ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ (XV ԴԱՐԻ ԿԵՍ-XVIII ԴԱՐԻ ՎԵՐՋ)

ԵՐԵՎԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ
ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ՖԱԿՈՒԼՏԵՏ

ՊԵՏՐՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ
ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ

(ՃՄ ԴԱՐԻ ԿԵՍ - ՃՄ1Ա ԴԱՐԻ ՎԵՐՋ)

ԴԱՍԱԽՈՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԵՐԵՎԱՆ
ԵՊՀ ՀՐԱՏԱՐԱԿՉԶՈՒԹՅՈՒՆ
2010

2 ՊԵՏՐՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ Յ

ՀՏԴ 941(479.25) (042) Տոլադրվում Է ԵՊՀ ւլաւոմության
ԳՄԴ 698.3 (2Հ) ֆակուլւոեւոխ խործրդի Նվիրում եմ Սեծ Երազանքի
Հ 854 երաչխավորությամբ ճանապարհին ընկած ուսանողներիս՝

Վարդան Բախշյանի,
Վարդան Դալլաքյանի
ն (Թաթուլ Կրպեյանի
խնկելի հիշատակին
Խմբւսդիր՝ ՀՀ ԳԱ ւսկաղեմիւոյի իսկական անդամ Հրուչիկ Սիմոնյան

ԱՌԱՋԱԲԱՆ

ՀովՀաննիսյան զ. Հ. 0ւուսը ւոիրաւվեւոությունների դեմ Շայ ժողովըդի մղած աղաւուս-
Հ 854 Հյ ւղ աւուս դրական չարժումները (ՃՆ դարի կես - ՃՆԱԱ գրական պայքարի պատմությունը, որը լի ե Հերոսական մաքառումնե-
ղարի վերջ), Դուռախուություններ/՛Պ. Հ. ՀովՀաննիսյն: իոմբ.՝ րով ու Հաղժանակներով, պարտություններով ու Հիասժափություն-
Հր. Ռ. Սիմոնյան.-Եր.: ԵՊՀ Հրատ., 2010.-116 էջ . 8 էջ ներդիր: ներով, դարձյալ կրկնվող ազատադրական ճիգերով ամբողջությամբ
կլանում են Շայ ժողովրղի պատմությունը: Հայկական ւլեւուսկանու-
Դասախոսությունների սույն գրքում վերլուծվել են ՃՄ-ՈՈՂՎԱ դարերի Հայ թյան անկումից Շեւոո (1375) չուրջ 550 ւուսրի աղատագրական այդ

լեղենդը, Հւսյ-«սրեմւուսեվրուղական ղիվանաղիտական բանալկցությունները, Կն մե ժ Ը, մն ն են ե :
թյան են ենթարկվել հսրայել 0րու, Հովսեւի էմինի, Մադրասի քաղաքական Հայ ազատագրական միտթը ձնավորվելով եկեղեցական միջավաղ-
խմբակի անդամների, Մովսես Սարաֆյանի, Հովսեփ Արղությանի ն այլոց րում, վերընձյուղվելու|՝ իր ծիրի մեջ ըճդդգրկեց նան ւղնվականաայան
ղաւուսդրական ոդորումներն ու Հւսյացքները: ու աոնորական Շաււսըակախուսվերի լավագույն ներկայացուցիչներին:
Նոսխուսւոեւռվում է ուսանողության ն ընթերցող լայն Հրջանների Հւսմար: Եթե չարժման ւսուսջին փուլում (ՃՆ ՆԱՍ դրան ւոն ւովվո ղները
Ս. Էջմիւսծնի դաճակալներն Եին կամ եկեղեցական միջավայրից դուրս
ՀՏԴ 941(479.25) (042) եկած դործիչները (Ստեւիանու Ե Սալմաստեցի, Միքայել Ա Սերաստա-
ԳՄԴ. 63.3 (2Հ) ցի, Հակոբ Դ Ջուղայեցի ն. ուրիչներ), ապա չոււոուվ| (ՃՄ1Ա ղարում)

1ՏԹԻ/ 978-5-8084-1301-6 օ ՊՀ. ՀովՀաննիսյան, 2010 թ. թյունը՝ առւվինելու| Հինավուրց մարդարեություններին ու ղանաղան
Կ ՔՂՀ Հրատարակչություն, 2010թ. տեսիլներին, Հայ ժողովրդի անկախության վերականդնման դործըն-

4 ՊԵՏՐՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ 5

բացատրվում Եվրուղայի կաթոլիկ երկրների ճետ բանարարություն- |. ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՄԱՆ ՆԱԽԱՓԱՅԼԵՐԸ
ների այն երկայն չղթան, որ աննկուն ու անալուղ Շյուսում Էին Ըւայ
զործիչները:

նելով սեւիական ուժերին՝ ճայերը ղինված պայքարի չնորճիվ, առանց 1. ՀԱՑ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՄԱՆ ՆԱԽԱԴՐՑԱԼՆԵՐԸ:
դրսի դույղն իսկ օղնության, կերւոեցին Շայկական ւլեւուսկանութժյան ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ԼԵԳԵՆԴԸ
նորօրյա եղելություններն Արցւսխում լ Սյունիքում:

Հաւոկանչական Է, որ ւսյո երկրորդ ւիուլում Հայրենիքի ւղ ւում - ՖԼՅԿԱՆ դարերի բուոն ու ւվոոթորկալից իրադարձություն-
դրության ղաղաւիարն սկսում Է բուռն Շեւուսքըքրության աուսըկա ները Հայաւուսնում իրենց խոր, անջնջելի կնիքը թողեցին Հայ
ղառնալ նւս դաղութւաԸւայ միջավայրում: Արհելյան Եվրուլւսյի, Ռու- կյանքի վրա: Մեկը մյուսին Հեւոնող քաղաքական ցնցումները,

աոանւի, աադառտանի : Հդդաատանի Հայդ աղան զաղի վայրո Բաղրառոունյաց ն Կիլիկիայի Հայկական թաղավորությունների
բում հռանդուն ղործուննություն 5 ծավալվում Հայրենի երկրի ազա- կորուսոները. (1048, 1375), քոչվորական ցեղերի ավերիչ ար-
տադրության Համար: Կաղմվում են ծրագրեր, նոր դիմումնադրեր են ը ԻԸ ՔոՀ1"Ր Ժ"1՛Է ԻԼՀ "Ի

ԳԱՅ արան Բ ՂԵ" Պի Ղ ՂԱ ՛"Է չավանքներն ու երկարատն. տիրաղեւոությունը, Հայ ժողովրդի

իրաղրության պայ Ր յ աղատաղրական ճիոքը դարի օւոար ցեղերի վերաբնակեցումը Հայաստանում, չափաղանց

սկղբներից դիմաղարձվում Է դեւղի Ռուււոււուսնը՝ վերջինիս օղնու-
թյան մեջ տեսնելով ղարերի իր Մեծ Երաղանքի իրականացման Շնա- թուլացրին Հայերի դիմաղրական կարողությունները: Սելջուկ-
Թուրքերը, իսկ ւյնուծճեւոն Թավխար-մոնղոլները, Լուռ էության,

ւււորու ուն չ Բու ւո ւլ ւու ււ: ւնում ւլ Ե ւլ ւն Ն ււ -
բավորությունը: Րայց սովյալ ոլ 114 յդ Երազանքն իր առանց լուրջ դիմադրության դրավեցին Հայաստանը: Առանձին

կանություն ղառնալու որեէ ւլայման չուներ:

Հալ ազատադրական չարժման դասերը լավագույնս են Շիմնավո- քաղաքների ն ամրոցների դիմադրությունը, Հերոսության ն
րում սեփական ուժերին ապավինելու իրատեսական գործելակերպը: անձնաղոշության առանձին դեպքերը չէին կարող փրկել իրա-
ղրա փայլուն ապացույցն այսօր Արց ղատադը պայ րան աեդերի, կոմի

ներն նխյոծեւմուիթյամբ ու Հւսնցւավոր անչշեուսւոեսությամբ ցրե-
էին Հւսրկոաւյին ու ւոնւոհսւկան ծւսնը քաղաքականություն: Հա-
վածաբանւսկան խճողված վեճեր, որոնց լուծումը Հունական
խիսւո ղժդոչություն էր ւսուսց բերում բյուղանդական իչիւանու-
թյունների նկաւումամբ, ու երբ սկավեցին սելջուկյան ւարչւավանք-

6 ՊԵՏՐՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ... ՛

ոով, որ չունեին Հւ մ աուլ ւու վո ւսն ղինւսկան ուժեր, ւայլե ւյն ի՞նչ ուժերով' Հւսրցերը մնում էին ւուկայիս: Հւսլաււուսնի ւսնկա-
էր, ցրված էր ու ոչնչացված: Այղ բանակը, որին ղարեր չարու- ղափարը, որը ն Հայ ազատագրական միւոքը, վաղ թե ուչ, դնե-
բյուղանդական ղորքերին ու Հւսսւուսւուվեցին նուն Փոքր Ասիա- քանչյուր ուք, յուրաքանչյուր ժողովուրդ ւլեւուք Է ալւսւուսսվխուսն
ժողովրդի Հւսմար ամենաուս Հւսվորը թուրքմենական ւսկ-կոյուն- ճում ղուչակել էր ոչ միւայն Հւսյկաական ալեւուսկանության կործա-
Լու ն կարա-կոյունլու պեղերի ւոիրաւլեւոության ժամանակա - նումը, ւյլն Հւսյաււուսնում օւոււսը ամենադաժան ւոիրաւլեւոու-
ներին ելք ւինւորել դուրս ղասլու սւոեղծված սարաւովիելի իրավի- ալեւոուժյուն օգնության, սեւիւսկան ուժերով ղս Հնւսր ավոր չեր:
ղաղթժավայրերում, ւուսրբեր քաղաքական միջավայրերում Հւսր- ղովուրդ լինելու ալարադգան: Ժողովուրդը ալւսւոժվում էր (Բադ-
յը չեր լուծում: Հասլասւունը մնում էր ղերված, իսկ ղող - ըւուռոունյաւց թաղավորության կործանում, բյուղանդական ն
Թու Հծւասյերն էլ ժամանակի ընթացքում ձուլվում էին ու ւն եւսնում սելջուկյան ւոիրաւլեւոություններ, ղերեվարում, երկրի ւոնւոհ-

8 ՊԵՏՐՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ... 9

նելու դիւուսկցուլժյունը, բնականաբար, ծնում էր սեւիւսկան ու- ւսիսրախուսուլցյուն:
ժերի նկառւումաւմբ ւսնվաւուս Հուլյան բարդույթ: Այուռեղից էլ ծւս- Արեւմւում Հույ ն ւրնելաՀւառյ ւղ աւուս գրական չարժումները
ղում էր, ինչսլես Հուչում էր Հնւս մենի լեդենդը, ւսւուվածույին ւսիոխկալակցված չեին: Տարբեր էին Պասրակաւոււնի ն Թուր-
կամեցողությամբ որեն ւրւուսքին ֆրիուոոնյա շղոր ւղղի օղ- ֆիւսյի թաղաքական ալայմանները, ւուսրբեր' ղաչնակիցները, Հե-
նությամբ ւղ աւուսղրվելու Հւսմողումը: ւոնաբար ւուսրբեր էին արնեելա ծայ ու ւրեմւուս Ճայ ւղ ւաւուս -
Խուչււկիրների ւսուսջին երեւան Արնելքում ( 1096, 1147) նոր ղրաական չարժումների մեթոդներն ու Հեռւսնկարները, Քաղա-
ուժով բորբոքեց ու իմբաղրեց ւոեսիլները, ղուչակություններն թական-ուսղ մական Հւսվանական ղործընկերները: ԱրնելաՀառյ
ու մարդարեություններն ւյն մսին, թե չոււոու| դւսլու է Արե- ղործիչները Հայ ժողովրդի ւղ աւուսը արի ղերը երբեմն Հաււո-
մոււոքի ֆրիուոոնյա ւի շղոր Թռւսդավոր ն ւրկելու Է Հայ ժո- կացնում էին մի ւյնալիսի ուժի, որը կա՛մ Թուրքիււյի ղաչնակիցն
ղովրդին, վերականդնելու Է Հայկական թԹաղավորությունը: էր, կամ ւսնւուսրբեր էր վերջինիս նկաւումաւմբ: Լինում էր ն Հւ-
Թվում էր, թե ւյ ժամանւկներն ւսրդեն եկել էին: Հայերը իոս- կաուսկը: Նման ալայմանները ալարւուսդրում էին Հայերին լինել
չւսկիրներին դիւոում էին ու ւֆւկցում որւլես իրենց ւղ ււուու - ւսվելի ճկուն, իրաւոեւ,, ղործել խիուո ղդույչ:
ըարների: Սակայն Հեւուսղ ա իրադարձությունները քույց ւուվե- Հյ ւղ աւուր ական չարժման ղլիավոր ււոււսն ձն Հւսւու-
ցին, որ իսչակիրներին չեր վերալածված Հւսլաււուսնի ւիրկչի կություններից էին կողմնորոչման Հիմնա ծւսրցի անընդ Հւուո ւիո-
ղերը: Դեռ ւսվելին, որոչ Հայ իչիւաններ (Մլեչ, Լնոն 1 սւոիւլ- ւիոխուլթցյունները, իմբաղրումները, նոր Հւսսցեւսւոիրոջ երկա-
ված էին անդամ մարւոնչել նրանց ղեմ, թանղի իսչակիրները՝ րուճիղ որոնումները:
անդիւուսկից իրենց վերաւլածված «մեսիայի» ղերին, Հւսճասվխ Մյուս ուսն ձեւ Հւուոկուլժյունը ղդավանաոխոխության խնդիրն
Հւսյերի նկառւումաւմբ ւսվելի դաժան էին վերաբերվում, ջան ււ Հ- էր: կւթոլիկ Արեմոււոքը, օդւուսդործելուվ Հւսյերի ւղերուսդիր-
մեղականները: ղիմումադրերը, ւսնմիցւաւլես ւու էր թաչում ղավանասիոլխ
Աղաւուսդր ւական լեղենդը ւուսրբեր ալում չը ջանն երում" լինելու նավխուսոլաւյմանը: Զուսնկաղուսըով իսոչընդուռել ւղ ւու -
կավխոված ֆաղաքւական իրադրությունից, ւուսրբեր «ռիրկիչներ» ղրական չարժման ղործընթժացը ն բարդացնել Հւսլ-ւսր նմու -
Է մաւոնաանչել, աղ աւուր սկան ւույքելուլժյունը վերադրել եվրուղական սիոխծարաբերությունները' ծւսնուն ղերխնդրի,
ւուսրբեր Հւսսցեւսւոերերի: Հայերի Հւս մասր ւղ ւսւուսը ւը Արե- Հւսյկական կողմը Հւսնդես էր ղալիս դավանական ինչ-ինչ ղի-
մոււոքը սկղբում Բյուղանդիւան էր (նչվում էին որւլես Հոուեւա- ջումներ կաւուսրելու ալւսւորաուուս կամուլթյամբ: Մաոուսվանդ եր-
ցիներ ): կ. Պոլսի ւսնկումից Հեւոո (1488) ւղ աւռւուսըոււը Արեհմոււո- բեմն-երբեւմն Հրֆւանւառության մեջ էր դրվում մել ուրիչ մու -
Քը ւոեղաւիոխովվեց էլ ւսվելի ւրեւմոււոք' ղեւի Հոում, ղեւի ֆրանկ- պածին ւիասւուսթուղթ' ւյսալես կոչված «Դաչանց Թուղթը»,
ների ւչխուսր Հը: Աղոուուսղգրական ւուսքելուլժյունը Հերթժոււսկա- բուռ որի իբը ֆրիուոոնյա Արեմոււոքը Հւսնձինո Հոոմի կոււուսն -
նությամբ վերասլածվում էր մե՛ր|ժ Հոոմի ալւուլին ու Վենեւոիկի ղինու Մեծ կայսեր (17 դար) իր վրւս ալւսւուսսվուսնաաւուվուլթժյուն
ղոժին, մե՛ր|ժ Բուրբոններին, Հւսբաբուրդներին ու ղերմանական էր վերցրել օգնել ֆրիուոոնյւո Հւսյւուուսնին: կոււուսնղինուը իբը
ւուսրբեր ւիծ իչիսւաններին ն ի վերջո' ռոււուսց ցարին: Հւսյոց Տրդւուռ լ Թռւսդավորի Հեւո կնքել է Հւսւոուկ ալայմանա-
Հւսյ ւղ աւուս գր ւսկան չարժման կարնորադույն ււուսն ձնււ- ղիր' «Դաչանց թուղթ» ն Հասվառւոել իր ն իր բոլոր ծՀւսցորդների
Հւսւոկությունը Հենց սկղբից նրւս երկւվիեղկվածությունն էր: Հաւ- Հւսվաւուսր մությունը ղաչինքին, Հւսլաաւոււնին օգնելու ււվււու-
յս սւուսնը ղւոնվում էր երկու ն երբեմն ւսվելի ւոիրւաւլեւոու- բաուուսկամությունը: «Դաչանց թղթի» ղաղասվիարները լույն
թյունների ներքո, ուսւոի Հււյ ւսղ աւուսդր ական միւուքը ի վիճակի ւուսը ածում ունեին կիլիկյան Հասլաուուսնում, մասնասվորառլես

10 ՊԵՏՐՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ... 11

սկսեցին իրենց ղեդերումներն Արեմոււութում: ուսն -Զւսլալյանների, ՍՄ սրում" Դուիյանների, Արւսգածուոնում՝

Վուչոււոյւաւնների, իսկ Վայոց ձորում" Պոոչյանների սերունդները:

2. ՀԱՑԿԱԿԱՆ ԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԱԿԱՆԳՆՄԱՆ 1426 թ.) ն Համչենի (մինչե 1489 թ.) Հայկական իչիոանություն-

նւ Զեյթունում, Շււուսիսում, Խութում, Սաւոււնում, ն էլի ւի

թԹռւսդավորի՝ Հիսուս Բրիււոուի միջոցով Հւսյոց երկրային թԹռւսդա- ւուսկարաններում բաղմիցո դիմում էին Ամենաբարձըյալին ու
ալա ծում ւղ աւուսդրուլթյան ողին ու ւղ ղային ինքնաղիւուսկցու- թյունը»: Հւսլաւուսնի ւլեւուսկանության վերականդգնման ղւա-
թյունը: ղասիարը այստեղ երբեք լքված չէր: Եկեղեցական միջավայրում
Հւսլաւոււնի ւղ աւուսդրուլժյուն, Հայկական ւլեւուսկանու- ւիայիայվում էր ւսյն Հույսը, թե ւուուվածույին բարեխոսությամբ
սքեմ Հւսդւծ՝ ներկայացուցիչներ էին: չաՀծին: Այո «խմբագրումը» բասցաւորվում էր Թուրքմեն ւոիրա-

12 ՊԵՏՐՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ... 13

դականների անընդծաւտ Հարձակումներից: Այդ զորաջոկատը իր նախնի Գաղիկի օրինակով: Եվ թո՛ղ Փրկիչը զորացնի նրա
թուրքմեն ւոիրակալղից. ւոենչում էր նրւս օգնությամբ նսւոել Հաւ- նչել, որ ՃՆ ղարում «Սաղավորական ւոուն», «Սւսղավոր Հւս-
Հւսնձինա իր ւոոծւիակիցների: Պւուուս Հսկան չէ, որ Զաքարիան Երկրորդ, որքան էլ թուրքմեն ւոիրասկալները, ելնելու ինչ-ինչ
թյուններ Է վարում ԶՀւսնչւսծի Հեւո' Վաուղլուրւականի Հւսյկաական ների» երեւան դւալը չեր կարող իոսնդարել նրւսնց: Որղես «Հա-

14 ՊԵՏՐՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ... 15

Ա. ՀԱՑ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ԴԵԳԵՐՈՒՄՆԵՐԸ կղբներին: Հուլիոս Ա1 սաղի կողմից Հանդիսավորությամբ ըն-
ղժվարությունների: Վառոիկանում Հւսլ-Հռումեւսկան բանակցու-
իսկ աղատադրական խնդիրները մղվել էին Հետին դիրթեր: Բա-

1. Ս. ԷՋՄԻԱԾՆԻ ԵՎ ՍԵԲԱՍՏԻԱՅԻ ԳԱՂՏՆԻ ջադրեց ղույղ եկեղեցիների միության Հին, չարչըկված Հիմնա-
ԽՈՐՀՐԴԱԺՈՂՈՎՆԵՐԸ ծւսրցը: Հանուն քաղաքական ւկնկալությունների՝ Հայոց կա-
թողիկոսը 1549 թ. օդուտուի 2-ին սւոիոլված էր դրավոր Հնա-
Համող վելով, որ սեւիական ուժերու Հնարավոր չէ աղ աւուս- ղւսնդություն Հւսյոնել Հռոմի ւաւղին: Անչուչւո դաւ դիվանադի-
դրվել օւուսրի տիրալեւոությունից' Հսլ աղաւուսդգրական դա- ւուսկաան ղիջում էր ն չաւո Հեռու էր Հայերի իրական քաղաքա-
ղասիաարի կրողները Հրավիրում էին դաղւտոնի ժողովներ, որոն- կան նկրւոումներից:
ցում քննարկման առարկա էր դառնում Հւսրաուումնի աղաւուս- Բոսնւակցությունների Հաջորդ խուսրսիումկայյանները դարձաւն
դրություն խնդիրը: Վիեննան, ւսւլա՝ Վարչավան, ուր Սւոեւիանու Ե-ն Հւսնդիւլում-
Նմւան ուսին խորչրդաժողովը Հրավիրվել Է 1547 թ. ներ ունեցով կարլու 7 կայսեր լ Սիդիղմունդ 1 թագավորի
Ս. էջմիածնում: Նրու կաղմակերւվիչն ու ողին Ամենույն Հւսյոց Հեւո: Ավարտելու ղիվանադիւուսկան բանակցություններն Արե-
կավժողիկուս Սւոեւիանու Ե Սասլմւուռեցին էր: Սոս մւուսվորււկան մոււուքում' Հւսյկաական ալւսւովիրակությունը 1551 թ. Ռոււոււուոււ-
ւնձնւսվորություն էր, բանաստեղծ ու երաժիչւ, ուներ խոր ն նի վրւսյով վերադարձավ Հայրենիք:
բաղ մակողմանի գիտելիքներ, դիւտեր մի քանի օւոսր լեղուներ, Եվրոււայում Հալոց կաթողիկոսի վարած բանակցություն-
Խւսվխուուլեւ: ւպաչտոնավարել էր կ. Պոլսում, Լեչատւուսնում ե ները որեէ չոչափելի, դրական արդյունք չւովեցին: Թուրքական
Մուկուլյան Ռուսիայում, քւսցւածւանութ Էր ժամանա ւսղ ւււքւա- ուսղ մակալման եղրին Հայւոնված Եվրուղլան, որ մեծ դժվարու-
յ Ք ա ֆաղաք զ | ղր յ բուլ բ ղ ա
կան իրադարձություններին: Խորչրդաժողովը, որին մւասնւսկ- Թյամբ ւլաչտուլանական սլաւոնհրաղմներ էր մղում, չէր ցանկա-
ցում Լին արնելա ծայ բարձրառւոիճան, Հոդնեորականներ, մեծա- նում ն չէր էլ կարող որնէ դործուն միջւամւոություն ունենա Հւս-
ւոուն ւսռնմորականներ ն մելիքներ, ընդունում է մի «Աղերուս- յերի քաղաքական ճւակաւուսդրում: Դավանաբանական ու կրո-
դիր» ն որոչում կասլժողիկոսի ղլիւսվորուլթյյւմբ ալւսւուվիրակու- նական ալւսյքաղրուվ ւսոլեցուն եվրուլական միցւավայրում Հոոմի
թյուն առուքել Վենեւոիկ ու Հոու: ալւաւլլերն այլես չէին կաւուսրում արեւմւուսեվրուղական ընդծա-
1548 թ. ալւսւովիրաակությյունը լ Պոլսի վրայով ուղնորվում նուր միւուլեւոի ղերը լ Հեւոնաբար չեին կարող Հւսկավմուրքա-
Է Եվրուղա: Բաղ ււքաակաւն երկխոսության ւսուսցին կենւորոնը կան ղրոչի ներքո Հասա մբել ւուսըաբաժան ուժերը: Ուուոի Հւսյ-
Վենեւոիկն էր: Այուռեղ ալււուվիր կությանը ընդունում Է Հասն - կական ղիվանադիտության ւսուսցին երկխոսությունները թքա-
ըաուլեւոությւն դոժը նե մանրամասն ծւսնոլաւնում Հայերի ղւսքական իմաււոու| անչեռանկոաւր էին: Այնոււմենայնիվ, Սւոե-
քաղաքական ակնկալիքներին: Պածճւկանված վփաւուսլթժղլյթերից ւիսնու Սաղ մաոււոեցու առաքելությունը ավելորդ չէր. այն օրա-
Հայւոնի է դառնում, որ Հայկական կողմն իր Հույսը Հիմնակա- կարդի Հարդ դարձրեց Հայլաուումնի աղաւուսդրության իսնդիրը
նում կալել էր Վենեւոիկի Հեւո: ն ուղի Հաարլեց Հեւուսդա քաղաքական երկխուությունների Հւ-
Այնուչեւու բանակցությունները չարունակվում են Հոռո- մասր:

մում, ուր Հւսլկական ալււուվիրւկուլթցյունը ժամանել էր 1549 թ. Մի թանի ւուսրի ւնց՝ 1562 թ. մայիսի 20-ին, Հւսյոց կալժո-

16 ՊԵՏՐՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ... 17

բերություն կավողիկոս Սւոեւիանու Ե Սւսլմաուոեցու կողմից ղառւիարասկիրները չեին վՀաւուվում ն չարունակում էին ւալ վի-
1547 թ. էջմիածնում Հրավիրված ժողովի, ամի ժողովին մաասնակ- նել կալժոլիկ Արեհմոււոքի օգնությանը:
Եվրոււլա ուղարկել մի նոր ալււուվիրակուլթյուն, որի ղեկավար Սսի Խուչւուռուր Բ Զեյթունցի կասվժողիկոսը Հւսւոուկ ուղերձով
ւսնձնւսվորուլժյուն, որ սերում էր Արծրունյաց արքայական ըն- Այդւլես Է վարվում նււե նրւս Հւս ցորդ Աղարիա Ա Զուղայեցի
վարում Վենեւոիկի Հւսնըոոււլեւոուլժյուն ղոժի' Հերոնիմուսի Հիւո: Թոլիկություն, եթե նրանց յույց ւորվի ուսղ մաւքաղաքական
ւլեւոուլթյան ն Օոմաանյուն կայսրության ււճւսկաւոումը Հւս սել Հոոմի օգնությամբ Հնւսրւսվոր կլինի ալար ուլ առլազոել Հւսյւու-
Հասլաուոււնի նկաւումամբ Վենեւոիկի Հուիանասլորությունը չուուսնձնւած, չեղած, ղոյություն չունեցող ալասրւուսկանու-
սւուսնւսլու իսոււոումը սւուսնաղլուց Հիւոո Աբդւսրը ուղնորվում Է թյունները Հասլաաւուսնի նկառւումամբ: Արեմոււոքն ի վիճակի չեր
ղերիչիուսնուլցյունը, եթե կալժոլիկ Եվրոււան իրենց օգնի ւղ - օգնության վրա' Հասլասւուսնի ւղ աւուսղրուլթյյունը երաղող
իուուսնում Է Աբգար Եվդոկացուն, որին ուղարկում Է Հւսլւաւ- մասին:

Հայոց կախողիկոսին Հոոմ ոասցջնորդելու: 1569 թ. Աբդուր

18 ՊԵՏՐՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ... 19

2. ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄԸ բանակի գլխավոր ծՀրամանաւուսը Ֆրանչեսկո Մարողինիի Հեւոչ

ՄԱ ԴԱՐԻ ԿԵՍԵՐԻՆ Բոսնւակցությունները չարունակվում են նեւ Հեւուսղայում' 1668

Թւվականին: Ենթադրելի է, որ ֆաղաքական ամեվ երկխոսություն-

նույնալես որեն Հույս ԱՀԱ Թողնում, թե ւոյ ալամ աններում ղործիչներն իրենց Հույսը կապում են Ֆրւսնաիւայի ն Հւսւուկ աւե
ւսրչավանքի ղաղասիարը: Ուսւոի ալւսւուս Հւսկան չէ, որ Հոուի ղործուն Հւսկավմուրքական քաղաքականությամբ:

կղերաւղեւոու։յունը, Վենեւոիկի Հւսնրըաւլեւոույունն ու Ֆրւսն- Փուիոխություն Է ւոեղի ունենում նւ աղ աւուսղը ական

մաւոեղ ալւսյք սրի ելնելու ւուսցարկներով, որւլես Հւսւոուցում սիարախուուլթյան մշակման բնաղավառում, սւսկաւյն ալք աարի

ներ սկսեցին Առւոիութի Հունաց ալւսւորիար քի, ւու կավժողի- 9այուլժյուն ւսնունու|), որը ււհւորւաւոնոեաւական չածւվխնդրու-

կոսի ն Սսի Հւսյոց կասլժողիկուս Խուչաւոուր Գ Գաղ աուոււյյու Հիւո: թյուններով կալված էր Արեելքում լույն ւուսը ածում ունեցող

ֆրանսիական Հյու աւոուս Ֆրւսնւոււս Բոսրոնը, որը Հայերին մեկին" Մուրադ (Շածմուրոաուո) Բւսղիչեցուն 1666 թ. ուղարկում

նեւկան մյուս ժողովուրդների Հեւո: իր Հերիժին Խու չւուռուր Գ.ու- ւյդելում Է Լյուդովիկու Ճ1Մ-ին, բանակցում նրա ն ւղդեցիկ

20 ՊԵՏՐՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ... 21

նեն ինչես Բյուղանդական կայսրությունը, ւայնւլես էլ Հւսյկա- ալւնելու ալւսրւուսկանությունը: Այո Հւսնդ ւա մունքը Հայ ւալ ւու ւ-
նը ւլեւուք է լիներ Ֆրանսիայի մասնակցությունը ալաւոերաղմին: ւիոլսելու աղաքական կողմնորոչումը:

վուրդներն ւայլնս չկարողանալով ւուսնել Թուրքիայի ւոիրաւլե- Թողիկոս Հւսկոբ Դ Զուղայեցու անվան Հիւո: Զուղայեցին ժամու -
ւոուլժյունը' ւլ ւաւոլ ւււ» են ււլսւուս մբելու: Այդ բոլոր ժողո- նակի ամենւկրիված ու եուսնդուն Հայ եկեղեցականներից էր:
վուրդներն էլ ւս մող ված են, ոլր Ձերդ վեշառիառությունը Հե Հււլ- Նու Հւսւոկավլես նչւանավոր էր որւլես Հւսլաււուսնում ն Հւսյկա-
ււլուուսմբենք' Հենց որ ֆրիուոոնեության ղորքերը երեւան Ձերդ Հալոց կավժողիկոսության ղիրքն ու Հեղինակությունը բարձ-
վեշասվիառության սուսցնորդությաւմբ»: Հաւոկանչական է, որ րացնելուն: Հւսյկական ղրւուուղլուլթյան դործը իլժանելու նոլ -
նույն ժամանակ (1670 թ.) ֆրանսիական ղործակալ դը Լո ւուսկով նւս Եվրուղա Է ուղարկում Ուկան Երեւանցուն, Մաւոլժեու
ւղ աւուսղրությունն ւսկնկալում են Ձերդ վեշառիառության Հւսղ- ունեին այնտեղ նալաաւուսվոր կարծիք սւոեղծելու Հւսլաաւուսնի
թյանը" ..Ձերդ վեՀշաւիառության մասին խոսում են միմիայն ալաւորաաւոելու Հւսյ-ւսրեմւուսեվրուղ ական թաղաքական ու
ալաւորի աը ք ՀովՀաննես Թութունջին, որը նախոււլես եղել էր Հիւո: 1662 թ. կասժողիկոսը Վենեւոիկ ն Հոոմ Է ուղարկում Աուս-
բիս Սիսիւնցու Հեւո, Սենկլուի արքայական ալւլաւոում բանակ - Ս. էջմիածնում Հասլաաւուսնի աղ աւուսդրուլթյան մբողջ

22 ՊԵՏՐՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ... 23

ղարկված իսնդրադրում կասվլժողիկուսր Հւսվասւոիացնում էր, թե ւոին, 1679 թ. ուղարկում է Հոուէ, իսկ ինքը, Հայ նչաանւավոր մւոււ-
Հւսբաբուրդների ւոււն Հիւո: Միւս ժո մանուկ կավժողիկուսր վուուս- Պուոլլոլիւուսյի Թագավոր Ցան Սոբեսկու Հիւո: Վերջինու, որ Եվ-
կան ինչ-ինչ ղիջումներ կառւուսրել կալժոլիկ եկեղեցուն: Հւասկա- նակներում ղիւովում էր որւլես Հւսյւսուոււնի ւղ աւուսդրումը ււ -
էին ն չեին արտաճայտում իրերի բնական ընթացքը: ներից մեկը: Հեւուսթրթիր է, որ ինքը' Սոբեսկին, կաթողիկոսին
ԱՀ ւսյաւլիսի ալայմաններում 1677 թ. Ս. էջմիածնում Հաւ- ուղղւած ալւսւուս վուն նամակում որոչակի օդնու։յուն էր խուս-
կոբ Դ-ն Հրավիրում Է ղաղւոնի ժողով, որին մասնւսկցում էին ւուսնում՝ վերականդնելու Հսլ աւուս նի թաղաքւական ւսնկավխու-
ինչես Արցւսիսի ն Սյունիքի մելիքների ներկայացուցիչները, թյունը: Բւսյց ալււուվիրւկուլթյան ղործունեու։յունն նաւլասե-
ւյնոլես էլ բարձրաստիճան ծողնորականներ, մեծաւոուններ' լիորեն ընդծւուուվեց, որուվ|Հեւոն 1680 թ. օդոււոուի 1-ին Հակոբ
սիոխՀւսրաբերություններն էին: Ժողովը որոչում Է օգնություն ալւսկան բանակցություններն առ ժամանւսկ Հեւուսձդվեցին:

լով' նր միջնորդությամբ բանակցություններ վարել Արե-
մոււոքի ղոր ւոերությունների Հիւո:

Նորությունն ւյն էր, որ Հւսւոուկ ֆննարկվում Է նն վՎրւու-
ղովի կողմից ընւորված պատվիրակությունը, որ գլխավորում էր
Հւսյոց կասլժողիկոսը, 1677 թ. Հունիսին նցնում Է Վրւսուոււն ն
իսկ վրասցիները՝ Ռուււուուսնի օգնությանը: Նչելի է, որ Հւսկոբ
Դ-ն, չնայած ւսյդ ալււովիր կությանը, Հւսւոուկ ուղերձ Է շղել
ալաւուվիրակությունը ժում ւանոււմ Է կ. Պոլիս, ուր կավխողիկոսը
Հւսնդիւլումներ Է ունենում արեմւուս Հույ նչւանւավոր Հւս ուսը ա -
կական գործիչների, Երուսաղեմի Հայոց պլաւորիարթ Եղիազար
թյունները նավխուս ալ առւորւաաւոելու Հւսմար կասլժողիկուսր ալւաւուվի-

24 ՊԵՏՐՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ... 25

1. ՀԱՑ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ կան բանակի զինվորական մատակարար ն տարիներ չարունակ

կու Ճ1Մ-ին, ուսկայն դրանք ուչադրության չեն րժանացել:

1. ԻՍՐԱՑԵԼ ՕՐԻՆ ԵՎ ՀԱՑ ԱՋԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄԸ Որոչ ժամանակ անց, Հրաժարվելով առնտրական դործունեու-
թյունից, Օրին ծառւսյել է ֆրունսիւսկան բանակում" նԽայիս' Հե-
ւս, իսրսյել Օրին Եվրոււայում: ՃՄ7Ադարի վերջերին ն ՃԱ ւոնւկի լեյւոենանւոի, ապա" Հեծելաղորի կաւղիտանի ղինվորա-
ղարի սկղբներին Հայ աղաւուսդրական չարժումը քնակոխում է կան ատւոիճաններով, մասնակցել անդլիացիների դեմ ֆրան-
իր ղարդացման նոր, ւվելի կաղմակերվված ուլը: Աղուոււ- սիւս կան բանակի ուսղ մական վեց արչավանքներին, չքի ընկել
դրական չարժման նավխոսդեւղը չունեցող այս սլաւոմաչըջւանը անձնական խիզախությամբ ե քաջադործություններով:
նիխողելիորեն կալված Է իսրույել 0Սրու անվան Հեւո: Անդլո-ֆրանսիւսկան Հերթժաական ալւսւոեր աղ մի ժամանակ`
իսրայել Սրբին որդին էր Սիսիանի մելիջ իսրայելի, որը 1695 թ., Օրին Նամյուր քաղաքի մուռ ղերի է ընկել անզլիացի-
Ս. էջմիածնի 1677 թ. գաղտնի ժողովի կողմից ընտրված ալատվի- սերի Ճեռքը: Հենց նույն թվականին էլ, խաղաղության ալալմա-
ըւկությոաւն անդամներից մեկն էր: Մելիք Իսրայելը չամվիաղանց նաղրի սւոորադգրումից Հեւոո, աղաւովել է դերությունից, բայց
մեծ Համարում ուներ Հայ քաղաքական չըջանւմկներում, իսկ Ֆրւսնսիւս վերադառնաղու վոիխոսրեն ւտեղաւխիոիխվել Է Գերմա-
նրւս ընւուսնիքը Հւսվակնում էր Պռոչյուն նչւանւավոր իչխւանւսկան նիւոյի Հոենույան Պֆւուղլց, Հւսաւուաւովել Դյուսելդորֆ քաղաքում
ւոոծմից սերված լինելուն: Եվրուղա ուղնորվող մելիք իսրայելը ն ծւուսյության անցել տեղի կայսրըընւռիր (կուրֆյուրուռ) մեծ
իր Հեւո էր վերցրել 17-ամյա որդուն' րուն, երեի նրան այնտեղ իչիան Հովճան Վիլչշելմի մուռ" նչանակվելով Հայղելբերդ ն
կրթության ւտւսլու նւլաւուսկու|: իՀարկե, ալաւուս նի Օրին չեր Ման ձւսյմ քաղաքների մււուսկարարման կոմիսւսը: 1698 թ. Օրին
կարող լինել դաղտնի ժողովի մասնւսկից, Հեւոնաբար ն սլաւո- ւնձամբ ծւսնդիւլում է, մեծ իչիսւանին ն նրան ներկայացնում Հւս-
վիրւսկության անդամ, ժեն, ինչես ցույց տվեցին Հեւսդա յւ սւուսնի ղզաւուսղրությոաւն խնդիրը:
իրադարձությունները, նա ժողովի ն ւլաւտվիրակության մասին ՀովՀան Վիլչելմը ւուսրածաչըջանի ամենանչանավոր քա-
ֆացաւոեղյակ էր: Հւսկոբ Դ-ի մածից Հեւոո մելիք իսրոյելը ծւ- ղաքական գործիչներից էր, արյունակցական ու քաղաքական
նոլժ վաճաումկաններից մեկին ինդրում Է որդուն ուղեկցել Եվ- մերձավոր սերւո ձւսրւսբերույթյուններ ուներ եվրուլական բաղ-
րուղա, իսկ ինքը վերադառնում է, Հայասւուսն: 1680 թ. վերջերին մաթիվ տիրակալների, առավելաղես՝ Ավուռրիայի Լեուղոլդ 1
Օրին Հառուուււովվում է. Վենեւոիկում: կայսեր ն Տուկանույի մեծ դուքո կողմաս մլ Մեդիչիի Հեւո: Նչելի
Օրու եվրուղական ղործունեությունը լե Է նորոչությամբ է, որ 1688 թ. Ավուորիւան «Սրբազան լիդայի» մյուս երկրների
ու ղաղւոնիքներու|: Միայն Հւսյւոնի է, որ երիւուսաւսըդ ւղնվա- Հեւո ալւսւոերաղմի մեջ էր ընդդեմ Թուրքիւսյի, իսկ ՀովՀան Վիլ-
կանն իր ուժերը նախ փորձել Է տռնւտրի բնագավառում Հելմր ոչ երկրորդական դեր էր խաղում այդ իրադարձություն-
սկզբում Վենեւոիկում (1680-1683), ւլա Փարիզում: Այուոեղ էլ ներում, նա. ծւսկախթուրքական այդ լիղզայի կաղմակերողվիչներից
յուրացրել է ֆրանսիական նիւոուկացը, լեղուն, կենցաղը, ձեռք ու ողեչնչողներից մեկն էր: Ուուոի պատաս ծական չէր 0րու ոչ
բերել քաղաքական ու ոսղ մական որոչակի դիւտելիքներ: Բւսցի միայն ՀովՀան վիլՀելմի Հեւո բանւսկցուլթյուններ վարելը, այլ
ֆրանսերենից ազատորեն ւոիրաւլեւոում էր իւուղլերեն, լատի- ընդձւսնըւուլեւս Պֆուղլցում Հւրոնվելը:

26 ՊԵՏՐՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ... 271

բաբեմում Ավուորիւսյի վճոորոչ ղերն էր սւոիւլել Հայ ղործչին բ. Անգեղակոթի դաղւոնի ժողովը: ԵԱ ղարի վերջերին
ուղիներ ւինւորել՝ մերձենալու Հւսբսբուրդների ւղդեցիկ ւոււսն Արնելյուն Հւսյւաւոււնի կաւցուժյունը մնում էր ւ Հւավոր, էլ ւսվելի
Հեւո, իսկ ուղիներից մեկն նցնում էր Պֆուղցուվ: Դրանով Օրին էր ծանրացել ժողովրդի ւոնչոեումկան վիճակը: Պարսիկների
Հասյերի վաղեմի ւսկնկալություններն ու կողմնորոչումը Բուրբոն- Հւսրկային, ղդային ու կրոնական թքաղաքականույթյունը դւար-
ներից նալււուսկաուղղում Է ղեւղի Հւսբաբուրդգները ն նրանց Հեւո ձել էր ուսնձար ձակ ն մեծ չարիքներ էր ալււոճւառում ժողովրդին:
կալված քաղաքական չըջւանակները: Օրին ՀովՀան ՎիլՀելմին Հասաւ աւուսավխււնււբոսը թուլացել էր նաե Հւսյ ւսղ աւուսղրական
ծանոլժ ացնում Է Հւսլաաւոււնի վիճակի, 1677 թ. էջմիածնի ժո- չարժման ողորումները: Ամենույն Հայոց կասլժողիկոս Նո ծւուվլեւո
ղովի մանրամասների ն Հակոբ Դ-ի ւուաքելության Հեւո: Ն Ա Եղեւււցին չեր խրախուսում ւղ աւուս գր ւսկան որեէ ւննչաան
Ջււն.ք ն եուսնդ չեր խնայում չածադրդոելու մեծ իչիուսնին' ճիղ ն օրնիբուն ղբւսղված էր ւնղուսոլ չածւաաւուսկուլթյուններու|:
Հւսն ձն ւսոնելու Հւսլւաաւուսնի ւղ աւուսղրության ղործը, որը, նրւս Նույնււլիսի դիրք էր դրավել նաե Գանձաոււսրի Սիմեոն կասլժողի-
Հւսմողմամբ, ներկա թաղաքական իրավիճակում բարդություն կուսը: իսկ վրաց Գեորդի ՃԱ Թաղավորը, որը կուրֆյուրուռի
չեր ներկայացնում, մանավանդ որ Հւսյերը ււվւուորււաւո էին ւււլլո- ուղերձում Հորջորջվում էր որոլես «Մեծ Հւսլաաւոււնի ւուսցին
ւուսմբելու, ն անծրաժեչւո էր միայն բարեկամ որեն ղոր ւլե- ւոեր, իչիւսն ու ւոռւսֆջնորդ», վաղուց լքել էր ւղ աւուս գրական
ւոուլթցյան ւֆւսկցությունը: Հւսյւաաւուսնի ւղ աւուսղրուլթժյուն ղեւղ- չարժման ղիրքերը ն մածշմեդականություն ընդունելով' ղեդե-
ջում, ի նչն երավխուուսդիտուլթյան, Հւսյերը Հանձն էին ւսոնելու րում էր Պասրսկաւուուսնում:

ոչ միւոյն ՀովՀան ՎիլՀելմին ճւսնուչել իրենց Թռւսդավոր, ւայլն ըն- ԱՀ 20-աույա ւուսըւաղրուլժյունից Հեւոո նման միջավայրում
ղունելու կասլժոլիկական դավանանքը: Թուրքական ճւսկւաւոնե- էր Հւսյւոնվել իսրույել Օրին, երբ 1699 թ. ղարնււնը կ. Պոլսի ն
րում ւվաւորիական բանակների Հւսղլժւաւնւսկներն էլ ւսվելի էին կւսրինի վրայով Հւս սել էր էջմիածին: Այսւոեղ Մայր լոռի
մրւսոլլնդում ւյ Հւսմողումը, ն ՀովՀան վիլՀելմի' Հւսյւաաւուա նն կողմից նւս Հւանդիպեց անբարյացակամ, անդամ Թչնամական
ւղ աւուսդրողի ղերը ղառնում էր ոչ երնութոււկան, իսկ Հւսլւաւ- վերաբերմունքի ն սւոիւլված չոււուսիույ|ժ լքեց էջմիածինն ու
ւուսնի ղածր' իրականին մուո: մեկնեց Սյունիք:

Պեւոք Է նչել, որ ՀովՀան ՎիլՀելմին, ինչես ն եվրուլական Այդ ժամանւսկ Սյունիքում ն Արցախում իւմորվող ւղ ւու -
չածադրդգիո ւոերությյուններին, խիուո Հեւուսքրքրեց Թուրքիայի դրական ձղւոումները ղլիւավորում էին Հին աղնվաւոո շմ իչլուս-
թիկունքում ււնկավ Հւսլկական ւլեւոությյուն սւոեղծելու դւսղա- նական ընւուսնիքների չառավիղները' մելիքները: Եկեղեցական
սարը: ԱՀ. թե ինչու սկաված բանակցությունները ղործնական ն ւռեւորական Հասաւ ւսկավաուսվերից Հիւոո մելիքությունը դւսո-
Հողի վրւս ղնելու, Հււյ քաղաքական ն Հոգնոր ւլեւոերի Հեւո ւսն - նում էր Հււյ ւղ աւուս գրական չարժումը կաղ մակերոլող երրորդ
միջական կառլեր Հւսաւուսւոելու, Հասլաաւուսնի վերաբերյալ ուժը, որը Հւսւո կ աւլլես ղդացնել ւովեց Անդեղակոթի ղաղւտնի
ւոնւոեսւս կան, աղաքական ու ուսղ մսկան մանրամասն ւոեղե- ժողովում:
կություններ սւուսնուլու Հաս մար անծշրաժեչւո էր, որ Օրին մեկներ Հւսյ մելիքների ւսյդ ժողովը Հրավիրվել Է 1699 թ. ււլրիլի 9-
Հւսլաւուսն ն ւյնւոեղից բերեր Հւս մա ոլւսւուս վուն ալւսչւոոն ա - ին՝ Անդեղակոթի մելիք Սաֆրաղի ալար անքում: Ժողովին
կան ղիմումնւսդրեր ու երաչխավորադրեր: 1699 Թվականի մասնակցել են Սյունիքի ն Արդւսիսի մելիքներ ն Հոդնորակա-
սկզբներին Օրին մեկնեց Հասլաուուն՝ իր Հեւո ունենալու մեծ նության որոչ ներկայացուցիչներ: Այուռեղ չուր քուն օր բուռն
իչիսւանի Հւ մալա ւուսսվուսն ղրություններ՝ ուղղված էջմիւսծնի ֆննարկման աոարկա ղարձավ Արեելյուն Հւսլաւուսնը ււլւսրո-
ն Գանձւաուսըի կավխողիկոսներին, Հւսյոց մելիքներին ու վրաց կական ւոիրաւլեւոուլժյունից ւղ աւուսդրելու Հւսրցը: Դոր ձյուղ

28 ՊԵՏՐՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ... 29

ուժերու| անկարող են իրականացնել պաւումական այղ դերխնդի- Հողնորաւկաններից Մինաս վարդաւղեւո Տիդրանյանցին նչաղուս-
ըըչ ոււռոի ւվեւոք Է աւլավինել Հոոմի ւկաւղզի միցամւոությանն ու կում է Օրու օգնական է. քարտուղար: Մելիքների դիմումնադրե-
Արեմոււոքի որեէ Հղոր թադավորից օգնությանը: Տվյալ ածին րով ն Տիդրանյանցի ուղեկցությամբ 1699 թ. տւղրիլի 29-ին իս-
մելիքների իչործրդաժողովը օդնություն էր Հայցում Ավուորիւսյի ըբայել Սրբին մեկնում է Եվրուղա' Հայ-արեւմուսեւվրուական
կայսը Լեուղոլղ Էից, Տոսկանայի մեծ ղուքս կողմաս ԱԷից ն բանակցությունները չարունակելու:
Պֆւոլցի մեծ իչիուսն ՀովՀան վիլՀելմից: ինչւլես լ ուլավում էր, դ. Հասյասւուսնի աղաւուսդրության Պֆալցյան ծրադիրը:
ուան ձին դիմումներ են Հղվել Հոոմի ինոկենտիու ՃԱ պաղպին՝ 1699 թ. սեււոեմբերին իսրայել Օրին ն Մինաս վարդոաւղեւոր
ւնչուչւո դառվանուսկաւն, Հնազանդություն Հոռվաււոխացմամբ: կւս- ժամանեցին Դյուսելդորֆ, սակայն ՀովՀան Վիլչելմի Հիվանդու-
ըբնոր էր Հւաւոկառլես Հովճան Վիլչելմին Հասցեւսդրված դիմու- Թյան ւվլաւոճւաոռուվ առժամանակ սւոիւլված էին երկար սւղասել
մր, որով մելիքները միակամ Հւսվաւուոում էին Հալյաուոււնի թւս- ընդունելության: Այդ ընթացքում 0րին մշակեց Հայունի
դը նրան չնորՀելու իրենց որոչումը ն թւախուսնձադին իւնդրանքը՝ ւղ աւուր մուն իր սուսջին ծրադիրը, որը Հայոնի է «Պֆալցյան
ւր ւադւացնել դերմոաւուսկոաւն ղորքերի առւյքումը Հալաուոււն: ծրւսգիր» անունու|:

կուրֆյուրուռին Հղված դիմումնւսդրում ծւսյոց մելիքները Ծրաւդիրը կաղմված էր դիվանադիւուսկան բարձը ծւիոու-
Հաւուսկորեն մաւոնւանչում էին Հասկալարսկական աւլաղա թյամբ ու խորավզաւիանցությաւմբ: Այն վկայում է նրու Հեղինակի
ուսղ մական դործողություններում իրենց անելիքներն ու դերը: բաղ մակողմանի սլաւորւաւուվածուլթ յան, աչիխսարծի քաղաքական
Նրանք ծւսվասւոում էին, որ մինչն եվրուղական զորքերի ժամաւ- ւնքուղարձերի, ուսղ մական դործի ն արվեսւոի վերաբերյալ իսոր
նելը Հասյւաուոււն Հայերը սւոեղծելու են ոաղմական ջոկաւոներ ն ու բզ մակողմանի դիտելիքների մսին: Հալ ազ աւուսդրական
նւսիումուլւաւորաւուուվելու են զինված: առղլուուսմբության: Սս չա- չարժմաւն պաւոմության մեջ սա չուներ իր նավխուսդեւղը: Դա
ւի սղաւնց կարնոր Հանդամանք էր: Առաջին անդամ փորձ է ւսր- ււուսջին մշակված ծրադիրն էր, որ սկիղբ էր դնում Հսլ աղդա-
վում: Հաղքածարելու սեւիսկան ուժերի նկատմամբ ավանդա- յին--աղ աւուսդրական քաղաքական դիւուսկցությանը, դործնա-
կան անվուուսՀությոաւն բարդույթը ն կրավորական ու անզոր կան Հողի վրա դնում աղզաւուսդրական չարժման դաղասվփարա-
կեցվածքից անցնելու առավել դործուն դիրքորոչման: Սույն իուսությունը, դրան ւուսլիս առարկայական բովանդակություն:
Հւսնդ ւա մանքը որակաւվես փոխելու էր Հայ աղաւուսդրական Դրանով ւյն ուռք դրեց ավելի դիտակցական ու կաղմակերող-
չարժւիան Հեւուսդա ընթացքը: Անդեղակոթի ժողովի մյուս կա- ված իուլ:
ընոր նորույթը Ռուսաուուսնի Պեւորոս 1 ցարին Հղված ղիմումն Պֆոաղլցյան ծրադիրը բաղկացած էր 6 կեւոից: ՄԾրադրի
էր, որը վկայում է, լքե նրանից հս ակնկալվել է ուսղմական օղ- Համաձայն եւվրուլական երեք երկրներ" Ավուռրիան, Տուկամուսն
նություն: Ճիչ է, այղ չըջանում: ռուաական գործոնը խիուո ն Պֆաւղլցը, Հոոմի ասվի Հավանությամբ ու աջակցությամբ
ւնորոչ էր ն ոչ Հաւուսկ, բայը կարնոր էր, որ այն առտոիճանուս - կազմելու էին Հակաթուրքական Եռյւկ դաչինք: Միավորելով
բար թժւաւիանցում էր Հայ աղաւուսդրական չարժման դաղասիա- իրենց ուսղմական ուժերը դաչինքի երկրները արչավանք էին
ըաբանության մեջ: սկսելու դեւվի Հայաաւուսն, ւսնչուչւ նախուսվես աւլածովելով

Բացի նչված դիմումներից, Անդեղակոթի ժողովը Սրուն ինչես Լեճաւուսնի, այնսլես էլ Ռուտւաուուսնի Հւսմուճւյնու-
Հւսնձնեց մելիքների կողմից սւռորադրված ու կնքված, ուսկայն թյունը: Այս ճւամողմունքն ուներ քաղուքական Հիմք' նկաւոի
չզրված մի թժուղթ' լիաղորելով նրան իրենց անունից, րուո ան- ունենալով վերջին երկու երկրների չեչտված ձակաթուրքական
Հրաժեչւոությաւն օդւուսդործել: դիրքորոչումը: Ծրադրում մանրամասն ծւսչվարկված էին

30 ՊԵՏՐՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ... 31

Հւ մուն ով ու Ռուււսուոււնու|' ւսյն վոլդւսյի վրայով Հւսնդրվա- Հւսյւսուոււնն ւղ աւուսդրվելու էր Եռյակ ղաչինքի, իսկ Վրւոււուս -
նելու էր Առւորւսիուսնում: Նախուուոեւված էր, որ այուոեղ մր - նր' Ռուււսուոււնի կողմից: Աղուուսդրվիս ծ Հւսյւաււուսնի բնւսկա-
աղաւտադրական արչավանքը դեպի Հայաստան: Ծրաղրում կա- կր, Գեղարթունիթը, Արցախ, Սյունիքը, Նախիջնանը, Արարաւո-
ուսյելու էր սուկ որոլես ւղ դակ, իսկ Հասլասւուսնի ւող ւււոււո- Հւսլաոււուսնը: իսկ Թուրքիայի Հնւսրաավոր միցւամւոուլթյան ղեւղ-
ւմ : Թե նս ւ ւլ ւն ու ուն եյ ւյն Հւ ւլ ււուու ւ- ու ւմ : Ա ււուհ ւլ ման ււ որ ււ ւն ու ւմ ւն -
թր: Թերնս չափաղանցություն էր միայն Հայ աւաւտամբ ցությամբ: Այստեղ զարմանալի խոր յությամբ
ւն ուժե ւ նւս չո ւլ ւու Հ ււ ւոոււմ ւլ ւն - ււոեւ, ե ու Հւ ն ւոն ի ո ւէ Լ 1) ս Պա " ււումն ում
ը թ ը, որը չեր ար յ ր լ չ լ ոչ միայն Պար

նոց ռուււսկան բանակը Հյուսիային կուվկասից չարժվելու էր Հեւուսքրքրությունները ն ւոյ Հեւուսքրքրություններում Հւսյւու-

32 ՊԵՏՐՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ... 33

ւուսնի ւոեղն ու ղերը: իրաւռես չէր, սւսկույն, ծրագրի ւյն մասը, ալւյում, ուլ Ավուորիայի ու Ֆրւսնսիւայի չաշերը սկսել էին բախ -
որը ն ի դերն ելավ անմիջապես: րիան, որ լիովին երես էր դարձրել Արնհելթից, Հոլանդիայի ն
իուսնն իր Հւսվանությունը ւովեց ւիաաւուսլժղլժին ու Օրուն զու - է, որ վիեննական աե Հւսնդիալումներն ունեցան իրաւոեուսկան
9ւրկեց մեկնել Տուկոաւնու, Ավուորիւս, Հոռոմ ն Ռոււււաւոււն՝ ւ- ւրդյունք: իԻնքը' Լեոււլոլդ կայսրը, Օրուն Հուչեց ղիմել Ռոււուււ-
վասում Է իր Հւսվաւուսը մությունը ղաչինքին ու իոււուսնում կաուուսնը մուռ էր ու ուծ մւանւսկից ոչ թե Ավոաւորիային, ււ լ|

1700 թ. վերջերին 0րին ն իր ուղեկիցներն արդեն Վիեննա- ման բարդ ճանսարծի Հերթական մի ձախորդ չրջափուլ: ինքը'
յում էին, ուր ընդունելուլժյուն ւր ժանւս ցան Լեոււլոլդ 1 կայսեր 0Օրին' իր խոչուն ն սվլժւսւի կեպվածքով, Հւսսկացավ, ոլր Հւսյւու-
թացքում թաղաքական իրադրությունը Եվրուղայում իիսւո ղաքական կողմնորոչումը ւլեւուք էր ուղղել, ւոեղասիոխել Արե-
ւիոիովել էր: Նովո" Հւսչւոուլժյոաւն ալայմանադիր էր կնքվել Թուր- մոււուքթից Հյուսիս, ղեւղի երիւուս ուսը դ Ռոււււաւոււն: Օրին Հիւ-
Քիայի Հեւո' ի չաճ Ավաւորիայի, ն վերջինս իր ծրաղրերից Հանել նալի դիտակցում էր, որ այդ պաՀին ողջ Եվրուլայում միակ
չեր կարող' Հենց թեկուղ Թուրքիւսյի Հեիւո նոր ձեռք բերված ու ուժերի նոր ղաւավորությունը Ռուուսուուսնի ււոււի ւու ամմա
յնքան անծշրաժեչւո ղաչնւակցությունը չկորցնելու ալւսւոճւսուով: ւուսքին-քաղաքական չածավխնդրություններում: Պեւոք էր աա

34 ՊԵՏՐՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ... 35

պությունների, որ վարել էին նախորդները դարեր ի վեր ն Հենց ուսաւուսնին: Այստեղ նւ չեչտում է, որ Հւսյերը վաղուց ի վեր
ինքը' Օրին, ւուսրիներ չարունակ: իրենց Հույսը կալել են Ռուսաուուսնից ուլաավելիք օգնության
դ. Հայաստանի աղատադրության Մոսկովյան ծրագիրը: Հեւո: Զեկուցադրում ւսված էր, որ «այս իւեղճ ժողովուրդը միչ
ՃՆՄԱդարի վերջերին Ռուււաուուսնը մեծ ջանքեր էր ղործադրում ււվրել Է ու աւղրում է Ձեր թադավորական մեծությունից օդ-
ծովային նոր, Հարմար ուղիների տիրաւղեւոելու Համար: Հե- նություն ւկնկոաղելու Հույսով: Ժողովրդի մեջ կա մի նափխուսվխնւս-
ւուսքրքրություններից մեկն աղերովում էր Սն ն Աղով ծովերի մություն, թե... դալու է Մոսկվայի օդուոուաււխ ույ ւոնից ինչ-որ
Հեւո, որոնք դւոնվում էին Թուրքիայի տիրաւղզեւոությոաւն ներքո: մի իչիոսն, Ալեքուսնդր Մեծից ավելի քաջ մեկը, որը աղաւոելու
կւսւլից ծովը նրա ւսոջն բացում էր անկում աւզրող արսկաս- է քրիուոոնյաներին ե վերականդնելու է Հայոց քւաղավորությու-
ւուսնի մեւուսքսով ու Հումքով Հարուուո ւուսրածքները: Սակայն նը»: Հայ աղաւուսդղրւկան, մքի այս Հերթական կւորուկ չըջա-
ւսյդ ւզածին Ռուււսուուսնի, ճամար առաջնածերթը ճյուսիուսյին դարձը պայմանավորված էր ոչ միայն րու ճկունությամբ, այլե
ծովային աւմենադժվարադույն ու ամենւսչւծւավեւո ուղի' Բալթիկ սւոեղծված նոր իրադրությամբ:
ծով դուրս ղաղլն էր: Այս նւլաուուսկու| նա սլաւոերաղմ էր սկսել Պեւորոս Էին չաիաղանց Հեւուսքրքրեց 0րու անձն ու ւսուս-
(1700 թվականից) Եվրուղլայի Հղորադույն ւոերություններից քելությունը, ն նւ Գոլովինի միջոցով պածանջեց իրեն մանըու-
մեկի' Շվեդիւյի Հեւո, որին էլ ։պաւոկանում էին Բալթիկ ծովի՝ մասն ծրադիր ներկայացնել Հայտաւուսնի աղզաւուսղգրության
Ռուււսուումնին չածւսդրդոող բոլոր աւիերը: ուոերւաղմի սկիղ- Հնարավոր ւուսրբերակների ն այդ դործում Ռուսաուոււնին
բը ուղեկցվում էր Ռուսւուռուսնի Համար ծանը, 9ււվոջավխիչ սպլար- վերաւլաւծված դերի մասին: Ընդամենը ւուսան օրվա ընթացքում
ւոություններով: Բայը երիտասարդ թադավոր Պեւորոս Էր լի էր Օրին մշակեց ն ցարական արքունիք ներկայացրեց Հայաոուսնի
կամքով ու վճուսկանությամբ ոչ միայն դրությունը չւոկելու, այլե ւղ աւուսդրության միանդամայն նոր ծրագիր, որը Հայտնի է
ալւսւոեր աղ մը Հաղթական ավարտին Հասցնելու: «Մոսկովյան ծրադիր» անունու|: Այն Պեւորոս Էին ներկայացվեց
Ռոււււուուսնի Համը Հենց այս ծւնը ածին էր, որ 1701թ. Հուլիսի 26-ին: Մրադիրը բաղկացած էր 18 կեւոից: Ծրադրի
Հուլիսի 7-ին իսրայել Օրին ն իրեն ուղեկցողները Հառուսն Հւս մաձայն ռուսական 28-ծւսղ արանոց բանակը (15. ճաղզար
Մոսկվա: Օրին Մուկվա էր ժամանել Ավուտրիայի կայսեր ն Հեւոնկ ե 10 Հաղար Հեծյալ)" անձրաժեչւտ քանակությամբ
Պֆւուղլցի կուրֆյուրուռի կողմից ւորված Հանձնա ւականներով, Թնդանոթներով, ուսղ մերթ էր սկսելու նույն քվականի Հոկտեմ-
Լեճաուումնի բւսղավոր Ավղուուո Ա-ի անցաղրով ն դիւովում էր բերի սկզբներին: Բանկի մի մասը" 15 աղար ղինվոր, չարժվե-
որոլես նրանց դեռւլանորդ: Դրանով ւղեւոք է բաւցաւորել այն մե- լու էր ցամաքային ճանաուղարծով' Թերեք-Դերբենդ ուղղու-
ծարանքներն ու սլաւոչաճ ընղունելուլթյունը, որ նրան արժա- թյամբ: Մյուս ղորււգունդը" 10 Հաղար զինվորներով, ճանա-
Խւսցրին ռուուսկան արքունիքում: Օրուն անմիջոուղլեւ, Հւուոկաց- ւլաարճվելու էր կաուլից ծովու: Նիզովայի նավածանդուռում ւի
վեց աոանձին բնւսկարան նե թիկնաւված պաճակախումբ: իջնելուց Հեւոո ռուուամկան բուսնաակը սրընթաց երթով չարժվելու
1701 թ. Հուլիսի 11-ին ւռեղի ունեցավ Իսրայել 0րու հն Ռու- էր Հեւույալ չորս ուղղություններով' 1. Գանձակ, 2. Լոռի, ծ. կւս-
ուս աւուսնի վարչապետ Ֆ. Ա. Գոլովինի Հանդիպումը, որի ւան, 4. Նւսիիջնաւն: Նախիջեւանում ոուուսկան զորքերին միա-
ժամանակ դեսպանը բանավոր, բացաւորություններ ւղվեց իր նալու էին Հայկական առղուուս մբական ուժերը (չուրջ 100 Հա-
ււուսքելությոաւն վերաբերյալ: Երեք օր անց' Հուլիսի 14-ին, նա ղար զինվոր) ն Համաւոեղ սկսելու էին Հայաուուսնի ազ աւուս-
Պեւորու Էին ղրավոր ղեկուցաղիր ներկայացրեց, որտեղ Հույ դրություն ծրագրի իրականացումը: Հարվածի Հիմնական ուղ-
ւղ աւուս դրական չարժման ւզաւոմության մեջ առաջին անդամ ղությունը ւվեւռք է լիներ Երեանը, որբ դրավելուց Հեւոո

36 ՊԵՏՐՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ... 37

Ռուս կան բանակը լիովին աալ Հուվլվելու էր ալրենուվ|, Հյւ- նաղլ նրւս Հեղինակից: Պեւորու Էի ն Օրու ւսուսջին ւոեսւսկցու-
Օրին թանիցս չեչտում Է Հւսլաուոււնի ւոնչոեւմկան Հւսրուսւո վինի ալլ աւոում: Թւսղավորն ուչի-ուչուվ լսեց Հյ բանադնացին
ւյս մբողջ արչավանքը, այսինքն` Արեելյան Հասլասւուսնի մասր: Ռուււաաւուււն ն ւսրդեն խիուո Հեւուսքրքրություն էր յուլա-
Արչիլ Ա-ր ւոյ ժամանակ ւալ աւուս ն էր ղւոել Մոսկվայում: ծուի ւսւիերին ն վերածսկողություն Հւսաւուււոել մեւուսքսի Հլո-
ռուււսկան մի ւսիոքրաթիվ ղորաւա ս մւոնի Վրւոււուսն: Փււոո- Հւսւոելի ծառայություններ մաւոուցել: Փասւոորեն ռուսական
ները, իսկ Ռուււսուուսնը ւուսվելառլես ծՀւսնդես էր ղւլու որւլես էր Ռուււսուոււմնի ֆաղաքւական չածերից: Հասնդիւլման վերջում
Հօդոււո Պարսկառուսնի, նախուսւոես վում էր եվրուղական ավարտից Հիւոո: Ժոաւխանւսկ չկորցնելու Հւսմար նւ Հււյ դիվա-
ն Հւսրհւան երկրների ձեռւանկար թարւոեղը, որոլեսղի ռուււսկան սուլյունը ն նավխուսալառւոր ա ուուվել ւււ ւււ իրադարձություննե-
վոր Արնելքի կացության թացւաւոեղյակուլթյամբ: Փւսաւուսլթժղլթժի բանները ւսնորոչ, իխուսւառղիողական ն ղդուչավոր ալւսւուսսվուսն -
նավորված էին ու Հւսմողիչ: Նախորդ ծրւսգրի Հիւո Համեմ ոաււոււ ծ ղւսնք չւուվին: Այո իրողուլժյունը կարող էր սւսաւսնել Օրու Հեղի-

բնույլժ: ւոււ| Հւսյերի ռուււսկան կողմնորոչման մասին: Բւսյց Հւսսկանւսլի

38 ՊԵՏՐՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ... 39

ծւայրաճեղ ղդուչավորություն. ալսրսկական իչիուսնություններն նելու նռլաւուս կով, Էէոյց իրականում ւլեւուք Է ղբաղվեր Հեւոււմ-
Պեւորու Էին ուղղված ւի ղիմում' Թվաղրված 1703 թ. մայիսի ւլեւոի կոչում' բուռ իր պւաանկության):

ւոոււմ Ռուււոււուսնի ւցւակցությաւմբ ւղ աւոուլժյուն ձեռք բերելու բանակցություններ վարել ալւուլի, ւվաւորիական կայսեր լ
ւսկնկալությյունները. «Հւսվաւոում ենք, որ ՋՁեղնով է լինելու Հււլ- ՀովՀան ՎիլՀելմի Հիւո' ռուււսկան բանակի ալսրսկական ււոււ| ւ ւՐ-
ԻԷ վրաց քաղաքական չրջանակների Հեւո, ծանոթանում ռուլւլւլլ- խան' այնւոեղից Հւսլւաււոււն ւոեղասիոխելու մւուսդրությամբ:
կան ուսղմական արվեսոին: Ռուսական բանակի առաջին Հաղ- 1706 թ. Հոկտեմբերին նա արդեն Մոսկվայում էր, իսկ 1707 թ.
թԹռւսնակները չվեղների ղեմ էղ ւսվելի ւչիսուժացրին Օրու դոր- Հուլիսի կեսերին ղեսոլլանուլցյունը ճանւուղ ար ծվում է Պաարսկաս-
ծունեությունը: Նո Հաւուսկեցրեց ււ ււ| ւււ աղ աւուր ական ւու ն:

ճչղրիւո ւոեղեկություններ ունենալու, Հայ ն վրաց ււլսւուա մբա - կաաւուսնում, ւսյնալես էլ Անդրկովկասում, ղեռ ւսվելին' ւսյն ունե-
կան ուժերը Հւսմավխոմբելու ն ււյլ| ւնծշրաժեչւո ղործողուլցյուններ լավ միցւաղ դային Հնչեղություն: Պարսկաւուսնում կալժոլիկա-
Պարակառւուսն ռուսական մեծ դեսւլւանուլթյուն ուղարկելու միւս ժամանակ ղբաղված էին Հեւուսխուղ ական ւուվլ ալներ Հաւ-

ւուվեց: Դեւուլանությունը ւլեւուք Է ժամաներ Սոլ ծան" չած Հու- նության ն նձա մբ Օրու նկառւումա մբ: Բեւջ դիւուսկցելով 0րու

40 ՊԵՏՐՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ... 41

ալանի Հււյ լինելու Հւսնդամաւն քը, որն ւն աւլասելի ն պնցող ու ւսվելի որոչւսկի: Սակայն ւոեղի ունեցով ւնալասելին, օդու-
ւոււլւավորուլցյուն Թողեց ալարսկական թաղաքական-ղիվանադի- ւոուսի վերջերին ուժերի ծաղկուն Հրջանում, 50 ւուսրեկանում,
ւուսկան Հրֆանակներում: Զալեւոք Է մոռանալ, որ Օրին ււլլւաչւտոո- կասկածելի ու մուժ Հւսնդամանքներում Առւորւսիուսնում Հան -
վերաբերյալ: Շածը, ուսկույն, ւոււսնձին դրություն ուղարկեց եղան ն ւն ծեւուսցաւն: Օրու մւշվան մասին Պեւորու Էր իմա-
Հւսյւոուլժյուններու|, ւյսւոեղ նւս Հւսսկացնում էր, ոլր Հե խրախու- ված 1711 թ. նոյեմբերի 7-ի ղրությյունից: Օրու մածվանից ուղիղ
սում Հւսլ-ռուսւասկան մերձեցումը: 11 ւուսրի ւնց՝ 1722 Թ., Պեւորու Էր վերջավես կաղմակերւլեց

թե սյդքան երկար ժամանակ ինչով էր նա զբաղված. Օրին
եուսնդուն ղդործունեություն էր ծավալել Հայ քաղաքական ուժե-

րին Համախմբելու, նրանց դեւլի Ռուսառւոււմն կողմնորոչելու 2. ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄՆԵՐՆ ԱՐՑԱԽՈՒՄ ԵՎ
ուղղությամբ: Անձամբ ծւսնդիղել էր Ամենայն Հայոց կաթողի- ՍՑՈՒՆԻՔՈՒՄ ՃՄԼԼԴԱՐԻ 20-ԱԿԱՆ ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻՆ:
կոս Ալեքսանդր Ա Ջուղայեցու ն Գանձասարի կաթողիկոս Եսա- ՀԱՑԿԱԿԱՆ ԱՆԿԱԽ ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՍՏԵՂԾՈՒՄԸ
յի Հւսուսն-Զոաղալյանի Հեւո: Առավել երկար նւ ւմմուսց Սյունիքում

ն Արցախում, Համախմբեց տեղական ուժերը, Առստրախուսնից ա. Պեւորոս Էի ւլարսկական արչավանքը: Ռուսաուուսնի
սւուսց ված զենքերը բաժանեց րուո անձրոաժեչւության: Հանդի- ւլաւոերաղմը Բալթիկ ծովի չըջանում ավելի Հաջողությամբ էր
ոլումներ ունեցավ նան վրաց ուսղ մաւքաղաքական գործիչների ընթանում ՃՄ1Ա ղդ. 10-ական թվականներին: Երբ ակնձայւո
Հեւո' ւղայմանավորվելում Հեւուսղա միասնական ղործողություն- ղարձավ, որ Հւսղիժանակը չվեդների դեմ ժամանակի իսնդիր է,
ների մսին: Գանձաււսրի կաթողիկոս Եսայի Հւաուսն-ԶՁառղլաղլյա- Պեւորոս Էր սկսեց նավուսւ աւոր առւովել կասալից ծովի աւիերին
նը, Օրու դւսղառիւսըներուվ իսնդավաոված, միացավ նրա ւլաուո- ւմրւսուլնդվելու իւնդրի իրականացմանը: Դրա ճամար նավիուս-
վիրակությաւնը՝ ոուււսը պարին անձամբ բացաւորություններ ալես ւնձծրաժեչտ էր աւլաչՀովել տեղական ժողովուրդների'
ւուսլու նւլաւուսկու|: Այս Հւնդամանքը ձւյ-ուուուսկան Հեւուսղաս Հւսւոկալես Հայերի ու վրացիների աջակցությունը, ինչպես
Հւսրւսբերուլյյուններին ւուսլու էր ավելի դործնուսկան ու ւլաչտո- ժամանակին Հւսվիաուոխացրել էր Իսրայել Սրին: ԱնՀրոաւժեչւո էր
նւսկան բնույթ: ի վերջո, 1711թ. ամուսնը ւսլաւովիրակությունը եւն թարմացնել տեղեկությունները Պսրսկառւոուսմնում ւոիրող

42 ՊԵՏՐՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ... 43

ւսյն ղույղդ ղեռւլւանությունները, որ Պեւորու Էր ուղարկեց մեկի ժամանկ, 1721 թ. օդոււոուվին, Շամախիում Թաղլանվեցին
չածախնդրությունները ներդաչնակում էին ւռեղւսկան ժողո- ցին: Պեւորու Էր, որն ուչի-ուչով Հեիւոնում էր Պասրսկաւուսնում
վուրդների ւղ աւուս գր ւսկան ձղւոումների Հիւո, ոլր ւու|յուլ ալս Հին ւոեղի ունեցող իրադարձություններին, անմիջաւվլես որոչեց օդ-
Հւսնդիւլումներ ունեցով Հայ ղործիչների, մասնւսվորաւլես՝ էջ- ներից ն Թուրքիւայի Հնարավոր Հասրձւսկումից: Այուլես՝ սիորձ էր
բին ուղղված ղեկուցադրում, կրկնելով 0րուն, նւս ղարձյալ 1722 թ. մայիսին սկավեց ռուււսկան բանակի ալսրսկական
ծության կողմը»: Նույնը Հւսվասւոում էր նւ Վոլինկին, ամմ ղեմ ուղղված ւսուսջիկա Հւսմաւոեղ ուսղ մական ղործողու։թյուն-
Պարսկաւուսնի կացությունը: 9արկում էր Հւսլ-վրացական ղորքերը ւսիոխոսդրել կւսսւլից ծուի
երկապառասկություններից. երկրի բոլոր ծայրամասերում ն ուսկան ղորքերին միւսնււղլու Հւս մար:

ւուսմբուլժյուններ: Առլուուսմբել էին ֆրդերն ու ւրաբները, ւսֆ- ղական կառավարում ունեցող, առվաւուսկան երկպառակու-
(դաղուուսնցիների) Հրոււակավխմբերը Դաղուուսնից ալւսրբերա- Վախլթանդ Մր ուներ ռուսական կողմնորոչում ն ւլ ււ ում: -
ւոուժում էին նւ Հւսյերը: Պարսկական ւլեւոությունը, ւռեղա- Գանձաուուսրի կավժողիկոս Եւոււյի Հւսուսն-Զւռլալլաւնի Հիւո, որոնք

44
ՊԵՏՐՈՍ ՀՈՎՀԱՆ
ՆԻՍՅԱՆ ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ
.. 45

ծւսվ-
ղմւսկան ուժե,
չըջակայթում լ Ղսաասե կ ուժերը, կենւորոնացնել Գանձակի
Այսպիսով Հիմ ռուսական Հեւուսղա ծրածանդներին կանղդնման ղործում ւր ւում ին ժե
, : ՛, ո
գործակցության որ ՂՈՎ ց Հայ-վրացական ուղմական Համա- ղործոն էր ղառնում նան Հարկա ր րի Հետ միասին, կարեոր
կան մարմիննե, ը: Եթն Վրաստանն ուներ քիչ թե չատ պետա- պարսկական արչավանքը առո զինված ուժը: Պետրոս 1-ի
ւուսնը, այդ ամո 90-Հաղարանոց բանակ, ապա Հայաս- ցույց ւուսլու, ժե ինչի եր ըն լավագույն առիթ էր դրանորելու,
կարաք, արանի անկանոն ճխջավան հպապնեւ առակ րը արուին կողմնակի նն ա
, , անկանոն մելի ն ւնթերը նե ում ն պարա էին
լեղդ, նե Լ թակա ջո ւաւոն ե, քորը րդնե, ու ոնե ի իրեն
Անն Արի արանը որբ տարական րոր իո: Սա Լր 37 արի ո ամոթի ազատագրա որ»
խի, Լոռու, Սյունի ոա ազի չեին Հակաճարված ւուսլու, Արջա- ման զլխավոր Աա ՆԵՍ ւղ աուուսդր սկան չարժ-
էին իրեն թի ինքնապաչտպանության զործը վերցն Դեպի կառալխականի արեմայան ա
հակ ի ց (րոյ: ին քնւուլււչւուկ անուսկան այս մոս Ի ի 15 Իռ կան բանակի կազմում որ ւոյն, աիերն արչավող ռուս
չո - ւ -
Սյուն իջում Ա Բոլոր մելիքություններում, րն մբ նան ռանձին ջոկատներ: Աթ ւյ ն. ար Հայերից կազմված ա-
չրֆաններ, որոնք Հայտնի ողծվում ն հաղմական աղրացված Սո Պետրոս դի Սարգիս Գի Կա եար
՛ յւո սղնւսվանե ւմը: Գ լոն լի Հրաման
սղնախնե ղնախներ անվամբ: Ա յամբ: Գործում էին նան Հ ր ատարու-
Աննա Հիմնւսկանում Հիս Աաաա Հրաման աւուսըներն էին աարի: Անն: որոնց
այլն) կամ նոր (Գ , Յակով Շ ը ղի Խաչ Այվաղ Ա
ն այլն) բ (Գյուլիստան, Ավե վ Շամիրովը ն բ, Այվաղ Աբրամով
յլ ւսմրոցների , Ավեւուսրանո րուվը ն ուրիչներ: Ա ը,
Հրջակայքում: 20- ց ման ինմ ն ը: յր ղոր աուն, ի կ մ
սկղբնե, տ : սկան " զ ան ու ծւանդերձ ա ղմամկերող-
ե ակա նոււ ծեծ մ - Նււծ են ՛ ք ւսդրե, ո ի
Հյ ււ ն ն մոլ, արւոիկներ: 1 ղ քի մի մասը ւս Ժամ Է "ր սրւսյել Օրու
են ար ուժերի ուռեղծմուն դործում կարնոր դեր Հւսյկական որամասերին, աաա արամազրից նորաաւոեղ ծ
ւր լուրուլ ե, ւե, ւկ ՛ սւլյան ւուսըածքնե
Հւսնուր կա ւ Ըլուլութււլեւոը, լիք Հուվսեւի ղ ված ռուււսկան ն լա ք րում ւոն-
ղմակերովիչն ու ը, իսկ ընղ- բանակի կաղմում ըն
Ջալալյանն էր: Դեռնա 1717 թ. Ա Բորա ոսը Եսայի Հասան- /"" աա կազմում էր չուրչ 2500 մար ԱԱ ա գի
սւռեղծեց ոսուանան մ . վաս Հւսրյուրաոււլեւոր Շոչում թ. ւմուսնը Հա կակ ն ղ:
մունքներով Գա ր «գոր Հենւսկեւո' ամավորական Հի ղորաբանակը՝ Ավան Հարլուրան աա ա 12 Հւսղարանոց
ւք ւա ւսրւոուն ր ւսնի ծ մ ւլուռ սււյի Հ
սիաուքո ե ա ւկ կայաղորո , ո " է մ ըւո ւն ւուուսրու մ | ւււ -Զւռլալ-
աի րե 7 1777 Է գարնանը լեզգիների ննա» վրացական ը տաղարանոց` անա թ. Արցախից ն չարժվեց
պլատմական չա փո րո ամանակ: Այսոզիսով, տեղի ունեցավ վայր էր նչանակված Դ անձակի ր մեր ընդառաջ: Հանդիոլման
կական ետականութ 9 վարնորագույն իրադարձություն' Հայ- ղը: 1722 թ. սեւղլտեմբերի 22-ին եր ` ռու դւոնվող Զոլակ դյու-
ըականդնվում էր Հայկակ Գա Հեւռո առաչին անդամ վե- չուքով» տեղի ունեցավ Հայ-վրացա կ վայրում «մեծավ
էր մղել ոչ միա Ն ււ կւ ււնոնւավուր բանկը ո լումը, որը անասելի ն ւլա բանակների Հույն ի-
, որը կաս ո լի ողոռորու ն դ
տեր: յն սլաչւու անական, այլե Հարձակողական մէ 1 րում: Միացյալ բողմուսկի ա» աուսֆացրեց երկու կողմե-
Հ Ի՞ թաղավորն ու Եսայի Հ լույթներ ունեցան Վախթան
րող էր փոխե, առայ Ը ւսուկաւյուլժյունը մասամբ կւ- ալուոք է չարժվեն Շամախի Լ չվեց, որ ւյսւոեղից
լ աղաւուսդրական լեղենդի բուն էությունը: Հ ժաւլանելուն, որը սլեւոք է ւոեղ Հ հաաաոն ոուսական բանակի
չ Հզ- ղ - սս 6Շ
Այնուչեւոն վրաց, Հայկական ն. կաա մի երի սկզբներին:
կա միացյալ ուժերով

ն
ւլ սկա ության վերա- սկսելու էին ւղ ւաւոււ կ լն
, որի

46 ՊԵՏՐՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ... 47

արդյունքում ւղ աւուսղրվելու էր նւ մբողջ Արնելյան Հւսյւսա- ւյն է, ոլր Անդրկովկաս ւրչավելու ուղղությամբ Ռուււուուսնի

Լ) ւն ն ւււ ի 1 Հւ ւծ օ ե " ւա ում ւա ււուոււ- ումաւոււն ն ո ն Շուն ու ժ, ի Առ ո ամ: ռւոււլւլ-

Հ ք ցել չ րեր, ուլ բ աղ չ որ ինքը չ դուրժի դեպի Անդր

ղարդանում էին Հւսյերի Հւս մար ոչ ցպւսնկաղի Հունու|: սալոնում Է ալաւոեր աղ մով: Թուրքիույին ողնորում էր նււեւ
Պեւո ու Լ ծ տաւն ւււում ու ւում, ուր լո Առւո ւ- Ռոււոււոււն լն ւում ւում, Հ Ա ս ւ մաննե ում, Հ ոււիւոււ ն

ը Պեւոր ը րությամբ դուրս դալ ր բ: Այս պայ ր յ յ

ՀԸ րը չարժվել բնէ Հր զ չկար ղաց Հայ ազ զը չար զ լ

Հւսյ-վրացական Հրամա նւաւուսրուլժյունը Զոլւակում ղեռ ւոււ| ււ Ո- կւսաււլից ծու|ի արեմւոյան ւսւիերին ռուււսկան ւոիրաւլեւոու-
Հասած լուրերը մխիթարական չէին. լեղզիները փակել էին ամրադրվեց Ս. Պեւերբուրդի 1723 թ. սեպտեմբերի 12-ի ոուս-

լուրերը ր չեին. լեզգիները լ րագրվեց բբուրզ, ոլտեմբեր

իմացվեց, որ ռուսական բանակի նախուսւո ես ված արչավանքը Հւսյւաւոււնին, ռուսական ներկայությունը ղարձավ ւսվելի այախ

27-ին ուժեղ ւսլեկոծության Հեւոնանքուվ ռուււսկան նավաւոոր- կեցին Հեւուս դաս ւլա քարը նավխս' ալասրսկական ւոիրաւլեւոու-
Անկասկած, միւոյն ամի կորուսւոները չեին, որ սւոիւլում էին րոչումը: Ուղղակի ղժվար Է Հաւուսկ ալաւուս սվուսնել, թե

48 ՊԵՏՐՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ... 49

սուս աղասուսըարի ե բարեկամի բարոյական սլարւուսկանու- րոդում»: Արցվոի Հւսյկւական իչիուսնության գործառույթներն
թյուններով, ն ի վերջո Հւսլւոււուսնը ձեռք կբերե՞ր իր երաղած իրականացնում էին տեղական մելիքական Հին ւտոոչմերի ներ-
ւղ աւուսդրությունը, ժե նոր դրավված տարածքները, ժեկուղ ն կայացուցիչները, որոնց գործունեությունը Հւմակարդում էր
ինքնավարության ինչ-ինչ նչույլներով, կմիավորվեին Ռոււոււա- Եւույի Հւսաւն -Զւսլալյանը:
ւուսնին: Պեւորոս Էր, ւուսրբեր առիթներով չեչտում էր, թե իր Հւսւոկաւվեւ մեծ Հաջողություններ ձեռք բերվեցին ղինված
նալւաւուսկն է: Անդրկովկասում սւոեղծել Հայ-վրացական միացյալ ուժերի ամրաւընդման ուղղությամբ: կաղ մւսկերոլվեցին ուսղ մււ-
թաղավորություն՝ Վաիխվխանդ Մ-ի դաս ծւսկաղլությւմբ: Ցավոք, կան ամրացված Հինդ չըջցւաններ" սղնեախներ: Դրանք էին՝ Դի-
ւսյս ծրւսղրի այլ Հանդամանքներ Հայտնի չեն: իրադարձություն- ղակի, Խուչենի, Զրւսբերդի, Շոչի ն Գյուլիուուսնի: Յուրաքանչյուր
ների Հեւուսդաա ընթժւցքը թույլ չտվեց Համոզվելու, ժե որքան սղնավ ուներ չուր 6 Հաղար զինվոր: Սղնուսխների ղինված
ւնկեղծ էին Պեւորու Էի ւսյս մւուսղրությունները ն որքան իրա- ուժերի ընդծանուր թիվը տաւուսնվում էր 90-40 Հաղարի միջն:
կան: Հրամանւուուսըներն էին Ավան, Սարդիս, Եւույի, Թւսրիուսն ն սւյլ
բ. Աղաւուսդրական կռիվները Արցախում: Հասյկական ւն- ղորավարներ: Ընդանուր ղորածրամանաուսըն էր Ավան Հւսր-
կայիս իչիանության սւոեղծումը: Պեւորու Էի ալսրսկական ձա- յուրաուվլեւոր: Զինվածությունը բավարար էր, վառոդն ու ծրա-
խողված արչավանքից Հեւոո աւղզուուս մբւած Հայերն ու վրացի- ղենը Հիմնւսմկանում ւլաւորաուռում էին ւռեղում:
ները Հւսյւոնվեցին խսիուո աննոլաաւո իրավիճակում: Անչձրուժեչւո Արդինի ղինական ուժերը Հաջողությամբ Հեւո են մղում
էր պարսից չածին սպլաւուասխուսն ւուսլ իրենց Հւսկաւղեւուսկան ալսրսկական սպաւոժիչ ղզորաբանւմկների արչավանքները: 0Օրի-
քայլերի Համար: Շււծ Թածւաղ Ա-ր Վաիսժանդին մեղադրելով նակ ' 1723 թ. Հոկտեմբերին Հւսղրուլյում ւոեղի ունեցած ճակա-
ւլեւուսկան դավաճանության մեջ' նրան դածրընկեց արեց: Ռու- ւուսմարւոի, ժամանակ ։լարսկական 40-4աղարանոց բանակը
սւսաւուսնի փորձերը" փրկել իր Հովանավորյալին, անարդյունք ալարւոություն կրեց ն կորցնելով 2000 մարդ" Հեւո նածանջեց:
եղան: Գոածւսզուրկ Վախժանդը սւոիոալված էր փախչել Ռուււու- Արցախի ինքնավար իչիուսնություններն սւոիռլված էին ուսղզմա-
ուսն: Առլուուսմբ Հւսյերը զրկվեցին իրենց դաչնակցից ն սւոիպղ- կան ընդծաղր ման մեջ մւոնել դրսից եկած ու արդեն Արցսվիի որոչ
ված էին միայնակ չարունակել պայքարը: չըջաններում Հիմնավորված թուրք (ադրբեջանցի) ավաւուուռե-
Արց վերադարձած ծւսյկական զինական ուժերը աղաւուս- րերի ն ելուղակային ջոկաւոների Հեւո, որոնք, օդւովելով սզարս-
դրււկան կռիվների միջոցու| երկրամասից դուրո քչեցին պարսկ- կական կենտրոնական իչխւանության թուլացումից, փորձում
ւական վարչակաղմին ն զորամասերին: Փւսուոորեն, 1722 թ. վեր- էին իրենց ձեռքը վերցնել Արցւռվսի Հաարկածառիաքությունը կամ
ջերին ն 1725 թ. սկզբներին ամբողջ Արցախն ւղ աւուս գրված Էր ղբասղվում էին Հայկական դյուղերի թուլանով: 1724 թ. սրանք
ոլարսկական իչիունությււն մնւսցուկներից: վերացան ւլւսրա- ես ջավիջուխիչ պարտություն կրեցին Զրւսբերդի ն Գյուլիուոււնի
կական վարչական ու ծւսրկային Հւաււակարդերը, տեղական կա- ղինված ուժերից ն մինչն օսմանյան լժուրքերի Հայւոնվելը, այլես
ուսվարումն անցավ Հայերի ձեռքը: Առւոիճւանւսբոը մւողվեցին չեին Համարձակվում ւլածանջներ ներկայացնել Արցւվոի մելիք-
կաուովար ման, ծարկաձառղվաւքմոաւն միանգամայն նոր ձներ: ներին: Այուվիսով, Արցախի Հայկական իչիուսնությունը գնալով
Ոչնչացվեցին Հւսրկային բոլոր Հին ցուցակները, ժողովուրդն ավելի ու ավելի էր ամրաւղըլնդվում ու կայունանում:
ղաւովեց ղարեր ի վեր «սրբագործված» բոնությունների ու Անչուչւո, Հսլ սղ աւուսղը ական չարժումը չարունակում էր
կամայականությունների Համակարգից: Շարժման ւուսցնորդ ււլավինել Ռուււսուուսնի օգնության Հույսին ն ւսյդ ակնկաղու-
Եւույի Հասուն -Զ.ւսլալյւանը ւոեղի ունեցած երնեույժները դնածա- Թյամբ էլ նոր իսնդրադրեր էին ուղարկվում ցարական արքունիք:

50 ՊԵՏՐՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ... 51

ռուուսկան քաղաքական ու ուսղ մական չըջանակներում թու- դեմ ւղայքարը, որն, անչուչւո, չւուո ւսվելի բարդ էր ու դժվար ե
լանում էր Հեւոււքըթրությունը Անդրկովկասի նկաւուաւմբ, որի ւնւլայման սլածւսնջում էր Ռուււաուումնի միջւաւմւոությունը:
ւրդյունքը եղան Հայերին տրված անորոչ, խուսոռիողական Նոր իրադրությունը Ռուուսուոււնին ուռիռլում էր դիմել Հա-
ւլւաւուսախանները ն, ի վերջո, Անդրկովկասից Հեռանալու մի- ւսրժեք քայլերի: Անչրաժեչտ էր աւվածովել տեղական բնակ-
ւոումների առուսջ դողը: չության, Հւսւոկաւղեւ, Հայերի Հեւո Հւսուուսւուի ած լավ ծՀւսրաբե-
դ. Թուրքական արչավանքը Արնելյան Հասյասւուսն: Երեանի րությունները: ԱՀու ւսյս նռլաւուսկն էր Հեւուսալնդում Պեւորու
լլ Արցախի ծերուռամարւոերը: Պարսկառոուսնի Թուլացումն ու Մեծի ւսնձնւս կան ներկայացուցիչ իւիւսն կւսրւուլեւոի (ՀովՀան -
մւասնւուոումը, Ռուսաոււուսնի անսքող Հեւոււքըքրությունն Անդր- նեւ Շիրվանյան) բանադնացությունը Հալաւուսն: Իվան կւսրա-
կովկասի նկատմամբ իրենց վրա բնեեռեցին Սամաանլան Թուր- ւլեւոր Ս. Պեւռոերբուրդում բնակվող մեծա ծւարուուո վաճառուսկան
քիայի ուչադրությունը: Թուրքիան ուչի-ուչու| Հեւոնում էր ւուս- էր, որին անձամբ ճանաչում էր կայսրը, ն ատածաւկան չէ, որ
ըածւաչը անում ւռեղի ունեցող իրադարձություններին ե ւլաւո- նրւսն էր վուուսծճվել այս Հույժ կարնոր առաքելությունը: 1724 թ.
ըւււուվում էր Անդրկովկասն ու Աւորւլւաւուսկաւնը գրավելու իր Հունիսի 3-ին ուսղմական ու դիվանադիուսկան նչանավոր դոր-
Հին ծրադրերի իրականացմանը: ծիչների ներկայությամբ ցարն ընդունում է նրան հ Հանձնում
1722 թ. վերջերին էրզրումում կենւորոնայված թուրքական իր «Աալյսերական ողորմածությունն ու ողջույնները Պարսկաս-
100-2ւսղ արանոց բանակը պաւորաուռ էր ներխուժելու Անդը- ւուսնում ւսւլրող աղնիվ Հայ ժողովրդին» խորադիրը կրող Հրո-
կովկաս: Այսւռեղ էին բախվում ռուււսկան ն. թուրքական չածե- ւվարւուսկ-նամակը ու մի առանձին Հուչաղիր' ի պաւուս խուն
ըը ն կողմերն աշչխոււաւոում էին Հւամւակրանք փնտրել տեղական ւյն ինդրադրերի, որ իրեն էին ուղարկել Ավան, Սարդիս Հար-
ժողու|ուրդների չըջւանում: Հենց թուրքերի դրդումով էր, որ յուրաւլեւոերն ու Եսայի Հասան -Զողաղլյւանը: Կայսրը ճայերին
կովկասյան լեռնականները, մաանավորալես լեղդիները, սկսե- Հուււսդրում էր, որ ինքն անսլայմոան օդնելու Է նրանց, միոյն ժե
ցին ասւլաւուսկել Անդրկովկասը ն Հենասկեւտեր ուռեղծել թուր- չթուլացնեն իրենց դիմադրությունը, չկորցնեն Հույսը ե Համբե-
քական ուղ մակալման Հւաւար: Իր Հերթին, Ռուտւսուուսնը չէր րեն այնքան, «մինչն որ մենք ի վիճակի կլինենք նրանց օդնու-
թուլացնում երկխոսությունն ու կաւղերը Հսլ ն վրաց քաղաքա- թյան գնալու ծւսրկ եղած ն Հղոր միջոցներու»:
կան դործիչների Հեւո ն ամրւաոլնդվելու| կառուղլից ծովի աւիերին' 1724 թ. սկզբներին հիվան Կկարուղեւոն արդեն Արցախում էր:
ւլւաւորւոււուվում էր ավելի վճուսկան քայլի դիմել' դրավել Անդր- Պեւորում Մեծի Հրուիարւուսկը սլարզորոչ վկայում է, որ Ռուսււս-
կովկասը: տանը տվյալ պաճին ի վիճակի չեր Հայերին ցույց տալ
Ռուսներին կանիմելու նալաւուսկու 1723 թ. դարնանը թուր- ւսկնկալվող օդնությունը: ինքը" ռուսաց կայսըն էր իյորձուրդ
քական բանկը ներիխուժեկ Անդրկովկասի սածմանները ն ւուսլիս, ժե Հայերը սլեւոք է Հւսնդիուո մնան իրենց ւոեղում, մինչե
սրընլւց չարժվեց դեւղի Թիֆլիս, որը Հունիսին առւսնց մւսր- որ Ռոււաււուսնը Հնարավորություն կունենւս Հոդաղ նրանց ա-
ւոերի Հւանձնվեց: ԱյնուՀեւոն թուրքական բանկը ձեռնւսմուիխ ղաուռությոաւն մասին: Հրովարուսկները թեն ղուրկ էին որոչա-
եղավ երկրամասի նվաճմանը: Աչնանը թուրքերը փորձեցին կիությունից, բույ դոՀունակությամբ ընդունվեցին Հւսյ աղզաւուս-
ղրավել Գանձակը, որւոեղից ուղիղ ճանաողլարծճ էր սկսվում դրական չարժման դործիչների կողմից: Ցարական խուռւոումնեւ-
ղեւվի Հայկական սղնեւսվիւներ: Իրավիճակի այս կւորուկ վուիո- բով իանդաղվառ' նրանց մնում էր առույժմ աւլավինել սեւիական
խումը ն վաւոժարացումը որոչակիացնում են Հսլ աղաւուսդրա- ուժերին ն միայնակ չարունակել պայքարը թուրքերի դեմ:
կան չարժման Հեւուսդւա ւլայքարի ուղղվածությունը: Այժմ օրա- հիսն կրաուլեւոր մեծ 9անքեր թւաւիեց Արցախում նկաւո-

կարգի Հւսրց Է ղառնում թուրքական ուսղզ մսկալման վւուսնդի վող վՀառւոությունը ւի ար ւուռելու, կարդ ու կանոն Հւսաւուսւոելու

52 ՊԵՏՐՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ... 53

թուրքերի, որու երեկվա ձՀւսկաուսկորդները՝ Հայերն ու ււր - բերդում: Թուրքերի Հւսմար անալասելիորեն Համւու ղիւմադրու-
սիկները, Հւսմախոմբվեցին ընդծւասնուր Թչնամու' թուրքերի ղեւ: թյուն քույց ւուվեց կրբի ղյուղի բնակ չուլժյունը: Թուրքական
կի մաշմեղականների ե սղնախների միջն կնքվեց փոխադարձ մասը ն Հիմնական ուժերով չարժվել Երեանի վրա: Շուրջ 40 օր
բոլոր ուժերը, վերջ ւոււ| երկպառուսկություններին, ւն 9ւաւոողւա- Թուրքերը խոսուն չմւոնել ղյուղ:
նորից Հուսո ու ինդրելուվ նրւս Հուիանավորությունը: Պեւո- իսկ բուն քաղաքի ալւսչւոււլանուլժյունն իր վրւս էր վերցրել Հայ
բոռ Էր չուչացրեց իր ալաւուսավուսնը, որւոեղ ալւսչւոոնւաոււլեւս Հւսլ- բնակչությունը: ինքնու աչ անուսկան ուժերը, որ Հւսչվվում
Թել Ռուււսուոււնը ւսյաււլիսի խոստումներ էր ւուսլիս Հւսյե- ւոեր ւոեղի ունեցան կոնդի, Ձորադյուղի ն Ս. Սարդիս եկեղեցու
բին ն Հուսադրում նրանց, մյուս կողմից' ւուսցնորդվելուվ իր չրջակայքում: Երեանի մաւոույցներում Թուրքերը կորցրին ւսվելի
բարելավել իր Հւսրւասբերությունները: 1724 թ. Հունիսի 12-ին Թուրքական Հրաման ւաւուսրուլժյունը սւոիւլ ված էր նոր
կ. Պոլսում կնքվեց ռոււս-իժուրքական ալայմանաադիր, որու| Թուր- լրացուցիչ ուժեր մուռեցնել քաղաքին: 60-Հւսղ ար անու թԹուրքա-
ֆին ճւսնաաչում էր Ռուււսուուսնի ւոիրաււլեւոուլժյունը կւսաււլից կան բանակի ղեմ կովող Հւսլկական ւիոքրուժիվ ջոկաւոներն ու-
սալասել Ռուււսուուսնի օգնությանը: Թուրքերին, որոնք ւսնչրդել ներխուժեցին ֆւողութ: Հւսյերը չեին

54 ՊԵՏՐՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ... 55

ըւսյին Հւսնկարծակի Հւսրձակումու| ոչնչացնել Թուրքական ղո- ալեւոր: 1728 Թ., ռուււսկան Հրա մանաւուսրությունից օգնություն
ըւսջոկաւոր, որը ն իրադործվեց լիովին. ւսիրկվեցին ֆչերը: 1725- սւուսնալու Հույսու| նւս ղնաց Բուքու, սւսկաւյն մերժում ուոււնոււ:-
սիայում, թե միդուցե ռուսները կղան օդնուլթյան: Առլավինելով թյան ուս ծմանները: Ռուււսկան Հրամանաւուսրուլյունը խրա-
ւոյ Հույսին' ւուսըւսկուսւած Եւույի Հասուն -Զւսլալյւանը խնդրա- իուսում էր նրւսնց ւոեղաիոխու։թյունը ն ւռեղաբաչիխսում ւււ ծ-
դրով կաւչկանդված էր Ռուււսււուսնը: Զինւկան օգնության ւիո- սղնավները, լարելու| վերջին ուժերը, չարունակում էին դիմադ-
սերից: Ռուււսկան կողմնորոչում ունենալը չեր նչանւսկում լքել սւլարաւլեւոի Հրա մանաուուսրությամբ 1729-1781 թթ. Թուրքա-

56 ՊԵՏՐՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ... 51

նւսն նրւսնց դիմադրությունը: Արցախի աղաւուսդր ական ւուկլա- Առուցին ն կարնհորադույն խնդիրը աղոռուսդր ական չարժ-
ւուսմբությունը ւզարւոություն կրեց: Այն ղդալի Հաջողությունը, ւան մյու կենւորոնների Հեւո կազ Հաուուսւոելն էր, ինչես,
որ ունեցան Հայերը, դա Հայկական ինքնավար իչիաւնության ե օրինակ` Արցախի ն Վրառուսնի Հեւո: կաուլերի Հւսուուուռումն
Հայկական զորքի սւռեղծումն էր: Սակայն երբ պարղ դարձուվ, ինքնանւղաւուսկ չեր. անձրաժեչւո էր աղաւուսդրական ճիդերը
որ ռուուսկան ուժերը չեն կարող նւղլաուոել այդ Հաջողություն- ւիոխ Հաւա ձաւյնեցնել ն, եթե Հնարավոր է, դրսից ուսզ մական
ների ղարդացմանը, չարժումը առտոիճանաբաը մւսրեց: օգնություն սւուսնւալ: Աա յս նլաւուսկով է, որ 1722 թ.
դ. Աղաւսուսդրւսկան կռիվները Սյունիքում: Հայկական սկղբներին մեղրեցի Սւոեւիանու Շաճումյանը, Սյունիքի մելիք-
անկախ իչխանության ստեղծումը: ՃԱ դարի 20-ական ների ն ուսնոււոերերի Հւսնձնարարությամբ, մեկնում է Թիֆլիս՝
թվականների սկղբներին աղզաւտւդգրւական չարժումներ են Վրոոուումնի թադավոր Վախթքանդ ՄԷի Հետ Հանդիւելու:
սկսվում նան. Սյունիքում: Նւիուռւվլեւս Հարկ է նչել, որ Սյունիքի Վավիվժանդի Հւսնձնարարությամբ Սւոեւիանում Շածումյանի Հեւո
նե Արցավխի միջն կային մի չարք էկան ւտասրբերություններ, բանակցություններ է վարում քադաժառանդ Շածնավաղը: Այդ
որոնք իրենց կնիքը թողեցին աղաւուսդրական սլաւոերաղմների ժամանակ վրացական բանակում մեծ թվով Հայ ղինվորական-
ամբողջ ընթացքի վրա: ներ կային: Հայերն աչքի էին ընկնում իրենց խիզախությամբ ու
ի ւուսրբերություն Արցախի, որի բնակչությունը ղզոււո Հւսյ- Հւսյւոնի էին որպես կարդապրած զինվորականներ: Նրանց մի
կական էր, Սյունիքում րդեն որոչ թիվ էին կաղմում մածմեդա- ւասը բնիկ վրասւունցիներ էին, քիչ չէին նան Հայյաուուսնի
կանները, մասնավորաւվլես՝ քուրք ե քուրդ քոչվորները, որոնք ւուսրբեր չբցաններից Վրաւուուսն ւռոեղառդիոխւիածները: Եվ աճառ,
սվաղ դարնանից մինչն խոր աչուն իրենց անասունների Հուռերուվ Շածնառվաղզը Սւոեւի անու Շաչումյանին ներկայացնում է նրան-
կուրի Հարթավայրային չբջաններից բարձրանաղուվ Հաուուսւու- ցի մեկին' Դավիթ Բեկին, որը լավադույնս կարող էր ճամա-
վում էին ւոեղի ալան արուուիվայրերում: ի տսրբերություն իսմբել Սյունիքի աղաւուսդր ական ուժերն ու դլիւսվորել պայքա-
Արցուխի, որւոեղ կաղմավորվեց 40-Հաղզարանոց Հայկական կա- բը պարսիկների դեմ:
նոնավոր զորաբամուսկ, Սյունիքում այդպիսի ուսղմական ուժ Դավիթ Բեկը Վաիխ։ժանդ թաղավորի մերձավոր ղորական-
չկար: Այուռեղ մելիքների առանձին փոքրաթիվ ջոկաւոները ցա- ներից էր ն նչանավոր էր վրացական բանակում իր Հեղինակու-
ջուցրիվ էին, զինվորականությունը Համախմբված չէր ընդՀծա- թյամբ ու քաջադործություններու: Ենթադրելի է, որ 1ուս ծւսդու-
նուր ծրամամոսւումրության ներքո: Եվ, վերջուլես, ի ւուսրբերու- մուվ սյունեցի էր ն ւլաւուս ծական չեր Հենց նրան Սյունիք ուղար-
թյուն Արցավխի, որն ուներ պայքարը դլիոսվորող երկու աուսջ- կելը: Վաիժանդն այդքան սպլաւուսսխունուսոու դործ կարող էր
նորդներ' Եսայի, Հասուն -Զուղալլանը ու Ավան Հւսրյուրառղեւոր, Հւսնձնւսը արել միայն վուուսծելի ու դիւուսկ մարդու, ինչպիսին
Սյունիքում յյդոլիսի Հեղինակավոր դործիչներ չկային, որ կարո- Հանդիուսնում էր Դավիթ Բեկը:
ղասնւսյին չարժումը ճամախմբել ն ժողովրդին ւոսնել իրենց Հե- իր մերձավորադույն ղինակիցներից ուռեղծելու| 30 Հոդիա-
ւոնից: Այս ամենը նչանակում էր, որ աղաւուսդրական չաղրժման նոց ջոկաւո, որի մեջ էին Բայանդուրը, Գորդին, Ավթանդիլը,
Հաւր Սյունիքում պայմաններն անբարենոլ աւո էին ն այն ՀովՀաննեսը ն ուրիչներ, Դավիթ Բեկր 1722 թ. վերջերին ժա-
սկսելու ծՀւսմար, լեւոք է Հաղթածարվեին ավելի չատ խոչըն- ւմսնեց Սյունիք: Նո Հւսուուուուվեց Հաբանդ դւվառի ամենաւմետճ
ղուոներ: Սյունիքի աղաւուսդր ական: ւկայքարի դորձիչները լավ ւվանում" Շինուճայրում, ն սկսեց վերակառուցել ւոեղի ավեր-
էին ըմբոնում այդ դժվարությունները ն Հենց սկղբից Համաուղւ- ված ամրոցը, որը դարձավ նրա աումջին ղորակայանը: իմանւս-
ւուսսիումն միջոցներ էին վնւորում եղած խոչընդուոները ծւաղ- լով Դավիթ Բեկի դալուոյան մաւին' Սյունիքի մելիքների ու ւուս-

58 ՊԵՏՐՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ... 59

նրան են միանում նան Հալիձորի մելիք Փարսաղանն ու Տեր- էլի մի քանի ուրիչ դավաճանների: Անսզատիժ չէին մնում այն
վում մուռ 2000 մւրւոիկներ, սւոեղ ծվում Է կանոնավոր ու կար- ենթարկվում կարդալածությանը: Վաիսկուռություն ն իխուճառլ
եւսլիսկոււլուին, որը Հւսվասւոում է, թե Հոգնոր ղասն ւմբողջու- ւղդեցիկ Տեր-Ավեւոիսին, սնդ ամ" Մխիթար սալարալեւոին:
ւսջւկից Է լինելու չարժմանը: ու կանոն: Սւոեղծվում Է մւրւոունակ ն օրինա ծ բանակ:

թյան կաղմակերոլմանը: ԱՀա թե ինչու Դավիթ Բեկն իր առա- Հաղթանակը Հայերը ձեռք բերեցին 1723 թ. Զավնղուրի ճակա-
չիվանչիր քոչվորական ցեղախմբերին: Հաւտկասլես ուղավորիչ ների 18-Հազարանոց միացյալ բանակը: Դավիթ Բեկը պատե-
մելիքներ եկան Շինուշայր ն մտան նրա դրոչի ներքո: կային ներին սւոիւլում են վերջ ուլ ներքին երկպառակություններին ն.

էր ընդունել, ամրանւսլով Տանում" ւսիորձում էր Թիկունքից «միացյալ ուժերով Հայերին վանել ու ոչնչացնել»:

60 ՊԵՏՐՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ... 61

Սյունիքի Համար այո օրծառուկուն ածին" 1724 թ. մույիսին, Հրաւմանւուուսմըներ էին նչանւասկվել ինչպես Դավիթ Բեկի Հետ
Արցախից օգնական ուժեր են դալիս Իվան կւրառլեւոի ն Ավան Վրւսւուումնից ժամանած Ավթանդիլը, Գորդին, այնոլես էլ բնիկ
Հայրյուրւուլեւոի Հրամումուսւուսրությաւմբ: Դա ծւսյ աղաւուսղիաւ- մելիքներն ու ւուսնոււերերը' Տեր-Ավեւոիսը, Թորոսը, Նուբարը,
կասն ուժերի Համաղործամկցության Հիանալի օրինակ էր, որը բե- Ադամը, Վարդանը ն ուրիչներ: Զորքերի Հրամաղմուռւուսը (սւլա-
րելու էր սիայլուն ծաղթանակներ: Անչրոաւժեչւտ էր չարունակել ըւուղեւո) է. նչանակվում Մխիթարը: Սւոեղծվում է ուսղ մական
ու խորացնել Հայոց անկախության այս երկու ւպառուիարների' խորչուրդ ն չւուսբ: Զորամասերն ունեին իրենց մւարւուսկան
Արցախի ն Սյունիքի Հեւուսդա ծՀւսմադործակցությունը, որը դրոչները: Փոառոռորեն, Արցախի օրինակով, Դավիթ Բեկը Սյու-
կարող էր ավելի նչանակալից արդյունքների Հանդել: նիքում կաղմակերոլում է սղնավ՝ այն դարձնելով Հղոր ու անա-

Սյունիքի աղաւուսդրուկան վերջին մարտերն ընդղեմ պրասր- ռիկ ամրացված երկրամաս: 1724 թ. Հայկական նորաստեղծ
սիկների ւոեղի ունեցան 1725 թ. Գողթնում ն Մեղրիում: Ակա- իչիւանության կենորոնաւոեղին է դառնում: կւուլանի Հալիձոր
նԽաուոես ւզաւոմիչի վկայությամբ` պարսիկներն այուոեղ տւղլով բերդը, որւոեղ կառուցվում են լրացուցիչ պաչտուղաււուսկան բնա-
Հաղ ւսրւսվոր, ուղանվածներ' Հեռանում են Արաքսի մյուս սռիր: ղծեր ու նոր աչւտուարակներ, ամբարվում են մեծ ժվով ղենք,
Անչուչւո եղան նան ցավալի պարտություններ ն անձճաւջողու- ղինամթերք, պարեն:
թյուններ, ինչպես, օրինակ, Սիսիանի ն Եղվարդի ճակաւուսմար- Այուղլիսով, 1722-1725 թթ. ընթացքում, Համառ ու ասրյու-
ւոերի ժամանակ, բայը դրանք չկարողացան կասեցնել Հաւյկա- նալի կոիվներից Հեւոո, Դավիթ Բեկին Հաջողվեց երկրամասը
կան իչիոանության Հեւուսդւս ւսմրւուվնդման դործընթացը: Աղա- ւղ աւուսղրել քոչվորներիցը, պարսկական վարչակաղմից, Հակա-
ւուսդրական քաուույա սլայքարի արդյունքում մբողջ Սյունիքն Հարված տալ խանական միւցյւլ ուժերին ն Սյունիքում ուռեղ-
ու մերձակա մի քանի չըջաններ աղաւուսդրվեցին: ծել Հայկական անկաւ իչիւանություն: Պայմաններ սւռեղծվեցին

Այս Հաղլթանակներից Հեւտո աղաւուսդրված Սյունիքում Համադորձայցելու Հայկական մյուս անկաղվս իչիւանության՝ Ար-
Դավիթ Բեկը ուռեղծում է անկախ Հայկական իչիանություն: պւասխի Հեւո ն միասնական ուժերով կերել դարեր առաջ կոր-
Բոլոր մելիքներն ու ւուսնոււոերերը անվերա ծորեն ենթաարկ- ծւսնված Հայկական սլեւուսկանությունը: Անչուչւ, Դավիթ Բեկն
վում են նրա իչիոսնությանը նւ կաւուսրում իրենց ւզարւուսվորու- ու իր զինակիցները վերջնական Հաղթանակի Հույսը կալում
թյունները: Հեւոււքրքիր է, որ ժառւսնդական իչիուսնություն էին Ռուուսուուսնից սւլառվելիք օգնության Հեւո, որու նրանց
ունեցող մելիքական չաւո ւոների ներկայացուցիչներ ներկայա- Հուսւաւդրում էր Իվան կարաուղեւոր: Բայց Հեւուսդւս իրադարձու-
նում էին Դավիթ Բեկին ն նա Հառուուււոում էր նրանց իրենց թյունները այլ ընթացք ուուս ցան:
նախկին իրավունքները: Ակնբավո է, որ Սյունիքի մելիքները ե, Թուրքական արչավանքը Սյունիք: Հայկական իչխանու-
նրււն ճանւսչում: էին դերադած ն ընդունում նրա ւոիրառվեւոու- թյան դոյամարսոր: Սյունիքում ։լարսկական ւոիրասղզեւոության
թյունը' լեռնաչխարծում Հւսուուսւուված անկախ իչիոանության Թոթավիման ն Հայկական անկախ իչիանության ստեղծման
ողջ ւուսրածքում: ժամանկ, ինչոլեւս արդեն առւռվել է, Սումւանչւան Թուրքիան սկսել

Զորաււլեւոի Հրամանու| ամրացվում են բերդերն ու ամրոց- էր Անդրկովկասի ոաղմակոաղման իր ծրադրի իրականացումը:
ները, կառուցվում են նորերը, որոնցում Հւսուուսւուվում են բեր- Թուրքերը դրվել էին Թիֆլիսը, Երհանը, Գանձակը ն ձղտում
ղաււած կայազորներ: Այուլես, Շինուծայըն ուներ 550, Զավնդու- էին ներիւուժել Արցուխ ու Սյունիք: Աուսջին անդամ նրանք վոր-
ըը' 2000, Կւղլերը' 700, Մեղբին' 400, Սիսիանը՝ 500, Տուղլժեր' 400 ձեցին Սյունիք ներխուժել դեռես 1725 թ. դարնանը, բայց մեծ
ղինվոր ունեցող կայաղորներ: իչխանությունում զինվորների թվով ղոչեր ւտոսլով' Հեւո չսպրտվեցին: 1726 թ. ընթացքում

62 ՊԵՏՐՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ... 63

նրանց: դրոշների դիմելով" տեղ-տեղ բարձրացան պարիսպների վրա:
ցլաուովել Սյունաց ղինվորականության միււսնությունը: Առլս- սելի որոչում ընդունեց. դուրս ղոլ Հրֆաաւլաւուիաւծ ամրոցից ն
ւզեւոի նախաձեռնությամբ 1726 թ. մարսոի 24-ին 8 մելիքների ն լեւոն ու Տեր-Ավետիսը: Դիմելով ղինվորներին' նրանք Հորդո-
Հւսրյուրալեւոների սւոորադրությամբ ւի իինդրադիր Է ուղարկ- րում էին. «Արիւցե՛ք, մի՛ երկնչե,ք, Հեւոնեցե՛ք մեղ, ելե Հւսել
ենք չորս կողմերից չրիառղատված բերդի մեչ, ինչպես թոչունը' ավելի լավ Է արիությամբ պարիաւղներից դուրս մեռնել, քան
վանդակի, ւսղաչում ենք Ձեղ, Հանուն Բրիուոոսի սիրո, Հոււոււմ- ւյուոեղ, մեր ւսչքերի ւսուֆե. ւոեսնել մեր ընւուսնիքների ու բարե-
ւիույժ օգնության Հւսսնել ն ւիրկել մեղ»: Սակայն, ինչես նւ- կամների մւսշր ն ւյլ ղժնդակություններ»:

Հեւոհանքուվ|, ի վիճակի չեր միցւամւոելու: Ուսւոի մնում էր ււ ււ| ււՐ- սկսեց իուճաւլ ածը նածանջել ն 9ւսվոցւախիչ ալարւոուլթյուն
րաչոռլու քուրդ քոչվորների, տեղական թուրք ն քուրդ մյուս վարի մուռ: Երկրորդ տռլավորիչ Հաղթանակը թուրթերի դեմ

ունեցան, ինչսլես ղրում Է սկան ւաւոեսը. «օրական մեկ կամ Թուրքերին ֆչեցին ղեւի Արւսքսի կիրճը, որի մյուս կողմում

64 ՊԵՏՐՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ... 65

ընկան թակարդը: Երկու կողմից առնելով կրակի տակ" Հայերը մեկն էր:

թուրքեր խեղդվեցին դետի վարար ֆրերում: Ռաղմավարից նախընթաց արղյունքի Հանդեցին: Հայկական իչխանության
կաթղթերը, որոնք անմիջառլես այրվեցին: Հակառակորդը սլար- կավարության կողմից, որը երաչխիք էր նրա Հետագա ամրա-
ւոույյուն կրեց նւ Բելի, ղյուղում, Օրդուբադի մուռ ն ւայլուլ: ալնդման ու ղարդացման:

անկաիփխ: իչխանությունը' վերականդնված: նում է ն. 1728 թ. կեսերին մաշանում Հալիձորում: Անփոլխարի-
ճկունություն, Հր ֆա Հւսյացույթյուն ն նոր աղաքական ալայման- սւլարաւլեւոր Հւսցողուլթյյամբ չարունակեց ւլա քարը թուրքա-
ների Համեււււռ նոր կողմնորոչման իրաւոեսու։յյուն, որոչում Է կան նվաճողների ղեւ: Սակայն ղնալով ուժեղանում էին ներծւա-
Հասկանալով, որ ռուսւսկան օդնուլցյունը ւույուլ ալս Հին ւմն ծնււ- Տեր-Ավեւոիսն ու նրւսն Հեւոնող մյուս ղորականները ւայլնս չճա-
րին է, իսկ ռուսների իսուռւոումները' ուղղակի թաղաքական իղ: վաւուսլու| վերջնական Հւսղիանաակին ն Հւս մող վելու, որ ռուն -
վիթ Բեկին Հղում է «Բաջ Դավիթ Բեկիդ ն Հայոց թաջարի ղո- զամ պաչարել էին Հալիձորը: Մխիթարը չկարողացավ Համողել
ու թանկարժեք նվերներ: Շածը դրվատում է նրանց' թուրթերի նա իր փոքրաթիվ կողմնակիցներով մի դիչեր Հեռացավ պաչար-
րեն չաչր Դավիթ Բեկին նչանակում է տարածաչրջանի (կա- նանց ու երեխոսներին' ղերի տանել: Հալիձորը Հիմնածչատակ
ւոււը: Հւսւոկաւվես ւոււլս վորիչ էր ւսյն, որ Դավիլժ Բեկին իրա- Է Հւսլաոււուսնից ն ղնում Երուուսղեւ՝ ււլաչիուսրելու:

վունք էր ւորվում Հւսւոելու սեւի ական ղր, որն, ւնկաուսծ, իկ ւսննկուն ու եուսնդու| լի ուլարաւլլեւոր մուո երկու ւուսրի

66 ՊԵՏՐՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ... 61

վարու վերադառնում Սյունիք" Խնձորեսկի բերդում միւսուժամաւ-

ւոին: Թավրիզի թուրք ւիւսչան, որի մուռ էին ուղարկել Միիթարի Մ Նադիր չածը լ ճայերը: Խամաւսյի մելիքությունների
ուժերը ղենքը վայր են ղնում ն սւոիճւան աբար ցրվում: Նրանց ղինվորականության ղիմաղրությունը' իրենց ւոիրւաւլեւոու-
ւի մասը, ռուսների Հրավերով, ւոեղաիոխովում Է ռուււսկան ւոի- թյունը Հւսաւուսւոեցին երկրամասում: Բւսյց լեոնաչխուսրՀի ոլոչ
ըււլեւոության ուս Հմանները: Զկար մեկը, ոլր չարունակեր Դւ- վայրերում, Հւսւոկավլես Գյուլիուուսնում, ււլաւուսմբները ղենքը

Թել ււլաւուսմբուլյունը ալւսրւոուլյուն կրեց, բոյը Սյունիքի 1781 թթ. Թուրքական սուլիժանի Հրամանով Գանձակի իբր Հիմ
սլարսից Նադիր խանը, ի վերջո, ֆախջախեց թուրքերին ն էին ասում" «դյավուր Աբրածամի») դլիավորած Գյուլիսււսնի

2 ՂԱ դարի 20-ական թվականների Արցախի ն Սյունիքի ընկճել Հայերի դիմադրությունը: ինչպես Սյունիթի, այնւղես էլ
անդամ փորձեցին ղենքի միջոցով Հասնել իրենց աղատությանը: ՃՄԱԼդարի 20-ական թվականների վերջերին ե. 30-ական թվա-

68 ՊԵՏՐՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ... 69

ղործիչ, ինչւլիսին էր Նադիր իանը' ւալ ւււ Նադիր չածը: կորդին: Որլես Հւսկավժուրք ական ուժ՝ Հւսյերը սիասւոորեն Հան -
Նւսդիր չածր (1796-1747) Պարակաւուսնի ալււո մության ղես եկան որւլես Նւդիրի ղաչնւսկիցներ: ԱՀ. թե ինչու ւու ւսչ-
ամենաինքնւաւոիլ ու ւսկանւսվոր ալեւուսկան ղործիչներից էր: իաւոում էր սիրաչածել Հայերին: Նրա խործրդով էր, որ չած
Նւս եղել էր Հւսաւսը ւկ ղինվոր ն իր ւչիւաւուս սիրության ու ւոււ- Թածւմաղը ճւս նաչել էր Դուվիլժ Բեկի ղլիավորած Սյունիքի ւսն -
ղանդի, Հւաււյու կամքի ու խիզախության չնորՀիվ բարձրանալով կասիս Հայկական իչիւանությունը, Արդինի աղ աւուսղը ական
ծաուսյողական ւսւոիճւաններուվ՝ դարձել էր ղորավար: Նւս երի- չարժման ղործիչներից ւի թանիսին' Ավան Հւսրյուրալեւոին ն
ւուււուսրդ ւուսրիներից մաանւակցել էր Պասրոկաւոււնում իրենց ււյլուց, չնորչել էր իուսնի ալււովաւոիւողու: Նաւդիրն ւչիուսմոում
ւոիրաւլեւոուլժյունը Հւււոււ ւու ծ աֆղանների ղեմ մղված ւղ ււ- էր Հայերին ընդդրկել Հւսկավժուրքական միւսսնւսկան ճւսկաւոի
ւուսդր ական ալաւոերաղմներին, ււււվլւս ծառայության էր նցել մե: Այդւվիսի մւուսդրուլցյուն ունեին նաե Հայ որոչ ղործիչներ:
Թամազ Ա չաի մուռ, նչանւասկվել բանակի ղլիւսվոր Հրաման ւս- Ժամանակին այղալիսի մւուսդրու։թյուն էր ունեցել նուն Դավիլժ
ւուսը: Նադիրը Հւսղթել էր ւֆղաններին, ուղբեկներին, թուրք- Բեկը: Թուրքական ընդծանուր սալաոնալիքը երկու կողմին էլ
մեններին, ֆրդերին, լեղդիներին, ալսրսկական ու դրբեջա նւս - ուոիւլում էր' ւնւոեսել ւուսըաձայյնուլթյունները, ւսւոելուլժյունն
կան կենւորոնւխույս իսսներին, Հւսցողությամբ կոիվներ էր մղել ու անձամնդուրժողականությունը ն Հւսնդես դլ միւս սնւական
նաե թուրք նվաճողների ղեւ: Հւսւոկաւղվես նւս բաղմաթիվ ւիայ- ուժերով: Այս ալւոճառու| է, որ Նադիրը Հւսյերին սիրով վերց-
լուն ծւսղլւաւնակներ էր ւուսրել 1730-1736 թթ. թԹուրք-ւղլարսկա- նում էր ղինվորական ու ալեւուսկան ծառայության: Հւսյւոնի է,
կան ալաւոերւաղմի ժամանակ: 17385 թ. Հունիսին Եղվարդի վճուս- որ նրւս բանակի կաղմում կային ղղալի Թվով Հայ ղինվորական-
կան ճւսկաւուս մարում Նադիրը ղլիւովին ւխ ել էր Թուր- ներ: Օրինակ 1732 թ. Համադանի Հւս մար մղված մարւոերի ժա-
ջերին, որոնք սւոիւլված Հրաժարվել էին Աւորոլւուուսկանից, մասնւոկ նրւս բանակում մարւոնչում էին վեց Հւսլկական ղորացջո-
Առսդրկովկասից ու Դաղուուսնից: Մինչ ւսյղ՝ 1732 թ., նւ ռուսնե- կառւոներ: Հւսյ ղինվորականներն ւսչքի ընկան 17385 թ. Գանձակի
բին սւոիւլել էր Հեուսնւոլ մերձկատուլյան նածւնդներից, որ ւսյն - ն կւրսի Հրֆաններում ւոեղի ունեցած ուսղ մկան դործողու-
թան ղոծողությունների ու Ֆանքերի ղնու| ձեռք էր բերել Պեւորու թյուններին՝ Հւսւուկաոււլես Եղվարդի ճւսկաւուս մարւոի ժամանւսկ:
Էր, ն որն այնքան մեծ Հույսեր էր ներչնչել Հայ ւղ աւուսղրական Նադիրի Հը ֆուլ աւոում կային մի ջանի բարձրւաաւոիճան Հււ-
չարժման ղործիչներին: յեր, ինչես, օրինոսկ' մելիքներ Մկրւոումը, Հւսկոբջունը, Եդանը,
1736 թ. Նադիրը ղածրնկեց Է ւսնում Աբբաս Ա-ին ն իրեն Թւամրաղը, Մանուչար Շածնւսղ արյանը, Հւսրությունը ն ուրիչ-
Հոչակում Պեսրոկառւումնի չած: Նվաճողական ալււոեր աղ մներ ներ: Սրանցից Նւսդիրին ւուավել մուռ էր Հմոււո հ Հեոււոհս քւս-
վարելով' նւս ղրաավում Է Բուիուրուն, ԱՓֆղանուուսնը, Հնեդկաս- ղաքական ղործիչ, նչն ավոր ղինվորական Դիզակի մելիք
ւուսնը ն սւոեղծում մի ղոր աչխարձակալ ւլեւոուլժյուն: իր ուսղ - Եդոաւնը, որն ւրժանացել էր Նւսդիրի նվեր ալա ծ վուուսճու-
մական ղործունեուլժյուն ընթացքում Նւսդիրը, բնւսկանաբոար, թյունն ու Հւսրգանքին:
չեր կարող ւսնուչադրության մաւոնել Հայ ղինական ուժերը, Հենց մելիք Եդանի իմասւոուն խորձրդով է, որ Նադիրը Հււ-
որոնք ւուսրիներ չարունակ միւյնւակ Հերուռական ւլլաւյք ւար էին ւոուկ քաղաքականություն Է մշւսկում Հայոց եկեղեցու նկաւո-
մղում բաղմաւքանուկ Թուրքական բանակների ղեւ: Շածը, որ մամբ, ւսնձւամբ ւյգելում Ս. էջմիածին, լինում Մայր Աթոռում,
խորունկ ու ճկուն ֆաղաքւաղեւո էր, վեր էր կանդնւսծ կրոնական Հւսնդիպում Ամենւսյն Հւսյոց կւսլժողիկուս Աբրու ծոմ Գ կրեւուսցու
ուս ծ մանւաւիւսկվածությունից: Թուրքիույի ղեմ ալայք սրի Հենց Հեւո: Նւո Հւսւոուկ ւսրւոոնուլժյուններ էր չնորչել Հւսյոց եկեղե-
սկղբում նւս Հւսսկացավ, որ ողջ Անդրկուվկասում Հւսյերը միւսկ ցուն ն նրան ւղ աոել ծւսրկերից: 1735 թ. ծրուվար:ուսկով Հւաւ-

իրական ու կարող ուժն են, որ ղիւմադրասվում են իր Հւսկառա- ւուսւոել էր Ամենույն Հայոց կասլժողիկուություն իրավունքները,

՛՛0 ՊԵՏՐՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ... 1

որի Համաձայն ընդարձակվել էին Մայր Աթոռի կալվածքները: Հայերին ն Հւսւոկաւվլես Հւսյոց եկեղեցուն ւորված այս ար-
Նոան Ս. էջմիւսծնի ւուսճարին նվիրել էր 15 կիլոդրամանոց ուկե ւոոնուլյյունները զարմացնում էին մաշմեղական Հոդեորակա-
Ջասծ ն ւզարսկական ընտիր դորդեր: Զաիւսղ անց կարնոր էր, որ նությանն ու սլեւուսկան չըջանակներին ն դժղոչության տեղիք
Հայ Հոդնորականությաւն ինդրանքով Նադիրը ուս Հմանաիակում ւուսլիս: Բայց Նադիրը Հւսչվի չէր առնում այդ դժղոչծությունները:
է կաթոլիկ միսիաների դործունեությունը Պեսրսկառւուսնում, ւսր- Հւսյերի նկաւումամբ նը որդեղրած քաղաքւասկանությունն ուներ
ղելում: նրանց քարոզչական աոռւքելությունը պարսկաճայերի ւվելի Հեռու ղնացող նղլաւուսկներ: Անդրկովկասի (Հւսւոկալես
Հրֆանում, մի բան որ աուսջացրել էր Ֆրւսնսփույի ղժդոչշությունը: Գանձակի, Շաքիի, Շիրվանի) ն Աւորոլւաւուսկանի թուրք (ադր-
Նադիրը Երեանի նոր խոււսնին խոււուսղույնո ծւնձնարարում է Հո- բեջոանցի) իուսներն ու ցեղաւղեւոները, մասամբ նան վրացիները,
ղաւուսը լինել Հւսյոց կավժողիկուի ն ընդճանրառսվես Հայերի ունեին չեչւովված լժուրքական կողմնորոչում ն ամեն անդամ
նկառւումամբ, խորչուրդ Է ւոաղլիս չվուուսծել Երեւսնի ալաարսիկ ն օամւանյան արչավանքների ժամանակ դաչնակցելով թուրքերի
թուրք աղաներին, այլ ամեն Հարցում «խործրդակցել կաթողիկո- Հեւո' մեծ վունդ էին ստեղծում սպլարսից ղեւոության Համար:
սի ն Հայ մելիքների Հեւո», քանի որ «Երկիրն ու ժողովուրդը Հասն ձինո Հայերի Նւսդիրը ցանկանում էր լթուրքամեւոների
նրւսնցն են, ե նրանք պեւոք է այն չենացնեն»: նկաւումամբ Անդրկովկասում սւոեղծել Հասկակչիո ուժ, որն ինչ-որ
Հյ ժողովրդի չրջանում Հւուոկաւլես դոծունակությամբ ըն- չաւվիով վեւոք Է ունենար նան. լեւուսկան-քաղաքական կաղ-
ղունվեց Նադիրի Հրովարսուսկը ժառանդաական կարդի վերաբեր- մասվորում' ինքնավարություն անկասելի Հաւոկանիչներու|:
յալ: Եթե որեէ Հայ ընդուներ մածմեդականություն, ալա ն Նադիրի ւյս ձեռնարկումները Հայ ծւոււսըակական-քաղա-
այլես չեր կարող, ինչես Հւսուուսւուված կարդն էր, Հւռվակնել թական կյանքը ղեկավարող անձանց սւոիսլեցին արադ ն ճիչ
իր քրիուոոնյա Հւսրաղզաւոների ժառւսնդուլթյաւնը: Նադիրը ծո- կողմնորոչվել' որդեդրելով քաղաքական նոր ուղեդիծ: Այժմ
վանւսվորել է ուսն Հալ առեւորականներին, նրանց տվել բաղզմա- նրււնք անելիք ունեին ոչ քե ինչ-որ անորոչ իւոսւումների ու
թիւ արտոնություններ: Մելիք Հւսկոբցունին, օրինակ, թույլա- ղրանց առլավինած Հույսերի, այլ Հասւուսւոուն խուքի ն ղործի
որե Երնւաանում ծիմնե մաաւոուն հ Հատել ւրծւաժե ու Հեւո: Արուլեւ՝ Ն Արւուրուորուն ե աան ուր նչւնոււ:-
բլ ը է Ղի լ որ յ ւլ դիրը Մրբար յ ԻԼԻ քող Ը Հ
ոլղնձե դրամներ: կւսթողիկոսի իչնդրանքով 7 Հւսղ ար Հւսյերի ու կեց Գեղարքունիքի ն Սողքի ւոեր Մելիքջոն Մելիք-ՇւաՀնաղար-
վրացիների նւ աղաւոել է պարսկական դերությունից ն վերա- յանցին: Դոս Երնհւասնի իոսնից Հեւոո ամենակարնոր ն աղդեցիկ
դարձրել Հւսյրենիք: Նչելի է, որ Պարսկաւումնի բարձրաոււոիճ ան ալաչւոոնն էր, որով երկրամասի ներքին դործերի ւոնօրինուլթյու-
ալեւուսկան դործիչների ն Հոդնորականության ներկայացուցիչ- նը վերաւլածվում էր Հայ մելիքներին: Շածի ծրովարտւսկներով
ների' 1795 թ. Մուղանում Հրավիրված ժողովին մասնակցելու մեծ իրավունքների տիրացան Հււոկալես Սյունիքի ն Արցախի
Հասա Նադիրը Հրավեր էր ուղարկել նան Հայ մելիքներին ու մելիքները:
Ամենույն Հւսյոց կասլժողիկոսին: Ավագանու ւսյս ժողովում էր, որ Գծ բարձրանալուց անմիջւաւլես Հեւոո Նադիր չածր ձեռ-
1786 թ. մւրւոի 10-ին Նադիրը Հոչակվել էր չած: Նրւս Թռւսդադ- նաւմուիխ, եղավ Արցախի մելիքությունները ոաղմաքաղաքոական
րության Հանդեսի արարողությունն անձամբ մասնակցել է Աբ- մի ւմմբողջություն մեջ միւվորելու դործին: Նրու Հւսւոուկ Հրո-
ըս ծմ կրեւուսցին ն չաշի մեջքին կաղել սուր: Ընդունելով վարուսկուվ| Արդվինի Հինդ մելիքությունները միավորվեցին
սուրը' դրանով Նադիրը կարծես ցանկանում էր չեչտել, որ տե- «Մաաճաւղ-ե խոսմսեչ: (արաբերեն խամ Հինդ) նածձանդի մեջ:
րության բոլոր Հալաւուսկներն իր աոջե Հավաւտար են, ն որ ինքը Նորւոււոեղ ծ նածանդը դուրս բերվեց Գանձակի իսանի վերա-
ււնկիուոիր ոչ միայն մաշմեղականների, այլե քրիսւոոնյաների Հակողությունից ն դարձավ ինքնուրույն վարչական միավոր:

՛՛2 ՊԵՏՐՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ... 3

փոխարքա իբրաչիմ Աֆչար խանին, որը Նադիրի ավաղ եղ- են պլարսկական սկղբնաղբյուրները, Նադիրը մեծաղույն Հար-
թյունը: Թողիկուսկան ղածր ժառանգաբար ղւոնվում էր Հաուսն -.,9ււ-

բ. Խամսայի մելիքությունների իրավունքներն ու ւկւարւուս- լաղլյանների ւոո Հմի կրւոսեր ճյուղի ներկայացուցիչների ձեռքում:
Համախմբվեցին մեկ առանձին ղինական ղաչնակցության մեջ: Խամսայի մելիքներն ունեին անսաչմանափակ իրավունք-
ները ւուսը ածվում էին Գանչձեւկից (այժմ' Գյրանջու) մինչն Արուքո մելիքներից մեկին ւորված չածական ծՀրուիարւուսկում, «մելիքի

՛՛4 ՊԵՏՐՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ... ՛5

ղւոնվում էր նրանց ձեռքին: Դոուոււվարությյուն Հւս մար օրենա- Ջամւոությանը:

մինչե մ Հւ ւլաւոիժ: վերացնում են Խամսայի չՀւուո ւրւոոնուլժյուններ ն, որ խիուո
նին, Հավաքում Հւսրկերը, ղւուոում մանը Հւսնցադործներին, ւն - Հւսմար Հում Հ ւաւո ւլա քար էին մղում, սւսկաւյն որոնք ւսա ւո-
կոիվների Հրջանում բոլոր սղնւվիները միւսին կարող էին դուրս անդամ, Արդվինի սրւոում բնւսկուլթյուն Հս ւու ւոեց մի օւոււը
սւսյի մելիքություններից յուրաքանչյուրը ւսուսվելադույնա կա- ոուցելուվ Շոչի բերդը' մրցավ ւյնւոեղ: Շոււոուվ չածր նրւսն
երկրորդ կեսին, երբ Խւոմուսյի մելիքները Թուլանում են, նրւսն - Այուլիսով սւոեղծվեց Ղարաբաղի իւսնությունը, որը կա-
ցից յուրաքանչյուրը կարող էր Հանել 1000-ական զինվոր: Զորթը տարյալ չարիք դարձավ երկրամասի բնիկ բնակչության' Հայերի

՛՛6 ՊԵՏՐՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ... ՛1

չանքերով Հայ մելիքների զինական դաչնակցությունը քայթայ- րիքներին:

թյունը Հասակում Է նն ղաղթժաձայությանը: Այո նոր ալւյման-

4. ՀՈՎՍԵՓ ԷՄԻՆԸ ԵՎ ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄԸ ղասի արավխուը ղառնում է վաճառականուլժյունը, որը չււո
էկան ղծերուվ ւուսրբերվում էր նախորդ ւիուլերի վաճւաուսկա-
ւյ. Հովսեւի էմինը Անգլիայում: ՃԱ ղարի երկրորդ կեսին նությունից: Սոս ւսվելի կաղմակերուլված էր, կրթված ու նախուսն-
Հայ ւղ աւուսղը ական չարժումների կենտրոնը Հալաուուսնից ձւսխնդիր: Հիչյւլ երնհույթները ցայտուն ղրսնորվեցին Հւսւոկա-
ւոեղաիոխվում է ղաղթավայրեր: Դու ուներ իր ալսւոճւաոները: ալեւ Հնդկառւուսնի ն Ռուուսուոււնի Հւսյկական ղաղթավայրե-
Երեքճաղրյուրամյա աղ աւուսղը ական ելույթները, բանաս դգնւա- րում, որոնք էլ դարձան ՃԱ ղարի երկրորդ կեսի Հայ ւղ ււ-
ցությունները ն ւնւսրդյունք բանակցություններն ունեցան նուսն ւուսդրական չարժման ւսկնառու կենւորոնները:
բացառուսկան Հեւոնանքներ: Հւսլաււուսնում ւայլես ո՛չ ներուժ էր Հւսյ ւղ աւուսղրական չարժման նոր ւիուլի մենանչանւաավոր
մնւսցել ն ո՛չ էլ Հւ մալա ւուս վուն ղաղասիար ւական միջավայր: ղործիչներից մեկը Հուվսեւի Էմինն էր: Նա ալարակա ծայ էր,
Այդ ժամանակաչըջւանի Հլա աւուսնյան իրականության մեջ կրթությունն ու ղաուոիար կությունը սւուսցել էր Հնդկաս-
սիաասւոորեն Հնւսր ավոր չեր ւղ աւուս դրական չարժման կենւորոն ւուսնոււ, իսկ քաղաքական Հաուսը ակական Հւսլյացքներուվ ու
ունենալ: ԱՀ թե ինչու Հււյ ւղ աւուսղը սկան միւոքը սւոիւլված ղաղ ասիարներով եվրուղական միցւսվայրի արգասիք էր:
էր վերադասավորել իր ուժերը, ւսիոխել ւսչխւսր ծաղրական ու էմինը ծնվել է 1720 թ. Պսրսկառուուսնի Համադան Քւաղաւ-
սոցիալական միցւսվայրը, մարւուսվարուլժյունը: ջում: 40-ւս կան թթ. սկղբներին Հւսյրը ւռհւորական ղործերու|
Աղաւուսդրակոաւն ղաղասիարները Թառիանցել էին նւսեւ ւոեղաիոխվել էր կալկա, ուր ւի թանի ւուսրի ւսնց Հաււուոււււո-
ղաղթժավայրեր, որոնք վաղուց էին ղարձել Հյ մւուսվոր ու վել էր նւսեւ ընւուսնիքը: 1745 թ. էմինը ընդունվում է կւսլկաթւսյի
ւոնւոհսւս կան կյուն քի կենւորոններ: Գաղթոաւղվայրերում ղործում անգլիական կոլեջը' ուսումնառուլյոաւն ընթ ցքում պուցաբերե-
էին ղւղրոցներ, սւոեղծվել էին մշակու ժային կարնոր ւսրժեքներ, լով ւրւուսկարդգ ընդունակություններ ու ղերաղանց ւուսֆաադի-
կային դրչության վայրեր: Հիմնուսդրվել ու բարձը ղարդացման մուլժյուն: Այուռեղ նւս ծւսղորդակցվեց եվրուղացիներին, ծւանու-
էր Հւսսել Հւսյկական ւուլադրությունը (Վենեւոիկ, Հոու, կ, Պո- Թացավ նրանց մչւսկույթժին: կոլեջից ոչ Հեռու ղւոնվում էր բրի-
լիս, Ամուոերդում, Լիվոռնո, Լվով ն ւսյլուր ): Առւոիճամուսբար ւուսնւական ւի ղորանոց ն ալւսւուսնին ժամերով Հւսիչւուսկու-
կաղմավորվել ն ղ դալի ղեր էր իսղում Հււյ մւուսվորականու- Թյամբ ղիւոում էր ղինվորների վարժանքն ու ուսղ մական իւսղե-
թյունը: Հողնորականության Հեւո նւս իր ձեռքն էր վերցրել մչաս- բը: Այդ ժամանակ էլ էմինը որոչում Է ղառնալ ղինվորական, որ-
կութային ն Հւսաւսըւսկական-քաղաքական կյունքի կաղ մւսկեր- ալեսզի «կարողանար որւլես եվրուլական ւուլլւս ղնալ Հւսյւսուոււն
լումը: Հայկական ղաղթւվայրերը ւսնւուսրբեր չեին Հայրենիքի ն օդւուսկար լինել իր ձւսյրենիքին»: Երբ նւս ւսյդ մսին Հւսյւո-
ճւսկւաւուս դրի նկաւումա մբ: Դրանք միչւո ուղղակի չփումներ են նում է Հորը, վերջինո կւորականաուղես մերժում Է որդու ւսուս-
ունեցել Հւսլաււուսնի Հեւո' Հիմնւսկանում եկեղեցու կամ ւու ւու- արկը: իր նալււուսկն իրականացնելու Հւսմար էմինը որոչում Է

՛՛8 ՊԵՏՐՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ... ՛՛9

«Վաղղոլ» աոռադաուուսնավի վրա որւլես սալա վոր: Յոթ- Հւսմեւուո կարողությունների չաիով կվարժեցնեւմ Ջեր ղորքերը»:
մայա երկարաւու ու ծանը նավարկությունից Հեւոո' 1751 թ. Անչուչւո, էմինը ղեռնս Հաւոււկ ալւսւոկեր ացում չուներ, թե ււուլլււ-
սեսլոեմբերի 14-ին էմինը Հասնում է Անդլիա: Զինվորական ղայում ինչսլես ււլեւուք է ւղ աւուսղրել Հասլասւուսնը, բայց նրւս
ղւվրոց ընդունվելու նր ւսորձերն վարվում են ւյնձւա- Հւս մար մի բան ււլւսրղորոչ էր, որ Հւսյկաական ն վրացական ւսղզա-
ջողուլժյաւմբ: Պարզվեց, որ նն ուսումնւսկան Հւսսւուսւոուլցյուն ւուսդր ական չարժումները ււլեւուք է չաղկառղել ն ււյդ ղործում
ընդունվելու Հւսմար ւն ծրւասժեչւո են Հեղինակավոր մարդկանց Հււյ մելիքների Հեւո միւսին կարնոր ղեր ուներ Հերուկլ Ա-ր:
երաչիոսվորադրեր ու Հւնձնարարւասդգրեր: էմինը Հաճախում է էմինի ուսումնաուուլժյունը ւկադեմիայում երկար չւոնեց,
Հւսնրակրիժաական մասնւավոր ղւվրոց: Առլրում էր ծւանը ու չւսր- ընդամենը 18 միս: 1757 թ. մայիսին նւս ընդծւուռեց ւււ ւաւլ-
քաչ կյուն քու: Ուսման վարձը վճարելու ն ղոյուժյունը ւլա չւու- մունքները ն ղրություն ներկայացրեց ւկադեմիոայի ւլեւոին'
ալւնելու Հւս մար միւս ժամանակ սւոիւլված է լինում աչխաւոել իրեն ուսղ մւաճւսկւաւո ուղարկելու իչնդրանքու|: Սկավել էր Յոթն-
բեռնւսկիր, ղունւուլան, բանվոր, ւիոււուսւուսը, դրադիր: Եվ ււյւո- ույս ալաւոեր աղ մը ն Անդլիան Պրուսիայի Հեւո ղաչնակցուծ,
լես չորս ւուսրի: ալււոերւաղմում էր Ֆրւսնսիույի ղեւ: Որպես կամավոր, նւս

1755 թԹւվականը ճւսկաւուսդրւաական եղավ էմինի Հւս մար: Նա մեկնում է Գերմանի ն կումբերլենդի դքսի Հրամանւուուսրու-
ծւնոլժ անում Է նչն ավոր բանւսաւոեղ ծ ու Հրւսւլարակախուս Թյան ներքո մասնւսկցում Ֆրւսնաիույի ղեմ մղ վող ուսվզմական
էդմոնդ Բյորքի ն Ադլիւոյի թաղաքական Հւսյւոնի ղործիչներից ղործողություններին, որոնց ժամանւսկ ւչքի Է ընկնում ւն ձն -
մեկի' դուքո Գյու Սւոիմսոնի Հեւո: Վերջինիս Ֆանքերուվ էմինը կան խիզախությամբ ու թաջությամբ: Մուրւուսկան ղործողու-
ծանոթանում է դուքս Ռիչմոնղի, կուս Պեմբրոկի, վիկոնւո թյուններից մեկի ժամանակ վիրավորվում է, բայց չի թողնում
Բոլինբրոկի, կոմս Սքոֆորդի, լեդի Առաոնի, Բենւոերբերիի ւսրքե- ուսղ մաղաչւոր: 1758 թ. վերջին էմինը վերադառնում է Անդլիւո,
ռլիսկուղոսի, լեղի Ելիզավեւուս Մոնւոեդյուի ն չատ ուրիչների ւոեււսկցուլժյուն իինդրում վարչառլեւո Ու. Պիւուռ Ավադգից' պան-
Հեւո: Լոնդոնի ղրսկան ու մշակութային մթնոլորւոում ւսւոիճա- կանալով ճչղրւոել անգլիական կառավարության ղիրքորոչումը
նաբար ընդլայնվում է էմինի մւուսճորիղոնը, նւս ուսումնւս սիրում Հասլաուոււնի աղաւուսդրուլթյան իսնդրի Հւսնդեւլ: Ընդունելու-
Է մեծ մւուսծողների սւոեղծադործությունները, Հւսղորդակից լի- թյունը նրւս Հւս մար ալւսրղում է, որ Անդլիւան ււյղ Հւսրքում չա-
նում ժամանակաչը|9ւսնի ամենում ոււաջւաւվոր ղաղասիարներին: ծՀւսդրգուիած չէ, ն նրանից օդնու։թյուն ւսկնկալելն անիմ աու է:
էմինի ւսն ձր Հեւուսքրքրեց նուն. ւսրքայաղնին՝ կումբերլենդի Տեւոււկցության վերջում Պիւուռր նրւսն ւուսցաարկեց կամ ււ ււ-
ղուքսին, որը որոչեց նրան վերցնել իր Հուիանավորության յական սւոիճւաանուվ ծւսույել անդլիական բանակում, կամ ւլե-
ներքո: Արքայազնի միջնորդությամբ էմինը 1755 թ. ընդունվում ւուսկան ծառայության անցնել Հնդկառուսնում: էմինը երկու
Է Լոնդոնից ոչ Հեռու ղւոնվող վուլվիչի ուսղ մական ւսկաղեմիւն, ւուսջւարկություններն էլ մերժեց: Նույն օրերին բարեկամներից
ուր մասնա գիւուսնում է Հրեւուսնույին ղործի ն ամրաչինության մեկին Հղած նամակում նւս ղրում է. «Բանի ես ււլրում հմ,
բնաղդավառներում: ւլեւուք է ծւաոււյեւմ իմ Հայրենիքին, ն եթե ես ծնված եմ, որոլեսղի

Ուսումնւսռւության Հրֆանում էմինը չարունակում Է մւոորել աղ աւոեւմ իմ ւն ւլաչւու լան ժողովրդին, ւալ ոչ ոք չե կարող
իր ձւսյրենիքի ւսիրկությյան մասին: Հւսյւաււուսնի ւղ աւուս գրման ւսրդելք լինել ինձ: Առւոծու կամքն է, որ ւլիւոի կառւուսրվի»:
ղործում նուս կարնոր ղեր էր վերածում Վրւսուուսնին: ԱՀա կացությանն նձ մբ ծանոլանալու ն ձւսյրենիքը օւուսր
թե ինչու նաւակ է ղրում վրաց Թագավոր Հերակլ Ա-ին' ւում - ւոիրաււլեւոություններից ւղ աւուսղրելու իր ծրագիրը իրադործե-
9ւարկելուվ իր ծաոււյուլժյունները. «Եթե Ձերդ վեծառիառուլթյունը լու նալւաւուսկու| էմինը որոչում է մեկնել Հւսլւաււուսն:

ցպւնկամուս,-. ւսաված, է, նւոււակում,- կդամ Զեղ ծառայելուն իմ բ. Հովսեւի էմինի ազատագրական գործունեությունը: Հով-

80 ՊԵՏՐՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ... 81

սեւի էմինի' Հւսլաաւոււն դւսլը ւնալասելի չեր: Նա վաղուց էր «ղդժբասվուռ Հյ ժողովրդի Հողաւուսրուլցյունը»: Այդ մւուսյնու-
ւսոի|ժ ւինւորում իր երազանքը կաւուսրելու: էմինը չւուռ վաւո ղի- թյունը ւոիրաւլեւոող էր բոլոր ւսյն Հրջաններում, որոնց Հեւո
ւոեր ւսյն միջավայրը, ուր ալւսւորաուուվում էր ղործելու: 1759 թ. էմինը չփումներ ունեցավ: Դ էմինի Հւս մասր նչւնակում էր
մայիսին նւս ղուրս եկավ Անդլիայից ն Ճենովայի վրայով 1ուս- վերանայել իր նախորդ ծրագրերը ն Հւսլաււուսնի ւղ աւուր ու-
վարկեց մինչե Ալեքոասնդրեւո: Այուռեղից ղնւսց Հալե ն նույն Թյան Հւս մասր նախո ն յուսջ դիմել Ռուււսուուսնի օգնությանը:
թԹւվականի վերջերին երկու Հւսյերի ուղեկցությամբ ճւսն ւս ոլր Հ Նա դիւուսկցում էր, որ ւնՀշրաժեչւո է նձա մբ ղնալ Ռոււուա-
ընկավ ղեւի Հւսլաուոււ, որը բացա ուսկան պնցող ւոււլւավո- ւուսն ն ուղղակի կասլեր Հւսաւուսւոել ոուս քաղաքական ղործիչ-
րություն Թողեց նրւս վրւս: Նս ւոեււով թԹչվառ ու ւսղքւուոռ ւի եր- ների Հեւո:

կիր, սւորուկ ու վախեցած ւի ժողովուրղ, որի մեջ չեր մնացել 1761 թ. էմինը Հւսլաոււուսնից վերադարձով Անդլիւս ն Լոն-
անդամ ալւսւո մական Հիչողուլժյուն: կւրինի ղյուղերից մեկում ղոնում կաւլեր Հւս ւու ւոց Ռուււսուուսնի ղեսոլւան կուս Ա. Մ.
էմինը սկսում է Հւսւովածներ կարդալ Մուվսես Խորենացու «Հաս- Գոլիցինի Հեւո: Դեւուլաւնը ընդառաջեց Ռուսււաւուսն մեկնելու
յոց ալւսւումուլժյունից », ղյուղացիներին բւսցւուորել, որ ձւսյերն էլ էմինի ցպւսնկությանը ն նրււսն Հւսնձնեց ոչ միւայն ւնձնադիր, ւայլն
երբնիցե ունեցել են սեւիւսկան ւլեւոուլցյուն ն Թռւսդավոր, բանուկ պարական ւսրքունիքի բարձրաուոիճան անձանց ուղղված ծան 4-
ն իչիսւաններ: Նու ղյուղացիներին թարողում էր, թե Առւոծու կող- նարարականներ ու երաչիուսվորադրեր: Մոաոսնւսվորոաուլես կա-
մից բոլոր մարդիկ ու ժողովուրդները սւոեղծվել են ձՀւսվասաը: բնոր էին Ռուււսուոււնի վարչալեւո Մ. հ. վորոնցու|ին ն ար-
Հեւոնաբասը, բանական էւսկը չոլեւոք Է Հւսնդուրժի ուրիչի ղերին ւուււքին ղործերի վարչությանը Հւսսցեւսղրված Հւսն ձնա ւար ւա-
լինելը: իսկ ելե որեէ ժողու|վուրղ ղերի է, ււուլլ ւս բնական է, որ նւս կանները:

ւլեւուք է ււլւայք ււր մղի իր սղ աւոության Հւսմասը: Բուիանդակ 1761 թ. նոյեմբերին էմինը Հասնում է Ս. Պեւոերբուրդ, ուր
Հասլաաւումնում նւս չճանդիսւղեց որեէ մեկին, որը ծՀւսմակրեր իր Ռոււոաւաւոււնում Անդլիայի ղեուղլւանը նրան ներկայացնում Է
ծրագրերը, չւոեււսվ ւյն ուժը, որը կարող էր բարձրւանւռղլ ււլւայ- վարչառլեւո վորոնցու|ին: Հւնդիւլումը ւոեղի է ունենում վեր-
արի: էմինի Հիասվժուիուլժյունը ւսկներն էր: Անդամ Ս. Էջմիւսծ- ջինիս բնակարանում: Վարչաւղեւոր մանը աւան Հեւոււքրքրվում
նում, ուր նւս ժամանեց 1760 թ. ւաւլրիլին, անբարյացակամորեն է էմինի ծրւսդգրերու| ն եղրակացնում, որ նւս ւսյն ւնձն է, որը
ընդունեցին նրան: Ամենույն Հւսյոց կավխողիկոս Հւսկոբ Ե Շա- կարող Է օդւուսկար լինել կուվկաւում" Ռուււսուոււնի ւրւուսքին
մախեցին սկղբում ինչ-որ Հույսեր ներչնչեց, սւսկույն լինելով չածւվխնդրությունների ւոեււսկեւոից: Հասնդիոլման ւսրդյունքնե-
խիուո ղդուչավոր ն ղուսոլ' բավարարվեց միւոյն ուսաւոելուվ ւյն բի մասին վՎորոնցովը ւոեղյակ Է ալ ճում կասյսրուծի Ելիզավեւուս
Հողնորականներին, որոնք փորձում էին վարկաբեկել Էմինին: Պեւորովնային, որն իր Համակրանքն է Հայտնում Էմինի ծրա-
Ս. էջմիածնում ն Երնւսնում էմինը մանրը աման ւոեղեկություն- ղրերին, միւս ժաման ւու կ չաիաղանց դրական արւում Հւայւուվվում
ներ է քաղում ւուսըածաչը ջանի կացության, Պսրսկաւուսնի ու Հւսյերի' որոլես ւղնիվ ն նվիրված ժողովրղի մասին: ԱՀ թե
Վրւսուուսնի ծւսըւսբերությունների, Արցւռվսի դրության, մելիք- ինչու վարչալեւոն ւուսնց ւսյլ նույլուլժյան ւնցւգիր է ւուսլիս
ների քաղաքական ւսկնկալությունների մսին: Նս Հւսսկացավ, Էմինին ն Հանձնարարական նամակ" ուղղված Հերակլ Ա-ին:
որ Հայերի Հւսյւոցքն ուղղված է ղեւի Ռոււասուուսն, ն նրանք Բոսցի ււյդ, նւս Էմինին ներկայացնում է Ս. Պեւոերբուրդում
ւյսւոեղից են ուլասում իրենց երաղած ւղ աւուսդրուլյունը: Այդ ղւոնվող վրաց ղածաղուրկ Թագավոր Թեյմուրաղ Ա-ին, որը
էր վկայում նւսն 1760 թ. Հուլիսի 17-ին Հակոբ Շամավեցու իոււուսնում է: Հանձնարարական նաւակ ւուսլ ուղղված որդուն'
դրւսծ ուղերձը կայսրուծճի Ելիղավեւուս Պեւորովնույին: Այուռեղ Հերակլ Ա-ին: 1762 թ. սեւլւոեմբերին, Մուկվայում Եկաւոերինոս

82 ՊԵՏՐՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ... 83

դիւլում Է ունենում վորոնցու|ի Հիւո: Նոր կասյսրուծու ւսնունից Առւորւսիուսնի ու Ղղլարի վրւսյով մեկնեց Վրւսուուան: Ամենուր
վարչառլեւոր Հւսյւոնում Է Էմինին, ոլր նւս նույնոլես ղրասկան վե- Հւսյերը նրւսն դիմավորում էին մեծ չուքուվ ու Հւսնդիսություն-
Հւս սնի Հւսր մար ալւսծը, ինքը օդնելու Է Հւսյերին: Միաժա մանուկ ւուսկամություն էին Հւսյւոնում նյու ւււլես օդնելու նրււսն:
Էմինին ւուսֆւրկուլժյուն Է արվում ւմւոնել ռուուսկան ղինվորա- ՃԱ ղարի երկրորդ կեսին, Նւսդիր չածի սալանուլժյունից
կան ծառայության մե՛ջ, Էէոյց նւս Հրաժարվում Է ն ուլւաւոլոււււււո- Հեւոո, Վրւոււուսնը ասւոիճանւսբ ասը սկսում է Հղորանււղ: Թեյլմու-
վում մեկնել Վրւսուոււն: բաղ Ա-ի ն Հւսւոկաւլես նրւս որղու' Հերուկլ Ա-ի օրուք Պասրսկաս-
ւոուչժյուն ն թԹռւսդավոր էր ղառնւաւլու Հերուկլ Ա-ր։ Նորւաուռեղ ծ րում, ն ալւսւուս ծւսկան չեր էմինի Հեւուսքրքրությունը նրւս ւն -
ալեւոության նկաւումամբ ւլիւոի Հւսաւուսւուվեր ռուսական ղոր ձու|: Ճիչւո է, նրւս ալււոկերացումները Հերակլի մսին ղունա-
ւոերուլցյան ինամակալությունը՝ որուլլես ւյ երկու ֆրիուոոնյա ղարդված էին ն չեին Հւ մա ւլ աւուս սխւսնում իրականությանը:
ծրագիրը իխուուն վկայությունն էր նրւս թաղաքական Հյասու- ալւսրից, որ իր մւոքում կերել էր էմինը: Խելացի, խորամանկ,
ռուսական կողմնորոչման Հւ մող ված կողմնակից, իսկ նր կան բարեւիոխումների միջոցով ղարդացնել երկիրն ու եւվրուլա-
էին երնեույժների իրաւոես ղ նւս ծառւոուլժյաւմբ: կրթություն ունեցող մասնդեւոներ: Հենց անեմ ւոեււսկեւոից էլ
էմինի ղործունեուլթյունը Ռուսււււունում, նրւս ծրւսդրերն նւ ընդունեց Էմինին ն որոչեց օդւովել նրւս ծւոււյություններից:
Մուկվայում էմինին միւսցւավ նրւս Հեուսվոր աղ ղական ամ Ամա ւոնւոեսւս կան ղարդացման, լուսւսվորուլթյուն ւուսը ածելու, ւլե-

84 ՊԵՏՐՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ... 85

չած Վրասոանի: Էմինն իր թիկնապած ջոկատով մարտնչում է նում: Էմինի ն. Հովնանի միջն սկսվում է աչխույժ նամակագրու-
ուսցնելու Հւսմար: ւու ցին ռուււսծււյերն էին, որ դնում էին Արեււոյուն Հւսյւաաւոււն՝
ուռում Երնանի մեծամեծների, Արցախի մելիքների, Հայոց կա- 1764 թ. սկզբներին Հովնան եպիսկուղուր Մուչի երնելի Հա-
թողիկոսի, Հոդեորականության առանձին ներկայացուցիչների յերից մեկի' մելիք Սւոեւիանի միջոցով Էմինին է ուղարկում ման-
Հիւո ն ւսիիորձում չոչաւիել նրւսնց ւորամաղրությունները, ւղ - ըւամասն նաւմակ-զեկուցադիր, որւոեղ ւռեղեկացնում է, թե ինքը
թյունը: էմինի ղործունեու։յունն ւնծճեւոնանք չմնաց: Նրւս ղլւա- րինի, Դիւսրբեքիրի, կեսւարիւյի, Թոիուսթի, նւ Զմյուռնիւայի ն
ոլրոչ ներկայացուցիչների: ալեւ նւ" եղդիների ն ասորիների Հեւո, որոնք ալւսւորաուուս կա-
ման ղործիչների չրջանում նո ւր մաւուսցել էր Ռոււոաոււուսնի օդ- Հւսվասւոիացնում էր Էմինին, թե Արեխոյւն Հւսլաւուսնում ամմա
ւոի վանքը: Վանքի վանա ծւայրը՝ Հուվնւսն եւսլիսկուղոսը, ժամու - կարժեք ուկե ն ւսրծււվժե ւոււլ ւււ ք ըլ:

ներից էր ն մեծ Հեղինակություն էր վայելում արնեմտածայոց ղեկությունների մասին, միաժամանակ փորձում է նրան Համո-
վայրում: Հովնան եւլիսկուղուը, լսելով Հուվսեւի էմինի մասին, ւուսնի Հւսրասբերությունները չաւսիաղզանց լարվել էին ն թուրքե-
Հաս վասւոիացնում էր, թե ոլրոչ բասցաւորական -նավուսոլւաւորաււ- ւսւլուուս մբուլթյան մանրամասները: էմինը Թւսղավորին իխոր-

86 ՊԵՏՐՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ... 87

ղեւո, ւյնուճեւու' Վոն, կարին, Բասսեն, Բիթլիս, Սւուուն: Այս Պեսրակաւուսնը նույնալես ԱՅ կարող թույլ ւոււլ ի Հւսչիվ

նպատակով Հերակլը 1764 թ. մարտին էմինի մտերիմներից զտնվում էին «նրա բարեկամները»: Այս ղեւղքերից Հետո

ընկնում Հերակլի ն Էճինի' Հովնւսնին Հասցեադրած նամակները, մանավանդ՝ Անզլիսո, չէր ցանկանում կիսաւո թողնել այն Հսկա-

Երեւանցուն: կաթողիկոսը, որ վաղուց Հեւուում էր էմինի դոր- ղրուլժյուն Հւս մար:

ծունեությունը, ղւուուս ւար ւում Է նրւս ւոեսւկեւոներն ու ղործե- Երկու ւուսրի' 1764-1766 թթ., էմինը բնւսկվում էր Հյուսի-
Հերակլ 1Էր չէր կարող Հաչվի չառնել Ամենայն Հայոց կա- մելիք Հաթամը իբրաձիմի կողմից վոարվել էին իրենց տիրույթ-

բանակի մասին, թվում էին խիսւո կասկածելի: Մյուս կողմից' արյան): Բւսյց մելիքները չարունակում էին իրենց իուռոր ըն-

88 ՊԵՏՐՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ... 89

թացքը" ձդւոելով մի կեր Համակերոլվել մածմեղական ւոիրա- ււսնը նվիրաբերել իր Հսկա կարողության մեծ մասը: Շ. Շածա-
կալների սարմտադրոաւծ սւոորւցուցիչ պայմաններին: միրյանը ն ուրիչները նույնոլեւս որոչում են նյուլժական օժան-
էմինը Հույս ուներ վերականդնել Խամուսյի միասնությունը, դակություն ցույց ւտււլ: Հնղկածայ վաճաուսկանների ու դոր-
Հւսչւոեցնել մելիքներին նե նրանց բարձրացնել զինված ծւսրւսրների այս ուռ նվիրաւովությունները Էմինին սւոիւլում
ււլուուսմբությոաւն: Ամբողջ 1767 թ. ընթացքում Էմինը բնակվում են մչակել Հայաաւուսն, վերադառնաղու, յնւոեղ ղորախմբեր
էր Գյուլիսւուսնում՝ մելիք Հովսեւիի մուռ: Այուռեղ նա մի չարք սւոեղծելու ն աղաւտադրական ւպլայքարը չարունակելու նոր
Հաանդիւլումներ է ունենում Արցախի նչանավոր դործիչների, ծրադրեր: Բայց երբ դումարի մի մասն արդեն Հւսվաքված էր,
մւաանւսվորաուվլեւ Գանձառուրի կավլողիկու Հովճաննես Հւսուսն- Մադրասում դտնվող Երուաաղեմի նվիրակ Հովճաննես եւլիսկո-
Զուլալ անի Հեւո ն նրանց ծամողում է ներդրավվել իր աղաւուս- լուսը ուի անում է այս գործը ն վաճառականներին սլարտուս-
դրւսկան ձեռնարկումների մեջ: Հանդիպումներ է ունենում նան դրում Հեւո վերցնել ներդրված դրամական միջոցները: Անկաս-
իբրու շիւ խուսնի Հեւո' փորձելով չոչավփել նրա մւուսդրություն- կած նվիրակը ղդործում էր Ամենայն Հալոց կաթողիկոսի Հանձճ-
ները: Հաւնդիպումներից Հեւոո նու ծւմմողվում է, որ այդ ածին նարարությոաււմբ ու դիտությամբ:
ինքն ի վիճակի չէ մելիքներին Հաչւոեցնելու ն միաբանելու: Դրա 1788 թվականից Էմինը մչւտւուղես բնւսկվում է կաղլկավփա-
Համար անձրաժեչւո էին ժամուղուկ, նւ" միջոցներ: իսկ ժամու- յում, որւոեղ ն մածանում է 1809 թվականին: կյանքի վերջին
նակ չկար: ւուսրիներին նա անդլերենով չարադրել է «Հովսեւի էմինի
Սիմեոն Երնհանցի կաթողիկոսը, որ ուչի-ուչով Հեւոնում էր կյանքն ու արկածները» ինքնակենուսդրական դիրքը (Լոնդոն,
էմինի ղործունեությանը, Գանձաաւմրի կաթողիկուին նե մելիք- 1792), որը ՃՍ1Ա դարի երկրորդ կեսի Հայ աղաւուսղրական չար-
ներին Հորդորում է Հրաժարվել նրա ծառույություններից ն Հե- ժումների սզաւոմության արժեքավոր սկղբնաղբյուրներից է:
ուսցնել Արցախից: 1767 թ. Հոկւոեմբերին մելիք Հովսեւիր ճարա- Սույն դիրքը մեծ Հայյրենաւերի վերջին փորձն էր' Հայության մեջ
Հաուոյւաղ. իւչնդրում է նրան թողնել Գյուլիուուսնը: Էմինը սւոխոլ- սեր ներարկել «մարդկության բարիքների միակ աղբյուրի»՝
ւած էր Հեռւնւաս, Արցախից ն 1768 թ. դարնանը Պեարսկաւոուսնի ւղ աւոությոաւն նկաւոմամբ:
վրայու| մեկնել Հնդկասուսն: Հուվվսեւի Էմինի Հայացքները իւոր ազդեցություն են դործել
Թեն Էմինի ւուսանամա ծւսմաո, Հեւռոնողական, անխոնջ Հայ աղ աւուսդգր ական չարժման ծՀեւուսդա չըջանի գործիչների
ղործունեությունը չւզսւսկվեց ղործնւսկան որնէ արդյունքով, վրւս ն կարնոր նչանակություն են ունեցել չարժման դղաղասիա-
սւսկայն նոր աստիճանի բարձրացրեց Հայ աղաւուսդրական ըւսխուսության Հուուսկեց մուն ւոեսակեւոխց:

չարժւման դւաղոառիարը: Ինքը' էմինը, չընկճվեց կրկնվող անձա-

անմնւսցորդ նվիրումով մասնւսկցում նրւս ղործունեությաւնը, իր ալ, Խմբակի սւոեղծումը: Հյ ւղ աւուս գրական չարժումների

ւուսկամություն Է Հւսյւոնում Հւսլկական բանակի կաղ մւսկերող- իսուության Հեւուսղա մշակման ուղղությամբ:

90 ՊԵՏՐՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ... 91

Հայ ղործիչները լավաւոեղյաակ լինեին եվրուլական լուսւսվորիչ- թյունը սւուսցել էր Նոր Զուղայում, ղբաաղվել վաճառասկանու-
ջոցներով փորձում էին Հայերին դուրս մղել Հնղկաստանից: 1767 թթ. Բաղրամյանը եղել է Էմինի Հավաւուսրիմ զինակիցը ե
ոլնդելու հրա չաճերը: դաղափարակիցների այս փոթրիկ չրիանակը Համախմբել մի
կարճ ժամանակում մեծ Հւսրուոուլժյուն կոււուսկել, եղել էր ուրիչներ:

րության («Նոր ւոեւոր ակ, որ կոչի նչւվակ », 1784) Հեղինակը: Հւսմիրյանն ւկնկալում էր նուն. վրաց Թաղավոր Հերակլ Ա-ի

92 ՊԵՏՐՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ... 93

ղինական օղնությունը: Նո ւուսցարկում էր կնքել Հայ-վրա- ՃՆԱԼ դարի Հւսյ մւուսվոր միջավայրում «ւոեւորակ» արուսծւայ-
պական ոսղ մական դաչինք, որի չնործիվ Հնարավոր կլիներ ոչ ւոուլժյունը օդւուսդործվել Է «դիրք» Հասկացության իոխոսրեն,
միայն աղաւուսղրել Հւսլաուոււնը, այլե աւսլաճովել Հւսմաւոեղ ինչսլես օրինակ` «Տեւորււկ այբբենական»: Գրքի մւուսՀղ աց ման
ձեռք բերված անկախության անվուսնդուլթյունը: Անչուչւո, Շււ- ղաղաիարը սպլաւոկանում է Շաձամիր Շաձամիրյանի որդուն'
Հւսմիրյանն ըմբոնում էր, որ միայն Հայ-վրացական ուսղ մական Հւսկոբ Շաձւասմիրյանին (1745-1774), որը, ինչոլես ինքն էր խոս-
ուժերով Հնարավոր չէ երկրամասում երաչիւսվորել երկարաւու ւոուիանում, երկար ժամանակ «խորձճում էր որնէ սլիւուսնի բան
իսղաղություն, ուուոի մեծ նչանակություն էր ւուսլիս Ռոււոււա- կաււուսրել անձկալի Հայոց աղդի Համար» ե «սվելի բարի դործ,
ւուսնի ուսղ մոք աղաքական օգնությանը: թան այս դիրքն էր», չկարողացավ կաւոասրել: Հ. Շաձւամիրյանը
Խմբակի ղործունեությունն վելի կաղմակերոլված բնույթ երիւուսուսրդ էր (ընդամենը 27 տարեկան) ու անխիորձ, ուսւոի
ձւաղորդելու ե աղատաղրական գաղափարները բովանդակ «Նոր ւոեւորակը» չարադրելուն օգնել է «իր Հրածանդիչը»'
Հայության մեջ ւուսրածելու նւլաւուսկուվ Շ. Շածւսմիրյունը Եվրո- Մովսես Բղրաույանը: Բոսյց կն Հայտ է, որ դրքում: արսուս-
ալյու: դնում է ւուլաղրական սարքավորումներ, ւզաւորառւոռել Հւսյւուված ւոեսակեւոները միայն այս երկուսինը չէին, այլ ամբողջ
ւուսլիս Հայկական ւոււլաւուսուը, Ֆրւսնսիւայից Հրավիրում ւուղլա- իմբակինը:
դրական դործի Հմոււռ վարոպեւոներ ե 1771 թ. Մադրասում «Նոր ւոեւորակը» ծասցեասղրված էր «Հայկազուն երիւուս-
Հիմնում է Հայկական ւուղարան: Որոչ ժամանկ անց այուոեղ սարդներին ու ւլաւտանիներին ծուլության քնի վեչշերուռ ու
ւոււլագրվում են Հայերի աղդային ինքնաճանաչողուլթյաւնն ու ւնծշոդ |ժմրությունից սլաիվելու Հւսմար)»: Գրքի Խւլւաւուսկն էր
ւղ աւուս գրական չարժման վերելքին նպաստող ծրալարակա- աղդային ինքնադիտակցություն ներարկել նե քաղաքական
խոււսկան-քաղոաւքական բնույթի մի քանի դրքեր: Աղոուուսղրու- ղիւոելիքներ ւուսը Հայ երիւուսաարդուլթյանը: Հեղինակը վճուսկա-
կան խմբակի ղործունեուլժյունն ավելի Է աչխուժանում, երբ նորեն քննադառոում է Հոդնեորականությանը, որը Հայկական
1773 թ. էմինը երկարաւոն քւասիառումներից Հեւոո բնւսկություն ւլեւուսկանության կորուուոն ու Հւսյ ժողովրդի ծանը կացությու-
Է Հաաւուււոում Մսդրասում: Խմբակի անդամները, որ քաջա- նը ներկայացնում էր որսլես նըրա ղործած բաղում մեղքերի Հա-
ւռեղյակ էին էմինի Հւսլացքներին ու աղաւուսդրական ծրադրերի մասր վերուստ առաքված ւլաւոիժ: Սւռեղծված ծւանը կացություն
մանրամասներին, ողնորվում են նրա ներկայությունից ն որո- մեց, սւսկաւյն, Առւուիած որեէ դործ չունի, նչված Է «Նոր ւոեւորաւ-
չում են օղնել նրան սւոեղծելու Հսլ աղաւուս դրական բանակ: կում»: Հւսլւաոււուսնի քաղաքական ճւսկաւուսդգրի սլաւուսսվխուսնւս -
Խմբոասկը սկսում Է դործնեւսկան քայլեր կաւոարել Հւսյւաուոււ- ւոուն Հււյ ժողովուրդն է ն ուրիչ ոչ ոք: Հեւոաբար, Հւսլւաուռւուսնի
նի ղաւուսդրության իր ծրադիրն իրականացնելու ուղղու- ւղ աւուսդրուլթ յուն դործն էլ Հույ ժողովրդի դործն է: Բասնիցս Հւ-
թյամբ: յերը դիմել են եվրուղական Հղոր պղեւոություններին' օղնություն
բ. Խմբակի քաղաքական Հրառվարակախոսությունը: Հււ- Հւսյցելով, բայց ոչ մի օղնություն չեն սւուսցել: Հեւոնաւլես
լս սւուսնի աղաւուսդրության ծրադիրը չարադրված է Մաոդրաւի ծւսյերն ուսին Հերթին ւեւոք է Հույսը դնեն իրենց վրա ն ոչ
մբա նդր ուն աղաւքաւկ աւն Շր ււր ւա կավ ու ւկ ւան ե օւուսրների: Եվրոււղաի միջողու ւղ ւաուում ելու ւկնկալու-
Է ղը ֆաղաք բոուլւար ըսեր բույ ց ղ դիլվոլ լ
ւորա կւուուոի' «Նոր ւոեւորւսկ, որ կոչի Հորդորակ» երկասիրու- թյունը մոլորություն է ն Հեւոնանք Հայ ազաւտուսդրական սլայ-
թյան մեջ: Այն ււուսջին փորձն էր Հւսլաուոււնի ւղ ւուսղրու- արի սխ մւուսյնությոան: Աղոաւոությունը չի կարող ձեռք բեր-
թԹյոն դաղավփարը դրավոր խուքով ժողովրդին մաւոուցելու աս- վել մուրալով կամ բանակցություններով: Աղւուուսդրվելու միւսկ
ալասրեղում: միջոցը ղինված առլուուսմբուլթյունն է, ուսւոի ժողովուրդը ւվեւոք

«Նոր ւոեւորակը» ւոււլաղրվել է Մադրասում 1772-1779 թթ. է ղինվի: Զոլեւոք է վախենալ ղժվարություններից, ղոչեր ւոււմ-

94 ՊԵՏՐՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ... 95

լուց: Ժողովրդի մի մասը սլետք է իր արյունը թափի, որպեսզի որն իր որդիների անձնազոծ պայքարի չնորճիվ վերուոին դառ-
մյուս մուն ւղ աւուր վի օւոււը ւոիրւլեւոուլժյուններից: Ա- նալու էր Հայոց Հայրենիք ն «Հասնելու էր սիուքի ու ալւաւուվի»:
ւի ժողովուրդ չի ւղ աւուսղրվել: Մու ծ Հանուն Հայրենիքի ւղ - վաղեմի սեւիւսկանությունը, որ կորցրել էր անմիաբանուլժյան,
ւոուլժյուն՝ ւծ ւիրկուլյան միւսկ ճւսնաուլար ծը: «Լավ Է մել ւն- ծուլուլժյաւն, ւողիւոուլթյան ալաւոճաուու|:

Հւսասկւացությունն ըմբոնելու ն ղնւսՀւուոելու մակարդակ: Դրա ու ւող դու միջոցին" Հայ ժողովրղի ալւսւու մության օգնությանը:
ւողիւոուլյյան ու ւսնւուսըբերուլթյան ճւ ճճից: Հւսլաոււուսնի ւղ - կացված Հւսյւաււուսնի ալւուոմուլժյունն ու ւչխաւսրՀւսդրությանը:
վորությունն ու դիւոությունն են ժողովուրդների երջանկություն ղարի երկրորդ կեսի Խւոմուսյի ալււումուլժյունը: Փասսւոորեն' աա
րում է Հ. Շածամիրյանը,- նախկինում Համանման էին մեր ժո- րանիկ փորձերից մեկն էր, որտեղ Հեղինակը Հայսատանի Հերո-
ղովրդին, սւսկաւյն այժմ նրանք մեծա Հւսրուուո են, կիրթ ու ոււ- ուսկան անցյալին Հւս կադրում էր ուսրուովփելի, ղժնդակ ներկան:
մոլ, թանղի բաղ մաւղիսի ղիւոություններ են ուսումնւսսիրել ու Հեղինակն ւոււսֆցարկում Է նւ ամի վիճակից դուրո ղասլու ելքը.
լուսավորյալ են»: իսկ Հւսյերը ղեռնս չարունակում են խսրխւս- «Պեւուսկանությունը, ոլր կորցրել ենք մեր ւնկարդութթյան, ւն -
ւել ւոդիւություն մե: Հեղինակը Հայ ծնողներին կոչ էր նում միւսբւանության, ւսնդիւոուլժյուն ու ծուլուլժյուն ալաւոճառուվ,
իրենց ղավակներին ւոււ| կրթության, որւլեսղի սուվորեն դիւոու- վերուոին վերականդնելու ենք խոչեւմությամբ ու ւսրիուլժյամբ:
թյուն ու ւրճեսւոներ, Էէոյց Հւսւուկ աւե սուվորեն ղենք դործւա- Դ Հնւսրւավոր է, եթե բոլոր Հւսյերը մի սիրո, մի Հոդի ն ւի
րի ւոիրաւլեւոուլթյունը: Այդ նալաւուս կին Հւսսնելու Հւս մար ւա չ- ղժբասվխուռուլժյուն Է ժողովրդի Հւսմար. «Եթե Հաուսը սկ ժո-
լ ւսղ աւո «Մայր Հւսլաււուսն»»: Հեղինակն ւսուսջին անդամ Հրց - մբողջ ղղին»: Հեւոնաբար, եղրակացնում Է Հեղինակը. «իչ-

նառության մեջ էր ղնում «Մայր Հւսլաուուուաո)» Հասկացությունը, իանուլցյունը ինչ-որ միմիայն մեկի ղաւոողությանն ու կաուս-

96 ՊԵՏՐՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ... 97

վարմանը չղեւոք է ենթակա լինի, այլ ամենալավադույնը կլի- կոսին, Հերակլ Ա-ին ն Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Սիմեոն
ներ, եթե իչիոանությունը անիուսխուռելի ուս ծմւանադրությաււմբ ե Երեւանցուն: Հւսյոց Հովվալեւոի վերաբերմունքը մադրաացիների
նեղ ծւանելի օրենքներով կախում ունենար, ընտիր-ընւոիր ու ղործունեուլթյաւն ն. այս Հրաւուսըակությաւն նկաւո մամբ միանչա-
մեծամեծ խործրդականներից ն ւոեսակ-ւտեսւակ խործրդարան- նւսկ բացառական: էր: Պաւուսսվխոււն նամակներում կաթողիկոսը
ներիդ»: խիստ Հւանդիմանում էր Շ. Շաճամիրյանին ն Հորդորում վերջ
«Նոր ւոեհւորւսկի» Հրաւուսըակությունից Հինդ տարի անց՝ ւում, այղ ամենին, դադարեցնել մելիքներին վոնդավոր նա-
1778 թ., Շ. Շածշամիրյանը Վենեւոիկի Մխիթարյանների ւուղլա- ւմսկներ դրելը: Նա նան կարդաղդրում է վիսկել ուղարանը, այրել
րանում լույս է ընծայում, Հալյասւուսնի ե մաւուսմբ. ծւսյկական «Նոր ւոեւորւսկի» ամբողջ ւուաքումուսկը, իսկ Մ. Բաղրայաււնին
ղաղթավայրերի քարտեղը, որը կարծես նավխորդի Հավելվածն Հեռացնել իրենց միջավայրից: նվժողիկուսկան Հւռւոուկ կոն-
էր: Բասրւռեղը ճչդրիւո պաւոկերացումներ էր ւոււլիո Հալաււուսնի դակով Սիմեոն Երհանցին բանադրում է Մ. Բաղրամյանին ն
բնակավայրերի, լեռների, լճերի, դաչւտավայրերի, սաշմանների ուվունում նույնն անել նւ Մւսդրասի խմբակի մյուս նդոււքնե-
վերաբերյալ: Այն չըջւաւիակված է աղդային Հերոսների' Հւոյկի, բին, եթե նրանք վերջ չուն իրենը «վնասավոր» դործունեու-
Արամի, Տիգրան Մեծի ն Տրդատ ԱԷի դիմանկարներով, նրա Թյանը:
ղարդերը դրոչներ, զենքեր ն երաժչտոասկան գործիքներ են, կւսժողիկոսի սալառնալիքները, սակայն, անղոր եղան
որոնք խորՀրդանչում են աւլուուսմբուլժյուն, ղինված ւզլայքար հ կասեցնելու Մադրասի քաղուքական խմբակի լուսավորական ու
խաղաղ կյանք: ՔԲաղրտեղը նղառւոելու էր Հալ երիտաուսրդու- Հւսաւսըակական-քաղաքւական դործունեությունը:
թյան Հւսյրենասիը ական դառւոիաըակությանը ն նրան ողեչնչե- Մադրասի քաղաքական խմբակի մյուս կարնոր Հրոաւուս-
լու էր աղաւուսդրական սլայքարում: 1786 թ. «Նոր տեւորակի»' ըւսկությունը «Որոդայթ փաուսց» երկասիրությունն է: Գիրքը
Հասլաաւուսնի, աւո մությունն ու ւչիոսըծադրությանը վերաբե- բաղկացած է երկու մասից' ներածությունից, այսինքն լաւումա-
րող Հւաւովածը Վառլաւմ Վածանուվը քւարդմանել է ռուսերեն ն 2 կան-ւոեհււսկան մասից, ն. Հւսաւուսմնի ւաղա ծւանըաուղեւոու-
Հաղ սը, ւուլաւքանւսկու| Հրաւուսրակել Ս. Պեւոերբուրդում: Գրքի թյան սա ծմանադրությյուն նւսմիուսդծից: Գրքի տիւողուուղթերթին,
Հրաւուսըաւկությաւնը նռլաուռել են իչն Գ. Պուռյուկինը, ղո- որեւ Հրաւուսըակության թվական, նչված է 1773 թվականը ե
ըբառվարներ Ա. Սուվորովը, Մ. կոււոուղովը ն ուրիչներ: Ակնձայւո Հեղինակի" Հ. Շաճամիրյանի անուն աղդանունը: արզված է,
է, որ ւյս ծրարը ւակությամբ մադրասցիները ցանկացել են որ դրքի պաւուիսկան-ւոեււական մասը դրվել Է 1778 ժվականին,
ռուս Հւոււսըւսկության ուչադրությունը Հրավիրել Հայաււուսնի իսկ բուն տսծմամուադրությունը 1780-ական թթ. կեսերին: Ամ-
վրա: Առաջին անդամ է, որ ոուս ընթերցողը մանրամասն ծա- բողջ ղիրքը ւուղադրվել Է 1788-1789 թթ. ընթացքում: Գրքի իս-
նոթւսնում էր Հալ ժողովրդի պատմական անցյալին ն նրա կական Հեղինակը, ինչսլես առռվեց, Շ. Շածամիրյանն է, ժեն դրա
ներկա քաղաքական կացությանը: ուոեղծմոաւնն իրենց մասնակցությունն են բերել նան Հ. Էմինն ու
«Նոր ւոեւորւսկի» Հրաւուսըակումից Հեւոո մաղդրասցիները Մ. Բաղրամյանը, իսկ մինչն 1774 թ., մինչն մածը' նան Հակոբ
մեծ ջանքեր լժավիեցին նրա օրինակները Հայ իրականության Շաձւաամիրյանը: Շ. Շածամիրյունը գիրքն ամբողջովին վերադրել
մեց ւուսրւսծելու Համար: Նրանք Արցախի մելիքներին ուղարկե- է վաղամեռիկ որդուն' նրա Հիչաւուսկն նմու ծացնելու Համար:
ցին «Նոր ւոեւորակի» մի քանի օրինակ, զենք ու զինամթերք, «Որոդաւյթ վիսուսցի» առուջին մասում րվում են ընդծա-
ուսղզ մսկան դրականություն' միաժամանակ նրանց կոչ անելով նուր բնույթի մի չարք Հեւուսքրքիր դաւոողություններ: Այսւոեղ
ււ ուուսմբել պարսկական ւոիրառլեւոության դեմ: «Նոր ւռեւո- Շ. Շածաամիրյանը վճուսկանորեն մերժում է կառավար մուն միւ-

98 ՊԵՏՐՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ... 99

ղաղասիարը: Նւս ւսյն միւուքն է ղարղդացնում, որ մարդիկ բնու- Թյոն, ղւուուսը անի, ընւուսնիքի, ղինվուծ՝ ուժերի կաղ մակերոլման
թյունից Հւսվա ուսը են ծնվում ն Հեւոնաբար՝ ւլեւուք Է ունենււն Հւսրցերին ն այլն: Ըւուո «Որոդայթի» Հւսլաոււոււնի Հւսնըւուլե-
Հւսվասւսը իրավունքներ: Մարդիկ ււլեւուք Է Թասդավորեն միւայն ւոության ն՛ օրենսդրական, ն՛ ղործադիր մարմինները ւլեւուք Է
բնության ն ոչ թե բանական արարածների վրա: Մարդկանց լինեն ընւորովի: Հեղինակը ւոեււսկանորեն Հիմնավորում Է ւսյն
վրա Թաղավորելու են օրենքները' չեչւտելուվ իրենց բնածին ն միւոքը, թե մբողջ իչլուսնուլթյունը ելնում է ժողովրդից, ււվււուու-
բնական իրավունքները' ւղ աւոուլթյյունը ն Հավասարությունը: կանում Է ժողովրդին ու Հւսչվեւոու Է նրան:
0րենքները ւլեւուք Է Հւսվասարւաւլես անծշրաժեչւո ու ալւսրւուսդիր Հւսյւսաւուսնի Հւսնըուլեւոությաան օրենսդիր ղերադույն մր -
լինեն բոլորի Հւսմար՝ մարդկանց օժոելուվ միւսն ման իրավունք- մինը «Հայոց ւոունն»» է (խորՀրդարան, ալոլամենւո ), որի ւոււմ-
ներով: Որնէ օրենք ընդունելուց ւսուսջ ւլեւուք Է լայն ֆննարկման նոււոերերի (ողառւոդամառվորներ) ընւորությունը լինելու Է երկ-
դրվի ն ււոււլւս միայն ընդունվի ձայների ւււ զ մի ծւ ւա ւնու- ւսւոիճւան, ւուսնց որեն պենղի, երեք ւուսրին մեկ անդա:
թյամբ: Հեղինակը մերժում Է աղնվականուլթյաւն ն եկեղեցու դւա- «Հւսյոց ւոունն» ունենուլու Է իր նախուսդածությունը' կաղ մված
սւյին ւսրւոոնուլյունները, ճորւուսւոիրությունն ու կախման ւուսանչորս ւուսնոււոերերից, որոնցից մեկն ընւորվում էր նավխուս-
մյուս ձնեերը: Անչրուժեչւո Է սւոեղծել ւայնալիսի իչիուսնություն, բար (նավխոս դաւ ), իսկ մյուսը' Հւսյր Հւսլաաւուսմնյ ուլը: Վերջինս
որն ւսրւուս Հաւյւոի ընդծւսնուրի կամքը, ղրում է Շաձւամիրյանը, ն ժամանակավոր ալւսչւոոն էր, որի ալւսրւուսկանուլթյունն էր ըն-
որի ղործողությունների մեջ դրսնորվի Հւսաւսըւսկական չածը: ղունել նախուսը արի ն ւուսնոււոերերի երդումը: Նախւսը արը միւս -
Հեւոնաբոսը, ժողովուրդը ւլեւուք Է Հակողություն ուս ծմանի ժամանակ ղլիուվորելու Է Հւսնը ւս ւլեւոուլյան բարձրաղդույն
ալեւոության ղործունեուլցյան վրաս: Նրւսն ւլեւուք է իրավունք վե- ղործադիր մարմինը' նախուսրարությունը (մինիսւորների իխոր-
բալա ծվի ւիովսելու ւյն կառավարությունը, որը Հե արւում Հւյ- Հուրդ), որը բաղկացած Է լինելու նախոր արից ն ւուսաներկու
ւոում Հւսաւսրը ւս կության ալա ծն ցները: Պեւուսկաւն կաղմակեր- իսործրդակիցներից (ոեղակալներ, մինիսւորներ ): Նախ ոաւրու-
ւլուլվժյուն լավաղույն ձեր Հեղինակը Հւսմարում Է Հասնի ւուլե- թյունը ււլեւուք Է ենթարկվի ն Հւսչվեւոու լինի «Հայոց ւուս ն)»
ւոուլժյունը ն ղւոնում, որ միւայն ւսյդալիսի իչիուսնության ղեւլքում ւսուցն : Նավխուսրարը օրենքների ւսուսցին կառւուսրողն է, ղորքերի
կլինի ւսրդարուլյուն ն ոռւսֆադիմություն: ղլիւսվոր Հրա մանաւուսըը: Նրւսն է վերալածվում ալււոեր աղ մ
«Որողայթժ սիասուսցի» ուսին մաւում Հեղինակը կոչ է Հւսլյւուսը այրելու ն Հւսչւոուլժյուն կնքելու իրավունքները: «Հայոց
ււնում իր Հւսլրենաւկիցներին ելնել ւղ աւուս գրական ալյքաարի ն ւուս ն)» որոչումները չկաւուսրող անբարեխիղճ նախուսրարը
վերականդնել Հայկական ւլեւուսկանուլթյունը: Դու Հայերի Հեռացվում է ալւսչւոոնից, իսկ նր սիոխուսրեն նչւնւակվում Է
«բնւսկան իրավունքն է», ն նրանք ալւսրւուսվոր են դս ւսնել, ծւ- իսործրդակիցներից մեկր:
կաոււկ ղեւլքում կվերածվեն ճորւոերի մի իուսժամուժիչ Հասլասւուսնի Հասնըաուլլեւոության բոլոր թաղաքացիները
«Որողայթի» երկրորդ մասը ւղ աւուսղր ված Հասլասւուսնի օրենքի ւսոււս 9 Հոչակվում են Հւսվաւսը, վերացվում են դային
Հւսնըւուղլեւոություն Հւսաւսըւսկական-քաղաքական կառուցված- ասւոիճանները, նրւանք ունենուլու են իսուքի, ւսնձի, դավանանքի
ֆի ծրագիրն է, ուս ծանրության նախուսդիծը, որն ունի 521 ն ղործունեությոաւն լիսկաւուսը ւսղ աւոուլցյուն՝ «յուրաքանչյուր
Հոդված: Այս ներկայացնում է ւալ ւււ Հւսլաււուսնի ւլեւուսկան ոք կարող է ւղ աւուսւլես խորճել, խոսել ն ղործել»: Թեն Հան-
կառուցվածքը, կառավարման մարմինների սւոեղ ծման կարդը, ըւուղեւոության բոլոր ժողովուրդները Հոչակվում են Հւսվասւսը
նրւսնց իրավասությունները, աղաքացիների իրավունքներն ու ն ւլա Հուվվվում Է նրանց ղդավանւսնքի ւղ աւոուլթյունը, բայց
ալարւուս կանությունները: Առուն ձին Հոդվածներ են նվիրված Առութելական դավանանքին ալաւոկանող Հւսյերը Հւսնդես են

ւոնւոեւսուլժյաւն, ֆինանաների, լուսավորության, առող ջաւվլածու- ղալիս որալես ւոիրաւլեւոող ւող դ ն օղւովելու են ւի Հոբք

100 ՊԵՏՐՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ... 101

ւսրւոոնուլժյյուններից: Այուլես, ղեկավար բոլոր ալւսչւոոններում սիարաբանության ամենւուի ււյլուն ղրոնորումներից են, որոնք

մից ւորվելու Է ալասրւուս դիր բժչկական ու նյուլւական օղնու-

թյուն: 6. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱԶԱՏԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ԾՐԱԳՐԵՐԸ
Սածմանդրություն նախուսդիծը խրախուսում Է մասնւսվոր ՃՄԼԱ ԴԱՐԻ ԵՐԿՐՈՐԴ ԿԵՍԻՆ
ձեռներեցությունը, ւր Հեւսւուսդործուլցյունը, ււոհւորի ղւսրդա-
ցումը: Մասնւսվոր սեւիւս կանությունը Հւսյւուսը արվում Է սրբւա- ւմ. Մովսես Սարաֆյանի ծրադիրը: ՃԱ ղարի երկրորդ
ղան ն անձեռնմխելի: կրթությունը ալրւուս դիր Է Հասն ւուլե- կեսին Հււյ ւղ աւուս գրական ղւսղ ասի արախոսության մչւկմաան
ւոության ղւղրոցւական ւուսրիքի երկսեռ բոլոր երեխուսների ծււ- ղործում ւուսնձնւածւաւոուկ ղեր են կառւուսրել ռոււււծւսյ դւաղ-
մար: Գյուղերում ն քաղաքներում ւլեւուք է Հիմնվեին ղւղրոցներ: Թասվայրերը: ինչես Հւսյւոնի է, նույն ղարի 20-ական թԹւվական-
Գիր ու դրականությունից բացի ղւվրոցներում ալւսրւուս դիր ներին Ռուււսուոււնը, միցւաղ դային անբարենոալաուո ալայմաննե-
ւլեւուք է ուսուցանեն ուսղ մադիւոուլթյուն: Եկեղեցին բաժանվում բից ելնելով, չկարողացավ անմիջական ուսղ մական օդնու։թյուն
էր ղւղրոցից, դւվրոցը' եկեղեցուց: Շ. Շաձւասմիրյանը ւիծ ուչւաղ- քույ ւոււլ Հւսլկական ւղ աւուս գրական չարժմանը: Փոխուսրենը
րություն է ղարձնում ղիւոուլժյաւնը ն մշչւսկույթին. ««Հւսյոց ռուուսկան կասուավարուլցյունը մբողջ ՃԱԱ ղարի ընթացքում
ւոունը», - աոված Է ուս ծ մանս դրուլժյունում, - ււլեւուք է բուռ ւսրւոոնուլթցյուններ էր չնորՀչում Ռոււււաւոււն ղաղթել պանկացող
ամենայնի Հուիանւավորի ւսրվեսւոր, Հւսւոկաւվլես ւիիլիսուիայու- Հւսյերին' նրանց ցույց ւուսլով ւմեն ւոեսւկ ւսցակցուլժյուն:
թյունը, ւսւողաբաչիխությունը, բժչկությունը, երուժչւոությունը, Հասլւոնի են Հւսւոկ աես Եկաւոերինու Ա-ի ծՀրուվիարուսկները,
ճւսրւուսրւուլլեւոուլթյունը)»: որոնցով Ռուոււուուսնում բնակվող Հայերին ւորվում էին ւոնւուն -
«Որոդւայթի» Հեղինակը մեծ ուչւսդրուլցյուն Է ղարձրել երկ- ուսկան ն իրավական կարնոր ասռանձնւսչնորչումներ: Ռոււոււաւ-
րի ուսղ մական ուժերին: Հասնըւաււլեւոության ուսն ւուսրին լրա- ւուսնի նման աղաքականությունը բխում էր սեւիւսկան ւոնւուն -
ւծ բոլոր թաղաքւաացիները ւլեւուք Է ւոիրաւլեւոեին ուսղ մական ուսկան ն ուսղզ մաքաղաքւական չածերից: Հւսյերի միջոլով ղարկ
ւսրվեսւոին, բւսյց բանակ ղինւսկոչվելու են վիճակածանությամբ՝ էր ւորվում երկրի ւոնւոեւսուլժյաւնը, մասնւավորաւլես՝ ւրւուսքին
յուրաքանչյուր Հւսրյուր երիւուսաւսրդից Հինդը, յոլժ ւուսրի ժւաւ- ււհւորին ն ւրդյունաբերությանը, յուրացվում էին Հւսրւսվային
կեւոուվ: Հւսյւաււուսնը ւլեւուք Է ունենւսը 90-Հասղ ար ւսնոց մլչւուս- ուսկավաբնակ ւուսըածքները, ալայմաններ սւոեղծվում Ռոււոււաւ-
կան ղոլրք (69 Հւսղարը՝ Հեւոնակ, 21 Հւսղ րը` Հեծելաղոր ): ւուսնի սւ ծւմանները ղեւղի Անդրկովկաս ընդարձակելու ուղղու-
Խուուսդույնս ւսրդելվում Է Հասլասւուսնից ղենք արւում Հանել, Թյամբ:
երկիր ներմուծվող ղենքի Հւս մար մաքս չի ղանձվելու: Դոուոււ- ՃԱ ղարի կեսերին ւոնւոհսւկան ու մշակութային միծ վե-
ըւնը լինելու է եուսաւոիճւաան՝ 1. Մայր կամ բարձրադույն, 2. րելք էին ււլրում Ղղլարի, Մողդոկի, Առւորւսիուսնի, իսկ ղարի
ՄՆւսյուն, Ց. Երդվյալների ղւուուսը ւան: Դւուուսվարությունը լինե- վերջերին' Մուկվաւյի, Ս. Պեւոերբուրդի, Նոր Նախիջեւանի, Գրի-
լու Է բաց, ւյն ընխււնւսլու Է ղդրավոր, մեղադրյալն ունենուլու է ղորիոււլոլսի ն մյուս Հայկական ղաղթժավայրերը: Ռուս Հույ
ղւուուուլ աչ ւու աւն: վաճաուս կանության ու նորելուկ ւրդյունաբերողների ձեռքում
«Նոր ւոեւոր ակ, որ կոչի Հորդորակ» ն «Որոդոաւյթժ ւսիսուսըՖ կենչորոնւանում էր Հակայական ֆիննական կալիւուոլ, որի

երկասիրուլթյունները Հյ Հւսաւսրակական-քաղաքական ղաղ ււ- միջոցով նրանք սիորձում էին ինչ-որ չառիուվ ներաղդել Ռու-

102 ՊԵՏՐՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ... 103

1768 թ. նոյեմբերին սկաված ռուս-թժուրքական ալււոեր աղ - նը 1769 թ. մայիսի 8-ին ներկայացնում Է Ռուււուուսնի ւալ ւու -
րին: Ռուուսկան ղիվանադիւոությունը, ոչ ւուսնց միւոումի, լու- թյունից, ծրագիրը բաղկացած էր 14 Հոդվածներից: Ծրագրի
մեկը ֆրիուոոնյա ժողովուրդների ւղ աւուսդրումն է: Ռուուսկան լեե ն կւսիսեթի Թռւսդավորներ Հերակլ 1-ն ու Սողուոնը: Ռոււոււ-
Լու Հւս մար: 1769 թ. կեսերին լուրեր ւուսըւածվեցին 1ուււեւ ւսյն մ- Ռոււաաւոււնում բնակվող Հայերից կաղմվելու էր կամավորա-
սին, թե ռուււսկան է.քուլեդիցիոն ղորքերը չոււոու| մւոնելու են կան բանակ' Հււյ ղորավարի Հրամանւսւուսրությա մբ: Այդ բո-

կովկասյան ւուսը ւծ չը ջանում Ռուււաւուսնի ւրւոււքին ժերը, ուղարկվելու էր Վրւոււուսն: Այուռեղից ռոււ-Հււյ-վրւացւա-
ղործուն ֆաղաքւականությունը, սկաված ռուս-լժուրքական ուլ ււՐ- կան միւսը բանակը ներխուժելու էր Արնելյաան Հւսլաււուսն ն
ւռերաղմը ն Անդրկուվ|կասում Թուրքիայի ղեմ ուսղ մական դոր- ւղ աւուսդրելու էր Երեւանը: Ալա երկու ուղղուլժյուններով'
ծողություններ սկսելու Հեռւսնկարը նոր Հույսեր էին ներչնչում Երեւան -Բւսրաղեւո-Վան ն Աիխոսլցիւա-կարս-կւսրին, միւդյալ
ոուււսծայերին, թե չոււոու| Հնւսրաավոր կլինի ւղ աւուսդրել Մայր բանակը ուսղ մական ղործողուլյյուններ էր սկսելու Թուրքիայի
թյունը: Այդ նոր Հույսերի արւում Հւայւոուլթյունն էր նււե ւզաուո- ըւսֆյանի կարծիքով Թուրքիայի ուսղ մական ուժերն ու Հնւսըա-
կուչժյուն էր Հս ւոււոել Առւորւսիուսնում: Այուռեղ ղբաղվել էր ծելու կամավորական ջոկաւոներ, որոնք միւսնւսլու էին ւղ ւու ուր -
կում' նավաչինար ան: Նու սերւո կասեր ուներ ռուււսկան կա- Ռոււուկաւն ն վրացական բանակների ուսղ մական մբողջ ծւսվո-
ուսվարական Հրֆւանաակներում ն անդամ" ւսրքունիքում: Մ. Սու- սերը նույնալես Հոդալու էր Հայկական կողմը: Աղաւուսդր ված
այնպիսի աղղեցիկ ներկայացուցիչների դիտությամբ, ինչպիսիք լու էին ոչ միայն մաշմեդականները, այլն" Հայերը: Անծրաժեչ-

104 ՊԵՏՐՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ... 105

Ռոււոււուսնի Հովանավորության ներքո վերականդնվելու էր ղիկոսը Հւսյերին օգնելու իչնդրանքու դիմի ռուսաց կաուսվա-
Հայկական ւլեւուսկանությունը ն Արդինի մելիքներից մեկը րությանը:
նչւանակվելու էր Հասլաաւուսնի Թռւսդավոր: Հայկական թԹռւսդավո- 1781 թ. սեսլւոեմբերի 2-ին Արցախի մելիքները օգնության
րության ն Ռուււսուոււնի միջի կնքվելու էր Հւսւոուկ ալայմանա- ղերով նամակ են շղում Եկաւոերինւս Ա կայսրուճուն, որու
դիր, բուռ որի Հւսյերը Հւս մարվելու էին Ռուււսկան կայսրության իսնդրում են Սուվորովի Հրա մանաուուսրությաւմբ 10-2ղ արանոց
ղաչնակիցներ: Անչրաժեչւության ղեւլքում կողմերն օգնելու ռուուսկան ղոր ուղարկել Արց: ն Հւսյւոնում, թե իրենք
էին միմյանց: Ռուուսուոււնը Հայերին ալւսչւուլանելու էր թուր- աւվլւաւոր ւս ուռ են ւսւվլաւուսմբելու: Մեկ ւյլ նամակու| (ւմւսրւո, 1788 թ.)
երի ուռնձդություններից, իսկ Հւսյերը ղորք էին ւորամադրելու մելիքները կայսրուշուն իինդրում են ւիուլժաւցնել ւղ աւուր
Ռուււսուուսնին՝ ալս Հւսնջցի ղեւղլքում: ւրչավանքը ն Հւսյւոնում են, որ Արցախն ի վիճակի Է ալսրենով
Մ. Սարաֆյանի ծրագիրը ներկայացվեց Ռուււսուոււնի ւսր- ւլա ճուվվելու ռուււսկան բանակը: Նույն ւսյդ ժամանւոկ ռոււուււ-
ւուււքին ղործերի կոլեգիայի ւլեւո կոմս Ն. Պասնինին, որը, ուս- կան ղործւակալ Յա. Ռոայնեղար բանակցություններ Է վարում
կույն, ալւաւոչւաճ ուչւդրույթյուն չդարձրեց ւսյս ուչադրավ սիս - Ամենույն Հւսյոց կավխողիկոս Ղուկաս Ա կարնեցու Հեւո, որի
ւուսլժղթժին: Նրուն Հեւուսքրքրեց միւայն ւսյն Հանդ աման քը, որ ւրղդյունքում Ս. էջմիածնում Հրավիրվում Է ւի Հերժական
կովկասում թուրքերի ղեմ լադ ուսղ մական ղործողու։յուն- ղւսղւոնի խորձրդաժողով: Նորությունն ւսյն էր, որ խործրդաժո-
ների ժամանւսկ կարելի էր օդւուսդործել նան Հւսյերի ղինւսկան ղովին մասնւսկցում էր ռուսական կողմի ներկայացուցիչը:
ուժերը: ԽորՀծրդաժողովը ղիմումնւսգիր Է Հղում կայսրուծուն ն իինդրում
Այնուճանդերձ, Մ. Սարաֆյանի ծըւսդիրը Հււյ ւսղ աւուսղդրոաւ- նրւս Հուիանւաավորությունն ու բարեչծուսությունը: Առաջարկվում
կան չարժման ալււումուլժյուն ուչւսդրուվ էջերից Էն օդւուսկար էր Հւսլաուոււն ուղարկել որոչ թանւսկությամբ ղլորք, որը եթե
եղավ Հեւուսղա ծրւսդրերի մշակման ժամանկ: անդամ չմասնւակցեր որեէ ուսղ մական ղործողուլժյուն, միայն իր
բ. «Հյուսիսային» ու «Հարավային» նախոսդծերը: ՂՃՆԱԼ ներկայությամբ կարող էր բւսղ մառլւաւոկել Հւսյերի թաջությունը:
ղարի 70-ական թվականների վերջերին ն 80-ական թվականնե- Ռուսւսկան արչավանքը նախոուոեսվում էր սկսել 1783 թ.
րի սկղբներին Ռուււոււուսնի ւրւոււյքին թաղաքականուլթյաւն ղարնւսնը: Սուվորու|ի ւսիոխուսրեն ւսյն ւլեւուք Է ղլիւսվորեր իչն
ղերխնդիրն Է ղառնում Անդրկովկասն ու կոււլից ծուի ււիերը Գ, Պուոյումկինի աղդական ղեներուղլ Պ. Պուոյումկինը: Վերջինս
ղրավելը: Առլբադա արչավանքը ղլիւսվորելու էր ղորավար Հրա ծան դ էր ունենուլու ղրավել մերձկաուլյան Հրջանները,
Ա. Սուվորովը: Հւսլաաւունին վերաբերող ծՀւսրցերը ֆննելու, Անդրկովկասի ալաարսկական իւսնությունները ն ռուււսկան Հո-
ճչղրըւոելու, Հայերին խրախուսելու, նրանց ռուսների ուսղ մական վանավորության ներքո սւռոեղծելու Հայկական ւլեւոություն:
ւրչառվանքին մասնակից ղարձնելու ն ալւսրսիկների ղեմ Հաւա - Բւսյց ռուււսկան ղորքերի նախուսւոեսվող արչավանքն ւյս ւսն -
ւռեղ ուսղ մական ղործողուլյյունների մանրամասները ճչդրւոելու ղամ ես Հեւուսձդվեց ւսնորոչ ժամանւսկուվ:
Հս մար 1780 թ. Հունվարին Ս. Պեւոերբուրդում Հրավիրվում Է ւի Հայոց ւղ աւուսդրուլթյան Ֆւաւուսղուվվների Հմր կարեոր
խորՀրդակցություն, որին մասնակցում են Գ, Պուռոյուկինը, նչւանակուլժյուն ունեցավ 1783 թ. Հուլիսի 24-ին Հյուսիուսյին
Ա. Սուվորովը, ի, Գորիչը, Հ, Լազարյանը, Հ. Արղության -Երկայ- կովկասի Գեորդինակ ամրոցում Ռուււաւուսնի ն Վրւսուուսնի
նարբաղուկը: Հւսյերի ւսյն Հւսրցին, թե Հնւսրավո՞ր Է րդյոք ար- միջե կնքված ալամ անսգիրը, որի Հմա ձայն Վրւսուուսնը
չավանքի միջոցով «նորողել Մեծն Հսյաաււուսնը », ւյսինքն' վե- ւմւոնում էր Ռոււուաուուուսնի Հուիանավորուլթյան ներքո: Վրւսց Թու-
ըւսկանդնել Հայկական թԹռւսդավորությունը, Պուոյումկինը Հուււ- ղավորը Հրաժարվում էր ինքնուրույն ւսրւոււյքին աղաքակա-

դրում է, թե «կարելի է», միւայն ւնծրաժեչւո է, որ Հայոց կաւվժո- նություն վարելուց ն Հւսվաւուսրը մության երդում էր ւուսլիս

106 ՊԵՏՐՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ... 107

կայսրուչշուն: Անմիջոուլես ռուսական ւի ղորաւմաս ժամանեց ղարյանը (1785-1801): Նո սերում էր մեծ Հւսրուուո վաճւաուս-
Վրւոււոււն, որը մչւուսււլես ււլեւուք Է ղւոնվեր Թիֆլիսում: կանւսկան ընւուսնիքից, որը 1747 թ. Նոր Զուղայից ւոեղասիո-
Գեորդինսկի աայ մանագիրը ուժեղացրեց Ռուււաւուսնի վել էր նավս" Առւորւսխուն, ւււ Մուկվ, ն կարճ ժամանւսկա-
ւսղղեցությունը Անդրկու|կասում ն իւժանեց Հայ ւղ ւււուս ղրա - միջոցում ղարձել Ռուսւոււուսնի մենւսծւսրուուո կալվածաւոեր-
կան ողորումների Հեւուս դաս ծավալումը: Այո իրադարձության ւրդյունաբերողներից մեկը: 1774 թ. Լազարյան ընւուսնիքին
անմիջական արձադանք ւլեւուք Է Հւսմարել Սւոեւիւան Տեր-Սու- չնորձչվում Է ռուսական ժաուսնդական աղ նվականի ւոիւողու:
Հւսկյւանի բանադգնւցությունը Ռուուսաւուսն: 1784 թ. ամուսնը Լաղզարյանները չավիաղանց մուռ էին ւսրքունիքին ն որոչւսկի
Երեւանի Հւսյերի ներկայացուցիչ Ս. Տեր-Սածակյանը, որ ռու- ւսղղեցուլժյուն ունեին Ռուուսուուսնի ւսրնելյան թաղաքւսկանու-
ուսկան դիվանագիտական չրջանակներում Հորջորֆյում էր իբրն Թյոն մշակման ղործում:
«Արարւուոյւսն դեւն», Հ. Լազարյանի ն Հ. Արղության-Եր- «Հյուսիսային ծրագրի» նախուսդիծը, որ բաղկացած էր 18
կաւյնաբաղուկի անձնական միջնորդությամբ ընդունելուլցյուն Է Հոդվածից, ւսրքունիքին ներկայացվեց 1788 թ.: Նաիուսդծի Հւա-
ւրժանանում ռուււսկան ւսրքունիքում ն կայսրուծուն ներկա- մաձայն ռուււսկան ղինված ուժերի միջոցով Հւսլաւուսնն ւղ ա-
յացնում Ռուււուուսնի Հուիանավորությաւն ներքո ւսնցքնելու վե- ւուսդրվելու էր ալւսրկա-օամանյան ւոիրաււլեւոուլժյունից ն վե-
ըբաբերյոաղլ Հւսյերի իսնդրադիրը: ըւսկանդնվելու էր Հւսյկւական թԹռւսդավորությունը: Հւսլաաւուսնն
Հւսյ ւղ աւուս գրական ձղւոումների ւյս Հերթական ւչիսու- ւղ աւուսդրվելուց Հեւոո Հալոց Թաղավորի ընւորուլթյան իրա-
ժազման Հրֆւանում է, որ Հւսլաւուսնն ւղ աւուսդրելու ն Հւսյկա- վունքը վերասլածվում էր ռոււոււսց կայսրուչծուն, որը կարող էր
կան ւլեւուսկանությունը վերականդնելու իսնդիրը ղառնում Է Թագավոր ընւորել կամ Հայերից, կամ մերձավոր ալւսլաւուս կան
ւսուսվել թան իրական ու մուուսլոււո: Շարժման ղործիչները մչւս- ռուսներից: Երկրորդ ղեւլքում ծրւդգրի Հեղինակն ւսկնարկում էր
կում ն ռուււսկան կառավարությանն են ներկայացնում Հւսլւաւ- նչւանւովոր իչիուսն Գ, Պուոյումկինին, որն ւնմիցջււկանորեն ղլիւս-
ւուսնի ւղ աւուսղրուլթյան ն Հւսլ-ռուսական ղաչնագրի երկու նււ- վորում էր Ռուււսուոււմնի կովկասյան թաղաքականության կեն-
իւսդիծ: Նախի ուսդծերից մեկր' «կերող ղաչնւսդրուլթյան ի մեջ եր- ուսդործումը ն ի մուռո ծւնովժ էր Հւսյկական ղործերին: Առկավխս
կու ւղ ղւայ՝ Ռոււուսց ն Հայոց» իսորադրով, որը Հւսյւոնի Է Նւսն ւսղղուլցյունից՝ Հայոց Թագավորը ււլեւուք Է ընդուներ Հւսյոց դւս-
«Հյուսիսւսյին ծրւսգիր» ւսնունուվ, 1788 թ. Հեղինակել էր Հուվսեւի վանաանք, օծվեր Ս. էջմիւսծնում ն երկիրը կառավարեր Հւսյկա-
ւյրքեւղիսկուղու Արղությյւն-Երկայնաբաաւզուկը (1748-1801): Նո կան օրենքներով: Հւսյկական Թասղավորությունն ունենալու էր
ժամանւսկի ւսչքի ընկնող ամենա ծեղինակավոր Հայ Հոդնորա- իր ղինւսնչանը, դրոչը, ալւաւուվո նչւանները, Հւսւոելու էր սեւիւսկան
կաններից էր, սերում էր Հինավուրց աղնվականական ընւուս - ղր: Մայրաքաղաքը ւլեւուք Է լիներ Վաղարչաւղլաուռը կամ
նիքից, որի ւոիրույթժները ղւոնվում էին Լոռիում: 1773 թ. Հովսեւի Առին ն կամ Արարւուոյան նածւնդի որեէ ււյլ նչւսնւավոր բնւս-
եւսլիսկուղուր նչւանակվել էր ռուււս Հայոց Հոգնոր թեմի ւսուս9- կավայը: Ամենույն Հայոց կավլժողիկուսի ընւորուլժյունը կաւուսը-
նորդ ն կարնոր ղեր էր խաղում Ռուււոււուսնի արեւելյան ն մաւ- վելու էր Հայոց Թռւսդավորի ւուսցւրկուլժյամբ: Հւսյ Խավխուսըա-
նավորասլես կովկասյան թաղաքականուլթյաւն մշւսկմւան դոր- ըւսկան ն իչխանական ւոների ներկայացուցիչները կարող էին
ծում: Նւս եղել Է 1788 թ. Գեորդինասկի ալայմանադրի նախուս- Հեւո սւուսնուղ իրենց ժառանգական ւոիրույթները: Թել ւուսնձին
ձեռնողներից մեկր: կեւոով նչված էր, որ Հւսյկական թԹռւսդավորությունում չոլեւոք Է
«Հյուսիային ծրւսդրի» կաղմմանը անմիջական մասնւսկ- լինեն ճորւոեր, ճորւուսկան կարդեր, բայց ալա ծւպլանվելու էին
պություն Է ունեցել նաե Հայ ւղ աւուս գրական չարժման նչւանււ- մուլքադարական Հւսրւսբերությունները, երբ կարելի էր նվիրել

վոր ղործիչ, իսկական ւլեւուսկան խործրդական ՀովՀաննես Լ.- կամ վաճառել մբողջ ղյուղեր' բնւսկիչներով, Հողուվ ու ջրով:

108 ՊԵՏՐՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ... 109

Հայկական թաղավորությունն ու Ռուսական կայսրու- ալեւ բարեկամության, Հւսվաւուսրը մության ու Հնս անդուլթյան
թյունը միմյանց Հեւո կալված էին լինելու ձւսվիւոենւական բա- նչն, Հալաուուսնը ալասրւուս վորվում էր յուրաքանչյուր ւուսրի
րբեկամությււմբ: Բւսյց Հւսլաաւուսնը վասալական կավոման մեջ էր Ռուււաոււուսնին վճարել խործրդանչական Հւսրկ (մուուսվորաւլես
ղւոնվելու Ռոււււուուսնից' ոսկով ն արծւվժուվ վճարելու էր 85 ղրամ ուկի ն այլն ): կայսեր ալս ծւանջուվ ւնծրւաժեչւոուլթժյան
Հւսրկ, իսկ ւնծրւսժեչւոուլժյան ղեւլքում' ւորմադրելու էր ղին- ղեւլքում Հւսլաււուսնը նրւս ւորամաղրություն ւոււկ էր ղնելու 6
ված ուժեր: Ռուււսկան ուսղ մական ւի ջոկաւո՝ ոոււ ղեներոաւղլ- Հւսղ ասր ղինվոր ն ընդծակառակը' ռուսական 6 Հւսղ արանուց
ներից մեկի Հրամանւսւուսրուլժյաւմբ, մլչւոււլլես ղւոնվելու էր Հա- ղորքը՝ «Հւսնուն երկրի ալս ծւլանութփթյան ն Հւսյոց աղդի», ւոե-
լա սւուսնում" երկիրը Թուրքիւսյի ն Պսրսկաւուսնի Հւսրձակում- ղակայվելու էր Հւսլաաւուսնի մրոցներում ն. քաղաքներում: Այդ
ներից ալւսչւուլանելու Հւս մար: Հայոց թԹռւսդավորի ժառւսնղդներից ղորաւխասի ծախոաերը Հոդաւլու էր Հւսլկւական կողմը: 20 ւուսր վաս
մեկը ււլեւուք Է մը ցարական ւսրքունիքում ն լինելու էր Հա- ընթ ցքում ռուււսկան բանակը մս ւսու մու Հւսնվելու էր Հա-
յւ աւուսնի ներկայացուցիչն ւյնւոեղ: Ռուուսուուսնի ն Հւսլաւ- յասւուսնից: Հյ ն ոուս ււհւորականները իրավունք էին ււուււ-
ւուսնի միջն կնքվելու էր ււհւորական ալայմանադիր: Առեւորի նում Հւս մա ոլւսւուս վուն մաքս վճարելու ղաւոորեն ւսունւոուր
Հւս մար Ռուս աւուսնը կաւււլից ծովի ւաւիին Հալաուունին էր ւսնել երկու երկրներում: Նասխուսդծում Հոդվածներ կային նուն
ւորամադրելու մի նավածանդիուո, որը լինելու էր Հւսլաււուսնի իրավաբանական ու կրոնա դավանաբանական իչնդիրների վե-
սեւիւսկանությունը: րբաբերյուղ, ալւսրւոքերի վճարման մսին ն ւսյլն:

Ըուո Հ. Արղության -Երկայնաբասղուկի մշւսկած Հւսլաաւուսնի Այուվիսով, Հւսլ-ռուսական ղաչնւսդրության Շ. Շաձւամիր-
ւղ աւուս դրության «Հյուսիային ծրւգրի»' ւղ աւուս դրված Հա- յանի նավխուսդծով Հւսլաոււուսնը ղառնաղլու էր ալոլամենւուսկան
յւասսւուսնը ղւոնվելու էր Ռոււուոււուսնի ղերիչիուսնուլցյան ներքո ն կարգերով ւուսցնորդվող բուրժուական Հւսնրըաւլեւոուլժյուն: ի
այստեղ ւոիրաւլեւոող էին լինելու ավաւուաւոիը ական, միւուլե- ւուսրբերուլթցյյուն «Հյուսիային ծրւսդգրի», որի Հւս մաձայն Հւսյւու-
ւուսկան կարգերը: ւուսնը որոչւսկի վասալական կախման մեջ էր ղւոնվելու Ռու-

Հասլաուոււնի աղ աւուսղրուլթյան «Հաղրավույին ծրագիրը», ուսաւուսնից, բուռ «Հասրւվային ծրագրի» Հւսլաււուսնի կավիվա-
ինչես ւոեււսնք, մշակվել էր ՃՆ711 դ. 80-ւական Թվականների ծությունը Ռուււսուուսնից լինելու էր ւննչւան ու կրելու էր ձե -
կեսերին Շ. Շաձւամիրյանի կողմից: Այս լիովին բխում էր «Որո- կան բնույլժ: Անչուչւո, ՃՆ711 ղարի վերջերի ալւսւո մական ււվւււյ-
ղայժ սիաուսցի» սկղբունքներից: Նավխուսդիծը բաղկացած էր 20 մաններում Հ. Արղության -Երկայնաբաղուկի ծրագիրն ւսվելի
Հոդվածից: Այս նախուսդծի Հւ մաձայն Հասլասւուսնը ւս լ ւսւուս - իրաւոեսական էր ն կարող էր ընդունելի լինել ճորւուսւոիր ւական -
դրվելու էր նույնալես ռուււսկան ղորքերի կողմից ն ղաոռնւլու միւուլլեւուսկան Ռուււաւուսնի Հւսմասը: իսկ Շ. Շաձամիրյանի
էր ինքնուրույն ւլեւոուլժյուն: Հւսլաոււուսնը Հոչակվելու էր Հան - ծրագիրը, թեն առաջադիմական էր, սւսկաւյն կւորված էր իրա-
ըւուղլեւոություն, որի ղլուլս կանդնելու էր ւղ դությամբ Հայ ն կանուլժյունից ն ւիասւոորեն մնում էր որւլես ղեղեցիկ երաղանք:
Հայ Առութելական դավանանքին ալււոկանող նախուսդա ծ: Հան- Հւսլ-ուուուս կուն ղաչնադրի ււյս երկու նախուսդծերն էլ ներ-
ըառլեւոությունը կասուավար վելու էր Հւսլկական օրենքներուվ|, ու- կայացվեցին ցարական ւյրքունիք: Ռուս կան կաոռավարու-
նենալլու էր խործրդարան, մչւուսկան ղեւուղւան Ս. Պեւոերբուր- թյունը, որ նավխուսոլառւորաուուվում էր ւրչավելու ղեւղի Հւսր ավ,
ղում: Հւսլաաւոււնի Հւսնը ւաւլեւոության ն Ռուուս կուն կայսրու- ծավալվելու ղեւղի Անդրկովկաւո, ւսնչուչւո որոչւսկիորեն Հե-
թյուն միջն կնքվելու էր բարեկամական ւնիուսվուռ ալայմանա- ւուսքըքրվեց ւոյ ծրւսդրերով, ուսւոի չարունակեց ւնորոչ խուս-
դիր: Հասլաաւուսնը ալւսրւուսվորվում էր Ռուււսուոււնի բարեկամ- ւոումներ ւոււլ Հայերին ն ոչ վելի: կայսրությունը չեր կարող

110 ՊԵՏՐՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ... 111

կայնաբաղուկին ւնկեղծորեն ւել է, «Թաղավորները միայն
կարող են թաղավորների Հետ ղաչինք կնքել, ո՞վ է Ջեր աղդի

Թռւսդավորը, որ Հւսմարձւսկվում եք ղաչինք իսնդրել»: Սս ցույց ՀԱՆՋՆԱՐԱՐՎՈՂ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՑԱՆԿ
Է ւուսլիս, թե Հււյ ղործիչների կեպվածքը որքան ռուանւոիկ էր,
ուղական ու ւնիրական: Եթե Հւսլկական կողմն իր եուսնդն ու աւ) Սկզբնաղբյուրներ

կան Հարցաղրումների վրւս, աւա ոուսական կողմը Հաչվենկաւո Աբրաձամ երեւանցի, Պուուութիւն ւզաւոհրաղմացն 1721-1756 թուի, առաջւո-

բան, բնագիր ն ծանոթություններ Սածակ ռտեմճեմյան, Վենետիկ, 1977:

վիճակով: թյուն, առասցջւսբան ն. ծւմնոլթություններ Ն. կ. Ղորղանյանի, Երնուն, 1973:
Այսւլիսով, Հյ աղ աւուսղը ական չարժման դաղամսիարը «Դավիթ Բեկ կամ ալւսւումուլթյուն Ղասիանցոց», Թարդմանությունը ն ոււ-

չշասած իր մեծ նպատակին` մնաց որպես ցանկալի երաղ, ն ջարանը Արչակ Մաղոլանի, Երեան, 1992:

ւյղսլես ել մնաց մինչն ՃՆԼԱ ղարի վարը: 1ՃԽ ղարի Եսայի կաթողիկոս Հասան-Զւալալյանը, Համւառուռ ւլաւոմություն Աղվանից

սկղբներին միւայն ւսյդ երազանքը ւսիոխուսրինվեց Արնելյաան Հա- երկրի, ժարդմանությունը, աուսջաբանը ն ծանոթությունները՝ Բադրաւո

յառուսնը Ռուսառուսնի կողմից նվաճվելու ռեալ իրողությամբ: Ուլուբաբյանի, Երնան, 1997:

«Հովսեւի էմինի կեանքն ու ւսրկածները», ւսնդլերեն բնադրեն Թարդմանեց՝
Հ. Խու չմւանյաոն, Բեյրութ, 1958:

«Նոր ւոեւորոկ, որ կոչվում Է ծորդորակ», Թարդմանությունը ղրաբար բնւաս-
ղրից ն ծանոթությունները Պ. Մ. Խաչատրյանի, Երնան, 1991:

«Որողայթ վիաուսց Ֆ, Թռււսրդմանությունը դրաբար բնագրից ն ծւանոլթյություն-
ները Պ. Մ. Խու չւուորյունի, Երեուն, 2002:

բ) Ուսումնասիրություններ

Աբրածամյան Ա, Գ., հսրայել Օրի, Երնան, 1978:

Բարխուդարյան վ. Բ., Ոսկանյան վ, կ., Հասլ-ռոււաւկաւն ալւսւում ական կաւղլերը

Զուլալյան Մ. Կ., Արեւիոյան Հասլաուոււնը ՃՆ1- ՃԱ ղդ. Երեան, 1980:
բուռ եվրուղացի Հեղինակների, գիրք Ա, Բաղաքական ւզաւոմություն,
Երհան, 1990:

112 ՊԵՏՐՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ... 113

Լեռ, Հւսյոց ւլւաւումութցյուն, Հււու ծ, դիրք 2, ւոե՛ւյ Լեռ, Երկերի ժողովածու, Հւււո,
Ց, Երնհան, 1973:

կնյազյան Հ. Ա.,, Աղատաղրական պայքարը Դավիթ Բեկի զլխավորությամբ,
Երեան, 1963: ԱՌԱՋԱԲԱՆ........ Ց
«Հույ ժողովրդի ալւսւումուլցյուն», ՀԳԱ ւսկադեմիայի Հրւուո., Հււո. 17, Երնուն,
1972: 1 ՀԱՑ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՄԱՆ ՆԱԽԱՔԱՑԼԵՐԸ
ՀովՀաննիսյան Ա. Գ., Դրվազներ Հայ աղատաղրական մտթի պատմության, ւ. ՀԱՑ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՄԱՆ ՆԱԽԱԴՐՅԱԼՆԵՐԸ:
ղիրք 1-2, Երնան, 1957, 1959:
ՀովՀաննիսյան Ա. Գ., Պաւոմադիտական ուսումնասիրություններ, Ս. Էջմիա- ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ԼԵԳԵՆԴԸ Ձ....... 5
ծին, 2007: 2. ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԱԿԱՆԳՆՄԱՆ ՓՈՐՁ Ճ7 ԴԱՐԻ
Ղաձրամանյան կ. Հ., Հովշաննիսյան Վ., 1500-ամյա Հայկական սաՀծմանադ- կԵՍԵՐՔՆ ........ ԼԼ ԼԼ ասասակաանակաանաաակաաանանականականականաաարացաաջա 10
րուլյունը, Երեան, 1996:
Մաղալյան Ա. Վ., Արցախի մելիքությունները ն մելիքական տները ՃՄԱ-1ԱՆ Ա. ՀԱՑ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ԴԵԳԵՐՈՒՄՆԵՐԸ 2ՄԷ-Ճ7Ա ԴԱՐԵՐՈՒՄ
դդ. Երնան, 2007: 1. Ս. ԷԶՄԻԱԾՆԻ ԵՎ ՍԵԲԱՍՏԻԱՅԻ ԳԱՂՏՆԻ ԽՈՐՀՐԴԱԺՈՂՈՎՆԵՐԸ ...14
Մարտիրոսյան Վ. Մ. ՛ Հայն մրց ոաուոդոորի մառագործավցուեյունը 2. ՀԱՑ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄԸ ՀՄԱ ԴԱՐԻ ԿԵՍԵՐԻՆ Ձ................. 18
Ան ԲՐԻ դարի 20-ավան թվազաններ», 3. Ս. ԷՋՄԻԱԾՆԻ 1677 ԹՎԱԿԱՆԻ ԳԱՂՏՆԻ ԽՈՐՀՐԴԱԺՈՂՈՎԸ ............. 21
դդ., Երեան, 2006: 11. ՀԱՑ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ 27Ա1 ԴԱՐՈՒՄ
Մնացականյան Աս. Շ., 18-րղ ղարում դրված Հայ-ռուսական դաչնաղրային 1. ԻՍՐԱՑԵԼ ՕՐԻՆ ԵՎ ՀԱՑ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄԸ ........................... 24
երկու նախուսղդծերի դնա ծւուումւան ձւսրցի չուրջ, ւո ե՛ւ, «Բանբեր Մւուոենոււ- ււ. իսրայել Օրին Եվրուղայում .. ա... 24
դարանի», ԷՔ 4, Երնան, 19658: բ. Անդեղակոթի դաղտնի ժողովը եեւ. 27
երկրորդ. կեսին, Ս. էջմիածին, 2006: դ. Հւսյ ի զ դրությ մ ի լդ) լ ըւսդիրը........................ թ
«ՃՆ - ՃՆԱԼ դարերի Հւսյ ւղ աւուսղրական չարժումները ն Հւսյ ղաղթավայ- Ղ- Հայաստա ի աղատաղդրությա ուկովյա ծրազիրը ՄոՈՈՈՈՈՅՈ:Դ
բերը» (ժողովածու), Երնան, 1989: 2. ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄՆԵՐՆ ԱՐՑԱԽՈՒՄ ԵՎ ՍՑՈՒՆԻՔՈՒՄ
Ութուջյան Ա. Ա., Հայկական պեւուսկանության վերականդնման փորձ ԺԵ դա- ՃՄ7ԱՍ ԴԱՐԻ 20-ԱԿԱՆ ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻՆ:
բի կեսերին, ւուե՛ւյ «Հաւլկաղյան Հւսադիւուկան ձւսնդեւ», Հւսւո. ԺԹ, ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԱՆԿԱԽ ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՍՏԵՂԾՈՒՄ Ը ................ 41
Բեյրութ, 1999։ ւ. Պեւորու ԷԼի պարսկական արչավանյթը: ............1 Աաաա անական 41
Քյուրտյան Հ., իսրայել Սրի, Վենետիկ, 1960 ։ բ. Աղատադրական կռիվները Արցախում: Հայկական անկախ
1106: ն5 1. 3 1106սգ Չուու, Խքօ648, 1989. ն ն ոճում 48
1106: «ճու 1. Ի, Ք0ՇՇստ ս ճքոԸ 06 0Ը6000011116ՂԵՒ06 Օ6ԱԶԸՇՈԱԿՇ 6 80-5 20962 2111 իչխանության ստեղծումը ւ. եաե դդչեչանապաաաաանդադեչաակաապաաաաո:
Շու01681ա4, Էքօ641:, 1990. ղ. Թուրքական ւսրչավանքը Արնելյան Հայաւուսն: Երեւանի ն
Արցուվիի Հերուռղաւարւոերը 9ԻԻԻ44444444444444222Չ ԻԻ ԻԻ 044444422444444442Չ ԻԻ ԻԻ 00«««444244224446...Հ« 50
իչլուսնության ուոեղծումը 9ԻԻԻԻ444444444444444449 ԻԻ ԻԻ 24444 424442444442Չ ԻԻ ԻԻ «««««444242424664...Հ« 56

114 ՊԵՏՐՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՅ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ... 115

ե. Թուրքական արչավանքը Սյունիք: Հայկական իչիսանությոաւն
դոյամարւոր ..61

Ց. ԱՐՑԱԽԻ ԿԻՍԱՆԿԱԽ ՀԱՑԿԱԿԱՆ ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ Ճ71Ա ԴԱՐԻ

30-40-ԱԿԱՆ ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻՆ ...... ..67
չս. Նադիր չածր ն Հայերը: Խամսայի մելիքությունների սւոեղծումը ..67 ՊԵՏՐՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ
բ. Խամսայի մելիքությունների իրավունքներն ու
4. Հույեց Էմինը ԵՎ ՀԱՅ ԱԶԱՏԱ ԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄԸ Հ ՀՏ ԱԱ ՈՒԱՆԵՐԸ
ա. Հովսեւի Էմինը Անդլիայում....... 76 ( ԴԱՐԻ ԿԵՍ - ԴԱՐԻ ՎԵՐՋ)
բ. Հովսեւի էմինի աղաւտագրական ղորձունեությունը.......................... 79
5. ՄԱԴՐԱՍԻ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ԽՄԲԱԿԸ ..89
ա. Խմբակի սւոեղծումը ,.89 կւսղմի ձնավորումը՝ Գ, Վ, Մարիկյանի
բ. Խմբակի քաղաքական ծՀրալարակախոսությունը.....................ա 92 Տեի,. խմբադիր' Վ. Զ. Բդոյան
6. ՀԱՑԱՍՏԱՆԻ ԱԶԱՏԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ԾՐԱԳՐԵՐԸ ՃՄ11 ԴԱՐԻ Հաւ, ձնեավորումը' Ա. Խ. Աղուղումցյանի
ԵՐԿՐՈՐԴ. ԿԵՍԻՆ ..... 101
ա. Մովսես Սարաֆյանի ծրագիրը 101
բ. «Հյուսիւույին» ու «Հարավային» նախադծերը............ ն... 104
ՀԱՆԶՆԱՐԱՐՎՈՂ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՑԱՆԿ ................. ա աաաաապառացա 111

Սւռորդրված Է ւոււլւսղրուլթյան՝ 31.08.2010 թ.:
Զոռիսը 60»5:84 1716: Թուղթ' օֆաւեթ: Հրւուո. 6.2 մամուլ,
ւոււլւազը,. 7.25 մամուլ 8 էջ ներդիր - ալււյմ, 6.7 մամուլի:

Տոլ ււքունււկ՝ 200: Պաուովեր՝ 66:

ԵՊՀ Հրաուուսըակչություն, ԵրԼուն, Ալ. Մանուկյան 1

ԵՊՀ ւուլաղրաւոուն, Երեուն, Աբու|յան, 52