Հավաքմունք ի գրոց պատմագրաց

ՍԱՄՈՒԷԼԻ ՔԱՀԱՆԱՅԻ

ԱՆԵՑՒՈՅ

ՀԱԻԱՔՄՈՒՆՔ Ի ԳՐՈՑ ՊԱՏՄԱԳՐԱՑ

ՅԱՂԱԳՍ ԳԻԻՏԻ ԺԱՆԱՄԱԿԱՑ ԱՆՑԵԼՈՑ ՄԻՆՉևՒ Ի ՆԵՐԿԱՅՍ

Ծ Ա Յ Ր Ա Ք Ա Ղ Ա Ր Ա Ր Ե ԱԼ ______________________________

ՅԱՌԱՋԱԲԱՆՈՎ, ՀԱՄԵՄԱՏՈՒԹԵԱՄԲ,

ՅԱԻԵԼՈՒԱԾՆԵՐՈՎ ԵԵ ԾԱՆՈԹՈՒԹԻԻՆՆԵՐՈՎ

ԱՐՇԱԿ ՏԵՐ- ՄԻՔԵԼԵԱՆԻ.

ՎԱՂԱՐՇԱՊԱՏ

Ս. ԷՋՄԻԱԾՆԻ ՏՊԱՐԱՆ.

ՀՐԱՄԱՆԱԻ

ԱՄԵՆԱՊԱՏԻՒ Տ. ՏԵՂԱԿԱԼԻ

ՀԱՅՐԱՊԵՏՈՒԹԵԱՆ ՀԱՅՈՑ

Տ. ԵՐԵՄԻԱ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍԻ

ՅԱՌԱՋԱԲԱՆ.

«Որչափ բազում են հարքն հօգեւորք, եւ բազում ունին որդիս առաքինիս, եւ որչափ բազում են յոյժ ժառանգութիւնքըն' առաւել քան զայն եկք եւ ժառանգիչք:» Եղիշէ. էջ. 241: Հայրենի վեհապանծ հարստութեան գրաւոր ժառանգութիւնիցª միմիայն բեկորներն են մատչելի դարձել այն հասարակութեան, որ ինքնագիտաստութիւն ունի վայելելու: Թո'ղ լինին այդ ինքնքգիտաստութեան հասածները մի բուռն ժողովուրդ, թո'ղ լինին դոքա հողմերի դիմաց տատանուող ու ծածանուող տերևներ, բաւական է որ ոչ թէ անուանբ ենª այլ և ծաղկում են, և նախնեաց աւերակների վրայ սլացող Զուրաթունը առաջ կմղէ Հայաստանեայց ս. եկեղեցու մշտավառ ջահը դոցա փայլ տալու համար: Բազմաստեղն է այդ ջահն և նորա լոյսը թափանցող. նա կմտնի իւրաքանչիւրի սիրտն, եթե միայն կոյր չլինին նոևա դռներն---աչքերը. նա կոգևորէ նորան, որովհետև այդ լոյսնª ազբիւրանալով աստուածային աւետարանիցª անցել է հոգեկիցների անկեղծաւոր բովերից և մեզ հասել, մեր թանկագին ժառանգութիւնը դարձել: Կտեսնէ Հայն այդ բոլորն և նա խելամուտ կլինի թէ ում ժառանգն է ինքն և ինչի ժառանգորդ: Հաւաստի ենք, որովհետև դարեր շարունակ դժբախտութիւնների բոլոը տեսակներն եկել են Հայոց գլխին, սակայն բնաւ Հայոց մէջ պէտք չէ զգացուցել մի նոր Եսայու ձայնի, որ ելներ Հայոց Զուարթունի

աստուածային ձայնի յետևից. « ծանեաւ եզն զստացիչ իւր, և էշ զմսուր տեառն իւրոյ. և Իսրայէլ զիս ոչ ծնեաւ, և ոչ ժողովուրդ իմ զիս ի միտ ոչ առ»: Հայաստանեայց ս. եկեղեցին ուղղումէ իւր ջահը դէպի իւր հարուստ մատենադարանի դարակները, մի±թէ կոյր է Հայն, որ չտեսնէ իւր ժառանգութեան յուշարձանները. մի ±թէ խուլ է նա, որ չլսի դոցա ձայները. մի±թէ խոպան է, որ չընդունի նորա նուէրներն և չբեղմնաւորէ տասնապատիկ, և վերջապէսª մի±թէ նա բնազդում անգամ չունի, որ կարենայ ճանաչել իւր հարազատ մօր տուած կաթն և որոշէ օտարի թոյնից, ծնողի ձուկըª թշնամու օձից: Ահաւաստիկ, այդ գիտէ Հայաստանից ս. եկեղեցին և պէտքէ ձգտէª տալ իւր որդիներինª ժողովրդի ժառանգութիւնն իւր հարազատութեամբ.և սրբութեամբ. նա պէտքէ տայ ամենայն ինչ, որ կերակուր պէտքէ լինի իւր որդիներին. և այդª մայրական գթով և գիտնական ճշմարտասիրութեամբ: Հայոց ոսկեղենիկ դարն ուժգին ձայն տալով իւր որդիների սրտերի մէջ, ամուր թնդիւններ հանեց դարեր շարունակ Հայաստանեայց ս. եկեղեցու կուռ կամարների տակ. դար չկայª առանց այդ թնդիւների որոտման, ժանամակ չկայ առանց դորա արձագանքի. բազմատարբեր են այդ արձագանքներն ու թնդիւնները, սակայն մի և նոյնն է այդ հզօր ձայնարկունª Հայաստանեայց եկեղեցին, նորա սուրբ կեդրոնի հոգին: Ահա այսօր և Միածնի սրբազանը շող շողալով դէպի իւր գանձերի պահեստներըª «Ս. էջմիածնի Մատենադարանի» մի նոր շրջան է բանում իւր սիրեցեալ զաւակների առաջ: Արդարևª այդ կընդունեն հարազատ որդիներն և որքան ընդունուի այնքան կառատանայ անսպառ աղբիւրը: Նախնեաց մի նշանաւոր յիշատակարանն է Սամուէլ Անեցու պատմութիւնն, որ մինչև այժմ դեռ ամբողձովին լոյս չէ տեսել: Այդ գրութիւնը բովանդակումէ իւր մէջ մի հակիրճ ամփոփումն ամբողջ Հայոց պատմութեան, ըստ որում իւր տեսակում միակն խիստ յարմար է մեր հին ուսումնասիրողներին իբրև ձեռնարկ ծառայելու: Նալիովին կարող է առաջնորդ լինել ուսումնասիրութեան սկզբում ընթերցողի ուշադրութիւնն բոլոր կէտերի վրայ դարձնելու, և վերջումª ամբողջ անցեալն աչքի առաջ ներկայացնելու համար: Նա չէ հալիս դատողութիւններ, այլ միայն իրողութիւններ և այն ևս այնպիսի աշխոյժով, որ բնաւ չէ ձանձրացնում ընթերցողին: Իսկ ապա միջնադարեան պատմութեան համար դառնումէ գրեթէ միակ աղբիւր, եթէ մի մեծ շրջան ի նկատի առնենք: Սամուէլ Անեցու առանձնաւորութեան մասին շատ սակաւ տեղեկութիւն ունինք: Ինքը միայն մի տեղ է իւր անունը յիշում, այն է էջ. 128. « Եւ ընկերք սորա (Սարգսի Փառիսոսոցւոյ) տէր Խաչատուր և Գրիգոր և Յովհաննէս և Սամուէլ. ամենեքեան սոքա Անեցիք», Ներսէս Լմբրոնեցու « Մեկնութիւն Սաղմոսի» յիշատակարանի մէջ ևս յիշում է Սամուէլ ոմն 1190 թուից (տես. ստորև էջ. 231. 233), սակայն թերևս չկարենանք պնդել թէ հէնց սոյն այս Սամուէլ Անեցին պէտքէ լինի այդ անձը, թէև ոճն, պատմական ծանօթութիւններն և արտայայտական եղանակը բաւական հաւաստիք է այդ ենթադրութեան: Եթէ առաջին յիշատակութիւնն իւր անձին է վերաբերում և ուրեմն 1129 թուին արդէն ջահիլ էր, հասկանալի էª որ իւր պատմութիւնը վերջացնելիս (1179- 1180 թուին) պէտքէ եղած լինի ալևորեալ հասակի մէջ: Այդ ժամանակ նորա ծերութիւնը հաւանական է որևում, վասն զի (էջ. 51) ասում է. « յարաժամ զգուէի գործել զառաքինութիւն: Ջանացի յոյժ և ի նեզ կենաս մաիմնաւորականիս,արտայայտեցի. . .:» Իսկ յիշեալ յիշատակարանի մէջ ասումէ. «Եւ զիմս աղքատութիւն դնել սորին օրհնութեամբª ի դամբարան ընդ սրբոց իմոց հարցն, որ այժմ հոապ եմ սոցին ծերութեան ալեօքս հոծեալ. (էջ. 232): Այնպէս որ ընդունելով թէ այդ մի և նոյն անձնաւորութիւնն է, կգանք այ եզրակացութեան, որ Սամուէլ Անեցին վախճանուել է խորին ծերութեան մէջª մպտաւորապէս 1190 թուից յետոյ, ուրեմն համարես թէ հարիւր տարեկան հասակում: Ըստ այսմ Սամուէլ ծնուած պէտքէ լինի շուրջ 1100թուին: Յայտ է որ ԺԲ. դարի պատմութեան նկատմամբ Սամուէլ Անեցին ականատես վկայ Է: Բացի այս պատմութիւնիցª Սամուէլ Անեցին պէտքէ գրած լինի նաև զանազան մեկնական նիւթերի վրայ, որովհետև յաճախ հանդիպումենք գրչագրների մէջ այլ և այլ վկայութիւններիª

հանուած «Սամուէլ քահանայի» գրուածներից: Սակայն այս Սամուէլին հարկէ չշփոթել Սամուէլ բարդապետի հետ, որ գրել է Խաչիկ Ա. կաթուղիկոսի հռչակաւոր նամակը: Վասն որոյ և վկայութիւնների մացին հաստատուն նկատութիւններ անել դժուար կլինի: Միայն Սամուէլի վերոյիշեալ խօսքերը թէ «յարաժամ զգուէի գործել զառաքինութիւն», ցոյց է տալիսª որ նա հեռու չէ եղելառաքինութիուն գործելուց. նա իւր քանքարը չէ թագցրել գործնական շրջանակութիւնից: Սամուէլ Անեցու պատմութեան 13 գրչագրներ կան Ս. Էջմիածնի մատենադարանում, որոնք մեծ մասամբ, յետին դարերից են: Ափսոս որ հեղինակին ժամանակակից օրինակներ չունինք: Դոցանից միայն մէկը մագաղաթի վրայ է գրուած և բոլորովին, ինչպէս համեմատութիւնից ևս նկատւումէ, իւրատեսակ է, ըստ որում ունի նաև այնպիսի կտորներ, որոնք միւսների մէջ պակասումեն: Բոլոր այդ գրչագրները պատահական կարգով նշանակել եմ հայերէն մեծատառերով Ա ից մինչև ԺԳ: Ա. օրինակն է N 1696 (Ա. բաժնի), որ բովանդակումէ իւր մէջ բազմատեսակ նիւթեր: Ինքն մագաղաթեայ է, կաշեկազմ, քառածալ, մաքուր բոլորագիր և վնասուած ույետոյ կարկատուած լուսանցքներով թերթեր ևս ունի: Այս գրչագիրն ընկել է Մեսրովպ եպիսկոպոս Սմբատեանի ձեռքն, որ և սկզբում նշանակել է թէ Սամուէլի պատմութեան վերնագիրն և թէ աւելացրել է մի ցանկ...: Գրչագիրը գրութեան յիշատակարան չունի. 252. թերեի վրայ կայ միայն թէ «Շնորհօք Ս. Հոգւոյնª և հրամանաւ տեառն իմոյ Յովասափ քրիստոսաքարոզ վարդապետի»: Իսկ վերջում: Յիշատակարան ստացողի մատենիս. Յիշե'ա բազումողորմ և ամենագութ Տէր յողորմութիւնս և ի գթութիւնս քո, զՅակոբ եպիսկոպոսն Շամախեցի, զմիաբանն Ս. Էջմիածնի, որ ստացեալ է զսա. վերստին և նորոգեալ կամեցողութեամբդ քո առ ի վայելումն անձին իւրոյ ի կենաս իւրում: Իսկ յետ վախճանին իւրոյ, առ մեզ յիշել ի բարի. իւրոյ ինքեան. նաև հոգևոր և մարմնաւոր ծնողացն և երախտաւորացն և ամենից արիւնակցացն իւրոց: Արդª զոսսաª զնաª և զմեզª որք խնդրեացաք, ահա կրկին աղաչեմքզմարդասէր Աստուածդ մերª յիշել և մեղաց մերոյ զթողութիւն շնորհել յաւուր մեծի գալստեանդ քում և հրաւիրել յանտրտում ուրախութիւնսըն քոյ, յորում օրհնեասցուք զքեղ հանդերձ Հարբ և Հոգւովդ սրբոյ ի յաւիտեանս. ամէն: Արդ վերստին նորոգեալ կազմեցաւ գիրքս յիշատակարանս ի ՌՃՂ և Զ. թուականիս մերում (1747) և յաւուրսն տեառն..... * Հայրապետի Ս. Էջմիածնի: Եւ ընդ հովանեաւ սորին: Որ վասն մեր զթողութիւն բանիւ հայցէ, նա ընկալցի արդեամբ զնոյն ի Քրիստոսէ: Ամբողջ գրչագիրը բովանդակումէ հետևեալը. Սամուէլ Անեցի. 2. Պատմութիւն խրոնիկոնին, զոր նուաստ ծառայս Հեթումսª փոխեցի ի Ֆռանգ գրոց. ի թուին Հայոց ՉԽԵ: 3. Ռուբինեանց պատմութիւն (տես. յաւելուած Գ): 4. Աղգաբանութիւն թագաւորացն Երուսաղեմի և թագաւորացն Կիպրոսի: 5. Պատմուէիւն Նիքայէլի Ասորւոյ: 6. Վասն տիեզերական սիւնհոդոսացն: 7. Այս են քաղաքք և շինողք նոցին: 8. Գետք և գնացք նոցա մեծ և անուանիք: Անուանք քաղաքաց Հնդկանցն և Պարսիցն: 10. Կարգադրութիւն Աստուածով սրբոյ մայրաքաղաքաց և մետրապօլտաց; 11. Եպիփանու եպիսկոպոսի Կիպրացոյ. վասն նախապատիւ եկեղեցեաց իւրաքանչիւր աթոռոց մայրաքաղաքաց: 12. Գիր որ եղև առ ի Նեղոսէ կրօնաւորէ, մակակոչեցեալ դուքսապատիւ, ի խնդրոյ և հրամանաւ բարեպաշտ մեծի թագաւորին Ֆռանգաց ի Սիկիլիա կղզին Ռպճերի, վասն հինգ պատրիարգացն աթոռոց....: 13. Կղերականների պատուի և գործի մասին, տեառն Ներսիսի թարգմանեալª եպիսկապոսի Տարոնի այսորիք կարգաւորութիւնք: 14. Այլ և մանրակտորք: 15. Ս. Եպիփանու վասն ականց պատուականաց: 16. Մխիթար իմաստուն բժշկապետի վասն քարանց և յատկութեանց նոցա և բժշկութեան նոցա: 17. Բանք Գրիգորիսի կաթուղիկոսի. յաղագս կշռոց. անուանք լերան և գետոց: 18. Աշխարհագրութիւն, հատած Բ: 19. Սահմանք մասանց պէսպէս շարժմանց և կրից (Վարդան վարդապետի): 20. Անուանք առաքելոց: 21. Յաղագս աւետարանացն գրութեան: 22. Կարգաւորութիւնք ցուցմանց օրհնութիւնաբեր ցուցակի (թերի):

Տեղ տեղ կան նորագույն եղծումներ և աւելացումներ, որոնք անպատուաբեր են պարապ գրչին: Սամուէլ Անեցու պատմութեան առաջին բաժնի վերջում, Քրիստոսի թուականից առաջ ևս գրուած է նոյն գրչակիցª « Սամուէլ քահանայ Անեցի ժողովող գրոյս. յամի մարդեղութեան Փրկչին ՌՃԾԱ. և ի մերոյս թիւ Ո: Ի խ. ամի կաթուղիկոսութեան Գրիգորի Գ. Պահլաւունոյ, և ի թագաւորութեան Հայոց Թորոսի Բ: Այս վերցրուած է անշուշտ հ. Զարբանալեանի «պատմութիւն Հայ. դպրութեան» մէջ յիշուածիցª էջ. 650: Այնուհետև այս գրչագրի մէջ պակասումէ պատմութեան ամբողջ մասը, թէև թողուած է տեղը: Բ. օրինակը (N 1697) քաբածալ, բոլորագիր, մի գեղեցիկ է, որ և հարազատագոյն երևալով իւր կաղապարի հնութեամբª ծառայել է ինձ իբրև հիմնական Ա. ից յետոյ: Սա հասցնումէ Սամուէլի պատմութիւնն մինչև 1337 թուականը: Նոյն իսկ այս պատմութեան 55 թերթի վրայ գրուած է. «Ով վըսամք (sic!) հանդիսասիրաց' և պատահիք այսմ գրենացսª և քաղցրանայք ի բանս ճաշակացս. մաղթեմ ես ի ձէնջª յիշել անմոռացª յաղօթս ձեր սուրբª զտրուպ Պօղոս Գաւառցի գրչակս. նաև զվարդապետն իմ վարդապետացª Վարդան անուանեալ, պետ քարոզողչաց, և զԱբրահամ գլուխ աշակերտացª Տրգրանակերտցի վարդապետ գոված. զի և ձեզ լիցի մասն պարգևացª յանյաչաղ ձրից ի Տեառնէն կենաց: Ապա հետևումեն 1. Կիրակոս Գանձակեցու պատմութիւնն, որի մէջ ևս յիշումէ նոյն Պօղոս. «ով եղբարք զՊօղոս գրիչս մի մոռանայք յաղոթրց». 2. բազմերջանիկ և երանաշնորհ ս. հօրն անյաղաթ փիլիսոփայի և լուսաւոր վարդապետիª Վարդանայ թարգմանչի և կրկին լուսաւորչին Հայոց բան պատմագրութեան.... 3. Թովմայ Մեծոփեցու պատմութիւնը: Սորա վերջում կայ այս մանրամասն յիշատակարանը. Այլև Վարդանայ մեծի հռետորի Բաղիշեցւոյ վարդապետի. որ ետ գրել զսա յիշատակ իւր և ծնողաց իւրոց և աշակերտեալ մանկանց. Աբրահամու վարդապետի համթեցւոյ, որ է ընտիր կարդացող և խորին փիլիսոփայª տեղեակ հնոց և նորոց կտակարանաց. այլ և արտաքնոյ և նրբից և քերականութեան տեղեակ. և տէր Մարգար և տէր Գրիգոր կուսակրօն աբեղայից. և Ներսէսի եպիսկոպոսի, որ է ընտիր հեղահոգի. և երկու Սարգիս Սարկաւագաց, և երկու Ներսէս սարկաւագաց, այլոցն ամենեցունց, որք են թուով Խ. կարդացողք. վարդապետ և եպիսկոպոս. կուսակրոն աբեղայ' և Դ. աշխարհի քահանայք. այլ և այնտես մի և Բ. սպասաւոր կանայք առաջի ձեռաց նորա. և մշակ, որք լինի Խ. և Ե. միաբան Խ. կարդացող և . տնտես և մշակ: Խնդրեմք ի բարերարէ Տեառնէ մերմէ Յիսուս Քրիստոսէ, որ աիսպիսի կարգաւորութեամբ պահեսցէ զսուրբ ուխտս Յովհաննու , որ մականուամբ Ամիրդօլու ս. Յովհաննէս ասի. վարդապետոք և եպիսկոպոսօք, քահանայիւք և սարկաւագօքª և հաւատացեալ ժողովրդօք, ամէն: Գրեցաւ ի մերում թուականութեանս ՌՃ և ԻԵ.(= 1676)ամին, ձեռամբ տէր Պօղոսի Գաւառցոյ: Դորան հետևումէ Ս. Էջմիածնիվերահաստատութեան պատմութիւնն, որի ընթացքում երկու անգամ դարձեալ յիշւում է Վարդան Բաղիշեցին, ապա նկատւումէ. և է այժմ վարդապետն յերկրին Մշու ի սպասաւորութիւն Ս. Էջմիածնայª այսինքն նուիրակ հրամանաւ Տ. Յակոբայª թուին ՌՃ և ԻԵ: Վերջումն է. Պատմութիւն մեծի րաբունապետին Թոմայի, զոր արարեալ է Կիրակոսի բանասէր վարդապետի: Գ. N 1703 վեցածալ, թղթեայ, նոտրագիր: Սկզբում ունի Կիրակոսի պատմութիւնն, որին և հետևում են ապա հատակտորներ, ցանկ կաթուղիկոսաց, Եղիշէի երիցուª ասացեալ յաղագս Թաբօր լերինն, աշխարհագրութիւն Խորենացու և ապա հետևումէ Սամուէլի պատմութիւնը համանման Բ. ին: Այս օրինակը տգէտ գրչի է պատկանում, որպէս ինքն իսկ խոստովանում է մէջ տեղը. « ով եղբայր, յիշեցէք զհողոյ հաւասար և զանպիտան Երզնկացի Սահակ երէսցս, որ տգիտութեամբ գրեցի զանհասկանալի գիրքս և զխրթիմ գիրքս, որ ոչ գիտէի զելն և զմուտն: Թէ այլ ինչ մնացուած բան կայª վաղիւն գրեմª թէ Հոգին սուրբ առաջնորդէ: Իսկ մի այլ տեղ. գրեցաւ ձեռամբ մեղաւոր Սահակ երիցուս գիտենաք որ Դ. ամիս ջուր չեմ խմեր: Ամէն: Յետոյ գալիս են Թովմայ Մեծոփեցու պատմութիւնն, որում յիշւումէ և Ղազար բանասէր գծագրող ՌԽԶ. թուին: Վերջում կան և Թովմայի յիշեալ գրութիւնն ու կենսագրութիւնն, որից յետոյ կրկնւումէ

վերստին Ղազարի և նորա հոգևոր եղբայր Եղիայ Բարբերդացու յիշատակը: Հապա մի ուրիշ ձեռագրով գրուած է և մի յուշագրութիւն. զյիշատակարանոյն գրքոջս, որ պարունակէ յինքեան զերիս գիրս.... այնյայտ գոլով յիշատակն, կրկին գրեցաք, ես Սահակ վարդապետ և կնքեցաք. ՌՄԽԷ. յոիլ. Ի. որ է բարձրադիտակ ս. յակիս: Դ-ը N 1698 վեցածալ, թղթեայ և նոտրագիր է, որում գտնւում են. բանք խրատականք, քարոզականք (Տաթևացու), աշխարհագրութիւն Խորենացու, մանրուք, յաղագս զամին ս. Գրիգոր Լուսաւորչին, (թերի:) Սամուէլի պատմութեան սկզբում կայ այս յիշատակարանըª « Գիրքս այս յի շատակ է Թորոս Եպիսկոպոսին, ի վայելումն Սիւնեցի (Որոտնեցի) Մինաս վարդապետին. որքան որ կենդանի էª զմեզ անմոռանալի ունիցէ ի մտի իւրում, յորժամ ընթեռնու զսուրբ գիրքսª զմեզ յիշեսցէ և ինքն յիշեալ լիցի առաջի Աստուծոյ. թուին ՌՃԺԳ. (= 1664): Զսկսեալս իմ դու կատարեա, Տէր Յիսուս: Զգործս ձեռաց մերոց ուղիղ արա մեզ Տէր, ևլն:* Սա հասցնումէ պատմութիւնը մինչև 1167 թիւը: Տգէտ է գրիչն և գրութիւնը խառնաշփոթ: Ե. N 1675. վեցածալ, թղթեայ, նոտրագիր. բովանդակումէ Միքայէլ Ասորու պատմութիւնը, պատմութիւն վասն ազգին նետողաց, նորին տեառն Միխայէլի Ասորւոյ, յաղագս քահանայութեան, ևլն, խրատ ժամանակագրութեան ի Գրիգոր վարդապետէ, դաշանց թուղթ, հատուածª աշխարհի արարչութեան մասին, տեսիլ ս. վարդապետին Յովհաննիսի որ մականուն Կոզեռն կոչի: Դուքնաքեայª դրուստ Դաւթի փիլիսոփայի, ներբողեան կենսատու խաչին, առ ի ս. հօրէն Դաւթէ ասացեալ.... Ս. Ն. Շնորհակալու, պատմութիւն և խօսք Խիկարայ, այլ և այլք, պատմութիւն մեծ աշխարհակալին Աղեքսանդրի, Առաքել շնորհալից վարդապետի գովեստ ս. Աստուածածնի. պատմութիւն Թովմայ Մոծոփեցու, յիշատակարանն և վարքը, պատմութիւն Հացունեայ խաչի, Եղիշէիª վասն Թաբօր լերինն, Պօղոս Տարօնեցուընդդէմ հերձուածոյն...: Նորին քարոզ վասն համբարձման, տոմարական գիտելիք: Ունի հետևեալ յուշագրութիւնները. Արդ աղաչեմ զամենեսանդ, որք հանդիպիք այսմ տառիս, մի ողորմեայիւ յիշել ի Տէր զԹորոս Եպիսկ: Ով ոք յիշէ, յիշեալ լիցի, արքայնութեան արժան լիցի. ամէն: Ձեռս երթայ դառնայ ի հող Գիրս մնայ յիշատակող Զձեզ աղաչեմ, ով ընթերցող, Վասն իմ առ Տէր լինիք մաղթող, Զի յոյժ ատպատոչոր սրտիւ գրեցի զգիրքս ի ս. ծնունդն: Յարմարեցաւ ճառ ծննդեանն և յայտնութեանն Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ և գովեստ Տիրամայր Աստուածածնին, ի բազմամեղ Առաքել Պիտակ անուն վարդապետէ ի Նորաշէն անապատիս, որ յանուն ս. Աստուածածնին և Յովհաննու Կարապետին. ի թվ. Հայոց ՊՁ(= 1431): Աղաչեմ զընթերցողսդ յիշման արժան առնել զնեղօք զառածեալս Առաքել: Այլ և զծրօղս զթորոս եպիկ. կրկնակի ժտելով հայցեմ և խնդրեմ մի հայր մեղայիւ յիշեցէք զբազմամեղս, զի մեծաւ տառապօնք ծրեցի զսա ի ս. ծնունդն, յաղագս նախանձու յեղբարց իմոց, զոր ընդ իս ի Գահայ մեծի ս. Յակոբայ Տեռնեղբօրն, զի խորհեցանչար և գուբ փորեցին ազգի ազգի, և մատնելով առ ումեմն Հիպիտոր, անխել և անսպայ և նախանձով վառեալ, զի երկրորդ դաս և դատաստան արարին ի վերայ իմ, մինչ մեք անյոս և անօգնական լինելով ամենեցունցª եկի աստ. ըստ այնմ որ ոչ էր որ օգնէր ինձ, կամ թէ եղէ ես առանց օգնականի, զոր տէր Աստուածն ամենայնի հատուսցէ նոցա աստ ի մարմնի. այլ և հանդերձելումն դատ արասցէ ընդ իս և ընդ արքայ, զի կարէվէր խոցեալ եղև սիրտ իմ: Զնուաստ գրիչս Թորոս եպիսկոպոս և զծնօղս իմ մաղթեմ ի ձէնջ, ով գրակարդաց, յիշեցէք ի Քրիստոս, զի յոյժ տապատոչոր սրտիւ հարեալ, որպէս ի նետէ կարեվէր խոցմամբ ումեմն Հիպտոր կոչեցելոյ գերեզմանին քրիստոսեան, ի ս. ծնունդն, ծրելով իմով ձեռմբս, զի ահէ որդոցն Քահանու մաշեալ լինէր սիրտ իմ, զի ոմն Զըզլու և ոմն Աղլու, որ են Բ. ազգք Ֆիլահ կոչե եալք. սոքա երկոքեանք տալով պատերազմ ընդ միմեանս ի Բեթղեհէմ գիւղաքաղաքի, դեռ ևս վճարումն չեղև

և դոցա պատերազմին, զոր և վերջն բանի նմա միայն է գիտելի, այն որ արար զերկինս և զերկիր ոչնչէ: Վերջում կայ ես տէր Սարգիս զայս գիրգըս առի ինձ յիշատակ հոգոյս թիւն ՌՃԽ և Զին: Իսկ սկզբում ես անպիտան գծող սարին. որ Զ. տառիւ անունս կոչին, գիմն յառաջին և յըրէն յետին: Եւ ապա. օձն ափսոնէ' և ասա զայս. բիսլիմահի, բաբլիհամի, աման թաբիլահի ևլն: Գրիչն անուշադիր է ըստ որում և շփոթութիւններ անպակաս են: Զ. N 1700. թղթեայ, վեցածալ, բոլորագիր և նոտրագիր. բովանդակումէ ընթերցուածներ բոլորագիր, որոնց վերջում և այս յուշագրութիւնը. Զսկաւ աշխատողս ի սմա մեղսամած և բազմավէր յոգիս, յիշէք ի Տէր, զՆիկոլ Լովցի, մականուն Տօմաժիրոքիյ, որդոյ պ. Աւետիքին,.... ընդ նմին և զվարդապետն իմ, զտէր Վարդան սրբազան զքահանայ, որ ուսոց ինձ զգիրս և զայլ իրս: Ընդ նմին և զմիւս վարդապետն իմ զտէր Դաւիթ Զէյթունցի,.....աւարտեցաւ սա ի թվին Ի. ոբելեանի, և Ա. ոբելեանի, և ԺԴ. ին. մարտի ամսոյ Ի. օրն Դշի. ծաղկա: Ապա նոտարագիր այլ և այլք ձայների վրայ, ընդդէմ քաւարանի ևլն, նշանագիրներ, քարոզներ (բոլորագիր), Եփրեմիª յաղագս ապաշխարութեան. դորա վերջում. «եսմեզաւոր և անարժան ծառայի Յիսուսի Քրիստոսի, պ. Եագուպին որդի Զասիքին. գրեցաւ այս թուղթս թվին ՌԿԵ(=1616) Մարտ ԺԵ: Յետոյ գալիս են կտորներ Նարեկից: Սամուէլի պատմութիւնն հասնումէ աստ մինչև 1179 թիւը. խիստ անուշադրութեամբ փայլումէ գրչակը: Է. N 247 (Բ. բաժին), վեցածալ, թղթեայ, նոտարագիր, պարունակումէ. Միքայէլ Ասորու պատմութիւնը մինչև 1193 թիւն և նորա միւս գրուածները, խրատ ժամակարգութեան Գրիգոր վարդապետի, թագաւորական ցանկեր և հատակտորներ, նամակների յառաջքներ, դասակարգութիւն վերին զօրացն, Եպիփանեայª վասն ԲԺ. ականց, Նզովք յառաջին ժողովն Մանազկերտի, դաշանց թուղթ, Հարցումն տոճկայ և պատասխանի մերոյ վարդապետաց ընդդէմ նոցա, ս. Շնորհալու թղթերից, Պատմութիւն ս. Ներսէսի, հատուածներ մի բնութեան, առաջաւորաց, անխմոր և անափակ բաժակին, որ խաչեցարի և այլոց մասին: Յիշւումէ և գրիչն. Քրիստոս Աստուած, ողորմեա ստացողի գրոյս տէր Արիստսկէս րաբունապետի, և ինձ անարժան գրչի Կարապետ երիցու և տըւողի օրինակի և «ամէն» ձայնողի: Զծոյլս ի բարիս, Զյօժարս ի չարիս, ԶԿարապետ երիցուկ գերիս, Աղաչեմ յիշել ի ս. մատենիս, Ո'վ ընթերցողք այսմ ս. տառիս, Որ լինիք և դուք արժանիս, Լսելոյ զձայնն «ե'կ առիս»: Այս օրինակը հասնումէ մինչև 1425 թիւը: Ը. N 1692 (Ա. բաժին) վեցածալ, թղթեայ, նոտրագիր. ունի և Յիւրղի կոչումն ընծայութեան: Յուշագիրը Սամուէլի պատմութեան մէջ ասումէ. գրեցաւ յայս գաւազանագիրքս ձեռամբ մեղաւոր և անարժան Ներսէս սարկաւազգի որդւոյ Հօլուպվոյթին Կամէնցւոյ, ի յաշխարհըս Իլախաց ի նոյն քաղաքի. ի վայելումն հոգևոր հօրն մերոյ սրբասնալ և քաջ ռաբ... (կտրուած): Այս օրինակը հասնումէ մինչև 1221 թիւն և շատ շփոթ ու պակասաւոր է: Գրչագրի վերջում կայ մի ընդարձակ յուշագրութիւն. Փառք ամենասուրբ Երրորդութեան և մի աստուածութեան Հօր և Որդւոյ և Հոգւոյն սրբոյ. այժմ և միշտ և յաւիտեանս յաւիտենից ամէն: Շնորհիւ Տեառն և ողորմութեամբ նորին, գրեցի և կատարեցի զծաղկահաւաք մատենաս ս. Կիւրղի, որ էր գրած ի ս. արանց ի հին ժամանակին և անարգ ընկեցեալ կայր ի մէջ աղբիւսաց եկեղեցւոյ. և իմ առեալ թափ տուի ի յաղբէն և տեսի փտեալ և ցեց կերեալ, և գիրն անյոպայ երկաթացին անյարմարին մնամ թէ վասն գիրն անյընդունելութեան ընկեցիկ եղեալ է. և ես զայս ամփոխեցի ԻԲ. տարի և ոչ ոք հաւաս չկալաւ զսա ընթերցման, և ես զծերութիւն մարմնոյ ի բաց եդի, և վերստին գաղափարեցի. յետոյ

եկեալ բանասիրացըդ, բայց կու խնդրեմ ի սրբութեանց ձերոց ընթերցողացդ, և փոխարկողացդ, որ անմեղադիր լինիք անյարմար գիրս. զի նիւթն անյարմար էր, և ժամանակն ձմեռն էր, և ես յուսահատեր էի ի կենացս. որ մէկ մի չեղև ընթերցող այսչափ գրեանուցս, որ հաւաքեցի, և գրեցի. ոչ միայն այսª այլ բազում, և գրել տեղս անպատշաճ, զի Գ. տեղ փոխեաց վասն գրելոյ, և վերջն ի Քրիստոսի լուսաբուխ ս. գերեզմանն ի ս. յարութիւն եղև, բայց այս գրոցս երկրորդ նորոգումն թվին ՆՂԸ. եզեր, և երրորդ նորոգումն ՊԸ. եղեր է, և ես վերջի ծրագրողս նուաստ և յետնեալս ի բանասիրաց, Մազաքիա ծառայ Յիսուսի Քրիստոսի, ի յունվ. ամսոյ սկսայ, որ թիվն էր ՌՀԴ. և ապրիլ ԻԸ. աւարտեցի, ողորմութեամբ բարերարին, ի հայրապետութեան կիլիկեցւոց տէր Մինասին, և ի յառաջնորդութեան ս. Յակոբայ առաքելոյս, տէր Գրիգոր արշիեպիսկոպոսին. Աստուած զինքն ընդ երկայն աւուրս արասցէ, ի պայծառութիւն ս. եկեղեցեացս ի պարծանս մեր Հայոց ազգիս: Դարձեալ աղաչեմ զձեզ հարք իմ և եղբարք, և որդիք իմ ի Տէր, որք հանդիպիք ի սմա տեսութեամբ կամ գաղափարելով, յիշեսջիք ի սրբամատոյ յաղօթս ձեր զվերջին աշխատողս ի սմա Մաղաքիա սպասաւոր բանին, և զառածեալս ի մեղսª թողութիւնս խնդրեցէք ի Քրիստոսէ Աստուծոյ մերոյ....: Թ. ն է N 1695 քառածալ, թղթեայ, բոլորագիր և վնասուած պարունակումէ և պատճառ սահմանաց գրոցն, պատճառաց Գիրք Գրիգոր աստուածաբանի, պատճառքն Նիւսացւոյ գրենացն, Դաւթայ վարդապետիª պատճառ պահոցն գրոց Բարսղի, պատճառ Եւագրին, դարձեալ պատճառ յԵւագրէն ի բանից վարդապետինª Սարկաւագ կոչեցելոյ, Փիլոնի գրուածներից, պատճառքª «առ որս» բանիւն են պաճուճեալքª Գրիգոր աստուածաբանի, նորին յաղագս հաւատոյ, յաղագս Որդւոյ, յաղագս Ս. Հոգւոյն: Ունի և համառօտ յուշագրութիւններ. Հայրապետ վարդապետ և մեղապարտ գրիչ յիշեսջիք ի Քրիստոս, ով աստուածասէր ընթերցող ուսմամբ: Զբազմամեղ և զեզկելի անձն իմ Հայրապետ վարդապետիս յիշեսջիք ի Քրիստոս, որք օգտիք ի սմանէ: Այս օրինակն հասցնումէ մինչև 1179 թիւն, ունի լաւ ընթերցուածներ ևս, սակայն շատ պակասաւոր է և յաճախ խառն: Ժ. N 1672. քառածալ, թղթեայ, բոլորագիր, բովանդակումէ Միքայէլ Ասորու պատմութիւն և միւս գրութիւնները, խրատ ժամանակագրութեան Գրիգորի, Հայոց թագաւորաց շարքª Մովսէս Խորենացու, այլ և այլք, թղթի առաջք, դասակարգութիւն վերին զօրաց, Եպիփանուª վասն ԲԺ. ականց մեկնութիւն քաղաքաց, դաշանց թուղթ, հարցումք տաճկայ...., ս. Շնորհալու թղթերից և պատմութիւն Մովսէս Խորենացու: Ունի և յուշագրութիւններ .... և զստացող սորա զՅովհաննէս սարկաւագս և զհայրն իմ մահտեսի տէր Կարապետն և զմայրն իմ Խանումն, որ փոխեցաւ յայս կենացս (ի) թվականի հազար հաւիր քսան (= 1671) և երկնից արքայութեան արժանի արասցէ և նմա փառք...: Ապա այլ գրչով, և Ռճլ թվականիսհայրն իմ գնաց ի ս. քաղաքն Երուսաղէմ կրկին անգամ. և ի ս. Սարգիս տօնին առաջաւորաց փոխի այս կենացս, որոյ յիշատակն օրհնութեամբ եղիցի. ամէն: Իսկ մէջերում. զծոյլս ի բարիս, և զյպժարս ի չարիս զՅովհաննէս գերիս, աղաչեմ յիշել ի ս. մատենիս, ով ս. ընթերցողք այսմ ս. տառիս, որ լինիք և դուք արժանիս, լսելոյ զձայնն «եկ առիս» և զհազար երանի մարդոյն այնմիկ որ լսէ զբարբառն այն, և զիս արժանի արասցէ ձեր ս. աղօթիւքն ամէն. Հայր: Զփծուն գրիչս մեղապարտ Յովհաննէս յիշեցէք միով Աստուած ողորմեայիւ և Աստուած զձեզ ողորմի ամէն. ՌՃԺԵ: Այս օրինակը գեղեցիկ է, սակայն գրչի անուշադրութիւնը նկատելի է զգալապէս: ԺԱ. N 1671.թղթեայ քառածալ, բոլորագիր, գեղեցիկ օրինակ, և պարունակումէ Միքայէլ Ասորի, Մոսէս Խորենացի և քանի մի ցանկեր: Ընդարձակ յիշատակարանն ասումէ. հրամանաւ ստացողի սորին տէր Մինաս աստուածաբանի և մեծ րաբունւոյ Յամթեցւոյª արհ եպիակոպոսի և վերատեսչի Եւդոկիայ քաղաքի. և սիրեցեալ բարեկամի և գործակալի տեառն Եղիազարու և քաջ Դրտապետի ամենայն Հայոց: Որ ստացաւ զգիրս պատմութեան փախագանոք, ըստ աստուածասէր կամաց իւրոյ և գրասէր բարուցն ընդ յոլովից գրոց պատուականիցª ի վայելումն անձին իւրոյ և ի յիշատակ հոգւոյ և յոգևոր ուսուցչին իւրոյª Մարկոս վարդապետի Շէնգուցեցւոյ ի

Տէր փոխեցելւոյ և մարմնաւոր ծնողացն մահմետի Առաքելին և Հռիփսիմէի, և մամուն իւրոյ մահտեսի Պահրէ և ամենայն արիւնառու համատոհմ ազգայնոց: Արդ շնորհիւ Տեառն սկսաք և ողորմութեամբ նորին յանկ ելեալ աւարտեցաք, ի թուահաշւութեանս հայազուն սեռի ՌՃԼԶ. հոկտեմբերի Գ. եղև սկիզբն գործութեան սորին. ի հայրապետութեան տեառն Եղիազարու երիցս երանեալ աստուածապարգև կաթուղիկոսի ամենայն Հայազնի: Որև ընդ ամենայն բարերարութեան, որ առ ազգս Հայոցª արար բազում շէնս ի ս. Յակովբ յԵրուսաղէմ և ի ս. Էջմիածին, որև արդ կայ ի նոյն գործս շինուց պայծառութեան յԱթոռոյ սրբոյ: Եւ թագաւորութ եան Հագարացւոց յարևմտեան գնդի Կ. Պօլսիª սուլտան Մահմատի, որև բազում անգամ ի պատերազմի պարտեցաւ և կողոպտեցաւ ի զօրուն Ֆռանկաց, մնալով փոքր մասի գնդաւ, մինչև ձանձրացեալ նախարարցն և ամենայն զօրութեանց, ժողովեցան ի մի խորհուրդª գռոհ տուեալ դիմեցին ի վերայ, ընկեցին զնա յաթոռոյն թագաւորութեան, և նոյն ժամայն թագաւորեցուցին զեղբայր նորին զՍուլէյման կոչեցեալ, հոկտեմբերի ամսոյ ի ԻԹ. յաւուր տօնի Բարաղամու Անտիոքայ եպիսկոպոսի.և յետ ԺԷ. աւուր ապա ածաւ ընդ մէջ իւր զսուսեր թագաւորութեան թագիւ պսակեալ, և հազիւ խաղաղացաւ վրդովմունք աշխարհի: Եւ արդª եղև աւարտումն զգրոյս պատմութեան ի թվ. Հայոց ՌՃԼԷ- ին յունվ. ԺԳ. ձեռամբ Մկրտում և եթ մեղօք վիրաւորի և անարժանի Ջուղայեցւոց, ի Թոխաթ քաղաքիª որ Թաղթիղալայ կոչեցեալ յեկեղեցին ս. Սարգսի առ ոտն տեառն իմոյ Մինաս վարդապետի, որ ստացաւ զգիրքս պատմութեան ի վայելումն անձին իւրոյª և ի յիշատակ հոգւոյ իւրոյª և ամենայն երախտաւորացն. զոր Աստուած տացէ վայելել ընդ երկայն աւուրսª և յետ աստեացս ելանելոյն ի մարմնոյնª մնալ յիշատակ անջինջ ի դուռն Ս. Աթոռոյս Էջմիածնի: Արդ որք հանդիպիք սմա կարդալով....: Իսկ Մինաս վարդապետն ունի ուշադրութեան արժանի մի ինքնագիր յուշագրութիւն. Մինաս վարդապետս Յամթեցի ետու յիշատակ զպատմագիրքս ի Ս. Էջմիածին. ով հանէ զգիրքս Էջմիածնէª եղիցի պարտական ամենայն մեղաց իմոց: ԺԲ. N 1679. թղթեայ, վեցածալ, նոտարագիր, բովանդակումէ, Միքայէլ Ասորի, խրատ ժամակարգութեան, թագաւորաց շարքեր, ի Մատթէոսի աւետարանին մեկնութենէն, յաղագս աստիճանայ եկեղեցւոյ, Անանիայ Շիրակունոյ գրուածներից, կայսրների և այլ շարքեր, այլ և այլք, թղթի յառաջք, դասակարգութիւն վերին զօրաց, Եպիփանուª վասն ականց, նզով Մանազկերտի ժողովի, մեկնեւթիւն քաղաքաց. դաշանց թուղթ, ևլն. ըստ Ժ. ի: Ապաª Յիշատակ է կոտորելոցն ի Տաճիկայ Յունաց Քրիստոնէից (ԲՃԿ= 811 թուին), վասն աւերման Ամթայ քաղաքին, գիրք տղայ կարդացնելոյ (այբուբէն), անուանք ԺԶ. սուտ գրոցն (« որ եկեալ ի հերձուածող Ասորոցն և ոչ ի յուղղափառ Ասորոցն իմանայք, որ է այս. Ադամայ կտակն, ճիռն օրհնութեան, Փիփիեանն, Գորտոսակն, Կիրակոսակն, Ղոսիմուն, Պետրոսի տեսիլն, Դիաթեկն, Աստուածածնին պատմութիւն, (Ս) Եբիոսն Փիւրհոնացիքն, մանկութիւն Տեառն, Լուսաւորչի տեսիլն, զանթաքչելի մատեանսն, Գրիգորի և Բարսեղի հարցմունքն, զՄանեայ մեկնութիւն աւետարանի, և որ հաւատայ նոցաª նզովի:) Յիշատակարանն ասումէ գրեցի զսա ի վայելումն յոգնամեզ և անարժան անձինս սուտանուն և փցուն գրչի Անդրէաս սարկաւագի, որ անուամբս եմ սարկաւագ և գործովս ունայն: Ստացայ զսա ինձ յիշատակ և ծնողացս իմոյ Միրաքին, որ փոխեալ է առ Քրիստոս և մօրս իմոյ ճամփաշին և եղբօրս իմ Խաչատուրին,որ մանուկ տիոք հանգեաւ ի Քրիստոս, և մեծ եղբօրս իմ տէր Մինասին և հասարակ ամենայն արեան մերձաւորացս իմոց կենդանեացս և մեռելոյն ամէն: Արդ գրեցաւ պատմագիրքս այս ի թվին Հայոց ՌԼԸ. ի քաղաքիս Եւդիոկիոյ, որ է Թոխաթ, ձեռամբ մեղապարտս և անարհեստ գրչի Անդրիասին, ի թագաւորութեան սուլտան Մուրատին, ի նեղ և ի նուրբ ժամանակիս, զորս բազում մրրիկ յարուցանէր ի վերայ քրիստոնէից և իւր ազգին, ի տեղիս տեղիս փոխելով, և հարկապահանջութեամբ և այլ բազում վշտօք կռփահարեր զերկիր ....: Իսկ եթէ սղալ կամ խոշորագիր կամ անախորժ մտաց ձերոց ի սմաª անմեղադիր լերուք ծռագրչութեան նոտրիս: Զի (ի) մէջ դառնութեան գրեցի զսա, այսպիսի դառն և գժուար տանջանօք և հառաչանօք նոտրեցի զգիծս զայս ի յանապատս ս. Նիկողոսի (քերած և գրած) զորաւոր հայրապետին և այլ սրբոցս, որ

աստ են հաւաքեալ ի պահպանութիւն Հայոցս և ամենայն քրիստոսադաւան սեռի ի յառաջնորդութեան ս. ուխտիս տէր Ռստակէս եպիսկոպոսի, .... Ով ս. ընթերցողքդ այսմ տառիս, աղաչեմ զձեզ մի մտավարժութեամբ և իմաստուն մտօք կարդաք զգիրս և զպակասութիւն սորա լնուք .... բայց տկար և անժուժկալ բնութիւնս նեղէր զիս. երբեմն տրտմէի և երբեմն հառաչէի, էր որ երբեմն լայիև որ ողբայի ըստ անժուժ բնութիւնս իմոյ... Տգետ է գրիչն և անուշադիր: ԺԴ. N 98 (Բ. բաժին) թղթեայ, վերցածալ, նոտրագիր. ունի կարագաւորութիւն մայրաքաղաքաց, մետրոպոլտաց ևլն. գիր Նեղոս կրոնաւորի (տես. Ա. օրինակը), արժանապատւութիւն կրոնաւորաց (տես. նոյնը), Եպիսփանու վասն ականց, Մխիթար իմաստուն բժշկապետի վասն քարանց ևլն. վարդապետականք, վասն առաքելոց, հատակտորներ, շարքեր; Ունի յուշագիրª զայս ժողովածու գիրքս և գաւազանագիրքս է Անդրիանուպօլսոյ առաջնորդ Եփրեմ վարդապետին ի վայելումն իւրում անձին ՌՃԼԶ. թուականին: Արդ ես Ազրումայ առաջնորդ Խաչատուր Վարդապետս գտի զայս գիրքս այլազգեաց ձեռն Թիֆլիզու արած տարին և ճանաչեցի գրիքս, որ իմ վարպետիս Եփրեմ վարդապետի գիրքն էր, վասն որոյ զինչ որ խնդրեացª ետու և առի. որք վայելէքª տուք զողորմին. թվ. ՌՃԿԵ: Թերակատար է այս օրինակն և չունի սկիզբ: Նորերս ձեռքս ընկաւ և մի օրինակ N 484 (Ա. բաժին), թղթեայ, վեցածալ, բոլորագիր, ունի և գաւազանագիրք Հին և Նոր Կտակարանի, Թովմայ Մեծոփեցու պատմութիւն և հատակտորներ: Սա հասցնումէ մինչև 1339 թիւը, սակայն խիստ խառն է և պակասաւոր: Յուշագրութիւն չունի: Ս. Էջմիածնի մատենադարանում եղել են երկու օրինակներ ևս, որոնք այժմ չկան դժբախտաբար: Արժ, Սահակ աբեզայ Ամատունին, որ այնքան խղճով ուշադրութիւնէ դարձրել մատենադարանի մաքրութեան և կարգաւորութեան համար, գրումէ իւր առ ձեռն ցուցակի յառաջաբանի մէջ, որ տուել է Ս. Սինողին յայտարարութիւն. 1892թուին 24 Օգոստոսի: Ի վեր քան զճոխութիւնս ընչից և գոյլից զմատենադարանն Աթոռոյս գիտելով, յետ դնելոյ զայն ՍԸրբազան Ատենդ ընդ հսկողութեամբ իմով, յօրէ յայնմանէ միտ դնեմ ածել զայն ի վիճակ լաւագույն և պահել ի կորոստենէ և յանգոսնելի աղետութեանց....: Ապա անումէ մատենադարանի պատմութիւնն, յիշումէ հին կորուստներն, պատմումէ իւր հոգատարութիւնն և ապա ասումէ, որ պակասումեն նաև « երկու օրինակք ի պատմութենէ Սամուէլի Անեցւոյ ընդ համարաւ 1701 ըստ նոյն ցուցակի «ոչ գտաւ ի հտշուառութիւն» և 1702: Պարիզի ազգային մատենադարանում կայ Սամուէլ Անեցու պատմութիւնն և եթէ չեմ սխալւումª երկու օրինակª բոլորագիր: Այտեղ հանդիպեցայ անցեալ տարի և Վենետկի Մխիթարեան միաբանութեան մատենադարանի ցուցակի պատճենին, որ ինչպէս լսեցի, պէտքէ գազանապէս արտագրուած լինի: Այդ հին ցուցակի համաձայնª յիշեալ մատենադարանում եղել են տասն օրինակներ ևս: Այսքանª գրչագրների մասին: Սամուէլ Անեցու պատմութեան թարգմանութիւնն ֆրանսերէն լեզուով հրատարակեց Բրոսէ իւր ժողովածուի մէջ, այն ևս մի մասնª սկսեալ Քրիստոսի ծննդից, որի վրայ մատենախօսական ևս ունի Melanges Asiatigues ի մէջ: Իսկ դորանից շատ առաջ հրատարակեց Մայ լատիներէն թարգմանութեամբª մէկ 1818 և մէկ 1839 թուին: Հայերէն բնագրի միմիայն մի մասը (1178 մինչև 1340 թուականը) հրատարակեց անուանի հայագէտ Դիւլօրիէ «խաչագրաց պատմութեան» ժողովածուի մէջ: Տեսնում ենք, որ օտարներն առաւել առաջ են գնացել այս նշանաւոր պատմութեան նկատմամբ, որ մեր սեփականութիւնն է և մեզ անհրաժեշտ: Ներկայ հրատարակութիւնն արուած է մանրամասն համեմատութեամբ գրչագրների: Այդ համեմատութիւնից կերևայ պարզապէս, որ Սամուէլի պատմութիւնը շատ է ենթարկուել կողմնակի անձանց աւելացումների: Դորան նպաստել է այն հանգամանքն, որ այս պատմութիւնն առաւել շատ յարմարութիւններ է ունեցել այդ քմահաճութիւնների համար. Սամուէլ պատմութիւնն միակն է մեր ժամանակագրական համեմատական աղիւսակի մէջ: Այդպիսի մի պատմական եղանակ թէ

անընթերցանելի է դառնում, թէև գուցէ ժամանակին կարևոր եղած լինի, և թէ աննպատակ էª մանաւանդ իւր ժամանակագրական համեմատութեան բազմաթիւ սխալների պատճառեվ, որոնք ուղղել ան գամ անհնարին է, եթէ իրաւունք իսկ ունենայինք այդ անելու: Ի նկատի ունենալով այդ հանգամանքներն, անհրաժեշտ համարեցի դուրս ձգել այդ տաղտկալի աղիւսակն, որ ոչ մի օգուտ չկարէ տալէ բացի խանգարիչ լինելուց պատմութեան և նորա ամբողջ ընթացքին: Այս գործն արդարանումէ և այնով, որ կան օրինակներ առանց այդ աղիւսակի: Բայց որպէս զի ընթեցողներն ունենան աչքի առաջ և բուն գաղափարն, աւելորդ չի լինիլ դնել այստեղ գոնէ սկզբի մի կտոր: Ահա այդ.

(Ողոմպիադ) Յիսուս Քրիստոս ի Բեդղեհէմ ծնանի: ՃՂԵ. Սեկունդոս Պիթագո-րեան Փիլիսոփոս ճանաչւիր: Ի Ք-Է սկըսեալ Հռով-մայեցւոց Օգոստոս Հրէից Հե- րով- դէս Պար- սից Արշաւիր Հայոց Աբգար Կիւրեանոս ի Հռոմոց եկեալ ի Հրէաստան աշխարհագիր արար: Աբգայր զՓերուրի զեղբայր Հերովդի սպանանէ: Ա ԽԲ ԼԲ ԻԱ Բ

Բ ԽԳ ԼԳ

ԻԲ Գ

Գ ԽԴ ԼԴ ԻԳ Դ Հերովդէս զՏեառն մերոյ իմացեալ ըզ-ծնունդնª զմանկուն-սըն կոտորեաց ՃՂԶ Դ ԽԵ ԼԵ ԻԴ Ե

ՃՂԷ

Ե ԽԶ ԼԶ ԻԵ Զ Յուդայ Գալիլեացի ապստամբեցոյց ըզ- հրէայսն: Հերովդէս սաստիկ տանջանօք սատակի: Աթենադորոս Տարսոնացի փիւսիկեան ճամաչւիր, Զ ԽԷ ԼԷ ԻԶ Է

Արքեղայոս ամս Թ.

Է ԽԸ ԼԸ

ԻԷ Ը

Ը ԽԹ ԼԹ ԻԸ Թ

Թ Ծ Խ ԻԹ Ժ

Ժ ԾԱ ԽԱ Լ ԺԱ

ԺԱ ԾԲ ԽԲ ԼԱ ԺԲ

ԺԲ ԾԳ ԼԲ ԼԲ ԺԳ

Ողոմպիադ ՃՂԸ ԺՂԹ

Ի Ք -Է սկըս- եալ. Հռով-մայե-ցւոց Օգոս տոս Հրէից Պար-սից Արշա-ւիր Հայոց Աբգար

Հե- րով- դէս

ԺԳ ԾԴ ԽԴ ԼԳ ԺԴ

ԺԳ ԾԵ ԽԵ ԼԴ ԺԵ

ԺԵ ԾԶ ԽԶ ԼԵ ԺԶ

տիբեր ամս ԻԳ. Հերովդէս ամս Ի Գ. Աբգար զԵդեսիա քաղաք շինէ: Շարժմամբ Ժ Գ. քաղաք ք կործանեցան ի Բիւթանիա: ԺԶ Ա Ա ԼԶ ԺԷ

ԺԷ

Բ Բ ԼԵ ԺԸ

ԺԸ Գ Գ ԼԸ ԺԹ

ԺԹ Դ Դ ԼԹ Ի

Ի Ե Ե Խ ԻԱ

Այս համեմատականը հարկաու գրեթէ ամենուրեք վիրպական է և ապա նկատւումէ, որ Հայոց թուականն ճշտագոյն է, ուստի և իւրաքանչիւր էջում ժամանակ առ ժամանակ նշանակել եմ փակագծի մէջ Քրիստոսի թուականի դիմաց և Հայոցը: Միայն Աղամպիադն է, որ աւելորդ եմ համարել դնել: Ողոմպիադի սկիզբն է 776 թուականը Քրիստոսից առաջ: Մի փոքրիկ հայացք այդ ցանկի վրայ ցոյց կտայ, որ գրչակները բայց տեղեր տեսնելով պատմութեան ընթացքի մէջª կաւելացնէին և զանազան պատմական տեղեկութիւններ, լինէին դոքա գրաւոր աղբիւրներից թէ ի լրոյ: Ուստի և հասկանալի է, թէ ինչու չատ կտորներ մէկում կան, միւսում չկան: Սամուէլ երէցը հասցնումէ իւր պատմութիւնը մինչև 1179-1180 թուականը: Հապա գալիս են շարայարողներըն, որոնց անձնաւորութիւնները նեզ անծանօթ են կատարելապէս: Այդ աննաւորութիւնների անյայտութիւնն (որպէս և Սմբատ Սպարապետի պատմութեան շարունակութեան մէջ) առիթ է տալիս մեզ փոքր ինչ կասկածանքով վերաբերուելու դէպի նոցա, մանաւանդ որ խառնաշփոթութիւններ ևս անպակաս են: Ինչպէս երևումէª շարայարողը մի անձնաւորութիւն չէ, վասն զի թէ խիստ մեծ շրջան է ներկայացնում մեզ 1179 թուից մինչև 1426 կամ 1665 թուականն, և թէ այդ շարայարութիւնները շատ տարբերւումեն իրարից, այնպէս որ կարծել

են տալիս թէ սազբական շարայարութիւնները լրացրուել են այլ և այլ անձերից: Որպէս զի այդ մասն իւր մեծամեծ տարբերութիւններով աննկատ չմնայ և շփոթութիւնների տեղիք չտայ, առաւել լաւ համարեցի զգալի տարբեր օրինակներն ուրոյն դնել, համարելով տարբեր անձերի հեղինակումներ. ապա թէ ոչ համեմատութեան մէջ պէտքէ բնագրից աւելի ծանոթութիւններ դրուէին:* Վերջում անհրաժեշտ համարեցի դնել քանի մի յաւելուածներ, որոնք շատ օգտակար են մանաւանդ Ռուբինեանց պատմութիւնը լուսաբանելու համար: Եւ որովհետև բուն պատմութիւնը հասնումէ մինչև ԺԷ. դարը, լրացուցիչ դարջրի և Յովհաննիսիկի պատմութիւնն, որ տպուած է նաև Առաքել Դաւրիժեցու պատմութեան մէջª մի այն թերութիւններով: Ծանոթութիւնների մէջ ձգտել եմ գլխաւորապէս Հայոցպատմութեան համար նորանոր նիւթեր մատակարարել ի նպաստ Սամուէլի:* Այդտեղ միմիայն անհրաժեշտներով բաւականացայ, զգուշանալով գրքի ստուարանալուց, որից բեռնաւորւումէ բուն պատմութիւնն և ցրում ընթերցողի ուշադրութիւնը. մի գրուածք որքան ամփոփ է, այնքան մատչելի կլինի փոքրիկ խելապատակներին ևս: Այդտեղ աւելացրել եմ և մի քանի ժամանակագրական ցանկեր, որոնք կարևոր էին ազգային պատմութեան ուսումնասիրութեան մէջ: Հայոց պատմութիւնը չէ մշակուած և կամ շատ ամ,շակուած է, ուստի և որքան յաջողուի մեզ նիւթեր մատակարարել, այնքան կքանդուին մոլորեցուցիչ աշտարակներն, որոնք ջանումեն արտաքին գեղեցկութեամբ փարոսների դեր կատարելª ընդարձակ ծովի ալեծածան յորձանքների վրայ ծփող մա կոյկավարներին առաջ: Բաւական է որքան «իբրև տղայոց կաթն ջամբեցին» մեզª և աջ ու ձախ աճեցրին. եթէ չափահաս է Հայ սերունդը, թող ինքը շրջի նախնեաց անշուք, բայց փառաւոր յիշատակների մէջ և մաշկէ իւր զօրացուցիչ և ճշմարտութեամբ աճեցնողª սնունդի վրայ: Լոյսն է մեր առաջնորդողն, ուրեմն և լուսոյ մէջ խարխափելըª կուրութիւն կուրութեան:

ԱՐՇԱԿ ՏԷՐ- ՄԻՔԵԼԵԱՆ

19-ն Մայիսի 1893. Ի Ս. Էջմիածին:

ՍԱՄՈՒԷԼԻ ՔԱՀԱՆԱՅԻ

ԱՆԵՑԻՈՑ

ՀԱԻԱՔՄՈՒՆՔ Ի ԳՐՈՑ ՊԱՏՄԱԳՐԱՑ

ՅԱՂԱԳՍ ԳԻԻՏԻ ԺԱՄԱՆԱԿԱՅՑ ԱՆՑԵԼՈՑ ՄԻՆՉԵՒ Ի ՆԵՐԿԱՅՍ ԾԱՅՐԱՔԱՂ ԱՐԱՐԵԱԼ:

Օգնեա', ի'սկ, եւ բա'ն, եւ է±: Յերիս որոշմունս բաժանեալ սահմանեցան թիւք ժամանակաց. յանցեալնª ի ներկայն, և յապառնին: Իսկ յօժարութիւն կամաց մարդկութեանս ներհուն լինել տեսանի, անցելոցն և ապառնեացնª առաւել քան զներկային , որպէս ուսաք ի գրոցª հարցաքննեալ զայսոսիկ յարանց աստուածայնոցª և յարտաքնոց: Որոց իւրոցն ծանօթիցն ասէր կենարարնª թէ ոªչ է ձեզ գիտել զժամս և զժամանակս զոր Հայր եդ յիւրում իշխանութեան. ոչ միայն ասէր զայս վասն ամենայն ժամանաակաց եդ վճիռ, ասէ ճշնարտապատումն Եւոեբի. զի զժիտ և զդատարկաոյսզ արգելու սակաւ բանիւս մի սգորիլ հասու լինել ստուգիւ գիտութեան ժամանակաց: Բայց այս հրամանք աստուածայնիք և տիրականքª տրամագիծ և ճշմաիիտ տուեալ եղև, զի զվայրաքննիս արգելուցու յանօգուտ աշխատութեանց, զի զայնոսիկ, որք պիտոյքն են դիտել և նկատել, ուսոյց և ծանօթս արար ի ձեռն գրոց մարգարէականացª որք զկնի միմեամց դրոշմելք են ի գիրս նսցա, մինչև ի

մարմնանալ Աստուածն բանի սկսեալ ի Մովսէսէ յաստուածապարգև պատգամացն: Իսկ ի յոլովից պատճառանացն, երկու միայն բաւական են ի կարևորացն արտայատել, մի զի կարկեսցէ զբերանս նոցաª ոյք անսկիզբն և անվախճան ասել իշխեցին զարարածս. միւսն, զի զանկեալսն ի հայրենի ժառանգութենէն, կանգնեսցէ յուսով աւետաբեր գալստեանն իւրոյ, ի դարս, առակօք և տեսլեամբք ճշգրտեսցէ զտնօրէնութեան խորհուրդ: Իսկ յետ այսերիկ զանեմակատար գրտութիւն ուսուցեալ իւրոյ աշակերտացն առաքմամբ Հոգւոյն Սրբոյ, զորս հազարապետս և խորհրդագէտս կամաց իւրոյ արարեալ, և տեղեակ աանճառելեացն, յորոյ լուսալրութենէª լցան արարածքª և ուսեալքա ի նոցանէ զսահմանս ամենայնի, ձեռնարկեցին գրել զանցեալն, և զներկայնª և զապառնիսն, իբրև յաշակերտաց ճշմարտին վարժեաիք զճշմարտութիւն, և իւրաքանչիւր ոք ի կորովաբան և յիմաստախոհ արանց յազգին իւրում զժամանակագրութիւնս կարգեալ ձեռնարկեաց: Առ որս երևելագոյն քան զյոլովս եղև Եւոեբի երանելի, ի մեջ առաջնոցն և վերջնոցն. և զհետ նորա Սոկրատէս պատմագիր այլօք բազօմք: Իսկ մերայինս ազգի ասեալ առաջին պատմագիր զԱգաթանգեղոսª որ գրեաց զպատճառ լուսաւորելոյ զՀայրս սրբոյն Գրիգորիª նորասքանչ հանբերութեամբ: Եւ ապա Մովսէս Խորենացի հաւաստապատումն, և զկնի Եղիշէª և Ղազարիկ, և Փոստոսª որ է Բուզանդ պատմիչ յառաջ քան զինքնª և Հերակզն ի Սոբիոսէ եպիսկոպոսէ սացեալ. և Ղևոնդ երիցուª և Շահպոյ. և տէր Յովհանէսի. և ի վերջին ժամանակս Ստեփաննոս վարդապետ մականուն Ասղնիկ զՀայոց. և այլք բազումք զանցնիւր, ազգաց պատմիչ, միաայն յանելելոյն Ադամաց ի դրախտէն, զի զդրախտին կեանս անյայտացուցեալ, որպէս ասէր Տերնª և վասն աւուին գալստեան և ժամուª ոչ ոք գիտե. որում զհրեշտակ և զՈրդի ասելովն, արգել բնաւ զհարցանելն: Արդª թէ ինքն է գալոցª զիա±րդ Ինքն ոչ գիտիցէ զժամն. բայց զի մի տրտմեսցուցէ զնոսա, ասաց այսպես: Իսկ իմ մոռացեալ զտգիտութիւն և զանուսմմութիւն իմ, ի թախանձելոյ քոյ, սրբազգեացդ Գրիգոր, յաղթեցայ ի սիրոյ կամաց ձերոց, առ ի գրել, զոր կամեցար. և այժմ օժանդակեալ ի Հոգւոյն Սրբոյª ժողովեցից ի սոցանէ կարճ ի կարճոյ զաախորժակս ձեր զբանից հանդէս, միայն զճշմարտութեան գնաալով զհետս. և ի յոլովիցն առաւել զերկոքումքս թևակոխեսցուք, և ձեռնտու ունելով զնոսա, զԵւսեբի ասեմ, և զՄովսէս Խորենացի: Եւ նախ յԱդամայ սկսեալª կատարեսցուք ի Նոյ. և անտի մինչև զԱբրահամ և անտի մինչև ի ծնունդն Քրիստոսի և ապա ըստ քրոնիկոնին գաւազանօք զրաւեսցուք ի ներկայս, զաւելորդսն թողլով, և զկարևորսն ի ներքս մուծանելով, թերևս հասանիցես փափագելոյն: Արդª աւելորդ վարկանք ասելով զանվաւեր պատմութիւնս Քազդէացւոց, և զդժակ անուանակոչութիւնս, յորս եթէ ոք կարօտասցի, առ ձեռն պատրաստ ունի զգիրս զարմանալւոյն Եւսեբեայ, առանց որոյ, և ոչ մենք կարասցուք գրել. և որ զնոցանէ գրեալն է յիւրում տեղւոջնª կարի ի դէպէª և պիտանի. զի թէպէտ և այլանման զանուանսն կոչէ զնախնեացն հնարց, և զթիւս համարոցն առաւելեալ անչափութեամբ, սակայն թիւ հարցնª զոյգ աստուածայնոցն են: Է' և այլ իմն պատճառ, զառ ի նոցանէ անրջաբանեալսն գրելոյ, զի Քաղդեայ էր Աբրահամ, և նորին նախնիքն ի Քաղդէացւոց աշխարհէն էին, որպես գիրք արարածոցն յայտ արարեալ ցուցանեն: Արդª վասն զի առ ի նոցանէ ճառեցեալքնª վկայեն մասնաւոր իրօք ճշմարտութեան, զջրհեղէղն և զաաշտարակաշինութենէն, և զայլոց վաւերական վարկան յիշել հարքն երանելիք. զորս բաւական համարեցաք զնոցայն աշխատութիւն գրել մեզ միայնն զոր մերոյս պատշաճաւոր է խնդիրս: Եւ արդª սկզբին ժամանակագրութեանցª յալանելոյն Ադամաց ի բազմերանն կայանից կարգեցին երիցունքնª քաջահմուտք: Եւ որ այլ իմն բաջաղի գիտել զժամանակաց էիւս այնր բնակութեան, կամ յարարչութենէն երկնի և երկրի ասել համարձակինª մի հաւատար. զի յորմէ հետէ ել յանուշակ կենացնª և կոչեցաւ Ադամ, զհսարակ զբնաւ մարդիկ նշանակելով յայնմհետէ էառ սկղբին ժամանակագրութիւնս, և զայն ըստ եօթանասնիցն թարգմանութեան. զի բազում անմիաբանութիւն ի մեջ երբայեցւոցն մանաւանդ վասն թուոց ժամանակաց գտանի. բայց որք եօթանասնիցն հետևիցեն իբրև ի Հոգւոյն Սրբոյ առաջնորդեալք, նոցա և մեզ ուշ եդեալ շարադրեսցուք զձեռնարկեալս:

ԱՌԱՋԻՆª ԹԷ ԶԻԱ±ՐԴ ՅԱԴԱՄԱՅ ՄԻՆՉԵՒ Ի ՋՐՀԵՂԵՂՆ

ԳԵՐԵՑԱՆ ՅԵՕԹԱՆԱՍՆԻՑՆ:

Նախնի մարդն Ադամ, յետ ելանելոյն ի դրախտէն, լեալ ամաց ՄԼ. ծնանի զՍԷԹ յԵւայէ կնոջէ իւրմէ. և եկաց այլ ևս Զ. մինչև ի ՃԼԵ. ամն Մաղաղիէլի, ծնանի այլ ուստերս և դստերս, մեռանի, ՋԼ. ամաց: Սէթ լեալ ամաց ՄԵ. ծնանի զԵնովս, յԱզովրայ կնոջէ իւրմէ. և եկաց այլ ևս ամս, ՉԷ մինչև ի Իերորդ ամն Ենովքայ ծնանի ուստերս և դստերս, և մեռանի, ՋԺԲ. ամաց: Ենովսª լետլ ամաց ՃՂ. ծնանի զԿայինան ի Նուենայ կնոջէ իւրմէ. և եկեց այլ ևս ամս ՉԺԵ. մինչ ի ԾԳ. ամն Մաթուսաղայի, ծնանի ուստերս և դստերս, մեռանի ՋԵ. ամաց: Կայինանª լեալ ամաց ՃՀ. ծնանի զՄաղաղիէլª ի Մաղաղեդայ կնոջէ իւրմէ. և եկեաց յայլ ևս ամս ՉԽ. մինչև յ±ՁԱ. ամն Զամեքայ. ծնանի ուստերս և դոտերս, և մեռանի ՋԺ. ամաց: Մաղաղիէլª լետլ ամաց ՃԿԵ. ծնանի զԿարեդ ի Դինայ կնոջէ իւրմէ. և եկեաց այլ ևս ՉԼ. մինչ ի ԽԸ. ամն Նոյի, ծնանի ուստերս և դուստերս և մեռանի ՊՂԵ. ամաց: Յարեդª լեալ ամաց ՃԿԲ. ծնանի զԵնսվք ի Բառաքայ կնոջէ իւրմէ. և եկաց այլ ևս ամս Պ մինչև յ ՄՁ. ամն Նոյի, ծնանի ուստերս և դստերս և մեռանի ՋԿԵ. ամաց: Ենովքª լեալ ամաց ՃԿԵ. ծնանի զՄաթուսաղայª կադներայ կնոջէ իւրմէ. և եկաց այլ ևս ամս Մ. հաճոյ եղեալ Աստուծոյª փոխեցաւ յամի ԼԳ. Ղամեքայ, ծնանի ուստերս և դստերս. փոխեցաւ ՅԿԵ. ամաց: Ժողովեն յԱդամայ մինչև ի փոխիլն Ենովքայ ազգք Է. և ամք ՌՆՁԷ. Մաթուսաղա լեալ ամաց ՃԿԵ. ծնանի զՂամեք ի Կետնայ կնոջէ իւրմէ, և կեցեալ այլ ևս ամս ՊԲ. սմա անցանել զջրհնեղեղուն ամ օք Ձ. որ զկենաց նորա զթիւ յայտ առնէ, իսկ եթե որպես յայլ օրինակս կայª եկեաց այլ ևս ամս ՉՁԲ. ծնանի ուստերս և դստերս. մեռանի ՋԿԹ. ամաց: Ղամեք լեալ ամաց ՃկԸ. ծնանի զՆոյ ի Բետնայ կնոջէ իւրմէ, և եկեաց այլ ևս ամս ՃԼԵ յառաջագոյն քան զհայր իւր զՄաթուսաղայ վախճանի Ղամեք, և եկաց այլ ևս ցամս Նոյի, ՇԼԵ. ծնանի ուստերս և դստերս, մեռանի ՉԻԳ. ամաց: Նոյ լեալ ամաց Շ. ծնանին զՍեմ, զՔամ, և զԱբեթ ի այմեզայ կնոջէ իւրմէ, և եկաց այլ ևս ամս Ճ. մինչև ջրհեղեղն, և յետ ջրհեղեղին ամս ՅԾ. մեռանի ՋԾ. ամաց: Ժողովեն ի փոխմանէն Ենովքայ մինչև ցձրհեղեղն ազգք Գ. ամք ՉԾԵ. իսկ յԱդամայ ազգք Ժ. ամք ՍՄԽԲ: (2)

ԹԷ ԶԻԱ±ՐԴ ՅԵՏ ՋՐՀԵՂԵՂԻՆ ԳՐԵՆ ԵՕԹԱՆԱՍՈՒՆՔՆ, Ի ՍԵՄԱՅ ՄԻՆՉԵՒ ՅԱՌԱՋԻՆ ԱՄՆ

ԱԲՐԱՀԱՄՈՒ:

Սեմ լեալ ամաց Ճ. ծնանի զԱրփաքսաթ յերկրորդ ամէ յեա ջրհեղեղին, ի Դիզակղիբադա կնոջէ իւրմէ, և եկաց յնայլ ևս ամս աաշ. ծնանի ուստերս և դստերս, մեռանի Ո. ամաց: Արփաքսաթ լեալ ամաց ՃԼԵ. ծնանի զՍաղա ի Ռաբուեայ կնոջէ իւրմէ, և եկաց այլ ևս ամս ՆԶ. մինչև յեօթներորդ ամն Սերուքայ, ուստերս և դստերս և մեռանի ՇԼԸ. ամաց: Սաղաª լեալ ամաց ՃԼ. ծնանի զԵբեր ի Մուքայ կնոջէ իւրմէ և եկաց այլ ևս ամս ՆԶ մինչև յեօթներորդ ամն Սերուքայ, ծնանի ուստերս և դստերս, մեռանի ՇԼԶ. ամաց: Եբերª լեալ ամաց ՃԼԴ. ծնանի զՓաղեկ ի Զուբայ կնոջէ իւրմէ, և եկաց այլ ևս ամս ՆԼԳ. մինչև ԼԸ. ամն Նաքովրայ ծնանի սւստերս և դստերս, մեռանի ՇԿԷ. ամաց: Փաղեկª լեալ ամաց ՃԼԴ. ծնանի զՌագա ի Զուրա կնոջէ իւրմէ, և եկաց այլ ևս ՄԹ. մինչև ի ՀԵ. ամն Սերուքայ ծնանի ուստերսª մեռանի ՅԽԳ. ամաց: Յաւուրս Փաղեկայ բաժանեցաւ երկիր, զի Փաղեկն բաժանումն լսի, և սա յառաջ քան զհայր իւր վախճանի: Առ նովաւ աշտարակագործութիւնն եղև, և ի միոջէ բարբառոյն ի բազումս բախշէին ըստ ազգի լեզուք նոցա, զորոց վկայեն աստուածեղէն գրոց, և արտաքնոցն վիպասանք:

Յոլովք ասեն, թէ այն լեզուն Ադամայ, որ առ եբեր մնաց յաշտարակին բաժանմանն, զոր լեզու և այժմ Հրէայնք ունին, և ո'չ զոր Ասորիք, և այլք թէ Քաղդէացի էր նախնի լեզուն, վասն տեղոյնª ուր աշտարակն էր: Եւ գումարրն ի ջրհեղեղէն մինչև ցաշտարակն ազգք և ամք ՇԻԵ. և յԱդամայ աղգ ԺԵ. ամք ՍՉԿԷ: Իսկ յետ Փաղեկայ, Ռագաւ լեալ ամաց ՃԼԵ. ծնանի զՍերուք ի Սուրայ կնոջէ իւրմէ, և կացեալ այլ ևս ամս ՄԷ մինչև ի ՀԵ. ամն Նաքովրայ, ծնանի ուստերսª և մեռանի ՅԽԲ. ամաց: ի սորա աւուրս եղև սկիզբն զինագործութեան, և բերդի շինելոյ: Սերուքª լեալ ամաց ՃԼ. ծնանի զՆաքովը ի Մեղքայ կնոջէ իւրմէ, և կացեալ այլ ևս ամս Մ. մինչև ի ԾԱ. ամն Աբրահամու, ծնանի ուստերս և դստերսª մեռանի ՅԼ. ամաց: Նաքովըª լեալ ամաց ՀԹ. ծնանի զԹարա ի Յեսքայ կնոջէ իւրմէ, և կացեալ այլ ևս ամս ՃԺԹ. մինչև ի ԽԹ. ամն Աբրահամու, ծնանի ուստերս և դստերս, մեռանի ՃՂԸ. ամաց: Աստ շինեցաւ Դմիշկ ի Մօրիբոս Հիւփացոյն, իսկ Յուսեպոս ասէ, թէ ի Յուսայ, որդւոյ Արամայ Հայկազնոյ շինեցաւ Դամասկոս: Թարաª լեալ ամաց Հ. ծնանի զԱբրահամ յԵդնայ կնոջէ իւրմէ, եկաց մինչև ԼԵ. ամն Իսահակայ, և եկաց այլ ևս ՃԼԵ. ծնանի ուստերս և դստերս մեռանի Թարա ՄԵ. ամաց: Աբրահամու ամն առաջին: ժողովեն ի ջրհեղեղէն մինչև յնառաջին ամն Աբրահամու ազգք Թ. ամք ՋԽԲ. իսկ յԱդամայ ազգք ԺԹ. ամք ՎՃՁԳ. զի ինքն Աբրահամ լինիցի Ի. երորդ ազգ. և այս ըստ եօթանասնիցն թարգմանութեան: Բայց վասն զի բազումք ի տեղեկագունիցն պատմագրաց, յաւելուն ի թիւս ազգացս և ամացս, զԿայինանն ՃԻ. ամօք, և ասեն զնա որդի Արփաքսաթայ, և հայր Սաղայի, և գրեն այսպէս, Արփաքսաթ կացեալ ամս ՃԼԵ. ծնանի զԿայինան յՌաբուիայ կնոջէ իւրմէ, կացեալ այլ ամս ՆԳ. մեռանի:Կայինան կացեալ ամս ՃԻ. ծնանի զՍաղաª ի Սեքայ կնոջէ իւրմէ, կացեալ այլ ևս ամս ՅՂԵ. մեռանի:(3) Այս Կայնան բազմացոյց զՔազդեացոցն մոլորութիւն ըստ աստեղացդ ըղձութեան, և որդիք նորա իբրև Աստուծոյ երկրպոգեցին նմա, և կանգնեցին նմա պատկեր ի կենդանութեան իւրում, և այս է սկիզբն կռոց երկրպագութեան: Սա շինեաց զԽառան. զսա Մովսէս իբրև զպիղծ ո'չ յիշէ, և Զուկաս վասն ազգահամարինն յիշէ: Եւ վասն այսերիկ վկայիս ունելով արս հռչակաւորս և հմտագոյնս, զԻւրիգինէս և զԳրիգոր Աստուածաբան, և զԵպիփան Կիպրացի, մանաւանդ զհոգիընկալ աւետարանիչն Ղուկաս,գրեալ յազգաբանութեանն. և ըստ այսոցիկ լինի Աբրահամ համարեալ առ յԱդամայ, առաջներորդ, և թիւ համարացն զոր Եւսեբի ՎՃՁԴ. գրէ, յԱդամայ ցԱբրահամ լինի, ՎՅԴ: Դարձեալ և Մովսէս Խորենացի, վասն զուգահաւասարութեան ծննդոցն, յերից որդւոցն Նոյն Նահապետ, եթէ Կայինան չորրորդ ի Նոյէ, և երրորդ ի Քամայ. և վասն սոցա գրեաց նոյն պատմագիրս Մովսէսª այսպէս, թէ գժուարահաւաք և տաժանելի է, որպէս գիւտ ժամանակացն ի սկզբանէ, առաւել գիւտ ազգացներից որդւոցն Նոյնի. զի գիրք աստուածայինք զիւր ազգն ի բաց հատեալ այսինքն է զՍեմ, ելիք զայլսն իբրև զարհամարհեալս և իւրոցն անարժան կարգածեցն բանի համարեալ: Ասէ դարձեալ, թէ այսերիք թէպէտև ոչ ուրեք ի բնագրի գտանի ի մերումս թարգմանութեան, և ոչ ի ժամանակագրաց ուրեք գտաք կարգեալ, այլ յընթերցասիրէ և յուշմագունէ Ասորւոյ, և հաւատարիմ մեզ թուեցաւ, քանզի Մեստրայիմդ, Մեծրայիմ, որ թուի Եգրպտոս, և Նեբրովթ, որ է Բէլ. և կարգէ զհաւասարութիւն երից ազգացն այսպէս. Սեմ: Քամ: Յաբեթ: Արփաքսաթ: Քուշ: Գամեր: Կաայինան: Մեստրայիմ: Թիրաս: Սաղա: Նեբրովթ: Թորգոմ: Եբեր: Բաբ: Հայկն: Փաղէկ: Անեբիս: Արամանեակ: Ռագաւ: Արբէլ: Արամայիս: Կերուք: Քաղայ: Ամասիա:

Նաքովը: Արբել: Գեղամ: Թարա: Նինոս: Հարմա: Աբրահամ: Նինուաս: Արամ: Յեա որոյ ասաց և զայս, զի թէպէտ և ամք ժամանակաց ծննդոցն Քամայ, մինչև ցՆինոս ոչ ուրեք գտանին թուեալ, և կամ թէ առ մեզ ո'չ հասեալ. իսկ մերոյն Յաբեթի ամենևիմբ ո'չ սակայն ասացեալ ազգաբանութիւնս հաւաստի է. երից ցեղիցն մետասան գոլով ցԱբրահամ և զՆինուաս, և ցԱրամ զի Արայն երկոտասաներորդ է յետ Նինոսի մանուկ տիօք վախճանեալ ի Շամիրայ: Եւ է ճշմարիտ և մի ոք երկբայեսցի, զհաւաստին, ասէ, որչափ կարացաք ընտրեցաք ի բանս, որոյ ոչ զոք ընդդիմանալ կարծեմ, բայց թէ զճշմարտութեանն քակել խորհելով զոճ. և յայստիկ իւրաքանչիւր միտք որպէս և կամին ուրախասցին: Այլք մեք յերից որդւոցն Նոյի սկսցուք մի մի գրել մինչ ցյայտնութիւն Աստուածն բանի, նախ զՍեմայ ազգաբանութիւնն, և ապա զՔամայնն, և ապա զՅաթաբեկին: ԶՍեմ Զէրէց որդինն Նոյի արտաքինքն Զրուատն անուանեն և զՔամ, Տիտան, և զՅաբեթ, Յապիտոսթէ. և ոչ միայնն զայսոսիկ, այլ և յԱդամայ սկսեալ այլանման անուանս Նահապետացն, և անհուն թիւս ամաց նոցամի ըստ միոջէ համարին այսպիսի ձևով: Ադամ: Աղաւորս շարս տասն. և բաժանեն զմի շարն ՎՈ. թիւս ամաց, գրեալ ի նորին վերայ, ներս իմն, և սոսս, ներ մի ի ներեցին է Ո. ամ և սոսս մի սոսիցն է Կ. ամ: (5) Աղապարոս, շարս երեք: Սէթ: Աղմեղոն, շարս տասն և երեք : Ենովս: Ամմենոն, շարս տասն և երկու: Կայինան: Ամեգաղարոս, շարս տասն և ութ: Մաղաղիէլ: Դաւանոս, շարս տասն: Յարեդ: Եւենդովրաքոս, շարս տասն և ութ: Ենովք: Ամեմփսինոս, շարս տասն: Մաթուսաղա: Ոտիարտէս, շարս ութ: Ղամեք: Քսիսութրոս, տասն և ութ: Նոյ: Միանգամայն տասն թագաւորացս շարս ՃԻ. ասեն լիեալ, որք առնին ՍԽԳ. բիւս ամաց, զայսոսիկ Քաղդէացւոցն վիպագիրք: Բայց թողլով զանվաւերսնª ի գրոց աստուածայանոց սկսուք շարադրել, զի ասէ այսպէս: Սեմայ ծնանին որդիք, Ե. Եղամ և ի նմանէ Եղիմաաաաաացիք, Ասուր, և ի նմանէ Ասորեստանեայք, և Արփաքսաթ, և ի նմանէ Քաղդէացիք, և Ղուդ, և ի նմանէ Ղազոնացիք, և Արամ, և ի նմանէ Արամացիք, որև Ասորիք անուանեն; Ու որդիք Արամայ, Հուս և ի նմանէ Եգասփանացիք, և մասոք և ի նմանէ Մոսենացիք: Եւ որդի Արփաքսաթայ Սաղա. և որդի Սաղայի Եբեր և ի նմանէ Եբերացիք: Եւ որդիք Եբերայ Փաղեկ և ի նմանէ կարգի աղգն Աբրահամուև Յեկտան, և ի Յեկտանայ լինին որդիք երեքտասն, առաջինն Ելմովդադª և ի նմանէ Հնդիկք, և Սաղեք, և ի նմանէ Բակտիրանոսք. և Ասարմովթ, և Յարք, և ի նմանէ Յարաքացիք. և Զոդորամ, և ի նմանէ Կամեղացիք. և Եզեղ, և ի նմանէ Արիանացիք, և Դեկղայ, և ի նմանէ Կեդրուասցիք. և ի նմանէ Սկիւթացիք. և աբիմէէլ, և ի նմանէ Վիկանիկք, և Սաբէի և ի նմանէ արաբացիք առաջին. և Ուփիր, և ի նմանէ Արամացիք. և ի Զևիղա, և ի նմանէ Գիմնոսոփիստայք. և Յողբաբ, և ի նմանէ Արադացիք:Ամենեքեան սոքա որդիք Յեկտանայ, եղբօր Փաղեկայ: Եւ եղև բննակութիւն սոցա ի Մասերաց մինչև Գալիսփերիա լեռան արկ ելեաց, և այլ ասի թէ է բնակութիւն ամենայն որդւոցն Սեմայ, ի մինչև յՌինոյկորուրսն. որ մեկնէ ընդ Ասորիս և ընդ Եգիպտոս, և ընդ ծովն Կարմիր, ի բերանոյ ծովուն որ է յանդիման Ասինայ, այսինքնէ Հնդկաց աշխարհին: Որդիք Քամայ առաջինª Քուշ, և ի նմանէ Քուշացիք, և Մեսարայիմ, և ի նմանէ Եգիպտացիք. և փուդ, և ի նմանէ տրոգողացիք. և քաման և ի նմանէ Ափրիացիք և Փիւնիկեցիք: Եւ որդիք Քուշայ, Սաբա, և իղա, և Սաբտաթ, և Ռեգմա, և Ցաբագաթա, և որդիք Ռեգմայª Սաբա և Յուդադան.

Դարձեալ ասէ աստուածային գիրն, եթէ Քուշ ծնաւ ըղՆեբրովթ, նա սկսաւ սկայ ի վերայ երկրի, և նա էր սկայ որսորդ առաջի Տեառն Աստուծոյ. և սկիզբն թագաւորութեան նորա Բաբելոն: Եւ Որեդ, և Աքադ, և Քազանէ, յերկիրն Սենաար: Յերկրէն յայնմանէ ել Ասուր և շինեաց ղՆինուէ և զՌոբովթ քաղաք, և զՔաղան, և զՌասեման.ի մեջ Նինուէի, և մէջ Քաղանայ, այն է քաղաք մեծ: Եւ Մեսարայիմ հայր Եգրպտացւոցն, ծնանի զՂուդիիմ, ևի նմանէ Լիդացիք, և ի նմանէ Պանփիւլացիք, և զՍաղբաիմ, և ի նմանէ Լիբէացիք, և զՆեփթաղիմ, և զՊատրոսնիիմ, և ի նմանէ Կրտեացիք, և զՔասղնիիմ, և ի նմանէ Դակէացիք: Եւ Քանաան ծնաւ զՍիդովն զանդրանիկն իւր ի նմանէ Սիդոնացիք, և զՔետացին, և զԷբուսացին, և զԳերգեսացին, և զխևացին, և զԱիուկացին, ուստի Տրիպոլիաք, և զԱմիննացին, և զՕրագէոն և ի նմանէ Արագացիք, և զսամրին, և ի նմանէ Որթոսեցիք, և զԱմաթի, և ի նմանէ Ամաթուսացիք: Եւ յետ այսորիկ սփռեցան ազգք քանանացւոցընդ ամենայն ԼԲ. և եղեն սահմանք նոցա ի Սիդոնէ մինչև ի Գալիգերարա, և ի գազայ և մինչև գալ ի Սոդոմ և ի Գոմեր, յԱդմենա և ի Սեբոիմ, և ի Լասա, և այլուր ասի թէ բնակութիւն սոցա, յՌինոյկորուրա, մինչև ի Գադիրոն, ընդ կողմն հարաւոյ:(6)

ԴԱՐՁԵԱԼ Ի ՆՈՅՆ ԳՐՈՑ. ՅԱՐԱՐԱԾՈՑ:

Որդիք Յաբեթի, Գամեր, և ի նմանէ Գարմիք. Մագովգ,և ի նմամէ Կեղաք, և Գաղատացիք և Մադա, և ի նմանէ Մարք. և Յաւան, և ի նմանէ Հելլէնք, և Յոնք. և Եղիաս, և Թոբէլ, և ի նմանէ թետաղք. և Մոսոք, և ի նմանէ Լիւրիկեցիք. և թիրաս, և ի նմանէ թրակարիք. և Քետէիմ, և ի նմանէ Մակեդոնացիք; Ու որդիք Գամեայ, Ասքանաղ, և ի նմանէ Սարմատք, և Րիփօթ, և ի նմանէ Սորոմատք. և Թորգոմ, և ի նմանէ Հայք. և որդիք Յաւանայ, Եղիսա, և ի նմանէ Սիկիլացիք, և Աթենացիք. և ի նմանէ Վիրք և Տիւրենացիք, և Կիտիիս, ուստի Հռոմք, և Լատենացիք, և Ռոդայիք. և ի սոցանէ մեկնեցան կղզիք աղգաց յերկիր իւրեանց, ընդ ամենայն ազգ հնգետասան. և ունինսոքա ի Մարաց մինչև ի Սպեռիոս, որ ձգի մինչև Յովկիանոս, և հայի ընդ հիւսիսի. և ապա թուէ ազգս ԾԱ. և սահմանս նոցա ի Մարայ ընդ կողմն հիւսիսոյ մինչև ի Գադիրոն. և ձգին ի Պօտամինոս գետոյª մինչև ի Մաստուսիա որ է իլիոն: Արդ վասն զի խոստացաք յերից որդւոցն Նոյի, զիւրաքաանչիւրոցն ազգաբանութիւն առանձին կարգագրել մինչևի մարմնանալն Քրիստոսի. իսկ աստուածային գիրն միայն զՍեմայն գրեալ ունի զծննդոցն յայտնաբանութիւն. և զՔամայն և զՅաբեթին, միայն այսչափ յիշէ, որչափ գրեցաք ի սմա. վասնորոյ սկսցուքյառաջին ամէն Աբրահամու զաղգն Սեմայ, զի մրնչև ցայս վայր գրեցաք վերստին, թէպէտև յոյժ սակաւ ի յոլովից. և զայլոցն զկնի, ուստի և ժողովել մարթասցուք ի ճշմարիտ վիպագրաց, յարտաքնոյ և ի ներքնոց: Սկսանելի է ուրանօր եթող աղգաբանութեանն կարգ, տեղի տուեալª որք ի մէջս եղեն պատմութիւնք: Զի ասացաւ անդª Թարա լեալ ամաց Հ. ծնանի զԱբրահամ, և զՆաքովը, և զԱռան. և առան ծնանի զՂովտ: Եւ մեռաւ Առան առաջի հօր իւրոյ Թարայի, ուր ծնաւ յերկիրն Քաղդէացւոց: Եւառին իւրեանց կանայս Աբրահամ և Նաքովը. Աբրահամ զՍարա և Նաքովը զՄելքա, զդուստր Առանայ. էր Սարա ամուլ և ոչ ծնանէր: Եւ առ Թարա զորդիս իւր և ել յերկիրէն Քաղդէացւոց երթալ յերկիրն Քանանացւոց. և եկին մինչև ի Խառան և բնակեցան անդ. և եղեն ամենայն աւուրք Թարայի Մ. ամ, և մեռաւ ի Խառան: Ասա շինեցաւ Երուսաղէմ ի Մելքիսեդեկէ Քանանացոյ քահանայէ մեծ է : Յասմ ժամանակի թագաւորեալ շամիրամ կին Նինոսի, շինեաց թլեր, բլուր ի յողոյ կուտեալ ամրոց: Բայց այլք վասն թլերոյդ ասեն թէ ի յաճախել պատկերապաշտութեանն, եհան Աստուած հողմ փոթորիկ յերկիր, որ առեալ զկուռն թաղեաց ի տեղիս, և բնակեալ ի նորա դևքն կան ի նոսին անջանս ի կուռսն. վասնորոյ և կախարդանք միշտ զկախարդութիւնսն առ թլօքն առնեն:(7) Եւ յեօթանաասուն և հինգ ամի կենացն իւրոց Աբրամ Աստուծոյ յայտնութեանն արժանաւորի, յորում առնուհրաման ելանել իւրմէ. և ել ի Խառանէ, և բնակեցաւ յերկիրնն Քանանացոեց և յ ՁԶ. ամի կենաց նորա լինի որդի յԱգարայ աղախնոյ Սարայի, և անուանեաց Իսմայէլ, ուստի և Իսմայելացւոց ազգն, սոքա են Ագարենացիք, որք Սարակինոսք և տաճիկք կոչին, և ի ՂԹ. ամի կենաց նորա դնէ նմա Աստուած ուխտ Թլփատութեան, և թլփատի ինքն և ամենայն արու

անթլապատ ի տան նորա. և առնուզԱբրատմ անուն փոխանակ Աբրամու, և Զսառաª Փոխանակ Սարայի: Ի նմին ամի երևի նմա Աստուած հանդերձ հրեշտակօքն ի Մամբրէ, յորում զպարգևական զաւակն խոտանայ տալ նմա, և նախ ի մարգարէիցն Աբրամու Աստուծոյ բանն յայտնեալ ի մարդկան կերպարանս, զկոչումն հեթանոսաց գուշակէր. զոր ի մեզ եհան ի գլուխ վարդապետական աւետեօքն յամենայնն հեթանոսս Աստուծոյ Բանն Աստուած: Արդ լեաալ Աբրամ Ճ. ամեայª ծնանի զԻսահակ ի Սառայէ կնոջէ իւրմէ. ևն Սառա Ղ. ամեայ էր յորժամ ծնաւ զԻսահակ. և եկաց սառա յետ ծնանելոյն զԻսահակ ամս ԼԷ. և մեռանի: Եւ յետ մահուանն Սառայի առաքէ Աբրաամ զընդոծին իւր զԵղիազար Դամասկացի ի Միջագետս, և առնու զդուստր Բաթուէլի զՌեբեկայ զքոյր Ղաբանայ Սահակայ որդւոյ իւրում կնութեան. և ապա առեալ ինքն զՔեաուրա կին, յորմէ ծնաւ որդիս վեց, և այսպէս եղեն ծնունդք Աբրաամու յերից կանանցն, նախ ի Հագարայ Եգիպտացւոյ Իսմայէլ, ուստի ազգն Իսմայելացւոց, և ի Սառայէ լինի Սահակ, ուստի Հրէից և ի Քետուրայ լինի ազգն Պարթևաց. յորոց քաաաջն Արշակª նախնի ազգաց Պալհաւկանին և Արշակունոյն: Արդ կե ցեալ Աբիաամ յետ ծնանելոյն զիսահակ ամս ՀԵ. ընդ ամենայնն ամաց ՃՀԵ. մեռանի:

ՅԱՂԱԳՍ ԻՍԱՀԱԿԱՅ ԱՄԱՑ ԵԻ ԾՆՆԴՈՑՆ ՆՈՐԱ:

Իսահակլեալ ամաց Կ. ծնանի զԵսաեւ և Յակոբ, յետ Ի. ամի առնելոյ զՌեբեկա, կեցեալ այլ ևս ամս ՃԻ.ընդ բնաւն ՃՁ. ամաց մեռանի: Իսկ Յնակովբայ լինինն որդիս երկետասան և դուստր մի ի յերկուց դստերացն Զաբանայ, ի Լիայէ և ի Հռաքելայ, և յերկուց աղախնաց նոցա, ի Բաղղայ և ի Զեփղայ: Եւ թէպէտ և առաջին որդի Ռուբէն էր զոր ծնաւ ի ՁԵ. ամի կենաց նորա, և զՇմաւոն ի ՁԶ. ամին, սակայն զՂևի առուն ի կարգ զոր ծնաւ համարին այսպէս Յակովբ ամաց ՁԷ. անց ծնանի զՂրիª ի Լիայէ կնոջէ իւրմէ. Ղևի լեալ ամաց ԽԶ ծնանի զԱմրամ: Ամրամ ամաց Հ. ծնանի զՄովսէս ամաց ձ. հանէ ըզժողովուրդն յԵգրպտոսէ: Դարձեալ ևս ըստ Եւսեբեայ ժամանակական կանոնացն, ՂԲ. ամին Յակովբայ լինի նմա որդի Յովսէփ ի Հռաքեալ կնոջէ իւրմէ, և յեօթն և ի տասնամին իւրոյ Յովսէփ վաճառի յեղբարացն յԵգիպտոս, և լեալ ի տան բանդին ԳԺ. ան ամ, յերեսներորդ ամին տիրէ Եգիպտացւոցն ամս Ձ. կեցեալ ամս ՃԺ. մեռանի: Յառաջին ամին լիութեանն Եգիպտոսի տիրէ յովսէփ և ի Ը. երորդ ամն սկիզբն սովոյն նոցա. և յերկրորդում ամի սովոյն իջեալ Յակոբայ յԵգիպտոս ՃԼ. ամաց կեցեալ այլ ևս անդ ԺԷ. ամ վախճանի ՃԽԷ. ամացª ի ԻԶ. ամին թագաւորութեանն Յուսէփու, որ այլ ևս եկաց Յովսեփ ամս ԾԴ: Յետ մահուանն Յովսէփու ծառայեն որդիքն Իսրայէլի եգիպտսցւոցն ամս ՃԻԴ. յիջիցն Յնակովբայ լինինն ամք ՄԺԵ. ի ԿԴ. ամի յԵգիպտոս, ծառայութեանն ծնանի Մովսէս և լեալ Ձ. և Ահարոն եղբայր Մովսէսի ՁԳ. հանեն զժողովուրդն յԵգիպտոսէ, և Խ. ամ առաջնորդեալ ժողովրդեանն յանապատին, վախճանի Մովսէս ամաց ՃԻ: իսկ Յեսու որդի Նաւեաց յետ Մովսէսի անուցեաալ զնոսա ընդ Յորդանանª առաջնորդէ յերկիրն աւետեաց ամս ԻԷ. կեցեալ ամս ՃԺ. վախճանի: Զկնի Յեսուայ դատաւորք դատեցան առաջնորդութեամբ. որոց առաջինª

ԴԱՏԱՒՈՐՔ ԻՍՐԱՅԷԼԻ

Գոդոնիէլª ամս Խ: Ի սորա աւուրս էր Յարգիսացւոցն, Փելօտոնոսն բարուախօս անասնոց և թռչնոց: Աւոդ ամս Ձ. ի ժամանակս Աւովդայ շինեցաւ Իլիոն քաղաք յԻլոսէ, և Աքայետ յԱքիոյ, և յետոյ ի Պաղոմեանց, որ և կոչեցաւ պտղոմիդայ: Աստ ասեն եղեալ թագաւոր ի թեբայիսª Ապողոն Երաժիշտ, որ զքարինոն շրջէր նուագօք: Բարակ և Դեբովրա ամս Խ: Աբիմելէք ամս Գ: թովզաª ամս ԻԲ: ի Թովղայ աւուրս շինեցաւ Տարսոն ի Կիլիկիայ ի Բրիսոսէ որդւոց Տանայի, և յետոյ ի Սենեքերիմայ, և կոչեցաւ Թարսին, որ է Տարսոն: Եւ աստ Շինեցաւ Կաևքեդոն և Իլոն առաւ: Աստ սաեն զերաժիշտն Փիլիմոն, որ արար պատկերª շարժիւն ոտիւք: Յայիրª ամս ԻԲ: Յեփթայի ամս Զ: Աստ շինեցաւ Կիւրինէ քաղաք և Սուր, ՎԽ. ամաւ յառաջ քան զտաճարն:

Եւսեբոն ամս է: Յետ Եսեբոնի յԵեբրայեցւոց օրինակի գրի դատաւորª Իլոն ամս Ժ. ոչ կայ յեօթթանասնիցն: Ղարդոն ամս Ը: Ի սորա Գ. ամին Իլիոն առաւ: Սամփսոն ամս Ի: Հեղի ամս Խ. յնեօթանասնիցն Ի.ամ ասէ. Սամուէլ և Սաւուղ ամս Խ: Եւ արդ վասն զի ըստ կարգի համարողութեանն Մատթէեան աւետարանին յԱբրահամէ իջանէլ ազգացն ցՅովսէփ և Մարիամ կոյս, ցուցանելով զազգն սեմայ խոստացաք, զոր յորդւոցն Յակովբայ, ծնունդսն պարտ էր շարագրել, զի յայնմ շառաւիղէ ծագեաց Տէրն: Բայց հարկ եղև վասն Մովսէսի և Յուսայ և որք դատեցան զժողովուրդն մինչև ցԴաւիթ արքայ զՂևի յիշել փոխանակ Յուդաայի: Արդ սկսցուք ուստի արժան է սկսանել Յակովբ ամաց ՁԸ. ծնանի զյուդաի և Լիայ կնոջէ իւրմէ: Յուդաª ամաց ԽԸ. ծնանի զՓարէս: Փարէս ամաց ԾԹ. ծնանի յնԵզրոն: Եզրոն ամաց ԾԸ. ծնանի զԱրամ: Արամ ամաց ԽԷ. ծնանի զԱմինադաբ: Ամինադաբ ամաց ԽԵ. ծնանի զՆաասոասն: Եւ էր, ասէ, Ամինդաբ սպարապետ զօրուն Յուդայնի ի հանել Մովցէցի զորդիսն Իսրայէլի յԵգիպտոսէ: Եւ առնին յառաջինն ամէն Աբրահամու, մինչև յելսն յԵգիպտոսէ ազգք Ը. ամք ՇԵ. յԱդամայ ազգք ԻԸ. ամք ՎՈՁԹ: Նաասովսն ամաց ԽԴ. ծնաւ զՍաղմովն, և էր ասէª Նաաոսն իշխան բիրւրաւորացն Յուդայ յանապատին, և եզք քոյր սորա Եղիսաբէթ, կին Եղիազարու որդւոյ Ահարոնի, յորոյ ծնաւ Փենէէս, և այսպես խառնեցաւ ազգն Յուդայի և Ղևայ խնամութեամբ: Սաղմոն ամաց ԼԵ. ծնաւ զԲոոս, և էր, ասէ, Սաղմոն իշխան ցեղին Յուդայ, յորժամ անցոյց Յորդանան զժողովուրդն Յեսու, և առ զՌահաբ իւր կին, զոր աւետարանիչն սուրբª Ռեքաբ կոչէ: Սա շինէ զԲԵդղէէմ քաղաք ի գետինս Յուդայ: Բոոս ամաց ՃԸ. ծնանի զԵվբեթ: Առեալ Բոոս կին զՀռուդ Մովաբացի, Եպիփան Ամանտացի ասէ զՀռոիդ, այսինքն Ամսնացի Ոբեփ ամաց ՃԱ. ծնանի զՅեսոէ: ՅեսոէամավՃԼ. ծնանի զԴավիթ: Դաւիթ ամս ԾԸ. ծնանի զՍողովմոն: Սա երեսներորդ ամի թագաւորեաց ամս Խ. կեցեալ ամս Հ. Սողովմոն ամաց ԻԲ. ծնանի զՌոբովամ: Սա ի չորրորդ ամի թագաւորութեանն իւրում կազմէ զհանդերձանս տաճարին: Ժողովին ի Մովսէսէ, և յելիցն յԵգիպտոսէ, ցՍողովմոն և ցշինուած տաճարին ամք ՆՁ. ՅԱդամայ ՏՃԿԹ: Սա յերկոտասան ամին թագաւորէ ամս Խ. կեցեալ ԾԲ: Յետ Սողովմոնի յերկուս բաժանեցաւ թագաւորութիւնն Իսրայէլի: Ի Սամարիա Ժ. ազգին տիրէ Յորոբովամ որդին Նաբատյ, որք կոչէցան թագաւորք Իսրայէլի: Եւ յԵրուսղէմ թագաւորէ Ռոբովամ որդի Սողովմոնի, որ կոչեցաւ թագաւոր Յուդայ: Ռոբովամ թագաւորէ յԵրուսաղէմ ամս ԺԷ: Աբիա ամս Գ. Ափաս ամս ԽԱ. Յովսափաթ ամս: ԻԵ ի սորա ԺԷ. ամաին էր Միքայ մարգարէ որդի Յեղմայ: Յովրամ ամս Ը.: Ոքողիա ամ Ա: Գոդողիայ մայրն ամս է: Յովաս ամս Խ: Զայրս երիս թագաւորսª զՈքողիա և Գոդողիայ մայրն, և զՅովաս և զԱմասիա, ոչ է գրեալ յազգահամարսն աւետարանիչն, վասն լինելոյ դուստր և թոռուք Աքայաբու: Ամասիա ամս ԻԹ: Ազարիա,որ և Ոզիա ամս ԾԲ. ի ԽԹ. ամի Ոզիայ եդաւ առաջին Ողոմպիադն: Յովաթամ ամս ԺԶ: Աքաղ ամս ԺԶ. ի մետասան ամի Աքազու գերեցաւ Իսրայէլ ի Սաղմանասարայ: Եզեկիա ամս ԻԹ: Յիներորդ ամի Եզեկիայ, Ռեմելսո զՀռոմ շինեաց: ՅԱբրահամէ ՌՄՁԳ. ամք: Առ սովաւ էր մարգարէն Միքիա Մորստացի: Սոյն ինքն Եզեկիա խորտակեաց զօձն պղնձի զոր արար Մովսէս, զի մինչև ցայն պաշտէին զնա որդիքն Իսրայէլի, և անուանէին զանուն Նէեսթան, յոլովք ի նոցանէ ուսան զօձապաշտութիւն: Մանասէ ամս ԾԵ.; Ամովս ամս Ժէ: Յովսիա ամս ԼԱ: Յովաքազ գերի տարաւ Նեքաւով և թագաւորեցոյց զԵղիակիմ: Եղիակիմ որ և Յովակիմ ամս ԺԲ: Ի սորա Ժ. երորդն ամին Նաբուքոդոնոսոր զՀրէաստան հնազանդեցոյց և հարկ առեալ յԵղիակիմայ գնաց: Յնովակիմ որ և Յեքոնիա ամիսս Գ: Դարձեալ ել Նաբուքոնոսոր և առ զՅովակիմ գերի: Մատթանի որ և Սեդեկիա ամս ԺԱ. Յ±ԲԺ. ան ամի Սեդեկիայª Նաբուքոդոնոսոր Քաղդեացի առ զԵրուսաղէմ, և զտոճարն հրձիգ արար. տևեաց տաճարն զամս ՆԽԲ. սկիզբն գերութեանն եղև, ԽԷ.

Ողոմպիադաւն ի ի չորրորդ ամէն, և ձգեցվաւ ամս Հ: Յետ Ի. ամի գերութեանն վախճանի Նաբուքոդոնոսոր: Իսկ ըստ ազգաբանուաթեան Մատթէի, Յոքոնիա զՍաքաթիէլ ամաց ԾԶ: Զօրաբաբէլ ԾԶ: Աբիուդ ԽԵ; Եղիակիմ կ: Աղովը ԼԹ: Սադովկ ԼԱ: Ի Սադովկայ առաջին ամին Աաղէքսանդր Մակեդոնացի:(8) Աքին ԼԴ: Եդիուդ Լ: Եղիազար ԿԲ: Մատթան ԼԸ: Յակովբ Կ: ՅովսէփՀԶ: Յիսուս Քրիստոս ծնանի ի Բեդղեէմ Հրէաստանի: Եւ առնեն ի նորոգմանէ տաճարին մինչև ցծնունդն Քրիստոսի ամք ՇԺԸ: Ի Սողովմոնէ և յառաջին շինութենէն յերկրորդնª ամք ՇԺԲ. և յելիցն ի Սողովմոն ամք ՆՁ. և յԱբրահամէ յելքն ամք ՇԵ. և ի ջրհեղեղէն յԱրահամ ամք ՋԽԲ. յԱդամայի ջրհեղեղն ամք ՍՄԽԲ. և միանգամայն յԱդամայ ի ծնունդն Քրիստոսի ամք ՐՃՂԸ. ըստ եօթանասնիցն: Դարձեալ գրեմք զթագաւորսն Իսրայէլի, և զԺամանկս նոցա: Յետ Մահուան Սողովմոնի, որպէս ասացաւ վերագոյն, ի սկզբան թագաւորութեանն Ռեբովամու, յառաջին ամին թագաւորէ ի Սամարայ Ժ. ազգին Յորոբովամ որդի Նաբատայ ամս ԻԲ. Եւ որպէս մարգարէանային յաւուրս Դաւթի, Գաթ, Նաթան, Ասափ, նոյնպէս և յաւուրս Սողովմոնի, Սադովկ, Աքիայ Սելոնացի, Սամեա, նոյնպէս և յաւուրս նորա մարգարէանային և յաւուրս որդւոյ սորա Նաբատայ, Աքիայ, և որ ի Սամարիայ ի վերայ սեղանոյն, զՅովայª Յովէլ, Ազարիա որ և Ազգով, Անանիա: Նաբատ ամս Բ. Բատս ամս ԻԴ: Եղա ամս Բ: Զամբրի աւուրս է: Ամբրին ամս ԺԲ. Աքաաբ ամս ԻԲ: Առ սովաւ մարգարէք Աբդիու, Եղիա, Յեսու, Ոզիէլ, Միքայէլ. իսկ սուտ մաևգարէք, Սեդեկիա, Եղիեզեր: Ոքոզիա ամս Բ: Յովրամ ամս ԺԲ: Դարձեալ մարգարէանայ Եղիա և Եղիսէէ, յեօթներորդ ամի Յովրամայ վերացաւ Եղիա: Յէու ամս ԻԸ: Զսպառնալիս բարկութեանն առ Աքայաբ, և առ Եզաբէլ կին նորա, Յէու հան ի գլուխ, զի կոտորեաց զեօթանասուն որդիսն Աքայաբու, և զՍիդոնացին Յեզաբէլ, և Ն. մարգարէ զգարշելեցան, և էր մարգարէ յԻսրայէլի Ազարիա: Յովաքաղ ամս ԺԷ: Ի սորա յաւուրս Յովաս արքայ Յուդայ ապանանէ զԱզարիա, և Եզիսէ մեռաւ: Յովաս ամս ԺԶ: Յորոբովամ ամս ԽԱ: Ի սորա աւուրս մարգարէնային Ովսէէ,Ամսվս, Եսայի, Յովնան: Զաքարիա ամիսոԶ: Սեղղում աւուրս ԽԵ. Մանայէմ ամս Ժ: Ի յիննեևորդ ամին Փակէի եդաւ առաջին Ողոմպիաթն: Փակէէ միւս ամս Ի: ՈվսէԷ ամս Թ: Առ Ովսէիւ Ժ. ցեղքն գերեցան ի Սաղմանասարայ, և բորձաւ թագաւորութիւնն Իսրայէլի, որք ի Սամարիա, ի մետասան ամին Աքաղու տևեալ ամս ՄԾ. աւեր տաճարին յԵրուսաղէմ ի Նաբուքոդոնոսորայª առ Սեդեկիաւª լինին ամք ՃԾԶ:(9) Յազգէն Ղևեայ քահանայի ցգերութիւնն Յուդայ. ի մնացորդաց: Ահարոն. Եղիազար. Փենէէս. Աբիովտ. Բորքի. Ոզիա. Զարեա. Մաբիովթ. Ամարիա. Աքտիովփ. Սադովկ. Աքիամաս. Ազարիա. Յովհան. Ազարիա. Ամարիա. Աքիտովփ. Սադովկ. Եղիում. Եղիքա. Զազարիա. Զարեհ. Յովսեդեկ որ գնաց ի Բաբելոն ի ժամանակ գերութեանն Յուդայ ի նավուքոդոնոսորայ: Այսորիք գրեալ ի գիրս Մնացորդաց: Եւ արդ որպէս յերեքտասան ամի Յովիսայ արքայի Յուդայ սկիզբն արար մարգարեութեան Երեմիա, և դարձեալ ի ԻԲ. ամի նորուն Սոփոնիա և Երեմիա մարգարէանային, և դարձեալ ի չորրորդ ամի Սեդեկիա, Բարուք և Եևեմիա.և որպէս յութերորդ ամի գերութեաննª Դանիէլ և Եղեկիէլ ի Բաբելոնի. և կամ յ±ԼԸ. ամին Անգէոս և Զքարիա, և ի վեևջոյ ի ԿԶ. ամին նոյնքª Անգէ և Զաքարիաª և Մաղաքիտո: Յայլւոմ պատմութեան ասի մարգարէանալ ի սոսինս, Նաւումայ, Ամբակումայ, Մաղաքիայ, Դանիէլի: Արդ այսպէս որպէս ի գերութեանն տեսանողս և մաևգարէս տուեալ, նոյնպէս և յարձակման յետ Հ. ամանց առաջնորդէր Զօրաբաբէլ, որ նորոգէր զտոճարն և զքաղաքն. և քահանայապետօք վարէին մինչև ցօծեալն առաջնորդ: Յորում կատարեցաւ մարգարէութիւն Նահապետին յակովբայ, զի ասէր. «մի պակասեսցէ իշխանՅուդայ և մի պետ յերանաց նորա, մինչև եկեսցէ այն որ իւրն է իշխանութիւն»: Արդ էր ընդ Զօրաբաբէլի քահանայապետ Յեսու Յովսեդեկի որդի: Յակիմաª որև Յակիմ, որդի Յեսուայ: Եղարիոսª որև Եսէասիբ, որդի Յկիմայ: Էր և Եզր քահանայ և դպիր օրինացն սրբոց, և վարդապետ երևելի նոցա, որ ի Բաբելոնէ ի հրէաստան ելանէր: Յովդաª որդի Ասիբայ: Առսովաւ

Նեեմի տակառապետն Արտաշէսի, որ և էր Եբրայեցի, ելանէ ի Բաբելոնէ յԵրուսաղէմ և կանգնէ զզպարիսպն: Յոհաննէս որդի Յուդայի : Յատդուս որդի Յոհաննու: Առ սովաւ Աղեքսանդր Մկեդոնացի եկեալ յԵրուսաղէմ Աստուծոյ երկիր եպագ: Ոնիա, որդի Յատեդայ: Սիմոն որ արդարն կոչեցաւ, եղիազարª եղբայր Սիմոնի: Առ որով եօթանասունքն թարգմանեցին զեբրայեցի աստուածեղէն դիրս ի Յոյն բարբառ հրամանւ Պտղոմեայ: Մանասէª հօրեղբայր Եղիազարու: Ոնիա, որդի Սիմոնի արդարոյ:Սիմոն որդի Ոնիայ: Առ սովաւ Յեսու Սիրաքայ: Ոնիա որդի Սիմոնի: Իսկ յետ ԼԳ. ամաց, Անտիոքոս Եպիփանէսն երթեալ ի Հրեաստամ, զքահանայապետութիւնն Հրէից Յեսովայ, որ և Յասոնն կոչէր, տայր եղբօր Ոնիայ, և ապա ի նմանէ հանէալ տայր Ոնիայ, որ և մենեղաւոսն կոչէր. և յետ Ե. ամի երթեալ յԵրուսղէմ կողոպտէր զտաճարն, և զԱրամազդայ զՈղոմպիական զպատկերն կանգնէր, և ի շամիրն զօտարասիրն արամազդայ: Առ այնու ժամանակաւ Մատաթիա ոմն ի քահանայիցն, որդի Ասամովնայ, ի Մովդէիմ գեղջէ, հանդերձ որդւովքն մարտնչէր ընդ զօրն Անտիսքայ, յորում և Յուդա որդի նորա հալածէր զնոսա, ր զտաճարն սրբէր, և զհայրենի կրօնս նորոգէրª որ զերիս ամսն եղծեալ էր: Իսկ յետ Մենեղեայ քահանայապետի Հրէիցª Աղկղիմոս, որև Յակիմոս, որ չէև յազգէ աքհանայիցն, յաջորդէ զքահանայութիւնն: Վասն որոյ Ոինա քահանայիորդի երթայ յԵգիպտոս, քաղաք շինէ զԱնովպօլիս, և ի նմա տաճար նման Երուսաղէմի: Իսկ Աղկիմոս գրգռեալ ընդ Յուդայի, և յետ սակաւ աւուրց. սատակի յԱստուծոյ, և ամենքին Յուդայի տային զքահանայութիւնն: Յուդայ որ և Մակաբէ ամս Գ. ի ՃԾԵ. յողոմպիադին: Յովնաթան որ և Ափութ ամս ԺԹ: Սիմոն, որ և Թարոսիª ամս Ը: Հիւրկանոս որ և Յոբնաթէս ամս ԻԶ. Արիստաբուլոս ամ Ա: Արիստաբուլոս ի վերայ քահանայութեան թագեդ: Յաննէոսª որ և Աղեքսանդրոս ամս ԻԷ: Աղեքսանդրա կին Աղեքսանդրու ամս Թ: Այս Աղէքսանդրա Սաղինա կոչեցաւ. հիւրկանոս ամս ԼԴ. զի Արիստաբուլոս և հիւևկանոս որդիք Աղեքսանդրի ընդ միմեանս կռուէին: Պոմպիոս Հռովմայեցի եկեալ զԱրիստաբուլոս կապեալ ընդ իւր տարաւ և զՀիւրկանոս քահանայապետ հաստատէր. որ զկնի ԼԴ. ամաց գերեցաւ ի Պարթևաց, և վախճանի Հրէից թագաւորութիւնն, և օծեալքն առաջնորդք զոր Դանիէլ ասաց. «զի օծեալ առաջնորդք քահանայապետքն էին, որք յետ դարձի գերութեանն առաջնորդէին ժողովրդեանն»: Սկսեալք առ Դարէհիւ ի ԿԵ. Ողոմպիադին, դադարեցին ի ՃՁԶ. Ողոմպիադին, ըստ Դանիէլեան մարգարութեանն, նշանակաւ եօթներորդացն, զի Հիւրկանեայ ոչ ևս ի քահանայական ազգէն կային, այլ աննշանք ամսօրեայք,և տարևորք, և Հերովդթս այլազգի տիրէր, յորոյ ԼԲ. ամի ծնանի Տեր մեր Յիսուս քրիստոս, որում փառք յաւիտեանս ամէն: Արդ ըստ յառաջադրին պայմանի զազգն Սեմայ նշանակեցաք մինչև ցգալուստն Քրիստոսի, օժանդակեալք յաստուածաշունչ գրոց. ժամ է արդ զՔամայն շարագրել, ոչ այնպես որպէս զՍեմայն որդի ի Հօրէ պայազատել. այլ զթիւս ամաց և զանուան թագաւորաց, և թէ որ ազգ հարստացեալ, մի զմիով ելեալ հասանէին առ մարմնանալ փրկչին. յորում տեղոջ մնաց բանն յորժամ զՔամայն գրեցաք զսերունդª որչափ ուսաք ի գրոց սրբոց, առուցք ի ձեռն գրել ի ստոյգ մատենից, ըստ Եւսեբեայ ժամանակական կանոնացն, ր Մովսէսի Հայոց վիպագրի, որ ասէ այսպէսª զԲէլայ առ որով նախնին մեր Հայկ: Բազումք, բազում ինչ այլ ընդ այլոյ պատմեցին, բայց ես ասեմ զԿռոնոսդ անուն և զԲէլ, Նեբրովթ լեալ, և որպէս և Եգիպտացիքն թուեն Հաւասար Մովսէսի, այսպէս. Եփետոս. . . արեգակն, Կռոնոս, որ է Քամ, Քուշ, Նեբրովթ, թողեալզՄեստրայիմ. զի առաջին իւրեանց ասեն լեալ մարդ զԵփստոս: հաւանելի է ի սմին Բէլայ զառաջիկայ շարագրութիւնս: Սա շինեաց զՈւռհայ, զոր յետոյ քակեաց Սենեքերիմ, և շինեաց Սելևկիոս, որև զՍելևկիա շինեաց: Յետ Խ. ամի մահուանն Բէլայª որ է Նեբրովթ, ասեն թագաւորեալ Կաբիրոս Քազդէացի. սա շինեաց զՇօշ քաղաք, որ է Ասպահան.սա եգիտ զներկուածս, և զնկարս ի կտաւոն. սա րեք աչք ունէր, և եղջիւր և էր նսկայ, և սա շինեաց չափս և կանգունս և կշիռս, և եհան զՆեբրովթեանսն: Բէլ ամենայն Ասիաաստանի թագաւորէ բացի Հնդկաց ամս ԿԲ: Նիսոնս նոյնպես յետ Բէլայ ամս ԾԲ. ի ԽԳ. ամին Նինոսի ծնանի Թարա զԱբրահամ, սա շինեաց զՆինուէ: Շամիրամ կինն Նինոսի ամս ԽԲ: Զամէսª որև Նինուասª ամս ԼԲ: Արիոս ամս Լ: Արաղիոս աս Խ: Քսերքսէսª որև Բաղիոս աս

Լ: Արմամիթրէաս ամս ԼԸ: Բեղքոս ամս ԼԸ: Բեղքոս ամս ԼԵ: Բաղէոս ամս ԾԲ: Ատադաս ամս ԼԲ: մաղիոս ամս Լ: Ի սորա ԺԴ. ամին վախճանի Յովսէփ: Մաղիոս միւս ամս Լ: Սպարեթոս աս Խ: Մաքաղէոս ամս Լ: Սպերոս ամս Ի: Ի սորա երրորդ ամին նախ Կեկպրոս թագաւորեաց Աթենացւոց: Ասկատադէս ամս Խ: Ի սորա ութերորդ ամին լեալ Մովսէս , Ձ. ամեայ և հանէ զժողովուրդն յԵգիպտոսէ: Ամէնտես ամս ԽԵ: Բելոքս ամս ԻԵ: Բաղէպարէս ամս Լ: Լամբրիթէս ամս ԼԲ: Պաննիաս ամս ԽԵ: Սովսարմոս ամս ԺԹ: Զովսարէս ամս Ի: Ղամբերէս ամս Լ: Միթրէոս ամս ԻԷ: Տօտանես ամս ԼԱ: Ի ԻԵ. ամին Տօտանայ, Եղիոն քաղաք առաւ: Տևտէոս ամս Խ: Ոթինևս ամս Լ: Դերկիզզոս ամս Խ: Եւպաղղէս ամս ԼԸ: Ի սորա ԼԳ. ամին, չորրորդ ամն Սողովմոնիª և շինել տաճարին: Լաւոսթենէս ամս ԽԵ: Հրէից աղգն յերկուս բաժանի: Պերտիադէս ամս Լ: Ոփրատէոս ամս Ի: Ոփրատանէս ամս Ծ: Ակրապաղէս ամս Խ: Թոնոսկոնկողերոս, որ կոչի յունարէն Սադանապալլոս ամս Ի: Ի սորա Ժամանակս գնաց Յունան քարոզ Նինուէի, և սա է որ զղջացաւ և դարձաւ առ Տէր: Սադանապալլոս երեսներորդ եօթներորդէ ի Բէլայէ Ասորեստանեաց վերջին լեալ թագաւոր, թուլամորթ և բարեկեաց, յուլութեամբ անցոյց, քան որ յառաջ էին քան զինքն, վասնորոյ և Վարբակէս ամն Մեդացի գաւառաւ, առաքինի արութեամբ, և լաւ սրտին քաջութեամբ, զօրավար էր Մարացª մի յայնցանէ որք ամի երթային ի նինոս քաղաքª ի զօրավարութիւն: Սա ծանուցեալզանմարդի բարս նորա, խտացուցանէր առատութեամբ բարեկամս իւր. մանաւանդ զսպարապետն Բաբելացւոց զԲեղեսիոս, որով տուեալ ճակատ ի պարտութիւն մատնեալ զՍարդանապալլոս. և նա մտեալ յապարանս իւր հրոյ ճարակ տուեալ զանձն մեռանի: Իսկ Վարբակէս զԲելեսիա, Բաբելոնի արքայ կացուցեալ, որպես զմերն Պարոյր պսակեալ, վասն զի օգնականութիւն գտեալ և ի նմանէ ևս, ինքն ի Մարս փոխեաց զիշխանութիւն Ասորեստանեաց, և էր Իշխանութիւն մինչև ցԴէոկէս Մարաց թագաւոր: Իսկ ի միջին ժամանակին, առանձին հարստանային Քաղդէացիքն, որոց ուրոյն իմն գրեն ժամանակացն յաջորդութիւքն: Եւ այլ ազդք ընդ իւրաքանչիւր թագաւորօք են: Եւ արդ աստանօր գրեալ պարտ է զՔաղդէացւոց թագաւորս: Փուս. ամս ԺԶ: Ի սորա ԶԺ. ան ամին եդաւ առաջին Ողոմպիադն: Թակղաթփաղասար ամս ԻԷ: Սա յերրորդ ամին ել ի Հրէաստան և զմեծ մասն գերեաց: Սաղմանասար Ասորեստանեաց ամս ԺԶ. Եւ սա յերրորդ ամին իւր, և յութերորդ Ողոմպիադին գերեաց ղԺ. ցեղսն Իսրայէլի, և եբարձ զթագաւորութիւնն որ ի Սամարիա: Սենեքերիմ Ասորեստանեաց ամս ԺԸ: Սա ել ի վերայ Երուսաղէմի, զքաղաքն Յուդայ պաշարեաց, ուստի մինչև ի Նաբուքոդոնոսոր թուեն Քաղդէացւոց վիպագիրքն ամս ՁԸ. սա յետ Սենեքերիմայ: Ասորդան որդի նորա ամս Ը: Ասամովգէս ամս ԻԱ: Եւ նորին եղբայր ամս ԻԱ: Ու ապա Նաբուպաղսար ամս Ժ: Մարոդաք Բաղդասն ամս Ժ: Եւ ապա Նաբուքոդոնոսոր ամս ԽԳ. ի ԻԲ. Ողոմպիադին: Սա ի Ժ. երորդ ամին Եղիակիմայ և իւրնª հնազանդեաց զհրէայսն և զմեծ մասնն ի գերութիւն տարաւ, զԴանիէլ մանկուքն յետ Գ. ամի, զի այլ եկն ր տարաւ գերի և զՅովակիմ: Իսկ ի ԻԳ. ամի իւրª առ զԵրուսաղէմ. և յետ Ե. ամսեց այրեաց Նաբուզարդան դահճապետն զտաճարն. և ի Ի. ամի գերութեան վախճանի Նաբուքոդոնոսոր. և յաջորդէ ի տեղի նորա որդի նորա որ է Բաղտասար. և Իզմարուդակ ամս Բ: Յետ որոյ Աստիագէս ամ մի. յորս ետես երևեալ յորմն գրեալ զգիրն զոր մեկնեաց Դանիէլ: Դարեհ մարª ամս Դ: Դարեհ--Արշաւիրամս Գ: Եւ ապա բաիձեալ Բաբելացւոցն իշխանութիւն: Բայց մենք զՄարացն կաևգեսցուք զթագուորս: Յետ Սադանապալլեայ Թագաւորէ առաջին Վարբակէս ամս ԻԸ: Սովսարմոս ամս Լ: Մամիկար ամս Խ:Կարդիկեաս ամս ԺԳ: Դիոկէս ամս ԾԴ: Սա զԵկբատանա շինեաց: Փրաւորտէս ամս ԻԴ: Կիսաքարէս ամս ԼԲ: Աշդահակ ամս ԼԸ: Զսա սպանանէՏիգրան Հայկազանի աջակից Կիւրոսի Պարսից: Եւսեբի և այլ պատմագիրք ասեն, թէ միայն Կիւրոս ընկեաց զԱշդահակ, և եբարձ զՄարաց թագաւորութիւնն: Բայց Մովսէս Տիգրանայª ասէª սպանեալ զաշդահակ և ճշգրտէ յոլովակի իրօք, տեսլեամբ երազոյն, և խորամանկ կեղծաւորութեամբ առնուլ զքոյրն Տիգրանայ, և նմա յարանեալ սրտին զխորհուրդն. զոր իմացեալ Տրգևանայ զոր տեսեալ յանուրջս, նա ի

տուընջեան կատարեաց: Այլ թէև զԿիւրոս ասենª չէ անդէպ, զի միում գոլով ժամանակի և Տիգրան գործակալ և նիզակակից Կիւրոսի կատարէ հրաման: Բայց յայսմ վայրի կամիմ և զԼիդւլացւոց թագաւորութենէն գրել, զի յ ԲԺ. ան ամի Սովսարմիւսեայ Մարաց թագաւորին կարգեցաւ առաջին Ողոմպիադն, և ի նմին ամի թագաւորէ Լիդացւոց առաջին Արդիոս Աղիատտայª ամս ԼԶ: Աղիատաէսª ամս ԺԴ. Մելէս ամս ԺԲ: Կանդօլլէս ամս ԺԷ: Զայսմ զԿանդոլեայ վեպ համբաւէ Հերոդոտոս թէ առփացեալ յիւր զուգակիցն, կարծէր քան զամենայն կին գեղեցիկ գոլով նմա. և մերկ ի հանդերձէն գաղտ ցուցանէր զնա Գիգեայ, զոր իամացեալ զայն ամուսնոյնª ցասամբ զեղբոյր ընդ առականսնª և տայր սպանեալ զԿանդուլէսª կին լինելով ինքն Գիգեայ: Գիգէսª ամս ԼԶ. Արդուսª ամս ԼԸ: Սադիարտէս ամս ԺԵ: Աղիատտէս ամս ԽԹ: Կրոյիսոս ամս ԺԵ. զոր ի ԴԺ. ան ամի Կիւրոսի ասի վախճանեալ ի նմանէ, և վճարիլ թագաւորութեանն Լիվդիացւոց: Իսկ Մովսէս Հայոց պատմագիր Արտաշէսի Պարթևի ասէª կարեալ զԿրոյիսոս, և բազում վկայս ի մեջ ածէ, զոր յիւրում գիրսն գտցես: Արդª ըստ այս գունի պատմութեանս զԲաբելացւոցն, և զՄարացն, և զԼիւդացւոցն բարձեալ զիշխանութիւն թագաւորէª Կիւրոս ամս Լ: Սա յառաջին ամին իւրոյ արձակեաց զգերի ազգին Հրէից Ե. բիւրս, որք եկեալ յԵրուսաղէմ զսեղանն կանգնեցին, և հիմունս արկին տաճարին. և վասն շրջակայ ազգացն անկատար մնաց գործն մինչև ցԴարեհ Վշտասպեայ: Տմիւրիս Բամբիշն Մասագեցւոց սպան զԿիւրոս: Կամբիւսէս ամս Թ: Մոգքն Բ. եղբարք ամիսս Ը: Դարեհուստր Վշտասպեայª ամս ԼԶ: Ի սորա երկրորդ ամին շինէ Զօրաբաբէլ զտաճարն, և կատարի, ի Դ. ամս. ի ԿԵ. Ողոմպիադին: Քսերքսէս Դարեհի ամս ԻԱ: Արտաւան ամիսս է: Արտաշէս երկայնաբազուկ ամս Խ: Զեսթեր ոմանք առ սովաւ ասացին, բայց ես չառնումյանձն ասաց Եւսեբի. զի Եզրի գիրքն որ առ սովաւ էին, չյիշէ ինչ անդ: Քսերքսէս ամիսս Բ: Սոկդիանոս ամիս է: Դարեհ հարճորդի ամս ԺԹ. ի ՁԹ. Ողոմպիադին: Աիտաշէս ուշեղ ամս Խ: Առ սովաւ Եսթեր: Արտաշէս որև Ովքոսª ամս ԻԶ: Արտաշէս Ովքայª ամս Դ: Դարեհ Արշամայ ամս Զ:Բաւեալ ամս ՄԼ: Ապա Աղեքսանդր Մակեդոնացի թագաւորէ յառաջին ամի ի Ճժա. Ողոմպիադին, և յ է. ամի իւր զԲաբելսն կալաւ, զԴարեհ սպան և եբարձ զՊարսից տերութիւնն: Իսկ աստանօր վասն զԱղեքսանդր յիշելոյ կամիմք ի սկզբանէ զթագաւորն Նակեդոնացւոցն զգրի հարկանել, զի Աղեքսանդրոս ոչ առաջինª այլ ԻԴ. էր: Իսկ առաջին թագաւոր Մակեդոնացւոց եղև Կարանաս ամս ԻԲ: Կոյինոսª ամս ԺԲ: Տիւրիմաս ամս ԼԸ: Պերդիկաս ամս ԾԱ: Արգեղոսª ամս ԼԸ: Փիլիպպոսª ամս ԼԸ: Այերայոս ամս ԻԶ: Աղկետասª ամս ԻԹ: Ամինտասª ամս Ծ: Աղեքսանդրª ամս ԽԴ. Պերդեկոսª ամս ԻԸ: Արքեղայոսª ամս ԻԴ. Որեոտէսª ամս Գ: Արքեղաւոս ամս Գ: Ամինտասª ամ Ա: Պաւսանիասª ամ Ա: Ամինտասª ամս Զ: Արգէոսª ամս Բ: Ամինտասª ամս ԺԸ: Աղեքսանդրոսամ Ա: Պտղոմէոս ամս Դ: Պերդիկասª ամս Զ: Փիլիպպոս ամս ԻԶ: Աղեքսանդիոս Փիլիպպեանª ամս ԺԲ. և ամիսս Զ: Սա տիեզերակալացընկեցեալ զբազում թագաւորիս կեցեալ ամս ԼԲ. վախճանի ի Բաբելոն, ի ապա ի բազումս անկեալ իշխանութիւնն: Թագաւորէ նմին Մակեդոնացւոցն, Փիլիպպոսª որև Արիտէոս, և յԱզեքսանդր Եգիպտոսի, Պտղոմէոսª Ղագոսի: ՈՒ յետ Ե. ամի Ասիացւոս թագաւորէ Անտիգոնոս. և յետ ԺԲ. ամի մահուանն Աղեքսանդրի, Ասորւոց, և Բաբելոնի, և վերնոյ կողմացն թագաւորեաց Սելևիկոս Նիլանովը: Իսկ վասն յիշելոյ զսոսա յայսմ վայրի կամիմք զանուանս իւրքանչիւրոցն գրով ցուցանել: Յետ Աղեքսանդրիª թագաւորէ Մակեդոնացւոց առանձին Փիլիպպոս, որև Արէդէոս ամս է: Կասանդրոս ամս Ե: Որդիք սորա ամս Դ. Դեմետրոս ամս ԺԵ: Պիւռոսª ամիսս է: Լիսիմաքոսª ամս Ե. և ամիսս Է: Պտղոմէոս Կերօնոս ամ Ա. և ամիսս Թ: Մելագրոս ամիսս Բ: Անտիպատրոսª աւուրս ԽԵ: Սոսթենէսª ամս Բ: Անտիգոնոս Գոնատասª ամս ԼԶ: Դեմ,ետրոսª ամս ԼԶ: դեմետրոսª ամս Ժ: Անտիգոնոսª ամս ԺԵ: Փիլիպպոս ամս ԽԲ: Պերսև ամս Ժ: Յետ սպանմանն Պերսևսի, Հռեմայեցիքն զմակեդոնացիսն ազատս արարին, ինքնօրէն աղիկամիս թողին ամս ԺԴ: ՍուտՓիլիպպոսն ամ մի : Բովանդակ ամս ՈԽԵ:

Ժամանակ է և զայլոցն գծագրել: Յետ Ե. ամի մահուանն Աղեքսանդրի թագաւորէ Ասիացւոցնª--Անտիգոնոս ամս ԺԸ: Դեմետիոս Պողիորկետէս ամս ԺԷ: Սոքա այսքան ընդ երկոսեանն ամս ԼԵ: Կամիմք և զոր յետ սոցայս շարակարգել: Ասորւոցև Բաբելոնի և վերնոյ կողմացն յետ ԲԺ. ան ամի մահուան Աղեքսանդրի թագաւորէ Սելևկոս Նիկանովը ամս ԼԸ. Անտիոքոս Սովտեր ամս ԺԹ: Անտիոքոս Թէոսª ամս ԺԵ: Ի սորա մետասան ամին Պարթևք ի Մակեդոնացւոցն ապստանբին, և ի նոցանէ թագաւորէ Արշակª յորմէ Արշակունիքն: Սելևկոս Կալինիկոսª ամս Ի: Սելևիկոս Կերունոսª ամս Դ: Անտիոքոս մեծնª ամս ԼԶ: Սելևիկոսª ամս ԺԲ: Առ սովաւ Մակաբայցւոց երկրորդ պատմութիւնն: Անտիոքոս Եպիփանէսª ամս ԺԱ: Սա զՀրեայսն նախ բռնադատէր կռապաշտել անհնարին վշտօք, զոր ուսցիս ի գրոցնՄակաբայեցւոց: Անաիոքոս Եւպատովըª ամս Բ: Դեմետրիոս Սովտեր ամս ԺԲ: Ի սորա յերրերդ ամին Յուդա Մակաբէ զօրավար Հրէից: Աղեքսանդրոսª ամս Թ. և ամիսս Ժ. Դեմետրիսս ամս Գ: Անտիոքոս Սիդեացի ամս Թ: Արշակ Պարթև զԱնտիոքոս սպանանէ: Դեմետրիոս նիւսանգամ ամս Դ: Անտիոքոս Գրեպսսª ամս ԺԲ: Անտիոքոս Կիւղիկենոսª ամս ԺԸ: Փիլիպպոս ամս Բ: (10) Ասորաց իշխանութիւնն ցսեստա հասեալ վախճանէր, ի ՃՀԲ. Ողոմպիադին: Գրեմք և զՊտզոմեանց ժամանակսն:Զկնի մահուանն Աղեքսոանդրիª թագաւորէ Եգիպտոսի, որպէս ասացաւ յԱղեքսքնդր: Պտղոմէոս Ղագիոս ամս Խ: Պտղոմէոս Ֆիլատելֆոս, ամս ԼԸ: Սա զՀրէիցն զգիրսն ի Յոյնլեզու ետ թարգմանել: ՊտղոմէոսԵւերգետէս ամս ԻԶ: Պտղոմէոս Ֆիլիպատովը ամս ԺԷ: Պտղոմէոս Եպիփանէս ամս ԻԴ: Պտղոմէոս Փիլիմետովը ամս ԼԵ: Ի սորա ի. ամին Յուդա Մակաբէ զօրավար Հրէցին: Պտղոմէոս Եւերգետէս ամս ԻԹ: Պտղոմէոս Փիսկոն որև Սովտեր ամս ԺԷ: Պտղոմէոսª որև Ազեքսանդրոս ամս Ժ: Պտղոմէոս որ մերժեցաւն ամս Ը: Պտղոմէոս Դիոնիսոսն ամս Լ: Կզէոպատրա ամս ԻԲ: Իսորա երրորդ ամին թագաւորէ Հռովմայեցւոցն Գայիոս որև Յուլիոս ամս Ե. և ապա Օգոստոս ամս ԾԶ, որ սպան զկղէոպատրիա. ի ՌԺ. ան ամի իւրում, և տիրէ Եգիպտոսի. Պտղոմեանց ժամանակք ՄՂԶ: Արդ վասն զի յայսոսիկ ժամանեցաք թագաւորութիւն մեծարգոյ, պարտ վարկանք նախ գեել զթողլոց ազգացն զթագաւորսն. զի յետ ճառելոյ վասն Պտղոմետնցն ի գիրս Եւսեբիայ, ասէ վասն Յունացª որպէս Յոյնք գրեն զնախանեացն զպատմութիւմս, և ապա զանուանս իւրաքանչիւրոցն գրէ: Արդ սլըսանիմք զԵգիպտացւոցն նախ ւև զայլս ընդ նմին, և ի վերջոյ զհռոմայեցւոցն, յորում ամենայնքն բովանդակեն: Առաջին հարստութիւն Եգիպտացւոսն ի Մանեթայ ասացեալ, ունել ասէ նախª մենէս Թիւնէացի, և սորա է. որդիք ամս ՄԾԸ: Հարստութիւն Թ. թագաւորեաց ամս ՄՂԷ: Գ. Հարստութիւն Մեմփացւոց Ը. թագաւորաց ամս ՃՂԸ; Դ. Հարստութիւն ԺԵ. թագաւորեաց Մեմիացւոց ամս ՆԿԸ: Ե. Հարստութիւն Եղեփանտացւոց ԼԱ. թագաւորեաց ամս Ճ: Զ. ՀարստութիւնԿինմինիտովկրիսª ամս Դ: Զ. երորդ հարստութիւնԿինմինիտովրիսª որ յիւրում ժամանակս քաջ քան զամենայն արս էր, և գեղեցիկ քան զամենայն կայանս: Է. Հարստութիւն Մեմփացւոց Ե. թագաւորեաց ամս հԵ: Ը. Հարստութիւն Մեմփացւոց Ե. թագաւորաց ամս Ճ: Թ. Հարստութիւնհերակլիսպոլիտացւոց Դ. Թագաւոիացª ամս Ճ: Ժ. Հարստութիւն նոցա ևս ԺԹ. թագաւորեաց ամս ՃՁԷ: ԺԱ. Հարստութիւն Դիպողիտացւոց ԺԶ. թագաւորեաց ամ ԾԹ: ԺԲ. Հարստութիւն Դիպոլիտացւոց Է. թագաւորեաց ամս ՄԽԸ: ԺԲ հարստութիւնս _ՀԳ. ամ ի ջրհեղեղէն: ԺԳ. Հարստութիւն մոցա դարձեալ Կ. թագաւորաց ամս ՃՁԴ: ԺԵ. հարստութիւն Դիոպոլիտացւոց ԺԶ. թագաւորեաց ամս ՄԾ: ԺԶ. Հարստութիւն Թեբաեցոց Ե. թագաևորաց ամս ՃՂ: ԶԺ. ան հարստութիւն կշռի յառաջին ամին Աբրահամու: Հարստութիւն հովուացն ամս ՃԳ: Ի դէպ է կոչել հովիւս զՅովսէփ և զեղբարս նորա: Հարստութիւն Դիոպոլիտացւոց ԾԴ. թագաւորաց ամս ՅԽԸ: Աստանօր ԱԺ անեևոևդ թագաւորք են Քեներէս, յորոյ ի ԶԺ. ան ամին Մովսէս անցոյց զժողովուրդն, և նա ի տեղն մնաց:

Հարստութիւն Դիոպոլիտացւոց Ե. թագաւորաց ամս ՃՂԳ: Յայսմ ամի առաւ Ելիսն: ՅԱբրահամէ ամք ՊԼԵ: Հարստութիւն Դիոպոլիտացւոց ԺԲ. թագաւորաց ամս ԺՀԸ: Հարստութիւն Տանիցւոց Է. թագաւորաց ամս ՃԼ: Հարստութիւն Բուտաստիացւոց Գ. թագաւորաց ամս ԻԹ: ՀարստութիւնՏանիացոց Գ. թագաւորաց ամս ԽԴ. Հարստութիւն Բոկքորիսսաիտացւոց ամս ԽԳ: Առ սովաւԳառն խօսեցաւª զսա կենդանւոյն այրեաց Սաբանոն, որ յետ սորա: հարստութիւն Ոթէոպացւոց Գ. թագաւորեաց ամս ԽԴ; Հարստութիւն Սայիտացւոց Թ. թագաւորեաց ամս ՃԿԵ: Հարստութիւն Պարսից Ը. թագաւորեաց ամս ՃԻ. և ամիսս Դ. Հարստութիւն Ամիրտայսս Սայիտացի ամս Զ: Հարստութիւն Մենդիսացոց Դ. թագաւորեաց ամս ԻԱ: Հարստութիւն սեբեննիտացւոց Գ. թագաւորեաց ամս Ի; հարստութիւն Պարսից Գթագաւորաց ամս ԺԶ: Որոց վերջին Դարեհ զոր սպան Աղեքսանդր: Յառաջին ամէ ԶԺ. ամնեևոևդ հարստութեանն մինչև յեօթնրորդ ամն Աղեքսանդրի, որ սպան զԴարեհ և կալաւ զԵգիպտոս, և շինեաց զԱղեքսանդրի, լինի ամք ՌՈՁԷ: ԶՍիկոնացւոց թագաւորացն արդ ձեռնարկեմք գրել. որոց առաջին ի ԵԺ. ան ամին Բելայ կացեալ թագաւոր: Եգիաղ ևս ամս ԾԲ: Ուրոփս ամս ԽԲ. ի ԻԲ. ամին սորա ծնանի Աբրահամ: Մեղքին ամս Ի: Ապիս ամս ԻԵ: Թեղքսիոն ամս ԾԲ: Եգիդրոս ամս ԼԴ: Թուրիմաէոս ամս ԽԵ: Ի Զ. ամին Թուրիմաքայ թագաւորէ Արգիացւոց առաջին Ինաքոս: Ղեւկիպոս ամս ԾԳ: Մեսապոս, ամս ԽԷ: Երաստոս, ամս ԽԶ: Պեմէսս ամս ԻԹ: Որթոպոլիս ամս ԿԳ: Մարաթիոս ամս Ժ: Մարաթոս ամս Ի: Բերևս ամս ԾԵ: Կորաքս ամս Լ: Եպոպևս ամս ԼԵ: Ղաւոմեդոմ ամս Խ: Սիլիկիոն ամս ԽԴ: Սիկիոնª յորմէ Սիկոնացիք կոչեցանª որք յառաջ Եգիացիք կոչէին: Պողիբոս ամս Խ: Ինաքոս ամս ԽԲ; Փոստոս ամս Ը: Ադրադտոս ամս Դ: Պօղիփիլէս ամս ԼԱ: Պեղասգոսամս Ի: Զևքսիպոս ամս ԼԱ: Բաւեալքս ամս ՋԾԸ: յետ որոց քուրմք կաենեայ ամս ԼԳ. այլ ոչ թագաւորիք: Թագաւորք Արգիացւոց. սոկսեալք ի վեցերորդ ամի Թուիրմաքայ, որոց առաջին Ինաքոսª ամս Ժ. ուստի Ինաքի աշխարհն կոչի:Փորոնևս ամս Կ: Ապիս ամս լԵ: Արգոս ամս Հ. ուստի աշխարհին անուն փոխեցաւ Արգիա: Կիրասոս ամս ԾԴ: Փորբասª ամս ԼԵ: Տիրոպասª ամս ԽԷ: Կոոտովպոսª ամս ԻԱ: Աթենեզոսª ամս ԺԱ: Դանտւրոսªամս Ծ: Ղինկևսª ամս ԽԱ: Աբասª ամս ԻԳ: Դարգանեայ թագաւորեաց Տրովս, ուստի և Տրովացիք կոչեցան: Պրոյիտոսª ամս ԼԱ: Աիգիացւոց թագաւորք դադարեցին բարեալք ամս ՇԽԴ: Ի Ճ երորդի ամի ծառայութեանն յԵգիպտոս, և յ ԼԲ. ամի Փորբասոյ Արգիացւոց, թագաւորէ Աթենացւոց նախ առաջին. Կերովփո Դրիփիսէսª ամս Ծ. Կրանոսª ամս Թ: Ամփիքտիսնª ամս Ժ. Երեքթոնիոսդª ամս Ծ: Պանդինª ամս Խ: Երեքթևսª ամս Ծ: Կեկրովփս երկրորդª ամս Խ: Պանդիսնª ամս ԻԵ: Եգևս ամս ԽԸ: Թեսևսª ամս Լ: Մենէսª ամս ԻԳ: Դեմոփոնª ամս ԼԳ: Ոքսինտէսª ամս ԺԲ: Ափիտաս տմ մի: Թիմոետեսª ամս Ը: Մեղանթոսª ամս ԼԷ: Կոդրոսª ամս ԻԱ: Մեղոնª ամս Ի: Մինչև ցկենաս իշխանք: Ակաստոս ամս ԼԶ. Արքիպպոս ամս ԺԹ: Թերսիպոսª ամս ԽԱ. Փորբասª ամս ԼԱ: Մեգակղէսª ամս ԻԸ: Փերակղոսª ամս ԺԹ: Արիփրոնª ամս Ի. Թեսպիևսª ամս ԻԷ: Ագամետովըª ամս Ի: Եսքիղոսª ամս Իգ: յեսքիզա առաջին ամին Լիւդացւոց առաջին թագաւորէ Արգիսոս, ր ի սորա երկրորդ ամին եդաւ առաջին Ողոմպիադս եդ Իփիոտոս Պրաքսիոն Իդիմոնայ. և յայնմ ժամանակէ թուին Յունաց ժամանակագրութիւնն վաւերական, զի առաջ քան զայս իւրաքանչիւր ոք յօժարէր հրաման տայր: Ազկմիոնª ամս Բ: Քարոբսª ամս Ժ: Եսեմեդէս ամս Ժ: Կղեդիկոսª ամս ժ: Ոռիքսէաս ամս Ժ: Աթենացւոց թագաւորք եզերեցին յետ ՊՀԳ. ամաց: Պահանջէ կարգադրուփիւնս ընդ սոսա և Ղակեդոմնացւոցն գրել, որոնց նախ ի ԶԺ. ան ամի Սամուէլի և Սաւուդայ թագաւորէ Եւիոթևս ամս ԽԲ. Ագիս ամ մի : Եքեստրատոսª ամս ԼԵ: Ղաբովտիս ամս ԼԷ: Դորիթովսª ամս ԽԴ: Արքողաւոսª ամս Կ: Տեղեկզոսª ամս խ: Աղկամենէսª ամս ԼԷ: Եւ սպառեցան յայմս ՅԻԷ: Միով ամու զկին սոցա առաջին ամին, ոև է ԺԷ. ամ Սամուէլի և Սաւուղայ, թագաւորէ Կորնթացւոցն առաջինª Աղետեսª ամս ԼԵ: Ի քսիոն ամս ԼԷ: Ագեղաջորª ամս ԼԷ: Պրիմնիսª ամս ԼԵ: Բակիսª ամս ԼԵ: Ագեղասª ամս լ: Աւդեմսսª ամս ԻԵ: Արիսդոմեղիսª ամս ԼԵ: Ագեմոնª ամս ԺԶ: Աղեքսանդրոսª

ամս ԻԵ: Տեղետէսª ամս ԺԲ: Աւտոմենէսª ամս Բ: Բաւեալք ամս ՅԻԴ: Ի միում ամի սոքա, և Լակեդեմոնացիքն վճարեցան յառաջին Ողամպիադին: Վերջոյ ամենեցուն Հեթանոսական ացգաց և թագաւորաց, կամեցաք և զՀռովմայեցւոցն արտահայտել զշարս, զի յայլոք ոչ ոք ժամանեաց առ որ մերն է բաղձալի, այսինքն ծագումն յերկնից յուսոյ Քրիստոսի, արեգական արդարութեան: Իսկ սաքա զոր հանդերձեալս եմք գրել, թէպէտև գիշերի անկան յուղիս, զառաջիննª ընդ այլ խաւար գնացսն: Սակայն ի նոգանէ բազումք արժանի եղեն լուսոյ, զոև յիւրում տեղւոջն տեսցես: Եւ արդ յետ երեք ամաց առնլոյն զԵլիսոն, թագաւորէ Լատինացւոց Բ. ամաւ յառաջ քան զՍամփսոն, որ է ԻԹ. ամ Տօտաելայ զառաջինն. Ենիաս ամս Գ: Ասկանիոս սիզուիանոսª ամս ԼԱ: Լատինոս կոչի ազգն ի Լատինոսէ զամս ՆԿ: Ենիաս Սելևիաս ամս Ծ: Ազբաց Սելևիտասª ամս ԼԹ: Եպիտոս ՍԵլևիաս ամս Ծ: Կապիս Սելևիասª ամս ԻԸ: Անքիսէս Սելևիասª ամս ԺԳ: Տիբերիոս Սուլիասª ամս Ը: Ագրիպպասª Սուլիաս ամս ԽԱ: Արիմուլոս Սիլուիասª ամս ԺԹ: Աւենտիոս Սիլուտոսª ամս ԼԵ: Պրոկաս Սիլուտոª ամս ԻԱ: Ամուղիսս Սիլուտսª ամս ԽԳ: Ի սորա ԺԹ. ամին առաջի Ողոմպիադն: Ռեմելլոս ամս ԼԸ: Սա յ ԹԺ. ամի իւրոյ որ էր Դ. ամ , ԱԺ. ան Ողոմպիադին տաճարս և պարիսպս ի Հռոմ շինեաց, յորմէ համարին զմաս շինութեան նորա ցառաջին ամն Փիլիպպոսի, և Լատենացիք Հռոմայեցիք կոչեցան, և լինի յԵնեայ յՌոմելոս ամք ՆԻԶ: Նումաս Պոմպիլոսª ամս ԽԱ: Տուղոս Իտեղիոսª ամս ԼԲ: Նումա Պոմպիլոս, Բ. ամիս յաւել ի տարին, զյուն և զՓեքան, զիյառաջագոյն Ժ. ամիս անուանէր: Անկոս Մարկոսª ամս ԻԳ: Տարկինոս Պրիսկոսª ամս ԼԵ: Սերբիոս Տուղոսª ամս ԼԳ: Տարկինոս Սուպերբոսª ամս ԼԵ: Աստանօր դադարեն սոքա, և ապա հիպատք յետ թագաւորեցան կալան զՀռոմ Բրուտեանք. ապա ռամկապետք, ր յետ այնորիկ դիկատորքª որ են ճարտարապոսք: ՈՒ դարջեալ հիպատք, որ կացին յետ Տարկինայ, մինչև ցՅուլիոս Գայիոս զամս ՆԿ: Իսկ յետ սոցա ի յերորդ ամի ՃՁԴ. Ողոմպի ադին, միահեծան թագաւորէ Հռովմայեցւոցնª Գայիոս Յուլիոս ամս Ե. պակաս Է. ամիս: Ի սմանէ յառաջ կայսերք անուանեցան, մինչև ի սա համարին ամք Կղեոպատրեայ Բ. ամ զի Ի. ամ զհռոմայեցւոցն ջեռամբ կեայ: Օգոստոս ամս ԺԶ. և ամիսս Զ: Ի սարա առաջին ամէն Անտիոքացիք զամս իւրեանց թուեն: Ի սորա Ժ. ամին բարջան Հրէիցն առաջնորդք, և թագաւորէ Հերովդէս այլազգի: Իսկ ի ԽԲ. ամի Օգոստոսի և ԼԲ. ամին Հերովդի, անժամանակ Որդին Աստուծոյ ժամանակաւ ծնեալ լինի ի սրբոյ կուսէն, և նմա փաեք յաւիտեանս ամէն: Զնախաւարութիւն երկուց ազգացն, զԱեմայ, և զՔամայ, արտասանեալ համառօտեցաքª որչափ մարթ էր, հասուցեալ զսոսա պայազատօք և ժանամակօք մինչև յամսն յւրում յայտնեցաւ մարմնովն Տէրն որ կամեցաւ լինել մարդ: Եւ արդ ըստ ուխտադրութեան յառաջաբանին, և զՅաբեթին արկցուք ձեռն ի գործ գրել. զոր ըստ ազգի, և զորս փոխանորդութեամբ ի նոցանէ Պարթևացն, մինչև այսոքիմբք ժամանեսցուք առ որ արար զերկոսին մի, Տեր մեր: Եւ զի առ Թորգոմ եկեալ անդանօր բանն առ զտեղի, ի նմանէ աստանօր սկսայց պատմաբանել: Թորգոմ, ասէ, ծնանի զՀայկն: Այս Հայկ, ի մէջ սկայիցն, մի յայնցանէ էր, որք յզացան զամբարտաւանուէիւն, և ծնան զամբարիշտ խորհուրդ աշտարակաշինութեանն. որք յետ փլանելոյ ամբարտակին անլուր բարբառոյ միմեանց լեալ բաժանմամբ լեզուացն, և խրոխտանօք ի վերայ միմեանց տիրապետել կամելով: Սա ամբարձ զձեռս իւր ընդդէմ Բելայ, որ յայլոցն յինքն յափշտակեալ բռնանայր յերկրի, ոչ հնազանդեալ Բելայ, առնու զորդի իւր զԱրմանաեակª զոր ծնաւ ի Բաբելոն, չուեալ յԱյրարատ ոգւովք յ. և երկու յարեցելովք ի նա. շինէ տուն կալուածոյ ի լոենոտան, և տայ Կամեդայ որդւոց Արամանեկայ, և ինքն երթայ ի տեղի մի ընդ արևմուտս հիւսիսոյ, և անուանէ զնա Հարք: Իսկ միապետալ Բելայ զայլսոն ամենայն, կոչէ և զՀայկ ի Բաբելոն, որում ոչ առեալ յանձն, գայ ի վերայ նորա բազում խրոխտանօք, և Հայկն նետահար արարեալ զԲէլ սատակէ, կեցեալ ամս ոչ սակաւսմեռանի, յանձն առնելով զաղխն Արամանեկայ:

Արամանեակ որդի Հայկայ, յետ մահուան հօրն թողուզերկու զեղբայրս իւր զԽոռ և զՄանաւազ ի Հարք, ր զորդին Մանաւազայ և ի Բազայª լեալ նահապետութիւն, Մանաւազեայ և Բազնունեաց, և որ Գնունին անուանին: Իսկ ի Խոռնայª ազգն Խոռխոռունեաց: Եւ Արամանեակ բնակի ի լեռնամէջս դաշտի, և կոչէ զլեառնըն Արագած: Սա կեցեալ ամս յոլովս ծնանի զԱրմայիսª և այլ ամս բազում մեռանի: Արմայիս որդի Արամանեկայ. սա շինէ իւր տուն ի վերայ ոստոյ միոյ առ եզերբ գետոյն, և կոչէ յիւր անուն Արմաւիր, և զգետն յանունիւրոյ Երաստայª Երասխ.և զորդի իւր զՇարայ զյոլովածին և զշատակեր, առաքէ ի դաշտ մի ընդ հիւսիսիª արգաւանդ և բերրի, յորոյ անուն կոչեալամս բազում մեռանի: Ամասիաª որդի Արմայիսայ. սա բնակէ յԱրմաւիր, ծնանի զգեղամ և զՓարոխ, և ցՑոլակ, շինէ մերձ ի լեռաններկու տունս, և ատյ Բ որդւոցն արւոյն Փարոխայ և կայտռին Ցոլակայ, որք կոչեն յանու նոցա Փարախոտ և Ցոլակերտ, և լեռանն յանուն իւր Մասիք. սա կոցեալ ամս սակաւ յԱրմաւիրª մեռաւ: Գեղամ որդի Ամասիայ. սա ծնաւ զՀարմա. շինէ զեզր շովակի միոյ, և կոչէ զլեռան Գեղ և զՇէնոն Գեղաքունոյ ծով: Ծնանի Գեղամ և զՍիսակ, և զսահմանս հատանէ նմա ի ծովէն ընդ արևելս կոյս, ընդ որ անցանէ գետն Երասխ յորձանուտ խոխոջիւք ի դաշտն որ կոչի Քաղաւալ, և աշխարհն այն անուանի Սիւնիս, և Պարսք յըստակագոյն Սիսական կոչեն. Շինէ դաստակերտ մի, և յիւր անուն կոչէ Գեղամի, զոր ի Գառնկայ իւրոյ թոռնէ Գառնի կոչեցաւ: Յետոյ ի սորա ծննդոց առ Արտաշէսիª Վարաժ անուն ի վերայ որսոց, յորմէ տուն Վարժանունի: Այս Գեղամ հրամայէ որդւոց իւրում Հարմայի բնակիլ յԱրմաւիր, ր յետ ամաց բազմաց մեռանի. հարմաª որդի Գողամայ. սա ծնեալ զԱրամª յետ ամաց ինչ մեռանի: Արամ որդի Հարմայի. սա բազում գործ քաջութեան ցուցեալ պատերազմաւ, ընդարձակէ զաշխարհ իւր ընդ Դ. կողմանս, յորոյ անուն ամենայն ազգք զաշխարհս մեր անուանեն, ՅոյնքªԱրմենք կոչելով, և Ասորիք և Պարսքª Արմնիկ. Ըմբռնէ զնիւքարն կոչեցեալ Մարդէս, և կախէ զպարսպէն: Եւ երկրորդ իւր անուանեաց զՍանինոս, և համարձակութիւն տայ վարսակալ ածել մարգրետայ, թէպէտ և վերին աչօք: Ու զԲարշամ ապանանէ, հալածական առնէ ի միջերկրայցն զՊայապիս Քտաղայ Տիտանեան, արկանելովի կղզի ինչ յԱսիա. և զմշակ ոմն յազգէ իւրմէ թողուանդ, որ շինեաց զՄաժաք, և յետոյ կոչեցաւ Կեսարիա: Հրամայէ անդ և լեզու հայկական ուսանել, վասն սրոյ անուանեն զտեղին զայն Պրոտոն Արմենիան, որ թարգմանիառաջին Հայք. և անտի մինչև ի սահմանս իւր ելից մարդկամք, որ երկրորդ անուանեցան Հայք,այլ և չորրորդ: Այս է Մովսէսին, իսկ այլ պատմագիրք այսպէս ասեն. ի կապադովկացւոցª Կեսարեան, մինչև ցՊոնտոսի կողմն, ասեն առաջին Հայք. և ի Պոնտոսէմինչև ցՄելիտինէ երկրորդ հայք և անտի մինչև ցսահմանս Ծոփայª երրորդ Հայք.և անտի մինչև ցՔաղաքն Մարտիրոսաց, յԱղձնիս արևմտեայ, չորրորդ Հայք: Իսկ զսեպհականն իւր աշխարհ, մեծ Հայք, և զայսասիկ փոխեաց մօրիկ, զոր յիւրում տեղւոջ գրեցից. սա ծնաւ զԱրա, ր յետ ամաց ինչ մեռանի:(11) Արա գեղեցիկ որդի արամայ. սա պատուի ի Նինոսէ որպէս և հայրն իւր: իսկ յետ մահուանն Նինոսի, շռայլն Շամիրմ յետ չհնազանդելոյ հրամանաց Արայի, ելանէ պատերազմաւ ածել ի բուռն, որ սպանաւ անդէն Արա ի խռանն: Եւ յետ այնորիկ Վարարն Շամիրամ շինէ զամուրն աւան, որ այժմ կոչի վան. և զորդին Արայի Կարդոս, առեալ Արա անուն ետ. և ապա ինքն յալածի ի Զրադաշտէ մոգէ, որ էր նահապետ մարաց, զոր ի գալն իւր ամի ամի ի Հայս Կողնապոտ թողոյր զԶրադաշտ, կողմացն Ասորեստանի: Յայսմ պատերազմի մեռանի Արայեանն Արա, և ծանակելան Շամիրամ, Փախստական լեալ ի Հայս, սատակի ի Զամեստայ որդւոց իւրոյ, որ է Նինուաս: Արայեանն Արայի որդի Անուշաւան Սօսանուէր հարուստ և հանճարեղ յիր և ի բան, սա տուայտեալ շատ աևհամաևհանս կրէ ի Զամեսայ, և օգնականութեանբ բաևեկամաց շահի զմասն ինչ յաշխարհիս, յետոյ ողջոյն իսկ: Ի ոմանէ յառաջ ոչ ըստ ազգի, այլ ըստ ռաջադիմութեան արանց բռնակալաց տիրեցին աշխարհիս, և անուանք նոցա այսոքիկ. Պարետ, Արբոկ, Զաւան,

Փառնակ, Սուր. առ Յեսու Նաւեայ Կոյս սուրբ և արի: Ի սատակել Յեսուայ անցին փախստական յԱդռաս նաւելով ի Թարսիս. և այս յայտնի դրոշմամբն որ յարձանն Ափրիկեցւոց աշխարհին գրեալ կան այսպէս:«Ի Յեսուայ Գողոյ փախուցեալ եմք նախարարքս Քանանացւոց, եկաք բնակել աստ. յորոց մի և քանի դաս պատուականագոյն մեր ի Հայս: Եւ ստուգեալ գտաք զազգն Գնթունեաց ի նմանէ, զայս և բարք ազգին յայս առնէ Քանանացի գոլ: Յետ Սուրաª Հաւանակ, Վաշտակ, Հայկակ: ԶՀայկակ ասեն առ Բելեքոսիւ, և ամբոխ արարեալ անխորհրդաբար մեռանի: Ամբակ, Առնակ, Շաւարշ, Նորայր, Վստամ, Կար, Գռակ, Հրանտ, Ընծակ, Գլակ, Նօրա, Զարմայր: Սա օգնական Պռիամու ի Տօտանայ առաքեալ ընդ Եթովպացի զօրացն, և մեռանի ի քաջքցն Ելլենացւոց: Պերճ. սա էր յաւուրս Դաւթի արքայի Իսևայէլի: Արբուն Բազուկ, Հոյ, Յուսակ, Կայպակ, Սկայորդի, Պարոյր: Այս Պարոյր որդի Սկայորդւոց հոյկազանի, օգնական լռալ Վարբակայ Մարի, Բառնան զթագաւորութիւնն ի Սարդանապալեայ: Եւ թագ եդեալ սմա Վարբակայ, լեալ առաջին պսակաւոր ի Հայկազնեայ: Հրաչեա որդի Պարոյրայ. Հրաչէ սա կոչի վասն առաւել բոգակնագոյն և պայծառ երես լինելոյն: Առ սովաւ գերեաց զԵրուսաղէմ Նաբուքոնոսոր.և սա զմի ի գերելոց Հրէիցն խնդրեաց ի Նաբուքոդոնոսարայ, անուն Շամբաթ, և բնակեցոյց առ ինքեան մեծաւ պատուով. յորմէ եղեն ազգն Բագրատունեացն, և Սմբատ անունª է Շամբաթ, Բայց յետ Հրաչեայ պայազատէ զթագնª Փառնաւազ: Պաճոյճ, Կոռնակ, Փաւոս, հայկակ, Երուանդ, Տիգրան: Այս Տիգրան հուժգոյ լեալ ամենայն նախնեացն իւրոց, զորայ զառաւել ներբող գովեստի, ուսցի ի պատմութենէ մեծին Մովսէսի: Սա Թ. երորդ ի Պարոյրայ առաջին թագաւորէ, առ որով եկին որդիքն Սենեքերիմայª Ադրամելէք և Սանասար, յետ սպանանելոյ նոցա զհայրն իւրեանց եկին փախստական առ Պարոյր. և բնակեցոյց զՍանասար առ Ասորեստան կողմամբն. և աճեցեալ լցին զՍիմն լեռան. և նոցա իմասանագոյնքն վասն մտեևմութիւն ցուցանելոյ կոչեցան բդեաշխք: (12) Իսկ յԱդրամոցանէն Արծրունիք և գնունիք. իսկ ի Պասքամայ թոռնէ Հայկակայ լեալ Անգեղուն: Յետ սպանանելոյ Տիգրանայ զԱշդահակ որ թարգմանիվիշապ, զկին նորա զառաջին զԱնոյշ ամենայն զարմիւ կացուցանէ առ թիկունս Մասեաց ոտին որ է Տամբատ, մինչև ցԳողթն, յորոց մին Վրանջունիք և Աժդանականն: Արդ լինին որդիք Տիգրանայ, Բաբ, Տիրան, Վահագն, յորմէ Վահունիք: Առաւան, յորմէ Առավենեանք, իսկ յԱեաւենայª Ներսեհ, և ի Ներսեհէª Զարեհ, ուստի ազգն Զարեհաւանեան. իսկ ի Զարեհէ, Արմոգ, յԱրմոգայ Բագամ, ի Բագամայ վասն, ի Վանայª Վահէ: Սա ընդվզեալ մեռանի յԱղեքսանդրէ Մակեդոնացւոյ: Ցայս վայր տերութիւնն հայկազանց Դադարէ: Յայսմհետէ մինչև ցթագաւորութիւնն Վաղարշակայ ի Հայս, ոչ ինչ ունիմ ասել: Քանզի շփոթեալք այր զարամբ ալեալք և վասն այմորիկ եղև դիւրաւ մուտ յաշխարհս Արշակայ Պարթևի, որ թագաւորեցոյց Հայոց զՎաղարշակ զեղբայր իւր: Բայց լինի ի սպանմանէ Բելայ ի հայկայ մինչև ցՎաղարշակ ամք ՌՋԾ. կամ ՌՋԽԲ: Յետ բառնալոյ Հայկազանցն տէրութեան յԱղեքսանդրէ, նեռանի Աղեքսանդրոս, որ թագաւորեաց ամս ԺԲ, և զկնի մահուան Աղեքսանդրու իշխանութիւն նորա ի Դ. բաժանի, զոր գրեցաք յիւրում տեղոջ: Արդ մի ի սոցանէ Սելևկոս, որ զկնի Աղեքսանդրի կալաւ զԲաբելոն, որ ընդ այլոց ազգաց և զՊարթևս հնազանեցոյց մեծաւ պատերազմաւ, և վասն այնորիկ կոչեցաւ նիկանովը: Սա թագաւորեաց ամս ԼԱ: Անտիոքոս Սովտեր որդի սորա ամս ԺԹ: ԱնտիոքոսԹէոս ամս ԺԷ: Իսորա ԱԺ. ան ամի ապստամբեն Պարթևք ի մակեդոնացւոցն, որոց թագաւորեաց նախ Արշակ քաջ, ի զաւակէ Աբրահամու ի Քետուրական ծննդոց, ի քաղաքին որ կոչի Բալհª ամս ԼԱ. և ապա որդի նորա Արտաշէսª ամս ԽԶ. և ապա Արշակ մեծª ամս ԾԳ: (13) Այս Արշակ մեծ թագաւորեցոյց զեղբայր իւր զՎաղարշակ աշխարհիս Հայոց, յ Է.երորդի ամի Պտղոմեայ, և Երգիտեայ, ի Դ. ամին ի ՃԿԷ. Ողոմպիադին. տալով սմա սահմանս զհիւսիսի, զարևմուտս մերոյ աշխարհիս: Սա էր այր քաջ և խոհեմ, սահմանեաց կարգս կենցաղականս,

նախարարութիւնս, և նահապետս նոցա հաստատէ. և այլ բազում յօրինուածս տանաց, ազգաց, քաղաքաց, շինից, դաստակերտաց, զօրաց, կողմնակալացª ընդ որ սակաւուք անցայց նշանակաւ: Արդ նախ սկսանի ի գլխոյ իւրմէ, և զԲագրատ որ ի Հրէիցն, առնէ թագադիր ասպետ, և տայ իշխանութիւնդրել թագ ի գլուխ թագաւորին. և զգեցուցանող իւր զձեոս ի զաւակացն Քանանու, և կոչէ զազգն Գնթունի, ոչ գիտեմ էր աղագաւ ի Քանիդաս: Եւ թիկնապահ իւրի զաւակացն Խոեայ Հայկազնոյ զՄաղխաղ, և անուն զնախնականն պահէ Մաղխազունիք. և զԴատ, ի զաւակէ Գառնկայ, որ ի Գեղամայª ի վերայ որսոց, որոյ որդի Վարաժ, յանուն նորա կոժի ազգն Վարաժնունիք. Եւ զԳաբաղ ոմն ի վերայ կուտիցն, և զԳաբեղ սպասասար. և զշէնս նոցա տայ, յորոյ անուն և ազգն Աբեղեանք, և գաբեղեանք. և զԱրծևունիսդª Աևծիւ ունիս, և զԳնունսդ Գինի ունիս: Սոքա յորդւոցն Սենեքեևիմայ. և զՍպանդունիսդ ի վերայ զենարանացն, և զՀաւնունիսդª բաղէկիրս, և բազեկալս, և զձիւնականսդª զձիւնակիրսն ամարանի: Կացուցանէ և պահապահս աևքունի, զհին զարմից թագաւորացն, որ բուն ոստանն անունի, որպէս և վիրք այժմ Սեփէծուլն կոչեն: Եւ երկրորդ իւր ի զաւակաց Աշդահակայ Մարաց, որ Մուրսայեադ կոչեն. և յարևելից կողմանէ զերկուս նահապետութիւնս, զՍիսականն և որ ի տանէն Կադմեայ. և յարևելից հիւսիսոյ զԱռան կարգէ կողմնակալ ի ծննդոց Սիսակայ. և աշխարհնյանուն քաղցր բարւոյ նոցա կոչի Աղուանք: Եւ ի սորա ծննդոց սերին ազգն Ուտիացւոց իշխանութիւնն: Եւ Գուշարայª որ յորդւոցն Շարայի, ժառանգեցուցանէ զԿանգարս, զՋաւախս, զտերութիւնն Տաշրայ, և Զաշոցաց, և ընդդէմ Կովկասու կարգէ զհզօր ազգն ի զաւակէ Միհրդատայ Դարեհի նախարարի, և կոչէ բդեաշխ Գագարացւոց. և ի հովտին մեծի Բասենոյ, կարգէ նահապետութիւն ի զաւակէ Հայկայ զորդունին կոչեն, և ի զաւակէ պասքամայ զՏուրք ոմն, զոր վասն դժնեայ երեսացն Անգեղեա ասէին կուսակալ արևմտից, կոչէ զանուն տեղւոյն Անգողտուն: Եւ ի չորրորդն կոչեցեալ Հայք, հասաատէ զմեծ նահապետութիւնն Ծոփաց, այլ և զնահապետութիւնն Ապահունեաց, և զՄանաջազեանն, և զԲզնունեացն, և զայր ոմն սրտեայ և ուժեղ Սլաք անուն, թէ յորդւոցն Հայկակայ և թէ յառաջագունից քան զնա, կարգէ սակաւ արամբք պահել զլեռան որսալ քօշս. և կոչէ Սլկունիք, և ի սոյն իրս զՄիանդակն անդառնալի, Մանդակունիք, և յորդոցն Վահագնի կարգէ քուրմս, և կոչէ զազգն վահունիք: Այսպէս և զԱռաւենեանն, և զՇարաշն ի տանէն Սանասարայ հաստատէ բդեշխ մեծ յարևմտից հարաւոյ, տալով զգաւառ զՅարձնն, և զլեառն Տորոս, որ է Սիմ, և զԿլեսուրն ամենայն, և զՄոկացին ի նոյն գաւառի գտեալ նախարարութիւն կարգէ. և ի նոյն գաւառաց զԿորդաւացին, զԱնձևացին, զԱկեացին: Իսկ զՌշտունին, և զԳաղբնացին, հատուածս ի Սիսականէն, ոչ գիտեմ թէ յանուն արանցն զգաւառսն անուանեալ, եթէ յանուն գաւառացն զնախարարութիւնսն անուանեալ: Արդª զայսր զյօրինուածս կարգադրեալ, զամենայն գրել ոչ կամեցաք, որպէս և ոչ զայլոց անելոց և զապագայից զկնի. զի յոլովակի են մատեանք անցնիւրոց ի գրի, միայն զբացայայտութիւն նախարարութեանց ցուցաք, որ թէ կամեսցի ոք գիտել, ուսցի գտակաւ հաստատեալ և այլ բազում իրս թագաւորականս: Եւ յետ թագաւորելոյ Վաղարաշկայ ամս ԻԲ. մեռանի ի Մծբին : Արշակ որդի նորա ամս ԺԳ. Արտաշէս որդի Արշակայ ամս ԻԵ: Սա յառաջադէմ եղեալ քան զամենեսեան, ոչ եղեալ երկրորդ Պարսից, այլ զՊարսից թագաւորն արարեալիւրն երկրորդ, անհամար զօրօք դիմէ յարևմուաս, և հնազանդեցոյց զբազումս, և մեռաւ յիւրայոցն: Տիգրան որդի նորաª ամս ԼԳ: Սա ոչինչ ընդհատ ի հօրն քաջութենէ գործէ արութիւնս, բայց դարձեալ եղև երկրորդ Պարսից: Սռ սովաւ Վակոն յելուզակ, յորմէ լեռան Վակունիք: Արտաւազդ որդի Տիգրանայ ամս Բ: Արջամ որ և Արշամ եղբայր Տիդրանայª ամս Ի: Առ սովաւ զառաջիննª Հայոց մասնաւորիլ հարկս Հռոմայեցւոց: Աբգար որդի Արշամայª ամս ԼԸ: Իսարա երկրորդ ամի թագւորութեանն հարկին Հռոմայեցւոց Հայք. զի ել հրաման յՕգոստոս կայսերէ, ասէ աւետարանադիևն առնել ամենայն տիեզերս, վասն որոյ ելին և ի հայս. յորում ամի ծնաւ ի Կուսէ Տէր մեր և Աստուած Յիսուս Քրիստոս:

Ի Վաղարշակայ ամք ՃԺԷ. և էր այն ամ թագաւորութեանն Օգոստոսի ԽԲ. և Հերովդի այլազգոյ յԵրուսաղէմ ամք ԼԲ: Իսկ Արշակունեացն որ Պալհաւիկքն կոչեն, և կամ թէ Պարսից թագաւորք: Արշաւրիª ամք ԻԱ. յորոյ ի Ի. երորդի ամին թագաւորէ Հայոց Աբգար, և են ի նախնոյն Արշակայ այսորիկ թագաւորք պարսից: Արշակ քաջ ամս ԼԱ: Արտաշէս ամս ԽԶ. Արշակ մեծ եղբայր Վաղարշակայª ամս ԾԳ: Արշականª ամս ԼԱ: Արշանակª ամս Լ: Արշէսª ամս ի: Արշաւիրª ամս ԽԶ: Ի սորա Ի. ամի ծնունդն Քրիստոսի, և է Դ. ամ. ՃՂԴ. Ողոմպիադին: Արդ վասն զի ըստ կանխադիր խոստոմանցն ժամանեցաք յայսորիկ,ուրանօր կէս եդեալ էր բանից, հասանել ի յայտնութիւն մարմնացելոյ Բանին Աստուծոյ. սկսեալ ի նախազտեղծ մարդոյն յորս ժողովին ամք ՐՃՂԸ. ըստ եօթանասնիցն թարգմանութեան զոր ըստ մասին գրեցից այդ այսպէս. յԱդամայ մինչև ցջրհեղեղն դումարին ամք ՍՄԽԲ. ի ջրհեղեղէն յաշտարակն ամք ՇԻԵ: Եւ անտի յԱբրահամ ամք ՆԺԷ, և ի ջրհեղեղէն յԱբրահամուծնունդն ամք ԹԽԸ. և յԱբրահամէ մինչև ի Մովսէս յելոն յԵգիպտոսէ ամք ՇԵ. և յելիցն մինչև ցՍողոմոն և ցառաջին շինուածս տաճարին ամք ՆՁ. և յառաջին շինուածոյն յերկրորդ շինութիւնն ամք ՇԺԱ, և անտի ծնունդն Քրիստոսի ամք ՇԺԸ. որոց շարագրութիւնն լինի ՐՃՂԸ: Ի ծննդենէն Քրիստոսի մինչև ցսուրբն Գրիգոր ամք ՅԺԸ. և անտի ի Հայ թուականն ամք ՄԽԲ: Արդ ով սրբազգեաց տէր իմ Գրիգոր, հարկեցայ ի թախանձելոյ ձեր զեղկելի անձն իմ, ետու զանարհեստ անձն իմ ի մշակութիւն այս գործոյ, մոռանալով զբաջաղմունս կենցաղականիս որ յարժամ զզուէի գործել զառաքինութիւն: Ջանացի յոյժ և ի նեղ կենս մարմնաւորականիս, արտայայտեցի զամենագեղեցիկ աստուածարեալ Եւսեբեա պատմութիւնս կրկին գրելով. որպէս զցայտումն արևու որ ի մթին տեղիս ծագէ և լուսուորէ, և այսպէս գանձ աստուածային որ զխաւարեալ միտս մարդոյ զարթուցանէ ի գիտութիւն ժամանակաց անցաւորիս, և դարձեալ հմտանալով այս կենցաղոյս ծանօթանայ վերին գրտութեանն, որ անճառն է և անբաւելին և ծնանի զաստուածապաշտութիւն, որպէս Եւգար երանելի, ասէ, գիտնական և արդիւնական: Սկսեալ յառաջին ամէն ի ծննդենէն Քրիստոսի զր կարգեից բուն թուական. և զթագաւորս Հռոմոց, հրէից, և Պարսից, և զմերոյ ազգի, ստոյգ գտակաւ գեեցից այնապաղ:(14) ի Քրիստոսէ ակաեալ, Ա(ամն): Հռեմայեցւոյցª Օգոստոս. ԽԲ: Հրէիցª Հէրօդոս. ԼԲ: Պարսից Արշաւիր. ԻԱ: Հայոցª Աբգար. Բ: Յիսուս Քրիստոս ի Բեդղէհէմ ծնանի, Կիւրինոս ի Հռօմայ եկեալ ի Հրէաստանª աշախարհագիր արար: Գ: Աբգր զՓերուրի զեղբայր Հերովդի սպանանէ:Դ: Սեկունդոս Պիթագաւորեան Փիլիփոս ճանաճիւր: Հերովդէս զՏեառն մերոյ ինացեալ զծնունդնª զմանկունսն կոտորեաց: Յուդաս Գալիլեացի ապստանբեցոյց զՀրէայսն: Զ: Հերովդէս սաստիկ տանջանօք սատակի: Զ: Հրէից Արքեզայս ամս Թ; Օգոստոս չորրորդապետս արար զՀերօդէս, և զԼուսիաս, և զՓիլիպպոսª և զԱնթիպատրոս, զԵղբարս Արքեղայոսի: Ժ: Աթենագորոս Տարոոնացի Փիւսիկեան ճանչիւր: ԺԵ: Նուազութիւնարեգականն եղևª և Օգոստոս վախճանեցաւ: ԺԶ: Տիբեր ամս ԻԳ: Հրէիցª Հերօդէս ամս ԻԴ: Աբգար զԵդեսիա քաղաք շինէ: ԺԸ: Շարժմամբ, ԺԳ. քաղաքք կործանեցան ի Բիւթանիա: ԻԴ: Փիլիպպոս չորրորդապետ զԿեսարիայ շինեաց, զոր Փիլիպպեան կոչեն: ԻԷ: Երթն Աբգարու ի Պարթևսª համոզել ի մեջ եղբարցն: Պարսիցª Արտաշէս ամս ԼԴ: Լ: Պիղատոս ոստիկան Հրէաստանի ի Տիբերեայ առաքի: Յովհաննէսª Զաքարիայ որդինª քարոզէր յանապատին Յորդանան գետոյª և տայր աւետիս ամենեցունցª թէ ի միջի նոցա է օծեալ Աստուծոյ: Նաև ինքն իսկ Յիսուս օծեալն Աստուծոյª անտի առնէ սկիզբ կենարար և աւետաւոր վարդապետութեանª արդեամբք և բանիւքª և զաստուածեղէն զօրութեան առաքինութիւն տեսօղացն ցուցանէ: Եւ ժողովին մինչև ցամն, ԵԺ. աներորդիª Տիբերեայ կայսեր, որ առաջիս կայª յերկրորդ նորոգութենէ տաճարին, ամք ՇԽԸ: Իսկ ի Սողոմոնէª

և յառաջին կազմածոյ տաճարինª ամք ՌԿԴ: Եւ ի Մօսիէª և յելիցն Եգիպտոսէª ամք ՌՇԽ: Իսկ յԱբրահամէ և ի Նինեայ և ի Շամիրայ ՍԽ. ամք: Եւ ի ջրհեղեղէ ամք ՍՋՁԶ: Եւ յԱդամայª ամք ԵՌՄԻԸ: ԼԱ: Յիսուս օծեալն Աստուծոյ Տեր ներ զկեարարն ամենացուն զվարդապետութիւն քարոզէր, և զմի ըստ միոջէ գրեալ նշանագործութիւնսն կատարէր: Յիսուս օծեալն Աստուծոյ Տեր մեր իւրոց աշակերտացն զխորհուրդ արքայութեան երկնից յայտնէր, և զդարձն ամենեցունց յԱստուածª հեթանոսայ քարոզել հրամայէր: Յիսուս Քրիստոս օծեալն Աստուծոյ Տէր մերª ըստ մարգարէութեանցն որք զնմանէ էինª գայ ի չարչարանս, յինն և Ժ. երորդ ամի Տիբերեայ թագաւորութեանª ըտս որում ժամանակիª և յայլ յունական յիշատակս գտաք, ըստ ոմին օրինակի բանից պատմեալª թէ արեգակն նուազեացª և Բիւթանեայ շարժեցաւ, Նիկիայ մեծ մասն կործանեցաւ, որք և միաբանք իսկ պատմին իրացնª ի չարչարանս կենարարին մերոյ պատահեցան: Գրէ և Փղէգոն որ զՈղոմպիադացնանդստին զնոցին ի նոցանէª յ ԳԺ. աներորդումն պատմէ զայյս ձև օրինակ բանիցª թէ ի չորրորդում ամի երկերիւրորդի Ողոմպիադինª եղև մեծ նուազութիւնարեգականնª քան զոր յառաջագոյն ոք ոչ գիտէր: Եւ գիշեր վեցերորդ ժամ աուընջեանն եղև. մինչև աստղերաց յերկինս երևեալª շարժումն մեծ ի Բիւթանայ եղև և մեծ մասն Նիկիոյ կործանեցաւ: Զայս այժմու յիշատակեալ այրս: Եւ իսկ մեծ նշանակէ ամին որում կենարարն մեր չարչարիւրª ըստ վկայութեան Ղուկասու աւետարանչինª որ յետ հնգեստասաներորդի ամի Տիբետայª երեք ամեայ ժամանակ վարդապետութեան նորա լեալ վկայէ: Ըստ նոցին ժամանակաց և Յովսեպոս պատմէª թէ յաւուրն Պենդեկոստէիցª դղրդիւն և սօսափիւն, նախ զքահանայիւք պատէր: Եւ ապա բարբառ յանկարծակի անդուստ ի ներքին տաճարէն լսելի լինէր, զայս ձև օրինակ բանիցª թէ գնաք աստի գնամք: Եւ այլ իմն նոյն Յովսեպոս գրէª որպէս թէ Պիղատոս դատաւորª առ այնու ժամանակաւ զկայսերական պատկերն գիշերիª որ չէր օէէն, ի տաճարն եմոյծ կանգնեաց: Եւ մեծի խռեվութեան և կռուոյ սկիզբն արկ ի մեջ Հրէիցն. և անտի բազում վիշտք վշտաց հասանէին ազգին Հրէից:(15) ԼԵ: Եևուսաղեմացւոց եկեղեցւոցն առաջին ձեռնագրեցաւ յառաքելոցն եպիսկոպոս, Յակոբոս եղբայր Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի: Փիլուն Աղեքսանդրացի բանիբուն ճանաչիւր:(16) ԼԸ: Հայոցª Սանատրուկամսª Լ: Պետրոսի առաքելոյն նախ զԱնտիոքայ եկեղեցին հաստատեալ. և ապա ի Հռոմ երթեալ քարոզէր, եկեաց անդ զառաջինն ամս Ի: Հրէիցª Ագրիպոս ամսª է: հռեվմայեցւոցª Գայիոս ամս Դ: Յետ մահուան հաւատացելոյն Աբգարու, յերկուս բաժանի թագւորութիւն, որդի նորա ԱնանունյԵդեսիա. և Սանտրուկ քեռորդի նորա ի Հայս. որ հաւատաց քարոզութեան առաքելոցն Թադէոսի և Բարդուղիմէոսի. և դարձեալ թողու զհաւատն և սպանանէ զառաքեալսն և զդուստր իւրª զսուրբն Սանդուխտ; ԽԲ: Մարկոս աւետարանիչն թարգման Պետրոսիª յԱղեքսանդր երթեալ քարոզէր զՔրիստոսամսԻԲ: ԽԳ: Կղոդիոս ամս ԺԴ: ԽԶ: Առաջին եպիսկոպոս յԱնտիոք Եւոդիոս յետ Պետրոսի: ԽԷ: Հրէիցª Ագրիպաս որդի Ագրիպայ ամս ԻԶ: ի լինիլ հանդիսի ի Հռոմ գտան բիւրք ՈՂԴ. և Ռ. և մի: ԾԳ: Եգիպտացին զոր հազարապետն հարցանէր ցՊօղոս: ԾԷ: Հռոմայեցւոյցª Ներոն ամս ԺԴ: ԿԱ: Պարսիցª Դարեհ ամս Լ: ԿԳ: ՅԱղեքսանդրª եպիսկոպոս առաջինյետ Մարկոսի Անանիաª ամս ԻԶ: ԿԴ: ԶՅակոբոս Տեառն եղբայրն սպանին Հրէայքն քարամարք, և յաջորդէ զաթոռ եպիսկոպոսութեան Երուսազէմի Շմաւոն, որ և Սիմոն: ԿԸ: Հայոցª Երուանդ ամս Ի:

ԿԹ. Պետրոս և Պօղոս վկայեցին ի Ներոնէ, և յետ Պետրոսի ի Հռոմ Եպիսկոպոսառաջին Ղինոսª ամս ԺԴ: ՅԱնտիոք Բ. եպիսկոպոս եկեաց Ինգնատիոս: ՀԱ: Հռոմայեցւոցª Վեսպիանոս ամս Ժ: ՀԲ: Հուսկ յետոյ ի վերջ աւեր տաճարին. Տիտոս զՀրէայս պաշրեացª և զԵրուսաղէմ ի հիմնայ բերեացª կոտորեաց, պատմէ Յովսեպոս, սովով, և որով ՃԻ. բիւր. և այլ ևս Խ. ԲԾ. բիւրուց գերեաց: (17) Ժողովին մինչև ցերկրորդ ամն Վեսպիամոսիª յորում եղև հուսկ աւերումն Հէիցª ի կենարարի քարոզութենէ ամք ԽԲ: Իսկ յԱնտիոքայ պաշարմանէնª ամք ՄԼԸ: Եւ յեևկևոևդ շինութենէ տաճարին ամք ՇՂ. և յառաջին շինութենէն ամք ՌՃԳ: ՁԳ: Հռոմայեցւոցª Դոմետիանոս ամսª ԺԶ: Ի Հռոմ եպիսկոպոս երկրերդ Կզեմենտէսª ամս Ը: ՁԸ: Հայոց Աևտաշէսª ամս ԽԱ: Պատերազմ և մահ Երուանդայ և Երուաղայ յԱրտշիսէ: ՁԹ: ՅԱղեքսանդր Եպիսկոպոս երկրորդ Աքիլոսª ամս ԺԳ: Երկուաց ամսոց անուանք փոխեցան. Սեպաեմբերիª Գերմանիկոս, և Հոկտեմբերիª Պարթիկոս: ՂԱ: Պարսից Արշակª ամս ԺԷ: Ի Հռոմ եպիսկոպոս երրորդ Կղեմէսª ամս Թ: Արտաշէս շինէ զԱրտաշատ, որ կոչի բլուրª ի պառնունս Երասախայ և Մեծամօրացª և փոխէ ի նմա զամենայն գեղեցկութիւն Երուանդայ քաղաքին: ՂԶ: Յոհաննէս տուաւ ի Պատմա կղզւոջ, ուր ետես զյայտնութիւն: ՂԹ: հռոմայեցւոց Ներուասª ամս Ա: Ճ: Հռոմայեցւոց Տրայանոսª ամս ԺԹ: Ի Հռոմ եպիսկոպոս չորրորդª Արեստոսª ամս Ժ: ՃԲ: Յոհաննէս արրձակեցաւ ի Պատմոսէ: ՅԱղեքսանդր եպիսկոպոս երրորդª Կեդրոն, ամս ԺԱ: ԺԸ: Պարսից Արտաշէս ամս Ի: ՅԵրուսաղէմ եպիսկոպոս Գ.ª Յոստոս: Յետ իգնատիոսի եպիսկոպոս, յԱնտիոք, Գ. Հերմոն: ՃԺ: Ի Հռոմ եպիսկոպոս եօթներորդª Աղեքսանդրոս ամս Ժ: Արտաշէս մեր հարկեաց Տրայանոսի: ՃԺԳ: Յերուցաղէմ եպիսկոպոս յետ Յոստոսի Դ. Զաքէոս. ապա հինգերորդª Տովբիաս: Իսկ վեցերորդª Բենիամին: Է. Յոհաննէս: Ը . Մատաթիաս: Թ. փիլիպպոս: ՅԱղեքսանդր եպիսկոպոս չորրորդª Կապիտոսª ամս ԺԲ: Ի Հռոմ եպիսկոպոսª Զ. Քսեստոս ամս ԺԱ: ՃԺԷ: Արտաշէս կարգէ նահապետութիւնսª զԴիմակսեան, և զՏրունիսª և զԱմատունիսª և զԱռաւեղեանս: ՃԺԹ: Հռոմայեցւոցª Ադիանոս ամս ԻԱ: ՃԻ: Ի Հռոմ եպիսկոպոս եօթերորդª Տեղէսփորս ամս մետասան: ՃԻԴ: ՅԵրուսաղէմ եպիսկոպոս Ժ. յետ Փիլիպպոսիª Ենեկաս. ԺԱª Յոստոս: ԺԲª Ղևի: ԺԳ. Եփրեմ: ԺԴ. Յովսի: ԺԵ. Յուդա: Սոքա ի թլփատութենէ անտի մինչև ցպաշարումն Ադրիանոսի: ՃԻԵ: Յաղեքսանդր եպիսկոպոս Ե. Յուստոսª ամս ԺԱ: ՃԻԸ: Պարսիցª Պերոզ ամս ԼԴ: ՃԻԹ: ՅԱնտիոք եպիսկոպոսª Դ. Կուռնելիոս: Հայոցª Արտաւազդ որդի Արտաշիրի ամս Բ: ՃԼԱ: Ի Հռոմ եպիսկոպոս Ը. Հիգինէս ամսª Դ: Հայոցª Տիրան որդի Արտաշիսի ամս ԻԱ: ՃԼԵ: Վաղենտիանոս հերձուածապետ. և Կեդրոն Մարկիոնացի: ՃԼԷ: ՅԵրուսաղէմ եպիսկոպոսª ԺԶ. ի հեթանոսաց առաջին եկաց Մարկոս: ՅԱղեքսանդր եպիսկոպոս Զ. և Ամենէսª ամս ԺԲ: ՃԽ: Ի Հռոմ եպիսկոպոս Թ. Պիոն ամս ԺԵ: Հռոմայեցւոցª Տիտոս Անտոնիոս որ կոչեցաւն բարեպաշտօն հանդերձ որդւովքª Օրեզիւ և Ղուկասª ամս ԻԳ: ՃԽԳ: ՅԱնտիոք եպիսկոպոս Ե. ՈՒրիոնոս: ՃԽԵ: Յաղեքսանդր (իա) եպիսկոպոս է. Մարկիոն ամս Ժ:

ՃԽԸ: Վաղէգէոս Պերոզ կոչեցաւ այսինքնª յաղթօղª վասն ի Հռօմայեցիսն արշաւելոյ: ՃԾԲ: Հայոցª Տիգրան որդի Արտաշիսի ամս ԽԲ: Ի Հռոմ եպիսկոպոս Ժ Անիկտոսª ամս ԺԱ. առ որով պօղիկարպոս երթեալ ի Հռոմ զբազումս ի հերետիկոսացն դարձոյց: ՃԾԵ: ՅԱղեքսանդր (իա) եպիսկոպօոս Ը. Կելադոնª ամս ԺԴ: ՃԾԹ: ՅԵրուսաղէմ եպիսկոպոս ԺԷ. Կասիանոս: ԺԸ. Պոպղիոս: ԺԹ. Մաքսիմոս: Ի. Յուլիս: ԻԱ. Գյիանոս: ԻԲ. Սիմաքոս: ԻԳ. Գայոս: ԻԴ յուլիանոս: ԻԵ. Ապիոն: ՃԿԲ: Պարսիցª Վաղարշ ամս Ծ: ՃԿԳ: Ի Հռոմ եպիսկոպոս ԺԱ. Սովտեր ամսª Թ: Հռոմեյացւոցª Մարկոս Օրեդիոս Անասնիոս, որ և Բերոսª և Ղուկիոսª Օրեդիոս, Կատմոս, ամս ԺԹ: ՃԿԴ: Վաղագէոս Պերոզª արքայ Պարթևաց ի հռոմայեցւոց վերայ արշաւեաց ի էճի: ՃԿԸ: Ի հասանել հալածանացնª վկայեաց Պօղիկարպօոս: ՅԱնտիօք եպիսկոպոս Զ. Թեոփիլիոսª որոյ բազում գիրք մինչև ցայժմ շրջին: ՃՀԱ: ՅԱղեքսանդր եպիսկոպոս Թ. Ագրիպիանոս ամս ԺԲ: ՃՂԲ. Յանտիոք եպիսկոպոս Ը. Սերապիոն: ՃՂԳ: ՅԱղեքսանդր եպիսկոպոսª ԺԱ. Դեմետրիոս. ամս ԻԳ: ՃՂԴ: Հայոցª Վաղարշ ամս Ի: Հռոմեյացւոցª Եղինոս Պերտինաք ամ մի: ՃՂԷ. Կղեմէս երէց յԱղեքսանդրª և Պանտէնոս փիլիսոփոս ի մերմէ ոճոյս ճանաչէին: Կեսարացւոց եպիսկոպոսª Պօղիկրատէս և Բաքիւլաս: Վաղարշ շինէ զՎաղարշաւան ի Բասեն. պատէ պարսպաւª և զաւանն Վարտգէս ի վերայ Քասաղ գետոյª և անուանեաց Վաղարշապատª որ է Նոր-քաղաք: ՄԳ: Ի Հռոմ եպիսկոպոս ԺԴ. Զեփրիանոս ամսª ԺԲ: ՄԴ: Ղևոնիդէսª հայր Որոգինէիª վկայեաց: ՄԺԳ: Պարսիցª Արտաւան ամս ԼԱ: ՄԺԴ: ՅԱնտիոք եպիսկոպոս Թ. Ասկղիպոս: Հռոմաեցւոցª Անտոնինոսª որդի Սևերեայª որ կոչեցաւ Կաղղոսª ամս Է: ՄԺԵ: Հայոց Խոսրով ամս ԽԸ: Ի Հռոմ եպիսկոպոս ԺԷ. Կալիստոս ամս Թ: ՄԺԶ: ՅԵրուսաղէմ եպիսկոպոս ԼԷ. Աղեքսանդրոս: ՄԺԷ: Խոսրով միաբանեալ զզօրս Հայոցª անցեալ ընդ լեառն մեծ, վրէժ պահանջէ զհօր մահուան. վանեալ զնոսաª և նշան կանգնէ անդէն: (19) ՄԻԲ: Հռոմայեցւոցª Անտոնիոս միւսª ամս Դ: ՅԱնտիոք եպիսկոպոս Ժ. Փիլիպպոս. ՄԻԴ. Ի Հռոմ եպիսկոպոս ԺԶ. Ուրբանոս: ՄԻԶ: Հռոմայեցւոց Աղեքսանդրոսª Մամեայ որդիª ամս ԺԳ: ՄԸԶ: ՅԱնտիոք եպիսկոպոսª ԺԱ. Զեբնոս: ՄԼԳ: Ի Հռոմ եպիսկոպոս ԺԷ. Անտոնոս ամս Թ: Որոգինէս ի դպրոց էր յԱղեքսանդրիայ: ՄԼԵ: ՅԱղեքսանդր եպիսկոպոս ԺԲ. Իդիմոս ամս ԺԶ: ՄԼԹ: Հռոմայեցւոցª Մաքսիմիանոս ամս Գ: ՄԽԲ. Գորգիանոս ամսª Զ: Ի Հռոմ եպիսկոպոսª ԺԸ. Անտերոս ամ մի և ապաª ԺԹ. եպիսկոպոս Բաւիանոսª ամս ԺԳ: Սպանեալ զԱրտաւան, Արտաշիր որդին Սասանայª և բառնայ զթագաւորութիւն նոցա, որք բաւեցին ամս ՆԾԴ: ՄԽԸ: Հռոմայեցւոց Փիլիպպոս ամսª Է: Ռ. ամ լցաւ շինութեան Հռոմայ. և եղաւ սկիզբն թուականին Հռոմայեցւոց: ՄԾԲ: ՅԱղեքսանդրª եպիսկոպոս ԺԳ. Դիոնէսիոս ամս ԺԷ:

ՄԾԵ:Հռոմայեցւոցª Դեկոս ամ մի : Դեկոս սաստիկ հալածանս յարոյց, բայց ասի և սովյինի: Ի Հռոմª եպիսկոպոս Ի. Կուռնեալիոս ամս Գ: ՄԾԶ: Հռոմայեցւոցª Գալլոս և Վաղենտիանոս ամ մի և Թ. ամիս: ՅԱնտիոքª եպիսկոպոս ԺԲ. Բաբիլաս: ԺԳ. Փլաբիանոս: ՄԾԵ: Յերուսաղէմª եպիսկոպոս ԼԶ. Մեղբանոս: Եւ Նաւատիոս հերձուած յարոյց:(20) ՄԾԸ: Հռոմայեցւոցª Վաղերիանոսª և Գաղիանոս ամս ԺԵ: ՄԾԹ: Ի Հռոմª եպիսկոպոս ԻԱ. Ղուկաս Ը. ԻԲ. Ստեփանոս ամսª Բ: ՅԱնտիք եպիսկոպոս ԺԴ. Դեմետրիոս. և ԺԵ. Պօղոս Սամոստացի, որ հերետիոս գտեալ մեժեցաւ յԱստուծոյ. ՄԿԲ: Հռոմ եպիսկոպոս ԻԳ, Քսեստոս ամսª ԺԱ; ՄԿԳ: Հայոցª նիշխանութիւն:6 Խոսրով սպանաւ յԱնակայ, և անիշխան մնաց աշխարհս Հայոց զամս ԻԷ. բաւեալք ի Վաղարշակայ ամս ՅՀԸ: ՄԿԷ: Ի Հռոմª եպիսկոպոս ԼԴ. Դիոնեսիոս ամսª Թ: ՄԿԸ: ՅԱղեքսանդր ԺԴ. եպիսկոպոսª Մաքսիմոս ամս ԺԸ: ՄԿԹ: ՅԵրուսաղէմ ԼԷ. եպիսկոպոսª Հեմենոս: ՄՀԱ: ՅԱնտիոքª Սամոստացին զԱրտեմոնի հերձուածն նորոգեաց, ընդ որոյ անկանիլն, եկաց փոխանակª ԺԶ. եպիսկոպոս Դոմնոս: ՄՀԳ: Հռոմայեցւոցª Կղօդիոս ամս Բ: ՄՀԷ: Ի Հռոմ եպիսկոպոս ԻԵ. Փիլիքս ամսª Թ: Կայոր Օրէլիանոսª ամս Զ: ՄՁԷ: Հռոմայեցւոցª Պրոբոս ամսª Է: ՄՁԳ: Ի Հռոմª եպիսկոպոս ԻԶ. Ուտիկոս. և ապա ԻԷ. Գայիսս: Լաւողիկեցւոց եպիսկոպոս Անատօլէս: ՄՁԴ: ՅԱնտիոքª ԺԸ. եպիսկոպոսª Կիւրղոս: ՄՁԵ: ՅԱղեքսանդր ԺԵ. եպիսկոպոս Թէովնաս. ամսª ԺԹ: ՄՁԶ: Մոլեկան աղանդն Մանիքեցւոց, ի վարս մարդկան եմուտ: ՄՁԸ: Հռոմայեցւոցª Կարոս հանդերձ որդւոնքնª Կարենաւª և Նոմերիանոսիւ ամս Բ: Ի Կարայ վախճանելն ի Միջագետս Նոմերիանոսիւ, առ նովաւ լինէր սպանեալ ի Թրակայ և Կարինոսª ի նոյն Կորնակայ պատերազմին: ՄՂ; Հռոմայեցւոցª Դիոկղետիանոս ամսª Ի: Կորնակ սպարապետ մեծին Խոսրովայ հօր Տրդատայ ասեն յերկարեալ զամս կենացն ՃԿ. և ունել ի ժամ մահուանն զաչս և զլսելիս, և զհերս, և զատումանս և զզօրութիւն մանկութեան; Սա եհար զԿարոս կայսրª և սպանաւ Կարոս Որդւոքն իւրովք ի պատերազմին: Մինչև ցայսոսիկ ժամանեալ վայրª անկասկած հետևմամբ, առաջնորդ ունելով զգիրս հաւաստապատումս ծայրագոյն զյառաջասացեալ վարդապետացն: Իսկ յայսմհետէª ի տեղւոջ ուր պիտոյոցաւ այլ ինչ յաւելուլ ի շարագրութիւնս մեր, աշխատութիւնք և տարակուդանք յաղագս անմիաբան գրելոյ պատմագրացն, ոմն նուազ շարագրելով, կամ թէ ոչ բնաւ: Սակայն մեքª զբնախօսիցն զոճ պահելով, սկսցուք ըստ կարի զհետ ճշգրտութեան հետևելով, և զառաջին ամն Տրդատայ զուգել, զհետ երկրորդ ամին Դիոկղետիանոսիª ըստ Մովսիսի Հայոց պատմագրի, և ոչ իններորդին կամ առաջներորդին ըստ ոմանց: Իսկ զՇապհոյ պարսից, թէ ՀԳ. ամ համարիս թագաւորեալ, սկսանելի է ի սպանմանէն Խոսրովու, ապա թէ ԽԶ. համարիսª զոյգ ընդ Տրդատայ. զ'ԻԷ ամն ընդ Արտաշրի հօրն իւր ի կեանըս, և զ'ԽԶ. յետ մահուանն. և այսպէս զկանոնեալս հասուսցուք մինչև ի Հայոց թուականն կամօքն Աստուծոյª ի յոլովից զսուգագոյնն սիրելով: (21) ՄՂԱ: Սուրբն Գրիգոր սաստիկ տանջեալ ի վիրապին ընկեցեալ լինէր: Պարսիցª Շապուհ ամս ԽԶ: Հայոց Տրդատ ամս ԾԶ: ՄՂԹ: Ի Հռոմ եպիսկոպոս ԻԸ. Մարկեղիանոս ամս Ժ: ՅԴ: ՅԵրուսաղէմª եպիսկոպոս ԼԸ. Զաբդաս. և ԼԹ. եպիսկոպոսª Հերմոն:

ՅԵ: Առաջին աստուածածանօթութիւն Հայոց: Ի ԵԺ. ան ամին Տրդատայª յորումն ճգնազգեաց սուրբ կուսանքն Հռիփսիմեանքª քաջութեամբ նահատակեցան ի Վաղարշապատ քաղաքի, և աստուածային զանազան նշանք եղեն առ Տրդատª և առ աշխարհն Հայոց, սուրբն Գրիգոր ելեալ ի բանդէ վիրապինª աստուածային այցելութեամբ, լուսաւոր վարդապետութեան սկիզբն առնէª և հարուածոցն բժշկութիւնª և ցուցումն յԱստուծոյ սուրբ կաթուղիկէինª և այլոց վկայարանացն վկայութիւն: (22) ՅԶ: ՅԱնտիոք եպիսկոպոս ԺԹ. Տուրիանոս: ՅԱղեքսանդր եպիսկոպոս ԺԶ. Պետրոս ամսª Ժ: ՅԷ: Ի ԺԷ. ամին Տրդատայ նստի յաթոռ սուրբ առաքելոյն Թադէոսի սուրբն Գրիգոր: ՅԹ: Ի հռոմ եպիսկոպոս ԻԹ. Եւսեբի: Եւ Լ. Մեղտիադէս: ՅԺ: Հռոմայեցւոցª կոստանդիանոս ամս ԼԴ: Յայսմ ամի շինեցաւ ս. կարապետն, մականուն Գլակավանք կոչեցեալ, զոր շինեաց սուրբն Գրիգոր ի գալն ի Կեսարուª հայրապետ գոլով, բերելով զնշխարս Կարապետին և հաստատեալ ի տեղին յայն: Ի Հռոմ եպիսկոպոս ԼԱ. Սեղբեստրոս: Եւ հաւատալն ի Քրիստոս Կոստանդիանոսի: ՅԺԲ: յայսմ ամի Կոստանդիանոս ընդարձակեաց զԲիւզանդիա. և անդ փոխեաց զթագաւորութիւն Հռոմայ, և յիւր անունն կոչեաց Կոստանդնուպօլիս: ՅԺԶ: ՅԱղեքսանդր Պետրոս վկայեաց. և յաջորդէ զեպիսկոպոսութիւն ԺԷ. Աքիւղաս, ամիսսª Ե: ՅԺԸ: ՅԱղեքսանդր եպիսկոպոս ԺԸ. Աղեքսանդրոս, ամսª ԺԷ: ՅԻԵ: Արիոսի և Աղեքսանդրոսի գժտութիւն: ՅԻԶ: ՅԵրուսաղէմ եպիսկոպոս Մակարիոս, ապա Մաքսիմոս. ապա Կիւրեղ, առ որով խաչն երևի: ՅԻԸ: Աստանօր աւարտումն Քրօնիկոն գրոցն Եւսեբեայ: ՅԻԹ: Յետ Ի. ամին Կոստանդիանոսի, կոչեցան թագաւորք յունաց և Հոռոմոց, զի թագաւորեցին ի Կոստանդնուպօլիս: ՅԼԱ: Ս. ժողովն ի Նիկիայ ՅԺԸ. իցն: ՅԼԲ: Ս. Գրիգոր բնակեալ ի Մանեայ այրն և ընդ ժամանակս երևէր և հաստատէր ի հաւատս: բայց յորժամ եկն Ռստակէս ի ժողովոյն Նիկիոյª այլ ոչ ոք ետես բնաւ, բազում ամս բնակեալ ի նմաª թոխի ի կարգս հրեշտակաց: ՅԼԷ: Պարսիցª Ներսէհ, ամսªԹ: Հայոց կաթուղիկոսªԱրիստակէս, ամս Է: ՅԽԳ: Մեծն Կոստանդիանոս հանգեաւ յամսեանն ահեկանի ԻԲ. որ է Մայիս: Արքեղայոսª յաղագս կշտանբելոյն ի ս. Ըռստակիսէ, սպանանէ զնա ի ծոփաց գաւառին: ՅԽԴ. Հռոմեյացոցª Կոստանդին և Կոստաս, և Կոստանդիանոսª որդիք Կոստանդիանոսի, ամսª ԻԴ: Հայոցª Վրթանէս (կաթուղիկոս), ամսª ԺԵ: Երևումն ս. խաչին յԵրուսաղէմ առ Կիւրղիւ հայրապետաւ: ՅԽԶ: Պարսիցª Որմիզդ ամս Գ: Մեծազօր արքայն Տրդատ դեղակուր եղեալ ի զօրաց իւրոցª վախճանի, յորմէ հետէ նուաստանալոյ սկիզբն առին Հայք: ՅԽԷ: Հայոց Խոսրով, ամսª Թ: Յետ մահուանն Տրդատայª Սանատրուկ որ ի կողմանս Աղուանից, սպանանէ զսուրբն Գրիգորիս, զերեց որդին Վրթանայ ընթադրեալ ի ձիսն ի Վատնիանեան դաշտին: Եւ եղաւ յԱմարաս նշխարք սրբոյն: (23) ՅԽԹ: Պարսից Շապուհ ամսª ՀԳ: ՅԾԲ: Սկիզբն Մ. եկին Անդրեասայ: ՅԾԶ: Հայոցª Տիրան ամս ԺԳ: Յայսմ ժամանակի ասեն եղեալ զԱրտեմոնի ընթերցուածն: ՅԾԸ: Զսուրբն Վրթանէսª թէպէտ և բազում անգամ կամեցան նախարարքն նենգիւ սպանանելª սակայն ոչ այնպէսª այլ իւրով մահուամբ վճարեցաւ:

ՅԾԹ: Տէր Յուսիկ ամս Զ: ՅԿԲ: Յուսիկն և Գրիգորիս եղբարքª որդիք Վրթանիսի: ՅԿԴ: Զսուրբն Յուսիկ սպան Տիրանª և զԴանիէլ քահանայ: ՅԿԵ: Փառներսեհª ոչ ի նոյն ազգէª այլ ի Տարօնոյª ի գեղջէն Աշտիշատայª ամս Ե: ՅԿԸ: Հռոմեյացւոցª յուլիանոս, ամ մի և ամիսս Ը: ՅԿԹ: հայոցª Արշակ ամս Լ: ՅՀ: Հռոմեյացւոցª յուբիանոսª ամիսս Ը: Այս Յովիանոսª մինչ երթայր ի Պարսիկսն պատերազմելª եհարց ընդ վարդապետ մի յԱնտիոքª ծաղր առնելով, թէ ո±ւր է հիւսան որդին, և նա ասացª թէ «զիւր հիւսնութիւն կուսուցանէ, ի Պարսիկս քեզ թաւութ կուշինէª» որ և եղև իսկ, զի յերկնից նետիւ հարեալ սպանաւª և եղաւ ի թաւութ և բերաւª փորոտին թաղեցաւ ի տարսոնª և այլն ի կոստանդնուպօլիս: Ներսէս (կաթուղիկոս Հայոց) ամս ԼԴ: Ս. Ներսէս զբնաւ կարգս եկեղեցւոյª բարւոք և վայելչապէս նորոգեաց: Ս. Ներսէս որդի Աթանագինէի, թոռն Յուսկան, որ էր թոռն ս. Գրիգորի: ՅՀԱ: Հռոմայեցոցª վաղէս և Վաղէնտիանոս ամս ԺԱ: Ի ժամանակս Վաղէսի ծնաւ յԱնտիոք մանուկ միª միականիª ունէր Դ. ոտ, և Դ. ձեռ, և մորուք: ՅՁԲ: բազում նեղութիւն հասեալ ի Վաղիսէ քրիստոսեան ոճոյս վասն Արիանոսացն, որ և զՆերսէս աքսորէր ի կղզիսª զառաքեալն յԱրշակայ ի պատճառս սիրոյª յորոյ ժամանակս էր և մեծն Բարսեղª և Գրիգոր եղբայր իւրª և Գրիգոր աստուածաբան: Հռոմայեցոցª Գրատիանոս շինէ զըռասլայն: ՅՁԷ: Թէոդոս մեծª ամս ԻԵ: Մեծին Թէոդորոսի բազում բարեգործութիւն պատմիª յաւէտ առ Հայք: Երևեցան ի Հնդիկսª գազանք ցլափիղք, ընծուղաք ձիանմանք, և այլ գազանք բազմադիմիք: ՅՂԴ: Զուիթ երէց Արտաշատուª վկայեալ սպանաւ ի Շապհոյ: ՅՂԶ: Ս. Ժողովն Կոստանդնուպօլսի, ՃԾ. իցնª վասն հոգեմարտին Մակեդոնի: Եւ գումարին ի Նիկիոյ Ժողովոյնª ամք ԿԵ: ՅՂԷ: Արշակ սաւուղաբար արարեալ յԱնուշն կոչեցեալ բերդիª ի խուժաստանի, մեռանի, և թագաւորէ պապ որդի նորաª ամս Է: (ի ՅՂԹ:) ՆԲ: Սպան զսուրբն ներսէս Պապ դեղով մահու: ՆԴ: Շահակ ի զաւակէ Աղբիանոսի, ի Հարքայ ի Մանազկերտոյ, ամսª Գ: Վճարի չարամահութեամբ Պապ ի Թէոդոսէ վասն անզգամութեան իւրոյª և ի տեղին թագաւորեցուցանէ զՎարազդատ ի նմին ազգէ: ՆԶ: Վարազդատ ամս Դ: ՆԸ: Զաւէնª եղբայր Շահակայª ամս Դ: ՆԺԲ: Ասպուրակէս եղբայր Շահակայ և Զաւենայª ամս Ե: Հռոմայեցւոցª Արկադէոս և Ոնորիոսª ամս ԻԶ: Զարմանալին սուրբ Յոհան ոսկեբերանն առ սոքօք լեալ եպիսկոպոս Կոստանդնուպօլսի: ՆԺԴ: Թագաւորք Յունաց և Պարսիցª զաշխարհն Հայոց յերկուս բաժանեցին յաւուրս Արշակայª որ երթեալ բնակէր առ Յունօք. Արշակ տիրէր արևմտային մասին. և Շապուհª արևելեանս զԽոսրով Արշակունի թագաւորեցուցեալ: Խոսրովª ամս Ե: ՆԺԵ: Ս. Սահակª ամս ԾԱ: Զսուրբն Սահակ որդի մեծին Ներսիսի յաջորդª յաթոռ հայրապետութեան Խոսրով: ՆԺԹ: Վռամշապուհª ամս ԻԱ: ՆԻԱ: Պարսից Արտաշիրª ամս Գ: Սկիզբն դպրութեանս Հայոց, Մաշտոցª որ է Մեսրոպ երանելիª և մեծն Իսահակ զԴանիէլի նշանագիրսն յօրինէին ընկերօք հանդերձ: Եւ յետ միոյ ամի դարձեալ աստուածատուր նշանագրօքª զնոյն յեղանակեալ. որով և դպրութիւնք և գիրք աստուածայինք ուղղեալ թարգմանէին: Յաւուրս Արկադեոսիª մինչ կենդանի էր հայր նորա մեծն Թէոդոս, ի Յեմաւուս ծնաւ մանուկ մի որ լանջացն ի վեր երկու էր գլխով, և Դ ձեռօքª և ապրեցաւ Բ. տարի: Յորժամ մինն ուտէրª նա միւսն

չուտէր, և երբ մինն ննջէրª նա միւսն արթուն կայր: Եւ լինէրª զի խաղային ընդ միմեանս, և երբեմն լայինª և երբեմն ծիծաղէին, և մինն քան զմիւսն Բ. աւուրբք յառաջ մեռաւ: Իսկ թագաւորն Արկադէոսª էր ողջախոհ և ժուժկալª և ի ներքոյ ծիրանեացն ագանէր ի ծածուկ մազեղէնª նմանհօրն իւրոյª և սիրէր զկրօնաւորսն: Այլ թագուհին երկրորդ Յեզաբէլª էր ժանդաբարոյ և յանդուգնª որ և յաքսորս ետ զսուրբն Յոհան ոսկի բերանն: ՆԻԴ: Պարսիցª Վռամ-Կրմանª ամս Ժ: ՆԻԶ: Յայսմ ժամանակի փայլէր ս. յոհան Ոսկիաբանն ի Կոստանդնուպօլիս, որ եկաց հայրապետ ԾԷ. ամ: Որ բնաւ ոչ երդուաւ և ոչ երդմնեցոյց, ոչ սուտ խօսեցաւª և ոչ նզովեաց զօք, և ոչ էարբ գինի, և ոչ ծիծաղեցաւª և ընդ ումեք ոչ ճաշակեաց: Եւ յորժամ երթայր յաքսորսª եհար զձեռն յեկեղեցին և ասաց. «ողջ մնա ս. եկեղեցիª բնակարան փառացն Տեառն, ես ի պարգևացն Աստուծոյ երկոտասան Ռ. ճառս եդի ի գանձս քոª որ է ճառս գիրք ԸՃ: Սա ապաշխարութեան քարոզ ասացաւ ի հրեշտակէª առաջի երրորդութեան գոլ: ՆԼԵ: Պարսիցª յազկերտ ամս Ժ: ՆԼԸ: Հռոմայեցոցª Թէոդոս Փոքրª ամս ԼԴ: Առ Թէոդոս թագաւորիւ, առաջին ժողովն յԵփեսոսª որ վասն Նեստորի, Մ. հարանցն: Եւ գումարի ի Կոստանդնուպօլսի ժողովոյնª ամք ԽԲ. և ի Նիկիայոյն. ՃԷ: Փոքր Թէոդոս թագաւորն էր այր սուրբ և չորակեր, մինչ զի անձէթ և անգինի էր սեղան նորա յաւուրս պահոցն. և էր յոյժ անոխակալ և ողորմած, այնչափ որ ի հարցանելն թէ ընդունէ±ր թողուս զմահապարտսն կենդանի. և նա ասէրª երանի թէ կարէի զմեռեալսն ի կեանս դաձուցանելª թող թէ զկենդանիսն ի մահ փոխել: Սա աղոթիւք իբրև զԵզեկիա զբազումս ի զօրացն Պարսից սատակեաց: Առ սովաւ էին արք երևելիքª Սիմէոն յԱնտիոքª և մար Պարսամ ի Մելտենի, և պիղծն Նեստոր Կոստանդնուպօլսի պատրիարգն: ՆԽ: Հայոցª դարձեալ Խոսրով, Ա. ամ: Վռամշապուհ բարւոք վախճանի, և ապա եղբայր իւր Խոսրով Ա. ամ, և ապա Շապուհ որդի յազկերտի ամս Դ: ՆԽԵ. անիշխանութիւն ամ մի: Պարսիցª Վռամ ամս ԻԱ: ՆԽԶ: Հայոցª Արտաշէս, որ և Արտաշիրª ամսª Զ: ՆԾԱ: Աստանօր բարձաւ թագաւորութիւն Արշակունեաց և հայրապետութիւն ի ցեղէ ս, Գրիգորի, զի յետ այսորիկ թէպէտ եկաց այլ ևս ամսª ԺԶ. սուրբն Սահակ, և լուսաւոր վարդապետութեամբ պայծառացոյց զաշխարհս հայոց: սակայն անարժան վերակացուօք և Պարսիկ մարզպանաւª որպէս զՎեհմիհրշապուհ ի տեղի թագաւորին Արտաշիր, և զոսոխասէրն զՍուրմակª ի տեղի ս. Սահակայª որ եկաց ամ մի: Եւ յետ սուրմակայ Բրքիշոյª վատթար քան զնաª ամս Գ: Եւ ետ սոցա Շմուէլª ևս անպիտանª ամս Ե: Բայց մեք զաւուրս սոցա անիշխանութիւն կանոնեսցուք, միայն զի զկանոնեալսն ոչ շփոթեսցուք. և զսրբոյն Սահակայ զկնի ԼԵ. ամին գրեսցուք, և թէª վարդանայ մարզպանութիւն յորժամ սկսաւ: ՆԾԲ: հայոց անիշխանութիւն ամս ԺԳ: ՆԿԲ: Դարձեալ վասն Փլաբիանոսի Բ. ժողովն յԵփեսոս, յեա ԻԴ. ամի առաջին ժողովոյն, ի վախճանելն Կիւրղի Աղեքսանդրացւոյ ՆԿԵ: Վարդան լեալ մարզպան Հայոց հրամանաւ Վռամայ, ամսª ԺԵ: ՆԿԶ: Պարսիցª Յազկերտ ամս ԺԹ: Աստանօր աւարտումն պատմութեան Հայոց գրելոյն Մովսիսի: ՆԿԷ: Յետ մահուան ս. Սահակայ, յովսէփ աշակերտ նորինª յաջորդէ զաթոռ եպիսկոպոսութեան ամս Բ: Հրամանաւ Մեսրոպայª որ և նա կատարեցաւ ի նոյն ամի: ՆԿԸ: Յովսէփ ամս Բ: ՆՀ: Տէր Գիւտª ամս ԺԵ: ՆՀԲ: Կ. Պօլսիª մարկիանոսª ամս Բ: ՆՀԳ: Ժողովն Քաղկեդոնիª հրամանաւ Մարկիանոսիª և Պօղքերիայ քեռ Թէոդոսի, վրէժխնդիր նեստորի, և էին ժողովեալքն ՈԼԶ: (24) ՆՀԶ: Հասելոց նեղութեանցն ի յազկերտէª սրբոց վարդանացն:

ՆՀԷ: Հռոմայեցոցª Լևոն մեծª ամս ԺԷ: ՆՁ: Կատարումն սրբոց Ղևոնդեանցն, Բ. ամաւ զկնի այսորիկ: ՆՁԲ: հայոցª հնազանդութեան և անիշխան լինելոյն ամք Զ: Յազկերտի զղջալ ասէ յաղագս աւերելոյն զաշխարհս Հայոց, և չարամահ լինելոյ Վասակայ, ըստ Եղիշէի: ՆՁԵ: Պարսիցª Պերոզ ամս ԻԲ: հայոցª տէր յոհան Մանդակունիª ամս ԺԲ: ՆՁԸ: Հայոցª մանգնոս ամս ԺԹ: ՆՂԲ: Մովսէս քերդօղահայր: (25.) ՆՂԴ: Կ. Պօլսիª Զենոն ամս ԺԴ: Ընդ Զենոնի թագաւորեցին Լևոն Փոքր և Բասիլիկսոս ժամանակս ինչ: Զենոն գիր վասն ուղղափառութեան գրեալ, ԲԺ. ան գլուխ նզովից ժողովոյն Քաղկեդոնի: (26) Ճգնազգեաց սուրբն Թադուլ թողեալ զամենայն վասն Քրիստոսի Վարոսիւ հանդերձ եղբարբ իւրով երիցու: ՆՂԷ: Տէր Բաբգեն ամս Ե: ՆՂԸ: Եգիտ Գառնիկ երանելի զնշխարս ս. Գրիգորի ի Մանեայ այրն, և հանգուցին ի Թորդան: ՇԲ: Տէր Սամուէլ ամսª Ե: Պայծառանայր ս. Սիմէոն Սիւնական յԱղեքսանդրիաª այլ և Տիմոթեոս երէց ուղիղ հաւատով իմաստասիրէ: ՇԷ: Կ. Պօլսի Անաստաս ամս ªԺԷ: Պարսիցª վաղարշ ամս Գ: հայոցª Վահան ամսª ԼԱ: Տէր Մուշեղ ամս Ը: ղազարիկ Փարպեցիª ժամանակագիր և ճարտասան: Վահան պսակեաց զեկեղեցիս նորոգմամբ, մանաւանդ զկաթուղիկէն: Նոյն վահան մամիկոնեանª զԱլանս արգելականս արար: ՇԺ: Պարսիցª Կաւատª ամս Է: Անաստաս ընդ Զենոնիª յուղղափառս գրեցաւ: Սա կոտորեաց զդպրատունսն յըՍտամբօլª զի գործ անարժան գտաւ ի նոսա. և եղև քաղաքին մեծ տրտմութիւն: Սա շինեաց քաղաք զՏարա, և անուանեաց Անտաստապօլիս: Եւ յաւուրս սորա ի շարժէ ընկղմեցաւ Նիկոպօլիս: ՇԺԵ: Տէր սահակª ամս Ե: Կաւատ զԱմիթ էառ և սպան ՁՌ. և մտեալ թագաւորն յեկեղեցին, և տեսեալ զպատկերն Քրիստոսի, և եհարց թէ ով է այն և նոքա ասեն թէ «Աստուածն իւրեանց է». և նա ասէª «Նա ասաց, ես տաց զդա ի ձեռս քո»: Եւ արդª ես ոչ առի զսաª այլ Աստուածն իւրեանցª զի մեղան նմա: ՇԺԷ. Պարսիցª Ջամասպª ամս Բ: ՇԺԹ. Կաւատª ամս ԺԷ: երևեցաւ ի սոյն ժամանակս կին մի ի Կիլիկիաª գիրկ մի երկայն քան զամենայն մարդª և կերակուր մարդոյ ուտէրª և բնաւ ոչ խօսէր, և յանցանելն ընդ փողոցսնª առնոյր խանութէ փող մի, և կեցեալ բազում ժամանակսª անյայտ եղև. զորմէ ասեն ոմանք թէ ի յավէրժահարսանցն էր: ՇԻ: տէր Քրիստափորª ամս Ե: ՇԻԴ: Կ. Պօլսիª Յուստիանոսª ամս Թ: Այս Յուստիանոս եղև սկիզբն թագաւորացն Յունաց ի Կոստանդնուպօլիս, զի մինչ ի սա ամենեքեան Ֆռանկք էին: Էր սա ի գեղջէ միոյ որ կաչի բեդրինա, որոյ ջուրն այնպիսի իմն էª որ թէ շատ եփեն արիւն դառնայ: Արեգակն ամենևիմբ նուաղեցաւ: Յետ որոյ սովն խստագոյն: ՇԻԵ: Տէր Ղևոնդª ամս Բ: ՇԻԷ: Տէր Ներսէսª ամս Թ: (27.) ՇԻԹ: Եզրաս Անգեղացիª աշակերտ Մոսէսի եպիսկոպոսի Բագրևանդայª զդասս ճարտասանիցն բազմացոյց: ՇԼԱ: Մամբրէ եղբայր Մոսիսի դառնայր ի Հայսª զորմէ ասեն երկրորդ գրել փիլիսոփոս: ՇԼԳ: Կ. Պօլսիª Յուստիանոսª ամս ԼԶ: ՇԼԶ: Պարսիցª Խոսրովª ամս ԽԵ: Տէր Յովհաննէսª ամս ԺԵ: Վահան Մամիկոնեան բարւոք վճարեցաւª յետ որոյ եկաց Վարդ եղբայր նորա: ՇԼԸ. Վարդ ամս Գ:

ՇԽԱ: Խոսրով զԱնտիոք էառ և տարեալ ի Պարսս բնակեցոյց յիւր անուն: Յետ Վարդայ մարզպանք պարսիկք տիրեցին աշխարհիս Հայոց ամս Գ: ՇԽԵ: Մեժեժ Գնունիª ամս ԼԴ: ՇԽԷ: Սաստիկ մարդամահª որպիսի ոչ ոք յիշէª սկսեալ յարևմտից: ՇԾԱ: Նշանք յՈստանին հայոց, վասնորոյ երանելին Մախոժ հաւատաց: Տէր Մոսէսª ամս Լ: Սուրբն Մանաճիհր որ անուանեցաւն Գրիգորª ազգաւ Ռաժիկª մարտիրոսութեամբ կատարեցաւ ի Քրիստոս: Աստանոր լցեալ լինին ամք ի ծննդենէն Քրիստոսի ՇԾԳ. յորում և բովանդակեցան կանոնք Մ. եկին Անդրիասայ, զորոյ զկնի կարգեցաւ թուականս Հայոցª այսպիսի պատճառաւ, ի լրման Մ.-եկին, լրումն զատկին, ի մարտի ԻԵ. էր:Եւ ի սկզբաննª յապրիլ Դ: Եւ վասն զի ոչ ի սկիզբն կարացին գնալ, զի յետ ԻԵ. ին մարտին ԺԳ. էր ապրիլ և Թ. լրմունք ի մէջ. և այնր աղագաւ սկսան շփոթել տօնք ամենայն և արհեստք իրողութեանª որպէս ասացաւ: Ապա իմաստունք ժամանակին ի միասին եկեալ կարգեցին թուական Հայոցª որով ուղղեսցեն զզատիկն տեառնª այլովք հանդերձ:Բայց ոչ կարացեալ ի ճշմարտութեան կալ անսխալ զամս. Թ: Իսկ ի Ժ. երորդ թուականին էաս անուն իմաստուն մտօք, ժողովեաց առ ինքն արս կորովամիտս և հանճարեղսª և կարգեցին զանտարակուսելի օրինակն, որ Շ.- եակն կոչի . այս է պատճառ թուականին Հայոցª զոր ի կարգ կանոնացս յարմարեսցուքª վասն դիւրահասութեան ժամանակաց: Մինչև ցդիր թուականիս մերոյ ուղղեալ էր ս. վարդապետին իմոյ Գէորգեայ ըստ քրոնիկոնին զնահանջն և ասէ. «տեսի ի Շ.-եկին զգիր թուականին առաջին ամն նահանջ, ոչ գիտելով զզիարդնª թողլով աստի և յառաջ ըստ գրեալսն»: ՇԾԴ: (Ա.) Յուստիանոս և Խոսրով հաշտեալ, և ծաղկէր ուխտ ընդհանրական եկեղեցւոյ: Սուրբն Յիզդբուզիտª որև Մախոժª 2 վկայութեամբ կատարեցաւ 5 ի Քրիստոս: Սոյնպէս և Սահակ Սամուէլª և Յըզըմուխաստ 4 ի նոյն ազգէ: ՇԾԷ: (Դ) Աստ է գրեալ զՎրաց բաժանումն: 5 (28.) ՇԿԲ: (Թ) Ի սմին ամի եդաւ Շ.-եակն: ՇԿԴ: (ԺԱ) Իռիոն պատառեաց զկանոն զատկին: ՇԿԷ: (ԺԳ) Աջ աստուածային երևեցաւ ի ս. մատրաննª այլ և նշան ահեղ հրաշափայլª և արիւնատեսակ յերկինս: ՇԿԹ: (ԺԶ) Կ. Պօլսիª Յուստիանոսª ամս ԺԴ: ՇՀ: Դարձեալ մարդամահ: ՇՀԵ: (ԻԲ) Հայոցª մարզպանք տաճիկքª ամս ԷԶ: Իշխանք Հայոց ապստամբեալք իՊարսիցª ի ձեռն Վարդայ որդւոյ Վասակայ Մամիկոնէիª ձեռն ետուն ի Յոյնս: Ժամանակ երկպառակութեան մարտից անթիւ սպանմանցª գերութեանց, առից, խիստ սովոյ, և մարդամահիª և այլ բազմադիմի խռովութեանցª ուր 1 մոռացումն աստուածապաշտութեան: 2 ՇՁԱ: (ԻԸ:) Տեր Աբնրահամ յՌշտունեաց ի գեղջէ յԱզբաթանիցª ամս ԻԳ: ՇՁԳ: Ի Կոստանդնուպօլիսª Տիբերª ամս Ե: ՇՁԴ: Պարսիցª Որմիզդª ամս ԺԲ: Դարձեալ յուղէր խռովութիւն վասն ժողովոյն Քաղկեդոնի: (29.) ՇՁԵ: (ԼԲ:) ԶՍմբատ չարախօսեալ առ Շապուհ-Խոսրովª և նա թողեալ ի վերայ գազանսª և նա հարեալ զարջն սատակեաց, կալեալ զեղջերաց ցլուն սպան զնա: Եւ կալեալ զականջաց առիւծուցª հաեծաւ ի վերյ նորա. զայս ամենայն յաղթութիւն արար ի միում աւուր, և ինքն մեծարեցաւ դարձեալ ի Պարսից յարքայէն: Էր հասակաւն բարձր և լայնª և տեսլեամբն գեղեցիկ, և յանցանելն ընդ անտառսնª բռնէր Բ. ձեռօքն զճիւղս անտառինª և կցեալ զոտսնª վերացուցանէր զձինª և լիներ ձիովն ի կախ ի ծառեն:5 ՇՁԸ: Կ. Պօլսիª Մօրիկª ամս ի:

ՇՁԹ: (ԼԶ:) Գրիգոր և Վրթանէս վարդապեք Հայոց գնացին ի Յոյնս, և ոչինչ օգտեցուցել զնոսաª դարձան նզովելով:4(30.) ՇՂ: (ԼԷ:) Ի ԼԷ. թուականիս5 եկին ի Հայո6 Ասորիքª արք7 քաջաբնքª և կամէին սերմանել զազանդն Նեստորիª և նզովեալք հալածեցան: Բայց ոմանք ընկալանª նոքա թարգմանեցին նոցին գիրս սուտս . զգօրտոսակ, կիրակոսակ, զՊօղղոսի տեսիլն. զԱդամայ ապաշխարութիւն և զդիաթէկն. զմանկութիւն Տեառն. և զՍեբիոս. և զճիռն օրհնութեան. և զանթագչելի մատեանսն. և աւետարանի մեկնութիւն զՄանեայ. և որ հաւատայ նոցաª նզովի:1(31.) ՇՂԶ: (ԽԳ:) Պարսիցª Խոսրովª ամս ԼԷ: Աստանօր Սմբատ Բագրատունի բազում մարտս յարդարէրª առաւել քաջութեամբ առ թշնամիսն խոսրովու. վասն որոյ պատուեալ զՍմբատ, տայ նմա զմարզպանութիւն Վրկանի: Եւ նա երթեալ գտանէ զազգս գերեալս ի Հայոց անդª որ Սագաստանն կոչի, մոռացեալ զլեզուն և զդպրութիւն: Զոր նորոգեալ Սմբատայ, և զՀաբէլ ոմն եպիսկոպոս տայ ձեռնադրել կաթողիկոսին Հայոց, և կացոյց ի վիճակ աթոռոյս ս. Գրիգորի: ՈԳ:(ԾԱ,) Տէր Յոհան ի կոգովտայ ի գեղջէ Բագարանէ 2 ամս ԻԶ: Ոանք ի պատմագրաց զտէր Յոհնան, և զտեր Աբրահամ ի միում ամի ասեն վախճանեալ, և ոմանք այսպես, որպէս գրեալս է:5 ՈԶ: Պէսպէս մահք: ՈԷ: Մօրիկª վասն խստութեան բարւոյնª ազգաւ և որդւովք, ողորմատես մահուամբ կորնչի յիւրոց զօրացն: Փոկասª ամս Ը: ՈԹ: Խոռիան Պարսից զօրավարª էառ զԵրուսաղէմ, ԾՌ. եսպան, և ՃՌ. գերի տարաւ. և զփայտ փրկական խաչինª և զայլ սպասք սրբութեան տարեալ եդ ի տան գանձուց խոսրովու թագաւորին: ՈԺԱ: (ԾԸ:) Յետ մարզպանացն սպանմանª ճինհր 4 Բուղանայª Ճիհր 4 Բուղանայª ճիհր Վշնասպուհենայ, ճիհր Վղովն Միհրանայ, և այլոց ՏաճկաստանեացªԴաւիթ Սահառունիª ամս Լ: ՈԺԵ: Յայսոսիկ աւուրս յայտնութիւն սուտ մարգարէին Սարակինոսացª աղանդելոյն ի Կերինթոսէ և յԱրիանոսացª որոյ անուն Մահմետ անուանիւրª յաղգե Իսմայէլիª որդւոյ Հագարուª որ աշակերտեցաւ ի միայնակեցէ միոյª որոյ անուն Բխիրայ կոչիւրª Արիոսի աղանդովն, ի յանապատին Սինայ, ուր զետեղեալ բազմացան ի հալածելն Սառայի1 զաղախինն յերեսաց իւրոց: (32.) Կ.Պօլսիª Հեարկլ ամս ԼԱ: Շինուած կաթուղիկէին Մըրենոյ: Յայսմ ժամանակի իՔրիստոսի ՈԺԶ. ամին, և ի Հայոց ԿԳ. թվին, խաւարեցաւ կէս արեգականն, յարեգի աշնան ամսոյª մինչև ի քաղոց ամիս ի սկիզբն ամարանն, մինչ յուսահատեցան մարդիկք և ասէինª չըղորդի արեգակն յաւիտեանս: ՈԺԸ: Ոմանք ի պատգամագրացնª զելն Մահմետի սուտ մարգարէին ի ԿԵ. թուականիս ասեն, ևայլք ի ԿԲ. և այլք ի ԿԸ : ՈՒԱ: Յամս Հերակլի կայսերª առին տաճիկք զիշխանութիւն Պարսիցª և ի պատերազմելնª պարսիկ ամիրայ մի փախչէրª ի մերկ արապէ միոյ, և պարսիկն բազում անգամ դառնայր և նետէր զտաճիկն, և նետն ոչ մտանէր, և ի փախչելն պարսկինª հանդիպեցաւ 3 բահ մի ցցեալª և փորձիւ եհարª նետ մի բահն և ի թափ անցոյց զնետն, 1 վասնորոյ գիտաց որ յԱստուծոյ էր, և իջեալ ի ձիոյնª մերկացաւ ի զինուցն և անկաւ առաջի տաճկինª որ եսպան զնա. և տաճիկն ասէրª թէ նալի 1 կտոր մի գրապանս էրª և Ժ. անգամ նետն յայն դիպէր: ՈՒԳ: Պարսիկք զԵրուսաղէմ առինª և տարան զխաչն գերիª յամս Հերակլի: ՈՒԶ: Արճէշ առաւ: ՈՒԷ: Աստանօր ի բաց կացին վիրք ի միաբանութենէն Հայոցª հաւանեալք աղանդոյ Քաղկեդոնիª ի ձեռն Կիրոնի 2 Վրաց առաջնորդի, առ որ բազում թուղթս մաղթանաց գրեաց հայրապետն Հայոց Տեր Աբրահամ: ՈԼ: Տեր Կոմիտաս ամս Ը:

Մեծ պատրիաքն Տեր Կոմիտասª շինէ զսուրբ տիկնոջն Հռիփսիմէի զվկայարաննª հրաշալի և պայծառ շինուածովք, զի խրթին էր առաջին շիուածն 3. գտանէ և ի նմին զնշխարս ոսկերաց սրբոցնª և ոչ համարձակեցաւ բանալ զմատանեալն 4 ի սրբոյն Գրիգորէ և ի սրբոյն Իսահակայª այլ և իւրովն կնքեալ մատանեաւª ամփոփէ անդ: ՈԼԲ: Սպանանէ Հերակլ զԽոսրով թագաւորն Պարսից: ՈԼԳ: Պարսիցª Կաւատ ամ մի: ՈԼԴ: Արտաշիրª ամս Բ. ՈԼԶ: Հերակլ զԽոռիան թագաւորեցուցանէ, փոխարէն առեալ զխաչն փրկական, զոր սպանին զօրքն իւր: ՈԼԷ: Արաբիայ կռիւն: ՈԼԸ: Պարսից Բորմ և Զարմդուխտ Ա. ամ: Տէր Քրիստափոր ամս Բ: Ի ՁԵ. թվին Մահմետ զԵրուսաղեմ էառ: Հերակլի ժողով արարեալ ի Կարնոյ քաղաքª կոչէ և զԵզր ի Հայոցª որ տգիտաբար հաւանեալ աղանդոյն Քաղկեդոնի, վասն զի ոչ տարաւ զՅոհան Մայրավանեցիª որ աստուածային գրոց բանիբուն ճանաչիւրª և ի դարձին յանդիմանեալ ի նմանէª հալածեաց զՅոհանª Մայրագոմեցի կոչելով: Իսկ Եզրª յաղագս հաւանութեան առնու զերիր մասն Կողբայª և զազոն բովանդակ: ՈԽ: Տէր Եզրª ամս Թ:(33.) ՈԼԹ: Պարսիցª Յազկերտ ամս ԺԲ: ՈԽԱ: Թեոդորոս Ռշտունի ամս ԻԵ: ՈԽԲ: Ելն Տաճկաց ի Հայսª և Թեոդորոս Հայոց իշխան նստաւ: ՈԽԳ: ԶԴուին Պարսիկք առինª և զիշխանս Հայոց այրեցին ի Նախչուան: Ի ԶՃԽԷ: ամին Քրիստոսիª քակեցին զպատկերն պղնձիª զմին յեօթն հրաշիցն, որ յՌօտոն կղզին, ՃԷ. ոտն և էր ԳՌ. բեռն պղնծոյ: Յայսմ ամի եմուտ Մաւի զորավարն Տաճկաց ի Կիպրոս, և արարին շատ պղծութիւն. և ել բազում աւարաւ. արարին պղծութիւն յեկեղեցին Եպիփանու, զի ոչ գոյր եղեալ սահման նորա ի նմա: ՈԽԵ; Յայտնեցաւ աղանդª յաշակերտաց Յոհաննու Մայրագոմեցւոյª որոյ Սարգիս ասէին, զոր մի ոք իշխեսցէ զսուրբ այրն բամբասել: ՈԽԷ: Կ. Պօլսիª Կոստանդին ամս Գ: ԶԿարնոյ քաղաք առին ի Հայոց: Արդª յաւուրս Կոստանդի որդւոյ Հերակլեայª առաւ Դուին ի Տաճկաց, ասէ պատմագիրն, և սպանին յաւուր սրբոյ յայտնութեանª ի ս. վկայարանի ս. Սարգսի ԲԺ. ան Ռ. և արեամբ կոտորելոցն ծածկեցաւ սեղանն սուրբª և աւազանն. և զայլսն գերեցինª ավելի քան զԼՌ: Ապա ժողովեաց հայրապետն Ներսէս զդիակունս անկելոցն ի պատերազմին և թաղեաց ի նմին վկայարանիª զոր նորոգապէս շինեաց ի վերայ նոցա: Աստանօր նստի գլուխ ազգին Իսմայէլի, նախ Քաղարթ անունª զոր և գիրն աստուածային պատմէª թէ քաղարքաշուրթին ժողովուրդն յագեցուսցեն զսուսերս իւրեանց յարենէ: Սա կեցեալ ամս Ը. վախճանի: Յետ որոյ Ամարտն, ամս ԺԲ: Բայց հասեալ Քաղերթ ի Դամասկոս Միջագետացª և մինչև ի քաղաքն Ամիթª խանձեալ բազում աւարաւ. ապա երիս սպայս արձակեալ, մի ի Հռոմª Յաղ անունª և խրատտու Յովէլª որք կոտորեցին ի Հռոմոց ՀՌ: Եւ ի Պարսից կողմ արձակէ զՕթման ամիրայª և զՄաւիէ զօրավարն, նոքա հարին զՄիւրդատ ԻՌ. աւ, և զՄուշեղ սպարապետն Հայոցª իւրով սպայիւն. և ապա տիրեցին բոլոր աշխարհիս Հայոց, Պարսից և Ասորոց, Եգիպտացւոց և Մարաց, Պարթևաց և Պաղեստինացւոց: Բայց պատճառ տիրելոյ նոցա այս է. լեալ էր իշխան ոմն կողմանցն Դամասկոսի Սարգիս անուն, նա բազում ինչս յափշտակէր յԻսմայելացւոց վաճառականացնª զոր երիցս աղերսիւ խնդրեալ Քղերթիª և նորա թողացուցեալ. ապա ժողովեալ զիւրոյ ազգին զայր և զձի, և երիցս ասպատակեալ, առին զիւրեանցն և զնոցայն. և յորժամ զօրացաւ ի վերայ Հայոցª ապա սկսաւ շրջել զհաւատս նորա, և նոքա ոչ հաւանէին: Իսկ իշխանին Իսմայէլի գտեալ խորհրդակից զոմն Մահմետ անունª գլուխ վաճառականացնª Եգիպտացի, որ տեղեակ էր սակաւ

օրինացն Մովսիսի, բայց հաստատեալ էր աղանդովն Արիոսի և Կերինթոսի, այն որ մարմնաւորապէս ասաց զարքայութիւն ի վերայ երկրի. կերակուր պորտոյª և ամուսնութիւն յետ յարութեան. ուսոյց օրէնս հակառակ հնոյ և նորոյ օրինադրութեանց, իմանալով զանարժանսª և խօսելով զանուղղայս. յոյժ ձաղանօք խայտառակեաց զուխտադրութիւն Աբրահամու, որպէս և գրեալ է, « թլպատեսցի ամենայն արու ձեր յաւուր ութերորդի»: Իսկ սաª ոչ միայն զարսª այլևս զկանայս անգամ, որով գարշելի այպանեաց զնշանակ ուխտին Տեառն. այլ և ջրով լոկով ողողել հանապազª փոխանակ մկրտութեան աւազանին. և այլ ևս յոլով անարժանª և մոլեկան աւանդութիւնս և ծիծաղելիս: Զսա ստացեալ օրէնսդրիª պատգամաբեր և զօրավարª ամս Ի. և կոտորեցին զԲզնունիսª զԱղիովիտ և զՏարօն: Եւ Մահմետս այսª արգել զսուրնª և բանիւ խրատու նորա հնազանդեցուցին ինքեանց զմեծ մասն տիեզերաց: Եւ անմոռաց երդմամբ կնքեաց մուրհակ Հայոց աշխարհիսª համարձակ ունել զքրիստոնեութիւն, և վաճառեաց նոցա զհաւատս նոցա, յամենայն տանէ առեալ Դ. դրամ և Գ. մոթ խորբալª և ձիատօպրակ միª և պարան մի մազէª և ձեռնարար մի: Իսկ ի քահանայից և յաղատացª և ի հեծելոցª ոչ հրամայեաց առնուլ զհարկն. և ի տիրելն աշխարհացª կոչեցան Ամիրըլմումնիք, որ և յետ Ի. ամի Մուհամատայª տիրեցին Ապուպաքրª Օթման և Օմարª ամս ԼԸ: Յայսմ ժամանակի բարձաւ իշխանութիւն Պարսից, տեւեալ ամս ՆԺԸ. որ կոչէրն Սասանեան, և առին Տաճիկք զիշխանութիւն Պարսիցª և կոչեցան ամիրըլմումնիք: Ամիրըլմումնիք Տաճկաց Մահմետª ամս Ի: Աօուպաքրª ամս Ը: Օթման ամս Ժ: Օմարª ամս Ի: Մաւէª ամս ԻԲ: Մրուանª ամ մի: Յեզիթª ամս Գ: Աբդլմելիքª ամս ԻԲ: Վլիթª ամս Դ: Օմառª ամս Բ: Եզիթª ամս Զ: Հէշմª ամս ԺԹ: Վլիթª ամ մի: Մրուանª ամս Ը: Ապդլաª ամս ԻԲ: Ապդլազիզª ամս Գ: Մահդի ամս Թ: Մուսիª ամս Ժ: Հարունª ամս ԻԳ: Մահմետª ամս Ե: Մայմունª ամս ԺԷ: Իպնմրէթª ամս Թ: հարունª ամս ԺԸ: Ջաբրª ամս ԺԶ. յիշատակ սոցա ի կորուստն եղիցի: (34) Ի յաւուրս Մահմատին եղև սով սաստիկ ի Գերմանիկէª մինչ զի կերան զմիմեանս, և միակեց մի Եղիշէ անուն բնակէր յայր մի, և զկնի սովոյն սովորեալ ուտէր զտղայսնª և մխիթարէր զծնողսն. և կերեալ ԾԱ. տղայ, և ապա յայտնեալª սպանաւ չարաչար: ՈԽԹ: Տէր ներսէսª ամս Ի: ՈԾ: Կ. Պօլսիª Կոստանդին ամս ԻԸ: Ի ԻԴ. ամի բռնակալութեան Ապուպաքրայª Օթմանայ և Օմարայ. և էր յառաջին ամէն Քազռթի և Մահմետի Իսմայելացւոց ԽԸ. ամ, բարձաւ թագաւորութիւն Պարսից յազգէն Սսանայ, յորոյ տեղ նշանակեցից զԻսմայէլեան ազգ: ՈԾԱ: Ապուպաքր Օթման և Ամրª ամս ԺԴ: ՈԾԴ: հայրապետն Ներսէս շինէ զսուրբ Գրիգոր, զզարմացուցիչն տեսողաց, բայց յառաջ շինէ զվկայարան սրբոյն Սարգսի ի Դըւին, և զոր ի վերայ վիրապի սրբոյն Գրիգորի. ՈԾԸ: Գիտասցես զի այլ է Բաղդատª և այլ Բաբելոն, Դ. աւուր ճանապարհաւ հեռի ի միմեանց: ՈԾԹ: (ՃԶ) Պատառումն զատկի: ՈԿ: Երևանու կռիւն, յորում զզիարդն գտցեսª առ պատմագրութիւնս առաջնոցն. Շապուհ և Ասողնիկ յիշեն: ՈԿԴ: ԶԴըւին և զՊտիզ այրեցին Հոռոմք: ՈԿԵ: Պարսիցª Մաւի ամս ԻԲ: ՈԿԶ. Հայոցª Համազասպª ամս Է: ՈԿԹ: (ՃԺԶ.) Տէր Անաստասª ամս Զ: Հայրապետն Անաստասª կոչէ առ իւր զմեծ վարդապետն Անանիա յԱնէից գեղջէª անշարժ ըստ այլոց ազգաց դնել տօմար և մերոյ ազգիս. զոր արարեալ մեծաւ ջանիւ, և մինչ կամէին ժողովով հաստատել զնոյնª վախճանի սուրբն Անաստասª անփոյթ եղեալ իրն զկնի եկելոցնª այլ առաջին կարգաւն վարէին: ՈՀԲ: Շինուած կաթուղիկէին յԱրուճ, յորում մկրտի նահատակն Քրիստոսի Դաւիթª որ յաշխարհէն պարսից եկնª Սուրհան անուն, և վասն վկայութեան Քրիստոսիª կախեցաւ զփայտէ ի Դըւին:

ՈՀԳ: հայոցª Գրիգորª ամս Ժ: ՈՀԵ: տէր Եղիա ամս Զ: ՈՀԸ: Կ. Պօլսիª Կոստանդին որդի Կոստանդիաª ամս ԺԴ: ՈՁԱ: Տէր Սահակª ամս ԻԳ: ՈՁԲ: ԶԳրիգոր Մամիկոնեան սպանին ի պատերազմին Խազիրքª և (ՈՁԳ) Ներսեհ Շիրակացի իշխան եկաց Հայոցª ամս Գ: ՈՁԶ: Հայոցª Աշոտª ամս Գ: ՈՁԷ: Պարսիցª Իզիտª ամս Դ: ՈՁԸ: Ի ՃԼԵ. թվինª Աշոտ սպանաւ ի Տաճկաց: ՈՁԹ: հայոցª Ներսեհ Կամսարականª ամս Գ: ՈՂԱ: Պարսիցª Մրուանª Ա. ամ, Աբդլմելիքª ամս ԻԱ: Կ. Պօլսիª Յուստիանոսª ամս ԺԲ: Հայոցª Սմբատ Բագրատունի Բիւրատեանª ամս Ի: ՈՂԴ: Ի ՃԽԱ. թվին շինեաց մըսլիմն զՄամեստիաª որ է Մսիս բարձրպարսպօք: ՈՂԷ: Յուստիանոսի ի վերայ յարուցեալ հատին զքիթնª և նա փախեաւ ի Հնդիկսª և առեալ անտի զօրսª եկն եսպան զօրսª իւր զմեծամեծսն իւրª և դարձեալ թագաւորեաց: ՈՂԸ: (ՃԽԵ): Կարի ձմեռնª յորում Բզոնունեաց ծովն սառեաւ.. և կոտորում ուխտի ս. Գրիգորիª ի Բագրևանդ ի Բագուան: ՉԲ: Պատերազմ ի Վարդանակերտի ի ձեռն քաջին Սմբատայ: ՉԳ: Մահմետ զծովն Գեղամայ արձակեացª և էառ զՍաւան կղզին: ՉԴ: Կ. Պօլսիª Լևոն ամս Գ: Տէր Եղիաª ամս ԺԴ: ՉԷ: Կ. Պօլսիª Ափսիմարոս ամս Դ: Կասմ ամիրայ զվասպուրականի իշխանսն կոտորեաց: ՉԺԱ: Կ. Պօլսի ª յուստիանոսª ամս Զ: ՉԺԳ: Պարսիցª Վլիթ ամսª Թ: ՉԺԲ: Աշակերտքն Անանիայիª Հերմոն և Տրդատª և Ազարիա, Եզեկիէլ և Կիրակոսª երթեալ յԵրուսաղէմ հաւանեցան երկաբնակացն, և ի դարձին ո'չ ընկալաւ զնոսա ճշմարիտ վարդապետն Անանիա: Իսկ նոքա ուր հասանէինª զնա ասէին պատճառ հայհոյութեանª զոր մի ոք իշխեսցէ ասել կամ հաւատալ: (35) Առ այսու ժմանակօքª ի ՃԾԸ. թուին, այրեցին զիշխանսըն Հայոց ի նախճաւանի, և այնր աղագաւ պակասեաց կարգ այսր գաւազանի, վասն զի գրէ տէր յովհաննէս յիւրում գեղեցկաբան շարադրութեան այսպէս, եթէ վասն զւ սպառ ի սպուռ Հագարացիքն Հայաստանեայցս, և մեծամեծք աշխարհիս նուազեցան, և թէպէտ և մնացեալ էինª սակայն ղօղեալ թաքուցեալք կային ընդ լծով ծառայութեան նոցա, վասն այնորիկ ասէ յայսմ վայրի պակասեաց ի պատմութենէ աստի կարգ իշխանացն մերո: Իսկ յաւուրս Տեառն Տրդատայ դադարեցին հէնք նոցա, ուստի և ես սկսայց շարագրել ի տեղւոջն իւրում: ՉԺԷ: Կ. Պօլսիª Փիլիկոս Վարդանª ամս Գ: ՉԺԸ: տէր յոհան Օձնեցի ամս ԺԱ: Ի ՃԿԴ. թուինª եղան նշանք մեծամեծք ի Մարտի ամսոյ մինչև յապրիլն օդդ հող և փոշի տեղայրª և ցերէկն գիշեր թուէր, և երևեցան Գ. սիւնք ամպեղէնք հրախառն ի կողմըն հիւսիսոյ Գ. օր: Եւ ելանէին ի վերª և իջանէին ի վայր: Եւ յետ այնօրիկ երևեցաւ աստղ մի ի չափ լուսնին, և ի ցերեկի երևէր զերիս աւուրս: Եւ շարժ եղեալ պատառեցաւ երկիրª և ելին աղբիւր ի գոյն արեան: Եւ եռայր ծովնիբրև զկաթսայ: Եւ իսոյն ամի ի շարժէ գիւղ մի յոտն լերինն թաբօրի ի յիւր տեղւոյն ոստեալ ի բաց վազեաց Բ. միլ, և ինչ ոչ խախտեցաւ շինուածն: Եւ Մընբէճ ընկըղմեցաւ, և Նիկիա բոլոր բլաւ, և Գ. մասն Կ. Պօլսիª և այլ ևս բազում քաղաքք տապալեցան ի Բիւթանիա:

Ի Ճկզ. թվին, մինչև նստէր սուլտան Աբդլայ ի վրանն իւր յՈւրհայ, յանկարծակի եղև ամբոխ յոյժª և սկսան գնալ ի գերեզմանսն, գնաց և սուլտանն զկնի, և տեսին զի արք Ը. ելեալք էին ի գերեզմանացն միջովք չափ ի վեր, ներկեալ ի մօրուօք, և զտեղի առեալ կային զերիս տիւս և զերիս գիշերս. և կացին պահապանք ի վերայ նոցա, և հանապազ հարցանէինª և ոչ խօսեցան բնաւ, և նեղեալք թաղեցին զնոսա դարձեալ, և ոչ ինչ իմացան: Ի ՃՀԲ. թուին Ս. Իմաստասէրն Յոհան Օձնեցինª կանօնական կարգօք պայծառացոյց ղեկեղեցիª զսա կոչէ ամիրապետն ի դուռն իւրª և վասն առաւել վայելչութեան սորայª պատուէ զսա մեծագոյն պատուով: ՉԻ. Կ. Պօլսի Թէոդոս Ա. ամ: ՉԻԱ: Արտեմ ամ մի: ՉԻԲ: Լևոնª ամս ԻԴ: Պարսից Սուլիմանª ամս Բ: Սուլիման զԴարբանդն էառ: ՉԻԴ. Օմառ ամս Գ: Մահն Աշոտոյ յորում և խոզասպանութիւն և նահատակութիւն Վահանայ: ՉԻԷ: Պարսիցª Իզիթª ամս Զ: Ժողովն մանազկերտոյ ի Տէր Յովհաննէս Օձնեցւոյնª վասն Քաղկեդոնի ազանդոյն: (36) ՉԻԹ: Տէր Դաւիթ ամս ԺԳ: Տէր Դաւիթ յԱրամունեաց ի Կոտայիցն որում շինեալ եկեղեցիª տուն բնակութեան հայրապետական, փոխելով ի նմա զաթոռն ի Դունայª զի նեղեցաւ անդª ի զազրագործ ազգէն Մահմետայ: ՃԼԳ: Դարբանդն շինեցաւ դարձեալ: Պարսից Շամհէշմ ամս ԺԹ: ՉԽ: Ս. Գրիգորի վանքն այրեցաւ: ՉԽԲ: Տէր Տրդատª ամս ԻԳ: Տէր Տրդատª յՕթմսու գեղջէª այր պարկեշտ և սուրբ, և փայլեալ առաքինութեամբ: ՉԽԶ: Կ. Պօլսիª Կոստանդինª ամս ԼԷ: Կոստանդին որդին Լևոնի կոչեցաւ Կաւալինոսª այսինքն թրքաժողով, զի զօրքս տաճկաց բանակեալք էին առ ափն Ալիս գետոյ, իսկ նա հրամայեաց թրիք ժողովել և արգանել ի գետնª և նոցա տեսեալª ահաբեկ եղեն, կարծեցեալք անթիւ լինել զօրացնª և փախեան ի նմանէ: Պատմի ի միում աւուր զկնի միմեանց Ե. առիւծ սպանեալ սորա: ՉԾԲ: Ամիրայª Վլիթ ամս Բ: ՉԾԴ: Մրուանª ամս Զ: ՉԿ. Աբդլաª ամս Գ: ՉԿԳ: Աբդլաª ամս ԻԲ: ՉԾԴ: (ՄԱ) Պատառումն զատկի: Ի ԲՃ. թուականին շինեաց Ջաֆար ամիրայն զԲաղդատª որ ասի միջոց, զի ընդ մէջ է Պարսից և Ասորոց: Եւ ի սոյն ամի յայտնեցաւ կին մի ի Բուխարայ, որք ասէին թէ ի ծննդենէ բնաւ չէր կերեալª ոչ կաթն և ոչ այլ ինչª և զարգացեալ էր հասակաւ և եղեալ կին. և էր գէր և երկայն. և բերին զնա ի Բաղդատ առ Ջաֆարնª զոր փորձեալ եգիտ այնպէս: Եւ արար Ջաֆարն ժողով գիտնոցª և եհարց, թէ իսկի լեալ է երբէք այնպիսի ոքª և ասենª ոչ: Այս ջաֆարս այնքան ճշդիւ ժողովեաց ի քրիստոնէից զոսկի և զարծաթ, մինչև զգերեզմանս մեռելոցն բանայինª և զոսկին առեալ տային ի նա: Ուսան և Յոյնք բանալ զգերեզմանսª որ և գտին զգերեզման շինողին Նիկոմիդեայ բազում ոսկւով, զղջացեալք թողին: ՉԿԲ: Բ. աստեղք երևեցան ª մի յարևելսª և մի յարևմուտս: ՉԿԴ: Սկսայց աստանօր շարադրել զհայոցն զոր Տէր կացոյց իշխանª զԱշոտ բագրատունի. ի ՄԺԲ. թվականին, ամս ԺԷ: ՉԿԵ: Տէր Տրդատª ամս Գ: Տէր Տրդատ միւսª էր ի տասնաւորաց: ՉԿԸ: Տէր Սիոնª ամս Ը: Տէր Սիոն ի Բագուանիցª սա առ ոտամբն Սիմն կոչեցեալ լերինն զցամաքեալ աղբիւրնհսկմամբ աղօթից դարձեալ բղխեցոյց: ՉԿԹ: Կոստանդին զԿարնոյ քաղաքն էառ, և յետ Բ. ամին շինեաց զնա Իղիա ամիրայ: ՉՀԵ: Յաւուրս յայս եղև կոտորումն քաղենւոյª Արենւոյ, Թալնայ. ուր սպանան ոգիք Չ. և գերեցան Ռ. և Մ: Մուշեղ Մամիկոնեանª և Սամուէլ այլովք ազատագունդ զօրօքն Հայոցª կոտորեցան յաւուրս զատկացն յԻսմայէլացւոց: Յայսմ Ժամանակի էր Ստեփաննոս դրան երէցª որ բանիբուն չանաչիւր: Եհաս ի կատարումն ամենայն իմաստասիրական և գրամարտիկոս արհեստիցª հանդերձ

հոգևորական առաքինութեամբ: Էին և վարդապետք յաշխարհիս Հայոցª ընտրեալք և լուսաւորքª տէր Եփրեմ և Անաստասª և Խաչիկª և Դաւիթ հոռոմայեցին. և մեծ իմաստասէրն Ստեփաննոս Սիւնեցինª աշակերտ Մովսէսի: ՉՀԶ: Տէր Եսայի ի Նիգ գաւառէª ի գեղջէ Եգիպատրուշայ. սա էր որդի կնոջ այրւոյª որ շրջէր մուրացիկ առ դուրս կաթուղիկոսարանինª սնուցեալ մեծաւ յուսով զորդին, որ և եհաս յաստիճան հայրապետութեան արժանապէս. ամս ԺԳ: ՉՁԲ: Հայոցª Սմբատ ամս ԻԲ: ՉՁԳ: Կ. Պօլսիª Լևոն ամ Ե: ՉՁԸ Կոստանդին և Եռինէ մայրնª ամս Ժ: ՉՁԵ: Ամիրմումնիª Պահագինª ամս Ժ: ՉՁԷ: Ի վախճանելն Եսայեայª Իպնդակլ կողոպտէ զեկեղեցին ի Դըւին և բազում կաշառօք յաջորդէ զաթոռն Տէր Ստեփաննոս ի դունայ, ամ մի: ՉՁԸ: Ի սոցա աւուրս կանգնումն եղև պատկերացն ի Հռոմ: Եւ եղև տեսանել սոցա տապան մի մեծ մարմարեայª զարմացան և հրամայեցին բանալ զնաª և գտին գրեալ ի նմա, թէ «զինչ օգուտ է ծածկելդ զիսª զի յաւուրս Կոստանդեայ և մօր նորա Եռինեայª տեսանելոց է զիս արեգակն:» ՉԶ: (ՃԾԳ) Տէր յովաբ յՈստանէի Կուրապաղատէնª ամ մի: ՉՂ: Տէր Սողոմոն ի Մաքենոցաց վանիցն ծերացեալ առաւել ամ մի: Տէր Գէորգ որ խուլ որբուկն կոչիւր, յԱրագածոտանէ ամս Գ: ՉՂԵ: Ամիրմունիª Մուսի ամ մի: ՉՂԶ: Ամիր Ահարոն Ռաշիտ ամս ԻԳ: ՉՂԵ: (ՄԽԲ) Տէր Յովսէփª ամս ԺԱ. ի տանէն յԱրագածոյª ի բնակչաց սրբոյն Գրիգորի: ՉՂԷ: Յետ Ժ. ամին ի միասին թագաւորելոյª ասեն ընկեցեալ զմայրն իւր Կոստանդինª և ինքն թագաւորեաց ամս Է և ապա մօրն ըմբռնեալ զորդինª բրեաց զաչս նորա և թագաւորեաց ամս Է. մայրն Եռինէ: ՉՂԸ. Նիկոփոռª ամս Թ: Երկու եղբարքª սահակ և Յովսէփ կատարեցան վկայութեամբª որք Իսմայելացիք էինª խոստովանելով զՀայր և զՈրդի և զՍուրբ հոգինª ի քաղաքին Կարնոյª յարացի ԺԵ յաւուր Ե Շաբաթու: ՊԲ: ՅԱդամայ ամք Ց. և ի Քրիստոսէª ՊԲ: Յայս ժամանակս եղև շարժ սաստիկª և լերինք Կողոտուª որ կան աստի և անիª հպեցան առ միմեանսª զոր տեսին մարդիկ, և փլաւ միª և անկաւ յԵփրատª և արգելեաց զնա օր միª և գնայր գետն ի վեր. և բազում լերինք խզեցանª և յոլով աղբիւրք բացան ջրոյª և կպրոյ և նաւթոյ, և բազումք խցան յաղբերաց: ՊԴ: (ՄԾԱ) Աշոտ որդի Սմբատայ Մսակերª ամս Ի: ՊԶ: Տէր Դաւիթ ի Մագաղայ, ի գեղջէ Կաղայª ամս ԻԷ: ՊԷ: Ի Բուլղարս եմուտ Նիկոփոռª և կորեաւ ինքն և իւրքն: Միքայէլª ամս Գ: Խաշնամահնª և սուտ թագաւորն Թովմաս ի Կարնոյ քաղաքն եկնª և տարան յԱսորիսª և զԳրիգոր որդի Քուրդկայ: ՊԸ: Սովն ընթանուր. և ի քաղաքին Կարնոյ գտան մեռեալք ի նմին աւուրնª Վ: ՊԺ: Կ. Պօլսիª Լևոն ամս Ը: Եկն թշնամին յոսկի դուռննª և առան բազում քաղաքք, և գերեցաւ մայր քաղաքացն Մակեդանացւոց Անդրիանուպօլիսª և զպատկէրսն ընկէց Լևոն: Սա շինեաց զԲիւզուª և զԱրկաթուպօլիս. սա զԿամախ էառ: ՊԺԳ: Ի սոյն ամի ծովն ընկէց յերկիրն Կիլիկեցւոց ձուկն միª որ Խ գիրկ երկայն էրª և նոյնչափ լայնª իբրև զբլուր մի, զոր ժողովեալ երկիրն կտրատեցին և կերան: ՊԺԸ: Կ. Պօլսիª Միքայէլª ամս Ը: ՊԺԹ: Ամիրմումնիª Մահմատ ամս Գ: ՊԻԲ: Մայմունª ամս ԻԱ: ՊԻԴ:(ՄԻԱ). Սմբատ որդի Աշոտայª որ Ալբաբասն կոչէր մաս ԼԲ: ՊԻԷ: Կ. Պօլսիª Թէոփիլոս ամսª ԺԵ: ՊԻԷ. Կռիւ ընդ Թովմայի մոլորեցուցչի: ՊԻԸ: Եմուտ Թէոփիլոս յԱսորիսª և էառ զքաղաքն Զուպատաª եկն և ի Հայսª և էառ զամուրն զՊաղին և զՄեծկերանª և զԱնկղ ի գաւառին Դեդնիս և զԽոզան:

ՊԼԳ: Տէր Յովհաննէս ի գաւառէ Կոտայից ի գեղջէ Ովայիցª ամս ԻԳ: ՊԼԵ: Թէոփիլոս կայսրն ի Տրապիզոն եմուտ: Նոյն սա զպարսիկսն կոտորեաց: ՊԼԶ: Շինէ Սմբատ զսուրբ քաւարանն պայծառ զարդու յԵրազգաւորսª որ արդ Շիրակաւան կոչի: ՊԽ: Յութերորդ ամի Տեառն Յովհանիսիª լիրբք ոմանք ի նմին տանէª բանս հայհոյութեան բերէին ի բերան զսրբոյն, որք չարամահ սատակմամբ կորեան ծանրալեզուքն, որպէս որք առ Նարկէոսիւն յԵրուսաղէմ: ՊԽԲ: Կ. Պօլսիª Միքայէլ ամս ԻԴ: ՊԽԳ. Ամիրալմումնի Աբուսահլ Մահմետ ամս Բ: ՊԽԵ. Ահարոնª ամս Դ: ՊԽԶ: Բնակիչք Սիմն կոչեցեալ լերիննª սպանին զԱպուսէթ ոստիկանª առաքեալ ի հայս յամիրապետէն: ՊԽԹ. Ամիրալմումնիª Ջաբր ամս ԺԶ: ՊԾ. յաւուրս Ջաբրայ ամիրապետին Իսմայէլական ազինª և սպարապետին Հայոց Սմբատայ Խոստովանողիª եկն ոմն յերկիրն Հայոց ոստիկանª Ապուսէթ անուն. և ընդ գալն ըմբռնեալ զԲագարատ իշխաննª կապանօք ետ տանել առ Ջաբր: Իսկ բնակչաց Տորոս լերինն որք Սասունք արդ անուանինª ժողովեալ միաբան զինուորութեամբ յաղագս վրեժ խնդրելոյ զԲագարատոյª սպանին զԱպուսէթ և հալածական արարին զզօրս նորա: ՊԾԵ:(ԾԲ) Տէր Զաքարիա ի Կոտայիցն ի գեղջէ Ձագայª ամս ԻԲ: Իսկ չարագոյնն քան զամենեսեանն Բուղայª եկեալ բազում զօրու ի չարագործէն Ջաբրայ յաշխարհս Հայոցª վրիժախնդիր մահուանն Ապուսէթայ. և աղէտս և հալածանս և վիշտսª սպանման հասոյց ամենեցուն. մանաւանդ ազատաց և հեծելագունդ զօրացª և զորս անխայէլ ի մահուանէª զնոսա հրապուրէր յուրացութիւն Քրիստոսի. և դառնալ ի կրօնս անկրօն դէնին իւրեանց. յորոց յոլովք արիացան և ամրացուցին զանձինս վահանաւ և զինու Քրիստոսի, առ ոչինչ համարեալ զպէսպէս տանջանս և զցաւս մարմնոյª զոր հնարէր չարիմացնª յաղագս հանդերձեալ բարեացն: Յորոց մի էր սուրբն Աստուծոյ Ատոմ յԱղբակոյ գաւառէ իւրովք ընկերօքնª համբերէր զանազան կտտանաց, և պայծառացան անզուգական պսակաւն: Իսկ թիւ վկայիցն իբրև Ճ. և յիսնից. բաց յայնցանէª որք յայլ և յայլ գաւառս վկայեցին. որոնց տօն կարգեցին ի մեհեկի ԻԵ: Էին ոմանք որք անըմբերք եղեայքª զվատ անուն ժառանգեալք զրկեցան ի կենացն անվախճանից. և զայս ևս ոչ ժառանգեցին: Բայց անբարիշտն և գազանաբարոյն Բյուզայ, իբրև ետես զամենայն զկամս իւր յաջողեալª ապա զբռամբ ածեալ զմեծամեծս աշխարհին, զորս խաբէությամբ և զորս բռնութեամբ իշխանական սաստիւ. որպէս զմեծ սպարապետն Հայոց զՍմբատª որ մականուն Աբլաբասն կաչիւրª յաւէտ թէ ցանկալին հրեշտակացª որ ճշմարիտ ծանօթն էր Քրիստոսի, զի խոստովանօղն կոչեցաւ: Յերթալ անուղղային Բուղայի առ ամիրապետնª զայլոն կապանօք և զՍմբատ կեղծիւք և դաւող խոստմամբք բարեաց ընդ իւր առնէր: Բայց նա քանզի վախճան կենաց հասեալ էր տեառն Յովհաննիսի, զԶաքարիա կացուցանէր յաստիճան սուրբ փոխանակ նորա, որ ի միում աւուր եհաս ի քահանայականէն սկսեալ, մանաւանդ թէ ի սարկաւագութենէն ի գլխաւորական գահ կաթուղիկոսութեան: Իսկ զտարեալսն ընդ իւր անօրեննª հրամանաւ բռնաւորին իւրեանց զամենեսեն բանտարգել առնէին, կամ ուրանալ զքրիստոսատուր օրէնսն ասէին, կամ մեռանել կտտանօք: Որում հաւանեալ բազմաց զանգիտեալք ի մարմնական մահուանէª բաց ի սրբոյն սմբատայª որ յոլովակի և համարձակ բանիւք դաւանեաց զՔրիստոս և իւրով մահուամբն ել յաշխարհէս: Իսկ ի նախարարացն նոյնպէս մի ոմն Ստեփանոս որ Կոնն կոչէինª համարձակ դաւանութեամբ վկայեաց Քրիստոսիª ՅԲ. թուականիս Հայոց: Բայց զխոստովանողին Սմբատայ զմարմինն բազմազուարճ սաղմոսերգութեամբ հանգուցին ժողուք հաւատացելոցն ի վկայարանի սրբոյն Դանիէլի մարգարէին, ուր ընկեցեալ լիներ ի գուբն առիւծուց: Իսկ զկնի մահուանն Սմբատայª առնու զտէրութիւնն Աշոտ որդի նորաª որ նախնեացն ամենեցունց վեհագոյն գտաւ և կրթէր զինքն ի հրահանգս սիրոյ և աստուածապաշտութեանª յինքն հանգուցանելով զսիրտս ամենեցուն: Եւ վասն այսպիսի համբաւոյª ոստիկան ոմնª որ

Ալիարմնի կոչէր եկեալ յամիրապետէնª յետ սպարապետութեան իշխանաց իշխան զնա Հայոց կացուցանէր զամս Լ: Եւ ապա յաղագս առաւել լաւութեան թագաւորական պսակաւն ճոխոբար թագաւորեալ, թագ կապեալ յերկոցունց թագաւորացնª յԻսմայէլացւոց և Յունականէն ամս Ե: ՊԾԷ: (ՅԴ) Մեծաշուք բախտի պատահեալ Աշոտայ որդւոյ Սմբատայª ամենայն նախնեացն գեր ի վերոյ եղեալ: ՊԿԵ. Ամիրմումնիª Մահմատ ամ մի: Ի սուրբ քառասներորդսն շարժմունք անհնարինքª տապալեալ յատակեցին զյոլովսª տևեալ զերիս ամիսս: Բուլղարք կնքեցան. զԿարնոյ քաղաքն առին Պարսիկք: ՊԿԹ. Ամիրալմումնիª Ապուաբդիալայ ամս Գ: Կ. Պօլսիª Վասիլ ամս Բ: Ամիրմումնիª Ահմատ ամս Դ: ՊԿԶ. ԶՎասիլ ասեն ի Տարօնոյª ի գեղջէ Թլայ. սա շինեաց զսուրբ Զօրավարսն: ՊՀԳ: Ամիրմումնիª Մահմետª ամս ԼԳ: ՊՀԴ: Աշոտ լեալ իշխանաց իշխան: ՊՀԷ: Տէր Գէորգ ի քաղաքագեղջէն Գառնոյ ամս ԻԲ: ՊՀԸ: Ի Կոստանդնուպօլիս էր Փոտ պատրիարգ: ՊՁԷ. (ՅԼԴ) Ի բառնալոյ Արշակունեաց թագաւորացն, մինչև ցթագաւորութիւնս Բագրատունեաց լինին ամքª ՆԼԴ: Աշոտ իշխանաց իշխան թագաւորեաց Հայոց ամս Ե: (38) ՊԶԸ: Կ. Պօլսիª Լևոն ամս ԻԶ: ՊՂԲ: Աշոտ յետ զամենայն ինչ ըստ Աստուծոյ յարդարելոյª փոխի մահուամբ ի կարգս թագաւորացն: Սմբատ ամս ԻԴ: ՊՂԴ: (ՅԽԱ) Տէր Մաշտոց ճգնաւորական հանդիսիւª և իմաստասիրական արհեստիւ պայծառանայր: ՊՂԹ. Տէր Մաշտոց ի Սևանայ ամ մի: ՊՂԹ: Տէր Յովհաննէս ամս ԻԸ: Այս տէր Յովհաննէս աշակերտ նորին և ազգակիցª ըստ երկակի ազգականութեան սուրբ հոգենիւթ և աստուածապարգև առն Աստուծոյ ասեմª Մաշտոց ի Գառնւոյ, ուստի և սուրբ հայրապետն Գէորգ: ՊՂԸ: Շարժն տարաւ զԴուին քաղաք և պակաս մարդ ապրեցաւ: Արդ կամիմ աստանօր յաղագս բռնակալութեան ազգին Իսմայէլի ցուցանել զվորջահասութեանցն նշանակս, զի ի թագաւորել Բագրատունեացն ազգի թէպպէտ և նոցա հրամանաւª և նոքա ունէին յայնժամ զմեծ մասն աշխարհիս, մանաւանդ թէև արդ իսկ: Այլ սակայն ոչ միով ամիրապետիւª որպէս ի նախնի Մահմետեն մինչև ցՋափր և ցորդիս նորա: Զի ի կամս անձանցª զոր կամէինª զայն կացուցանէինª և այս նշանակ է եղծմանª և վատթարելոյ իշխանութեան: Յաւէտ ևս յորժամ ի բազումս բաժանի մի տէրութիւնն, որպէս նոցայն. զի Սօփարն տիրէր աշխարհին Խորասանու. և Ալաւիկն Ապութորապ ի Բասրացւոց քաղաքին. և Յիսէ որդի Շեխայ ի Պաղեստինէ: Եւ որդին Ապըլտլփոյ ի Դելմաց աշխարհին և այլք ոմանք ի տեղիս տեղիս խռովութիւնս յարուցեալ ջանային բռնութեամբ տիրել իրերաց, և վասն այսորիկ շփոթեալ խանգարէին ի կանօնս արկանիլ անուանք անբարիշտ բռնաւորացն:(39) Բայց յորոց և ի ոստիկանք չարք և անսպայք յարձակեալք յաշխարհս մեր լինէին, որպէս գազանաբարոյն Բուղայª և անօրինագոյն Ափշիննª որդի յառաջագոյն եկելոյն չարագործին Ապուսիճթայ և կամ ևս չարագունին և ապականչին Յուսփայ եղբօրª Ափշընայª և Նորայª որ Սըբքի կոչիւր: Եւ այլոցն նոյնպիսեաց հակառակաց Քրիստոսի: որք մինչև ղբառնալ Ամիրմումնեեացնª ցիշխել և ցտիրելն Սկիւթական ազգին որ ևս էª ոչ պակասեցին յաւար արկանել զաշխարհս Հայաստանեայց: Բայց սակայն վասն զի ոչ յայտնի զանուանս նոցա ի գիրս գտաք ի պատմութիւնս ումեքª և ոչ մեք կարացաք գրել. թուի թէև ոչ ի դպրութիւն կենացª այլ յարձանս ամբարշտաց: Իսկ ետ նոոցա Սկիւթացւոցն առնուլ զբռնակալութիւն, այսպիսի պատճառաւ: Ընթերցաք գրեալ վարդապետին մեծի որ Սարկաւագ վերակոչի անուանեալ: (40) Զի ասէ թէ Պարսից և մարաց զմիմեամբք ելանելով տուր և առիկ փոխանորդութեամբ, մինչև յաւուրս մեր: Եւ Սկիւթական ազանց ոչ հելլենախոհիցնª այլ բարբարոսացն եղեալ մուտ յաշխարհս մեր, որպէս ասեն այսպիսի

պատճառաւ: Ձյոլովըս նուաճեալ ազինս, որ յայնմ ժամանակի թագաւորքն. որոց ոչ հասին առ մեզ անուանքնª վասն չառնելոյ ումեք փոյթ թողուլ ապագայիցն մատենագրութեամբ, զյիշատակս իրագործութեան կամ զանուանս իշխանացն. և կըըրեալ ապա զընդդիմութիւն ի Հնդկականացնª ոչ սակաւ ժամանակս հրաւիրեն յոգնառատ խոստմամբք պարգևաց զխուժադուժսն ի մարտակցութիւն: Եւ մարտուցեալք նոքօք ժամանակս ինչª ընկրկէր զապստամբն. և զի կամէր միւս անգամ գումարել ի մարտ, անդրէն դառնալ արգելոյր զեկեալսն: Եւ ի լինել պատազմաննª լքանէր զկենցաղս արքայն. Իսկ Մեդացւոցն եղեալ դաշնադիրք ընդ օտարսնª մերժեն զՊարսիկսնª և գրաւեն զիշխանութիւնն, որպէս ոմանք ասեն Սկիւթացւոցն. այլ որպէս վարկանիմ Բակտրացւոցն, բառնան զյոլովից ազանց տէրութիւնսª մեծամեծ պատերազմօքª անզարմանաբար զամենեսեան սատակելով: Զայսոսիկ նշանակաւ գրոյ եցոյց մեզ իմաստասէրն մինչև ցՄելիք շահն. զոր յիւրում տեղւոջն գրեցից սորին ձեռնտուութեամբ: Իսկ զհօրն նորա ժամանակ, զարիւնախանձին Ալփասլանայª և զնորին զօրն և զհաւուց զոր Տուզլուպէկª և Մահմուտ. և Սարչուկ անուանք են նոցա: Տեսաք երբեմն գրեալ սորին ձեռօք ստոյգ գտակաւ. եթէ հանդիպիմք մատենին և մեք շարագրեսցուք և թէ ոչª լքցուք իբրւ զարանց յուսացելոց ի զօրութիւնս իւրեանցª և զօրացելոց ի նանրութիւն. որք խլեցան ի յարկացն Աստուծոյ և ի լերկրէն կենդանեաց. և մեք լուսալով յողորմութիւն Աստուծոյ խոստովան եղիցուք անուան նորաª որ արար. և համբերեսցուքª զի քաղցր է առաջի սրբոց իւրոց: Յայսմ հետէ ի կարգ կանոնացս եկեսցուքª զհետինն ուր թողաք. և վասն նախաճառեալ բանիցսª հանցուք արտաքս զմին. և ասասցուք խրախութեամբª «նոքա ի ձեռանէ քումմէ մերժեցանª մեք ժողովուրդք և խաշն արօտի քո»: ՋԸ: Սմբօսն շինեցաւ: (41) ՋԺԱ: Ապլղարիպն զՍեբաստիա էառ: ՋԺԴ: Ապուսէճն զհայք էառ և աւերեաց և զՍմբատն եսպան: ՋԺԳ: Կ. Պօլսիª Ալէքսª ամս Գ: ՋԺԶ. Հայոց անիշխանութիւն ամս Է: ՋԺԷ. Կ. Պօլսիª Ռոմանոս ամս ԻԸ: (42) ՋԺԷ: Յետ սպանելոյն Սմբատայ թագաւորին տիեզերակալի. ի ձեռաց ամբարշտին Յուսափայª որդւոյ Ապուսիճթայ ոստիկանի եկելոյ ի Հայս ի Դըւին քաղաքի կախեալ զփայտէª անիշխան լեալ երկրիս ամս Է: ՋԻԲ: թագաւորէ Հայոց Աշոտª որդի Սմբատայª հրամանաւ կայսերª ամս Ը: (43) ՋԻԸ: Տէր Ստեփանոս ամ մի: ՋԻԹ: Տէր Թէոդորոս ամս ԺԱ: Ի յԱղթամար Տէր Թէոդորոս թաղած է յԱսըուածածնի ժամատանª ի Սուրբ խաչի շինեալ սա կաթուղիկոս: ՋԼԱ: Աբաս որդի Սմբատայ. եղբայր Աշոտոյª ամս ԻԴ: Աբաս որդի Սմբատայ շինէ զաստուածաբնական տաճարն զկաթուղիկէ ի Կարսª հրաշազան յօրինուածովք: Յաւուրս սորա եղև խաղաղութիւն աշխարհիս Հայոց, զի եբարձ զխռովարար աւազակսն: Առ սովաւ հաստատեցան ուխտք սրբութեանª Կամրջաձոր և Կապուտ-քար ի գաւառին Աշարունեաց և հռչականունն Հոռոմոսին կոչեցեալ վանքª և դպրէվանքª ի Շիրակ գաւառի: ՋԽ. Տէր Եղիա ամս Է: ՋԽԱ: Ի տէր Եղիայէն էառ զԱղթամար Գագիկª և ետ նմա զԻլի. շինեաց և կատարեաց անդ զեկեղեցին: Եւ է թաղած ի բերդաձոր: ՋԽԵ: Կ. Պօլսիª Կոստանդին որդի Լևոնի ամս ԺԶ: ՋԽԷ: Տէր Անանիա Մոկացին ամս ԻԲ. Ե. ամ. յԱխթամարª և ԺԷ. ամ ի Վարագ եկաց. (44) Զդաստառակն Քրիստոսի տարան յՈւրհայոյ ի Կոստանդինուպօլիս: ՋԾ: զՄարաշ առին: ՋԾԱ. Կարին առաւ: ՋԾԲ: Զամտունիսարն խանգրեցին: ՋԾԴ: Սով եկն սաստիկ: ՋԾԵ: Աշոտ որդի Սմբատայ ամս ԻԷ: ՋԾԶ. Մարախ եկն յոյժ բազում: ՋԾԸ: զՍամուսաթ առին: ՋԿ. ԶԱնարզաբայ առին և զՀալապ. ՋԿԱ. Կ. Պօլսիª Ռոմանոսª ամս Դ: Ռոմանոս թագաւոր կոտորեաց զՏաճկաստան. զՀամտուն կանգրեցին: ՅԱրակլիա սով: ՋԿԳ. Տանն Պարսից Մահմուտ առաջին:

ՋԿԴ. ԶՏլուք առինª և մեռաւ Ռոմանոս. սա էառ զՏարսոն ի տաճկէն: ՋԿԴ: Գագիկ թագաւոր օծաւ Հայոց: ՋԿԵ: Կ. Պօլսիª Նիկիփոռն ամս Է: ՋԿԷ. Մսիս առաւ մինչև ի դուռն Անտիոքայ: Ի ՆԺԶ. թվին շինեցաւ Հաղբադ, և Սանահիննª Ժ. ամաւ առաջ քան զՀաղբատ շինեցաւ ի Խոսրովանուշ թագուհւոյնª ի կնոջէ Աշոտոյ Շահնշահի: (45) ՋԿԹ: Տէր Վահան Ա. ամ: Արեգակն խաւարեցաւª և սրբոյն Պետրոսի մատն բերաւ ի Հայս: Յետ մահուան Տեառն Անանիայիª կացեալ յաթոռ սրբոյն Գրիգորի տէր Վահան ի Քաղաց: Սա դաշնադիր եղև ընդ Վիրս միաբան դաւանութեամբ. վասն որոյ ժողովեալք յամուրն յԱնի ի թագաւորութեան Աշոտոյ որդւոյ Սմբատայ բազում եպիսկոպոսաց և խաչակրօն վանականաց, որք ծանուցեալ հաւաստեաւ զհերձուած կորստեան մտաց նորա. զի ետ բերել պատկերս վասն նորոգման աղանդոյն Քաղկեդոնի. և որոշեալ զնա հալածական արարին: Եւ միաբանեալք նստուցին յաթոռ սրբոյն Լուսաւորչին զՍտեփանոսª հարազատ արեան սրբոյ առնն Աստուծոյ Մաշտոցիª որ ի Սևան: Եւ էր սա հետևեալ վարուց նորաª որ եկաց յաթոռ հայրապետութեանª ամս Բ. իսկ վասն զի Վահանիկն կենդանի էր ի Վասպուրական ի Ձորավանք. հաւանեցոյց զոմանս ի պարզամտացª սուտ զնմանէ կարծել զհամբաւ հերձուածոյն: Եւ վասն այնորիկ զմիջոց Հայաստան աշխարհիս լցին նզովիւք, իսկ ի հրամանէն Աստուծոյ ի միում ամի մեռան երկոքին. և ամ մի անվերակացու լեալ: Ապա հրամանաւ թագաւորին Աշոտոյª որ Ողորմածն կոչիւրª ժողով լեալ ընտրելոց արանցª և եպիսկոպոսաց սրբոց կացուցանեն յաստիճան հայրապետական զերանելի այրն Աստուծթյ զտէրն Խաչիկ զհարազատ տեառն Անանիայի մեծի հայրապետին, որ բանիւ վարդապետութեան իւրոյ սանձեաց զբերանս հերձուածողաց սրբասէր և Քրիստոսասէր գոլով: (46) ՋՀ. Տէր Ստեփաննոս ամս Բ: ՋՀԲ: Յովհաննէս Չըմշկիկն ի Չըմշկածակուցնª եսպան զՆիկիֆոռ կայսրնª Խորհրդով թագուհւոյն զոր էառª և նստաւ թագաւոր յըՍտամբօլ: ՋՀԲ. Կ.Պօլսիª Կիւռժան ամս Զ: Անէութիւն հայրապետական աթոռոյն ամ մի: ՋՀԳ. Տէր Խաչիկն ամս ԻԱ. բայց ԺԹ. ստոյգ: ՋՀԹ. գիսաւոր աստղ երևեցաւ: Այս Յովհաննէս Չըմշկիկ յորժամ եսպան զՆիկիֆօռª և եղև ինքն թագաւոր. ելեալ յըՍտամբօլայ ի դուրս բազմօք զօրօքª և ի մեծէն Կեսարիոյ մինչև ի դուռն Բաղդատայ և մինչ յԵրուսաղէմ ծովեզերօքն էառª և հարկատու արար ԳՃ. քաղաք: Կոտորեաց և զզօրսն խալիֆայի և էառ ի նոցանէ ԽՌ. ձի և ջորի. ր յղեաց ԲՌ. ծառայ և ԺՌ. ձի Հայոց արքային Աշոտոյ. զի Աշոտ տուեալ էր յոգնականութիւն նմա ՁՌ. ձիաւորս. և այլ բազում հետևակս: Գրեաց գիր ողջունի առ Աշոտ թէ ի յաղթութեան մերում շահեցաք զազատութիւն + Երուսաղէմի, այլև զհողաթափն Քրիստոսի և զպատկերն որ ի Բիւրիտոն, և զհերսն Հովհաննու. և զմարմին սրբոյն Յակոբայ Մծբնայª տանիմք ի պահպանութիւն քաղաքին մերª և դուք ողջ լերուք, Եւ գիտելի էª զի Չըմշկիկ Յովհաննէս հայ էր ազգաւ. և ի սպանանելն զՆիկիֆօռª փախոյց խնամօք զորդիսն Ռոմանոսիª երկուցեալ ի թագուհւոյն. զի մի նենգիւ սպանցէ զանմեղ տղայսն. և յետոյ բերեալ թագաւորեցոյց զնոսա ի նմին քաղաքի: Եւ յետ Ե. ամաց զղջացաւ Չըմշկիկ ընդ սպանումն Նիկիֆօռայ. և զորդիսն Ռոմանոսի բերեալ, զՎասիլ և զԿոստանդին. և եդ զթագն ի գլուխ Վասլին. և ինքն երկիրեպագ նմա. և գնացեալ ի վանս կրօնաւորեցաւª և բարւոք վախճանեցաւ: ՋՀԷ. Չըմշկիկ զղջացեալ եթող զթագաւորութիւն և եղև կրօնաւորª և թագաւորեցոյց զՎասիլ որդի Ռամանոսին: Սա բարի անուն ստացեալ յաշխարհի, վասն որոյ զբազում հակառակորդս իւր արար հնազանդ: ՋՀԸ. Վասիլ ամս ԾԲ: ՋՁԲ. Սմբատ Շահաշահ որդի Աշստոյ ամս ԺԳ: ՋՁԳ. իսկ և իսկ ընդ թագաւորելն Սմբատայ լիր արկեալ պարիսպ քաղաքին Անւոյ. բարձրաբերձ բրգամբք. և լայնատարած տեղօք յԱխուրան գետոյն մինչև ցԾաղկոցաձորն կոչեցեալ վայր. հիմնարկեաց և զկաթուղիկէն պայծառափառ ի նմին քաղաքի զոր ոչ կարաց աւարտելª վասն կանխաժամ մահու կենաց իւրոց:

ՋՁԴ: Յաւուրս յայսոսիկ փայլէր իբրև զարեգակն իմաստութեամբ և առաքինութեամբ սուրբ այրն Աստուծոյ որդի տեառն Խոսրովուª Անձաւացեաց եպիսկոպոսին: ՋՁԸ. Սկիզբն շինուածոյ մեծանուն և վայելչաշէն զարմանակերտ և հոյակապ ուխտին Մարմաշինոյª ի քրիստոսասէր իշխանաց իխշանէն Վահրամայ. սկսեալ ի ՆԼԵ. թուին և աւարտեալ ի ՆԽԳ. ին: (47) ՁՂԲ: Զկնի ԺԹ. անի տեառն Խաչկայ անառաջնորդ եկաց երկիրս Հայոց ամս Բ. զոր ի նոյն գրեսցուք: ՋՂԴ. Տէր Սարգիս ամս ԻԴ: Մեռաւ Սմբատ թագաւորին Հայոց: ՋՂԵ. Գնաց Վասիլ կայսրն ի Բուլղարսª և փախստական եղև. և յետ Զ. ամի ժողովեաց զօրս բազումս և դարձեալ գնաց և կալաւ զարքայն Բուլղարաց զԿուտնª որ է Ալօսիան. և եսպան մահացու դեղով. և զկին նորա և զորդիսն գերի էառ: Գագիկ որդի Աշոտոյª եղբայր Սմբատայ Շահն-շահի ամս ԻԹ: Սուրբ Գրիգորն գերհռչակª զոր նախ սկիզբն առնու ի շինել թագաւորն Գագիկ ի յԱնի ի վերայ Ծաղկոցաձորոյն վայրօքª գաղափար առեալ զլուսազարդ զհրաշալի սուրբ Գրիգորն զշինեալն ի Ներսիսէ հայրապետէ. և կատարեաց զաստուածակերտ փարախն բանաւոր հօտին Քրիստոսի ի Ռ. ամի մարմնանալոյ Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի: Ռ. Հոռոմք զՄամլայն հարին յԱպահունիս: Եւ ի սոյն ամի Դաւիթ կուրապաղատն մեռաւ: ՌԲ: Ելին ազգն թուրքաց և աւերեցին զգաւառն Վասպուրականի. և յոյժ նեղեալ լինէր թագաւորն նոցա Սենեքարիմ: Վ ասն որոյ յետ ԻԲ. ամի նեղութեանª ետ զաշխարհն իւր ի Վասիլ թագաւորին ի ՆՀ. թվին: Եւ էառ փոխան զՍեբաստիա իւր գաւառօքն: Բայց զվանորայոն ոչ ետ Սենեքերիմ ի Վասիլ. զի կայցեն ազատս, և աղօթս արասցեն Սենեքերիմայ և որդւոյն նորա. և էին ՃԺԵ. վանք և ոմանք ԹՃ. վանք ասեն. իսկ երկիրն զոր էառ Վասիլնª էին ՀԲ. բերդս և ԳՌ. գիւղս Ը. քաղաք: ՌԷ. Ել աստղ մի ի տեսիլ հրոյª որոյ զհետ եղև շարժ սաստիկ. և ցաւն, որ կոչի խոյլիկ և պակասեցան մարդ և անասունք յոյժ: ՌԹ. Մոլորեցին Յոյնք զզատիկն և ոչ վառեցաւ լոյսն յԵրուսաղէմ յայնմ աւուր վասն որոյ կոտորեցին անօրէնքն ի քրիստոնէիցն ԺՌ. ոգիս:(48) ՌԺԱ: Կաթուղիկէն սխրատեսիլª զոր հիմնադրեաց Սմբատ յիւրում քաղաքին յԱնի. աստանօր գլխաւորեցաւ հրամանաւ և արդեամբք Կատրամիդեայ թագուհւոյ, որ էր կին Գագկայ Շահնշահիª եղբօր Սմբատայ: ՌԺԲ: Սմբատ Մագիստրոսն շինեաց զհրեշտակաբնակ և զփափագատենչ վանքª որ Բագնայր յորջորջիւրª ժողովեալ աստուածայնոց արանց: ՌԺԶ. Վասիլ կայսրն իսկապէս էառ զԲուլղարս: ՌԺԸ. Տէր Պետրոսն ամս ԽԲ. Աստղ երևեցաւ իբրև զսիւն. Վասիլ թագաւորն գնաց ի Վիրս և աւերեաց զՎրացտուն, և արար անմարդ ԻԴ գաւառսª սրով, հրով և սովով: Եւ էին զօրավարք Վրաց Ռատն և Զուատն և խրեալ ի մօրատնª Ռատն ի դաշտին Շիրակայ: Իսկ Վասիլ դարձաւ և ձմերեաց ի Հոռոմս և դարձեալ ել ի Վիրս. Ռատն և Զըւատն եղբարք հարազատք Լիպարիտին. բազում քաջութիւնս ցուցին ընդդէմ կայսերն Յունաց Վասլի. բայց յետոյ խրեցաւ Ռատն ի մօրատնª և սպանաւ և կալեալ զԶըւատն տանէին:Իսկ թագաւորն Վրաց ետ զորդին իւր և թափեաց զԶըւատն: ՌԻԳ. ի թուին հայոց ՆՀ. ետ սենեքերիմ զիւր թէմն ի վասիլնª և էառ զՍևաստ իւր թեմօքն: Իսկ ի ՆՂԲ. թուին Գագիկ զԱնի ետ և զԾամընդաւ էառ: Մեռաւ գագիկն Շահնշահ: ՌԻԴ. Յովհաննէս որ և Սմբատ, որդի Գագկայ շահնշահի ամս Ի. և Աշոտ եղբայր նորա Դրուց աշխարհիս թագաւորեաց, և գնաց ի Բաղդատ առ խալիֆայն և նա ետ Աշոտայ ԼՌ. դեկան, զոր բերեալ արար պահարան սուրբ նշանին Վարագայ:(49) ՌԻԶ. Ջրօրհնէքն ի Տրապիզոն. տէր Պետրոս արգել զգետն ժամ մի հրաշիւք ամենազօր սուրբ նշանինª առաջի վասլի թագաւորին: (50) ՌԻԷ. յայսմ ամի Ֆոկասն և Ծռվիղնև Նիկիֆօռան մոտեցին ի Վասլէն և աւիթª որդին Սենեքերիմայ եսպան զԾռվիզն: ՌԻԹ. Կոստանդին ամս Գ: Մեծապատիւ վեստն Սարգիսªզկնի բազում շինուածոցª բերդից և եկեղեցեացª զհրաշալի վանս զԽծկօնս շինեաց. պայծառ պսակաւ

զարդարեալ զսուրբ քաւարաննª որ ճանաչի անուն սուրբ Սարգիս: Նաև զԾառաքար վանքնª բերդ արարեալ պարսպեալ հաստահեղոյս կրովª բրգունս ձուլածոյս: Յորում և ընդ սրբոյ խորանարդ տաճարին կանգնելոյ յանուն սուրբ Գէորգայª շինէ երկուս այլ յարակիցս գմբեթաւորսª զսուրբ Յովհաննէս և զսուրբ Սեքենոս: (51) ՌԼ. արձակումն սատանայի որ կապեցաւ ի մկրտութեան Քրիստոսի, զի պատառեցաւ երկինքն յերեկոյին ժամու. և մեծ նշան եղև յերկրի, զի լոյս սաստիկ տարածեցաւ և դողաց ամենայն երկիր: Եւ իբրև եկին առ վարդապետն կողեռª ասացª ի յայսմ ամի արձակեցաւ սատանայ ի Ռ. ամ կապանացն: Ի սոյն ժամանակի առաւ բեկրի ի Տաճկաց. և հեզաւ բազում արիւն քրիստոնէից և եղև մեծ աւեր քաղաքին: ՌԼԲ. Կ. Պօլսիª Ռոմանոսª ամս Ե: ՌԼԷ Միքայել ամս Զ: Յաւուրս Միքայªլի զՈւրհայ էառ Թուրքն: խաւարեցաւ արեգակն սխրալի և եղև սով սաստիկ և սգացաւ.. մեծ վարդապետն Կոզեռն Յովհաննէս և ասաց զեղծումն կարգաւորաց. և զաւեր աշխարհիս յանարժան քահանայից: (52) ՌԼԹ. ի ՆՁԶ թվին Հայոց զայրացեալ տէր Պետրոս կաթուղիկոսն յԱնի ի Յովհաննէս թագաւորէն և յիշխանացընª և գնացեալ ի Վասպուրական գաւառ և եկաց Դ ամ ի Ձորավանս Սալնապատիª զոր շինեալ էր տեառն Ներսիսի և ապա խաբանօք յուղարկեալ տարան յԱնի և եդին յարգելանի և նստուցին փոխանակ նորա զԴէոսկորոս հայրն Սանահնիª կաթուղիկոսª ընդ որ յոյժ բարկացեալ խռովեցան ամենայն եկեղեցեկանք և ոչ լինէր խաղաղութիւն մինչև եկեալ Աղուանից կաթուղիկոսն համոզեաց զնոսա ի խղաղութիւն մեծաւ աղաչանօք հանեալ զտէր Պետրոս ի բանդէն և յուղարկեալ զԴէոսկորոս ի վանս իւրª և դարձեալ յետ ժամանակի սրտառեալ տէր Պետրոս գնաց առ Սենեքարիմ Վասպուրականի ի Սեբաստիաª և անդ հանգեաւ և եդաւ ի վանս սուրբ նշանին: ՌԽԳ. Կ. ՊՕլսիª Կեռուղի ամս Բ: Ի ՆՂԹ մեռան Յովհաննէս և Աշոտ թագաւորքն Հայոց: ՌԽԳ. Գագիկ որդի Աշոտայ ամս Բ: Այս Գագիկ որդի էր Աշոտոյª որդւոյն Գագկայ Շահնշահի: Ապա զկնի Գագկայ յոյնք տիրեցին Անւոյ ամս ԻԱ. զի ոչ ոքէր ի նոյն ազգէ և զկնի ԻԱ. ամին եկն Ալփասլանն և էառ զմայրաքաղաքն Անի. և յոյժ կործանեաց զեկեղեցիս Աստուծոյ և բարձաւ թագաւորութիւնն Բագրատունեաց: ՌԽԵ. Կ. Պօլսիª Մօնամախ ամս ԺԲ. Մօնամախն մենամարտիկ թարգմանի: Տէր Պետրոս և Ազատ Սարգիս և Գրիգոր Բջնեցին նենգեցին զԳագիկ և զԱնի ետուն ի կայսրն Յունաց. վասն որոյ ելին ի բընիկ աշխարհէն իւրեանցª Տէր Պետրոս և Գրիգոր և Վասակայ որդին. Գագիկ և այլք իշխանք Հայոց. և եկին ի Հոռոմս: Ճ: Արդ յետ մահուանն Սմբատայ որ և Յովհաննէս ի ՆՂԱթուին միաբանեալ ազատագունդ զօրացն և իշխանացն, յաւետ ևս պատրիարգին տեառն Պետրոսի. և ժողովեցան առ դուռն մեծափառ կաթուղիկէինª ի մայրաքաղաքն յԱնի և հաստատեն զԳագիկ զեղբօրորդին Յովհաննիսի թագաւոր ի վերայ ինքեանց ի տեղի հօրեղբօր իւրոյª որ ոչ պատերազմական արութեանց ջանայրª որով վարի իշխանութիւննª մանաւանդ զի առ այնու ժամանակաւն աւելի իմն ի դէպ էր զքաջանալª զի շփոթումն Իսմայէլականացն և ի վերայ յառնել Սկութացւոցնª որպէս ասացաք յառաջագոյն ընդ այսու ժամանակաւ կարծի գոլ և Յունացնª չէր անվրդովª զի ընդ կնոջ ձեռամբն նուաճէր և նոցայն թագաւորութիւնն: բայց սաª զի ի մանկութենէ ընդ դպրութիւն գրոց վարժեալ էր ի նոսին զբօսնոյր և ի տէրութեան աւուրս, զոր իմացեալ ազգին Յունացª առ իւրեանս կոչէին խաբկանօք, յաւէտ ևս ի սադրելոյ իշխանացն. որք երդմամբ հաստատեցին պահել զիշխանութիւն նորա աննենգ ի վերայ իւրեանց. և ոչ կացին յուխտին Տեառն. և կատարած գործոյն կորուստ անգիւտ անձանց և այլոց բազմաց եղև, զի Յոյնք զգնացեալն ի կղզւոջ արգելին և ի տեղի նորա կատապանս արձակէին ամի ամի: Իսկ բնակչաց քաղաքին և իշխանաց զմիմեամբք ելանելով անճոռին յոխորտանօք և ի միմեանս յարձակեալ խորամանկութեամբ և ստաբանութեամբ խորհէին զխորհուրդ նենգութեանªմատնել զմիմեանս կայսերէ բաղբաղելով զձեռն տալն առ Հագարացիսնª որք և իշխանացն անգամ զհայրապետնª և նորա զնոսա. սովին գաղաձարաւ զրաբանեալ, զորս յոչ կամս առեալ տանէին ի բնակութենէ իւրեանց: Իսկ մնացեալքն իբրև զանաերունչս անկուշեալք կիցս ընկենուին և այսպիսի սարասիւ յերկարեալ ամս ԻԱ: Յետ որոյª հուր հարաւային բըքոյն

շարժեալ և եբեր զգազանն մարդախանձª որ հրդեհեալ բնաջինջ արար զազգս մեր. մանաւանդ զԱնի քաղաք. զոր պաշարեալ զաւուրս ԻԵ. և ապա առեալ ոչպէս ի տեսչութենէ Աստուծոյ, զ'ի յաճախիլն մեղաց մերոցª զխնամ տեսչութեան Աստուծոյ ի ցասումն բարկութեան շարժէ: իսկ նոցա ի բերան սրոյ արկեալª անզարմաբար կոտորելով իբրև զմայրիս անտառացª շաղախէին զերկիր արեամբª և պղծելոց գործովքª և պոռնկացելոց գնացիւք: Եւ բարկացւ սրտմտութեամբ Տէր ի վերայ մերª և գարշեցոյց զժառանգութիւն իւր յոյժ: Այլ մերնª զի դադարեաց իշխանութիւնն թագաւորականª պարտ է և ի կնոնացս դադարեցուցանել: Զի թէպէտ և գոյր ուրուք գաւազան տէրութեանª որպէս և Կիւրիկէին կամ այլ ուրեք: Յորժամ տեսին զանհնարին աղէտ կործանման զգլխաւորի տեղւոյսª անձնատուրք եղեալք ընդ ձեռամբ վիշապին, կամաւ ելին փախստեամբ առ կայսրն Յունաց. և նոքա տիրեցին ընդհանուր աշխարհիս. իսկ մենք զկանոնելոց չափª հասուսցուք մնացելովքս մինչև ի մերըս ժամանակ զմարդեղութիւն Արարչին ըստ սահմանելոյս սկիզբն դնելով. և զկայսերացն և զհայրապետականն, սկսանելով անտի, ուր զվախճանն էառ: (53) ՌԽԶ: Աւաղ զի ոչ գոյր թագաւոր Հայոցª կարծեմ խափանել կամի այս գաւազանս: Բայց թէ զայն չարժէաքª ոչ ածէր Աստուած զգառն սուգս ի վերայ մերոյս ազգի, զի ետես Արարիչն զհպարտութիւն մերª և հակառակ կալով կսկծեցոյց զմեզª որպէս ի հնումն զԻսրայէլ, զի թէ յանդրանիկն ոչ խնայեաց, զիարդ ի կրտսերս խնայէր որ նման գոլու կրտսեր որդւոյն քամահեցաք զտերութիւն նորա: ՌԽԸ (ՆՂԷ) Արդª ընդ այս խափանած գաւազանիս հարկ եղև և զմեր տարակուսանքս գծագրել, որ դառն էր ժամանակս ի վերայ մեր յամենայն դիմաց և սատանայ յարոյց ի վերայ մեր և սովաւª կատարէ զկամս իւրոյ չարութեան, որ զքակտումն և զխափանումն ժամատեղեաց մտածեաց թէ ցրուեցէք ամենեքեան ինձ երէց չէ պիտոյ, կամ տուք զհարկն կամ գնացէք: Վանօրայքս ամեն աւերեցաւ և չկայ տեղի գնալոյ. ի~նչ առնեմք. ի վերայ նեղչին և անիրաւ զրպարտողին աղօթս առնել հրամայեցաք ի Փրկչէն մեր. թէ մեք եղաք պատճառ և թէ ինքս Աստուած է իրաւարար. բայց զհանդիպողքդ սմին մոխրաթաւալ երեսօք և լի հառաչմամբ աղաչեմ թէ հանդիպիք սմա տեսութեամբ. մեղայ թողութիւն հայցեցէք յԱստուծոյ. յանցաւորացս և պատժապարտողին. զի բազում տրտմութեամբ վարանեալ եմ. նմին իրի գրեցի զայս սակաւ գիծս: ՌԾ ՆՂԷ թըւին հուր էջ յերկնից և այրեաց զսուրբ Պետրոս յԱնտիոքª և պատառեաց զխորանն. և ընկղմեցաւ գանգռն: Դարձեալ հուր էջ ի վերայ եկեղեցւոյ սրբոյն Պետրոսիª և այրեաց զքար և զփայտ նորա, և այլ Խ. եկեղեցիս յԱնտիոք: ՌԾԷ: Տէր Պետրոս ի գնալն առ Մոնամախ թագաւոր յըՍտամբոլ, օրհնէ զտէր Խաչիկ քուեր որդին իւր ի ՇԲ. թվին և թողու ի տեղի իւր և ինքն երթայ առ կայսրն Յ. արամբք և Ճ. եպիսկոպոսօք և վարդապետօք և մեծաւ պատուով մեծարեաց զնա արքայ և եկաց անդ ամս Դ. ՌԾԸ. ի ՇԵ թըւին եկն ամիրայ մի պարսիցª Դինար անուն և զՄելտինի քաղաքս ի սուր քարշեաց. մինչ զի ծփայր յարենէ ի ծայրէ ի ծայր. և տղայքն ի գիրկս մարցըն մասն մասն յօշեալ լինէին. և զօրքն Յունաց հասեալ ոչ իշխեցին պատերազմել: Եւ ի մտանելն Դինարայ ի Տարօն բազում աւարաւ, իշխանս Հայոց Թոռնիկª որդին Մուշեղայª կազմեցաւ ի պատերազմ. և հայեցաւ ի վանս Գլակայ և ասէ. «սուրբ Կարապետ հասիր մեզ յօգնութիւն.» և կոտորեալ զզօրսն Պարսից էառ զառ և զաւար ի նոցանէ և արար ուրախութիւն քրիստոնէից: Ի սոյն ամի ձիւն եկն յամենայն աշխարհս Կ. օր: Գիշերն հոսեր ընդ երեսս երկրի և ցերեկն գայր յարևելս և յարևմուտս, ի հիւսիս և ի հարաւ. և մէկ օրն կարմիր ձիւն եկն և կոտորեցան երէք և թռչունք, և փախուցեալք ի տունս և ի փողանս մտանէին. և տմարդիկքն անողորմ կալեալ ուտեին. բայց ողորմածքն դարմանէին և արձակէին. և Նասրդօչ ամիրայն Մուֆարզնայ Խ. մոթ. ցորեան և խ. գարի և խ. կորեկ ետ ցանել ի դաշտին և բազում խոտ և դարման և շատք այնու ապրեցան:(54) ՌԾԷ. Կ Պօլսիª Կիրթօտոռն ամս Գ: Կիրթօտոռն սա կոչի կոմանոսª որ բռնութեամբ էառ զթագաւորութիւն և յետոյ աբեղայ եղև և զթագաւորութիւն իւրովի կամաւ ետ ի տուկիծն: ՌԾԹ. տուկիծն ամս Ժ. տէր Խաչիկնª քուեր որդի տէր Պետրոսիª ամս է. ի ՇԷ, թվին փոխեցաւ ի Քրիստոս տէր պետրոս ի Սևաստª և եղաւ ի վանս սուրբ Նշանին կեցեալ յաթոռն հայրապետական ամս ԽԲ:

Տէր Խաչիկª քուեր որդին տէր Պետրոսիª շատ չարիս կրեաց ի Յունաց, զի Տուկիծն տարաւ զնա յՍտամբոլ և կամէր առնել Քաղկեդոնիկ և պահանջէր զգանձս տէր Պետրոսին և Գ. ամիս արգելական արար և հրով փորձեալ ի նոցանէª ոչ այրեցաւ: (55) Ի ՇԹ. թըւին եղև սով սաստիկ և Թուրքն էառ զՍևաստ: ՇԺ. խաւարեցաւ արեգակն ի տրէ ի Ժ. յաւուր չորեքշաբթի: Սուլտանին որդին էառ զԱնի և Իւանէ որդին բազում վնաս արար ի Տլուք: ՌԿԷ. Տէր Գրիգորիսª ամս ԺԷ: Յայսմ թուականի ի ՇԺԴ ին ի տօնի Տիրամօրն յաւուր երկշաբթոջ առաւ Անի քաղաք յԱլփասլանէն զոր կոտորեաց անխնայաբար ի սուր սուսերի, և ի գերութիւն վարեաց զկանայս ր զմանուկս: Էառ և զԱխալ քաղաք. և ի սոյն ամի Բագարատ զԿիւրիկէ կալաւª և զՇամշուլդէ էառ: Դարձեալ յայսմ ամի եմուտ Գագիկ ի Կ. Պօլիս ի ՇԺԴթվին և եղև քննութիւն հաւատոյ և երևեցաւ անդ ուղղափառութիւնս հայոց ճշմարիտ. և փառաւորեցաւ Գագիկ ընդ գիտնականսն Հայոց որք ընդ նմա էին վարդապետք և իշխանք յորժամ գնաց: ԵԼ Գագիկ փառօք ի հոռոմաց և եկեալ ի Կեսարիա և էրանդ մետրապօլիտ մի Մրկոս անուն որ ունէր շուն մի. և վասն ատելութեան զոր ունէր ընդ Հայսª կոչէր զիւր անն անուն արմէն և ի գալն Գագկայ յոյժ մեծարեաց զնա մետրոպօլիան: Իսկ Գագիկ մինչդեռ ուրախութեամբ ուտէին և ըմպէին ի դարպասն մետրոպօլիտինª ասէ Գագիկª «տէր հոգևոր, լուեալ եմ թէ ազնիւ շուն մի ունիս. բեր տեսցուք զնա: եւ եպիսկոպոսն հրամայեաց կոչել զնաª և զանուն ոչ տայինª վասն որոյ շունն անլուր եղեալ ոչ գայր. ասէ արքայª «զիւր անուն տուք որ գայ»: Ասէ եպիսկոպոսնª վասն արիութեանն և տիրասիրութեանն «արմէն» կոչէմք. և յասելն «արմէն» եկն շունն: Եւ ետ արքայ ածել զշունն և զմետրապօլիտն ի խորգ մի և այնչաձ հարին, մինչ մեռաւ մետրապօլիտն ի շանէն, և շունն ընդ նմա. և ինքն կողոպտեալ զեպիսկոպոսարաննª գնաց անտի: (56) Զկնի տէր խաչկայ նստի հայրապետ վահրամ որդի Գրիգորի մագիստրոսիª որ էր մտեալ ի կարգ աշխարհիª բայց կեցեալ էր սրբութեամբª և կոչեցաւ տէր Գրիգորիս սա կոչեցաւ վկայասէրª զի բզում ճառս թարգմանեաց ի հայս և խնդրեաց ի հօրէ իւրմէ զմեկնութիւն քերականինª և կեցեալ յերկար ժամանակսª և վախճանեցաւ ի ՇԾ. թվին ի Սեաւ լեառն, որ կոչի Տորոս, մերձ գոլով բարողի: Ի սորա աւուրս էին Հայոց Զ. կաթուղիկոսք: ՌԿԹ. Մեռաւ Գագիկ շահնշահ, թագաւորն վանանդայ: ՌՀ. Կ. Պօլսիª Դիօժէնն ամս Ե: Ի սոյն ամի ՇԺԷ. թվին երևեցաւ աստղ մի գիսաւոր և եղև սով սաստիկ. և Գոմէշ տիկին Պարսիկ ամիրայ մի ի զօրացն Ալփասլան սուլտանինª եկն յԱսորեստան ի Նսեբին յԱմիթ և յՈւրհայ և կոտորեաց զզօրսն Յունաց: ՌՀԲ: տէր գրիգորիս զյոգնավրդով կեանս թողեալ որ իբրև զերազ ծանեաւ և գայ հասանէ ի լեառն Տօրոս և անտի ի Սև լեառնª և անդ զաստուածային և զանմարմնոց վարս ճգնեալ և զմիայնակեցութիւն յանձն առեալ, իսկ Գրիգոր վարդապետն խաբեութեամբ նսաւ յաթոռ կաթուղիկոսութեան: (57) Եւ թագաւորն Դիօժէն բազում զօրօք ի պատերազմ ընդ Պարոսª և եկն ի Մանազկերտ և էառ զնաª զոր լուեալ բռնաւորին Ալփասլանայª եկն ընդ առաջ. և եղև սաստիկ պատերազմ Դիօժէնն և ըմբռնեցաւ ի նըմանէ և հարկ եդեալ ի վերայ նորաª եթող: Իսկ ազգ նորա ոչ հնազանդեցան նմա, այլ թագաւորեցուցին զՄիխայէլ որդի Դուկծին: Դարձեալ պատերազմեալ Միխայէլª եհար զԴիօժանն, և զօրացն քուրձ ագուցեալ նմաª ածին առ թագաւորն Միխայէլ և ի ճանապարհին փորեալ զաչս նորա կուրացուցին, հրամանաւ կայսերª և յանհնարին խըստութենէ կսկծւոյն մեռաւ ի ՇՀԱ. թուականն: Ի սմին ամի դատաստանք արդարադատին Աստուծոյ և երկայնամտինª յուզեցան ի վերայ խրոխտ և անգառագիղ գազանին, որ Ալփասլանն կոչիւր: Եւ մինչդեռ մըռմռեալ զայրագնութեամբ տիրել տիեզերաց և զմղձկեալ սրտին դառնութիւն թափել, և յայնոսիկ զորս ոչ էր արկել զբռամբ, յեղակարծ ժամանակի սրախողխող եղեալ բարձաւ անբարիշտն յերկրէª և ոչ ևս ետես զփառս Աստուծոյ. բայց ասեն նախ քան զարձակել դառնացեալ շընչոյնª հայեցաւ ընդ սպանողսնª և հիացաւ զարհուրելով, և ապա սատակեալ էջ ի դժոխսª լի դառնութեամբ, ներկեալ զոգի իւր արեամբ անմեղաց և արդարոց,

Աստանօր զխոստացեալ պարտսն հատուցից զմնացուածըս բանից զոր եթող հարկ տեղւոյն այսու պատշաճեալ ժամանակի: Զի ասէ իմաստասէրն աստուածայինª թէ իբրև առնոյր զփառս իշխանութեան բարեբաղտն Մելիքշահ, զկնի հօրն մահուան Ալփասլան կոչեցելոյն, մեծապէս կարգօք յօրինէր զթագաւորութիւն ըստ անուանն արդարև ելեալ արքայ արքայից, ոչ հետևեալ հօրն բարուց և կամաց, այլ յաւետ մանաւանդ զընդեմսն ախորժեալ. մինչ զի և մտահաճ եղեալ զնորայսն բասրէր զիմացմումս իբրև եղեալ հակառակ խաղաղութեան և կենաց մարդկանª արեամբ և զրկմամբ խանդացեալ: Իսկ ինքն իմաստաբար քաղաքավարութեան կարգօք պատրաստէր զամենայն: Արդª խոհեմն այն և արի քան զյոլովս ի թագաւորաց և քան զամենեսեան որ առ մեօքª ոչ այնքան տանէր հոգª որքան արդարութեամբ առ ամենեսին վարիլ. զի մի ոք լիցի տրտում ի զրկելոց և հպարտ ի գոռոզաց: Էր և ազատաբարոյ և մեծախորհուրդ այլ և տեսիլ մարմնոյն արժանի թագաւորութեան. ըստ որում հեզութիւն ի քաղցրութիւն բարուցն լծակցեալ առնէր սիրելի ամենեցուն. զոր միայն կոչեցից թագաւոր և փարթամ: Սա ի դոյզն ժամանակի փոքր ինչ նուազ զբոլորս հնազանդէր զտիեզերսª զոր այլք ի թագաւորաց ի բազում ժամանակս և կամ ոչ բնաւ: Բայց ոչ այնքան պատերազմաւ և բռնութեամբ որքան սիրով և քաղցրութեամբ. զի թէ սակաւ ժամանակաւ այնքան զօրեաց, կարծեմ թեև ո'չ Եւրոպէ կարէր ոչ տալ մուտս արքայութեան նորաª եթե յոլովեալ էին կենաց նորա ժամանակք: Արդª ասաց զայս զկենաց նորա, որ տիրեաց ամս Ի. իսկ զկնի գրեցից զոր ինչ վասն մահուան է ասացեալ: (59) ՌՀԷ. Կ. Ժօլսի Միխայէլª ամս Ը: Չոգաւ տէր Գրիգորիս ի Կ Պօլիս վասն թարգմանութեան: Յայսմ ամի եղև ահագին սով ընդ ամենայն երկիր. և աւերեցաւ արևելք: Այլև ի սոյն ամի. և այլք ասեն թէ ի ՇՀԷ. ամին գնաց թագաւորն Գագիկ ի Տարսուս առ Աբըլղարիպ իշխանն հայոց վասն խնամութեան և ի դառնալն մեր յԱռճիասª կալան զնա իշխանքն Յունաց և խեղդեցին զնա. Գ. եղբարք որք էին ի միում բերդի և ինքն Գագիկ ընդ անցանելն առ նոքօք խոնարհեցաւ ի տես նոցա և յողջոյն: Եւ այլք ասեն թէ ի յորս կայր և ի քուն գտեալ Մանդպեանքնª տարան ի բերդն Կանդռօսկաւի և անդ սպանին: Իսկ իշխանքն Հայոց և ամենայն զօրք նոցա լքան և յամենայն տեղիս ցրուեցան, յորոց իշխան մի արեանառու Գագկայª Ռուբէն անունª որ կալեալ ունէր զԿօսիտառայ բերդն. յորժամ լուաւ զմահն Գագկայª յարուցեալ ամենայն զարմօք իւրոք և եկն ի կողմանս Փռիւգիոյª դիմելով ի գիւղ մի Կօլիմօզօլօ անուն. և անդ բնակեալ, յորում լերինն էին բնակեալ բազումք յազգէն Հայոցª ղորս զամենեսեան զնոսա առ ինքն կալեալ մեծն Ռուբէն և նօքօք զօրացեալ էառ զլեռնային կողմանսնª զՀոռոմսն անտի ի բաց մերժեալ և զնոցա տեղիսն առեալ: Եւ Հ. ամազ լեալ բարեպաշտ կենօք վերափոխեցաւ առ Քրիստոս և թաղեցաւ ի սուրբ ուխտն Կաստաղսն թողեալ զիշխանութիւն յիւր հարազատ որդին ի Կոստանդին որև տիրեաց հռչակաւոր բերդինª որ Վահկայ կոչի, յորում տուն եդ ինքեան անդ և զտէրութիւն իւր հաստատեաց. և նովաւ բազում տեղիս էառ: Ի ՇՀԲ. ամին ի բռնութենէն Տաճկաց ել Օշին իշխանն ի ժառանգութենէ իւրմէª որ կոչի Մայրեաց ջուրքª հանդէպ Հանձակայª ունելով ընդ իւր զեղբայրն իւր զՀալկամ. և զմայրն իւրª և զամուսինն իւր. ազատադունդ իշխանօքն և ամենայն գահիւն. ըւնելով ընդ իւր և զմատն սուրբ առքելոյն Պետրոսի: Եւ եկեալ յաշխարհն Կիլիկեցւոց և աջողմամբ Քրիստոսի և սուրբ մատին առաքելոյնª էառ ի Տաճկաց և զականաւոր բերդն Լամբրոն. ըր է մերձ առ ստորոտով լերինն Տօրոսի ի գահ մայրաքաղաքին Տարսոնի: ՌՀԹ. ի ՇՀԶ. թվին նստաւ կաթուղիկոս տէր Սարգիս և յայսմ ամի էին Գ. կաթուղիկոսք, տէր Գրիգորիս Վահրամն և տէր Սարգիս և Աղուանիցն: Ընկեցին յաթոռոյն զտէր Գէորգ վարդապետն և զտէր Սարգիս և եկաց միահեծան կաթուղիկոս Հայոց տէր Գրիգորիս: Եւ յետ մահուան իւրոյª ետ զքըւեր որդիս իւր զԳրիգորիս և զներսէս ի տէր Բարսեղ, որ եկաց կաթուղիկոս զկնի տէր Գրիգորիսի ամս ԼԱ: ՌՁԳ. Կ. Պօլսիª Ալեքսնª ամս ԼԸ: ի ՇԼԱ. թըւին էառ Սուլեհմանն զԱնտաք: ՌՁԵ. տէր Բարսեղ ամս ԼԱ. ՇԼԲ թըւին նստաւ տէր Բարսեղ յաթոռ հայրապետութեանª որդին Վասակայª և զամենայն հակառակսն հնազանդեցուցանէª որք էին յայնմ ժամանակի Զ.

կաթուղիկոսք գնացեալ առ մեծ սուլտանն Մելիքշահ որ ի Խորասան բազում համարձակութեամբ ընդ քաղաքամէջսն պարսից ձիով և խաչալամով, որ առաջի ամբարձեալ էին ի ձողի: (57) Ի ՇԼԱ. թվին Լիպարիտն տաճիկ եղև և Կիւրիկէ Շաքոյ թագաւորն ի Սուլտանն չոգաւ և դարձաւ անդրէն գրուատով: Ի սոյն ժամանակն ի Դ. բաժանեցաւ Հայոց կաթուղիկոսութիւնª տէր Բարսեղ յԱնի, տէր Պօղոս հայրն Վարգայ ի Մարաշ, տէր Թորոս ի Հայնի: Ի ՇԼԲ. թվին Բուղան ամիրայ էառ Գանձակ, զՓալտուն կալան և ի Սուլտանն տարան: ՌՁԹ. Խպանին զսուլտանն Սուլէման: ՌՁԸ. ի ՇՀԶ թվին ի սուլտանն գնացին Հայոց և Վրաց թագաւորքնª Կիւրիկէ և Գօրգի: Եկն ի Խորասանայ Մելիքշահ Սուլտանն և էառ զԱնտաքª զֆիշառտոսն տաճկացոյց յիւր կամաց և ետ նմա զՄարաշ և կոխեալ երիվարն ի ծովնª և ետ շուքը Աստուծոյ որ տիրեաց խաղաղութեամբ ի ծովէն Պարսից մինչև ի ծովն արևմտից. և ձուկն խորովեալ եկեր և զթուրն կապեալ ի ծովն ընկեցª և դարձաւ յԱնտիոք և ետ զԱնտիոք Էլիսանին, և զհալպաղսն Կոյրին և զՈւռհայ Բուղանին և ինքն ի Խորասան գնաց: ԼՂԷ: յայսմ ամի մեռաւ Մելիքշահ Սուլտանն բարի: Իսկ զի յաւուրս թագաւորութեան սորա առաւել խաղաղացաւ աշխարհն ամենայն մանաւանդ երկիրս Հայոցª որ ի նախնի բռնակալացն ի սպառսպուռ զկործանման բաժակն արբեալ էր յանցեալ ժամանակս, ախորժելի եղև բանիւք դրուատիւք վարդապետին սրբոյ գրելª և խոստանալ դարձեալ գրել արուեստաբան և երկայն ճառիւք: Եւ յորժամ զկենացն վճարէ զասացուածª զմահուանէն այսպէս է գրեալ, թէ ի ՇԽԱ. թվականինª սպանաւ մեծ հազարապետն արքային Պարսից Մելիքշահ, որում անուն էր Հասան: Իսկ ըստ պատուոյ աստիճանին Վըզուրկ-խուճայ. և զկնի աւուրց ԻԸ. ից մեռանի և ինքն Մելիքշահն զորմէ համբաւեր յոմանցª դեղակուր ի կնոջէն լեալª որ էր հեզ առ ամենեսեան և քաղցր բարուք, յաւետտ առ ազգս քրիստոնէից: Եւ ետ մահուան նորա անպատմելի եղև խռովութիւն ամենայն ազգացª զամս Դ. զի եղբայր նորա Դըդուշն և որդի նորա Թեքիարուխն զայսոսիկ զամս մարտիւ պատերազմաց զբարեյարմարութիւն զամենայն ի բաց կտրեցին,վասն զի ոչ ընդ փոյթ միոյ ի նոցանէ տիրելոյª հռոմունս արեանց իբրև զուղխից լինէր, ոչ միայն զինակիր նահատակացն. այլև առհասարակ աղանց և գաւառաց և նեղութիւնք վշըացª սովու և գերութեան, և այսպէս բարիքն ի բաց վճարեցան ընդ խզման կենաց թագաւորին, որոյ երկք և աշխատութիւնք թագաւորական ուրոյնª և շահն և օգուտն հասարակաց ամենեցունª մեծամեծք և ընտրելիքն մանաւանդ զխաղաղականն ասեմ զկեանսª և զանկարօտս և զանհակառակս զի սիրէր զազգս մեր այնքան, մինչ զի աղօթս հայցէր և օրհնութիւն. յորմէ և անդ երբեմն չոգաւ հայրապետնª օշ թէ միայն էր աշակերտեալ քրիստոսական կրօնից և կարգաց:Արդª ի քաղաքին յորում նստաւ և թագաւորեաց յԱսպահան, որ է մայր քաղաքացն պարսիցª մեռանի անդ: (60) ՌՂԶ: Սովն չարալլուկ ի լնուլ չափոյ մեղաց ըստ Ամուրհացւոցն պատառեցաւ դըժընդակ երկանցն չար ծնունդն, և հուր եկեր զգեղեցկութիւն անապատիª փոքր ինչ նուազª և իսպառ իսկ: Սկիզբն շրջանի Շ եկին: ՌՂԷ: Սպանաւ Դըդուշն արքայ դամասկոսի և Պաղեստինացւոց և նոցա մերձաւորացըն ի Բեքիարուքէն Իսպահան պատերազմաւ ի ՇԽԴ. թվին: Հռոմայեցիք ելին ընդ Թիրակ ի կողմանս Ասիացւոց խնդրել զքէն վրիժուց տառապանաց քրիստոնէցª ի Սկիւթացւոց և ի Պարսիցª հանդերձ տաճկաստանու: եւ բազում կրեցին նեղութիւն յորդւոյն սատանայի Ալէքս կոչեցելոյª որ էր թագաւոր յունաց ի կոստանդնուպօլիսª գաղտնի և յայտնի նենգութեամբ, մահարար կերակրօք և ծովու նենգելով իւրովքն, յորս վստահացուցանէր զնոսաª և բարբարոսացն խորամանկութեամբ զինքն ունողօք վարդապետ, որում հատուսցէ Տէր քանզի և չէր իսկ քրիստոնեայ, որպէս և լուաք ի յոլովից, որպէսև ոչ մայր նորա: Եւ այս բանքս գրեալ էր վարդապետին Սարկաւագի: Ի սոյն ամի ի ՇԽԷ, թվին առին Հռոմայեցիք զԵրուսաղեմ ի Տաճկաց և կոտորեցին զնոսա սրով ԿԵՌ. ի տաճարին և այլ բազումս ի քաղաքին, և տէրվահրամ յԵրուսաղէմ էր յառնուլ քաղաքին, զոր կամեցան սպանել Հագարացիքնª և պահեաց Աստուած և տուկն Գօնդօփրէ տիրեաց Երուսաղէմի, և ի ՇԽԹ. ամի մեռաւ Գօնդօնփրէ և եկաց առաջին թագաւոր երուսաղէմի Պաղտիննª եղբայր Գօնդօփրէի Կոմսն Ուրհայ ամս ԺԷ: (61)

ՌՃ: Եղև թափումն Անտիոքայ և Երուսաղէմի և Ուրհայոց ի ձեռաց անօրինաց: ՌՃԲ ի ՇԽԹ. թվին Կոստանդին որդին Ռուբենի յաւուր միում նստեալ էր ի Վահկայն և եդեալ կայր առաջի իւր արծաթի սկուտեղ մի և այն յանկարծակի թռեաւ և գնաց յանկիւնս տանն և ի մեջ այլ Է. սկուտեղացնª որք անդ կայինª եմուտ, և զայն նշան ասացին մահուանն Կոստանդեայ, որև մեռաւ իսկ և թաղեցաւ ընդ հօրն իւրում ի սուրբ ուխտն Կաստաղօն և զիշխանութիւն նորա էառ անդրանիկ որդի նորա Թորոս ամս ԻԹ. կացեալ. և Լևոն եղբայր նորա կայր առ նմա: Այս Թորոս իմաստութեամբ և քաջութեամբ առաւել գտաւ, որ և իսկոյն զվրէժ արեան Գագկայ թագաւորին առեալ. զՄանտալէի որդիսն կալեալ եսպան և զբերդն Կանդռասկաւի քակեաց և զբազմութիւն գանձուցն էառ և զբնակիչսն եբեր բնակեցոյց առ ափն Պառատիս գետոյ. որ այժմ ներքին Կրակայ կոչի: Գտաւ անդ և զպատկեր սուրբ Աստուածածնին և ընդ ինքեան բերեալ և յորժամ տիրեաց Անարզաբու շինեաց զմեծ տաճարն և անդ եգ զպատկեր Տիրամօրն: Շինեաց սա և զսուրբ ուխտն Դրազարկ և զՄաշկաւորն և զայլս բազումս զոր վերստին նորոգեաց և պարգևօք փարթամացոյց: (62) ՌՃԳ: Առաւ Շէզառն յանօրինաց ՌՃԵ. ի ՇԾԳ. թվին առաւ Աքայ յանօրինաց: Ի ՇԾԳ. թվին մեռավ Բեքիարուխն որդի Մելիք -Շահին: ՇԾԴ. Խզըլն էառ զԼօռէª և զուխտսն սուրբ զՀաղբատ և զՍանահինն այրեաց: այժմ երևեցաւ աստղ գիսաւոր: Սպանաւ Սկիւթացի բռնաւորն Խզլըն որ թարգմանի կարմիր, յառման քաղաքին Դըւնայ ի զօրացն Պարսից զոր պաշարեցին Զ. ամիս ՌՃԺԱ: ի ՇԾԸ. թվին առաւ Տրապօլիս յանօրինաց: ՌՃԺԲ: Ի ՇԾԹ. թվին առաւ Պերութ և Սայիտէ յանօրինաց: ՌՃԺԳ: Ի սոյն ամի ի ՇԿԲ թվին կործանեցան բազում բերդեր և քաղաք և գիւղք և վանորայք և Մարաշ հիմն ի վեր տապալեցաւ և շարժեցաւ ի Մօսլայ մինչև յՈւրհայ: Եկն և ի գարունն մարախ յոյժ և սաստիկ: ՌՃԺԲ. և ի ՇԾԹ. թվին մեռաւ Մանուչէ ամիրայն Անւոյ: Հանգեաւ ի Քրիստոս բարեպաշտ իշխանն Գող-Վասիլնª տէրն Քեսնոյ, Բեհեսնոյ, Մարշայ, Ռապնայ, Փարզմանայ, Հռոմկլային Մասրոյ և այլ գաւառաց: Մեռաւ և յայսմ ամի Տանգրիª Տէրն Անտաքուª և էառ զիշխանութիւն Ռուճէլն: (63) Ի ՇԿԲ: Ամին վախճանեցաւ տէր Բարսեղ հայրապետն Հայոց, և յաջորդէ զաստիճանն տէր Գրիգորիս մեծաշուք պատուով նստեալ յաթոռ վիճակի սրբոյն Գրիգորի հայաստանեայցս լուսաւորչի, որ յազգէ նորին հարազատութեան ճանաչիւր: Եւ յաղագս աստուածընկալ և հոգիընկալ շնորհի ընկալելոյ և սրբական և մաքրափայլ վարուցն պատուեալ փառաւորութեամբ ոչ միայն ի մերազեայ արանցª այլև յօտարասեռ թագաւորաց և յիշխանաց. մանաւանդ ի հռոմայեցւոց թագաւորացն և պատրիարգացն: Սա չոգաւ ի քաղաքն սուրբ յԵրուսաղէմ և անդ տեսեալ և երկրպագեալ տեղեացն սրբութեանª ուր Աստուածն մարդացաւ., հաղորդ եղև չարչարանացն Քրիստոսի զի և փառացն ակն ունիցի կցորդիլ: Եւ անդ ծանուցեալ և իմացեալ զառատահոս ծաւալումն աստուածային շնորհին ի վերայ հայրապետին, ազգն Հռոմայեցւոցª իշխողքն աշխարհաց, որ Ֆռանկք կոչին և ընդ վայելչազգեաց և պատշաճագեղ տեսիլ մարմնոյն, ծանեան և զհոգւոյն գեղեցկութիւն և տեսիլ մարմնոյն, ծանեան և զհոգւոյն գեղեցկութիւն և ի բանսն հաւատոյ զճշմարտութիւն ամենևիմբª զոր պայծառ և կանոնական կարգաւª և քանոնով վարդաօետական ճոխութեամբ բարբառէր: Ուրախացան հաճելութեամբ և առաւել սէր հաստատեցին ընդ հայրապետին և ընդ ազգս մերª և այս ամենայն տեսչութեամբ Աստուծոյ նախախնամի, զի ոչ մերժէ տէր զժողովուրդ իւր, զոր առ անզգամս ժողովրդոց առէ սաղմոսերգնª հանդերձ յետագայ բանիւքն: Բայց վասն զի զսկիզբն ամացª և զյաջորդել առաջնորդութեան, կամիմք տակաւին նշանակել, և այսօիսի յաջողուածք և այլ բարեբազտութիւնք և գործք գործելիք զկնի ամաց օր ըստ օրէ յաւելաւ այնր աղագաւ աստանօր թողաք զայլոցն պատմութիւն, զորս եթե արժանի լինիմք յիւրում տեղւոջն գրեսցուք: Եւ աստանօր զայսոսիկ ծանիցուք մերոյ հրամանատուիգ և պատուասիրի:

Ի նոյն թուականին ի ՇԿԲ. ին. յորում վախճանեցաւ Բասիլիոս կաթուղիկոսն, փոխի մահուամբ առ տէր և Գէորգ վարդապետն երանելի, անուանեալն Մեղրիկ: Ի սմին ամի և արին Հռոմայեցւոց Տանգրի, որ ունէր զԱնտիոքացւոցն քաղաքª հանդերձ այլովք ևս բազմօք քաղաքօք և գաւառօք, այր աստուածասէր և բարիª մեռանի մահացաու դեղօք ի պատրիարգէն իւրեանց, ի նմին յԱնտիոք քաղաքի, ի նոյն ամի ի պահս քառասնորդաց սուրբ պասեքին ի Ե. երորդում շաբաթուան չորեքշաբթի աւուրնª յորում գոյացան լուսաւորքդª խաւարեցաւ արեգակն: Ժողովեցան խորդք և արագիլք ի դաշտն Ամթայª ի տեղին որ կոչի Թըլխըմօ, անթիւ բազմութեամբ: Եւ ապա յիւրաքանչիւրոցն Է. Է. դեսպան արձակեցին առ միմեանսª զաւուրս Գ և ապա բախեցին զմիմեանս մեծապէս ճչիւք, և կռուեցան մինչև ց'ինն ժամն, և անկան յերկուց կողմանցն բազմօք յոյժ, և պարտեցան արագիլքն և փախեանª և խաղաղացաւ պատերազմնª և զպատճառն գիտէ Արարիչն: ՌՃԺԶ: Տէր Գրիգորիսª ամս ԾԳ: Աստ ի վախճանելն տեառն Բարսղի և ի նստիլն տեառն Գրիգորիսի տղայ հասակաւª ԺԵ ամաց յաթոռ հայրապետականª Դաւիթ անուն ոմն եպիսկոպոս յաթոռն Աղթամարայª արհամարհէ զտղայութիւն Գրիգորիսի և ապստամբեալ նստի կաթուղիկոսª հաւանեցուցեալ ինքեան և զաթոռն Սիւնեաց և զԹադեոսի առաքելոյնª տարի մի, և յետոյ դարձան նոքա ի հնազանդութիւն մեծ աթոռոյն. և Աղթամար մնաց յիւրում ապստամբութիւն: (64) Ի ՇԿԴ. թվին շինեցին քրիստոնեայք զՔարաք և զՇօպագ: ՌՃԺԸ: ի ՇԿԵ. թվին Պաղտիննª թագաւորն Երուսաղէմի: Եւ երկրորդ թագաւոր եկաց միւս այլ Պաղտինն Տպուրգ ազգական նոցաª ամս ԺԵ: ՌՃԻ: Մեռաւ Ալէքսն և թագաւորեաց որդի նորա Պէրփէրօճաննª ամս ԺԶ: ՌՃԻԱ. ի ՇԿԸ թվին էառ տաճիկն և թուրքն զՈւռհայ քաղաք և ի Ֆռանգացª և կոտորեցին, ԼՌ. սպանին, և ԺԶՌ գերեցին և զլիով զրոյցն յայլոց պատմողաց տեղեկանաս: Դարձյալ ի սոյն ամի ի ՇԿԸ. թվինª եղև սաստիկ պատերազմ ի Կարմիրովիա. և պարտեալ զօրք Ֆռանգաց և Հայոց վասն անօրենութեան իշխանացն. և Ռուճէլ տէրն Անտաքու բազում զօրօք կոտորեցաւ: Եւ յառաջ քան զայս պատերազմս սիւնք հրեղէնք երևեցան յերկինս ի հիւսիսոյ և յարևելիցª յերեկօրեայ մինչև ցառաւոտն, և երկիր ամենայն իբրև խանձիւ բորբոքէր: ՌՃԻԲ: Դաւիթ թագաւորն Վրաց եհար զԷլխազի և զՄըլըքն: ՌՃԻԴ: Ի ՇՀԱ թվին. Դաւիթ թագաւորն էառ զՏփխիս: Շարժն տարաւ զԽորասան յաւուր ուրբաթուª և փլաւ մեծ մզկիթն և կորոյսª ԸՌ. այր և կին: Ի ՇՀԳ. ամին էառ դաւիթ զԳադ և զտէրունականն: Ի սոյն ամի ի ՇՀԳª և զԱնի էառ, և ինքն մեռանիª և որդի նորա Դեմետր թագաւորէ: Ի բազում հինահարութեանց և իսպառսպուռ ջնջելոյª ասպատակ արձակելով յաշխարհս մեր երբեմն ի Սկիւթացւոցª անհնարին նեղութեամբ, տարակուսեալ տառապեալ բնակիչք քաղաքիս Անւոյ. և Շիրակ գաւառիª խորհեցան ելս գտանել մրրկին ձեռն տալով յարքայն Վրաց ի Դաւիթ, նենգեցին ամիրային Աբըլսուարայª որդւոյ Մանուչէի, որ տիրէր քաղաքին յետ հօրն մահու. առնըլով զթագաւորն ի ներքսª բանալով ըղդրունս քաղաքին, որ ընդ մտանելն առ ժամայն, եղև վընաս արեան և ոչ միոյ շնչոյ: Բայց կալեալ զԱպլսուաբ որդւոքնª ընդ իւր խաղացոյց յերկիրն Վրացª և ի մահարար տեղւոջ բնակեցոյց զնոսա. ուր երկուք յորդւոցն հանդերձ հարբն վճարեցին զկենցաղս: նոյնպէս և քաջն Դաւիթ մեռանի անդէն, և թագաւորէ աշխարհին Վրաց որդի նորա Դեմետրէ, գովեալ յամենայն մանկական արութիւնս: Իսկ Փատլունª անդրանիկն Աբլսուարայ գնացեալ յառաջագոյն ամօք առ ամիրապետն ի Խորասան, յորժամª լուաւ զայսպիսի լուր զհօրէն և զտեղացնª փութացաւ գալ յերկիրն մեր. և շուրջ զքաղաքաւս զիշխողս իւրաքանչիւր տեղեաց ի բանի արարեալ պաշարեաց զսա:վասն որոյ և զամն զայն ողջոյն օր ըստ օրէ սաստկացան հարուածք սովոյն: Եւ բնակիչք սորա ի կողմունս կողմունս ելս առնելով գիշերի, յորոց վերայ անկեալ դարանեալքնª զարս կոտորէին. որոց արեամբ և ոսկերօք ծածկեցաւ երկիր: Եւ զկանայս և զմանկունս վաճառակուր առնէին. և թէպէտ և տեղակալք գային յաշխարհէն Վրացªերբէք երբէքª արք ընտիրք որպէս և անուանի քաջագօտին Իւանէ որդի Ապլհեթի որ բազում արութիւն ցուցեալ

զասպատակս կոըորէր. և ի զօրաժողով լինել ի վերայ քաղաքիս Փատլնոյ հեծելօքª առ ոչինչ համարեալ զեկեալսն, ի պարտութիւն մատնեաց, այլև սակաւ արամբք պատճառ եղև փրկութեան քաղաքիս մարտակցութեամբ բնակչաց սորա: Եւ յայսմ պատերազմի առաքինացաւ կին մի ի վերայ պարսպացսª առնացի ստացեալ սիրտ հալածականս առնէր քարամբք ըզմարտուցեալսն յելանելն ընդ պատուարանª առ ոչինչ համարեալ զխոցուածս նետիցն զոր վիրաւորէին արտաքուստ և էր նորա ըստ արժանի արագութեան իւրոյ, Այծեամն կոչեցեալ: Սակայն վասն զի թագաւորութիւն Վրաց չև էր հաստատեալ բովանդակª և սովն և մարդածախութիւնն յոլովացաւ, ապա հարկեցան տալ անդրէն ի Փատլունն զսա դաշինս երդմանց պահանջեալ ի նմանէª չառնուլ վրէժս ի նենգաց հօր նորա և եղբարց. զոր թէպէտ և յանձն առնոյր առ ժամն. այլ յետ զպարապ առնլոյª իւիք իւիք հնարիւք էառ վրէժս հատուցեալ նոցա զհատուցումն, յորոց իշխանակալութեան թէպէտ և խաղաղանայր երկիրս ի սովորական հինից. այլ յաղագս վերոյգրեալ նեղութեանցª և վասն հարկապահանջ յափշտակութեանց եկն եհաս ի վերայ մեր վերջին աղքատութիւնª և տառապանք անհնարինքª որ յառաջագոյն ժամանակօք ունէր զաշխարհս Հայոց: Եւ աստանօր յաւելաւ յաճախապէսª մի զհետ միայ մինչև յաւուրսս յայսոսիկ յորում եմքս. բայց սրբազան հայրապետն և առաջնորդն հաւատոյ տէր Գրիգորիս, վասն զի ուխտ սիրոյ ունէր առ Ապլսուար վասն սեփական աթոռոյսª գալ այսրէն նորա յօժար կամակցութեամբ, յորժամ լուաւ զհամբաւս զայսª առաւել զայրացաւ տրմագին ցասմամբ առ գործողս իրին: (65) Եւ այս ամենայն լինի յետս ընդդեմ, և անուղայ իմացուածք ի յառաւելութենէ մեղաց, զի իբրև զտուն դառնացողաց արարաք զանձինս մերª և իբրև զմոռացասէրն Յակոբ յաւելաք մեղս յանօրէնութիւնս, կաշառօք մարգարէանամք, և պակասեցան յունայնութեան աւուրք մեր, զի թողաք զայն որ ծնաւ զմեզ, և նա ետեսª և սրտմտեցաւª նախանձեցաւ և դարձոյց զերեսս իւր, սպառնացեալª զկծեցուցանել զմեզ անպիտան և անմիը ազգաւ, և արբուցանել զբաժակ բարկութեան. և պահել զմրուրն. դարձեալ արբուցանել, եթէ մնայցեմք ի նմին անզղջութեան: Իսկ մենք ի կարգ շարագրութեան գնասցուքª զի զանձնէ ամբաստանեմքª և չէ օգուտ: Ի ՇՀ. թվին. վարդապետն Կիրակոս կանոնագիրն Դրազարկուն հանգեաւ ի Քրիստոս: Ի սոյն ամի մեռաւ և պարոն Թորոս և թաղեցաւ ի Դրազարկն. և էառ զիշխանութիւն նորա Լևոն եղբայրն իւր, վասն զի զԿոստանդին որդին նորա կալան ոմանք անբարիշտքª և մահացու դեղօք հանին ի կենաց. և կեցեալ պարոն Լևոն ամս ԺԲ: Այս պարոն Թորոս, որ մեռաւ առաջինն է և ոչ վերջինª որ էր որդի եղբօր սորա Լևոնի, զոր տարաւ Պէռփէռօժանն գերի, զԼևոն և զերկու որդիս նորաª զԹորոս և զՌուբեն: Իսկ այս Թորոսս որդի է Կոստանդեայ որդւոյ Ռուբենի: Ի ՇՀԸ. թվին փոխի յաշխարհէս մեծ վարդապետն Սարգիսª որ է ի Փառիսսոյª որդի քահանայի միոյª և աշակերտ սորա Երեմիա. որ և յասելն վարդապետին թէª լուռ լեր զամս Գ. լուռ եկացª ընդ միտս և ընդ Աստուծոյ խօսէր, որ և Անձրև կոչեցաւ: Եւ ընկերք սորաª տէր խաչատուր և Գրիգոր և Յովհաննէս և Սամուէլ ամենքեան սոքա Անեցինք: ԶԼևոնն խանգրեաց տէրն Մարաշայ Պաղտինն և յետ երից ամաց տէրն Անտիոքայ Պետևինն կալաւ զԼևոնն: Իսկ որդիքն լևոնի յարեան հակառակ միմեանց. և կալեալ զհարճեղբայրն իւրեանց զԿոստանդինª խաւարեցուցին զաչսըն: Իսկ Պետևինն յետ երկուց ամսոց էառ զորդիսն Լևոնի պատանդª մինչև ետուն զՄըսիս և զԱտանայ և զՍարուանդիքարն և ԿՌ. դեկան գին և ապա արձակեաց զԼևոն: ՌՃԼ: Ի ՇՀԷ. թվին. արքայ Դեմետր եհար զԽարասնդուռն Աթաբակի նոր բերդին բազում զօրօք: Եւ ի սոյն ամի Ապուլէթ և Իվանէ որդի նորա զԳմանիս առին և յայսմ ամի առին զԽունան Իւանէ և Սմբատ: ՌՃԼԳ: Ի ՇՀԹ. էառ Լևոն զքաղաքսն Կիլիկիոյ զՄսիս, զԱտանայ, և զՏարսոնս և քանզի տէր ոչ գոյր Անտիոքայª յարեան Ֆռանկք ի վերայ նորա անձնագիր լինելով տապալեցին զերկիր: Եւ ի ՇՁ ամին էառ Լևոն զքարն Սարւանդի և եղև խռովութիւն ի մէջ Ֆռանկին և Լևոնի: Իսկ Լևոն և իւր քուերորդին եղեն ի մի կողմն, և թագաւորն և զօրքն Անտիոքայ ի մի կողմն. և աւերեցին զաշխարհն Կիլիկիոյ. և զկնի նոցա անօրէն աղգն Իսմայէլի եկին և գրեցին զազգն քրիստոնեից անհամար

բազմութեամբ և կրկին աւերեցաւ աշխարհն Կիլիկիոյ: Ի ՇՁԱ թվին մեռաւ Լևոնն և կրտսեր որդի նորա Ռուբէն ի Կոստանդնուպօլիս և մնաց Թորոսն անդ, զոր յետ Բ. ամաց եկն և էառ զԱմուտայն և զառիւծ բերդ և զՎահկայն և նովաւ զբոլոր աշխարհն Կիլիկիոյ. զՄսիս և զԱտանայ և զՏարսուս և եհաս մինչև գահն սօրիոյ և մինչև ի ծովն մեծª ծագէ ի ծագ տիրեալ: ՌՃԼԱ: Ի ՇՀԸ ամին փոխեցաւ ի Քրիստոս մահուամբ վարդապետն մեծ որ Սարկաւագն կոչիւրª ի Հաղբատ: Ի ՇՁ. թվին փլաւ ամենափրկիչն յԱնի. ի մարերի ի ԺԵ. շաբաթոջ: Ննջեաց յայսմ ամի լուսաւորիչ և սուրբ վարդապետն Դաւիթ Ալուկայ որդի: Կուզն ամիրայ եհար զԱպուլէթ և զԻւանէ: Ի ՇՁ. թվին մեռաւ թագաւորն Երուսաղէմի Պաղտինն Տպուրք: Եւ երրորդ թագաւոր եկացª Տուքն, իւր փեսայնª ամս ԺԲ: Ի ՇՁԱ. ամին ել Պէռփեռժօնն և էառ զԿիլիկիայ լերամբք և դաշտօք և ամրոցօք. և զԼևոննª կնաւ և Բ. որդւովք Թորոսիւ և Ռուբենիւ կապեաց և առաքեաց ի Կ. Պոլիս. իսկ Բ. որդիք նորաª Ստեֆանէ և Մլէհնª ոչ պատահեցան յըմբռնել հօրն իւրեանց քանզի առ կոմսն Ուռհայու էին գնացեալ. որ էր նոցա քեռի: Իսկ կայսրն զբոլոր Կիլիկիա էառ. և զՀայոց զօրսն ի սպառսպուռ ջնջեաց: Եւ ի սոյն ՇՁԱ. թվին մեռաւ Փատլուն ի պատերազմի տիրեալ ամս Է: Եւ յետ նորա եկաց եղբայր նորա Մահմուտ: Արեգակն խաւարեցաւ յՕգոստոս Բ. ի չորեքշաբթոջ աւուր ի սկսման յեօթն ժամէնª մինչև ցհասարակաւուր Թ. ժամուն: Ի ՇՁԳ. թվին Պարոն Թորոսնª տէրն Կիլիկիոյª զերծեալ ի գերութենէ զկնի մահուան հօր իւրոյ Լևոնիª զոր գերեալ թագաւորն Ստամբօլայª զի խափանեսցեն զառաջանալն նոցա. և նա զերծեալ եկն հետևակ առ Աթանաս պատրիարգն Յակոբկաց և նա ետ նմա զձին իւրª ր ԲԺ. անայրª որք ածին զնա ի գիշերի ի բերդնª զոր Ամուդայն կոչեն, և այնու դարձեալ տիրեաց բոլոր երկրին: Եւ ոմանք ասեն թէ ի ՇՁԳ. ամին եկն Պէռփեռօժանն ի Կիլիկիայª և մեռաւ յԱնաւարզայª յիւրոյ դեղեալ նետէնª որ վասն որսոյ խոցեալ եղևª և թագաւորեաց Մանուէլ որդի նորա ընդ նորաª ամս ԽԶ: Ի սոյն ամի եկն յաղթող և քաջ զօրականն Քրիտոսի Թորոսª որդի Լևոնի, և զԿիլիկիա բոլոր էառ. որպէս վերոյ գրեցաք: Բայց սեն ոմանք թէ նաւով յԱնտիոք ել և եկն ի Կիլիկիայ եգիտ զեղբայրն իւր զՍտեֆանէնª և հնարիւք նախ զԱմուտայն առին, և ապա նովաւ այլոցն տիրեալ: Իսկ այլք ասենª թէ մինչ ի Կ. Պօլիս էրª Դշխոյ կին մի սիրեաց զնաª և ետ նմա գանձս բազումս, և Թորոս զգանձն հետ բերեալ գնաց ի լեառնն Վահկայինª և յայտնեաց զինքն քահանայի միոյ. և քահանայն ուրախացեալ գործ նմա հովուի. և ի Հայոց որք մնացեալք էին և լերինն բնակէինª պատմեաց նոցա քահանայն և փութով միաբանեցան և իվեր առին զԹորոսնª և նախ Վահկային տիրեացª և ապա այլ բոլոր Կիլիկիոյª և զիշխանութիւն Յունաց էառª և զնոցին զօրսն իսպառ վանեաց: (66) Ի ՇՁԴ. Յազգեէն Ալիա Բ. արքª անուն միոյն Աբդլայ և միւսոյն Մամունի, որդիք Աբդլայ խալիֆային Եգիպտոսի, որք յետ մահուան հօրնª փախեան յաւագ եղբօրէն իւրեանց ր անցին յաշխարհն Ափրիկոյª և Բ. գրովքն զոր ունէին ընդ ինքեանս. որ մինն ուսուցանէր զարուեստ քեմիային և միւսն զտլսմաթինª և զսուտ հրաշից կախարդութեան և նոքօք հարստացան և աճեցին և հաւանեցին ինքեանց և օրինացն Մահմետի զվայրենաբարոյ և զանարուեստ և զաղքատ և զանթագաւոր և զբարբարոս ազգսն և առին ի նոցանէ կանայս և փարթամացուցին զերկիրն, և եդին յորդոց իւրեանց իշխանս և խալիֆայս, այլև հանէին դիւթութեամբ ի գերեզմանաց զդևս ի կերպարանս մեռելոց նոցա, որք «ասէին այդ է հաւատ և աստուածապաշտութիւն. երանելիք էք թէ առնիցէք զոր դոքա ասեն, և յետ մահուան անեզրապէս թագաւորէք:» եւ նոքա ափշեալ զարմանային և հաւատային նոցաª և նոքա առեալ թլփատէին զնոսա: վասն որոյª զօրացեալք ի բազմութիւն յոյժ տիրեցին աշխարհաց բազմացª շինելով բերդերս պղընձիս և երկաթիս. և եղեն մեծ և հզօր թագաւորութիւն: Առին զՍպանիայ և հարկատու արարին մեծ աւարաւ և գերութեամբ. և պաշարեալ զմեծն Հռոմ և մերձ էին յառնուլ, վասն որոյ Ֆռանցեզքն աղաչեցին զԱլամանոն գալ և թափել զնոսա, որք եկեալ հարին զԱբդըլմունիսն. և վասն այնորիկ շահեցան Ալամանքն ի Ֆրանցէզացն զօնբրուրթիւն: (67)

ՌՃԻԱ: ի ՇՁԸ թվինª ի ԺԷ. արեգ ամսոյ շարժմամբ կործանեցաւ Գանձակ քաղաք. և սուրբ վարդապետքն Գրիգոր և Սարգիսª ընկղմեցան, և եկեղեցին Հաղբատայ փլուզանի. և ի նոյն ամի Խարասնդուռն զԻւանէ եհար ի Գանչէնքն: ՌճԼԷ. Կ Պօլսիª Մանիլª ամս ԽԶ: ՌՃԼԸ: Կալաւ Դեմետրէ զԱպուլէդ և զԻւանէ: ՌՃԽԵ. Ի ՇՂԲ. ամին Չօլի առնու զամուրսն Խաչենոյ խաբէութեամբ և երգմամբ յինքն յանկուցանելով զսիրտըս իշխանացն, և մաշեաց զերկիրն սովով և սրով և գերութեամբ, ընդ որո քահանայք և սուրբ կտակարանքև կրօնաւորք առ սաս անկան անօրինաց: Ի ՇՂԵ. թվին, եղև երկրորդ Բայսաճն Ֆռանկաց. յորո եկնª Քուռաթ Ըմբրուրն Ալմանաց. և Լօիզռետէ Ֆռանսն: Ի ՇՂԶ. թվին Ըմբրուրն և Ռէտէ Ֆրանսն պաշարեցին զԴամասկոսª որ է Դըմըշխ. և ոչ կարացին առնուլ: ՌՃԽԵ. ի ՇՂԲ. թվին թագաւորն Երուսաղէմի Ֆուքնª մեռաւ: Եւ չորրորդ թագաւորն եկաց Պաղտիննª որդի նորաª ամս Ի: ՌՃԽԷ: Ի ՇՂԴ. թվինª սպան զմեծն Իւանէ Դեմետրէ թագաւորն: Եւ ի սոյն ամի եկն Չօլի ամիրապետն և պաշարեաց զտայուշª զաւուրս Խ. և էառ զնաª հանելով ըզթագաւորն Աբաս առանց վնաս առնելոյ: Ի ՇՂԶ. թվին ի սադրելոյ Մանուիլ կայսերն, եկն սուլտանն յԻկոնիոյ. Իղիճ-Ասլանն յաշխարհն Կիլիկիոյª զի զԹորոսն կալցէª և իջեալ ի դաշտին Անավարզայª և պաշարեաց զԹիլն Համտնոյ: Իսկ բարձրեալն Աստուած շարժեալ պատուհասեաց զնաª առաքելով ճանճ և պիծակ անդ. և ժանդախտիւք չարչարեաց զնա և զզօրս իւր. և յայնժամ Պարոն Թորոսն ել ի խավատանէքն ի դուրսª և զսուլտանին երկիրն զՀռոմք աւերեացª և բազում աւարս և գերիս առեալ դարձաւª և իղիճԱսլանայ պարգևս առաքեաց յերկիրն իւր ընդ որոյ գործն զարհուրեցաւª և ի ցաւոցն վտանգեալª ել գնաց յաշխարհնª և սիրով կապեցաւ ընդ Թորոսն: Ի ՇՂԷ. թվին մեռաւ սուլտանն Խորասանայ Մասուտնª և իւրոյ տղային եդ Աթապակª ամիրայ մի ելտկուզ անունª որ և սպանեալ զտղայնª ինքն եղև սուլտանª և ի նմանէ կոչեցան Աթաբակեանքª յորոյ անունն է և դեկան Աթաբակի. և յայսմ ամի էառ Ստեֆանէ հայրն լևոն թագաւորի զՄարշ: Առ այսու ժամանակաւ ի ՇՂԷ. թվին ազգն Հռոմայեցւոց զօրաժողովք լեալ բիւրք բիւրուցª և դիմեցին յայսկոյս Ովկիանոսի ընդ նոյն Թիրակ. ըստ առաջին անցինª զոր նշանակեցաք ի ՇԽԶ. թվականինª և մոռացան զանհնարին նեղութիւնսն, զոր եցոյց որդին Բելիարայª Ալեքսն անդանօր այնոցիկª որք ոչ իմացան զխարդախ խաբէութիւն նորաª համարելով զնա հաւատակից և պաշտօնեայ Քրիստոսի. վասն այսորիկ աստանօև և սոքաª զի չյիշեցին զանցս աղետիցնª ինքեանք առաւել խաբեալք և պատրեալք ի նորին թոռնէնª որոյ անունն ըստ նեռիննª որ դերաքրիստոս կոչի, սոյնպէս և սորայս տարորոշ և հեռի ամենևին ի գործս և ի կրօնս Էմանուէլին Մանուէլ անուանի: ՌՃԾԱ. Ճիլարանª տէրն Սայիտոյª գաղտ կոտորէր ըզքրիստոնեայսնª յորոց ըմբռնեալ սպանաւ գլուխն չարեաց: ՌՃԾԳ. ի Զճ. թվին էառ Պարոն Թորոսն դարձեալ զԱնավարզայ և զԹիլն և զՄորիսª և զՏարսուս և հասեալ մինչև ի գահն Սորիոյ և բոլար Կիլիկիոյ տիրապետեալ ծագէ ի ծագ: Եւ ի սոյն ամի շարժեցաւ բարկութեամբ Պարոն Թորոս ի վերայ յունաց և սպան ի նոցանէ ԺՌ. վասն Ստեֆանէի որ կալեալ եղև ի յունացª և յեռանդեան կաթսայարկեալ եղև: Իսկ Անդրոնիկոս երդնոյր թէ «չեմ պատճառ սպանմանն, ասէ, Ստեֆանէի,» և աղաչեաց զթագաւորն Երուսաղէմի և ետ նմա ոսկի բազում ի Կոստանդնուպօլսէ և նա արարեալ խաղաղութիւն ի մէջ նոցա: ՌՃԾԶ. ի ԶՃԳ. թվականին հարին զՍալդուխն Վիրք ի դուռն Անւոյ և կալան զինքն ևս: Եւ ի սոյն ամի ելեալ պարոն Թորոս ի Մարաշ. և կոտորեաց անթիւ զՏաճիկոն: Ի ՈԴ. թվինվախճանեցաւ արքայն Վրաց Դեմետրէ և թագաւորեաց որդի նորա Դաւիթ. և յետ Բ. ամի և նա վախճանեալ առնու զիշխանութիւն նորաª եղբայր նորաª Գօրգի: (68)

ՌՃԾԹ. ի Ոզ թվինª առաւ Ասխալան յանօրինաց: Ի ՈԶ. թվականիս կրօնաւորեալ մեռաւ Պարոն Թորոսնª և նստաւ յաթոռ նորինª Մլհէ եղբայրն իւրª ամս Է: Եւ ի սոյն ամի պառակտեցան Տաճիկքն յերկուս ազգս. մինն կոչեցաւ Ռաֆթիք և միւսն Սուննիք. և են հակառակ միմեանց: Եւ գիտել պարտ է վասն իշխանացն Ռուբինեաց, որք յետոյ թագաւորեցին ի Սիս, զի զանազան կերպիւ պատմեն վիպասանքն զժամանակ և զթիւ ամաց նոցա: Որոց առաջինն է Ռուբէն, որ ի ՇԻԵ. թվին. ի սպանանելն Գագկայª եկեալ ի գիւղն Կօռմօղօլօª և առեալ զլեռնային կողմանսնª ի զկնի սակաւ ամաց մեռանի. և որքանն չէ յայտ: եւ զկնի Կոստանդին որդի նորա տիրէ Վահկային և այլոց բազմաց. մեռանի ի ՇԽԹ. թվին ընդ ինքն և ընդ հայրն կացեալք ամս ԻԴ: Եւ յերկու որդւոցն Կոստանդեայª նստի անդրանիկն Թորոսª Պարոնª ամս ԻԹ. ընդարձակեալ զերկիրնª և շինեալ զԴրազարկն և զՄաշևորն և մեռանի ի ՇՀԸ. թվին. և նստի Պարոնª եղբայրն իւր Լևոն ամս ԺԲ: Եւ սա էառ զբոլոր Կիլիկիաª և տիրեալ ամենին և ի ՇՁԶ. թվին ել Պէռփէռօժէնª և տարաւ զինքն Բ. որդով գերի, զմեծն Թորոս և զՌուբէն մեռանին ի Կ. Պօլիս ի ՇՂ. թվին, և զկնի Գ. ամաց ի ՇՂԳ. թվին զերծանի մեծն Թորոս ի գերութենէ և գայ տիրէ բոլոր Կիլիկիոյª և մասինն Սօրիոյª կացեալ Պարոն ամս ԺԳ. մեռանի ի ՋՃԶ. թվին և նստի եղբայրն նորա չարասիրտնՄլեհª Պարոն. ամս է: Եւ ապա Ռուբէն որդին Ստեֆանէի նստի Պարոնª ի ՌԺԳ. թվին ամս ԻԲ. և ի ԶՃԼԵ. թվինª մեռանի: Եւ նստի եղբայրն իւր Լևոն Ժ. ամª Պարոն և Իբ. ամ ևս թագաւոր, և զկնի այլքն կարգաւ և այս ըստ ոմանց պատմագրաց: Իսկ մենք այսպէս ոչ եղաք զի ոչ յարմարէր ի շարս թագաւորացն յունաց, զի Պէռփէռօժէն որ ի ՇՁԶ. ասէª թէ գերի տարաւ զԼևոն. Նա ի ՇՁ թվին մեռեալ է, կացեալ ամս ԺԳ: Վասն այն և ես փոխեցի ըստ այլ պատմագրացª զի յարմարեսցին ընդ շարս թագաւորացն Յունաց: Զի ըստ այլոցն Կոստանդին որդին Ռուբէնի մեռանի ի ՇԾԱ. թվին. ընդ ինքն և ընդ հայրն կացեալք ամս ԻԶ: Եւ զկնի Թորոսս ամս ԺԹ. մեռանի ի ՇՀ. թվին: Եւ ապա Լևոն ամս ԺԲ. և մեռանի ի ՇՁԱ. թվին:Եւ զկնի Գ. ամաց ի ՇՁԳ. Թորոս զերծեալ ի գերութենէ գայ տիրէ աշխարհին ամս ԻԴ. զոր յառաջն ԺԴ. ասացի և ապա մեռանի ի ՈԶ. թվին: Եւ ապա Մլեհն ամս Է. և ապա այլքն, և այսպէս յարմարի ընդ կարգս թագաւորացն: (69) Իսկ ի ՈԷ ամին այր ոմն Էուբ անուն և եղբայր իւր Շիրաքօ որդիք Սուլիմանայª քուրդ ազգաւ, ելեալք ի Դըւնայ վասն աղքատութեան, և եկին ի Միջագետսª և գնացեալք ի Թկրիէ մըտին փայտակիր: Այս Էուբսª եսանէր յերազի, զի ելանէր հուր յերեսաց իւրոցª և այրէր զբազում աշխարհս. և պատմեաց զերազն ջհտի միոյª և նա մեկնեացª թէ ծնանիս որդի, որ տիրէ բազում աշխարհաց. և նա ասացª թէ լինի այդª տացէ այս որդին իմ քեզ և որդւոց քոց յամենայն ամի Ռ. կարմիր դեկան, և գրեցին զայս: Եւ ի սոյն ամի ծնաւ Էուբն զՈւսուֆնª և ի զարգանալ մանկաննª էառ զնա Շիրաքօ հօրեղբայրն իւրª և գնաց առ Նուրադին Սուլտանն Հալպայ. և Շիրաքօª էր այր իմաստունª և սուլտանն արար զնա զօրապետª առաքեաց ի Մոր, և Ուսուֆ որ անուանեցաւ Սալահատինª էր ջանդար առաջի Նուրադնինª և էր հաճոյ յաչս նորա: Եւ զկնի մահուան հօրեղբօրն իւրոյª կացոյց զնա ի ըեղի իւր: Եւ նա սպան զխալիֆայն որ ի Մորª և նստաւ ինքն տղայ հասակաւ սուլտանª և անուանեցաւ Սալահատին. և եկեալ առ նա ջհուան և եբեր զգիրն. և էառ զկարմիր դեկանսն ըստ թուոյ ամաց երազոյն: Բայց Էուբն ի հարուածոց ձիոյ մեռաւª և Ուսուֆնª օր ըստ օրէ յառաջանայր: ԻՈԺ. թվին. թագաւորն Վրաց Գօրգի ª էառ զԱնիª ի յունիս ի ԺԳ. և ապա յօգոստոս ամսամտինª կոտորեաց զՇահիարմէնն. ԷՌ. աւ զութսուն Ռ. սն. և այսորիկ ականատես եղաք մեք: Ի ԳՌ. գրով այն էր զոր գերեաց, թող զանկեալ դիակունսնª որ ծածկէր զանդաստանս մեր: Ապա ի միւս ամին ի ՌԺԱ. թվին. յօգոստոս ԻԱ. էառ նոյն Գօրգի զԴըւին քաղաք և ԿՌ. գերեաց և քանդեաց զսուտ աղոթանոցս նոցա: Ապա զօրաժողով եղեալ սուլտանն Խորասանայª ի ՈԺԲ. թվին, անթիւ բազմութեամբ եկեալ ի դուռն քաղաքիս Անւոյª և զաևհուրեցոյց զբնակիչս նորա: Եւ յետ Լ. աւուր գնաց գաղտագողի աղուէսաբար և եհար զթագաւորն Գօրգի. և զաւար նորա էառ և դարձաւ ի տեղի իւր:

ՌՃԿԴ: Ի ՈԺԳ. թվին իշխանքն սպանին զչարասիրան Մլեհ ի . Սիս և բերեալ զՌուբէնª զորդի Ստեֆանէի որ առ Բակուրան էր զարգացեալ ինքնª և եղբայր իւր Լևոնª ի Պառապան բերդին. և եդին յաթոռն Հայոց Կիլիկիա ամս ԻԲ: Ի ՈԺԴ. թվին ողև շարժ յԵրզնկայն: Ի ՈԺԱ. թվին զմեծ աւանն զԱշնակ այրեաց չարագլուխն Ելտկուզ զոր ԵՌ. ասեն զայրածոն: Ի ՈԺԲ. թվին թագաւորն Երուսաղէմի Պաղանին մեռաւ և Ե. րորդ թագաւոր եկաց Երուսաղէմի Ամառի: ՌՃԿԶ: Ի ՈԺԲ. թվին եկն Ելակուղ Աթաբակն բազմօք ի դաշտն Գագայ և հուր արկեալ կամէր այրել զսուրբ խաչնª զԳագայ սուրբ Սարգիսն յորոյ զօրութենէն եռաց ի մէջ բանակի նոցա օձ թունալի խածանող և ձայն ճչին և եղուկ հարուածին զցայգն ողջոյն ոչ դադարէրªզոր լուեալ թագաւորն Գորգիª լնոյր աւարաւ փախստեիցն: ՌՃԿԸ: Վախճանի տէր Գրիգորիս և յաջորդէ զկնի նորա եղբայր նորա տէր Ներսէս ամս Է: Եւ ի սոյն ամի կայսրն Յունաց բազում զօրօք կոտորեցաւ ի Թուրքմանէն յաւուրս Խլիճ-Ասլան սուլտանին: Ի ՈԺԶ. թվին թագաւորն Երուսաղէմի Պաղտինն Ամառի սակաւ զօրօք կոտորեաց բազում զօրս Սալահատնին յԵրուսաղէմ և ի գալ միւս ամին ՈԺԷ. թվին դարձեալ Ֆռանգն կոտորեաց զզօրս Սալահատնին ի Պաղեստինէ, ի տեղին որ կոչի Անց-Յակոբայ, բայց յետոյ յաղթեցաւ ի Տաճկաց: ՌՃՀԶ: Ի ՈՒԳ. թվին մեռաւ թագաւորն Երուսաղէմի Ամառի և Զ-րդ թագաւոր եկաց որդի նորա Պաղտիննª որ անկաւ յախտ գողութեան: Փոխի մահուամբ առ Քրիստոս սուրբն Ներսէսª և յաջորդէ զաթոռն տէր Գրիգորª եղբօրորդին նորինª տղայ կոչեցեալն ամս Ի: Այս տէր Գրիգորիս արկանէ հմն ի Կլայն. և շինէ հոյակապ եկեղեցի ի նմանութիւն արևելից տաճարացն. պատրաստեալ ի նմա զգիրս երկուց սուրբ Լուսաւորչացն զհորեղբարց իւրոց. տէր Գրիգորիսի և Ներսիսի: Հանէ և ի ծովուցն զնշխարս մեծին Գրիգորիսի զքեռոյն Ապիրատայ հաւուն իւրոյ զտէր Վահրամայ և գնէ ընդ երկուց լուսաւորչացն: Եւ զկնի ինքն ևս փոխի մահուամբ առ Քրիստոս և կայ հանգուցեալ ի սուրբ ուխտն Դրազարկ: ՌՃՀԸ. ի ՈՒԵ. թվին կոտորեաց Սալահատին զՖռանգն ի Տաբարիայ նենգութեամբ կոմսին Տրապօլսի, զոր սալահատինն իւրովի եսպան զնաª բայց զթագաւորն ապրեցոյց և ազտեաց մեծաւ պատուով: Եւ ի սոյն թվին, ի Խլիճ-Ասլան սուլտանէնª մերձ ի Կօնն: ՌՃՁԲ. ի ՈՒԹ. թվին մեռաւ Մանուէլ կայսրն Յունաց. կրօնաւորեալ նախ: Սա յոյժ կամէր զմիաբանութիւն Հայոց ընդ Հոռոմոց (70) Աստանօր տեղի առեալ կային շարագրութիւնս գեղեցկբանին Սամուէլիª զոր բազում երկասիրութեամբ հոգ տարեալ ստուգագրութեանª և ճշգրտիւ հասուցեալ մինչև յիւրն ժամանակ: Եւ վասն զի պատմագրութեանց սահման է զանցելոցն և զներկայէն ճառել: Իսկ ի յառաջիկայն ոչ գոյ հնար անցանել. այլ թէպէտ յայսմ հետէ մտանէ կանոն իշխանութեան Հայոց ի շարագրութիւնսª սակայն սխալն յոլով տեսանի ի կանոնացս, վասն զի յայսմ հետէ այլոց ուրուք է շարագրութիւնս: Եւ գրեթէ Քիստոսի ծննդեանն ամքª և թվականն Հայոց միայն գոյ անսխալ:(71) ՌՃՁԳ. ի ՈԼ թվին եօթներորդ թագաւոր եկաց Երուսաղէմի պաղտինն փոքր որդին Մարգիզի. յառաջ քան զմեռանելն պաղտի գոգոյն: ՌՃՁԷ. Ի ՈԼԴ. թվին մեռանի Շահիարմէն սուլտանն Իզաթայ ի գեօղն որ կոչի Սարթհան. և էառ զտեղի նորա բակդամուրն ծառայն իւր: Ի ՈԼԴ. թվին մեռաւ թագաւորն Երուսաղէմի Պաղտի գոդին: Եւ ի ՈԼԵ. թվին մեռաւ փոքր Պաղտինն Երուսաղէմիª որդի Մարկիզի: եւ եկաց Ը-րորդ թագաւոր մայր նորա թագուհին Սպիլն. և իւր հայրգիրն: Ի ՈԼԴ. թվին Բրինծն Անտաքու Պէմունտնª արար սէր ընդ Սալահատինª որ տիրեաց բազում աշխարհաց. և ի սադրելոյ իշխողի Լամբրօնին նենգիւ որսաց զՌուբէնն զորդին Ստեֆանէիª զտէրն Կիլիկիոյ, զի յղեաց առ նա և խաբանօք ի սէր և ի ճաշ կոչեաց. և իբրև եկն ըմբռնեաց և ի բանտ եդ յԱնտիաք, և Պէմունդն յայն վստահացեալ եկն մինչև ի Թիլն Համանոյª կարծեաց թէև զԿիլկիա

զբռամբ ածէ, սակայն ոչինչ կարաց առնել. զի Լևոնն եղբայրն Ռուբէնիª քաջութեամբ ուներ զիշխանութիւնն. որև տուեալ կամօք զԹիլն, և զՄսիս և զքարն Սարուանդի և ՃՌ. դեկանª և թափեաց զեղբայրն իւր զռուբենն, որև յետոյ էառ զՄսիս և զայլսն: Իսկ ի ՈԼԵ. ամին երևեցաւ նոր իմն սքանչելի և աստուածահրաշ տեսիլ ի քաղաքն յՈւրհայ: Զի յանկարծակի ի մէջ գիշերի մեծ լոյս և ահագին երևեալ ի վերայ քաղաքին. և էջ ի ջրհորն ուր էր դաստառակն Քրիստոսի եդեալ. և գիշերապահք բերդին և քաղաքին տեսինª որք էին այլազգիք և զաղաղակ բարձեալ անդէն հասին. և տեսին զլոյսն զայն որպէս Գ. մոմեղէնս բացարձակ ի մէջ ջրին. երբեմն գալ լուսոյն ի միաւորութիւն բոլորաձևª որպէս թէ ծածկիլ ի ջրոյնª և երևիլ խիտ առ խիտ նման աստեղացª և կամ կայծակնուտ կրակարանացª և կամ կայծակնուտ կրակարանաց, և ի վերայ ջրին բոց սաստիկ որպէս ձիթալիր ճրագաց երևիլ ամենայն ազգաց. և յայս հանդէս տեսութեան երթային ամենայն աշխարհն տաճկաց. և որպէս անհավատալի լինելով նոցա իրացն, իջուցին ի հորն զոմն Տաճիկ տեսանել և ձեռօքն իմանալ զլոյսնª որոյ իջեալ և կեցեալ անդ իբրև ժամս Բ. և յամելնª ի վեր քարշեցինզայրն զայն որպէս մեռեալ և ապա յետ ժամուց ինչ և պահուց անցելոցª ի խելս եկն և բացեալ զաչսն աղաղակեաց մեծաձայն, օրհնելով զԱստուածածին և զՔրիստոս և ասէր թէ «և ես քրիստոնեայ եմ»: Ապա ժողովեցան ի վերայ աւելի քան զ'ԵՌ. մարդկանª և հարցանէին թէ «զի±նչ տեսեր, և նա ասէª «տեսի ի հորն կին մի ծիրանազգեստª նստեալ յաթոռ լուսոյ և մանուկ մի լուսատեսիլ ի գիրկս նորա և ի վերայ ծնկաց մանկանն դաստառակ, և ի վերայ գիրք խաչանման, և ծեր այր մի սքանչելապէս նստեալ մերձ առ նոսա և Բ. հրեշտակք թևաւորք առաջի նորա. այժմ ես քրիստոնեայ եմ:» եւ գնացեալ առ քահանայսն մկրտեցաւ և ապա ևս քան զևս բազմացան ժողովք յամենայն կողմանց ի տեսիլ հրաշիցնª որ ի փառս Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյª որ է օրհնեալ յաւիտեանս ամէն: ՌՃՁԸ: Ի ՈԼԵ. թվին պարոն Ռուբէն ի վախճան կենաց հասեալ նախ կրօնաւոր եղև օրհնեալª և զԼևոն զեղբայրն իւր բազում բանիւ խրատեալª և ի յաթոռ իւրոցն նախնեաց եդեալª և պատուեր ետ նմաª ոչ յօտարուստ փեսայ ածել և ոչ հարսն, զի մի տիրեսցեն Հայոց. և ինքն փոխի մահուամբ առ քրիստոս և կայ թաղեալ ի դրազարկն: ՌՃՁԹ: Ի ՈԼԶ. թվին եղև կոտորումն քրիստոնէից ի Սալահատնէն մերձ յԵրուսաղէմ, և կալան զթագաւորն կին. և անյայտ եղև սուրբ խաչն Քրիստոսի. յորում աւուր տուին զԱքայ ի Սալահատիննª և ապա զԱսլախան, որ և ի սոյն ամի էառ Սալահատինն զԵրուսաղեմ և զամէն սէհլն, բաց ի Սրոյ և ի Տրապօլսէ: Ի ՈԼԶ. ամին եղև Պարոն Կիլիկիոյ երկրիսª Լևոն որդի Ստեփանէիª որդւոյ Ռուբէնիª որ էր արեանառու թագաւորին Հայոց Գագկայ: Սա կացեալ պարոնª ամս Ժ, և ապա օծաւ թագաւոր Հայոց և թագաւորեաց ամս ԻԲ: ՌՃՂԲ: յայսմ ամի զօրաժողով լեալ ազգն Իսմայէլիª շարժեալ բազմօք զօրօք գայ յերկիրն Կիլիկիոյª որոյ զօրագլուխն Ռըստոմª կոչիւր. յորմէ Լևոնն ոչ զարհուրեալ ի բազմութենէ զօրացնª գալով նա ի բերդն որսոյª այլ յԱստուած ապաւինեալ, և ի ս. վկայն Գէորգէոս, սակաւ արամբք ընդդեմ ելեալª և զբազմութիւն զայն յաղթահարեալ. քարոզի թէ ի ս. Գէորգեայ Ռըստոմն այն խոցեալեղև սատակեալ. և ամենայն զօրքն ցրուեցան. զորոց զհետ մտեալ Լևոնª սակաւ զօրօք, և ի սպառ ի սպուռ սրով խողխողեաց զնոստ և ջնջեաց. էառ առ և աւար բազում և անթիւª որու յոյժ փարթամացեալ եղև զօրօք իւրոք: ՌՃՂԴ: Ի ՈԽԱ. թվին շարժեցավ տունն Ֆռանգաց գալ ի թափումն Երուսաղէմիª և ի ճանապարհին կոտորեցին զկօնն և յոլովս ի Հագարացւոցն և եկեալ ի Սելևկիայ թագաւորն նոցա լողացեալ ի գետն Սելեֆկիոյª անդ խեղդեցաւ: (72) ՈՃՂԷ: Ի ՈԽԲ. թվին մեռաւ Խլիճասլանն ի ԿՕնն, կացեալ ամս ԼԲ: ՌՃՂԶ: տէր գրիգորիս միւս այլ եղբօրորդի նորին տեառն Ներսիսի ամս Բ. և քարավէժ լեալ ի Դղեկէն Կօպիտառոյª և կայ ի Դրազարկն հանգուցեալ: Ի ՈԽԳ. թվին մեռաւ Սալահատինն և եթող ԼԴ. որդի, և զամենեսեան կացոյց սուլտանն և մելեքնի: Ի ՈԽԳ. թվին Պարոնն Հայոց Լևոնª կալաւ զՏիմուտ բրինձն Անտիոքայ և եդ ի բանտի ի Կլայն Սսոյ:

Ի ՈԽԴ. թվինª ազատեցաւ Ըիմունդ ի բանտէն և խնամեցաւ ընդ պարոն Լևոնի: ՌՃՂԸ (ՈԽԲ): Տէր Գրիգոր Ապիրատ միւս այլ եղբօրորդի առաջնոց կաթուղիկոսացն տէր Գրիգորիսի և Ներսիսի, և հօրեղբօրորդի այս Գրիգորիսª որ քարավեժ եղև: Սա եկն առ թագաւորն Լևոն վասն Գրիգորիսիս որ քարավէժն եղևª և վախճանի ի մայրաքաղաքն Սիսª կացեալ յաթոռ հայրապետութեանª ամս Ը: իսկ այլք ի պատմագրաց ասեն թէ սա գնաց ի Հռոմկլայէն ի Սիս առ ի թափել զքուերորդի իւր զՀեթում, զոր կապեալ էր թագաւորն Լևոն, և մեռանի անդէն ի Սիս ի սուրբ Խըճկտոր, զոր ուխտ Արքակաղնին ասեն: Ի ՈԽԶ. թվին օծեալ եղև թագաւոր Հայոց լևոնª թագւորելով ի վերայ տանս Թորգոմայª ԻԲ, առաքելով նմա թագ երկուց կայսերացնª յունաց և Ֆռանգաց, որով օծեալ եղև ի կաթուղիկոսէն հայոց տէր Գրիգորէ թագաւոր, որ արար շատ ուղղութիւն: Սա շինեաց զսուրբ ուխտն ակնէր կոչեցեալ, և զեկեղեցիս բարձրացուցեալ և աշխարհի շինող եղեալ, զի բազում ամրոց և դղեակս շինեաց, և զԿիլիկէ շրջապնդեաց: Սա զմեծ անտիոք յինքն գրաւեացª և եղբօր դստերն իւրոյ ետª այլ և զգաւառն Ատասուս էառ և պաղրասայ դղեկին տիրեալ եղև: սա իմաստութեամբ զԼամրօն յինքն գրաւեաւեաց: ՌՃՂԹ. (ՈԽԶ) խանգարեցին զԶատիկն և ընդ աստուածասպանսն տօնեցին այլազգք. իսկ ի կտարման ս. յարութեան աւուրց բերին յեղբարց մերոց զաւետօս լուծման կանթեղաց ի գերեզմանէն Քրիստոսի ի մեր զատկին. և յամօթ եղեն հակառակորդքն: (74) Օրհնութիւն, գոհութիւն և փառաբանութիւն բերանալիր խնդութեամբ ամենողորմ տէառն, զի արդար և ոչ ըստ մեղաց մերոց արար. այլ ընդ իւրում անբաւ ողորմութեան գթացեալ ի մեզ, կանգնելով վերստին զանկեալքս և զկործանեալքս. յարուցանել կամեցաւ ողորմածն, որ յարոյց մեզ թագաւոր յազգէ մերմէª զԼևոն որդի Ստեփանէիª այր բարեպաշտ և քրիստոսասէր. քաջ և արի ի պատերազմի , որ նորոգեաց և պայծառացոյց զեկեղեցի, վասնորոյ տօնեսցուք մինչև յանկիւնս սեղանոյ, փառաւորելով զԱստուած: Ի ՈԽԷ. թվին փոխի մահուամբ առ Քրիստոս տէր Ներսէս լամբրօնեցին ամաց ԽԶ. ից: Սա մեկնեաց զսաղմոսնª և զառակսնª և զպատարագն և թարգմանեաց բազում գիրս ի յունաց և ի Ֆռանգացª ընդ որս և զՅոհաննու տեսլեանմեկնիչն թարգմանեաց յԱնտիոքª և զ«էր ընդ եղբարսն» ինք մեկնեաց: (75) ՌՄԶ. (ՈԾԳ) թագաւորն Լևոն ժողովեալ բազում եպիսկոպոսունսª և եդին զտէր Յովհաննես Խճկտոր կաթուղիկոս զարքեպիկոպոսն Սսոյª որ էր այր արքայակերպª առատասիրտ և ողորմածհեզ և խոնարհ բարուք կացեալ ամս Թ. Եւ ընկեցեալ եղև յաթոռն հրամանաւ թագաւորին Լևոնի: Եւ զկնի սորա տէր դաւիթ Արքակաղնցին և կացեալ սա ամս Բ. մեռանի. և դարձեալ եդին զտէր յովհաննէս Խճկտոր յաթոռ որ եկաց ամս Ե:(76) ՌՄԹ: Ի ՈԾԶ. թվին թագաւորն Հայոց Լևոնկալաւ զՍևաստն հեռիª որդօքն և զԿոնստանց խումարտաշն և զՃօշլին և զՊաղտինն: Ի ՈԾԷ. թվին: խոսրով Շահ սուլտանն յիկոնիոյª որդին Խլիճասլանին էառ զբերդուսնª և կալաւ զտէրն նորա զԳրիգորն: ՌՄԺԲ: Ի ՈԾԹ. թվին պսակեցաւ Ռէճուանն ընդ թագուհին մարիայª որ եղև Ժ-րդ թագաւորն Երուսաղէմի: ՌՄԺԴ. (ՈԿԱ) Յայսմ ամի ընկեցեալ լինի տէր յովհաննէս յաթոռոյն և դնի տէր Դաւիթ Արքակաղընցին ամս Բ. և մեռանի և դարձեալ դնի տէր յովհաննէս որ արար շատ բարութիւնս ի վերայ երկրի: ՌՄԺԷ: (ՈԿԴ) տէր յովհաննէս Խճկտորն դարձեալ ամս Ե: Ի ՈԿԵ. թվին սուլտանն Քաքայուզն Հոռոմոց եկն բազմօք զօրօք ի վերայ թագաւորին Լևոնի և պաշարեաց զբերդն զԿապաննª և թագաւորն Լևոն զօրօք իւրովք մարտեաւ ընդ նմա և զառաջինն յաղթեաց. բայց յետոյ զօրքըն անմտութեամբ պարտեցան ի Սուլտանէն, զի առանց թագավորին ի մտին և յաղթեցան, յոլովք ի սուր մաշեցան. և այլս բազումս կապանօք գերի տարան, յորմէ սուլտանն արիացաւ և զբերդին սղարն պընդեաց:

Իսկ թագաւորն Լևոն ոչինչ տխրեցաւ, այլ զմնացեալ զօրսն ժողովեացª և ընդ այլ կողմն յաշխարհն Հոռոմոց արշաւեաց. և սաստիկ աւերեաց զաշխարհն Սուլտանին. և բաժում աւարաւ դարձեալ եկն ուրախութեամբ: Իսկ սուլտանն լուեալ զհամաու չարեացն չոգաւª յաշխահն իւր և եգ երդումն ընդ թագաւորին և արարին ոէրª և տուեալ զբերդն Լուլվայª և թափեաց զիշխանոն և զամենայն գերիսն: Եւ յայսմ ամի մելիք Էտըլըն սաստիկ քակեաց և աւերեաց զԵրուսաղէմ, զի էառ զլուր գալստեան Ֆռանգին. և մելիք Էտլընª եղբայր էր Սալահատնին: Դարձեալ ի ՈԿԷ. թվականիս թագաւորն Հայոց Լևոն էառ դաւով ի գիշերերի զԱնտիոք: Եւ ծնաւ դուստր մի թագաւորին Զապէլ անուն: Եւ ի սոյն ամի Քայքայուզ սուլտանն պաշարեաց զբերդ կապանն և կալաւ զիշխանոն Հայոց զԿոստանդին Գօնդստապլնª որ կոչեցաւ աւագ պարսն. և զԿոստանդինª զԼամբրօնին տիրոջ տղայնª և զԿեռսակ: Ի ՈԿԷ: թվին թագաւորին Լևոնի վախճան մահուն հասանէ և նորա ժողովեալ առ ինքն զիշխանոնª դնէ Պայլ հայոց իշխան մի որում անուն եր Սիրադանª Հոռոմ դաւանութեամբ: Զդուսորն իւր ի նա յանձնէ և ի կաթուղիկոսն տէր Յովհաննէս և ինքն փոխի առ Քրիստոս: Եւ հանեալ զսիրտն և զփորոտին դնեն ի սուրբ ուխտն Ակներ զոր ինքն շինեալ էր յոյժ սիրէր զտեղինª վասն բարւոք կարգաւորութեան նոցա: Եւ զմարմինն տարեալ ի Սիսª եդին պատուով յիւր շինեալ եկեղեցին: Ապա յետ աւուրց ինչ Սիրադանն սպանեալ եղև խորհրդով իշխանանց: Եւ եդին զԿոստանդին Պայլ Հայոցª որ էր տէր Բարձրբերդոյ և գունդստապլ, և թագաւորին Լևոնի քեռորդի, և զդուստր թագաւորինª որ էր ժառանգ մնացեալª զԶապէլն առ ինքն առեալ. զոր յետ երից ամաց ամուսնացուցին ընդ Փիլիպ թագաւորին, որ էր որդի կոյր բրընծին Անտիոքուª որ եկաց ամս Գ. և վասն զի արհամարեալ լինէին նախատանօք ի նմանէ իշխանքն Հայոցª զի ծաղր առնէր զնոսա և նոքա ոչ կարացին տանել նախատանացնª այլ ըմռնեալ զնա եդին երկաթի կապանօք ի Բարձրբերդ և իշխանքն երդմամբ հնազանդեցան Կոստանդեայª որ Պայլ եդինª և աւագ պարոն կարգեցինª և զԶաբէլ թագուհին ամուսնացուցին ընդ կրսեր որդւոյ Հեթմոյª և թագաւոր օծին Հայոց: (77) ՌՄԻԱ: Ի ՈԿԸ. ամին վախճանի կաթուղիկոսն տէր Յովհաննէս և դնի ի Դրաղարկն: Եւ յաջորդէ զաթոռն տէր Կոստանդին Բարձրբերդցինª այր սուրբ և առաքինի: ՌՄԻԲ: (ՈԿԹ) Տէր Կոստանդին ամս ԽԷ: ՌՄԻԷ: Թագաւորէ Հեթում ամս ԽԵ: Ի ՈՀԳ թվին ըմբռնեցին իշխանքն զթագաւորն Ֆիլիպ յայնկոյս գետոյն Ջահանայ, որ ունէր ընդ իւր և զԶապէլ թագուհին և գնայր յԱնտաք և կապեալ գնա եդին ի զընտան. իսկ խորհրդով կաթուղիկոսին և ամենայն իշխանանց զԶապէլ դուստրն Լևոնի արքայիª ամուսնացուցին ընդ Հեթմոյ որդւոյ Կոստանդեայ աւագ Պարոնին և օծին զնա թագաւոր Հայոց և թագաւորեաց ի Կիլիկէ ի ՈՀԵ թվին կացեալ ամս ԽԵ: ՈՀԶ: Ալամանաց թագաւորն ել բազում զօրօք ի Կիպրոս կղզիª և գնաց յԵրուսաղէմ երկիրպագանել: Իսկ ֆրերքն դամփիլոյն գրեցին ի սուլտանն Մորայ ի Քեմլն գալ զօրօք, զի տացին զՄփրուրն ի ձեռս նորա: իսկ Քեմլն զգիր ֆրերացն առաքեաց առ Մփրուրնª և եցոյց զնենգութիւն ազգին իւրոյ. և ետ սիրով զԵրուսաղէմ ի Մփրուրնª և արարին ընդ միմեանս սէրª և գնաց Մփրուրն և սպառնայր Ֆրերացն: Խորազմ էառ զՄուշ և զՏօղոտափ: Ֆրանկն էառ զԵրուսաղէմ: Քեմիլն էառ զԱմիթ: ՌՄԼԱ: Ի ՈՀԸ թվին Խորազմն և Ժ. ամիս ողարեալ զխլաթ և էառ զնա. նոյնպէս և զԿարնոյ քաղաք. և եդ Մելիք Կարնոյ քաղաքայ զՍուչմանն. և գնացեալ ի Միջագետս եհաս մինչև ի Հալեպª և յոյժ աւերեաց զնա և գերեաց: Իսկ Ալադին սուլտանն և Աշրաֆն մարտեան ընդ նոսա և կոտորեցին զնոսա յոյժ և զՍուչման ամիրայնª որ առաջնորդէր Խորազմինª կալան և սպանին: ՌՄԼԷ: Ի ՈՁԴ. թվին եկն Թաթարն հրամանաւ Չանկըզ խանին, որ էր զօրավար Չարմաղան Նուինն. և աւերեաց զբազում գաւառս, զՀայոց, զՎրացª և զԱղուանիցև գերի վարեաց զամենեսին: ՌՄԽԵ. ի ՈՂԲ թվին, եկն Թաթարն ի Հոռոմսª որոյ զօրավար էր Բաչօ Նուիննª և խանգարեաց զԽիաթագին Սուլտաննª և էառ զբոլոր Հոռոմք և տիրեաց:

ՌՄԾԳ. ի Չ. թվին փոխի առ Քրիստոս սուրբ և առաքինի այրն Աստուծոյ և իմաստուն վարդապետն Վանական յարևելս Հ. ամաց: Մեռանի իմաստուն և բարեպաշտօն և պարկեշտ թագուհին Զապէլª դուստր Լևոն թագաւորին, որոյ յիշատակն օրհնութեամբ եղիցի:(78) ՌՄԿ: Ի ՉԷ. թվին, էառ Հօլաւու խան զԲաղդատ: ՌՄԿԲ: ի ՉԹ.ամին եկն Հուլայուն ի Հալապª և էառ և աւերեաց յօյժ զքաղաքն և զբերդն. անթիվս սպան և անթիվս գերերաց նոյնպես է առ և զԴըմըշխ: Եւ ի սոյն ամի Գունդուխտարն նստավ սուլտան Մսրայ: ՌՄԿԵ. Ի ՉԺԲ, թվին էառ Հուլայուն զՄօսլ: Ի սոյն ամի փոխեցաւ առ Քրիստոս Կոստանդին աւագ Պարոնն և թագաւորահայրնª ալևորյալ բարւոք ծերութեամբ և լի աւուրբք : Շինեաց ղսուրբ ուխան խորին. և առընթեր նմին զՄիակեցերն նաև զԼիսանկան: Ի ՉԺԴ թվին ծնաւ թագաւորին Հայոց որդիª Հեթումն: ՌՄԿԸ: Ի ՉԺԵ. ամինª եկն Մսրցին յաշխարհն Կիլիկիոյ և աւերեաց յօյժ. այրեաց զկէս երկրին և աւերեաց յօյժ. այրեաց զկես երկրին և անթիւս կոտորեաց որովª և զբաղումս գերի տարաւ, ընդորս և զԼևոն անդրանիկ որդի թագաւորին Հեթմոյ, և զմիըս եսպան զԹորոս: Եւ զորագլուխն էր Սըմըլմօթ: ՌՄԿԹ: (ՉԺԶ) Տէր Յակոբ ամս ի: Այս տէր Յակոբ այր սուրբ և առաքինի և յօյժ գիտնական որ արար զլուծմունս գրեանցն գժուարալոյծ բանիցն: ՌՄՀ: Ի ՉԺԷ. թվինª ազատեցաւ ի Մորայª Լևոն . որդի թագաւորին Հեթմոյª եկեալ մեծաւ փառօք և պատուով ի սուլտանէն և եղև մեծ ուրախութիւն հօրն և աշխարհիս Հայոց: ՌՄՀԲ: Ի ՉԺԷ. թվինª զմեծն Անաիոք այրեաց Մորցին Պանտուխտար սուլտան և աւերեաց իսպառսպուռ: ՌՄՀԲ. Ի ՉԺԷ. թվին վախճան կենաց հասեալ թագաւորին Հեթմոյ, որոյ մեծավ զղջմամբ բաղում բարութիւնս գործեալ և կրօնաւորին Հեթմոյ, որոյ մեծաւ զղծմամբ բաղում բարութիւնս գործեալ և կրօնաւոր եղեալª Մակար անուանեցաւ և զաստի կետնս թողեալª առ անմահ արքայն Քրիստոս վերափոխեալ լինի և կայ հանգուցեալ ի սուրբ ուխան Դրազարկ: ՌՄՀԳ: Ի ՉԻ.ամին օծավ Լևոն թագաւորª որդի թագաւոին Հեթմոյª ի Տարսոն. էր սա այր հեղ և երկայնամիտ և ժուժկալ, քաղցրատեսիլ և պարկեշտ. ողորմած և ունկընդիր առ նա բողոքելոց: Սիրեր զեկեղեցիսն Աստուծոյ և զվանորայսª և զեկեղեցականս,մանաւանդ զվարդապետս որ և տուն կարգեաց վարդապետաց վասն վարժելոյ ըզմանուկսª զսուրբ ուխտն Մեծքար կոչեցեալ: Էր սա ԼԵ.ամաց յորժամ օծաւ թագաւոր Հայոցª կեցեալ ամս ԺԹ ՌՄՀԹ: Ի ՉԻԶ. թվինª երկրորդ անգամ եկն Մըսրցին Պեկպար սուլտաննª որ ծառայ Պանդուխտարին, յերկիրն Կիլիկոցւոց. և այլք ասեն թէ Պանդուխտարն ինքն եկն բազումª զօրօք. և այրեաց զգիւղ և զքաղաք. և զամենեսին ի սուր սուսերի մաշեաց և գերի վարեաց. կտրեաց և զկամուրջն Մամուեստիոյª որ էր ի վերայ Ջահան գետոյª և եհաս մինչև ի կօռիկօս: ՌՄՁԷ: Ի ՉԼԴ: թվինª փոխեցաւ առ Քրիստոս ամենաբարի թագուհին Լևոն թագաւորինª Կեռանն. և կայ ի Դըրազարկն: ՌՄԿԹ. տեր Կոստանդին Պրօնգործնª որ է կատուկեցի, և ասի Կեսարացի. սա եղև առաջին աղթարմայ ի Սիս, վասն որոյ յետ Գ. ամաց աքսերեալ եղև ի Հեթմոյ արքայէ: Եև նստաւ տեր Ստեփանոս Հռոմայեցինª ամս Դ: Եև յեա նորա տեր Գրիգորի Անաւարզցինª ամս ԺԳ: Եև յեա տեառն Գրիգորի. դարձեալ լինի կաթուղիկոս տեր Կոստանդին Կեսարացին որ է նոյն Պրօնգործն ամս ԺԶ: Եև հանէ ի գլուխ ղաղանդն. և լինի միաբան ընդ Ֆռանգաց. օգնականութեամբ նոյն Պարոն Հեթմոյ թագաւորին. որ յառաջն աքսորեաց զնա յաղագս նոյն աղանդոյն աղթարմայութեանª և յայմնª վայրի հաւանեալ օգնական լինի:(79) ՌՄՂԱ: Ի ՉԼԸ. թվին փոխեցաւ առ Քրիստոս թագաւորն Լևոնª և եթող է . որդի և Գ. դուստր, որոյ անդրանիկ որդին Հեթում առնու զպարոնութիւն Հայոց, ոչ ամուսնանայ ընդ կնոջ օրինօքն Աստուծոյ. այլ առանց կնոջ մնալովª զգենու զգեստ կրօնաւորի. և այնպես կացեալ ամս ԺԸ. և սպանեալ եղև յանօրէն Պիլարզու Նուինէնª առ ոտն բերդին Անաւարզուª և եղբօրորդին իւրª

թագաւորն Լևոն. և Գունտըստապլնª և այլ բազում իշխանք. ոգիք Խ: Եև Է. Որդիքն Լևոնիª այսոքիկ են. Հեթումն, Թորոս, Սմբատ Կոստանդին, Օշին, Ալինախնª և Ներսես: ՌՄՂԵ: Ի ՉԽԲ. թվինª եկն Մելիք Արշաֆ սուլտանն Մըսրոյ բաղում զօրօք ի վերայ Հռոմկլային և պաշարեաց զնա բազումª աւուրսª մինչև էառ և տարավ զտէր Ստեփանոս կաթուղիկոս և զաջ սուրբ Լուսաւորչին գերի ի Մսր. բազում եպիսկոպոսօքª քահանայիւք և ժողովրդօք և կեցեալ անդէն տարի մի վախճանեցաւ: ՌՄՂԶ. (ՉԽԳ) Տեր Գրիգորի ամս ԺԳ: Այո տեր Գրիգոր Անաւարղեցիª մականուն Տուրք-երիցանց, այր գիտնական և յօյժ հմուտ հին և նոր կտակարանաց: Սա արար բազում երգս շարականացª և պայծառացոյց կարգաւ զեկեղեցիս Հայաստանեայցª կացեալ ամս: (80) ՌՄՂԸ: Ի ՉԽԶ. թվին թագաւոր Հայոց Սմբատն էրª և Մսրեցին եմուտ ի Կիլիկէª ևառհասարակ այրեաց, զգեօղ և զքաղաքª և զբազումս եսպանª և զայլս գերի վարեաց: Եև այլք զայսª ՉԽԷ. թվին ասեն ելեալ և ճիշդն այն է: Ի ՉԽԶ. թվինª աւագ Պարոնն Հեթում. զաթոռ թագաւորութեան իւոյ վստահանայ յեղբայրն իւր ի Սմբատ. և ինքն առեալ զմիւս եղբայրն զԹորոսª և գնաց առ կայսրն Յունաց յըՍտամպօլ: Իսկ Սմբատն ինքնաձեռն ելեալ. և խորհրդով կաթուղիկոսին և իշխանացնª օծանի թագաւոր Հայոց և Սիս յօրժամ դարձան Հեթումն և Թորոսն զկնի տարւոյ միոյ յաշխարհն իւրեանց և յաթոռնª Սմբատայ երես շրջեալ, ոչ եթող զնոաս ի տունն իւրեանց հայրենի:Եև նոքա դարձան անդէն առ կայսրն. և առեալ ոսկի բազում, գնացին առ Ղանն Ղազան յարևելս: Իսկ Սմբատն յառաջագոյն էր գնացեալ ի Թաթարն բազում գանձիւք և առեալ էր ի Ղանէն իւր կին որ էր ի Ղանի ազգեն դարձեալ գայը յաշխարհն իւրª և ի սահմանս Կեսարիոյ հանդիպեցան նմա Բ. եղբարքն իւրª և նա կալեալ զնոաս և տարեալ եդ ի բանտի ի Բարձրբերդ. և յետ սակաւ աւուրց խորհրդով նենգաւոր իշխանացնª եսպան զեղբայրն իւր զԹորոսª և եհան ղաչս Հեթմին. զոր իմացեալ միւս եղբօրն Կոստանդինիª որ էր տեր կազան բերդինª և ժողովեալ ղօրս բաղումս և եկն ի մարտ ընդ Սմբատին. և Սմբատ փախուցեալ ի նմանիէ ել ի Հոռոմսª և եկեալ Կոստանդին և գտեալ զՀեթումն կենդանի. յօյժ ուրախացաւ թէպէտ և ընդ սպասումն Թորոսին տրտմեցաւª և յետոյ կալեալ զՍմբատնª եգ ի բանտի ի նմին կեցեաել Պարոն Կիլիկիոյ տարի մի Սմբատն թագաւոր ամ մի:Բայց յետոյ կալեալ Հեթումն զԿոստանդին և զՍմբատնª և առաքէ յաքսորս առ կայսրնª ի Կոստանդնուպօլիսª և ինքնա առնու զԼևոնª զորդին Թորոսի եղբօրն իւրոյª որ սպանեալ եղև ի Սմբատայª և էօծ թագաւոր Հայոց ի ՉԾԵ. թվինª և ինքն ուներ զաւագ պարոնութիւնն: ՈՅԱ: Ի ՉԽԸ. թվին էր պարոն Հայոց Կոստանդին. և ի սոյն ամի եղև սով սաստիկª և մոթ ցորեանն ԲՃԾ. գրամ: ՌՅԳ: Ի ՉԾ . թվին փոխեցաւ առ Քրիստոս սուրբ և առաքինի վարդապետն Գէորգ Սկևռացօին (31): ՌՅԸ:Ի ՉԾԵ. ամին օծանի թագաւոր Լևոնª որդի պարոն Թորոսին ի Սիս կեցեալ տարի միªև սպանաւ ընդ Հեթմոյ: ՌՅԹ. (ՉԾԶ) Տեր Կոստանդին Կեսարացի, որ է նոյն Պրօնգործն կատուկեցի աքսորեալն ի Հեթմոյª դարձեալ կալաւ զաթոռն ամս ԺԶ: Եւ ի սոյն ամի արար ժողով աւագ Պարոնն Հեթում. և միաբանեցան ընդ եկեղեցին Հռոմայ. և հաւանեցին առնել զտոն ծննդեան Քրիստոսի ի Դեկտեմբերի ԻԵ. և զամենայն տօնս սրբոցª յիւրաքանչիւր տեղիսª ուր և դիպեցի:Այլ արկանել ջուր ի սուրբ խորհուրդն. և այս գործեցաւ ի թվին ՉԾԶ. ի սուրբ զատիկին: (82) Ի ՉԾԶ. թվին եկեալ նենգութեամբ յաշխարհն Կիլիկեցւոցª որոյ ազագաւ անօրեն Նուինն Պուլարզուª և կոչեցեալ առ ինքն խորամանկութեամբ իբրև ի խորհուրդ զաւագ Պարոնն Հեթում, և նա ոչ գիտացեալ զհեհգութիւն նորա, ունելով ընդ իւր զնոր օծեալ տղայ թագաւորն Լևոն զեղբօրորդին իւրª ղՕշին Սինէգալնª որ յայնժամ Գունդստապլն էրª զայլ բազում իշխանսª որք իբրև եկին առ նաª յարեաւ ի վերայ և եսպան զամենեսինª առ ոտս Անարզաբու, և կամէր զԿիլիկիայ յինքն յափշտակել: Բայց ի խնամոցն Աստուծոյ ոչ տարաւ ընդ իւր զեղբայրն իւր ղՕշինն, որ իբրև լուսաւ զեղեալոնª իսկոյն եկն ի բերդն Սըսայª և ժողովեաց զմնացեալ իշխանոնªզօրս բազումս և

մարտուցեալ ընդ պղծոյնª եհան յերկրէն. և մնաց մինչև եկն եղբայրն իւր Ալինախն ի Ղանէն. զի անգ էր գնացեալ, և ապա օծաւ Օշինին թագաւոր Հայոց: ՌՅԺ. (ՉԾԷ).թագաւոր Օշինն որդի թագաւորին Լևոնի Մեծիª եղբայրն Հեթմոյª օծեալ ի Մայրաքաղաքն Տարսուս, կացեալ ամս ԺԳ: Ի ԺԾԸ. թվին ժողովեցան ի մայրաքաղաքն Սիս բազմութիւն աբեղայից կրոնաւորաց. և սարկաւագացª որք բնակեալ էին ի վանք ևն յանապատսª ծերք և տղայք, այլև վարդապետք և եպիսկոպոսք, և բազմութիւնք ժողովրդոցª արանց և կանանցª վասն ոչ առնլոյ յանձն արկանել ջուր ի սուրբ խորհուրդն. և վասն այլ ևս նորաձև օրինացնª զոր թագաւորն Օշին քորհրդակցութեամբ կաթուղիկոսն և իշխանացն կալեալ զնոսա և զվարդապետոն էարկ ի բանդ ի բերդնª և եսպան յարանցն և ի կանանց զբազումս, և ի կրօնաւորացն սակաւ ինչ: Իսկ զաբեղայսն էարկ ի նաւ և առաքեաց յաքսորս ի Կիպրոս կղզինª և բազումք անդեն մեռան. և ժողովեալքն յայնª այնպես վըճռեցան: (83) ՌՅԺԹ. Ի ՉԿԶ. թվին փոխի մահուամբ առ Քրիստոս Պարոն Ալինախն. եղբայր Հեթմին և Օշին թագաւորին. և կայ հանգուցեալ ի Դրազարկն. և պատճառ մահու նորա այս է . լոգացեալ եղև և գետն Տարսոնի. էր ընդ նմա ի լողկանալն տաճիկ ձի մի և եհար զնա ոտամբն ի գլուխն և այս եղև պատճառ մահու նորա: Իսկ ի ՇԿԹ . թվին. փոխի մահուամբ առ Քրիստոս թագաւորն Օշին. և մինչ կենդանի էրª արար կտակ և եղիր պայլ զՕշին տերն կօռիկօսուª և զեղբայր իւր զԿոստանդին. և զՊարոն Հեթում տերն Նղրին. և վստահայ ի նոաս զորդին իւր զԼևոն և զթագուհին իւրª զոր յետոյ էառ ի ֆռանգաց. և զերկիրս Կիլիկոյ կառավարել նոցաª և սնուցանել զորդին իւր և ծառայել միամտութեամբ մինչև ի Ժ. ամս. և ապա յանձնել զաթոռ թագաւորութեան և զաշխարհս յորդին իւր Լևոնª ինքն փոխեցաւ առ ճշմարիտ թագաւորն Քրիստոս. և կայ հանգուցեալ ի Դրազարկն: Իսկ Օշին տէրն կօռիկօսուª ամուսնացուցանէր ըզդուստր իւր ընդ Լևոնի և օծանէ թագաւոեր: Եղիր և զեղբայրն իւր Գունդստապլ. և ինքն էառ զ,մնացեալ թագուհին իւր ի կնութիւն . և եղև Պարոն Կիլիկոյª և տէր Տարսոնի և բերդին Պապառօնին. և տիրեաց բովանդակ գաւառին Սօրիոյª եսպան և զքոյր թագաւորին Օշնի զԶապլունն և զաւագ որդի նորաª որք յետոյ սպանեալª եղեն ի թագաւորէն Լևոնէ Բ . եղբարբքն: ՌՅԻ: Ի ՉԿԸ.թվին եղև ահագին շարժ յարևելս. և զԹադէոս աեաքելոյն վանքն և զեկեղեցին կործանեացª և զտունսն փլոյց և ՀԵ. ոգի եսպան, զոր դարձեալ վերստին շինեաց զեկեղեցին և զվանքն տէր Զաքարէ: Այլև ի Գեղարքունի ընկղմեաց զբաղում գեօղս հանդերձ արամբք. և յայլ ևս տռղիս:(84) ՌՅԻԳ: Թագաւոր Լևոննª որդի թագաւորին Օշնի Ժ.ամեայ օծեալ եղև իՍիս թագաւորª կացեալ ամս: ՌՅԻԳ: Ի ՉՀ . թվին. եկն անորեն Նուինն Թամուր տաշն որդի Չօպանին յերկիրն Սըսյª և զբաղում վնաս գործեաց, զբաղումս եսպանª և զբաղումս գերի վարեաց և ել ի Հռոմս: Իսկ ի ՇՀԱ. էվին Մսրցին եկն յաշխարհն Կիլիկիոյ. զբազում վնաս և նա գործեաց, ընդ որս և զԱտանայ այրեաց. և զբերդն նորին քակեաց: ՌՅԻԵ:(ՉՀԲ) կաթուղիկոս տեր Կոստանդին Լամբրօնացին:Սա չոգաւ յԵգիպտոս առ Նասր սուլտանն և արար սէր և խաղաղութիւն ընդ Լևոն թագաւորին տղայոյª կացեալ ամս Դ: ՌՅԻԹ: (ՉՀԶ) Կաթուղիկոս տեր Յակոբª սա քուեր որդի գոլով տէր Գրիգորի Անաւարզեցւոյնª կացեալ ամս : ՌՅԼ: Ի ՉՀԷ. թվին. փախեաւ Չոպանին որդին Դամուր տաշն և գնաց ի Մըսր: ՌՅԼԲ: Ի ՉՀԹ.թվին առաքեաց թագաւորին Լևոն ղօրս ի յԱտանոյª և ըմբռնեաց զՕշին տէրն Կօռիկօսուª և զեղբայր նորին զԿոստանդին Գունդստապլնª և եսպան ի սանդրելոյ իշխանացանª և ի քսու արանցª եթէ խորհեալ են բառնալ զքեղª և ինքեանք թագաւորել, և առաքեաց զՕշնին գլուխն ի Մըսրª առ մելիք Նասր սոիլտանն, և զեղբօր նորին յարևելª առ Բուսայիս Ղանն. եսպան և զթագուհին իւր յաղագս աղետի գործոց հորա. և էառ իւր թագուհի ի ֆռանգացª զդուստր թագաւորին Սիկիլիոյ կղզոյն: (85)

ՌՅԼԶ: Ի ՉԾԳ. ամինª մեռաւ Բուսայիտ Ղանն և նստաւ Արփա-Ղանն Զ. ամիս. և եկեալ քեռի Բուսայիտինª Ալի փաշայ Նուինն ի Բաղդատացª ղԱրփա Ղանն եսպանª վասն զի քրօիստոնեալ էրª յառաջին Ղանորաց զարմեն, և ինքն իւրոսվի այլ նոր Ղան եգ ի թախթնª Մուսի անունª որ ոչ ելաւ և ոչ զօրոցաւª և ինքն Ալի փաշայն վարէր զհուքմըն Օրգունինª տարի և կես. և արար հրաման քակել զեկեղեցիսª և քակեցին ի բազում տեղիսª ի Մոսլայ մինչև ի Խլաթ և ի Սալամաստ: Մինչև որ գնաց առ նա տէր Զաքարիա Աղթամարայ կաթուղիկոսնª պայազատն և արքայազարմնª և ապա եբարձ զչար հումքն: Իսկ յաւրուս հնձոցն մարտեաւ ընդ Խաչիթ աղայինª և սպսնաւ ի սահմանս Հերայ քաղաքին ի ՉԾԵ. թվին: Ի ՉՁԴ. ի լնուլ չափոյ մեղաց և հարցն մերոցª որ յազոխանալ ատամնառութեան նոցա ժամանեաց որդւոյսª ստիպեցին զանօրեն բռնաւորն Մըսրոյª ղՆաորնª փութացուցանել զկորուստն մեր. ուստի ի խաղաղութեան և ի սիրոյ ժամանակիª զչարագլուխ ամիրայն Հալպայªնենգութեամբ և գաղտագողի յանսկսծասկած ժամուª և յանակնունելի պահոիª փոիթանակի ձիընթաց արձակեալ բազմօք զօրօքª յաւուրս հնձոցª ի տօնի համբարձման Քրիստոսի և ի մի գիշերª և ի մի օրª հասեալք ի Մամուէստիա և յԱտանայª և ի Թագաւորաշէննª և ի բոլոր դաշտս Մլունինª զի թերևս ըմբռնել կարասցեն զթագաւորնԼևոնª յանհոգս և յապահվս գտեալ զամենեսեան, մանաւանդ, ըղթագաւորն անկազմ և ահպատրաստª և թափուր ի զօրացª մինչև զի ի յաւէտ անհոգութենէն, ի բաղանիս գոյը առ ի լուանալª և արշաւեալª ի շէնսª և ի բազմամարդ երկիրս Հայոցª սփռեցան ընդ քաղաքս և ընդ գիւղս մինչև ի Տարսոնª և գտեալ զամենեսեան յանհոգս և ի խաղաղ ժամանակի մինչ զի ի տեղիս տեղիս հարսանիս առնէին և խրախճանային. և յանխնայ կոտորեցին զբազումս սրով, զեկեղեցականս և զաշխարհականսª զայր և զկին, և զմանուկսª և հրդեհեալ այրեցին զտունս և զապարանսª զեկեղեցիս և զարտորայսª և առեալ զառ և զաւարª և գերեալ զարս և զկանայս և զորդիս. և զոսկի և զարծաթ երկիրս անթիւս և անհարմարս:Նաև զբազմութիւնյոյժ անբան կենդանեաց. ուրախութեամբ հանեալ տարան յաշխարհն իւրեանց: (86)

(ՇԱՐՈՒՆԱԿՈՒԹԻԻՆ ԱՅԼ ՕՐԻՆԱԿՆԵՐԻՑ:)

ՌՄԾԷ: Էջանն զԲաղդատ էառ ՈՒղայունայª և ապրեցաւ ամս ԺԳ: Հուլայուն խանն եկն յաշխարհնս և էառ զՄօսլ և մեռաւ իշխանաց իշխանն և թագաւորահայրն Պարոն Կոստանդին: ՌՄԾԸ: Դաւիթ թագաւորն յԱփհազ մտաւ: Բարաքէն ի դուրս երեկ, դարձաւ և մեռաւ: ՌՄԿ: Մեռաւ Կոստանդին. և Շահաբանդին եկեղեցի շինեաց ի Տփխիս: ՌՄԿ: Շահին-շահն նմեռաւ: ՌՄԿԱ: Պալախէն և Ղուլին փախեան, և թագաւորն Հեթում ի Դուրս երեկ: Փոքր թագաւորն զՔարթլայ լափեաց: ՌՄԿԳ: Յասմ ամի եկն Մսրցին ի Կիլիկիայª որ է Սիս, կոտորեաց և այրեաց զկէս երկրին, և գերի տարաւ զԼևոն որդի թագաւորին Հեթմոյ և զմիւս որդին զԹորոս սպսն. և զԱնտիոք այրեցին, և աատեցաւ որդի թագաւորին ի Մսրայ: ՌՄԿԴ: Էջանն մեռաւ: ՌՄԿԵ: Ագևոր աստղ երևեցաւ: ՌՄԿԶ: Ապազէն խան նստաւ: ՌՄԿԷ: ԶՅանի ծախեցին Շահինշին որդիքն. Թաքութարան փքխաւ:ՌՄԿԹ: Աւագ Սարգիսն մեռաւ: Մեռաւ ս. վարդապետն Վարդան: ՌՄՀ: Տէր Յակոբ Տարսոնուª ամս ԺԸ: ՌՄՀԱ: ԴԵՄԵՏՐ թագաւոր նստաւ,և յայտնւեցաւնշխարաք սրբոյն Ներսեսի: Երկրորդ անգամ եկն ի Կիլիկիայ սուլտանն Եգիպտոսիªոր էր ծառայ Պընդուխտարին. և առհասարակ աւերեաց զամենայն երկիրն,և զբաղումս գերերաց: ՌՄՀԲ: Լևոն որդի Հեթմոյ ամս ԺԹ:

Աստանոր զմեծ քահանայապետն Եկեղեաց գաւառին զտեր Սարգսին ի ս.քառասնորդին անօրեն Հագարացիքն սպսնին: ՌՄՀԴ: Հռոմաց Թուրքն այրեցին զհռչակաւոր ուխտն մենաստանª և Սկևռան, և գերեաց զաւագ Մլիճինª և սպան ի բնակչացն անձինս Զ: Մանգութ Թամուրն Մսըր գնաց կոտորեցաւ: ՌՄՀԵ: Էառ հուլայուն խանն զԲաղդատ: Եկն Մանգու Թամուրն հեծելովք ի Հոռոմք և գնաց առ նա Լևոն թագաւորին Կիլիկիոյª և դիմեալ ի վերայ Եգիպտացւոցն ի սահմանս Պաղեստինոյ և ի սկիզբն յաղթեաց, բայց յետոյ յաղթեցաւ քսու բանիւք երկուցեալ յետս դարձուցինª և թագաւորն դարձաւ ի տեղի իւր: ՌՄՀԸ: Թագաւորն Դաւիթ և Հեթումն մառան: Ապաղեն կոտորեաց զՊարախսն: Շարժն զխաւարն ի վայր տարաւ: ՌՄՁԱ: Դեմետր որդի եղև Դաւթի: Մսրցին մտաւ ի Սիս: ՌՄՁԲ: Շարժն անցոյց զԱրճէշ և զԽլաթ, զինչ աքալալ կայր սպա ն: ԶԵզեկ եպիսկոպոսն սպան Ապաղէն և զտէր Սարգիսն: ՌՄՁԳ: Ապաղէն ի Հոռոմք մտաւ և զփարուանէն սպան: ԱպաղէնզՏրապիզոնու թագաւորն սպան:Ապաղէն ի Քեթուն գնաց, զՊապառադինն. և զՋալաթօրեն սպան: ՄեռաւԱպաղէն ի ԽԷ. միայն. ԺԷ.ամ նստաւ: Ահմատ խան նստաւ ամս Գ: Խարամանն գերեաց զերկիրն Կիլիկիայ և զՏարսոն: Ի Տփխիս ջրհեղեղ երեկ: ՌՄՁԵ: (ՁԼԵ) Տէր Կոստանդինª որ մերժեցաւյաթոռոյնամս Գ: Արգունն նստաւ գլուխ Տաթարին ամս է. որ էր յոյժ սիրող քրիստոնէից: ՌՄՁԸ: Գերեցին զԹիլնª և այլ գեղք: ՌՄՁԹ: Թագաւորն Լևոն գնաց առ Արղունն: Արղունն մեռաւ: Շարժմամբ կործանեցաւ Եզնկան. ի նոյն թուիսª առին զԱքայ: ՌՄՂ. (ԶԼԷ). Յասմ ամի մոիորման եկն եհաս զատիկն. և հակառակութիւն եղև մեծ, և Հայք յերկուս բժանեցան, զի տէրութիւն Կիլիկոյ հետ Յունաց, և սակաւք որ ոչ: Իսկ թագաւորն և կաթուղիկոսն ժողովով զնոյն ճշմարտեցին: (87) ՌՄՂԱ: Հեթումª սպան է : Տէր Ստեփաննոսª ամս Դ. յԵկեղեաց գաւառէնª ի գեղջէն Խախայ: ՌՄՂԲ: Գերեցին զՄոլևոնին փոխն: ՌՄԳՂ: Առին զՀռոմկլայն և զկաթոիղիկոսն գերի վարեցին: ՌՄՂԴ: Դարձեալ գերեցին զԹիլն: Հեթում ետ զթագաւորութիւն ի Թորոս եղբայր իւրª և ինքն կրօնաւորոցաւ: ՌՆՂԵ:(ՉԽԲ). Տեր Գրիգոր ամս ԺԳ: Սմբատն բռնութեամբ տիրեացª քանզի Հեթումն յանձրեաց ի նա զերկիրն, և ինքնª և եղբայր իւր Թորոս գնացին դարձան, զի գաւորեալ էրª ոչ եմուտ նոցա յերկիրն, և յետոյ կալեալ զերկոսին եղբարսն, և զերիցագունին զՀեթմոյ կուրացոյց զաչսնª և զԹորոսն սպան: ՌՄՂԶ: Խազանն մեծ հալածանս յարոյց եկեղեցւոյ, և բարեպաշտն Հեթում խաղաղացոյց գնալով յարևելս պատահելով դառնութեան ժամանակին: ՌՄՂԸ: (ՉԽԵ) Սմբատª ամս Բ: ՌՄՂԹ: Մսրեցին էառ զԹիլնª և զկէս երկիրն Կիլիկոյ: ՌՅԱ: (ՉԽԷ) Կոստանդինª կէս ամ: Դարձեալ Հեթում; ՌՅԲ: Դեմետր թագաւորն զՍալատունին երկիրն խլեաց: ՌՅԲ: (ՉԽԸ) Յարեան ոմանք որ պահօք ճգնէին, բայց զկեղեցի ևզքահանայ և զխոստովանութիւն արհամարհէին. և Իսմայէլացքին յինքեանս ջանային քարշել, և ընչիւքն զերծան ի նացանէ. և կացելաքաք քրիստոնեայք: ՌՅԳ: ԶՂութլուբուղէն Սօրղան միշտ արարին: Խութլուբուղէն մտաւ, և զՎաղթագ թագաւորի որդին ի դուրս բերին: ՌՅԷ: (ՉԾԳ) Գէորգ վարդապետ վախճանեցաւ: Արզուն զԴեմետր և զՉնկզան սպան:

Ի ՉԽ. թվին Քաղաթուն խան նստաւ ամս Գ: Ի ՉԽԲ: Տեր Գրիգոր աղայն փողեցաւ առ Քրիստոսª և եդաւ ի Դրազարկն, կացեալ յաթոռ հայրապետական ամս ի. և նստաւ յաթոռ քուրդեորդի նորին ամս Ա. և քարավէժ եղեալ ի բերդին Կոպիտառոյª և եդաւ ի Դրազարկն մերձ առ քեռին իւր: Սորա անունն էր Վահրամ, որ թարգմանի անձրև: Եւ ապա Ապիրատն նստաւª որդին առաջին զօրավարին, կաթուղիկոսն Գրիդորիսի և Ներսեսի, և կոչեցաւ տէր Գրիգոր, և էր նա այր ծեր և գիտնական, հեզ և հոգելիª որ եկաց յաթոռ ամս Ը. և գնաց ի Հռոմկլայէն ի Սիսª առ ի թափել զքուերորդին իւր զՀեթումն, զոր կալեալ էր թագաւորն Լևոն, և մեռանի անդէն ի Սիսª և եդաւ ի ս. ուխան Արքայկազնինª և եդին ի տեղին զտէր Յոհաննէսն կաթուղիկոս: Ի ՉԽԳ: Բայտօզանն եղբայր Ապաղինª խան նստաւ ամս Ա: Ղազան նստաւ ամս Թ. շատ պատերազմեցաւ ընդ Մսըր: Ի ՇԽԴ: Քակեցին զեկեղեցիքն ի ձեռն Նաւռօղին: Զկնի նորին եղբայր Հայրպանդէն ամս ԺԲ: Ի թվին ՉԽԶ. մաւս Կոստանդին եղբայրն կալեալ զՍմբատ եդ ի բանդի, և ինքն էառ զիշխանութիւն: Ի ՉԽԷ. Հեթումն զՍմբատ և զԿոստանդին աքսորեաց, և գնաց ի Տաթարն: Ի ՉԾ. գնաց Հեթում ի Դամասկոս ի խան Ղազանն:Ի ՉԾԲ. դարձեալ գնաց Հեթում ի Դամասկոս, և շփոթեալ դարձաւ առ Խազանն:Խազանն մեռաւª և նստաւ եղբայր իւր Խարբանդան, սա եդեալ խարաճ առնուլ ի քրիստոնէից, և ոմանց ի մորթն կարեցին վասն աղքատութեան: Ի ՉԾԷ. ամի շարժն տարաւ զվանքն ս. առաքելոյն Թադէոսի, զեկեղեցին և զվանքն կործանեացէª և ՀԵ.հոգի սպան: Ի ՉԾԸ. թվին ժողովեցան ի մայրաքաղաքն Սիս բազմութիւն աբեղայից և կրաօնաւորաց քահանայիցª և սարկաւագաց: Իսկ և վարդապետք և եպիսկոպոսունք, և բազմութիւն ժողովրդոց արանց և կանաանցª վասն ոչ առնլոյ յանձըն ածել ջուր ի պատարագն, և վասն այլ ևս նորաձև օրինացն, զոր թագաւորն Օշին խարհրդակցութեամբ կաթուղիկոսին և իշխանացն կալեալ զնոսա, և զվարդապետն էարկ ի բանդ, և սպան յարանցն և ի կանանցն զբաղումս և ի կրօնաւորացնª և ի սարկաւագացն սակաւ ինչ: Իսկ զաբեղայսն էարկ ի նաւª և առաքեաց յաքսորս ի Կիպրոտ կղզինª և բազումք անդէն մեռան: (88) Ի ՉԿԹ . թվին փոխի մահուամբ առ Քրիստոս թագաւոն Օշինª և եդաւ ի Դրազարկն, և օծաւ որդի նորա Լևոն թագաւոր Ժ. ամեայ: Տեր Կոստանդին Լամբրոնացին չոգաւ ի Մոր առ Մելիք Նասրնª և արար խաղաղութիւն ընդ թագաւորին Լևոնի տղայոյ : ՌՅԸ.(ՉԾԵ) խափանումն ժամահարին և ջուր արձակեցաւ ի վերայ Եզընկայինª և բազում վնաս արար: Տեր Կոստանդինª ամս ԺԶ: Սա հրամանաւ Հեթմոյ ջուր էարկ ի ս խորհուրդն, և զտօնսն. առնէր ըստ նմանութեան ֆռանկացª որով սպանմունք եղեն յոլովք: ՌՅԺ. (ՉԾԷ.) ԶՀեթումն և զտղայ Լևոնն սպան Պուլարզուն: ՌՅԺԱ: Եկն Սմբատ ի Կիլիկէª և եղին ի Դզեկին: ՌՅԺԲ: Ի սադրելոյ իշխանացն կորոիսին զՍմբատ: Հանին զվարդապետքն ի բաանդէ և դարձեալ աքսորեցին: ՌՅԺԳ: Գնաց Օշին յարևելք և վասն ջրի ասաց ժողով լինել և ոչ եկին: ՌՅԺԵ: Ի ՉԿԶ. գլուխ ազգին նետողաց Խարբանդայ մեռաւ յիւրենանցնª և նստաւ Ապուսայիտն Խարպի որդին: ՌՅԺԷ: Մորեխն ԻԱ. օր արար մեծ վնաս:Ի սւյն ամի մեռաւ մայրաքաղաքն Մելտինի ի Հայոց և ի Հագարացւոց, և խոտոր գերութեամբ վարեցան յԵգիպտոս: Եմուտ յաշխարհն Կիլիկեցւոց չարն Տամուրտաշ տիրելոյ ազատաւև նստաւ Գ. օր առջև Սոյսª այլ անկեալ ի Տեառնէ տագնապ ի վերայ նորա և զօրացն նորա և յելանելն բաղում գերի տարան ընդ ինքեանս և զբաղումս սպանին:

ՌՅԻԲ: (ՉԿԹ) Փոխի մահուամբ ի Քրիստոս Օշին, և թագաւորէ (ՉՀ.) որդի նորա Լևոն, ԲԺ. ամեայ հանգոյն Սողոմոնի, ամս Ի: ՌՅԻԳ: Վախճանեցաւ տէր Կոստանդին կաթուղիկոսª և Մովսէս վարդապետ յԵզնկայն: ( (89) Երընչի և Ղուռումչին նստան: ՌՅԻԴ: Տեր Կոստանդին ամս Դ: Նստաւ կաթուղիկոս տէր Կոստանդին ի ս. ուխտին Դրազարկուն: Սա չոգաւ դեսպանութեամբ առ Սուլտանն ի սիրոյ ազատաւ: Եմուտ Մսրեցին ի Կիլիկէ, և ԻՌ. մարդ գերեացª և զբաղումս սպանին և յոլով տեղիս այրեցին. և զԱյաս իսպառ ջնջեցին, և զմինիրան և զբերդն քակեցին: Ի ՉՀԲ: Եկն Չոպանն ի Հոռոմք ի խնդիր Տամուրտաշին, տարին առ խաննª և սպանին զԴմշխ խօճան, և չոպանն փախեաւ: ՌՅԻԸ: (ՉՀԵ) Տեր Յակոբª ամս ԺԴ: Ի ՉՀԵ: Վերացոյց Պաասայիան զՉոպանն որ զաշխարհս ի ձեռն ունէր և մեռաւ ի փախչելն: Ի սոյն ամի որդի նորա Տամոիրատաշն եկն ի վերայ Եզնկային երկրին, և դարձեալ փախաւ ի Մոր, և անդ սպանաւ ի սուլտանայ: Ի սոյն ամի սպսնինն զեպիսկոպոսն կարնոյ զտէր Գրիգորիսªև ջուրն ի խորհոիրդն էր: ՌՅԼ: Մահմատ ամբարչինն նստաւ: ՌՅԼԱ: Յայսմ ամի եկն շեխ Հասանն ՈՒլուսբէկն ի Կամախ: ՌՅԼԴ: Կապուտ նշան դրին քրիստոնէից: ՌՅԼԶ: (ՉՁԳ) Մեռաւ Պուսայիտ խանն և նստաւ ի տեղի նորա Արփաքայունն կէս ամ, և նստաւ. Մուխանանն, Գ. ամիս. և նստաւ Ահմատ խանն Ա.տարի և սպանաւ. և նստաւ Սուլայման խանն: Մորցին եկն ի Կիլիկիայ և էառ զԱյաս: Ի սոյն ամի խարսեցին զԵզնկան Թամուրտաշն և որդի նորա փոքր շեխ Հասանն: ՌՅԼԹ: Եկն Սարթիբեկն: Եւ ի սոյն ամի Յարաթնանն խստրեաց զՍևասա, մինչ ի սովուն եղեալ տվին զքաղաքն: Ի սոյնն ամի երթայ Ուսլուբեկեն ի շեխ Հասանին վերայ: Ի թվին ՉՁԶ.մարտ Գ. ադցիցն երկուշաբթի խաւարեցաւ արեգակն: Ի ՉՁԷ: Վախճանեցաւ ս. վարդապետն Յեսայի: (90) Ի թվին ՉՁԷ. եկն շեխ Հասանն որդի Տամուրտաշին ի վեիայ Եզնկին, և համբաւ հանին թէ Տամուրտաշն ելեր է ի Մորայ և ի հետէ նստան ՂԸ. օր: ԶՏամուրտաշի որդին շեխ Հասանն կինն սպան. և նստաւ խան մելիք Աշրաֆնª որ էր եղբայր շեխ Հասանին: Ի ՉՁԸ. Եկն Եաղպատին ի վերայ Եզընկին; և սոյն անի եկն Խալիթն ի վերայ Եզնկինª և այրեաց: ՌՅԽ:Բ (ՉՁԹ) Տեր Մխիթար ամս ԺԴ:(91) ՌՅԽԳ: (ՉՂ.) Կոստանդինª ամս Բ: ԻՉՂ: Եկին հրամանաւ փոքր շեխ Հասանինª Հաշիաօնն և Թօաօնն ի վերայ Եզընկին և նստան ԺԲ. օր: ՌՅԽԵ: Ի սոյն ամի Ալիփաշէն սպանաւ Խաջիթ աղայէն: Ի թիվն ՉՂԳ. ի նախանձու իշխանացն սպանին զթագաւորն Կոստանդիանոսª և զեղբայր իւր Մէմընդին, և նստաւ միւս Կոստանդին ի Սիս քաղաքի ամս ԺԲ: Ի թիվն ՉՂԵ. սպանանէ Յելականն զՍորխանն որդի Չոպանինª և զԻշտօնն, և այլ բազում գլխաւորք, և մեռաւ Սաթիբէկն և Էյնապակն ի կամախ: Ի թվին ՉՂԷ. եղև սով սաստիկ ի վերայ Հայոց աշխարհիս զամս Գ. և գայլք յարձակեցան ի մարդիկ և ապա անկաւ մահ տարաժամեն և անապատ արար զբազմամարդ երկիրս Հայոց, և շատոց գերեզմանք փոր գազանացան եղեն, շատք անթղ մնացինª և անծնունդ ժամանակի: Յասոմ ամի Ալփին եկն ի Կարնոյ քաղաք, և հարկապահանջութեամբ նեղեաց, մինչ զի աամենայն երկիրն իսպառ աւերեցաւ: ՌՅԾԶ: (ՊԳ) Կոստանդինª ամի ԻԲ: Տեր Մեսրոպª ամս ԻԶ:

Ի թիվն ի Պ. Բայբուզայն զԽլաթ էառ և գնաց ի Մերտին, և տարաւն զդուստրն սուլտանին ի Թավրէզ Աշրաֆին: ՌՅԾԹ: ԶԱշրոֆն եսպան Ջանիբէկն և Յահին նսըաւ.սաստիկ պատերազմաւ կռուեցան Սուլտանոյիսն և Ախին, յետոյ ձերբակալ արարին զԱխինª և ածին առաջի սոիլտանին. և նա ետ սպաննանել զնա և ինքն նստաւ խանª ամս է: Ի ՊԺԲ: Արեգակն խաւարեցաւ և շարժն զՄուշու երկիրն տարաւ, և զվանորայքն խախտեաց: Ի սոյն (ՊԺԴ) ամի եկն մահ տարաժամ սաստիկ և աևեր արար Հայոց աշխարհիս: Ի սոյն թվինª Ամիրադին եկն ի վերայ Արծկու, ԺԵՌ. զօրօք ընդհեծեալ և ընդհետևակսն: Ի սոյն ամի որ թիւն ՊԺԳ. էր ել Տամուրտաշն որդին Աշրաֆի, և եկն ի վերայ երկիրս, որ գայր տիրէր թախտին և եկեալ յԱրծկէ սպսնաւ: Ի ՊԺԵ: Ֆռանկն զԶաքանդիրայ էառª և շատ ղազայ արար,և ԺԲՌ.կոյս աղջիկ գերի տարաւ, թող զայլն կին և զտղայս, և յայն բանէն խստացան տաճիկնª և արարին հալածումն քրիստոնէիցª և զամենայն ուխտաւորս Երուսաղեմի ի կապանս պահեցին Գ.ամ, և զսուրբյարութեան դուռն փակեցին: Ի ՊԺԹ: Սէյիա Խոռօնն եկն ելւ ի յԱրծկոյ բերդինª և սպսնաւ անդէն, ԻԵ. հոգւով յաւուրս աւագ պահոցն: Ի թվին ՊԻԳ. զՍիս առին տաճկունքն ի Հայոցª և սպանին զԿէջեղակ վարդապետն որ գրոց աշակերտէր: Ի ՊԻԴ. ամին սովն սաստիկ էր յԱսորեստան: ԶԱմիրհաճն սպանին. զԴիադին որդին Բաղէշու տիրոջ, որ էր բարի, և քրիստոնէից իրաւարար: Վայիսի որդին Հիւսային նստաւ: ՌՅՀԸ: (ՊԻԵ): Դարձեալ Կոստանդինª ամս ԽԸ: ՌՅՁԲ: Սուլտան Ահմատն զերկու եղբարսն սպանեացª և ինքն նստաւª սպան զմեծամեծս հօր իւրոյ, և կորոյս զամենեսեան: Եւ միւս եղբայրն շարժեցաւ ընդ նմա ի պատերազմ Շահղատայ անուն, և զօրապետ նորա Փիրալիպատիկ, և եկեալ մեծաւ զօրաւ ի վերայ սոիլտան Ահմատին, և կոտորեցին երկոքին զօրքն ի դաշտին Արտաղուª և ցրուեցան զօրքն: ՌՅՁԴ: (ՊԼԱ.) Տէր Թէոդորոսª ամս Թ: Տէր Թէոդորոս գնաց ի Մըսր և մեծաւ պատուով զնա սուլտան Բարխուղն: Ի ՊԼԵ. ամին Թուրքն էառ զբերդն Որոտանª և մեծ վարդապետն Կախիկ գնաց փախստական Ի Ծարայª և Պարոն Գորգունէն զարդամահ եղև, ընդ նմին և Մաքաղիայ ճգնաւորն ի նոյն աւուր մեռաւ. և եդաւ մերձ յԵրջանկոյ վանք: Ի սոյն ամի Թօխամիշ խանն Ղրիմն առաքեաց զօրս ի Պարսիկս, որ եկեալ մտին ի Թաւրէզª յայտնութեան ճրագալուցին. աւերեցին և գերեցին աաւելի քան զª ի. բիւր զայր և զկին, և անեցին ընդ Նախչուան և ընդ Սիւնիս, և գնացին յաշխարհն իւրեանց: Ի սեյն ամի ՊԼԵ. թվին Լանկթամուրն եկն ի Թավրեզ և ի Նախչուանª և անտի ի միում ավուր կալաւ մինչև ի կարբի և ի Բջնի, ի Գառնիª Սուրմանի, ի Կողբ. և անտի գնաց ի Վրացտունª և արար ղազայ զՏփխիս քաղաք, և կալեալ զթագաւորն Բագրատ տաճկացոյց և գնացեալ ձմերեաց ի Մուղան, և ի գալ տարւոյն յաւրուս աւագ զատկինª ել ի Սիւնիս, և սփռեալ տարածեցաւ, և գնաց հետ Թուրքմընին մինչև ի յԱմթայ ձուրն, և դարձեալ եկն ի Վանայ վերայ, և Խսարեաց զնա զաւուրս ԻԵ. և առեալ զնա յաւուր Ե. շաբաթոջ, յաթոռաց պահոց ո. Խաչին, և զամեսեան ի բերդն ի վայր ելից, ԷՌ. մարդ, և գնաց ի յնաշխարհն Սմրղանդայ և յետ Զ. ամաց դարձեալ եկն ի դուրս Թամուրնª և էջ ի Բաղդատ, և անդ կոտորեաց բազում մարդ, և զգլուխ մինարանի շինեաց, Զ. և գնաց ի Միձագետս Ասորւոցª և անդ կոտորեաց զբազում մարդիկք: Եւ էր որդի սուլտան Ահմատին ի բերդն Երնջանկայ, և եկեալ Վրացիքն տարան. և լսեաց Թամուրն և բարկացեալ և եկին և դուրս մեծ բարկութեամբ, և գնաց ի Վրացտուն, շատ աւեր և վնաս արար որով և հրով և գերութեամբ. քակեաց զմեծամեծ եկեղեցիս ի Տփխիս, և անտի դարձեալ էջ ի Շամատունն, և գնաց մօտեցաւ Երուսաղէմայ, բայց անդ ոչ եմուտ, և դարձաւ բազում աւարաւª և գնաց ի Թախտն: Եւ ի միւս այլ

տարին գնաց ի Հռոմսª և էառ զԿամախª և զայլ բազում տեղիս. և ի Սեբաստիայ բազում կենդանիս թաղեաց աւելի քան զՌԲ. և դարձաւ ի տեղի իւր: Եւ ի միւս այլ ամին դարձաւ իմ Հռոմս և զՅըլտրում խանն կալաւ, որ ունէր անթիւ հեծեալսª և անհամաի զօրսª ցրուեաց և գերեաց զամեսեան: Ի թիվն ՊԾԲ. դարձաւ յարևելս յԱղուանից, և շինեաց քաղաք նի Բաղաղայ անուն, և յաւրուս տօնի հրեշտակապետացնª եկն ձիւն սաստիկ ի նոր քաղաքն և սպան ի շինողացն, ԴՌ. անձինք, և այն ամենայն ի զինուորացն էին. և ապա չուեալ գնաց յերկիրն իւր ի Սմրղանդª և անդ սատակեցաւ. թիւ Թամուրին որ եկաց ի Դրուց աշխարհս ԺԸ. ամ էր: ՌՅՂԳ: (ՊԽ) Տեր Կարապետ Բոկիկնª ամս ԺԲ: ՌՅՂԸ: Ի ՊԽԲ. թվին զտէր Թէոդորոսն ի Սիս սպանին, և նստաւ ի տեղի նորա Բոկիկ Կարապետն ամս ԺԲ: Յորժամ զտէր Թէոդորոսն ի Սիս սպսնին, ի նոյնն ամի զտէր Զաքարիայն յԱղթամարայ կաթուղիկոսն քարկոծ արարին յՈստան, զերկուսն ի միում ամի ՊԽԲ. ն: ՊԽԲ: Տեր Յակոբª ամս Բ: (92) Ի ՊԾԳ. թվին յետ մահուանն Թամուրին, որդիք և թոռունքն իւրյիրեարս խառնակեցան և ջարդեցան, ցրուեցան կորեան և սատակեցան, իբրև զլակոտունք շան մեռանª և բնաջինջ եղենª որ հետք նոցա ոչ երևէին. որ հրամայէ ի ս. աւետարանինªթէ «ամենայն տուն բաժանեալ յանձն կործանի»: ՌՆԷ: (ՊԾԳ) Տեր Գրիգորª ամս է: Ի թվին ՊԾԴ: Շնմզդին Բաղէշու տէրն եկն և այրեաց զԱրծկոյ երկիրն, և սպանեաց շատ մարդª և քահանայ, բայց առնուլ ոչ կարաց, և խսարեաց զնա աւուրս ԺԳ. և տեր նորա եդ ամիր Եզդին: Եւ ի գալ միւս ամին, որ էր էիւն ՊԾԵ. եկն ի վերայ Ղարաիւսոիֆն և արար դաւ ի յԱրճիշոյ և յԱրծկոյ, և Շնդին ընկեր նմա աարար շատ աւեր, և այրեաց զերկիրն Վաստանայ և Վանայ. և նստաւն աւուրս Լ յԱմկոյ և ի Շատրուանայ այրեցին և սպանին շատ քահանայ և աշխարհական, և դարձեալ գնաց ի Վրացատունª և արար ղաղայª և եկեալ սատակեցաւ: Ի ՊԾԵ. թվին Ղարաիւսուֆն Թուրքմաննª որ բազում տարիք փախստական լեալ էր ի յորժամ էջ Թամուրն ի Շամտունն և կալեալ զիւսուիֆն կապանօք տարաւ յԵգիպտոսª և եդ ի խստագույն բանդս ներքինս: Եւ յորժամ սատակեցաւ Թամուրն, և անդի արձակեալ իւսուֆնª եկն ի վերայ Հայոց աշխարհիս և արար շատ աւեր ևն գնաց ի Թավրէզª և այլ յառաջ, և մլքեաց բազում տեղիսª մինչև ի Սուլտանիայª և Օրէլ քաղաք: ՌՆԺԴ:(ՊԿԱ.) Տեր Պօղոսª ամս Բ: ՌՆԺԶ: (ՊԿԳ.) Տեր Կոստանդինª ամս Ժ: Ի թվին ՊԿԷ. ի տրէ Ի աարեգակն խաւարեցաւ: Ի ՊԿԸ: Ամիր Եզդին բարկացեալ Վաստանայª գնաց ի Բաղեշու երկիրն ի այրեաց Կ. գեօղª մինչև ի գաւառն Սեղմայ: Ի սոյն ամի մարախն զամենայն բոլորս կերաւ, բայց ի մեր բոլորս վնաս ոչ արար. Ռ. ամանաթ ի ցանելոյ մի դադարիք ով չցանեցª տունն աւերեցաւ: Ի թիվն ՊՀԲ. մեռաւ մելիքնՎաստանայª և հայրն նորա ամիր Եզդին և իւր որդին: Ի ՊՀԳ. ամին Աքանդարն սպան զՇմզդինª և այրեաց զերկիրնª և զՎան քաղաքª և զՎաստան անմարդաբնակ արար: Ի սոյն ամի իշխանութեան Սքանդարին, և ի պաարոնութեան սուլտան Ահմատին և ի կաթուղիկոսութեան տէր Պօղոսին յԵրուսաղէմ յնարութեան դուռնª Բ. ամ փակեալ կայր:(93) ՊԽԱ: Թամուրլակն դարձեալ եկն ի Բաղդատ և ի Միջագետս և աւերեաց զնոսա և դարձաւ յաշխարհն իւր: Սուլտան Ահմատի որդի սուլտան Տահրին կայր ի բերդն Յալնջոյ. և Վրաց թագաւորն եկեալ գերեաց և տարաւ զնա ի Տփխիս: ՊԽԹ: Թամուր դարձեալ եկն և էառ զբազում գերիս ի Վրաց և տարաւ յաշխաարհն իւր և սատակեցաւ: Թողեալ մանրամասնաւորսն և գրեցից զայնս, զորս ինձ են պիտանացուք: ՊՂ: Զաջ Լուսաւորչին ի Սսոյ գողացեալ բերին յԷջմիածին, և վերստին հաստատեցին զկաթուղիկոսութիւն, ըզԽոր -վիրապայ հայրնª տէր Կիրակոս օրհնելով կաթուղիկոս:

ՊՂԲ: Ընկեցին զտէր Կիրակոս նախանձու, և Գրիգոր եպիսկոպոս Մաթուցի նստաւ Թուրքով և Ղաբալով:(94) ՋԱ: Ջիհանշահն էառ զԵզնկան: ՋԲ: Սուլտան Մահմատն էառ զՍտամբօլ ի Մանուէլ թագաւորէ Յունաց: ՋԺԶ: Զպարոն Լոյսն նահատակեցին: ՋԺԸ: Մահ անկաւ յամենայն աշխարհ. և Նախաշ վարդապետն զողբն ասաց: ՋԻԳ: ԶԳաւիթª զորդի Գրիգորի քահանային ի Խարբերդ նահատակեին: ՋԼԱ: Սուլտան Մահմէտն մեռաւ , որդին սուլտան Պայազիտն նստաւ: Շարժ եղև յԵզնկան, ԼՌ. ոգիք մնացին ի ներքոյ գետնոյն: ՋԾ: Կարմիր գլուխ շահ Իսմայլին փախոյց զԱլվանդն. և ինքն կալաւ զԹախտն նորին: ՋԿԹ: Սուլտան Սէլիմն զհայր իւրª զսուլտան Պայազիտն եսպան, և ինքն նստաւ: ՋԿԴ: Սուլտան Սէլիմն ի Չալտրան կոտորեաց զշահն: ՋԿԶ: Այս Սէլիմս էառ զՇամ և զՄսր. և արար զմանչ ժողովելն: ՋՀ: Սէլիմն մեռաւ. զՍուլէյմանն նստաւ: ՋՀԱ: Այրեցին զՊեխին որդին զՍաֆարն: ՋՀԵ: Սոլեմանն էառ զԹխտն Ունկռուղաց, զՊուտիմ: Մեռաւ շահ Իսմայլին և նստաւ շահ Աբասն: ՋՁԲ: ԶՏևու վանից Հայրապետ աբռղայն այրեցին: ՋՁԴ: Ի Շնքուռկու գեղէն քահանայ մի այրեցին:ՋՁԵ: Խօճայ Օգջայն նահատակեցին ի Սեբաստիայ: ՋՁԸ: Յոյնք ծաղկազարդին զատիկ են արարեալ: ՋՂԵ: Խոոնդքարն աւերեաց զԹարվէզ, և տէրն Թավրիզու շահ Թահմաազն եկն և աւերեաց զԽնուս, զԲասէն, զԱրզրում զԴերջան, զԿեղի, զԲաբերդ, զԵզնկան, զՍպեր: ՋՂԹ: ՅԱրզրում զՀ. ազատորդիս ի միում գրշերի կոտորեցին: ՌԶ: Ղուկաս վարդապետն Կեղեցիª ղտօմարն Հռոմայեցւոց ոտանաւորեաց: ՌԻ: Առին զԿիպրոս կղզին Թուրքք: ՌԻԸ: ԶԵրևան էառ Խուտաբանդէն: ՌԻԹ: Լալա փաշէն գերեաց զԵրևան: ՌԼ: Սուլտան Մուրատն եբարձ զփակեղեն ի գլխոյ Հայոց և Հրէիցª զի զգտակ դիցեն: ՌԼԳ: Շարժեցաւ Եզնկան յունիս ի ԺԷ. Գ.ժամուն Ս. Լուսաւորչի երկուշաբաթ փլաւ քաղաքն և մեռան ԺԵՌ. արք և կանայք: ԵՌ. մարդիկ մնացին ի ներքոյ երկրի, զորս յերկրէ կիսամահ, ոմանք մեռան և կես խեղացան: ՌԽԹ: Ղարայեազիճն գլխատեաց յՈւրհայ զմի քահանայª Աբրահամ անուն. և զոմն տանուտեր Սքանտար անուանբ, յունւարի ԻԲ. յւուր երեքշաբթու: ՌԾԳ: Մեռաւ սուլտան Մահմատն, և եկաց սուլտան Ահմատն: ՌԾԵ: Սով եղև ի Վան և յԱրզրում, և ոչ մնաց շուն և կատու, այլ և եկեր որդի զՀայր, և հայր զորդի, և ի սովոյ մեռանողաց ոչ էր հնար թաղման, վասն որոյ ի ս. Միաբանից եկեղեցւոյ բակն խոր փոս փորեցին. և ԷՃ.ոգի միանգամայն լցին և թաղեցին. այսպէս առնէին:Այլև եղև այիևս սաստիկ սով ի Ստամպոլու մինչև Թավրէզ և զկատու և զկենդանի և զմեռեալ մարդ: Գայլք զօրացմանև զմարդիկ ուտէին,որք անուանեցան մարդագայլք: ՌԿԳ: Առաջին Շահապասն զաջ Լուսաւորչին, և զքարերն Ս. Էջմիախնի տարաւ ի Սպահան: ՌԿԶ:Սուլտան Մուստաֆան նստաւ: Յետ Բ. ամսոց ձգեցին, և եդին զսուլտան Օսմանն: Շաահապասն յԱգուլիս զտէր Անդրէաս քահանայն նահատակեաց վասն քրիստոսական հաւատոյն, և թաղեցին ի Խցաձորի եկեղեցին: ՌԿԷ: Մեռաւ սուլտան Ահմտն, և նստաւ եղբայրն սուլտան Մուստաֆայն, և եդին զորդի սուլտան Ահմատին սուլտան Օսմնն: ՌԿԹ: Խեղդեցին զսուլտան Օսմանն: ՌՀ: ՅունվարիԺԴ. ծովն ի Ստամպօլ պաղեցաւ. և մարդիք գնային ի վերայ:

ՌԾԱ: ԶՄուստաֆայն կրկին եդին թագաւոր, և նստաւ ՃԾ. օր: ՌՀԲ: Նստաւ սուլտան Մուրատն սեպտեմբերի: ՌՀԴ: Յոգոստոսի ի գեօղն Համփայ, որ կոչի Քապիկª կին մի ծնաւ զմեռած զաւակ Բ. գլխեան, մինն մարդոյ և միւսըն հորթոյ և մարմինն բովանդակ հորթոյ. կճղակն և ագին: Վրացի Մովրովն կոտորեաց զհեծեալս բազումս զՂըլբաշին. և զՂաւչղախանն և զԵտուֆեան և զՂազաեան: ՌՀԶ: Ղզլպաշն դարձեալ եկն վերայ Վրացւոց. և նոյն Մովրովն կոտորեաց զհեծեալսն. և սպան զՇահպանտախանն, զԱմիրկունայ խանն, զՍելիմ սոիլտանն: Մոսէս վարդապետն էառ հրաման Շահպասէն և սկսաւ շինել զպարիսպն Ս. Էջմիածնի. և գնացեալ ի Սպահանª եբարձ զճ. թուման զապալէն Ս. Էջմիածնի: ՌՀԹ: Նիկօլ ոպիսկոպոսն Լեհու արար զդաւանութիւն և յինքն գրաւեաց զեկեղեցին Հայոց: ԱՁԱ: Ի վերայ Սելեկինու մոխիր տեղեաց Գ. գիշեր: Ի լեհ խաշնամահ անկանի ումեմն. և նա հայհոյէ զԱստուած և ասէ. «երբ սպանանեսª եկ և կեր»: Ուստի պատուհասեալ շուն դառնայ ինքն և զիւր սատակեալ խաշինսն ուտէ: Մեռաւ Մոսէս կաթուղիկոսն և թաղեցաւ ի Կոզեռնª մօտ Կոզեռ վարդապետին, մայիսի ԺԴ: ՌՁԲ: Յունվարի ԺԳ. զՓիլիպպոս վարդապետն օիհնեցին ի կաթուղիկոս ս. Էջմիածնի: ՌՁԳ:Մոլորեցան Յոյնք, և արարին զծռազատիկ: Իսկ Հայք, Հապաշք, Ասորիք և Ղպտիք ուղիղ կային: (95) Սուլտան Մուրատն ԷՃՌ. աւ գնացեալ էառ զԵրևան, յինն օրն, և եկեալ սուրկուն արար: ՌՋԵ: Շահսեֆին եկեալ էառ զԵրևան; ՌՁԷ: Սուլտան Մուրատն էառ զՊազտատ դեկտեմնբերի ԺԳ. օրն զերկուշաբաթ: Փիլիպպոս կաթուղիկոսն խնդրեաց ի Շահսեֆոյն զաջ Լուսաւորչին և ի Սպահայ եբեր յԷջմիածին: ՌՋԲ: Մեռաւ սուլտան Մուրատն. և նստաւ եղբայրն իւր սուլտան Իպրահիմին: ՌՂ: Շարժ եղև ի Թարվէզ և յիւր շրջակայսն. և փլաւ Շամղազանն և ուստայ շէկիրտ ամարաթին: ՌՂԱ: Մեռաւ Շահսէֆին. և նստաւ որդին երկրորդ Շահբասն: Երեկ մարախ Յերկիրն Երևանու: Սուլտան Իապրահիմն խափանօք էառ զմանս ինչ ի Կիտու.և յետ ԻԸ. ամաց տիրեաց բովանդակին: ՌՂԷ: Շարժ սաստիկ ողև ի Վան և ի շրջակայսն իւր.և եկեղեցիք և մզկիթք բազումք փլան. կէս պարսպի քաղաքին: Մազուլ արարեալ զսուլտան Իպրահիմն և յետոյ սպանին. և եգին ի տեղի նորին զիւր որդի սուլտան Մահամէտն: Երկրորդ Շահապասն էառ զՂանդահար: Զզլպաշի զօրքն ի Թիֆլիզու գնացին ի Կախէթ ի վերայ Թամրազ թագաւոիրն Վրաց. և սպանին զորդի նորա ըզԴաւիթ. և ցցեցին զգլուխ նորա ի ձողի. և զպայրաղն իւր խաչովն կախեցին գլխի վայր և անցուցեալ ի մեջ Թիֆլիզու տարան առ թգաւորն իւրեանց: ՌՃ: Կաթուղիկոսն Փիլիպպոս ել յԷջմիածնայ գնալ յԵրուսաղեմ. շրջելով ամ մի բոլոր ի Հռոմացտուն: ՌՃԱ: Եմուտ յԵրուսաղէմ. և զյատակ ս. Յակոբայ գոյնզգոյն քարամբք սալակապեաց, և զաւագ բեմն բարձրացոյց, և եկն ի ըՍտամպօլ. եկաց մի ամի (ս). և վճարեաց ԼՌ.զռուշ պարտս եկեղեցան: Նիկոօլ եպիսկոպոսն Իլովու եկեալ ի Ստամպօլէ արձակեցաւ ի բանադրանաց: (96) ՌՃԳ: Էջմիածնի զանկակատունն սկսան շինել: ՌՃԴ: Մարտի ԻԵ.մեռաւ կաթուղիկոսն Փիլիպպոս. հինգերորդ կիրակէին քառասանորդաց. և թաղեցաւ Լ. մարտի. յեկեղեցի սրբուհւոյն Հռիփսիմէի: Յապրելի Ը. ի ծաղկազարդին օրհնեցաւ Յակոբ վարդապետն Ճիւղայեցի կաթուղիկոս Էջմիածնի: Նահատակեցաւ ի Մարայ ոմն Հայ Աւետիս անուանբ, և երկնայնով լուսով փառաւորեաց զնա Աստուած: ՌՃԶ: Մեռաւ ի Թօխատ ճիւղայեցի Սիմոն վարդապետն, որ քերականութեան և արտաքնոյ և գիտող ասիւր. և հակաճառող ընդդէմ ազգաց. որպես յիշէ Կզեմեսն:

ՌՃԷ: Ապրելի Ա. Սևանայ կղզոյ առաջնորդ Բարսեղ վարդապետն մինչ կոտորէր զսառից ծովուն վասն ճանապարհ առնելոյ փին, Զ. ոգւովք, հողմն կուտեալ զալիսն սառիւք, և սուզեցան ի խորս, վարդապետն և աբեղան., և Բ. աշխարհականք: Իսկ սարկաւագն, և Ա. աշխարհականն զերծան: (97) ՌՃԺԴ: Երևեցաւ աստղ մի գիսաւոր:* ---------------- 180 էջի վերջ ---------------բացակայում է ---------------- 185 էջի սկիզբ ------------Ա.

ՅՈՀԱՆԻՍԻԿ ՎԱՐԴԱՊԵՏԻ

ՀԱՄԱՌՕՏ ՊԱՏՄՈՒԹԻԻՆ

ԱՆՑԻՑ ԱՆՑԵԼՈՑ Ի ՎԵՐԻՆ ԿՈՂՄԱՆՍ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԸՍՏ ԿԱՐԳԻ ԺԱՄԱՆԱԿԱԳՐՈՒԹԵԱՆ

Սկսեալ ի ՌԻԱ Ըսթուականէն Հայոց ցՌԽԹ (այն է յամէ Տեասն 1578 ց 1600 Արդ զնեղութիւն և զդառնութիւն վշտաշատ ժամանակիս ով կարէ ընդ գրով արկանել, ոªվ եղբարք. բայց փոքր ի շատէ ողբալով ասասցուք: Յաղադս ծովացեալ մեղաց իմսց, ազգն Մահմետականացª որ ըմբռնեալ էին զգաւառս Հայոցª աւերելով և գերելովզամենայն շէնս և զանշէնս, տիրեալբնակէին ընդ զմենայն տեղիս և այնչափ և այնքան խիստ էր յուծ հարկի նոցա, նիմչ զի զրկելաք ի ստացուածոյ և ի հայրենի ժառանգութեանց, դեռ ևս ոչ կարէին զերծանել, այլ և ոչ գոյր փախստեան ճարակ, և թաքստեան տեղիք, այլ ամենայն մարդ ի տարակուսանս կայր, և երանի տային մեռելոցնª և ոչª այս կենդանեացս. քանզի ոªչ եթե սակաւ ժամանակ էր բռնութիւն սոցա ի վերայ գաւառաց, այլ բազում և յերկար ամօք. և որդիք հարցնª որ անկեալ էին ընդ լծով ծառայութեան նոցա, ծնան և նոքա որդիս, և որդւոց որդիս, մինչ ի բազում յազգսª որ ոչ թուի: Ոªչ ևս մխիթարութիւն դոյ յազգիս Հայկածին, այլ դեռ ևս կամք գլխագորեալք ի ներքոյ չար ծառայութեան նոցա, և ի հայրենի գաւառացն արտաքսեալ, ցիր և ցան եղեալ ընդ ոլորտս տիեզերաց, և իշխանազինք և ազատածինքª ծառայք լեալ ազգին մահմետականի: Այլ և եկեղեցիք կոխան եղեն այլազգեաց. զորս քակեալ էինª զքարինս տանէին ի շինութիւն բերդից, և զորս շէն մնացեալ էրնª ինքեանք զպղծագործութեամբ, և երիվարք և ջորիք իւրեանց պարէին ի նոսա: Եւ մենք գլուխ ի կոր կամք, և բազումտարակուսանօք լցեալª վասն այսպիսի աղետալի կսկծանացս, և ոչ ուստեք երևի հնար օգնականութեան: Եւ այս յառաջնոցն էր գրեալ: Իսկ արդ յերկոտասն ամի կենաց իմոյս նուաստ Յոհանիսիª որ ծանեայ զիս (բայց վաªյ ինձ զի զպատուիրանաւն Աստուծոյ ոªչ գնացի), և ի մերս Հայոց թուականի ՌԻԱ, էր ոմն թագաւոր Ատրպատականի ի յայլազգաց Դահմազ անուն, Շաահ կոչեցեալ ի կարմրագլխաց, յոյժ խաղաղասէր և անագահ, մինչ ասիւր ի ծերագունիցª թէ զհնգետասանամ ամի հարկն ոªչ է առեալ ի յերկիրէ իւրմէ: Այլ և զպաջ վաճառականաց և զմաքսª վասն իւր ի գանձի իւրում ժողովեալ լինէր, եբարձ յաշխարհէ տէրութեանն իւրոյ: Այլ և զկանայքն լկտիքª որք ի քաղաքի նստէին և հրապարակայայտ զբազումս խոտորեցուցանէին, և հարկ տյին յարքունիս, և զանասելի օճրագործութիւն Սոդոմական ախտի բնաւորեալ ի Պարսիկքն, զայն ամանայն վիռ հրամանաւ ի խափանեաց, ուրեք թէ երևէրª չարաչար տանջանօք սպանանել հրամայէր: Եւ ի թուիս ՌԻԴ. մեռաւ ասացեալ Շահին թագաւորեալ ամս ԾԱ: Եւ ոմն ի յորդոց նորա Իսմայէլ անուն, որ յառաջագոյն ի հօրէ արգելեալ կայր ի կլայ վասն իրաց ինչ յանդգնութեան, այժմ ելեալª թագաւորեցաւ ի տեղի հօր

իւրոյ, և սուր ի գործ արկեալª սպան զեղբարս իւր հարազատ թուով է, և սկսել զնախարարս զօրաց իւրոց սպանանելª զոմն յայտնի և զոմն ի գաղտնի, մինչ գրեթէ սպառել ջանայր զամենայն ազգն Պարսից: Եւ զայս ծանուցեալ տիրատեաց Պարսիցնª թէհասեալ է կորուստ անձանց իւրեանց, ոմն Ամիրխան անուն իշխան Թավրիզոյ, և Մահմետ ոմն իշխան Սհաթին յԱրարատեան գաւառի, մականուամբ Թօխմախ կոչեցեալ, և այլք ոմանք որ ոչ գիտեմ հաւաստեաւ զանուանս նոցա, միաբանեալ ընդ արբանեկաց Իսմայէլինª սպանիս ի գաղտնի :Ոչ գիտելով զօրաց նորա զմահ Իսմայէլին, ի դիւան դատաստանի ոªչ նստելնª ասացեալ լինէր յոմանց, թէ ի լրտեսութիւն գնացեալ է այլոց թագաւորաց վիճակ, և դառնալոց է: Մինչև ի յամ մի այսպես կարծեցեալ լիներ:Եւ յետոյ ստուգիւ իմացեալ ամենացուն զկորուստ նորին, ի դարձեալ ամենեքեան միաբանեալ գնացին ի Խորասան,և բերին զոմն Խուդաբանդայ կոչեցեալ Շէխ գոլով, եղբայր Իսմայէլին,և որդի նոյն Դահմազ Շահին, կաաարգել ի հպրէն իւրմէ Տէր աշխարհին Խորասանայ, զնա թագաւորեցուցին իտեղի Իսմայէլին: Բայց անարի և վատթար էր նա ի գործս թագաւորութեան, և պակասեալ և լուսոյ ևս: Ի սորա երլրորդ ամի իշխանութեան, թագաւորն Բիւզանդոյ ազգաւ Յաւթման Մուրատ անուն, արև Խոնդկեար ասի, հրաման եհան զօրաց իւրոյª գալ ի վերայ աշխարհիս կարմրագլխոյն: Եւ ելեալ ոմն զօրագլուխ, Լալայ կոչեցեալ, բազում զօրօքա եկն և եհաս յերկիրն Արարատեան, և գերեաց ընդ Հայ և Տաճիկ թուով ԿՌ, և տարեալ խաղացոյց յերկիրն Հռոմոց: Եւ ի միւս ամին դարձեալ շարժեալ խաղաց ի վերայ Վրաց, և հասեալ ի Փայտակարան քաղաք, որ է Թփխիս, շինեաց բերդց ի նմա, և ամրացոյց անդ արս բազումս պատերազմողաց, և զոմն Բագրատունի թագաւոր Վրաց, Սիմոն կոչեցեալ, որ երբեմն վասն անհնազանդութեան ըմբռնեալ էր ի յառաջ ասացեալ Դահմազ Շահէն, և տկարացեալ ի հաւատոցն, և կայր առ նա ընդ ձեռամբ: Իսկ ի թագաւորելն Իսմայէլին, շնորհեաց զհայրենի իշխանութիւն և զտեղիքն Սիմոնին, գնալ իշխել իւրոցն, և մնալ օրինոքն Մահմետի: Եւ նա գնացեալ և տեղի իւրի Տփխիս, յանդիմանեայ եղև յառաջնորդաց և ի քահանայից իւրոց, մանաւանդ ի կնոջէն իւրմէ և յընտանեացն, ուրացող և ապերախտ կոչելով զնա և ոչ հաղորդելով ընդ նմա: Ի յայսմանէ ստրջացեալ նորաª զղջացաւ զտաճիկութիւնն, և դաւանեաց վերստին զխաչին Քրիստոսիª երկրպագելի. և զխաչելեալն Քրիստոսª Աստուած ամենայնի: Եւ լուր եղև համբաւս այս առ Պարսիկքն. աայլ զի մեռեալ էր Իսմայէլն, և այլքն ոչինչ կարելով աենել նմաª շնորհուկս եղեն նմա կալ ի քրիստոնէութեան, զի գոնէ միայն հաւատարմութիւնև նտերմութիւն արասցէ ընդ տունս Շահին : Եւ այժմ Լալայն փախոյց զՍիմոնն այն, և շինեաց ի յերկիրն նորա բազում բերդս, զոր ոչ գիտեմ զոճն գրել վասն անտես լինելոյն մեր ի տեղեցան: Սակայնն լուաքª թէ զՏփխիս, զՏումանիս, զԳօրի, և զԼօռէ, և այլ տեղիք շինեաց բերդս և եթող ի նմա զօրս, և ինքն անցեալ ի յԱլանսª գնաց ի Դուռն Երկաթի, և շինեաց անդ ևս բերդ. և ասի Դամուր Ղափ, և եդ զօրս ի նմա բազում, և զօրագլուխ ոմնª Օսման անունª յոյժ հնարաւոր և անողորմ. և ինքն դարձաւ առ թագաւորն իւր, և սատակեցաւ և նմանէ ի խօսս քսուաց. բայց. վրէժխնդրութիւնն Աստուծոյ ոªչ ետ նմա կեալ վասն արեանց անմեղաց: Իսկ ի թուականիս ՌԻԸ. եղև սաստիկ և մեծ տարաժամ մահ ի յԱտրպատական և յամենայն Աղուանս, և կոտորէր զբաղումս յամենայն ազգաց, մինչ բազում տունքªանտերունժք և բազում մարքª անզաւակ մնացին: Եև երկիրս Աղուանից ի մեջ այսպիսի վտանգի գոլով, զմեռեալսն սգալով, և զկենդանի զանկեալսն և զինքեանս ևս հոգալով մտածմամբ ասէին. Ոհ թէ զերծանիմք ի տարաժամ մահուանէս, թէ ոչ: Ի յայս յեղակարծ ժամուս յանկարծակի եկն եհաս վիրագն, և զօր մահուան մոռացեալ Օսմանն այն, որ յառաջագոյնն ձեռն արձակեալ առ Թաթարսնª որ Ղայթաղ ասի, և զա մենայն կովկասային լեռնական Լակզիքն ժողովեալ առ ինքն ի Դամուր Ղափ, բազում և անթիւ արեանարբու հեծելօք, նոքօք ել և եկն յայս կոյս Կուր գետոյն, և զիշխանն Գանճայոյ և Պարտաւոյ փախստական արարին: Եւ ինքեանք սփռեալընդ դաշտս և ընդ լերինսª զԳանճայ, և զԲարտայ, զՁրաբերդ և զԽաչէնք, զՎարանդ և զԴիզակ, ի Չարեքի կոչեցեալ գետոյն մինչև ի գետն Երասխ, ի միում աւուրս յաւարի հարեալ գերեցին. և զանհաճոյսն որով սպանին, և զկնի Դ. և Ե. աւուրցդարձան ի տեղի իւրեանց:

Դարձեալ ի սոյն ամի երկուց պատժոցսª մահուն և սրոյնª եղև ահագին և անասելի սով սաստիիկ, այնքանª մինչ մարդիկ գազանապէս անկան ի հմակերութիւն վասն որբ մնալոյն ի մահոյնª և վնաս անինչք և անյարկ շրջելոյն ի գերչացն: Քանզի ամենայն գաւառք Հայոցª որ ընդ իշխանութեամբ Կարմրագլխոյն կայր, քակեալ աւերեցաւ: Եւ թէ ուրեք յանկեան մնացեալ լիներ շինութիւն, զե. տեղէին տնանկք, արք և կանայնք, ծերք և երիտասարդք, տղայք և աղջկունք, և առանց օթևանի արտասուալից դիմօք շրջէին ի դրունս օտարաց և ի յերդս այլոց, առ ի խնդրել զկերակուր անձանց իւրեանց. և ի յոչ բաւելն կերակրոցª ուժեղքն ի նոցանէ մտանէին գաղտ ի փարախ խաշանց և ի գոմս արջառոց, և ի յոªչ կարելն զենուլ զմեծամեծս յանասնոցնª առ ի ոչ ունելոյ սուր ինքնեանց, յուժոյ անձանց ըմբենէին յորթս գիեցիկս մատաղս և ուլունս, և պատառէին զկող նոցա, և հանեալզսիրտ և զփորոտիք նոցաª ուտէին հում. և ելեալ գաղտ գնային. և ոªչ ոք կարծիս ունելով զայս ի նոցանէ լինել, մինչ տեսեալ ոմանց զնոսա յայնպիսի գործª հաւաստեալ գիտացին զայս: Իսկ անզօրքն ի նոցանէª ի կոյտսաղբից անասնոց և ձիոց որոնեայª գտանէին հատս գարւոյ և ուտէին. այլ և ոªչ գիտելով սրբոյ և անսրբոյª ի հերուն հետէ և ի վաղ ժամանակէ ի փողոցի անկեալ ոսկերք, վեր առեալի քարի եդեալª քարիւ փոշի առնէին, և ի բերանս իւրեանց արկանէին և մռնչէին. այլ և հնացեալ փոկ կաշէ սև մաշեալ տրեխ ի բեկտոր ինչ խեցոյ ի յեփոցի եդեալª և առեալ ուտէին: Վայ տեսողութեանս եղբարք: Եւիբրև եղև գարունն, սփռեցան աղքատն ի յերեսս դաշտաց, սևացեալ մարնմով որպէս զերամակս այծեաց և իբրև զջորիս հօտից, ուտելով զբանջարս վայրիս և զխոտս կանաչ, և ոչ յագենային, քանզի կոչեցեալ էր յերկիրս սով և զօրութիւն հացի բաեկաեաալ ըստ մարգարէին: Մանաւանդ ուռուցեալ ի գլխոյնª մեռամէինª ոմանք ի տեղի արօտիցնª որ ոչ կարէին դառնալ, և ոմանք եկեալ ի գեղամիջիª ի սակս որմոց և ի յանկիւնս տանց աւերուածոց մեռանէին: Եւթէ լինէր ոք երկիւղած յԱստուծոյ, առեալ ի դիականցն Թ. և Ժ.և այլ աւելի, ի վիհ ինչ կամ ի հօր արկեալ. հողն ի վերայ փլուցեալ ծածկէր. և թէ ոչ, մնայր անթաղ. և լուր լինէր բազմաց, թէ այս անուն տանուտէր կամ մեծատան որդի մեռեալ, և դի նորա ահաւտնիկª յայս նիշ տեղի է. և լուեալ բազումք ի սիրելաց և ի ծանօթից նորա, եզուկ և վայ կարդացին անձանց իւրեանցª ևս և զթաղելն ի ձգէին և վաղուէն ի միւս վաղն վասն բազում ձանձրուեթանցն. և դարձեալ լսէին ի յոմանց, թէ դին այն պատառեալ ի գազանացª ցրուեցան ոսկերք նորա. և զայս լուեալª անհոգ լինէինն. և այսպես մնայր անաղարթ: Եզուկ թշուառականս, եղբարք: Քանզի բազումք ի պիղծ մսէ զազիր շանց և կատուաց կամաւ յազեալ եղեն, և ի մարմնոյ մարդկան ևս, տուաց կամաւ յազեալ եղեն, և ի մարմնոց մարդկան ևս, քանզի ի սահմանս Ամարասայ յերկիրն Վարդանոյ և Դիզակայ ի գեղի միում ումեմն մեծատան միամօր որդի մի գոլով եաւթնամեայ, և կանայք այրիք մերձակայ գեղօրէից ժողովեալª բնակելով մերձ մեծատանն, կերակրելով ըստ պատահման ի մեծատանէն, յաւուր միում պտրանօք զտղայն ի տուն իւրեանց կոչելեվ կանանցն, և սպանեալª զմի ոտն հանդերձ անղամօքն կերեալ, և յերեկոյին ծնողցան որոնեալ , և ի տան այրեացն գտանելով զկիսակտուր դիակ տղային իւրեանց: Այլ և լուաքª թէ ծեր ոմն զմարմին դստեր իւրոյ կերեալ է ի նոյն յերկիրն: Եւյայլք ամենայն տեղիք այսպիսի եղև վիշտ սովոյն ի Ռ. և ի Ը. և ի Թ. թուականիս: Վայ ինձ պատժապարտիս. զի մահուամբ և որով կոտորեալ մարդկան, մարմնիք նոցա անյագ գազանաց կերակուրն եղեն, մինչ զի անասուն շունք վայրենացեալª արտաքոյ շինի զկենդանի մարդիկ որսային. և գայլք ի ճանապարհի, և ի շինամիջի ի տուն մտեալª զմրադիկ ի ննջման արտաքս քարշէին և ոիտէին. և ի մեջ խաշանցն ինչ ոªչ նեղանչէին: Եւ զթիւ մահուամբ սովով և որով մեռելոցն և գերելոցն բնաւ ոªչ կարեմ ի թիւ բերել, և ընդ գրով արկանել, բայց թէ իմ զքարտէսս և զմելանս առաջի ձեր արկից ըստ դպրացն Դաւթի, որ առ Երուսղէմիւ: Իսկ ի ՌԼԲ. թուականին դարձեալ հրաման եղև ի Մուրատ Խոնդկեարէն զօրապետաց և զօրաց իւրոցª ելանել ի վերայ Երեւանայ և առնուլ զնա: Եւ եկին իսկ և աւերեցին. և բազում եկեղեցիք քակեալª զքարինս և շինումն բերդին տանէին. որ և կամեցան զմեծ եկեղեցին ևսª որ երկու երեսի ասիª քակել: Իսկ ոմն վարդապետª Առաքեալ անունª որ և յետոյ Կաթողիկոս եղև (յիշատակ նորա օրհնութեամբ եղիցի), եմուտ առաջի ֆարհատի զօրապետի զօրուն, և ոչ ետ թոյլ քակելոյ զեկեղեցին. բայց վայ լսելեացս և պատմութեանս, զի աւուրս Լ. ջորիք և երիվարք և բազում

տաճիկք ինքեանց անծանօթքª բնակեցան յեկեղեցին: Եւ ասացեալն ի մարգարէէն, զի մտին հետանոսքն ի ժառանգութիւն Աստուծոյ, պղծեցինն զտաճար նորա սուրբ: Ի սոյն թուականի եղև վախճան մեծ և երանաշնորհ վարդապետին մերոյ Յոհանիսի. և զի էր նա յերկրէն Ծարեաjª Փոքր Սիւնիս կոչեցելոյ, ի Վանիցն Դադիու սուրբ առաքելոյն, որդի ուրումն ազատի և բարեբարոյիª Ջհանշահ կոչեցելոյ, յազգէ Դոփեայ և Հասանայ. և էր նա աշակերտ մեծ վարդապետին Ղուկաս Հաղպատեցւոյ, յոյժ սրբասէր և աստուածասէր, հեղ և աղօթող, քարոզող ուղղափառաց, և յանդիմանող ստահակաց, սիրող ուղղութեանց, յոյժ ընթերցասեր և գրասէր, մինչ զի բազում գրեանս ետ գրել յիւրն յիօշատակ, և այլ սպասք և զարդ եկեղեցւոյ յոլով. և ալևորեալ լի աւուրբք, հանգեաւ խաղաղութեամբ ի Քրիստոս ի յս...ամսոյ Ի. ի ՌԼԲ թուականիս մերոյ. որոյ պատուական մարմինն նորա եդեալ կայ ի յերկիրն Գեղամայ ի գիւղն Վասակշէն, հուպ դամբարանի վարդապետին Սարգսի: Յիշատակ նոցա օրհնութեամբ եղիցի. և աղօթք նոցա ի վերայ ձեր և մեր եղիցի, և Տէրն տերանց ի վերայ ամենայն աշխարհիս զթասցի ամէն: Իսկ ի ՌԼԴ. թուականին, ի խրոխտէն Մուրատայ հրաման եղև ի Դամուր Ղափ առ Օսմաննª գնալ առ ինքն ի Կոստանդինուպօլիս. որ և գնաց իսկ և պատուեցաւ ի նմանէ: Եւ զօրապետ և իշխանաց իշխան կարգելով զնա բոլոր յարևելեանս, ի Բիւզանդիոյ մինչև ի յԱլանս.... և ետ ի ձեռս նորա զօրս բազում թուեվ Ո. հազարաց, և առաքեաց ի վերայ շահաստան քաղաքին Թավրիզոյ: Որև եկն իսկ յոյժ խրոխտանօք, առ զնա և աւերեացª յաւար առնելով զամենայն ինչ որ ի նմա: Եւ շինեաց բերդ, այլ ոªչ ժամանեաց աւարտման բերդինª տնդէն սատակելով, ոªչ եղեալ արժանի լսելոյ աստէն ի թագաւորէն իւրմէ զգովութիւն իւրոյ յաղթութեան. և զի որ հատուցմունք ի հանդերձելումն մնայ դատողին ամենեցունª է յայտնի: Իսկ այլ իշխանաց և գլխաւորացն բազում պատերազմաւ ընդդէմ կացեալ Կարմրագլխացնª աւարտեցին զբերդն, և կարգեցին ի նմա զօրսª Ժաթուայ անուամբ, և կացուցին զօրապետ նոցա զոմն ներքինի Ջաֆար անուն: Եւ ինքեանք դարձանն ի տեղի իւրեանց զանմաքուր շաղիղ նորա: Այսուհետև դարձցուք ի կարգ պատմութեան կարմրագլխացն: Քանզի էր զայսու ժամանակաւ թագաւոր նոցա յառաջ ասացեալ Խուտաբանդայնն: Եւ սորտ գուն գործեալ ընդ զօրաց Օսմանին յօյժ ջանիւ, վշտօքա, բազում աշխատութեամբ, յոլով աւուրց պատերազմաւ, և յերեկոցունց կողմանց անչափ արեանց հեղմամբ, ոªչ կարաց խափանել զնոսա ի գործոյ շինութեան բերդին Թավրիզոյ: Եւյորժամ դեռ ևս ունէր ընդ ձեռամբ զՍեաւ Այգի* կոչեցեալն, և զԳանձակ որ է Գանճայ. և Շահնն գնացեալ անդ հանդերձ պատանի որդւոն իւրով, Ամիր Համզայ Կոչեցելով, զօրաժողով եղեն անդ ամենայնն Կարմրագլուխնª խորհել ինչ վասն Թավրիզոյ և Օթմանի զօրացն: Եւ տիրատեաց Կամրագլուխքն յաւելին զվէրս ի վերայ վիրաց Խուտաբանդային, մանաւանդ ինքեանց ևս կրկին և երեքկին. վասան զի այն եղև բեկումն նոցա վերստին. զի սրախոց ի գաղտնի սպանին զորդի Շահին. քանզի շուք թագաւորի ի տղայն երևէին, և ի մնանէ կարմրագլուխ Պարսիկքն յոյժ երկնչէին: Եւ իբրև այս այսպէս եղև, ցրուեցան Պարսիկքն ըստ իւրաքանչիւր ոքª ոªչ գիտելով զտեղի իւր, իբրև զգիշատեալ հօտª ոªչ որոյ ոªչ ից է հովիւ: Եւս և զի խրոխտ հրաման թագաւորին Մուրատի Օթմանացւոյ պատեալ էր զնոսա որպէս զկղզի նմա ծովոյ: Եւ շահն Խուտաբանդայ յոյժ հեծեծանօք և թախիծ սրտիւ և լի տիտմութեամբ գնացեալ ի Խորասն առ նիւս որդին իւր Աբաս, յանդէն թողեալն ի գալն իւ յԱտրպատականսª տիրել Խորասանայ. առ նա հասեալ Խուդաբանդային, և յետ սակաւ ամանց ինքն մեռաւ, ոչինչ քաջութիւն ցուցեալ յազգի իւրում անարին այն: Եւ թագաւորեցաւ Աբաս որդի նորա, յոյժ քաջ և յաղթող ի պատերզմի. վասն զի զԳիլան, որ և Ջորջանէթ, ապստամբեալ ի հօրէ նորա, Աբասն քաջութեամբ նուաճեաց զնոսա ընդ ձեռամբ: Այլ և Օզբէկն կոչեցեալ ի Բալխայ և ի Բուխարայէ ելեալª էառ զՀէրի քաղաք. . . և այլք ի տեղաց Շհին, և ըհդ ձեռամբ արար. մինչ դեռ ն յԱրտաւէլն էր գնացեալ վասն նուիրանաց և ընծայից բախշելոյ առ շիրմի հարցն իւրոց և հաւուցն: Եւ լուեալ դարձաւ անտի, և գնացեալª զՕզբէկնª զոմն կոտորեաց և զոմն փախոյց, և զտեղիքն իւր դարձեալ հաստատեաց: Այլ և Երկիցս անգամ զօրս արձակեաց ի վերայ նոցա. և յետոյ ինքն գնացեալª զբազումս ի նոցանէ սպան յոյժ պատերազմաւ. և զորդի

թագաւորի նոցա ըմբենեալª դարձաւ ի տեղի իւր ի Ղազուին. և այնպէս նուաճեաց զնոսա: Ու է թագաւորն Աբաս յոյժ խաղաղասէր, թէ ի տան գանձի իւրում զնշան սուրբ խաչին պատուով պահեալ ունի. և ի ժամ պատերազմի ի ծոց իւր բարձեալ տանի ընդ իւր: Եւ այժմ է իշխանութիւն նորա ի Խորասանայ մինչև յԱրտաւէլ և ի յԵրասխ գետ: Իսկ ի ՌԼԷ. Թուականին, դարձեալ հրաման ել ի Մուրատ Խոնդկեարէն ումեմն Ֆարհատ կոչեցելոյ, առողի և շինողի Երևանայ. զոր յառաջ քան զՕսմաննª ունէր զզօրապետութիւն կողմանս արևելից յետ Լալային: Եւ այժմ վերստին զիւր առաջին իշխանութիւնն շնորհեաց նմա. և աեաքեաց (զնա) ի վերայ Գաճայոյª հեռացուցանել զմնացեալ սակաւ Կարմրագլուխքն որ անդ, և շինելի նմա բերդ, և դառնալ : Որ և եկն իսկ ծանր զօրու, և արար ըստ հրամանի Խոնդկեարին: Հերքեայ, մերժեաց, հեռացոյց, տարակացոյց, ուրոªյն կացոյնց, ի բաց կացոյց, հալածեաց, փախստական արար, վտարեաց, մեկուսացոյց. և ինքն զհետ մտեալ մինչ ի գետն Երասխ, և զբազումս գերեաց, և զարս ետ ճարակ սրոյ. այլ և գետահեղձ արարզյոլովս: Եւ դարձաւ շինեաց բերդ ի Գանճայ, և կարգեաց ի նմա զորս ըստ օրինի իւրեանցª ծառայ կոչմամբ. և ինքն դարձաւ առ կայսրն իւր: Իսկ Շահն Աբաս յորժամ ետես զեղելաքս ամենայնն առ աշխարհն իւրª երկեաւ աևս վասն տեղոյ շիրիմից հարցն իւրոց և հաւուցն, զԱրտաւէլ գուցէ առցեն, և յառաջ ի ներս ի պարսիկս ևս ճեպեսցեն. դեսպանս առաքեաց, հրեշտակութիւն արձակեաց առ Մուրատ Խոնդկեարնª առ ի խաղաղութիւն համոզել, և սէր ընդ միմեանս ունել: Եւայս ոªչ եղև լսելի գոռոզինª պատանդս խնդրելով ի նմանէ: Եւ շահն Աբաս յաւել ևս առաքել զեղբօր իւրոյ զերդին հանդերձ մեծ իշխան դայեկաւ և երկերիւր զինալիր ապասաւորով առ Խոնդկեարնª մնայ պատանդսանդէն ի յԸստամպօլ վասն խաղաղութեանի միջի իւեանց, որով խաղաղութիւն եղև իսկ: Ռւ ի ՌԽ. թուին մեռաւ Մուրատ Խոնդկեարն, և թագաւորեցաւ սուլթան Մահմետª որդի նորաª ընդ նորա: Եւ յաւուրս այս Մահմետի յարեան Ֆռանկքնª որ Մաճարք կոչինª ի վերայ ծովու բազում նաւօք, յամենայն ամի յառնեն ընդ մյմեանս ահագին և սաստիկ պատերազմաւ և կոտորմամբ իւրոանց. որպես տապարաւորս և կացնաւերս մայրահատաց հատանենª սպառելով զմիմեանս հրով և սրով: Եւ ի միւս ամին յերկարաքանչիւր կողմանցª յարքայէ իւրեանց դարձեալ զօրս հասեալ լինի ի թիկունս. և լինի նոր նորոգեալ պատերազմն յետինս ամի կրկին ևս քանզառաջինսն յամ: Եւ ի թուականս ՌԽԹ. յորում ենք, է այսպես. և ապագայնª Տեառն Աստուծոյ է յայտնի թէ զինչ լինելոց է յայնմ, որում շնորհելոց է կողման ինչ պարտութիւն: Զի գրեալ է. ոչ թէ զօրութեամբ զօրանայ հզօրն, այլ Տեր տկար առնէ զհակառակորդն: Տէր սուրբ է, և նա կարողոցուսցէ զհաւատացեալս խաչի իւրոյ: Այժմ դարձեալ երկրորդեսցուք վասն Սիմոնի թագաւորին Վրացª թէ զինչ եղևն. քանզի Սիմոնն, յորժամ փախեաւ ի Լալայէն, գնացեալ ի յանկեան ուրեք ինչ իւրոյ աշխարհինª բնակէր ի մացառ և ի կապան տեղիք, և ի սիրտ իւր խոցեալ լինէր վասն առման երկիրն իւրոյ, և յնար իրացն ոչինչ կարէր գտանել վասն յոյժ խրոխտ լինելոյ համբակին իւրոյ. սպասէր խնամոցն Աստուծոյ . . .: Պտգամս յղէր, և հարկս խստանայր Մուրատինª երբեմն տալով, ապստամբէր ի նմանէ, և աւազակ ի վերայ բերդիցն արձակէր, զպատճառն զզօրօք բերդիցն արկանելովª առ Մուրատ թագաւորն համբաւէր, և ի նմամէ վասն նմա շնորհեալ լիներ: Եւ յորժամ թագաւորեաց սուլթանն Մահմետն, Սիմոնն զխորհուրդ ապստամբութեան իւրոյ յայտնեաց այսպէս: Զհարկն ո'չ տալով, և զաւազակսն յոյժ բազմացուցանելով, յաւել ևս ինքնին զօրաժողով եղև. և յարեաւ ի վերայ բերդին Գօրոյ, և ամիսս ընդ նեղեաց զնոսա, և առ զնա, և քակեալ զքարինս բերդինª ողամբ... այլազգեացն տանել հրամայեաց և ի կուր գետն արկանել. և ապա զարս կոտորեաց սրով, զկանայք և զորդիք նոցա յաւար բաշխեաց զօրաց իւրոց Վրաց: Ի յայսմանէ ամենայն ազգն Հագարու ի սիրտ և ի խոր խոցեցան, և յոյժ սրտմտեալ և ի բարկութեան ցասման հարեալ Մահմետ խոնդկարինª յոյժ տագնապաւ հրաման եհան, զտեղի Ֆահրատին և զիշխանութիւն նորին տալով ներքինւոյն Ջաֆարիª որ ի Թավրէզ: Եւ առաքեաց (զնա) ի վերայ սիմոնինª առնուլ զվրէժ անարգանաց և արեան Օթմանական և Իսմայելական գնդին: Եւ յորժամ ի թագաւորէն էառ զհամարձակութիւնս զայսª երկրորդ վիրագ չէզոքն այն

Ջաֆար, յոյժ խրոխտացաւ. և արձակեաց հրաւիրակս ընդ կողմանս իշխանութեան իւրոյ, և ինքն ել ի Թավրիզոյª եկն յԱրարատ:Եւ ժողովեցան անդ ամենայն հրաւիրեալքն առ նա զօրք բազում: Եւ սուրհանդակք արձակեալ ի հեռաւոր տեղիս գեղից և քաղաքացª տանել կերակուր ինքեանց և ձիոց, պատրաստել անցս ճանապարհաց իւրեանց: Այլև թիւս քսան հազար արանց արկեալ ռամկաց հայոց և Տաճկաց յամենայն աշխարհացª ունելով ի ձեռս իւրեանց յորթուց և թիաց, տապարաց և կացնաց, բահաց և փայտատացª բրիչ տանց հիմանց. այլ և խիստ էառ հարկս ի ժողովրդենէ արտաքոյ նոմոսաց իւրեանց: Եւ ապա ելեալ գնաց յոյժ երկիւղիւ. զի ի վաղուց հետէ զփորձ առեալ էին բազում անգամ ի քաջութենէն Սիմոնի և ի հնարիմաց պատերազմաց նորա. ի նմանէ պարտեալª ամօթալի դիմօք յետս էին դարձեալ: Եւ այժմ իբրև հասին յերկինս Վրաց, զնոյն կարծելովª երկնչէին և զտեղի առին աւուրս Գ. և չև ևս էր եդեալ մարտ ճակատուն, և ո'չ պատգամս և դեսպանս առ իրեարս գնացեալ: եւ վրացն խորհեալ ընդ միմեանսª ասեն ցՍիմոն. «թոյլ տուրª այսօր տարցուք զտունս և զընտանիս մեր առ լերամբք, և մեք դարձցուքª յամենայն սրտէ և յամենայն զօրութենէ մերմէ արեամբ չափ և մահու պատերազմեսցուք ընդ Թուրքացն, և յաղթեսցուք նոցա զօրութեամբն Աստուծոյ: բայց վասն բնաւին բառնալոյ զսահման աղօթից ի յազգէս քրիստոնէից, մինչ զի ի բոլոր տարին ի դուռն եկեղեցւոյն ո'չ ընթանան ի փոքունց մինչև ի մեծամեծս, վասն այսր իրաւունքն Աստուծոյ ոչ ետ թոյլ կատարիլ խորհրդոցն վրաց. զի ասէ Աստուած մարգարէիւն. «Ապա թէ ո'չ դառնայք առ նա, զսուր իւր սրեալ է, և զաղեղն լարեալ». և կամ թէ ասէ. «միթէ վերանայցէ± փայտատ առանց փայտահարի, և սղոց առանց ուրուրք ձգելոյ». և դարձեալ ասէ. «Ես սպանանեմ, և ես կեցուցանեմ, հարկանեմ, և ես բժշկեմ». և կամ ասէ. «Զի զոր կամի տէր կորուսանելª յիմարեցուցանէ»: վասն որոյ յիմարեալ Սիմոնին այժմ նստի ի գինի սակաւ արամբք: եւ յանմ կողմանª յորում էր սիմոնն, Թուրքացն ամենևին ոչ ունելով կարծիք զՍիմոնին անդ լինելն, բայց աւարի պատճառաւª Թուրքացն գունդ ինչ բաժանեալ և ի կողմն յայն գնացեալ, և տեսեալ զվրացի ոմնª ըմբռնեն. և յառաջ գնացեալ սակաւ ինչª զՍիմոնին գունդն տեսանեն. և ի յըմբռնելոյն հարցեալ զովն լինել այնմ, և լուեալ ի նմանէª թէ նա ինքն իսկ է Սիմոնն, Տաճկացն յոյժ երկուցեալª յետս կանգնին. և վաղվաղակի արս զօրավորս արագընթաց երիվարօք առ բանակն հասուցանեն, և Ջաֆար զօրապետին յայտնեն: Եւ նորա յոյժ զուարճացեալ, և բազում քաջ արանց խրախոյս տուեալª առաքէ: Եւ գնացեալ ըմբռնեն զՍիմոննª և բերեն առ նա: Եւ ի գալնª ընդ առաջ Ջաֆարն յողջունել զՍիմոնն, ապա ի լեզուս իւրեանց մեծաձայն հնչմամբ օրհնեցին զԱստուածª ի լուր բանակին: Եւ սիմոնին զնոյն երկրորդեալª ասէ. «Օրհնեալ է Աստուած, և անփոփոխ տէրութիւն նորա. զի տէր մեռուցանէ, և Տէր կեցուցանէ, իջուցանէ ի դժոխսª և հանէ»: Եւ Ջաֆարն անդէն սուրհանդակ արձակեալ առ Խոնդեկարն յաւետել նմա. և ինքն առեալ զՍիմոննª ժամանէ ի Թավրէզ: Եւ հրաման ել ի Խոնդկարէն յամենայն տեղիք տէրութեան իւրոյª զարդարել զփողոցս քաղաքաց, և ամենայն ումեք աւուրս երեք նստել ի խրախութիւն ընդ տիւ և ընդ գիշեր (և եղև այնպէս) և զՍիմոնն առ ինքն տանել: Եւ Ջաֆարին պահեալ զՍիմոնն ի Թավրէզ յաւուրս ձմերան և գարնան, ի յամարան ժամու առաքեաց առ կայսրª որ ի Բիւզանդիա. և ի գնալնª հասեալ ի Կարնոյ քաղաքª զտեղի առին վասն ուրումն իշխանի հրովարտակաց դպրի, որ ի լեզուս իւրեանց խաղ ըլի ասի ընդ իւր ունելով առանց աւելի քան ԼՌաց ապստամբելոց ի յաւագէն իւրմէ և ի թագաւորէն ևս: եւ այս երկու ամ էª որ զգլխահարկ ժողովրդեաննª որ վասն թագաւորաց է, յինքն կորզեալ ժողովէ: Այլ և վասն Սիմոնին զգուշութեամբ պատուէր տուեալ է զօրաց իւրոցª յափշտակել ի տարողացն և առ ինքն հասուցանել: յաղագս այս պատճառի Սիմոնն արգելեալ կայ ի յԱրզրում քաղաքի: Օրհնեալ է Աստուած, զի վերջն նմա է գիտելի:

ԹԱՐԵԽ ՏԱՃԿԱՑ

.... լի Օսմանխան ելերէ Կ. տարի թագաւորէ. թուին ՉԱ. Ուրախան նստեր է, ԻԹ. ամ թագաւորէ: Թուին ՉԼԱ. սուլթան Մուրատն ելեր է ԺԳ. ամ թագաւորէ: Թուին ՊԴ. սուլտան մահամատն ելեր է Խ. տարի թագաւորէ: Թուին ՊԻԴ. սուլտան Մուրատն ելեր է, ԼԲ. տարի թագաւորէ:Թուին ՊԾ.

Ստամպօլ առնողն ելեր է, ԼԲ. տարի թագաւորէ: Թուին ՊԾԶ. սուլտան պայազիտն ելեր է, ԼԲ. տարի թագաւորէ: Թուին ՋԺԸ. սուլտան Սէլիմն ելեր է, Թ. տարի թագաւորէ: Թուին ՋԻԶ. սուլտան Սուլէմանն եկել է, ԽԷ. տարի թագաւորէ: Թուին ՋՀ. սուլտան Սելիմն եկել է, ԻԱ. ամ թագաւորէ: (98) ՌԻԸ. թուին շարժ ելաւ յԵզնկան. բլաւ բոլոր քաղաքն ամենայն և անթիւ մարդ ի ներքոյ հողոյն մնացին Լուսաւորչի պահոցն երկուշաբթի էր: Թուին ՌԼԹ. արեգակն Գ. ժամ սևացաւ քան զտապակի ոռքն դարձաւ: Թուին ՌԻԴ. անասնոց մահ անկաւ. յարևելից մինչ ի մուտս արևու սփռեցաւ յամենայն աշխարհս, որ առհաւատչեան էր յարդար իրաւանցն Աստուծոյ այս եղև զրաւ գործոց մերոց: Թուին ՌԽ. ապստամբ Ազըճի անուն ել ի միջի իւրեանց ապականեաց զբազում գաւառս, ևս առաւել զՍևաստ. զԹոխաթ խիստ կոտորեաց. յամենայն երկրոց վրայ: Յետ Դ. ամաց ապա հնազանդեցաւ հրամանաց թագաւորին և գնաց ի վերայ Ֆռանգին: Թուին ՌԽԵ. ել ոմն զօրաւար ներքինի Ճաֆար փաշայ անուն ի յարևելո, նստաւ ի Թաւրեժ Գ. ամ և տարածեաց զգառնութիւն թիւնից իւրոց. ի բազում տեղիս անմարդ արար և աւերակ: Նա ըմբռնեաց զթագաւորն Վրաց զՍիմոն խանն յաշխարհն իւր. և տարաւ ի Կոստանդնուպօլիս և է ի մետաղս մինչև ցայսօր. և յետ Գ, ամացն աստուատծառաստ բարկութիւն իջաւ և բարձաւ չարն ի միջոյ, և զօրքն ցրուեցան ի վերայ երկրի գունդո գունդս, և բազում տեղիս աւերեցին: Թուին ՌԽԸ. երաշտացաւ երկիր ելնելոյն մայիսէն մրնչև ի ձմեռնամուտն անձրև ոչ տեղաց յերկիր. և սերմանիք ամենեքեան չորացան. այն որ ջրովի էրª այն ալ մսեցաւ. և եղև տրտմութիւն մեծ մարդոյ և անասնոյ: Յետ ի միւս ամն որ թուին ՌԽԹ. էրª եղև սով սաստիկ յամենայն տեղիս. և բազումք մեռան ի սաստկութենէ սովոյն և անկեալ լինէր նոցա. թէ ի գիւղսª եթե ի քաղաք, և թէ յանցս ճանապարհաց և ոչ ոք էր որ թաղէր զանսսա: Զոր ոմն երէց Երզնկայի Ենովք անունª ի գեղջէն Շօղայուª պատմեաց մեզª թէ յԵրզնկու ելայ մինչև յԱրզրում. Լ. մարդ մեռած տեսայ որ ի սովոյն անկեալ էին ի վերայ ճանապարհին, մինչև զի Ա. սոմար ցորեանն Ը. զռուշ ելաւ, ու չէր գտուիր. որ բազումք խոտաբուտք եղեն. սևացան և մեռան. և կէսք զգազանի միս ուտել յօժարեցան, զոր աչօք մերովք իսկ տեսանք. Բ. բանª Ա. որ ուղտ մի մեռաւ դեռևս ի մեջ ձմեռան էր. կերան զմիս ուղտոյն. և Բ. որ կին մի ի գիւղն Օձտեղª առնացի ստացեալ զաւազակութիւն, և գողացեալ էր բազում խաշինք և անասունք, հաւք ընտանիք ի մեջ ձմերային նովաւ անցուցին, զոր յաւուր միում խայտառակեցան, այսինքն շուն մի ի գեղէն ի ցորեկի գնացեալ էր մտեալ ի տուն աւազակի կանանց, և ոտ մի եզան քաշելով ի տանէն ի դուրս եհան, և եբեր ի մեջ գեղին հրապարակն ձգեաց. և գնացին մարդիկ մտան ի տունն. նա կարասներով միս լցեալ էին ի պահոց աղուհացին և անխտիր ուտէին զպասն, զոր հրապարակեցին ձաղանօք: Ի սոյն ամիս անկաւ տարաժամ մահ յամենայն տեղիս. և եղև կոտորումն յոյժ, մինչ զի հատաւ արտօսր յամենայն աչաց, և բարձաւ գութն սիրելեաց և ազգականաց և բարեկամաց. ոչ հայրն լայր զորդի իւր, և ոչ մայր զդուստր իւր. ո'չ ծանօթ զծանօթ, և ո'չ բարեկամ զբարեկամ. ամենայն ոք հոգայր զանձն իւր. և այս եղև խրատ կակուխ գաւազանաւ յամենախնամ հօրէն: Թուին ՌԾԱ. եկին զօրքն յարևելից, որ բերդապահք և գաւառապահք էին վերին կողմանցն. աշխարհաց ոստիկանք և դեսպանք գնացին հանեցին դժուարանօք մէտանին ի դեմ. Ազիճուն, զի յաղթեսցեն զնա և բարձցեն ի միջոյ. և նոքա ոչինչ փոյթ առին զայնմանէ. այլ եկին ԾՌ. հեծելով, նստան ի վերայ վշտատես և ողորմելի. և աշխարելի Երզնկուն, և յաւարի անասելի նեղութիւնք և տառապանք հասուցին. Բ. ամիս ու կես նստան այնքան զօրօքն. ըմբռնէին զմարդիկ և զերկորիսն բանայն, դաստառակ ձգէին ի վերայ և ատամամբ ծասկէին. Է. մարդոյ այնպես արարինª որ մեռան ի սաստիկ ցաւոյն. և իւրեանք աւերելով զբազում տեղիս, զՏիվրիկէ, զԿամախ, զԵրզնկայ. և ուր ընթացան դարձան գնացին ի տեղիս իւրեանց և ոչ չոգանի վերայ Ազիճուն: Թուին ՌԾԲ. որ ես Գրիգոր բանի խնդրողս, եկի յԱրարատեան յերկրէն ի երկիրս Խախտեացª որ այժմ Բաբերթ ասի, առ ոտս երջանիկ հօրն մերում, եռամեծին և տիեզերալոյս վարդապետին Սրապիոն քաջ հռետորին, որ է այժմ ի վանքն Վահանշինու. և առաջնորդէ ս. ուխտիս ի յանբարի ժամանակիս, վասն զի չորրորդ մասն աշխարհիս ապականեալ է ի բազում հնիցն Իսմայէլացւոց,

անտերունչ է ամենայն աշխարհի, և ամենայն ոք մոլորեալ են որպես ոչխար,որոյոչ իցէ հովիւ. և ոչ գոյ մխիթարութիւնյումեքե. և ոչ ոքª որ ժողովէ զցրուեալս ի մի. և յամենայնկողմանց նեղութիւն պատեալ զմեզ. և վճարեցաւ բանն Յեսայի մարգարէի, որ ասէª «ահ(ա) գուբ և որոգայթ ի վերայ ձեր բնակիչք երկրի. և որ փախիցէ յահե անտի, անկ ան իցի ի գուբն. և որ ելանէ ի գբոյնª անկանիցի յորոգայթ:» ---------------------------------ՊԱՏՄՈՒԹԻԻՆ

ԿԻԼԻԿԻՈՅ:

ԱԶԳԻՆ ՌՈՎԲԻՆԱՆՑ ԹԷ ՈՐՊԷՍ

ՏԻՐԵՑԻՆ

Ռովբէն մեծնª ազգական ոմն և իշխան թագաւորին Հայոց Գագկայ: Յետ մահուանն Գագկայ թագաւորին եկեալ յերկիրն Կօսիտառոյ անդ բնակեցաւ և անտի եկեալ ի գեղն Կօրմօզօլօ և կացեալ անդ մինչև ի վախճան իւրª թողեալ որդի իւր զԿոստանդին: Յետ մահուան Ռովբինիª Կոստանդին որդի նորա եմուտ ի նահանգս Կիլիկեցոց և տիրեաց Վահկային և այնմ լեռնակողմանցն, և ապա վախճանեալ թաղեցաւ ի Կաստաղօնն, թողեալ Բ. որդիս, զԹորոսª և զԼևոն: Թորոս որդի Կոստանդեայª յետ մահուան հօրն իւրոյ, կալաւ զիշխանուիթիւն նորա: Սաª վրեժխնդիր եղեալ մահուաննԳագկայ, յորդոցն Մանտալէի և էառ զամրոցս նոցա զկոչեցեալն կենդռօսկօի և զնոսա մահացոյց չարաչար մահուամբ: Յետ որոյ զօրացեալ ի վերայ ազգին Յունացª տիրեաց բազում գաւառաց, էառ և զԱնարզաբա և շինեաց անդ տաճարª և կացոյց ի տաճարին զպատկեր սրբոյն Աստուածածնին զոր բերեալէր ի Կենդռօսկաւոյ: այս Թորոսª շինեաց զաստուածաբնակ ուխտն զԹրազարկսն, և զՄաշկևորն, և ապա վախճանեալ թաղեցաւ ի Թրազարկն: Մնացեալ իւր որդի մի Կոստանդին անուն զոր ամպարիշտք ոմանք կալեալ մահացու դեղօք մեռուցին զնա: Լևոն որդի Կոստանեաª և եղբայր վերոյասացեալ Թորոսին յետ մահուան եղբաւր իւրոյ Թորոսի և առ զիշխանութիւն նորա և այնչափ զօրացեալ մինչև տիրեաց մայրաքաղաքացն Կիլիկիոյ Մսսայ և Տարսոնի: Սորա եղեն որդիք Դ. Թորոսª Ստեֆանէª Մլէհ և Ռովբէն: Իսկ կայսրն Յունաց Պօրֆիրօէնն Կալօժանª եկն յաշխարհն Կիլիկոյ և կալաւ զԼևոն և զերկուս որդիսն իւր, զԹորոս և զՌովբէն և տարեալ զնոսա կապանօք ի Կոստանդինուպօլիս: Իսկ Ստեֆանէ և Մլեհն զերծեալք գնացին յՈՒռհա առ քեռին իւրեանց, և յետ ամաց ինչª կայսրն քաղցրացեալ նոցա եհան ի բանտէն զԼևոն որդովքն, և էին պատուով ի պաղատն արքունի, մինչ յաւուր միում դեպ եղև կայսերն գնալ ի բաղանիս, եմոյծ ընդ իւր իբր զմօտակա և զսպասաւոր զՌովբէն որդին Լևոնի: Իսկ Ռովբէն վասն սաստիկ ուժեղութեանն իւրոյ, մատուցեալ կալաւ զգուռն մի որ էր լի ջրով, վերոյց ի տեղոջէ իւրմէ, և տարեալ եգ առաջի կայսերնª ընդ որ զարմացաւ կայսրն և ամենայն տեսողքն: Ապա յետ աւուրց ինչ ամբաստանեցին առ կայսրն զՌովբէն և ետուն կուրացուցանել զաչսնª յետ որոյ վախճանեցաւ. և դարձեալ կալան զԼևոն և զԹորոս որդին իւր և եդին ի բանտի, և մինչ կայն ի բանտին տեսել ետես Թորոս և պատմեացհօրն իւրոյ, եթէ տեսանէի յանուրջս այր մի փառազարդեալ որ ունէր ի ձոռին նկանակ հացի և ձուկն մի և տայր ինձ, և դու հայր, խնդրէիր ի հացէն և ի ձկանէն այլ ոչ կերակրէին ի նմանէ. և Լևոն խնդութեամբ մեկնէր զերազ սրդոյն այսպէս, եթէ որդեակ իմª տալոց է Աստուած զհայրենի աշխարհն մեր դարձեալ ի ձեռս քո. բայց ես ոչ ժամանեմ տեսանել զայն: Եւ յետ սակաւ ինչ աւուրց եհաս վախճան Լևոնի ի բանտի անդ. և փոխեցաւ առ Քրիստոս: Իսկ կայսրն գթացեալ եհան զԹորոս ի բանտէն, և յետ փոքր ինչ ժանանակիª դեպ եղև կայսերն գալ ի յաշխարհն Կիլիկեցոց բազում զօրօք և մինչ բանակեալ կայր ի դաշտին Անարզաբոյª յաւուր միոջ կամեցաւ յորս ելանել, և յորսալն եհան նետ մի ի կապարճուցն դեղուն զի ձգեսցէ զհետ երէոյ, և իսկոյն խոցեալ ի նետէն իւրմէ վախճանեցաւ, զոր հանեալ զփորոտի նորա թաղեցին մերձ յԱնաւարզա ի տեղի մի. և շինեցին եկեղեցի ի վերայª

որ մինչև յայսօր կոչի անուն տեղոյն Քաղրդիկ: Եւ զմարմին կայսերն տարեալ զօրքն զկնի իւրեանց ի Կոստանդիուպօլիս: Իսկ Թորոսն որդի Լևոնի մնաց յայնժամ ի Կիլիկիայ և ոչ գնաց զկնի զօրաց կայսերն, այլ գնացեալ ի սահմանս Վահկային ի գեօղ մի իբրև զօտարական ոք ոչ յայտնեալ զինքն ուժեքª բայց միայն քահանայի միոյ Հայոց զի ծանոյց նմա թէ որդի է Լևոնի: Եւ երէցն այն իմաստութեամբ ծածկեաց զխորհուրդս նորա զի մի վնասեսցիª ասէª ի Յունաց, վասն որոյ եդ զնա հովիւ ոչխարաց իւրոց մինչև անցին աւուրք բաղում, և առ սակւ սակաւ յայտնեաց զգալն Թորոսի հաւատարմաց ոմանց. որք միաբանեալ հնարիւ մեծաւ առին Վահկայն ի Յունաց: Եւ տիրեաց Թորոս Վահկային և անտի զօրացեալ էառ զբազում գաւառս: Իսկ յետ մահուան Պօրֆիրօէն կայսերն եկաց կայսր ի Կոստանդինուպօլիս Մանուիլ որդի նորին: Եւ այս Մանուիլ կայսր ժողովեաց բազում զօրս և եկն ի Կիլիկիայ վասն գնալոյ յօգնութիւն ազգին Ֆռանգաց որ յԵրուսաղէմ, և լուաւ անդ զգործսն Թորոսի զոր գործեալ էր ընդ Յոյնսն մախացեալ ընդ նմա յոյժ, զօրս արձակեաց տնդ ամենայն լեռնակողմանսնվասն ըմբռնելոյ զԹորոս, և Թորոս ամրացեալ կայր ի Բարձրբերդ և ժողովեալ կային առ նա բաղում զօրք հետևակաց որք պնդեալ ի կապանսն բազումք վնասեցին ի զօրաց կայսերն և զոմանս ի մեծամեծաց նորա կապեալ տարան առ Թորոս: Եւ կայսրն իբրև լուաւ զնոյն քաջութիւն Թորոսի, առաքեաց առ նա և կոչեաց գալ հաշտութեամբ ի հնազանդութիւն նմա միջնորդութեամբ բրընձին Անտիոքա, և Թորոս գնաց առաջի կայսերն յորմէ ընկալաւ պատիւ և մեծարանք յոյժ: Բայց զԱնաւարզայ խնդրեաց ի նմանէ կայսրն և էառ, և զայլ երկիրն պարգևեաց Թորոսի մշտնջենաւոր և ամրացոյց արքունական սիգեւղիւ և անտի գնաց կայսրն յԱնտիոք, և Թորոս զկնի նորա, և յորժամ դարձան յԱնտիոքա, կամելով կայսերն գնալ ի Կոստանդինուպօլիս, Թորոս ոչ գնաց զկնի նորա այլ խոյս ետ և գնաց ի Վահկայն, և յետ երթալոյ կայսերն յաշխարհ իւր, էջ դարձեալ Թորոս ի Վահկայէն և էառ զԱնաւարզա և զՄսիս , և մինչ կայր ի Մսիս, դուքոն Յունաց որ էր ի Տարսոն ժողովեաց ըզօրս Յունացն և կոչեաց ընդ իւր զտէրն Լամբրունին և զՆաթանիլեանք որ էին տէրք Ասկոտսոյ, և այնմ լեռնակողմանցն. զնոսա զամենեսեան գումարեաց, և եկն ի վերայ Թորոսի ի Մսիս: Իսկ Թորոս ի գիշերի գաղտ պատառեաց զպարիսպ քաղաքին, և ելեալ պատերազմեցաւ ընդ զօրս Յունաց և անթիւ կոտորեաց ի նոցանէ, և զմնացեալսն փախստական արար, և կալաւ զՕշին տէրն Լամբրուրնին, և էառ բազում գանձ ի նմանէ և ապա ազատեաց զնա, յետ որոյ փեսայացոյց զորդի նորա զՀեթում ի դուստր իւր Ռիթա, և յետ աւուրց ինչ Թորոսիառեալ զօրս, գնաց ի վերայ Տարսոնի և էառ զնա, և յայնմ հետէ տիրեաց ամենայն Կիլիկիոյ էառ և յաշխարհեն Իսավրիոյ մասն ինչ: Իսկ Թորոսի հասեալ վախճան թաղեցաւ ի Թրազարկն, և Ստեֆանէ եղբայր իւր ոչ ժամանեաց տիրել աշխարհին Կիլիկոյ յետ մահուան եղբօրն, քանզի յառաջագոյն կալան զնա իշխանք Յոյնք ի սահմանս Համուսին և յեռացեալ պղինձ եդեալ խաշեցին զնա, և յետոյ տարեալ զմարմինն թաղեցին յարքակաղնին և Թորոսի մնացեալ որդի մի Լևոն, զոր վստահացեալ էր Թորոս յաներն իւր Թումաս որ էր յԱնտիոքա, նոյնպես և յանձին արարեալ էր նմա զպայլութիւն աշխարհին: Իսկ միւս եղբայրն Թորոսի Մլեհն փախուցեալ կայր առ սուլտանն Հալպա զաւուրս բազումս, և յորժամ լուաւ զմահ եղբարցն, եկն յաշխարհն Կիլիկոյ օգնականութեամբ սուլտանին Հալպա, կամեցաւ տիրել աշխարհին և ոչ կարաց,այլ դարձաւ անդրէն ի Հալպ, և միւսանգամ դարձեալ խնդրեաց ի սուլտանէն զօրս բազումս, և շարժեցաւ գալ ի վերայ քրիստոնէից աւերել զաշխարհնª և օգնականութեամբ անօրինացն տիրել երկրին: Այլ իշխանքն Հայոցª յորժամ լուան զգալն նորա, առաքեցին առ նա զի սիրով եկեալ տիրեսցէ աշխարհին, և մի ինչ վնասեսցէ քրիստոնէից զօրքն անօրինաց, և նա լուեալ զայնª դարձոյցզզօրսն սուլտանին մեծաւ շնորհակալութեամբ: Եւ Մլեհն եկեալ տիրեաց աշխարհին: Իսկ պայլն Թումասª երկուցեալ ի նմանէª փախուցեալ գնաց յԱնտիեք, և զԹորոսի որդին կալան ամպարիշտ ոմանք և սպանին: Այս Մլեհ էր այր չարասիրտ յոյժ, և բազում աղտեղի գործօք լցեալ. վասն որոյ սպանաւ ի զօրաց իւրոց ի մեջ քաղաքին Սիսոյ: Այլ; Ստեֆանէի մնացեալ էին Բ. որդիք, Ռուբէն և Լևոն, որք սնեալ կային առ քեռին իւրեանց

Բակուրան տէրն Պապեռօնին, և յորժամ սպանաւ Մլեհն, իշխանքն և զօրքն Հայոց, յղեցեալ բերին անտի զՌովբեն որդի Ստեֆանէի և կացուցին Պարեն Հայոց: Եւ տիրեաց աշխարհին Կիլիկիոյª Ռովբեն որդի Ստեֆանէի, այր բարեբարոյ և իմաստուն, և առատ յոյժ: Սա էառ իւր կին յազգեն Ֆռանկաց զԶապել դուստր Հանֆրէ տը Դուրունին, և ծնան նմա դստերս երկուս, Ալիծ և Ֆիլիպ: Իսկ ի հասանել վախճանին Ռովբենայ, կացոյց յաթոռն զեղբայր իւր զԼևոն, յանձնարարեալ նմա զերկոսինդստորսն իւր, և ինքն վախճանեալ թաղեցաւ ի Թրազարկն: Յետ մահուան Ռովբենիª տիրեաց աշխարհին Կիլիկիոյ, Լևոն եղբայր իւր, որ Ը. երորդ իշխող էր յազգէ Ռովբենանց և եղև առաջին թագաւոր Հայոց ի Կիլիկիայª որ և քաջութեամբ և իմաստութեամբ տիրեաց հայրենի աշխարհին, և այլ բազում գաւառաց և աշխարհին Իսավրիոյ, շինեաց և բազում դղեակս և ամրոցս ի պետս պահպանութեան աշխարհին իւրոց: Արար և պատերազմունս մեծամեծս որպեսգտանի ի լիապատում գիրս պատմութեաննորա: Իսկ զերկոսին դստերսն Ռովբէնի եղբօր իւրոյ կարգեաց այսպես. զԱլիծն ետ յամուսնութիւն Ռեմունդ բրնձին Անտիոքայ, յորմէ ծնաւ որդի մի Ռովբէն անուն զոր կոչէին բրինձ Ռովբէն: Այս բրինձ Ռովբէնª առ իւր կին զՀելուիզ դուստր Հեմրի թագաւորին Կիպրոսի, և ծնան նմա դստերս երկուս, Էսզիւ և Մարիա. Էսզիւն մեռաւ առանց կարգելոյ, և Մարիայն եղև կին Ֆելիպ տը Մնֆօրդին որ տիրէր Սրոյ: Եւ միւս դուստրն Ռովբինի Ֆիլիպնª եղև կին թագաւորին Յունաց Լաշքարէ, և ծնաւ որդի մի Կոստանդին անուն , այլ ոչ ժամանեալ ի մեծութիւն վախճանեցաւ փոքր. և յետ ամաց ինչ տիրելոց Լևոնի աշխարհին Կիլիկիոյ, առաքեցաւ նմա յընբրուրէն Ալամնացª և ի կայսերն Յունաց թագս թագաւորութեան, և նա ընկալեալ օծաւ ի մայրաքաղաքն Տարսուս թագաւոր ազգիս Հայոց, որ եղև առաջին թագաւոր յաշխարհն Կիլիկոյ. և էառ իւր կինª զՍպիլ դուստր Հեմրի թագաւորին Կիպրոսի . և ծնաւ դուստր մի Զապել անուն, և յետ ամաց ինչ վախճանեցաւ թագաւորն Լևոն բարիոք խոստովանութեամբ , և թաղեցաւ ի քաղաքն Սիս, և մասն ինչ ի նմանէ թաղեցաւ ի վանքն Ակներ զոր ինքն էր շինեալ: Իսկ յետ մահուան թագաւորին Լևոնի, եկաց պայլ աշխարհինª Ատան տէրն Մանիօնին, որ յետ աւուրց ինչ սպանաւ ի Հաշիշիցնի քաղաքն Սիս: Եւ եղև պայլ Կոստանդին Գունդուստապլն որ էր քեռորդի թագաւորին Լևոնի, և տէր Բարձրբերդոյ և Պապեռոնին: Իսկ յաւուրս սորաª բրինձ Ռովբէնն ելեալ յԱնտիոքայ գնաց ի Կուռիկօս և տարեալ ընդ իւր զմայրն իւր ետ ի կնութիւն Վահրամ Մարաջախտուն և նա ամուսնացաւ ընգ նա,և զօրինօք ամուսինն իւր վարեալ առաքեաց առ եղբայր նորա Լևոն տէր Բերդկանն, և Մօխրոտին: Իսկ բրինձ Ռովբէննª և Վահրամ Մարաջախտն եկեալ ի Տարսուս առեալ ընդիւրեանս զիշխանոն որ անդ կային, զՄօլևոնցիք, և Զապլհասնանք և զայլոն, և եկեալ նոքօք տիրեցին Ատանոյ, և անտի ելեալ երթային ի Մսիս, վստահացյալ ի զօրսիւրեանց համարէին տիրել ամենայն աշխարհին և արտաքս ընկենուլ զԶապել դուստր թագաւորին Լևոնի. ի սեպհական աթոռոյ հօրն նորա այլ Աստուած ոչ ետ թոյլ կատարել զչարութիւն կամաց իւրեանց. հանդեպ ելեալ նոցա պայլն Հայոց Կաստանդին սակաւ զօրօք և պատերազմեցաւ ընդ նոսա մերձ ի Մսիս, և շնորհօքն Աստուծոյ յաղթեաց նոցա: Իսկ բրինձ Ռովբէննª և այլ իշխանքն փախուցեալ գնացին ի Տարսուս և անդ ամրացան և պայլն զհետ եկեալ զօրօք պաշարեաց զնոսա, և յետ բազում աւուրց էառ զքաղաքն Տարսուս, և կալաւ զբրինձ Ռովբէնª և զիշխանս նոցա, և եդին ի բանտի որև անդ վախճանեցան: Եւ անտի գնացեալ ի Կուռիկօս առին զնաª և զայլ ապստամբեալ անրոցսն շուրջանակի: Իսկ յետ այս ինչ գործելոցª խորհուրդ արարեալ իշխանքն Հայոց, ամուսնացուցին զԶապել դուստրն թագաւորին Լևոնի ընդ Ֆիլիպ որդի կոյր բրընձին: Եւ Ֆիլիպն օծաւ թագաւոր երկրորդª ի քաղաքն Տարսուս, և ամենեքեան մտերմութեամբ ծառաէին նմա , իսկ նա խորհուրդ չար եդեալ ի մտի իւրում. հրամանաւ հօրն իւրոյ և թելադրութեամբ ամենայն Անտիոքացեաց և Դամփլցեց, զի զեկեղեցիոն Հայոցª և զիշխանսն ջնջեսցեն. և Ֆռանկք կացուոցեն ի տեղի նոցա, զոր լուեալ ոչ կարացին տանել այնպիսի ամպարշտութեան, այլ յաւուր միում մինչ կային ի Թիլն բերդ, Ճօֆրի տէրն Սարվանդիքարինª և պռօքսիմասսն Տրդատ, կալան զնա, և անտի տարեալ եդին ի բանտի յանառիկն Բարձրաբերդ և անդ վախճանեցավ:Իսկ ետ այս ինչ գործելոցª ամուսնացուցին

թագուհին Զապել ընդ Հեթումª որդի Կոսդանդեայ պայլուն Հայոց, և օծին զնա թագավոր մեծավ խնդութեամբ ի մայրաքաղաքն Տարսուս: Եկաց երրորդ թագավոր Հայոց, ամենագովելին Հեթում, որ առաւելեաց բարութեամբ, քան զամենայն թագաւորս և ետ նմա Աստուած կրկին շնորհս նորոգելոյª և աճեցուցանելոյ զթագաւորութիւնս Հայոց: Եւ ծնան նմա որդիս երիս երիս. Լևոն, Թորոս, Ռովբեն, և դստերս Ե. (8), Սպիլ, Ֆիմի, Ռիթա, Զապել, Մարիայ. սորա փոքր որդին Ռովբեն վախճանեցավ մատաղ տիոք և Թորոսն սպանավ ի զօրացն Մորայ ի կապանն Մառոյ, յորում աւուր և զանդրանիկ եղբայր նորա Լևոն կալանաւորարարեալ տարան ի Մսր, զոր ետ երկուց ամաց գնեաց զնա հայր նորա ի ծառայութենէն Մորայ, և ետ գին սուլտանին զբերդն Դարպսակ զՍօղուր աշխարհն որ էր Խուշտաշ սուլտանին և կայր ընդ ծառայութեամբ Թաթրուն , զոր Խան Ապաղայն շնորհեաց զնա թագավորին Հեթմոյ վասն թափման որդոյ նորա: Իսկ Սպիլ դուստր սորա եղև կինª Պեմունգ բրնձին Անտիոքայ և Գունիթին Տրապօլսոյ: Ֆիմինէ եղև կին Ճուլիան Սայիտոյտիրոջն, Ռիթայն եղև կինª Կոստանդին Սարվանտիքարին տիրոջն, Զապելն մեռավ անկարգ : Եւ Մաքիայն եղև կին, կիտը Պլնին: Եւ ի հասանել վախճանի Թագաւորին Հեթմոյ, առ եզր Պարատիս գետոյ որկոչի Ակներ, նախ կրոնաւորեցաւ և կոչեցաւ անուն նորա Մակար, և ապա հանգեաւª և թաղեցաւ ի Թրազարկն: Յետ որոյեկաց յաթսուն նորա անդրանիկ որդին նորաª Լևոն: Լևոն որդի հեթմոյª եկաց չորրորդթագաւոր Հայոց. և օծաւ ի քաղաքն Տարսուս յաւուր յայտնութեան Տեառն: Սաª էառ կին զԿեռան դուստր Հեթմոյտեառն Լամբրունին, և ծնան նմա որդիք Է. Հեթում, Թորոս, ՍՄբատ, Կոստանդին, Նեչսէս, Օշին, Ռովբեն: Եվ դստերս Գ, Զապել,Ռիթա, Թեֆանոյ: Սա վախճանեցավ ի քաղաքն Սիս, և թաղեցաւ ի Թրազարկն: Յետ որոյ տիրեաց աշխարհին Կիլիկիոյ, անդրանիկ որդին նորա Հեթում: Եւ Թորոս եղբայր սորաª էառ կին զՄարկրիտ դուստր Ոյկտը Լըդինայ թագաւորին Կիպրոսի, և ծնաւ նմա որդի մի Լևոն անուն: Իսկ առաջին քոյր սոցա Զապել եղև կին Ամառի Սրոյ տիրոջն, և որդոյ թագաւորին Կիպրոսի,վերոյասացելոյ Կտլըզինին: --------------------Դ.

ՀԱՄԱՌՕՏ ՊԱՏՄՈՒԹԻԻՆ

ՌՈՒԲԻՆԵԱՆ ԻՇԽԱՆԱՑ

«Ի թուականութթեանս Հայոց ՉԼԵ. յանկ ելեալ կատարեցաւ աստուածախօս մատեանս, հրամանաւ աստուածասէր և ամենիմաստª բարեպաշտ և հանճարեղ պարոնին Հեթմոյª որդւոյ Քրիստոսապսակ սուրբ արքային Լևոնի: Որ լի և պատարուն իբրև զծաղկազարդ բուրաստան հաւաքեալ ի հին և ի նոր օրինաց, ի պէտս պայծառութեան տօնից տէրունականաց, հրաշափառ Ծննդեան Քրիստոսի, և կենսաբեր չարչարանացն, փառաւոր յարութեանն, և սքանչելի համբարձմանն, պայծառ գալստեանն Սուրբ Հոգւոյն, և այլոց Փրկչական տնտեսութեանցն: Ընդ որս և սրբոցն Աստուծոյ, առաքելոց և մարգարէից, բազմաչարչար մարտիրոսացª հայրապետաց և միանձանց, և ամենայն հաճոյացելոս Աստուծոյ, որով մեծախորհրդութիւնն, և շնորհ մերոյ փրկութեաննª միշտ հռչակի յեկեղեցիո սրբոց, խնկանուեր հնչմամբ առաջի Աստուծոյ: Ի բարեխոսութիւն մեզ մեղաւորացս, ի վարդապետութիւն խրատու յաւիտենական կենան ժամանելոց: Զայս խրախճանութիւն հոգևոր, և անմահական փարթամութիւնս ստացաւ նախայիշատակեալ բարեսէր Պարոնս մեր Հեթում. որ է շառավիղ բարեշնորհ բղխեալ յարմատոյ թագաւորութեան Թորգոմեանս սեռի, և Ասքանազեանս տոհմի,որ յայտնաբանեալ լինի զայս ձև օրինակի: Յորժամª յաղախնածին զորացն որոյª և ի Պարսկականն խակամիտ նենգութենէª սպառեցաւ թագաւորութիւնն Հայոց ի տանէն Արևելից, և բարձաւ բազուկ տէրութեան նոցին ի կողմանցն հիւսիսոյ, յայնժամ սահեալք իշխանք Հայոց և որք ընդ իշխանութեամբ նոցինª զետեղեալ պանդըխտեցան ի ստորին կողմանս Գամրաց և Պոնտոսի. որք և անդանօր նեղեալք և նահանջեալք ի նենգաժետ յազգէն Յունաց, խոյս տուեալ եկին ի սահմանս Կեսարիայ Կապադովկացւոց, որոյ տիրեալ քաջութեամբ արքայն մեծ Գագիկ, և զբաղումս ի Յունաց

սատակեալ, ընդ որո և զՄետրապօլիտ քաղաքին զՄարկոս, որ եղեռնական բարուքª զանոուն Ագին Հայոցª շանն իւրաց մակագրեալª Արմեն անուն վերաձայնէր: Արքայն բարեշուքª զնա և զշունն իւր ի միում քրձի չար հարուածովք գանից ի միասին սատակեաց: Վասնորոյ և յընդհանուր Յունաց բնակչաց աշխարհինորսացեալ եղև. որով և սպանաւ արդար արքայն յամբարիշտ որդոցն Մանտալէի, ի բերդն Կնդռասկաւի: Եւ յայնմ պատճառէ ցրուեցան պայազատքն Հայոց, և այլ ևս խառնիճաղանճ բազմութիւնքն ընդ բազում տեղիս և գաւառս պանդխտացեալք: Ընդ որս և մեծափառ ոմն իշխան իշխանաց ի սեռէ թագաւորութեանն, արեանառու մեծին Գագկայ, ռուբէն անուն, յինքն յարեալ զյոլովս ի զորացն, խաղացեալ գայ և առնու զամրոցն զԿաւսիտառայ, յորում և դնէ ինքեան տուն իշխանութեան, և տիրէ լեռնակողմացն Փռիգոյ. և բարեպաշտութեամբ կենօք կացեալ փոխեցաւ առ Քրիստոս: Յաջորդեալ զփառս նորա որդի նորին Կոստանդին, այր քաջ և արդարագործ, որ և ի բազմաց սիրեցեալ եղև բնակչաց աշխարհին Կիլիկիայ. որոյ ձեռնտուութեամբ ելեալ ի ծովակողմի Տօրոսի տիրեաց նահանգին այնորիկ, նախ առեալ զդղեակն զՎակայ (զՎահկայ). և անտի յառաջ յոլովից տիրեալ տեղեաց, դաշտաց և ամրոցաց, զյոգունս ի Յունաց հարեալ: Այլ ր Փռանգ զօրունª որ յԱնտիոք, նիզակակից եղեալընգդեմ Իսմայելեան զօրուն, և քաջութիւնս զարմանալիս անդանօր կատարեալ, հիացոյց զարիականաց գունդն. յորոց և կոմսութեան անուն ստացեալ Մարգիղ զնա վերակոչէին: Եւ այնպիսի յաղթական կենօք կեցեալ, և ծնեալ երկու որդիս, և զթորոս և զԼևոն, ինքն փոխեցաւ առ Քրիստոս, և թաղեցավ ի սուրբ ուխտն Կաստաղաւն: Տուեալ գերիշխանութիւն իւր որդւոյ իւրոյ Թորոսի , այն որ ի Յունաց պատուեալ Պռտաւսևաստիոս կոչեցաւ: Որ և իսկոյն ընդ տիրելն խնդրեաց զվրեժ արեանն Գագկայ յորդվոցն Մանտալլէի: Եւ առեալ զամրոցն յոլով գանձիւք և զնոսին չարամահ սատակեալ, բերեալ ընդ ինքեան զպատկեր Տիրամօրն, եդ ի դղեակն Անարզաբայ, զոր իւր առեալ էր ի Յունաց: Յորում և շինեաց զհռչակաւոր տաճարն. և եդ անդ զպատկերն որպէս և գրեալ է յարձանի ի շինուածս տաճարին: Այլ և բազում եկեղեցիս և ժողովարանսմիանձանց շինեալ, և առատատուր պարգևօք կարգաւորեալ ճոխացոյց, միանգամայն և հիւրանոցս բազումս և ամենայն ազգաց քրիստոնէից տեղի և տունպատրաստեալ յարգեցաւ, բարձրացաւ, և հռչակեցաւ յամենայն լեզուս: Որք զԿիլիկիայ անուն լքեալª Թորոս երկիր զաշխարհն նորին վերաձայնէին. և նա բարւոք վարուք կենցաղավարեալ հանգեաւ ի Քրիստոս, և թաղեցաւ ի սուրբ ուխտն Դրազարկն, թողեալ իւր որդի մի, նենգեալ սպանմամբ յամբարշտաց ոմանց: Վասնորոյ ընկալաւ զիշխանութիւն մեծին Թորոսի եղբայր նորին Լևոն. որ և ծնեալ երիո որդիս, զԹորոս, զՍտեֆանէ, և ի հարճէ զոմն Ռուբեն անուն: Այս Լևոն տիրեալ Մամեստիոյ և Տարսոնի, և ամենայն սոցին նահանգի, և աջակցեալ Ֆռանգաց ի գործ պատերազմիª քաջութեան անուն ստացաւ. և կացեալ յիշխանութեանն կարողագոյն կենօք և առաքինի վարուք, մինչև եկն թագաւորն Յունաց Փեռփեռօժէն ի Կիլիկիայ և պատրանօք կոչեալ զԼևոն ըմբռնեաց ի կապանս երկու որդովքն Թորոսիւ և Ռուբինաւ, ոչ դիպեալ անդ Մլեհին և Ստեֆանէի, զի կային յՈւռհայ, առ կոմս նորին, որ էր քեռի ինքեանց: Առեալ Փեռփեռօժէն զԼևոն որւովքն, տարաւ ի Կոստանդինուպօլիս և արկ ի բանտ. յորումտեղւոջ Ռուբէն վասն անհնարին քաջութեանն կուրացուցին կուրացեալ նախանձով ազգն յունաց: Եւ մեծն Լևոոն (և) որդի նորա Թորոս մնացին անդանօր ի բանտի. և իշխանութիւն Հայոց բարձաւ ի կիլիկիոյ, տիրելով վերստին Յունաց: Յետ ժամանակաց ինչ լինելոյ ի բանտիª ետես երազ ոորդի նորա Թորոս, և պատմեաց հօր իւրում, թէ տեսի յանուրջս, զի այր ոմն տայր յիս նկանակ մի հացի, և ձուկն ի վերայ. և ես առի և քեզ ոչ ետու ի նմանէ: Եւ հայրն խնդացեալ ելոյծ զտեսիլն որդւոյն, թէ ունիս վերստին տիրել Կիլիկիոյ,զոր նախնիքն մեր կալան քաջութեամբ. այլ և ընդարձակեսցես զտերութիւնն քո մինչև ի ծով, զոր ձուկն նշանակեաց: Սակայն ես յայն ոչ ժամանեմ որ և եղև իսկ. զի մեռաւ մեծն Լևոն ի Կոստանդինուպօլիս:

Եւ մեծն Թորոս գտեալ օգնութիւն յԱստուծոյ, և գիպօղ ժամու վերստին եկն ի Կիլիկիա, և ձեռնատուութեամբ լեռնակողմացն Տորոսի աղինս հայոցª որ մնացեալ էինանդանօր, տիեաց նախ Վահկային, և ամենայն Փռիգիոյ: Եւ յետ սակաւուց Անաևզաբոյ և ամենայն դաշտակողմանն. զորոյ զյեղանակ գալստեանն ի Կոստանդնոուպօլսէ և զտիրելոյն Կիլիկեայª այլ և այլ օրինակաւ պատմեն գիրք. բայց որպէս և է գթութեամբն Աստուծոյ և օգնութեամբըն ազատեալ ի բանտէ վերստին տիրեաց իշխանութեանն նախնեաց իւրոց, զոր յափշտակեալ էր Յունաց: Եվ ևս ընդարձակեալ զբազուկ տէրութեան իւրոյ, գնաց ի Մամեստիայ. և առ զնա: Եւ մինչ կայր անդ յանհոգս, տուկն Յունական ազգին, որ էր ի կայսերէ կարգեալ, ժողովեալ զզօրս իւր, ևս և զՀայկազունոն, զՆաթանիլեանք զՏեառն Ասկուռսայ, և զՀեթում տէր Լամբրունին.որք և նոքա յարևելից ի սրոյն Իսմայելացւոց խոյս տուեալ եկինև կալան զկողմանոդ նախասացեալ, և մտին ընդ հնազանդութեամբ կայսերն Յունաց: Վասնորոյ և ընդ նոցին զօրաց և զօրապետ եկին ի վերայ Թորոսի ի Մամեստիա: Եւ նա յարուցեակ սակաւուք արամբք ª անզէն և անպատրաստ ի վերայ անկաւ բիւրական զօրացնª յեղակարծ ժամու. զՅոյնսն եսպան, և զՀայկազունոն ձերբակալ արարեալ կալաւ, և յետոյ ազատեաց: Եվ այսպես քաջացեալ էառ զՏարսոն և զյոլով մասն Սավռիոյ:Զորոյ քաջութեան համբաւ լուեալ կայսերն Էմանուիª որդին Փեռփեռօժէնին, մռմռեալ իբրև զառիւծª եկն զօրօք բազմօք ի Կիլիկիայª ըմբռնել զԹորոս. և պաշարեալ զնա ի դղեակն Բարձրբերդ կոչեցեալ: Յարձակեալ ապա քաջն Թորոս ի վերայ ժողովոյն Յունացª զբաղումս եսպան, և զյոլով Սեւաստիօսս գերի տարեալ ի դղեակն, վաճառեաց ընդ ոսկւոյ կայսերն Էմմանուէլի, և զգանձն բաշխեաց իւրոյ հետևակաց զօրուն: Ընդ որոյ քաջութիւնն և առատամտութիւնն զարմացեալª կոչեաց զնա իւր յորդեգրութիւն. և ետ զԿիլիկիա ձեռնագրով և ոսկի վուլով Թորոսի, և այլ գանձս բազումս. և ինքն գնաց ի Կոստանդնուպօլիս: Եւ վերստին լուեալ զհամբաւ բարութեան և զքաջութեան մեծին Թորոսի կայսրն Էմմանուէլ, և ոչ կարացեալ տանել նախանձու, սկսաւ կաշառօք գրգռել զԽլիճ -Ասլան սուլթանն յԻկոնիոյ ի վերայ Թորոսի, որ և եկեալ բազում զօրօք ի Կիլիկիա պաշարեաց զԹիլն աւան, և ի Տեառնէ պատուհասեալ ախտիւ և ցաւօք, զորոց զերիվարսն շանաճանճ սպառեաց: Այլ և մեծն Թորոս ասպատակեալ զաշխարհն յԻկոնիոյ ավերեաց, և զառ և զաւար էած ի Կիլիկիա: Վասնորոյ յայսմանէ Խլիճ Ասլան և ի հարուածոցն Աստուծոյ նեղեալª ամօթով դարձաւ յաշխարհն իւր, սէր երդմամբ եգեալ ընդ մեծին Թորոսի, և այլ ոչ ի բանսն Էմմանուէլի: Բայց իբրև եկն Թորոս ի Կոստոանդնուպօլսէ ի Կիլիկիա, լուեալ եղբօր նորա Ստեփանէիª եկն առ նա: Բայց Մլեհն մնաց առ Նուրաատին սուլթանն Հալպայ. և Ստեֆանէ ձեռնտուութեմբ եղբօր իւրոյª գնաց ի սեաւ լեառն և տիրեաց ամենայն կողմանցն այնոցիկ. այլ և կալաւ զԳերմանիկէ և զՊեհեսնի: Եւ դաւեալ ի Յունացն սպանաւ յեռանգան կատսայի. և թաղեցաւ ի սուրբ ուխտն յԱրքակաղնին, թողեալ իւր երկու որդիª զՌուբէն և զԼևոն, որ և յետոյ թագաւորեաց: Այլ մեծն Թորոս տիրեալ քաջութեամբ Կիլիկիոյ և Սաւրիոյ, վարէր զիշխանութիւն ըսա հաճոյից Աստուծոյ, զի էր այր բարեպաշտ և ողորմած,մեծախորհուրդ և առատամիտ, վարժեալ հին և նոր օրինօքն Աստուծոյ:Տեղեակ գալով և ամենայն իմաստասիրական արհեստից. զորմէ ասեն հոգի մարգարէութեան ունէր, որ և բազումդժվարալոյծ բանս մեկնեալ, զոր գտանի այժմ առ մեզ: Կեցեալ սա այսպիսի բարեպաշտ կենօքª փոխեցաւ յաշխարհն կենդանեաց, և հանգուցեալ եղաւ ի դամբարանի ի հռչակաւոր անապատն սուրբ ի Դրազարկն: Եւ զերկիր իշխանութեան իւրոյ և զմատաղ որդին իւր վստահացաւ յաներն իւր Թումաո անուն իշխան մեծ, զոր և Պայլ իսկ ետ Հայոց յետ իւր: Այլ Մլեհն լուեալ զմահ եղբօր իւրոյ զմեծին Թորոսի, էառ զոր բազումª ի Նուբատտին սուլթանէն և եկն առնուլ զտէրութիւն ի վերայ Հաաաաաայոց, և բազում չար հասուցեալ աշխարհիս Կիւլիկեցւոց, յորմէ նեղեալ բնակիչք և իշխանք աշխարհիս, կամօք ձեռընտու եղեն նմա, տիրեալ ի վերայ ինքեանց: Ուստի ընդ գալն նորաª Թումասն փախչէր յԱնտիոք, ուստիև եկեալն իսկ էր. և զորդի Թորոսին ամբարիշտքոմանք կալեալ սպանին:

Եւ մլեհն տիրեաց որոց ցանկայր անձն նորա: Սակայն վասն խստարտութեանն ո'չ կարեցեալ յերկարեկ, վաղվաղակի սպանաւ ի զօրաց իւրոց ի քաղաքն Սիո և թաղեցաւ ի վանքն Մեծ-Քար կոչեցեալ, զոր իւր իսկ շինեալ էր: Եւ զօրք աշխարհին առաքեալ բերին զորդիոն Ստեֆանէի, որ սնանէին առ քեռին իւրեանց Բակուրան ի Տարսոն, ր կացուցին իշխան և Պարոն զՌուբէն զորդի Ստէֆանէի, որ եղև այր աշխարհաշէն, առատամիտ և բաևեգուրծ, որոյ ել համբաւ անուան նորա ընդ ամենայն աշխարհ: Վասնորոյ Հռովմայեցիքն զնա պատուեալ յազգէ թագաւորութեանն կին ետուն նմա. յորմէ ծնաւ երկուս դստերս: Սակայն ի տէրանց Լամբրունի եղև դաւ նմա. զի ողարել էր Ռուբէն զԼամբրուն. և նոքա նեղեալ յղեցին առ բրինձն Անտիոքու զի ելս հնարեսցէ իրացն. իսկ բրինձն խաբանօք ի ճաշ կոչեալ զՌուբեննª արգել զնա յԱնտիոք, վստահանալով, թե կարասցէ այնու զկիլիկիա առնուլ: Այլ Ռուբեն յղեաց առ եղբայր իւր Լևոն, նստել յաթոռ Պարոնութեան, և պահել զերկիրն, և պնդել զսղար բերդին Լամբրունի: Եւ Լևոն և իշխանքն այսպէս արարին: Իսկ բրինձն իբրև ետես եթե ոչինչ շահի այնու, ապա անկաւ ի բանս վաճառելոյ, զոր հաւանեալ Պարոն Լևոն, և իշխանք ետուն գանձ և երկիր, և թափեցին զՌուբէն, որ և եկեալ յինքն առեալ զպարոնութիւնն կեցեալ աւուրս ինչ բարիօք կենօք, և ի վախճան մահու հասեալ խրատեաց զեղբայրն իւր բազում իմաստութեամբ և բարութեան խրատովª թողեալ ի նա զիշխանութիւնն և զդստերս իւր, ինքն հանգեաւ ի Քրիստոս և կրօնաւորեալ թաղեցավ ի Դրազարկն: Լևոն ընկալեալ զտերութիւնն յեղբօրմէն առաւելաւ յամենայն բարութիւնս քան զնախնիսն իւր: Եւ ևս ընդարձակեաց զսահմանս տէրութեանն: Եւ մինչդեռ կայր քաջութեամբ և բարութեամբ, ել ի վերայ նորա Ռոստոմ յազգէ Իսմայելի անթիւ զօրօք, և նկուն եղեալ օգնականութեամբն Աստուծոյ խորտակեցաւ առաջին մեծին Լևոնի, և մնացեալքն փախսական եղեն, տիրեաց և կողմանցն Սավրիոյ մինչև յԻտալիայ: էառ զԱռակլիա և զԿեսարիա, և ընդ գանուց փոխանակեաց: Բազում ամրոցս և դղեակս շինեաց, յոլով վանորայս և աղքատանոցս կաղմեաց, և գոտեացն տունս և ռոճիկս պարգևեաց, և բարութեամբ զաշխարհն իւր ելից: Զոր զբարեգործութիւնն նորա լուեալ թագաւորք երկրիª ստիպէին զնա թագ առնուլ, յորոց և ումբրուրն Ֆռանգաց (Ալամանացª գրէ պատմագիրն Սմբատ), և կայսրն Յունաց առաքեցին նմա թագ և գանձ բազում: Եւ նա ընկալեալ զայն աշխարհաժողով բազմութեամբ և եկեղեցվոյ լրութեամբ, պսակցաւ թագաւոր Հայոց, և նորոգեաց զաթոռ և զգավազան թագաւորութեան Թորգոմայ, և ելից խաղաղութեամբ զաշխարհ և բարութեամբ իբրև զդրախտ պտղաւետեալ, ամուսնացոյց զդուստր եղբօր իւրոյն յԱնտիոք, և ապա առեալ զԱնտիոք ետ նմա և որդվոյ իւրոյ, այնմ որ բրինձ Ռուբեն կոչեցաւ: Էառ զԱրասուս և զՊաղրաս. տիրեաց և լամբրոնին: Յետ աւուրց եկն ի վերայ նորա սուլթանն Հռոմոց Քայքայուղն և պաշարեաց զդղեակն զԿապանն. ըմբռնեաց և զիշխանսն Հայոց և զօրագլուխն զպարոն Կոստանդին: Իսկ արքայն Լևոն առեալ զմնացեալ զօրս իւր, ասպատակեաց յաշխարհն գամրաց, և բազում ոճիրս գործաց. և աեալ զառ և զաւար դարձաւ ի Կիլիկիայ: Զոր լուեալ Քայքայուղն, եթող զԿապանն և զերկիր թագաւորին և ամօթով դարձաւ յաշխարհ իւր, ընդ սակաւ գնոց դարձոյց զիշխանսն և սէր երդմամբ ետ արքային Լևոնի: բայց արքայն Լևոն կացեալ ի պարոնութեան զերկոտասան ամ, և թագաւոր ԻԲ. ամ, փոխեցաւ առ անմահ արքայն Քրիստոս: Եւ հանգուցաւ ի սուրբ ուխտն յԱկներն, վստահացեալ զերիր իւր և զդուստր մի իւր Զապել անունª յիշխան ոմն Ատան անուն, որ իսկոյն սպանեալ եղև ի Հաշիշեանցն ի Սիս: Եւ ամբարձեալ ազգական Լևոնի, Պարոն Կոստանդին էառ յինքն զիշխանութիւնն Հայոց, և զդուստր թագաւորին Լևոնի զԶապել, ամուսնացոյց յորդի իւր ի Հեթում, որ և օծաւ թագաւոր Հայոց: եւ եղև բարեբաղդ և անուանի առ ամենեսեան: Ծնաւ այս արքայ Հեթում ի թագուհւոյ իւր Զապելէ զԼեւոն, որ այժմ է թագաւոր. և զեղբայր իւր զԹորոս, որ խողխողեցաւ ի զօրացն Հագարացւոց, և զդստերս բազումս. և աստուածահաճոյ կենօք կային ի Քրիստոս: Իսկ ի վախճան կենաց հասեալ թագուհւոյն բարեպաշտի փոխեցաւ ի Քրիստոս, և եղեալ կայ ի սուրբ ուխտն ի Դրազարկն:

Յայնժամ արքայն Հեթում խորհրդածեալ զխաղաղութիւն աշխարհիս Հայոց, յուղի անկեալ գնաց առ ազգն Մուղալ, զոր թաթարն կոչեն. և յուխտս մտեալ ընդ նոսա, զմշտնջենաւոր խաղաղութիւն այսու ստացաւ աշխաևհի իւրոյ ի նոցանէ, որ ապականէին զամենայն աշխարհ: Յայսմանէ լցեալ նախանձու պաշտոնեայքն Մահմէտի, ամենայն ուստէք նիւթեին զնենգութիւն ի վերայ Հայոց: Այլ նա օգնութեամբն Աստուծոյ, և ձեռնատուութեամբ Մուղալ զօրուն էառ զմեծն գերմանիկէ և զՊեհեսնի, թափեաց և զնախնեաց իւրոց զաշխարհ զյափշտակեալն յայլոց: Եւ մինչ կայր աշխարհ Հայոց ի հաշտութիւնն Աստուծոյ և ի բարութիւնն, յայնժամ բազմապատիկ մեղօք լցեալ ազգ մարդկան ձգեցին ի վերայ ինքեանց զարժանասաստ բարկութիւնն Աստուծոյ, յորմէ եղև զօրացեալ ազգն Հագարացւոց, և բռնակալեաց ոմն ծառայ յԵգիպտոս, տիրեաց ամենայն տանն սեմայ և շարժեցաւ ընդդեմ քրիստոնէից, աւերեաց զծովեզերեայսն, քակեալ կործանեաց զմեծն Անտիոք, գերեաց անհամար անձինս քրիստոնէից, և զանթիւս մաշեաց ի սուր սուսերի: Բայց յառաջ քան զայս եկն ի վերայ թագաւորին Հեթմոյ և տանս Հայոց, վանեաց զզօրսն քրիստոնէից. եսպան զԹորոս զորդին Հեթմոյ թագաւորին, և զմեծն Լևոն որ այժմ է թագաւոր, յետ բազում քաջութիւնս կատարելոյ նորաª ըմբռնեաց զնա ի գերութիւն: Վասնորոյ և յայնմանէ համարձակեալ եմուտ աշխարհ Հայոց և հրկիզութեամբ ապականեաց, և զբնակիչսն ի սուր մաշեաց, զառ և զաւար առեալª ե'լ ողջամբ և գնաց յաշխարհն իւր: Բայց որդի թագաւորին Լևոնիª ոչ գանգատեալ ի ծառայութենէ Իսմայելացւոցն, այլ պինդ հաւատու և արիագոյն սրտիւ կացեալ ի գերութեանն, նախ բանիւք քաջալերէր զբնակիչս որ յամրոցս աշխրհիս գայթագղեալք էին, պինդ կեալ և ոչ տալ ի ձեռս: Եւ ապա ի յանդիման լինիլն սուլթանին, զարմացոյց զամենեսին իմաստուն բանիւքն և ահարկու կայիւքն, պատրաստ գոլով ի հարցմունսն և ի պատասխանիսն: Այլ և ի ձիընթացս ասպարիսի ելեալ ընդ սուլտանին, առաւելագոյն գտաւ քան զամենայն զինուորսն ի հրահանգս ձիավարժութեան, մինչ զի յամենայն գործս և ի բանս նորա հաճեալ և հաւանեալ սուլտանն, ազատեաց զնա ի բանտէ և ի կապանաց: Եւ պատգամ յղեալ առ թագաւորն Հեթում, և սիրով և երդմամբ մեծագոյն պարգևօք դարձոյց զմեծն Լևոն յաշխարհ իւր: Որ և ի գնալն վերստին նորոգեցան բնակիչք Կիլիկիոյ և ամենայն զարմք քրիստոնէից. և իսկոյն հայր նորա և ամենայն աշխարհն եղին զնա յաթոռ պարոնութեան, քանզի ոչ առ յանձն լինել թագաւոր յաւուրս կենաց հօր իւրոյ: Յետ այսորիկ հիվանդացաւ թագաւորն Հեթում, որ և մեռաւ իսկ, լեալ կրօնավոր թաղեցաւ ի սուրբ ուխտն ի Դրազարկն (յամի Տեառն 1269. և Հայ. ՉԺԸ): Եւ մեծն Լևոն սուգ պահեալ զերիս ամիսս ցավագին անձամբ, և ապա մեծարեալ ի Ղանէն և յամենայն թագաւորաց մերձակայից և հեռաւորաց, միաբանութեամբ աշխարհին օծաւ թագաւոր ի վերայ ամենայն Հայոց, եթող ի սրտէ զյանցանս ամենեցունª որք սխալեալ էին նմա, շնորհեաց պարգևս ամենեցուն: Է սուրբ արքայս Հայոց առատամօտ, ողորմած, ունկնդիր զզուելոց, ապաւէն վտանգելոց, ողջախոհ և մաքուր, երկայնամիտ և ժուժկալ, և յամենայն նեղութիւնս համբերօղ նման Յովաբայ, և մեծախորհուրդ իբրև զնա ի փորձութիւն անկեալ նման նմա. քանզի յիշեալ զնոսա որ աւուրս (յաւուրս) Լևոն թագաւորիս եմուտ ի իւրեանս (յիւրեանս), դարձեալ աւուրս (յաւուրս) Լևոնի եկն զօրօք բազմօք աշխարհս հայոց. և եկեալ Արապ և Թուրքման ամբոխիւք, որ ընդ նմա միաբանեալ էին, և աւարեցին դարձեալ զաշխարհս Կիլիկիոյ: Եւ արքայն Լևոն ըստ բնական քաջութեան իւրոյ զամենեսին յորդորէր մարտնչիլ ընդ Հագարացիսն. այլ զօրքն ոչ առին յանձն, զի սակաւք էին: Բայց իբրև թշնամիքն գնացին, զամենեսեան քաջալերէր և մխիթարէր և առատապարգևօք յանձանձէր, մինչև հայեցեալ Աստուած ի պնդագոյն հաւատս նորա և սէրª դարձոյց զքաղցրութիւն ի վերայ մեր, և ըսկիզբն արար բնակելոցս ի մէջ ցաւոց. քանզի ետ մերոյ թագաւորիս յաղթութիւն ընդդեմ թշնամեաց, նախ կոտորեաց զբազում զօրս սուլտանին Մսրայ ի Հարունին, և ապա բազումս ի Թուրք սեռէնª յոլով և աւար շահեցաւ, այլ և եգիտ շնորհս առաջի գլխաւորի Մուղալ զօրուն, մինչ զի պարգևս և պատիւս յոլով շնորհեաց նմա. ամէն:

Ե

ՊԱՏՄՈՒԹԻԻՆ ՎԱՐՈՒՑ

ՆԵՐՍԻՍԻ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍԻՆ

ԵՐԳՈՑՍ ՍԱՂՄՈՍԻՍ ՔՆՆՈՂԻ

Ընդ նուաղել թագաւորութեան և իշխանութեան Հայոց, յորժամ յափշտակեցաւ յԻսմայելացւոցն մայրաքաղաքն Անի, և տարագրեցան թագաւորքն մեր ի գաւառս և յիշխանութիւնս արքայիցն Յունաց, այր ոմն յիշխանացն Հայոց Ապլխարիպ անունª որ իր ի տանէն Վասպուրականի, իբրև զմտերիմ և զխոհեմ և զարի ի գործ պատերազմիª առաքեցաւ յինքնակալէն Ալէքսէ ի գաւառս Կիւլիկեցւոց իշխել մայրաքաղաքին Տարսունի և Մամուիստիոյ, որ եկեալ տիրէր սոցա կարգօք և աւրինօքª և մնայր ի հաւատարմութեանն Յունաց. և շինեալ տաճարք աղոթից ի լեառնային և ի դաշտային գաւառսª որ և բազումք կան ի մէջ Յունաց հայասեռ ազգիս պաշտամամբք: Սա եգիտ ի ստորոտս լերինս Սորոսի (Տորոսի) և ի գլուխ քաղաքիս Տարսովնի երկու աաաաաա անմատոյց զդղեակս, միոյն անուն Լամբրունª և միւսումն Պապեռօնª որք և ունեին շուրջ զինքեամբք գեաւղս և աւանս: Զպապեռօն իւր սեպհականեաց գանձուց ըշտեմարանª և շինեալ եկեղեցի մեծª դամբարան հանգստեան սահմանեաց իւր և իւրոցն, և զԼամբրունն ետ ի մտերիմ և ի սիրեցեալ իշխաննª որ եկեալ էր ընդ իւր յաշխարհէն Հայոց անուն Աւշին, և աւանդեաց ի նա զմասն մեծի և գլխաւորի առաքելոցն Պետրոսիª զոր ունէին Հայք ըստ նախագրեալ պատմութեանն: Եւ հրամայեաց հպատակութեամբ սպառաւորեալ յայսմ դղեկի սրբոյ առաքելոյն, և իւր սեպհական ունել զբերդս և զգաւառս, որ եկեալ ազգատոհմաւ իւրով և գտեալ զանառիկս ամայացեալª շինէր ըստ կարի և պատրաստեաց նախ ի ծայր բերդիս հանգստարան սուրբ և գլխաւոր առաքելոյն նշխարաց: Իսկ Ապլխարպայ վախճանեալ եղաւ ի պապեռօնն: Եւ տիրեաց Տարսոնի մի յիշխանաց իւրոց փեսայ Աւշին, յորոյ աւուրսն արձակեցաւ ազգն Իսմայելացւոց ի վերայ գաւառիս Կիլիկիոյ ի հինգ հարիւր թուականին Հայոց:Եւ զամենայն դաշտային գաւառսն աւերեաց, էառ և զՏարսոն և սրով ճարակեաց զքրիստոնեայսն: Իսկ Աւշինն մնացեալ յանմատչելի ամուրս անփորձª և մտերմացեալ Յունաց արքային, առնոյր ի նմանէ անուն պատուոյ և տուրս գանձուց առատապէս: Յետ սորա վախճանին տիրեաց իւր Հեթում հայրենի աթոռոյս, և պատուեցաւ ի Յունաց արքայէն Ալեքսէ Սեպաստօս անուամբ, յորոյ ժամանակն եկն Փռանգն և էառ զսուրբ քաղաքն Երուսաղեմ և զԱնտիոք և զԿիլիկեցւոց քաղաքս ի հինգ հարիւր քառասուն և յօթն թուականին, և յետ ժամանակաց անձուկ բազում նեղութիւն կրեաց ի նոցանե Սեբաստօսն Հեթում վասն հայրենի բերդիս, և զերծեալ յամենայնէ օգնութեամբն Աստուծոյ և սուրբ առաքելոյն Պետրոսի, փարթամացաւ և մեծացաւ օգնութեամբ թագաւորին Յունաց Յոհաննու: Եւ զի ունէրորդիս վայելուչս և դստերսª որք կատարեցան հասակաւ առաջին իւր, ամուսնացոյց զոմանս ի նոցանէ: Եւ զաւագ որդին որոյ անուն Աւշինª եթող ընդ իւր մնալ առանց ամուսնութեան: Իսկ Սմբատայª որ յետ զՊապեռօնն, և միոյ ի դստերացն փեսայացոյց զեղբայր կաթուղիկոսին հայոց գրիգորի Մագիստրոսի զՎասիլª որք էին թոռունք Գրիգորայ Մագիստրոսի Բջնեցվոյ: Իսկ յետ վախճանին Հեթմոյ պայաղատեաց զհայրենի աթոռն հարազատ որդի նորա Աւշին, և պատուեցաւ յարքայեն Մանուէլէ Սեբաստօս անուամբ, և փարթամացաւ բազում գանձիւք, յորոյ ժամանակն դարձեալ տիրեաց Յունաց արքայն Տարսոնի և այլ քաղաքացս Կիլիկիոյ: Սմա հարսնացոյց փեսայն իւր Վասիլ զդուստր եղբօր իւրոյ Զօրավար անուն, զանխլաբար ի կաթուղիկոսէն յեղբօրէն իւր վասն խղճինª որ կայր վասն խնամութեանն: Եւ լեալ սմա կին ժրագլուխ և պսակ առն իւրոյª իբրև զայգի վայելուչ զնորատունկս զաւակաց ծաղկեցուցաներ շուրջ զհայրենի սեղանովն և մնային յօրհնութեանն Աստուծոյ, յորոց ծնաւ յետ անդրանիկ դստերն որդիª Հեթում անուանեալª ի վեց հարիւր թուականին, և երկրորդն հայրս մերª վասն որոյ բանս է. որոյ ի ստնդիաց հասակն պատահեալ ախտ ցաւոցª բերաւ ի հաւատարիմ ծնողացն և ընծայեցաւ ամենօրհեալ և միշտ փառաւորեալ Աստուածածնին ի տաճար անուան իւրոյ որ ի վանքս Սկեռնայ (Սկրռայ) առընթեր

բերդիս: Եւ սկսեալ ի դեռաբոյս հասակէն վարժէր յուսումն դպրութեան ըստ յօժարութեան ծնօղացն ընդ այլ եղբարս իւր մանաւանդ ի քաջահաւատ մօրէ իւրմէ դաստիրակեալ յամենայն երկիւղ: Իսկ բարեպաշտ իշխանն Աւշին բերեալ ուստերս հինգ և դստերս երիսª և համբերեալ պէսպէս փորձանաց վասն առ Յունաց արքայն հաւատարմութեան, լի աւուրբք ի ծերութեան հասակն յաթոռ իւր և ի մէջ եղբարց և զաւակաց օրհնութեամբ փոխեցաւ առ Քրիստոս. և եցոյց անդրանիկ որդոյն Հեթմոյ զտէրութիւն հայրենի աթոռոյն, իսկ նուիրելոյ որդւոյն որ Աստուծոյª կալ ի գլուխ առ յինքենէ շինեալ եկեղեցւոյ սրբոյ և վանիցս. և տուեալ յԱստուծոյ շնորհ անդրանիկին խոհեմութիւն և իմաստութիւնª գնաց առ արքայն յունաց Մանուէլ, և փարթամ տրօք առ զհայրենի պատիւ Սեբաստոսովթեան : Իսկ այս որ ի կրօնաւորականս էր վիճակª յետ դաստիարակելոյ մանկան ուսմամբք, ի վեշտասան ամ ընթացից հասակինածաւ յերկիւղազարդ մօրէն իւրմէ առ կաթողիկոսն Սուրբ Ներսէս, որ յաջորդեալ էր զաթոռ եղբօրն Գրիգորիª ամենայն իմաստութեամբ և գիտութեամբ զարդարեալ. և սա ըստ հաւատով հայցուածոց դստեր եղբօրն իւրոյ զմանուկն ածեալ առաջի ձեռնադրեց քահանայ ի կրօնաւորական ձև, և կոչեաց յանուն իւր Ներսէս. զոր թողեալ մօրն առ ոտս նորին ի վարժումնª գնաց յերկրպագութիւն սուրբ տեղացն Երուսաղեմի: Այլ Ներսիսի կացեալ ի հայրապետական աթոռն փոքր մի աւուրսª ի շնորհէ ձեռնադրութեանն զօրացեալ հոգւով, տենչայր յանզբաղ կեանս միյնութեան և ընթերցման. և սրբոյ հայրապետին ուրախացեալ ընդ յառատ ոիսումն մանկանն, առաքեաց զնա ի վանորայս ի Սին լերինն, յորս շրջելով գործիական նիաղութեամբն և տեսողականին կրթութեամբ յառաջէր և նկրտէր հասանել ի լրումն առաքինութեանն ի սէրն Քրիստոսի:Եւ ետ ամաց դարձեալ ի հայրենի աթոռս և փափագանօք ի ծնօղէն և յեղբարցն, ո'չ հաւանեցաւ կալ ի գլուխ ուխտիս որ աւանդեալ էր ի նմա ի հօրէն իւրմէ, այլ ի մէջ լերինս յամայացեալ տեղիս ընդ հոգևոր դաստիարակի իւրում Յոհաննու ելեալ մնայր ի միայնութեան: Եւ քաղցր էր նմա այնքան զամենայն հեշտութիւն: Եւ կոչէր անապատն բնակութեան «Աստուածածին Սաղրուի» ի հոսանս գետոյն Ժեռակրա և մերձ նմին տաճար սրբոյն Գէորգեայ. յորում անձուկ սենեկին ի գիշերի և ի տունջեան անհանգիստ էր յընթերցումն, և միայն կատարէր զգործ սուրբ պատարագին պաշտաման: Իսկ ի ՈՒԸ թուականին փոխեալ առ Քրիստոս հայրապետն սուրբ Ներսէս, և յաջորդեալ զԱթոռն սուրբ նորին եղբօր որդին Գրիգորիոս, մակակոչեալն Տղայ, որ և քուեր որդի հօր սորա, ձգէր յինքն զմանուկս Ներսէս հրամանաւ գրոյ, և սա վասն որ առ նա անանջրպետ սիրոյ, ևս և վասն թերի ունելոյ զվարժումն գրոցª փութացաւ առ հարազատն իւր հայրապետն սուրբ, և նորին խնամօքն ի փեռն վարժապետաց սրբոց քննեալ տեղեկացաւ Հին և Նոր Կտակարանաց իմաստից, զոր քսան և երիցամաց ձեռագրեաց հայրապետն եպիսկոպոս Տարսոնի, նոյն և Լամբրունիս և շրջաբնակ գաւառացս: Եւ առաքեաց առ իւրս պատուով: Իսկ սորա եկեալ խուսափեր ի հովուութեան զբաղմանց. և ի տենչանս ընթերցման գրոց նկրտէր. և զի ոչ կարէր ըստ տռփման իւրոյ ունել զանզբաղութիւն, փախստական լինէր այսր անդր ի հեռաւոր տեղիս, և զի վարժեալ էր ի մանկութեանն ջանիւք մօր իւրոյ զհելլէնացի գիրն տենչմամբոր առ նոսին իմաստութեամբնª եմուտ ի կղզին Կիպրոս աղքատապէս մնալ անդ ի կատարեալուսումն նոցին հռետորութեանն: Սակայն ոչ ետ թոյլ բաղձանք մօրն և սէր եղբարցն , յորժամ լուանª ածին վերստին անտի բռնութեամբ: Եւ ծանուցեալ թէ ոչ կարէ հեռանալ, ել դարձեալ յառաջին իւր յանապատն կոչեցեալն Սաղրու,յորում և զանձուկն ունէր սենեակ, և զդաստիարակ հոգևոր հայրն իւր յոհաննես բնակեալ ի տեղոջն, և անդ հաւաքեալ զամենայն աստուածայինգիրսª արգելաւ ի տեղւոջն... ամաց (գուցե յամայր) ժամանակ: Եւ կայր ընդ մարմնոյ (...) և բանիւ Աստուծոյ որ քաղցր է ի քիմս ծասքողացն քան զմեղր բերանոյ, պաշտէր ի տէրունական տօնս զգոհութիւն սրբոյ պատարագին խորհրդոյ, և յայլ աւուրս մնայր յառանձնական սենեկին յընթերցումն և ի գրութիւն և յաղօթս զբաղեալ: Իսկ հոգևոր հայրն իւր և դասիարակն Յովհաննէս ի նստելն երբեմն առ նմաª քննէր զմիտս սաղմոսացն, և ի լուծանելնª աղաչէր գրել զնոյն, և թողուլ ի պէտս օգտի զկնի եկելոցն: յայնժամ ըստ կամացն Աստուծոյ և ըստ հնազանդութեան խորհողին սկիզբն արար գրել զքննութիւն երգոց

սաղմոսին ի շրջանս աւուրց ամաց իւրոց քսան և վեց թուոյ, և թուական ի վեց հարիւր և քսան և եւթանց: Եւ կատարեալ ի քսան և ինն ամն, յետ այսր փութացաւ ի լեառն որ առ ընթեր մեծին Անիտիոքու ի վանորեայսն որ ի Լատինացւոցն և ի Հելլենացւոցն պայծառանային անդ աստուածահաճոյ կարգօք և կրօնիւք: Եւ բնակեալ անդ աւուրսինչª թարգմանեաց զմեկնութիւն յայտնութեանն Յովհաննու: Եվ բռնադատեալ դարձեալ ի սիրոյ հայրապետին սրբոյ Գրիգորիª որ կոչէր հրամական (հրամայական) սաստիւ գնաց առաջի նորա, զոր ողոքանօք և ահարկութեամբհաւանեցուցանէր կալ ի գլուխ ժողովոյն որ հաւատացաւ նմին ձեռնադրութեամբ այցելութեանն: Եւ այսպէս զսլացումն մտաց ընդ իւրև նուաճեալ հոգևոր հօրն, առեաց (առաքեաց) զսա ի նուաստ գձձութենէն յաթոռ իւր պատուով: Իսոյն ժամանակի և եղբայր իւր մեծապատիւ Սեբաստոսս Հեթում ամենապատիկ վայելչութեամբ շինեալ էր զտաճար աղօթից ի սոիրբ ուխտս, և նկարագրութեամբ պատկերաց զարդարեալ, յորում ընկալեալ զել ել (...) յանապատէ փեսայն գեղեցկացեալ աստուածային հանճարունª որպէս լուսին, պայծառացեալ գիտութեամբ որպս զարեգակն, և հիցուցանող վարուք և բանիւք, կացուցին յաջմէ սորա զդշխոյ սրբոյ տաճարիս զարդարեալ և պաճուճեալª և բազմեալ ի Քահանայապետական յաթոռն ի տօնի Իսկուհւոյն, ետ զխաղաղութիւն ժողովոյս, և յարուցեալ կատարեաց զսքանչելի խորհուրդ սրբոյ պատարագին ի յիշատակ փրկագործութեանն Քրիստոսի և ի քաւութիւն ժողովրդեանս: Որոյ հաղորդեալ տեսութեամբն և ճաշակմամբ, ուրախութեամբ մեծաւ մատուցաք փառս Քրիստոսի, և յայնմհետէ բուռն հարեալ ի վշտակցութիւն ժողովոյս բարեկարգութեամբ տնօրինէր ի հօրէն իւրմէ աւանդեալ սուրբ ուխտիս: Իջեալ օր ըստ ի ժողով քաղաքին տարսոնիª մխիթարէր զնոսին վարդապետական բանիւ: Եւ հանգուցանէր յինքն զամենայն տեսօղս և զլսողս, ոչ միայն զոր ի հայոց ժողուսª այլ և Փռանգաց ազգ և զյունաց, իւրաքանչիւր ազգացն կարգաց և կրօնից տեղեակ գոլով, և յընտրութիւնն հաւանեցուցանող կամ հաւանեալ: Իսկ յեա ամաց ինչ անցելոց զօրանայր արեան հարազատ սոցա Ռուբէն, և յինքն նուաճէր յետ մահուանն Մանուիլի արքայի զՄամիստայ և զՏարսոն: Եւ ագահութեամբ որպէս Ագայաբ յայգին Նաբովթայª բռնադատէր զայս աստուածատուր ամրոցս ի սոցանէ: Յորում մնացեալ զամ մի ողջ յարգելանի և կրեալ զնորա թշնամութիւնն, դարձեալ այցելութիւն առնէր Աստուած և ուղղէր սոցա զխաղաղութիւն: եւ մանուկն ռուբէն ի գլուխ երկրորդ ամին վճարէր մահուամբ: Եւ խնդրէր ի սոցանէ ներումն թողութեան մանկական որ առ սոսին սխալմանն: Եւ յաջորդէր զիշխանութիւնն հարազատ եղբայր նորին բարեմիտն Լևոն: Եւ կապէր ընդ սոսա անջրպետ խաղաղութեամբ, որ և ի տօնս տէրունականս առ իւր տանէր զհայրս մեր, և առ ի սմանէ վարդապետական խրատով և սրբոյ պատարագին նուիրագործութեամբ մխիթարէր հանդերձ բազմութեամբ ժողովոյն: Իսկ զի ի սոյն աւուրքս առաւ ըստ մեղաց մերոց սուրբ քաղաքն Երուսաղեմ յայլասեռից, և ինքնակալն Հռոմայ որԱլանաց թագաւոր, լուաք թէ յառաջէ յարևելս ի փրկութիւն սուրբ տեղեացն, խորհուրդ էառ մեծ իշխողս Լևոնª զհայրս մեր սուրբ առաքել ընդ յառաջ նորին հրեշտակութեամբ: Եւ վասն այսր մտածութեան գնայր առ սուրբ հայրապետն գրիգորիոս ունել զնորին հրամանսն և զկամսն ընդ իւր. և ի նոյն ճանապարհն խորանաբնակ ազգն Իսմայելի յարձակեցան ի վերայ, և ճանապարհակից եղբարս և զկրօնաւորս որով ճարակեցին առ ընթեր քաղաքին Մարաշայ: Եւ զբեռնակիր գրասան յափշտակեցինª մնացեալ խնամօքն Աստուծոյ միայն սա և եպիսկոպոսակից հարազատ իւր յովհաննէս և վարժապետն Գէորգ: Եւ զի ունէր ընդ իւր զայլ սրբոյ պատարագին քննութեան և եկեղեցական կարգաց յինքենէ առացեալ շնորհիւ սուրբ Հոգւոյնª յափշտակեցաւ յաւազակացն, և չմնաց հաւասարն, տրամեցաւ յոյժ: Եւ ի դառնալն առ մեզ վերստինªզգուշացեալ զի մի և այս մեկնութիւն սաղմոսիս յիրիք շփոթմանէª որ իւրն է գիրª պակասեսցէ և հաւասարն ոչ մնասցէ, յորդորեաց զկրօնակից զեղբայր մեր զԳեորգ սկսանել և գրել: Եւ նա յոժարութեամբ յանձն առաւ պատրաստեաց զնիւթն և սկիզբն արար: Իսկ ապա փութացեալ իշխանական հրամաննª զճանապարհն որ առ ինքնակալն Հռոմայ թագաւորն Ալանաց, ճանապարհակից էառ ընդ իւր զԳէորգ, և ինձ սամուելի նուաստի հրաման ետ

զսկսեալն ի նմանէ աւարտել: Զոր յօժարութեամբ յանձն առի և պինդ հաւատով ի փառս աստուծոյ կատարեցի ի թուիս ՈԼԹ: Այս ամք երեք են կործանման սուրբտեղացն Երուսաղեմի: Եւ յիջանել հօրս մեր ի Տարսոն առ ի նաւարկել ի ճանապարհին որ առաջի կայր, եհաս նքնակալն յԻկոնիոն: Եւ յետ փոքր ինչ աւուրց (հասին) զօրք նորին ի Տարսոն, և մնաց սոցին յառաջելն: Իսկ իմ գրելոյ զմատեանս ոչ թուլացեալ, քանզի առնուի ի սմանէ զլուսաւորութիւն հոգւոյ, յառընթեր նստելս միայնութեամբ սուրբ ուխտիս, այլ հրաժարեցի ... և խնամօքն Քրիստոսի ի վերջին կէտս ժամանեցի և սպառաւորեցի զկնի եկելոցդ մատռուակութեամբ զխառնեալ բաժակս աստուածային իմաստից ի հոգևոր մեր հօրէս զմայլեցուցիչ հոգւոց և մխիթարութիւն բժշկութեան ախտացեալ մարմնոց: Եւ յաւարտումն սորին փոքր ինչ թողի ձեզ զպատմութիւն կենաց սորին ընթացից. զի մի մնասցէ տարակոյս յառաջել ժամանակին սորին քննողի ովն, և ուսան, և զիարդն. որպէս և մենք այսօր ունիմք զբաղում հարց մերոց և վարդապետաց հայոց այս ինքն զԴաւիթ ներգինեցի, և Զգրիգոր Նարեկացի, և զՄովսէս Խորենացի, և զայլս, որոց ի բանիցն պարարտութենէ զուարճանամք, և զիա±րդն կենաց և վարուց փափագելովª գիտել ոչ ունիմք և ոչ մի բան վասն երանելեացն պատմութեան: յաղագս այսր զսորայս մինչ յայսօր է կենաց իւրոց ժամանակ ԼԸ ամ,ցուցաք համառօտ: Եւ մաղթեմք Քրիստոսի տալ զսոյն մեզ ևս յերկարութեամբ աւուրց ի գլուխ բարի հովուութեամբն և հանճարեղ այցելութեամբնª խնամիչ սուրբ ուխտիս և առաջնորդ ժողովոյս: Եւ զիմս աղքատութիւն դնել սորին օրհնութեամբª ի դամբարան հանգստեան ընդ սրբոց իմոց հարցն, որ այժմ հուպ եմ սոցին ծերութեան ալեօքս հոծեալ: Իսկ եթէ այլ ինչ ի շնորհացն Աստուծոյ պտղաբերէ ծառս մեր տնկեալ ի գնացս ջուրց սուրբ գրոց, մանկագունաց աշակերտաց սորին, աացէ աստուած զօրութիւն գրչաւ ի տառ գրոց ժողովել, և զընթացս յառաջաւորութեան վարուցսորին և զկէտ զկնի եկելոցդ պատմել: Այլ ս աղաչեմ յիմս վաստակ սխալանաց բայից և բառից թերութեան ընթերցողացդ ներումն շնորհել, զի այդչափ զօրեցի իմովսª տկարութեամբ յարմարել. և ի վայելելն ի գոյն հոգւոյ մխիթարութեամբª ցող աղոթից ձեր կաթեսցէ ի գոգ մերոյն հանգստեան, և ի բեղմնաւորեալ սնուսցէ զթաղեալքս յարգանդ երկրի գարնայնոյ յարութեանն պայծառանալ նորոգմամբ ընդ յառաջ Քրիստոսի, և Աստուած խաղաղութեանª որ ետ մեզ զմխիթարութիւն շնորհաց և յոյս բարեաց շնորհոքն իւրոքª ի սուրբ մատենէ աստիª մխիթարեսցէ զմիտս ձեր և հաստատեսցէ ի յոյսն և ի սէրն Քրիստոսի, որում փառք յաւիտեանս յաւիտենից, ամէն: Ի թուականի Հայոց ՈԼԹ գրեցաւ աստուածախումբ մատենիս օրինակն ձեռամբ Սամուելի նուաստ և յետին գրզիª հրամանաւ սրբասնեալ վարդապետի և արհեպիսկոպոսիս մերոյ տեառն Ներսիսի: Որոյ վստահացեալ յողորմութիւնն Աստուծոյ և յանհաս գիտութիւնն և յիմաստութիւնն իւր, համարձակեցաւ ի հոգելից սաղմոսիս մեկնութիւն, և մեկնեաց զսա և եթող ի յիշատակ իւր և ի վայելումն սրբոյ եկեղեցւոյ մանկանց այնոցիկª որք ունիցին ականջս ուղիղ լսել զբանս իմաստից սոորա, և խնդրել զթողութիւն մեղաց ի Քրիստոսէª որ է օրհնեալ յաւիտեան, ամէն: Յայսմ ժամանակի յափշտակեցաւ ուրբ քաղաքն Երուսաղեմ ի Յովսեփայª որ տիրէր Եգիպտոսի և Արաբիոյ և Դամասկոսի. ի թուիս ՈՒԷ. և շարժեցան հրամանաւ հայրապետին Հռոմայ թագաւորք և իշխանք բազումք, և անթիւ զօրօք յարևմտից, և գան կրելով զխաչն Քրիստոսի առ ի փրկել զսուրբ տեղիսն: Եւ այս ամք երեք յապաղէ կամքն Աստուծոյ զփրկութիւն, և դեգերին տակաւին առընթեր Պաղովմիդայ: Գրեցաւ ի նախայիշատակեալ սուրբ ուխտս սկևռայ առընթեր հայրենատուր ամրոցի տէրանց մերոց Լամբրունի, յիշխանութեան մեծահանճար և աստուածասէր Սևաստօսին Հեթմոյ, և ի վերակացութեան տեառն մերոյ Ներսիսի եղբարց սոցին Ապիրատի և Շահնշահի, զորս տացէ Քրիստոս ի հոգևոր և ի մարմնաւոր իշխանութիւնս բազում ժամանակս: Եւ ի փոխելն յաշխարհէս ի պարս սրբոց հայրապետացն դասեսցէ ի ժողով արքայութեանն իւրոյ ընդ ամենայն սուրբս: Յիշեցէք բարեաւ զբարյ ծնողս սոցին զնախափոփոխեալն առ Քրիստոս զմեծանունն Աւշին, հանդերձ երէց դստերաւն Մարեմաւ և կրտսեր որդեկաւն Գրիգորիւª զի հանգիցեն ի գոգն

Աբրահամու, և մխիթարեսցին փառօքն Ղազարու և մայր սոցին Շահանդուխտ ամենաբարի և ճգնազգեաց այժմ կրօնաւորեալ ի ձեռաց որդոյ իւրոյ սուրբ հօրս երկու դստերօք Շուշանաւ, և Տալիթայիւ, որք նորին ճգնող շաւղացն հետևին, զի մխիթարեսցին ի կեանս զաւակաց իւրեանց և եղբարց, և սոքօք ընդ նախահանգուցեալս փրկեսցին յիշխանութենէ խաւարի, և ոխեսցին յարքայութիւն Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի ի մասն վիճակի սրբոցն, ի լոյսն և յարազուարճ խնդութիւնն ի Քրիստոս Յիսուս ի Տեր մեր: Ամենապատճառ և սկզբնական էութիւն երանական երրորդութեանն սրբոյ որ բոլոր գոյիցս է պատճառ, և հանուր էացելոց սկիզբն արմատ և աղբիւր գոլով բարեաց,իբր ամենահարուստ և առաջին բարի, որպէս աստուածաբանէ ծայրագոյնն աստուածաբանից որդին Որոտման յաստուածաւանդ ասացեալսն, «ամենայն ինչ նովաւ եղև, և առանց նորա եղև և ոչինչ որ ինչ եղևն»: Եւ յառաջ քան զայս նախաձայնէր ոմն մարգարէ, «որ ինչ բարին էª նորա է»: Եւ ի նոյն մտաց զօրութիւն, համաձայն ի միւսոյ սեանն կարծելոյ աստուածեղբօրն մեծիª արտաճառ վարդապետութիւն. «ամենայն ասէ տուրք և ամենայն պարգևք կատարեալք ի վերուստ են իջեալի Հօրէն լուսոյ». որով ուսեալ վարդապետացք. զի որպես ըստ բնութեանն էակութեան պատճառ է անպատճառապէս , և սկիզբն անժամանակապէս. Որ Էն Հայր անսկզբնակից Բանին իւր Որդւոյ, և անհատաբար Հոգւոյն բղխելոյ ի նոյն պատկեր համեմատութեանª և յայլ տարազ իմացման իմանամք, զի ըստ ստացման և արարչությեան դարձեալª նոյն համագոյ և միասնական կատարելութիւն պատճառ է պատճառաւորապէս, յոչէից յանգոյից բոլոր էիցս ամենից, որով արժան և իրաւ պատշաճաւորութեամբ սկսմամբ յինքենէ յառաջ եկեալսն էութեամբ, սկսաւ դարձեալª և կարգաւորեաց օրինադրութեամբ, զբնակսն լոկª բնական կարգաւոր շարժմամբք, և զբանականսնª բանական բարի օրինադրութեամբ, որով և որք առ ի նմանէ ուսեալք և սկզբնաւորեալքª առաջինն յաշխարհի սկզբունք և պատճառք եղեն բարեաց արժանապէս իբրու նորին ճշմարիտ և սկզբան պատկերք. պատուեցան և մեծարեցան, և զանմահութեան նորին օրինակ, անմահ յիշատակաւն յերկրի յանձինս տպաւորեցին, որպէս գոչէ խոսելով անվախճան, իբրու միշտ կենդանի առաջին պատարագողին Աբելի արիւն, և երևի և մնայ անսպառ պտուղ ողջախոհութեանն Նոյիª յաշխարհ ամենայն, և ի բնութիւն մարդկային որ ներին յազգի արդարանալոյն փոխանակ դարձեալ ծաղկեցան: Նաև հօրն և սկզբան հաւատոցն արդարութեան, Աբրահանու ուխտ և ողորմութիւն պահեցաւ մինչև ի հազար ազգ. նմանապէս և որ առաջին առաջնորդ եղև աշխարհի գրաւոր օրինաց և սահմանադրութեան, Մովսէս մեծն աստուած թոգաւորաց կոչեցաւ, և նախապատիւ և մեծ մարգարէից հանուրց պատուեցաւ, ըստ նմին և անուանի յառաջին աստուածապաշտ թագաւորս Դաւիթ, որ նախ ի նոցանէ պատուեաց զԱստուած սեղան կանգնելով: Եւ մեծ ի ծնունդս կանանց Հովհաննէս, որ նախ չնաշխարհիկ հրեշտակական սկսաւ զանապատի կեանս, և մանաւանդ վասն նախկին զբարւոքն դաւանելոյ կրօնս, հիմն և փակակալ թագաւորութեանն երկնից, յերանելի և միայն հզօր բնութենէն երանեալն Պետրոս, առաքելոցն գլուխ արժանապէս պատուեցաւ և մեծարեցաւ. որով այսչափ նախապապվութիւն այնոցիկ որ զբարին սկզբնաւորեցին, բազմաց յորդորումն եղև և նախանձ. զանազան բարեաց պատճառ և սկիզբն լինելոյ, որպէս և ըստ որում այլք այլոց, նմանօրինակ և մերս աշխարհի և ազգի հայր լուսաւորութեան և հաւատոց ծագեալ փայլեաց առաքելաչափ մած Լուսաւորիչն Գրիգորիոս: Եւ ի նորին զարմէ լուսոյ շառաւիղք ծագեալք զանազան նշոյլիւք ճառագայթից, զմերս լուսափայլեալ շնորհազարդեցին զտոհմ և զեկեղեցի, որպես յետ գովեալ որդոցն նորին համանման թոռն նոցին մեծն Ներսես, կարգօք կրօնաստանեայց և բարեգործութեամբ տնանգաց, երկնի հաւասար առաքինութեամբ զաշխարհս Հայաստանեայց նորոգեաց: Եւ սուրբ հայրապետն Սահակ գրօք և թարգմանութեամբք ի գնացս գետոց Աստուծոյ ուրոխ արար զեկեղեցւոյս քաղաք, յորոց վերայ իբր ի բարւոք հիման շինելով, ոնամք փիլիսոփայական գետս յաւելին և այլք զմեկնութեան մտաց շաւիղ մաքրեցին. կէսք զեղանակաց երգս կարգեցին, և այլք զկանոնաց չափ սահմանեցին. յորոց յամենեցունց և յետ յոլովին ի վախճան ժամանակաց և ի

վերջինս դարւոյ, յանբարի և ի նուաղեալ ժամանակս իբր ի դրունս ձմերայնոյ ի լսնացեալ ճուռ կամ ողկոյզ ինչ զարմանալի փայլեաց և երևեցաւ ի զարմէ և ի ցեղէ ընտրութենէ մեծ լուսաւորչին համեմատ առաջնոյն երկրորդ գերամաքուրն Ներսես, որ զհայրենին յաջորդեաց գահ և աթոռ հայրապետութեան ի Կլայն Հօռօմական, և զամենայն նորոգեաց ըստ նախնի հարցն բարեզարդութեան զառ ի զանազան թշուառութեանցն աղաղաւաղեալ եկեղեցւոյ կարգո, որում ի նորին արեան մերձաւորութենէ, մանաւանդ յաշակերտութենէ, լուսափայլն բանի և մաքուրն վարուց յետ նորա ծագեաց և փայլեաց նորին ձեռնասուն եղբօր ծննդոյ որդի, սուրբ և երջանիկ հայրն մեր Ներսես, որ ըստ եռանդոտ բորբօքման ի սրբագործ հարազատի սէրն ըստ Զեբեդեայ որդոյ զսիրելինունի յատկութիւն մանկակոչութեան, զի որպէս գործասէր մեղու ի բազում ծաղկանց զբիւրապատիկ և զանազան ժողովեաց զբարեաց նախանձ յամենայն նախնեաց սրբոցն գերազարդից զհարցն և զհարապետացª զճգնաւորացն և զմիանձանց, մանաւանդ թէ առաւել լրացեալ մարգարէական և առաքելական աստուածաբանութեամբն, և ի նոցին հոգւոյ շնչմանէ զբազմաճաշակս այս խորիսխª որ քաղցր է քան զմեղր բերանոյ, և քան զոսկի և զականս ընտիրս պատուականս երկասիրութեամբ, գործեաց և եթող մեծամեծաց հոգւով և տնանկաց ի ճշմարիտ բժշկութիւն հոգւոց, միանգամայն և ի նախանձառաքինի գործոց, և ի սէր ուսումնասիրութեան, իբրու երկրորդք ի յետին ժամանակս ի յազգիս մերոյ սկիզբն և յորդորիչ լինելով մեկնողական իմաստից և հոգևոր այլաբանութեանց, որով բարգաւաճեալ և եկեղեցի, զի վաստակով քրտնաջան հարցս փարթամացեալ, ոչինչ աղքատ գտանիմք քան զայլ եկեղեցիս որ փայլեցին նախնի մեկնողացն և հարցն սրբոց դասք: Մանաւանդ առաւել սիրելով որպէս զայլ ամենայն գիրսª և զսոյն հոգեշահ տառª արքայս Հայոց Լևոն, բերկրելով սովաւ պանծանօք, և զսոյն կամեցաւ ընծայ առաքել աշխարհին արևելից, զոր և յիշատակեալն ի նախնեաց իրաւացի է, զի նախնական զարմ թագաւորիս մերոյ ի վերջին ժամանակս աւուրց աստուածային օրհնութեամբն ծաղկեալ զխափանեալ ի վաղուց թագաւորութիւնն Հայոց նորոգեցին, և զտարբերեալ ազգս ծառայութեամբ և գերութեամբ ի ստրկութիւն այլասեռիցª զատեալ և ժողովեալ հանգուցինև բնակեցուցին ընդարձակապէս իշխանութեամբ, ի ժամանակս յոլով աշխարհաց աւերմանց և մեծամեծ թագաւորութեանց կործանման հաւասարեալք Նոյին նահապետությաննª որ ի ջնջելն աշխարհի նշխար աճման և արծարծելոյ մնաց բնութեանս մերոյ, որ և սոքին իսկ հարք և հաւք արքայիս մերոյ Լևոնի, ըստ հաւաստի ազգաբանութեան յերկուց նախընտիր ցեղապետութեանց խառնեալ ի Աբրահամեան աստուածապաշտ բեղմնաւորութենէն ի Քետուրական ծննդոյ, նաև յետոյ Արշակունի թագաւորութեանն զարմ, և Պալհաւիկ ցեղն հայրապետական որ ի Լուսաւորչեն մերմէ, միաւորեալ Քրիստոսիւ ի մի զբարեպտուղ արքայս մեր ծաղկեցուցին, զի ըստ Հեթմեանցն անուանեաց, եկն ի սաª ցեղն Պալահաւիկ, և մերձաւորութիւն արեան հայրապետական տոհմին, և ըստ Ռուբինեանց յաղթողացª խառնեցաւ ցեղն Արշակունի հայկազն ի տոհմն թագաւորական: Քանզի քաջ և արի իշխանն Ռուբէն նախնին սոցա, ազգական գոլով մածի թագաւորին Հայոց Գագկայ, դիմեալ յարևելից, եկն ի սահմանս Տօրոսի ի գահ Կիլիկեցւոց, և բացեալ և ընդարձակեալª տիրեաց կողմանցն այնոցի, և յետ նորա տիրէ որդի նորա Կոստանդին, և ապա քաջն և բարին Թորոս մեծ որդին Կոստանդեայ, որ առաւել ընդարձակեաց զիշխանութիւն տէրութեանն: Յեը Թորոսի տիրէ Լևոն որդովքն. յետ Լևոնի որդի նորին Թորոս երկրորդ: Ապա յետ Թորոսի տիրեաց իշխանն Ստեֆանէ, և յետ Ստեֆանէի տիրեաց Մլէհն. և յետ Մլէհին տիրեաց իշխանն Ռուբէն որդին Ստեֆանէի.և յետ Ռուբէնի բարեշնորհն և բարենշանն Լևոն միւս որդինՍտեֆանէի և եղբայրն Ռուբէնիª տիրեաց մեծայաղթութեամբ, որ ընդ բազումս նուաճեաց ազգս և աշխարհս զմերս ընդարձակելով. և ըստ նախնի պստկաւորացն մերոց Հրաչէին և Պարոյրին, կամօք քաղցրեութեանն Աստուծոյ բարձրացեալ յերկուց կայսերացն ընկալեալ Թագ նորոգեաց զխափանեալ աթոռ և արքունիս թագաւորութեան մերոյ. յորմէ ծնեալ ամենագով թագուհին Զապել, այն որ զուգեալ յամուսնութիւն բարի թագաւորին Հեթմսյ ծնաւ զյաղթող թագաւորս մեր Լևոն. որ թէպէտ ըստ օրինակին Տեառն իբրու քաջ հովիւ եդ զանձն ի վերայ ոչխարաց և

եկեղեցւոյ, և մատնեցաւ ընդ եղբօրն իւրում Թորոսի ի մահ և ի գերութիւն, սակայն շնորհն Աստուծոյ իբրև զսիրեցեալ անդրանիկ որդին զԻսրայէլ վորստին յերկաթի հնոցէն և ի հալոցէն յԵգիպտոսէ պարգևեալ մեզ շնորհեաց. որ թագաւորեալ տիրէ մեզ իմաստութեամբ և բարեպաշտութեամբ, իբրու վեմ անդամանդև անշարժելի բազմագոյն հնարիւք իմաստից, և աշխատութեամբ ճանապարհաց և պատերազմաց և ծախիւք գոյից, պարսպէ զմեզ շուրջանակի ի մրրկեալ ալեացն անաստուած հեթանոսացն խռուութենէ: Արդ սոյն ամենաբարի և պայազատ թագաւորս մեր Լևոն, ի վերայ յոքունց բարեաց տեսակաց և բարեսիրութեանց որպէս Դաւիթ մեծնª որ քան զամենայն փառսն թագաւորականª երանելի համարէր զվայելչութիւն տանն Աստուծոյ սիրել և տեսանել, նոյնօրինակ և սա սիրելով զսրբոյ եկեղցւոյ պայծառութիւնª և զվայելչական կարգս եկեղեցականս առատանայր ի բազում վանօրայս և յեկեղեցիս, լնող զպէտս սպասաւորաց առատաձիր պարգևօք ռոճկաց, միանգամայն և վայելչացուցանէր փարթամութեամբ զտունս Աստուծոյ պես պես զգեստուք և անօթօք պատուականօք և բազումկտակարանօք հին և նոր պատուիրանաց, նաև պէսպէս մեկնութեամբք նոցինª զոր հարքն երջանիկք ի ձեռն Հեգւոյն սրբոյ պարզեալ բացայայտեցին, և մանաւանդ առաւելտենչմամբ սրտի սիրելով զհայրենի և պարծելի բնիկ հայկազանց աշխարհն զտունն արևելիցª որ առաջին է մասն և գլուխ օրինակ իմն բոլոր աշխարհի, զի անտի սկսանին ի ձեռն լուսաւորացնª աշխարհի շարժմունք և կամ թէ կոչել զնոյն աշխարհի իրաւ հայր և հաւ մարդկութեանսª յորում դադարեալ տապանն Նոյի և բացեալ անտի դարձեալ սերեցաւ մարդկային զարմ,յարմէ ի նոյն արևելեան կկողմանէ որպես զգալի լոյս արևուն տիեզերաց ծագէ, այսպէս և զհոգևոր լոյս աւետարանին փառաց անտի ծագեալ ընկալաք ի մեծ Լուսաւորչէն մերմէ Գրիգորէ, որով թէպէտ այսր և անդր վտարեալ հեռացաք ի նմանէ իբրև Հրէիցն ազգ յԵրուսաղէմէ գերութեամբ, սակայն զԴաւթին գոչէ ամենից մեր սիրտ, թէ « մոռացայց զքեզ Երուսաղեմª մոռասցի զիս աջ իմ» . զոր ճշմարտապէս քան զբազումս առաւել սիրելով և անմոռաց բաղձանօք միշտ ի մտի ունելով արքայս Լևոն, զվանօրայս և զեկեղեցիս և զբարեձև կրօնաւորս, և զկարգս արևելեան կողմանցն որ ի Մեծ Հայք, որով հանապաղ պարծէր առ ամենայն ազգս և լեզուս քրիստոնէից, և միշտ գովէր և տենչէր իբրու հարազատ ժառանգ, և մանաւանդ քան զբազում տեղիս զմեծ և զհռչակաւոր երկնահաւասար սուրբ ուխտն զմայրավանքն զՀաղբատ, յորում կամէր անմոռաց արձանացուցանել զինքեանն յիշատակ բարի ի Քրիստոս նուիրօք և պատարագօք, վասն որոյ և ընդ այլոց թագաւորական ընծայից, զոր միշտ առաքէր, և զգիրքս զայս մեկնութեան Սաղմոսաց Դաւթի որ ի նախասացեալ սուրբ հօրէն Ներսէսէ յազգայնոյ արքայիս մերոյ յարմարեալª տեսանելով զի չգոյր և դեռ չէր բնաւ ուրեք տարածեալ յաշխարհն արևելից, սա սկիզբն և պատճառաւ լինելու բարեացª նորոգընծայ առաքեալª պարգևեաց սուրբ ուխտին հաղբատայ ի վայելումն մանկանց նորա, և յիշատակ ինքեան անմոռաց և ամենայն աշխարհին և վանօրէիցն արևելից յօրինակ գաղափարի և պատճառաւ տարածման ի բոլորսն: Վասն որոյ աղաչեմք զամենեսեան որք կարդայք և վայելէք և կամ լսէք և շահիք օգտութեամբ, դարձեալ և որք օրինակէք և գրէք, մանաւանդ թէ սոյն բարեյոյս արքայս աղաչէ թախանձանօք և ժտէ զորբաղնամաքրութիւն ձեր, յիշել զայն բազմաքիրան զաշխատեալ ի վերայ ազգիս մերոյ զթագաւորս Լևոն, որ մնաց զաւակ արձանագրութեան Հայկազանց տոհմիս: Զոր թէ ոչ Տեառն զօրութեանց թողեալ էր մեզ զաւակª իբրև զՍոդոմ լինէաք և Գոմորայ նմանէաք: Նա և զբարեհոգի նախնիսն զազգն Ռուբինեաց և Հեթմանց, ևզմեծ արքայն զառաջին պսակաւորն զթագաւորն Լևոն. և զամենապարկեշտ և զառաքինի դուստր նորին, զմարդասէրն և զքրիստոսասէրն թագուհին Զապել զմայր արքայիս: Եւս և զերանելի հայր սորա թագաւորն Հեթում. զգովեալն և զհռչակեալն յամենակն ազգաց և ի հանուրց բերանոց. որ ընդ ամենայն բարեաց և աստուածասիրութեանց յաւել և զայս, զի յորժամ ել ի վերայ աշխարհի գերբիչ և աւերիչ հեղեղ զորացն որ Մուղալ կոչի, սա ի սկիզբն վաղվաղակի ընդ մէջ բազմութեան ազգացն թուրքաց, և երկայնաձիգ հեռաւորութեան ճանապարհի և աշխարհաց ծառայական և ստրուկ գձձութեամբ զառաջինն այլակերպեալ ընդ դեսպանաց իւրոց եհաս առ խանն մեծ, և զհաշտութիւն և զխաղաղութիւն և ազգի մերոյ

հնարեցաւ. որպէս տէրն որ զծառայի առեալ կերպարան, և խոնարհեալ յանճառ աստուածութեանն փառաց,արար զմեր փրկութիւն: Որով իմաստութեամբ նորին թագաւորին յորժամ աշխարհ ամենայն և մեծամեծ թագաւորութիւնք ի սուր սուսերի մաշեցան, մեր փոքրագոյն գաւառս և ազգ անւնաս ապրեցաւ, յաւիտեան առ նոսին հաւատարիմ պտտուեցաւ, որով արժանապէս յիշեալ լիցի ի Քրիստոս: Յիշեցէք և զթագաւորահայրն զծնօղ նորին արքային Հեթմոյª զպարոն Կոստանդին, արեամբ նահատակեալ որդովք իւրոք ի Տէր. և մանաւանդ զորդի թագաւորին զպարոն Թորոս. զկրտսեր եղբայր արքայիս մերոյ, որ ընդդեմ զինեալ Եգիպտացի մահմետական զօրացն վասն քրիստոնեական կրօնիցն և եկեղեցւոյ սրբոյ և ազգիս մերոյ արեամբ նահատակեցաւ: Յիշեցէք և զամենաբարեգործ և զքրիստոսասէր դշխոյ արքայիս մերոյ զօհնեալն ի կանայս զթագուհին զԿիրաննայª որ մայրաբար խնամօք զբոլոր եկեղեցւոյ որդիս յանձանձէր, և զհայրական այցառնութիւն ամենայն աղքատաց յառատաձիր տուրս զուարթամիտ ողորմածութեամբ լնոյր. իբրև զնորատունկ ձիթենի, ծաղկեալ, լուսաւոր գործովք և բարեբոյս ծննդովք, կատարեալ ի սակաւուն զերկայն ժամանակաց վաստակ և զարդիւնս ելից, և յայսմ ամի փոխեցաւ առ Քրիստոս, յորժամ արքայ նորին տէրս մեր ճանապարհորդեալ էր յարևելս ի դուռն խանին Արղունի: Յիշեցէք և զբարի յիշատակն սոցին զարքայիս մեր և զհանուրց, և զդշխոյին բարի, զթագաժառանգն բարեմիտ,և զշնորհալի և զամենիմաստ անդրանիկն զպարոն Հեթում զզուաթադէմն և զզուարթաբարոյն, որ փոխանակորդն է և գաւազան մերոյ արքայի թագաւորութեանն: Եւ զառաքինի եղբայր նորին զպարոն Թորոս, որ հաւասարի ի մանկական տիս ողջախոհութեանն Յովսեփայ. նոյնպէս և զայլ ևս եղբայրս սոցին զորդիս թագաւորիս մերոյ Լևոնի, զՍմբատ, զԿոստանդին զնուիրեալն Աստուծոյ զՆերսէս, զԱւշին, զՌուբէն հանդերձ քերբքն իւրեանց: Նաև բոլոր զարմք և տոհմք թագաւորիս մերոյյիշեալք լիցին շնորհացն և ողորմութեանն Աստուծոյ: Եւ առաւել աղաչեմք զձեզ կրկին և պաղատիմք սիրովն ի մեղսաքաւիչ խորհուրդ պատարագելոյն Քրիստոսի, և յամենայն քահանայական նուիրագործութիւնս տէրունական տօնից, և ի հանապազորդ աղօթս միաբանականս և յառանձնականս ժտել յԱստուծոյ, զի պարգևեսցէ արքայիս մերոյ Լևոնի և իւրոցն յետ երկայն և խաղաղական կենաց յաղթութեամբ և բարեպաշտութեամբ թագաւորելոյ յաստիս, ժառանգել զանանց թագաւորութիւննª գտանելով ներումն և թողութիւն յանցանաց, և արձակել յերկինս և յերկրի ձերով միջնորդութեամբդ ի կապից մեղաց, յառնել ընդ արդարս և դասիլ յաջակողմեան դասուն, և ժառանգել զյաւիտենական կեանսն ի Քրիստոս ի Տէր մեր: Դարձեալաղաչեմք զօրինակողսդ աստի, զի գրեսջիք և զյիշատակս արքայիս ի Քրիստոս: --------- 243 էջի վերջ ------բացակայում է ------ 247 էջի սկիզբ -------1 Այս ամբողջ կտորը շատ մասերով հետևութիւն է Եւսեբիոսի ժամանակագրութեան թարգմանութեան. (Վենետիկ 1818) աւելորդ եմ համարում իւրաքանչիւր անգամ նշանակել տեղերը: Յիշումէ և Շապուհ Բագրատունու պատմութիւնն, որ դժբաղտաբար դեռ չէր գտնուած: Միայն գրչագրաց մէջ հանդիպել ենք հետևեալ կտորներին (N 264, 267 տես և մի կտոր Ուխտանէս եպիսկոպոսի պատմութեան մէջ, եր. 109): Ի Շապհոյ պատմութենէ Այլ քանզի ստունկանեաց և նախահայրնª յերկիր դարձաւ ուստի առաւն, բայց այսպիսի ինչ առ մեզ կարի ողորմելի և արտասուաց արժանի գործք, որք հմուտք և տեղեակք եմք յառաջագոյն խրատուցն և ոչ զգուշանամք և զայս ոչ զմեծ և զանտանելի ինչ զօրիրինադրութեանցն ասեմ, որ ըստ աւետարանական հրամանացն, այլ զփոքու և զսակաւ ժամանակեայ, որք ի սրբոց առաքելոցն աւանդեցաւ, և ի մեծ երջանիկ սիւնհոդոսական ժողովոյն Նիկիայ սահմանեցաւ և տիեզերական ուղղափառ հայրապետացն կանոնացն եդաւ հաստատութեամբ յաղագս սրբոց

քառասնորդացն պահոց, զի ի գլուխ հանելով հաղորդք լինիցիմք չարչարանացն Քրիստոսի, և նորին մեռելութեան կցորդք և թաղման հաւասարեալք. և ընդ նմինկենագործեալ յարութեամբն յաղագս չարութեան մաքրելոյ, և առհաւատչեայ կենացն ժառանգորդք լինիցիմք ուխտադրուժք լեալ ապականեմք զզօրութիւն պահոցն, զկնի որովայնի մոլիմք, զամենայն շունչ ղօղական ազգին յաճախապէս ճաշակելով, ըմպելով և պէսպէս զեռնովք որ ի ծովէ արտաքս խպսին, մինչև բազումք զժայդքումն հանդերձ այլովք աղտեղութեամբն գործեն: Իսկ այլք զհինգ աւուրսն սրբութեան անցուցեալ պատճառելով զվկայիցն յիշատակս և զյարութեան պաշտօն, համարձակութեամբ հաղորդինանխտիր յամենայն կերակուրս, բայց ի մարմնական մսակերութեան, արբշռութեամբ շուայտայլք, պիղծ երգովք, և սատանայական յօրինեալ ձայնիւք. հեթանոսաբար ապականեն զհինգ աւուրց զճգնութիւնսն, և այլք ի ճոխագունիցն յամենայն օր իւղիւ և մեղու պարարեալք զփափաք որկորութեան անվուցանեն և երգուք լկտիւք մոլին, և այսպէս զփրկութիւն անձանց կորուսեալ լուծանեն զկարգ գովելի ընդդիմատրեալք հարցն աւանդութեան: Այս ի պատմութենէ Շապհոյ Բագրտունոյ է, որդոյ Աշոտի Ապուհիպատ Պատրիկի յանուն Դաւթի Բագրատունոյª որդոյ Աշոտի իշխանաց իշխանի, զոր ի ձեռն առեալ և ընկալեալ յօժարութեամբ Հօր Դաւթի, առաջնորդի վանաց Ս, Ստեփաննոսի ի Բագրևանդ գաւառի, և ի յոյժ բերկրեալ յաղագս հեռի գալոյ ի ստութեան, և լի ճշմարտութեամբ, յաւել յինքենէ զճառս բանից աստուածայնոց: Հարցմունք երկուց փիլիսոփայից ընդ միմեանս վասն վեցօրեայ արարչութեան և վասն պահոց: Հեշտալի թուի ինձ յորժամ անկանին ի մէնջ ճառ պահոց և աղօթից, զոր և գիրք սուրբք յայտ առնեն զզօրութիւն պահոց, որպէս Մովսէս մարգարէն ի ձեռն ս. պահոցն ընկալաւ զտախտակն երկնայինս և փառաւորեցաւ դեմք երեսաց իւրոց. և Եղիա, ի ձեռն պահոց զմեռեալսն յարոյց և հրեղէն կառօք յերկինս վերացաւ: Եւ ի բաբելոնի երեք մանկունք զհրամանս թագաւորին արհամարհեցին, և զհուր հնոցի ի ցօղ փոխեցին. և մանուկն Դանիէլ ի ձեռն պահոց և աղօթից ընկալաւ զհոգի մարգարէութեան զծերսն յանդիմանեաց և զՇուշան ապրեցոյց և զբերանս առիւծուցն սանձեաց, և Նինուէացիքն երեքօրեայ պահօք և աղօթիւք զբարկութիւն Աստուծոյ ցածուցին և զքաղաքս ամուր կանգնեցին ի կործանմանէն այսպէս զօրութիւնք ցուցան ի ձեռն պահոց աղօթից, և Քրիստոս ի գալստեան իւրում ի ձեռն պահոց և աղոթից խոստացաւ տալ զարքայութիւն երկնից. «ապաշխարեցէք, ասէ, զի մերձեալ է արքայութիւն յերկնից» և թէ «երանի որ քաղցել և ծարաւի իցեն արդարութեան, զի նոքա յագեսցին» և որք լուան ձայնի Կենարարին, և բուռն հարեալ զարքայութենէ երկնից պահօք և աղոթիւք կատարեցին զժամանակս իւրեանց. և առաքեալ ասէª «շրջեցան լեաշկամաշկօք և մորթովք այծենօք, կարօտեալք, նեղեալք, չարչարեալք, զոր ոչ արժէ աշխարհս». սոքա ամենեքեան վկայք, ճշմարտութեան գտանին ի ձեռն պահոց և աղօթից, և ժառանգեցինզարքայութիւն երկնից, բայց զերկիր Հայոց տեսանեմք ապստամբեալ ի պատուիրանացն Աստուծոյ, ոչ առաքելոց լսեն և ոչ մարգարէից, և ոչ ընդունին զքարոզութիւն ս. աւետարանին, և զաւուրս պահոց քառասնորդացն ոչ պահեն սրբութեամբ, այլ ի շաբաթ և ի կիրակիէն անխտիր ճաշակեն զամենայն կերակուրս, որ ելանէ ի կենդանի անասնոց, իւղ և պանիր և ձու, և պատճառել ասեն թէ «զայս կանոնս եդ մեզ ս. Գրիգոր և նա հրամայեաց մեզ ուտելզայսպիսի կերակուրս», բայց ասա ինձ, ո'վհայրապետ, արժա±ն էզայսպիսի կերակուրս ուտել ի շաբաթ և ի կիւրակէ ս. պահոց թէ ոչ: Քահանայն ասէ: Յաւուրս սրբոյն Գրիգորի եդան կանոնք Նիկիայ հրամանաւ բարեպաշտ թագաւորին Կոստանդիանոսի, և ժողովեցան յամենայն քրիստոնէութեան ՅԺԸ եպիսկոպոսք, և ի հայոց մեծացª Ռստակէսª որդի մեծի հայրապետին սրբոյն Գրիգորի, և գրեցին կանոնս տիեզերականս. կանոնս ի հաստատութիւն ս. եկեղեցւոյսª մի հաւատք,մի մկրտութիւն, մի ճշմարտութիւն, և եդին սահմանս ապաշխարութեան ամենայն յանցաւորաց յաղագս սրբութեամբ պահել յաւուրս քառասնորդացն, առեալ զօրինակ Հին և Նոր կտակարանաց,որպէս և Մովսէս գլուխ մարգարէիցն գրեաց օրէնս, եթե զԽ. տիւ և զԽ գիշեր ոչ եկեր, և ի Նոր Կտակարանացն ինքն իսկ Քրիստոս

կատարեաց զնոյն սահմանս պահոց, զԽ: տիւ և զԽ. գիշեր հաց ոչ եկեր և ջուր ոչ արբ. «ոչ եկի, ասէ, քակել զօրէնս և զմարգարէս, այլ լնուլ», և յայս հայեցեալ մեծի ժողովոյն, կարգեցին ընդհանուր սրբութեամբ պահել զաւուրս քառասնորդացն, այլ մի ինչ ճաշակել, բայց միայն հաց և աղ և ջուր, բայց Հոռոմք ոչ կացին ի պատուիրանի մեծի ժողովոյն. այլ հանապազորդ ի պահսն ճաշակեեն ի ձէթ և ի գինի: Նոյնպես և աղգս Հայոց բանիւք պերճեալ ասեն թէ «վերագոյն եմք մեք ի կարգս ուղղութեան քան զամենայն ազգս». բայց ի պահն անժոյժք և վեհերոտք. յարբեցութիւնս և ի սեղանս շատկերութեամբ յաճախք և յօժարամիտք, և պատուիրանաց Աստուծոյ անհնազանդք և զքարոզութիւն ուղղափառ վարդապետացն ոչ առնուն ի միտ և ի կանոն ս. ժողովոյն Նիկիայ ոչ դարձան, այլ ի շաբաթ և ի կիրակէ ս. պահոցն անխտիր ճաշակեն զամենայն կերակուրս, որ ելանէ ի կենդանոյ անասնոց իւղ և պանիր և ձու, ըստ կարգաց հեթոնոսաց, և ոչ պատուիրանաց Աստուծոյ. բայց ասեմ քեզª հեռի են կանոնդ այդ որ ուտել հրամայեն իս ժողովոց Աստուծոյ այլ յաշխարհիս Հայոց այր ոմն անուն Գրիգորատուր ի գաւառէ Անձախից ձորոց, այր ուղղափառ հաւատովք և զօրութեամբարուեստիւք, յաւուրս նորա Հոռոմք տիրէին մեզ, և նա զբաղում հերձուածողս ի Հոռոմոց դարձոյց և զՅովհաննու Մայրագոմեցոյն զաղանդն խափանեաց և յետ նորա ոմն յաշակերտաց նորա, անուն Յովհաննեսª նա գրեաց զկանոնդ զայդ, քանզի զօրավարն Հոռոմոց հրաման ետ աշխարհիս Հայոց յաւուրս քառասնորդացն, զի ամենայն մարդիկ կերիցեն ձէթ, և գինի և ձուկն և գրեաց նա զկանոնդ զայդ ընդ դեմ հերձուածոց նորա,և զզօրավարն արգել յանիրաւութենէն, բայց զորոմն տնկեաց յաշխարհիս Հայոց, վասն զի ազգս Հայոց յօժար են յորկորստութիւն և ախորժելով ընկալան զկանոնդ զայդª թողեալ զկանոն ս. ժողովոյն Նիկիայ և զքարոզութիւն ուղղափառ վարդապետացն ոչ առնուն ի միտ: 2 Տես Ծննդոց Ե: 3 Հայոց թարգմանութեան մէջ չկայ Կայնան (տես և Ծն ժ.24 ԺԱ. 12. Ա. Մնաց. Ա, 18. 24) համաձայն եբրայական բնագրին: Մովսէս Խորենացին ևս ասում է. «Արդ զԿայնան չորրորդ ի Նոյէ... թէպէտ ըստ մերում թարգմանութեան ոչ ուրք ի բնագրի գտանի»: (,1Ե) Եօթանասնից թարգմանութիւնն ունի: Տես. և Վենետիկի 1860. հրատարակութիւնն, որում աւելացրաց է երկու օրինակի համաձայն: Կայնան անունը նոյն են համարում «Կայենի» հետ, որի իմաստը պետքէ լինի դարբին : Այդ անունը պատահում է և Սինայեան քանդակագրերի մէջ: 4 Մով. Խորենացուց բերուած այս կտորը բաւական տարբեր է բնագրից: 5 Տես. Եւսեբիոս անդ. էջ. 10 «Որպէս Քաղդեայք ժամանակագրեն. ի բազմավէպն Աղեքսանդրեայ և վասն գրոց Քաղդէացւոց և վասն առաջին թագաւորութեան նոցա»: 6 Վերջին պարպերութիւնը վերցնում է Սամուէլ Ծն. ժ. 9. ըստ Հայոց թարգմանութեան: Ժ. 13 ից սկսեալ ժողովուրդների անունների մէջ երկու ի-ն ըստ LXX ի է: Եբրայեցերէն այժմեան բնագիրն ունի զորօր, Լուտիմ, Անամիմ և յլն 7 Շամիրամի մասին այս կտորը բաւական հետաքրքրական է և ուշադրութեան արժանի, թեև միայն «զյուռութսն ի ծով», «Ուլունքն Շամիրամայ ի ծով» գողթան երգերից: Սամուէլի պատմածը ժղովրդական գոյն ունի: 8 և 9 Փոխանակ Իսրայէլացոց պատմական անձանց տարեթուերի մասին առ մի խօսելու, աւելորդ չի լինիլ դնել այստեղ դոցա սուորական ժամանակագրութիւնը: Աբրահամի գաղթը Եգիպտոս. շուրջ 2140. Ք-ից ա: Ընդունած. Ելք «1460. » » Քանաանի նուաճումը «1420. » » Դատավորների ժամանակը «1400. » » Սավուղի մահը «1047. » » Դավիթ 1047-1007. (1055-1015) Սողոմոն 1007-967. (1015-975) Տաճարի շինութեան սկզբնաւորութիւնը «1005. »

« » վերջացումը. Պետութեան բաժանումը. ------------------ՅՈՒԴԱՅ. Ռոբովամ 967-950 Արիա 950-948 Ասա 948-909 (Եղիա մարգարէ)

Յովսափաթ 909-885 Յովրամ 885-876 Ոքոզիա Գոդողիա 876-869 Յովաս 869-829 Ամասիա

829-800

Ազարիա, որ եւ Ոզիա 800-748 Յովաթամ 748-752 Աքազ 752-716

Եզեկիա

716-687

Մանասէ Ամովս Յովսիա

687-642 642-640 640-609

Յովաքաղ-5ամիս Յովակիմ որ եվ Եղակիմ 609-598 Յովակիմ որ եւ Յեքոնիա 598-597 Սեդեկիա 598-588

«997. «967.

Ընդուն. սկիզբ.

598-588 ԻՍՐԱՅԷԼ Յերոբովամ Ա. 967-946 Նաբատ Բաաս Եղա Զամբրի

946-945 945-922 922-920

Ամամէջք. 920-918 Ամրի 948-915 Աքաաբ 915-890 Ոքոզիա 890-889 Յովրամ 889-876 (Եղիսէ մարգարէ) Յէու 876-847 Յովաքաղ 847-851 Յովաս 815-851 Յերոբովամ Բ. 815-874 Ամամէջք կամ անիշխանութիւն 774 Զաքարիա Սեղղում Մանայէմ 761-751 Փակէէ Ա. 751-749 Փակկէ Բ. 749-729 Ամամէջք 729-719 Ովսէ 719-710 Սամարիայի աւե րումը Գերութիւն Ասորական գաղթականութիւն ներ շուրջ 690 Ընդուն. սկիզբ. 784-772

758-750 721-720 Աւերումն տաճարի 586 ին գարնան և գերութիւնª Նաբուքոդոնոսորի 19 դ տարին. (Եր. ԾԲ. 12. 4 Թագ. Ի. Ե. 8): Դարձ գերութիւնից . . . . 537 Տաճարի վերաշինութեան սկզբնաւորումը . . 518 Վերջացումը վերաշինութեանª Դարոսի 6.դ տարին (2 Եզր. Զ 15). . . . . 515 Եզրի գալուստըª Արտաշէսի 6դ տարին (2 Եզր. Է. 8) . 458 Նեեմու գալուստը (Նեեմի. Ա, 1) . . . 445 Նորա դարձն ի Պարսկաստան (Նեեմի Ե. 14. ԺԳ, 6) . 433 10. Դնենք աստ և Մակեդոնեան շրջանից քանի մի թուականներ. Աղեքսանդր Մեծն մեռավ 11-13 Յունիսի . 323 Պտղոմէոս Եգիպտոսի . . . 323-306 Պտղոմէոս և Սելևկոս ջարդումեն Դեմետրիոսին . 312 Սելևկիդեան Թուականութիւն . . . 312 Պտղոմէոս, Սելևկոս, Անտիգոնոս և Լիղիմախոս առնումեն թագավորական տիտղոս . . . . 306 Պտղոմէոս նուաճումէ Երուսաղեմը . . 320 Անտիգոնոս-Պաղեստին և Փիւնիկէ . . 314 Պտղոմէոս առնումէ վերստին . . . 301 Գաղթականութիւններ Եգիպտոսում: Պտղոմէոսէանք. Պտղոմէոս Ա. Ղագիոս . Պտղոմէոս Բ. Ֆիլատելֆոս Պտղոմէոս Գ. Եվերգետէս . Պտղոմէոս Դ. Ֆիլիպատովր . Պտղոմէոս Ե. Եպիփանէս

. . . . .

. 301-285 . 285-246 . 246-221 . 221-205 . 205-181

Սելևկէանք: Սելևկոս Ա. Նիկանովր . . .301-288 Անտիոքոս Ա. Սովտեր . . .288-261 Անտիոքոս Բ. Թէոս . . . 261-246 Սելևկոս Բ. Կալլինկոս . . . 246-226 Սելևկոս Գ Կերունոս . . . 226-224 Անտիոքոս Գ. Մեծն . . . 224-187 Սելևկոս Դ. Ֆիլիպատովր . . . 187-175 Պատերազմ Անտիոքոս Բ. ի և Պտղոմէոս Բ. ի մէջ. . Պտղոմէոս Ե. օժիտ է ստանում Պաղեստինըª Անտիոքոս Գ.դստեր

.

11. Մովսէս Խորենացու պատմութեան հետազօտութիւնը դեռ հաստատուն հիմքի վրայ չդրուեց մինչև այժմ: Ամենահին պատմիչի տեղեկութիվնը Մովս. Խորենացու պատմութեան մասին Սեբէոսինն է, որ գտնում ենք նրա պատմութեան սկզբում: Ք. Պատկանեան հանգուցեալ բանասերը ժխտում էր այդ մասի Սեբեոսինը լինելը, (տես. ռուսերէն թարգմ. հտո. 1862) սակայն նորա հիմունքները շատ էլ ընդունելի չեն, վասն զի Սեբէոսի բուն պատմութեան նախերգանքի կապակցութիւնը նախընթաց գլուխների հետ և գլխակարգութիւնը ցույց են տալիսª որ իրաւունք չունինք Սեբէոսինը չհամարելու այդ կտորներն: Այլ և Սեբէոս նախերգանքի մէջ յիշումէ պարզապէս որ միայն Յազկերտի չարագործութիւններն և Վարդանանց պատերազմն և եթ չէ ուզում պատմել. եթէ Սեբէոս Հայոց անցեալի մասին ևս ոչինչ պատմելու չլիներ, պէտքէ դորա հետ անպատճառ յիշատակէր: Երկրորդª Ա. դպրութեան սկզբումª ասումէ յայտնապես «և զնախնի քաջացն ձեռնարկելով դրոշմել վիպասանութեան, զիմն յիշատակել զառասպելս, և ի նոյն շարագրելով ասացից զառ ի յապայսն եղելոյ, և ցուցից համառօտիւք զարդեաց ժամանակացս զաղետիցս վերաբերութեան զամս և զավուրս հինգ թագավորացն յիշատակելով,» որ հաստատումէ այդ երկու հատածների իւրը լինելը: Երրորդէ նախերգանքի մէջ ասելով որ իւր չպատմածն այլք պատմել են, ավելացնումէ. «որպէս ցուցանէ նոյն իսկ պատմութիւնն» այդ խոսքքերն աւելորդաբանութիվններ կդառնային, եթէ այդ չվերաբերէր նոյն իսկ իւր նախընթաց պատմածներին: Չորրորդª թագաւորների և կայսրների շարքը հասցնումէ մինչև Իսմայէլացւոց տէրութիւնն, այսինքն այն ժամանակն որով վերջացնելու էր իւրպատմութիւնը: Հինգերորդª լեզուն ևս անփոփոխ նոյն է ամողջ պատմութեան մէջ և այդ արտայայտւումէ մինչև այն, որ քանի մի գլուխներ հէնց սկզբից «Եվ եղև» ով է սկսում շարունակաբար: Այս բոլորրրը տարակոյսների տեղիք չեն տալիս այլ ևս: Գրքի անունն «ի Հերակլ» կոչուած լինելը ոչ մի հերքման հիմունք չկարէ լինել. բավական է յիշել որ Թովմայ վարդապետն ևս իւր գիրքը կոչումէ պատմութիւն տանն Արծրունեաց, բայց պատմումէ ուրիշ կայսրների գործերն ևս: Ստեփանոս Տարոնեցու անձնավորութիւնըն ևս, որ անդ յիշււումէ, չպետքէ նոյնացնենք Ասողկայ հետ, վասն զի յիրաւի յիշւումէ նա իբրև ժամանակակաից Խորենացու որպէս կտեսնէնք ստորև: Իսկ «Ագաթանգեղոս» անունը կապ չունի Տրդատի քարտուղարի հետ, վասն զի Խաչիկ կաթուղիկոսի մի կոնդակն ևս Ագաթանգեղոս ոմն է գրում. (տես «Արարատ» 1868. էջ. 34 «գրուեցավ ձեռամբ Ագաթանգեղ դպրի»): Մի ուրիշ հիշատակութիւն գտնումենք Զ-Է. դարի մի այլ գրութեան մէջ, որից շատ օրինակներ կան Ս. Էջմիածնի մատենադարանում. «Սրբոց վարդապետացն Հայոց Մովսէսի և Դաւթիª Հարցմունք ընդ երկաբնակ չարափառացն»: Այդ գրուածքը կոչվումէ «Գիրք էակաց» իւր բովանդակեալ էակաբանական վիճաբանութեան պատճառով: Սկիզբը կայ տպուած «Արարատ» 1879. էջ. 180: Այդ գրուածքի վերջումª ասուած է. «և յարուցեալ հայրապետն (Գիւտ) լալով համբուրէր զսուրբ երեսն նորա (Մովսիսի) և զալիսն, և նստեալ լային զառաջագոյն անցեալ նեղութիւն և դարձեալ ուրախանային ուրախութեամբ մեծաւ, և եղև օրն այն մեծ և երևելի. և ձեռնադրեաց զՄովսէս արքեպիսկոօոս. և ընթանային աշխարհն ամենայն ի տեսիլ Մովսէսի . եկն և Դաւիթ և ընկերք իւր և ուրախ լինէին առաւել, քան զառաւել, և խնդրեցին ի Մովսէսէ գրով տալ նոցա զպատմութիւն Հայոց» իսկ նա սկսեալ գրեր զհայոց պատմագիրն և այլ բազումª ինչս պէսպէս ճառեալ ի տնօրենութիւնն Փրկչին և բազումª ինչ արարեալ, և զքերականին մեկնութիւն: Եւ արարին զեղանակս զերաճշտականաց ձայնաւորս բազումս ի պէտս եկեղեցւոյ......» Իսկ այդ ժամանակից փոքր ինչ ետոյ Մովսես յիշատակւումէ Յովհան Իմաստասերի ճառի մէջ, ըստ որում շեշտվումէ նորա հռչակն, որ անշուշտ կապ պետք է ունենայ նորա պատմագրութեան հետ. «Եւ կամ զորս ի մէնջից աստի Հոգին սուրբ զարթոյցª լինել զկնի առաջնոյն լուսաւորիչք. զերկոսին զնոսա ասեմ սուրբսª զՍահակ և զՄաշտոց, և զամենեսին զընտրեալսն զարբանեակս նոցուն և զգործակիցս, զԵզնակ և զայլսն. և կամ որ ըստ նոցանէ, և ոչ հեռի ի նոցանէª զմեծն իմաստասիրաց և զհռչակեալն ընդ տիեզերս զտէր Մովսէս. որք էին ամենեքեան արուեստաւորք թարգմանիչք և ուղղափառք»: (էջ. 66)

Աւելորդ չեմ համարում տալ ընթերցողներինª Խորենացու մի փոքրիկ գրությունն, որ գտւումէ գրչագրների մեջ: Երանելոյն մեծի Քերթողահօրն Մովսէսի եպիսկոպոսի Յաղագս ի յոլովիցն կատարեալ կենդանի, ընդէ±ր մի բնութիւն. այլ միոյ կենդանւոյն հարկ է բնութիւն մի լինել: Ահա և արարչական Բանին տնօրէնութեան մի բնութիւն ասի ըստ աստուածային գրոց և եղծ զբաժանողացնª զանքննելի աստուածութեաննª գործ. նախախնամող արարչութեան ո± կարասցէ հասու լինել պատմել սահմանադիր լինել բանիւ, զի անգիտանալի նշանակեցաւ. որպես զոսկերս յորովայնի յղեցավ. և լինելութեանցն իսկ ծանուցումն մեծի մարգարէին սանձահարելով դադարեցուցանէ առաւել քան զչափն խորհողս. զի անխոնջ իմն և հրաշալի հրամանավ զբոլոր գոյացելոցն պատմէ յարմարութիւնս, և զկազմութիւն տիրական մարդոյն, և զորպիսւթիսութիւն ընդ հուր կենդանեացն լռելով բանականաւն մայն պատուեցելում իմանալի ձեռօքն. զի հողոյն ասի կառուցանել մարմին և փչել շունչ և հոգի և զուստն և զինչն որ (ոչ) հոլանէ, չի չփոքրն անճառութեամբª ուսուցանելով պատմել կարճեսցէ հոգւոյն պատճառէն, զտարապատական խնդիրսն յուզել, բաւական համարելով զաստուածաշունչ գրոց զյայտարարութեան կետն: Արդª զի զամենայն ճշգրիտ և համառօտաբար կատարէ զվերծանութիւն, ազդարարական շնորհիւ Սուրբ Հոգւոյն երևելի է. բայց բնութեամբք զշինութեան յարմարութիւն չհամարի իրավացի ուսուցանել. ընդէ±ր արդեօք. զի կարծողական և շարժուն վարկանի զառաջադրութիւն. քանզի վարժեալ էր բովանդակ Եգիպտացոցն խրատօք, և գիտէր զգուպարս ստեղծմանցնª որ ի նմա և եղծից: Վասն այնը ոչ ճոխաբանէ յինքենէ ինչ. կամ ի շահելն պիտակաբարն հրահանգաց. մանավանդ թե չթողուցուցանէ իսկ պարգևող վերասացութեան պարգևն զգետնաքարշիցն ի կիր առնուլ վսեմախոհութիւնս. այլ անսայթաք և ճշմարիտ սահմանւ աստուածային հաճոյիցն սքանչելի նորակերտութեան ցուցանէ հաստատութիւն: Եւ աններևական զնոյն մարգարէիցն և առաքելոցն վկայեալ մատենիցն մեծարին ի տիեզերական եկեղեցին ըստ արժանի վայելչական ընդունելութեան. բայց ունի ինչ և յունական հետազօտութիւն, և առ ս. Կտակսն փոքր մի յանգութիւն. քանզի ընկալան որպես յաւէտախաղաց աղբիւր յերջանիկն Մովսիսէ յօգուտ ի տիրական պարապմանց իւրեանց. և է' զոր քատակելով իմաստասիրութեան հավանականս խօսեցան. զի զմարդ ի չորից նիւթոց բնաւորեցինª ի հողոյ և ի ջրոյ, ի յօդոյ և ի հրոյ. յազագս ջերմութեան և ցրտութեան և խոնաւութիւն և ցամաքութիւն ի նման համեմատելով. և զանձն եռամասն և գոյ հնար դատողութեամբն յաւելուլ և պակասեցուցանել ըստ մասանցն, որ ի շնչականսն, և ի զգայուն կենդանովն. և ի բանականումն և յանհատին հարցափորձի բնութեամբ անուամբն յեղանակելով. զի յայսքանեացս կատարելութեան մարդոյն ընէ±ր ասի մի բնութիւն. զի առհասարակ սեռին անստգտանելիւ սահմանդ: Իսկ ի վերայ անհատին առաւել պարսաւի. զի ± ևս յոլովիվքն մաքառիցեմք. քանզի մարմին իսկ չէ հոգի. և ոչ անձն մարմին և կիրք և այլ և այլ իւրաքանչիւրոցն և անղանգ և անշփոթ է կցորդութեան. և յայտնի է այն ի բաժանմանն. այլ զի անճեղքելի և անանջատ պատկանեալ, յարգարեցաւ տեսակն թերևս անբաղաբար կոչվեցաւ. մի զի յիմանալի ի բաց արձակութենէն զարմանազան ունի անբաժութիւն. և ի զատուցմանն ոչ կարէ անուանել նոյն: Այսպիսի ուրեմն գաղափարավ և արարչական Բանին իմանի տընօրէնութիւն թէպէտ և ոչ զօրէն հասու լինել միտք մեր զի համայնգամայնիւքն գերազանցեալ և անյանգ է աւելացումն ի մէնջ այնչափ իսկութիւն չգոյ հնար յերկուսնալ ումեք. այլ զի անդր քան զհրաշս է խոնարհեալն զաստուածային ընդունել պատկեր. ոչ յեգլով կամ սպառելով ի բաց բարձութեամբ միոյն զմիւսն, այլ անմեկնելի հաղորդութեամբ. վասնորոյ ի դեպ և յոյժ ճահողագոյն թուի խոստովանողաց մի բնութիւն ասելով. զի և յաջմէն նստեալն համեմատութեամբ մի Տեր քարոզի. ապա եթե հակառակս ինչ վարկանիցին ոմանք զպատասխանեալդ անկարելի համարելով, որպես թե երկուս բնութիւնս պատշաճ իցէ ասել, գիտասցեն զի զնոյն զանհնարութիւն և ի մարդուն գոյ հնար նկատելով

ճանաչել, ոչ միայն ի փիլիսոփայական ստորոգութիւնսն, այլ և Ս. Գիրք աստուածաշունչք թէպէտ և բնութեանցդ վարդապետութեան ոչ վարին, որ պես նոյնքն տեղեկացուցանեն պատմութիւնքն, սակայն պատուականն յաւէտ յարգանօք և արհամարանքն բազում միջոց ունին սուր բարկութեամբ. զի մարմին յանարգ կաւոյ ստեղծեալ զեկուցին, և շունչ և հոգի անեղին փչումն: Ծանուցանէ և նուիրականն առաքեալ ստուգիւ գիտելով զիւրաքնչիւրոցն զանազանութիւնս, և աղօթէ ամբիծ պահել զհոգի և զմարմին և զշունչ ի գալուստն Տեառն: Լուսաւորագոյնս և Փրկիչն վարդապետութիւն յայտնէª զհոգի առաւելն ասելով քան զմարմինն և այլք բազմապատիկք յազագս նորին: Արդª զո± ի նոցանէ կանգնիցէ ընկերª զերկուս կամողսն ցուցեալ բնութիւնս, Ապօղինարի լինելով ջատագով և նորին հետևեցելոց, որ են աղճատանք և շամբուշ յիմարութեան ձեռնարկութիւն, զի թեչէր ըստ պատկերի գումարութեանն մի, բոլորեցունց ծանօթանայ այլ և այլ գոլ: Բայց թերևս ասիցեն թե մարմնոյ կազմութիւն արարածական է, և թէպէտ յոգունց գոյ հնար մի ասել: Իսկ անբաղդատելի Արարողին ոչ ևս նոյնպես. թե այսպես իցէª ուրանալ պատին և զմարդանալոյն վկայութիւնս. «Բանն մարմին եղև, ասէ, և զծառային առնու զնմանութիւն. զի զայն ուսուցանիցէ առնուլª զոր ոչն ունէր, յոր չբռնադատեցան յումեքէ և ոչ ամօթ վարկաւª որ չէաք յանգ եղբայրութեանª եղբարս անունեաց. ապա թե այնչափ անկարելի համարին զմիաւորութիւն պարսաւելով զքաղցրութեամբն խոնարհող յանշփոթութիւն, և զանգումն փաստաբանելով մի' ևս վարեսցին ձայնիւ միաւորութեան մանաւանդ (դ)իմացն « որ ի կերպարանս Աստծոյ էր, ասէ, զկերպարանս ծառայի էառ » (Փիլիպ. Բ. 6): Տեսանես զի կերպ և կերպ ասէ, զո ±ր արդեօք կերպարան զանգեալ եղծանիցեն ըստ նոցա դավանութեան. զի թե զբովանդակին հպաւորութիւն խառնակումն պատճառին զնոյն դիմացն պարտին իմանալ, ծաղու արժանի են բանքն. զպատուականն ոչ զանգիտես ըստ նոցա շմկեալ և խառնափնգորեալ վարկանի յանձն առնուլ. և զայլսն ևս սարսափելիք սմին. զի ըստ առասպելական բարբանջմանցն զգլուխն մի գոլ ստեղծցեն և զտտունս երկաքանչիւր. ավաղ թշնամանանց, որ լի է դառնագոյն ամբարշտութեամբ. մինչդեռ զմեզ բամբասէին տխմարս և հայոյիչս գոլ յաղագս զմարդկայինն նօթճել անզատանելի. ինքեանք ոչ զտնտեսութեան լոկ պատառեալ անջատեցին զսքանչելի փրկութեան անքակութիւն, այլ զնորին իսկ էակից Հօրն ի բռութիւն. քանզի զաստուածային զդեմն այլայլելի բացայայտեցին միաւորութեամբն զանգեալ և զշփոթեալ որպես իւրեանց լեզունք վկայեն, և զայլն ամբողջ պահել, զի առանց կերպարանի հնարեսցեն ցուցանել զանձնաւորութիւն Որդւոյ. նոյնպէս և զմարդոյն ի խելայեղ բարբանջանս ընկղին, և զյաւիտենական կորուստն ժառաբգեն զայսպիսի սոսկալի սրբապղծութիւնս զգայց(ռ)ելով ոչ գիտեմ ուստի եկին: Զի հաւատ, որ ընդ տիեզերս տարածեալ բարեբանի յետ զմարմին և զհոգի և զմիտս ստանալոյ Բանին մի Տեր զՅիսուս Քրիստոս քարոզեն: Ի Կենդանարար բերանոյն բըղխէ պատգամս ոչ դոյզն ինչ մարդոյ, այլ որ ի ծոցոյ անսկզբնականի Հօրն էր. նմա վկայեն պատմել, և զսխրագործականսն և զաղքատութիւնն նմին մարմնովն ծագեցելում անքակելի բարբառին. և ճշմարտիւ գոյ զնոյնս ի յարաբարդելումն տեսանել. զի թե մոլեգնալ ըստ ոմանց քարկոծել ոք փութասցի 1 մարդ է. և թե նշանս խնդրել 2 բարեպաշտաբար յորդորիցի Աստուած իսկապէս, քանզի մի' և ոչ երկուս անձնաւորութիւնս տեսանին ի Տեառնէ ապաքինեալքն և զերանութիւն ընկալեալք. զի±նչ և աստանօր կամիցիս, ո'վ անջրպետողդ, ուրեմն աստուածային դեմն ի մարդկային յանհաւասար բնութեան միաւորեալ անկարգութիւն կրից միշտ մնալով յանապատուին, և թարց պատկերի մնացեալն զգերազանցութեանն ընկալաւ ճոխութիւն' քստմնիմ յաւերճ սարսափմանց ամբարշտութեանս յասելով թշնամանս. քանզի պարտ է կամ ըստ արժանի միաւորութեան ի բաց թողուլ զանոպայ բաժանումսն, կամ ամենևին իակ ուրանալ. ընդէր± իսկ կրճատել սիրէք կիսով հաղորդութեամբդ, որպէս թէª երկու կատարեալք ոչ կարէ մի կատարեալ լինել: Զայդ հնարաւորութիւն իմաստուն ևս առաւել բարգաւաճեալն հովիւ ուսոյց Բասիլիոս, յամօթ առնելով զժպիրհ ախոյեանն, և կատարեալ անշփոթ տնօրէնեւոիւն, Աստուծոյն և մարդոյ մի բնութիւն ասել զնոյն մի' զտնիրինական եղելութիւն: Եւ Յովհանª Կոստանդնուպօլիս այցելուն ի

Փիլիպեցոց թղթին ընդդէմ հերձուածողացն դաւանեաց. «մի' շփոթեսցուք, ասէ և մի' անջրպետ ի մէջ արկցուք, վասն զի միութիւն խոստովանիմ և ոչ քայքայութիւն ինչ, և լուծումն այսր բնութեան յայն, կամ այնր յայս. այլ միացեալ ասեմ և մի' լեալ:» Նոյնպէս և մեծն Յուլիոս ի թղթին, որ առ երջանիկն Դիոնէսիոս Աղեքսանդրացի: Եվ Կիւրղոս յԱղեքսանդրացւոց քաղաքին պայծառացեալ յերկրերդում ճառին որ առ Սուկենոս Դիոսկուրացի և յորս առ Նեստորն, և որ ի մեկնութեան Հաւատոյ ԳՃ. ոցն, և Գթէայ երանելոյ, Անտիոք Պիսիդեայ եպիսկոպսոի: Եւ յայտնութիւնն ի Կ. Պօլիս: Եւ Գրիգորիոս Նէոյ-Կեսարացի յորում ըստ մասին հավատոյն: Եւ Եփրեմ որ ի ճառին « Ս. Երրորդութիւն» Եւ Գրիգորիոսն Ազազացի աստուածաբանութեամբն մեծարոյ, յոլովագոյն ասելով ժամանակի զարմանս. և այլ անթիւ հովիւք ուղղափառութեան համաբարբառք նոցինª մի Տեր և մի զնորին բնութիւն գիտելով անբաժ միաւորութեամբն աւետարանեցին յաշխարհի հաւասարելով առաքելոցն և մարգարէիցն պատգամաց, որք վայելչական լծակցութեամբ աւարտեն զխորհուրդմիաւորութեան, զի աստուածափառ նախամարգէն զ'ի փայտէն կախեալ կեանս կոչէ: Եւ որդին Որոտման Յովհաննէսª ճշմարիտ և կեանս յաւիտենականս: Սերովբէից տեսողն Եսայիաս, (Է, 14) զ'ի կուսէն ծնեցեալն ընդ մեզ Աստուած ճոխաբանէ: Եւ Տարսոնացի փողն բարեձևագոյնս գոչելով հնչեցուցանէ զբարբառն. « մի' կարծէք, ասէ, ի ժամանակեան կուսէ առնուլ սկզբն, զի Աստուած առաքեաց զՈրդին իւր որ եղև ի կնոջէ և եմուտ ընդ օրինօք զօրինաւորսն ապրեցուցանելով»: Եւ դարձեալ նոյն տեսանող 2 հանդերձ միւսովն, թէ ոչ պատգամավորօք և ոչ հրեշտակօք, այլ ինքնին Տեր փրկեաց զմեզ, զի ինքն իսկ կենարարն ուսոյց ի խաւարէն բուժեցելում կուրին ասելով. «դու հավատա±ս յՈրդի Աստուծոյ»: Եւ նա զարմացեալ զ'ովն առաջի դնէր. և նա ասէ. « և տեսեր զնա և որ խօսիդ ընդ քեզª նա է»: Եւ Յերեմիայ ասէ. « բայց սա է Աստուած, ընդ որում ոչ համարեսցի այլ որ ետ զիմաստութիւն Յակովբայ. և յետ այսորիկ յերկրի երևեցավ և ընդ մարդկան շրջեցաւ, երևեալն յաշխարհի աղաղակէր զնոյն հաւատալով. թե որ առաքեացն զիս Հայր ընդ իս է. և որ տեսանէ զիս, զՀայրն իմ տեսանէ. զի ես և Հայր մի եմք.» և թէպէտ զբազմապատիկս ևս քննեսցուք կամ քննեսցէ ոք, յաղագս այսորիկ յայտարարութիւնս ի Ս. Գիրս ոչ ուրեք գտանի երկուց բնութեանց բաժանելոց հանգանակաւ բաշխել տալ այլում մարմնով յայտնեցելում. նո'յն հովիւ և ոչխար, քահանայ և պատարագ, ճանապարհ և դուռն. լոյս և ճշմարտութիւն: Իսկ թէ ըստ արտաքի փիլիսոփայիցն պանծացեալ մարտնչել պէսպէս բնութեամբ, թէպէտ օտար է նոցա բազում իւիք, յաստուածապարգև պատուիրանէն, բե'ր աղէ' անցուսցուք ի հանդիսի քօղայայտելով զխղխայթեալսդª քանզի նշանակեցաւ ի մէնջ փոքր մի և յառաջագոյն, զի մարմին չէ հոգի և ոչ շունչս որ ի մեզª մարմին, թողցուք զայլսն ևս: Արդª մի բնութիւն Բանինª աստուածութեանն է. իսկ միւս ևս ընկեր շարայարութեանս կամ զաւգաճանապարհորդութեան ըստ անուղայ բարբանջմանցն, զոր կանգնեցին ի մարդկային բնութենէն, զհոգին առանց մտաց թէ± զանզգայ մարմինն. զի ոչ ևս գոյ հնար յաղագս այդորիկ ճոռոմել մի բնութիւն ասելով զմարմին և զանձն. այդ ուրեմն բարձրայօնն աղանդոյն խորհուրդª որ նմանէ գերեզմանաց բռելոց, զարտաքինսն գեղեցիկ կեղծաւորվելով. և ծածկեցելոյն փեռեկումն 5 ժահահոտութիւնս բղխէ: Աստանօր անբաւ տարակուսանօք ունին պապանձելª պարտութիւն յանձն առնելով. զի թէ երկուս ասել մաքառին զմարդկային բնութիւն, օցտեն զրկելով զհոգին կամ զմարմինն ի փրկութենէ առօղին. նոյնպէս զաստուածայինն հատանեն յերկուսª զդէմն ընդ մարդկային դիմին միաբանելով և թէ հաւանեսցին միաւորութիւն խոստովանելով, որպէս էն իսկ, ոչ ևս այլ համարձակեսցին անդուռն բերանովք երկուց ձայնիւ զօղանջել: Այլ մեք, ո'վ սիրելիք, յամենայնի կարող և նաւական զանսկզբնականն էութիւն Հօրն երկնաւորի փառաբանեսցուք, որ իմանալի ձեռօքն զմարդոյն յարմարեաց կազմութիւն. այսինքն Որդովն և Ս. Հոգովն. ո'չ որիշ զարտաքին կամ զներքին մարդն ասել, այլ մի': Եւ զարարչական Բանին զտնօրէնութիւն ի մարդ և յԱստուած, մի' յաւակնեալ բաժանեսցուք ամբարշտաբար, զի խորհուրդ է անքննելի. գուցէ ի փայլակացայտ մեծի աւուր գալստեանն և զմեզ հրամայեսցէ կտրել ընդ մէջ, յառաջահետևող հրոյն ընդ կեղծաւորսն տալով բաժին. այլ ամբիծ հաւատով հանդիպել նմա, զի

մի տէութեամբ և կերպարանօք ծագելոց է արեգակն ի բարձանց, փառօք Հօր, և ոչ երկուք. և յայնժամ հայեսցեն ի նա բաժանողքն որպես որ խոցեցիննª սաստիկ ամօթ կրելով յաւիտեան և յաւիտեանս յաւիտեանց: Զայս քեզ փոքր ի շատէ պատճառ յանդիմանութեան յաղագս բաժանեալ ուսմանն այլանդակացն, զի ծանիցես ո'վ աստուածասէր, յոմանց փախչել և բաղձալ անսասանելի, և աշուշտ հավատոյ դաւանութեան ի մարգարէիցն տնկեալ և յառաքելոցն զարդարեալ, պայծառացուցանելով ընդ տիեզերս, զի ընդ նոսին և պարգևացն հասանիցեմք շնորհօք և մարդասիրութեամբ Տեառն մերոյ և Յիսուսի Քրիստոսի ընդ որում Հօր և Ս. Հոգւոյն փառք յաւիտեանց: ամէն: Մովսէս Խորենացու պատմածը Փոքր Հայոց մասին փորքր ինչ տարակոյսի տեղիք էր տալիս, համարելով այդ ոչ յայտնի Ե. դարում իբրև հիմունք նկատւումէր Պրոկոպիոս Զ. դարի յոյն պատմիչը: Սակայն սա ասումէ միայն (de bello Persico I, 17.էջ 85, Tom. I. ed. Bonn.) թէ Եփրատը գալիս է Հայոց Տաւրոսից և Եկեղեաց դաշտից, շատ վտակներ առնում, որպես Արսինէսª Պարսից Հայաստանից. «մեծացած դարձած, որպես սպասելի էր, հոսումէ դեպի երկիրըª որ առաջ Լէուկօսիրիուս, իսկ այժմ Փոքր Հայք է կոչւում: Որի առաջին քաղաքը Մելիտենէ շատ նշանաւոր է»: Ապա (Tom. III. էջ 252. de aedificiis III. 4.) խօսումէ Սատաղայի մասին, որ Յուստինեանը ամրացրել է վերստին, շինել է մօտերքում (Օսրոյենների երկրում) մի դղեակ. ամրացրել է նաև Կողոնեան շատ աշտարակներով, կանգնել է Բայբերդու և Արէօն դդղեակներ, վերականգնել է Լիզիորմոն և Լիտրարիզոն: Վերաշինել է «պարիսպները Սեբաստիայի և Նիկոպոլիսիª Հայաստանի քաղաքների»: Թէոդոսիոպօլսում օծել է տուել մի վանք. ևլն: Պրոկոպիոս յիշումէ նաև որ Եփրատի միւս կողմի այդ երկիրը կոչւումէ «ի հնուց Փոքր Հայք»: Պարզ է ուրեմն, որ Խորենացու պատմածը հարազատ է. Պրոսկոպիոս յիշումէ և Բիւզանա քաղաք. Փաւստոս Բիւզանդացին անպատճառ այս տեղացի պէտքէ լինի: 12 Ասորա-բաբելական սեպագրութիւնները բաւական տեղեկութիւններ են տալիս Հայոց պատմութեան վերաբերեալ, որոնք կարելի է յիշել այստեղ կարճ ի կարճոյ: Աշուրնասիրպալ արքային յաջորդեց Սալմանասար Բ. որ 30 տարի իշխեց (859 Ք-ից ա.-- 825) և 26 տարի անդադար պատերազմեց: Սազմանասարի ամենաթունդ հակառակորդն էր Ուրարդի բաւական հզօր արքան Արամէ անունով: Սա ձգտումէր գերիշխանութեան և ահա Սալմանասար յարձակուելովª Տապալումէ մէկ հզօր բերդ, որ և հարուածումէ Արամի ոյժը 858ին և բաւական ժամանակ լռեցնում: Քանի մի տարի յետոյ Արամը կրկին անհանգստացնումէ. Սալմանասար գալիս է մինչև մայրաքաղաքն Arzasku: Արամ հեռանումէ դէպի լեռները. Սալմանասար հեռտումէ յաղթանակով և դնումէ մի քաղաքում իւր պատկերն ու հեռանում: 850ին կրկին գալիս է նորա դեմ Արամ միացած ուրիշ հարկատու իշխանների հետ, վերջիններս յաղթւում են և Սալմանասար գալիս է արամի մայրաքաղաք Արնիէ վերցնում: Առավել ևս յառաջ գնալովª իւր պատկերը դնումէ Տիգրիսի աղբերակունքներում, աւերումէ Եփրատի սկզբները և զոհ բերում չաստուածներին: Արամի հպատակ Դայանի իշխանին ևս նուաճելով դառնումէ: 12 տարի այլ ևս տեղեկութիւն չկայ: Այդ ժամանակ թագաւորումէր Սարդուրի (կամ Սեդուրի), Լուտիպրիսի որդին: Վանի կողմում գտնուած սեպագիրները ցոյց են տալիս, որ իրերի վիճակն այլ էր. նա կոչումէր ինքեան որպէս Ասորեստանի թագաւորներըª արքայ արքայից, արքայ ամբողջ Նայիրի, որին երկրի իշխանները հարկատու են, մինչդեռ Ասորեստանցիք այդ չէին ընդունում և անուանում էին նորան արքայ Որարդ'ի, նորա սեպագրութիւններն ասորերէն են, ըստ որում Ասորոց լեզուն և կենցաղը գերիշխող էր, սակայն Սարդուրի'ի յաջորդներն սկսում են տեղական լեզուն գործածել: 833ին ուղարկեց Սալամանասար Տուրտան-Դայան-Աշուրին նորա դէմ: Սարդուրին գալիս է նորա դէմ մէկ ուժգին զօրքով, բայց ըստ Ասորոց ասածինª ինքեանք են յաղթող մնում: Դորանով պատերազմը վերջանումէ:

Սալմանասար Գ. անդադար պատերզմի մէջ էր Ուրարդու դէմ (781 - 778 և 776 - 774), բայց անաջող, վասն զի Վանի արքան Արգիստէսª մանուաձի որդինª ասումէ որ Աստուած Ասուրի երկիրն իւրեան է պարգևել: Պարսուաս գաւառի Բուրտուս տեղում Արգիստէս մէկ լաւ յաղթութիւն տարաւ Ասուրի զօրաց վրայ: Նա յառաջ է գնում և ասորեստանի շատ հարկատու երկիրներ (նաև Մանա) նուաճում: Ասուրդան Գ. (772 - 755) այլ ևս չէ համարձակւում Նայիրի կամ Ուարդի յարձակման ենթարկել: Աշուրնիրար Բ.ի (754 - 746) ժամանակ առաւել ևս ընկնումէ Ասորեստան և դորանող վերջանումէ դոցա հարստութիւնը: Պատերազմ լինումէ վերստին Տիգլատպիլեզարի ժամանակ (743): Ենթադրումեն որ այդ արքաները հետևեալ կերպով են հանդիպում իրար ժամանակագրութեամբ: Սալմանասար Բ. 857 | Արամ 845 | Լուտիպրիս 833 | Սարդուրիս Ա. որդի Լուտիպրիսի Սալմանասար Գ. Իշպուինիս, որդի Սարդուրիսի Ռամմանիրար Գ. Մենուաս, որդի Իշպուրինիսի Սալամանասար Գ. Արգիստէս, որդի Մենուասի: Արշուրնիրար Բ. Սարդուրիս Բ. որդի Արգիստիսի: Տիգլատպիլեզար Բ. Ուրարդի ամենամեծ աշխարհակալը Արգիստիսն էր. սա գրումէ մէկ երկար սեպագրութեան մէջ բոլոր այն երկիրներն, որոնք նուաճել է: Մեծ մասն անյայտ է, որպէս Հատէ, Մանա, Ուրմեդի (Ուրմիայի մօտ ?): Նա մինչև անգամ հասել է Շուրի պալատներն, որոնք վերցրել է և սեփականել: Սալմանասար Գ. ամեն ջանք գործ է դրել և չէ կարեցել յաղթել: 704 - 681 թագաւորումէ Սենեքերիմ: Սենեքերիմի անունը յիշւումէ սեպագրութիւնների մեջ - Սին - ահի - իրիբ. այսինքն Սին նուիրեց եղբայրներին շատ: Սա յաջորդ էր Սարգոնի և նախորդ Ասարհադդոդի: Սենեքերիմ յիշւումէ 4.Թագ.ՃԸ-ի. և Ես.ԼԶ-ԼԹ. 2Մաց. ԼԲ. նույնպէս և Եւսեբիոսի ծամանակագրութեան մէջª իբրև քաղուած Աղէքսանդր Բազմավէպից և Աբիւդենոսից: Երկար է Սենեքերիմի պատերազմների պատմութիւնը, միայն թէ վերջապէս սպանուեց իւր հօր նման: Սպանողներն էին Ադրամելեխ (ասորերէն-Ադար-մալիք) և Սարեցեր (ասորերէն-Սար ուզուր): Եօթանասնից թարգմանութիւնն ունի Սեննախերիմ, իսկ սպանողներ - Ադրամելեխ և Սարասար: Հայոցն է Սենեքերիմ, Ադրամելէք և Սարասար: Երբ վերջիններս փախան Հայաստան, հալածուեցան Հայոց թագաւորից (Ասարհադդոն) «Բիւզանդացոց քաղաքը» Գուդշմիդ համարումէ այս քաղաքըª վերոյիշեալ Բիւզանա (տես. և Notitiae graecae episcopatum III, 483), որ գտնւումէր Մեծ և Փոքր Հայոց սահմաններում: 13 Հմմտ. Ասողիկ, Պետերբուրգ 1885 ծանօթութիւն Ս. Մալխասեանի, էջ 340-342. Առատ նիւթ է տալիս այդ շրջանի Հայոց պատմութեան համար Գուգշմիդ, Geschichte Irans und seiner Nachbarlander, Strassburg 1888: 14. Այստեղից արդէն սկսւումէ Սամուէլ Անեցու բուն պատմութիւնն, որ ինչպէս յիշեցի յառաջաբանում, յայտնի էր «ժամանակացոյց» անունով: Միանգամ միայն դնումեմ այն համեմատական տարին, որից սկիզբն է առնում Սամուէլի ժամանակագրութեան ամբողջ շինուածքը: 15. Յովսեպոսի տուած տեղեկութիւնները վերցնումէ Սամուէլ, ինչպէս որ սովորութիւն էր հին գրողների մէջ, Եւսեբիոսի պատմութիւնից (Վենետիկ 1877). II Զ: Սամուէլ նոյն իսկ հետևումէ Հայ թարգմանութեան ոճին: Յովսեպոս պատմումէ Քրիստոսի սքանչելիքների մասին թէ հնաբանութեան և թե Հրէից պատերազմների պատմութեան մէջ:

16. Փիլոն հրէան է այս, (տես. Յովսեպոս, Հնաբանութիւն, ԺԸ,8. Ի. 5. և Եւսեբիոս, եկեղ. պատմ. Բ,4), որ ժամանակակից էր Քրիստոսի. Քրիստոսի 41 թուին արդեն խորին ծերութեան մէջ էր: Ունի շատ գրուածներ ձգտումէր ցոյց տալ որ Հին Կտակի պատկերները չպէտքէ բառացի հասկանալ և Աստուած մարդանման երևակայել: Նշանաւոր է նորա փիլիսոփայութիւնը Բանին Աստուծոյ մասին: Հայերէն թարգմանութիւններ տես առ Հ. Զարբանալեան, Մատենադարան Հայկ Թարգմ. 1889. էջ 735-745: 17. Դարձեալ Եւսեբիոսի պատմութիւնից III,Զ: 18. Անդ, VII,Ի. Դիոնէսիոս եպիսկոպոսի կարգադրութիւնն է Աղեքսանդրիայի եկեղեցիների մէջ: 19. Տես. Մ. Խորենացի II, ԿԵ: 20. Տես. Եւսեբիոս, անդ. VI, ԽԳ: 21. Տրդատի ժամանակի նկատմամբ խիստ հետաքրքրական է Ուխտանէսի պատմածը, ՀԶ. «Ստուգաբանութիւն յաղագս Տրդատայ թագաւորելոյն» մէջ ասումէ նա. «գրեցաք ի մերումս պատմութեան միանգամ և երկիցս յաղագս Տրդատայ թագաւորելոյն թէ երբ± և յորում ժամանակս եղև: բայց ոչ միաբանէին ընդ միմէանս Զենոբ և Մովսես վասն նորա. զի Զենոբ ի Պռոպայ ասէ թագաւորեալ Տրդատայ. և թագաւորեալ յորժամ զԳթացն արար ձերբակալ զթագաւորն. և նա երախտահատոյց լեալ զնա, և առաքեաց զօրօք իւրովք ի Հայս: Իսկ Մովսես ի Դիոկղետիանոսէ ասէ թագաւորեալ. վկայէ և այսմ գիրք կայսերացն:» Այստեղից արդէն երևումէ որ մեր պատմիչները տարաձայն էին այդ կէտում: Արդª հետևելով Ագաթանգեղոսինª պետքէ ունենանք հետևեալը: Արտաշիր Սասանեան թագաւորեց 226 թուին, որից յետոյ բռնկուեց պատերազմ Հայոց և Պարսից մէջ: Ագաթանգեղոս ասումէ. (Բ. էջ 27 տպ Թիֆլիսի): Իսկ ի գալուստ միւս ամին (Արտաւանի սպանութիւնը, Խոսրովի յարձակմունքը, «ի միւս ևս ի գլուխ տարւոյն»-այսինքն տարուայ վերջը, պատմելուց յետոյ) միւսոյ զօր բազում կուտէր յոյժ, գումարտակ առնէր, զնոյն զօր կոչէր, և ևս բազում քան զնոյն ասպատակ սփռեալ զկողմամբքն Ասորեստանի. մանաւանդ զի և զօրք տաճկաց ի թիկունս եկեալ էին. աւար առեալ զամենայն երկիրն, քաջութեամբ դառնային յիւրաքանչիւր տեղիս: Եւ ամս տասն ստէպ ստէպ զայս օրինակ աւար առեալ, աւերէին զամենայն երկիր...» Ըստ որում Խոսրովի մահը չենք կարող 238-ից ուշ դնել, ընդ նմին և Տրդատի ծնունդը գոնե 236ին, եթե ոչ վաղ: Ինչպես ուրիշ տեղ ևս ասած եմ, Խորենացու ժամանակագրութիւնը պետք է միմիայն Պարսից արքաների տարեթուերով հաշուել, իսկ յունաց կայսրների անունները թողնել, զի զի խորենացու սխալը հէնց արքաների ևկյսրների զուգահեռութիւնը պահպանելու անյաջողութեան մէջ է: Այդպէս անելով և Խոսրովի մահից յետոյ Արտաշրի տիրապետութիւնը 27 տարի (Խոր. II,ՀԷ) հաշուելով, կստանանք առ առաւելն 265 թուականըª Տրդատի թագաւորութեան հիմնական սկիզբ: Ավելացնենք դորա վրայ և Գրիգոր Լուսաւորչի չարչարանքների 15-17 տարին-կունենանք 280-282 թիւը Հայոց դարձն ի քրիստոնեութիւն: (Տես և Հ. Յակոբոս Տաշեանի մանրազնին հետազոտութիւնը «Ագաթանգեղոս առ Գէորգայ ասորի եպիսկոպոսի». Վիեննա 1891, էջ 92-, որ ջանումէ 300 թուականը գլուխ բերեկ կարկատաններով:) Գուդշմիդ ընդունումէ տրդատի գահակալութիւնը 261ին. «ժամանակի վիճակի կշռադատումը տանումէ առ հաստատուն եզրակացութիւն, որ այդ միմիայն իբրև հետևանք Պարսից վրայ Օդենաթոսի տարած յաղթութեանª պատահել կարէր»: KI. Schriften, III, էջ 302, 407: 22. Հայսատանեայց ս. եկեղեցու հայրապետների ժամանակագրութիւնը դեռ կատարելապէս հետազոտուած չէ, չնայելով, որ ահա երկու դար է շարունակ նորանոր աղբիւրներ են լոյս ընծայւում: Քանի որ Սամուէլ Անեցին բոլոր կաթողիկոսների շարքը տալիս է, անհրաժեշտ է փոխանակ իւրաքանչիւր անգամ ուղղելուª տալ միանգամից բոլորի ցանկը, փորձելով ճիշդ վկայութիւնների վրայ հիմնել թուականները: Ամենահին ամփոփումը գտնւումէ Պարիզի ազգային մատենադարանի Ագաթանգեղոսի պատմութեան գրչագրի մէջ. այդ խիստ նշանաւոր յիշատակարան է մանաւանդ այդ պատմութեան հետազօտութեան համար: Այդ գրչագիրը գրուած է ի Ռիմ, խնդրաննօք Յովհաննէս եպիսկոպոսի ՉԳ. (1254) թուին. գրիչն է Վարդան: Ահաւասիկ այն.

նշանագիր կարդաց բանից Եզնկանն երիցու, թէ ու±ստի էին կամ ո±րպէս զիա±րդ յաջորդութիւնք թագաւորացն Տրդատայ և ահանայապետիցն ի սրբոյն Գրիգորէ որ կացին մինչև առ մեզ: Վարումն փոքր ի շատէ դրոշմեալ վասն գիտութեան ի վերայ հասանելոյ: Յետ Տրդատայ թագաւորեաց որդին իւր, որ կոչեցաւ Փոքր Խոսրով. ի սորա աւուրս եկաց քահանայապետ երէց որդին Գրիգորի Վրթանէս: Յետ նորա Տիրան որդին Խոսրովու. ի սորա աւուրս Յուսիկ որդի Վրթանիսի եկաց քահանայապետ: Յետ նորին թագաւոր յաւուրս Տիրանայ: Յետ մահուան Յուսկանն կալաւ զքահնայապետութիւն Հայոց Փառներսեհ ոմն, մի յագարակէն մատրանն Յոհաննու ի Տարօն գաւառէ ի Մեհենագեօղն, որ մայր է եկեղեցեացն Հայոց, այսինքն նախ անդ եկեղեցի զառաջինն շինեալ: Յետ նորա թագաւորէ Արշակ որդին Տիրանայ ի սորա աւուրս Ներսէսª որդի Աթանագինէի եկաց յաթոռն Յուսկանն, թոռն Գրիգորի Մեծի, զորմէ ասեն համեմատեալ Գրիգորի ի գործս կարդաց վարուց գնացից իւրոց: Զկնի սորա Սահակ. սա եկաց կաթուղիկոս: Եւ ապա Շահակ, և Զաւրէն (sic) և Ասպուրակ կացին կաթուղիկոսք, որ էին ի զաւակէ Աղբիանոս եպիսկոպոսի: Յետ նորա Պապ, որդին Արշակայ, յետ նորա Վարազդատ նմին թագաւորութեանն տոհմէ, որ ապա օտարակալութիւն: Ապա Խոսրով ոմն ի նմին տոհմէ թագաւորացն Հայոց. առ սովաւ բաժանեցին զերկիրն Հայոց ընդ երկուª թագաւորն Յունաց և թագաւորն Պարսից կողմաննª Խոսրով թագաւորէ. մասինն Յունաց աշխարհինª Արշակ ոմն ի նմին տոհմէ ի թագաւորէª հրամանաւ յունաց թագաւորին: Յետ սորա կոմէսք կալան յետ (որոց) Վրամշապուհ (շահպոյ) որ կողմանն Պարսից թագաւորեաց: Ապա ամս հարուստս մարզպանք Պարսից կալան մինչև առ մեզ: Իսկ ապա Արտաշէսª որդի Վրամշապհոյªթագաւորէ հրամանաւ Պարսից արքային: Եւ ապա մարզպանք Պարսից կալան մինչև առ մեզ: Առ որով Ասպուրակէս կաթուղիկոս: Եւ դարձեալª առ որով ընտրեցաւ Սահակ անուն լինել կաթուղիկոս, որ է որդի Ներսիսի առաքինւոյ, թոռն Աթանագինէի, թոռն սրբոյն Գրիգորի: Առ սովաւ և դպրութիւնք Հայոց յաջորդեալ, և կտակարանք եկեղեցւոյ ի սմանէ յառաջ թարգմանեցան և կարգք գործոցն Գրիգորի նորոգեալ արամբ միով երանելեաւ տարօնացւոյ, որում անուն Մեսրովպ ճանաչէր: Որ էառ զձեռնադրութիւն երիցութեան ի նմին Սահակայ կաթուղիկոսէ: Սա եգիտ նշանագիր դպրութեան հայերէն լեզուին վարելոյ ալափետացն հանգամանս, յորով ժամանակի լոյսն նոքօք կարգքն յառաջադիմութեան: Եւ նոցուն աշակերտ Ղևոնդ, այր սուրբ և ընտրեալ և ճշմարիտ ի գործ մշակութեան Աստուծոյ, և Արձան և Կորիւն և Եզնիկ, և արբանեակք նոցուն լուսաւոր հանդիսիցն, ձեռնադրեալք ի սրբոյ կաթուղիկոսէ: Եւ եղև հանումն և նորոգումն ոսկերացն սրբոցն Գայանեայ և Հռիփսիմեայ և ընկերաց նոցինª ի Սահակայ կաթուղէկոսէ, զի եղածովն ս. Գրիգորի կային նոքա: Եւ շինեաց զվկայարանսն վիմատաշ, կոփածոյ քարամբք ի Վաղարշապատ քաղաքի: Եւ նորոգեաց զտուն Աստուծոյªայսինքն զսուրբ եկեղեցին: Զի մեծին Գրիգորի եդեալ էր զհիմն զայն, որպէս և ցուցեալ էր տեսլեանն երեւեցելոյ: Բազում և այլ տեղիս նորոգեալ է սուրբ և ճշմարիտ կաթուղիկոսն Մեծ Սահակ: Եւ ապա շինեաց զսուրբ եկեղեցին, և զվկայարանս սրբոցն ընդ ամենայն տեղիս Հայոց Մեծաց: Եւ եղև աթոռն սևբոյն Գրիգորի պատեալ իւրովք ձեռօքն, ողջ և անքակ խառնակք յօդիցն նովին հանդերձով. որ արդեօք անհաւատալի թուեցի զկնի մեր եկելոց. այլ մերովք իսկ ձեռովք արժանի եղաք շոշափել յանդիմն բազմամբոխ հրապարակաց: Զոր փոխեաց ի հանգիստ ի նոյն յարկս զոր շինեաց արաստոյ վիմօք յաւուրս Յոհանկան սրբոյն Կաթուղիկէի վանուց երիցու և Կամովէղի նորուն սրբոյ Հռիփսիմէի վանաց երիցու ի Վաղարշապատ քաղաքի, քսանևիններորդ ամի Խոսրովոյ արքայից արքայի որդւոյ Որմըզդի: Եղիցի յիշատակ Եզնկանն ի թարգմանել զգիրս զայս: Ժամանակք Հայրապետացն Հայոց. Ս. Գրիգոր. ամս Լ: Ս. Ռստակէս. ամս Է: Ս. Վրթանէս ամս ԺԷ: Ս. Գրիգորիս ամս ԺԷ: Ս. Յուսիկ ամս Զ: Ս. Ներսէս ամս Գ:տէր Փառներսէս ամս Դ: Տեր Շահակ ամս Զ: Տէր Զօրէն ամս Դ: Տէր Ասպուրակէս ամս Է: Ս. Սահակ ամս ԽԱ: Տէր Գադ ամս ԺԷ: Տէր Յոհան մանդակունի ամս ժԲ: Տէր Բաբգէն ամս Ե: տէր Սամուել ամս. Ժ: Տէր Քրիստափոր ամս Զ: տէր Ղևոնդ ամս Դ: Տէր Ներսէս ամս

Ի: Տէր Յովհաննէս ամս ԺԷ: Տէր Մովսէս ամս Լ: Տէր Աբրահամ ամս ԻԳ: Տէր Յոհան ամս ԻԶ: Տէր Կոմիտաս----: Տէր Քրիստափոր ամս Գ: Տէր Եզր ամս Ժ: Տէր Ներսէս ամս Ի: Տէր անաստաս ամս Զ: Տէր իսրայել ամս:---- Տէր Սահակ ամս ԻԶ: Տէր Եղիա ամս ԺԳ: Տէր դաւիթ ամս ԺԳ: Տէր Տրդատ ամս Ա: Տէր Սիոն ամս ԻԷ, Տէր Եսայի ամս ԺԳ: Մի թռուցիկ ակնարկ բաւ է տեսնելու համար , որ այս յիշատակարանը գրուած է կտոր կտոր երեք անձերից, առաջին թանկագին գրութիւնն է մինչև վերևի պարպերութիւնը. երկրորդը Կոմիտասի, գործերը, որի յուշագիրը յիշատակումէ և նախկին գրողի անունն և ապա երրորդ, որ շարունակումէ մինչև վերջերը: Սկզբի տեղեկութիւնները շատ նշանաւոր են թէ կաթուղիմէի (Ս. Էջմիածին) և ս. Սահակի գործերի նկատմամբ և թէ հայրապետների ցանկի կողմից: Բայց թէ արդեօք Կոմիտաս կաթողիկոսի գրչակն է Եզնիկի մի որ և իցէ գրուածից հանել առաջին կտորը, թ եղել է մի յիշատակարան, որին ինքն ևս իւրն է յարել, այդ հաստատապէս ասել չի լինիլ և հարկ չկայ զրավաստակ կարծիքների մէջ մտնելու: Բաւակն է որ մի հին ամփոփումն ունինք հայոց կաթուղիկոսների շարքի. դորան պետքէ հետևենք և մենք մշտապէս վասնզի նոյն կարգը պահպանւումէ և երկու ուրիշ ցանկերի մէջ, որոնք մանաւանդ դոցանից առաջինը նոյնպէս մեծ հնութիւն ունի, որ արտագրուած է Բերլինի արքայական մատենադարանի մի կանոնագրքից (Mss. Peterm. N34) և համեմատուած Պարիզի մի օրինակի, Սինօդի կանոնագրքի մէջ եղածի և Մատենադարանիս ուրիշ գրչագրների հետ: Երկրորդը կայ Ս. Էջմիածնի մատենադարանի շատ գրչագիրների մէջ և հեղիննակութիւն է Յովհաննէս պատմագիր կաթուղիկոսին: Թուականները դնումեմ միայն մի զատ ցանկի մէջ: Ուրիշ ցանկեր ևս կան գրչագրների մէջ, սակայն դոքա առանձին արժանիք չունին, յետին ժամանակի տկար գրչակների քաղուածք լինելով: Դոցանից մէկը պատկանումէ ԺԵ. դարի ունիթոռ Ներսէս Պալիէնցի հեղինակութեան, որ հրատարակել է Կղեմէս Գալանոս եզուիթն իւր այն եռահատոր գրութեան մէջ, որով վատաբար յարձակւումէ Հայաստանեայց Ս. եկեղեցու ուղղափառութեան վրայ: Քահանայապետք Հայոց Մեծաց: Յետ մատենի ժամանակագրութեանս թագաւորաց տէր տէրանց աշխարհիսª Արանց Արշակունեացնª կամիմ յիշատակել և զամս Հայաստանեայց քահանայապետից սրբոց արանցն Աստուծոյ, թէ ո±յք են, և ուստի± են, և կամ որչափ ամս աթոռակալեցին, թէպէտ և ոչ ոք յառաջնոցն հոգ յանձինն եբեր զթիւ ամաց աթոռակալութեան քահանայապետիցն մեզ աւանդել, այլ մեր բազում աշխատութեամբ ի խնդիր եղեալ գտաք ստուգապէսª զոր և կարգեցաք իսկ. և որք ի միջոցս կաթուղիկոսացս, քահանայք հոգաբարձուք կալեալ են ամս ինչª ոչ համարեցայ պատշաճ գնոցայն ի կանոնս ընդունել զամս, այլ ընդտիկտիոնեան կարգաւ իբր զամսականս թագաւորաց ի թիւ ամաց աթոռակալացն հւաքեցի: Արարից և փոքր ինչ նախապատում, և ապա ի կանոնին յանձնւր ի տեղին դրոշմեցից: Նախ եկաց քահանայապետ Հայոց աշխարհիս սուրբն Գրիգորիո ի ԺԷ. ամի թագաւորութեանն Տրդատայ, և եկաց ամս Լ. սա է որդի Անակայ Պարթևի: որև Պալհաւիկ, և Արշակունիք, ի զաւակէն Աբրահամու ի Քետուրական ծննդոց: Եւ որդիք սրբոյն Գրիգորի, Արիստակէս Վրդանէս: Եւ որդիք Վրդանիսի Գրիգորիս և Յուսիկ: Եւ որդիք Յուսակննª Պապ և Աթանագինէս: Եւ որդիք Աթանագինի սուրբն Ներսէս, և որդիսրբոյն Ներսէսիª սուրբն Իսահակ. ի սմանէ բարձաւ ժառանգութրւն յազգականութենէ Գրիգորի: Իսկ որք արժանի եղեն աթոռոյ մեծի և աստիճանի կաթուղիկոսութեան Հայաստան աշխարհիª այսոքիկ են և այսչափ ամ: Սուրբն Արիստակէս ամս եօթն: Մեծն Վրդանէս եղբայր Արիստակիսի ամս ԺԷ: Ս. Գրիգորիս որդի Վրդանիսի ամս երեք: Ս. Յուսիկ եղբայր նորին ամս երեք: Փառներսէ յայլումն ազգէ, ի Տարօն գաւառէնª յԱշտիշատ գեղջէ ամս երեք: Ս. Ներսէս որդի Աթանագիէի, թոռն Յուսկան' ամս ԼԴ. Շահակ Աղբիանոսի ի յԱրքայ ի Մանազկերտ Գեղջէ ամս Դ. (Զ), Զաւեն եղբայր նորին ամս Դ: Ասպուրակէս եղբայր նորին ամս քսան: Ս. Սահակ որդի ս. Ներսէսի ամս (ԽԵ):

Աստանօր դադարէ հայրապետութիւն ի տանէ ս. Գրիգորի: Սուրմակ հակառակ ս» Սահակայ ի գաւառէն Բզնունեաց, ի գեղջէն Արծկէոյ ի Վռամայ կացեալ հայրապետ ամ մի հալածեցաւ ի նախարարացն Հայոց: Իսկ զկնի մահուանն Սահակայ դարձեալ յաջորդէ զամս վեց: Յովսէփ ի գեղջէն Հողոցմանց յաշակերտացն ս. Մեսրոպայ, ամս Ը: Սա չարչարեալ Յազկերտէ ընդ ս. Ղևոնդեանցն պսակի իՔրիստոս: Գիւտ ի գաւառէն Վանանդայ յՕդմսու գեղջէ ամս տասն. սա հաստատեաց զաթոռ հայրապետութեան ի Դուին ի սադրելոյ սրբոյն Վարդանայ: Ապա Յովհան ազատ, ի տանէ Մանդակունոյ ԺԲ: Սա յարդարեալ քարոզս 1 և զաղօթմատուցն, 2 և երգս հոգևորս ի փառս Աստուծոյ: Բաբգէն ի Վանանդայ յՕմսոյ գեղջէ ամս վեց: Յաւուրս սորա ի սադրելոյ Յոյնք և ամենայն յԻտալիա, և Հայք և Վիրք առհասարակ նզովեցին զժողովն Քաղկեդոնի, և զտումարն Լևոնի, և միաբան խոստովանեցին զուղղափառ հաւատս առաքելական եկեղեցւոյ ի ժամանակս Զենոնի և Անաստասայ ուղղափառ թագաւորաց: Ապա Սամուէլ ի Բզնունեացª ի գեղջէ յԱրծրունեաց 1 ամս տասն: Մուշեղ ի Կուտայիցª ի գեղջէն Այլաբերից ամս ութն: Սահակ ի Հարքայ, ի գեղջէն Զակայª ամս Է: Քրիստափոր ի գաւառէն Բագրեւանդեայ ի գեղջէ Տիրառոյ 2 ամս վեց: Ղևոնդ ի գաւառէն Բագրևանդայ առ բերանոյ ի գեղջէ փոքր Առ միսոյ 5 ամս երեք: Ներսէս ի գաւառէ Բագրևանդայ ի գեղջէն Աշտարակաց ամս ինն: Յօհաննէս ի Գաբեղէնից, ի գեղւէ Սինձեղու ամս ԺԵ: Մովսէս յԱրագածոտնէ, ի գեղջէ Արավարդայ ամս երեսուն: Ի սորա ժամանակն ԺԴ. ամի եդաւ հայ թուականն հրամանավ սորին: Աբրահամ Ռշտունեաց, ի գեղջէ յԱղփաթանից ամս ԻԴ (ԻԳ): Յաւուրս սորին ի բաց կացին Վիրք ի Հայոց և միաբանեցին ընդ Հռոմս ընկալեալ զտումարն Լևոնի: Յոհան ի Կոգովտէ ի գեղջէ Բագարանայ, ամս ԻԶ: Զսա Մուրիկ կացուցանէր կաթուղիկոս ի Բաժնի Յունաց, ի Ժամանակս Աբրահամու, և հաստատեց զաթոռն ի Կոտայսն: Կոմիտաս յԱրագածնօտէ, ի գեղջէն Ագցից Շինող վկայարանի ս. Հռիփսիմեայ ամս ութն: Քրիստափոր յազատ տոհմէ, յԱբրահամեան ազգէ, ամս Դ: Եզրի գաւառէն Նգայ, ի գեղջէն Փառազնակերտէ ամս տասն: Տէր Ներսէս ի Տայոց ի գեղջէն իշխանանց ամս Ի: Սա արդարեալ շինէ զփարախ բանաւոր հօտին ի Վաղարշապատ քաղաքին, այլ և զվկայարան ս. Սարգիս ի Դուին, և զքաւարան Վիրապին Արտաշատ քաղաքին: Տէր Անաստաս ի Մասեացոտնէ ի գեղջէ Ակուստոյ ամս վեց: Տէր Եղիշէ ի Վանանդայ յՕթմսոյ գեղջէ ամս տասն, Տէր Սահակ հայրենեօք, ի Ձորոյփորոյ յԱրքուշին գեղջէ ամս ԺԷ: Սա գերեալ յԱբդլայէ ի Դամասկոս, և փոխեալ ի Խառան վախճանի, և հրաշալի նշան ի մահուան օրն նորա տեսանի զօրապետին Տաճկաց, որ Ոստիկան էր Հայոց, բազում բարիս և ողորմութիւնս առնէ Հայոց ազգին: Տէր Եղիայ ի գաւառէն Եղիովտայ, ի գեղջէն Արճիշոյ եպիսկոպոսութեան Բզնունեաց ի ՃԺԲ. թուին Հայոց յաջորդեաց զաթոռ հայրապետութեան Հայոց ամս ԺԳ. Տէր Յոհան իմաստասէրն ի Տարշեաց գաւառէն, ի գեղջէն Օձնոյ ամս ԺԵ: Տէր Դաւիթ ի Կոտայից գեղջէն Երեմոնայª ամս ԺԳ: Տէր Տրդատ ի Վանանդայ յՕթմսու գեղջէ, ամս երեք: 1 Տէր Տրդատ ի տասնաւորացն ամ մի և երեք ամիս: 2 Տէր Սիօն ի գաւառէ Արածի, ի գեղջէ Բիսովնից 5 ամս ութն: Տէր Եսայի ի Նգայ 4 յԵղապատրշոյ ամս ԺԴ: 5 Տէր Ստեփաննոս ի Դուին ամս երկու: Տէր Յովափիոս 6 ի տանէն_ամ մի: Տէր Սողոմոն ի Գառնոյ ամ մի: Տէր Գէորգ յԱրակածոտնէ ի Բիւրականէ ամս երեք: Տէր Յովսէփ յԱրակածոտնէ յեկեղեցւոյ ս. Գրիգորի ամս ԺԵ: 7 Տէր Դաւիթ ի Մաղազայ, ի գեղջէն Կաղաղոյ 8 ամս ԻԷ: Տէր Յոհաննէս ի Կոտայիցն, գեղջէ Յովայիցն ամս ԻԲ: Տէր Զաքարիայ ի Կոտայիցն, ի գեղջէն Ձագայ ամս ԻԲ: Տէր Գէորգ ի Գառնոյ ամս ԻԱ: Յաւուրս սորա կացուցանեն թագաւոր Հայոց զԱշոտն Բագրատունի զորդին Սմբատայ Բագրատունի սպարապետին Հայոց, թուին ՅԺԳ. (864): Տէր Մաշտոց յԱրակածնոտնէ, ժառանգաւոր վկայարանին Թէոդորոսի իգեղջէ Ընձեղիվարդ, ամիսս եօթն: Տէր Յոհաննէս հարազատն նորին յաջորդէ զաթոռն, յորում ամ էր Հայ թուականն ՅԽԶ. (897) ամս ԺԱ: 9 Տէր Եղիսէ տարիս երեք: Տէր Անանիայ ամս ԻԲ: Տէր Վահանիկ ամս Բ: Տէր Ստեփաննոս Ընդակերն ամս երեք: Տէր Խաչիկն ամս ԻԱ: Յետ սորա 10 առանց վերադիտողի մնացեալ աշխարհս Հայոց. իսկ Գագիկ Շահանշահ ժողովեալ զամենայն եպիսկոպոսունս և

զհարսª ձեռնադրեն զտէր Սարգիս հայրապետ յաթոռ ս. Գրիգորի որ էր Հայոց թուին ՆԽԱ. (992): Իսկ ի ծննդենէ Փրկչին ՋՂԷ. (997) սա նմանեալ որբոյն Գրիգորի մերոյ Լուսաւորչին: Շարից հայրապետացն Հայոց յայտարարութիւն: Երանելոյն Յովհաննիսի կաթողիկոսի Հայոց, որ և դարձեալ մաշեալ յորջորջի, թէ ոյք էին կամ ուստի և քանի ժամանակս կալան զաթոռ սուրբ առաքելոյն Թադէոսի: Իրաւունս և զայս ես Յովհանէս կաթողիկոս Հայոց համարիմգրով դրոշմել զանուանս հայրապետացն Հայոց զարանց Աստուծոյ: Որք արժանի գտան աթոռոյ սրբոց առաքելոց Բարդողոմէոսի և Թաթէոսի, և նոցունց հետևողի սրբոյն Գրիգորի, և որք զկնի նոցին կացին աթոռ նոցին: Եթե ո±յք և ուստի±, և որչափ կացին իւրաքանչւր ոք յառաջնորդութեան իւրեանց: Առաջին յետ առաքելոցն սրբոց, Բարդողոմէոսի և Թաթէոսի, որք վիճակեցան ի Տեառնէ քարոզք և աւետարանիչք Ասքանազեան գրոհիս, և վարդապետք եղեն Քրիստոսի աստուածպաշտութեան: Զկնի ՄԿԶ. ամաց անցելոց կատարման նոցա, փոխանորդէ զաթոռ առաքելութեան նոցա երիցս երանեալն Լուսաւորիչն Գրիգորիոս, Պարթևն մեծ, Սուրեան Պալհաւ, Արշակունի յազգէ երկնատեսակ փառօք զարդարեալ, լաւն և վեհն ի բնաւ իսկ ի դասս եպիսկոպոսապետաց, որ և ծնող մեր ըստ աւետարանին, և նախահայր արտադրիւր, որ եբաց զդուռն լուսոյ ճշմարիտ աստուածգիտութեան Հայաստանեայս ազգի: Սա յետ Է. և Ժ. ամի թագաւորութեան Տրդատայ կացեալ յաթոռ հայրապետութեան, քաղաքավարէ զառաքելական տուչութիւն ամս Լ: Եւ էր ինքն յետ Բ. առաքելոցն երրորդ: Չորրորդ յետ նորա տէր սուրբն Ռըստակէս որդի նորին ամս Է: Հինգերորդ, տէր սուրբն Վրթանէս եղբայր Ռստակէսի ր որդի որբոյն Գրիգորի, ամս ԺԵ: Վեցերորդ տէր ս. Գրիգորիս, որդի Վրթանիսի, ամս Գ, Եօթներորդ տէր ս. Յուսիկ Յեղբայր Գրիգորիսի, որդի Վրթանիսի, ևթոռն ս. Գրիգորի, ամս Գ.: Ութերորդ տէր ս. Փառներսեհ, ոչ, ի Պալհաւեան ազգէ, այլ էր ոմն ի գաւառէ Տարօնոյ ի գեղջէ Աշտիշատից, ամս Գ: Իններորդ տէր ս. Ներսէս, որդի Աթանագինէի, թոռն Յուսկաննթոռին ս. Գրիգորի, ամս ԼԴ: Տասներորդ, ս. Սահակ եղբայր Ադրիանոսի Հարքայ եպիսկոպոսի, ի գեղաքաղաքէ Մանազկերտէ ամս Զ: ԺԱ: Տէր Զաւէն եղբայր նորին ամս Գ: ԺԲ: Տէր Ասպորակէս եղբայր նոցին, ամս Ե: ԺԳ: Տէր ս. Սահակ ի ՍուրէննՊալհաւէ, որդի ս. Ներսէսի, թոռն Աթանագինէի, թոռին ս. Գրիգորի ամս ԽԱ: Աստանօր դադարումն առնու Հայոց հայրապետութիւն լինել ի տանէ և յազգէ ս. Գրիգորի: ԺԴ: Սուրմակ հակառակ աթոռոյ սրբոյն Սահակայ կացեալ հրամանաւ Վռամայ Պարսից արքայի, որ էր ի գաւառէ Բզնունեաց, ի գեղջէ Արծկէոյ, որ զմի ամ կալաւ զաթոռս սրբոյն Սահակայ, ապա հալածի ի նախարարացն Հայոց: Իսկ զկնի կատարման սրբոյ դարձեալ ունի զաթոռ նորին, այլ ևս ամս Զ: ԺԵ: Տէր ս. Յովսէփ, ի գաւառէ Վայոցձորոյ, ի գեղջէ Հողոոցմանց յաշակերտութենէ ս. Մեսրոպայ, ամս Ը: Սա չաչարեալ Յազկերտէ անօրինէª ընդ սրբոց Ղևոոնդեանցն պսակեցաւ ի Քրիստոսէ: ԺԶ: Տէր Գիւտ ի գաւառէ Վանանդայ ի գեղջէ Օթմսոյ յաշակերտութենէ ս. Սահակայ ամս Ժ: Սա կացեալ ընդ առաջ ամս Թ հաստատեաց զաթոռ հայրապետութեան ի Դուին քաղաքի, ի սադրելոյ ս. Վարդանայ և այլոց նախարարացն: ԺԷ: տէր ս. Յոհան Մանդակունին յազատ տանէ, ամս Զ: Սա նախագիր գտաւ Հայաստանեայցս ժամանակագրութեանց, սքանչելապէս յարդարեալ քարոզս և աղոթամատոյցս և երգս հոգևորս ի փառս Աստուծոյ: ԺԸ: Տէր Բաբգէն ի գաւառէն Վանանդայ, ի գեղջէ յՕթմսոյ ամս Զ: Յաւուրս սորա ի սորին իսկ ի սադրելոյ, և ի հոգևոր աշխատութեանց և ջանից, Յոյնք և ամենայն Յիտալիայ, և Ասորեստան և Հայք, և Վիրք և Աղուանք առ հասարակ ի միասին նզովեալ զժողովն

Քաղկեդոնի և զտոմարն Լևոնի, և միակարգ միակամութեամբ խոստովանեցին զուղղափառ հաւատոյ դաւանութիւն առաքելական եկեղեցւոյ, ի ժամանակս Զենոնի և Անաստաս բարեպաշտ թագաւորացն Հռոմայեցոց: ԺԹ: Տէր Սամուէլ ի գաւառէ Բզնունեաց, ի գեղջէ Արծկէոյª ամս Ժ: Ի: Տէր Մուշէ ի գաւառէ Կոտայից ի գեղջէ Ալաբերիցª ամս Ը: ԻԱ: Տէր Սահակ, ի գաւառէ Հարքայ ի գեղջէ Ձակայª ամս Է: ԻԲ: տէր Քրիստափոր, ի գաւառէ Բագրևանդայ ի գեղջէ Տիրառիճոյ, ամս Զ: ԻԳ: Տէր Ղևոնդ ի գաւառէ Առբերանոյ ի գեղջէ փոքր Առեստոյ, ամս Գ: ԻԴ: Տէր Ներսէս, ի գաւառէ Բագրևանդայ, ի գեղջէ Աշտարակոյ, ամս Թ: ԻԵ: Տէր Յոհաննես ի գաւառէն Գաբեղէնից, ի գեղջէ Սինձեղևան, ամս ԺԵ: ԻԶ: Տէր Մօսէս ի գաւառէ Արագածոտան, ի գեղջէ Եղիվարդայ, ամս Լ: Ի տասներորդ ամի աթոռակալութեան սորա, ի սորին իսկհրամանէ եղաւ թուականութիւնս Թորգոմեան և պատճէն տոմարի ըստ Հայ ամսոց: ԻԷ: Տէր Աբրահամ ի գաւառէ Ռշտունեաց, ի գեղջէ Աղբիթանից, ամս ԻԳ: Ի յաւուրս սորա ի բաց կացին Վիրք ի միաբանութենէ Հայոց և հաճեցան լինել կցորդ չար աղանդոյն Քաղկեդոնականաց. փոփոխել զսահման հարցն սրբոց, և մոռացան զաստուածեղեն ուխտն: ԻԸ: Տէր Յօհան ի գաւառէ Գոգովտէ ի գեղջէ (Գ) Բագարանէ ամս ԻԶ. զսա Մօրիկ կայսրն Հոռոմոց կացոյց կաթողիկոս Հայոց ի բաժնի Յունակն կողմանն ի ժամանակս Աբրահամայ մեծի և կարգեաց զտուն հայրապետութեան Յոհան ի Կոտայս գաւառի ի գեղն Աւան: ԻԹ: Տէր Կոմիտաս ի գաւառէ Արագածոտանէ ի գեղջէ Ախցից, շինող մեծի վկայարանի սրբոյն Հռիփսիմեայ, կացեալ ամս Ը: Լ: Տէր Քրիստափոր յազատ տանէ յԱբրահամեան յանուանեալ տոհմէ ամս Դ: ԼԱ: Տէր Եզր ի գաւառէն Գայի ի գեղջէ Փառաժնկերտէ, սնեալ ի տան կաթողիկոսարանի, ամս Ժ: ԼԲ: տէր Ներսէս ի գաւառէ Տայոց ի գեղջէ Իշխանաց, ամս Ի: Սա աստուածայնովն ջեռեալ նախանձու երկասիրաբար յարդարեալ շինէ զբազմապայծառ փարախ բանաւոր ոչխարաց ի Վաղարշապատ քաղաքին, այլ և վկայարան ս. Սարգսի ի Դուին քաղաքի, այլ և զքաւարան վիրապին սրբոյ ի Յարտաշատ քաղաքի: ԼԳ: տէր Անաստաս ի գաւառէ Մասեացոտանէ ի գեղջէ Կռոյ ամս Զ: ԼԴ: Տէր եղիայ ի գաւառէ Վանանդայ ի գեղջէն Օթմսոյª ամս Ժ: ԼԵ: Տէր Սահակ հայրենօք ի Ձորափորոյ ի գեղջէն Արքուաշինոյ. և մայրենօք ի Մաղաղայ, ի գեղջէ ի Բերդկանց յեպիսկոպոսութենէ Ռաստակացª ամս ԺԷ: Սա գերեալ ի ժանդագործ ոստիկանէն Աբդլայէ ի Դամասկոս առաքի, և անտի փոխի ի Խառան, և վճարի ի կենաց աստի, և հրաշալի իմն նշանս ի մեռելութեան նորա տեսեալ Օկպային զօրավարին Տաճկաց, որ ոստիկան էր Հայոց, բազում այցելութիւն և ողղորմութիւն ի ձեռն այնորիկ գտանէին աշխարհս Հայոց ի թշնամեաց իւրեանց: ԼԶ: Տէր Եղիայ, ի գաւառէն Աղիովտայ, ի գեղջէն Արճիշոյ, եպիսկոպոսութենէ Բզնունեաց: ամս Գ. ի ՃԾԳ. թուականութեան աշխարհիս Հայոց: Լէ: Տէր Յօհաննես Իմաստասէր, ի գաւառէ Տաշրա ի գեղջէ Ուձնայ ամս ԺԱ: ԼԸ: տէր Դաւիթ, ի գաւառէ Կոտայից, ի գեղջէ Արամունից, ամս ԺԳ: ԼԹ: տէր Տրդատ ի գաւառէն Վանանդայ, ի գեղջէ Յթմսոյª ամս ԻԷ: Խ: տէր տրդատ միւս ի դասնաւորաց ամս Գ: ԽԱ: տէր Սիոն ի գաւառէ Արածայ ի գեղջէ Բուաւնից, ի նմին կաթողիկոսարան սնեալª յեպիսկոպոսութենէ Աղձնեացª ամս Ը: ԽԲ: տէր Եսայի ի գաւառէն Գայի ի գեղջէ Եղիպատրուշոյ, ի տղայական հասակի ի կաթողիկոսարանի սնեալ, յեպիսկոպոսութենէ Գողթան ամս ԺԳ: ԽԳ: Տէր Ստեփաննոս ի Դուին քաղաքի ամս Բ:

ԽԴ: Տէր Յովաբ ի յոստանէն, ի կորայ պաղինայ Ապարանիցնամս կէս: ԽԵ: տէր սողոմոն ի քաղաքէն Գառնոյª մի ամ: ԽԶ: Տէր Գեորգ ի գաւառէ Արագածոտանէ, ի գեղջէ Բոյրականէ ամս Գ: ԽԷ: տէր Յովսեփ ի գաւառէ Արագածոտանէ, ի մայրաքաղաքէ յեկեղեցւոյն սրբոյն գրիգորիª ամսª ԺԱ: ԽԸ: տէր Դաւիթ ի գաւառէ Մազազայ, ի գեղջէ Կակաղոյª ամս ԻԷ: ԽԹ: տէր յովհաննէս ի գաւառէ Կոտայից, ի գեղջէ Ովայից, ամս ԻԲ: Ծ: Տէր զաքարիայ ի գաւառէ Կոտայից ի գեղջէ Ձագա ամս ԻԲ: ԾԱ: տէր Գէորգ ի գեղաքաղաքէն գառնոյ ամս ԻԱ: Յաւուրս սորա կարգեալ կացուցանեն թագաւոր Հայաստանեայց զԱշոտ Բագրատունի զորդի Սմբատայ Բագրատունոյ սպարապետի Հայոց և ի վաղնջուց խափանեալ թագաւորութիւն կրկին նորոգումն առնոյր: ԾԲ: Տէր Մաշտոց, այրն Աստուծոյ յԱրագածոտանէ գաւառէ, յայրենօք ժառանգաւոր գոլով վկայարանի մեծի նահատակին Թէոդորոսի որ է ի գեղն Եղիվարդ: Սա ի տղայական հասակէ կրօնաւորեալ ճգնողական հանդիսիւ, և խստամբերեր վարուք, և խոտաբուտ ճաշակուք անցուցեալ զամենայն ժամանակս կենաց իւրոց: Եւ ի ծայրս բոլոր առաքինութեանց հասեալ առաւել պայծառանայր ի մէջ եղբարց բազմաց: Յետ որոյ և օծաւ իսկ ի քահանայապետութիւն Հայոց և ոչ աւելի քան զեօթն ամիս կալեալ. փոխեցաւ յաշխարհէս ի հանդերձեալսն. և հուսկ յետոյ քան զամենեսեան զնոսա. ես հէքս և թշուառականս Յովհաննէս որ յաշակեևտութենէ նորին երանելոյ Մաշտոցի, այլ և արեանհարազատ և մերձաւոր գոլու նմա. և հայրենօք ի մեծ դաստակերտ Դրասխկերտէ յետ սուղ ժամանակաց փոխադրութեան կենաց առն Աստուծոյ ընկալայ զաթոռ նորին, երա±նի թէ և զօրինակն: Հանդիպիւր յայսմ ժամանակի թիւ Թորգոմեան շրջանիս. ՅԽԶ. և այսպէս ինև հանդերձ լցեալ եղև թիւ յոբելեանին յիսներեկի համարոյ հայրապետութեանս հայոց, որ սկիզբն առ յերջանիկ և ս. Լուսաւորչէն Գրիգորէ մինչև ցարդ ևս: Այս ստոյգ է և ճշմարիտ ի փառս Աստուծոյ: Պատմական տուեալներին հետևելով կունենանք Հայաստանեայց ս. եկեղեցու ընդհանրական հայրապետների այս շարքը: 1. Ս. Գրիգոր Լու 40. Տ. Ստեփաննոս »787 սաւորիչ մինչև 325 41. Տ. Յովաբ »788 2. Արիստակէս »332 42. Տ. Սողոմոն »789 3. Ս. վրթանես »348 43. Տ. Գէորգ Ա. »792 4. Ս. Յուսիկ »355 44. Տ. Յովսէփ »803 5. Տէր Փառներսէհ »364 45. Տ. Դաւիթ Բ. »830 6. Տէր Սահակ Ա. »366 46. Տ. Յովհաննէս Գ. »852 7. Ս. Ներսէս մեծն »373 47. Տ. Զաքարիա »874 8. Տ. Շահակ »375 48. Տ. Գէորգ Բ. »895 9. Տ Զաւէն »378 49. Տ. Մաշտոց »896 10. Տ. Ասպուրակ »383 50. Տ. Յովհաննէս Դ 897-919? 11. Ս. Սահակ »439 51. Տ. Թէոդորոս մինչև 930 12. Ս. Մեսրոպ »440 52. Տ. Եղիսէ »937 13. Ս. Յովսէփ »454 53. Տ. Անանիա »965 14. Ս. Գիւտ »479 54. Տ. Վահանիկ »970 15. Ս Յովհան Ման55. Տ. Ստեփաննոս Բ. »972 դակունի »487 56. Տ. Խաչիկ Ա. »992 16. Տ. բաբգէն »493 57. Տ. Սարգիս 992-1021 17. Տ. Սամուէլ »502 58. Տ. Պետրոս մինչև 18. Տ. Մուշեղ »510 59. Տ. Գրիգոր Բ. »1108

19. Տ. Սահակ »517 60. Տ. Բարսեղ »1110 20. Տ. Քրիստափոր Ա. »523 61. Տ. Գրիգոր Գ. »1116 21. Տ. Ղևոնդ »546? 62. Տ. Ներսէս Դ. »1173 22. Տ. Ներսէս Բ. »556 63. Տ. Գրիգոր Դ. »1191 23. Տ. Յովհաննէս Ա. »572 64. Տ. Գրգոր Ե. »1194 24. Տ. Մովսէս »602 65. Տ. Գրիգոր Զ. »1203 25. Տ. Աբրահամ 607-616 66. Տ. Յովհաննէս Դ. »1212 26. Տ. Կոմիտաս մինչև 625? 67. Տ. Դաւիթ »1213 27. Տ. Քրիստափոր Բ. 628-631 Տ. Յովհաննէս կրկին »1220 28. Տ. Եզրաս մինչև 642 68. Տ. Կոստանդին Ա. »1267 29. Տ. Ներսէս »662 69. Տ. Յակոբ Ա. »1287 30. Տ. Անաստաս »671 70. Տ. Կոստանդին Գ. »1289 31 Տ. Իսրայէլ »681 71. Տ. Ստեփաննոս Բ. »1292 32. Տ. Սահակ »698 72. Տ. Գրիգոր Է. »1306 33. Տ. Եղիա »716 Տ. Կոստանդին կրկին »1323 34. Տ. Յովհաննէս բ.»727 73. Տ. Կոստանդին Գ. »1328 35. Տ. Դաւիթ Ա. »741 74. Տ. Յակոբ Բ. »1342 36. Տ. Տրդատ Ա. »767? 75. Տ. Մխիթար »1356 37. Տ. Տրդատ Բ. »769 Տ. Յակոբ Բ. վերստին »1359 38. Տ. Սիօն » 76. Տ. Մեսրոպ »1372 39. Տ. Եսայի »785 77. Տ. Կոստանդին Դ. »1374 78. Տ. Պողոս Ա. »1378 85. Տ. Պօղոս »1480 79. Տ. Թէոդորոս »1396 86. Տ. Կոստանդին »1439 80. Տ. Կարապետ »1398 87. Տ. Յովսէփ Գ. »1440 81. Տ. Դաւիթ »1402 88. Տ. Գրիգոր Թ. »1441 82. Տ. Կարապետ Բ. »1409 (տես. և Առաքել պատմ. ԼԱ.) 83. Տ. Յակոբ Գ. »1412 84. Տ. Գրիգոր Ը. »1418 Փոխադրութիւն հայրապետական Գահի ի Ս. Էջմիածին 1441 Եզնիկի յուշագրութիւնը դնումէ մի Սահակ Ս. Ներսէսից յետոյ մինչդեռ նոյնը յիշւումէ Փաւստոսի III, ԺԷ. պատմութեան մէջ փառինից զկնի. այս հաւանական է, մանաւանդ որ առ կայսրն Յոբիանոս գրուած մի խնդրագրի մէջ ստորագրուած կայ և Սահակ եպիսկոպոս հայոց, (տես. Սոկրատ III, 25): Իսկ Ներսէս Մեծից յետոյ յիշուած Յուսիկն (Փաւստոս V, ԻԹ) ուղղակի սխալ պետքէ համարել, թէև Է. դարի անանուն Յոյն պատմիչ մի ևս յիշումէ, (Combefis ի հրատարակութիւն, Զեկուցումն յաղագս շարից քահանայապետաց ի Ս. Գրիգորէ մինչև ցայժմ . . . . էջ 272) վասն զի այդ գլուխը ընդհատումէ Ներսէս Մեծի պատմութիւնը, մանկական հէքիաթ է պարունակում և կատարելապէս հակասումէ յետոյ, մանաւանդ վերջում պատմուածներին: Սակայն և այնպէս Փաւստոս «փոխանակ նորա» է կոչում, ուրեմն փոխանորդ էր (հմմտ. IV, ԺԵ. որ դեռ Ներսէս Մեծի օրով ձեռնադրւումէ ոմն Չունակ): Ս. Յովսէփից յետոյ Մովսէս և Մելիտէª ըստ երևոյթին տեղապահներ են եղելª և Փարպեցու խօսքերը (էջ 333) դոցա կաթուղիկոսութեան մասին կեղծումն է, որպէս ցոյց է տալիս թէ խօսքի կարգը, կրկնութիւնն և թէ դոցա ոչ մի պատմութեան մէջ չյիշուիլը: Իսկ ապա գահակալել է շուրջ 457 թուին Գիւտ, որ 469 ին տարուեցաւ Պարսկաստան և մեռաւ 479ին: Այդ բացակայութեան միջոցին տեղակալել է անշուշտ Յովհան Մանդակունի և ապա գահակալել: Իսկ նորանից յետոյ Քրիստափոր Ա. Չամչեանի ստեղծակն է: Յիշելի է և այս, որ կանոնաւոր ընտրուած և ազգից և եկեղեցուց ընդհանրական հայրապետներ ճանաչուածներն են միայնճշմարիտ կաթուղիկոսներ, որոնք պէտք է դրուն այդ սրբագումար

շարքի մէջ: Իսկ թուականների նկատմամբ կաթուղիկոսների տարեթուերը կարող են միայն իւրաքանչիւրի գահակալութեան վերջն որոշել, բայց ոչ սկիզբը, վասն զի, որպէս տեսնումենք հէնց վերևի ցանկի նախաբանից, յաճախ թափուրութեան տարիները գումարումէին յաջորդող հայրապետի տարիների հետ: Իսկ այդ թափուրութիւնըª գիտենք որª շատ յաճախ էր պատահում քաղաքական հանգամանքների պատճառով: Տես. և Մխիթար Այրիվանեցի, Պետերբ. 1867 էջ 2021: Լուսաւորչից առաջ պատմութեան համար ևս աւելորդ չէ դնել այստեղ մի հետաքրքրական տեղեկութիւն: Յիշատակագրութիւնք եպիսկոպոսաց Առաքելական վիճակիս Արտազուª զոր գտաք ի հին յիշատակարանէ միոջ, որ էր գրեալ, ՂԸ թուական Հայոց, ձեռամբ Յօհաննէս սպասաւորի, ի սուրբ ուխտէն Մաղարթայ, այսպէս: Յաջորդք առաքելական վիճակիս Արտազու և հրաշագորշ սուրբ շիրմիս առաքելոյն Թադէոսի, այն որ զԱբգար բարեպաշտ թագաւորն մեր բժշկեաց յՈւռհայ, և եթող անդ եպիսկոպոս ամն խոյրարար Արքայի, որ Թադդէ կոչի, և անտի եկն ի գաւառս Շաւարշան քաղաք Հայաստանի, յամս Սանատրուկ թագաւորի Արշակունեաց, և լուսաւորեաց անդ Աւետարանական լուսով զհաւատացեալս և ձեռնադրեաց Զաքարիա աշակերտ իւր եպիսկոպոս քաղաքին, և ինքն գնաց յայլ կողմունս աշխարհին աշակերտէլոց զամենայն հեթանոսս: Այս Զաքարիա ասի լինել նահատակեալ յԵրուանդ արքայէ Հայոց, զկնի ԽԲ. ամի, համբառնալոյ Փրկչին, և յետ սրբոյն կարգեցին եպիսկոպոս Զեմենտոս սա իբր Դ. ամ հովուեաց հաւատացեալսն Քրիստոսի և վախճանեցաւ: Ապա Ատրներսեհ եպիսկոպոս. սա յետ կառավարելոյ զժողովուրդս, ԺԵ.ամ, նահատակեցաւ ի բարբարոսաց: Սորա յաջորդեաց Մուշէ, կամ Մուշեղ եպիսկոպոս յերկրէն Պարսից. սա յետ կառավարելօյ զժողովս սրբոց ի թագստեան, իբր Լ. ամ վճարեաց զկեանս իւր: Շահէն եպիսկոպոս, ամս ԻԵ սորին յաջորդ յիշատակի ուրոյն Շաւարշ անուն եպիսկոպոս Աղուանից, որ իբր Ի. ամ կառավարեալ է զհօտըն Արտազու էջ և յետ սորին, Ղևոնդիոս եպիսկոպոս, եկաց իբր զամս ԺԷ. սա ի ժամանակս Աւրելիոսի կայսեր Հռովմայ և Վաղարշու թագաւորի Հայոց, նահատակեցաւ ի Շաւարշան տեղւոջն: զկնի սորին չկարացաք գտանել, թէ ո±յք յաջորդեալ են, ի տեսչութիւն եկեղեցւոյ, առաքելական վիճակիս Արտազու: Այլ ասի թէ ի ժամանակս սրբոյն Գրիգորի Պարթևի, լեալ իցէ քրիստոնեութիւն ընդ նմին և տեսուչ եկեղեցւոյ ի թաքուն և ի խաւարչուտ տեղւոջ: Բայց ի լուսաւորութենէն Տրդատայ մեծի արքայի Հայոց, և բուանդակ լուսաւորութեան տանս Թորգոմայ, որ եղև առաքելաջան քարոզութեամբ սրբոյն Գրիգորի,որքան որ կարողացաք գտանել ի հին զրուցատրութենէ և արձանագրաց անտի հաւաքելով մի առ մի դիցուք աստ, և դու ընգալ և շատասջիր ով հանդիպող, և յիշեա զմեղապարտ ոգի Յօհաննէսս, սպասաւոր բանին, զի բազումս աշխատ եղէ զի գտանիցեմ զժամանակագրական թիւն: Այլ որքան գտաք գործակցութեամբ հոգւոյն, նշանակեսցուք: Արդ յետ լուսաւորութեան աշխարհիս Հայոց, որ եղև ի ձեռն սրբոյն Գրիգորի հովուապետութեան. կարգեաց զբոլոր հայաստան աշխարհս առաջնորդ և տեսուչ հաւատացելոց, հրամանաւ քաջին տրդատայ արքային հայոց բարեպաշտի. յայնժամ ասի թէ ըստ խնդրանաց եկեղեցւոյն Աղուբիոս անուն ոմն ձեռնադրեաց եպիսկոպոս, առաքելական վիճակին Արտազու. սա կացեալ է եպիսկոպոսութեանըն անդ ամս ԻԵ: Զկնի սորին կարգեալ է եկեղեցին Դանիէլ անուն ոմն եպիսկոպոս. սա կացեալ է յամս, ԺԸ: Յետ սորա Վրթանէս եպիսկոպոս յամս Զ: Ստեփան եպիսկոպոս, յամս. Իսրայէլ եպիսկոպոս յամս: Թադեոս եպիսկոպոս. սա կացեալ յամս Լ: Ներսեհ եպիսկոպոս. զսմանէ ասեն թէ, գնացեալ է զԱղուանս քարոզութեան. ի ժամանակս արիական պատերազմին սրբոց Վարդանանց. և յետ նորա կարգեալ են եպիսկոպոս վիճակիս զՄկրտիչ բարեբարոն Սիւնեաց, որ հովուեաց զեկեղեցին, զամս ԻԲ: Գրիգոր եպիսկոպոս նահատակ զամս ԺԶ: Վահան եպիսկոպոս. զամս: Յակոբ եպիսկոպոս զամս: Մանուէլ եպիսկոպոս զամս: Ապա զկնի սորին Բարդուղիմէոս եպիսկոպոս, որ ի ժամանակս նորոգութեան Հայ.թուականին հասեալ է: Բայց ի սոցանէ չկարացաք գտանել ասէ հաւաքողն յիշատակագրութեանս, թէ ո±յք, և զո± ոք կարգեալ եղև տեսուչ յայսմ վիճակիս, յաղագս կործանման և աւերման քաղաքիս և վանուցս, ի ձեռս բռնաւորաց և շարժից:

Սոյնպէս և մեք զբազումս աշխատեցաք բայց չկարողացաք գտանել, ուստի կրկին նորոգեցաք բազում աշխատութեամբ սուրբ ուխտս, թվին. ՉՀԸ: Արդ յիշեցէք ի մաքրափայլ յաղօթս ձեր, ով ընթերցօղք, զվերոյիշեալ Յոհաննէս վարդապետն զհաւաքողն այսմ շարագրութեանս ընդ նմին սպասաւորս սրբոյ առաքելոյն շիրմի,և իբր դէտս Արտազու գաւառին Զաքարիա. գրեցաւ թվին. ՉՀԹ: Այլ և գտաք այլ պատմութիւն մի հնագոյն և անվերծանելի զոր շարունակաբար անցուցեալ էր ի գիր յաջորդութիւն սուրբ առաքելոյն, Թադէոսի ի Կեւարիայ Կապադովկացոց վիճակին, ի Թէոփիլոսէ աշակերտէ առաքելոյն, գրեալ հանդերձ ժամանակագրութեամբ, և անուն նորին Ստեփաննոս տարյնացի, որ էր աշակերտ սրբոյն Մեսրուպայ: Ուստի մեծաւ փափագանօք և բազում տաժանմամբ գաղափարեցի զի մի կորիցէ իսպառ: Քանզի ոչ էի դիպեալ ուրեք մատենի. վասն որոյ որքան մարթացաք հանել ի լոյս, ի մատենէ անտի, համառոտիւ կարգեսցուք, աստ ցսուրբն Գրիգոր Լուսաւորիչ. և անտի մինչև ցսուրբն Բարսեղ Կեսարացի: Յետ աւետարանական քարոզութեանց սուրբ առաքելոյն և առաջին լուսատուին մերոյ, Թադէոսի, ազգմամբ Սուրբ հոգւոյն, ի վերին Հայաստանէ եհաս ի քաղաքն Կապադովկացւոց Հայաստան աշխարհիս, քարոզեաց անդ Աւետարանն Քրիստոսի, և արար բազում սքանչելիս, և եթող անդ աշակերտն իւր, թէոփիլոս, կարգելով եպիսկոպոս յայնմ վիճակին, որ Անտիոքացի յորջորջէր: Առ սա գրեաց ասեն սուրբն Ղուկաս, զաւետարանն և զպրակս առաքելոցն: Եւ ինքն առաքեալն դարձաւ վերստին ի վերին Հայս. և Թէոփիլոս զկնի վարդապետին իւրոյ Թադէի, եկաց անդ ի Կեսարիա իբր յամս, ԻԴ. ուր բարւոք կառավարելով զեկեղեցին Քրիստոսի, փոխեցաւ յաստեացս: Սորա աշակերտ և յաջորդ եկաց Երուանդ եպիսկոպոս ի նահանգէն Գամրաց. ասեն զսմանէ թե լեալ է երկրորդ եպիսկոպոս Կապուտակացւոց աշխարհին: Սա ևս իբր ԺԳ. ամ հովուելով զեկեղեցին, վճարեաց զկեանս իւր: Սորին յաջորդ եկաց Սիւքիանոս եպիսկոպոս ի նոյն նահանգէն Կեսարիոյ, որ բազում սքանչելիս առնէր. սա յետ հովուելոյ զեկեղեցին, յամս վճարեաց զկեանս իւր բարի մահուամբ: Սորա յաջորդեաց Մէհրեւան, կամ Միհրան եպիսկոպոս որ էր քաղաքաւ Եդեսացի, սա կառաւարեալ զեկեղեցին, իբր յամս, ԺԳ: Ապա Ադրկոս եպիսկոպոս ԻԷ. ամ, սա նահատակեալ եղև յերկիրն իւր Սեբաստիայ, վասն ի Քրիստոս հաւատոցն: Ապա զկնի սորա Վլասիոս եպիսկոպոս յամս կառաւարեաց զհաւատացեալս ի Կեսարիա. յետ սորա վահան եպիսկոպոս յամս ԺԲ. նորին յաջորդ Ալփիանոս եպիսկոպոս յամս: Ապա Մեհրուժան եպիսկոպոս որ կառավարեաց զեկեղեցին Քրիստոսի, յամս ԻԵ: (Պենտանոս, որոյ յաջորդ Աղեքսանդրոսն, յիշէ. տես Եւսեբի, պատմ. Եկեղ դպ. Զ. գլ ԺԴ): Սորա յաձորդ եկաց Աղեքսանդր եպիսկոպոս որ ազգմամբ սուրբ Հոգւոյն գնաց յԵրուսաղեմ, և անդ կառավարեաց հաւատացեալսն Քրիստոսի, փոխանակ ծերոյն Նարկեսոսի եպիսկոպոսապետի, որպէս և ուսուցանէ քեզ Եւսիբի: Սա իբր Ժ. ամ կառավարեաց Կեսարացւոց եկեղեցին, զկնի սորա Արքեղայոս եպիսկոպոս յամս, յետ սորա յաջորդեաց Պարմելիանոս եպիսկոպոս, որ և արա զպատմութիւնս եկեղեցւոյն, և մեծի Խոսրովու թագաւորին մերոյ: Սա էր աշակերտ Որոգինէսի, և կրեաց վասն ճշմարտութեան բազում հալածանս և մաքառեցաւ բանիւ և թղթով ընդդէմ հերձապետին Պօզոսի Շամշտացւոյն, և փոխեցաւ ի կեանս բարի մահուամբ, եկաց յառաջնորդութեան, յամս ԻԸ: Ապա Կղեմէոս եպիսկոպոս, սա յետ,ԺԵ, ամ կառավարելոյ զեկեղեցին, նահատակեցաւ ի ժամանակս Դիոկղետիանոսի կայսեր Հռովմայեցոց, ի լիւսիոս դքսէն: Ապա զկնի սորին յաջորդեաց սուրբն Ղևոնդ, որ զԼուսաւորիչ Հայրն մեր ձեռնադրեաց արքեպիսկոպոս և քահանայապետ Տանս հայոց, և եկաց սա ի բազում ամս խաղախութեամբ և փառօք մինչև ի սուրբ ժողովն Նիկիոյ, որ եղև հրամանաւ մեծի կայսեր Կոստանդիանոսի, և զկնի ժողովոյն վախճանեցաւ սրբութեամբ կառավարեալ զհօտ իւր իբր յամս, ԼԳ: զկնի սորա յաջորդեաց Ղուկիանոս կամ Յղիւկիանոս, որ գրեաց բազում պիտանի ճառս եկեղեցւոյ: Սա կացեալ յաթոռ իւր իբր յամս, ԺԲ: Սորա յաջորդեաց Տիանէոս կամ Դիոնէսիոս յամս, ԻԵ. զկնի սորին, Եւսեբիոս, որ զսուրբն Ներսէս ձեռնադրեաց, սա կացեալ յաթոռ իւր սրբութեամբ, իբր յամս ԺԹ. յետ սորա յաջորդեաց սուրբն Բարսեղ, որ ի նոյն Կեսարիոյ Գամրաց ծնեալ էր: Սա երջանիկ և արդիւնաւոր գտաւ ի սուրբ Հարս, զի բազում ճառս և

կանօն գրեաց, և բարւոք կառավարեալ զեկեղեցին Քրիստոսի, փոխեցաւ առ ցանկալին և յոյսն բնաւից Քրիստոս: Կացեալ ի հայրապետութեան յամս Ապա եղադիոս եպիսկոպոս որ գրեաց զվարս սրբոյն Բասիլիոսի վարդապետին իւրոյ: Սա կացեալ ի յաթոռ իւր իբր յամս, ԺԵ. և վճարեաց զկեանս իւր: Փիրմոս, որ գտաւ յԵփեսոսի սուրբ ժողովն ի դատապարտութիւն ամբարշտին Նեստորի, ասեն թէ սա զկնի Եղադիոսի յաջորդեաց: Եւ Քրիստոսի յուսոյն մերոյ փառք յաւիտեանս: Ահա այսքան սակաւուք բաւեսցի, և զիս յիշելոյ մի դանդաղիր ո'վ ընթերցող, աղաչեմ. թվին, ՉՀԹ: (Արարատ 1869 էջ 103): 23. Ս. Գրիգորիսից առաջ նշանակուել էր Ս. Գրիգոր Լուսաւորչից մէկ այլ եպիսկոպոս, որի մասին պատմական տեղեկութիւնը շատ նշանաւոր է Ս. Գրիգոր Լուսաւորչի Պատմութեան համար: Սորանով լուծւումէ թիւրիմացութիւնն, որ իբր թէ Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ Հռովմից էր եկել կամ «Հռովմայեցի էր ազգաւ» և կամ յոյն պատմիչների այնտեղեկութիւնն, որ Կովկասեան այդ երկիրների քրիստոնէանալը կապ է ունեցել Կոստանդիանոս Մեծի հետ: Ահաւասիկ այդ հանելուկի լուծումը: Մովսէս Կաղանկտուացին (Թ) պատմումէ. Առնու (Ուռնայր արքայ Աղվանից) և զվերստին ծնունդն ի սրբոյն Գրիգորէª Հայոց Լուսաւորչէ, լուսազգեստեալ ի Ս. Հոգւոյն. առաւել լուսաւորէ զԱղվանս, և կայ մնայ որդի մշտնջենակալ լուսոյն. վախճանէ զմարդկային կեանս: Իսկ զկնի սորա մահուանն խնդրեցաւ յԱղվանից մանուկն Գրիգորիս ի կաթուղիկոսութիւն իւրեանց, զի Ուռնայրª արքայն մերª խնդրեաց ի Ս. գրիգորայ նորին սուրբ ձեռնադրութեամբն լինել եպիսկոպոս աշխարհին իւրոյ, որք և այսու կանոնիւ կային աշխարհս հայոց և Աղվանից համակամ եղբայրութեամբ և անքակ ուխտիւ մինչև ցայժմ: Դորանից յետոյ (գլուխª ԺԱ) տալիս է Գիւտ եպիսկոպոսի մի թուղթն առ Վաչէ արքան, որում և ասուած է. Քաջալերէր զնա (զՈւռնայր) ս. Գրիգոր ի գալուստ մարմնաւորութեան Որդւոյն Աստուծոյ... էջ թագաւորն յամենասուրբ ջուրն և ամենայն զօրքն ընդ նմա: Եւ կատարեաց զնոսա քահանայապետն ի վերստին ծնունդն, ի յերկնաւոր յորդեգրութիւն ելին ամենեքի Հոգւովն Սրբով: Ի նմին ժամանակի շնորհեցաւ նոցա այր մի երանելի ձեռնադրեալ յեպիսկոպոսութիան ի Հռում քաղաքէ, որ եկեալ էր ընդ Տրդատայ արքայի: Այսու երկնաւոր բարուք լցեալ եկն Ուռնայր արքայ...: Ուրեմն տրդատի հետ մէկ եպիսկոպոս է եկել. մեզ համար անորոշ է միայն թէ երբ է եղել այդ: նոյնը հաստատումէ Անանիա կաթուղիկոսն իւր մի թղթի մէջ: Գրիգորիսի մասին շատ մանրամասն պատմումէ կաղանկատուացին: 24. Այդ ժողովը գումարուել է 451 թուին. դորա գործերի ընդարձակ պատմութիւն տես. իմ գրուածիս մէջª «Հայաստանեայց եկեղեցին և Բիւզանդեան ժողուոց պարագայքª պատմական յառաջադրութեան. Մոսկվա 1892. էջ 50-89»: Խաչեցարն այս ժողովում միայն վերահաստատուած պետքէ լինի: Անանիայ վարդապետն ևս ասումէ: Այլ և ի թագաւորելն զենոնի կայսեր, փոխեաց զխոտորնակ կանոնս և զկարգս Քաղկեդոնի ժողովոյն, նոյն և առաջին ամին թագաւորութեանն Զենոնի, արարեալ ժողով տեառն Բաբգենի ի քաղաքադաշտի ի վաղարշապատ քաղաքի, նզովեցին զբանակսն նեստորական ազգին և զժողովն Քաղկեդոնի, և զսրբասացութիւնդ հանդերձ խաչեցարիւդ վերստին նորոգեցին: Որ «խաչեցարը» Ե դարում ասւումէր Հայոց եկեղեցումª գիտենք և Յունաց ս. Սաբայի վկայաբանութիւնից: 25. Մովսէս Խորենացու Ողբի մէջ խօսքերը. (էջ 411) «եղկելիք մեքª որ զրկեցաք ի հայրենի վերակացութենէն», և (էջ 414) «վեևացաւ ի գլխոյս փարթամացուցիչ պսակն գեղեցիկ և կենցաղօգուտ» ակնարկ են նորա պաշտօնանկութեան: հաւանօրեն այդ եղած պէտքէ լինի Գիւտ կաթուղիկոսի տարեգրութեան միջոցին: Սամուէլի խօսքերն անորոշ են թէ այդ 492 թուին Խորենացու ի±նչն է դնում: Ըստ Սէն մարտենի վախճանուել է 490 թուին: 26. Տես յիշեալ գրուածիս մէջ, նաև էջ 97-98: 27. Է. օրինակի աւելացումն ուղիղ է ներսէս բ-ի նկատմամբ որ նա է գումարել դւնայ մեծ ժողովը 551 թուին, ընդ նմին և թուականը կարգել (տես և գրուածիս մէջ. էջ 105), ափսոս որ նորա գրագրութիւնները դեռ չեն երևում Ս. Էջմիածնի մատենադարանի գրուածների մէջ: Միայն N 612

գրչագրի մէջ հանդիպել եմ հետևեալ կտորին. Երանելոյն Ներսէսի հայոց կաթուղիկոսի. ի պատասխանոյ թղթւոյն, որ ի միջակէտս Ասորոց, որով ձեռնադրեցաւ Աբդիշու հայոց եպիսկոպոս Ասորոց ի Ներսիսէ հայոց կաթուղիկոսէ: Խոստովանիմք և հաւատամք իսկապէս զմարդանալն կատարելապէս ամենայնիւ. զկաթնաբուծ լինելն, զսնանիլն, զչարչարանս ի վերայ ս. Խաչին, զմահն, զթաղումն, զերեքօրեայ յարութիւն, որպէս կամեցաւ աստուածաբար. զնովին մարմնովն, զփառօք համբարձումն, զնստիլն ընդ աջմէ Հօր. յաղագս ամենայն տիեզերաց փրկութիւն, զգալոցն նովին մարմնու և փառօք ի դատել զկենդանիս և զմեռեալս յաւիտենական թագաւորութեամբ, և նովին հաւատով և յուսու փառաւորեմք զաստուածութիւն հանդերձ մարմնաւորութեամբ, և զմարմնաւորութիւն հանդերձ աստուածութեամբն, և երից սրբասացութեամբ զերրորդութիւն խոստովանիմք: Եւ նզովեմք հանապազ զուրացողաց զՆեստորիս չարագտող հնարութեան հերձուածողսնª զՍամոստացին, և զԹովդորոս և զԹէոդոր, և զԵւտիքէս և զԱրիոս և զամենայն գիրս ապականութեան նոցա և զԱպօղինարս, և զտօմարն Լևոնի և զՄանի և զՄարկիոն և զԲարծումայ և զՍևերոս, և զԲիայ, և զԱկակ և զստանուն կանոնս նոցա, և զԹէոդորիոս և զանօրեն ժողովն Քաղկեդոնի, և զթշնամանեալ և զանյիշելի բռնադատել կանոնս ի նոցանէ, զոր նզովեաց ժողովն սոցաª որ ի Նիկիայ ԳՃԺԸ. և ՃԾ. ի Կ. պօլիս և Բճ. որ յԵփեսոս. զոր հնազանդեալ ունին եկեղեցիք Քրիստոսի կարգաւորեալ: Այլ և զամենայն պիղծ և արհամարհեալ ի հերձուածս հեռացեալս ի ճշմարտութենէ ուրացաք և ուրանամք և միշտ ուրացաք: Այդ բանակցութեան թղթերի սկզբնաւորութիւններն ու ստորագրութիւնները տես Հ. Զարբանալեան, Հին դպրութիւն վենետիկ 1886 էջ. 398. «կիւրիոն վրաց կաթուղիկոս և Աբրահամ Հայոց կաթուղիկոս» գլխի մէջ թագնուած: 28. Վրաց բաժանումն եղել է 613 թուին Աբրահամ կաթուղիկոսի մի կոնդակով. տես այդ մասին իմ յիշեալ գրուածիս մէջ էջ. 113-119. այդ բաժանումն ոչ թէ իրաւասական էր, այլ հաւատակցութեան: Նոյն ժամանակ վտանգ էր սպառնում և Աղուանից եկեղեցուն, բայց քաղաքական հանգամանքների աննպաստաւորութիւնը չէր թոյլատրում որ յաջողուեր Հայոց հայրապետների եռանդուն գործունեութիւնն: Մի նշանաւոր կանոնադրութիւն ցոյց է տալիս այդ եկեղեցիների բարեկամական կապակցութեան էութիւնը: Այլ ի նոյն գրոց տեառն Վերոյի Աղուանից կաթուղիկոսի. յառաջաբան պատմութեան աշխարհին աղուանից, կանոնք և սահմանադրութիւն ժողովոյն Աղուանից, որ եղև ի ժամանակս Եղիայի Հայոց կաթուղիկոսի, որ էր ԼԱ աթոռակալ ի սրբոյն Գրիգորէ: Ի ժամանակին յորում կարգեցաւ ի քահանայապետութիւն Աղուանից Միքայէլ քահանայ խօսեցաւ աթոռակցօքն իւրոք, որք էին. յովհաննէս Կապաղակու եպիսկոպոս, Սահակ Ամարասու եպիսկոպոս, և Եղիազար Հոշոյ եպիսկոպոս, և Իսրայել Մեծկուանից եպիսկոպոս, և Զաքարիայ Մեծիւրեանց եպիսկոպոս, և Յովակիմ Գարդմանայ եպիսկոպոս, յաղագս բարեկարգութեան աշխարհիս և ուղղափառութեան հաւատոյս: Արդ ես Շիրոյ Ապիհի-պատրիկ Գարդմանայ տէր և Աղուանից սպարապետ, Բաբի Շահրփերողեան, Զառմիհր ի Վարազ Գուրդաքեան, Թէոդորոս Վստամ Յարևմանեան, Ռստամ ի Վաչագան ի Վարազաքեան Յունաստահեան, Վահան ի Վարազվահանեան, Սմբատ ի Քարոյեան, Մահումատ ի Ղանքարեան, Գրիգոր ի Ռահատեան, Պատրիկ ի Քամդիտան, Արևքո ի Վարոքեան, Շերոյ ի Մերդանշահեան, Վարդիշ ի Թամդիկան հիւպատոս, ՁԸ թուականութեանս Հայոց այսպէս կանոնեցաք, թէ յորժամ դուք ձեռնարկէք յաղագս քաղկեդոնական աղանդոյն, և կամ Մայրագոմեցոյն, եթէ վասն պայլի կենաց,և թէ վասն խառն ամուսնութեան, և թէ զի ±նչ և իցէª ոչ ոք կարէ ելանել ըստ ձեր հրամանէ, և եթէ ոք ելանէª յԱստուծոյ դատապարտեալ եղիցի, և դուք իշխան լիջիք ըստ կամաց ձերոց դատել և ոք յիշխանաց չունի իշխանութիւն օգնել, և ի պայմանիս, զոր կարգեցաք հաստատուն կացցուք: Եւ կնքեցի զգիրս ես Շերոյ Ապահի պատրիկ Գարդմանից տէր և Աղուանից իշխանª հանդերձ ամենայն ազատօք: (Գրչագիր Մատենադարանի Ս. Էջմիածնի N 58 և 100:)

29. Այս այն յուզմունքներն են, որոնք նկարագրուած են Սեբէոս էջ. 121-123, և պատահել են Կոմիտաս կաթուղիկոսի օրով: 30. Գրիգոր և Վրթանէս վարդապետների Կ. Պօլիս գնալու մասին հին տեղեկութիւն դեռ չունինք: 31. Տես. և Կիրակոս էջ 29 . .: . . « զԳորտոսակ, զԿիրակոսակ, զՊողոսի տեսիլն, զԱդամայ ապաշխարութիւնն, զՏիադեկ մանկութիւն Տեառն, և զԵբիոս և զճիռն օրհնութեան . . .: 32. Մահմետ ելաւ առաջին անգամ 611 թուին ի Մեկկաª արաբական հեթանոսութիւնից քրիստոնէութիւնից և հրէութիւնից խառն կրօնը քարոզելու: 33. Եզրաս կաթուղիկոսի մասին տես. իմ գրուածքն էջ 122-129: 34. Տես. և Թովմայ Արծրունի II, Դ. Ասողիկ II, Ե: 35. Տես. Անանիայի Շիրակունւոյ մնացորդք բանից. Ք. Պ. Պետերբ. 1877. էջ 3. Եւ ես տրուպս ի Հայաստանեայց ուսայ ի նմանէ զհզօր արուեստս զայս, որ թագաւորոց է ցանկալի, և բերի յաշխարհն մեր, առանց ուրուք լինելու ձեռնտու, միայն ջանիւ օգնականութեամբն Աստուծոյ և աղօթիւք Ս. Լուսաւորչին. թէպէտ և ոչ ոք եղև շնորհակալ իմոց աշխատութեանս, և ոչ սիրեն Հայքս իմաստ կամ գիտութիւն, այլ ծոյլք են և ձանձրացողք. զի իբրև եկի ի Հայս, բազումք եկին առիս յուսումն և սուղ ինչ խելամտեալ' ոչ մնացին կատարման արուեստիս. թողին զիս և մեկուսացան, և սկսան ուսուցանելª զոր ոչն գիտէին, և ոչ էին հասու: Կեղծաւորք և սնափառք, ցուցանել կերպարանս գիտութեան և կոչիլ ի մարդկանէ ռաբբի: Եւ ասեն ի վերայ իմ պարսաւանս, որք յինքենէն յերիւրեալք . . .: 36. Այս մեծ ժողովում դրուեցան հետևեալ տասը նզովքները. Նզովք յառաջին ժողովն Մանազկերտի: ա. Եթե ոք ոչ խոստովանի զսուրբ Երրորդութիւն, մի բնութիւն, և մի աստուածութիւն յերիս դէմս և յերիս յանձնաւորութիւնս կատարեալս հաւասարսª նզովեալ լիցի, բ. Եթե ոք ոչ խոստովանեսցի զբանն Աստուած մարմնացեալ ի սրբոյ կուսէն ճշմարտութեամբ այսինքն զբնութիւնս մեր առեալզնմանէ զհոգի և զմարմին, և զմիտս առանց ապականութեան ասիցէ և կարծեօք և նմանութեամբ երևեալ զՔրիստոսª նզովեալ եղիցի: գ. Եթե ոք ոչ ասիցէ ի մեղանչական և ի մահկանացու մերմէ բնութենէս. առնուլ մարմին Բանին Աստուծոյ, այլ յանմեղ յանմահև անապական բնութենէն, զոր ունէր նախաստեղծն, յառաջ քան զյանցանսնª նզովեալ եղիցի: դ. Եթե ոք ոչ խոստովանեսցի զմարմնացեալ Բանն Աստուած, մի բնութիւն ըստ անճառ միաւորութեան որ յաստուածութեանª որ յաստուածութենէն և ի մարդկութենէս, այլ է կամ ըստ բնութեան մի բնութիւն, և կամ եթե ըստ շփոթութեան և ըստ փոփոխման մի բնութիւնª նզովեալ եղիցի: ե. Եթե ոք ոչ խոստովանեսցի զմի և զնոյն Աստուած և մարդ միանգամայն, այլ զայլ ոմն Աստուած ասիցէ և այլ զայլ ոնմ մարդª նզովեալ եղիցի: զ. Եթե ոք ոչ ասիցէ զմարմինն Քրիստոսի անապական ի ծննդենէն որ ի կուսէն, մինչև ցյաւիտեան, ոչ ըստ բնութեան այլ ըստ անճառ միաւորութեան, այլ մինչև ցյարութիւն ապականացու և ափառաւոր և անկատար, և ապա յետ յարութեան ասիցէª եղև անապական և փառաւորª նզովեալ եղիցի: է. Եթե ոք ոչ ասիցէ զմարմին տէրունականª չարչարելի մահկանացու ըստ բնութեանª և անչարչարելի և անմահ ըստ աստուածութեանª Բանն միաւորութեան, այլ ասիցէ ըստ բնութեան անչարչարելի և անմահ և կամ ըստ անճառ միաւորութեա չարչարելի և մահկանացուª նզովեալ եղիցի: ը. Եթե ոք ոչ ասիցէ զՔրիստոս մարմնով կրեալ զամենայն կիրս մարդկայինս առանց մեղաց. այլ ըստ աստուածութեանն զնա անկեալ ընդ կրիւքª և կամ անհաղորդ լեալ զնա մարդկային կրից ըստ տնօրէնութեաննª նզովեալ եղիցի:

թ. Եթե ոք ոչ խոստովանեսցի զՔրիստոս յետ անճառ տնօրէնութեան հաւասար Հօր և Հոգւոյն Աստուած ճշմարիտª նոյնպէս կատարեալ և ճշմարիտ մարդ հաւասար մօր և մեզª բացի մեղաց. նզովեալ եղիցի: ժ. Եթե ոք ոչ խոստովանեսցի անապականաբար կրեալ Քրիստոսի զամենայն կիրս մարդկայինս կամաւ, այլ ապականութեամբ ասեն նմա զայսոսիկ և կամ թէ զնոյն ինքն զկիրս ապականութիւն դնեն նմա, և ոչ խոստովանինըստ առաքելոցն և մարգարէիցն և ուղղափառ վարդապետաց խոստովանութեանª նզովեալ եղիցի: Ինքն իմաստասէր հայրապետն իսկ հաղորդունէ. արդ զկնի տեառն Եղիայի ի տուչութենէ ամենախնամ շնորհաց ս. Հոգւոյն ընձեռեցաւ աթոռ հայրապետութեան Ս. Գրիգորի ինձ Յովհաննիսի ներ . . . ----- 288 էջից 289էջ անցումը չի համապատասխանում ---. . . գևեալ տարապատկան փանաքի մեղաւոր և անարժան ծառայի Քրիստոսի Աստուծոյ. և ձեռնտու եղև ինձ շնորհք կամաց Բարձրելոյնª ոչ ըստ իմոյ անարժան տկարութեանս ըստ դուզնաքեայ մեղսամակարութեան ի յաստից երեկեան վայրահայեաց բնութեանս, այլըստ իւր ամենակարող զօրութեան առաջնորդ մեզ ամենասէրն մեր Քրիստոս, ըստ շնորհի սուրբ կամաց իւրոց. և գայր հասանէր մեզ ի թիկունս հանդերձ սուրբ Հոգւովն Սրբով. առ ի զօրացուցանել զմեզ առնել սիւնհոդոս հաւատոյ ճշմարիտ ուղղափառութեանª խոստովանել մեզ զսուրբ աւանդ միացեալ բնութեան Բանին Աստուծոյ, միութիւն խոստովանել և ոչ երկու բնութիւն:» Յիշումէ նոյնպէս որ ժողովը գումարուել էր « ի ՃՀԵ (726) թուականի Հայոց յ'Է. տրէ ամսոյ « առաջնորդութեամբ քաջի և իմաստասիրի առն փիլիսոփայի Գրիգորիսի Արշարունեաց քորեպիսկոպոսի» և ներկայ էին Արփէոս Հրքայ, Թոդէոս Ոստան, Սահակ Մամիկոնեան, Յեսու Բասենոյ, Սարգիս Տայոց, Թէոդորոս Բզնունեաց հանդերձ ամենայն եպիսկոպոսօք Հայոց, քահանայք և սարկաւագունք և ուխտի մանկունք, որք օգնութեամբ Ս. Հոգւոյն ի մի վայր գումարեալք հաստատելով զհաւատս ուղղութեան տնօրինական Բանին Աստուծոյ: Եկին ընդ մեզ և աևք ոմանք դարձեալ եպիսկոպոսք Զ. յԱսորոց Յակոբիկ տանէª վասն միաբանութեան խոստովանութեան ընդ մեզ լինելոյ, որոց անուանք առաջնոյն Կոստանդին եպիսկ. Բ. մետրոպօլիտ Ուռհայ քաղաքի, Գ. Սիմէոն Խառանայ եպիսկոպոս, Դ. Դէոդոս Գարդմանից եպիսկոպոս Ե. Տէր Աթանասն Նփրկերտոյ եպիսկոպոս. Զ. Թէոդորոս Ամասիոյ եպիսկոպոս. սոքա ամենեքեն հրամանաւ արքեպիսկոպոսին Անտիոքայ եկին առ մեզ ի միաբանեալ ժողովն և միաբանեալք ընդ միմեանս հաւատով զմիութիւն խոստովանելով: Նոյն ժամանակները գրեց Յովհան իմաստասէրն իւր հռչակաւոր դաւանական գրութիւնն, որի սկիզբն է. Յովհաննու իմաստասիրի Հայոց կաթուղիկոսիª խոստովանութիւն անշարժ յուսոյ մարմնանալոյ Բանին Քրիստոսի. և ընդդէմ դաւանողաց զմի Քրիստոս յերկուս բնութիւնս: Աստուածաբանութիւն աստուածածնելութեան Բանին Հօր...., .. Այդ գեղեցիկ գրութիւն կը հրատարակեմ այլ անգամ: Իսկ Ասորոց եկեղեցու միութիւնը Հայաստանեաց եկեղեցու հետ արդեն Զ. դարից է' թէ ոչ յառաջուց. այդ տեսանք և վերև: Կոմիտաս կաթուղիկոսի օրով ևս եղել է մեկ դիմումն այդ եկեղեցու ներկայացուցիչների առ Ս. Գրիգոր Լուսաւորչի վեհ աթոռը: Այդ տեղեկութիւնն ունինք հետևեալ փոքրիկ գրութիւնից. Յամի Ի. րորդի Է. որոդի Ապրուէզ Խոսրովու արքայից արքայի որդւոյ Որմզդի, Մարմարութայ և Պետրոս եպիսկոպոսք ի կողմանս Ասորեստոնի հասին ի մայրաքաղաքն Հայոց ի Դուինª յազագս Կոմիտասու Հայոց կաթուղիկոսի, յորոց և ընտրեալ զգիրս ուղղափառ հաւատոյ. որոց պատճէնն է այս. Մենք մեղաւորք և կրտսերք Մարմարութա և Պետրոսª շնորհիւն Աստուծոյ եպիսկոպոսք ուղղափառքª որ են ի կողմանս Ասորոց, զճշմարիտ հաւատս առաջի ամենայն մարդկան ցուցանեմք լայնապէս, քանզի ոչ է մոռացեալ մեր զբան առաքելոյն, որ ասէր. « եղերուք

պատրաստք պատասխանի տալոյ ամենայնի, որ խնդրէ ի ձէնջ զբան հաւատոյ. և վասն այսորիկ խնդութեամբ և լի սրտիւք մերովք խոստովանիմք մինչ կոչեմք մեզ յօգնականութիւն զԱստուծոյ ճշմարիտ: Եւ թէ հաւատ կամ այլ խոստովանութիւն, քան զայն որ ի Նիկիա քաղաքի ի ս. եպիսկոպոսացն ՅԺԸ. իցն, որ մի ոմն ի նոցանէ էր հայր և վարդապետ մեր սուրբն Արիստակէսª գլուխ եպիսկոպոսաց Հայոց. նոյնպէս նման նմին հաստատեցին ՃԾ. ս. եպիսկոպոսունք որ ի Կ. Պօլիս ժողովոյն. ըստ նմին հաստատեաց և ընկալաւ ի ժողովն Կիւրղիոս պատրիարգոս Աղեքսանդրացոց հանդերձ Մ. եպիսկոպոսօքն որ ընդ նմա եկեալ էին յԵփեսոս. քան զայն հաւատ աւելի ոչ ընկալաք և ոչ ընդունիմք, ոչ ի վերայ յաւելումք, և ոչ այլ ի նմանէ պակասեցուցանեմք ինչ, բայց միայն զհաւատ ամբիծ և անարատ ընդունիմք զամենայն աւուրս կենաց մերոց. և նզովեմք ամենայն սրտիւք զամենայն հերետիկոսս որ ի ժամանակս ժամանակս կացին ընդդէմ ս. կաթուղիկէ առաքելական եկեղեցւեյ, զառաջինս և զմիջինս և զվերջինս, և որք ընկալան, և կամ որք ընդունին զնոսա: Դարձեալ նզովեցաք և նզովեմք զայնոսիկ որ ասեն թէ յերկնից եբեր Տէրն զմարմինն, և ոչ ճշմարտապէս հաւատան, թէ ի Մարիամայ սրբոյ կուսէն ծնաւ Աստուած մարմանացեալ և մարդացեալ Բանն Հօր: Ըստ նմին նզովեմք և զայնոսիկ, որ ոչ խոստովանին թէ յայն մարմին, որ ա'ռ ի Մարիամայª որ էր ի բնութենէ մերմէ, չարչարեցաւ և մեռաւ մեր փոխանակ Քրիստոսª որ է Աստուած ամենակալ: Եւ կամ որք ասեն թէ առ աչօք կամ կարծելով երևեցաւ Քրիստոս աշխարհի, և ոչ ճշմարտապէս նմանեցաւ մեզ առանց մեղաց. նզովեմք զնոսա և դարձեալ նզովեմք զԶաքարիա, և զՍաբա, և զԳիորգիա, որ անուամբ կոչին եպիսկոպոսք Զուղիանից և զսուտ ձեռնադրութիւնս նոցա, ոբ անուամբ և ոչ ճշմարտութեամբ, և զամենեսեան որք ընդունին զնոսա: Եթե յեպիսկոպոսաց ոք ընդունի զմի ի մոլորելոցն Զաքարիայ, կամ զՍաբա, կամ զԳիորգիայª առանց ժողովոյ եպիսկոպոսաց, մի իշխեսցեն ընդունել կամ հաղորդել ընդ նոսա: Եւ վասն զի հաւատարիմ լիցի թուղթս մեր այնոցիկ որք կարդան զսա, կնքեցաք զթուղթս մերով մատանեաւ առաջի ուղղափառ նկերաց մերոցª Եղիայի և Սարգսի և երախտեաւ քահանայից, և Կիւրակոսի և Ղազաևայ սարկաւագաց, և Գէորգեայ և զինապայ ուխտաւորաց ետուք բարի կամօք ցգլուխ և ցԱռաջնորդ Տէր Կոմիտաս Կաթուղիկոս Հայոց Մեծաց, և ընկալեալք ի ժառանգաւորաց սրբոյ Գրիգորի' դարձաք ուրախութեամբ մեծաւ ի ս. եկեղեցիս մեր: 37. Աշոտի օրով Յոյները եկեղեցական հարց բարձրացրին և մի թունդ պատասխան ստացան, որ դրուած էր Սահակ Մռուտի ձեռքով Աշոտի հրամանով. վերջինս ունի և մի աւելագրութիւն: Այդ թղթի և ուրիշ իրողութիւնների մասին կխօսենք « Արարատ» ի մեջ: Ս. Էջմիածնի Մատենադարանում (Ա. N1717) գտնումենք. մի յիշատակութիւն « Յահաննու Տարօնացւոյ ըստ արժանեաց կոչեցեալ վարդապետի. աշակերտի երանելոյ վարդապետին,. . . . շարունեցոյ շարադրութիւն պատմութեան տանն Բագրատունեաց ի վերայ Հայաստանեաց. զոր արարի հրամանաւ տեառն Պետրոսի Հայոց կաթուղիկոսի արժանաւոր աթոռակալի ս. Գրիգորի Հայոց Լոիսաւորչի իմաստուն և հանճարեղ գիտնաւորի գրոց սրբոց և ուղիղ դիտապետի եկեղեցւոյ Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ ի տանս Թորգոմայ: Ի սկսանել զշարադրութիւն պատմութեան յաղագս թագաւորութեան տոհմի Բագրատունեաց ի վերայ Հայաստան ազգիս . . . .: Ափսոս որ միայն սկիզբն է, այն էլ Հրէից վերայ: Այս Տարօնեցին ունի և ճառեր: 38. Աշոտ Ա. թագաւորութիւնը դնումեն պատմիչները 885 թուին ( Թովմ. Արծր. II, ԻԱ. Ասողիկ III, Բ ): 39. Ապութորապը տէր էր և Բաղդադի: Ապլտլփի կոտորածների մասին տես զոր . Ասողիկ էջ, 189, 198. 200; 40. Սարկաւագ վարապետի պատմութիւնը դեռ չէ գտնուել. միայն Սամուէլն է մի քանի կտորներ բերում: Սարկաւագ վարդապետի տոմարական և դաւանական գրուածները մնումեն գրչագրների մեջ: Պարիզի մատենադարանում ԺԲ.-ԺԳ. դարում գրուած մի գրչագրի մեջ (N 45 ) հանդիպել եմ նորա պատմութեան մի կտորիª ընդդէմ Քաղկեդոնի ժողովի և երկու բնութեան

վարդապետութեան, բայց թղթերից մի մասն ընկած էին: Ս. Էջմիածնի մատենադարանում կայ մի մեծ գրութիւն « ընդդէմ երկաբնակաց», երկաթագիր: Վենետկի Մխիթարեանք ևս ունին նման գրչագրներ, Պարիզի մատենադարանում եղած նոցա գրացուցակ պատճենում յիշուած էª « Սարկաւագ վաևդապետի ճառ ընդդէմ Նեստորականաց (=եիկաբնակաց). դատաստանաց Գիրք. հաւատոյ բանք. աստուածաբանականք հաւաքեալ ի միում մատենի:» Ս. Էջմիածնի մատենադարանում կայ և « նախահաւաքումն պատմութեան այսմ բանին տեառն Յովհաննու վերծանողի.(N 751 Ա) դորա անձնաւորութիւն ինձ անյայտ է : 41. Բորսէն դնումէ (էջ. 43) Սմբատաւան շինեցաւ: 42. Տես Ասողիկ էջ. 376: 43. Այս Աշոտ երկաթի մահը դնում է Ասողիկ ՅՀԸ. թուին: 44. Անանիայ կաթուղիկոսն ունի գրչագրաց մեջ մի քանի գրութիւններ, որոնք շատ հետաքրքրական են. նշանաւոր է' « Տեառն Անանիայի Հայոց կաթուղիկոսի յաղագս ապստամբութեան տանն Աղուանից. որ ընդ ժամանակս ժամանակ լեալ իցէ ձեռնագրութիւն արտաքոյ ս. Լուսաւորչի աթոռոյն» գրուած ՆԷ. թուին: Թղթեր ունի և Խոսրով Անձևացու մասին, որից երևումէ թէ վերջինսª եպիսկոպոսի պատիւը կաթուղիկոսի պատուին հաւասար դասելուն համար է նզովուել, ինչպէս պատմումէ և Կիրակոս էջ 48: Իսկ նորա մեկնութեան յառաջաբանի գրչակը զուարճանումէª որ իւրաքանչիւր ապստամբեալի կամ մոլորեալի կարենոիմէ հաստատական ենթադրութեամբ իւր դաւանակիցը համարել. տես տպագր. Վենետիկ 1869. էջ երրորդ; 45. Ասողիկ էջ 181: Իսկ ապա թագաւորել են. Ռոմանոս Գ. 1028-1034 Միքայէլ Դ. 1034-1041 Միքայէլ Ե. 1041-1042 Կոստանդին Է. Մոնոմախոս 1042-1054 Թէոդորա 1054-1056 Միքայէլ Զ. մինչև 1057 Իսահակ Կսմնենոս 1057-1059 Կոնստանդին Ը. Դուկաս 1059-1067 Ռոմանոս Դ. Դիոգենէս մինչև 1071 Միքայէլ Է. 1071-1078 Նիկեփորոս Բոտոնիատէս 1078-1080 Ալէքս Կոմնենոս 1081-1118 Յովհաննէս Կոմնենոս 1118-1143 Մանուէլ Կոմնենոս 1143-1180 Ալէքս Բ. 1180-1183 Անդրոնիկոս 1183-1185 Իսահակ Անգելոս 1185-1195 Ալէքս Գ. 1195-1203 Ալէքս Դ. մինչև 1203 Ալէքս Ե. Դուկաս » 1204 Բալդուինոս Ա. լատին 1204-1206 Հենրիկոս 1206-1217 Պետրոս 1217-1219 Ռոբերտոս 1219-1228 Բալդուին Բ. 1228-1260 Միքայէլ Ը. Պալէոլոգոսª յոյն 1261-1283

Անդրոնիկոս Բ. 1283-1295 Միքայէլ Թ. 1295-1320 Անդրոնիկոս Գ. 1320-1341 Յովհաննէս Գ. 1341-1391 Մանուէլ Բ. 1391-1425 Յովհաննէս Դ. 1425-1449 Առումն Կ. Պօլսի 46. Տես Ասողիկ անդ. Վահանիկ, ասումէ նա, «ընդ քաղկեդոնականս սիրելութիւն և հաճութիւն կամեցաւ առնել թղթովք:» Իսկ Ուռհայեցին պատուով է խօսում նորա մասին, որպէս էջ 21.41: «Արարատ.» 1868. էջ. 32 տպուած կայ մի նշանաւոր կոնդակ Խաչիկ Ա. կաթուղիկոսի, յորուն Աշոտ կոչւումէ. « ես Աշոտ թագաւոր թագաւորաց ամենայն տիեզերաց: » 47. Մարմաշէնի արձանագրութիւնը ցոյց է տալիսª որ շինուել է ՆԼԷ.(988) մինչև ՆՀԸ. (929). այդ վանքը կոչւումէ « տիեզերական ուխտ Մարմաշէն» : Շահխաթունեան, անդ. համար 569: 48. Զատկի մասին կան բազմաթիւ գրութիւններ գրչագրների մէջ (տես. և Անանիայի Շիրակունւոյ, Մնացորդք, էջ, 15-26): Զատկի վեճերն սկսուել են նոյն իսկ Բ. դարից և միշտ եղել են շատ պատճառներից: Սամուէլի յիշուած ծռազատիկը դրուած է Ուռհայեցու պատմութեան մէջ 1007 թուին (էջ 52. Երուսաղեմ 1869): Ծռազատիկը պատահումէ 532 տարուայ մէջ 4 անգամ. այսինքն մեր ծաղկազարդին լինումէ Յունաց զատիկը: Ծռազատիկներ եղել են և 1102ին, 1197ին, 1292ին, 1387ին, 1634ին, 1729ին և 1824ին: 49. Տես Ուռհայեցի էջ 9: 50. Արիստակէս Լաստիվերտցի էջ. 12. Սմբատ էջ. 29: 51. Վեստ Սարգսի արձանագրութիւն գտնումենք Սարգիս Ջալալեանի ճանապարհորդութեան մէջ. Բ. էջ 48: 52. Յովհաննէս Կողեոնի գուշակութիւնը տես. Ուռհայեցի էջ. 77: 53. Անի քաղաքի վիճակի մասին տես. Մ. Բժշկեանց ճանապարհորդութիւն ի Լեհաստան. Վենետիկ 1830: 54. Տես. Ուռհայեցի էջ. 153-158: 55. Անդ. էջ. 184: Սոցա օրով գրեց Անանիայ վարդապետն իւր գեղեցիկ գիրքն. Անանիայի վարդապետի Հայոց բան հակաճառութեան ընդդեմ երկաբնակաց, զոր գրեաց հրամանաւ Տ. Պետրոսի Հայոց վերադիտողի: Որք իմաստութեան են բաղձացեալք միշտ, յարամնաբարեաւ անփոխանցելի են գերասերտեալ, յայն խոկալու յանյագաբար կրեն բաղձանս բարեացª զօրէն ծարաւեաց բնաւորաբար յարաշարժեալք առ ի լնուլ զպասքումն հոգետենչ ըղձից, ոչ միայն յականակիտ և յարաբուխ յաղբերաց կամելով զովացուցանել զներտրամադրեալ անձինն կիրս ծարաւոյ, ներվտակացն ըղձումն որ յոգիս են ունակութիւնք, այլ թէպէտ և կաթիլ մի ի դուլէ կամ մէտ մի ի կշռոց խոնարհեալ գտցեն, ոչ հրաժարին յայնցանէ առնուլ և հատուցանել գոգոցն արդասեացն պտուղս. որում և ձեր բաղկացեալ , ո' Տէր Հովուապետ շնորհօքն առլցեալ երկնայնովք, Վերատեսուչ հայաստանեայց և յամենայն ազգաց և ազանց ուղղափառաց: Առ որ հրամայեցիք սուղ ինչ տրամաբանեալ ընդդէմ երկաբնակացն ոչ առ յօգուտ ինչ նոցայն ընդդիմութեան, այլ առ ի հաստատութիւն մերոյս ճշմարիտ հաւատոց և ծանուցանել ուղղոցն սրտիւ զթիւրութիւն ժողովոյն Քաղկեդոնի, զորս իբրև ի հայելւոջ յայտնի ցուցցուք և ի գրոց սրբոց յառաքելական և ի մարգարէական մատենից, և ի սրբոց հոգելիր վարդապետաց...: Իսկ վերջում դիմումէ « բայց արդ առեալ զաղքատ իմոց մտաց ընկալիցս զպտուղ, ո'վ գերազարդ և ամենիմաստ հանճարով առլցեալ տէր Խաչիկ Վերադիտող հայոց Մեծաց, փոխանորդ Մեծի Լուսաւորչին պետ...: 56. Տես Աւռհայեցի էջ 216-219:

57. Գրիգոր վկայասէր Յոյներից նեղն ընկնելով էր հեռանում և ապահովութիւն որոնում. տես. նորա թուղթն Ուռհայեցի էջ. 355-360: 58. Ուռհայեցի էջ 246-282: 59. Անդ էջ 289. Մելիքշահի բարերարութեամբ է Բարսեղ կաթուղիկոսը գահընկէց արել Թէոդորոս հակաթոռին: 60. Ուռհայեցին դնում է Մելիք Շահիմահը 1092ին, որ ըստ բրոսէի ուղիղ է (էջ 454): 61. Գրիգոր վկայասէր գրեթե իւր ամբողջ կեանքւմ ճանապարհորդութիւնների մէջ է եղել այն երկրներում, որտեղ իշխանազն հայեր կային: նա եղել է և ի Կ. Պօլիս, որտեղից գնացել է Եգիպտոս և անդ սիրոյ միութիւն հաստատել կոպտերի հետ. Հռումում չէ եղել, ինչպէս ոմանք կարծել են: 62. Ռուբինեաց մասին մանր պատմութիւններ շատ կան, որոնցից միայն գլխաւորները տես. վերջում: սամուէլի տեղեկութիւնները հարկաւ նշանաւոր են հնութեամբ: 63. Գող վասիլն այդ ժամանակի ամենահղօր իշխաններից մէկն էր. դրա մօտ գտաւ և Գրիգոր Վկայասէր անհրաժեշտ պաշտպանութիւն և դորա մօտ ևս վախճանուեց: տես. Սմբատ էջ. 91: 64. Այդ ապստամբութիւնների պատճառով էր, որ Գրիգոր Գ. մի մեծ ժողով գումարեց հայաստանեայց եկեղեցու իրաւասական միութիւնն անխախտ պահելու համար. տես. ընդհանրական էջ. 65: Մասնաւոր կթուղիկոսների մասին տես. Սրբազան Օրմանեան, Աթոռ հայաստանեայց, Ս. Էջմիածին 1886: 65. Մահարար տեղն, որտեղ բնակեցրել են Ապլսուարին, աբխազների երկիրն է: Տես. և Ուռհայեցի էջ. 451: 66.Տես. և Սմբատ, էջ 95. և Վահրամ Րաբունի, Պարիզ. էջ. 202, որ ոճի բաւական նմանութիւններ ունի Սամուէլի գրութեան հետ: 67. «Օնբրուրութիւն», որ շատ է գործածւում միջնադարեան հայ գրողներից նոյն է թէ empereur, կայսր: 68. Բրոսէ դնումէ Դեմետրէ'ի մահը 1156ին. սա քանի մի տարի առաջ վանական էր դարձել, ըստ որում դաւիթ ևս հօրից վաղ է մեռել: ապա թագաւորեց Գէորգի Գ: 69. Այս ցանկի հետազոտութեան համար նպաստաւոր և նշանաւոր տեղեկութիւններ է տալիս և միքայել Ասորի պատրիարքն, որ բարեկամն էր ս. ներսէս Շնորհալու (Երուսաղեմ 1871): տես և յաւելուածները: 70. Մանուէլի մահուան մասին այս տողերն ըստ երևոյթին Սամուէլին չեն պատկանում, թէև աւելորդ չեմ համարել բնագրի մէջ դնելու: 71. Այս ծանոթութիւնն մի այլ հեղինակի է երևում լինել, և ոչ շարայարողինը, վասն զի երրորդ դեմքով է խօսում վերջինի մասին: 72. տես. և Արարատ 1893 N Գ. էջ 236-238, ներսէս Լամբրոնեցու յուշագրութիւնը: 73. Շարայարողը վերցնումէ բառացի կտորներ Վահրամի ոտանաւոր պատմութիւնից, էջ. 215: Այստեղից ևս երևումէ, որ Լևոն մեծը թագաւոր է օծուել 1197 թուին, որպէս յիշումեն գրեթէ բոլոր պատմիչները. հեթում պատմիչն ևս իւր փոքրիկ ժամանակագրութեան մէջ, որի ավանդողն է Ներսէս Պալիենց ունիթոռը, նոյն թուականն է նշանակում: Ուստի ի զուր է և վարկպարաղիª Հ. Ալիշանի ճիգն ու ջանքն, որով տքնումէ լևոնի օծումը յետաձգել և օծման իբր ի շնորհակալութիւն նամակ գրել տուած լինել առ հռովմայ քահանայապետը. տես. Սիսուան. էջ 463-477. այսպիսի հակագիտնական բանավարութիւններն ոչ միայն ամբողջ գրութիւնն են անվստահելի կացնում այլ և նոյնիսկ հեղինակին: 74. ուղիղ է հայոց թուականը ՈՒԽԶ այն է 1197 թուին այս ծռազատիկն աղմուկների պատճառ է եղել Կիլիկիայում, բայց Լևոն մեծի սաստի տակ Հայերը վնաս չեն կրել յոյներից, մինչդեռ վրաստանում կռիւներ եղել են:

75. Յովհաննու յայտնութեան մեկնութեան թարգմանոց Ներսէս Լամբրոնեցին ունի և իւր յուշագրութիւնն տես. Հ. Զարբանալեան թարգմ. էջ 301: Կան օրինակներ և Ս. Էջմիածնի Մատենադարանում: 76. Դաւիթ կաթուղիկոսի մահուանից յետոյ, Լևոնը հաշտուեց Յովհաննէս կաթուղիկոսի հետ. տես. Կիրակոս էջ. 93: 77. Տես. և Սմբատ. էջ. 121. վարդան, էջ. 141. Կիրակոս էջ 94 ևլն: 78. Վանականի մահուան մասին երկար պատմումէ Կիրակոս, էջ 198-199. Վանականի մեկնական գրուածները կան գրչագրների մէջ: 79. Սխալ է շարայարողի ասածը Կոստանդին Կեսարացու մասին. այդ տեսնումենք նախ Սմբատի շարունակողից, որ ասումէ (էջ 125) ի թուին 738 մեռաւ Լևոն թագաւոր, և նստաւ իւր որդին պարոն հեթում. և վասն տէր Կոստանդեայ սուտ վկայս բերեալ ձգեցին յաթոռոյն: բայց թէ ինչ է եղել այդ սուտ վկաների ամբաստանութիւնն, երևումէ օրբելեանի պատմութիւնից, որ խօսումէ այստեղ ոչ թէ ի լրոյ, այլ ըստ թագաւորի հրաւիրագիր նամակին: Օրբելեան պատմումէ (գլուխ ԿԸ) երկար, թէ ինչպէս ամբաստանել են կոստանդնին և պահանջել, որ գահաթող լինի, և թէ ինչպէս հեզութեամբ ընդունել է նոցա «զրադատ խօսքերի բարուրները», վերջը հագել է հայրապետական զգեստն, օրհնել հայոց և ապա հանել դրել արծաթի սեղանի վրայ ու հեռացել: Այնուհետև ասումէ: Զայս այսպէս արարեալª յուղարկէ թագաւորն և ժողովն նուիրակ ի կողմանս արևելիցª յաշխարհս հայոց, առ մեզ և առ այլ եպիսկոպոսունս և իշխանս աշխարհիս, զՍտեփանոս վարդապետ Սկևռացի, որ առ մեզ իսկ էր վարժեալ և ուսեալ, հրաւիրական նամակօք, յորում և գրեալ էին զպատճառ աքսորման կաթուղիկոսին ումպէտ բանիւք բաղբաղեալ հայթայթանս փաստաբանութեանց իբր զքրթաքաղս յաղբիւսաց. և յօդեալ բանս ի վերայ Կոստանդեայ մինչև ցերեսուն, յորոց մի այս էր, թէ յառաջ քան զպատարագն ըմպէ շարբաթ. զոր թէ արարեալ լինիª ոչ վասն ագահութեան և ոչ վասն աներկիւղութեան, այլ վասն տկարութեան մարմնոյ....: Նմանապէս և այլքն ըստ սմին օրինակի էին բանք, որք երբէք ոչ տային կարծիս վնասու ինչ ի հաւատ կամ յեկեղեցի, զոր աւելորդ և անկարգ համարեցաք գրել աստ: 80. Գրիգոր Անաւարզեցին գահակալել է ամենավաղը 1293ին և վախճանուել է 1306ին, ինչպէս նշանակուած է վերև: 81. գէոգ Սկևռացիներ յիշւում են առ Հ. Զարբանալեան (էջ 686 և 696) երկու անձնաւորութիւններ: Միայն երկրորդն է նշանաւոր նաև իւր մի խրատական գրուածքով քահանաների համար, որ շատ հեռի է ս. Շնորհալու թղթերի գեղեցկութիւնից և զուրկ է հիմնաւորութիւններից: 82. Այս ժողովը գումարուեց արքաներից և նպատակ ունէին ոչ թէ միանալ Հռովմայ հետ, այլ միացնել և համաձայնել բոլոր եկեղեցիների հետ, որ ըստ իւրեանց կարճատեսութեան կարելի էր համարւում: Այսª 1307 թուին գումարուածª արքունի ժողովն առանց կաթուղիկոսի էր և հայրապետական գահի թափուրութեան ժամանակª Կոստանդին Կեսարացու տեղակալութեան օրով, ըստ որում ոչ մի եկեղեցական իրաւասութիւն չունէր, մանաւանդ որ միայն Կիլիկիայի վանականներն են ներկայ եղել, այն ևս իշխաններից շրջապատուած: Այդ շրջանի թագաւորները գիտէին իւրեանց արածի ապօրինութիւնն, ուստի և հետամուտ էին լինումª թոյլ չտալուª որ վարդապետներն արձանագրէին նոցա արարքները: Ոչ միայն այդ, այլ և սուտ ու մուտ բաներ էին գրում և ուղարկում եկեղեցիներին և արքունիքից բռնադատուած հոգևորականների ձայներն անգիտանալով, յայտնում որ իբր թէ օրինաւոր ժողովը լինի գրած վճիռներ: Այդպէս և գրումէին հետագաների համար: Տես. «Արարատ» 1892 ԺԱ. էջ 963-973, ԺԲ. էջ 1044-1054: Մովսէս քաջակորով վարդապետն, որ մեռաւ 1323 թուին (տես էջ 167) գրումէ այդ ժողովի մասին: Այսուհետև մնացել բանսըն, որ ի կարգին է, զայլոց ոմանց զհաւանողաց տեսցուք: «Վասնորոյ ասէ, բազմութիւն ժողովեցան»: Սուտ ասէ, զի սակաւք էին և և ոչ բազումք. պարտ էր յամենայն Հայաստանեայս առաքել և ժողովել, և թէ ամենեքեան հաւանեալ էին, ապա զայդպիսի նորաձևութիւն յեկեղեցի մուծանել և թէ

ոչª ի բաց ընկենուլ: Ո±ր իրաւունք է այդ, ինքնահաճոյ մտաց ախորժակօք գրել և առ ամենեսեան առաքել թէª «ընկալարուք»: «Նաև յոյժ հաւանութեամբ, ասէ ընկալաք»: դուք օրինադիրք և դուք ընկալու»չք. կարի գեղեցիկ. բայց չէ ճշմարիտ, զի նոյն ինքն ի տեղին բազումք հակառակեցան և դեռ տակաւին ևս հակառակին, և իրք որ ի սահմանելն իւրում հակառակութիւն կրէ, յայտ է թէ ո'չ է ճշմարիտ, այլ սու'տ է: Եւ ուրիշ տեղ ասումէ. .... Ձե±զ պարտ է լսելª թէ ս. Ներսէսի, և եղբօր նորին Գրիգորի, և միւս Գրիգորի Վկայասիր, որ սքնչելիք և զարմանալիք են: ,,Եւ սկսեալ այժմ, ասէ, ի ձեռն եպիսկոպոսապետին Գրիգորի և Կոստանդեալ և Լևոնի, Օշնի և Ալինախի,, Ոհ, ոհ, ոհ անբանութեանս և կարի յոյժ անզգայութեանս: Սուրբ և երանելի մեծապատիւ կայսրն Կոստանդիանոս յարևելից և յարևմտից, ի հիւսիսոյ և ի հարավոյ և յամենայն գավառաց ժողով արարեալª սրբոց և իմաստնոց և սքանչելագործաց, որք զՀոգին սուրբ ընկալեալ էին իբրև զառաքեալսնª մահացուցանելաոց և կենդնացաուցանելոյ իրաւունք առեալª իբրև զՊետրոս և զայլ առաքեալսն.իսկ աստ ասեª ,, Գրիգորիւ, Կոստանդիւ, Հեթմիւ և Ալինախիւ, իշխանօք և ռամիկ ժողովրդվոք, զերոց զգործն Աստուած գիտեª որ ծածկագէտն է: Իշխանօք և թագավորօք կարգ և կանոնք եկեղեցւոց ոչ է երբէք եդեալ և չէ պարտ լինել, զի առաջին թագաւորքն. վասն ճրմարտութեան միայն ժողով Հրամայէին սրբոց հարց լինել, իսկ զընտրութիւն ի ձեռն նոցին թողուին: Իսկ աստ սպառնալիք և սաստ թագաւորական ոչ հնազանդելեցն, և ուխտագրոիթիւնª զհրամանս արքայի և զհաճոյս նորին, թէև անօրէնութիւն իցէ, հանձն առնուլ կատարել և ապա քահանայապետական աթոռոյն արժանանաալ,,: Աւելացնենք սորա վրայ և այն որ Հեթում հեղինակել է և մի թուղթ, որ իբր թէ Անաւարզեցին լինի գրած առ Հեթում (թէ առ Լևոն). կտեսնենք որ այդ ամբոխումը ժողով չէ եղել, այլ իշխանական ընկերշակութիւն. թագաւորն իրաւունք չունէր եկեղեցական ժողով գումարելու, այն ևս առանց բուն Հայաստանի հոգևորականների: Այդ մասին ընդարձակ կխօսեմ ,, Արարատ,, ի 1893 թուի Յունիսի Յուլիսի և Օգոստոսի համարներում: Հետևեալ տողերում պատմւում է Հեթումի և Լևոնի սպանուիլը Պուլարղուց. չարամիտ Հռովմէականները վերագրում են այս Հայոց դրդման: Այս կտորից արդէն երևում էª թէ ինչպիսի բռնաւորական հալածանքներով էին ուզում Ռուբինեան անմիտ արքաները Հայաստանեայց եկեղեցու հաւատարիմ եկեղեցականներին և ժողովրդեան ,, արանց և կանանց,, ստիպել հնազանդուելու իւրեանց տիրադրուժ քմահաճութիւններին: Եթե աւելացնենք և այս, որ Կիլիկիայի բնակիչների թերևս կէսը օտարազգիք էին, առաւել ևս զգալի կլինի ժեղովրդի անյողդող կամքն և Օշինի խելակորույս և աննպատակ կամայականութիւնը: Օշին չէր կարենում կամայականութիւն մտցնել Հայոց եկեղեցու մեջ և տեսնում ենք որ նա 1313 թուին ինքն անձամբ գնում է Հայաստան և ժողովի հրաւիրում անելանելի վիճակից ազատելու համար. բայց չեն գալիս, տեսնելովª որ աւետարանի ձայնը խեղդում են: Այդպիսի շարժ եղել է և Ժ. դարում, որ մեծ վնաս է տուել Սևանայ վանքին. տես. Մ. Վ. Կիւմիւշխանեցւոյ, պատմ. անցից անցելոց Սեվանայ վանուց Ս. Էջմիաածին 1871: Տես. և Սմբատի շարայարողը. ԷՋ 131: Այստեղ արդէն վերջանումէ Բ. օրինակի շարայարողի պատմութիւնը: Այս ծռազատկի մասին որոշում տուողը Հեթումն է եղել Հայրապետական գահի թափուրութեան ժամանակ որպէս պատմումէ նոյն իսկ ինքը թգաւորը:( Տես. Արարատ 1869. էջ. 40-41. և 1892. ԺԲ, էջ 1045) Հեթումն այդ փոփոխութիւնն արաւ 1292 թուին ( ըստ Ժ. և ԺԲ. օրինակներին ), որովհետև ծռազատիկը խռովութիւնների պատճառ եղաւԿիլիկիայի բազմաթիւ օտար քրիստոնեաների և

Հայոց մէջ : Խօսքի կարգից երևումէ, որ շարայարութեան այս խծպծողն անզգոյշ է վարուել նիվթերի հետ: Տես վերև ծանօթութիւն 82: Սամուէլ Անեցու պատմութեան շարունակութեան մեջ թէ այս կտորն և թէ 1307 ի արքայական ամբոխման յիշատակութիւնը պատկանումէ ոչ թէ բուն շարայարողին, այլ մի ուրիշ գրչի: Այդ հաստատ է, վասն զի գրչագրներից ամենանշանաւորները դնումեն վերջում, նկատելով. ,,Այս յայլ օրինակէ է յետև ի ձեռս անկաւ զպակասն ի հոս գրեցաք և թուական եղաք թէ ուզես գիտ և տես յառաջն: Այդ վերնագրի տակ գրուած են և ուրիշ քանի մի տեղեկութիւններ, որոնք սկզբներում և օրինակների ոմանց մէջ պակասումէին: Այս այն քաջաբան վարպետն է, որ այնքան անվեհերութեամբ կռւումէր Հայաստանեայց եկեղեցու ուղղափառութեան համար և ամուր հաւատքաով արձանագրում էր իւր հակառակորդների վատ գործունէութիւնն հետագաներին տեղեկութիւն տալու համար: Վերև նորա մասին յիշատակուեց: ՈՒնի նոյն այդ արժանայիշատակ անձը ժամագրքի մեկնութեան մի ժողովածու Խոսրով Անձևացու, Օձնեցու և այլոց գրուածներից: Այստեղից նկատումենք և այն փոփոխութիւններն, որոնք մտցրուած են Անձևացու գրութեան Վենետիկի հրատարակութեան մեջ: Մովսէսի ժողովածը տպուել է ի Կ. Պօլիս ,,ընդհանրական մեծի Աթոռոյն Էջմիածնի հաւատարիմ միաբան և ծայրագոյն նուիրակ տեառն Ղազարու աստուածաբանութեան վարդապետին ճահկեցւոյ յոգնաջան երկամբն և անդուլ աշխատութեամբն: Այս Եսայի նշեցի հռչակաւոր վարդապետն է, որ հռովմէական մունետիկների հաստատուելուն դէմª շարունակ գործումէր: Մխիթար կաթուղիկոսի անունով մի թուղթ կայ լատիներէն' ի հերքումն Հայոց եկեղեցու վրայ բարդուած ամբաստանութիւնների. ( տես Մանսի,XXV. վերջում): Այս Յակոբ կաթուղիկոսը գահընկէց եղաւ Լևոն Ե. ի հետ ունեցած գժտութեան պատճառով: Այսշրջանի պատմութիւնն դեռ անորոշ է, որպէս տեսնումենք հենց Սամուէլի շարայարողի հայրապետական ցանկի կարգից: Մինչև որ հաստատուն տեղեկութիւններ չգտնուին գրչագրներից, դժուար է վերջնական խօսք ասել այդ ժամանակի գործերի վրայ: Այստեղ վերջանում Է. Ժ. ԺԱ . ԺԲ. օրինակների շարայարութիւնը : Հետևյալ շարայարութիւնը նշանակուած է Հայոց թուականով: Տես. Թովմայ Մեծոփեցու յիշատակարանը Թիֆլիս 1892: ՈՒրեմն վերստին ծռազատիկ 1634 թուին: Այս մասին տես. Առաքել Դաւրիժեցու ընդարձակ պատմութիւնը. Ս. Էջմիածին 1884: Հմմտ. Առաքել Դաւրիժեցի, գլուխ ԾԵ: Տես. և անդ գլուխ ԾԱ: Էջ. 338 և 340 յիշւումէ, այս Բ. ծանոթութեան վերջում նշանակուած Սրապիոն քաջ հռետորն, որ կաթողիկոս եղաւ 1603 թուին, դորա աշակերտն էր այդ հատուածի հեղինակ Գրիգոր Կեսարացին: ՎԵՐՋ

ՈՒՂՂԵԼԻՔ

5. էջ. 13 տող վերեւից. Զ. պէտքէ լինի Չ. 8. ,, 9 ,, ,, գումարրն ,, ,, գումարին . ,, 4 ,, ներքւից. ԺԸ. ,, ,,ՃԸ 116. ,, 3 ,, վ. 59. ,, ,,58. 118. ,, 2 ,, 57. ,, ,, 59 . 152 . ,, 14 ,, ն. ՌՄԿԹ ,, ,,ՌՄՁԹ:

155. ,, 8 ,, 157. ,, 5 ,, 169. ,, 4 ,,

,, 31. ,, ,, 81. ,, վ. ՇԿԹ ,, ,, ՉԿԹ: ,, ՁԼԵ ,, ,, ՉԼԵ: ,, ,, 12 ,, ,, ԶԼԵ ,, ,, ՉԼԷ: 166. ,, 3 ,, ,, Կիպրոո ,, ,, Կիպրոս: 168. ,, 9 ,, ն. ՌՅԽ: Բ , ,, ՌՅԽԲ: 175. ,, 2 ,, ,, ԶԳաւիթ ,, ,, ԶԴաւիթ: 204. ,, 1 վ. Դ. ,, ,, Գ: 254. ,, 1 վերջում պէտքէ աւելացնել. նաեւ ,,Գիրք Հակաճառական ընդդէմ . . . ժողովոյն Քաղկեդոնի,, ի մէջ, յամի թուականութեան տոհմիս հայկական ՌՃԼԷ (= 1688). ի Հայրապետութեան Տ. Եղիազարու Կաթողիկոսի ամենայն Հայոց. եւ յառաջնորդութեան յայսմ նահանգի քաջ ախոյեանիս ուղղափառութեան Ստեփաննոսի աքեպիսկոպոսի եւ աստուածաբան վարդապետի, եւ որոյ հրամանաւ եւ օժանդակութեամբ հաստատեցաւ տպագրատունս ի վանս վսեմական եւ փառաբնակ Ամենափրկչի Նոր Ջուղայու. . . : Գրութեան յիշատակարանն է . Արդ Հ եւ Զ թուականիս Հայոց Ես Գուրգէն քարտուղար Հայոց Մեծաց, թարգմանեցի զԳիրքս ի Յունաց ի Հայս , հրամանաւ Տ. Հովհաննիսի Հայոց Կաթուղիկոսի : 301 էջի վերջը