Հայ Բագրատունիների տերությունը (885-908թթ.)

Հարգելի´ ընթերցող.

ԵՊՀ հրատարակչությունը, չհետապնդելով որևէ եկամուտ, ԵՊՀ հայագիտական հետազոտությունների ինստիտուտի համացանցային կայքերում ներկայացնում է իր հայագիտական հրատարակությունները: Գիրքը այլ համացանցային կայքերում տեղադրելու համար պետք է ստանալ հրատարակչության համապատասխան թույլտվությունը և նշել անհրաժեշտ տվյալները:

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ

ԳԱԼՈՒՍՏ ԿԻՒԼՊէՆԿԵԱՆ ՀԻՄՆԱՐԿՈՒԹԵԱՆ

ԱՐՄԱՆ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ

ՀԱՅ ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻՆԵՐԻ

ՏԵՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

(885-908 ԹԹ.)

(ՊԱՏՄԱԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆ)

ԵՐԵՎԱՆ

ԵՊՀ ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՏԴ 941 (479.25) : 913.1 (479.25) ԳՄԴ 63.3 (2Հ) Հ 63.2 (2Հ) Ե 381

Հրատարակվում է ԵՊՀ Հայոց պատմության ամբիոնի երաշխավորությամբ

Եղիազարյան Արման Ե 381 Հայ Բագրատունիների տերությունը (885-908 թթ.): Պատմաաշխարհագրական ուսումնասիրություն / Արման Եղիազարյան.- Եր.: ԵՊՀ հրատ., 2011.- 394 էջ Հ 6 քարտեզ: Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի ն այսրկովկասյան երկրների պատմության մի կարնոր շրջանի` Հայ Բագրատունիների տերության (885-908 թթ.) պատմաաշխարհագրական հարցերին: Քննության են առնվել Հայ Բագրատունիների տերության կազմավորման գործընթացը, սահմանները ն տարածքը, Հայ Բագրատունիների տոհմական ու արքունի տիրույթները, տերության կազմի մեջ մտնող հայկական ն այսրկովկասյան թագավորություններն ու իշխանությունները, ինչպես նան արաբական ամիրայությունները: Ուսումնասիրվել են նան Հայ Բագրատունիների տերության քաղաքներն ու քաղաքագյուղերը, բերդերը, վանքերը, եկեղեցիները ն առնտրական ճանապարհները: Կարող է օգտակար լինել հայագետների, կովկասագետների, արնելագետների, ինչպես նան Հայաստանի ն հարնան երկրների` միջին դարերի պատմությամբ ու պատմական աշխարհագրությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար:

ՀՏԴ 941 (479.25) : 913.1 (479.25) ԳՄԴ 63.3 (2Հ) Հ 63.2 (2Հ)

IՏ8N 978-5-8084-1478-5

Օ ԵՊՀ հրատարակչություն, 2011 Օ Ա. Ս. Եղիազարյան, 2011

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՌԱՋԱԲԱՆ................................................................................................ 7

ԳԼՈՒԽ ԱՌԱՋԻՆ. ՀԱՅ ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻՆԵՐԻ ՏԵՐՈՒԹՅԱՆ

ԿԱԶՄԱՎՈՐՈՒՄԸ, ՍԱՀՄԱՆՆԵՐԸ ԵՎ ՏԱՐԱԾՔԸ.............................. 25 1.1. Հայաստանի ն այսրկովկասյան երկրների վարչաքաղաքական իրավիճակն արաբական տիրապետության ժամանակաշրջանում ......................................................................................... 25 1.2. Հայ Բագրատունիների տերության կազմավորումը ...................... 28 1.3. Հայոց տերությունն Աշոտ Ա-ի գահակալության շրջանում............ 41 1.4. Հայոց տերությունը Սմբատ Ա-ի գահակալության շրջանում......... 47 1.5. Աղվանից ն Կղարջքի (Վրաց) թագավորությունների ստեղծումը.. 61 1.6. Հայ Բագրատունիների «տերություն»-ը......................................... 71

ԳԼՈՒԽ ԵՐԿՐՈՐԴ. ՀԱՅ ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻՆԵՐԻ ՏՈՀՄԱԿԱՆ ԵՎ

ԱՐՔՈՒՆԻ ՏԻՐՈՒՅԹՆԵՐԸ................................................................ 81 2.1. Այրարատ ......................................................................................... 81 2.2. Տարոնի իշխանություն.................................................................... 92 2.3. Հայ Բագրատունիների արքունի տիրույթները Տուրուբերանում............................................................................ 107 2.4. Տայք............................................................................................... 111 2.5. Հայ Բագրատունիների արքունի տիրույթները Գուգարքում....... 122 2.6. Հայ Բագրատունիների արքունի տիրույթները Վասպուրականում ........................................................................ 124 2.7. Հայ Բագրատունիների արքունի տիրույթները Սյունիքում ......... 126 2.8. Հայ Բագրատունիների արքունի տիրույթները Ուտիքում ........... 126 2.9. Մոկաց իշխանություն.................................................................... 128

ԳԼՈՒԽ ԵՐՐՈՐԴ. ՀԱՅ ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻՆԵՐԻ ՏԵՐՈՒԹՅԱՆ ՀԱՅԿԱԿԱՆ

ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ .................................................................. 131 3.1. Վասպուրականի իշխանություն.................................................... 131 3.2. Անձնացյաց իշխանություն............................................................ 142 3.3. Սյունյաց իշխանություններ .......................................................... 143 3.4. Հայոց Արնելից կողմերի իշխանություններ.................................. 149 3.5. Համշենի (Համամաշեն) իշխանություն ........................................ 165

ԳԼՈՒԽ ՉՈՐՐՈՐԴ. ՀԱՅ ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻՆԵՐԻ ՏԵՐՈՒԹՅԱՆԸ

ԵՆԹԱԿԱ ԱՅՍՐԿՈՎԿԱՍՅԱՆ ԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԵՎ

ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ .................................................................. 176 4.1. Արնելից մեծ իշխանություն (Աղվանից թագավորություն)........... 176 4.2. ճիղբք (ճողբաց իշխանություն).................................................... 197 4.3. Ծանարաց (Կախեթի) քորեպիսկոպոսություն ............................. 197 4.4. Կղարջքի կուրապաղատություն ................................................... 210 4.5. Վիրք............................................................................................... 218 4.6. Սամցխեի իշխանություններ ......................................................... 223 4.7. Լիպարիտ Բաղվաշի իշխանություն ............................................. 227 4.8. Աբխազաց թագավորություն ......................................................... 228

ԳԼՈՒԽ ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ. ՀԱՅ ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻՆԵՐԻ ՏԵՐՈՒԹՅԱՆԸ

ԵՆԹԱԿԱ ԱՐԱԲԱԿԱՆ ԱՄԻՐԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ .............................. 230 5.1. Դվինի ամիրայություն ................................................................... 230 5.2. Պարտավի ամիրայություն............................................................ 236 5.3. Կայսիկների ամիրայություն ......................................................... 238 5.4. Ութմանիկների ամիրայություն ..................................................... 243 5.5. Կարինի ամիրայություն ................................................................ 246 5.6. Նախճավանի ամիրայություն........................................................ 248 5.7. Հերի ամիրայություն...................................................................... 250 5.8. Ծաղկոտնի ամիրայություն........................................................... 252 5.9. Տփղիսի ամիրայություն ................................................................ 252 5.10. Գանձակի ամիրայություն ........................................................... 255

ԳԼՈՒԽ ՎԵՑԵՐՈՐԴ. ՀԱՅ ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻՆԵՐԻ ՏԵՐՈՒԹՅԱՆ

ՔԱՂԱՔՆԵՐԸ, ՔԱՂԱՔԱԳՅՈՒՂԵՐԸ, ԲԵՐԴԵՐԸ, ՎԱՆՔԵՐԸ ԵՎ

ԵԿԵՂԵՑԻՆԵՐԸ.............................................................................. 257 6.1. Հայ Բագրատունիների տերության քաղաքները ն քաղաքագյուղերը ......................................................................... 257 6.2. Հայ Բագրատունիների տերության բերդերը ն ամրությունները . 277 6.3. Հայ Բագրատունիների տերության վանքերն ու եկեղեցիները ... 292

ԳԼՈՒԽ ՅՈԹԵՐՈՐԴ. ՀԱՅ ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻՆԵՐԻ ՏԵՐՈՒԹՅԱՆ

ԱՌԵՎՏՐԱԿԱՆ ճԱՆԱՊԱՐՀՆԵՐԸ................................................... 320 7.1.Դվին-Պարտավ ճանապարհը ........................................................ 321 7.2. Դվին-Կոստանդնուպոլիս ճանապարհը ....................................... 326 7.3. Դվին-Սեբաստուպոլիս (Սուխում) ճանապարհը .......................... 329 7.4. Դվին-Տփղիս-Հյուսիսային Կովկաս ճանապարհը........................ 329 7.5. Դվին-Բաղեշ-Միջագետք-Ասորիք ճանապարհը........................... 331 7.6. Դվին-Մարանդ ճանապարհը......................................................... 332

7.7. Վարդանակերտ (Վարսան)-Պարտավ ճանապարհը.................... 333 7.8. Պարտավ-Տփղիս ճանապարհը .................................................... 337 7.9. Պարտավ-Դարբանդ ճանապարհը ............................................... 339 7.10. Հեր-Դարբանդ ճանապարհը ....................................................... 345 7.11. Հարավային մայրուղին............................................................... 350 7.12. Հայ Բագրատունիների տերության առնտրական կապերի հիմնական ուղղությունները ......................................................... 351 ՎԵՐՋԱԲԱՆ............................................................................................ 353 Резюме................................................................................................... 358 ՏսոոՅոy............................................................................................... 361 ԱՆՎԱՆԱՑԱՆԿ ....................................................................................... 364

ԱՌԱՋԱԲԱՆ

I2 դարը Հայոց պատմության մեջ նշանավորվեց հարյուրամյակներ առաջ կորցրած պետականության վերականգնումով: Այդ իրադարձությունը տեղի ունեցավ 885 թ.: Հայաստանի քաղաքական անկախության դրոշակակիրները Բագրատունիներն էին, որոնք ՄIII-I2 դդ. մեծապես հզորացել էին ն իրենց տիրապետության տակ առել մարդկային, տնտեսական ու տարածքային խոշոր ռեսուրսներ: Հայ Բագրատունիները, վերածվելով տարածաշրջանի առաջատար քաղաքական ուժի, ինչպես նան օգտվելով Արաբական խալիֆայության աստիճանական թուլացումից, ստանձնեցին Հայաստանի ն այսրկովկասյան երկրների առաջնորդման ղեկը, այդ երկրներն ուղղորդեցին զարգացման հունով` անգնահատելի դեր խաղալով հայ ն հարնան ժողովուրդների քաղաքական, տնտեսական ն մշակութային պատմության մեջ: Արաբական խալիֆայության փլուզման պայմաններում նրանք կարողացան Հայաստանն ու այսրկովկասյան երկրները հեռու պահել լուրջ ցնցումներից, իսկ այնուհետն դրանք միավորել մեկ տերության մեջ: Վերջինս, սկզբում ասպարեզ գալով որպես կենտրոնաձիգ տերություն, 2 դ. սկզբին, պահպանելով ն նույնիսկ ընդարձակելով իր սահմանները, միննույն ժամանակ, իր վրա կրեց ավատատիրական մասնատվածության հետնանքները1: I2 դ. ն 2 դ. սկզբին փոփոխությունների ենթարկվեց Հայաստանում ն այսրկովկասյան երկրներում տիրող վարչական ն քաղաքական իրավիճակը, որը պատմական աշխարհագրության կարնոր ն համակողմանի ուսումնասիրության կարոտ բնագավառ է:

908 թ. ստեղծվեց Վասպուրականի թագավորությունը, որով ավարտվեց Հայ Բագրատունիների միասնական թագավորության շրջանը: Այդ իրողությունից ելնելով` Հայ Բագրատունիների թագավորության պատմությունը (885-1045) բաժանվում է երկու ժամանակաշրջանի` միասնական թագավորության կամ տերության (885-908) ն ավատատիրական մասնատվածության (908-1045): Առաջինն Աշոտ Ա-ի ն Սմբատ Ա-ի թագավորության շրջանն է, իսկ երկրորդը` դրանից հետո եկող ժամանակաշրջանը, երբ Հայոց թագավորության կազմում աստիճանաբար ստեղծվում են մի քանի մանր թագավորություններ:

Հայ Բագրատունիների տերության պատմական աշխարհագրության ուսումնասիրությունը մեծ կարնորություն է ներկայացնում ինչպես հայագիտության, այնպես էլ` կովկասագիտության ն արնելագիտության համար: Այն նան արժեքավոր է հայ, վրացի ն այլ ժողովուրդների քաղաքական պատմության ուսումնասիրության տեսանկյունից: Հայ Բագրատունիների տերության պատմական աշխարհագրության ուսումնասիրությունն ունի ոչ միայն զուտ գիտական, այլն` կարնոր քաղաքական նշանակություն: Թուրք, ադրբեջանցի, ինչպես նան որոշ վրացի պատմաբաններ, հետապնդելով հեռուն գնացող քաղաքական նպատակներ, փորձում են նենգափոխել Հայ Բագրատունիների տերության պատմությանը վերաբերող պատմական ն պատմաաշխարհագրական մի շարք իրողություններ: Հետնաբար, Հայաստանի ն այսրկովկասյան երկրների պատմական աշխարհագրությանը ն վարչական բաժանումներին նվիրված ամեն մի անաչառ ուսումնասիրություն կարնոր ներդրում է մեր հարնան երկրների պատմաբանների կողմից իրականացվող նենգափոխումների ն քաղաքական նկրտումների բացահայտման գործում: Հայ Բագրատունիների տերության պատմաաշխարհագրական խնդիրները մեզանում դեռնս առանձին ն համապարփակ ուսումնասիրության առարկա չեն դարձել: Թեն I2-2 դդ. Հայաստանի ն այսրկովկասյան երկրների պատմական աշխարհագրության որոշ հիմնահարցեր քննության են առնվել հայ ն օտարազգի ուսումնասիրողների կողմից, բայց այդ տերության ստեղծման, կազմի, սահմանների, վարչաքաղաքական բաժանման համակարգի, քաղաքների, բերդերի, վանքերի, եկեղեցիների ն առնտրական ճանապարհների վերաբերյալ ամբողջական պատմաաշխարհագրական ուսումնասիրություն ցայսօր հրապարակի վրա չկա: Կատարված համապատասխան ուսումնասիրություններում Հայ Բագրատունիների տերության կազմի մեջ մտնող երկրների պատմաաշխարհագրական քննությունն իրականացվել է խնդրո առարկա ժամանակաշրջանի քաղաքական իրավիճակից որոշ չափով կտրված ն առանձին` այդ երկրները ի սկզբանե չդիտարկելով որպես Հայ Բագրատունիների տերության վարչաքաղաքական համակարգի մաս: Մինչդեռ այդ երկրներում տիրող իրադրությունը ն քաղաքական կյանքի զարգացումն անհրաժեշտ էր դիտարկել Հայոց տերության ընդհանուր վարչաքաղաքական իրավիճակի լույսի ներքո, որը հնարավորություն կտար կատարել կարնոր եզրակացություններ: Սույն ուսումնասիրությունը Հայ Բագրատունիների տերության ստեղծման, կազմի, սահմանների, վարչաքաղաքական բաժանման հա8

մակարգի, քաղաքների, բերդերի, վանքերի, եկեղեցիների ն առնտրական ճանապարհների համակողմանի ուսումնասիրության փորձ է: Շուրջ մեկ հարյուրամյակի առումով իրականացվող հետազոտության մեջ Հայ Բագրատունիների տերությունը` նրա կազմի մեջ մտնող երկրներով ու իշխանություններով (Հայաստան, Վիրք, Աղվանք, Կղարջքի կուրապաղատություն, Ծանարաց քորեպիսկոպոսություն), դիտարկվում է որպես զարգացող ն փոփոխվող օրգանիզմ, որի ուսումնասիրությունն անհրաժեշտ է իրականացնել ժամանակի ն տարածության մեջ քաղաքական պատմության ն հասարակական զարգացման հիմքի վրա` վեր հանելով վարչաքաղաքական այն իրողություններն ու տեղաշարժերը, որոնք տեղի ունեցան Հայաստանում ն Այսրկովկասում Հայոց տերության ձնավորման ն գոյության ընթացքում: Այդ նպատակի իրականացման համար խնդիր ենք դրել. ա. անդրադառնալ Հայաստանում ն այսրկովկասյան երկրներում արաբական տիրապետության վերջին շրջանի պատմությանը ն վարչաքաղաքական իրադրությանը` դրանով իսկ հստակեցնելով այն պատճառները, որոնք ազդեցություն էին թողել Հայ Բագրատունիների տերության ն նրա վարչաքաղաքական բաժանման համակարգի ձնավորման գործընթացի վրա, բ. քննության առնել Հայ Բագրատունիների տերության ձնավորման ն կայացման պատմությունը, գ. ուսումնասիրել Հայ Բագրատունիների տերության վարչաքաղաքական բաժանման համակարգը, դ. կատարել Հայ Բագրատունիների տերության մեջ մտնող երկրների, իշխանությունների ն արաբական ամիրայությունների պատմաաշխարհագրական քննությունը` հստակեցնելով դրանցից յուրաքանչյուրի սահմանները, տարածքն ու վարչական բաժանումը, ե. հետազոտել ու ներկայացնել Հայ Բագրատունիների տերության քաղաքները, նշանակալից բնակավայրերը, բերդերը, վանքերն ու եկեղեցիները, զ. հստակեցնել Հայ Բագրատունիների տերության առնտրական կապերի հիմնական ուղղությունները, քննության առնել Հայ Բագրատունիների տերություն մտնող ն տերությունն արտաքին աշխարհին կապող առնտրական ճանապարհները: Հայ Բագրատունիների տերության պատմաաշխարհագրական հիմնահարցերի ուսումնասիրության համար առաջնակարգ նշանակություն ունեն հայկական սկզբնաղբյուրները:

Հայոց տերության մասին մանրամասն ն արժեքավոր տեղեկություններ են պահպանվել Հովհաննես Դրասխանակերտցու «Պատմութիւն Հայոց» աշխատության մեջ1: Պատմիչի տեղեկությունները հավաստի են, քանի որ նա Հայ Բագրատունիների տերության ժամանակակիցն է ն շատ իրադարձությունների անմիջական վկան: Նրա տեղեկություններն անգնահատելի արժեք ունեն Հայ Բագրատունիների տերության կազմավորման, սահմանների, ընդգրկած տարածքների, վարչաքաղաքական բաժանման համակարգի ն շատ ու շատ այլ կարնոր հարցերի լուսաբանման համար: Հայ Բագրատունիների տերության պատմության ն պատմաաշխարհագրական հիմնահարցերի պարզաբանման համար կարնոր սկզբնաղբյուր է Անանուն Զրուցագրի (կարծեցյալ Շապուհ Բագրատունի) «Պատմութիւն»-ը2: Պատմիչը պահպանել է բազմաթիվ կարնոր տեղեկություններ, որոնք այլ պատմիչների մոտ չեն հանդիպում: Նրա հաղորդած տեղեկություններից մենք հստակ պատկերացում ենք կազմում Հայ Բագրատունիների տերության ընդգրկած տարածքների, Սմբատ Ա թագավորի նվաճումների ն վերջապես` Հայոց տերության սահմանների մասին 2 դ. սկզբին: Թովմա Արծրունին, հիմնական նպատակակետ ունենալով Վասպուրականի Արծրունյաց իշխանության պատմության շարադրանքը, իր «Պատմութիւն տանն Արծրունեաց» երկում3 հաճախ անդրադառնում է նան Հայոց տերության մյուս շրջանների պատմության կարնոր հիմնահարցերի: Կարնոր են Արծրունյաց պատմիչի տեղեկությունները Հայոց տերության վարչաքաղաքական բաժանման համակարգի ուսումնասիրության ն Արծրունիների իշխանության վարչական բաժանումների ու սահմանների ճշգրտման առումով: Նրա տեղեկություններից պատկերացում ենք կազմում նան Վասպուրականում հաստատված արաբա1

Տե՛ս «Յովհաննու կաթողիկոսի Դրասխանակերտցւոյ Պատմութիւն Հայոց» (այսուհետն` Հովհաննես Դրասխանակերտցի), բնագիրը Մ. էմինի, Եր., 1996: Անանուն Զրուցագիրը գրականության մեջ երբեմն սխալմամբ կոչվել է Շապուհ Բագրատունի, որի պատճառով նրա աշխատությունն առաջին անգամ հրատարակվել է Շապուհ Բագրատունու անունով (տե՛ս «Պատմութիւն Շապհոյ Բագրատունւոյ», ի լոյս ածին Գ. Տէր-Մկրտչեան եւ Մեսրոպ եպիսկոպոս, էջմիածին, 1921): Պատմության տեքստն այնուհետն վերահրատարակվել է որպես «Անանուն Զրուցագրի պատմություն» (տե՛ս «Պատմութիւն Անանուն Զրուցագրի» (կարծեցեալ Շապուհ Բագրատունի), թարգմանությունը գրաբարից, առաջաբանն ու ծանոթագրությունները Մ. Հ. Դարբինյան-Մելիքյանի (“История Aнонимного Повествователя (Псевдо-Шапух Багратуни))” (այսուհետն` Անանուն Զրուցագիր), Եր., 1971: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, Պատմութիւն տանն Արծրունեաց (այսուհետն` Թովմա Արծրունի ն Անանուն), բնագիրը Վ. Վարդանյանի, Եր., 1985:

կան ցեղերի գրաված տարածքների մասին: Թովմա Արծրունու տեղեկությունները լրացնում ն շարունակում է Անանուն պատմիչը1: Հայաստանի ն այսրկովկասյան երկրների խնդրո առարկա ժամանակաշրջանի պատմաաշխարհագրական հիմնախնդիրների պարզաբանման համար մեծ արժեք է ներկայացնում Մովսես Դասխուրանցու «Պատմութիւն Աղուանից աշխարհի» երկը2: Այդ աշխատությունը հիմնականում վերաբերում է Հայոց Արնելից կողմերի երկու աշխարհների` Արցախի ն Ուտիքի պատմությանը, սակայն, կարնոր տեղեկություններ է պահպանել նան Հայաստանի մյուս շրջանների ն այսրկովկասյան երկրների մասին: Ուշադրության արժանի աղբյուր է նան Ստեփանոս Տարոնեցի Ասողիկի «Պատմութիւն տիեզերական» աշխատությունը3: Հայ Բագրատունիների տերության ժամանակաշրջանի մասին այնտեղ պահպանվել են արժեքավոր տեղեկություններ: Կարնորում ենք նան Վարդան վարդապետի «Հաւաքումն պատմութեան» աշխատությունը4: Հեղինակի տեղեկությունները լույս են սփռում Վիրքում Հայ Բագրատունիների ճյուղի հաստատման, Հայաստանում արաբական ցեղերի վերաբնակեցման ու տարածման ն այլ կնճռոտ հարցերի վրա: Ստեփաննոս Օրբելյանի «Պատմութիւն նահանգին Սիսական» աշխատությունը5 արժեքավոր տեղեկություններ է պահպանել Հայ Բագրատունիների տերության մասին: Ստեփաննոս Օրբելյանի տեղեկություններից հստակ պատկերացում ենք կազմում Սյունյաց իշխանությունների ն դրանց ընդգրկած գավառների, Բագրատունիների հետ Սյունյաց իշխանների հարաբերությունների ն այլ կարնոր իրողությունների մասին: Մեծ Հայքի ն հարնան երկրների վարչական բաժանման համակարգի, գավառների տեղադրության ն պատմաաշխարհագրական այլ հարցերի վերաբերյալ ստույգ ն արժեքավոր նյութեր են պարունակում

Անդ, էջ 406-504: Տե՛ս Մովսէս Կաղանկատուացի, Պատմութիւն Աղուանից աշխարհի (այսուհետն` Մովսես Կաղանկատվացի), քննական բնագիրը ն ներածությունը Վ. Առաքելյանի, Եր., 1983: Մովսես Դասխուրանցու երկն ավանդաբար հրատարակվել է Մովսես Կաղանկատվացու անունով: Տե՛ս «Ստեփանոսի Տարօնեցւոյ Ասողկան Պատմութիւն տիեզերական» (այսուհետն` Ասողիկ), հրատ. Ստ. Մալխասեանց, Ս. Պետերբուրգ, 1885: Տե՛ս «Հաւաքումն պատմութեան Վարդանայ վարդապետի» (այսուհետն` Վարդան վարդապետ), Վենետիկ, 1862: Տե՛ս «Ստեփաննոսի Օրբէլեան արքեպիսկոպոսի Սիւնեաց Պատմութիւն նահանգին Սիսական» (այսուհետն` Ստեփաննոս Օրբելյան), Թիֆլիս, 1910:

Փավստոս Բուզանդի, Մովսես Խորենացու, Եղիշեի, Ղազար Փարպեցու, Սեբեոսի, Հովհան Մամիկոնյանի, Ղնոնդ վարդապետի, Ուխտանեսի, Արիստակես Լաստիվերցու, Սամվել Անեցու, Մխիթար Այրիվանեցու, Մատթեոս Ուռհայեցու, Կիրակոս Գանձակեցու երկերը1: Այդ հարցերում մեծ կարնորություն ունի «Աշխարհացոյց»-ը2: Արժեքավոր սկզբնաղբյուր է նան Վարդան վարդապետի «Աշխարհացոյց»-ը3: Ուսումնասիրության համար կարնոր են նան վրացական աղբյուրները: Դրանցից խնդրո առարկա շրջանի վերաբերյալ իր հաղորդումների առատությամբ աչքի է ընկնում հատկապես «Քարթլիի մատյան»-ը4, որտեղ կարնոր տեղեկություններ են պահպանվել ինչպես Վիրքի, այնպես էլ Հայաստանի, Աղվանքի ն այլ երկրների մասին:

Տե՛ս «Փաւստոսի Բիւզանդացւոյ Պատմութիւն Հայոց» (այսուհետն` Փավստոս Բուզանդ), բնագիրը Ք. Պատկանյանի, Եր., 1987: «Մովսիսի Խորենացւոյ Պատմութիւն Հայոց» (այսուհետն` Մովսես Խորենացի), քննական բնագիրը Մ. Աբեղյանի ն Ս. Հարությունյանի, Եր., 1981: Եղիշէ, Վասն Վարդանայ ն Հայոց պատերազմին (այսուհետն` Եղիշե), Եր., 1989: «Ղազարայ Փարպեցւոյ Պատմութիւն Հայոց, թուղթ առ Վահան Մամիկոնեան» (այսուհետն` Ղազար Փարպեցի), քննական բնագիրը Գ. Տեր-Մկրտչյանի ն Ստ. Մալխասյանի, Եր., 1982: «Պատմութիւն Սեբէոսի» (այսուհետն` Սեբեոս), աշխատասիրությամբ Գ. Աբգարյանի, Եր., 1979: Յովհան Մամիկոնեան, Պատմութիւն Տարօնոյ (այսուհետն` Հովհան Մամիկոնյան), աշխատությամբ Ա. Աբրահամյանի, Եր., 1941: «Պատմութիւն Ղեւոնդեայ մեծի վարդապետի Հայոց» (այսուհետն` Ղնոնդ), Ս. Պետերբուրգ, 1887: Ուխտանէս եպիսկոպոս, Պատմութիւն Հայոց ն Պատմութիւն բաժանման Վրաց ի Հայոց (այսուհետն` Ուխտանես), Վաղարշապատ, 1871: «Պատմութիւն Արիստակեսի Լաստիվերտցւոյ» (այսուհետն` Արիստակես Լաստիվերցի), աշխատասիրությամբ Կ. Յուզբաշյանի, Եր., 1963: «Սամուէլի քահանայի Անեցւոյ Հաւաքմունք ի գրոց պատմագրաց» (այսուհետն` Սամվել Անեցի), յառաջաբանով, համեմատութեամբ, յաւելուածներով եւ ծանօթութիւններով Ա. Տէր-Միքելեանի, Վաղարշապատ, 1893: «Մխիթարայ Այրիվանեցւոյ Պատմութիւն Հայոց» (այսուհետն` Մխիթար Այրիվանեցի), ի լոյս ընծայեաց Մկրտիչ էմին, Մոսկվա, 1860: Մխիթար Անեցի, Մատեան աշխարհավէպ հանդիսարանաց (այսուհետն` Մխիթար Անեցի), աշխատասիրութեամբ Հ. Մարգարեանի, Եր., 1983: «Մատթէոսի Ուռհայեցւոյ Ժամանակագրութիւն» (այսուհետն` Մատթեոս Ուռհայեցի), գրաբար բնագիրը Մ. Մելիք-Ադամյանի ն Ն. Տեր-Միքայելյանի, Եր., 1991: Կիրակոս Գանձակեցի, Պատմութիւն Հայոց (այսուհետն` Կիրակոս Գանձակեցի), աշխատասիրությամբ Կ. Մելիք-Օհանջանյան, Եր., 1961: Տե՛ս Ա. Աբրահամյան, Անանիա Շիրակացու մատենագրությունը (ուսումնասիրություն), Եր., 1944: Աàդêàíîâ Ê., Àքìÿíñêàÿ ãåîãքàôèÿ VII âåêà ոî Ա. 7. (ոքèոèñûâàâøàÿñÿ Խîèñåþ 7îքåíñêîìր), Ñàíêդոåդåքքրքã, 1877. «Աշխարհացոյց Մովսեսի Խորենացւոյ յաւելուածովք նախնեաց», հրատ. Ա. Սուքրեան, Վենետիկ, 1881: «Աշխարհացոյց Վարդանայ վարդապետի», քննական հրատ. Հ. Պէրպէրեանի` համեմատութեամբ 24 ձեռագրի եւ տպագրի, Բարիզ, 1960: Տե՛ս “Матиане Картлиса”, ոåքåâîä, ââåäåíèå è ոքèìå÷àíèÿ Խ. Ëîքäêèոàíèäçå, Òք., 1976.

2 դ. սկզբին Հայոց թագավորության ընդգրկած տարածքների վերաբերյալ արժեքավոր տեղեկություններ են պահպանվել Ստեփան Տբեթցու «Գոբրոնի վկայաբանություն» աշխատության1 մեջ: ՄIII դ. վերջին ն I2 դ. սկզբին Կղարջքի կուրապաղատության ն նրա ընդգրկած տարածքների, ինչպես նան Վրաց Բագրատունիների վերաբերյալ կարնոր տեղեկություններ է հաղորդում Դավթի որդի Սմբատն իր «Պատմություն» երկում2: Հայաստանի, Վիրքի, Աղվանքի ն այլ երկրների պատմաաշխարհագրական հիմնահարցերի վերլուծության համար կարնոր աղբյուրներ են Լեոնտի Մրովելու «Վրաց թագավորների պատմություն»-ը, Ջվանշեր Ջվանշերյանի «Վախթանգ Գորգասալի կյանքը» ն Վախուշտ Բագրատիոնի «Վրաց թագավորության պատմություն»-ը3: Վրաց սրբերի «Վարք»-երից ուսումնասիրության համար հատկապես արժեքավոր են Գեորգի Մերչուլի «Գրիգոր Խանձթեցու վարքը», Վասիլ Զարզմեցու «Սերապիոն Զարզմեցու վարքը» ն անանուն հեղինակի «Իլարիոն Վրացու վարքը»4: Կարնոր են նան բյուզանդական աղբյուրները, որոնցից մեր աշխատության համար հատկապես արժեքավոր է Կոստանդին Ծիրանածնի երկը5: Վերջինում մանրամասն տեղեկություններ են պահպանվել արաբական տիրապետության շրջանում Հայաստանի ն այսրկովկասյան

Տե՛ս Ստեփան Տբեթցի, Գոբրոնի վկայաբանությունը,-Լ. Մելիքսեթ-Բեկ, «Վրաց աղբյուրները Հայաստանի ն հայերի մասին», հ. Ա, Եր., 1934, էջ 89-94: Տե՛ս Сумбат Давитис-дзе, История и повествование о Багратионах (այսուհետն` Сумбат Давитис-дзе), пер. Лордкипанидзе М., Тб., 1979. Տե՛ս Լեոնտիոս Ռուիսեցի (Լեոնտի Մրովելի),-Լ. Մելիքսեթ-Բեկ, Վրաց աղբյուրները Հայաստանի ն հայերի մասին, հ. Ա, էջ 140-183: Տե՛ս նան Леонти Мровели, Жизнь картлийских царей (այսուհետն` Леонти Мровели), извлечение сведений об абхазах, народах Северного Кавказа и Дагестана, перевод с древнегрузинского, предисловие и комментарии Г. Цулая, М., 1979, Джуаншер Джуаншериани, Жизнь Вахтанга Горгасала (այսուհետն` Джуаншер Джуаншериани), перевод, введение и примечания Г. Цулая, Тб., 1986, Âà660Ծ6 Բà86àԾ6116, ԲոԾ1667 6à6ո8à Ã66661ո6181 (այսուհետն` Âà660Ծ6 Բà86àԾ6116), 1868818 1. 1à6à06868, 08., 1976. Տե՛ս Георгий Мерчуле, Житие Св. Григория Хандзтийского (այսուհետն` Георгий Мерчуле), грузинский текст, введение, издание, перевод Н. Марра,-“Тексты и разыскания по армяно-грузинской филологии”, т. Մ||, СПб., 1911, էջ 83-151, Василий Зарзмели, Житие Серапиона Зарзмели (այսուհետն` Василий Зарзмели),-“Памятники древнегрузинской агиографической литературы”, пер. К. Кекелидзе. Тб., 1956, “Древнегрузинская литература (Մ-2Մ||| вв.)”, тексты, сост. Л. Менабде, пер. с груз., Тб., 1987, “Житие и деяния Илариона Грузина” (այսուհետն` Иларион Грузин), перевод с древнегрузинского, введение, примечания Г. Цулая, М., 1998. Տե՛ս «Օտար աղբյուրները Հայաստանի ն հայերի մասին», «Բյուզանդական աղբյուրներ», Բ, Կոստանդին Ծիրանածին (այսուհետն` Կոստանդին Ծիրանածին), թարգմ. բնագրից, առաջաբան ն ծանոթ. Հ. Բարթիկյանի, Եր., 1970:

երկրների, ինչպես նան Հայ Բագրատունիների տերության կազմավորման, քաղաքական կարգավիճակի, վարչաքաղաքական բաժանման համակարգի, սահմանների ն արաբական ամիրայությունների մասին: Բյուզանդական աղբյուրներից օգտագործել ենք նան Թեոփանես Խոստովանողի1, Հովսեփ Գենեսիոսի2, Լնոն Սարկավագի3, Թեոփանեսի Շարունակողի4 ն Հովհաննես Սկիլիցեսի5 աշխատությունները: Մեր ուսումնասիրության համար մեծ նշանակություն ունեն, անշուշտ, նան արաբական աղբյուրները6: Վերջիններիս մեջ իր տեղեկությունների հարստությամբ աչքի է ընկնում 2 դ. պատմիչ ալ-Իսթախրիի «Գիրք թագավորությունների ճանապարհների լմասին)» աշխատությունը7: Մեծ է Հայոց թագավորության, վերջինիս մեջ մտնող երկրների, իշխանությունների, ինչպես նան առնտրական ճանապարհների մասին ալ-Իսթախրիի պահպանած տեղեկությունների արժեքը: Ալ-Իսթախրին նկարագրում է նան Սմբատ Ա-ի տերության սահմանները: Իբն Հաուկալն իր «Երկրի համայնապատկեր» երկի8 որոշ հատվածներ շարադրելիս օգտվել է ալ-Իսթախրիի տեղեկություններից: 2 դ. հեղինակի հաղորդումներն արժեքավոր են Հայաստանի ն այսրկովկաս1

Տե՛ս «Օտար աղբյուրները Հայաստանի ն հայերի մասին», «Բյուզանդական աղբյուրներ», Դ, Թեոփանես Խոստովանող (այսուհետն` Թեոփանես Խոստովանող), թարգմ. բնագրից, առաջաբան ն ծանոթ. Հ. Բարթիկյանի, Եր., 1983: Տե՛ս |օՏ6քհ Օ6ո6ՏiօՏ, Օո էհ6 ո6iցոՏ օք էհ6 6ոք6ոօոՏ (այսուհետն` |օՏ6քհ Օ6ո6ՏiօՏ),-ՃսՏէոaliaո ՃՏՏօՇiaէiօո քօո 8/2aոէiո6 Տէսմi6Տ, vօl. 11, 1998. Տե՛ս Лев Диакон, История (այսուհետն` Лев Диакон), М., 1988. Տե՛ս «Օտար աղբյուրները Հայաստանի ն Հայերի մասին», Բյուզանդական աղբյուրներ, Ե, Թեոփանեսի Շարունակող (այսուհետն` Թեոփանեսի Շարունակող), թարգմ. բնագրից, առաջաբան ն ծանոթ. Հ. Բարթիկյանի, Եր., 1990: Տե՛ս «Օտար աղբյուրները Հայաստանի ն Հայերի մասին», Բյուզանդական աղբյուրներ, Գ, Հովհաննես Սկիլիցես, թարգմ. բնագրից, առաջաբան ն ծանոթ. Հ. Բարթիկյանի, Եր., 1979: 2005 թ. լույս տեսավ I2-2 դդ. արաբ 18 մատենագիրների (Աբու Յուսուֆ, Վահբ իբն Մունաբբիհ/Իբն Հիշամ, Վակիդի, Խալիֆա իբն Խայյաթ, Իբն Կուտայբա, Դինավարի, Բալազուրի, Յակուբի, Խորեզմի, Ջահիզ, Իբն Խորդադբեհ, Իբն ալ-Ֆակիհ, Իբն Ռուստեհ, Ֆարղանի, Կուդամա իբն Ջաաֆար, ալ-Իսթախրի, Իբն Հաուկալ, ալ-Մուկադդասի) աշխատությունների` Հայաստանին, ինչպես նան հարնան ն հեռավոր շատ երկրների վերաբերող հատվածների Ա. Տեր-Ղնոնդյանի թարգմանությունը (տե՛ս «Օտար աղբյուրները Հայաստանի ն հայերի մասին», 16, «Արաբական աղբյուրներ», Գ, Արաբ մատենագիրներ, Թ-Ժ դարեր, ներածությունը ն բնագրերից թարգմանությունները Ա. Տեր-Ղնոնդյանի, Եր., 2005), որը մեծարժեք ներդրում է հայագիտության ն արաբագիտության մեջ: Տե՛ս Յl-IՏէՅkհոi, էiէՅԵ ոՅՏՁ-iս Յ--ոՅոՁ-iս (այսուհետն` Յ--|ՏէՅսհօi).-8iԵliօէհ6Շa ց6օցոaքհօոսո aոaԵiՇօոսո (այսուհետն` 8ՕՃ), ediէiօ |||, ք. |, Լսցd. ՑՅէ., 1967. Տե՛ս ՃԵū ’Լ-KāՏiո |Եո Ւaսkal al-NaՏīԵī, KiէՅԵ ՏսոՁէ al-aոմ (այսուհետն` |Եո Ւaսkal).8ՕՃ, 6մiէiօ |||, ք. ||, Լսցմ. 8aէ., 1967.

յան երկրների պատմաաշխարհագրական խնդիրների, առնտրական ճանապարհների կայարանների տեղադրության ն այդ ճանապարհների ուղղությունների ճշգրտման համար: Իբն Հաուկալը կարնոր տեղեկություններ է հաղորդում Հայոց թագավորության ն նրա քաղաքների մասին, ինչպես նան ներկայացնում Սմբատ Ա-ի տերության սահմանները: 2 դ. հեղինակ ալ-Մուկադդասին իր «Կլիմաների1 ճանաչման համար լավագույն բաժանման գիրք» երկում2 արժեքավոր տեղեկություններ է պահպանել Հայաստանի ն այսրկովկասյան երկրների քաղաքների ն առնտրական ճանապարհների մասին: 2 դ. առաջին քառորդում Հայաստանի ն այսրկովկասյան երկրների մասին տեղեկություններ է պահպանել նան արաբ աշխարհագետ Մասուդին իր «Ոսկու մարգագետիններ ն գոհարների հանքեր» ն «Հաղորդումների ն իմացությունների գիրք» աշխատությունների մեջ3: Հայ Բագրատունիների տերության պատմաաշխարհագրական ն այլ կարնոր խնդիրների քննության համար կարնոր են Բալազուրիի, Յակուբիի, Իբն Խորդադբեհի, Իբն ալ-Ֆակիհի, Կուդամայի, Իբն Ռուստեհի, Թաբարիի, ալ-Քուֆիի, Իբն ալ-Ասիրի ն Յակուտ ալ-Համավիի աշխատությունները4: Մեր ուսումնասիրության համար կարնորություն ունեն նան հույն աշխարհագրագետ Ստրաբոնի5, պարսիկ անանուն աշխարհագետի1 ն

Արաբ աշխարհագետները բնակելի աշխարհը բաժանում էին 7 կլիմաների կամ երկրների խմբերի (տե՛ս “KiէՅԵ al-a’lՁk aո-ոaքîՏa aսՇէօո6 ՃԵû-Ճli Ճհոaմ-iԵո-Օոaո iԵո RօՏէ6հ”.-8ՕՃ, 6մiէiօ ||, ք. Մ||, Լսցմ. 8aէ., 1967 էջ 97-98): Տե՛ս al-ԽօզaմմaՏi, KiէՅԵ aհՏՅո aէ-էՅkaՏiո քi ոa’ոiքaէ al-akՅliո (այսուհետն` alԽօզaմմaՏi).-8ՕՃ, 6մiէiօ |||, ք. |||, Լսցմ. 8aէ., 1967. Տե՛ս ١٩٤٨ ،‫ اﻠﻘﺎهﺮة‬٢‫־‬١، ،‫ ﻤﺮﻮج اﻠﺬهﺐ ﻮ ﻤﻌﺎﺪﻦ اﻠﺠﻮهﺮ‬،‫( ﻤﺴﻌﻮﺪي‬այսուհետն` ‫)ﻤﺴﻌﻮﺪي‬: Տե՛ս նան “KiէՅԵ aէ-էaոԵîհ wa’l iՏՇհոՁք aսՇէօո6 al-ԽaՏûմî”.-8ՕՃ, 6մiէiօ ||, ք. Մ|||, Լսցմ. 8aէ., 1967. Տե՛ս ١٩٥٨-١٩٥٦ ،‫ اﻠﻘﺎهﺮة‬٣‫־‬١، ،‫ ﻜﺘﺎﺐ ﻔﺘﻮح اﻠﺒﻠﺪاﻦ‬،‫( ﺒﻼﺬﺮي‬այսուհետն` ‫)ﺒﻼﺬﺮي‬:١٩٧٠ ،‫ ﺒﻴﺮﻮﺖ‬٢، ،‫( ﺘﺎﺮﻴﺦ اﻠﻴﻌﻘﻮﺒﻲ‬այսուհետն` ‫)ﻴﻌﻘﻮﺒﻲ‬, նույնի` “KiէՁԵ al-8օlմՁո aսՇէօո6 Ճհո6մ iԵո ՃԵî ՍakûԵ iԵո ՄՁմհiհ al-KՁէiԵ Ճl-ՍakûԵî” (այսուհետն` ՍakսԵi).-8ՕՃ, 6մiէiօ ||, ք. Մ||, Լսցմ. 8aէ., 1967: |Եո KհօոմՁմԵ6հ, KiէՅԵ al-ոaՏՁlik wa’l-ոaոՁlik (այսուհետն` |Եո KհօոմaմԵ6հ).-8ՕՃ, 6մiէiօ ||, ք. Մ|, Լսցմ. 8aէ., 1967. |Եո al-Բakiհ al-Ւaոaմհaոi, KiէՅԵ al-ԵօlմՁո (այսուհետն` |Եո al-Բakiհ).8ՕՃ, 6մiէiօ ||, ք. Մ, Լսցմ. 8aէ., 1967. “Է»Շ6ոքէa 6 KiէՅԵ al Kհaոaմj aսՇէօո6 Kսմaոa-iԵո Օja’քaո” (այսուհետն` էսdՅոՅ).-Ց-A, ediէiօ ||, ք. Մ|, Լսցd. ՑՅէ., 1967. “KiէՅԵ al-a’lՁk aոոaքîՏa aսՇէօո6 ՃԵû-Ճli Ճհոaմ-iԵո-Օոaո iԵո RօՏէ6հ” (այսուհետն` |Եո RօՏէ6հ).-8ՕՃ, 6մiէiօ ||, ք. Մ||, Լսցմ. 8aէ., 1967. ‫ ﺒﻴﺮﻮﺖ‬٩‫־‬١، ،‫( ﺘﺎﺮﻴﺦ اﻠﻄﺒﺮي‬այսուհետն` ‫)ﻄﺒﺮي‬: Ճl-Kսքi, KiէāԵ’l-քսէūհ (այսուհետն` al-Kսքi), |-Մ|||, Ւ/մ6ոaԵaմ, 1968-1975. ١٩٦٧ ،‫ ﺒﻴﺮﻮﺖ‬٩‫־‬١، ،‫ اﻠﻜﺎﻤﻞ ﻔﻲ اﻠﺘﺎﺮﻴﺦ‬،‫اﺒﻦ اﻻﺜﻴﺮ‬ (այսուհետն` ‫)اﺒﻦ اﻻﺜﻴﺮ‬: ՍaՇսէ’Տ Օ6օցոaքհiՏՇհ6Տ Մöոէ6ոԵսՇհ aսՏ մ6ո ՒaոմՏՇհոiքէ6ո 2ս 86ոliո, Տէ. Ք6է6ոՏԵօսոց սոմ ՔaոiՏ հ6ոaսՏց6ց6Ե6ո vօո Բ6ոմiոaոմ ՄüՏէ6ոք6lմ (այսուհետն` ՍaՇսէ), Լ6iք2iց, 1924 (iո Տ6ՇհՏ 8äոմ6ո). Տե՛ս ÑԾ6à811, Ã8186àԾ67 (այսուհետն` ÑԾ6à811), 8 17 6168à6, 1868818, ոԾàԾն7 6 611181Ծà666 Ã. ÑԾ6àԾà118ո6181, 1., 1964.

Միքայել Ասորու աշխատությունները2: Անհրաժեշտաբար օգտագործել ենք նան տարբեր պատմական, պատմաաշխարհագրական, ազգագրական ուսումնասիրություններ, ուղեգրություններ3:

Տե՛ս Ւսմūմ al-‛Ālaո, “Լհ6 ո6ցiօոՏ օք էհ6 wօոlմ”, Ճ Ք6ոՏiaո ց6օցոaքհ/ 372 Ճ.Ւ-982 Ճ.Օ. (այսուհետն` Ւսմūմ al-‛Ālaո), էոaոՏlaէ6մ aոմ 6»քlaiո6մ Ե/ Մ. ԽiոօոՏk/, Լօոմօո, 1937. Տե՛ս Միքայէլ Ասորի, Ժամանակագրութիւն (այսուհետն` Միքայել Ասորի), Երուսաղեմ, 1879: Տե՛ս Ս. Ջալալեանց, ճանապարհորդութիւն ի մեծն Հայաստան, մասն Բ, Տփխիս, 1858: Ղ. Ալիշան, Այրարատ, Վենետիկ, 1890, նույնի` Սիսական, Վենետիկ, 1893: Մ. Բարխուտարեանց, Աղուանից երկիր եւ դրացիք (Միջին Դաղստան), Թիֆլիս, 1893, նույնի` Արցախ, Բաքու, 1895: Հ. Հյուբշման, Հին Հայոց տեղւոյ անունները, թարգմ. Հ. Պիլէզիկճեան, Վիեննա, 1907: Ն. Ադոնց, Հայաստանը Հուստինիանոսի դարաշրջանում, թարգմ. ռուսերենից Ա. ն է. Խոնդկարյանների, Եր., 1987: Թ. Թորամանյան, Նյութեր հայկական ճարտարապետության պատմության, հատ. 1, Եր., 1942: Ս. Երեմյան, Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, Եր., 1963, նույնի` Լիպարիտ զորավարը ն նրա նախորդները,-«Ն. Մառի անվան կաբինետի աշխատություններ», Եր., 1947, թիվ 2, էջ 103-149, նույնի` «Աշխարհացոյցի» սկզբնական բնագրի վերականգնման փորձ,-«Պատմա-բանասիրական հանդես» (այսուհետն` «ՊԲՀ»), 1973, թիվ 2: Ս. Շլեպչյան, Արաբական Խալիֆաթի վարչական քաղաքականությունը Հայաստանում /7-9 դդ./, պատմ. գիտ. թեկնածուի գիտ. աստճանի հայցման ատենախոսություն, Եր., 1954: Ա. Ալպոյաճյան, Պատմական Հայաստանի սահմանները, Կահիրե, 1955: Ա. Մնացականյան, Աղվանից աշխարհի գրականության հարցերի շուրջը, Եր., 1966: Թ. Հակոբյան, Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն, Եր., 1984, նույնի` Սյունիքի թագավորությունը (պատմա-աշխարհագրական առումով), Եր., 1966: Թ. Հակոբյան ն ուրիշներ, Հայաստանի ն հարակից շրջանների տեղանունների բառարան (այսուհետն` ՀՀՇՏԲ), հ. 1, Եր., 1986, հ. 3, Եր., 1991: Տ. Մարության, Հայ դասական ճարտարապետության ակունքներում (Հայաստանի ն Վրաստանի վաղ միջնադարյան հուշարձաններ), Եր., 2003, նույնի` Հայ ճարտարապետության հուշարձաններ. Խորագույն Հայք, Եր., 1978: Բ. Հարությունյան, Մեծ Հայքի վարչա-քաղաքական բաժանման համակարգն ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, Եր., մաս Ա (Արնմտյան ն հարավային աշխարհներ), 2001: Պ. Մուրադեան, Կովկասեան մշակութային աշխարհը եւ Հայաստանը, պրակ Ա, Եր., 2008: Ա. Յակոբեան, Պատմա-աշխարհագրական եւ վիմագրագիտական հետազօտութիւններ (Արցախ եւ Ուտիք), Վիեննա-Երեւան, 2009: Ա. Եղիազարյան, Արաբական խալիֆայության Արմինիա վարչական շրջանը, Եր., 2010: И. Шопен, Новые заметки на древние истории Кавказа и его обитателей, Спб., 1866. Д. Пагирев, Алфавитный указатель к пятиверстной карте Кавказского края, Нальчик, 2007. 1. 1à66, Բà86à6ո668 168181108 1à68à167 6 18ոԾ108 1à6à66866.-«06680 6116ոո66 11 666÷816þ 1681811181 ո1ոԾà8à 1àո868167 Ք1ոո66», Ա 5, 88Ծ6186à8, 1922, նույնի` Аркаун, монгольское название »ристиан, в связи с вопросом об армяна» »алкедонита».“Византийский временник”, т. 2||, 1906, вып. 1-4, նույնի` Кавказский Культурный мир и Армения, «Հայագիտական մատենադարան», Եր., 1995: Н. Токарский, Архитектура Армении |Մ-2|Մ веков, Ер., 1961. Ш. Амиранашвили, История грузинского искусства, т. 1, М., 1950. З. Анчабадзе, Из истории средневековой Абхазии (Մ|-2Մ|| вв.), Сухуми, 1959. «ԲոԾ1667, 88186àԾ67 6 7Ծ1186àԾ67 /à88ոԾà1à 18-19 88.», à6668108 1àԾ866à60, 1., 1958. Â. 16116ո666, ԲոԾ1667 /868818à 6 Չ668à1à |2-2| 88., 1., 1963. А. Акопян, Албания-Алуанк в греко-латинских древнеармянских источниках, Е., 1987. “История Византии в трех томах”, т. ||, М., “Наука”, 1967. Ф. Успенский, История Византийской империи, т. 1, М., “Мысль”, 1996. Խ. Օհa2aոiaո, Ճոո6ոi6ո սոէ6ո մ6ո aոaԵiՏհՇհ6ո

Մեր ուսումնասիրության ընթացքում, ինչպես նան վերջինիս արդյունք հանդիսացող քարտեզները կազմելիս` Մեծ Հայքի սահմանների, վարչաքաղաքական բաժանման համակարգի, առնտրական ճանապարհների ու դրանց ուղղությունների, բնակավայրերի տեղադրության ն պատմաաշխարհագրական այլ հիմնահարցերի առումով մեծապես հիմնվել ենք Ս. Երեմյանի, Բ. Հարությունյանի ն այլոց հետազոտությունների արդյունքների վրա, որոնք հեղինակների կողմից ամբողջացվել ն ներկայացվել են առանձին քարտեզների տեսքով1: Ծավալուն է Հայ Բագրատունիների տերության ժամանակաշրջանի Հայաստանի ն այսրկովկասյան երկրների քաղաքական պատմության ուսումնասիրությունը: Հետազոտողներն իրենց աշխատանքներում որոշ տեսակետեր են հայտնել նան հիշյալ երկրների պատմական աշխարհագրությանը վերաբերող հարցերի մասին: Հայ Բագրատունիների տերության ժամանակաշրջանին վերաբերող ուսումնասիրությունները կարելի է բաժանել երկու խմբի: Առաջին խմբում դասում ենք այն աշխատությունները, որտեղ Հայ Բագրատունիների տերությունը քննության է առնված ընդհանրության մեջ, իսկ երկրորդ խմբում` այն ուսումնասիրությունները, որոնք նվիրված են Հայ Բագրատունիների տերության կազմի մեջ մտնող տարբեր իշխանությունների պատմության ուսումնասիրությանը: Առաջին խմբի մեջ պետք է դասել 2ՄIII դ. հետազոտող Մ. Չամչյանցին, որն իր եռահատոր «Պատմութիւն Հայոց»-ում անդրադարձել է Հայ Բագրատունիների թագավորության ժամանակաշրջանին2: Հեղինակն օգտագործել է հայկական սկզբնաղբյուրների հաղորդած տեղեկությունները` որոշ լրացումներ կատարելով բյուզանդական աղբյուրներից: Արաբների կողմից Հայաստանի նվաճմանը, արաբ վերաբնակիչնեհ6ոոՏՇհaքէ ԵiՏ 2սո ԷոՏէ6հսոց մ6Տ 8aցոaէiմ6ոո6iՇհ6Տ, ԽaոԵսոց, 1903. Լհ6 ՇaոԵոiմց6 հiՏէօո/ օք էհ6 8/2aոէiո6 Էոքiո6 Շ. 500-1492, ՇaոԵոiմց6 Սոiv6ոՏiէ/ Քո6ՏՏ, 2008 ն այլն: Տե՛ս Ս. Երեմյան, Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, քարտեզ, Եր., 1963 (համանուն աշխատությանը կից), նույնի` Հայաստանը ն հարնան երկրները 855-953 թթ., քարտեզ, Եր., 1976 (տե՛ս «Հայ ժողովրդի պատմություն», Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատ., հ. III, Եր., 1976), նույնի` Բագրատունիների թագավորությունը 9-11 դարերում, քարտեզ, Եր., 1987, նույնի` Հայաստանը |2-2| դարերում, քարտեզ, Եր., 1987 ն այլն, Թ. Հակոբյան, Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն (Եր., 1984) ն վերջինիս կից քարտեզներ, Բ. Հարությունյան, Հայաստանն ըստ «Աշխարհացոյց»-ի ն այլ աղբյուրների, Եր., 2001: Հեղինակի` խնդրո առարկա շրջանի մյուս քարտեզները տե՛ս Հայաստանի պատմության ատլասի Ա մասում (Եր., 2005): Տե՛ս նան R. Ւ6wՏ6ո, Ճոո6ոia: Ճ ՒiՏէօոiՇal ՃէlaՏ, ՇհiՇaցօ, Սոiv6ոՏiէ/ օք ՇհiՇaցօ Քո6ՏՏ, 2001 ն այլն: Օգտվել ենք բազմաթիվ այլ քարտեզներից, որոնց կանդրադառնանք հետազոտության ընթացքում: Տե՛ս Մ. Չամչեանց, Պատմութիւն Հայոց, հ. Բ, Եր., 1984:

րի հաստատմանը, արաբական տիրապետության դեմ հայ ժողովրդի ապստամբություններին, ինչպես նան Բագրատունիների տերության որոշ հիմնահարցերի անդրադարձել է Ղ. Ինճիճյանն իր «Հնախօսութիւն աշխարհագրական Հայաստանեայց աշխարհի» ն «Ստորագրութիւն հին Հայաստանեայց» աշխատությունների մեջ1: Հետաքրքրություն է ներկայացնում Ա. Գրենի «Բագրատունիների հարստությունը Հայաստանում» ուսումնասիրությունը2: Հեղինակը քննության է առել Հայ Բագրատունիների տերության ստեղծման, ինչպես նան արդեն տերության շրջանի մի շարք հարցեր ն հանգել էական եզրակացությունների, որոնք կարնոր նշանակություն ունեն Հայ Բագրատունիների տերության պատմության ուսումնասիրության համար: Ժ. Լորանը հատուկ ուշադրություն է դարձրել Հայ Բագրատունիների թագավորության ժամանակաշրջանի պատմությանը` հանգելով մի շարք կարնոր եզրակացությունների3: Հայ Բագրատունիների տերության ժամանակաշրջանի պատմությանն անդրադարձել է նան Լեոն4: Հեղինակը մանրամասնորեն քննության է առել այդ ժամանակաշրջանի քաղաքական պատմությունը: Հ. Մարկվարտը մանրամասնորեն անդրադարձել է Հայաստանի ն Վրաստանի Բագրատունիների ճյուղագրությանը` կատարելով կարնոր ճշգրտումներ5: Խնդրո առարկա ժամանակաշրջանի պատմաաշխարհագրական որոշ հիմնահարցերի վերաբերյալ արժեքավոր ուսումնասիրություններ է կատարել Հ. Մանանդյանը: Մեծ արժեք են ներկայացնում նրա կողմից Հայաստանն արտաքին աշխարհին կապող առնտրական ճանապարհների ուղղությունների պարզաբանումն ու կայարանների տեղադրությունը6: Բ. Առաքելյանը առանձին ուսումնասիրություն է նվիրել I2-2III դդ.

Տե՛ս Ղ. Ինճիճեան, Հնախօսութիւն աշխարհագրական Հայաստանեայց աշխարհի, Վենետիկ, 1835, հ. Ա-Գ, նույնի` Ստորագրութիւն հին Հայաստանեայց, Վենետիկ, 1822: Տե՛ս А. Грен, Династия Багратидов в Армении,-“Журнал министерства народного просвещения”, часть ՇՇ2Շ, С.-Петербург, 1893, ноябрь, էջ 52-139: Տե՛ս Ս. Լaսո6ոէ, Լ’Ճոո6ոi6 6ոէո6 8/2aոՇ6 6է l’|Տlaո մ6քսiՏ la Շօոզս6է6 aոaԵ6 jսՏզս’6ո (Nօսv6ll 6մiէiօո ո6vս6 6է ոiՏ6 à jօսո քaո Խ. Շaոaոմ), ԼiՏԵօոո6, 1980. Տե՛ս Լեո, Հայոց պատմություն, միջին դարեր,-Երկերի ժողովածու, հ. Բ, Եր., 1967: Տե՛ս Յ. Մարկուարտ, Հայ Բագրատունեաց ճիւղագրութիւնը, ծանօթութիւններով, գրեց պրոֆ. դկտ. Յ. Մարկուարտ, գերմաներէնէ թարգմանեց Հ.Մ. Հապոզեան, Վիեննա, 1913: Տե՛ս Հ. Մանանդյան, Հին Հայաստանի գլխավոր ճանապարհները ըստ Պնտինգերյան քարտեզի, Եր., 1936, նույնի` О торговле и городах Армении в связи с мировой торговлей древних времен (Մ в. до н. эры-2Մ в. н. эры), Ер., 1954 ն այլն:

Հայաստանի քաղաքներին ն արհեստներին1: Հ. Հարությունյանի «Հայաստանը I2-2I դարերում» աշխատությունը2 մի կարնոր փորձ էր Բագրատունիների թագավորության քաղաքական պատմության ուսումնասիրության ասպարեզում: Հեղինակը որոշ անդրադարձ է կատարել նան Հայոց թագավորության վարչաքաղաքական բաժանման համակարգին: Հայ Բագրատունիների տերության ժամանակաշրջանի ուսումնասիրության համար մեծ կարնորություն ունեն Հ. Բարթիկյանի «Հայ-բյուզանդական հետազոտությունները»3: Ուսումնասիրողը մանրամասնորեն անդրադարձել է բյուզանդական արքունիքում ն քաղաքականության մեջ հայերի խաղացած դերին, Բյուզանդիայում գործող հայկական նախարարական տների ներկայացուցիչներին, ինչպես նան խնդրո առարկա շրջանում հայ-բյուզանդական հարաբերություններին ն դրանց բնույթին, ինչպես նան այլ կարնոր հիմնահարցերի: Մեր ուսումնասիրության համար հետաքրքրություն են ներկայացնում Կ. Թումանովի աշխատությունները4: Մեծ է դրանց արժեքը հատկապես Հայ Բագրատունիների տերության քաղաքական պատմության ուսումնասիրության համար: Ա. Տեր-Ղնոնդյանն իր «Հայաստանը ն Արաբական խալիֆայությունը» աշխատության մեջ5 մանրամասնորեն անդրադարձել է Հայ Բագրատունիների տերության կազմավորմանը ն Աշոտ Ա ն Սմբատ Ա թագավորների գահակալության ժամանակաշրջանների պատմությանը` լայնորեն օգտագործելով հայկական, արաբական ն բյուզանդական սկզբնաղբյուրները: Բացի այդ, հեղինակը մանրամասնորեն անդրադարձել է Հայ Բագրատունիների տերության մեջ մտնող արաբական ամիրայությունների պատմությանը6: Խնդրո առարկա ժամանակա-

Տե՛ս Բ. Առաքելյան, Քաղաքները ն արհեստները Հայաստանում I2-2III դդ., հ 1, Եր., 1958: Տե՛ս Հ. Հարությունյան, Հայաստանը I2-2I դարերում, Եր., 1959: Տե՛ս Հ. Բարթիկյան, Հայ-բյուզանդական հետազոտություններ, հ. Ա, հայերեն հոդվածներ, Եր., 2002; հ. Բ, հոդվածներ օտար լեզուներով, Եր., 2002: Տե՛ս Շ. Լօսոaոօքք, Տէսմi6Տ iո ՇհոiՏէiaո ՇaսՇaՏiaո հiՏէօո/, Օ6օոց6էօwո Սոiv6ոՏiէ/ Քո6ՏՏ, 1963, նույնի` Խaոս6l մ6 ց6ո6alօցi6 6է մ6 Շհոօոօlօցi6 քօսո l’հiՏէօiո6 մ6 la ՇaսՇaՏi6 Շհո6էi6ոո6 (Ճոո6ոi6-Օ6օոցi6-ՃlԵaոi6), Rօո6, 1976, նույնի` Ճոո6ոia aոմ Օ6օոցia.-Լհ6 ՇaոԵոiմց6 Խ6մi6val ՒiՏէօո/, |Մ, Լհ6 8/2aոէiո6 Էոքiո6, |, Շհaքէ6ո 2|Մ, ՇaոԵոiմց6, 1966, էջ 593-637, նույնի` Լհ6 8aցոaէiմՏ օք |Ե6ոia քոօո էհ6 6iցհէ էօ էհ6 6l6v6ոէհ Շ6ոէսո/.-“Լ6 ԽսՏ6օո", Լ22|Մ, |մ6ո. Տէսմi6Տ, Լօսvaiո, 1961, էջ 435-499 ն այլն: Տե՛ս А. Тер-Гевондян, Ճ618167 6 Ճ6à8ո666 6à66ԾàԾ, Å6., 1977 ն այլն: Տե՛ս Ա. Տեր-Ղնոնդյան, Արաբական ամիրայությունները Բագրատունյաց Հայաստանում, Եր., 1965:

շրջանի մասին նա գրել է նան բազմաթիվ այլ ուսումնասիրություններ1: Հայ Բագրատունիների տերության քաղաքական կարգավիճակին, այդ տերության մեջ մտնող իշխանություններին ն թագավորություններին, ինչպես նան Հայոց տերության ն Բյուզանդիայի միջն հարաբերություններին մանրամասնորեն անդրադարձել է Կ. Յուզբաշյանը «Բագրատունյաց դարաշրջանի հայկական պետությունները ն Բյուզանդիան I2-2I դդ.» աշխատության մեջ2: Հայ Բագրատունիների տերության պատմության ուսումնասիրության համար արժեքավոր է Ռ. Մաթնոսյանի «Բագրատունյաց Հայաստանի պետական կառուցվածքն ու վարչական կարգը» աշխատությունը3: Հեղինակը քննության է առել Հայոց թագավորության պետական կառուցվածքը, հողատիրության ձները ն բնութագրել զարգացած ֆեոդալիզմի ժամանակաշրջանի վասալիտետը: Առավել հետաքրքրական է աշխատության այն հատվածը, որտեղ հեղինակն անդրադարձել է I2 դ. վերջին ն 2 դ. սկզբին Հայոց թագավորության պետական կառուցվածքին ն կառավարմանը, ինչպես նան «տերության» բնութագրմանը: Երկրորդ խմբի ուսումնասիրություններից Հայ Բագրատունիների տերության ժամանակաշրջանի ուսումնասիրության համար մեծ արժեք է ներկայացնում Ն. Ադոնցի «Բագրատունյաց փառքը» աշխատությունը4: Հեղինակն անդրադարձել է Հայ Բագրատունիների թագավորությանը, վեր հանել ն քննության առել բազմաթիվ հիմնախնդիրներ, ինչպիսիք են Բագրատունյաց թագավորության սահմանների, նրա կազմի մեջ մտնող թագավորությունների ն իշխանությունների կարգավիճակի հարցերը: Կարնոր են նան նշյալ ուսումնասիրության մեջ հեղինակի կողմից «Վրաց» Բագրատունիների ն Ծանարաց քորեպիսկոպոսության վերաբերյալ կատարած ծավալուն ուսումնասիրությունները: Վ. Վարդանյանն իր «Վասպուրականի Արծրունյաց թագավորությու1

Տե՛ս Ա. Տեր-Ղնոնդյան, Արաբական սահմանային ամրությունների գոտին (Սուղուր),-«ՊԲՀ», 1981, թիվ 2, էջ 134-149, նույնի` Դվին քաղաքի ժամանակագրությունը 911-րդ դարերում,-ՀՍՍՌ ԳԱ «Տեղեկագիր», 1957, թիվ 10, էջ 85-98, նույնի` Հայաստանի վարչական բաժանումները ըստ արաբ աշխարհագիրների,-ՀՍՍՌ ԳԱ «Տեղեկագիր», 1961, թիվ 5, էջ 63-72, նույնի` «Հայոց իշխան»-ը արաբական տիրապետության ժամանակաշրջանում,-«ՊԲՀ», 1964, թիվ 2, էջ 121-134, նույնի` Սասունի 749-752 թվականների անհայտ ապստամբությունը խալիֆայության դեմ,-«ՊԲՀ», 1971, թիվ 3, էջ 196-202 ն այլն: Տե՛ս К. Юзбашян, Армянские государства эпохи Багратидов и Византия |2-2| вв., М., 1988. Տե՛ս Ռ. Մաթնոսյան, Բագրատունյաց Հայաստանի պետական կառուցվածքն ու վարչական կարգը, Եր., 1990: Տե՛ս Ն. Ադոնց, Պատմական ուսումնասիրություններ, Փարիզ, 1948, նույնի` Երկեր, հ. Ա, Եր., 2006:

նը 908-1021 թթ.» աշխատության մեջ1 մեկ ծավալուն գլուխ է նվիրել Վասպուրականի իշխանության պատմությանը Հայ Բագրատունիների տերության ժամանակաշրջանում: Նա քննության է առել Վասպուրականի իշխանության ներսում տիրող վարչաքաղաքական իրավիճակը, Արծրունի իշխանների հարաբերություններն ինչպես Բագրատունիների, այնպես էլ Տարոնի ն Սյունյաց իշխանությունների հետ: Սյունիքի իշխանության պատմության ուսումնասիրությամբ զբաղվել է Հ. Ութմազյանը: Նրա «Սյունիքը I2-2 դարերում» աշխատությունը2 Սյունիքի խնդրո առարկա շրջանի պատմության ուսումնասիրության ամենահաջողված փորձերից է, որտեղ հեղինակը քննության է առել Սյունիքի քաղաքական պատմությունը, սոցիալ-տնտեսական հարաբերությունները ն վերլուծության ենթարկել Սյունյաց իշխանական տներն ու դրանց կառուցվածքը: Հայ Բագրատունիների տերության շրջանում Հայոց Արնելից կողմերի ն Աղվանքի վերաբերյալ կարնոր ուսումնասիրություններ է կատարել Ս. Բարխուդարյանը: Հեղինակն անդրադարձել է այդ շրջանի իշխանություններին, դրանց տոհմաբանությանը ն որոշ ազգագրական խնդիրների3: Տարոնի Բագրատունիների ն ընդհանրապես Բագրատունիների թագավորության պատմության ուսումնասիրության համար կարնոր նշանակություն ունի Գ. Գրիգորյանի «Տարոնի Բագրատունիների ֆեոդալական իշխանությունը I2-2 դարերում» աշխատությունը4: Հեղինակը մանրամասն անդրադարձել է Տարոնի Բագրատունիների պատմությանը, Տարոնի իշխանության սահմաններին, Բագրատունիների ճյուղագրությանը ն ավագ ճյուղի հետ նրանց ունեցած հարաբերություններին: Բ. Ուլուբաբյանը քննության է առել Հայոց Արնելից կողմերի հին ն միջին դարերի պատմության հիմնահարցերը, ուսումնասիրել Խաչենի իշխանության 2-2IՄ դդ. պատմության ն պատմական աշխարհագրու-

Տե՛ս Վ. Վարդանյան, Վասպուրականի Արծրունյաց թագավորությունը 9081021 թթ., Եր., 1969: Տե՛ս Հ. Ութմազյան, Սյունիքը I2-2 դարերում, Եր., 1958: Տե՛ս С. Бархударян, Страницы из истории Арцаха и армяно-албанских отношений, Ер., 2011: Աշխատությունը հանդիսանում է Հայոց Արնելից կողմերի իշխանությունների ն Աղվանքի վերաբերյալ հեղինակի աշխատությունների հանրագումարը: Տե՛ս Գ. Գրիգորյան, Տարոնի Բագրատունիների ֆեոդալական իշխանությունը I2-2 դարերում, Եր., 1983:

թյան մի շարք կարնոր խնդիրներ1: Աղվանից աշխարհի պատմության հնագույն շրջանից մինչն I2 դ. ընկած շրջանի պատմությանն է նվիրված Հ. Սվազյանի «Աղվանից աշխարհի պատմություն (հնագույն շրջանից-ՄIII դարը ներառյալ)» աշխատությունը2: Հեղինակը քննության է ենթարկել «Ալբանիա», «Աղուանք» ն «Առան» տեղանունները, անդրադարձել Աղվանից աշխարհի սահմաններին, էթնիկ կազմին ն ուսումնասիրել Աղվանից աշխարհի պատմությունը մինչն I2 դ.` վեր հանելով ն քննարկելով բազմաթիվ խնդրահարույց հիմնահարցեր: Կախեթի իշխանության պատմությանը, պատմաաշխարհագրական խնդիրներին ն Հայաստանի հետ Կախեթի իշխանների ունեցած հարաբերություններին է նվիրված Հ. Մկրտումյանի «Կախեթի վրացական ֆեոդալական իշխանությունը ՄIII-2I դդ. ն նրա կապերը Հայաստանի հետ» աշխատությունը3: Հեղինակը քննության է առել նան Կախեթի իշխանության ն Հայ Բագրատունիների տերության հարաբերությունները: Խնդրո առարկա ժամանակաշրջանի վերաբերյալ աշխատություններ են հրատարակվել նան Ադրբեջանում: Զ. Բունիաթովը, չնայած, որ օգտագործել է արաբական ն հայկական սկզբնաղբյուրները, դիմել է կեղծարարության ու պատմության նենգափոխման4: Բունիաթովական դպրոցի հայտնի ներկայացուցիչ է Ֆ. Մամեդովան5: Ներկայումս ադրբեջանական պատմագրությունը սկսել է զարգացնել հակագիտական մի «տեսություն», ըստ որի` ներկայիս Հայաստանի Հանրապետության տարածքն Արնմտյան Ադրբեջանն է, իսկ հայերն Այսրկովկասում հայտնվել են 2I2 դ. սկզբին6: Վրաստանում հրատարակված աշխատություններից խնդրո առարկա շրջանի պատմության ն պատմական աշխարհագրության ուսումնասիրության համար հետաքրքրություն են ներկայացնում Մ. Լորդկիպա1

Տե՛ս Բ. Ուլուբաբյան, Դրվագներ Հայոց արնելից կողմանց պատմության, Եր., 1981, նույնի` Խաչենի իշխանությունը 2-2ՄI դարերում, Եր., 1975 ն այլն: Տե՛ս Հ. Սվազյան, Աղվանից աշխարհի պատմություն (հնագույն շրջանից-ՄIII դարը ներառյալ), Ե., 2006: Տե՛ս նան Г. Свазян, История страны Алуанк (с древнейших времен по Մ||| век), Ер., 2009. Տե՛ս Ã. 166Ծ6171, Ã66661ո618 Ծ818à6ն118 617æ8ոԾ81 Բà68Ծ6 8 Մ|||-2|88. 6 881 86à6111Ծ11ù8167 ո Ճ6181686, Å6., 1983. Տե՛ս 6. Բ6167Ծ18, Ճ6868à68æà1 8 Մ||-|2 88., Բà66, 1965. Տե՛ս Ф. Мамедова, Политическая история и историческая география Кавказской Албании (||| в. до н.э.-Մ||| в. н.э.), Баку, 1986. Տե՛ս М. Исмаил, История Азербайджана (краткий обзор с древнейших времен до 1920г.), Баку, 1995. “Историческая география Западного Азербайджана”, составитель С. Асадов, Баку, 1998. С. Асадов, Миф о “Великой Армении”, Баку, 1999. “Исторические факты о Карабахе”, Баку, 2009 ն այլն:

նիձեի, Ա. Բոգվերաձեի ն Դ. Մուսխելիշվիլիի հետազոտությունները1: Սակայն Հայաստանի, Աբխազաց ն Աղվանից թագավորությունների ն Կղարջքի կուրապաղատության պատմության ու պատմական աշխարհագրության խնդիրների հետ կապված` վրացական հեղինակներից ոմանք դիմել են պատմական փաստերի նենգափոխման2: Վիրքի` խնդրո առարկա ժամանակաշրջանի պատմության վերաբերյալ արժեքավոր ուսումնասիրություններ են կատարել Մ. Բրոսսեն3 ն Ն. Մառը4:

Տե՛ս 1. Է168661à16868, Â161661188168 11806 Ծ818à6ն106 81ո68à6ոԾ8, Ճ. Բ18886à868, Քà118Ծ818à6ն108 Ã66661ո668 81ո68à6ոԾ8à 8 Մ|-Մ||| 88., /. 16ո686608666, ԲոԾ166÷8ո6à7 88186àԾ67 Ã66666 |Մ-2 88., ն այլն,-“1÷8666 6ոԾ1666 Ã66666”, Ծ. ||, Тб., 1988. Տե՛ս И. Чавчавадзе, Армянские ученые и вопиющие камни, Тифлис, 1902. С. Джанашиа, Об одном примере искажения исторической правды. По поводу книги Н. Токарского “Ар»итектура древней Армении”, Тб., 1947. Е. Такайшвили, Ар»еологическая экспедиция 1917-го года в южные провинции Грузии, Тб., 1952. В. Беридзе, Место памятников Тао-Кларджети в истории грузинской ар»итектуры, Тб., 1981, "Очерки из истории Грузии, Абхазия (с древнейших времен до наших дней)", Тб., 2009, “Некоторые вопросы истории Грузии в армянской историографии”, сборник статей, Тб., 2009, Մ. ՏilօցՅԽՅ, Բ. ՏհeոցeliՅ, ԼՅօ-KlՅոdjeէi, ԼԵ., 2006 ն այլն: Տե՛ս М. 8ոօՏՏ6է, ՒiՏէօiո6 մ6 la Օ6օոցi6, |, Տէ.-Ք6է6ոՏԵօսոց, 1849, նույնի` R6vս6 մ6Տ aոէiզսiէ6Տ ց6օոցi6ոո6Տ, 8սll6է. ՏՇi6ոէiք. N3 (Մ, ք. 3, Տէ.-Ք6է6ոՏԵօսոց, 1839) ն այլն: Տե՛ս Н. Марр, История Грузии (Культурно-исторический набросок), по поводу слова прот. И. Восторгова о грузинском народе,-"К грузинскому вопросу", N 1, Спб., 1906.

ԳԼՈՒԽ ԱՌԱՋԻՆ

ՀԱՅ ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻՆԵՐԻ ՏԵՐՈՒԹՅԱՆ ԿԱԶՄԱՎՈՐՈՒՄԸ,

ՍԱՀՄԱՆՆԵՐԸ ԵՎ ՏԱՐԱԾՔԸ

1.1. Հայաստանի ն այսրկովկասյան երկրների վարչաքաղաքական իրավիճակն արաբական տիրապետության ժամանակաշրջանում: Արաբական տիրապետության ժամանակաշրջանում Հայաստանում ն այսրկովկասյան երկրներում տիրող վարչաքաղաքական իրավիճակը զգալի ազդեցություն էր թողել Հայ Բագրատունիների տերության վարչաքաղաքական բաժանման համակարգի ձնավորման վրա: 700 թ. նվաճելով Հայաստանի մեծ մասն ու այսրկովկասյան երկրները` արաբները կազմավորեցին Արմինիա անունը կրող վարչական միավորը1: Վերջինս ընդգրկում էր Մեծ Հայքի մեծ մասն ու այսրկովկասյան երկրները ն բաղկացած էր չորս մասից, որոնք կոչվում էին Առաջին, Երկրորդ, Երրորդ ն Չորրորդ Արմինիաներ2: Առաջին Արմինիայի մեջ էին մտնում Սյունիքը3, Հայոց Արնելից կողմերի երկու աշխարհները` Արցախը ն Ուտիքը (արաբական աղբյուրներում` Առան)4` Պարտավ ն Բայլական5 քաղաքներով, Աղվանքը ն Կուր

Տե՛ս А. Тер-Гевондян, Армения и Арабский Халифат, Ер., 1977, էջ 73-74: Արաբների կողմից Հայաստանի նվաճման թվականի մասին տե՛ս Ա. Եղիազարյան, Արաբների կողմից Հայաստանի նվաճման թվականի շուրջ,-«Բանբեր Երնանի համալսարանի» (այսուհետն` «ԲԵՀ»), 2008, թիվ 1, էջ 157-164: Տե՛ս IԵո KհօոdՅdԵeհ, էջ 122, IԵո Յl-ԲՅkiհ, էջ 290-291, ‫ﺒﻼﺬﺮي‬, I, էջ 231, ՍՅօսէ, I, էջ 219-220: Սյունիքը նախքան 571 թ. ապստամբությունն առանձնացվել էր Հայոց մարզպանությունից ու միացվել Ատրպատականի աշխարհագրին (տե՛ս Սեբեոս, էջ 67-68): Սակայն, Հայոց իշխան Համազասպ Մամիկոնյանը (655-662) կարողացավ այն կրկին միացնել Հայոց իշխանությանը (անդ, էջ 175): Արաբները ՄIII դ. սկզբին Սյունիքը մտցրեցին Առաջին Արմինիայի մեջ, ամենայն հավանականությամբ, հետապնդելով այն նույն նպատակը, ինչ Սասանյանները: Նրանք ցանկանում էին թուլացնել Հայաստանը` նրա տարբեր հատվածների միջն առաջացնելով արհեստական անջրպետներ: Առան տեղանունը վերաբերում էր Սասանյանների տիրապետության շրջանում Աղվանից մարզպանության մեջ մտցված Մեծ Հայքի երկու աշխարհներին` Արցախին ն Ուտիքին (տե՛ս IԵո KհօոdՅdԵeհ, էջ 121, ՍՅօսէ, I, էջ 183-184): Բայլականը գտնվում էր Պարտավից հարավ ն համապատասխանում այժմ Օրենկալա կոչվող ավերակներին (տե՛ս Բ. 068886, 1÷8666 11 6ոԾ1666 6 666նԾ668 Բà86à6ո616 Ճ68à166 (|Մ8. 81 1. 7.-Մ||8. 1. 7.), 1.-Է., 1959, էջ 265-266):

գետի ստորին հոսանքի ու Դարբանդի միջն տարածվող մերձկասպյան երկրամասերը (Բազկան, Խայզան, Շիրվան, Մազքութք, Դարբանդ ն այլն)1: Առաջին Արմինիայի մեջ էին մտնում նան Սարիր (Անդյան ն Ավարյան Կոյսու գետերի ավազաններում)2 ու Աբխազ (ներկայիս Ադրբեջանի Հանրապետության Դիվիչիի շրջանում)3 կոչվող թագավորությունները, ինչպես նան Լփինքը (Լիբան, Լիրան), Թավասպարքը (Թաբասարան), Լեկքը ն այլ երկրամասեր4: Երկրորդ Արմինիան ընդգրկում էր Գուգարքը, Վիրքը, Կախեթը, Ծանարքը ն Դիդոյքը5, Երրորդ Արմինիան` Այրարատը, Վասպուրականը ն Տայքը, իսկ Չորրորդ Արմինիան` Ծոփքի ն Բարձր Հայքի արնելյան գավառները, Սասունն6 ու Աղձնիքի որոշ հյուսիսային գավառներ ն Տուրուբերանը7: Արմինիայի սահմանը հյուսիսում կազմում էր խազարների հետ պատերազմներում ձնավորված հյուսիսային սահմանային ամրությունների գոտին` Դարբանդից մինչն Դարիալի կիրճ, իսկ արնելքում` Կասպից ծովի արնմտյան ափագիծը: Հարավում Արմինիայի սահմանագիծն Ատրպատականի ոստիկանության հետ անցնում էր Երասխ գետով, իսկ ավելի արնմուտք` Արմինիայի կազմում ներառնված էին Վասպուրականի արնելյան գավառները, Մոկքը, ն Պարսկահայքի, Կորճայքի ն Աղձնիքի հյուսիսային գավառները: Արմինիայի արնմտյան սահմանը կազմում էր արաբա-բյուզանդական սահմանային ամրությունների գոտին,

Տե՛ս IԵո KհօոdՅdԵeհ, էջ 122, IԵո Յl-ԲՅkiհ, էջ 290-291, ‫ﺒﻼﺬﺮي‬, I, էջ 231, ՍՅօսէ, I, էջ 219-220: Տե՛ս Ա. Եղիազարյան, Արաբական աղբյուրների Սարիրի թագավորությունը,«Գիտության գլոբուս», 2004, հ. 4, էջ 99-106: Տե՛ս Ա. Եղիազարյան, Արաբական աղբյուրների Աբխազ թագավորությունը,«Լրաբեր (հաս. գիտ.)», 2005, թիվ 2, էջ 218-226: Տե՛ս Ա. Եղիազարյան, Արաբական խալիֆայության Արմինիա վարչական շրջանը, Եր., 2010, էջ 34-55: Անդ, էջ 55-63: Դիդոյները բնակվում են Անդյան Կոյսու գետի ակունքների շրջանում (տե՛ս Ս. Երեմյան, Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, էջ 49): Չորրորդ Արմինիան սահմանակցում էր Ջազիրա ոստիկանության Դիար Բաքր երկրամասին, որի կազմում ընդգրկված էր Մեծ Հայքի Աղձնիք աշխարհի մեծ մասը: Սասունի 749-752 թթ. ապստամբությունն այն նշանակությունն ունեցավ, որ Սասունն աստիճանաբար առանձնացավ Ջազիրայից ու միացավ Արմինիա ոստիկանությանը (տե՛ս Ա. ՏերՂնոնդյան, Սասունի 749-752 թվականների անհայտ ապստամբությունը խալիֆայության դեմ,-«ՊԲՀ», 1971, թիվ 3, էջ 196-202): Հավանորեն, Արմինիայի մեջ Սասունի հետ միասին մտել էին Արզնն ու Բաղեշը (տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 172, ‫اﺒﻦ اﻻﺜﻴﺮ‬, Մ, էջ 288289, ՍaՇսէ, I, էջ 205, 526, ‫ﺒﻼﺬﺮي‬, I, էջ 248, ‫ﻄﺒﺮي‬, ՄI, էջ 45): Դատելով բնաշխարհագրական պայմաններից` Արմինիայի մեջ էին մտնելու նան Սասունի, Արզն քաղաքի ն Մոկքի միջն գտնվող Աղձնիքի լեռնային գավառները` Կեթիկը, Տատիկը, Ազնվաց ձորը, Երխեթքը ն Գզեղխը: Տե՛ս |Եո KհօոմaմԵ6հ, էջ 122, |Եո al-Բakiհ, էջ 290-291, ‫ﺒﻼﺬﺮي‬, I, էջ 231, ՍaՇսէ, |, էջ 219-220:

որի` Արմինիային հարնան շրջանում ընդգրկված էին Մեծ ն Փոքր Հայքերի մերձեփրատյան գավառները: Ավելի հյուսիս` Արմինիայի սահմանը Բյուզանդիայի հետ անցնում էր Պարխարյան ն Մոսքական, իսկ Աբխազաց թագավորության1 հետ` Լիխի լեռնաշղթաների ջրբաժաններով2: Դեռնս Հայաստան ն այսրկովկասյան երկրներ կատարած իրենց առաջին արշավանքների ժամանակ (641 թ., 647 թ., 654 թ., 655 թ. ն այլն)3 արաբները հստակ պատկերացում էին կազմել տարածաշրջանում ուժերի հարաբերակցության մասին: Հայաստանը, չնայած որ նրանից անջատվել էին նրա ծայրամասային շրջանները, իրենից ազդեցիկ քաղաքական ուժ էր ներկայացնում, իսկ հայ ժողովուրդը, չնայած օտար իշխողների կողմից նրա տարբեր հատվածների միջն առաջացրած արհեստական անջրպետներին, տարածաշրջանի բնակչության ամենամիատարր ն մեծաթիվ հատվածն էր: Այդ իսկ պատճառով արաբական տիրապետության ժամանակաշրջանում Հայոց իշխանը գերագահ դիրք էր ստացել Այսրկովկասում, իսկ Հայաստանի մեծ մասն ու այսրկովկասյան երկրներն ընդգրկող վարչական միավորը կոչվում էր Արմինիա: Արաբներն իրենց առաջին արշավանքների ժամանակ Հայոց իշխաններ Թեոդորոս Ռշտունու ն Գրիգոր Մամիկոնյանի իշխանությունը ճանաչեցին ողջ Այսրկովկասի վրա: Ըստ Սեբեոսի` Մուավիան Թեոդորոս Ռշտունուն «իշխանութիւն ետ զՀայս ն զՎիրս ն զԱղուանս ն զՍիւնիս, մինչն ցԿապկոհ ն ցՊահակն ճորայ: Եւ նորա պայման էր եդեալ նմա` ածել զերկիրն զայն ի ծառայութիւն»4: Համաձայն Ասողիկի` Ասորիքի ն Հյուսիսային Միջագետքի արաբ կառավարիչ Մուավիան իր

Պետք է նշել, որ Հովհաննես Դրասխանակերտցին Աբխազաց թագավորությունն անվանում է Եգերաց թագավորություն, ըստ երնույթին, այն պատճառով, որ Աբխազաց թագավորության մեջ եգերացիները (մենգրելներ) զգալի դերակատարություն ունեին: Հայտնի է, որ ՄIII դ. վերջին հիմնված Աբխազաց թագավորությունը տարածքային առումով բաղկացած էր Աբխազքից ն Եգերքից, իսկ թագավորը կոչվում էր «Աբխազաց թագավոր» (տե՛ս ”Матиане Картлиса”, էջ 28): Ելնելով այդ իրողությունից, մենք այսուհետ այն կկոչենք Աբխազաց թագավորություն: Տե՛ս Ա. Եղիազարյան, Արաբական խալիֆայության Արմինիա վարչական շրջանը, էջ 86-87: Տե՛ս Հ. Մանանդյան, Երկեր, հ. Բ, մաս Ա, Եր., 1978, էջ 522-536, Ստ. ՄելիքԲախշյան, Դիտողություններ արաբների՝ Հայաստան կատարած առաջին արշավանքների մասին,-«ՊԲՀ», 1964, թիվ 3, էջ 84-90, է. Դանիելյան, 647 թ. արաբական արշավանքը Հայաստան,-«ՊԲՀ», 1982, թիվ 2, էջ 106-116, Ա. Եղիազարյան, Արաբների արշավանքը Ատրպատականի վրայով դեպի Հայաստան,-ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետի «Տարեգիրք», Եր., 2005, էջ 88-98, նույնի` Հաբիբ իբն Մասլամայի ն Սալման իբն Ռաբիայի արշավանքները Հայաստան ն այսրկովկասյան երկրներ,-«Լրաբեր (հաս. գիտ.)», 2008, թիվ 2, էջ 68-77: Տե՛ս Սեբեոս, էջ 169:

իշխանության երկրորդ տարում` 662 թ., Գրիգոր Մամիկոնյանին նշանակեց Հայոց ու Վրաց իշխան ն ուղարկեց Հայաստան1: Ղնոնդի հաղորդումներից կարելի է բխեցնել, որ Գրիգոր Մամիկոնյանի իշխանությունն արաբների կողմից ճանաչվել էր այն սահմանների վրա, ինչ Թեոդորոս Ռշտունու իշխանությունը, այսինքն` նան այսրկովկասյան երկրների վրա: Պատմիչը հաղորդում է, որ Գրիգոր Մամիկոնյանի իշխանության վերջում, «ի ժամանակի պատերազմին, որ ի մէջ Տաճկաց` դադարեցին ի հարկատուութենէ նոցա Հայք, Վիրք, Աղուանք, ծառայեալ նոցա ամս Լ»2: Պատմիչների հաղորդումներից հետնում է, որ Հայաստանը ն այսրկովկասյան երկրները, որոնք ղեկավարվում էին Հայոց ն Վրաց իշխան Գրիգոր Մամիկոնյանի կողմից3, գործում էին համատեղ. նրանք թե՛ հարկատվական պարտականությունն էին ստանձնել ու կատարում միասին ն թե՛ միասին հրաժարվեցին այդ պարտականությունից: 1.2. Հայ Բագրատունիների տերության կազմավորումը: ՄIII դ. վերջերից Հայոց իշխանի պաշտոնը սկսեցին զբաղեցնել միայն Բագրատունիները: Աշոտ Մսակերի (802-8264) իշխանության տարիներից սկսած Բագրատունիները կարողացան այնքան ընդարձակել սեփական տիրույթները, որ Հայաստանում ն այսրկովկասյան երկրներում հասան առաջնակարգ դիրքի5: Նշված իրադարձությունները զարգացան հետնյալ կերպ: Հայոց իշխան Աշոտ Մսակերը շրջահայաց քաղաքական գործիչ էր ն, փոխանակ բացահայտորեն Խալիֆայության դեմ դուրս գալու, առանց ավելորդ աղմուկի իր տիրույթներին կցեց տարբեր նախարարական տոհմերի պատկանող տարածքները: Խնդիրն այն է, որ 774-775 թթ. արաբական տիրապետության դեմ Հայոց ապստամբությունից հետո քաղաքական ասպարեզից հեռացան մի շարք խոշոր նախարարական տներ, այդ թվում` Կամսարականները, իսկ Մամիկոնյանները կորցրեցին նախկին կշիռը: Աշոտ Բագրատունին կարողացավ տիրել վերջիններին

Տե՛ս Ղնոնդ, էջ 14, Ասողիկ, էջ 122: Ղնոնդ, էջ 15: «Հայոց ն Վրաց իշխան»-ը պետք է հասկանալ որպես Հայաստանի ու Այսրկովկասի հայադավանների ն վրացադավանների իշխան: Այս մասին մանրամասնորեն կխոսվի ստորն: Կ. Յուզբաշյանի ճշտգրտման համաձայն` Աշոտ Մսակերի իշխանության շրջանը սկիզբ է առնում ոչ թե 804 թ., ինչպես ընդունված է կարծել (տե՛ս А. Тер-Гевондян, նշվ. աշխ., էջ 126), այլ 802 թ. (տե՛ս К. Юзбашян, Армянские государства эпо»и Багратидов и Византия |2-2| вв., М., 1988, էջ 54): Տե՛ս А. Тер-Гевондян, նշվ. աշխ., էջ 182:

պատկանող Տարոնին ու Տայքին ն Կամսարականներին պատկանող Շիրակին ու Աշոցքին1: Բացի այդ, նա գնեց Կամսարականներին պատկանող Արշարունիք գավառը, որից հետո Բագրատունիների նստավայրը Դարյունքից տեղափոխեց այնտեղ2: Իր այս քաղաքականության իրականացման ճանապարհին թե՛ Տարոնում ն թե՛ Արշարունիքում Աշոտ Մսակերը բախվից արաբ Ջահապի հետ, որն ամուսնացած լինելով 775 թ. Արձնիի ճակատամարտում զոհված Մուշեղ Մամիկոնյանի դստեր հետ` նույնպես հավակնություններ ուներ այդ տարածքների նկատմամբ: Բագրատունիները հաղթեցին այդ պայքարում ու տիրեցին հիշյալ ն մի շարք այլ շրջաններին3: Արաբ պատմիչները մեկ կապակցության մեջ են հիշատակում Շիրակն ու Տայքը (Սիրաջ-Թայր)4, որը, հավանաբար, պայմանավորված է դրանց` Բագրատունիներին պատկանելու փաստով: Ն. Ադոնցը հավանական է համարում, որ Աշոտ Մսակերին հաջողվել է տիրել նան Մոկքին, քանի որ նա I2 դ. սկզբներին Մոկքի իշխան եղած Սահակին նույնացնում է Աշոտ Մսակերի որդի Սահակի հետ5: Փաստորեն, Բագրատունյաց վերելքի սկիզբը դրել է Հայոց իշխան Աշոտ Մսակեր Բագրատունին: Նրա գործունեության ճշգրիտ գնահատականը տվել է Ն. Ադոնցը: Ըստ մեծանուն հայագետի` «Աշոտ Մսակերն էր այն մեծ անձը, որ իր եղբոր` Շապուհի հետ հանեց երկիրը վհատ ն լքված վիճակից ն մեծագործ հիմնադիրը եղավ նոր ն լուսավոր շրջանի»6: Հարկ է նշել, որ Բագրատունյաց վերելքով մեծապես պայմանավորված էր Հայաստանի քաղաքական անկախության վերականգնման գործընթացը: Բագրատունիների հետագա հզորացումը կապված է Աշոտ Մսակերի որդի Բագարատի (Հայոց իշխան 826-851 թթ.) անվան հետ, որը դեռնս Աշոտ Մսակերի իշխանության շրջանում հաստատվել էր Տարոնում: Հենց այդ շրջանում առաջանում են Բագրատունիների երկու ճյուղեր` Շիրակի ն Տարոնի: Բագարատը քաղաքական թատերաբեմում հայտնվեց Խալիֆայության համար անչափ դժվար պայմաններում: Բա1

Տե՛ս Վարդան վարդապետ, էջ 83, Ասողիկ, էջ 106: Տե՛ս Ասողիկ, էջ 106: Տե՛ս Վարդան վարդապետ, էջ 83-84: Տե՛ս |Եո էհօօdՅdԵeհ, էջ 122, |Եո Յ--ԲՅսiհ, էջ 290-291, ‫ﺒﻼﺬﺮي‬, I, էջ 231, ՍakսԵi, էջ 364 ն այլն: Տե՛ս նան Խալաթյանց Բ., «Արաբացի մատենագրեր Հայաստանի մասին», Վիեննա, 1919, էջ 27, ծանոթ. 3, Ս. Շլեպչյան, նշվ. աշխ., էջ 54, 64, ծանոթ. 4 ն А. ТерГевондян, նշվ. աշխ., էջ 42: Տե՛ս Ն. Ադոնց, Երկեր, հ. Ա, էջ 453-455: Անդ, էջ 447:

բեկի ապստամբությունից ն այլ ելույթներից ցնցվող հսկա կայսրությունը սկսում է ծայրամասերում իշխանությունը պահելու գործում հույսը կապել տեղերի հզոր իշխանական տների հետ: Այս պայմաններում 830ական թթ. Հայոց իշխան Բագարատը խալիֆայից ստանում է իշխանաց իշխանի (բաթրիկ ալ-բաթարիկա) պաշտոնը1: Հայտնի է, որ պարսկաբյուզանդական ն արաբական տիրապետության ժամանակաշրջանում գոյություն ուներ Հայոց իշխանի ինստիտուտը2: Արաբական մատենագրության մեջ այն կոչվում է «բաթրիկ ալ-Արմանի»3: Ինչպես տեսանք, արաբները Հայոց իշխաններից Թեոդորոս Ռշտունու գերիշխանության տակ դրեցին Հայաստանը ն այսրկովկասյան երկրները, իսկ Գրիգոր Մամիկոնյանին` ճանաչեցին Հայոց ն Վրաց իշխան: Գրիգոր Մամիկոնյանից հետո մինչն Բագարատ Բագրատունու իշխանության շրջանը Հայոց իշխանները կոչվում էին լոկ «իշխան Հայոց»: Դատելով վերոհիշյալից` Հայոց իշխանին իշխանաց իշխան ճանաչելը նշանակում էր, որ Խալիֆայությունը նրան ճանաչել է որպես Հայաստանի ու Այսրկովկասի հայադավանների ն վրացադավանների իշխանաց իշխան: Մեր տեսակետը հաստատվում է նան նրանով, որ ըստ Ասողիկի` Աշոտ Բագրատունին «նախ քան զթագաւորութիւնն երեսնամեայ ժամանակօք իշխան ն իշխանաց իշխան եղեալ Հայոց ն Վրաց»4: Թերնս պատմիչի վկայությունից կարելի է բխեցնել, որ Աշոտ Բագրատունին սկզբում եղել է Հայոց իշխան, իսկ այնուհետն` Հայոց ն Վրաց իշխանաց իշխան, ընդ որում, «իշխանաց իշխան Հայոց ն Վրաց» արտահայտությունը, ամենայն հավանականությամբ, վերաբերում է ոչ միայն Հայաստանին ն Վիրքին, այլ, ընդհանուր առմամբ, Արմինիա ոստիկանության մեջ ապրող հայադավաններին (Հայաստան ն Աղվանք) ն վրացադավաններին (Վիրք ն հարնան որոշ շրջաններ): Ուշագրավ է նան այն, որ հայ մատենագիրները հավաստում են, որ Սմբատ Ա-ի, ինչպես ն նրա հոր ու նախորդի` Աշոտ թագավորի, իշխանության տակ էին գտնվում թե՛ Վիրքը ն թե՛ Աղվանքը, սակայն Հայոց թագավորին նրանք կոչում են

Տե՛ս ‫ﻄﺒﺮي‬, Մ|, էջ 288: Պահպանվել է Հովհաննեսի ավետարանի մի մեկնություն, որի նախաբանում Բագարատ Բագրատունին կոչվում է «պետ իշխանաց» (տե՛ս Н. Марр, Аркаун, монгольское название христиан, в связи с вопросом об армянах-халкедонитах,-Н. Марр, Кавказский Культурный мир и Армения, «Հայագիտական մատենադարան», Եր., 1995, էջ 220): Տե՛ս Ա. Տեր-Ղնոնդյան, «Հայոց իշխան»-ը արաբական տիրապետության ժամանակաշրջանում,-«ՊԲՀ», 1964, թիվ 2, էջ 121-134: Տե՛ս Ա. Տեր-Ղնոնդյան, Հայոց իշխան տիտղոսի ծագումը ն Հայոց տերությունը ՄII դարում,-Ա. Տեր-Ղնոնդյան, Հոդվածների ժողովածու, Եր., 2003, էջ 190-196: Տե՛ս Ասողիկ, էջ 158:

«թագաւոր Հայոց եւ Վրաց»1: Անկասկած, «թագաւոր Հայոց եւ Վրաց» ասելով` հայ պատմիչները նկատի ունեն Հայոց թագավորի` հայադավանների ն վրացադավանների վրա թագավորելը, իսկ Աղվանքի բնակչությունը հայադավան էր, ուստի` չի հիշատակվում: 838 թ. իշխանաց իշխան Բագարատ Բագրատունին մասնակցեց արաբների հաղթական արշավանքին դեպի Անկյուրա ն Ամորի: Հայ իշխաններից այդ արշավանքին մասնակցում էր նան Վասպուրականի Աշոտ իշխանը2: Դրանից հետո Բագարատ Բագրատունին իրեն այնքան վստահ էր զգում, որ խալիֆայից նույնիսկ պահանջում էր Արմինիայի ոստիկանի լիազորությունները3: Ի վերջո, հարաբերությունները սրվեցին Արմինիայի ոստիկանի ն իշխանաց իշխանի միջն, որը, ըստ Բալազուրիի` արհամարհում էր ոստիկանին ն Խալիֆայության մյուս պաշտոնյաներին4: Այս ամենի պատճառով ոստիկանը նրան գերեվարեց, սակայն ինքն էլ սպանվեց նրա ապստամբած լեռնական հպատակների` սասունցիների կողմից5: Անանուն Զրուցագիրը պահպանել է մի տեղեկություն, որ չնայած հակասական է, արտացոլում է Հայաստանում այդ շրջանում տիրող իրավիճակը. «ապայ հակառակութիւն եղն տանն Հայոց, զի ոչ կամեցան զտէրութիւն տան Մանաճի ն բաժանեցին զաշխարհս Հայոց ի մէջ Բաքրատունեաց ն ի մէջ Արծրունեաց, ն կալեալ ի բաժին զաշխարհն Հայոց` զհիւսիսոյ դեհն տունն Բաքրատունեաց, որ էր անուն նորա Բաքրատ, զՎասպուրականի դեհն տունն Արծրունեաց»6: Պատմիչը դրանով ցույց է տալիս այն իրողությունը, որ Հայաստանի մեծագույն մասին I2 դ. առաջին կեսին տիրում էին երկու նախարարական տները` Բագրատունիներն ու Արծրունիները: Խալիֆայության կողմից Բագրատունիների նկատմամբ վարվող զիջողական քաղաքականությունը կապված էր նրանց նկատմամբ տածած վստահության հետ: Խալիֆայության մեջ անընդհատ ապստամբություններ էին տեղի ունենում, ընդ որում` ոչ միայն տեղերի ժողովուրդների, այլն տարբեր երկրներում հաստատված արաբ վերաբնակիչների կողմից: Ի վերջո, այդ ամենին գումարվեց նան Բաբեկի ապստամբությունը, որը երկար տարիներ ցնցում էր Խալիֆայությունը:

Անանուն Զրուցագիր, էջ 165, Ասողիկ, էջ 161, Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 366: Տե՛ս Թեոփանեսի Շարունակող, էջ 75-76, |օՏ6քհ Օ6ո6ՏiօՏ, էջ 64: Տե՛ս ‫ﻄﺒﺮي‬, Մ|, էջ 288: Տե՛ս ‫ﺒﻼﺬﺮي‬, II, էջ 247: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 186-190: ‫ﻄﺒﺮي‬, Մ|, էջ 45, ‫ﺒﻼﺬﺮي‬, II, էջ 248, ‫اﻻﺜﻴﺮ‬ ‫اﺒﻦ‬, Մ, 288-289: Անանուն Զրուցագիր, էջ 109:

Ինչպես ճիշտ նկատել է Ա. Տեր-Ղնոնդյանը, այդ ժամանակ Բագրատունիները սկսում են ինքնուրույն իշխել Հայաստանում, իսկ խալիֆաներն էլ բավարարվում են նրանով, որ նրանք պահպանում էին հավատարմությունը Խալիֆայությանը: Նրանք նույնիսկ կողմ էին Բագրատունիների հզորացմանը, քանի որ վերջիններս սանձահարում էին տեղի արաբների անջատողական նկրտումները, որոնք ավելի վտանգավոր էին Խալիֆայության համար1: Բաբեկի ապստամբության ճնշումից հետո որոշ ժամանակով կրկին հզորացած Խալիֆայությունը մեծ բանակով Արմինիա արշավանքի ուղարկեց սկզբում Աբուսեթ ն Յուսուֆ զորավարներին, իսկ այնուհետն Բուղա զորավարին` ճնշելու այնտեղ ծագած ապստամբությունները: Վերջինս ասպատակեց Հայաստանը ն այսրկովկասյան երկրներն ու գերեվարեց բազմաթիվ իշխանների2: Աբուսեթի, Յուսուֆի ներխուժումները, իսկ այնուհետն նան Բուղայի արշավանքը ն Բագարատ Բագրատունու գերեվարությունը միայն ժամանակավորապես կասեցրեցին Բագրատունիների հզորացումը: Բագարատ Բագրատունու եղբայր, Հայոց սպարապետ Սմբատը որդեգրեց շրջահայաց քաղաքականություն` ձնացնելով, թե գործակցում է Բուղայի հետ3: Ի վերջո, սակայն, նա դաժանաբար սպանվեց4: Բայց Հայաստանում իրավիճակն արդեն փոխվել էր: Բագրատունիների Տարոնի ճյուղը կորցրել էր իր նախկին ազդեցությունը: Մինչդեռ Բագրատունիների Շիրակի ճյուղին հաջողվել էր պահպանել ունեցածը ն առավել տարածել իր ազդեցությունը: Վերջինիս ապացույցն է այն, որ շուտով` 862 թ., Խալիֆայությունն Հայոց սպարապետ Սմբատ Բագրատունու որդի Աշոտին նշանակեց Արմինիա ոստիկանության իշխանաց իշխան5 ն, ընդհանրապես, ավելի մեծ զիջումների գնաց6: Հովհաննես Դրասխանակերտցին հաղորդում է, որ այդ ժամանակ «ոստիկան ոմն ի Հայս առաքեալ, որ Ալի արմանի անուանիւր` ըստ հրամանի ամիրապետին իշխան իշխանացս Հայոց զնա կացուցանէր, բազում զգեստիւք ն

Տե՛ս А. Тер-Гевондян, նշվ. աշխ., էջ 130: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 120-134: Տե՛ս Ստեփաննոս Օրբելյան, էջ 170-171, Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 122130, “Матиане Картлиса”, էջ 30: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 132: Տե՛ս К. Юзбашян, նշվ. աշխ., էջ 66, Ռ. Մաթնոսյան, Բագրատունյաց Հայաստանի պետական կառուցվածքն ու վարչական կարգը, էջ 52, 80, «Հայ ժողովրդի պատմություն», Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատ., հ. III, Եր., 1976, էջ 24: Տե՛ս Հ. Մանանդյան, Երկեր, հ. Բ, Եր., 1978, էջ 596-597, 600, Ռ. Մաթնոսյան, Բագրատունյաց Հայաստանի պետական կառուցվածքն ու վարչական կարգը, էջ 51-52, 80, «Հայ ժողովրդի պատմություն», Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատ., հ. III, էջ 24:

արքունական պատուով ճոխացուցեալ` ի նա հաւատալով զսակս Հայոց ն զամենայն բեկար արքունի: Եւ այսպէս պատուանակագոյն ն առաջին նա գտեալ եղն քան զամենայն նախարարութիւնս Հայոց. ն ամենեքեան դաշինս ընդ նմա դնէին` որպէս արդարն ընդ թագաւորական զարմի: Այլն ի մտի ամենեցուն եդեալ, զի թէ դէպ ինչ պիտոյից գտցի` նան ի տոհմ իւր արժանի լիցին մատչել ի թագաւորութեան ցեղս` զնոսա որոշել յայլոց նախարարութեան ցեղից»1: Սա նշանակում է, որ Աշոտին տրվեցին ոստիկանի լիազորությունները, իսկ արաբ ոստիկանները, որոնք շարունակում էին նշանակվել Խալիֆայության կողմից, հազվադեպ էին ժամանում Արմինիա, ն, քանի որ նրանց գործունեությունն իրականացնում էր Հայոց իշխանը, նրանք հիմնականում զբաղվում էին սահմանային ամրությունների գոտում Բյուզանդիայի դեմ պայքարով2: Ինչպես տեսանք, այդ ժամանակ արդեն Աշոտ Բագրատունու շուրջն էին համախմբվել Հայաստանի բոլոր իշխանները, որն առավել նս նպաստելու էր Խալիֆայության առջն Աշոտ Բագրատունու հեղինակության, ինչպես նան նրա հզորությանն ու քաղաքական նկրտումներին աճին: Պետք է նշել նան, որ բացի այդ, եթե Հայոց իշխանի ն սպարապետի պաշտոնները նախկինում պատկանում էին` մեկը` Բագրատունիների Տարոնի ճյուղին, իսկ մյուսը` Շիրակի, ապա այժմ Աշոտ Բագրատունուն հաջողվեց այդ երկու պաշտոններն էլ կենտրոնացնել Շիրակի ճյուղի ձեռքում3: Աշոտ Բագրատունուն իշխանաց իշխան կարգելը, թերնս, կապված էր Խալիֆայության վարած քաղաքականության հետ: Արաբներն այդ ժամանակ մեծ արշավանք էին նախապատրաստում դեպի Բյուզանդիա: Արշավանքը տեղի ունեցավ 863 թ. ն ավարտվեց արաբական զորքի կատարյալ պարտությամբ4: Հայաստանի տարբեր իշխանների հետ Աշոտ Բագրատունին դաշնակցային կապերն ամրապնդեց նան դինաստիական ամուսնություններով: Երբ Վասպուրականի Դերենիկ իշխանը (874/875-885) փորձ կատարեց չենթարկվելու Աշոտ Բագրատունու իշխանությանը, վերջինս անձամբ եկավ Վան ն ձերբակալեց նրան, որից հետո ազատ արձակեց`

Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 136, Թովմա Արծրունի, էջ 200-290, ‫اﻻﺜﻴﺮ‬ ‫اﺒﻦ‬, Մ, էջ 289-292 ն այլն: Տե՛ս А. Тер-Гевондян, նշվ. աշխ., էջ 234: Տե՛ս Ասողիկ, էջ 110: Տե՛ս |օՏ6քհ Օ6ո6ՏiօՏ, էջ 90-93:

ամուսնացնելով իր դստեր հետ1: Իր մյուս դստերն Աշոտ Բագրատունին կնության տվեց Գեղարքունյաց Վասակ Գաբուռ իշխանին2: Խնդիրն այն է, որ հիմնականում Վասպուրականի ն Սյունյաց իշխաններն էին, որ Բագրատունիներից հետո կարնոր դեր ունեին Հայաստանի քաղաքական կյանքում: Պատահական չէ, որ հենց նրանք որոշում կայացրեցին դիմելու խալիֆային` Աշոտ Բագրատունուն թագավոր հռչակելու խնդրանքով3: Պետք է նշել նան, որ Աշոտի եղբայր` Հայոց սպարապետ Աբասն ամուսնացել էր Կղարջքի Ատրներսեհ կուրապաղատի դստեր հետ4: Աշոտի քույրերից մեկն ամուսնացել էր Կղարջքի Բագրատունիներից Գուրգենի հետ5, իսկ մյուսը` Գուառամի6: Թովմա Արծրունին պատմում է, որ երբ հայրենիք վերադարձան Բուղայի կողմից գերեվարված իշխանները, նրանք ենթարկվեցին իշխանաց իշխան Աշոտի իշխանությանը7: Սա էլ ավելի ամրապնդեց Աշոտ Բագրատունու դիրքերը: Ամենայն հավանականությամբ, գերությունից Հայոց իշխանների վերադարձի գործում Աշոտ Բագրատունին որոշ դերակատարություն էր ունեցել, որի հետնանքով էլ բոլոր վերադարձածներն առաջին հերթին ընդունեցին նրա իշխանությունը: Աշոտ Բագրատունու դերակատարությունն ու հեղինակությունն այնքան էին աճել, որ նրա օգնությանն էին դիմում Հայաստանի տարբեր իշխաններ` իրենց ներքին հակասությունները կարգավորելու համար: Օրինակ` Աշոտ Բագրատունու որդիները զորքով գնացին ն կարգավորեցին Դերենիկ ն Գուրգեն Ապուպելճ Արծրունի իշխանների միջն ծագած հողային վեճը8: Ա. Գրենը նշում է, որ Աշոտ Բագրատունու` իշխանաց իշխան լինելու վերջին տարիներին ն թագավորության օրոք, Բագրատունիներն Այսրկովկասում (ըստ հեղինակի` Կովկասում) սկսում են խաղալ նույն դերը, ինչ նախկինում Արշակունիները: Ըստ նրա` Խալիֆայության համար կարնոր էր ունենալ Այսրկովկասն ընդգրկող մի մեծ թագա1

Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 322, 356: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 136-138: Տե՛ս Ստեփաննոս Օրբելյան, էջ 175: Տե՛ս С. Тер-Аветисян, О раскопках в Карсе и новооткрытой армянской надписи |2 в.,-“Известия Кавказского историко-археологического института в Тифлисе”, т. |||, Тифлис, 1925, էջ 121-128: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 148: Թերնս, սա այն Գուրգենն է, որը, ինչպես կտեսնենք, 881 թ. հայ-աբխազական բախման ժամանակ հանդես էր գալիս Աբխազաց թագավորի, իսկ 888 թ. բախման ժամանակ` Աշոտ Ա-ի կողմում: Տե՛ս “Матиане Картлиса”, էջ 31, Âà660Ծ6 Բà86àԾ6116, էջ 187: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 322: Անդ, էջ 332:

վորություն, որը կարող էր փակել Կովկասյան լեռներից հյուսիս գտնվող ցեղերի արշավանքների ճանապարհն Այսրկովկաս ն Խալիֆայության տարբեր շրջաններ: Այդ դերն Այսրկովկասում կարելի էր վերապահել միայն Բագրատունիներին, որոնց մի ճյուղը հաստատվել էր նան Վիրքում (իմա՛ Կղարջք)1: 876 թ. տեղի ունեցավ մի իրադարձություն, որի հետնանքով Աշոտ Բագրատունու հեղինակությունը մեծապես աճեց: Բյուզանդիայի գահին բազմած հայազգի Վասիլ (Բարսեղ) Ա կայսրը Նիկիտ անունով ներքինիին ուղարկեց Աշոտ Բագրատունու մոտ` նրանից թագ խնդրելով: Վարդան վարդապետը տեղեկացնում է, որ այդ ժամանակ պատմում էին, որ Վասիլն հայ Արշակունիների տոհմից է2, ն Աշոտի կողմից թագի առաքումը նրան դիտվում էր որպես Սահակ կաթողիկոսի տեսիլքի իրականացում, ըստ որի` գահ է բարձրանալու Արշակունի արքան ն թագադրվելու է Բագրատունու կողմից3: Աշոտ Բագրատունին իր գերիշխանությունը հաստատեց նան այսրկովկասյան երկրների ն իշխանությունների վրա: Թովմա Արծրունին հաղորդում է, որ «հաւատացեալ էր վերակացութիւն աշխարհիս Հայոց Աշոտի, որ իշխանաց իշխան` ձեռն ի գործ արկեալ նուաճել զիշխանս Հայոց, զՎրաց ն զԱղուանից, որ եղն իսկ»4: Ա. Ալպոյաճյանն այն կարծիքին է, որ արաբները պայման էին դրել Աշոտ Բագրատունու առաջ` նվաճել այսրկովկասյան երկրները` նպատակ ունենալով այդ ճանապարհով իրենց իշխանության տակ պահել այդ երկրները5: Պետք է նշել, որ, իրոք, Թովմա Արծրունու հաղորդումը նման տեսակետի համար հիմք է տալիս: Մյուս կողմից, արաբական գերիշխանությունը Հայաստանում համարյա ամբողջովին վերացվել էր, ուստի Աշոտի կախվածությունը խալիֆայից անվանական էր: Աշոտը, լինելով շնորհալի քաղաքական գործիչ, ճիշտ էր համարում ձնականորեն պահպանել հավատարմությունը: Վարդան վարդապետը տեղեկացնում է, որ Գնորգ կաթողիկոսի ժամանակ (877-897) «ընդարձակեալ մեծին Աշոտի ի Վիրս ն Աղուանս, ն զԿաւկասայինսն հնազանդեալ, ն չէր ինչ պակաս` բայց ի թագէ»6: Այս

Տե՛ս А. Грен, նշվ. աշխ., էջ 72: Նույնը տե՛ս Լհ6 ՇaոԵոiմց6 հiՏէօո/ օք էհ6 8/2aոէiո6 Էոքiո6 Շ. 500-1492, ՇaոԵոiմց6 Սոiv6ոՏiէ/ Քո6ՏՏ, 2008, էջ 159: Այս մասին տեղեկացնում են նան բյուզանդական պատմիչները (տե՛ս Թեոփանեսի Շարունակող, էջ 127, Лев Диакон, Մ|, 5 ն այլն): Տե՛ս Վարդան վարդապետ, էջ 91: Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 322: Տե՛ս Ա. Ալպոյաճյան, Պատմական Հայաստանի սահմանները, էջ 21-24, 62 ն այլն: Վարդան վարդապետ, էջ 91:

տեղեկությունների մեջ Վիրք ն Վրաց իշխան (կամ իշխաններ) հասկացությունները վերաբերում են ինչպես բուն Վիրքին, այնպես էլ Կղարջքի Բագրատունիներին, քանի որ Աշոտ Ա-ն Կղարջքի կուրապաղատներին տվել էր «Վրաց իշխան» կոչումը1: Ինչպես տեսնում ենք, ըստ Թովմա Արծրունու ն Վարդան վարդապետի տեղեկությունների` Աշոտ Բագրատունին իր նվաճումները կատարել է նախքան թագավոր դառնալը: Այսինքն` Աշոտ Բագրատունին իրեն էր ենթարկել Կղարջքի Բագրատունիներին, Գուգարքը, Վիրքը, Աղվանքը, Կովկասյան լեռների լեռնականներին ն կայազոր դրել Ալանաց դռանը: Ըստ որում` դա տեղի էր ունեցել Խալիֆայության հավանությամբ: Աշոտ Բագրատունու հաջողությունները հայ նախարարների շրջանում արթնացրեցին Հայոց թագավորությունը վերականգնելու գաղափարը: Ստեփաննոս Օրբելյանը հաղորդում է, որ «յայնմ ժամանակի խորհուրդ ի մէջ առեալ աստուածային իմն տեսչութեամբ Գրիգորի Սուփանայ ն Վասակայ Իշխանիկ կոչեցելոյ` տէրանցն Սիւնեաց, ընդ Գրիգորի Դերենիկ կոչեցելոյ, որ էր իշխան տանն Արծրունեաց, ն ընդ այլ իշխանաց Հայոց, խնդրեն յամիրապետէն Ամիր-Ահմատայ ն կացուցանեն զԱշոտ Բագրատունի թագաւոր Հայոց»2: Ինչպես տեսնում ենք, Հայաստանի քաղաքական անկախության վերականգնման ճանապարհին համախորհուրդ գործունեություն էին իրականացնում Հայաստանի ամենաազդեցիկ նախարարական տները` Արծրունիներն ու Սյունիները, ինչպես նան այլ նախարարներ` համախմբվելով Բագրատունիների շուրջը: Ըստ Ա. Գրենի` այսրկովկասյան գրեթե բոլոր իշխանները սկսեցին ենթարկվել Աշոտ Բագրատունուն, քանի որ Հայ Բագրատունիների մեջ էին տեսնում մուսուլմանական իշխանություններից պաշտպանվելու գլխավոր հույսը: Դրա հետնանքով Այսրկովկասի մեծագույն մասը մտավ Հայ Բագրատունիների տերության մեջ, կամ ինչպես ուսումնասիրողն է անվանում` Կովկասյան թագավորության մեջ (իմա՛ Այսրկովկասյան թագավորություն): Վերջինս սկսեց վախ ներշնչել նույնիսկ արաբներին, քանի որ նրանք Բագրատունիների այդչափ արագ հզորացում չէին սպասում3: Վերոհիշյալ հարցերում առավել պարզություն մտցնելու ն Հայ Բագրատունիների տերության ձնավորման գործընթացի վերաբերյալ

Անդ: Ստեփաննոս Օրբելյան, էջ 175: Տե՛ս А. Грен, նշվ. աշխ., էջ 72:

ավելի հստակ պատկերացում կազմելու համար անհրաժեշտ ենք համարում ստորն անդրադառնալու հայկական պատմագիտության մեջ գրեթե չլուսաբանված այնպիսի կարնոր իրադարձության, ինչպիսին էր Վիրքին տիրելու համար 881 թ. տեղի ունեցած հայ-աբխազական բախումը1: Աշոտ Ա-ի օրոք (885-890) Աբխազաց թագավորության հետ Հայոց տիրակալի փոխհարաբերությունների մասին հայ պատմիչներից տեղեկություն է պահպանել Հովհաննես Դրասխանակերտցին: Ըստ պատմիչի` Աշոտ Ա թագավորը «զթագաւորն Եգերացւոց ի սէր միաբանութեան ընդ իւր կապակցեալ` այնպէս նմա այցելէր, մինչ զի անընդհատ յորդիութեան սակի գոլով` մտերմաբար պարտավճար միշտ նմա ի ծառայութիւն բերէր»2: Այս անչափ կարնոր տեղեկությունը նախկինում չի լուսաբանվել: «Քարթլիի մատյան»-ը պահպանել է կարնոր տեղեկություններ, որոնք ցույց են տալիս, որ Աբխազաց թագավորն այնքան էլ «ի սէր միաբանութեան» չէր կապված Աշոտ Ա-ին, այլ հնազանդեցվել էր զենքի ուժով դեռնս Աշոտի` Արմինիա ոստիկանության իշխանաց իշխան եղած տարիներին: Այդ ժամանակ Այսրկովկասում ռազմական գործողություններ են տեղի ունեցել հայկական ն աբխազական զորքերի միջն: Այդ են ցույց տալիս նան որոշ այլ սկզբնաղբյուրների հաղորդած տեղեկությունները: «Քարթլիի մատյան»-ը տեղեկացնում է, որ Աբխազաց Գիորգի Ա թագավորը (861-868) նվաճում է Վիրքը (Քարթլին)3: Դրանից քիչ անց Աբխազաց թագավորությունում սկսվել էին գահակալական կռիվներ, ն, ի վերջո, թագավոր էր դարձել Իովանեն, որ իր որդի Ատրներսեհի համար կնության էր բերել Կղարջքի Աշոտ կուրապաղատի (մահ` 826 թ.) որդի Գուառամի դստերը: Այս ժամանակ է, ահա՛, որ Արմինիա ոստիկանության իշխանաց իշխան Աշոտ Բագրատունին սկսեց կենտրոնական ն արնմտյան Այսրկովկասում իր գերիշխանության հաստատման գործընթացը: Պարզ է, որ իր այս քաղաքականությունն իրականացնելիս Աշոտ Բագրատունին բախվելու էր Վիրքին տիրած ն այսրկովկասյան երկրների նկատմամբ սեփական նկրտումներն ունեցող Աբխազաց թագավորության հետ: Նախքան ռազմական գործողություններ սկսելը

Այս իրադարձությանն անդրադարձել է Ս. Երեմյանը (տե՛ս Լիպարիտ զորավարը ն նրա նախորդները,-«Ն. Մառի անվան կաբինետի աշխատություններ», Եր., 1947, թիվ 2, էջ 109-111: Տե՛ս նան Ա. Եղիազարեան, Հայ-ափխազական պատերազմները Թ դ. 80-ական թուականներին եւ Կղարջքի կիւրոպաղատութիւնը,-«Բազմավեպ», Վենետիկ, 2009, էջ 182-192: Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 142: Տե՛ս “Матиане Картлиса”, էջ 31:

կողմերը ձնավորում են սեփական ռազմաքաղաքական դաշինքները: Կղարջքի Բագրատունիներից Գուառամի որդի Նասրը, որի քույրը Աբխազաց թագավորի կինն էր, ն Գուրգենը, որը Աշոտ կուրապաղատի որդի Ատրներսեհի որդին էր, դաշնակցում էին Աբխազաց թագավորի հետ, իսկ Թռեղքում հաստատված Լիպարիտ Բաղվաշը ն Կղարջքի կուրապաղատ Դավիթը (մահ. 881)` հայերի: Զ. Անչաբաձեն նշում է, որ քանի որ Աշոտ Բագրատունին դուրս էր եկել Աբխազաց թագավորության դեմ, Դավիթ կուրապաղատը, ինքնըստինքյան հասկանալի է, բռնելու էր աբխազների հակառակորդի կողմը, բացի այդ էլ` Նասրը անցել էր աբխազների կողմը: Հենց այդ պատճառով Դավիթն ու Լիպարիտը օգնեցին հայերին1: Ըստ «Քարթլիի մատյանի»` այդ ժամանակ ռազմական գործողություններ սկսվեցին հայերի ն աբխազների միջն` Վիրքին տիրելու համար2: Հ. Մարկվարտն այն կարծիքն է հայտնում, որ Աշոտ Բագրատունին ն Աբխազաց թագավորը պայքարում էին Վիրքին տիրելու համար3: Ի. Ջավախիշվիլին համոզված է, որ այս շրջանում նախաձեռնությունն այսրկովկասյան գործերում պատկանում էր Հայ Բագրատունիներին, ուստի նա նս կարծում է, որ պայքար էր ընթանում հայերի ն աբխազների միջն` Վիրքին տիրելու համար4: 881 թ. նախօրեին Կղարջքի Աշոտ կուրապաղատի որդի Գուառամը Գուգարքում տիրում էր ընդարձակ տարածքների5: Այնտեղ ընդարձակ տիրույթներ ունեին նան նրա եղբայրները` Բագարատը ն Ատրներսեհը6: «Քարթլիի մատյանի» տեղեկությունների համաձայն, 881 թ. Նասրը սպանեց իր հորեղբորորդի Կղարջքի կուրապաղատ Դավիթին (ըստ Վարդան վարդապետի` Դավիթին սպանել է Գուառամը7): Դրանից հետո Աշոտ Բագրատունին` Թռեղքի իշխան Լիպարիտ Բաղվաշի, Կղարջքի նոր կուրապաղատ Ատրներսեհի, Դավթի եղբայր Աշոտի ն արաբների հետ արշավանքի ելավ ն ջախջախեց Նասրին ու աբխազներին ն

Տե՛ս З. Анчабадзе, Из истории средневековой Абхазии (Մ|-2Մ|| вв.), Сухуми, 1959, էջ 124: Տե՛ս “Матиане Картлиса”, էջ 31: Տե՛ս Յ. Մարկուարտ, Հայ Բագրատունեաց ճիւղագրութիւնը, ծանօթութիւններով, գրեց պրոֆ. դկտ. Յ. Մարկուարտ, գերմաներէնէ թարգմանեց Հ. Մ. Հապոզեան, Վիեննա, 1913, էջ 140: Տե՛ս նան Ն. Ադոնց, Երկեր, հ. Բ, էջ 504-505: Տե՛ս Ã. 166Ծ6171, Ã66661ո618 Ծ818à6ն118 617æ8ոԾ81 Բà68Ծ6 8 Մ|||-2|88. 6 881 86à6111Ծ11ù8167 ո Ճ6181686, Å688à1, 1983, էջ 87-88: Տե՛ս “Матиане Картлиса”, էջ 31: Տե՛ս Âà660Ծ6 Բà86àԾ6116, էջ 187: Տե՛ս Վարդան վարդապետ, էջ 87-88:

նվաճեց Նասրի հողերը: Նասրը փախուստի դիմեց Բյուզանդիա1: Զ. Անչաբաձեն կարծիք է հայտնել, թե իբր Նասրի փախուստից ն նրա հայր Գուառամի մահից (882 թ.) հետո նրանց տիրույթներն անցան Կղարջքի կուրապաղատ Ատրներսեհին2, որը քննություն չի բռնում, քանի որ նրանց հողերը, ինչպես կտեսնենք, մեծավ մասամբ անցել էին Հայաստանի Բագրատունիներին, որոնց ներկայացուցիչ Աշոտը վրացական աղբյուրներում արդեն հիշատակված է որպես թագավոր3: Ս. Երեմյանը թեականորեն հավանական է համարում, որ Ատրներսեհին էին անցել Արտահանն ու Ջավախքը4, սակայն հետազոտողի կասկածը տեղին է: Իսկ Զ. Անչաբաձեն կարծում է նան, որ Աշոտ Բագրատունին տիրել է Վիրքին, որի պատճառով վրացական աղբյուրում հիշատակվում է որպես «Հայոց ն Վրաց իշխանաց իշխան»5: Ինչ վերաբերում է Աշոտ Բագրատունու կողմում հանդես եկած արաբներին, ապա, ամենայն հավանականությամբ, խոսքը Տփղիսի ամիրայության արաբների մասին է, որոնք արդեն ընդունել էին Արմինիայի իշխանաց իշխանի գերիշխանությունը: Իսկ վերջինն իր հերթին ցույց է տալիս, որ Աշոտ Բագրատունին Վիրքը ն Աղվանքն իր գերիշխանությանն է ենթարկել նախքան 881 թ.: Ամենայն հավանականությամբ, հենց այս իրադարձությունների վերաբերյալ է հայկական աղբյուրում պահպանված հետնյալ հիշատակությունը.«Եւ ելեալ աւուրսն ընդ յայնոսիկ իշխանն Հայոց Աշոտ ի կողմանս Վրաց, վասն ապստամբելոց ոմանց ելուզակաց, առ եզերբ գետոյն հզաւրի, որ կոչի Կուր»6: Եթե ճիշտ է մեր եզրակացությունը, ուրեմն այս հիշատակության մեջ առկա է մի ուշագրավ իրողություն: Կղարջքի իշխաններից Գուառամն ու Նասրը դիտվում են որպես «ապստամբ ելուզակներ», քանի որ Հայոց իշխան Աշոտ Բագրատունին Խալիֆայության կողմից ճանաչվել էր որպես Արմինիայի իշխանաց իշխան, ուստին նրա իշխանության դեմ ցանկացած ընդվզում դիտվում էր որպես ապստամբություն: Հարկ է նշել, որ իրենց ներկայիս ուսումնասիրություններում վրացի պատմաբանները խնդրո առարկա իրադարձությունների հետ կապված

Տե՛ս “Матиане Картлиса”, էջ 31: Տե՛ս З. Анчабадзе, նշվ. աշխ., էջ 124-125: Տե՛ս “Матиане Картлиса”, էջ 31, Âà660Ծ6 Բà86àԾ6116, էջ 187: Տե՛ս Ս. Երեմյան, Լիպարիտ զորավարը ն նրա նախորդները,-«Ն. Մառի անվան կաբինետի աշխատություններ», Ե., 1947, թիվ 2, էջ 110: Տե՛ս З. Анчабадзе, նշվ. աշխ., էջ 125: Տե՛ս «Հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ», Ե-ԺԲ դդ., աշխատասիրությամբ Ա. Մաթնոսյանի, Եր., 1988, էջ 42:

լռության են մատնում հայերի մասնակցության հարցն ընդհանրապես1: Միննույն ժամանակ կարնոր իրադարձություններ տեղի ունեցան Ծանարաց (Կախեթի) իշխանությունում (քորեպիսկոպոսություն): Այնտեղ իշխող գարդաբանյան հարստությանը փոխարինեց Արնմանելի հայկական տոհմը2 հենց 881 թ., որը կարնոր հետնություններ է ծնում: «Քարթլիի մատյանի» համաձայն, երբ հայկական բանակը` հպատակ իշխանների զորակցությամբ ջախջախեց աբխազական դաշինքի ուժերին, հենց այդ ժամանակ «Քորեպիսկոպոս Փադլան (իմա՛ Փադլա Արնմանելի-Ա.Ե.) հզորացավ ն ենթարկեց գարդաբանցիներին»3: Կարելի է եզրակացնել, որ հայ-աբխազական առաջին բախման ժամանակ հայկական բանակին աջակցող այսրկովկասյան հպատակ իշխանների ցանկում, ինչպես նան հակառակորդ դաշինքի մեջ Ծանարաց քորեպիսկոպոսի անվան չհիշատակվելու փաստը պետք է հետնանք լիներ այն իրողության, որ նա չեզոք դիրք էր զբաղեցրել, որի հետնանքով հաղթանակած Աշոտը, որ գերիշխանության էր հասել Այսրկովկասի մեծագույն մասում, հատուկ ուշադրություն էր դարձնելու Ծանարաց քորեպիսկոպոսությանը, մանավանդ, որ այն իր կազմում ընդգրկում էր կարնորագույն նշանակություն ունեցող Ալանաց դուռը: Հենց այդ «հատուկ ուշադրության» հետնանքն էր այնտեղ Արնմանելիների հայկական տոհմի գերիշխանության հաստատումը: Վախուշտ Բագրատիոնը պահպանել է մի կարնոր հաղորդում, որն անհասկանալի է թվում առանց վերոհիշյալ պարզաբանման: Պատմելով այն մասին, որ Սամուելից հետո քորեպիսկոպոս դարձավ Գաբրիել Դոնաուրին, պատմիչն ի մասնավորի տեղեկացնում է.«Նրանից խլեցին Գարդաբանը: Եվ դրանից հետո մահացավ 881 թ.»4: Այնուհետն` «կորիկոզ դարձավ Ֆադալա Արնմանելին...: Նա կրկին գրավեց Գարդաբանը»5: Նախ անհայտ է մնում, թե ո՞վ խլեց Գարդաբանը Գաբրիելից: Հետո` «Քարթլիի մատյան»-ը, որ մանրամասն տեղեկություններ է հաղորդում այդ տարիներին տեղի ունեցած դեպքերի մասին, այդ անցքի մասին լռում է: Վախուշտ Բագրատիոնը հավանաբար օգտվել է մեզ անհայտ այլ աղբյուրից: Այսպես թե այնպես, մեր համոզմամբ, 881 թ. ջախջախելով Աբխազաց թագավորի ստեղծած դաշինքը` Աշոտ Բագրատունին ուշադրությունը բնեռեց Ծա1

Տե՛ս "Очерки из истории Грузии: Абхазия (с древнейших времен до наших дней)", Тб., 2009, էջ 142: Այս տոհմին մանրամասնորեն կանդրադառնանք մեր ուսումնասիրության համապատասխան բաժնում: Տե՛ս “Матиане Картлиса”, էջ 31: Տե՛ս Вахушти Багратиони, էջ 126: Անդ:

նարաց քորեպիսկոպոսության վրա: Պարզ է դառնում, որ Գարդաբանը, այսինքն` Գաբրիելի հիմնական հենարանը, քանի որ նա գարդաբանյան տոհմից էր, նվաճել է Այսրկովկասի իշխանաց իշխանը: Թերնս Գաբրիելի մահն էլ կապված է Գարդաբան հայկական զորքերի ներխուժման հետ: Պատահական չէ, որ հաջորդ քորեպիսկոպոսը` Փադլան, «կրկին գրավեց» (իմա՛ ետ ստացավ) Գարդաբանը: Այսպիսով` հայ-աբխազական պայքարի առաջին փուլն ավարտվեց Աբխազաց թագավորության ն նրա դաշնակիցների ջախջախմամբ, որի հետնանքով Այսրկովկասում հաստատվեց հայկական գերիշխանությունը: Բայց դրանից դաս չքաղած Աբխազաց թագավորները շուտով մտան հաջորդ արկածախնդիր ձեռնարկի մեջ արդեն Աշոտ Ա-ի թագավորության շրջանում` 888 թ.: 1.3. Հայոց տերությունն Աշոտ Ա-ի գահակալության շրջանում: Աշոտ Բագրատունին, ըստ Ասողիկի` «նախ քան զթագաւորութիւնն երեսնամեայ ժամանակօք իշխան ն իշխանաց իշխան եղեալ Հայոց ն Վրաց, ն յաղթող ամենայն ազգացս շուրջանակի»1: Սկզբնապես անհրաժեշտ է տարբերակել Աշոտ Բագրատունու երկու թագադրությունները: Հովհաննես Դրասխանակերտցին հաղորդում է, որ Աշոտի բոլոր մեծագործությունները տեսնելով` հայ նախարարները որոշում են խալիֆայից նրա համար թագ խնդրել: Խալիֆան համաձայնում է նրանց խնդրանքին, որ ուղարկվել էր «ի ձեռն ոստիկանին Յիսէի` որդւոյն Շեխայ» ու Աշոտին թագավորական թագ ուղարկում2: Հ. Նալբանդյանն այս ոստիկանին նույնացնում է Իսհակ իբն Կունդաջիկին, որն իշխել է 879 թ.3, իսկ Ա. Տեր-Ղնոնդյանը` ոստիկան Իսա իբն աշ-Շայխին, որն ըստ հեղինակի Աշոտին թագ է բերել 884 թ.4: Ըստ Ա. Տեր-Ղնոնդյանի` Աշոտը թագավոր էր հռչակվել նախքան խալիֆայից թագ ստանալը: Ն. Ադոնցը Աշոտ Ա-ի թագադրության թվական է համարում 885 թ.-ն կամ 886 թ.-ն5: Սնանի արձանագրության համաձայն նա Հայոց թագավոր է հիշատակվում 874 թ. 6, իսկ Գառնու արձա1

Տե՛ս Ասողիկ, էջ 158: Ըստ Թովմա Արծրունու, որը մանրամասնում է «երեսնամեայ ժամանակօք»-ը, Աշոտն իշխել է «ե ամ յիշխանական ճոխութեան, իե ամ յիշխանաց իշխանական պետութեանն» (տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 356), այսինքն` Աշոտը սկզբում 5 տարի եղել է Հայոց իշխան, իսկ այնուհետն, 25 տարի, Հայոց ն Վրաց իշխանաց իշխան: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 140: Տե՛ս Հ. Նալբանդյան, Արաբացի ոստիկանները Հայաստանում,-Առանձնատիպ ՀՍՍՌ ԳԱԱ «Տեղեկագրից», 1956, թիվ 8, էջ 123-124: Տե՛ս А. Тер-Гевондян, նշվ. աշխ., էջ 285: Տե՛ս Ն. Ադոնց, Երկեր, հ. Ա, էջ 472-477, 501 ն այլն: Տե՛ս Կ. Ղաֆադարյան, Հայկական գրի սկզբնական տեսակները, Եր., 1939, էջ 88:

նագրության մեջ 879 թ. նրա կին Կատրանիդեն արդեն իրեն կոչում է «Հայոց թագուհի»1: Ա. Տեր-Ղնոնդյանը ենթադրում է, որ հայ նախարարների կողմից Աշոտը թագավոր է հռչակվել մոտավորապես 869 թ., քանի որ 870-ական թթ. Խալիֆայությունում իրավիճակն այնպիսին էր, որ Աշոտի թագավոր դառնալու հավանականությունը բացառվում էր, մինչդեռ 860-ական թթ. վերջը բավական հաջող էր դասավորվում Աշոտ Բագրատունու համար2: Ռ. Մաթնոսյանն այն կարծիքին է, որ Աշոտը հայ իշխանների ն հոգնորականների կողմից Հայոց թագավոր է հռչակվել 869 թ. Շիրակավանի եկեղեցական ժողովում, իսկ 885 թ. տեղի է ունեցել նրա թագավորության ճանաչումը օտար պետությունների կողմից3: Ինչպես տեսանք, «Քարթլիի մատյան»-ի մեջ Աշոտ Բագրատունին 881 թ. հիշատակված է որպես «Հայոց թագավոր»4: Աշոտը Խալիֆայությունից պաշտոնապես թագ է ստացել 885 թ. ն հռչակվել որպես Հայոց ն Վրաց թագավոր5: Այդ հարցում մեծ նշանակություն ուներ նան այն, որ Բյուզանդիան հաղթանակներ էր տանում Խալիֆայության նկատմամբ սահմանային ամրությունների գոտում, որի հետնանքով արաբները Բագրատունիների նկատմամբ ավելի բարեհաճ էին դառնում6: Ըստ Կ. Յուզբաշյանի դիպուկ դիտարկման` Խալիֆայությունը, Աշոտին թագավոր ճանաչելով, զիջման էր գնացել, որը ստիպողական էր ն արտացոլում էր նրա ձգտումը` Հայաստանի ն այսրկովկասյան երկրների վրա պահպանելու իր, թեկուզ ձնական, իշխանությունը, քաղաքական ներկայությունը7: «Հայսմավուրք»-ում պահպանվել է մի տեղեկություն, ըստ որի` «Առաջին թագաւոր Հայոց յազգէն Բագրատունեաց եղն Աշոտ...ն իշխան Իսմայելի Աբդլա առաքեաց նմա թագ...արքայն Յունաց Վասիլ`

Տե՛ս Բ. Առաքելյան, Գառնի, հ. |, Եր., 1951, էջ 84-86: Տե՛ս А. Тер-Гевондян, նշվ. աշխ., էջ 235-236: Տե՛ս Ռ. Մաթնոսյան, Բագրատունյաց Հայաստանի պետական կառուցվածքն ու վարչական կարգը, 96-97: Տե՛ս “Матиане Картлиса”, էջ 31: Տե՛ս А. Тер-Гевондян, նշվ. աշխ., էջ 238: Աշոտ Ա-ի թագավորության ճանաչման թվականը տարբեր հետազոտողներ տարբեր կերպ են թվագրում (տե՛ս А. Тер-Гевондян, նշվ. աշխ., էջ 285, Հ. Հարությունյան, նշվ. աշխ., էջ 29, «Հայ ժողովրդի պատմություն», Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատ., հ. |||, էջ 23: Աշոտ Ա-ի գահակալության թվականի մասին մանրամասնորեն տե՛ս «Մանր ժամանակագրություններ», կազմեց Վ. Հակոբյան, հ. 2, Եր., 1956, 156-162, История Византии в трех томах, т. ||, М., 1967, էջ 191: Պետք է նշել, որ ըստ Հ. Բարթիկյանի` այդ իրադարձությունը տեղի է ունեցել 884 թ. օգոստոսի 26-ին (տե՛ս Հ. Բարթիկյան, Բյուզանդիան ն հայ պետականությունը 2-2I դդ.,-«Լրաբեր (հաս. գիտ.)», 1996, թիվ 2, էջ 17)): Տե՛ս Ս. Լaսո6ոէ, նշվ. աշխ., էջ 240-262: Տե՛ս К. Юзбашян, նշվ. աշխ., էջ 68:

առաքեաց ն նա թագ Աշոտոյ, ն պսակեալ նա յերկուց թագաւորացն»1: Ըստ Ա. Գրենի` Բյուզանդիայի Վասիլ կայսրը, որն ազգությամբ հայ էր, թագ ուղարկեց Աշոտ Ա-ին` հենց որ իմացավ Կովկասյան թագավորության ստեղծման մասին (իմա՛ Հայ Բագրատունիների տերություն): Խնդիրն այն է, որ Բյուզանդիան ուզում էր իրեն ենթարկել Այսրկովկասը, իսկ Հայ Բագրատունիների տերության ստեղծման մեջ Վասիլը տեսնում էր այդ հույսի իրականացման հնարավորությունը2: Հ. Բարթիկյանն իր հետազոտություններում ցույց է տվել, որ Բյուզանդիայի կողմից Բագրատունի թագավորներին թագ շնորհելը այդ իրադարձության ժամանակակից պատմիչ Հովհաննես Դրասխանակերտցու կողմից չի հիշատակվում ն, ամենայն հավանականությամբ, ուշ շրջանի հեղինակների կողմից հավելված վարկած է, որը մուտք է գործել հայագիտության մեջ3: Բացի այդ, Բյուզանդիայի կայսեր համար Արնելքի տիրակալները կոչվում էին ոչ թե թագավոր, այլ իշխան, իշխանաց իշխան, նան կուրապաղատ: Այդ տրամաբանությամբ էլ Հայոց թագավորները կոչվում էին իշխանաց իշխան, իսկ Հայոց թագավորության կազմի մեջ մտնող իշխանությունների ղեկավարները` իշխան, կուրապաղատ ն այլն: Հետազոտողն անդարադարձել է այն իրողությանը, որ Հայոց թագավորին Բյուզանդիայի կայսրը կոչում էր «որդի», որով արտահայտվում էին նրանց միջն գոյություն ունեցող հարաբերությունները4: Թովմա Արծրունին ն Վարդան վարդապետը Աշոտ Ա-ին կոչում են «Աշոտ Մեծ»5, որից կարելի է բխեցնել, որ ժամանակակիցները նրան Աշոտ Մեծ էին անվանում: Հովհաննես Դրասխանակերտցու հաղորդմամբ` Աշոտ Բագրատունին իր նվաճումները կատարել է արդեն թագավոր դառնալուց հետո: Սկզբում նա տեղեկացնում է, որ Աշոտ Ա-ն «ի նորոգատուր թագաւորութեանն բարձրացուցանէր զազգս Թորգոմեան»6: Աշոտ Ա-ն «ապա ձեռն զհիւսիսական կողմամբք արկեալ ի ծործորս մեծի լերինն Կովկասու, որ ի հովիտն ն ի ձորս երկայնագոգս բնակեալք էին ազգք ընդ իւրեաւ

Տե՛ս Մ. Ավդալբեկյան, «Յասմաւուրք» ժողովածուները ն նրանց պատմական արժեքը, Եր., 1982, էջ 93: Տե՛ս А. Грен, նշվ. աշխ., էջ 73: Տե՛ս Հ. Բարթիկյան, Առաջին երեք Բագրատունի թագավորների այսպես կոչված «բյուզանդական թագի մասին»,-«ՊԲՀ», 2001, թիվ 3, էջ 143-171: Տե՛ս Հ. Բարթիկյան, Բյուզանդիան ն հայ պետականությունը 2-2I դդ.,-«Լրաբեր (հաս. գիտ.)», 1996, թիվ 2, էջ 27-28: Կարծիք կա, թե Վասիլ Ա-ն պայմանագիր է կնքել Աշոտ Բագրատունու հետ (տե՛ս 8/2aոէiսո, aո iոէոօմսՇէiօո էօ ԷaՏէ Rօոaո Շivili2aէiօո, Օ»քօոմ, Օ»քօոմ Սոiv6ոՏiէ/ Քո6ՏՏ, 1961, էջ 20-21): Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 418, Վարդան վարդապետ, էջ 91: Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 142:

հնազանդեցուցանէր. այլ ն զաղխատրոյզ բնակիչսն Գուգարաց ն զելուզակուտ մարդիկ Ուտի գաւառի առհասարակ ընդ ձեռամբ նուաճէր` ի բաց ի նոցանէ հերքելով զաւազակութիւն մարդադաւութեան, ն իբրն օրինաւորս ն հլուս զամենեսեան կազմէր, ն առաջնորդս ն իշխանս նոցա կացուցանէր: Այլ ն զթագաւորն Եգերացւոց ի սէր միաբանութեան ընդ իւր կապակցեալ` այնպէս նմա այցելէր, մինչ զի անընդհատ յորդիութեան սակի գոլով` մտերմաբար պարտավճար միշտ նմա ի ծառայութիւն բերէր»1: Աշոտ Ա-ի գահակալության շրջանում Աբխազաց թագավորությունը Վիրքին տիրելու երկրորդ փորձը կատարեց: 881 թ. դեպքերից, որոնց մենք արդեն անդրադարձել ենք, որոշ ժամանակ անց Բյուզանդիայից վերադարձավ Աբխազաց Գիորգի Ա թագավորի եղբորորդի Բագրատը: Նա իր հետ օգնական բյուզանդական զորք էր բերել: Նրան հաջողվեց սպանել Իովանեի որդի Ատրներսեհին ն տիրել Աբխազաց թագավորությանը (մինչն 893 թ.): Այնուհետն նա ամուսնացավ Ատրներսեհի կնոջ հետ ն Բյուզանդիայից կանչեց իր կնոջ եղբայր Նասրին: Վերջինս վերադարձավ ն աբխազական օգնական զորքով Սամցխեում տիրեց երեք բերդի` Օձրխեին, Ջվարիսցխեին ն Լոմսիանթային, որոնք նախկինում կառուցել էր նրա հայր Գուառամը: Աբխազներին էր միացել նան Ալանաց իշխան Բակատարը: Հայկական զորքը, որին միացել էր Կղարջքի կուրապաղատ Ատրներսեհի զորախումբը, արշավեց Նասրի դեմ: Այս անգամ Աշոտ Ա-ի կողմում հանդես եկավ նան Կղարջքի Աշոտ կուրապաղատի որդի Ատրներսեհի որդի Գուրգենը: Գլխավոր ճակատամարտը տեղի ունեցավ Կուր գետի ափին ն ավարտվեց հայկական զորքի հաղթանակով: ճակատամարտում սպանվեցին Նասրը, ալանների իշխան Բակատարը ն աբխազների իշխաններ2: Նասրի մահը Վախուշտ Բագրատիոնը դնում է 888 թ.3: Ըստ Դավթի որդի Սմբատի` Նասրը սպանվեց Ասպինձա գյուղում` Սամցխեում, որը գտնվում է Կուր գետի ափին4: Ամենայն հավանականությամբ, գլխավոր ճակատամարտը տեղի է ունեցել Ասպինձայի մոտակայքում: Փաստորեն, արդեն Աշոտ Ա-ի թագավորության տարիներին Աբխազաց թագավորության ն նրա դաշնակիցների զորքերը երկրորդ անգամ ջախջախվեցին հայկական բանակի կողմից, ն Աբխազաց թագավորն ընդունեց Աշոտ Ա-ի գերիշխանությունը: Ուստի ն սխալվում են Ռ. Խոնելիան ն այն հետազոտող1

Անդ: Տե՛ս “Матиане Картлиса”, էջ 32: Տե՛ս Вахушти Багратиони, էջ 187-188: Տե՛ս Сумбат Давитис-дзе, էջ 33:

ները, որոնք այն կարծիքն են հայտնում, թե իբր մոտ 890թ. Աշոտ Ա-ն ռազմա-քաղաքական դաշինք է կնքել աբխազների հետ1: Հովհաննես Դրասխանակերտցու վերոհիշյալ տեղեկությունն այն մասին, որ Աբխազաց թագավորը պարտահատույց լինելով ծառայում էր Աշոտ Ա-ին, մեր կարծիքով, վերաբերում է հենց նշված դեպքերին: Հետագայում` 906 թ., երբ Աբխազաց Կոստանդին Գ թագավորը ներխուժեց Վիրք ն Գուգարք, որոնց տիրում էր Սմբատ Ա-ն, Կղարջքի թագավոր Ատրներսեհը նրան զգուշացրեց այդ քայլից, նշելով, թե պետք չէ «շամբուք մտօք ընդ վեհսն (իմա՛ Սմբատ Ա-Ա.Ե.) քան զինքն հակառակիլ»2: Այդ նույն հարաբերությունը գոյություն ուներ նան Սմբատ Ա-ի ն Բյուզանդիայի կայսեր միջն, երբ, ըստ Հովհաննես Դրասխանակերտցու` Հայոց թագավորը կայսեր առատաձեռնությունը փոխհատուցում էր տասնապատիկ` «իբրն վեհագունի քան զինքն»3: Եզրակացությունը պարզ է: Ինչպես Բյուզանդիայի կայսրն էր ավելի բարձր դասվում Հայոց թագավորից, այնպես էլ վերջինս` Աբխազաց թագավորից: Այդ իսկ պատճառով պատմիչը Սմբատ Ա-ին անվանում է «բոլորից արնելեայցս գլխավոր»4: Նշենք նան, որ, ամենայն հավանականությամբ, Աշոտ Ա-ի զորքերն առաջնորդում էր նրա որդի, ապագա Հայոց թագավոր Սմբատը: Այդ եզրակացությանը կարելի է հանգել Հովհաննես Դրասխանակերտցու այն վկայությունից, որ երբ մահացավ Աշոտ Ա-ն (890 թ.), նրա որդի Սմբատը թաղմանը չէր մասնակցում, քանի որ դեռնս գտնվում էր Գուգարքում5: Ինչպես տեսնում ենք, տեղի են ունեցել կարնոր իրադարձություններ: Աբխազների ստեղծած դաշինքին միացել է նան ալանների թագավորը, իսկ նախկինում վերջինիս դաշնակից Գուրգեն Բագրատունին արդեն մարտնչում է Աշոտ Ա-ի կողմում: Հավանաբար, Գուրգենի նպատակը Աշոտ Ա-ի օգնությամբ որնէ տիրույթ ձեռք բերելն է եղել: Ինչպես կարծում է Ս. Երեմյանը, նա տիրույթներ էր ստացել Արտահանում6: Ըստ երնույթին, այդ նրան չբավարարեց, որի հետնանքով նա դիմեց արկա-

Տե՛ս Р. Хонелия, Политические взоимоотношения Абхазского царства и царства армянских Багратидов в |2-2вв., авторефереат кандидатской дисертации, Ер., 1967, էջ 9, Бгажба О., Лакоба С., История Абхазии (с древнейших времен до наших дней), Сухум, 2007, էջ 140-141: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 204: Անդ, էջ 202: Անդ, էջ 278: Տե՛ս Հ. Բարթիկյան, Բյուզանդիան ն հայ պետականությունը 2-2I դդ.,«Լրաբեր (հաս. գիտ.)», 1996, թիվ 2, էջ 27-28: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 146-150: Տե՛ս Ս. Երեմյան, Լիպարիտ զորավարը ն նրա նախորդները, էջ 111:

ծախնդրության արդեն Սմբատ Ա թագավորի օրոք, թերնս, օգտվելով վերջինիս թագավորության առաջին տարիներին եղած դժվարություններից1: 891թ. Կղարջքի Ատրներսեհ իշխանի դեմ ճակատամարտում նա պարտվեց ն սպանվեց2: Վրացի պատմաբանները, անդրադառնալով այս իրադարձություններին, ամբողջությամբ անտեսում են Հայոց Սմբատ Ա թագավորի մասնակցությունը դրանց: Մասնավորապես, նրանք նշում են, որ Կոստանդին Գ-ն փորձ էր կատարում «միավորել վրացական հողերը»: Նա I2-2 դդ. սահմանագլխին իբր կորցրել էր Վիրքը, որին, ըստ վրացի պատմաբանների, ժամանակավորապես տիրել էին տեղի վրացական ավատատերերը, սակայն 904 թ. Կոստանդին Գ-ն կրկին տիրեց Վիրքին` Ուփլիսցխեում նշանակելով կուսակալ3: Ինչպես տեսանք, ըստ Թովմա Արծրունու` Աշոտ Բագրատունին Վիրքը, Աղվանքը ն կովկասյան ցեղերին (իմա՛ Կովկասյան լեռների` Ալանաց դռան հարնանությամբ բնակվող ցեղեր) նվաճել է նախքան թագավոր դառնալը: Նշվեց նան, որ այդ կատարվել էր Խալիֆայության հավանությամբ: Արդեն Հայոց թագավոր դառնալուց հետո, ամենայն հավանականությամբ, Աշոտ Ա-ն վերստին իր գերիշխանությունն է հաստատել Այսրկովկասում, արքունի տիրույթներին կցել Գուգարքը ն Ուտիքը, ինչպես նան ենթարկել Աբխազաց թագավորությունը: Ըստ որում, այն, որ Թովմա Արծրունին Աբխազաց թագավորության ենթարկման մասին չի խոսում, հաստատում է մեր տեսակետը: Կարծում ենք, Թովմա Արծրունու նկարագրած դեպքերը վերաբերում են նախքան ն հենց 881 թ. տեղի ունեցած դեպքերին, իսկ Հովհաննես Դրասխանակերտցու նկարագրած դեպքերը` 888 թ. իրադարձություններին: Ինչպես տեսանք, Աշոտ Ա-ն իր իշխանությանն էր ենթարկել գրեթե ամբողջ Այսրկովկասը` բացառությամբ Շիրվանշահերի թագավորության4: Խալիֆայությունը, փաստորեն, սկզբում նրան ճանաչել էր Արմինիայի իշխանաց իշխան, իսկ այնուհետն նան թագավոր Արմինիայի

Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 146-150: Տե՛ս Сумбат Давитис-дзе, էջ 34: Տե՛ս "Очерки из истории Грузии, Абхазия (с древнейших времен до наших дней)", էջ 142-143: Ստորն կտեսնենք, որ հայկական սկզբնաղբյուրներից մեկը հիշատակում է Շիրվանի` Հայոց տերության մեջ մտնելը:

ընդգրկած տարածքներում1: Աշոտ Ա-ի թագավորությունից դուրս մնաց միայն նախկինում Արմինիա ոստիկանության մաս կազմող Շիրվանշահերի թագավորությունը, որը տարածվում էր Աղվանքից արնելք` արնմուտքում հասնելով մինչն Կուր գետի ստորին հոսանքը (Կուրերասխյան ջրկիցի շրջանում) ու ներկայիս Գյոկ-չայ գետը2: Մասուդիի հաղորդմամբ 2 դ. կեսերին Շիրվանշահերը տիրում էին Լփինք-Լիրանին, Մուկանին, Դարբանդին, Կասպից ծովի արնմտյան ափի երկրամասերին` Կուր գետի ստորին հոսանքից մինչն Դարբանդ3: Ըստ Մասուդիի` իր երկի ստեղծման շրջանում (947 թ.)4 Շիրվանշահերին հաջողվել էր տիրել շրջակա երկրներին, սակայն դրանից առաջ նրանք տիրում էին միայն Շիրվանին ն Լիրանին (Լփինք)5: 1.4. Հայոց տերությունը Սմբատ Ա-ի գահակալության շրջանում: 890 թ. Հայոց գահին է բազմում Սմբատ Ա-ն (890-914): Ըստ սկզբնաղբյուրների տեղեկությունների` նա նս կոչվում էր «մեծ»6: Նրա օրոք վերջնականապես ձնավորվում է Հայ Բագրատունիների տերության վարչաքաղաքական բաժանման համակարգը: Պատմիչների տեղեկությունները հստակ պատկերացում են տալիս այդ համակարգի մասին: Ասողիկն ընդհանուր առմամբ այսպես է ներկայացնում Սմբատ Ա-ի թագավորելը. «Սմբատ թագաւորեալ` տիրէ բոլոր հայրենեաց իւրոց, Հայոց ն Վրաց, ժառանգելով զքաղաքս հակառակորդաց իւրոց»7: Ձեռագրերից մեկում հիշատակված է, որ Սմբատ Ա-ն տիրեց «Հայոց ն Վրաց ն շինեցաւ աշխարհս»8: Սմբատ Ա-ի զորքերը տիրում են Հայոց հինավուրց մայրաքաղաք

Տե՛ս Ռ. Մաթնոսյան, Բագրատունյաց Հայաստանի պետական կառուցվածքն ու վարչական կարգը, էջ 80, С. Бархударян, Страницы из истории Арцаха и армяноалбанских отношений, Ер., 2011, էջ 38: Տե՛ս Â. 16116ո666, նշվ. աշխ., էջ 115-116: Տե՛ս ‫ﻤﺴﻌﻮﺪي‬, |, էջ 177-179, 205: Տե՛ս նան Աբու ալ-Հասան Ալի իբն ալ-Հուսայն իբն Ալի ալ-Մասուդի, Ոսկու մարգագետիններ ն գոհարների հանքեր («Մուրուջ ազ-զահաբ վա մաադին ալ-ջավահիր»), Ցուցումների ն դիտարկումների գիրք («Քիթաբ ատ-տանբիհ վալ-իշրաֆ»), (հատվածներ Հայաստանի, Կովկասյան լեռների ն հարնան երկրների մասին), արաբերեն բնագրերից թարգմանությունը, Մասուդիի կենսագրությունը ն ծանոթագրությունները Ա. Ս. Եղիազարյանի, Եր., 2007, էջ 15-17, 34: Տե՛ս ал-Мас’уди, Золотые сопи и россыпи самоцветов, перев. и ком. Д.В. Микульского, М., 2002, էջ 30: Տե՛ս ‫ﻤﺴﻌﻮﺪي‬, |, էջ 177-178: Մեզ հասած մի ձեռագրում նշված է. «որդի Աշոտոլյ) Սմբատ, որ ն մեծն կոչեցաւ» (տե՛ս Գարեգին Ա կաթողիկոս, Յիշատակարանք ձեռագրաց, հ. Ա, Անթիլիաս, 1951, էջ 16, 135): Տե՛ս նան Ստեփաննոս Օրբելյան, էջ 182: Ասողիկ, էջ 161: Գարեգին Ա կաթողիկոս, Յիշատակարանք ձեռագրաց, հ. Ա, էջ 87:

Դվինին1: «Եւ այսպէս ձգտեալ աճեցուցանէր զշաւիղ տէրութեան իւրոյ յարնմտից հիւսիսոյ մինչն ցԿարնոյ քաղաք, ն անդր նս քան զԿղարջս` քերեալ մինչն առ ափն ծովուն մեծի, ն մինչն ցսահմանս Եգերացւոց ն մինչն ցստորոտ մեծի լերինն Կովկասու, զԳուգարացիս ն ցԾանարս մինչն ցԴուռն Ալանաց, առեալ նս յինքն ն զամրոց դրան պահակի նոցա. ն անտի ի հարաւակողմն կոյս զԿուր գետով մինչն ի քաղաքն Տփխիս. ն զՈւտի գաւառ մինչն ի քաղաքն Հունարակերտ ն մինչն ի Տուս ն ի Շամքոր: Եւ այսպէս ընդարձակեալ զսահման տէրութեան իւրոյ, որ ընդ լծով արքունի սակից ն բեկարաց ն մաքսից կացուցեալ` զզէն քաջութեան մարտի իւրոյ նշան յաղթութեան կանգնէր»2: Սմբատն իրեն է ենթարկում նան Հայաստանում ն այսրկովկասյան երկրներում հաստատված արաբներին3: Այսինքն` Հայոց տերության սահմանագիծը Կարնո քաղաքի հյուսիս-արնմուտքից սկսվելով` ձգվում էր հյուսիս` ընդգրկելով Կղարջքը, անցնում Սն ծովի ափագծով, ընդգրկում Կովկասյան լեռների լեռնականներին ն, մասնավորապես, Ծանարքը` Ալանաց դռնով, որտեղ հայկական կայազոր էր հաստատվել, Տփղիսի ամիրայությունը` Տփղիս քաղաքով, Գուգարքը ն Ուտիքը: Ինչ վերաբերում է Աբխազաց թագավորությանը, որ ըստ պատմիչի` կարծես թե դուրս է մնում Հայ Բագրատունիների տերության համակարգից, ապա այն, ինչպես տեսանք, գտնվում էր Հայոց տերության գերիշխանության ներքո: Քանի որ այն սկզբում չենթարկվեց Սմբատ Ա-ի արշավանքին, ապա կարծում ենք, որ դրա պատճառն այն էր, որ Աբխազաց թագավորը շարունակում էր հավատարմություն պահպանել: Հայ Բագրատունիների տերության վարչաքաղաքական բաժանման համակարգի մասին հստակ պատկերացում կազմելու համար անհրաժեշտ է անդրադառնալ այդ համակարգը լուսաբանող անչափ կարնոր սկզբնաղբյուրի` Անանուն Զրուցագրի «Պատմությանը»: Չնայած հայագիտության մեջ ամրապնդված այն տեսակետի, թե Անանուն Զրուցագրի երկը ավանդապատումների ժողովածու է, որտեղ նկատվում են ժամանակագրական անհետնողականություն ն սխալներ4, հատկապես Սմբատ Ա-ի թագավորության շրջանի վերաբերյալ պատմիչի հաղորդած տեղեկությունները բավականաչափ ստույգ են ն պարունակում են

Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 164: Անդ: Պետք է նշել, որ Ռ. Մաթնոսյանը կարծում է, որ Հովհաննես Դրասխանակերտցին, գրելով Սմբատի տերություն ասելով, ի նկատի ունի Արմինիան, քանի որ նա էր գլխավորում Արմինիայի հիերարխիան (տե՛ս Բագրատունյաց Հայաստանի պետական կառուցվածքն ու վարչական կարգը, էջ 80): Տե՛ս Անանուն Զրուցագիր, էջ 159-161: Անդ, էջ 26:

տվյալներ, որոնք մյուս պատմիչները չեն պահպանել: Պետք է նշել, որ Անանուն Զրուցագրի երկի ռուսերեն թարգմանության հեղինակ Մ. Դարբինյան-Մելիքյանը, ցույց տալու համար Անանուն Զրուցագրի կողմից թույլ տրված ժամանակագրական անհետնողականությունն ու սխալները, փորձում է այդ անել Սմբատ Ա-ի աբխազական արշավանքի վերաբերյալ պատմիչի հիշատակության քննությամբ: Նա կարծում է, թե հայաբխազական հերթական բախման վերաբերյալ Անանուն Զրուցագրի տեղեկությունը1 իրականում վերաբերում է 2 դ. երկրորդ կեսի դեպքերին` Սմբատ Բ-ի ժամանակներին (977-990), երբ Հայոց թագավորը մարտնչել է Աբխազաց թագավոր Թեոդոս Գ-ի դեմ (ըստ հեղինակի` նույնական է Անանուն Զրուցագրի հիշատակած Դատոսին): Նա իր տեսակետը փորձում է ապացուցել այն փաստարկով, թե իբր Վասպուրականի զորքը Սմբատ Ա-ի աբխազական արշավանքին չի մասնակցել2, չնայած այդ մասին սկզբնաղբյուրներում ոչինչ չկա: Այնուհետն հեղինակն անդրադառնում է այն իրողությանը, որ Անանուն Զրուցագիրը հիշատակում է Սմբատ թագավորի կողմից Գորի բերդի գրավման մասին, չնայած, որ Գորին կառուցվել էր 2II դ. սկզբին: Հետնում է հաջորդ եզրակացությունը. Անանուն Զրուցագրի հիշյալ պատմությունը չէր կարող գրի առնված լինել 2II դ. երկրորդ կեսից ավելի վաղ3: Սակայն հեղինակն ուշադրություն չի դարձրել այն իրողությանը, որ, ինչպես կտեսնենք, Անանուն Զրուցագիրը Հայոց թագավորի աբխազական արշավանքի մասնակիցների թվում հիշատակում է Տարոնի իշխանին, չնայած Տարոնի իշխանությունը Սմբատ Բ-ի օրոք արդեն միացվել էր Բյուզանդիային (967/968 թ.)4, կամ Տայքի իշխան Գոռամին, չնայած հեղինակը ճիշտ կերպով նշում է, որ Սմբատ Բ-ի ժամանակակիցը Տայքի հայտնի կուրապաղատ Դավիթն էր5: Ինչ վերաբերում է Գորիի հետ կապված խնդրին, ապա Մ. Դարբինյան-Մելիքյանը չի անդրադարձել Անանուն Զրուցագրի երկում 2 դ. դեպքերի հետ կապված այդ քաղաքի անվան հայտնվելու հարցին: Մեր կարծիքով, հավանական է կարծել, որ Գորին պատմիչի երկի` հետագա գրիչների կողմից կատարված ընդմիջարկություն է ն վերաբերում է այն ժամանակներին, երբ Գորին կարնոր նշանակություն էր ստացել Վիրքի քաղաքական կյանքում: Բացի այդ,

Անդ, էջ 187-193: Անդ, էջ 25: Անդ, էջ 29-30: Տե՛ս Ասողիկ, էջ 183: Այդ մասին մանրամասնորեն տե՛ս Գ. Գրիգորյան, նշվ. աշխ., էջ 147-148, К. Юзбашян, նշվ. աշխ., էջ 125: Տե՛ս Անանուն Զրուցագիր, էջ 25:

Հովհաննես Դրասխանակերտցին Սմբատ Ա-ի աբխազական արշավանքի ընթացքում հիշատակում է Գուրիայի (Վուրի աշխարհ)1 գրավման մասին2: Կարծում ենք, որ շատ հավանական է նան գրչագրական թերությունը, երբ «Վուրի»-«Գուրի» (Գուրիա) անվանումը սխալմամբ գրի է առնվել «Գաւրի» ձնով, որը շատ իրական է: Նշենք նան, որ Անանուն Զրուցագրի կողմից աբխազական արշավանքի մասնակիցների թվում հիշատակված Վասպուրականի իշխան Գուրգենը, ըստ պատմիչի` որդին էր Դերենիկ Արծրունու (Վասպուրականի իշխան 874/875-885 թթ.) ն եղբայրը Աշոտի (Վասպուրականի իշխան 885-905 թթ.) ու Գագիկի (Վասպուրականի իշխան 905-908 թթ., թագավոր` 908 թ.-ից): Պատմիչը հաղորդում է նան Սմբատ թագավորի նկատմամբ Արծրունի եղբայրների տածած թշնամության մասին, քանի որ Հայոց թագավորը ժամանակին Գագիկ Ապումրվանին ճանաչել էր որպես Վասպուրականի իշխան3, իսկ Դերենիկ Արծրունուն էլ, որը, ի դեպ, նրա քրոջ ամուսինն էր4, սպանել տվել Հերի ամիրայի միջոցով: Ըստ որում, դատելով Անանուն Զրուցագրի տեղեկություններից, Գուրգենին աբխազական արշավանքի ավարտին միայն տեղեկացրեցին վերջին իրողության մասին, ն նա վերադառնալով Վասպուրական` այդ մասին հաղորդեց իր եղբայր Գագիկին: Վերջինս որոշեց, որ պետք է հանել իրենց հոր արյան վրեժը5: Պատմիչը հաղորդում է նան Ամյուկ բերդում հաստատված արաբների մասին, որոնց դեմ գործողություններ են սկսում Վասպուրականի իշխանները6: Խոսքը, ինչպես կտեսնենք, 907 թ. իրադարձությունների մասին է, երբ ոչնչացվեցին Ամյուկի ութմանիկները: Անանուն Զրուցագիրը հաղորդում է, որ Հայոց թագավորի որդի Մուշեղն Աբխազաց թագավորի փեսան էր7: Այդ տեղեկությունը հաստատում է Հովհաննես Դրասխանակերտցին8: Կարծում ենք, որ բերված օրինակները բավարար են` ցույց տալու համար, որ Մ. Դարբինյան-Մելիքյանի տեսակետը, որի հիմքում դրված են այնպիսի փաստարկներ, ինչպիսիք են Աբխազաց թագավորի անվան սխալ հիշատակությունը, Գորի քաղաքի վերաբերյալ հաղոր-

Վուրի աշխարհ-Գուրիա նույնականությանն անդրադարձել է Պ. Մուրադյանը (տե՛ս Կովկասեան մշակութային աշխարհը եւ Հայաստանը, պրակ Ա, Եր., 2008, էջ 249): Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 202-204: Այդ մասին տեղեկացնում է նան Թովմա Արծրունին (տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 362-364): Անդ, էջ 322, 356: Տե՛ս Անանուն Զրուցագիր, էջ 195: Անդ, էջ 195-197: Անդ, էջ 187: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 182:

դումն ու թեական այն տեսակետը, թե իբր Վասպուրականի զորքը Սմբատ Ա-ի աբխազական արշավանքին չի մասնակցել, խիստ կասկածելի է ն Անանուն Զրուցագրի «Պատմության» համար որպես գնահատական ծառայել չի կարող: Անանուն Զրուցագիրը տեղեկացնում է. «Եւ մեռաւ Աշոտ Բագրատունի ն թագաւորեաց տանն Հայոց Սմպատ, որդի Աշոտոյ: Եւ էր նայ այր գոռոզ ն պատերազմող ն առատամիտ: Եւ աջողեցաւ ճանապարհ թագաւորութեանն նորայ: Եւ կապեաց նմայ թագ արքայն Հոռոմոց Ռոմանոսն1 ն սիրէր զնայ յուժ: Եւ նայ տիրեաց ամենայն աշխարհին Հայոց ն ընդ ձեռամբ էած զՀայք ն զՏայք, զՎիրք ն զԱղվանք ն զՎրաց դաշտ ն զՓարիսունք ն զԱղորնիս ն զԱրնիս ն զԲաղս ն զաւան Պարտաւայ: Եւ առեալ տիրեաց նմայ զՓայտակարանն, որ է Տփխիս, զՎաղարշապատ ն զԴվին ն զՎայոյ ձոր ն զՆախջվան: Եւ էառ զամրոցն զԵրընչակայ ն զԱղաշկերտ ն զՎաղարշաւան, որ է Բասէն, զԱպահունիս, զՀարք, զՏարաւն: Եւ շինեաց նայ զամրոցն Խլաթայ, շինեաց ն գաւարն ն էառ զամենայն աշխարհն Առբերան: Եւ զի էր մի Տաճիկ, ն անուն նորայ Ապուհեճր, տայր զբերդն Բերկրոյ: Եւ տայր զքաղաքն Արճեշ Տաճկի մի, որ եկեալ էր ի Դարբանդ քաղաքէ առ արքայն Սըմպատ: Եւ զԾաղկիոտն գաւառն էրետ Տաճկի մի այլ` Ռաճայ անուն: Եւ մեծամտեցաւ ն անուանեաց զինքն Սըմպատ տիեզերակալ:...Սըմպատ Հայոց ն Վրաց թագաւոր ն տիեզերակալ, բազում գաւառաց ինքնակալ»2: Անանուն Զրուցագրի այս տեղեկությունը հավելվում է Մշո Սուրբ Աղբերիկ վանքում գտնված մի ձեռագրի («Կոնդակ Սուրբ Աղբրկայ վանից Մշոյ»)3 տվյալներով4: Վերջիններս ակնհայտորեն կապված են

Այստեղ սխալ կա: Ռոմանոս Ա Լեկապենոս կայսրն իշխել է Սմբատ Ա-ի մահից հետո` 919/920-944 թթ.: Ամենայն հավանականությամբ, Սմբատ Ա-ի թագավորությունը ճանաչվել է Լնոն ՄI կայսեր կողմից (886-912): Անանուն Զրուցագիր, էջ 159-161: Այդ կոնդակը արտագրվել է վանքում գտնվող մագաղաթից, վերարտագրվել ն 1905 թ. հրատարակվել Վաղարշապատի «Արարատ» հանդեսում (տե՛ս «Արարատ», 1905, էջ 551-559), իսկ այնուհետն` վերահրատարակվել Գարեգին Ա կաթողիկոսի կազմած «Յիշատակարանք ձեռագրաց»-ի առաջին հատորում (էջ 179-188)): Պետք է նշել, որ որոշ ուսումնասիրողներ կոնդակը համարում են ոչ վավերական (տե՛ս Գ. Գրիգորյան, Տարոնի Բագրատունիների ֆեոդալական իշխանությունը I2-2 դարերում, էջ 170): Գարեգին Հովսեփյանը նշում է, որ «մեկից աւելի ապացոյցներ կան նորա (իմա՛ կոնդակի-Ա.Ե.) ուշ ժամանակներում ծագման մասին» (տե՛ս Գարեգին Ա կաթողիկոս, Յիշատակարանք ձեռագրաց, հ. Ա, էջ 188-189): Մյուս կողմից, նա ընդգծում է նան, որ այն ունի պատմական արժեք (անդ, էջ 189-190): Անկասկած, կոնդակում առկա են մի շարք ընդմիջարկություններ, սակայն, այնտեղ պահպանված տեղեկությունները, ինչպես նան դրանց համադրությունը ն համեմատու-

Անանուն Զրուցագրի տեքստի հետ, սակայն, պահպանել են որոշ տարբերություններ: Կոնդակը, ընդհանուր առմամբ, ձնակերպված է Սմբատ Ա-ի անունից: Նշված է, որ «Ես Սմբատ Հայկազնի` որդի Աշոտոյ,...որ Տիեզերակալ կոչեցայ ն տիրեցի Հայոց մինչեւ յԱսորիս»1: Այնուհետն, Սմբատ Ա-ի նվաճումների ցանկում2 Տփղիսից հետո նշված են Կորնբերդն ու Լամիսը, այնուհետն, Տարոնից հետո, Սասունը (Սասունք, Սանասունք), Կերանը, Պելախանը ն Շերվանը (իմա՛ Շիրվան)3: Ինչպես տեսնում ենք, հավելումները պարունակում են զգալի նորություններ: Հավանաբար, Տփղիսից հետո հիշատակվող Կորնբերդը կարելի է նույնացնել Գորի բերդի, իսկ Լամիսը` Ալանաց դռան հետ` հաշվի առնելով Ալանք (սեռ.` Ալանից) անվան արաբական հնչողությունը (ալ-Լան - ալ-Լանիս, որտեղ «ալ»-ն արաբերենի որոշյալ հոդն է, իսկ արաբերենում «ց» տառի բացակայության պայմաններում ամենահավանականը դրա փոխարինումն էր «ս» տառով)4: Հետաքրքրական է նան Սասունի ն Բայլականի (Պելախան) հիշատակությունը5, որոնք այլ աղբյուրներում Սմբատ Ա-ի նվաճումների ցանկում չեն հիշատակվում, չնայած, որ հետազոտությունը թույլ է տալիս ճշգրտել, որ դրանք մտել են Հայ Բագրատունիների տերության մեջ: Շատ կարնոր է ձեռագրում Սմբատ Ա-ի նվաճումների ցանկում նշված Շիրվանը (Շէրվան): Դատելով Մասուդիի տեղեկություններից, այն 2 դ. 30-40-ական թթ. հանդիսանում էր անկախ թագավորություն, որը նվաճում էր շրջակա մերձկասպյան երկրամասերը6: Ըստ Անանուն Զրուցագրի` Հայոց տերության մեջ թյունն այլ սկզբնաղբյուրների հաղորդումների հետ, հնարավորություն են տալիս, ինչպես կտեսնենք, կատարել մի շարք էական եզրակացություններ: Տե՛ս Գարեգին Ա կաթողիկոս, Յիշատակարանք ձեռագրաց, հ. Ա, էջ 180: Քանի որ ձեռագրում Սմբատ Ա-ի խոսքերը դրված են առաջին դեմքով, ապա նվաճումներին վերաբերող հատվածը` ձնակերպված երրորդ դեմքով, ընդմիջարկություն է այլ հեղինակի կողմից, որը, դատելով տեքստերի նմանությունից, օգտվել է Անանուն Զրուցագրի երկից: Տե՛ս Գարեգին Ա կաթողիկոս, Յիշատակարանք ձեռագրաց, հ. Ա, էջ 180: Արաբերենում «ց» տառի բացակայության պայմաններում հաճախ դրա փոխարեն օգտագործվում է «ս» տառը: Պետք է նշել, որ կոնդակում անվանումները խիստ խեղաթյուրված են ն, բացի այդ, առկա է արաբերենի ն արաբական անվանաձների ազդեցությունը: Մասնավորապես, եթե Անանուն Զրուցագրի երկում արաբի անունը նշված է հայացրած Ռաճա ձնով, ապա կոնդակում պահպանվել է ավելի արաբերեն հնչող Ռաջա ձնը, Անանուն Զրուցագրի տեքստում նշված «զաւան Պարտաւայ» անունը ձեռագրում բերված է արաբական Պարդա (Բարդա-Բարդաա) ձնով, իսկ ձեռագրում բերված կոնդակի ընդունման թվականը նշված է նան մահմեդական թվականով («տաճիկ թարիխն» («լըստ) արաբական պատմության (իմա՛ թվականության)): Դժվարություն է հարուցում ձեռագրում Սասունի ն Պելախանի միջն հիշատակվող Կերանի տեղադրությունը: Տե՛ս ‫ﻤﺴﻌﻮﺪي‬, |, էջ 177-179, 205:

էր մտնում Շիրվանին հարնան ճիղբքը1` հանդիսանալով տերության արնելյան ծայրամասը: Կարող է լինել մեկ բացատրություն: Վերնում տեսանք, որ Արաբական խալիֆայությունն Աշոտ Բագրատունուն ճանաչել էր սկզբում իշխանաց իշխան, իսկ այնուհետն` թագավոր Արմինիա վարչական շրջանի տարածքում, որի մեջ էր մտնում նան Շիրվանը: Այդ իսկ պատճառով, Սմբատ Ա-ն ժամանակակիցների կողմից ընկալվում էր որպես «բոլորից արնելեայցս գլխավոր»: Հավանորեն, հենց այդ իրողությունն է, որ հիմք է դարձել ձեռագրում Շիրվանի անվան հայտնվելու համար: Անանուն Զրուցագրի տեղեկությունները (հավելելով «Կոնդակ Սուրբ Աղբրկայ վանից Մշոյ» ձեռագրի հաղորդումներով) արտացոլում են Հայ Բագրատունիների տերության վարչաքաղաքական բաժանման հետնյալ պատկերը. ա. «Ամենայն աշխարհին Հայոց»-ը Հայ Բագրատունիների տերությունն է, որ ընդգրկում էր` Հայքը, Վիրքը, Աղվանքը, մի քանի հայկական գավառ, որոնք մտնում էին հայկական տարբեր իշխանությունների կամ արաբական ամիրայությունների մեջ, սակայն, ամենայն հավանականությամբ, Սմբատ Ա-ի կողմից կցվել էին արքունի տիրույթներին, բ. Սմբատ Ա-ն իրեն ենթարկեց տերության մեջ գտնվող բոլոր ամիրայություններին, գ. Սմբատ Ա-ն Առբերանիի Բերկրի ամրոցը հանձնեց իրեն հավատարիմ մի արաբի, կայսիկների ձեռքում գտնվող Արճեշը2` Դարբանդից եկած մեկ այլ արաբի, Ծաղկոտնը` ուրիշ արաբի3, դ. Ութմանիկների ամիրայությունն ամբողջությամբ ենթարկվեց Սմբատ Ա-ին, ե. Սմբատ Ա-ն իրեն հռչակեց Տիեզերակալ, Հայոց ն Վրաց թագավոր: Գուգարքի մեծագույն մասն Աշոտ Ա-ի օրոք արդեն վերածված էր արքունի տիրույթի` արքունի կառավարչի իշխանության ներքո4: Ինչ1

Տե՛ս Անանուն Զրուցագիր, էջ 189: Տե՛ս Ա. Եղիազարյան, Արաբական խալիֆայության Արմինիա վարչական շրջանը, էջ 83,157 ն այլն: Մշո Սուրբ Աղբերիկ վանքի կոնդակի` արաբական ամիրայություններին վերաբերող հատվածում նշված է, որ Բերկրիի բերդը Սմբատ Ա-ն հանձնել էր Դարբանդից եկած Ռաճային (Ռաջապ), իսկ Ծաղկոտն գավառը` տվել մեկ այլ արաբի (էջ 180): Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 142: Ա. Մելքոնյանը կարծում է, որ Գուգարքը Հայ Բագրատունիների տերությանն է կցվել Սմբատ Ա-ի օրոք (տե՛ս Ա. Մելքոնյան, Ջավախքը 19-րդ դարում ն 20-րդ դարի առաջին քառորդին, Եր., 2003, էջ 48-49):

պես կտեսնենք մեր ուսումնասիրության համապատասխան բաժնում` խնդրո առարկա ժամանակաշրջանում «Վրաց իշխանություն» ասելով հայ պատմիչները նկատի ունեն Կղարջքի կուրապաղատությունը, որտեղ իշխող Բագրատունիները Հայաստանի Բագրատունիների կողմից հռչակվել էին որպես «Վրաց իշխան», իսկ բուն Վիրքում գոյություն ունեին միմյանցից անկախ մի քանի իշխանություններ, որոնք նս նվաճվել էին Հայ Բագրատունիների կողմից: Այն, որ Գուգարքի կենտրոնական ն արնելյան հատվածի գավառները միացվել էին արքունի տիրույթներին, ցույց է տալիս նան Հովհաննես Դրասխանակերտցու այն վկայությունը, թե Ատրպատականի Ափշին ամիրան ներխուժել է Վիրք ն այնուհետն` Գուգարք1: Պատմիչը` միմյանցից առանձին հիշատակելով Վիրքն ու Գուգարքը, հստակորեն ներկայացնում է տիրող իրավիճակը: Ինչ վերաբերում է Տայքին, ապա այն պատկանում էր Հայ Բագրատունիներին, որտեղ ապաստանեց Ափշինի կողմից հալածվող Սմբատ Ա-ն2: Ինչպես տեսանք, արքունի տիրույթներին էր կցվել նան Ուտիքի մի մասը, որն ապացուցվում է նան այլ սկզբնաղբյուրների հաղորդումներով: Արաբ պատմիչները հաղորդում են, որ Սմբատ Ա-ի թագավորությունը տարածվում էր Պարտավից մինչն Կարնո քաղաք ն Ջազիրայից ու Ատրպատականից մինչն Տրապիզոն3: Դեռնս Ա. Գրենը հանգել էր այն եզրակացության, որ Հայ Բագրատունիների տերության սահմանը հասնում էր Տրապիզոն4: Ամենայն հավանականությամբ, Սմբատ Ա-ի օրոք, երբ 893 թ. կնքվեց հայ-բյուզանդական պայմանագիրը, Տրապիզոնը հայ-բյուզանդական հարաբերություններում վերածվեց կարնոր առնտրական կենտրոնի: Ըստ ալ-Իսթախրիի` «նրանք (իմա՛ հայերըԱ.Ե.) Ռումի երկիրը (իմա՛ Բյուզանդական կայսրություն-Ա.Ե.) մտնելու համար ունեն մի նավահանգիստ, որ հայտնի է Տարաբազունդահ (իմա՛ Տրապիզոն-Ա.Ե.) անունով, որտեղ հավաքվում են վաճառականները ն լայնտեղից) մուտք գործում Ռումի երկիրը»5: Իբն Հաուկալը Տրապիզոնը համարում է Հայոց թագավորության մեջ մտնող դուռ կամ մուտք դեպի Բյուզանդիա6: Պետք է նշել, որ Տրապիզոնի` Հայ Բագրատունի1

Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 180: Անդ, էջ 180-182: Տե՛ս al-|Տէakհոi, էջ 188, |Եո Ւaսkal, էջ 344: Տե՛ս А. Грен, նշվ. աշխ., էջ 78: Ճ--|ՏէՅսհօi, էջ 188: Տե՛ս |Եո ԷՅսսՅ-, էջ 344:

ների տերության մեջ մտնելու հարցը քննության առնելը դժվար է, քանի որ հայկական ն բյուզանդական սկզբնաղբյուրները նման տեղեկություններ չեն պահպանել: Սակայն, քանի որ արաբական աղբյուրներում կա նման հիշատակություն, մենք այն շրջանցել չէինք կարող: Կարծում ենք, որ Տրապիզոնը հայերի համար Բյուզանդիայի հետ առնտրական հարաբերություններում ձեռք էր բերել կարնոր նշանակություն ն, գտնվելով Հայոց տերությունից Բյուզանդիա ընթացող մայրուղու վրա, բառի բուն իմաստով դուռ էր հանդիսանում դեպի կայսրության խորքերը: Ստեփան Տբեթցին հաղորդում է, որ Սմբատ Ա-ի տերության մեջ էին մտնում Վանանդը, Աշորնիքը (Արշարունիք)1, Ապահունիքը, Ծաղկոտնը, ճակատքը, Կոգովիտը` 2 ձորով, Շարուրը, Վասպուրականը` 12 ձորով, Վայոց ձորը` 4 ձորով, Դվինադաշտը` 3 ձորով, Գեղարքունիքը` 4 ձորով, Սյունիքը` 10 ձորով, Տաշիրքն ու Կողբոփորը2: «Ձոր»-ի տակ պետք է հասկանալ տարբեր իշխանությունների կազմում ստեղծված մանր իշխանությունները3: Չնայած վրաց պատմիչի տեղեկությունները խառնաշփոթ ն թերի են, սակայն, ինչպես ցույց կտանք, օգնում են պարզաբանելու մի շարք կնճռոտ հարցեր: Այսպիսով` Հայ Բագրատունիների տերությունը բուն հայկական հողերից բացի ընդգրկում էր Կղարջքի կուրապաղատությունը, Վիրքը, Կովկասյան լեռնաշղթայի արնմտյան հատվածի ցեղերին, Տփղիսի ամիրայությունը, Ծանարաց քորեպիսկոպոսությունը, Աղվանքը ն ինչպես կտեսնենք, նան Համշենը: Հայոց թագավորի գերիշխանությունն ընդունում էր Աբխազաց թագավորությունը: Սմբատ Ա-ի օրոք նրա դեմ հանդես են գալիս Արծրունիները, Սյունիները ն կայսիկները, սակայն Հայոց թագավորին հաջողվում է նրանց կրկին ենթարկել իր իշխանությանը: 2 դ. սկզբին Հայոց տերության դեմ հանդես եկավ Աբխազաց թագավորությունը: Հովհաննես Դրասխանակերտցին հաղորդում է, որ այդ ժամանակ աբխազական զորքերը ներխուժում են Վիրք, Ծանարք ն Գուգարք: Քանի որ այդ տարածքներին տիրում էր Հայոց թագավոր Սմբատ Ա-ն, Կղարջքի (Վրաց կոչված)4 թագավոր Ատրներսեհն Աբխազաց թագավոր Կոնստանդին Գ-ին (893-9829) զգուշացնում է այդ քայ1

Տե՛ս Ս. Երեմյան, Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, էջ 40: Տե՛ս Ստեփան Տբեթցի,-Լ. Մելիքսեթ-Բեկ, Վրաց աղբյուրները Հայաստանի ն հայերի մասին, հ. Ա, էջ 91: Տե՛ս Հ. Ութմազյան, Սյունիքը I2-2 դարերում, էջ 26-27, ծ. 2: Տե՛ս Ն. Ադոնց, Երկեր, հ. Ա, էջ 504:

լից: Սակայն Աբխազաց թագավորը շարունակում է առաջխաղացումը, որին հետնում է Սմբատ Ա-ի աբխազական արշավանքը: Աբխազական զորքերը պարտություն են կրում, իսկ Կոստանդին Գ-ն գերվում է Կղարջքի Ատրներսեհ թագավորի կողմից ու հանձնվում Սմբատ Ա-ին: Այնուհետն հայկական զորքերը նվաճում են Աբխազաց թագավորությունը: Մասնավորապես, հիշատակվում է Գուրիայի (Վուրի աշխարհ) նվաճումը: Սմբատ Ա-ն այնտեղ կուսակալներ է կարգում: Որոշ ժամանակ անց Կոստանդին Գ-ն ընդունում է Սմբատ Ա-ի գերիշխանությունն ու ազատ է արձակվում1: Հովհաննես Դրասխանակերտցու հաղորդմանը մի շարք կարնոր մանրամասներ է ավելացնում Անանուն Զրուցագրի հաղորդած տեղեկությունը: Ըստ պատմիչի` Սմբատ Ա-ն Աբխազաց Դատոս2 (իմա՛ Կոստանդին Գ) թագավորի դստերը կնության է բերում իր որդի Մուշեղին ն դրանից հետո որոշում տիրել իբրն թե Աբխազաց թագավորության մեջ մտնող Կանգարք, Գոգշեն, Ձայլցեղ, Կող ն Արտահան գավառներին, որը ն իրականացվում է: Դրա պատճառով Աբխազաց թագավորը ձերբակալում է Մուշեղին, իսկ Սմբատ Ա-ի զորքերը դիմում են հակահարձակման ն հասնում Գորի քաղաքին, որտեղ գտնվում էր Դատոսը Մուշեղի հետ: Աբխազաց թագավորը բանակցությունների ժամանակ գերվում է, ազատում Մուշեղին ն Սմբատ Ա-ին զիջում Կանգարքը, Գոգշենն ու Կողը: Հայկական զորքերը ներխուժում են Աբխազաց թագավորություն: Ի տարբերություն Հովհաննես Դրասխանակերտցու, որը հաղորդում է հայկական զորքերի կողմից Գուրիայի (Վուրի աշխարհ) նվաճման մասին, Անանուն Զրուցագիրը հիշատակում է նան բուն Աբխազքի գրավումը (Նավհանաց աշխարհ)3: Մյուս կողմից, ի տարբերություն Հովհաննես Դրասխանակերտցու, ըստ որի` Աբխազաց թագավորին գերել է Կղարջքի թագավոր Ատրներսեհը, Անանուն Զրուցագիրը տեղեկացնում է, որ այդ արել է Վասպուրականի Գուրգեն իշխանը4: Մեր կարծիքով, Կղարջքի թագավորի չնչին դերակատարությունն է պատճառը, որ պատմիչը նրան պարզապես չի հիշատակում: Խնդրո առարկա իրադարձությունների վերաբերյալ կարնոր տեղե1

Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 202-204: Անանուն Զրուցագիրը շփոթում է Հայոց Սմբատ Ա ն Աբաս թագավորների դեմ պատերազմած Աբխազաց Կոստանդին ն Դատոս կամ Թնտաս թագավորներին (տե՛ս Անանուն Զրուցագիր, էջ 187, Վարդան վարդապետ, էջ 97-98): «Նավհանաց աշխարհ» անվանումը ցույց է տալիս, որ խոսքը Աբխազաց թագավորության ծովափնյա շրջանների մասին է, որտեղ գտնվող հայտնի նավահանգիստները ծովային առնտրական ուղիներով կապված էին սնծովյան այլ նավահանգիստների հետ: Տե՛ս Անանուն Զրուցագիր, էջ 189-193:

կություններ է հաղորդում նան «Քարթլիի մատյան»-ը, ըստ որի` Կոստանդինն արշավում է Վիրք ն նվաճում այն: Սմբատ Տիեզերակալն արշավանքի է ելնում, ետ նվաճում Վիրքը, պաշարում կարնոր նշանակություն ունեցող ամրոց Ուփլիսցխեն ու գրավում գրոհով: Դրանից հետո երկու թագավորները հաշտվում են, ն Կոստանդինն ընդունում է Սմբատ Ա-ի գերիշխանությունը1: Հովհաննես Դրասխանակերտցին հաղորդում է, որ Սմբատ Ա-ն թագավորական ոսկե խույր է դնում Կոստանդին Գ-ի գլխին, արքայական հագուստներ հագցնում նրան ն օգնական զորքով ուղարկում իր թագավորություն: Այնուհետն «ի բազում հնազանդութիւն ն մտերմական ծառայութիւն համախոհութեան զինքն (իմա՛ Կոստանդին Գ-Ա.Ե.) արքային Սմբատայ բերէր սակս հայրաբուն նախախնամութեան նորա առ նա»2: Անանուն Զրուցագիրը կարնոր մի հաղորդում է պահպանել այն մասին, թե ովքեր էին մասնակցում Սմբատ Ա-ի աբխազական արշավանքին: Դրանից կարելի է բխեցնել Սմբատ Ա-ի տերության կազմի ն վարչաքաղաքական բաժանման որոշ կարնոր մանրամասներ ն առանձնահատկություններ: Պատմիչը արշավանքի մասնակիցների թվում հանվանե հիշատակում է Արնելից իշխան Սմբատին, Փառիսոսի իշխան Հմայակին, Աղձնիքի իշխան Գրիգորին, Գոռոզի իշխան Վասակին, Վայոց ձորի իշխան Ապուշամբին, Տայոց իշխան Գոռամին, ճողբաց իշխանին, Տարոնի իշխան Գագիկին, Վասպուրականի իշխան Գուրգենին, Մոկաց իշխան Աշոտին, Անձնացյաց իշխան Համակարին, Կորդվաց իշխանին ն Հայոց թագավորության մեջ գտնվող արաբական ամիրայություններին (ըստ պատմիչի` «ի աշխարհէն Պարսից այլք բազումք»): Ըստ որում` արշավանքին Գուրգեն Արծրունու հետ մասնակցելու էին եկել նան Գնունի իշխաններ3: Վերջիններս դեռնս Աշոտ Մսակերի կողմից վերաբնակեցվել էին Տայքում4, սակայն դատելով Թովմա Արծրունու հաղորդումներից` նրանց որոշ ներկայացուցիչներ մնացել էին Վասպուրականում5: Գնունիներից բացի Վասպուրականի Գուրգեն իշխանի հետ աբխազական արշավանքին մասնակցելու էին եկել նան Քաջբերունի, Գաբեղենից, Ձյունական, Գազրիկյան ն Գնթունի տոհմերի իշխաններ6: Քարտեզագրելով այս անվանացանկի նախարարների ն իշխաննե1

Տե՛ս “Матиане Картлиса”, էջ 32: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 204: Տե՛ս Անանուն Զրուցագիր, էջ 189: Տե՛ս Վարդան Վարդապետ, էջ 83: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 230: Տե՛ս Անանուն Զրուցագիր, էջ 189:

րի տիրույթները` տեսնում ենք, որ արշավանքին մասնակցում էին Հայոց տերության մեջ մտնող բոլոր երկրների ն իշխանությունների զինված ուժերը, բացառությամբ Ծանարաց քորեպիսկոպոսության, որը ենթարկվել էր Կոստանդին Գ-ի արշավանքին: Աղվանքից աբխազական արշավանքին մասնակցում էր ճողբաց իշխանը, որի իշխանությունը տեղադրվում է Լփինքից հյուսիս (Լփինքը տարածվում էր Կուր ն Երասխ գետերի միախառնման վայրից մինչն Շամախի քաղաքի շրջանը)1 Փիրսաղաթ գետի վերին հոսանքի ավազանում` Կապաղակից արնելք2, ն Արնելից իշխան կոչված Սմբատը: Ինչ վերաբերում է Տարոնի իշխանությանը, ապա չնայած 898 թ. Թուղխի ճակատամարտում Սմբատ Ա-ի կրած պարտությանը ն Տարոնի կորստին3, Հայոց արքային հետագայում հաջողվել էր կրկին իր տերության մեջ մտցնել Տարոնի իշխանությունը, որի արդյունքում աբխազական արշավանքին մասնակցում էին Տարոնի երկու իշխանները` Գրիգորը («Աղձնեց» իշխան) ն Գագիկը («Տարունո» իշխան): Սմբատ Ա-ի աբխազական արշավանքը, որքան մեզ է հայտնի, դեռնս ոչ մի անգամ չի թվագրվել: «Քարթլիի մատյան»-ի տեղեկության համաձայն, այն տեղի է ունեցել 904 թ.4: Ընդհանուր առմամբ, այն տեղադրվում է 903-908 թթ. միջն5: Կարծիք է հայտնվել, որ հայ-աբխազական պատերազմը տեղի է ունեցել 905-907թթ. միջն6 կամ մոտ 908 թ.7: Մեկ այլ տեսակետի համաձայն այդ իրադարձությունը տեղի է ունեցել 905 թ.8: Ըստ պատմիչների տեղեկությունների` աբխազական արշավանքը տեղի է ունեցել Յուսուֆի 903 թ. արշավանքից հետո, երբ Սմբատ Ա-ն ն Յուսուֆն առանց արյունահեղության հաշտվեցին9: Ինչպես տեսանք, աբխազական արշավանքին մասնակցում էր Վասպուրականի Գուրգեն

Տե՛ս Բ. Հարությունյան, Լփինքի տեղադրության հարցի շուրջը,-«ԲԵՀ», 1981, թիվ 1, էջ 123: Տե՛ս Բ. Հարությունյան, Հայաստանն ըստ «Աշխարհացոյց»-ի ն այլ աղբյուրների, քարտեզ, Եր., 2001: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 366-368, Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 176-178: Տե՛ս “Матиане Картлиса”, էջ 32: Տե՛ս "Очерки из истории Грузии, Абхазия (с древнейших времен до наших дней)", էջ 142-143: Տե՛ս «Հայ ժողովրդի պատմություն», Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատ., հ. III, էջ 34: Տե՛ս Անանուն Զրուցագիր, էջ 25: Տե՛ս Ս. Բարխուդարյան, Արցախի, Շաքիի ն Փառիսոսի իշխանությունները I2-2 դարերում,-«ՊԲՀ», 1971, թիվ 1, էջ 68: Տե՛ս Շ. 2սՇk6ոոaո, / քոօքօՏ մս livո6 մ6Տ Շ6ո6ոօոi6Տ, ||, 48,-“Լոavaս» 6է Խ6ոօiո6Տ”, 13, ՔaոiՏ, 2000, էջ 544: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 200-202, Ասողիկ, էջ 163 ն այլն:

իշխանը, որը արշավանքից վերադարձավ ն արդյունքների մասին զեկուցեց իր գահերեց եղբայր Գագիկին1: Այսինքն` աբխազական արշավանքի ժամանակ Վասպուրականի գահերեց իշխան Աշոտ Արծրունին արդեն մահացել էր: Վասպուրականի Արծրունյաց թագավորության պատմության ուսումնասիրողներից Վ. Վարդանյանն Աշոտի մահը դնում է 904 թ. նոյեմբերի 13-ին2: Նա հենվում է Թովմա Արծրունու այն հաղորդման վրա, թե Աշոտը մահացել է 29 տարեկան հասակում, իսկ նրա տարիքը պետք է հաշվել Հայոց 325 թվականից (876)3: Սակայն, եթե հաշվի առնենք, որ 876 թ. ծնված Աշոտ Արծրունին մեկ տարեկան էր դառնալու 877 թ., ապա պարզ կդառնա, որ նրա 29-ամյակը լրանալու էր ոչ թե 904 թ., այլ 905 թ.4: Այդ է ցույց տալիս նան պարզ թվաբանական հաշվարկը: Ըստ այդմ` նա մահացել է ոչ թե 904 թ. վերջին, այլ 905 թ. վերջին: Այստեղից էլ բխում է մի կարնոր հետնություն, որ Սմբատ Ա-ի աբխազական արշավանքը, որը պետք է տեղի ունեցած լիներ Աշոտ Արծրունու մահից հետո, 906 թ. ավելի վաղ տեղի ունենալ չէր կարող: Պետք է նշել, որ աբխազական արշավանքից հետո մինչն Յուսուֆի 909 թ. ներխուժումը տեղի են ունենում մի քանի կարնոր իրադարձություններ: Ամենայն հավանականությամբ, 907 թ. Գագիկ Արծրունին գրավեց Ամյուկ բերդը, իսկ Սմբատ Ա-ն այն ետ նվաճեց ն այնուհետն վաճառեց Գագիկին: Անանունը հաղորդում է, որ դրանից անմիջապես հետո Յուսուֆը խալիֆայի կողմից նշանակվեց Ատրպատականի ն Հայաստանի ոստիկան5: Խոսքը 908 թ. մասին է, երբ Մուկթաֆի խալիֆան մահացավ, իսկ նրա հաջորդը հաշտվեց Յուսուֆի հետ ու վերջինիս նշանակեց ոստիկան6: Միննույն ժամանակ` 908 թ., տեղի ունեցավ Հայ Բագրատունիների տերության պատմության մեջ վճռորոշ նշանակություն ունեցող մի իրադարձություն: Թերնս հենց Ամյուկ ամրոցի հետ կապված դեպքերի ազդեցության տակ Գագիկ Արծրունին խնդրեց Սմբատ Ա-ին իրեն հանձնել Նախճավանը` նույնիսկ ընդունելով իր մեղավորությունը այն կորցնելու մեջ: Արքայի մերժումը Գագիկին մղեց

Տե՛ս Անանուն Զրուցագիր, էջ 195: Տե՛ս Վ. Վարդանյան, Վասպուրականի Արծրունյաց թագավորությունը, էջ 59: Տե՛ս նան Թ. Հակոբյան, Սյունիքի թագավորությունը (պատմա-աշխարհագրական առումով), Եր., 1966, էջ 35, Հարությունյան Հ., Հայաստանը I2-2I դարերում, էջ 50 ն այլն: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 324: Աշոտ Արծրունու մահվան թվականը որոշելիս 905 թ. վրա կանգ են առել նան Հ. Ութմազյանը (տե՛ս Սյունիքը I2-2 դարերում, Եր., 1958, էջ 101) ն Ա. Ալպոյաճյանը (տե՛ս Պատմական Հայաստանի սահմանները, էջ 157): Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 434-438: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 206:

դեպի Յուսուֆը, որը նրան ընդունեց գրկաբաց ն նրան «հանձնեց» Հայոց թագավորությունը1: Յուսուֆի կողմից Գագիկ Արծրունուն Հայոց թագավոր կարգելը տեղի ունեցավ 908 թ.2: Ստեփաննոս Օրբելյանը հաղորդում է, որ Յուսուֆի դեմ խալիֆայի կազմակերպած արշավանքից հետո, որին Սմբատ Ա-ն չմասնակցեց, Յուսուֆը կարողացավ կարճ ժամանակ անց հաշտվել արդեն նոր խալիֆայի հետ: Այնուհետն, նա զորքը պատրաստեց ն սպասեց, մինչն որ անցնի ձմեռը, որպեսզի գարնանը ներխուժի Հայաստան: Հենց այդ ժամանակ` 908 թ., մահացավ Սյունյաց գահերեց Աշոտը3, որի թաղմանը մասնակցում էր Սմբատ Ա-ն: Անցավ ձմեռը, ն մյուս տարվա գարնանը Յուսուֆը ներխուժեց Հայաստան: Յուսուֆի արշավանքը պատմիչը դնում է Հայոց 358 թ., այսինքն` 909 թ.4: Տեսնում ենք, որ հայ ուսումնասիրողների անորոշ թվագրումը հարցը թողնում է չլուծված, իսկ «Քարթլիի մատյան»-ի նշած թվականը անհնար է, քանի որ ցույց տվեցինք, որ աբխազական արշավանքը չէր կարող տեղի ունեցած լինել նախքան 906 թ.: Մյուս կողմից` դատելով սկզբնաղբյուրների տեղեկություններից, Սմբատ Ա-ն Կոստանդին Գ-ի դեմ արշավանքի էր դուրս եկել անմիջապես, այսինքն` մեր համոզմամբ, Կոստանդին Գ-ի ներխուժումը ն Սմբատ Ա-ի աբխազական արշավանքը տեղի են ունեցել նույն տարում: Մեր քննությունը ցույց տվեց, որ Սմբատ Ա-ի աբխազական արշավանքը պետք է տեղի ունեցած լիներ 905 թ.-ից հետո` 906-908 թթ. միջն, ըստ որում, ամենայն հավանականությամբ, Ամյուկ ամրոցի միջադեպը տեղի է ունեցել 907 թ., այսինքն` արդեն աբխազական արշավանքից հետո: Այս ամենից պետք է եզրակացնել,

Անդ, էջ 212: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 442: «Հայ ժողովրդի պատմություն», Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատ., հ. III, էջ 36: Ռ. Մաթնոսյանն այդ իրադարձությունը դնում է 906 թ. (տե՛ս Բագրատունյաց Հայաստանի պետական կառուցվածքն ու վարչական կարգը, էջ 83), սակայն Ստեփաննոս Օրբելյանի հիշատակությունն այն մասին, որ նրա մահվանն հաջորդող գարնանը տեղի ունեցավ Յուսուֆի արշավանքը Հայաստան (909 թ.), ցույց է տալիս, որ այդ թվագրումը սխալ է: Հ. Ութմազյանը ճիշտ կերպով նշում է 908 թ. (տե՛ս Սյունիքը I2-2 դարերում, էջ 102): Տե՛ս Ստեփաննոս Օրբելյան, էջ 184-185: Մշո Սուրբ Աղբերիկ վանքի կոնդակի մի տեղեկության համաձայն` 908 թ., Գագիկ Արծրունու թագավոր դառնալուց հետո, բախում էր հասունանում նրա (դաշնակցությամբ Յուսուֆ ամիրայի) ն Սմբատ Ա-ի միջն, որից հնարավոր եղավ խուսափել Հովհաննես կաթողիկոսի միջնորդությամբ (տե՛ս Գարեգին Ա կաթողիկոս, Յիշատակարանք ձեռագրաց, հ. Ա, էջ 182):

որ Սմբատ Ա-ի աբխազական արշավանքը տեղի է ունեցել 906 թ.1: Այդ է վկայում նան Ատենի Սբ. Սիոն եկեղեցու որմնանկարներից մեկի, որտեղ պատկերված են Սմբատ Ա-ն, նրա դուստրը ն թագաժառանգը, Աբխազաց թագավոր Կոստանդին Գ-ն ն նրա թագաժառանգը, թվագրումը 906 թ.-ով2: Այդ հանդիսավոր խմբանկարը, ամենայն հավանականությամբ, ստեղծվել է հենց Սմբատ Ա-ի աբխազական արշավանքից հետո: 908 թ., ինչպես տեսանք, Վասպուրականի Գագիկ իշխանն Ատրպատականի Յուսուֆ ոստիկանից թագ ստացավ, որով էլ ավարտվեց Հայ Բագրատունիների միասնական թագավորության շրջանը: 1.5. Աղվանից ն Կղարջքի (Վրաց) թագավորությունների ստեղծումը: 890-ական թթ. Սմբատ Ա-ի կողմից թագադրվեցին նրան հպատակ Համամ Առանշահիկ ն Ատրներսեհ Բագրատունի իշխանները: Այդ իրադարձությունները բխում էին Հայոց տերության հետ կապված քաղաքական զարգացումներից: Համամ Առանշահիկի կողմից Աղվանից թագավորության վերականգնման վերաբերյալ տեղեկություն է պահպանել Մովսես Դասխուրանցին. «յերեք հարիւր երեսուն ն վեց թուին (իմա՛ 887 թ.-Ա.Ե.) եղն Աշոտի Բագրատունւոյ նստուցանել զաթոռ թագաւորութեանն իւրոյ ի մէջ Հայաստանեայց...: Իսկ գալուստ Տաճկին ի Հայս ն գրաւել զաշխարհն ընդ լծով ծառայութեան հարկաց թուականն Հայոց ՅԽԲ (իմա՛ 893 թ.-Ա.Ե.) լինէր...: Ապա բարեպաշտն Համամ որ ն Աղուանից եղն թագաւոր, նոյնպէս զկործանեալ թագաւորութիւն տանս Աղուանից նորոգեաց, որպէս Աշոտ Բագրատունի` զՀայոց թագաւորութիւնն. այսք ի միում ժամանակի գործեցան»3: Ատրներսեհ Բագրատունու` Վրաց թագավոր դառնալու վերաբերյալ վկայում է Հովհաննես Դրասխանակերտցին, ըստ որի` Սմբատ Ա-ն «կացուցանէ զնա (իմա՛ Ատրներսեհին-Ա.Ե.) թագաւոր Վրաց աշխարհին ն երկրորդ իւրոյ տէրութեանն զնա հաստատէ»4: Վրաց պատմիչ Դավթի որդի Սմբատը տեղեկացնում է, որ «Դավիթ կուրապաղատի որդի Ատրներսեհին դարձրեցին վրաց թագավոր» 888 թ. տեղի ունեցած դեպքերից (իմա՛ 888 թ. հայ-աբխազական բա1

Պետք է նշել, որ այս թվականին է Ռ. Խոնելիան դնում հայ-աբխազական դաշինքի կնքումը (տե՛ս Р. Хонелия, Некоторые вопросы истории Абхазии и абхазов по армянским источникам,-«ՊԲՀ», 1965, թիվ 4, էջ 100): Տե՛ս Ռ. Մաթնոսյան, Բագրատունի թագավորների (Աշոտ I, Սմբատ I, Աշոտ I) բյուզանդական թագը,-«ՊԲՀ», 2001, թիվ 1, էջ 176: Մովսես Կաղանկատվացի, էջ 335: Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 180-188:

խումը) հետո1: Ատրներսեհի թագադրության վերաբերյալ նույն տեղեկություններն են հաղորդում նան վրացական այլ աղբյուրներ: Ստեփաննոս Օրբելյանը հավաստում է, որ երբ Հայոց թագավորության մասնատման համար դուռ բանացին Արծրունիները ն թագ ստացան Ատրպատականի ամիրայից (908 թ.), թագավոր դարձավ նան Վրաց Ատրներսեհ Բագրատունի իշխանը, որից հետո «թագ կապեաց ն Աղուանին Համամ»2: Ըստ որում` ինչպես հաղորդում է պատմիչը, Ատրպատականի ամիրա Յուսուֆն3 առաջարկեց թագադրել նան Սյունյաց Վասակ իշխանին, բայց վերջինս հրաժարվեց4: Ստեփաննոս Օրբելյանի հաղորդումը, որը լիովին տարբերվում է վերոհիշյալ հեղինակների տեղեկություններից, ցույց է տալիս, որ Աղվանից ն Վրաց թագավորությունների վերականգնումը պետք է քննության առնել միննույն համատեքստում: Սյունյաց պատմիչի հաղորդումը, ինչպես կտեսնենք, լույս է սփռում տեղի ունեցած իրադարձությունների հետ կապված մի կարնոր իրողության վրա: Ն. Ադոնցը, անդրադառնալով Մովսես Դասխուրանցու վկայությանը, նշում է, որ ըստ պատմիչի` Համամի թագավորելը տեղի է ունեցել 893 թ.: Հեղինակը նշում է, որ դատելով Հովհաննես Դրասխանակերտցու տեղեկություններից` 893 թ. Համամը դեռնս թագավոր չէր: Այդ ժամանակ պատմիչը նրան անվանում է «մեծ իշխանն արնելից Համամ»5: Նա Հայոց թագավոր Սմբատ Ա-ի հրամանով գնում է բանակցելու արաբների հետ` Հայոց կաթողիկոս Գնորգին գերությունից ազատելու նպատակով6: Հովհաննես Դրասխանակերտցին ն Մովսես Դասխուրանցին հաղորդում են, որ Հայոց կաթողիկոսը արաբների կողմից ձերբակալվել է 893 թ.7: Իսկ այն, որ վերջին իրադարձության հետ կապված Ասողիկը Համամին կոչում է թագավոր8, Ն. Ադոնցը հակված է համա1

Տե՛ս Сумбат Давитис-дзе, էջ 34: Տե՛ս Ստեփաննոս Օրբելյան, էջ 299: Ստեփաննոս Օրբելյանի երկում նշված է ոչ թե Յուսուֆը, այլ Ափշինը, որը, ամենայն հավանականությամբ, շփոթմունք է: Խնդիրն այն է, որ պատմիչի հիշատակած իրադարձությունները տեղի են ունեցել 908 թ., երբ Ատրպատականում իշխում էր Յուսուֆը: Տե՛ս Ստեփաննոս Օրբելյան, էջ 299: Քանի որ Աղվանքը մտնում էր Հայոց թագավորության մեջ, ուստի նրա իշխան Համամին տրվող «Արնելից մեծ իշխան» կոչումից պետք է ենթադրել, որ Հայոց թագավորության կազմում «Արնելից» էր կոչվում Աղվանից իշխանությունը (տե՛ս Ա. Եղիազարեան, Աղուանից թագաւորութեան պատմութեան որոշ խնդիրների շուրջ, էջ 167, 170): Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 174: Անդ, էջ 172-174, Մովսես Կաղանկատվացի, էջ 335: Տե՛ս Ասողիկ, էջ 161:

րելու հետին թվով արված դիտարկում: Համամը թագավոր է դարձել 893 թ. հետո1: Ա. Կրիմսկին Համամի կողմից Աղվանից թագավորության վերականգնումը դնում է 885 թ.2: Նույն տեսակետն է արտահայտում նան Բ. Ուլուբաբյանը: Նա Մովսես Դասխուրանցու վերոհիշյալ հաղորդումը քննության է առնում ոչ ամբողջությամբ, այլ հետնյալ ձնով. «բարեպաշտն Համամ նոյնպէս զկործանեալ թագաւորութիւն տանս Աղուանից նորոգեաց, որպէս Աշոտ Բագրատունի` զՀայոց թագաւորութիւնն. այսք ի միում ժամանակի գործեցան»: Այս հատվածի հիման վրա նա Համամի թագավոր դառնալը թվագրում է 880-ական թվականներով, այսինքն` Աշոտ Ա-ի կողմից Հայոց թագավորության վերականգնման հետ միաժամանակ3: Վերջին թվագրումը մուտք է գործել նան «Հայ ժողովրդի պատմության» ակադեմիական հրատարակություն4: Հ. Աճառյանը ն Կ. Յուզբաշյանը կարծում են, որ 893 թ. Համամն արդեն թագավոր էր5: Ս. Բարխուդարյանը Համամի թագավոր դառնալը դնում է 885-894 թթ. միջն6: Աղվանից թագավորության վերականգնումն ընդհանուր առմամբ I2 դ. երկրորդ կեսին է դնում Ա. Տեր-Ղնոնդյանը7: Ա. Հակոբյանը Աղվանից թագավորության վերականգնումը դնում է I2 դ. վերջին8: Վրաց պատմագիտության մեջ Աղվանից թագավորության վերականգնումը թվագրված է 893 թ.-ով9: Կ. Ցուկերմանը Համամի թագավոր հռչակվելը տեղադրում է 894 թ. վերջին կամ 895 թ. սկզբին10: Ադրբեջանցի պատմաբան Զ. Բունիաթովն այդ իրադարձությունը թվագրում է 866 թ.-ով (ամենայն հավանականությամբ, պետք է լինի 886)11:

Տե՛ս Ն. Ադոնց, Երկեր, հ. Ա, էջ 512: Տե՛ս Ճ. Բ601ո666, ÑԾ6à1660 66 6ոԾ1666 ո88861181 666 6à86à6ո6181 Ճ6868à68æà1à (66àոո6÷8ո616 Ճ68à166). Չ866,-տե՛ս Ñ816166 «8à17Ծ6 à6à88166à 1. ß. 1à66à (1864-1934)», 1.-Է., 1938, էջ 376: Տե՛ս Բ. Ուլուբաբյան, Խաչենի իշխանությունը, էջ 75-77, 80: Տե՛ս «Հայ ժողովրդի պատմություն», Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատ., հ. III, էջ 25: Տե՛ս Աճառյան Հ., Հայոց անձնանունների բառարան, հ. Գ, Եր., 1948, էջ 25, К. Юзбашян, նշվ. աշխ., էջ 72: Տե՛ս Բարխուդարյան Ս., Արցախի, Շաքիի եւ Փառիսոսի իշխանությունները I2-2 դարերում, էջ 68: Տե՛ս А. Тер-Гевондян, նշվ. աշխ., էջ 239: Տե՛ս Ա. Յակոբեան, Խաչէն-Խօխանաբերդ ամրոցը եւ նրա իշխանատոհմը Թ.-ԺԳ. դարերում, էջ 80: Տե՛ս “Очерки Истории Грузии”, т. ||, էջ 274: Տե՛ս Շ. 2սՇk6ոոaո, / քոօքօՏ մս livո6 մ6Տ Շ6ո6ոօոi6Տ, ||, 48,-“Լոavaս» 6է Խ6ոօiո6Տ”, 13, ՔaոiՏ, 2000, էջ 568: Տե՛ս З. Буниятов, նշվ. աշխ., էջ 189:

Սկզբում քննության առնենք Մովսես Դասխուրանցու հաղորդումը` խնդրո առարկա շրջանի իրադարձությունների ժամանակագրության համատեքստում: Նախ` Աշոտ Բագրատունին վերականգնում է Հայոց թագավորությունը, իսկ այնուհետն, տարիներ անց, ըստ պատմիչի` 893 թ., արաբները հարկատու են դարձնում Հայոց թագավորությունը: Հայտնի է, որ 893 թ. Դվինում երկրաշարժ տեղի ունեցավ1, որից հետո Հայաստան արշավեց Ատրպատականի Ափշին ամիրան: Դողսի ճակատամարտում հայկական բանակը հաղթանակ տարավ, որից հետո Ափշինը Սմբատ Ա-ից խնդրեց վճարել արքունի հարկերը, ն Սմբատը համաձայնեց2: Փաստորեն, պատմիչի «գալուստ Տաճկին ի Հայս ն գրաւել զաշխարհն ընդ լծով ծառայութեան հարկաց թուականն Հայոց ՅԽԲ լինէր» հաղորդումը վերաբերում է նշված դեպքերին: Այդ դեպքերից հետո, ըստ Հովհաննես Դրասխանակերտցու, Արնելից մեծ իշխան Համամը Սմբատ Ա-ի հրամանով փորձեց գերությունից ազատել Հայոց կաթողիկոսին: Եթե համադրենք Մովսես Դասխուրանցու ն Հովհաննես Դրասխանակերտցու տեղեկությունները, ապա կարող ենք արձանագրել, որ 893 թ.` Դողսի ճակատամարտի ժամանակ ն դրանից հետո, երբ Համամը բանակցությունների մեջ էր մտել արաբների հետ` կաթողիկոսին ազատելու համար, նա դեռնս թագավոր չէր: Սակայն նույն կամ, որ ավելի հավանական է, արդեն 894 թ., դատելով Մովսես Դասխուրանցու հաղորդումից` նա թագավոր դարձավ: Ըստ պատմիչի, երբ Հայաստանը հարկատու դարձավ, Համամը վերականգնեց Աղվանից թագավորությունը: Ըստ որում` պատմիչը հավելում է, որ Համամը վերականգնել է Աղվանից թագավորությունը, ինչպես Աշոտ Բագրատունին` Հայոց թագավորությունը ն «այսք ի միում ժամանակի գործեցան»: Վերջին տեղեկության հետ կապված Ա. Հակոբյանը հիմնավոր կերպով ցույց է տվել, որ այն ընդմիջարկություն է ն, որ այնտեղ հստակ նշված է եղել վերականգնման թվականը3: Այս ամենի հիման վրա պետք է բխեցնել, որ Համամը թագավոր է դարձել 893 թ. դեպքերից հետո` 894 թ., որը, մեր կարծիքով, կապված էր նրա ջանքերով Հայոց կաթողիկոսին գերությունից ազատելու իրողության հետ: Կարծում ենք, որ 894 թ. Համամին թագադրել է Սմբատ Ա-ն, քանի որ նա Դողսի ճակատամարտում հաղթանակ էր տարել ն իրեն շատ վստահ էր զգում: Խնդիրն այն է, որ

Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 164-166, Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 356-358: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 172: Տե՛ս А. Акопян, Албания-Алуанк в греко-латинских и древнеармянских источниках, Е., 1987, էջ 203-210:

Համամին այդ ժամանակ կարող էին թագադրել կա՛մ Սմբատ Ա-ն, կա՛մ Ափշինը: Անկասկած, 893 թ. պարտություն կրած ն Սմբատ Ա-ի հետ հաշտված Ափշինը Համամին թագադրել չէր կարող: Համամի կողմից ինքն իրեն թագավոր հռչակելու հնարավորությունը նս վերոհիշյալ պայմաններում անհնար էր, քանի որ նա Հայոց թագավորի հպատակն էր: Ինչ վերաբերում է Սմբատ Ա-ի կողմից Համամին թագադրելու հարցին, ապա, ինչպես կտեսնենք, Կղարջքի կուրապաղատ Ատրներսեհը Սմբատ Ա-ից թագ ստացավ հավատարմության համար, ուստի նույն պատճառով Հայոց թագավորը կարող էր թագադրել նան Համամին: Ինչ վերաբերում է Կղարջքի Ատրներսեհ կուրապաղատի թագադրությանը, ապա այդ հարցում ամեն ինչ կարծես թե ավելի պարզ է: Հայտնի է, որ Կղարջքի Բագրատունիներն Աշոտ կուրապաղատի օրոք (մահ.` 826 թ.) Բյուզանդիայի կողմից ստացել էին կուրապաղատի աստիճան1: Այդ աստիճանով էլ նրանք հանդես են գալիս հետագայում` մինչն Ատրներսեհի թագադրությունը2: Ըստ Ի. Ջավախիշվիլու` Ատրներսեհի թագադրությունը տեղի է ունեցել 888 թ., իսկ ըստ Ե. Տակաիշվիլու` 890 թ.3: Մ. Բրոսսեն, Կ. Թումանովը ն Ս. Երեմյանն այդ իրադարձությունը թվագրում են 888 թ.4, իսկ Մ. Չամչյանցը, Հ. Մարկվարտը ն Ն. Ադոնցը կարծում են, որ Ատրներսեհի թագադրությունը տեղի է ունեցել 899 թ.5: Ատրներսեհի թագադրությունը մոտավորապես տեղադրվել է նան 906-908 թթ. միջն6: Վրաց թագավորության վերականգնման թվականը ճշգրտելու համար հիմք ենք ընդունում այդ դեպքերի ժամանակակից Հովհաննես Դրասխանակերտցու երկում նկարագրված` 890-ական թթ. իրադարձությունների ժամանակագրական հերթականությունը: Ըստ որում` Սմբատ Ա-ի կողմից Կղարջքի կուրապաղատ Ատրներսեհի թագադրության մասին մանրամասն տեղեկություններ է պահպանել միայն Հովհաննես

Տե՛ս Վարդան վարդապետ, էջ 83-84: Տե՛ս Կոստանդին Ծիրանածին, էջ 15-17: Տե՛ս “Очерки Истории Грузии”, т. ||, էջ 310: Տե՛ս М. 8ոօՏՏ6է, ՒiՏէօiո6 մ6 la Օ6օոցi6, |, Տէ.-Ք6է6ոՏԵօսոց, |ոքոiո6ոi6 մ6 Լ'ՃՇaմ6ոi6 |ոք6ոial6 մ6Տ ՏՇi6ոՇ6, 1849, էջ 273-279, Լօսոaոօքք С., Լհ6 8aցոaէiմՏ օք |Ե6ոia քոօո էհ6 6iցհէ էօ էհ6 6l6v6ոէհ Շ6ոէսո/.-“Լ6 ԽսՏ6օո", Լ22|Մ, |մ6ո. Տէսմi6Տ, Լօսvaiո, 1961, էջ 21-25, С. Еремян, Присоединение северо-западных областей Армении к Византии в 2| веке,«Լրաբեր (հաս. գիտ.)», 1971, թիվ 3, էջ 5, ծանոթ. 7: Տե՛ս Մ. Չամչեանց, նշվ. աշխ., էջ 727, Յ. Մարկուարտ, Հայ Բագրատունեաց ճիւղագրութիւնը, էջ 148 (ներդիր), Ն. Ադոնց, Երկեր, հ. Ա, էջ 501: Տե՛ս նան Մ. ճանաշեան, Դաւիթ կիւրապաղատ (պատմական ուսումնասիրութիւն), Վենետիկ-Ս. Ղազար, 1972, էջ 13-14: Տե՛ս «Հայ ժողովրդի պատմություն», Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատ., հ. III, էջ 31-32:

Դրասխանակերտցին: Ըստ նրա` Դվինի 893 թ. երկրաշարժից հետո Ափշինը հարձակվեց Հայոց թագավորության վրա, սակայն պարտություն կրեց Դողսի ճակատամարտում1: Այնուհետն Վասպուրականի Աշոտ իշխանը (895-905) լքում է Սմբատ Ա-ին ն մեկնում Ափշինի մոտ2: Դրանից հետո, թերնս Սմբատ Ա-ի օգնությամբ3, Վասպուրականին տիրում է Գագիկ Ապումրվանը, որը ձերբակալում է Աշոտին ն նրա երկու եղբայրներին4: Տարոնի Դավիթ իշխանը մահացավ Դվինի երկրաշարժից երկու տարի անց` 895 թ.5, որից հետո Ամիդի ամիրան` հաղթելով նրան փոխարինած Գուրգենին` տիրեց Տարոնի իշխանությանը6: Դատելով Հովհաննես Դրասխանակերտցու ն Թովմա Արծրունու տեղեկություններից` վերոհիշյալ իրադարձությունները տեղի են ունեցել 895 թ.: Տարոնն ազատագրելու համար, թերնս 896 թ., Սմբատ Ա-ն արշավանք կազմակերպեց Ամիդի ամիրայի դեմ: Հայոց բանակը Գագիկ Ապումրվանի դավաճանության պատճառով ծանր պարտություն կրեց7: Օգտվելով Սմբատ Ա-ի պարտությունից` Հայաստան է ներխուժում Ափշինը8: Թերնս, այդ իրադարձությունը տեղի է ունենում 897 թ.9, քանի որ նույն տարվա վերջին (ձմռանը) մահացավ Գնորգ կաթողիկոսը (877-897)10: Հաջորդ կաթողիկոսը` Մաշտոցը (898) մահացավ յոթ ամիս գահակալելուց հետո11: Քանի որ Գնորգ կաթողիկոսը մահացել էր 897 թ. վերջին, իսկ Մաշտոցը` կաթողիկոս դարձել 898 թ. գարնանը12, ուստի` Մաշտոցի գահակալությունը պետք է ավարտված լինի 898 թ. վերջին, որից հետո կաթողիկոս դարձավ Հովհաննես Դրասխանակերտցին (898-929): Այդ տարի կառուցվեց արքայանիստ Երազգավորսի եկեղեցին: Ամենայն հավանականությամբ, արդեն 899 թվականին է վերաբերում Հովհաննես Դրասխանակերտցու այն վկայությունը, որ Սմբատ Ա-ն` գնա1

Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 172: Անդ, էջ 174: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 362-364, Անանուն Զրուցագիր, էջ 171: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 176: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 356-358: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 176: Անդ, էջ 176-178: Ըստ Մովսես Դասխուրանցու` Սմբատ Ա-ի արշավանքն Ամիդի ամիրայության դեմ տեղի է ունեցել 893 թ. դեպքերից չորս տարի անց, այսինքն` 896/897 թ. (տե՛ս Մովսես Կաղանկատվացի, էջ 336): Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 180-184 Ըստ Մովսես Դասխուրանցու` արշավանքը տեղի է ունեցել 897 թ. (տե՛ս Մովսես Կաղանկատվացի, էջ 337): Ըստ պատմիչի` նույն թվականին վախճանվեց Գնորգ կաթողիկոսը (անդ): Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 184: Անդ, էջ 186: Անդ:

հատելով Կղարջքի կուրապաղատ Ատրներսեհի հավատարմությունը` նրան թագադրում է1: Ըստ որում` Հայոց արքան նրան հռչակում է «թագաւոր Վրաց աշխարհին»2, թեն նա Վիրքին դեռ չէր տիրում3: Կարնոր է այն, որ հաղորդելով Ատրներսեհի թագադրության մասին, որին հետնում է Ափշինի արշավանքը, թերնս, 900 թ., պատմիչը նրան դարձյալ կուրապաղատ է կոչում4: Խնդիրն այն է, որ Ատրներսեհին շնորհած թագը լուրջ նշանակություն չուներ, սակայն, ինչպես կտեսնենք, հետագայում քաղաքական բացասական հետնանքներ ունեցավ: Ափշինը որոշ ժամանակ ասպատակելով Հայաստանը ն Վիրքը, ինչպես նան փորձելով խաբեությամբ ձերբակալել Սմբատ Ա-ին` հեռանում է Ատրպատական` Դվինում թողնելով իր որդուն ն մեծ ներքինապետին: Տայքում ամրացած Սմբատ Ա-ն վերադառնում է, հանդիպում մեծ ներքինապետին ն հաշտվում նրա հետ, որից հետո Ափշինի որդուն նա շուրջ մեկ տարի ռոճիկ էր վճարում5: Ռոճիկ վճարելու մեկ տարին, ամենայն հավանականությամբ պետք է հաշվել 900 թվականի կեսերից: Այնուհետն, հավանորեն, 901 թ. մեծ ներքինապետը հեռանում է Հայաստանից` Սմբատ Ա-ին հանձնելով նրա որդի Աշոտին ն մյուս որդի Մուշեղի կնոջը, որոնք պատանդ էին պահվում նրա մոտ: Այդ պատճառով, 901 թ. Ափշինը կրկին որոշում է արշավել Հայաստան, սակայն ճանապարհին մահանում է6: Ժամանակագրական վերոհիշյալ ճշգրտումներից պարզ է դառնում, որ Կղարջքի Ատրներսեհ կուրապաղատի թագադրությունը Սմբատ Ա-ի կողմից տեղի է ունեցել 899 թ.: ճշգրտելով Համամի ն Ատրներսեհի թագադրությունների թվականները` արձանագրենք նան, որ Սմբատ Ա-ի կողմից նրանց տրված թագերը, ընդհանուր առմամբ, քաղաքական լուրջ նշանակություն չունեին: Ինչպես տեսանք, Ատրներսեհի համար այդ իրենից ներկայացնում էր միայն Հայոց թագավորության աստիճանակարգում երկրորդ տեղի ամ1

Անդ, էջ 186-188: Անդ, էջ 188: Տե՛ս Յ. Մարկուարտ, Հայ Բագրատունեաց ճիւղագրութիւնը, էջ 138, Ն. Ադոնց, Երկեր, հ. Ա, էջ 504, Ա. Եղիազարյան, Կղարջքի կյուրոպաղատությունը ն Վիրքը հայ Բագրատունիների տերության կազմում,-Պատմամշակութային ժառանգության մատենաշար, «Հուշարձան տարեգիրք», Զ, 2010, էջ 209-216: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 188: Անդ, էջ 190: Անդ, էջ 190-192: Ափշինի մահը Թովմա Արծրունին դնում է 898 թ. (տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 376), որը սխալ է: Ըստ պատմիչի` Ափշինի մահից հետո միայն վախճանվեց Գնորգ կաթողիկոսը (անդ): Արծրունյաց պատմիչի նշված հաղորդումը պարունակում է ժամանակագրական սխալներ:

րագրում: Այդ իսկ պատճառով Հովհաննես Դրսախանակերտցին Ատրներսեհին շարունակում է կոչել կուրապաղատ, իսկ Համամին` Արնելից մեծ իշխան, քանի որ թագավոր դառնալուց հետո նրանց կարգավիճակը Հայոց թագավորության համակարգում չէր փոխվել: Հ. Բարթիկյանը ցույց է տվել, որ Հայոց թագավորի համար նրանք հանդիսանում էին «որդի» ն հպատակ1: Արդ, անդրադառնանք Ստեփաննոս Օրբելյանի հաղորդմանը: Այստեղ առաջին հայացքից ամեն ինչ պարզ է: Վրաց ն Աղվանից թագավորությունների վերականգնումը տեղի է ունեցել 908 թ.` Վասպուրականի թագավորության ստեղծումից հետո: Ըստ որում` Աղվանից թագավորությունը վերականգնվել է Վրաց թագավորության վերականգնումից հետո: Պատմիչի հաղորդումը, սակայն, լուրջ հակասություն է ծնում, քանի որ Համամն ու Ատրներսեհը թագադրվել էին ոչ թե Վասպուրականի թագավորության հիմնադրումից (908 թ.) հետո, այլ հաջորդաբար` 894 թ. ն 899 թ.: Մյուս կողմից, եթե հավաստի է պատմիչի հաղորդած տեղեկությունը, ապա մենք դրանով կարող ենք կատարել կարնոր բացահայտում: Եթե Համամը թագավոր է դարձել 894 թ., իսկ Ատրներսեհը` 899 թ., ապա կարելի է ենթադրել, որ սխալ է Սյունյաց պատմիչի տեղեկությունն այն մասին, որ այդ իրադարձությունները տեղի են ունեցել 908 թ. կամ դրանից հետո: Մյուս կողմից տեսանք, որ Հովհաննես Դրասխանակերտցին` պատմելով Սմբատ Ա-ի կողմից Ատրներսեհի թագադրության մասին, այնուհետն անմիջապես նրան դարձյալ կուրապաղատ է կոչում: Ապա, նկարագրելով 902-903 թթ. դեպքերը, պատմիչն Ատրներսեհին կրկին որպես թագավոր է հիշատակում2: Կարծիք է հայտնվել, որ Ափշինի 900 թ. արշավանքը Հայաստան տեղի է ունեցել Սմբատ Ա-ի կողմից Ատրներսեհի թագադրության պատճառով, քանի որ թագադրության իրավունք ուներ միայն խալիֆան3: Եթե հիմք ընդունենք Ափշինի արշավանքի այդ միանգամայն հնարավոր դրդապատճառը, ապա կարող ենք առանց երկմտելու կարնոր եզրակացություն անել: Ափշինից Սմբատ Ա-ի կրած պարտությունից հետո Ատրներսեհի, ինչպես նան Համամի թագադրությունները, անկասկած, կորցրել էին իրենց նշանակությունը: Հնարավոր է նան, որ հենց Սմբատ Ա-ն էր պարտությունից հետո հրաժարվել նրանց թագավոր ճանաչելուց: Այդ պատճառով, միայն

Տե՛ս Հ. Բարթիկյան, Բյուզանդիան ն հայ պետականությունը 2-2I դդ.,-«Լրաբեր (հաս. գիտ.)», 1996, թիվ 2, էջ 27-28: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 200: Տե՛ս «Հայ ժողովրդի պատմություն», Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատ., հ. III, էջ 32:

Ափշինի մահից հետո է, որ Հովհաննես Դրասխանակերտցին Ատրներսեհին կրկին թագավոր է կոչում: Ստեփաննոս Օրբելյանի հիշատակությունն ունի մի կարնոր նշանակություն: Վասպուրականի թագավորության ստեղծումը նա դիտարկում է որպես Հայոց թագավորության մասնատման գործընթացի սկիզբ, որին հաջորդեցին Վրաց ն Աղվանից թագավորությունների ստեղծումը: Եթե հիմնվենք պատմիչի հաղորդման վրա, կարող ենք կատարել կարնոր եզրակացություններ: 908 թ. Յուսուֆը լուրջ քայլեր է կատարում Հայոց թագավորությունը մասնատելու ն թուլացնելու ուղղությամբ: Այդ նպատակով նա թագադրում է Գագիկ Արծրունուն1: Սյունյաց իշխանը Յուսուֆի առաջարկած թագից հրաժարվում է: Հույժ կարնոր տեղեկություն է պահպանել Ասողիկը, որը, խոսելով 908 թ. իրադարձությունների մասին, տեղեկացնում է, որ Յուսուֆ ամիրայի մոտ «երթեալ Արտներսեհ Վրաց թագաւոր ն Գագիկ իշխան Վասպուրականի» ու այլ հայ իշխաններ2: Փաստորեն, ի տարբերություն Հովհաննես Դրասխանակերտցու, համաձայն որի` Ափշինի մոտ գնացել է Գագիկ Արծրունին ն թագ ստացել3, Ասողիկը հաղորդում է, որ Յուսուֆի մոտ է գնացել նան Ատրներսեհ Բագրատունին: Կարծում ենք, որ Յուսուֆին հարած Ատրներսեհ Բագրատունուն (անկասկած, նան Համամին) հնարավոր էր բավարարել միայն թագավորական թագով, քանի որ նա արդեն այդպիսի թագ ստացել էր 899 թ., սակայն Ափշինի 900 թ. արշավանքը ն Ատրներսեհին Վրաց թագավոր հռչակած Սմբատ Ա-ի պարտությունն ի չիք էին դարձրել այդ թագը: Նման ճակատագիր պետք է բաժին հասած լիներ նան Համամի թագին: Նշենք նան այն իրողությունը, որ Յուսուֆի 909 թ. արշավանքի ժամանակ, դատելով սկզբնաղբյուրների տեղեկություններից, Սմբատ Ա-ն օգնություն չստացավ ոչ Ատրներսեհից ն ոչ էլ Համամից, որը պետք է հետնանքը լիներ այն իրողության, որ նրանք հարել էին Յուսուֆին: Հայոց թագավորը ստիպված ապաստանեց Աբխազաց թագավորությունում4: Այն, որ շատ հավանական է Ատրներսեհի ն Համամի թագադրությունը Յուսուֆի կողմից, ցույց է տալիս թեկուզ այն փաստը, որ վերջինս թագ էր առաջարկել նան Սյունյաց Վասակ իշխանին: Այսինքն` Հայոց թագավորությունը մասնատելու նպատակի առումով Յուսուֆի համար ոչ մի խնդիր չկար Գագիկ Արծրունուց ն Վասակ Սյունուց բացի թագ առաջարկելու նան Ատրներսեհին ն Համամին:

Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 212: Տե՛ս Ասողիկ, էջ 164: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 212: Անդ: Տե՛ս նան “Матиане Картлиса”, էջ 32:

Այսպիսով, Ատրներսեհի թագ ստանալը Յուսուֆից կարելի է բխեցնել սկզբնաղբյուրների հաղորդած տեղեկություններից, մինչդեռ Համամի` Յուսուֆից թագ ստանալը նման հիմնավորում չի ստանում: Սակայն, այդ իրադարձությունը 908 թ. ավելի ուշ տեղի ունենալ չէր կարող, քանի որ արդեն դրանից հետո Յուսուֆը սկսել էր իր կողմն անցած իշխանների նկատմամբ բռնություններ իրականացնել, որի հետնանքով նրանից հեռացան Գագիկ Արծրունին ն այլ իշխաններ1: Ուստի արձանագրենք միակ հնարավոր եզրակացությունը. Համամը թագ է ստացել Յուսուֆից 908 թ.` Ատրներսեհի հետ միասին: Ասողիկի մեկ այլ արժեքավոր տեղեկության համաձայն, երբ Աշոտ Երկաթը Հայաստանը մաքրեց թշնամուց, նա «գտանէ զծառայս հօր իւրոյ թագաւորեալ. զինքն անուանեաց Շահանշահ, այսինքն թագաւորաց թագաւոր»2: Ինչպես հաղորդում է Վարդան վարդապետը, խոսքը մասնավորապես Աշոտ Երկաթի հորեղբորորդի Աշոտի, Գագիկ Արծրունու, Ատրներսեհ (հեղինակի տեղեկության մեջ` Ներսեհ) Բագրատունու ն, թերնս, նան Համամ Առանշահիկի մասին է: Եվ Աշոտը «կոչեցաւ ի վերայ նոցա Շահնշահ (իմա՛ թագավորների թագավոր-Ա.Ե.)»3: Ասողիկի հաղորդման տրամաբանությունը պարզ է: Թեն, օրինակ` Համամն ու Ատրներսեհը թագ էին ստացել Սմբատ Ա-ից, դրանով նրանց միջն հարաբերությունները չէին փոխվել, ն ավատատիրական աստիճանակարգի առումով Համամն ու Ատրներսեհը շարունակում էր դիտարկվել որպես «ծառա» Հայոց թագավորի համար: Բայց Ասողիկի հաղորդումն ունի նս մեկ կարնոր կողմ: «Գտանէ» բառը ցույց է տալիս, որ կարծես թե Սմբատ Ա-ի «ծառաներն» առանց նրա հավանության էին թագավոր հռչակվել, ավելի ճիշտ` այլ տիրակալների կողմից: Ահա՛, այստեղ, մեր համոզմամբ, թաքնված է կարնոր իրողությունը: 908 թ. Յուսուֆը, բացի Վասպուրականի Գագիկ իշխանից, ճանաչել է նան Կղարջքի Ատրներսեհի ն Աղվանից Համամի թագավորությունները: Վերոհիշյալ տեսակետի հաստատման համար անհրաժեշտ է պատասխանել նս մեկ հարցի: Եթե Ատրներսեհը, փաստորեն, լքել է ժամանակին իրեն թագադրած Սմբատ Ա-ին, ապա ինչո՞ւ է Հովհաննես Դրասխանակերտցին նրա հասցեին արդեն Աշոտ Բ-ի օրոք դրվատանքի խոսքեր ասում4: Պատմիչի տեղեկություններից հայտնի է, որ Ատրներսեհն

Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 228-238: Տե՛ս Ասողիկ, էջ 169-170: Տե՛ս նան Մխիթար Անեցի, Մատեան աշխարհավէպ հանդիսարանաց, աշխատասիրութեամբ Հ. Մարգարեանի, Ե., 1983, էջ 116-117: Տե՛ս Վարդան վարդապետ, էջ 93: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 247:

առաջին անգամը չէ, որ լքում էր Սմբատ Ա-ին: Վերջինիս 906 թ. աբխազական արշավանքից հետո, դժգոհ լինելով գերված Աբխազաց թագավորի ազատ արձակման փաստից, Ատրներսեհը դավադրություն էր կազմակերպել Հայոց թագավորի դեմ, սակայն պատժից խուսափել էր միայն անձնատուր լինելով ն որդուն պատանդ տալով1: Կարծում ենք, որ դրվատանքի խոսքերի պատճառն այն է, որ Ատրներսեհն օգնություն էր ցուցաբերել արաբների դեմ պայքարող թագաժառանգ Աշոտին2, իսկ վերջինիս` թագավոր դառնալուց հետո` ընդունել նրա գերիշխանությունը3: Պատմիչը նման վերաբերմունք ունի նան Գագիկ Արծրունու նկատմամբ, երբ Յուսուֆից թագ ստանալուց հետո պախարակում է նրան4, իսկ Յուսուֆից հեռանալուց հետո` գովաբանում5: Ամփոփելով` կարող ենք նշել, որ Հայոց թագավորության Արնելից մեծ իշխան Համամը Սմբատ Ա-ի կողմից թագադրվել է 894 թ., իսկ Կղարջքի կուրապաղատ Ատրներսեհ Բագրատունին` 899 թ.: Ատրպատականի ամիրա Ափշինը, որը պարտություն էր կրել Դողսի ճակատամարտում, Համամի թագադրությունից հետո որնէ քայլ անել չէր կարող, սակայն, Ատրներսեհի թագադրությունը նրա համար պատճառ դարձավ 900 թ. արշավանք կատարելու դեպի Հայաստան: Սմբատ Ա-ն պարտություն կրեց, իսկ նրա կողմից Արնելից մեծ իշխանին ն Կղարջքի կուրապաղատին տրված թագերն ի չիք դարձվեցին: 908 թ. Հայոց թագավորին հպատակ մի շարք իշխաններ, այդ թվում` Գագիկ Արծրունին, Ատրներսեհ Բագրատունին ն Համամ Առանշահիկը, հարում են Ատրպատականի Յուսուֆ ամիրային: Վերջինս, Հայոց թագավորությունը մասնատելու ն թուլացնելու նպատակով, թագադրում է նրանց: 1.6. Հայ Բագրատունիների «տերություն»-ը: Հայ Բագրատունիների թագավորությունն Աշոտ Ա-ի ն Սմբատ Ա-ի օրոք մենք անվանում ենք տերություն, քանի որ այն ուներ տերությանը բնորոշ հատկանիշները: Ընդհանուր առմամբ, ներկայիս ընկալմամբ, տերություն են կոչվում այն պետությունները, որոնք ազդեցիկ դերակատարություն ունեն միջազգային հարաբերություններում: Տերություն որակումը նախատեսում է հզորություն ն տիրապետություն, այդ իսկ պատճառով այն օգտագործվում է միայն այն պետությունների վերաբերյալ, որոնք ունեն նշանակալի դերակատարություն, քաղաքական կշիռ, մասշտաբներ, տնտեսա1

Անդ, էջ 204-212: Անդ, էջ 266: Անդ, էջ 310: Անդ, էջ 212: Անդ, էջ 238:

կան ն ռազմական հզորություն ն որոնք ընդունակ են ազդեցություն գործել հարնան ն հեռավոր քաղաքական միջավայրերի վրա1: Հարկ է նշել, որ տերությունը միջնադարում ուներ նան յուրահատուկ` ավատատիրությանը բնորոշ ներքին համակարգ, իսկ ինչ վերաբերում է տերության արտաքին հատկանիշներին, ապա այդ առումով այն մշտապես ընկալվել է նույն իմաստով: Ն. Ադոնցը ն Հ. Մանանդյանը այն կարծիքն են արտահայտել, որ դեռնս Արշակունյաց թագավորության ժամանակաշրջանում ն դրանից հետո «տերություն»-ը նույնիմաստ էր «նախարարություն» ն «տանուտերություն» բառերին, բայց հաճախ ընդունում էր ավելի լայն իմաստ` նույնանալով «պետություն» հասկացությանը2: Ն. Ադոնցը նշում է, որ «տերություն» բառն արտահայտում է «տիրոջ» հովանավորությունը ն գերադասությունը վասալի նկատմամբ: Այն կարող էր նույնանալ երկու ավատատերերի միջն փոխհարաբերություններին, երբ գերադաս կողմն իր վրա է վերցնում տերությունը, իսկ ստորադասը` ենթակայությունը: Ըստ Ն. Ադոնցի` այդպիսին էին հարաբերությունները պարսից թագավոր Հազկերտի ն հայ նախարարների միջն Հայոց թագավորության կործանումից հետո: Նա մեջ է բերում «տերություն» բառի համար խիստ բնորոշելի արտահայտությունը, որն անում է Հազկերտը Տիզբոն կանչված հայ նախարարների առաջ. «մեր առ ձեզ տէրութիւն ն խնամարկութիւն, ն ձեր առ մեզ արդարամտութեամբ ծառայութիւն ն հնազանդութիւն»3: Այնուհետն Ն. Ադոնցը տալիս է տիրոջ ն վասալի փոխհարաբերությունների բնորոշումը. «ուխտի միջոցով կողմերից մեկը ստանձնում էր տերությունն ու խնամակալությունը, իսկ մյուսը` հավատարիմ ծառայությունը ն հնազանդությունը»4: Վերոհիշյալի լույսով կարող ենք նշել, որ Հայաստանում ն Այսրկովկասի մեծագույն մասում «տերությունը»-ը պատկանում էր Հայոց թագավորին, որին հպատակ էին մնացյալ իշխանները: Անհրաժեշտ է նշել, որ Հայոց իշխանի գերիշխանությունը (իմա՛ տերություն) այսրկովկասյան երկրների վրա հաստատվել էր դեռնս Բագարատ ն Աշոտ Բագրատունիների ժամանակներից: Այդ գերիշխանությունը շարունակվեց

Տե՛ս Политология: словарь-справочник /М. Василик, М. Вершинин и др/, М., 2001. К. Гарнов, Англо-русский политический словарь, М., 2005, В. Бачинин, Бачинин А., Политология: Энциклопедический словарь, М., 2005. Политологический словарь: Учеб. пособ. /Р. Григорян, А. Гришин, Г. Демин и др./, М., 1995. Տե՛ս Ն. Ադոնց, Հայաստանը Հուստինիանոսի դարաշրջանում, էջ 519, Հ. Մանանդյան, Երկեր, հ. Դ, Եր., 1981, էջ 222-224: Տե՛ս Ղազար Փարպեցի, էջ 110: Տե՛ս Ն. Ադոնց, Հայաստանը Հուստինիանոսի դարաշրջանում, էջ 523:

նան Բագրատունիների` Հայոց թագավոր հռչակվելուց հետո: Ինչպես տեսանք, ականատես լինելով իշխանաց իշխան Աշոտ Բագրատունու մեծագործություններին` Հայոց իշխանները դիմեցին ամիրապետին` նրան ճանաչելու Հայոց թագավոր` այդպիսով նան յուրովսանն ընդունելով նրա տերությունը: Այդ տերությունն արտահայտվում էր տարբեր ձներով: Օրինակ` Կղարջքի կուրապաղատ Ատրներսեհը, թագ ստանալով Սմբատ Ա-ից, հռչակվեց որպես նրա տերության աստիճանակարգում երկրորդ մարդ1, իսկ Աբխազաց թագավորը` պարտվելով Աշոտ Ա-ից` այնուհետն «պարտավճար միշտ նմա ի ծառայութիւն բերէր»2: Հայոց թագավորը տեր էր նան Ծանարաց քորեպիսկոպոսի ն Աղվանից իշխանի (Արնելից մեծ իշխան) համար: Ասողիկը, օրինակ` Հայոց թագավորին հպատակ հայկական ն այսրկովկասյան իշխաններին պարզապես որպես նրա ծառաներ է հիշատակում: Ըստ պատմիչի` Աշոտ Բ-ն Հայաստանից վտարում է արաբական զորքը, բայց «գտանէ զծառայս հօր իւրոյ թագաւորեալ»3: Մյուս կողմից` Հայոց թագավորությունն ուներ նան տերությանը բնորոշ այն հատկանիշները, որոնք վերաբերում են վերջինիս` միջազգային հարաբերություններում ունեցած կշռին ն ռազմական հզորությանը: Ընդհանրապես, դատելով հետազոտողների կարծիքներից, որոնց արդեն անդրադարձել ենք, թե՛ Խալիֆայությունը ն թե՛ Բյուզանդիան ճանաչել էին Հայոց թագավորությունը` ելնելով վերջինիս զգալի դերակատարությունից ն կշռից: Հետագայում, օրինակ` Սմբատ Ա-ի օգնության վրա էր հենվում խալիֆան, երբ ցանկանում էր պայքարել Ատրպատականի Յուսուֆ ոստիկանի դեմ4: Ամիդի Շայբանի ամիրան ընդհանրապես այն մտավախությունն ուներ, որ Հայոց տերությունն այնքան է հզորացել, որ Սմբատ Ա-ն նպատակ է հետապնդում տիրելու նան Հյուսիսային Միջագետքին5: Բացի այդ, ինչպես Բյուզանդիան, այնպես էլ Խալիֆայությունը` միմյանց դեմ պայքարում փորձում էին իրենց կողմը գրավել սկզբում Հայոց իշխանին (այնուհետն` Արմինիայի իշխանաց իշխան), իսկ հետո` 885 թ. սկսած, Հայոց թագավորին: Դա նշանակում է, որ Հայոց թագավորությունը նշանակալից դեր ն ազդեցություն ուներ միջազգային հարաբերություններում, որը զգալի չափով

Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 188: Անդ, էջ 142: Ասողիկ, էջ 169-170: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 206: Տե՛ս Անանուն Զրուցագիր, էջ 171-173:

հիմնված էր նան նրա ունեցած տնտեսական ն ռազմական հզորության վրա: Հարկ է անդրադառնալ նս մեկ կարնոր հարցի` Հայոց տերության կարգավիճակին դարաշրջանի երկու հզոր տերությունների` Արաբական խալիֆայության ն Բյուզանդական կայսրության հետ հարաբերություններում: Ինչպես տեսանք, Հ. Բարթիկյանը ցույց է տվել, որ Հայոց թագավորին «որդի» անվանելով` Բյուզանդիայի կայսրն արտահայտում էր նրանց միջն գոյություն ունեցող հարաբերությունները: Մյուս կողմից Հայոց թագավորը թագ էր ստանում արաբական խալիֆայից, որով էլ արտահայտվում էին վերջինիս ն Հայ Բագրատունիների միջն հարաբերությունները: Փաստերը ցույց են տալիս, որ Հայոց թագավորը տերության մեջ մտնող իշխանների նկատմամբ ուներ մոտավորապես նույն կարգավիճակը, որը նրա նկատմամբ ունեին խալիֆան ն կայսրը: Հայոց թագավորի համար «որդի» էին հանդիսանում Վրաց իշխանը (հետագայում` թագավոր), Աբխազաց թագավորը, Աղվանից (Արնելից) մեծ իշխանը ն մյուսները1: Բացի այդ, Սմբատ Ա-ն, ինչպես ինքն էր թագ ստանում խալիֆայից, նույնպես ն թագ էր շնորհում իրեն հպատակ իշխաններին: Գոյություն ուներ, սակայն, մի էական տարբերություն: Ի հակադրություն խալիֆայից ձնական կախվածության ն կայսեր նկատմամբ խորհրդանշական «որդիության»` Հայոց թագավորի «որդիների» իշխանությունները Հայոց տերության մաս էին կազմում, իսկ այդ իշխանները, բացի «որդի» լինելուց2, նան հպատակ ն «ծառա» էին Հայոց թագավորի համար3: Աբխազաց թագավորը նույնպես` հնազանդեցված լինելով զենքի ուժով ն ընդունելով Հայոց թագավորի գերիշխանությունը, ինչպես տեսանք, պարտահատույց լինելով` ծառայում էր նրան: Ուստի ն զարմանալի չէ, որ եթե բյուզանդացիները այսրկովկասյան իշխաններին կոչում էին իշխան կամ կուրապաղատ, ապա Հայոց իշխանին (հետագայում Հայոց թագավորին)` իշխանաց իշխան (արքոնտների արքոնտ)4:

Տե՛ս Հ. Բարթիկյան, Բյուզանդիան ն հայ պետականությունը 2-2I դդ.,-«Լրաբեր (հաս. գիտ.)», 1996, թիվ 2, էջ 27-28: Տե՛ս «Մանր ժամանակագրություններ 2III-2ՄIII դդ.», կազմեց Վ. Հակոբյան, հ. 2, Եր., Հայկական ՍՍՌ ԳԱ հրատ., 1956, էջ 501: Ասողիկ, էջ 169-170: Տե՛ս Հ. Բարթիկյան, Բյուզանդիան ն հայ պետականությունը 2-2I դդ., էջ 27-28: Ս. Ջանաշիան նշում է, որ Կղարջքի Բագրատունիներին` Բյուզանդիայի կողմից տրված «կուրապաղատ» կոչումը բարձրագույն կոչում էր, ն ողջ Մերձավոր Արնելքում միայն նրանց էր տրվում (տե՛ս С. Джанашиа, Об одном примере искажения исторической

Հ. Բարթիկյանը ցույց է տվել, որ Հայ Բագրատունիների տերությունը Բյուզանդական կայսրության կողմից բարձր էր դասվում բոլոր պետություններից, բացառությամբ Արաբական խալիֆայության: Այդ կարծիքը բխում է նան այն իրողությունից, որ տարբեր պետությունների ղեկավարներին ուղարկվող նամակները բյուզանդացիների կողմից կնքվում էին տարբեր կշիռ ունեցող ոսկե կնիքներով: Արաբական խալիֆային ն Եգիպտոսի ամիրային ուղարկվողները կշռում էին 4 սոլիդ, Հայ Բագրատունիներին ուղարկվողները` 3, իսկ մնացյալներինը` 2 ն ավելի քիչ1: Հենց վերոհիշյալի պատճառով է, որ հայկական սկզբնաղբյուրները նս առանձնացնում են Աշոտ Ա ն Սմբատ Ա թագավորների գահակալության (իմա Հայ Բագրատունիների տերության) ժամանակաշրջանը: Խոսելով վերջինիս մասին, սկզբնաղբյուրներից մեկում նշված է. «ի թագաւորութեան Աշոտոյ ն նորին որդւոյ Սմբատայ` քաջք ն յաղթողք թագաւորաց Հայոց»2: Հարկ ենք համարում այստեղ անդրադառնալ նս մեկ կարնոր խնդրի: Հայկական սկզբնաղբյուրներից հայտնի է, որ Բագրատունի առաջին տիրակալները հարկ էին վճարում Խալիֆայությանը: Թագադրության ժամանակ թագն ու թագադրության հագուստները ուղարկում էր արաբական խալիֆան3: Երբ Խալիֆայությունը Աշոտ Բագրատունուն ճանաչեց Արմինիայի իշխանաց իշխան ն նրան հանձնեց ոստիկանի լիազորությունները, պարզ դարձավ, որ փաստորեն, այն այլնս բավարար ուժեր չուներ տեղերում իշխանությունը պահպանելու համար, ն նրա համար միակ ելքը ծայրամասային երկրներում հզոր իշխանական տների վրա հենվելն էր, եթե նույնիսկ վերջիններիս հավատարմությունը պահպանելու համար ստիպված էր լինում նրանց թագավոր ճանաչել: Նման պայմաններում թագավոր հռչակված իշխանները դառնում էին լիովին անկախ թե՛ իրենց ներքին ն թե՛ արտաքին քաղաքականության մեջ: Միակ կապը правды. По поводу книги Н. Токарского “Ар»итектура древней Армении”, Тб., 1947, էջ 19-21): Սակայն, խոսելով այդ մասին, նա մոռանում է, որ Հայաստանի Բագրատունիները Բյուզանդիայի կողմից կոչվում էին «արքոնտների արքոնտ» (իշխանաց իշխան), որը ցույց էր տալիս նրանց գերագահությունը Հայաստանում ն Այսրկովկասում, իսկ Հովհաննես Դրասխանակերտցին Բյուզանդիայի կայսերը գրված նամակում Սմբատ Ա-ին անվանում է ընդհանրապես «բոլոր արնելցիների գլխավոր» (տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 278): Տե՛ս Կոստանդին Ծիրանածին, էջ 151-154: Տե՛ս Հ. Բարթիկյան, Բյուզանդիան ն հայ պետականությունը 2-2I դդ.,-«Լրաբեր (հաս. գիտ.)», 1996, թիվ 2, էջ 29: Գարեգին Ա կաթողիկոս, Յիշատակարանք ձեռագրաց, հ. Ա, էջ 125: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 140-142, 148-150:

մնում էր հարկատվական պարտականության կատարումը Խալիֆայության առաջ, որ նշանակում էր Խալիֆայության գերիշխանության ձնական ընդունում1: Սակայն խալիֆան ջանքեր էր գործադրում, որպեսզի նրանք իրենց այդ վերջին պարտավորությունից էլ չհրաժարվեն: Նման պայմաններում, Հայոց տերությանը հարավից սահմանակից Ատրպատականի ամիրաներին տրվում են արդեն իսկ գոյություն չունեցող Արմինիա ոստիկանության ոստիկանի լիազորությունները, որոնք արտահայտվում էին հարկը Հայոց թագավորից ստանալով ն Խալիֆայության գանձարան փոխանցելով2: Ըստ Հ. Հարությունյանի` Ափշինը եղել է միայն Ատրպատականի ոստիկան, որ ստանձնել էր Հայաստանը հսկողի դեր, ն որին ձեռնտու չէր Հայոց թագավորության հզորացումը3: Ա. Տեր-Ղնոնդյանը նշում է, որ խալիֆան Ափշինին փոխարքա (իմա՛ ոստիկան) է նշանակում ոչ միայն Ատրպատականի, այլն Արմինիայի վրա, չնայած նման վարչաքաղաքական միավոր փաստացիորեն այլնս գոյություն չուներ4: Բ. Առաքելյանն այն կարծիքին է, որ Խալիֆայությունը` Ատրպատականի ամիրայության զորությունը Հայաստանի դեմ ուղղելու նպատակով, Ատրպատականի ամիրային նշանակում է Հայաստանի ն Ատրպատականի ոստիկան` նրան շնորհելով Հայաստանի հարկերի հավաքումը ն հանձնումը Խալիֆայությանը5: Հայտնվել են այլ կարծիքներ նս, որոնք ոչինչ չեն ավելացնում վերոհիշյալ ուսումնասիրողների տեսակետերին: Սկզբնաղբյուրների վկայությունների համաձայն` Հայոց տերության ոստիկան Խալիֆայությունը նշանակել էր սկզբում Ատրպատականի Ափշին ամիրային, իսկ այնուհետն նրա եղբորը` Յուսուֆին: Ըստ Հովհաննես Դրասխանակերտցու` Ատրպատականի Ափշին ամիրան Աշոտ Ա-ի օրոք ոստիկանի լիազորություններ չուներ ն միայն հետագայում` Սմբատ Ա-ի թագավորության տարիներին, նշանակվեց այդ պաշտո1

Տե՛ս А. Тер-Гевондян, նշվ. աշխ., էջ 243: Դատելով Հովհաննես Դրասխանակերտցու վկայություններից` Աշոտ Բագրատունին թագ է ստացել «ի ձեռն ոստիկանին Յիսէի` որդւոյն Շեխայ» (տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 140): Շեխի որդի Հիսեն Իսա իբն աշ-Շայխ աշ-Շայբանին է, որ ոստիկան է եղել 870 թ. (տե՛ս А. Тер-Гевондян, նշվ. աշխ., էջ 285): 880-ական թթ. կեսերին` երկրորդ անգամ նշանակվելով ոստիկան` նա խալիֆայից թագ բերեց Աշոտին: Ինքը` Իսան, այլնս Արմինիայում որնէ լուրջ անելիք չուներ, որի պատճառով հիմնականում զբաղված էր սահմանային ամրությունների գոտում (անդ, էջ 150): Այսինքն` փաստացիորեն կա ոստիկան, բայց նրա հիմնական լիազորությունները տրված են Աշոտ Բագրատունուն: Տե՛ս Հ. Հարությունյան, Հայաստանը I2-2I դարերում, էջ 40-41: Տե՛ս А. Тер-Гевондян, նշվ. աշխ., էջ 241: Տե՛ս «Հայ ժողովրդի պատմություն», Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատ., հ. III, էջ 29:

նին1: Ի դեպ, Մովսես Դասխուրանցու մի հետաքրքրական տեղեկությունից կարելի է եզրակացնել, որ Աշոտ Ա-ն Խալիֆայությանը հարկ չէր վճարում: Պատմիչը հաղորդում է, որ Աշոտ Ա-ից հետո տեղի ունեցավ «գալուստ Տաճկին ի Հայս ն գրաւել զաշխարհն ընդ լծով ծառայութեան հարկաց թուականն Հայոց ՅԽԲ (իմա՛ 893 թ.-Ա.Ե.) լինէր»2: Աշոտ Ա-ի մահից հետո Հայոց տերության ոստիկան է նշանակվում Ատրպատականի Ափշին ամիրան: Նա պատասխանատու էր Հայոց տերությունից հավաքված հարկը Բագրատունի տիրակալներից ստանալու ն Խալիֆայությանը փոխանցելու համար3: Երբ Սմբատ Ա-ն նվաճեց շրջակա երկրները, Ափշինը «եդ ի մտի իւրում ոչ կալ նմա յայնմհետէ ընդ իւր ի միակամութիւն սիրոյ ն հնազանդութեան սակի խոստմանն. այլ ն ակնածեալ նս թէ գուցէ ոչ լնուցու զսակ հարկացն, որ ի վերայ կայր»4: Փաստորեն, նա արդեն նշանակվել է ոստիկան: Կասկածելով, որ մեծ հաղթանակներից հետո Սմբատ Ա-ն կհրաժարվի հարկ վճարելուց, նա ներխուժեց Հայոց տերություն, բայց Դողսի ճակատամարտում պարտություն կրեց: Այնուհետն նա պատվիրակի միջոցով խնդրեց Սմբատ Ա-ին իրեն տալ արքունի հարկը: Սմբատ Ա-ն որոշում է կատարել նրա խնդրանքը5: Ըստ որում` Անանունը հաղորդում է, որ «Սա (Ափշինը-Ա.Ե.) շարժեալ բարկութեամբ մեծաւ ի վերայ Սմբատայ վասն բեկանելոյ նորա զհարկս արքունի»6: Պարզվում է, որ Սմբատ Ա-ն հրաժարվում է հարկ վճարելուց: Սակայն, եթե համադրենք Անանունի ն մյուս պատմիչների հաղորդումները, կարելի է եզրակացնել, որ խոսքը ոչ թե ընդհանրապես հարկը տալուց հրաժարվելուի մասին է, այլ Ատրպատականի ամիրայի միջոցով այդ անելուց հրաժարվելու մասին: Այդ է ապացուցում Անանուն Զրուցագրի հաղորդումն այդ իրադարձության մասին: Ոստիկանը կամենում է հարկ վերցնել Սմբատ Ա-ից: Սմբատը հրաժարվում է` ասելով. «…ես ոչ տամ հարկ քեզ»: Այնուհետն Դողսի ճակատամարտում ամիրան պարտություն է կրում7: Ափշինի մահից հետո Սմբատ Ա-ն «եդ ի մտի իւրում ոչ նս դարձեալ դաւանս կրել ի խափանեալ երկիւղէն, ն կամ դաշինս սիրոյ դնել ընդ

Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 162, 170-174, 180 ն այլն: Պատմիչն առաջին անգամ Ատրպատականի Ափշին ամիրային որպես ոստիկան է հիշատակում Սմբատ Ա-ի օրոք: Մովսես Կաղանկատվացի, էջ 335: Տե՛ս А. Тер-Гевондян, նշվ. աշխ., էջ 243: Անդ, էջ 170: Անդ, էջ 170-172: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 438: Տե՛ս Անանուն Զրուցագիր, էջ 187, Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 172:

այնոսիկ, որոց իրաւունք բարձեալ է յերեսաց նոցա»1: Այդ մտքով նա խալիֆայի մոտ մարդ է ուղարկում` խնդրելով «ի բաց զինքն հատանել յազգէ յայնմանէ»: Խալիֆան համաձայնում է ն նույնիսկ թեթնացնում արքունի հարկը2: Ասողիկը հաղորդում է. «Սմբատ ոչ կամեցաւ հնազանդել նմա (իմա՛ Յուսուֆի-Ա.Ե.), այլ գրէ հրովարտակ ընծայիւք առ ամիրապետն Բաբելոնի` ազատել զնա յանօրէն որդւոյ Սաճին, զոր ն արար իսկ»3: Սմբատ Ա-ի դիմումը խալիֆային նշանակում էր, որ Հայոց թագավորը չի ցանկանում ճանաչել որնէ միջնորդ իր ն Խալիֆայության միջն: «Եւ այնուհետն ի կարգս այլոց նս հնազանդելոց ն նա (իմա՛ Սմբատ Ա-Ա.Ե.) նս մտանէր ի կապւածս լծոյ ամիրապետին»4: Պատմիչի ընկալմամբ, եթե հարկը փոխանցվում է Ատրպատականի ամիրայի միջոցով, ապա Հայոց թագավորը գտնվում է վերջինիս գերիշխանության տակ, իսկ երբ հնարավորություն է ստեղծվում ուղղակիորեն հարկը փոխանցել Խալիֆայության գանձարան, պատմիչը այդ հասկանում է որպես Խալիֆայության գերիշխանության ընդունում: Խալիֆան հետագայում Յուսուֆին կրկին ոստիկան է կարգում Հայոց տերության վրա, որի հետնանքով նրանք երկուսով Հայոց արքայից պահանջում են անմիջապես վճարել տարեկան հարկը5: Այդպիսով, վերականգնվում է Հայոց տերության տարեկան հարկը Խալիֆայությանն Ատրպատականի ամիրայի միջոցով փոխանցելու կարգը, իսկ Հովհաննես Դրասխանակերտցին Յուսուֆին այլնս ոստիկան է կոչում6: Ի զուր չէ, որ Սմբատ Ա-ն «ոչ կասեցուցանէր հատուցանել նմա (իմա՛ Յուսուֆին-Ա.Ե.) զսակ սովորական ծառայութեանն»7: Խալիֆայությանը տրվող հարկը` դատելով Հովհաննես Դրասխանակերտցու վկայությունից, գանձվում էր տարին մեկ անգամ8: Ըստ պատմիչի` հարկաչափը 60 հազար դահեկան էր9: Հայտնի է, որ Արմինիա ոստիկանության հարկաչափը Հարուն ալ-Ռաշիդ խալիֆայի օրոք (786-809) 13 մլն դիրհեմ էր10: Իբն Խորդադբեհը հաղորդում է, որ Արմինիայից գանձվող միայն հողահարկի չափն այդ ժամանակ 4մլն դիրհեմ

Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 196: Անդ: Ասողիկ, էջ 163: Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 196: Անդ, էջ 206-208: Անդ, էջ 206: Անդ, էջ 212: Անդ, էջ 208: Անդ, էջ 216: Տե՛ս .151 ‫ ﺺ‬١٨٦٧، ،‫ ﺒﻮﻻﻖ‬،‫ ﻜﺘﺎﺐ اﻠﻌﺒﺮ‬،‫اﺑﻦ ﺨﻠﺪﻮﻦ‬, 286 ‫ ﺺ‬١٩٣٨، ،‫ اﻠﻘﺎهﺮة‬،‫ﺒﻦ ﻋﺒﺪ ﻮﺴﻰ اﻠﺠﻬﺸﻴﺎﺮى‬

‫ﻜﺘﺎﺐ اﻠﻮﺰﺮاﺀ ﻮ اﻠﻜﺘﺎﺐ ﺘﺼﻨﻴﻒ اﺒﻦ ﻋﺒﺪ اﷲ ﻤﺤﻤﺪ‬

էր1: Համեմատելով այդ հարկաչափերը` կարելի է ասել, որ Հայոց թագավորների կողմից Խալիֆայությանը տրվող հարկը պարզապես խորհրդանշական էր` բազմապատիկ զիջելով արաբական տիրապետության օրոք գոյություն ունեցած հարկաչափին: Անդրադառնալով Յուսուֆի կողմից Գագիկ Արծրունուն Հայոց թագավոր կարգելուն` Անանունը պատմում է, որ դրա պատճառներից մեկն այն էր, որ «Սմբատ ոչ խնդրեաց երթալ զհետ խաղաղութեան, տալ զհարկս արքունի»2: Փաստորեն, Սմբատ Ա-ն վերջնականապես որոշել էր այլնս հարկ չվճարել Խալիֆայությանը: Անանունը նան նպատակ ունի արդարացնելու Արծրունիների պառակտումը Հայոց տերությունից, որի հետնանքով նա մեղադրում է Սմբատ Ա-ին հարկատվությունից հրաժարվելու համար, իսկ «խոհեմ» Հայոց թագավոր Գագիկ Արծրունին ստանձնում է հարկատվական պարտավորություն: Յուսուֆը Գագիկին թագավոր օծեց, իսկ ամիրապետը «յանձն առնէ նմա զհարկս արքունի»3: Դատելով այն իրողությունից, որ Հայոց Բագրատունի արքաներն իրենց միանգամայն անկախ էին դրսնորում թե՛ ներքին ն թե՛ արտաքին քաղաքականության բնագավառում, պետք է միանշանակ եզրակացնել, որ հարկատվական պարտականությունն ուներ զուտ խորհրդանշական բնույթ ն քիչ բանով էր պարտավորեցնում Աշոտ Ա-ին ն Սմբատ Ա-ին: Զարմանալի չէ, որ Սմբատ Ա-ն չկատարեց խալիֆայի հրամանը` նրա հետ միասին հարձակվելու Յուսուֆի վրա4: Ինչպես ճիշտ կերպով նշում է Ռ. Մաթնոսյանը, պետության անկախությունը որոշվում է երկու կարնոր ուղություններում` սեփական պետության մեջ գերագույն իշխանությամբ ն անկախությամբ` միջազգային հարաբերություններում: Հայոց պետությունը ուներ թե՛ առաջինը ն թե՛ երկրորդը5: Բացի այդ, ուսումնասիրողը ճիշտ կերպով ցույց է տալիս, որ, չնայած խալիֆան թագ էր տալիս Հայոց թագավորին, նա դրանով սոսկ ամրագրում էր գոյություն ունեցող իրավիճակը ն որնէ փոփո-

Տե՛ս |Եո էհօօdadԵeհ, էջ 124: Երբեմն ուսումնասիրողների կողմից Իբն Խորդադբեհի նշած «խարաջ»-ը հասկացվում է սոսկ որպես հարկ, որը սխալ է (տե՛ս «Հայ ժողովրդի պատմություն», Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատ., հ. II, Եր., 1984, էջ 374): Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 440: Անդ, էջ 442: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 206: Տե՛ս Ռ. Մաթնոսյան, Բագրատունյաց Հայաստանի պետական կառուցվածքն ու վարչական կարգը, էջ 96:

խություն մտցնել չէր կարող1: Նույն կարծիքն է հայտնում նան Կ. Յուզբաշյանը2: Եթե Խալիֆայությունը ոչ մի կերպ չէր կարող միջամտել Բագրատունիների տերության ներքին գործերին, ապա ինչու՞ էին Բագրատունիները շարունակում նրան հարկ վճարել: Մեր կարծիքով, դա Հայոց տերության համար անվտանգության երաշխիք էր Հայաստանին սահմանակից Ատրպատականի ն Ամիդի ամիրայությունների հարձակումներից: Իսկ վերջիններս Խալիֆայության կողմից որպես լծակ էին օգտագործվում` Հայ Բագրատունիների կախվածությունը պահպանելու համար: Ամփոփելով` կարող ենք նշել, որ Հայ Բագրատունիների տերության ձնավորումը սկսվել է Հայոց իշխան Աշոտ Մսակերի ժամանակաշրջանից ն ավարտին հասել իշխանաց իշխան Աշոտ Բագրատունու օրոք, երբ Այսրկովկասում հաստատվել է հայկական գերիշխանությունը: Աշոտի` թագավոր հռչակվելուց հետո ն Սմբատ Ա-ի օրոք Հայոց տերությունը զգալիորեն ամրապնդվել է ն Արաբական խալիֆայության ու Բյուզանդական կայսրության համար կարնորություն ձեռք բերել: Չնայած Հայ Բագրատունիների տերությունը ձնականորեն ընդունել է Խալիֆայության գերիշխանությունը, սակայն փաստացիորեն անկախ է եղել իր վարած ներքին ն արտաքին քաղաքականության մեջ: Վերջին իրողությունն արտահայտվել է ինչպես Բյուզանդիայի հետ քաղաքական ն տնտեսական կապերի վերահաստատմամբ ու խորացմամբ, Սմբատ Ա-ի կողմից իր տերության իշխաններից ոմանց թագադրությամբ, այնպես էլ հարնան երկրներում ունեցած զգալի ազդեցությամբ:

Անդ, էջ 89: Տե՛ս Կ. Յուզբաշյան, «Բագրատունիների դարաշրջանի» Հայաստանը միջազգային-իրավական տեսանկյունից,-«ՊԲՀ», 1975, թիվ 1:

ԳԼՈՒԽ ԵՐԿՐՈՐԴ

ՀԱՅ ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻՆԵՐԻ ՏՈՀՄԱԿԱՆ

ԵՎ ԱՐՔՈՒՆԻ ՏԻՐՈՒՅԹՆԵՐԸ

Արաբական տիրապետության շրջանում Բագրատունիներն աստիճանաբար հզորացան, Արմինիա ոստիկանությունում հասան առաջնակարգ դիրքի ն աստիճանաբար թուլացող Խալիֆայության համար ձեռք բերեցին խոշոր նշանակություն, քանի որ ձնականորեն պահպանում էին հավատարմությունը խալիֆային: ՄIII դ. վերջերից սկսած Հայոց իշխանի պաշտոնը սկսեցին զբաղեցնել միայն Բագրատունիները: Ինչպես նշում է Ա. Տեր-Ղնոնդյանը, դեռնս ՄIII դ. կեսերին միայն Կոգովիտին տիրող Բագրատունիները շուրջ մեկ հարյուրամյակի ընթացքում կարողացան տիրել Տարոնին, Սասունին, Բաղեշին, Արզնին, Մոկքին, Շիմշաթին, Արշարունիքին, Շիրակին, Վանանդին, Արագածոտնին, Աշոցքին, Տաշիրքին, Տայքին, Բագրնանդին, Աղստն գետի հովտին ն Ոստան գավառին: Չնայած Այրարատում դեռնս գոյություն ունեին որոշ նախարարական տներ (Գնթունի, Վանանդեցի ն Տաշրացի), Հայոց Միջնաշխարհում Բագրատունիներն հասան տիրապետող դիրքի1: 2.1. Այրարատ: Աշոտ Մսակերի ժամանակներից սկսած Բագրատունիները կարողացան աստիճանաբար տիրել Այրարատի մեծագույն մասին: Դա կապված էր այն իրողության հետ, որ 774-775 թթ. արաբական տիրապետության դեմ Հայոց ապստամբությունից հետո քաղաքական ասպարեզից հեռացան մի շարք խոշոր նախարարական տներ, այդ թվում` Կամսարականները, իսկ Մամիկոնյանները կորցրեցին նախկին կշիռը: Բագրատունիներին հաջողվեց օգտվել ստեղծված իրավիճակից ն տիրել վերոհիշյալ նախարարական տների տիրույթներին: Կոգովիտ: Կոգովիտ գավառը Արշակունյաց թագավորության շրջանում պատկանում էր Արշակունիներին, որտեղ` Դարյունից բերդում, պահվում էին արքունի գանձերը2: Հետագայում Կոգովիտն արդեն հիշատակվում է որպես Բագրատունյաց բնիկ տիրույթ: Ըստ Սեբեոսի` Սա1

Տե՛ս А. Тер-Гевондян, նշվ. աշխ., էջ 182: Տե՛ս Փավստոս Բուզանդ, էջ 288. «բերդն Դարօնից, որ է յերկրին Կոգայ, ուր կային գանձք արշակունեացն»:

սանյանների դեմ ապստամբած Սմբատ Բագրատունու մարմինը «տարան ի Հայաստան երկիր ի բնիկ հանգստարանսն, ն եդին ի տապանի ի գիւղն Դարիւնս, որ է ի Գոգովիտ գաւառի»1: Ինչպես ենթադրում է Ն. Ադոնցը` Կոգովիտ գավառը Բագրատունիներին էր անցել Արշակունյաց թագավորության կործանումից հետո, ամենայն հավանականությամբ, Վարդանանց պատերազմի շրջանում հիշատակվող Տիրոց Բագրատունու ժամանակներից2: Այն բանից հետո, երբ Աշոտ Մսակերը տիրեց Արշարունիք գավառին, նա իր նստավայրը Կոգովիտի Դարյունք բերդից տեղափոխեց այնտեղ3: Հ. Մարկվարտը կարծում է, թե Կոգովիտից Բագրատունյաց նստավայրի տեղափոխման պատճառն այն է, որ այն հարնան էր Արծրունիների իշխանությանը, իսկ վերջիններս աստիճանաբար սկսեցին տիրել Կոգովիտին4: Սակայն այդ տեսակետը կասկածելի է, քանի որ Կոգովիտ գավառը Դարյունից բերդով Վասպուրականի թագավորությանը միացրել էր Գագիկ Արծրունին (908-943): Ըստ Թովմա Արծրունու՝ «ի գնալն Յուսփայ ամիրային ի Պարսս՝ գնաց ն թագաւորն Գագիկ ի գաւառն Կոգովիտ, ն պաշարեալ զանառն Դարիւնս՝ գողացեալ առնու ի գիշերի»5: Այդ է վկայում նան Ստեփան Տբեթցու հաղորդումն այն մասին, որ 2 դ. սկզբին Կոգովիտը դեռնս հանդիսանում էր Բագրատունյաց տիրույթ6: Ամենայն հավանականությամբ, Դարյունից բերդից Բագրատունիների իշխանանիստի տեղափոխության պատճառն այն էր, որ երբ Աշոտ Մսակերին հաջողվեց տիրել Այրարատի մեծ մասին, անհրաժեշտություն առաջացավ իշխանանիստը տեղափոխել սեփական տիրույթների կենտրոնական հատվածը: Կարծիք է հայտնվել, որ արդեն Սմբատ Ա-ի թագավորության շրջանում Կոգովիտը մտնում էր Արծրունիների տիրույթների մեջ7: Սակայն, Սմբատ Ա-ի օրոք, դատելով Հովհաննես Դրասխանակերտցու մի վկայությունից, ըստ որի` արքայական տոհմի որոշ ներկայացուցիչներ (օրինակ` Սմբատ Ա-ի եղբորորդի Սմբատը) թաղվում էին «ի Դարօնս ընդ հարս իւր»8, Կոգովիտը հանդիսանում էր Բագրատունիների տիրույթ:

Սեբեոս, էջ 103-104: Տե՛ս Ն. Ադոնց, Հայաստանը Հուստինիանոսի դարաշրջանում, էջ 341: Տե՛ս Ասողիկ, էջ 106: Տե՛ս Յ. Մարկուարտ, Հայ Բագրատունեաց ճիւղագրութիւնը, էջ 33-34: Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 444: Տե՛ս Ստեփան Տբեթցի,-Լ. Մելիքսեթ-Բեկ, Վրաց աղբյուրները Հայաստանի ն հայերի մասին, հ. Ա, էջ 91: Տե՛ս «Բագրատունյաց տերությունը Աշոտ Ա ն Սմբատ Ա թագավորների օրոք»,«Հայաստանի պատմության ատլաս», Ա մաս, Եր., 2005, էջ 62-63: Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 228:

Բագրնանդ: Աշոտ Բագրատունին I2 դ. երկրորդ կեսին կարողացավ սեփական տիրույթներին կցել Մամիկոնյաններին պատկանող վերջին տիրույթներից մեկը` Բագրնանդ գավառը: Ըստ Թովմա Արծրունու մի հիշատակության, որը վերաբերում է I2 դ. երկրորդ քառորդին, Բագրնանդ գավառը պատկանում էր Քուրդիկ Մամիկոնյանին1: Վարդան վարդապետը, պատմելով Բուղայի կողմից գերի տարված իշխաններին բաժին հասած դառը ճակատագրի մասին, հաղորդում է, թե նրանցից մեկը` Քուրդիկ Մամիկոնյանի որդի Գրիգորը, «արիաբար պահեալ զհաւատն ելանէ ի բանտէն, ն գայ մտանէ ի գաւառն իւր Բագրնանդ»: Սակայն, նա շուտով վախճանվում է: Օգտվելով դրանից` Աշոտ Բագրատունին նրա գլուխը կտրում, ուղարկում է ոստիկանին` հաղորդելով, թե նա կամենում էր անցնել Բյուզանդիա, իսկ ինքը մարդ է ուղարկել նրա ետնից ու սպանել տվել: Ի պատասխան, ոստիկանը դիմում է խալիֆային ու վերջինիս հրամանով Աշոտին հանձնում Բագրնանդ գավառը2: Ն. Ադոնցը կարծում է, որ, հավանաբար, կապ կա 8ՅցոՅէՅ ն 8ՅցոՅԽՅոdՅ անվանումների միջն, որից էլ կարելի է բխեցնել, որ Բագրնանդը Այրարատի Բագրատունիների նախնական կալվածքն էր3: Դատելով այն իրողությունից, որ I2 դ. կեսերին այն հիշատակվում է որպես Մամիկոնյանների տիրույթ, պետք է կարծել, որ եթե ճիշտ է Ն. Ադոնցի կարծիքը, ապա Բագրատունիները սկզբնապես տիրում էին ոչ թե ամբողջ Բագրնանդին, այլ դրա այն հատվածին, որը սահմանակից էր Կոգովիտին ն որի մեջ էր մտնում Բագավանը: Բացի այդ, պետք է նշել, որ, ըստ ուսումնասիրողների` հնում Ծաղկոտնը որպես առանձին գավառ գոյություն չուներ, այլ մտնում էր Բագրնանդի մեջ4: Հավանաբար, Ծաղկոտնը Կոգովիտին հարնան Բագրնանդի արնելյան հատվածի հետ միասին մտնում էր Բագրատունիների տիրույթների մեջ: Ըստ Հովհաննես Դրասխանակերտցու` Բագրնանդում Հարուն ալ-Ռաշիդ խալիֆայի օրոք (786-809) տեղի ունեցած արաբական ցեղերի մեծ վերաբնակեցման ժամանակ հաստատվել էին արաբներ5: Կարծում ենք, որ խոսքը Ծաղկոտն գավառի մասին է, որտեղ, ինչպես կտեսնենք ստորն, արաբական գաղութ էր հաստատվել, իսկ Հովհաննես Դրասխանակերտցին Ծաղկոտն ավանդույթի ուժով համարում է Բագրնանդի մաս: Ավելորդ չէ նշել, որ Հովհաննես Դրաս1

Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 302: Տե՛ս Վարդան վարդապետ, էջ 87: Տե՛ս Ն. Ադոնց, Հայաստանը Հուստինիանոսի դարաշրջանում, էջ 341: Անդ, էջ 340, Թ. Հակոբյան, Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն, էջ 125: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 110-112:

խանակերտցին Ծաղկոտն գավառը բոլորովին չի հիշատակում: Կարելի է կարծել նան, որ Բագրատունյաց իշխանանիստի տեղափոխության պատճառը նույնպես նրա հարնանությամբ արաբների հաստատման հետնանքը պետք է լիներ: Արշարունիք: Աշոտ Մսակերը 774-775 թթ. ապստամբությունից հետո գնեց այդ ապստամբության հետնանքով քաղաքական ասպարեզից հեռացած Կամսարականներին պատկանող Արշարունիք գավառը, որից հետո Բագրատունիների նստավայրը Դարյունքից տեղափոխեց այնտեղ: Իր այս քաղաքականության իրականացման ճանապարհին Աշոտ Մսակերը բախվեց արաբական կայսիկ ցեղին պատկանող Ջահապի հետ: Վերջինս ամուսնացել էր 775 թ. Արձնիի ճակատամարտում զոհված Մուշեղ Մամիկոնյանի դստեր հետ ն նույնպես հավակնություններ ուներ Մամիկոնյանների ն Կամսարականների տիրույթների նկատմամբ: Ըստ Վարդան վարդապետի` Ջահապը «յափշտակեալ էր մասն ինչ յԱրշարունեաց»1: Հանդիսանալով Մամիկոնյան իշխանադստեր ամուսինը2` նա «խորհէր տիրել ի ձեռն կնոջն բոլոր աշխարհին»3: Խնդիրն այն է, որ դատելով Ղնոնդի մի տեղեկությունից` Արշարունիքի մի հատվածը` Արտագերս բերդով, պատկանում էր 774-775 թթ. ապստամբության առաջնորդ Մուշեղ Մամիկոնյանին4: Բագրատունիները հաղթեցին Ջահապին ն տիրեցին ողջ Արշարունիքին5: Ստեփաննոս

Վարդան վարդապետ, էջ 83: Մ. Օրմանյանի կարծիքով, եթե Ջահապը միտք ուներ կնոջ միջոցով տիրելու Արշարունիք գավառին, նա պետք է գործ ունենար Բագրատունիների հետ, քանի որ Արշարունիքն այդ ժամանակ Բագրատունիների ձեռքում էր: Ըստ այդմ, Ջահապի կինը պետք է ոչ թե Մամիկոնյան լիներ, այլ Բագրատունի: Հավանաբար, նա Բագրատունի Աշոտի ն Շապուհի քույրն էր, այլ ոչ թե Մամիկոնյան Շապուհի ն Վարդի քույրը (տե՛ս Մ. Օրմանեան, Ազգապատում, հ. Ա, Կոստանդնուպոլիս, 1913, էջ 909-910): Օրմանյանի այդ կարծիքի կողմնակիցն է Ա. Ալպոյաճյանը (տե՛ս «Պատմական Հայաստանի սահմանները», էջ 181): Հավանաբար, այդ կարծիքի համար հիմք է դարձել Վարդանի այն վկայությունը, թե Արշարունիքի մի մասին տիրող «լՋահապը) խորհէր տիրել ÿի ձեռն կնոջն բոլոր աշխարհին» (Վարդան վարդապետ, էջ 83): Այդ արտահայտությունը հասկացվել է այնպես, իբր Ջահապը կամենում էր ամբողջովին տիրել Արշարունիք գավառին: Այս տեսակետը մերժելի է, քանի որ, նախ` հիշյալ արտահայտությունը նշանակում է, որ Արշարունիքի մի մասին տիրող Ջահապը կնոջ ժառանգական իրավունքի հիման վրա ցանկանում էր տիրել Մամիկոնյանների ժառանգությանը, հետո` 774-775 թթ. անմիջապես հետո Արշարունիքը դեռ չէր պատկանում Բագրատունիներին, այն Կամսարականներից գնեց Հայոց իշխան Աշոտ Մսակեր Բագրատունին (790-826): Այնպես, որ մենք ճիշտ ենք համարում պատմիչի վկայությունը: Վարդան վարդապետ, էջ 83: Տե՛ս Ղնոնդ, էջ 139: Տե՛ս Վարդան վարդապետ, էջ 83-84:

Օրբելյանը ն Ստեփան Տբեթցին Արշարունիքը հիշատակում են Աշորնիք ձնով1: Արշարունիքում էր գտնվում Հայ Բագրատունիների տերության առաջին մայրաքաղաք Բագարանը2: ճակատք: Բագրատունյաց տիրույթների մեջ էր մտնում նան Այրարատի ճակատք գավառը3: Այն գտնվում էր Կոգովիտ ն Արշարունիք գավառների միջն` զբաղեցնելով Գայլատու լճից հյուսիս ընկած լեռնային երկրամասը` Կողբ գյուղաքաղաքով ն տարածվում մինչն Երասխ գետ4: Ծաղկոտն: Հայ Բագրատունիների տիրույթների մաս էր կազմում նան Ծաղկոտն գավառը, որը հնում Բագրնանդի մեջ էր մտնում: Անանուն Զրուցագիրը հաղորդում է, որ Սմբատ Ա-ն Ծաղկոտն գավառը հանձնել էր Ռաճա անունով մի արաբի5: Հավանական է, որ Ծաղկոտն գավառը, որտեղ, ամենայն հավանականությամբ, արաբներ կային, արքունի տիրույթ էր: Թերնս, նորաստեղծ այդ ամիրայությունը զբաղեցնում էր Այրարատի Ծաղկոտն գավառի տարածքը` Արածանի գետի ակունքների շրջանում: Ըստ Ստեփան Տբեթցու` այն 2 դ. սկզբին հանդիսանում էր Բագրատունիների տիրույթ6: Ամենայն հավանականությամբ, Ծաղկոտն գավառը Բագրատունիներին էր անցել կամ Աշոտ Մսակերի օրոք ն կամ ավելի վաղ շրջանում, քանի որ գտնվում էր Բագրատունիների տիրույթներ Բագրնանդի արնելյան հատվածի ն Կոգովիտի միջն: Հետագայում, ինչպես կտեսնենք, Ամբատ Ա-ն արքունի տիրույթներին էր կցել նան Ծաղկոտնին հարնան Վասպուրականի Դառնի ն Տուրուբերանի Աղիովիտ գավառները: Շիրակ: Շիրակ գավառը սկզբնապես Կամսարականների տիրույթն էր, սակայն 774-775 թթ. ապստամբությունից հետո, երբ Կամսարականները հեռացան քաղաքական ասպարեզից, այն հայտնվեց Աշոտ Մսա-

Տե՛ս Ստեփաննոս Օրբելյան, էջ 183, Ստեփան Տբեթցի,-Լ. Մելիքսեթ-Բեկ, Վրաց աղբյուրները Հայաստանի ն հայերի մասին, հ. Ա, էջ 91: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 146: Տե՛ս Ստեփան Տբեթցի,-Լ. Մելիքսեթ-Բեկ, Վրաց աղբյուրները Հայաստանի ն հայերի մասին, հ. Ա, էջ 91: Տե՛ս Բ. Հարությունյան, Հայաստանն ըստ «Աշխարհացոյց»-ի ն այլ աղբյուրների, քարտեզ: Տե՛ս Անանուն Զրուցագիր, էջ 161: Տե՛ս Ստեփան Տբեթցի,-Լ. Մելիքսեթ-Բեկ, Վրաց աղբյուրները Հայաստանի ն հայերի մասին, հ. Ա, էջ 91:

կերի ուշադրության կենտրոնում: Նա կարողացավ տիրել Շիրակին ն այն կցել սեփական տիրույթներին1: Շիրակն աստիճանաբար դարձավ Բագրատունիների հիմնական կենտրոնը, որտեղ գտնվում էին Սմբատ Ա-ի ն Աշոտ Բ-ի մայրաքաղաք Երազգավորսը ն հետագայում Բագրատունյաց թագավորության մայրաքաղաք դարձած Անին2: Աշոցք: Շիրակ գավառի հետ միասին Աշոտ Մսակերը կարողացավ տիրել նան Աշոցք գավառին3: Սակայն` դատելով «Քարթլիի մատյան»-ի հաղորդած այն տեղեկությունից, թե 881 թ. որոշ ժամանակ առաջ Կղարջքի Աշոտ կուրապաղատի որդի Գուառամն Աշոցքը զիջել էր իշխանաց իշխան Աշոտ Բագրատունուն4, պետք է կարծել, որ թերնս Բուղայի արշավանքից հետո Կղարջքի Բագրատունիներին հաջողվել էր տիրել Աշոցք գավառի մի հատվածին: Վախուշտ Բագրատիոնը նս հաղորդում է, որ Աշոցքը պատկանում էր Գուառամ Բագրատունուն5: Այսինքն, Աշոցքն ամբողջությամբ կցվել էր Բագրատունիների տիրույթներին 881 թ. դեպքերից որոշ ժամանակ առաջ: Անանուն Զրուցագրի մի տեղեկության համաձայն` Սմբատ Ա-ն 2 դ. սկզբին գրավել ն իր տիրույթներին էր կցել Գոգշենը6, որը Գուգարքի մի շարք գավառների հետ միասին մինչ այդ գրավել էին աբխազական զորքերը7: Պետք է նշել, որ երբ Սասանյանների տիրապետության շրջանում Ջավախք գավառը բաժանվեց երկու մասի, վերջինիս հյուսիսային հատվածը մտնում էր Գուգարքի բդեշխության մեջ, իսկ հարավային հատվածը մաս էր կազմում Աշոցքի նախարարության8: Ըստ Ս. Երեմյանի` Աշոցքի նախարարության մեջ մտնող Ջավախքի հատվածը խնդրո առարկա շրջանում կոչվում էր Գոգշեն9: Այնտեղ մինչն օրս էլ պահպանվել է Գոգշեն անունով մի գյուղ: Ամենայն հավանականությամբ, իշխանաց իշխան Աշոտին Գուառամ Բագրատունու զիջած «Աշոցք»-ը նույնական է հենց Գոգշենին: Հովհաննես Դրասխանակերտցին հաղորդում է, որ 906 թ. «թա1

Տե՛ս Վարդան վարդապետ, էջ 83: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 186, 200, 211: Տե՛ս Վարդան վարդապետ, էջ 83: Տե՛ս “Матиане Картлиса”, էջ 31: Տե՛ս Âà660Ծ6 Բà86àԾ6116, էջ 187: Տե՛ս Անանուն Զրուցագիր, էջ 193: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 202-204: Տե՛ս Բ. Հարությունյան, Մեծ Հայքի Գուգարք աշխարհը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի,«ԲԵՀ», 1977, թիվ 2, էջ 190: Տե՛ս Ս. Երեմյան, Հայաստանը ն հարնան երկրները 855-953 թթ., քարտեզ, Եր., 1976 (տե՛ս «ՀԺՊ», Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատ., հ. III): Տե՛ս նան Մելքոնյան Ա., նշվ. աշխ., էջ 49:

գաւորն Եգերացւոց...զօրս գումարէ, խաղայ չուէ գնայ...աշխարհն Գուգարացւոց..., զի ն ընդ իւրոյ ձեռամբ զնոսա նուաճէ: Եւ վասն զի ազգն այնոքիկ հաւանեալք ն հնազանդեալք ն նուաճեալք էին ընդ ձեռամբ արքային Սմբատայ...ապա արքայ Սմբատ զօրու բազմի... ընդ իւր նս առեալ զթագաւորն Վրաց` գնացին ի միասին հրոսակ ընդ յառաջ Կոստանդնի»1: Եզրակացությունը պարզ է. Կոստանդին Գ-ն ի թիվս այլ շրջանների գրավել է Գուգարքի որոշ հատվածներ, որոնք Հայ Բագրատունիների արքունի տիրույթներից էին: Ըստ Անանուն Զրուցագրի` դրանք էին Գուգարքի Արտահան, Կանգարք ն Գոգշեն գավառները2: Ինչպես տեսանք, Սմբատ Ա-ն ջախջախիչ պարտության մատնեց Աբխազաց թագավորին ն վերականգնեց նախկին վարչաքաղաքական իրավիճակը, ինչպես նան իր գերիշխանությունը հաստատեց Աբխազաց թագավորության վրա: Վանանդ: Ամենայն հավանականությամբ, Վանանդը Բագրատունյաց տիրույթի էր վերածվել Աշոտ Մսակերի օրոք3: Այն Աշոտ Ա-ի օրոք նրա եղբայր, Հայոց սպարապետ Աբասի տիրույթն էր4: Պետք է նշել, սակայն, որ, դատելով որոշ տեղեկություններից, Վանանդի մի հատվածում դեռնս գոյատնում էր համանուն նախարարական տունը (887 թ. դրությամբ Վանանդում հիշատակվում է իշխան Վարդի որդի ՍահակՄլեհը5), որը 888 թ. խռովություն բարձրացնելու փորձ կատարեց, սակայն Աշոտ Ա-ն սպարապետ Աբասի միջոցով ճնշեց խռովությունը ն խռովարարների հողերը կցեց արքունի տիրույթներին6: Դրանից հետո Վանանդի Կարս ամրոցը վերածվեց Հայոց սպարապետի նստավայրի7: Վանանդը հնում մաս էր կազմում Բասեն գավառի ն կոչվում էր Անփայտ Բասեն: Արշակունիների թագավորության շրջանում բաժանվեց նրանից ն վերածվեց իշխանական առանձին միավորի8: Վանանդում էր գտնվում Կարսը, որը որոշ ժամանակով (928-961)

Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 202-204: Տե՛ս Անանուն Զրուցագիր, էջ 187, 193: Տե՛ս Թ. Հակոբյան, Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն, էջ 127: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 146-148: Տե՛ս Գարեգին Ա կաթողիկոս, Յիշատակարանք ձեռագրաց, էջ 87-88, 175, 239-240 ն այլն: Այս եզրակացությունն անում է Ս. Երեմյանը` ելնելով այն իրողությունից, որ 887 թ. վերաբերող հիշատակության համաձայն Կարսի տերն էր Սահակ-Մլեհ Վանանդեցին, իսկ արդեն 890 թ.` Հայոց սպարապետ Աբասը (տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 146148), որը հավանական է (տե՛ս С. Еремян, Присоединение северо-западных областей Армении к Византии в 2| веке,-«Լրաբեր (հաս. գիտ.)», 1971, թիվ 3, էջ 5): Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 146-148, С. Еремян, Присоединение северо-западных областей Армении к Византии в 2| веке, էջ 5:: Տե՛ս Ն. Ադոնց, Հայաստանը Հուստինիանոսի դարաշրջանում, էջ 333-334:

հանդիսանում էր Բագրատունյաց մայրաքաղաք: Բասեն: Անանուն Զրուցագիրը տեղեկացնում է նան, որ Սմբատ Ա-ն կայսիկներից գրավել էր նան Բասեն գավառը1: Այն արաբական տիրապետության շրջանում, ամենայն հավանականությամբ, մտնում էր կայսիկների տիրույթների մեջ2: Բասենով էր անցնում Բյուզանդիա ընթացող առնտրական մայրուղին: 893 թ. հայ-բյուզանդական առնտրական պայմանագրի կնքումից հետո այդ մայրուղու դերը մեծապես աճեց, որի հետնանքով Սմբատ Ա-ն իր տիրույթներին կցեց Բասենը` մայրուղին վերահսկողության ներքո պահելու նպատակով3: Արագածոտն: Դատելով Անանուն Զրուցագրի մի տեղեկությունից, Բագրատունիների տիրույթների մեջ էր մտնում նան Վաղարշապատը: Ըստ պատմիչի` այն գրավվել էր Սմբատ Ա-ի կողմից Դվինի հետ միասին4: Կարծում ենք, որ Արագածոտն գավառը` Վաղարշապատի հետ միասին, Բագրատունյաց տիրույթ էր, սակայն Դվինի արաբներն անընդհատ փորձ էին կատարում ընդարձակելու իրենց տիրույթները հարնան շրջանների հաշվին: Նրանք I2 դ. 90-ական թթ. սկզբին ջախջախիչ հարված ստացան Սմբատ Ա-ից, որից հետո նրանց տիրույթներն ամփոփվեցին Դվին քաղաքով5: Ամենայն հավանականությամբ, Արագածոտնին նս Բագրատունիները կարողացել էին տիրել Աշոտ Մսակերի օրոք: Հայտնի է, որ Ամատունիները բացի Արտազ գավառում ունեցած հողերից` տիրույթներ ունեին Այրարատում: Մասնավորապես, նրանց էր պատկանում Օշա-

Տե՛ս Անանուն Զրուցագիր, էջ 159-161: Տե՛ս Կոստանդին Ծիրանածին, էջ 14-15: Տե՛ս նան Ա. Տեր-Ղնոնդյան, Արաբական ամիրայությունները Բագրատունյաց Հայաստանում, էջ 216-223: Պետք է նշել, որ ըստ Կոստանդին Ծիրանածնի` բյուզանդական զորքն արշավել է Բասեն, որի եկեղեցիներն արաբների կողմից վերածվել էին բերդերի: Բյուզանդացիներն ավարի առան Բասենը, ազատագրեցին եկեղեցիները ն վերադարձան: Այնուհետն նրանք կրկին արշավեցին, ասպատակեցին Կարինի ն Բասենի շրջանները, (տե՛ս Կոստանդին Ծիրանածին, էջ 14-15): Այդ իրադարձությունները թվագրվում են համապատասխանաբար 901 թ. ն 902 թ. (տե՛ս К. Юзбашян, նշվ. աշխ., էջ 130): Համադրելով Անանուն Զրուցագրի ն Կոստանդին Ծիրանածնի հաղորդումները` կարող ենք ենթադրել, որ Բասենում (ինչպես նան Կարինում) տեղի ունեցած իրադարձությունները սերտորեն կապված էին Դվին-Տրապոզոն ճանապարհի վերագործարկման հետ: Այդ ճանապարհն անցնում էր Բասեն ն Կարին գավառներով, որտեղ արաբական գաղութներ կային, ուստի` ճանապարհի անվտանգությունն ապահովելու համար նրանց պետք էր չեզոքացնել: Այդ գործում, ամենայն հավանականությամբ, բյուզանդական զորքն օգնել է Սմբատ Ա-ին: Տե՛ս Անանուն Զրուցագիր, էջ 159: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 162-164:

կանն Արագածոտնում1: 789 թ. նրանք հեռացան իրենց տիրույթներից: Ղնոնդը հաղորդում է, որ երբ Արաբական խալիֆայության Հյուսիսային փոխարքայության փոխարքա Ովբեդլան կամ Ուբայդալլահը (788-791)2 788 թ. Արմինիայի ոստիկան նշանակեց Սուլեյմանին (788-790), վերջինս դաժան հալածանքներ սկսեց հայ նախարարների ու ժողովրդի նկատմամբ: Հաջորդ տարին` 789 թ., Ուբայդալլահն անձամբ եկավ Հայաստան ն անտանելի վիճակ ստեղծվեց երկրում: Նույն թվականին հայ նախարարներից ոմանք` Շապուհ ն Համամ Ամատունի նախարարների գլխավորությամբ ն 12հզ ժողովրդով, որոշեցին հեռանալ Հայաստանից, շարժվեցին Խաղտիքի3 ուղղությամբ, ճանապարհին ճորոխ գետի ափին պարտության մատնեցին իրենց հետապնդող արաբական զորքին ն, անցնելով գետը, բնակություն հաստատեցին Խաղտիքում` Բյուզանդիայից որպես ժառանգական տիրույթ ստանալով այդ հողերը4: Ըստ Լ. Խաչիկյանի` Ամատունիները լքել էին իրենց տիրույթներն Այրարատում5: Ամենայն հավանականությամբ, սխալված չենք լինի, եթե ենթադրենք, որ ինչպես Մամիկոնյանների ն Կամսարականների, այնպես էլ Ամատունիների տիրույթներին տեր դարձան Բագրատունիները: Անանունը հաղորդում է, որ Սմբատ Ա-ի օրոք «Արագածն կոչեցեալ ոտն...է բաժին կալուածոց Աբասայ որդւոյ Սմբատայ»6: Դվին ն շրջակա գավառներ: I2 դ. սկզբին Դվինն անընդհատ գտնվում էր թե՛ արաբների ն թե՛ հայ նախարարական տների ուշադրության կենտրոնում: Դվինում հայ բնակչությունը մեծամասնություն էր կազմում, բայց իշխող դիրք ունեին արաբները7: Չնայած դրան, Դվին քաղաքն իր շրջակայքով Բագրատունիների տիրույթ էր8: 878 թ. Արմինիայի ոստիկան Մուհամմադ իբն Խալիդ աշ-Շայբանին Աբու ալ-Վարդ Կայսիկի հետ դավադրություն ծրագրեց Արմինիայի իշ1

Տե՛ս Ղազար Փարպեցի, էջ 84, Մովսես Խորենացի, Գ. թ., Բ. ծէ: Տե՛ս նան Ն. Ադոնց, Հայաստանը Հուստինիանոսի դարաշրջանում, էջ 337, Թ. Հակոբյան, Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն, էջ 115: Տե՛ս А. Тер-Гевондян, նշվ. աշխ., էջ 276: Խաղտիքը գրավում էր լեռնային այն շրջանը, որն ընկած էր ճորոխ գետի, Սն ծովի առափնյա շերտի ն Պարխարյան լեռների միջն` մինչն Տրապիզոն: Այն հարավում ն արնելքում սահմանակցում էր Բարձր Հայքին, արնելքում` Տայքին (տե՛ս Ն. Ադոնց, Հայաստանը Հուստինիանոսի դարաշրջանում, էջ 36): Տե°ս «Պատմությիւն Ղեւոնդեայ ØեÍի վարդապետի Հայոց», ê. Պետերµուր·, 1887, էջ 166-169: Տե՛ս È. ԽաãիÏյան, ¾ջեր համßինահայ պատմությունից,-«´ºՀ», 1969, թիվ 2, էջ 115-118: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 464: Տե՛ս al-|Տէakհոi, էջ 188: Տե՛ս |Եո Ւaսkal, էջ 343:

խանաց իշխան Աշոտ Բագրատունու դեմ, սակայն դավադրությունը բացահայտվեց, Դվինում Աշոտ Բագրատունու հրամանով ոստիկանը ձերբակալվեց ն հետ ուղարկվեց խալիֆայի մոտ1: Դրանից հետո Դվինի արաբ բնակչությունն ամբողջությամբ ենթարկեցվեց Աշոտ Բագրատունուն: Հասկանալի է, որ Դվինի շրջակա գավառները, որոնք գտնվում էին Դվինի արաբների գերիշխանության տակ, կցվեցին Բագրատունիների տիրույթներին: Այդ է վկայում Հովհաննես Դրասխանակերտցին` պատմելով, որ Սմբատ Ա-ի օրոք ապստամբած Մահմետ ն Ումայի եղբայրները սոսկ «գլխաւոր ոստիկանք ն հրամանատարք քաղաքին» էին2: Այսինքն` Դվինի արաբների իշխանությունը տարածվում էր միայն քաղաքի ն, թերնս շրջակայքի վրա: Սմբատ Ա-ն ճնշեց ապստամբությունը ն Դվինը կցեց իր տիրույթներին3: Վերոհիշյալից բխում է, որ Դվինը ն շրջակա գավառները` Ոստան Դվնան (Ոստան Հայոց), Արածը ն Ուրծաձորը մտնում էին արքունի տիրույթների մեջ: Ըստ Ստեփան Տբեթցու տեղեկության` Հայ Բագրատունիների արքունի տիրույթների մեջ էր մտնում Դվինդաշտը` 3 ձորով4, այսինքն` Դվինը` շրջակա 3 գավառներով: Ամենայն հավանականությամբ, խոսքն ընդհանուր առմամբ Ոստան (նան Մազազի ն Կոտայքի ընդգրկումով, քանի որ վերջինս, թերնս նան Մազազը, նախապես Ոստան գավառի մի հատվածն էր5), Ուրծաձոր ն Արած գավառների մասին է: Մասյացոտն: Մասյացոտն գավառն Արշակունյաց թագավորության շրջանում պատկանում էր արքունիքին6: Արշակունյաց թագավորության կործանումից հետո, հավանաբար, այն աստիճանաբար անցավ Բագրատունիներին: Խնդիրն այն է, որ Բագրատունիների վերելքի շրջանում, երբ վերջիններս տիրել էին Այրարատի մեծ մասին, Մասյացոտն գավառը հայտնվել էր Բագրատունյաց տիրույթներով շրջապատված վիճակում, ուստի ն մաս էր կազմելու նրանց տիրույթների: Նիգ: Նիգ գավառը պատկանում էր Գնթունիների տոհմին7, որոնք

Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 338-346: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 164: Անդ, էջ 162-164: Տե՛ս Ստեփան Տբեթցի,-Լ. Մելիքսեթ-Բեկ, Վրաց աղբյուրները Հայաստանի ն հայերի մասին, հ. Ա, էջ 91: Տե՛ս Թ. Հակոբյան, Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն, էջ 115, 145: Տե՛ս նան «Հայաստանն ըստ «Աշխարհացոյց»-ի»,-«Հայաստանի պատմության ատլաս», Ա մաս, էջ 42-43: Տե՛ս Ն. Ադոնց, Հայաստանը Հուստինիանոսի դարաշրջանում, էջ 335: Անդ, էջ 336-337:

Սմբատ Ա-ի թագավորության շրջանում զբաղեցնում էին «հրամանատար ի վերայ ամենայն տան արքայի» պաշտոնը1: Բացի այդ, Հովհաննես Դրասխանակերտցին հաղորդում է, որ Սամշուլդեն ամբողջ շրջակայքով իր տիրույթներին էր կցել Սմբատ Ա-ն` բերդապահներ նշանակելով Գնթունի տոհմից Վասակ ն Աշոտ իշխաններին2: Կարծում ենք, որ Նիգ գավառը նս միացվել էր Հայ Բագրատունիների տիրույթներին, իսկ տեղի իշխանները Հայոց թագավորի կողմից նշանակվել էին արքունի այլ տիրույթների կառավարիչներ: Բացի այդ, որոշ Գնթունիներ հիշատակվում են Վասպուրականում Սմբատ Ա-ի 906 թ. աբխազական արշավանքի ժամանակ3: Վարաժնունիք: Այս գավառը նս միացվել էր Բագրատունիների տիրույթներին, ամենայն հավանականությամբ, Նիգի հետ միասին, որից դեպի արնելք, ինչպես կտեսնենք, Բագրատունիները տիրել էին նան Փառիսոս գավառին: Հավնունիք, Գաբեղյանք, Աբեղյանք: Այրարատի մեծագույն մասի` Բագրատունիներին անցնելուց հետո, այս գավառները հայտնվել էին Բագրատունիների տիրույթներով շրջապատված վիճակում: Ըստ Ա. Տեր-Ղնոնդյանի` Հավնունիքի մի մասը արաբական տիրապետության շրջանում մաս էր կազմում կայսիկների ամիրայության4: Հավնունիքը նս, Բասենի հողերի հետ միասին, Սմբատ Ա-ի կողմից կցվել էր արքունի տիրույթներին: Խնդրո առարկա շրջանում Հավնունիների մասին տեղեկություններ է պահպանել Հովհաննես Դրասխանակերտցին: Հավնունի իշխանը միացել էր Կղարջքի Ատրներսեհ իշխանի կողմից Սմբատ Աի դեմ ծրագրած դավադրությանը ն վերջինիս բացահայտումից հետո հեռացել իր տիրույթներից5: Դրանից հետո Սմբատ Ա-ն, անկասկած, արքունի տիրույթներին է կցել Հավնունիք գավառը: Ինչ վերաբերում է Գաբեղյանք ն Աբեղյանք գավառների համանուն իշխաններին, ապա դեռնս Ն. Ադոնցը նկատել է, որ թեն նրանց տոհմական տիրույթները գտնվում էին Այրարատում, սակայն Թովմա Արծրունու կողմից նրանք Բուղայի արշավանքների ն հետագա շրջանում հիշատակվում են Վասպուրականում6: Գիտնականը կարծում է, որ Արծրունիների քաղաքական ազդեցության աճի հետնանքով տարբեր իշ1

Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 182: Անդ, էջ 296: Տե՛ս Անանուն Զրուցագիր, էջ 189: Տե՛ս Կոստանդին Ծիրանածին, էջ 17: Տե՛ս նան Ա. Տեր-Ղնոնդյան, Արաբական ամիրայությունները Բագրատունյաց Հայաստանում, էջ 216-223: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 208-210: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 222, 364:

խաններ տեղափոխվել ն ծառայում էին Վասպուրականում1: Նրանց տիրույթներն Այրարատում, ամենայն հավանականությամբ, անցել էին անընդհատ հզորացող Բագրատունիներին: Վարդան վարդապետի մի կարնոր հաղորդումից պարզվում է, որ Գաբեղյանք գավառը կամ, որ առավել հավանական է, դրա` Բագրնանդին հարնան հատվածը, I2 դ. կեսերին պատկանում էր Մամիկոնյաններին: Ըստ հեղինակի` Քուրդիկ Մամիկոնյանի որդի Գրիգորը երբ վերադարձավ իրեն պատկանող Բագրնանդ գավառը, «կամէր ամրանալ ի գաւառն Գաբեղինից»2: Կարծում ենք, որ այս տեղեկությունը խոսում է այն բանի օգտին, որ Գաբեղյանք գավառի մի մասը պատկանում էր Մամիկոնյաններին: Երբ Աշոտ Բագրատունին տիրեց Բագրնանդին, հավանաբար, նրան անցավ նան Գաբեղյանքը: Ինչպես տեսնում ենք, Այրարատը գրեթե ամբողջությամբ մտնում էր Հայ Բագրատունիների տիրույթների մեջ: 2.2. Տարոնի իշխանություն: Տարոնին Բագրատունիները տիրել էին Աշոտ Մսակերի օրոք, երբ 774-775 թթ. ապստամբությունից հետո Մամիկոնյաններն աստիճանաբար թուլացան ն հեռացան Հայաստանի քաղաքական թատերաբեմից3: Աշոտ Մսակերի իշխանանիստը Արշարունիք գավառն էր: Նրա օրոք Տարոնում գտնվում էին նրա որդիները, որոնցից Բագարատը հոր մահից հետո դարձավ Հայոց իշխան, իսկ այնուհետն նան` Արմինիայի իշխանաց իշխան: Բագարատը խալիֆայից նույնիսկ պահանջում էր Արմինիայի ոստիկանի լիազորությունները: Բուղայի արշավանքից հետո Հայոց իշխանի պաշտոնն անցավ Աշոտ Մսակերի սերունդներից Շիրակի ճյուղի ներկայացուցիչներին: Հայ Բագրատունիների տերության ժամանակաշրջանում Տարոնի Բագրատունիների իշխանության ընդգրկած տարածքի վերաբերյալ սկզբնաղբյուրների տեղեկությունները սակավ են: Այդ պատճառով անհրաժեշտ է քննության առնել նախորդ ժամանակաշրջանում տիրող իրավիճակը ն մասնավորապես Հայոց իշխան Բագարատ Բագրատունու օրոք Տարոնի իշխանության ընդգրկած տարածքների սահմանները: Այդ քննությունը մեզ կօգնի Հայ Բագրատունիների տերության ժամանակաշրջանում Տարոնի իշխանության տարածքի ն վարչաքաղաքական իրավիճակի մասին կարծիք կազմելու հարցում:

Տե՛ս Ն. Ադոնց, Հայաստանը Հուստինիանոսի դարաշրջանում, էջ 357: Վարդան վարդապետ, էջ 87: Անդ, էջ 83: Կ. Թումանովի կարծիքով` Տարոնի հարավ-արնմուտքում դեռնս գոյատնում էին Մամիկոնյանները (տե՛ս Շ. Լօսոaոօքք, Տէսմi6Տ iո ՇհոiՏէiaո ՇaսՇaՏiaո հiՏէօո/, Օ6օոց6էօwո Սոiv6ոՏiէ/ Քո6ՏՏ, 1963, էջ 209-211, 270, 323-324, 452-453):

Արաբական տիրապետության ժամանակաշրջանում Տարոնի իշխանությունը մտնում էր Արմինիա ոստիկանության Չորրորդ Արմինիա վարչական շրջանի մեջ, որն արնմուտքում տարածվում էր մինչն արաբա-բյուզանդական սահմանային ամրությունների գոտին կամ «սուղուր»-ը: Յակուտը հաղորդում է, որ բոլոր տարածքները, որոնք հարնան են Բյուզանդիային ն որտեղից կատարվում են արշավանքները դեպի այդ երկիրը, կոչվում էին սուղուր1: Այն ձնավորվել էր արաբաբյուզանդական անընդհատ պատերազմների ընթացքում ն տարածվում էր Միջերկրական ծովի կիլիկյան ափերից մինչն Բարձր Հայքի Կամախ քաղաքը: Սահմանային ամրությունների գոտին բաղկացած էր երկու մասից` Կիլիկիայի (Ասորիքի սահմանային ամրություններ) ն Միջագետքի (Ջազիրայի սահմանային ամրություններ): Վերջինի կազմում ընդգրկված էին Բարձր Հայք ու Ծոփք աշխարհների արնմտյան գավառները ն Փոքր Հայքի հարավային հատվածը` Մալաթիա քաղաքով2: Հարավում Չորրորդ Արմինիան սահմանակցում էր Ջազիրա ոստիկանության Դիար Բաքր երկրամասին: Վերջինի կազմում ընդգրկված էր Մեծ Հայքի Աղձնիք աշխարհի մի մասը: Արաբական առաջին արշավանքների շրջանում Ամիդի շուրջը հաստատված արաբական Բաքր ցեղախումբը տիրեց Աղձնիքին, որի անունից այս շրջանը կոչվեց Դիար Բաքր3: Սակայն, Աղձնիքի հյուսիսային լեռնային շրջանները ն, հատկապես, Սասունը, որն ընդգրկում էր Աղձնիքի Սանասունք, Երխեթք, Գզեղխ ն Սալնո ձոր գավառների, ինչպես նան Տուրուբերանի Խույթ կամ Խութ գավառի տարածքները4` գտնվելով հանդերձ Դիար Բաքրի կազմում, պահպանում էին կիսանկախ վիճակ, ն մի փոքրիկ ճնշումը բավական էր լինում, որպեսզի ապստամբություն բռնկվեր, ինչպես տեղի ունեցավ 749-752 թթ.5: Այդ ապստամբությունից հետո Սասունն աստիճանաբար առանձնացավ Ջազիրայից ն միացավ Արմինիա ոստիկանությանը: Արաբ հեղինակների տեղեկություններից պարզվում է, որ I2 դ. առաջին կեսին արդեն Սասունը վարչականորեն Արմինիա ոստիկանության մաս էր կազմում: Աբու Սաիդ (Աբուսեթ) ոստիկանի սպանության առիթով Իբն

Տե՛ս ՍՅՇսէ I, էջ 927: Արաբա-բյուզանդական սահմանային ամրությունների գոտու մանրամասն քննությունը տե՛ս Ա. Տեր-Ղնոնդյան, Արաբական սահմանային ամրությունների գոտին (Սուղուր),-«ՊԲՀ», 1981, թիվ 2, էջ 134-149: Տե՛ս Ա. Տեր-Ղնոնդյան, Արաբական ամիրայությունները Բագրատունյաց Հայաստանում, էջ 52: Տե՛ս Ս. Երեմյան, Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, Եր., 1963, էջ 79: Տե՛ս Ա. Տեր-Ղնոնդյան, Սասունի 749-752 թվականների անհայտ ապստամբությունը խալիֆայության դեմ,-«ՊԲՀ», 1971, թիվ 3, էջ 196-202:

ալ-Ասիրը սասունցիներին պարզապես կոչում է «Արմինիայի ժողովուրդ»1: Նույնպիսի տեղեկություն է հաղորդում նան Իբն Մասկավայը2: Անհրաժեշտ է նշել, որ ոստիկանի սպանության դրդապատճառը նրա կողմից Տարոնի Բագարատ Բագրատունի իշխանի գերեվարությունն էր: Բագարատը, ամենայն հավանականությամբ, այդ ժամանակ տիրում էր Սասունին, որը միացվել էր ՄIII դ. վերջին Բագրատունյաց տիրույթ դարձած Տարոնին: Համենայնդեպս, Թովմա Արծրունու` այս ապստամբության մասին պատմածից երնում է, որ լեռնային այդ շրջանն այն ժամանակ մտնում էր Բագարատ Բագրատունու տիրույթների մեջ: Պատմիչը հաղորդում է, որ «յայնժամ բնակիչք լերինն (իմա՛ Սիմ լեռ կամ Սասուն-Ա.Ե.) իբրն տեսին, թէ վարեցաւ իշխանն (իմա՛ Բագարատ-Ա.Ե.) ի գերութիւն, ինքեանք պատրաստեալ են զնոյն փարշմանն կրել զոր դաշտայինքն կրեցին:...Եւ անդէն իսկ ն իսկ փութացաւ, եհաս գուժկան առ թագաւորն, եթէ սպանաւ զօրավարն քո ն ապստամբեաց ի պետութենէ քումմէ աշխարհն Հայոց»3: Պարզվում է, որ այդ ժամանակ Տարոնը ն Սասունը կազմում էին Բագարատի մեկ միասնական տիրույթի երկու` դաշտային ն լեռնային հատվածները: Ուսումնասիրողներն Արմինիա ոստիկանության կազմի մեջ ներառում են նան Արզնը (Արձն) ն Բաղեշը4: Այդ են ցույց տալիս աղբյուրներում պահպանված տեղեկությունները: Ըստ որում` դրանք մաս էին կազմելու Չորրորդ Արմինիայի ն Բագարատ Բագրատունու իշխանության: Ըստ հայկական ձեռագրերից մեկի հաղորդած տեղեկության` «զԲաղէշ իւր երկրովն» Հայ Բագրատունիների տերության մեջ էր մտնում: Վերջինիս մեջ էր մտնում նան Սղերդ քաղաքը5: Հայտնի է, որ վերջինս արաբական տիրապետության շրջանում մաս էր կազմում Դիար Բաքրի6: Իբն ալ-Ասիրը հաղորդում է, որ I2 դ. կեսերին ոստիկանի դեմ ապստամբած Արմինիայի իշխանների թվում էր նան Արզնի տեր Մուսա

Տե՛ս ‫اﺒﻦ اﻻﺜﻴﺮ‬, Մ, էջ 288: Տե՛ս Իբն Մասկավայ,-Բ. Խալաթեանց, Արաբացի մատենագրեր Հայաստանի մասին, Վիեննա, 1919, էջ 77: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 190: Տե՛ս Ս. Շլեպչյան, Արաբական Խալիֆաթի վարչական քաղաքականությունը Հայաստանում /7-9 դդ./, պատմ. գիտ. թեկնածուի գիտ. աստճանի հայցման ատենախոսություն, Եր., 1954, էջ 49-52, Ս. Երեմյան, Հայաստանը ն հարնան երկրները 855-953 թթ., քարտեզ, А. Тер-Гевондян, նշվ. աշխ., էջ 156, նույնի` «Ճ616167 8 | 11618618 |2 8.» քարտեզը (անդ, էջ 168) ն այլն: Տե՛ս Գարեգին Ա կաթողիկոս, Յիշատակարանք ձեռագրաց, հ. Ա, էջ 185: Տե՛ս ՍaՇսէ, ||, էջ 636:

իբն Զուրարան, որը Բագարատ Բագրատունու փեսան էր1: Նա, ըստ Թովմա Արծրունու` «տիրէր...Արզնայ ն ներքոյ կողմանն Աղձնեաց մերձ ի սահմանս Տարունոյ (իմա՛ Տարոնի իշխանություն-Ա.Ե.)»2: Նա տիրում էր նան Բաղեշին3: Իբն ալ-Ասիրը հաղորդում է, որ, երբ Մուտավաքքիլ խալիֆան Բուղային ուղարկեց ապստամբությունը ճնշելու, վերջինը սկզբում Մոսուլի ն Ջազիրայի վրայով հարձակվեց Մուսա իբն Զուրարայի վրա4: Այսինքն, ըստ պատմիչի` Մուսայի տիրույթ Արզնը Ջազիրայի կազմում չէր: Ուստի ն պատահական չէ, որ Յակուտն Արզնը ն Բաղեշն Արմինիայի մաս է համարում5: Նույնն են վկայում նան մյուս արաբ հեղինակների հաղորդումները: Բալազուրին տեղեկացնում է, որ Բուղան, գալով Արմինիա, Բաղեշում ձերբակալեց Մուսա իբն Զուրարային6: Իբն Մասկավայը հաղորդում է, որ Բուղան Արմինիայում ծագած ապստամբության ճնշումը սկսեց Արզնից` ձերբակալելով Մուսային7: Նույնը հաղորդում է Թաբարին8: Այս հաղորդումները խոսուն ապացույցներն են այն իրողության, որ Արզնը ն Բաղեշն Արմինիայի մեջ էին մտնում: Այդ են ցույց տալիս նան Թովմա Արծրունու վկայությունները: Պատմիչը հաղորդում է, որ Աբուսեթն Արմինիայից հեռանալիս, ոստիկանի լիազորությունները, այդ թվում նան հարկահավաքությունը, հանձնեց Մուսա իբն Զուրարային (ըստ Թովմայի` Զօրահա)9: Սա նս նշանակում է, որ Տարոնին, ինչպես նան Սասունին հարնան Զուրարայի տիրույթներն այդ ժամանակ Արմինիայի մեջ էին մտնում: Այլապես հազիվ թե Աբուսեթը Ջազիրայի իշխաններից մեկին հանձներ Արմինիայի ոստիկանի լիազորությունները, այն դեպքում, երբ Արմինիայի տարբեր մասերում հաստատված արաբական ծանրակշիռ գաղութներ գոյություն ունեին, քանզի հայտնի է, որ Արմինիայի ոստիկանները հաճախ լինում էին Արմինիայում հաստատված արաբական ցեղախմբերից10: Թովմա Արծրունին, այնուհետն, պատմելով Հայոց 306 թ. (857) իրադարձությունների մասին, հաղորդում է, թե Վասպուրականի իշխաններից Գուրգեն Ապուպելճ Արծրունին «օր ըստ օրէ աճէր զօրութեամբ ի

Տե՛ս ‫اﺒﻦ اﻻﺜﻴﺮ‬, Մ, էջ 288: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն,էջ 172: Անդ, էջ 174-176: Տե՛ս նան ‫ﺒﻼﺬﺮي‬, I, էջ 248, ‫ﻴﻌﻘﻮﺒﻲ‬, II, էջ 489: Տե՛ս ‫اﺒﻦ اﻻﺜﻴﺮ‬, Մ, էջ 288-289: Տե՛ս ՍaՇսէ, |, էջ 205, 526: Տե՛ս ‫ﺒﻼﺬﺮي‬, |, էջ 248: Տե՛ս Իբն Մասկավայ,-Բ. Խալաթեանց, Արաբացի մատենագրեր Հայաստանի մասին, էջ 78: Տե՛ս ‫ﻄﺒﺮي‬, Մ|, էջ 45: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 172: Տե՛ս А. Тер-Гевондян, նշվ. աշխ., էջ 274-285:

բազում քան թէ ի սակաւ տեղիս, զոր ի Տարօն ն զԱնձաւացիս ն զոր յԱրզն»1: Այսինքն` նրա ազդեցությունը տարածվում էր նան Արզնի վրա, որտեղ իշխող արաբական Զուրարա տունը ծանր հարված էր ստացել Բուղայից: Արզնի` Արմինիայի մեջ մտնելու օգտին է խոսում պատմիչի նս մեկ վկայությունը, թե Արզնի իշխանը ն նրա բանակն ակտիվորեն մասնակցում էին հայ նախարարների միջն վեճերին ու ռազմական գործողություններին2: Այսինքն` այս շրջանում Արզնի ամիրայությունն ընկել էր Արծրունիների ազդեցության տակ: Բաղեշը մտնում էր Տուրուբերան աշխարհի մեջ ն սահմանակից էր Աղձնիքին3, իսկ Արզնը մտնում էր վերջինիս կազմի մեջ4: Հայաստանի ն Վիրքի 591 թ. բաժանման ժամանակ Աղձնիքն ու Տուրուբերանը անցան Բյուզանդիային, իսկ արաբական տիրապետության օրոք մտան` առաջինը` Ջազիրայի, իսկ երկրորդը` Արմինիա ոստիկանության մեջ: Արզնի` Ջազիրա ոստիկանության մեջ գտնվելու դեպքում Մուսայի տիրույթները, փաստորեն, գտնվելու էին երկու տարբեր ոստիկանությունների կազմերում, որն անհավանական է: Բագարատ Բագրատունին, որը տիրում էր ի թիվս այլ շրջանների նան Սասունին ն Տարոնին, Բաղեշի վերաբերմամբ նկրտումներ չուներ: Երբ նա Մուսային պարտության մատնեց ու պաշարեց Բաղեշը, հետո հեշտությամբ թողեց այն նրա ձեռքում` զիջելով իր քրոջ (որը Մուսայի կինն էր) խնդրանքին5: Մեր կարծիքով, եթե Մուսայի տիրույթներն այդ ժամանակ Ջազիրայի մեջ լինեին, ապա հազիվ թե Բագարատը նրան զիջեր Արմինիայի կազմում գտնվող այնպիսի մի կարնորագույն հենակետ, ինչպիսին էր Բաղեշը: Այս պարագայում, երբ այնտեղ իշխում էր նրա փեսան, որ արդեն իսկ նրա ազդեցության տակ էր, Բագարատը ջանքեր չգործադրեց իր իշխանության մեջ ընդգրկելու Բաղեշը: Դատելով վերոասացյալից` կարծում ենք, որ Բագարատ Բագրատունու իշխանության կազմում ընդգրկված էր Արզնը, որ հետագայում ընկել էր Արծրունիների ազդեցության ոլորտը: Մեր կարծիքով, Արմինիայի մեջ մտնելու էր ոչ թե Արզն գավառի ողջ տարածքը, որը հարավում տարածվում էր մինչն Տիգրիս գետը6, այլ դրա հյուսիսային

Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 324: Անդ, էջ 332: Տե՛ս «Աշխարհացոյց Մովսեսի Խորենացւոյ», էջ 31: Անդ, էջ 30: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 172-176: Տե՛ս «Աշխարհացոյց Մովսեսի Խորենացւոյ», էջ 30: Տե՛ս նան Ս. Երեմյան, Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, քարտեզ (տե՛ս Ս. Երեմյան, Հայաստանը ըստ

լեռնային հատվածը` Արզն քաղաքով: Արմինիայի մեջ էին մտնելու նան Աղձնիքի արնմտյան լեռնային գավառները` Կեթիկը, Տատիկը, Ազնվաց ձորը, Երխեթքը ն Գզեղխը1: Արմինիայի հարավային սահմանագիծը, ամենայն հավանականությամբ, Սասունից արնելք անցնելու էր Արզն քաղաքից հարավ` Արմինիայի կազմում ներառնելով Հայկական Տավրոսի լեռնաբազուկները, ապա շարժվելու էր դեպի արնելք ն հասնելու էր Ջերմ գետին` Սղերդ քաղաքի շրջանում: Սկզբնաղբյուրներում տեղեկությունների բացակայության պատճառով դժվարանում ենք ասել, թե երբ են Արզնը, Բաղեշը ն վերոհիշյալ գավառներն մտել Արմինիայի մեջ: Հայտնի է, սակայն, որ Աղձնիքի գավառներից ամենահյուսիսայինը` Սասունը, Արմինիայի մեջ էր մտել ՄIII դ. վերջին կամ I2 դ. սկզբին: Ուստի` այդ շրջանների մուտքն Արմինիա չէր կարող տեղի ունենալ նախքան այդ իրադարձությունը, դեռ ավելին, ամենայն հավանականությամբ, տեղի էր ունեցել դրա հետ միաժամանակ: Բացի Տարոնից ն Սասունից, ըստ Բալազուրիի` Բագարատի իշխանության մեջ էին մտնում նան Արշամաշատի կամ Շիմշաթի գավառի որոշ հատվածներ2: Շիմշաթի գավառի մասին Բալազուրիի տեղեկությունները ցույց են տալիս, որ այն արաբներն ընկալում էին երկու ձնով: Բուն Շիմշաթ գավառն Արշամաշատ կամ Շիմշաթ քաղաքի շրջակա տարածքն է, այսինքն` Ծոփքի Բալահովիտ գավառը, որ պատկանում էր Բագարատ Բագրատունուն, իսկ ընդգրկուն իմաստով Շիմշաթի գավառը նույնանում է Շիմշաթի սահմանային շրջանին, որի մեջ էին մտնում արաբա-բյուզանդական սահմանային ամրությունների գոտուն սահմանակից Արմինիայի հողերը` Արշամաշատից մինչն Կամախ3, այսինքն` Բարձր Հայքի ն Ծոփքի արնելյան գավառները: Ըստ որում` այդ շրջանի մեջ էր մտնում նան Կարնո քաղաքը, որը համանուն գավառով ուներ որոշակի ինքնուրույնություն4: Նույնը հաղորդում է նան Իբն Խորդադբեհը5: Այսպիսով` սահմանային ամրությունների գոտուն սահմանակից Արմինիայի շրջաններն ընդգրկված էին Շիմշաթի սահմանային շրջանում, որի մաս էր կազմում վարչական որոշակի ինքնուրույնություն «Աշխարհացոյց»-ի (Եր., 1963) աշխատությանը կից քարտեզը), Բ. Հարությունյան, Հայաստանն ըստ «Աշխարհացոյց»-ի ն այլ աղբյուրների, քարտեզ: Տե՛ս «Աշխարհացոյց Մովսեսի Խորենացւոյ», էջ 30-31, Ա. Աբրահամյան, Անանիա Շիրակացու մատենագրությունը, էջ 389: Տե՛ս ‫ﺒﻼﺬﺮي‬, II, էջ 220: Անդ, էջ 218-220, 240: Տե՛ս |Եո ԷՅսսՅ-, էջ 343, al-|Տէakհոi, էջ 188, Kսմaոa, էջ 236: Տե՛ս |Եո էհօօdՅdԵeհ, էջ 122:

ունեցող Կարնո քաղաքը կամ Կալիկալան, որն ընդգրկում էր Կարին գավառը: Շիմշաթը ն Կարինը` սահմանային ամրությունների գոտու կազմի մեջ մտնող Մալաթիայի ն Կամախի հետ միասին, կարնորությամբ առաջնային հենակետեր էին արաբների համար: Շիմշաթի սահմանային շրջանը արնմուտքում սահմանակցում էր Անձիտ գավառին, որը սահմանային ամրությունների գոտու մաս էր կազմում1 ն որտեղ գտնվում էին Անձիտ ն Խարբերդ (Հիսն Զիյադ) բերդերը2: Այստեղ կարնոր է ճշտել Արմինիա ոստիկանության ն սահմանային ամրությունների գոտու միջն սահմանագիծը` կարծիք կազմելու համար Շիմշաթի սահմանային շրջանում ընդգրկված Մեծ Հայքի գավառների մասին: Արաբական աղբյուրները բավական հաճախ են անդրադարձել այդ գոտում գտնվող Կամախին: Յակուտը հաղորդում է, թե Ծոփքի Անձիտ գավառը նս մտնում էր այդ գոտու մեջ3: Իսկ վերջինիս հարնանությամբ գտնվող Արշամաշատ քաղաքը մաս էր կազմում Արմինիա ոստիկանության: Սահմանային ամրությունների գոտու մեջ պետք է մտնեին նան Անձիտ գավառի ն Կամախ քաղաքի միջն գտնվող Ծոփքի ն Բարձր Հայքի գավառները` Գավրեքը, Ծոփքը (Ծոփք Շահունի), Դեգիքը, Մուզուրը ն Դարանաղիի հարավային մասը4: Ամենայն հավանականությամբ` Արմինիա ոստիկանության սահմանագիծը սահմանային ամրությունների գոտու հետ հարավից հյուսիս անցնելու էր սկզբում Արղնիի լեռներով, այնուհետն Արշամաշատ քաղաքի արնմտակողմով, ապա Արածանի գետի հունով ն Մնձուր (Մուզուր) ու Խոզաթ գետերի ջրբաժանով: Հետո սահմանագիծը հատելու էր Մնձուր լեռներն ու դուրս էր գալու Կամախի շրջակայքը: Ելնելով Կամախի մեծ կարնորությունից` Մնձուր լեռների` նրանից դեպի արնելք ձգվող հատվածը նս պետք է ընդգրկված լիներ սահմանային ամրությունների գոտու մեջ: Այսպիսով` Շիմշաթի սահմանային շրջանի մեջ էին մտնելու Մեծ Հայքի Ծոփք աշխարհի Բալահովիտ, Պաղնատուն, Խորձյան, Հաշտյանք, Բարձր Հայքի Մուզուր գավառի արնելյան ն Եկեղյաց գավառի հարավային ու արնելյան հատվածները ն Մանանաղի գավառը: Պետք է նշել, որ արաբական տիրապետության շրջանում Արմինիա ոստիկանության մեջ մտնում էր Դերջան քաղաքը` համանուն գավառի հարավային

Տե՛ս ՍՅՇսէ, IՄ, էջ 993: Անդ, II, էջ 276, 417: Անդ, IՄ, էջ 993: Տե՛ս Ա. Տեր-Ղնոնդյան, Արաբական սահմանային ամրությունների գոտին (Սուղուր), էջ 141:

հատվածով: Երբ Թեոդորոս Ռշտունու ն Մուավիայի միջն կնքված 652 թ. պայմանագրի պատճառով Բյուզանդիայի Կոստաս Բ կայսրը (641-668) նույն թվականին արշավեց դեպի Հայաստան, «իբրն եհաս ի Դերջան, ընդ առաջ եղեն նմա արք իսմայելացիք ն մատուցին նմա թուղթ յիշխանէն իւրեանց, որ էր գրեալ այսպէս, թե «Հայք իմ են, անդ մի՛ երթար. ապա թէ երթաս` ես գամ ի վերայ քոյ, ն առնեմ զքեզ որ անդրէն փախչել ոչ կարես»»1: Անհրաժեշտ է նշել, որ հայ-արաբական պայմանագրում, ամենայն հավանականությամբ, որոշակիորեն պետք է արձանագրվեին հարկատու դարձող երկրի սահմանները: Ուստի` այն փաստը, որ Բյուզանդիայի կայսրն արաբներից վերջնագիր ստացավ այն ժամանակ, երբ հասավ Դերջան, ցույց է տալիս, որ արաբներին հարկատու դարձած Հայոց իշխանապետության սահմանն անցնում էր Դերջան գավառով: Սահմանագիծը Բյուզանդիայի հետ, ամենայն հավանականությամբ, Կամախից արնելք անցնում էր Եփրատ գետով մինչն Դերջան ն հետո դրանից հյուսիս գտնվող լեռների ջրբաժանով` դեպի արնելք: Դատելով այն իրողությունից, որ Շիմշաթի գավառը, այսինքն` Բալահովիտ գավառը, պատկանում էր Բագարատ Բագրատունուն, պետք է կարծել, որ Բագարատի իշխանության մեջ էին մտնում նրա բուն տիրույթ Տարոն գավառից բացի Ծոփքի Հաշտյանք գավառը, քանի որ Հաշտյանքը գտնվում էր Բագարատի տիրույթներ Տարոնի ն Բալահովիտի միջն, ինչպես նան Խորձյան, Պաղնատուն ն Բալահովիտ գավառները: Դատելով այն իրողությունից, որ Բալազուրին Բագարատ Բագրատունուն անվանում է «Խլաթի պատրիկ»2, նրա տիրույթների մեջ էր մտնում նան Տուրուբերանի Բզնունիք գավառը, քանի որ Խլաթ քաղաքը գտնվում էր Բզնունիքում: Տարոնի իշխանության մեջ էր մտնում նան Արշամունիք գավառի հարավային հատվածը` Ուլնուտ կամ Եղանց (Եղնուտ) բերդով3 ն Հարք գավառի արնմտյան մասը4: Կարելի է բխեցնել նան, որ Հայոց իշխանին, որը միաժամանակ նան Տարոնի իշխանն էր, պատկանելու էր Շիմշաթի սահմանային շրջանի մնացած հատվածը նս` Բարձր Հայքի Մուզուր գավառի արնելյան ն Եկեղյաց գավառի հարավային ն արնելյան հատվածներն ու Մանանաղի

Սեբեոս, էջ 165: Տե՛ս ‫ﺒﻼﺬﺮي‬, II, էջ 220: Տե՛ս Կոստանդին Ծիրանածին, էջ 9-10: Տե՛ս Գ. Գրիգորյան, նշվ. աշխ., էջ 64, 88:

գավառը1: Ըստ որում` Բագարատ Բագրատունին այդ տարածքներին տիրում էր երկու իրավունքով` Արմինիայի իշխանաց իշխանի ն Տարոնի իշխանի: Այստեղից էլ բխում է, որ այն բանից հետո, երբ Տարոնի Բագրատունիներն այլնս Հայոց իշխանի ն Արմինիայի իշխանաց իշխանի պաշտոնը չէին ստանում, նրանք Տարոնի իշխանի իրավունքով տիրում էին վերոհիշյալ շրջաններին: Վերոհիշյալ ողջ տարածքը մտնում էր Արմինիա ոստիկանության Չորրորդ Արմինիա երկրամասի մեջ2: Վերնում կատարված քննությունը ցույց տվեց, որ Բագարատ Բագրատունու տիրույթների մեջ ընդգրկված էր Չորրորդ Արմինիան` բացառությամբ Կարին գավառի ն Տուրուբերանի որոշ գավառների: Հայ Բագրատունիների տերության ձնավորման շրջանում իրավիճակը փոխվեց: Բագրատունիների Տարոնի ճյուղից գերագահությունն անցավ Այրարատի ճյուղին: Արզնը, ինչպես տեսանք, ընկավ Արծրունիների ազդեցության տակ: Ամենայն հավանականությամբ, Արծրունիների գերիշխանության տակ էին անցնելու նրանց տիրույթներ Տուրուբերանի Երնարք գավառի, Մոկքի ն Աղձնիքի Արզն գավառի միջն գտնվող Աղձնիքի գավառները` Ազնվաց ձորը, Կեթիկը ն Տատիկը: Չորրորդ Արմինիայի տարածքում ստեղծվում են նան Ապահունիքի, Խլաթի, Արճեշի ն Կարինի արաբական ամիրայությունները: Ապահունիքի (կամ Մանազկերտի) ամիրայությունն ընդգրկում էր Ապահունիք գավառի տարածքը ն Հարք գավառի արնելյան մասը, Կարինի ամիրայությունը` Կարնո գավառի տարածքը, իսկ Խլաթի ն Արճեշի ամիրայությունները` համանուն քաղաքները` շրջակա տարածքներով: Ուստի ն այդ շրջանում Տարոնի իշխանությունն ընդգրկելու էր Չորրորդ Արմինիայի մնացյալ տարածքները` Տուրուբերանի Տարոն, Խույթ, Ասպակունյաց ձոր գավառները, Արշամունիք (Աշմունիք) գավառի հարավային ն Հարք գավառի արնմտյան հատվածները, Աղձնիքի Սանասունք, Երխեթք, Գզեղխ, Սալնո ձոր գավառները, Ծոփքի Հաշտյանք, Բալահովիտ, Պաղնատուն, Խորձյան գավառները ն Բարձր Հայքի Մուզուր գավառի արնելյան ն Եկեղյաց գավառի արնելյան ն հարավային հատվածներն ու Մանանաղի գավառը: Բուղան ի թիվս մյուս հայ իշխանների գերեվարեց Բագարատ Բագ-

Անդ, էջ 63-64: Տե՛ս Ս. Երեմյան, Հայաստանը ն հարնան երկրները 855-953 թթ., քարտեզ: Տե՛ս |Եո էհօօdՅdԵeհ, էջ 122, ‫ﺒﻼﺬﺮي‬, I, էջ 231 ն այլն:

րատունու երկու որդիներին` Աշոտին ն Դավիթին1: Դեռնս այն ժամանակ, երբ Գուրգեն Ապուպելճ Արծրունին իր իշխանությունն էր տարածում Անձնացիքում, Արզնում ն Տարոնում, Բուղան ճանաչեց նրա իշխանությունը Հայաստանի հարավային շրջաններում ն Տարոնում2: Սակայն, երբ մյուս իշխանների հետ արաբական գերությունից վերադարձան նան Բագարատի որդիներ Աշոտը ն Դավիթը, Գուրգենը Տարոնը զիջեց նրանց ն նրանց հետ բարեկամական հարաբերություններ էր պահպանում: Դրա ապացույցն էր այն, որ 862 թ. նա ապաստանեց Տարոնում3: Այսպիսով վերականգնվեց Տարոնի Բագրատունիների իշխանությունը: Շուտով Վասպուրականի Գրիգոր-Դերենիկ Արծրունին (875-885) խաբեությամբ ձերբակալեց Տարոնի Աշոտ իշխանին ն օգնեց նրա փոխարեն Տարոնի իշխան դառնալու Աշոտի եղբայր, իր քույր Մարիամի ամուսին Դավիթին, որ կոչվում է նան Արքա կամ Արքայիկ4: Ըստ Կոստանդին Ծիրանածնի` Դավիթ Արքայիկը երկու որդի ուներ, իսկ ըստ Թովմա Արծրունու` մեկ5: Դավիթ Արքայիկը ըստ Թովմա Արծրունու` մահացել է Դվինի երկրաշարժից (893 թ.) երկու տարի անց, այսինքն` 895 թ.6: Նրան հաջորդեց նրա եղբորորդի Գուրգենը, որ կարճ իշխեց ն մահացավ Դիար Բաքրի ամիրա Ահմադի հետ բախումներից մեկի ժամանակ, որից հետո Ահմադը տիրեց Տարոնի իշխանությանը7: Թովմա Արծրունու հաղորդմամբ` «մեռաւ արքայն իշխան Տարունոյ, ն բռնազբօսեալ զաշխարհն Ահմաթ որդի Յիսէի Շեհայ յինքն նուաճել»8: Այսինքն` Ահմադը Տարոնի իշխանության որոշ հատվածների տիրացել էր Դավիթի մահից հետո: Արդեն Գուրգենի մահից հետո նա տիրացավ Տարոնի իշխանության մնացյալ հատվածին նս: Ըստ Թովմա Արծրունու` Ահմադը տիրել էր «զկողմանս Տարունոյ...տուն Հայոց անուանեալ առաջին ասէին զՏարօն»9: Ինքնըստինքյան հասկանալի է, որ այդ իրողությունը հանգեցնելու էր Հայոց տիրակալի ն Դիար Բաքրի ամիրայի միջն բախման: Սմբատ

Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 122: ՏԵ՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 324, Գ. Գրիգորյան, նշվ. աշխ., էջ 96, 98-100: ՏԵ՛ս Գ. Գրիգորյան, նշվ. աշխ., էջ 99: Տե՛ս Կոստանդին Ծիրանածին, էջ 4-5: Անդ, էջ 5, Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 342: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 356-358: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 176: Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 358: Անդ, էջ 366:

Ա-ն մի քանի անգամ գրել էր նրան` թողնել Տարոնը, բայց նա Հայոց թագավորի պահանջը չէր կատարել1: Հովհաննես Դրասխանակերտցին հաղորդում է, որ երբ Սմբատ Ա-ն տեսավ, որ երկիրը միավորված էր, «եդ ի մտի իւրում երթալ հարթել հաստատել ն նուաճել զաշխարհն նս Տարօնոյ ն զկողմանս նահանգին նս Աղձնեաց. զի մի՛ տարամերժեսցի սեպհականութիւն ազգացն այնոցիկ ի բնիկ տերութիւնէ: Վասն զի մեծ իշխանն Իսմայէլեան` Ահմատ, որ տիրեալ ունէր ն Միջագետս Ասորոց մինչն ցՊաղեստին` ձերբակալ արարեալ զփեսայացեալն Արծրունեաց Ապլմախրայ, որ ի ծածուկ ունէր զհաւատս քրիստոնէութեան ն փոխանակ բդեշխացն պայազատէր զաշխարհն Աղձնեաց` ն ի բանտի զնա եդեալ` յինքն գրաւէր զսեպհականութիւն տանն ն զբնակիչս Սիմ լերինն»2: Այստեղ խոսքն, ամենայն հավանականությամբ, Աղձնիքի այն հատվածի մասին է, որ նախկինում` մաս կազմելով Արմինիա ոստիկանության, հետագայում Հայ Բագրատունիների տերության մեջ էր մտնում ն պատկանում Տարոնի Բագրատունիներին: Սմբատ Ա-ն անմիջապես դիմեց վճռական գործողությունների: Նա «դեսպանս արարեալ յամենայն սահմանս տէրութեան Հայոց, Վրաց ն Աղուանից», հավաքեց իր տերության զինված ուժերը ն արշավեց Տարոնի ուղղությամբ3: Վճռական ճակատամարտը տեղի ունեցավ 896 թ. Թուղխ գյուղի մոտ ն Գագիկ Ապումրվան Արծրունու դավաճանության պատճառով ավարտվեց հայկական զորքի պարտությամբ4: Սակայն Ահմադի մահից հետո (898 թ.) Տարոնի իշխանությունն ազատվում է արաբական գերիշխանությունից5: Հասկանալի է, որ այն կրկին ընդգրկվում է Հայոց տերության կազմի մեջ, սակայն հիմա արդեն Տարոնի իշխանության նկատմամբ սկսում է հետաքրքրություններ դրսնորել Բյուզանդական կայսրությունը: 898 թ. Տարոնի իշխան դարձավ Գրիգոր Բագրատունին, չնայած Սմբատ Ա-ն ցանկանում էր Տարոնի իշխան տեսնել իր եղբոր փեսային, որ Դավիթ Արքայիկի որդին էր6: Ավելին, Գրիգոր Բագրատունին ձերբակալեց Դավիթ Արքայիկի որդիներին: Ո՞վ էր Գրիգոր Բագրատունին: Ըստ Թովմա Արծրունու, երբ Գրի1

Անդ: Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 176: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 366: Անդ, էջ 366-368, Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 176-178: Տե՛ս Գ. Գրիգորյան, նշվ. աշխ., էջ 125: Տե՛ս Կոստանդին Ծիրանածին, էջ 5, Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 176:

գոր-Դերենիկի օգնությամբ Տարոնի իշխան դարձավ Դավիթ Արքայիկը, որոշ ժամանակ անց գերությունից ազատվեց Տարոնի նախորդ իշխան Աշոտը1: Սրա մասին այլնս որնէ հիշատակություն չկա: Դավիթի մահից հետո, չնայած նա երկու որդի ուներ, Տարոնի իշխան դարձավ նրա եղբորորդի Գուրգենը: Այն, որ Դավիթն այլ եղբայր չուներ, ցույց է տալիս, որ նրա մահից հետո Տարոնի իշխանությունն անցել է Աշոտի որդուն` Գուրգենին: Ն. Ադոնցը ենթադրում է, որ Գրիգորը Թոռնիկի որդին էր, որը Բագարատի որդիներից էր2, իսկ Յ. Մարկվարտը կարծում է, որ Գրիգորի հայրը Սողոմոն Բագրատունին էր, որին հիշատակում է Թովմա Արծրունին3: Գ. Գրիգորյանը սկզբնաղբյուրներում տեղեկությունների բացակայության պատճառով ձեռնպահ է մնում Գրիգորի հորը որոշելուց, նշելով միայն, որ նա հավանորեն Բագարատ Բագրատունու շառավիղներից էր4: Մեր կարծիքով Գրիգորն ամենայն հավանականությամբ Գուրգենի որդին պետք է լիներ, որից էլ բխում էր թերնս Տարոնի իշխանական աթոռի նկատմամբ նկրտումներ ունեցող Դավիթ Արքայիկի որդիների ձերբակալությունը: Անանուն Զրուցագիրը Սմբատ Ա-ի աբխազական արշավանքի մասնակիցների թվում հիշատակում է «իշխան Աղձնեց Գրիգոր բազում զաւրաւք» ն «իշխանն Տարունոյ Գագիկ բազում հեծելաւք»5: Պատմիչը, որ հայ Բագրատունյաց տերության մասին պահպանել է եզակի ն անչափ կարնոր տեղեկություններ, իր այս հաղորդման մեջ իրարից առանձին հիշատակում է «Աղձնեց»-ը, որ մեր կարծիքով ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ Տարոնի իշխանության մեջ մտնող Աղձնիքի գավառների ընդհանրությունը ն «Տարունոյ»-ը, որ Տարոնի իշխանության մնացյալ հատվածն է: Որքան մեզ է հայտնի, դեռնս այս հաղորդման քննությամբ ոչ մի ուսումնասիրող չի զբաղվել: Բացի այդ, մյուս պատմիչներին անհայտ է Տարոնի իշխան Գագիկը: Ինչ վերաբերում է Գրիգորին, ապա նրա մասին որոշակի տեղեկություններ է պահպանել Կոստանդին Ծիրանածինը: Ըստ կայսր-պատմիչի` Գրիգորը (Կրիկորիկ Տարոնացի) խաղում էր երկու լարերի վրա: Մի կողմից նա Բյուզանդիային հավաստիացնում էր, որ դաշնակից է նրան, իսկ մյուս կողմից օգնում էր արաբներին, երբ վերջիններս արշավանքի էին դուրս գալիս Բյուզանդիայի դեմ6: Այս

Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 348 Տե՛ս N. Ճմօոէ2, Լ6Տ Լaոօոiէ6Տ 6ո Ճոո6ոi6 6է a 8/2aոՇ6, 8/2aոէiօո 10, «Էէսմ6Տ Ճոո6ոօ-8/2aոէiո6Տ», ԼiՏԵօոո6, 1965, էջ 214, 242: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 318: Տե՛ս Գ. Գրիգորյան, նշվ. աշխ., էջ 128: Տե՛ս Անանուն Զրուցագիր, էջ 189: Տե՛ս Կոստանդին Ծիրանածին, էջ 4-5:

հաղորդումից երնում է, որ Գրիգորի իշխանությունը` սահմանակցելով արնմուտքում Բյուզանդական կայսրությանը, որ ակտիվ ռազմական գործողություններ էր ձեռնարկում սահմանային ամրությունների գոտում, իսկ հարավում` Արաբական խալիֆայությանը, միաժամանակ երկու վտանգի տակ էր: Այդտեղից էլ բխում էր նրա երկու լարի վրա խաղալու հնարքը: Ըստ Կոստանդին Ծիրանածինի` Գրիգոր իշխանը Ապոգանեմ անունով եղբայր ուներ, որը մեկնել էր Կոստանդնուպոլիս ն բյուզանդական կայսեր կողմից պատրիկի կոչում ստացել: Բացի կոչումից կայսրը նրան բաժին էր հանել նան մայրաքաղաքում գտնվող Բարբարոսի տունը: Սակայն երբ իր հերթին Գրիգորը մեկնեց Բյուզանդիա, Բարբարոսի տունը հանձնեցին նրան: Սրա դեմ բողոքեց Ապոգանեմի որդի Թոռնիկը, որ նույնպես ստացել էր պատրիկի կոչում: Գրիգորը երկու որդի ուներ` Բագարատ ն Աշոտ: Առաջինը կայսեր կողմից նշանակվել էր Տարոնի զորավար: Երկու եղբայրները նեղեցին Թոռնիկին, որը գրեց կայսերը, որպեսզի վերջինս մարդ ուղարկի ն ստանա Տարոնի իշխանության մեջ գտնվող նրա երկիրը: Այնուհետն մահից առաջ Թոռնիկն իր երկիրը կտակեց կայսրությանը: Կայսրը մարդ ուղարկեց «Ապոգանեմի երկիրը կամ պատրիկ Թոռնիկի բաժինը»` տիրանալու դրան: Գրիգորի որդիները առաջարկեցին կայսրությանը` վերցնել Ուլնուտը` շրջակայքով, Թոռնիկի երկրի փոխարեն: Կայսրն ընդառաջեց այս առաջարկին ն իրեն վերցրեց Ուլնուտը` ողջ շրջակայքով: Այնուհետն պատմիչն ավելացնում է, որ Տարոնի երկիրը բաժանվեց երկու մասի: Մի մասը գտնվում էր Գրիգորի որդիների ձեռքում, իսկ մյուս մասը` Ապոգանեմի որդիների1: Այսպիսով` Կոստանդին Ծիրանածինի տեղեկությունից պարզվում է, որ Տարոնի իշխանությունը Գրիգոր Բագրատունու օրոք բաժանված էր երկու մասի` նրա ն նրա եղբայր Ապոգանեմի միջն: Այն, որ Ապոգանեմը ն նրա որդի Թոռնիկը կայսրից ստանում են պատրիկի, այսինքն` իշխանի տիտղոս, ցույց է տալիս, որ Գրիգորը ն Ապոգանեմը հավասար իրավունքներ ունեին, չնայած հնարավոր է, որ եղբայրներից մեկին, ամենայն հավանականությամբ, Գրիգորին, պատկանում էր ավագության կամ գերագահության իրավունքը: Եթե համադրենք Անանուն Զրուցագրի ն Կոստանդին Ծիրանածինի հաղորդումները, ապա կարող ենք արձանագրել, որ որպես Տարոնի Գրիգոր իշխանի ժամանակակից նրանցից առաջինը հիշատակում է

Անդ, էջ 6-10:

Գագիկ իշխանին, իսկ երկրորդը` Ապոգանեմին: Մյուս կողմից, եթե ըստ Անանուն Զրուցագրի Տարոնի իշխանը Գագիկն էր, ապա ըստ Կոստանդին Ծիրանածինի` Գրիգորը: Ակնհայտ է, որ Ապոգանեմ անունը արաբական Աբու Ղանըմ անվան աղավաղումն է: Բագրատունի իշխանը, մեր համոզմամբ, ունենալու էր նան հայկական անուն, որ, մեր կարծիքով, Անանուն Զրուցագրի հիշատակած Գագիկն է: Այս դեպքում հարց է առաջանում: Տարոնացի կոչված Գրիգորը, փաստորեն, «Աղձնեց» իշխան է, այսինքն` Տարոնի իշխանության մեջ մտնող Աղձնիքի հողերի իշխանը, իսկ Տարոնին տիրում է Գագիկ-Ապոգանեմը: Այն, որ Ապոգանեմի տիրույթները գտնվում էին Տարոն գավառում ն հարակից շրջաններում, պարզ է դառնում թեկուզ Կոստանդին Ծիրանածինի այն հաղորդումից, որ հենց Թոռնիկն իր տիրույթները կտակեց կայսրությանը, Գրիգորի որդիները առաջարկեցին կայսերը վերցնել ոչ թե Թոռնիկի երկիրը, այլ Ուլնուտը` շրջակայքով: Այսինքն` նրանք չէին ցանկանում, որ Տարոնի իշխանության սիրտը` Տարոն գավառը, անցներ կայսրության գերիշխանության տակ: Սակայն կարծում ենք, որ Գրիգորին Կոստանդին Ծիրանածինի կողմից տրվող «Տարոնացի» անվանումը կարող էր ունենալ երկու պատճառ: Առաջին` Գրիգորին էր պատկանում գերագահությունը Տարոնի իշխանության մեջ ն երկրորդ` նա տիրում էր Տարոն գավառի մի մասին: Այս պարագայում, ամենայն հավանականությամբ, երկու պատճառն էլ իրենց ազդեցությունն են թողել: Տարոնի իշխանության գահերեց Գրիգոր Բագրատունին տիրելու էր Տարոնի իշխանության մեջ մտնող Աղձնիքի գավառներին ն Աղձնիքին հարակից Տուրուբերանի Ասպակունյաց ձոր ն Խույթ կամ Խութ գավառներին, ինչպես նան Տարոն գավառի հարավային որոշ հատվածների: Ըստ որում Ուլնուտը, որ նույնական է Տուրուբերանի Արշամունիք կամ Աշմունիք գավառի հարավ-արնմուտքում գտնվող Եղանց բերդին կամ Եղնուտին1, սահմանակցում էր Տարոն գավառին, այսինքն` եղբայրներին հաջողվել էր կայսերը զիջելով Տարոնի իշխանության մեջ մտնող Արշամունիք գավառի տարածքները` իշխանության սահմաններում պահել Տարոն գավառն ամբողջությամբ: Պարզվում է նան այն իրողությունը, որ չնայած Ապոգանեմ-Գագիկի որդի Թոռնիկը իբրն թե կտակել էր իր հողերը կայսրությանը, սակայն Կոստանդին Ծիրանածինը նշում է, որ դրանից հետո Տարոնի իշխանությունը բաժանվեց երկու մասի, ըստ որում` առաջինում իշխում էին Գրիգորի որդիները, իսկ երկրորդում` Ապոգանեմի: Այսինքն` կտակի մասին

Տե՛ս Ս. Երեմյան, Հայաստանը ն հարնան երկրները 855-953 թթ., քարտեզ:

ողջ պատմությունը հորինվածք է, որ կատարվել է ապագայում Բյուզանդիայի կողմից Տարոնին տիրելը հիմնավորելու համար: Ըստ որում այն հիշատակությունը, թե կայսրը տիրել էր Ուլնուտը կամ Եղնուտը` շրջակայքով, նս պատահական չէ: Այդ շրջանը Տարոնի իշխանության կենտրոնական հատվածներից էր, ուստի այդպիսով բյուզանդական պատմիչի կողմից փորձ է արվում ցույց տալու, թե կայսրը ստացել է որպես ժառանգություն Տարոնի արնմտյան ն կենտրոնական շրջանները: Գիտական գրականության մեջ արմատացած այն տեսակետները, թե իբր Տարոնի Գրիգոր իշխանը համարյա թե չէր ենթարկվում Սմբատ Ա-ին1 կամ էլ լիովին անկախ էր2, քննություն չեն բռնում Անանուն Զրուցագրի այն հաղորդման լույսի ներքո, որ, ինչպես տեսանք, Սմբատ Ա-ի աբխազական արշավանքին մասնակցում էին թե՛ Գրիգոր Տարոնացին ն թե՛ Ապոգանեմ-Գագիկը: Սմբատ Ա-ի աբխազական արշավանքը տեղի է ունեցել 906 թ.: Ուստի այդ շրջանում Տարոնի իշխանությունը գտնվում էր Հայոց տերության կազմում, իսկ նրա իշխանները ենթարկվում էին Հայոց թագավորին: Անդրադառնալով Տարոնի Գրիգոր ն Ապոգանեմ-Գագիկ իշխանների տիրույթներին, նշենք, որ, դատելով աղբյուրների տեղեկություններից, դրանք ընդգրկում էին Տարոնի իշխանության նախկին տարածքները: Մշո Սուրբ Աղբերիկ վանքի կոնդակում նշված է, որ թագավոր հռչակված Գագիկ Արծրունին ցանկացել է տիրանալ «զԱնձտայ, զՍասունք, զԽօյթ, զՏարաւն, զՇատահն3, զԽլաթ, զՀայք4»5, որոնք Տարոնի իշխանության մաս էին կազմում, սակայն հաջողություն չի ունեցել: Դատելով պատմաաշխարհագրական պայմաններից, ամենայն հավանականությամբ Գրիգորին էր պատկանում իշխանության ամբողջ հարավային հատվածը, որի մեջ էին մտնում Տարոն գավառի հարավային մասը, Ասպակունյաց ձորը ն Խույթը, Աղձնիքի գավառներից Սանասունքը, Սալնո ձորը, Երխեթքը ն Գզեղխը, Ծոփքի Բալահովիտ ն Պաղնատուն գավառներն ամբողջությամբ ն Հաշտյանք գավառի հարավային հատվածը: Վերջինի հյուսիսային մասը, Խորձյանը, Տարոնի հյուսիսային ն Հարքի արնմտյան հատվածները, Արշամունիքի հարավային մասը, Մուզուրի արնելյան, Եկեղյացի արնելյան ն հարավային շրջան1

Տե՛ս Գ. Գրիգորյան, նշվ. աշխ., էջ 125: Տե՛ս «Հայ ժողովրդի պատմություն», Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատ., հ. III, էջ 84: Բաղեշ (Բիթլիս) գետի միջին հոսանքի աջ ափին: Պետք է լինի Հարք: Գարեգին Ա կաթողիկոս, Յիշատակարանք ձեռագրաց, հ. Ա, էջ 183:

ները ն Մանանաղին պատկանում էին Գագիկին: Ըստ որում, ինչպես կտեսնենք, Հարքն ամբողջությամբ Սմբատ Ա-ի կողմից կցվել էր արքունի տիրույթներին: Տարոնի իշխանության երկու հատվածների սահմանգիծն անցնելու էր արնելքից արնմուտք Մեղ (Մեղրագետ) ն Արածանի գետերի հարավային ջրբաժաններով մինչն Բալահովիտ գավառի արնելյան սահմանագիծը, այդտեղից բարձրանում էր դեպի հյուսիս սկզբում ներկայիս Սանջակի լեռներով, իսկ այնուհետն` դեպի Մյուս Գայլ գետի կիրճը ձգվող երկու լեռնաբազուկներով մինչն այդ գետի միջին հոսանքը, որտեղից թեքվում էր դեպի արնմուտք ն` անցնելով Մյուս Գայլ ն Գայլ գետերի միջին հոսանքների միջն ձգվող լեռնաբազուկով, հատում էր Գայլ գետն ու Խոզաթ գետի միջին հոսանքի շրջանում հասնում Բյուզանդիայի սահմանին: Նշենք նան, որ Տարոնի իշխանն ընդգրկված էր Կոստանդին Ծիրանածնի այն ցուցակում, որտեղ նշված են այն իշխանները, որոնց նամակներ էին ուղարկվում Բյուզանդիայի արքունիքից1: 2.3. Հայ Բագրատունիների արքունի տիրույթները Տուրուբերանում: Հայ Բագրատունիների արքունի տիրույթների մեջ էին մտնում նան Տուրուբերանի որոշ գավառներ: Աղորնիք (Մարդաղի): Ըստ Ա. Տեր-Ղնոնդյանի ճշգրտման` արաբական տիրապետության շրջանում մտնում էր կայսիկների տիրույթների մեջ2: Անանուն Զրուցագիրը` անդրադառնալով Սմբատ Ա-ի նվաճումներին, հաղորդում է, որ նա արքունի տիրույթներին է կցել Աղորնիքը3: Այն, ամենայն հավանականությամբ, նույնական էր Տուրուբերանի Մարդաղի գավառին կամ դրա արնելյան հատվածին, որտեղ` Մուրց գետի միջին հոսանքի աջափնյակում, գտնվում էր Հավճիչ ամրոցը4: Արիստակես Լաստիվերցին Հավճիչ ամրոցը հիշատակում է Աղորիում5 (իմա՛ Աղորնիք), որից էլ բխեցվում է Մարդաղին կամ նրա մի հատվածի նույնականությունը Աղորնիքին: Գրավելով Աղորնիքը` Հայոց թագավորը կայսիկների ամիրայությունը կտրել էր Կարինի ամիրայությունից: Հարք: Տարոնի իշխանության բաժնում ցույց տվեցինք, որ Հարք գավառի արնմտյան մասը մտնում էր Տարոնի իշխանության մեջ, իսկ արնելյանը` մաս էր կազմում կայսիկների ամիրայության: Սմբատ Ա-ի

Տե՛ս Կոստանդին Ծիրանածին, էջ 151: Տե՛ս Ա. Տեր-Ղնոնդյան, Արաբական ամիրայությունները Բագրատունյաց Հայաստանում, էջ 216-223: Տե՛ս Անանուն Զրուցագիր, էջ 159-161: Տե՛ս «Բագրատունյաց տերությունը Աշոտ Ա ն Սմբատ Ա թագավորների օրոք»,«Հայաստանի պատմության ատլաս», Ա մաս, էջ 62-63: Տե՛ս Արիստակես Լաստիվերտցի, էջ 62, 63 ն այլն:

օրոք, երբ Հայոց թագավորը վճռական գործողություններ էր ձեռնարկում իր տերության կազմում գտնվող արաբական ամիրայությունների դեմ, տեղի է ունենում կարնոր իրադարձություն: Ըստ Անանուն Զրուցագրի` ի թիվս այլ շրջանների, Սմբատ Ա-ն «էառ...զՀարք»1: Այդպիսով Հայոց արքան իր հսկողության տակ էր առնում Հայոց տերությունը հարավի հետ կապող երկու մեծ ճանապարհների հսկողությունը: Առաջինը նախկինում Արքունի պողոտա կոչվող մեծ ճանապարհն էր, իսկ երկրորդը` Դվինից Խլաթով դեպի Ասորիք ն Միջագետք տանող մայրուղին: Պատմիչն այստեղ թե՛ կայսիկների ամիրայությունից, որի մեջ նախկինում մտնում էր Հարքի արնելյան մասը, ն թե՛ Տարոնի իշխանությունից, որի մեջ էր մտնում այդ գավառի արնմտյան մասը, առանձնաբար է հիշատակում Հարքը: Պետք է բխեցնել, որ Սմբատ Ա-ն արքունի տիրույթներին էր կցել Հարք գավառը (բացառությամբ վերջինիս որոշ արնմտյան շրջանների, որոնք մտնում էին Տարոնի իշխանության մեջ), հավանաբար, Ապահունիքի կայսիկներին 902 թ. ջախջախելուց անմիջապես հետո: Ուստի ն պատահական չէ, որ Կոստանդին Ծիրանածինը հաղորդում է, որ Հարքը պատկանում էր Սմբատ Ա-ին2: Կորո ձոր (Կորի): Ըստ Կոստանդին Ծիրանածնի` Սմբատ Ա-ն կայսիկներից գրավել էր նան Տուրուբերանի Կորո ձոր գավառը (Կորի)3, թերնս, Հարքի հետ միասին: Այն տարածվել է Կորո ձոր գետի (Քյոր-սու դերեսի) հովտում` ընդգրկելով նան Խաչլու լճի ավազանը4: Ապահունիք: Սմբատ Ա-ն իր տիրույթներին էր կցել նան Ապահունիքի մեծ մասը5, որն արաբական տիրապետության շրջանում պատկանում էր կայսիկներին: Սկզբնաղբյուրների տեղեկությունները ցույց են տալիս, որ Սմբատ Ա-ն անդամահատել էր նախկինում ընդարձակ տարածքներ զբաղեցնող կայսիկների ամիրայությունը: Նախ, ինչպես տեսանք, նրանից պոկվել էր Կարինի ամիրայության հետ կապող Աղորնիքը, ապա` Վանա լճի հյուսիսային ափամերձ ամբողջ հատվածը, այնուհետն` Հարք գավառը, Բասենի հողերը, ինչպես նան Ապահունիքի որոշ հատվածներ: Դա պետք է անմիջական հետնանքը լիներ կայսիկների 902 թ. ապստամբության6: Ինչպես տեսանք, նվաճելով Վանա լճի հյուսիսային ափին գտնվող

Անանուն Զրուցագիր, էջ 161: Տե՛ս Կոստանդին Ծիրանածին, էջ 10-11: Անդ, էջ 11: Տե՛ս Ն. Ադոնց, Հայաստանը Հուստինիանոսի դարաշրջանում, էջ 348, Ս. Երեմյան, Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, էջ 61 ն այլն: Տե՛ս Անանուն Զրուցագիր, էջ 161: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 382:

ամիրայությունները մինչն Մանազկերտ ն Հարքը, Հայոց արքան հսկողության տակ էր առնում Հայոց տերությունը հարավին կապող երկու ճանապարհների հսկողությունը: Աղիովիտ: Աղիովիտ գավառը նախապես պատկանում էր Գնունիներին, սակայն Աշոտ Բագրատունին «բողոք կալեալ ազգին Գնունեաց՝ թափել զնոսա յԻսմայելացւոցն, որոյ երթեալ հազար արամբ յԱղիովիտ գաւառ, ն առ ինքն գումարեալ զամենայն ազգն ախիւն իւրեանց, տանի բնակեցուցանէ ի Տայս»1: Կարծիք է հայտնվել, թե Գնունիների գաղթի պատճառն ութմանիկներն են եղել, իսկ նրանց գաղթեցումից հետո Աղիովիտ գավառն անցել է նրանց2: Հայտնի է, որ ութմանիկները տիրում էին նան Առբերանի գավառին3 ն տարածվել էին հարավում մինչն Վարագա լեռան շրջանը4: Ինչպես կտեսնենք, Աղիովիտ գավառի տարածքում գտնվող Արճեշ քաղաքը, որտեղ կայսիկներ էին հաստատվել, միացվել էր Հայ Բագրատունիների արքունի տիրույթներին, իսկ ութմանիկներն էլ ընկել էին Սմբատ Ա-ի գերիշխանության տակ ն կայսիկներից պաշտպանվելու համար ապավինում էին Սմբատ Ա-ի օգնությանը5: Այսինքն` ութմանիկներն ամբողջությամբ հայտնվել էին Հայ Բագրատունիներից կախյալ վիճակում: Անանունը հաղորդում է, որ Գագիկ Արծրունին մոտ 907 թ. ութմանիկներից գրավել է Ամյուկ ամրոցը6: Սմբատ Ա-ի զորքերն անմիջապես արշավեցին դեպի Ամյուկ ն գրավեցին այն, բայց քանի որ Ամյուկի ութմանիկներն այլնս գոյություն չունեին, Սմբատ Ա-ն այն վաճառեց Գագիկին7: Ամենայն հավանականությամբ, Ամյուկի ութմանիկների ոչնչացումից հետո Աղիովիտ գավառն ամբողջությամբ մտցվել է Արքունի տիրույթների մեջ: Ինչ վերաբերում է Արճեշ քաղաքին, ապա հաստատվել էր արաբական կայսիկ ցեղի մի հատվածը դեռնս ՄII դ. երկրորդ կեսին, ուստի ն դրա խնդիրը կքննարկենք կայսիկների մյուս գաղութների հետ միասին: Արճեշ, Խլաթ ն Արծկե: Հայտնի է, որ Վանա լճի ափերի գտնվող այս քաղաքներում արաբներ էին հաստատվել: Հայաստանի քաղաքական անկախության վերականգնումից հետո Հայոց թագավորները սկսեցին իրենց գերիշխանության ներքո վերցնել այդ շրջանները: Կոստանդին

Վարդան վարդապետ, էջ 83: Տե՛ս Ա. Տեր-Ղնոնդյան, Արաբական ամիրայությունները, էջ 85: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 434. պատմիչն հաղորդում է, որ ութմանիկներին էր պատկանում «բերդն Ամիւկ իւրական գաւառաւն»: Անդ, էջ 306, 332-334: Անդ, էջ 380-382, Անանուն Զրուցագիր, էջ 161: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 434: Անդ, էջ 438:

Ծիրանածնի հաղորդմամբ, «Իշխանաց իշխանը (իմա՛ Աշոտ Բագրատունի-Ա.Ե.) տիրում էր վերոհիշյալ երեք ամրոցներին, այն է Պերկրիին (Բերկրի), Խալիատին (Խլաթ) ն Արզեսին (Արճեշ)...: Մանցիկիերտին էր տիրում Ապելվարդը, որ գտնվում էր իշխանաց իշխան Աշոտի...իշխանության ներքո: Իշխանաց իշխան Աշոտը այս Ապելվարդին տվեց նան Խլիատ ամրոցը, Արզեսը ն Պերկրին»1: Սմբատ Ա-ի օրոք իրավիճակը փոխվեց: Սկզբնաղբյուրների տեղեկությունները ցույց են տալիս, որ Սմբատ Ա-ն գրավել է Արճեշ, Խլաթ ն Արծկե քաղաքներն ու կցել արքունի տիրույթներին: Անանուն Զրուցագիրը հաղորդում է, որ Սմբատ Ա-ն Արճեշը հանձնել էր Դարբանդից եկած մի արաբի2: Բացի այդ` «Սըմպատ էառ աշխարհն Ղլաթայ ն շինեց ինքն բերդ ն կամեցաւ ձգել զձեռն իւր ի Միջագետս Ասորոց»3: Երբ նախապատրաստվում էին ռազմական գործողություններ Սմբատ Ա-ի ն Շայբանիների ամիրայության միջն, վերջինիս ամիրան Սմբատ Ա-ին մեղադրում էր, թե «դարձար Ասորոց դէհս ն առեր զԱրճեշ ն զԱրձկէ ն զՄացկերտ: Եւ դարձեալ անդգնեցար ն առեր զգաւարն Ղլաթայ»4: Այս հույժ կարնոր հաղորդումները ցույց են տալիս, որ Սմբատ Ա-ն գրավել է Խլաթը ն Արծկեն ն, ամենայն հավանականությամբ, վերջ տվել տեղի արաբական ամիրայություններին: Ըստ որում, Հայոց թագավորը Խլաթ գավառում սեփական ամրոցն է կառուցում: Սմբատ Ա-ն «զի էր մի Տաճիկ, ն անուն նորայ Ապուհեճր, տայր զբերդն Բերկրոյ»5: Հավանաբար վերոհիշյալ Ապուհեճրն ութմանիկ էր, իսկ քաղաքը նրան հանձնելը կարելի է ընկալել որպես Սմբատ Ա-ի գերիշխանության ընդունումը նրա կողմից: Սմբատ Ա-ն նան կայսիկներից գրավեց Երիկավ ամրոցը Բերկրու մոտակայքում, որ կայսիկները խլել էին ութմանիկներից, ն վերադարձրեց վերջիններիս6: Ինչպես տեսանք, Առբերանի գավառի հարավային հատվածը` Ամյուկ ամրոցով, անցել էր Գագիկ Արծրունուն: Կոստանդին Ծիրանածինը հաղորդում է, որ Խլաթը, Բերկրին ն Արճեշը գրավվել էին Սմբատ Ա-ի կողմից ն միայն նրա մահից հետո անցել Մանազկերտի

Տե՛ս Կոստանդին Ծիրանածին, էջ 10: Տե՛ս Անանուն Զրուցագիր, էջ 161: Անդ, էջ 171-173: Հետաքրքիր է այն, որ Մշո Սուրբ Աղբերիկ վանքի կոնդակում հիշատակված է Սմբատ Ա-ի զորքի` «Ասորիք» հասնելը. «Ես Սմբատ Հայկազնի` որդի Աշոտոյ,...որ Տիեզերակալ կոչեցայ ն տիրեցի Հայոց մինչեւ յԱսորիս» (տե՛ս Գարեգին Ա կաթողիկոս, Յիշատակարանք ձեռագրաց, հ. Ա, էջ 180): Անանուն Զրուցագիր, էջ 171: Անդ, էջ 161: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 380-382:

ամիրային1: Այսինքն` Առբերանի գավառի հյուսիսային հատվածը` Բերկրի քաղաքով, մտնում էր արքունի տիրույթների մեջ: Փաստորեն, Սմբատ Ա-ն իր գերիշխանությունը հաստատեց արաբական գաղութների վրա` փոխելով Աշոտ Ա-ի ստեղծած վիճակը, երբ Բերկրին ու Արճեշը հանձնվել էին Մանազկերտում նստող Ապլվարդին: Ըստ որում` հանձնելով Արճեշը Դարբանդից եկած մի արաբի, հավանաբար, Սմբատ Ա-ն կատարել է կրկնակի քայլ: Նախ, դրանով նա վերացրել է Արճեշում կայսիկների իշխանությունը ն հետո` հարնան արաբական գաղութների դեմ ստեղծել է լուրջ հակակշիռ, որովհետն հայտնի է, որ Դարբանդում ն շրջակայքում հաստատվել էին արաբների հարավային ցեղախմբին պատկանող արաբական ցեղեր2, որոնք թշնամի էին հյուսիսային ցեղախմբի արաբներին, որոնցից էր կայսիկների ցեղը: Ամենայն հավանականությամբ, գրավելով Վանա լճի հյուսիսային ափերին գտնվող ամիրայությունները` Սմբատ Ա-ն վերահսկողություն էր հաստատում Արնելքից եկող, Հերով ն Վանա լճի հյուսիսային ափերով անցնող մայրուղու վրա: Ուստի կարող ենք արձանագրել, որ Սմբատ Ա-ն արքունի տիրույթներին էր կցել Աղիովիտ ու Բզնունիք գավառները, Առբերանի գավառի հյուսիսային հատվածը ն Ապահունիքի մեծ մասը: 2.4. Տայք: Տայքը Սասանյան Պարսկաստանի տիրապետության ժամանակաշրջանում մտնում էր Հայոց մարզպանության մեջ, իսկ Տայքին հյուսիսից սահմանակից Մեծ Հայքի թագավորության Գուգարքի բդեշխությունը միացվել էր Վրաց մարզպանությանը3: Արաբները մեծավ մասամբ պահպանեցին գոյություն ունեցող վարչական բաժանումը, որի հետնանքով Տայքը մաս էր կազմում Արմինիա ոստիկանության Երրորդ Արմինիա վարչական շրջանի, որի մեջ մտնում էին նան Վասպուրականը, Դվինը, Շիրակը, Բագրնանդը ն Նախճավանը4, իսկ Գուգարքը` Երկրորդ Արմինիայի5: Այս վարչաքաղաքական իրավիճակն էր տիրում տարածաշրջանում, երբ Հայաստանում հզորացած Բագրատունիները սկսեցին Հայաստանի քաղաքական անկախության վերականգնման գործընթացը:

Տե՛ս Կոստանդին Ծիրանածին, էջ 10-11: Տե՛ս ‫ﺒﻼﺬﺮي‬, I, էջ 244: Տե՛ս Բ. Հարությունյան, Մեծ Հայքի Գուգարք աշխարհը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի,«ԲԵՀ», 1977, թիվ 2, էջ 187-188: Տե՛ս |Եո էհօօdՅdԵeհ, էջ 122, |Եո Յ--ԲՅսiհ, էջ 290-291, ‫ﺒﻼﺬﺮي‬, I, էջ 231, ՍakսԵi, էջ 364, ՍaՇսէ, |, էջ 219-220: Տե՛ս Ա. Եղիազարյան, Արաբական խալիֆայության Արմինիա վարչական շրջանը, էջ 60-61:

774-775 թթ. Հայոց հուժկու ապստամբությունը կտրուկ փոխեց իրավիճակն Արմինիայում: Արաբներն անզոր գտնվեցին Արմինիայում ունեցած ուժերով այն ճնշել ն որդեգրեցին նոր քաղաքականություն: Բացի այն, որ այդ ապստամբությունից հետո նրանք Արմինիա տեղափոխեցին մեծաթիվ արաբական ցեղեր, նրանք սկսեցին Արմինիայում իրենց տիրապետությունը պահպանելու համար հենվել նույն այդ ապստամբությունից հետո աննախադեպ հզորության հասած Բագրատունիների հետ: Ապստամբությունից հետո դրան մասնակցած Բագրատունիները` փախչելով արաբների վրեժխնդրությունից, հեռացան իրենց տիրույթներից ն ապաստանեցին Կղարջքում: Վարդան վարդապետը Բագրատունիների այդ ճյուղի մասին պատմում է. «Սմպատ Բագրատունի, ն զկնի նորա Աշոտ, որդի Վասակայ, զոր կուրացուցին Մամիկոնեանքն. սմա լինին երկու որդիք: Սմբատ` նախնի թագաւորացն Հայոց, ն Վասակ սկիզբն թագաւորացն Վրաց. որոյ որդին Ատրներսեհ, սորա` Աշոտ, սորա` Բագարատ, որոյ եղբայրն Գորամ, հետ սմա` Դաւիթ որդի Բագարատայ` որ սպանաւ ի Գորամայ հօրեղբօրմէ իւրմէ, որոյ որդին Ատրներսեհ, սորա որդի Դաւիթ. ամա եղբօրորդի Գուրգէն, որոյ որդին Բագարատ, որ առ իւր կին զդուստր Սենեքերիմայ թագաւորին Վասպուրականի: Իսկ Հայոց նախնոյն Սմբատայ որդի Աշոտ Մսակեր»1: Կղարջք հեռացած Բագրատունին եղել է Վասակը: Վրաց պատմագիտական գրականության մեջ ընդունված է այն կարծիքը, թե Վասակը

Վարդան Վարդապետ, էջ 87-88: Վրաց Բագրատունիների ծագման մասին հիշատակություն է պահպանվել նան Ստեփանոս ն Ներսես Մեծոփեցիների անունով մեզ հասած ձեռագրում: Նշված է, որ Վրաց թագավորը ծագում էր «յազգէն հրէից, որք գերեցան յազգէն բաբելացոց յառաջն ն յետոյ ի Տիգրանայ, ն այս պատճառաւ խառնեցան յազգս մեր ն յետոյ եղեն մեզ թագաւորք ընդիրք..., ն այլ մնացեալքն ի Բագրատունեաց գնացին ի մէջ Վրաց ն եղեն նոցա թագաւոր» (տե՛ս Խաչիկյան Լ., Հայ պատմագրության անհայտ էջերից,-«ՊԲՀ», 1972, թիվ 4, էջ 239): Որոշ տարբերություններ կան Թովմա Մեծոփեցու աշխատության մեկ այլ ձեռագրում, ըստ որի` Բագրատունիները «...թագաւորք եղեն յետ ցեղին Արշակունեաց...եւ ի նեղութենէ անօրինաց փախուցեալ ի տունն Վրաց` եղեն ուրացօղք ճշմարտութեանն եւ հաւատովքն քաղկեդոնիկ» (տե՛ս Թովմա Մեծոփեցի, Պատմութիւն Լանկ-Թամուրի, գլ. Ը,-մiցiliԵ.aո): Վրացի պատմաբանները` նպատակ հետապնդելով «վրաց» կոչված Բագրատունիներին կտրելու հայկական արմատներից, չնայած հայկական սկզբնաղբյուրների հաղորդած տեղեկություններին, թե Կղարջքում հաստատվել են Հայաստանի Բագրատունիների այն ճյուղի ներկայացուցիչները, որոնք մասնակցել էին 774-775 թթ. ապստամբությանը, փորձ են կատարում նրանց կապելու վրացական Փառնավազյան թագավորական հարստության հետ կամ Բագրատունիների հինավուրց տիրույթ Սպեր գավառը հռչակելու որպես հին վրացական երկրամաս (տե՛ս С. Джанашиа, նշվ. աշխ., էջ 19-20): Պետք է նշել, որ դեռնս Ն. Մառը Կղարջքի Բագրատունիներին պարզապես անվանում էր «վրացացած Բագրատունիներ» (տե՛ս Н. Марр, История Грузии (Культурно-исторический набросок), по поводу слова прот. И. Восторгова о грузинском народе,-"К грузинскому вопросу", N 1, СПб., 1906, էջ 23):

հաստատվել է Տայքի հյուսիսային մասում (Կող գավառ) ն Կղարջքում, որոնք դրանից հետո էլ շարունակել են մաս կազմել վրացական Բագրատունիների տիրույթների1: Այս խնդրին դեռ կանդրադառնանք, իսկ այժմ նշենք, որ մեզ այդ տեսակետը թվում է ոչ հիմնավոր որոշ տեսակետներից: Սկզբում նշենք, որ դրա հիմքը «Քարթլիի մատյանի» պահպանած այն հաղորդումն է, թե Վասակի որդի Ատրներսեհը տիրում էր Ստորին Տայքին ն Ասիսփորիին (իմա՛ Արսեաց փոր)2: Այս տեղեկությունը հակադրվում է նշված դեպքերի ժամանակակից Ղնոնդի այն վկայությանը, որ 774-775 թթ. ապստամբությունից հետո ստեղծված անելանելի իրավիճակից մղված` Ամատունիները ն որոշ այլ նախարարներ` 12հզ. ժողովրդով, հեռացան իրենց տիրույթներից ն հասան «ի սահմանս Վրաց ի գաւառն Կող»3: Այս վկայությունը ցույց է տալիս, որ Տայքի հյուսիսային Կող գավառը չէր գտնվում Երկրորդ Արմինիայի մեջ, այլ մաս էր կազմում այդ վարչական շրջանին հարավից սահմանակից Երրորդ Արմինիայի4: Բացի այդ, մինչն այժմ անհայտ է, թե երբ են Բագրատունիների կրտսեր ճյուղի ներկայացուցիչները տեղափոխվել Կղարջք: Կարող են լինել երկու վարկած: Առաջինը Ն. Ադոնցի տեսակետն է, թե այդ իրադարձությունը տեղի է ունեցել 775 թ.5: Երկրորդ` հնարավոր է, որ այդ տեղի է ունեցել հենց Ամատունիների գաղթի ժամանակ, այսինքն` 789 թ.6: Ըստ որում, Ղնոնդի կողմից Ամատունիների գաղթի երթուղու նկարագրությունը խոսում է երկրորդ տեսակետի օգտին, քանի որ այն անցնում էր ճորոխ գետի ստորին հոսանքի շրջանով7: Բայցնայնպես, առավել հավանական է Ն. Ադոնցի կարծիքը, քանի

Տե՛ս 1. Է168661à16868, նշվ. աշխ., էջ 306-316: Տե՛ս նան “Некоторые вопросы истории Грузии в армянской историографии” (Тб., 2009) ժողովածուի նյութերը, որտեղ հեղինակները փորձ են կատարել Մեծ Հայքի հյուսիսային ն հյուսիսարնմտյան շրջանները (Տայք, Գուգարք, Սպեր ն այլն) ցուցադրելու որպես վրացական հողեր, որոնց I2-2 դդ. իբր փորձել են տիրել հայերը): Տե՛ս “Матиане Картлиса”, էջ 28: Տե՛ս Ղնոնդ, էջ 168-169: Ս. Ջանաշիան փորձում է ցույց տալ, որ Ղնոնդի «հասանէր ի սահմանս Վրաց ի գաւառն Կող» արտահայտությունը ցույց է տալիս, որ Կող գավառը մտնում էր Վիրքի մեջ (տե՛ս С. Джанашиа, նշվ. աշխ., էջ 14-15): Այդ հիշատակությունը հակառակ իմաստ է արտահայտում ն, բացի այդ, բերված հիշատակության մեջ «Վիրք»-ը, ինչպես կտեսնենք, բուն Վիրքից տարբերվող վարչաքաղաքական հասկացություն է: Տե՛ս Ն. Ադոնց, Երկեր, հ. Ա, էջ 485: Ա. Տեր-Ղնոնդյանը կարծիք է հայտնել, թե այդ իրադարձությունը տեղի է ունեցել 775-784 թթ. (տե՛ս А. Тер-Гевондян, նշվ. աշխ., էջ 124): Ըստ Ղնոնդի` Ամատունիների գաղթը տեղի է ունեցել Արաբական խալիֆայության Հյուսիսային փոխարքայության փոխարքա Ովբեդլայի կամ Ուբայդալլահի (788-791) ն Արմինիա ոստիկանության արաբ ամիրա (ոստիկան) Սուլեյմանի (788-790) իշխանության երկրորդ տարում, այսինքն` 789 թ. (տե՛ս Ղնոնդ, էջ 166-169): Տե՛ս Ղնոնդ, էջ 166-169:

որ ապստամբությանը մասնակից Բագրատունիները պետք է անմիջապես հեռանային իրենց տիրույթներից, այլապես կենթարկվեին արաբների վրեժխնդրությանը: Սա առավել նս խոսում է մեր տեսակետի օգտին: Եթե Վասակն արդեն հեռացել էր Կղարջքի կողմերը 775 թ.-ին կամ դրանից քիչ անց, ապա 789 թ. դրությամբ Կող գավառը` ըստ Ղնոնդի, ինչպես նան ամբողջ մնացյալ Տայքը դուրս է նրա տիրույթներից: Պատմիչի ընկալմամբ Վիրք հասկացությունը նույնանում է Երկրորդ Արմինիային` ընդգրկելով նան Գուգարքը, ինչի պատճառով էլ Կող գավառից հյուսիս գտնվող Գուգարքը նշվում է որպես Վիրքի մաս: Մեկ այլ ընկալմամբ հայ պատմիչների երկասիրություններում Վիրք հասկացությունը նույնանում է այն տարածքներին, որոնք պատկանում էին հետագայում Հայոց Սմբատ Ա-ի կողմից Վրաց թագավոր կարգված Ատրներսեհ Բագրատունու սերունդներին: Դրան մենք մանրամասնորեն կանդրադառնանք ստորն: Կող գավառը վերոհիշյալ երկու ընկալումներով էլ դուրս է մնում Վիրք հասկացությունից: Դա է ապացուցում նան Վարդան վարդապետի այն տեղեկությունը, թե երբ խալիֆան Վասակի որդի Ատրներսեհի որդի Աշոտին տվեց Վիրքը, նա սկզբում «տիրեաց ի Կաղրջաց մինչն ի Տփխիս, լեռնակողմամբն հանդերձ»1: Այսինքն` Աշոտը տիրում էր Գուգարքի Կղարջք գավառին ն այնտեղից էլ սկսեց սկզբում Գուգարքի արնելյան մասի նվաճումը: Ուստին հստակ նշված է` «Կղարջքից մինչն Տփղիս»: Աշոտն իր ծրագրերն իրականացնելիս բախվեց Տփղիսի ամիրայությանը, պարտություն կրեց ու նահանջեց Կղարջք` ամրանալով Արտանուջ բերդում2: Ինչ վերաբերում է Տայքին, ապա այն, ինչպես նան 774-775 թթ. ապստամբությունից հետո Հայաստանի քաղաքական թատերաբեմից հեռացած Մամիկոնյանների ն Կամսարականների մյուս տիրույթները, ժառանգական իրավունքով անցել էր Բագրատունիներին, քանի որ Հայոց իշխան Աշոտ Մսակերի մայրը Մամիկոնյան էր, իսկ Մամիկոնյաններն ապստամբությունից առաջ տիրում էին Տայքին3: Վարդան վարդապետը հաղորդում է. «Աշոտ ն Շապուհ...գրաւեցին յինքեանս զՇիրակ ն զԱշոցք, ն զգաւառն Տայոց»4: Այսինքն` Հայոց իշխան Աշոտ Մսակեր Բագրատունու ն Կղարջքի կուրապաղատ Աշոտ Բագրատունու օրոք Տայքը մտնում էր առաջինի տիրույթների մեջ:

308:

Վարդան վարդապետ, էջ 84: Տե՛ս Âà660Ծ6 Բà86àԾ6116, էջ 187, 1. Է168661à16868, նշվ. աշխ., էջ 248, 307Տե՛ս Ասողիկ, էջ 106: Տե՛ս Վարդան վարդապետ, էջ 83:

Փաստորեն, 774-775 թթ. ապստամբությունից հետո տեղի են ունենում երկու կարնոր իրադարձություն` Տայքին տիրում է Աշոտ Մսակեր Բագրատունին, իսկ Կղարջքում հաստատվում են ապստամբությանը մասնակից Բագրատունիները: Ինչպես իրավամբ նշում են Հ. Մարկվարտը ն Ն. Ադոնցը, «Վրաց» կոչված Բագրատունիները տիրում էին միայն Կղարջքին1: Ըստ «Քարթլիի մատյանի»` 881 թ. դեպքերից որոշ ժամանակ առաջ Կղարջքի Աշոտ կուրապաղատի որդի Գուառամը տիրել էր Ջավախքին, Թռեղքին, Տաշիրքին, Աշոցքին ն Արտահանին, որից հետո իր տիրույթները բաժանել էր եղբայրների` Ատրներսեհի ն Բագարատի հետ, իսկ Աշոցքը` զիջել իշխանաց իշխան Աշոտ Բագրատունուն2: Վախուշտ Բագրատիոնը տեղեկացնում է, որ Աշոտի որդիներից Բագարատը տիրում էր Քարթլիին ն Սամցխեին, Ատրներսեհը` Կղարջքին, իսկ Գուառամը Ջավախքին, Թռեղքին ու Աշոցքին ն Հայաստանի որոշ հատվածների3: Այն իրողությանը, որ վրացական երկու աղբյուրների տեղեկությունների համեմատությունը ցույց է տալիս, որ Արտահանը, Աշոցքը ն Տաշիրքը Հայ Բագրատունիների տիրույթներ էին, ակնհայտ է: Այստեղ հավելենք, որ, քարտեզագրելով Վախուշտ Բագրատիոնի տեղեկության մեջ նշված երեք եղբայրներին պատկանող գավառները, տեսնում ենք, որ Ատրներսեհը տիրում էր բուն Կղարջք գավառին, Գուառամը` հարավ-արնմուտքից հյուսիս-արնելք տեղաբաշխված Արտահանին, Ջավախքին, Աշոցքին, Թռեղքին, ինչպես նան Ջավախքի արնելքում գտնվող Տաշիրքին, իսկ Բագարատի տիրույթը` Վերին Քարթլին կամ Սամցխեն, հյուսիսում սահմանակցում էր Աբխազաց թագավորությանը, արնմուտքում` Ագարին կամ էգր-Աճարային, հարավում` Գուառամի տիրույթներին, իսկ հարավ-արնմուտքում` Շավշքին (Շավշեթ): Ամենայն հավանականությամբ, Բագարատի տիրույթ «Քարթլի»-ն վերաբերում էր Ագարին ն Շավշքին ն ոչ մի կերպ Տայքի հյուսիսային գավառներին, որոնցից Բագարատի տիրույթները բաժանված էին Գուառամի հողերով: Բացի այդ, վրացական աղբյուրներում երեք եղբայրների տիրույթների մեջ Տայքի կամ դրա որնէ հատվածի չհիշատակվելը խոսում է այն բանի օգտին, որ նրանց տիրույթները տեղաբաշխված էին Տայքից հյուսիս ն հյուսիս-արնելք: Վրացական պատմագրության մեջ փորձ է արվել ցույց տալու, թե

Տե՛ս Յ. Մարկուարտ, Հայ Բագրատունեաց ճիւղագրութիւնը, էջ 138, Ն. Ադոնց, Երկեր, հ. Ա, էջ 504: Տե՛ս “Матиане Картлиса”, էջ 31: Տե՛ս Âà660Ծ6 Բà86àԾ6116, էջ 187:

Աշոտ կուրապաղատի մահից հետո նրա իշխանությունը, որն իբր ընդգրկում էր Տայքն ու Կղարջքը, բաժանվել է նրա ժառանգների միջն: Ըստ որում` Կղարջքի իշխան Ատրներսեհը, որը Սմբատ Ա-ից թագ ստացավ, ներկայացվում է որպես Տայքի իշխան1: Ըստ Ս. Ջանաշիայի, I2 դ. առաջին կեսին Աշոտ կուրապաղատի որդիներն ընդարձակեցին իրենց տիրույթները (ըստ ուսումնասիրողի` «իրենց թագավորությունը», որը սխալ է) Կուր գետի վերին հոսանքի ավազանում` տիրելով Կող գավառին, Արտահանին, Ջավախքին, Սամցխեին ն Տայքին: Հենց այս տարածքները, ըստ նրա, միմյանց միջն բաժանեցին Աշոտ կուրապաղատի ժառանգները2: Նրա տեսակետը հակասության մեջ է մտնում «Քարթլիի մատյանի» ն Վախուշտ Բագրատիոնի տեղեկությունների հետ, որոնք, հանվանե հիշատակելով Աշոտ կուրապաղատի որդիների տիրույթները, դրանց մեջ Տայքի որնէ գավառ չեն նշում: Փաստորեն, ոչ մի նման բաժանման մասին խոսք լինել չի կարող, քանի որ Տայքը Մամիկոնյանների` քաղաքական թատերաբեմից հեռանալուց հետո, դարձել էր Հայաստանի Բագրատունիների տիրույթ: Վրացական պատմագիտության մեջ գործածվում է այսպես կոչված «Տաո-Կլարջեթի վրացական իշխանություն» արտահայտությունը` ի նկատի ունենալով Տայքում ն Կղարջքում միմյանցից անկախ «Վրաց» Բագրատունիների իշխանությունների առկայությունը: Նշվում է, որ այն առավել հստակ է արտահայտում տիրող իրավիճակը3: Ըստ Ս. Ջանաշիայի, այսպես կոչված Տաո-Կլարջեթի իշխանության մեջ ընդգրկված էին ոչ միայն Տայքն ու Կղարջքը, այլ նան Սամցխեն, Ջավախքը, Արտահանը, Կողը, Սպերը ն այլ շրջաններ: Այդ իշխանությունը, ըստ նրա, I2-2 դդ. սահմանագլխին ներկայացված էր երկու ճյուղով` Կղարջքի կամ Արտանուջի, որի հիմնադիրն Աշոտ կուրապաղատի որդի Ատրներսեհն էր, ն Տայքի, որի հիմնադիրը նրա մյուս որդին էր` Բագարատը4: Վերնում տեսանք, որ Բագարատը Տայքի հետ որնէ կապ չուներ: Պետք է նշել, սակայն, որ երբեմն նույնիսկ վրացական պատ-

Տե՛ս 1. Է168661à16868, նշվ. աշխ., էջ 310-316: Տե՛ս С. Джанашиа, նշվ. աշխ., էջ 21: Տե՛ս 1. Է168661à16868, նշվ. աշխ., էջ, էջ 306 ն այլն: Տե՛ս С. Джанашиа, նշվ. աշխ., էջ 9-10, 20-21: Բացի այդ, հեղինակը, անդրադառնալով հայկական, վրացական ն բյուզանդական աղբյուրներում բերված` Բագրատունիների ոչ հայկական ծագման մասին պատմություններին, այն կածիքն է հայտնում, թե իբր դրանք ցույց են տալիս, որ ինչպես Բագրատունիները, այնպես էլ ճորոխ գետի միջին ն վերին հոսանքների շրջանի ազգաբնակչությունը (ի նկատի ունի Սպեր գավառը, որը պատկանում էր Բագրատունիներին, Տայքը ն Կղարջքը) հայկական չի եղել (տե՛ս С. Джанашиа, նշվ. աշխ., էջ 17-18):

մաբանները «Տաո-Կլարջեթ» եզրույթը պայմանական են համարում1: Բացի այդ, տեղյակ լինելով Տայքի` Մամիկոնյանների նախարարական տանը պատկանելու փաստին` վրացական որոշ պատմաբաններ փորձ են կատարել նույնիսկ այդ հինավուրց հայկական տոհմին վերագրելու վրացական ծագում2: 1902 թ. Ի. ճավճավաձեն հանդես եկավ մի գրքույկով, որտեղ սուր քննադատության էր ենթարկում բոլոր այն հայ ն այլազգի գիտնականներին, որոնք Տայքի, Գուգարքի ն Ցարական կայսրության Թիֆլիսի գավառի տարբեր շրջանների մասին խոսել էին որպես հայկական երկրամասերի3: Ի. ճավճավաձեի գրքույկին ի պատասխան Խ. Վերմիշնը 1904 թ. կատարեց մի ծավալուն ուսումնասիրություն, որտեղ ոչ միայն ցույց տվեց վրացի հեղինակի պնդումների կեղծ ն շինծու լինելը, այլն նրա կողմից քննադատության ենթարկված հեղինակների տեսակետները հավելեց նոր փաստարկներով4: Նույնիսկ Մ. Բրոսսեն, որը առանձնահատուկ համակրանք ուներ վրացիների նկատմամբ, անդրադառնալով Տայքին, Գուգարքին ն Աղվանքին (ըստ ուսումնասիրողի` Կախեթի ընդգրկմամբ), նշել է, որ այդ շրջանները ոչ մի կերպ չեն կարող կապվել վրացիների գոյության հին շրջանի հետ5: Չնայած վերոհիշյալին, մինչն այսօր վրաց պատմաբանների շրջանում դեռնս ի հայտ են գալիս Ի. ճավճավաձեի գրքույկի ոճով գրված աշխատություններ: 2009 թ. Վրաստանում լույս տեսավ «Վրաստանի պատմության որոշ հարցերը հայկական պատմագրության մեջ» վերտառությամբ հոդվածների մի ժողովածու6, որի նպատակաուղղվածության մասին կարելի է կարծիք կազմել նախաբանն ընթերցելիս: Վերջինիս, որի հեղինակն ակադ. Դ. Մուսխելիշվիլին է, լի է թշնամական ն վիրավորական շեշտադրումներով ներկայիս ողջ հայկական պատմագիտության նկատմամբ: Նա գրում է, թե իբր հայ պատմաբանները Հայաստանին են վերագրում վրացական երկրամասեր, ն թե այդ սովորությունը սկիզբ է

Տե՛ս Е. Такайшвили, Ар»еологическая экспедиция 1917-го года в южные провинции Грузии, Тб., 1952, էջ 31, В. Беридзе, Ар»итектура Тао-Кларджети: Место памятников Тао-Кларджети в истории грузинской ар»итектуры, Тб., 1981, էջ 17: Տե՛ս С. Джанашиа, նշվ. աշխ., էջ 19: Տե՛ս И. Чавчавадзе, Армянские ученные и вопиющие камни, Тифлис, 1902. Տե՛ս 2. Вермишев, Материалы для истории грузино-армянских отношений, Ответ на книжку кн. И. Г. Чавчавадзе: Армянские ученные и вопиющие камни, С.Петербург, 1904: Տե՛ս Խ. 8ոօՏՏ6է, R6vս6 մ6Տ aոէiզսiէ6Տ ց6օոցi6ոո6Տ, 8սll6է. ՏՇi6ոէiք. N3 (Մ, ք. 3, Տէ.Ք6է6ոՏԵօսոց, 1839). Տե՛ս “Некоторые вопросы истории Грузии в армянской историографии”, сборник статей, Тб., 2009:

առնում Մովսես Խորենացուց1: Նշվում է նան, թե հայերը պատմության ընթացքում երեք փորձ են կատարել Վրաստանի հարավային շրջաններին տիրանալու, որոնցից մեկը տեղի է ունեցել մ.թ.ա. II դ., մյուսը` մ.թ. I2-2 դդ., իսկ երրորդը` 1918 թ.2: Երկրորդ Արմինիայի մեջ մտնող շրջաններից միասնական կենտրոնաձիգ իշխանության ստեղծման դրոշով հանդես եկան Կղարջքի Բագրատունիները, որոնց ներկայացուցիչ Աշոտը, ինչպես նշում է Վարդան վարդապետը, խալիֆայից իշխանություն էր ստացել Վիրքի վրա: Նրան իրեն ենթարկելու նպատակով Բյուզանդիան Աշոտին տվեց կուրապաղատի կոչում: «Եվ տայր իշխանն Իսմայելի Աշոտի որդւոց Ատրներսեհի որդւոյ Վասակայ, որդւոյ Աշոտոյ Հայոց իշխանի` զերկիրն Վրաց. որոյ երթեալ հնազանդեցուցանէ ինքեան. ն կայսրն առաքէ նմա պատիւ կիւրապաղատութեան»3 ն, ինչպես տեսանք, «բայց կիւրապաղատն Աշոտ տիրեաց ի Կաղրջաց մինչն ի Տփխիս, լեռնակողմամբն հանդերձ»: «Քարթլիի մատյան»-ը հաղորդում է, որ Աշոտի հայր Ատրներսեհը տիրում էր Շավշքին, Կղարջքին, Նիգալին, Ագարին (էգր), Սամցխեին ն հարակից որոշ շրջանների4, իսկ Դավթի որդի Սմբատը` որ Աշոտ կուրապաղատը իշխում էր միայն «Շավշքի ն Կղարջքի վրա»5: Այնուհետն, հեղինակը տեղեկացնում է, որ Աշոտի տիրույթներն էին Շավշքը, Կղարջքը ն Նիգալը6: Այն, որ Աշոտ կուրապաղատի իշխանությունը տարածվում էր միայն Կղարջքի ն հարնան որոշ շրջանների վրա, ցույց են տալիս նան Գեորգի Մերչուլի հաղորդումները, ըստ որոնց Կղարջքի հոգնոր առաջնորդ Գրիգոր Խանձթեցու ողջ եկեղեցաշինական գործունեությունն ամփոփվում էր միայն Կղարջքով7: Նույն 826 թ. վախճանվեցին Հայոց իշխան Աշոտ Մսակեր Բագրատունին ն Կղարջքի իշխան Աշոտը: Աշոտ Մսակերի օրոք Բագրատունիներն Արմինիայում հասան աննախադեպ հզորության: Եվ եթե Աշոտ Մսակերը հասավ իր բոլոր նպատակների իրականացմանը, ապա սկզբում խալիֆաների, իսկ այնուհետն Բյուզանդիայի հովանավորությունը փնտրող Կղարջքի իշխան Աշոտը պարտություն կրեց ն ի վերջո սպանվեց: Արաբները գրավեցին նրա տիրույթները8: Հայ

Անդ, էջ 5: Անդ, էջ 6: Վարդան վարդապետ, էջ 83: Տե՛ս “Матиане Картлиса”, էջ 28-29: Сумбат Давитис-дзе, էջ 31: Անդ, էջ 31-32: Տե՛ս Георгий Мерчуле, գլ. 2, 22ՄIII ն այլն: Տե՛ս Сумбат Давитис-дзе, էջ 32:

Բագրատունիների վերելքի շրջանում Կղարջքի Բագրատունիները լավ հասկացան, թե որ կողմից է փչում հաջողության քամին ն երկար ժամանակով իրենց նկրտումների իրականացումը կապեցին իրենց ավագ ճյուղի օգնության հետ: Փաստորեն, Կղարջքի Բագրատունիները տիրում էին միայն Կղարջքին ն հարնան որոշ շրջանների, իսկ Գուգարքի արնելյան հատվածը, ինչպես կտեսնենք, վերածվել էր Հայ Բագրատունիների արքունի տիրույթի: Տայքը Սմբատ Ա-ի օրոք հանդիսանում էր այն հիմնական վայրը, որտեղ հաճախ ապաստանում էր Ափշինի կողմից հալածվող Հայոց արքան1: Հովհաննես Դրասխանակերտցին հաղորդում է, թե Տայքում Կղարջքի Ատրներսեհ իշխանը կալվածքներ ուներ2: Արդեն համոզվեցինք, որ Ատրներսեհի նախորդները չէին տիրում Տայքին կամ էլ դրա որնէ հատվածի: Անկասկած, պատմիչն ի նկատի ունի ոչ թե ողջ Տայքը, այլ նրա հյուսիսային Կող գավառը, որը որոշ ժամանակով, թերնս, տիրել էին Կղարջքի Բագրատունիները: Երկրորդ հնարավորությունն ավելի իրական է, քանի որ դրա հաստատումն է, թերնս, Անանուն Զրուցագրի հաղորդումը 906 թ. աբխազական արշավանքի վերաբերյալ: Սմբատ Ա-ն որոշում է տիրել Աբխազաց թագավորության մեջ մտնող որոշ շրջանների, որոնցից էր իբր Տայքի Կող գավառը3: Այնուհետն տեղի է ունենում աբխազական արշավանքը ն Սմբատ Ա-ն տիրում է Կող գավառին4: Այս տեղեկությունը որքան էլ որ հակասական է, պարունակում է կարնոր իրողություններ: Այն, մեր համոզմամբ, պարունակում է խառնաշփոթ ժամանակագրական տվյալներ, ինչը երնում է Հովհաննես Դրասխանակերտցու` նույն իրադարձության նկարագրության ժամանակ: Պատմիչը հաղորդում է, որ Աբխազաց թագավորը ներխուժել է Գուգարք, որից հետո տեղի է ունեցել աբխազական արշավանքը5: Ակնհայտ է, որ Տայքի Կող գավառը Սմբատ Ա-ն նախապես արդեն կամ հենց այդ ժամանակ կցել էր իր տիրույթներին (հնարավոր է նան, որ այդ իրադարձությունը տեղի ունեցած լիներ ավելի ուշ, որին կանդրադառնանք ստորն), որն այլնս դադարել էր Ատրներսեհի տիրույթը լինելուց, ուստի ն աբխազները ոտնձգություն են կատարել Հայ

Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 180-182: Անդ, էջ 188: Տե՛ս Անանուն Զրուցագիր, էջ 187: Անդ, էջ 193: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 202-204:

Բագրատունիների արքունի տիրույթների դեմ: Աբխազական արշավանքի ժամանակ Սմբատ Ա-ն գերեց Կոստանդին Գ-ին, սակայն հետո ազատ արձակեց: Դրա պատճառով Կղարջքի Ատրներսեհ թագավորը դավադրություն կազմակերպեց Հայոց թագավորի դեմ1: Ըստ Հովհաննես Դրասխանակերտցու, երբ Կղարջքի Ատրներսեհ իշխանը կողմնակիցների հետ մահափորձ կազմակերպեց Սմբատ Ա-ի դեմ, բայց անհաջողության մատնվեց, ապա փախուստի դիմեց Տայքի ամուր տեղերը2: Սրանից կարելի է բխեցնել, որ Տայքի հյուսիսային գավառները դեռնս գտնվում էին Ատրներսեհի իշխանության սահմաններում3: Սակայն շուտով Սմբատ Ա-ն արշավում ն նվաճում է այդ շրջանները4: Ատրներսեհը ներում է խնդրում: Սմբատ Ա-ն ներում է նրան, բայց նրա որդուն պատանդ է պահում իր մոտ` որպես Ատրներսեհի հավատարմության գրավական5: Ատրպատականի ամիրայի հաջորդ արշավանքի ժամանակ արդեն պատմիչը վկայում է, որ ամիրան հետապնդեց նահանջող Սմբատ Ա-ին, որ գնաց «մինչն յաշխարհ Վրաց...մինչն անկանէր մերձ յանմատչելի յամուրսն Կղարջաց»6: Այսինքն` «աշխարհ Վրաց»-ն այլնս սկսում է Կղարջքի անմատչելի շրջաններով, ուստի Տայքի հյուսիսային հատվածը մտցվել է Հայ Բագրատունիների արքունի տիրույթների մեջ, որտեղ էլ` Կղարջքի ամրությունների մոտակայքում, ապաստանում է Հայոց տիրակալը7: Անհրաժեշտ է կատարել նս մեկ ճշգրտում: Տեսանք, որ Կղարջքի առաջին իշխաններից Վասակի որդի Ատրներսեհը տիրում էր Ստորին Տայքին ն Ասիսփորիին կամ Տայքի Արսեաց փոր գավառին: Ատրներսեհի որդի Աշոտ կուրապաղատի իշխանության մեջ մտնում էին, ինչպես տեսանք, Շավշքը, Կղարջքը ն Նիգալը: Բացի այդ, Տայքի որնէ հատվածի չէր տիրում նան նրա որդիներից ն ոչ մեկը: Մեր կարծիքով, իրադրությունը զարգացել է հետնյալ ձնով: 775 թ., երբ ճնշվեց Հայոց հուժկու ապստամբությունը, Մամիկոնյանները կործանիչ հարված ստացան ն դրանից հետո այլնս ուշքի չեկան: Երբ Վասակ Բագրա-

Տե՛ս Ասողիկ, էջ 163-164: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 210: Անդ: Անդ: Անդ: Անդ, էջ 216: Ս. Ջանաշիան, անդրադառնալով Հովհաննես Դրասխանակերտցու «մինչն յաշխարհ Վրաց...մինչն անկանէր մերձ յանմատչելի յամուրսն Կղարջաց» հաղորդմանը, բխեցնում է, որ ինչպես Կղարջքը, այնպես էլ Տայքը, անվիճելիորեն, պատկանում էին վրացիներին (տե՛ս С. Джанашиа, նշվ. աշխ., էջ 21-22):

տունին իր որդի Ատրներսեհի հետ 775 թ. գաղթեց Կղարջք, Բագրատունիները Տայքին դեռնս չէին տիրում: Վասակի ն Ատրներսեհի` Տայքի հյուսիսարնմտյան անմատչելի շրջաններում, այսինքն` Պարխարյան լեռների շրջանում գտնվող Տայքի Արսեաց փոր գավառում հաստատվելն այդ առումով հասկանալի է: Բայց երբ Հայոց իշխան Աշոտ Մսակեր Բագրատունին ժառանգական իրավունքով տիրեց Տայքին, Վասակը ն Ատրներսեհը քաշվեցին Կղարջք: Այդ պատճառով ո՛չ Աշոտ կուրապաղատը ն ո՛չ էլ նրա որդիները Տայքի որնէ հատվածի չէին տիրում, որն էլ հաստատում են սկզբնաղբյուրները: Այս առումով հույժ կարնոր տեղեկություն է պահպանել նան Գեորգի Մերչուլը: Ըստ հեղինակի, երբ Կղարջքի հոգնոր առաջնորդ Գրիգոր Խանձթեցու շրջապատի հոգնորականներից Սաբանը հաստատվեց Տայքում` Իշխանի վանքում, նա դադարեց ենթարկվել Կղարջքի կուրապաղատին: Վերջինս իր մոտ հրավիրեց Սաբանին, սակայն նա չեկավ, իսկ երբ, այնուամենայնիվ, եկավ Գրիգոր Խանձթեցու հրավերով, Բագարատ կուրապաղատի այն հարցին, թե նա ինչո՞ւ չեկավ իր հրավերին, ասաց, որ ենթարկվում է միայն Հիսուս Քրիստոսին1: Վերոհիշյալից պարզ է, որ Իշխանի վանքի ընդգրկած տարածքը ենթակա չէր Կղարջքի կուրապաղատին, ն, չնայած Սաբանն ի սկզբանե դուրս էր եկել Կղարջքից, սակայն` հայտնվելով Տայքում, դադարեց ենթարկվել Կղարջքի կուրապաղատին, քանի որ Իշխանը դուրս էր նրա տիրույթներից: Ինչ վերաբերում է Գրիգոր Խանձթեցու հրավերին արձագանքելուն, ապա դա արդյունք էր այն բանի, որ վերջինիս հոգնոր ավագությունը Սաբանը շարունակում էր ընդունել: Վերջին խնդիրը նս կարող է քննության առարկա դառնալ, քանի որ ըստ Մշո Սուրբ Աղբերիկ վանքի կոնդակի, որը շարադրված է Սմբատ Ա-ի անունից, վերջինս պարտավորություններ է ստանձնում Հայաստանի եկեղեցական թեմերի նկատմամբ, որոնց թվում հիշատակվում է նան «Տայոցն գահ»-ը2: Կարնոր է նան այն, որ դատելով Գեորգի Մերչուլի հաղորդումներից` Գրիգոր Խանձթեցին իրավասու էր համարվում միայն այն եկեղեցիների նկատմամբ, որոնք կառուցվել կամ վերակառուցվել էին իր հովվապետության օրոք: Այսպես, նա սկզբում Օպիզայի վանքն ու նրա քահանային համարում էր իրեն ոչ ենթակա3: Կարելի է բխեցնել, որ Տայքում հաստատված Սաբանի նկատմամբ նս նա իրավասություններ չուներ:

Տե՛ս Георгий Мерчуле, գլ. 2IՄ, 22ՄI: Տե՛ս Գարեգին Ա կաթողիկոս, Յիշատակարանք ձեռագրաց, հ. Ա, էջ 187: Տե՛ս Георгий Мерчуле, գլ. 222IՄ:

Փաստորեն, Կղարջքի Բագրատունիները սկզբնապես կարճ ժամանակով կարողացել են տիրել Տայքի հյուսիսային որոշ շրջաններ, բայց շուտով ողջ Տայքին տիրել է Հայոց իշխան Աշոտ Մսակերը: Կարճ ժամանակով միայն Կղարջքի Ատրներսեհ Բագրատունի իշխանը, որ Աշոտ կուրապաղատի թոռնորդին էր, կարողացել էր կրկին տիրել Տայքի հյուսիսային որոշ հատվածների: Սմբատ Ա-ն աբխազական արշավանքի ն Կղարջքի իշխան Ատրներսեհի դեմ ուղղված պատժիչ արշավանքի ժամանակ Տայքի վերոհիշյալ հատվածն ամբողջությամբ հանեց Ատրներսեհի ենթակայությունից, որից հետո Վրաց իշխանի տիրույթները` ըստ սկզբնաղբյուրների, հարավում սկսվում էին Կղարջքից: 2.5. Հայ Բագրատունիների արքունի տիրույթները Գուգարքում: Վերնում տեսանք, որ Կղարջքի Աշոտ կուրապաղատի որդի Գուառամը տիրում էր Ջավախքին, Թռեղքին, Տաշիրքին, Աշոցքին ն Արտահանին: Նա իր տիրույթները բաժանել էր եղբայրների` Ատրներսեհի ն Բագարատի հետ, իսկ Աշոցքը` զիջել իշխանաց իշխան Աշոտ Բագրատունուն: Բացի այդ, Արտահանը, Աշոցքը ն Տաշիրքը վրացական աղբյուրներում, ինչպես տեսանք, դիտվում են որպես Հայ Բագրատունիների տիրույթներ: Ըստ որում, դատելով «Քարթլիի մատյան»-ի ն Վախուշտ Բագրատիոնի տեղեկություններից, այդ գավառները Գուառամը նախկինում ստացել էր իշխանաց իշխան Աշոտ Բագրատունուց, քանի որ ամուսնացած էր նրա քրոջ հետ1: 881 թ. Նասրի ձեռքով սպանվեց նրա հորեղբորորդի, Կղարջքի կուրապաղատ Դավիթը: Դրանից հետո տեղի ունեցավ բախում Աշոտ Բագրատունու զորքի ն Նասր Բագրատունու ու Աբխազաց թագավորի կողմից ստեղծված դաշինքի ուժերի միջն, որն ավարտվեց երկրորդների կատարյալ պարտությամբ2: Դատելով այն իրողությունից, որ Արտահանը, Աշոցքը (ավելի ճշգրիտ, Գոգշենը) ն Տաշիրքը իշխանաց իշխան Աշոտ Բագրատունին Գուառամին էր հանձնել, թերնս, օժիտի կարգով, ապա Գուառամի ն Նասրի մահից հետո, այդ գավառները վերստին անցան Հայ Բագրատունիներին, որոնց ներկայացուցիչ Աշոտը «Քարթլիի մատյանի» մեջ արդեն հիշատակված է որպես «Հայոց թագավոր»3: Հավելենք, որ Գոգշենը Գուառամի կողմից, ինչպես տեսանք, Աշոտ Բագրատունուն էր հանձնվել ավելի վաղ: Տեսանք նան, որ 2 դ. սկզբին Աբխազաց թագավոր Կոստանդին Գ-ն տիրել էր Հայ Բագրատունիների

Տե՛ս “Матиане Картлиса”, էջ 31, Âà660Ծ6 Բà86àԾ6116, էջ 187: Տե՛ս “Матиане Картлиса”, էջ 31: Անդ:

արքունի տիրույթներ Արտահանին, Կանգարքին ն Գոգշենին, սակայն, ջախջախիչ պարտություն կրել: Գուառամի ն Նասրի մնացյալ տիրույթները նս, այսինքն` Ջավախքի հողերը, ամենայն հավանականությամբ, անցել էին Աշոտ Բագրատունուն: Խնդիրն այն է, որ Սամցխեի իշխանությունները, ինչպես կտեսնենք ուսումնասիրության համապատասխան բաժնում, այդ ժամանակ Կղարջքի Բագրատունիներից անկախ էին, Արտահանն անցել էր Հայ Բագրատունիներին, որի հետնանքով Ջավախքը կտրված էր Կղարջքի կուրապաղատությունից: Մյուս կողմից, 876 թ. Թռեղքում հաստատվեց Լիպարիտ Բաղվաշը ն նա ընդունեց Աշոտ Բագրատունու գերիշխանությունը: Նա 881 թ. բախմանը մասնակցեց վերջինիս կողմից: Այդ իրողությունը ցույց է տալիս, որ Թռեղքը Գուառամի տիրույթներից բաժանվել էր ավելի վաղ: Այդ ամենի հետնանքով Ջավախքը հայտնվել էր մեծավ մասամբ Հայ Բագրատունիների արքունի տիրույթներով ն մասամբ նրանց հպատակ իշխանությունների հողերով շրջապատված վիճակում, ուստին, անկասկած, մաս էր կազմելու Բագրատունիների տիրույթների: Ըստ Հովհաննես Դրասխանակերտցու` Աշոտ Ա թագավորը «զաղխատրոյզ բնակիչսն Գուգարաց ն զելուզակուտ մարդիկ Ուտի գաւառի առհասարակ ընդ ձեռամբ նուաճէր` ի բաց ի նոցանէ հերքելով զաւազակութիւն մարդադաւութեան, ն իբրն օրինաւորս ն հլուս զամենեսեան կազմէր, ն առաջնորդս ն իշխանս նոցա կացուցանէր»1: Այս հաղորդումը ցույց է տալիս, որ Գուգարքի մեծ մասն ու Ուտիքի հյուսիսային հատվածը միացվել են արքունի տիրույթներին: Հետաքրքիր է, որ Մովսես Դասխուրանցին նույնպես այս շրջանների բնակիչներին անվանում է «ավազակ», իսկ նրանց իշխաններին` «ավազակապետ»2: Այն, որ Գուգարքի կենտրոնական ն արնելյան հատվածի գավառները միացվել էին արքունի տիրույթներին, ցույց է տալիս նան Հովհաննես Դրասխանակերտցու այն վկայությունը, թե Ատրպատականի Ափշին ամիրան ներխուժել է Վիրք ն Գուգարք3: Պատմիչը` միմյանցից առանձին հիշատակելով Վիրքն ու Գուգարքը4, հստակորեն ներկայացնում է տիրող իրավիճակը: Բացի այդ, դատելով այն իրողությունից, որ Մանգլեաց փոր գավա1

Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 142: Տե՛ս Մովսես Կաղանկատվացի, էջ 341: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 180: Պատմիչը Վիրքն ու Գուգարքը միմյանցից առանձին է հիշատակում նան այլ դեպքում (անդ, էջ 266):

ռի հարավային հատվածում` Քվիշափոր գավառի սահմանին գտնվող Սամշուլդեն ն նրանից հյուսիս-արնելք գտնվող Սակուրեթը (Ասկուրեթ) մտնում էին Հայ Բագրատունիների արքունի տիրույթների մեջ1, ինչպես նան վերջիններիս քարտեզագրումից, անկասկած, դրանց մաս էին կազմում նան Գուգարքի կենտրոնական ն արնելյան գավառները` Կողբոփորը2, Ձորոփորը (քանի որ Սմբատ Ա-ն տիրում էր Հունարակերտին3), Ծոբոփորը, Քվիշափորը, Բողնոփորը, Մանգլեաց փոր գավառի մի մասը ն, ինչպես տեսանք, Կանգարքը: Մշո Սուրբ Աղբերիկ վանքի կոնդակում թվարկված են Հայոց մի քանի մեծամեծեր, որոնք մասնակցել են վանքին ընծաներ տալու արարողությանը: Նրանց թվում հիշատակվում է «Գնուն Գուգարաց» իշխանը4: Անունից կարելի է բխեցնել նախարարական տոհմը` Գնունի: Կարծում ենք, որ խոսքը ժամանակին Աշոտ Մսակերի կողմից Տայքում վերաբնակեցված Գնունիների մասին է, որոնցից մեկն էլ հանդես է գալիս որպես Գուգարքի իշխան: Վերջին անվանումն էլ, ամենայն հավանականությամբ, վերաբերում է Գուգարքի արքունի տիրույթներին: 2.6. Հայ Բագրատունիների արքունի տիրույթները Վասպուրականում: Հայ Բագրատունիների արքունի տիրույթների մեջ էին մտնում նան Վասպուրականի որոշ գավառներ: Դառնի: Դատելով Անանուն Զրուցագրի մի հաղորդումից` Վասպուրականի Դառնի գավառը, որ Թովմա Արծրունու կողմից 905 թ. Վասպուրականի բաժանման ժամանակ հիշատակվում է Գագիկ Արծրունու տիրույթների մեջ5, 906 թ. դրությամբ պատկանում էր Սմբատ Ա-ին: Աբխազական արշավանքի հաղթական ավարտից հետո, ինչպես հաղորդում է պատմիչը, տեղյակ լինելով արշավանքին մասնակից Գուրգեն Արծրունու դժգոհությանը` Սմբատ Ա-ն ասում է նրան, որ «տամ քեզ...զգաւառն Գառնոյ (իմա՛ Դառնի-Ա.Ե.)»6: Փաստորեն Դառնիին Սմբատ Ա-ն տիրել է 905-906 թթ. միջն: Դժվար է ասել, թե հատկապես ինչպես է դա տեղի ունեցել, բայց հավանորեն այն սերտորեն կապված է Վասպուրականի իշխանների ն Սմբատ Ա-ի գերիշխանության ներքո գտնվող

Հովհաննես Դրասխանակերտցին հաղորդում է, որ այն մեծ ամրոց էր, որը ամբողջ շրջակայքով իր տիրույթներին էր կցել Սմբատ Ա-ն` բերդապահներ նշանակելով Գնթունի տոհմից Վասակ ն Աշոտ իշխաններին (տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 296): Տե՛ս Ստեփան Տբեթցի,-Լ. Մելիքսեթ-Բեկ, Վրաց աղբյուրները Հայաստանի ն հայերի մասին, հ. Ա, էջ 91: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 164: Տե՛ս Գարեգին Ա կաթողիկոս, Յիշատակարանք ձեռագրաց, հ. Ա, էջ 184: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 388-390: Անանուն Զրուցագիր, էջ 195:

ութմանիկների միջն հարաբերությունների աստիճանական սրման հետ: Իսկ Դառնին հարնան էր ութմանիկների ամիրայությանը: Նախճավան ն Գողթն: Թովմա Արծրունին հաղորդում է, որ Նախճավան ն Գողթն գավառները Վասպուրականի կազմից հանվել էին ՄII դ. սկզբին1: Հայ Բագրատունիների տերության ժամանակաշրջանում Նախճավանը, դատելով Անանուն Զրուցագրի մի տեղեկությունից, ըստ որի` Սմբատ Ա-ն նվաճել է Նախճավանը2, այն մտնում էր արքունի տիրույթների մեջ: Խնդիրն այն է, որ Նախճավանի կարնոր ռազմաստրատեգիական դիրքը մղում էր Հայոց թագավորին այն վերցնելու հսկողության տակ: Այնտեղով էր անցնում հարավից եկող ն Նախճավանով Դվին ընթացող առնտրական մեծ մայրուղին, որով էլ երբեմն Ատրպատականի ամիրաները ներխուժում էին Հայոց տերություն: 902 թ. Սմբատ Ա-ն, ելնելով Մանազկերտի կայսիկների հետ բախման ժամանակ Վասպուրականի Արծրունիների ցույց տված օգնությունից, Նախճավանը հանձնեց նրանց3, իսկ քիչ անց` դատելով Թովմա Արծրունու հիշատակությունից, որ 905 թ. Գագիկ ն Գուրգեն Արծրունի եղբայրների միջն Վասպուրականի գավառների բաժանման ժամանակ նրանցից ն ոչ մեկի բաժնում Նախճավանը հիշատակված չէ, այն ետ վերցրեց նրանցից4: Քանի որ Գողթնը Նախճավանի հետ միասին ներկայացնում էր բնաշխարհագրական մի ամփոփ միջավայր ն ռազմավարական առումով նրանից անբաժանելի էր, ապա Նախճավանի մասին խոսելիս պետք է նրա հետ անպայման ի նկատի ունենալ նան Գողթնը: Հենց դրանով էր պայմանավորված Նախճավանի հետ միասին նան Գողթնի անջատումը Վասպուրականից Թովմա Արծրունու նկարագրած դեպքերից երկու դար առաջ: Առբերանի: Ըստ Անանուն Զրուցագրի` Սմբատ Ա-ն «զի էր մի Տաճիկ, ն անուն նորայ Ապուհեճր, տայր զբերդն Բերկրոյ»5: Հավանաբար վերոհիշյալ Ապուհեճրն ութմանիկ էր, իսկ քաղաքը նրան հանձնելը կարելի է ընկալել որպես Սմբատ Ա-ի գերիշխանության ընդունումը նրա կողմից: Վասպուրականի իշխան Գագիկ Արծրունին մոտ 907 թ. գրավեց Ամյուկ բերդը` վերացնելով ութմանիկներին: Ինչպես տեսանք, Առբերանի գավառի հարավային հատվածը` Ամյուկ բերդով, Սմբատ Ա-ն գրավեց, իսկ այնուհետն վաճառեց Գագիկին: Կոստանդին Ծիրանածի1

Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 390: Տե՛ս Անանուն Զրուցագիր, էջ 159: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 382, 428: Անդ, էջ 388-390: Տե՛ս Անանուն Զրուցագիր, էջ 161:

նը հաղորդում է, որ Բերկրին գրավվել էր Սմբատ Ա-ի կողմից ն միայն նրա մահից հետո անցել Մանազկերտի ամիրային1: Այսինքն` Առբերանի գավառի հյուսիսային հատվածը` Բերկրի քաղաքով, մտնում էր Սմբատ Ա-ի տիրույթների մեջ: 2.7. Հայ Բագրատունիների արքունի տիրույթները Սյունիքում: Հայ Բագրատունիների արքունի տիրույթների մեջ էին մտնում նան Սյունիքի որոշ գավառներ: Երնջակ: Սմբատ Ա-ի գահակալության տարիներին տեղի ունեցած դեպքերը, որոնք կապված են Երնջակ ամրոցի հետ, իրոք խոսում են այն բանի օգտին, որ այն վերածվել է Հայ Բագրատունիների արքունի տիրույթի: Անանուն Զրուցագիրը հաղորդում է, որ Սմբատ Ա-ն ի թիվս այլ գավառների, տիրել էր նան Նախճավան գավառի ն Սյունիքի սահմանին գտնվող Երնջակ ամրոցին2: Երբ Յուսուֆը գերեց Սմբատ Ա-ին, նա Երնջակ ամրոցը գրավելու համար, որտեղ ամրացել էին շատ իշխաններ, պահանջում է, որ Սմբատ Ա-ն հրամայի ամրոցի պաշտպաններին անձնատուր լինել, բայց Հայոց թագավորը հրաժարվում է3: Սրանից բխում է, որ Երնջակի պաշտպանները ճանաչում էին միայն Սմբատ Ա-ի իշխանությունը, որ իր հերթին ցույց է տալիս Երնջակի արքունի կալվածք լինելը: Այս ամենից բխում է, որ Սմբատ Ա-ն իր ձեռքում էր պահում Դվինից Երասխ գետի ափով` Նախճավանով ն Գողթնով ընթացող մեծ առնտրական մայրուղին, որ նան թշնամիների համար հարձակման ճանապարհ էր: Այդ մայրուղու հարնանությամբ գտնվող ամրաշեն Երնջակ ամրոցը վերահսկողություն ուներ մայրուղու վրա ն, փաստորեն, ում ձեռքում այն գտնվեր, նա էլ իր ձեռքում էր պահելու նան ճանապարհի հսկողությունը: Արնիք: Անանուն Զրուցագիրը հաղորդում է, որ Սմբատ Ա-ն տիրել էր Արնիք գավառին4, որը, գտնվելով Գողթնից հարավ-արնելք` Երասխի ափամերձ հատվածում, ռազմավարական կարնոր նշանակություն ուներ Հայոց տերության համար` Ատրպատականի ոստիկանությանը հարնան լինելու պատճառով: 2.8. Հայ Բագրատունիների արքունի տիրույթները Ուտիքում: Հայ Բագրատունիների արքունի տիրույթների մեջ էին մտնում նան Ուտիքի որոշ շրջաններ:

Տե՛ս Կոստանդին Ծիրանածին, էջ 10-11: Տե՛ս Անանուն Զրուցագիր, էջ 159-161: Տե՛ս Ստեփաննոս Օրբելյան, էջ 190-191, Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 238: Տե՛ս Անանուն Զրուցագիր, էջ 159:

Աղուէ: Ըստ Հովհաննես Դրասխանակերտցու` Սմբատ Ա-ն տիրել էր նան «զՈւտի գաւառ մինչն ի քաղաքն Հունարակերտ ն մինչն ի Տուս ն ի Շամքոր»1: «Մինչն ի Տուս» հաղորդումը ցույց է տալիս, որ արքունի տիրույթներին էր միացվել Ուտիքի հյուսիսային հատվածը` Աղստն գետի հովտում գտնվող Աղուէ գավառը, որը տարածվում էր Հայ Բագրատունիների արքունի տիրույթ հանդիսացող Գուգարքի արնելյան հատվածի ն Սնորդիներին պատկանող ն Տավուշ գետի ավազանում գտնվող Տուչ Կատակ գավառի միջն2, ինչպես նան Հունարակերտը: Հայտնի է, որ Գարդմանի Սահակ Սնադա իշխանը «առհասարակ տիրեաց Գարդմանայ ն Քաւսայ ն Փառնայ գաւառաց, այլ ն աւազակապետաց Ձորոյգետոյն բովանդակ եղն իշխան:...ընդ որում ն բազմաջան հնարիւք թագաւորն Հայոց Սմբատ մարտուցեալ ոչ ինչ կարաց ստերիւրել զնա ի կամս իւր»3: Այսինքն` Սահակ Սնադայի տիրույթների մեջ նախապես մտնում էին Գարդման ն Քուստ-ի-Փառնես գավառներն, որից հետո արդեն Սմբատ Ա թագավորի օրոք կարողացել էր իր իշխանությունը ընդարձակել ընդհուպ մինչն Ձորագետ` տիրելով, ամենայն հավանականությամբ, Աղստն ն Ձորագետ գետերի ստորին հոսանքների ն Կուր գետի միջն տարածվող դաշտին: Սմբատ Ա-ն նույնիսկ զենքի ուժով այդ գավառները ետ գրավել չկարողացավ: Փաստորեն, Հայ Բագրատունիների տիրույթների մեջ էր մտնում նան Աղստն գետի հովիտը, որը տարածվում էր Հայ Բագրատունիների արքունի տիրույթ հանդիսացող Գուգարքի արնելյան հատվածի ն Սնորդիներին պատկանող Տուչ Կատակ գավառի միջն: Հայտնի է, որ «լէր) զՏաւուշ գաւառն Սեւորդեաց»4: Տուս կամ Տավուշ գավառը տեղադրվում է Տավուշ գետի ստորին հոսանքի ավազանում5: Փաստորեն, Սնորդիների իշխանությունը ընդգրկում էր Տուչ Կատակ գավառի կենտրոնական ն հյուսիսային հատվածը` այսինքն` Տավուշ գետի միջին ն ստորին հոսանքի ավազանը` Տավուշ կամ Տուս բերդով, իսկ այդ գավառի հարավային հատվածը, ամենայն հավանականությամբ, մնացել էր Գարդմանի տերերի իշխանության մեջ, որով էլ վերջիններիս Ուտիքի տիրույթները միանում էին Գուգարքում գրավված տիրույթներին: Փառիսոս: 2 դ. սկզբին Սահակ Սնադայի իշխանությունից բաժանվում է Փառիսոսը կամ Քուստ-ի-Փառնես գավառը: Սմբատ Ա-ի 906 թ.

Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 164: Տե՛ս Վարդան վարդապետ, էջ 98: Տե՛ս Մովսես Կաղանկատվացի, էջ 341: Տե՛ս Վարդան վարդապետ, էջ 98: Տե՛ս Ս. Երեմյան, Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, էջ 86:

աբխազական արշավանքի մասնակիցների թվում Անանուն Զրուցագիրը հիշատակում է «իշխան Փառիսոյ Հըմաեկ բազում հեծելաւք»1: Պատմիչի մեկ այլ վկայությունից հայտնի է, որ Սմբատ Ա-ն գրավել էր Փառիսոսը ն, ամենայն հավանականությամբ, կցել արքունի տիրույթներին2: Մեր կարծիքով, Հմայակը Սմբատ Ա-ի արքունի այդ տիրույթի կառավարիչն էր: Պարզվում է, որ 906 թ. դրությամբ Փառիսոսն այլնս անջատված է Գարդմանի իշխան Սահակ Սնադայի տիրույթներից: Այդ իրադարձությունը պետք է տեղի ունեցած լիներ այն բանից հետո, երբ Գեղամա ծովի ողջ շրջակայքը միացվել էր Սմբատ Ա-ի արքունի տիրույթներին: 2.9. Մոկաց իշխանություն: Ըստ Հ. Մարկվարտի` Բագրատունիները Մոկքին տիրել էին Աշոտ Մսակերի օրոք3: Ն. Ադոնցը հավանական է համարում, որ I2 դ. սկզբներին Մոկքի իշխան եղած Սահակը Աշոտ Մսակերի որդին էր4: Բուղայի արշավանքի ժամանակ Մոկքը հանդիսանում էր Բագրատունիների տիրույթ: Այդ ժամանակ Մոկքի իշխանը Սմբատ Բագրատունին էր5: Վասպուրականի 895 թ. բաժանման ժամանակ Մոկքը, ըստ Թովմա Արծրունու` անցավ Գագիկ Արծրունուն6: Եղավ մի պահ, երբ Անձնացյաց Գուրգեն Ապուպելճ իշխանը փորձ կատարեց տիրելու Մոկաց իշխանությանը, սակայն, չնայած Մոկաց Մուշեղ իշխանը սպանվեց, Գուրգեն Ապուպելճն այլ հաջողության չհասավ7: Վասպուրականի 905 թ. բաժանման ժամանակ Թովմա Արծրունին Մոկքը չի հիշատակում Արծրունյաց իշխանների տիրույթների մեջ8: Անանունը 905 թ. բաժանումը ներկայացնելիս նշում է, որ Գագիկին անցել է Մոկքի Ջերմաձոր գավառը9: Կարծում ենք, որ 895 թ. բաժանման ժամանակ Գագիկ Արծրունու բաժնում հիշատակվող Մոկք անվան տակ նս պետք է հասկանալ վերջինիս Ջերմաձոր գավառը: Անանունի հաղորդումից երնում է, որ Մոկքի մյուս շրջաններում դեռնս իշխում էին Բագրատունիները, որոնց պատմիչը կոչում է Մոկաց տերեր: Վերջիններս պայքար սկսեցին Գագիկ Արծրունու դեմ, երբ վերջինս փորձ կա1

Տե՛ս Անանուն Զրուցագիր, էջ 189: Անդ, էջ 159: Տե՛ս Յ. Մարկուարտ, Հայ Բագրատունեաց ճիւղագրութիւնը, էջ 66: Տե՛ս Ն. Ադոնց, Երկեր, հ. Ա, էջ 453-455: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 200: Անդ, էջ 360: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 180: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 388-390: Անդ, էջ 432:

տարեց տիրելու նան Մոկքի մյուս գավառներին1: Ի վերջո, Գագիկին հաջողվեց տիրել Տուրուբերանի Երնարք ու Մոկքի Առվենից ձոր գավառներին2: Դա տեղի ունեցավ, թերնս, 907 թ.` Գագիկ Արծրունու կողմից Ամյուկի ամիրայության ոչնչացման տարում: Ուստի կարող ենք արձանագրել, որ այդ իրադարձություններից հետո Մոկաց իշխանությունը ամփոփվեց Մոկքի կենտրոնական ն արնմտյան գավառներով (Մոկք Առանձնակ, Իշոց, Միջա, Իշայր ն Մյուս Իշայր)` կենտրոն ունենալով Մոկս բերդավանը: Ինչ վերաբերում է Արքայից ն Արգաստովիտ գավառներին, ապա դրանք նս` Մոկաց իշխանությունից բաժանված լինելով Ջերմաձոր գավառով, ինչպես նան շրջապատված լինելով Արծրունիների տիրույթներով, ամենայն հավանականությամբ, անցել էին Գագիկ Արծրունուն: Անանուն Զրուցագիրը հաղորդում է, որ 906 թ. աբխազական արշավանքին Մոկաց իշխան Աշոտ Բագրատունին մասնակցում էր առանձին զորախմբով3: Մոկաց իշխանն ընդգրկված էր Կոստանդին Ծիրանածնի այն իշխանների ցուցակում, որոնց նամակներ էին ուղարկվում Բյուզանդիայի արքունիքից4: Ամփոփելով Հայ Բագրատունիների տիրույթների վերաբերյալ քննությունը` կարող ենք նշել, որ Բագրատունիների հզորացումը սկսվել է Հայոց իշխան Աշոտ Մսակերի ժամանակներից, որի օրոք Այրարատի մեծագույն մասը, Տարոնն ու Տայքը անցան նրանց: Բագրատունիների տիրույթները շարունակեցին ընդարձակվել Արմինիա ոստիկանության իշխանաց իշխաններ Բագարատ Բագրատունու ն Աշոտ Բագրատունու (հետագայում` Հայոց թագավոր) կողմից: Բագարատ Բագրատունու ժամանակներից սկսած Տարոնի իշխանությունը հանդես է գալիս որպես Բագրատունիների առանձին իշխանություն: Սմբատ Ա-ն կարողացավ էլ ավելի ընդարձակել արքունի տիրույթները, որոնք I2 դ. սկզբին ընդգրկում էին Այրարատի մեծագույն մասը, Տայքը, Մոկքի կենտրոնական ն արնմտյան գավառները, Գուգարքից` Արտահան, Ջավախք, Կանգարք, Գոգշեն, Քվիշափոր, Բողնոփոր, Ծոբոփոր, Կողբոփոր, Ձորոփոր ն Տաշիրք գավառները, ինչպես նան Մանգլեաց փոր գավառի մի մասը, Տուրուբերանից` Աղորնիք (Մարդաղի), Հարք,

Տե՛ս Վ. Վարդանյան, Վասպուրականի Արծրունյաց թագավորությունը 9081021 թթ., Եր., 1969, էջ 66-67: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 434: Տե՛ս Անանուն Զրուցագիր, էջ 189: Տե՛ս Կոստանդին Ծիրանածին, էջ 151:

Կորի, Բզնունիք, Աղիովիտ գավառները ն Ապահունիք գավառի արնելյան մասը, Վասպուրականից` Նախճավան, Գողթն, Դառնի գավառները ն Առբերանի գավառի հյուսիսային հատվածը, Ուտիքից` Փառիսունք կամ Փառիսոս ն Աղուէ գավառները, ինչպես նան Սյունիքի Երնջակ ն Արնիք գավառները:

ԳԼՈՒԽ ԵՐՐՈՐԴ

ՀԱՅ ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻՆԵՐԻ ՏԵՐՈՒԹՅԱՆ ՀԱՅԿԱԿԱՆ

ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

I2 դ. ն 2 դ. սկզբին Հայաստանի քաղաքական կյանքում զգալի դերակատարություն ունեին մի քանի իշխանություններ, որոնցից էին Վասպուրականի, Սյունիքի, Հայոց Արնելից կողմերի ն Համշենի իշխանությունները: 3.1. Վասպուրականի իշխանություն: Դատելով պատմիչների տեղեկություններից` Վասպուրականը Հայ Բագրատունիների տերության կազմավորման ն կայացման ժամանակաշրջանում մի քանի անգամ ներքին վարչական վերաձնումների էր ենթարկվել, որոնք հետնանք էին ինչպես Արծրունի իշխանների գործողությունների, այնպես էլ Բագրատունի թագավորների միջամտության: Անանուն Զրուցագիրը հիշատակություն է պահպանել այն մասին, որ 860-ական թթ. առաջին կեսին գերությունից վերադարձած ն Վասպուրականի իշխան դարձած Աշոտ Արծրունու (մահ.` 874/875) երեք որդիները միմյանց միջն բաժանել են հայրական ժառանգությունը. «զՎանն, որ ի գաւառն Տոսբայ` Գրիգոր-Դէրէն բաժին, իսկ ամուռն Կայան ն Տոտոր (իմա՛ Կոտոր) ամրոցն ն զճուաշայ գաւառն միւսն եղբորն Կագկայ, իսկ տունն Հաղբակոյ Համազասբայ կրտսերին»1: Այսինքն` առաջին եղբորն անցել է Արծրունիների իշխանության արնմտյան, երկրորդին` հյուսիսարնելյան, իսկ երրորդին` հարավային հատվածը: Ինչպես տեսնում ենք, Անանուն Զրուցագրի տեղեկությունը մանրամասնություններ չի պարունակում, որի պատճառով հստակություն մտցնել այս շրջանում Վասպուրականի իշխանության տարածքի, սահմանների ն վարչական բաժանման մեջ դժվար է: Կարելի է միայն ասել, որ գահերեցության իրավունքը պատկանում էր Գրիգոր-Դերենին կամ Գրիգոր-Դերենիկին (Վասպուրականի իշխան 874/875-885 թթ.), որ տիրում էր Վան քաղաքին` շրջակայքով: Վասպուրականի իշխանության երկրորդ բաժանումը տեղի է

Անանուն Զրուցագիր, էջ 113:

ունեցել Գրիգոր-Դերենիկի մահից (885) հետո: Նրա երեք որդիները դեռ մանուկ էին, ն Հայոց թագավոր Աշոտ Ա-ն Վասպուրականի իշխան կարգեց նրանցից ավագին` Աշոտին, բայց Գագիկ Ապումրվան Արծրունուն էլ նշանակեց ոստիկան, կամ ինչպես պատմիչն է հստակեցնում` հրամայեց «տեղապահութեամբ տիրել», մինչն մանուկները հասակ կառնեին1: Սմբատ Ա-ի թագավորության 3-րդ տարում, այսինքն` 893 թ., Դվինում երկրաշարժ տեղի ունեցավ: Այնուհետն պատմիչը նկարագրում է երկրաշարժից երկու տարի հետո տեղի ունեցած դեպքերը ն նշում, որ Գրիգոր-Դերենիկի որդիները բաժանեցին իրենց հայրական տիրույթները, ն Աշոտին անցավ «զգահն նախնական իշխանութեան այլովք յոլովագոյն միջոցօք աշխարհիս, մինչն յամուրն Նախճաւանու: Իսկ Գագիկ զկողմանս Ռշտունեաց այլովք մօտակացիւք գաւառօք, ն որքան իցէ հասումն ուժոյ` անդր նս յաշխարհն Մոկաց: Եւ Գուրգէն զկողմանս արնելից, յելից Աղբագոյ ն որ շուրջ զնովաւ ամենայն Պարսկահայք մինչն ի մուտս Կորդաց, ն ուր ն ըստ այնմ իցէ հնար ածել զձեռամբ»2: Բայց Գագիկ Ապումրվան իշխանը` պատճառ բերելով Դերենիկի որդիների մանկահասակությունը, տիրեց Նկան ամրոցին Թոռնավան գավառում, Կոտոր ամրոցին` Անձախիձորում (Ընծայից ձոր) ն Սնան ամրոցին` Լմբա փորում, այսինքն` իշխանության կենտրոնական հատվածին, բայց այլ հաջողությունների չհասավ3: Աշոտ Արծրունուն անցած «զգահն նախնական իշխանութեան» արտահայտությունը մեր կարծիքով վերաբերում է Մեծ Աղբակ գավառին, որտեղ գտնվում էր Արծրունյաց ոստան Հադամակերտը4: Բացի այդ, Աշոտին անցան նան Վասպուրականի` Աղբակ գավառից մինչն Նախճավանի մատույցներ, այսինքն` Երասխ գետ ընկած գավառները: Գագիկին բաժին հասավ Ռշտունյաց կողմանքը, այսինքն` Ռշտունիքը` շրջակա գավառներով ն նան այն գավառները, որ նա կկարողանար տիրել ուժով, ինչպես նան Մոկքը: Գուրգենը ստացավ Վասպուրականի իշխանության` Աղբակից արնելք ընկած հատվածը, շրջակայքի` Պարսկահայքի ն Կորճայքի հյուսիսային գավառները, ինչպես նան այն շրջանները, որ նա կկարողանար տիրել ուժով: Խոսքը Պարսկահայքի ն Կորճայքի այն գավառների մասին է, որոնք նախկինում Արմինիա ոստիկանության Երրորդ Արմինիա վարչական շրջանի մաս էին կազմում, այսինքն` Պարսկահայքից` Հեր, Զարնանդ, Զարեհավան, Այլի, Թրաբի,

Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 354: Անդ, էջ 360: Անդ: Անդ, էջ 184:

Տամբեր ն Ըռնա գավառների ն Կորճայքից` Կորդիք, ճահուկ, Փոքր Աղբակ ն Որսիրանք գավառների մասին1: Ինչպես կտեսնենք, Հերի ամիրայությունը, որ ընդգրկում էր նան Զարնանդը ն շրջակա որոշ գավառներ, իրեն էր ենթարկել Գրիգոր-Դերենիկը: Երբ Վասպուրականի Աշոտ իշխանը (885-905) գնաց Ափշինի մոտ, Սմբատ Ա-ն` նրան պատժելու նպատակով կանչեց իր մոտ Գագիկ Ապումրվանին ն Գուրգեն Անձնացուն, որ, ինչպես կտեսնենք, ոչ այլ ոք է, եթե ոչ Գուրգեն Ապուպելճ Արծրունին, ն նրանց ուղարկեց տիրելու Վասպուրականին` խոստանալով այն բաժանել նրանց միջն: Այդպես էլ եղավ, սակայն Ափշինի օգնությամբ վերադարձած Աշոտը ետ մղեց նրանց մինչն նրանց սեփական տիրույթները2: Այսինքն` բացի Վասպուրականի հիմնական Արծրունի իշխաններից, այնտեղ գործունեություն են ծավալում ն տիրույթներ ունեն Արծրունյաց տան այլ ներկայացուցիչներ նս: Համեմատելով Թովմա Արծրունու ն Անանուն Զրուցագրի տեղեկությունները Վասպուրականի իշխանության` երեք մասի երկու անգամ հաջորդաբար բաժանելու վերաբերյալ` կարող ենք նշել, որ սահմանաբաժանումը տեղի չէր ունենում միննույն սկզբունքով: Խոսելով Աշոտ Արծրունու մահից հետո 905 թ. նրա եղբայրներ Գագիկ ն Գուրգեն Արծրունի իշխանների միջն տիրույթների բաժանման մասին, Թովմա Արծրունին տալիս է մանրամասն տեղեկություններ, թե Վասպուրականի հատկապես որ գավառներն են անցել եղբայրների իշխանության տակ: Գագիկին անցան ճվաշը (ճվաշ-ռոտ), Թոռնավանը, Արտազը, Մարդաստանը, Դառնին, Առբերանին, Աղանդ-ռոտը, Բառիլովիտը (Բառիղովիտ), Պալունիքը, Մեծնունիքը, Տոսպռշտունիքը, Բոգունիքը (Բոդունիք), Գուգանը (Գուկան) ն Արտաշեսյանը (Արտաշիսյան), իսկ Գուրգենին` Անձահից ձորը (Անձախիձոր), Կրճունիսը (Կրճունիք), Կկուղանովիտը (Կուղանովիտ), Բուն Մարդաստանը, Արճիշակովիտը, Առնոոտնը, Մեծ ն Փոքր Աղբակները, Ակեն, Տամբերը, Տագրեանը, Ըռնան ն Զարեհավանը3: Ի սկզբանե նշենք, որ երկու եղբայրների նախնական տիրույթներից այս բաժանման ժամանակ բացակայում են Մոկքը` Գագիկի բաժնում ն Պարսկահայքի ու Կորճայքի մի շարք գավառներ` Գուրգենի բաժնում:

Տե՛ս Ա. Եղիազարյան, Արաբական խալիֆայության Արմինիա վարչական շրջանը, էջ 63-42: Տե՛ս նան նույնի` Արմինիա ոստիկանության սահմանները,-«ՊԲՀ», 2005, թիվ 1, էջ 247-251: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 362: Անդ, էջ 388-390:

Վերջինի բաժնում Պարսկահայքի գավառներից հիշատակվում են միայն Տամբերը, Ըռնան ն Զարեհավանը, իսկ Կորճայքից` միայն Փոքր Աղբակը: Դժվար է գերագնահատել Թովմա Արծրունու տեղեկության արժեքը, որ զուրկ չէ նան որոշ թերություններից: «Աշխարհացոյց»-ում բերված Վասպուրականի գավառացանկի համեմատ բացակայում են Բուժունիքը, Անձնացիքը, Տրպատունիքը, Երվանդունիքը, Պարսպատունիքը, Արտավանյանը, Բագանը, Գաբիթյանը, Գազրիկյանը, Վարաժնունիքը, Գողթնը, Նախճավանը, Մարանդը ն Հայոց ձորը («Աշխարհացոյց»ում այդ անունով գավառ չկա, այն իրենից ներկայացնում էր այնտեղ հիշատակվող Երվանդունիքի, Գուկանի ն Արտաշեսյանի ընդհանրությունը1)2: Վերոհիշյալ գավառներից Տոսպռշտունիքը պետք է տարանջատել Տոսպի ն Ռշտունիքի, իսկ «զԱղբագ Մէծ ն զՓոքր»-ը` Մեծ ն Փոքր Աղբակների, որոնցից Մեծը Վասպուրականի մաս էր կազմում, իսկ Փոքրը` Կորճայքի3: Ըստ որում` այս խնդրով զբաղված Վ. Վարդանյանը վերջին տարանջատումը չի կատարում, որի հետնանքով ըստ նրա Գուրգենի բաժնում ընդգրկված էր ոչ թե 13, այլ 11 գավառ4: Թովմա Արծրունին ավելացնում է, որ Զարեհավանը, Ըռնան ն Տամբերը «հանեալ էին ի Պարս Հայոց»5, այսինքն` գրավվել էին Պարսկահայքից, որի կազմում են դրանք հիշատակվում «Աշխարհացոյց»-ում6, իսկ Գողթնը ն Նախճավանը Վասպուրականի կազմից հանվել էին շուրջ երկու հարյուրամյակ առաջ7: Ըստ Թովմա Արծրունու` բաժանումից հետո, քանի որ Փոքր Աղբակը, Կորճեից աշխարհն ու Պարսկահայքը սահմանակից էին, Գուրգեն Արծրունու ն Կորճեից գործավարների միջն գժտություններ էին ծագում: Դրա հետնանքով Գուրգենը վերագրավեց Տամբեր ն Ըռնա գավառները, Ապուջափրի բերդը ն Կորճեից Վհրի քաղաքում վերակացուներ նշանակեց8: Մեր համոզմամբ, «աշխարհն Կորճէից»-ը Կորճայքին չի

Տե՛ս Ս. Երեմյան, Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, էջ 62: Տե՛ս «Աշխարհացոյց Մովսեսի Խորենացւոյ», էջ 32-33: Տե՛ս նան Բ. Հարությունյան, Մեծ Հայքի Վասպուրական աշխարհը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի,-«ԲԵՀ», 1983, թիվ 3, էջ 110-112: Տե՛ս «Աշխարհացոյց Մովսեսի Խորենացւոյ», էջ 32: Տե՛ս Վ. Վարդանյան, Վասպուրականի թագավորության սահմանները I2-2I դարերում,-«ՊԲՀ», 1969, թիվ 4, էջ 230: Մեկ գավառանուն ուսումնասիրողը սխալմամբ բաց է թողել: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 390: Տե՛ս «Աշխարհացոյց Մովսեսի Խորենացւոյ», էջ 32: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 390: Անդ, էջ 400:

վերաբերում, այլ Պարսկահայքի գավառներին1, որոնք` մաս կազմելով Արծրունիների իշխանության ն ղեկավարներով վերջինիս գործավարներով, փորձ են կատարում չենթարկվելու Արծրունիներին: Շուտով շրջակա ամիրայությունների զորքը ասպատակում է Լեկը, Աղզին, Կրերիքը ն ճահուկ գավառը: Գուրգենը հակահարձակման է անցնում, վերանվաճում Այլի կամ Ելի գավառը, ն թշնամիները ստիպված փախուստի են դիմում2: Այսինքն` ճահուկ գավառը նս մտնում էր Արծրունիների տիրույթների մեջ: Ըստ Անանունի` նախկինում Վասպուրականի ոստիկան Գագիկ Ապումրվանը մանուկ Աշոտ Արծրունուն էր հանձնել ճահուկը` Ագարակի բերդով3: Որսիրանքը նս մտնում էր Արծրունիների իշխանության մեջ, որտեղ` ըստ Անանունի, Ափշինի հարձակումից ապաստանում են երեք եղբայրները4: Անանունը 905 թ. բաժանման սեփական տարբերակն ունի: Ըստ պատմիչի` նախապես Գագիկը եղբորը տվել էր «զԱռնիոտն, ն ի ձորոյն Ընձահից, մինչն ցերկուս ամրոցսն Սրնգայ ն Ջղմարայ»5: Երբ Գուրգենը վերանվաճեց Ելի գավառը, «տուեալ Գագկայ Վասպուրական իշխանի զբերդն Ագարակայ ն զգաւառն ճախուկ` առնու զբերդն Զռէլ ն զգաւառն կոչեցեալ Ջերմաձոր, որ է մասն երկրին Մոկաց»6: Պարզ է, որ Անանունի հաղորդումն ի մեծի մասի համընկնում է Թովմա Արծրունու հաղորդմանը ն որոշ տեղերում նույնիսկ լրացնում այն: Անանունի տեղեկությունից պարզվում է, որ Գուրգենի բաժնի մեջ էին Կորճայքի Փոքր Աղբակ գավառի մեջ մտնող Ջլմար ն Սրինգ ամրոցները ն ճահուկ գավառը` Ագարակի բերդով: Առանց որնէ հաղորդման էլ պարզ է, որ Որսիրանք գավառը, որը այդպիսով հայտնվում էր Գուրգեն Արծրունու տիրույթներով շրջապատված վիճակում, մաս էր կազմելու նրա տիրույթների: Գագիկի բաժնում հիշատակվում է նան Մոկքը (իմա՛ Մոկքի Ջերմաձոր գավառ): Գագիկին հաջողվել էր տիրել նան Տուրուբերանի Երնարք ու Մոկքի Առվենից ձոր գավառներին7: Դա տեղի էր ունեցել, թերնս, 907 թ.` Գագիկ Արծրունու կողմից Ամյուկ բերդի գրավման տա-

Պետք է նշել, որ Պարսկահայքը (ավելի հավանական է` դրա մի հատվածը) «Կորճեից գավառ» է անվանում նան Փավստոս Բուզանդը: Նա Պարսկահայքում գտնվող Սաղամաս քաղաքի մասին գրում է.«ի գաւառն Կորճէից ի Սաղամաս» (տե՛ս Փավստոս Բուզանդ, էջ 244): Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 402: Անդ, էջ 418: Անդ, էջ 424: Անդ, էջ 432: Անդ: Անդ, էջ 434:

րում, որին դեռ կանդրադառնանք: Բացի այդ, Վասպուրականի հարավարնմտյան որոշ գավառներ, ինչպես ստորն ցույց կտանք, գտնվում էին Կանգավար ամրոցում նստող Գուրգեն Ապուպելճի իշխանության ներքո: Քարտեզագրելով երկու եղբայրների բաժիններում ընդգրկված գավառները` ակնհայտ է դառնում, որ Գագիկի բաժնում ընդգրկված էին Վասպուրականի հյուսիսային ն արնմտյան, իսկ Գուրգենի բաժնում` կենտրոնական ն հարավային գավառները1: Վերնում ցույց տվեցինք, որ ` դատելով Անանուն Զրուցագրի մի հաղորդումից, Վասպուրականի Դառնի գավառը, որ Թովմա Արծրունու կողմից հիշատակվում է Գագիկ Արծրունու տիրույթների մեջ, 906 թ. դրությամբ պատկանում էր Սմբատ Ա-ին: Վ. Վարդանյանը` դատելով Թովմա Արծրունու հիշատակությունից, կարծիք է հայտնել, որ Վասպուրականի իշխանությունից դուրս են մնացել Վասպուրականի արնելյան գավառները, այսինքն` նվաճվել արաբական ամիրայությունների կողմից2, որոնք նախկինում մեծավ մասամբ Արմինիա ոստիկանության Երրորդ Արմինիա վարչական շրջանի մաս էին կազմում3, ն հարավարնմտյան գավառները4, որոնք նս մտնում էին Երրորդ Արմինիայի մեջ5: Հարավարնմտյան գավառների մասին դեռ կխոսենք, իսկ այժմ նշենք, որ Վասպուրականի արնելյան գավառները, որ տարածվում էին մինչն Փայտակարան աշխարհը6, նախքան 591 թ. բաժանումը` կազմելով Հայոց մարզպանության Վասպուրական գնդի երկիր վարչական շրջանի մաս, այդ բաժանումից հետո մնացին Հայոց մարզպանության կազմում, իսկ հետո էլ մտան Արմինիա ոստիկանության մեջ: Հետագայում, երբ այդ գավառներում արաբներ էին հաստատվում, այդ իրողությունը, ինչպես Պարսկահայքի հյուսիսային գավառների պարագայում, հիմք էր տալիս արաբ հեղինակներին` դրանք Ատրպատականի ոստիկանության մաս համարելու: Նրանք հաղորդում

Տե՛ս Բ. Հարությունյան, Հայաստանն ըստ «Աշխարհացոյց»-ի ն այլ աղբյուրների, քարտեզ: Տե՛ս Վ. Վարդանյան, Վասպուրականի թագավորության սահմանները I2-2I դարերում, էջ 230: Տե՛ս Ա. Եղիազարյան, Արաբական խալիֆայության Արմինիա վարչական շրջանը, էջ 68-69, 75-76: Տե՛ս Բ. Հարությունյան, Հայաստանն ըստ «Աշխարհացոյց»-ի ն այլ աղբյուրների, քարտեզ: Տե՛ս Ա. Եղիազարյան, Արաբական խալիֆայության Արմինիա վարչական շրջանը, էջ 63-69: Տե՛ս Ս. Երեմյան, Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, քարտեզ, Բ. Հարությունյան, Հայաստանն ըստ «Աշխարհացոյց»-ի ն այլ աղբյուրների, քարտեզ:

են, որ, օրինակ` Մարանդը Ատրպատականի մեջ էր մտնում1: Սակայն ալ-Մուկադդասին, որ 2 դ. պատմիչ է ն քաջածանոթ էր Հայոց թագավորության ընդգրկած տարածքներին, Մարանդը հիշատակում է Հայաստանի քաղաքների թվում2: Իսկ եթե Մարանդը` մտնելով Հերի ամիրայության մեջ, Հայոց տերության մաս էր կազմում, ապա վերջինիս մեջ էին մտնում նան Վասպուրականի արնելյան մյուս գավառները: Այստեղ, հավանաբար, տեղի է ունեցել հետնյալը: Վասպուրականի նշյալ գավառները` միավորված Հերի ամիրայի իշխանության ներքո, այլնս Վասպուրականի իշխանության մաս չեն, այլ ուղղակիորեն ենթարկվում են Հայոց թագավորին, որ ն ակնհայտ է դառնում Անանուն Զրուցագրի հաղորդումներից3: Անդրադառնալով Վասպուրականի հարավարնմտյան չհիշատակված գավառներին, անհրաժեշտ ենք համարում տալ մի փոքրիկ պատմական ակնարկ, որ լույս կսփռի այդ խնդրի վրա: Գրիգոր-Դերենիկի օրոք (874/875-885) Գուրգեն Ապուպելճ Արծրունին` բուն տիրույթ ունենալով Մարդաստան գավառը4 ն նախապես տիրելով Սրինգ ն Ջլմար ամրոցներին5, տիրում է Անձնացիքին ու Արզնին ն փորձ անում տիրելու նան Տարոնին6: Նա տիրեց Անձնացիքին` ամուսնանալով մահացած Անձնացյաց իշխանի այրու հետ7 ն իր նստավայր դարձրեց Կանգավար ամրոցը8: Վասպուրականի իշխան Գրիգոր-Դերենիկը կարողացավ նրանից խլել Անձնացիքի մի մասը` Նորաբերդ ամրոցով, որ նրան էր կտակել Անձնացյաց իշխան Մուշեղը: Գրիգոր-Դերենիկը Գուրգենին ճանաչել էր սոսկ որպես Մարդաստանի իշխան9: Սակայն Գուրգենին հաջողվել էր վերատիրել կորցրած Անձնացյաց հողերին10: 860-ական թթ. սկզբին գերությունից վերադարձել էր Աշոտ Արծրունին: Նա Գուրգենից պահանջեց իր որդուն զիջել Անձնացիքի մի մասը, սակայն տեղի ունեցած ճակատամարտում պարտություն կրեց11: Աշոտը կարողացավ Գուրգենի դեմ հանել Արմինիայի իշխանաց իշխան Աշոտ Բագրատունու որդի Շապուհին, Մոկաց ն Արզնի զորքերը: Ի վերջո նրանք հաշտվեցին,

Տե՛ս al-|Տէakհոi, էջ 181-182, |Եո Յ--ԲՅսiհ, էջ 285, ՍakսԵi, էջ 106, ‫ﻴﻌﻘﻮﺒﻲ‬, ||, էջ 171: Տե՛ս al-ԽօզaմմaՏi, էջ 51, 373: Տե՛ս Անանուն Զրուցագիր, էջ 163-169: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 322: Անդ, էջ 306: Անդ, էջ 324: Անդ, էջ 324-326: Անդ, էջ 364: Անդ, էջ 326: Անդ: Անդ, էջ 330-332:

ն ամեն մեկը մնաց իր տեղում1: Մեր համոզմամբ, հենց այս պատճառով, գավառաբաժանման ժամանակ Գուրգեն Ապուպելճի տիրույթների մեջ մտնող Վասպուրականի իշխանության Անձնացյաց ն, թերնս, որոշ այլ գավառներ չեն հիշատակվում երկու եղբայրների բաժիններում: Բացի այդ, Գուրգեն Ապուպելճին պատկանող Մարդաստան գավառի խնդիրը կասկածներ է հարուցում, քանի որ այդ իշխանի գործունեությունը հիմնականում ծավալվում էր Վասպուրականի իշխանության հարավ-արնմուտքում, իսկ Մարդաստան գավառը գտնվում էր Վասպուրականի հյուսիսում ն սահմանակցում էր Այրարատ աշխարհի Կոգովիտ գավառին2: Բ. Հարությունյանը ցույց է տվել, որ Բուն Մարդաստան գավառը նույն Տրպատունիքն է3: Մեր կարծիքով, Գուրգեն Ապուպելճին պատկանող Մարդաստան գավառը ոչ թե Մարդաստանն է, այլ Բուն Մարդաստան կամ Տրպատունիք գավառը, որ գտնվում էր Անձնացյաց գավառի հարնանությամբ4: Վ. Վարդանյանի այն կարծիքը, թե Վասպուրականի թվով 13 կամ 14 գավառ նվաճել են արաբական շրջակա ամիրայությունները5, ճիշտ չէ: Նա իր հաշվարկը կատարում է` հաշվի առնելով այն իրողությունը, որ «Աշխարհացոյց»-ը Վասպուրական աշխարհում նշում է 35, իսկ նրա որոշ ձեռագրեր` 36 գավառ6: Ըստ Թովմա Արծրունու` երկու եղբայրների բաժիններում ընդգրկված էին Վասպուրականի 23 գավառ: Դուրս են մնում թվով 12 կամ 13 գավառ, որոնք էլ ըստ Վ. Վարդանյանի պետք է նվաճած լինեին շրջակա արաբական ամիրայությունները: Արծրունյաց տան պատմիչի հաղորդումները մեզ այն համոզմանն են բերում, որ այդ գավառները Հայ Բագրատունիների տերության ժամանակաշրջանում նս մաս էին կազմում Վասպուրականի իշխանության: Արդեն տեսանք, որ եղբայրների բաժիններում չհիշատակվող գավառներից Անձնացիքը պատկանում էր Գուրգեն Ապուպելճ Արծրունուն: Գրիգոր-Դերենիկի որդիների միջն հայրական ժառանգության բաժանման մասին խոսելիս Թովմա Արծրունին հաղորդում է, որ Գուրգեն

Անդ, էջ 332: Տե՛ս Բ. Հարությունյան, Հայաստանն ըստ «Աշխարհացոյց»-ի ն այլ աղբյուրների, քարտեզ: Տե՛ս Բ. Հարությունյան, Մեծ Հայքի վարչա-քաղաքական բաժանման համակարգն ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, էջ 361-362: Տե՛ս Անդ: Տե՛ս Վ. Վարդանյան, նշվ. աշխ., էջ 231: Տե՛ս Բ. Հարությունյան, Մեծ Հայքի Վասպուրական աշխարհն ըստ «Աշխարհացոյց»-ի,-«ԲԵՀ», 1983, թիվ 3, էջ 110-112:

Արծրունուն բաժին հասավ արնելյան կողմը` Աղբակից արնելք ն դրա շուրջն ընկած գավառներով, Պարսկահայքը, մինչն Կորդուքի, այսինքն` Կորճայք աշխարհի արնմտյան կողմը ն մինչն ուր հնարավոր կլիներ տիրել1: Առաջին հայացքից հասկանալի թվացող այս տեղեկությունը սակայն ծնում է մի քանի հարցադրումներ: Նախ` պարզվում է, որ Կորճայքի` Աղբակի հարավից` Փոքր Աղբակից սկսած մինչն արնմտյան հատվածը մտնում էր Արծրունիների իշխանության մեջ, ինչպես որ էր արաբական տիրապետության ժամանակաշրջանում: Հետո` Գուրգենի տիրույթների քարտեզագրումից պարզվում է, որ չնայած ըստ պատմիչի Գուրգենին բաժին էր հասել իշխանության արնելյան հատվածը` ինչպես Վասպուրականի, այնպես էլ Պարսկահայքի գավառներով, սակայն նրան էր անցել նան Կորճայքի հյուսիսային հատվածի կենտրոնական ն արնելյան մասը (ավելի ճշգրիտ` Կորդիք, ճահուկ, Որսիրանք ն Փոքր Աղբակ գավառները): Փաստորեն նա տիրում էր Վասպուրականի իշխանության արնելյան, հարավային ն հարավարնմտյան գավառները: Թեն նման բաժանման տրամաբանությունը փոքր-ինչ անհասկանալի է, բայց մեզ համար կարնոր է մեկ այլ իրողություն: Եթե այս գավառները մտնում էին Արծրունիների իշխանության մեջ, ապա Երվանդունիքը, Անձնացիքը ն Բուժունիքը, որ այդ դեպքում հայտնվում էին եղբայրների տիրույթներով շրջապատված վիճակում (հաշվի առնելով նան այն իրողությունը, որ Մոկաց իշխանության մի զգալի մասը նս գտնվում էր Արծրունիների գերիշխանության ներքո), ամենայն հավանականությամբ, պետք է մտնեին Արծրունյաց տիրույթների մեջ: Պատմիչը նշում է, որ Անձնաձյաց գավառին տիրել էր դեռնս Գուրգեն Ապուպելճ Արծրունին. «Գուրգէն օր ըստ օրէ աճէր զօրութեամբ ի բազում քան թէ ի սակաւ տեղիս, զոր ի Տարօն ն զոր յԱնձաւացիս ն զոր յԱրզն...: Բայց յետ բազում յուզիցն ն պատերազմացն եհաս տիրել նմա Անձաւացեաց տէրութեանն»2: Նման ճակատագիր էր վիճակվել նան, ամենայն հավանականությամբ, Երվանդունիքին ն Բուժունիքին, որոնք երկու եղբայրներից ն ոչ մեկի բաժնում չեն հիշատակվում: Գավառացանկից դուրս մնացած Հայոց ձորը, որ իրենից ներկայացնում էր Երվանդունիքի, Գուկանի ն Արտաշեսյանի ընդհանրությունը3, այսինքն` իր տարածքով մաս էր կազմում Արծրունիների իշխանության: Նշենք նան, որ Գուրգեն Ապուպելճի մահից հետո (890-ական թթ.) իշխեց նրա որդի Ատոմ Արծրունին,

Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 360: Անդ, էջ 324: Տե՛ս Ս. Երեմյան, Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, էջ 62:

որ հիշատակվում է Դիար Բաքրի ամիրայից Սմբատ Ա-ի կրած պարտությունից քիչ առաջ1: Այսպիսով պարզվում է, որ հիշատակության մեջ պակասող գավառներից 5-ը, որ տեղադրվում են Վասպուրականի հարավարնմտյան հատվածում, նս մաս էին կազմում Վասպուրականի Արծրունյաց իշխանության: Հավելենք, որ Մշո Սուրբ Աղբերիկ վանքի կոնդակում նշված է, որ թագավոր հռչակված Գագիկ Արծրունին ընդհանրապես «տիրապետէ Խլաթայ (իմա՛ Բզնունյաց-Ա.Ե.) ծովուն հարաւակողմն ամենայն գաւառաւքն, որ Հայոց լեալ էին»2: Պակասող մյուս գավառներից Պարսպատունիքի տեղադրության հարցում Ս. Երեմյանն այն կարծիքին է, որ այն եղել է Վասպուրականի ծայր արնելյան գավառը ն զբաղեցրել ընդարձակ տարածություն` նույնանալով ներկայիս Ղարադաղին3: Բ. Հարությունյանը իրավացիորեն մերժում է այս տեղադրությունը` նշելով, որ ըստ «Զորանամակ»-ի 50 զինվոր մարտադաշտ դուրս բերող Պարսպատունիքի իշխանը չէր կարող տիրել այդպիսի մեծ տարածքի4: Ցույց տալով, որ Պարսպատունիքը պետք է գտնվեր արնմտյան Վասպուրականում, Բ. Հարությունյանն այն տեղադրում է Հերից արնմուտք` Կոտոր գետի հովտում` նշելով սակայն, որ չնայած իր տեղադրությունը զերծ չէ թեականությունից, սակայն ավելի մոտ է իրականությանը5: Ի վերջո հետազոտողը` անդրադառնալով այդ գավառի` Գագիկ ն Գուրգեն իշխանների բաժիններում չհիշատակվելուն, նշում է, որ այն թերնս անցել էր Հերի ամիրայությանը6: Սակայն Հերի ամիրայությունը նս մտնում էր Հայոց տերության մեջ: Վասպուրականի մնացած գավառները` Արտավանյանը, Բագանը, Գաբիթյանը, Գազրիկյանը, Վարաժնունիքը ն Մարանդը տեղադրվում են Վասպուրականի` Կոտոր գետից արնելք գտնվող հատվածում7: Արնելյան Վասպուրականի այդ վեց գավառները, ինչպես տեսանք, մեծավ մասամբ մտնում էին Արմինիա ոստիկանության Երրորդ Արմինիա վարչական շրջանի մեջ: Արաբական տիրապետության ժամանակաշրջանում Պարսկահայքի հյուսիսային հատվածներն ընդգրկող Հերի ամիրայությունը տիրել էր, թերնս, այս շրջաններին, որի հետնանքով դրանք այլնս չեն հիշատակվում

Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 364: Տե՛ս Գարեգին Ա կաթողիկոս, Յիշատակարանք ձեռագրաց, հ. Ա, էջ 183: Տե՛ս Ս. Երեմյան, նշվ. աշխ., էջ 77: Տե՛ս Բ. Հարությունյան, Մեծ Հայքի վարչա-քաղաքական բաժանման համակարգն ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, էջ 370-371: Անդ, էջ 374-375: Անդ, էջ 375: Անդ, էջ 375-380:

Վասպուրականի իշխանության մեջ: Սակայն այն ժամանակ, երբ Աշոտ Ա-ն կատարում էր իր նվաճումները, նույն ժամանակ Գրիգոր-Դերենիկ Արծրունին Հերի ամիրայության Հեր ն Զարնանդ գավառներն իրեն է ենթարկում1: Այդ ամիրայության մեջ էր մտնում նան Մարանդը2: Սա նշանակում է, որ Հերի ամիրայությունը որոշ ժամանակով ենթարկվել էր Արծրունիների իշխանությանը: Նույնն է վկայում Հովհաննես Դրասխանակերտցին: Ըստ նրա` Աշոտ Ա-ի` խալիֆայից թագ ստանալու ժամանակ Գրիգոր-Դերենիկը Հերի ն Զարնանդի կողմերում նվաճում է քաղաքներ ն գավառներ3: Այնուհետն, արդեն Սմբատ Ա-ի օրոք, Ատրպատականի Ափշին ամիրան` տեսնելով Սմբատ արքայի մտերմությունը Բյուզանդիայի կայսր Լնոնի հետ, արշավում է Հայաստան: Նրան 30 հզ. զորքով ընդառաջ է գնում Սմբատ արքան: «Գնայր ընդ առաջ նորա մինչն ի գաւառն Ռոտոկայ մերձ յԱտրպատական»4: Այսինքն` այստեղ սահմանագիծը նույնն էր, ինչ մարզպանական ու ոստիկանական շրջանում` Հեր ն Զարնանդ գավառները (Ռոտոկ կամ Ռոստակ), մտնում էին Հայոց թագավորության մեջ: Արդեն տեսանք, որ Մարանդը` մտնելով Հերի ամիրայության կազմի մեջ, նս մաս էր կազմում Հայ Բագրատունիների տերության: Ըստ Կոստանդին Ծիրանածնի` Աշոտ Ա-ն իր իշխանությանն էր ենթարկել Հերի ն Սալամասի արաբական ամիրայություններին5, իսկ ըստ ալ-Մուկադդասիի` Հայոց թագավորության մեջ էին մտնում Հերը, Սալամասը, Ուրմիոն ն Մարանդը6: Այսպիսով, Վասպուրականի 7 գավառ մաս էին կազմում Հերի ամիրայության, որ Աշոտ Ա-ի ն Սմբատ Ա-ի օրոք ուղղակիորեն ենթարկվում էր Հայոց թագավորին7: Ինչ վերաբերում է Վասպուրականի մնացած երկու գավառներին` Նախճավանին ն Գողթնին, ապա արդեն տեսանք, որ դրանք Հայ Բագրատունիների տերության ժամանակաշրջանում մտնում էին արքունի տիրույթների մեջ: Դատելով Ղնոնդի մի վկայությունից` արաբական տիրապետության ժամանակաշրջանում Նախճավանում ստեղծվել էր ամիրայություն, որի ամիրան, ըստ Թովմա Արծրունու, Իբրահիմն էր8 ն, որը, անկասկած, ընդգրկելու էր նան Գողթնը9:

Անդ: Տե՛ս Անանուն Զրուցագիր, էջ 167: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 142: Անդ, էջ 162: Տե՛ս Կոստանդին Ծիրանածին, էջ 10: Տե՛ս Յ--ԽօզՅddՅՏi, էջ 51: Տե՛ս Անանուն Զրուցագիր, էջ 163-169: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 304: Տե՛ս Ղնոնդ, էջ 24:

Դատելով Թովմա Արծրունու տեղեկություններից` Արծրունիները տիրել էին նան Մոկքի մի մասին: Ըստ պատմիչի, 895 թ. բաժանման ժամանակ Մոկքն անցել էր Գագիկ Արծրունուն1, իսկ դա նշանակում է, որ այն պատկանում էր դեռնս Գրիգոր-Դերենիկին: Երբ Սմբատ Ա-ն արշավեց Ապահունիք, վերջինիս հետ էին Վասպուրականի մեծ իշխան Աշոտը` Դերենիկի որդին, նրա հետ` Մոկաց Գրիգորն ու Անձնացյաց զորքը, քանի որ Մոկաց ն Անձնացյաց իշխանությունները նա նվաճել էր2: Ինչպես տեսանք, Վասպուրականի ապագա թագավոր Գագիկ Արծրունուն էին պատկանում Մոկքի Ջերմաձոր, Արքայից, Արգաստովիտ ն Առվենից ձոր գավառները: Ի մի բերելով վերոհիշյալ քննության արդյունքները` նշենք, որ խնդրո առարկա ժամանակաշրջանում Վասպուրականի Արծրունիների իշխանությունը ներառում էր Մեծ Հայքի Վասպուրական աշխարհի մեծ մասը, Պարսկահայքի կենտրոնական գավառները ն Կորճայքի հյուսիսային հատվածը: Այս տարածքներում ներքին վարչական բաժանումը երբեմն փոփոխվում էր: Գուրգեն Ապուպելճը, որ հիմնական տիրույթ ուներ Բուն Մարդաստան կամ Տրպատունիք գավառը, տիրել էր Անձնացիքին ն շրջակա գավառներին: Անձնացիքում Գուրգենից հետո իշխում էր նրա որդի Ատոմը: Գագիկ Ապումրվանը (մահ.` 2 դ. սկիզբ.) տիրել էր Նկան, Սնան ն Կոտոր կամ Կոտորոց բերդերին, մի պահ նույնիսկ` Վանա բերդին: Սակայն Գագիկ Ապումրվանից հետո նրա տիրույթներն անցան Գագիկ Արծրունուն` Վասպուրականի ապագա թագավորին: Հերի ամիրայությունը, որ ընդգրկում էր Վասպուրականի արնելյան գավառների մեծ մասը, ուղղակիորեն ենթարկվում էր Հայոց թագավորին: Նշենք նան, որ Վասպուրականը ընդգրկված էր Կոստանդին Ծիրանածնի այն ցուցակում, որտեղ նշված են այն թագավորություններն ու իշխանությունները, որոնց նամակներ էին ուղարկվում Բյուզանդիայի արքունիքից3: 3.2. Անձնացյաց իշխանություն: Հայ Բագրատունիների տերության շրջանում, ինչպես տեսանք Վասպուրականի իշխանության հատվածում, Անձնացյաց իշխանությունն ընդգրկում էր Անձնացյաց գավառից բացի նան Բուժունիքն ու Երվանդունիքը, ինչպես նան որոշ ժամանակով Բուն Մարդաստան կամ Տրպատունիք գավառը:

Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 360: Անդ, էջ 380: Տե՛ս Կոստանդին Ծիրանածին, էջ 151:

906 թ. աբխազական արշավանքին Անձնացյաց իշխանը մասնակցում էր առանձին զորախմբով1: Նշենք նան, որ Անձնացյաց իշխանությունն ընդգրկված էր Կոստանդին Ծիրանածնի այն ցուցակում, որտեղ նշված են այն իշխանները, որոնց նամակներ էին ուղարկվում Բյուզանդիայի արքունիքից2: 3.3. Սյունյաց իշխանություններ: Արաբ հեղինակները ՄII-I2 դդ. Սյունիքը հիշատակում են Արմինիա ոստիկանության Առաջին Արմինիա վարչական շրջանի կազմում3: Ինչպես հայտնի է, մինչ 571 թ. ապստամբությունն «ապստամբեալ ի բաց եկաց ի Հայոց անուանեալ Վահան իշխան աշխարհին Սիւնեաց, ն խնդրեաց ի Խոսրովայ յարքայէն Պարսից, զի տարցեն զդիւան աշխարհին Սիւնեաց ի Դըւնայ ի Փայտակարան քաղաք, ն կարգեսցէ զքաղաքն ի շահրմար Ատրպատականի, զի մի՛ նս կոչեսցի անուն Հայոց ի վերայ նոցա: Եւ կատարէր հրամանն»4: Սակայն, Հայոց իշխան Համազասպ Մամիկոնյանի իշխանության տարիներին (655-662) հայերը «հապճեպ երթնեկով հնազանդեցան ի ծառայութիւն թագաւորին Յունաց, հանդերձ միաբանութեամբ իշխանացն ն զաւրացն Աղուանից ն իշխանացն աշխարհին Սիւնեաց հանդերձ աշխարհաւն իւրեանց. որք լծեալ էին յառաջագոյն յաշխարհագիրն Ատրպատականի, մինչն բարձաւ թագաւորութիւն Պարսից ն տիրեաց Իսմայելացին, նոքա անդրէն նուաճեալ միաբանեցան ընդ Հայոց»5: Այսինքն` նախքան Արմինիա ոստիկանության ձնավորումը Սյունիքը միացվել էր Հայոց իշխանապետությանը: Հենց այդ է պատճառը, որ արաբները սկզբում Սյունիքը վարչականորեն Հայաստանի մաս էին դիտում: Դա է ցույց տալիս այն փաստը, որ 655 թ. արշավանքի ժամանակ այն գրավեց ոչ թե նախորդ շրջանի Աղվանից մարզպանության տարածքները նվաճող Սալման իբն Ռաբիան, այլ Հայաստանի ն Վիրքի նվաճող Հաբիբ իբն Մասլաման6: Արաբները, ամենայն հավանականությամբ, ՄIII դ. սկզբին Սյունիքը մտցրեցին Առաջին Արմինիայի մեջ` հետապնդելով այն նույն նպատակը, ինչ Սասանյանները: Նրանք

Տե՛ս Անանուն Զրուցագիր, էջ 189: Տե՛ս Կոստանդին Ծիրանածին, էջ 151: Տե՛ս |Եո էհօօdՅdԵeհ, էջ 122, |Եո Յ--ԲՅսiհ, էջ 290-291, ‫ﺒﻼﺬﺮي‬, I, էջ 231, ‫ﻴﻌﻘﻮﺒﻲ‬, ||, էջ 364, ՍՅՇսէ, |, էջ 219-220: Սեբեոս, էջ 67-68: Անդ, էջ 175: Տե՛ս ‫ﺒﻼﺬﺮي‬, I, էջ 237: Տե՛ս նան Ա. Եղիազարյան, Հաբիբ իբն Մասլամայի ն Սալման իբն Ռաբիայի արշավանքները Հայաստան ն այսրկովկասյան երկրներ,-«Լրաբեր(հաս. գիտ)», 2008, թիվ 2, էջ 68-77, տե՛ս նան է. Մինասյան, Ա. Եղիազարյան, Հայ դիվանագիտությունը Մ|| դարում,-«Լրատու» Մեսրոպ Մաշտոց Համալսարանի, Ստեփանակերտ, 2008, էջ 6-24:

պարզապես ցանկանում էին թուլացնել Հայաստանը` նրա տարբեր հատվածների միջն արհեստական անջրպետներ առաջացնելով: Արաբ հեղինակներից Յակուտը Սյունիքն Առաջին Արմինիայի մեջ հիշատակվելու պատճառ է համարում դրա` Առանի հետ միասին հիշատակվելը1: Առան անունով, ինչպես հայտնի է, արաբները կոչում էին Հայոց Արնելից կողմերը: Վերջին հանգամանքը, մեր կարծիքով, կապված էր Մեծ ն Փոքր Սյունիք վարչա-քաղաքական հասկացությունների հետ, երբ Փոքր Սյունիք անվան տակ հանդես էր գալիս Արցախը: Սակայն Սյունիքի I2-2 դդ. պատմության ուսումնասիրությունը մեզ այն համոզմանն է բերում, որ չնայած Սյունիքի` Առաջին Արմինիայի մեջ մտնելու իրողությանը, այն ամբողջությամբ ընդգրկված էր հայկական միջավայրում, որի արդյունքում Սյունյաց իշխաններն իրենց վճռորոշ ազդեցությունն ունեցան Հայաստանի քաղաքական անկախության վերականգնման գործում: Նշենք նան, որ I2 դ. Արմինիա ոստիկանության ներքին վարչական բաժանումը գրեթե լիովին սպառել էր իրեն ն արդեն որնէ նշանակություն չուներ: Հայ պատմագիտության կողմից արդեն ցույց է տրված, որ I2 դ. սկզբին Սյունիքում ստեղծվում են մի քանի իշխանություններ, որոնց իշխանները Սյունի նախարարական տնից էին ն ունեին սեփական ժառանգությունը: Նրանցից առաջինը, որ համարվում էր նան «մեծ նահապետ», Վասակ Սյունին էր2: Վասակի իշխանությունն ընդգրկում էր Սյունիքի մեծ մասը` Գեղարքունիք գավառը ն Գեղարքունյաց ծովի շրջակայքը, Բաղքը, Վայոց ձորը, Ծղուկը, ճահուկը ն Հաբանդը, սակայն 821 թ. Վասակի մահից հետո նրա որդի Սահակը Գեղարքունիքը բաժանում է հայրական ժառանգությունից ն ստեղծում առանձին գահակալ իշխանություն3: Գրիգոր Սյունի իշխանի ճյուղի տիրույթները թերնս գտնվում էին Սյունիքի հարավային մասում, Սահակյանները տիրում էին Կովսական ն Քաշունիք գավառներին, իսկ 2 դ. վերջին ստեղծվում է Ձագիկյանների ճյուղը4: Երբ 831/832 թ. Կավակերտի ճակատամարտում սպանվեց Գեղարքունիքի Սահակ իշխանը, նրան փոխարինեց որդին` Գրիգոր Սուփանը. «զկնի Սահակայ պայազատէ զտէրութիւնն զայն Գրիգոր որդի նորուն, որ փաղաքշական անուամբ Սուփան անուանիւր»5: «Տերութիւն» ասելով Հովհաննես Դրասխանա1

Տե՛ս ՍՅՇսէ, |, էջ 184, ||, էջ 740: Տե՛ս Հ. Ութմազյան, նշվ. աշխ., էջ 25-26: Անդ, էջ 26: Անդ: Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 118:

կերտցին նկատի ունի ողջ Սյունյաց իշխանությունը, իսկ Սահակը ն նրա որդի Գրիգորը փաստորեն տեղի գահերեց իշխաններն են: Չնայած կենդանի է գահերեց Փիլիպպե իշխանը (մահ. 848 թ.), որ Վասակի որդին էր ն տիրում էր Սյունիքի կենտրոնական գավառներին1, պատմիչը նրան չի հիշատակում, իսկ որպես գահերեց ներկայացնում է Գեղարքունյաց իշխաններին: Փաստորեն, Գեղարքունյաց իշխաններին հաջողվում է, անկասկած, Բագրատունյաց տոհմի հետ սերտ համագործակցության արդյունքում, ստանալ Սյունյաց գահերեց իշխանի իրավունքը2: Երբ Գեղարքունիքի Գիրգոր Սուփան իշխանը փորձեց զավթել Վայոց ձորը, որ մտնում էր Փիլիպպեի իշխանության մեջ, նա հանդիպեց Բաբկենի համառ դիմադրությանը3: Վճռական ճակատամարտը տեղի ունեցավ 849 թ. Վայոց ձորում ն ավարտվեց Գրիգոր Սուփանի պարտությամբ: Գրիգոր Սուփանը սպանվեց այդ ճակատամարտում4: Այսինքն` Գրիգոր Սուփանը կարողացել էր տիրել Վայոց ձորին, կամ, որ ավելի հավանական է, դրա մի մասին: Հովհաննես Դրասխանակերտցին Գրիգոր Սուփանին անվանում է «Սիւնեաց տէր», իսկ Բաբկենին` «Սիսական նահապետ»5: Այսինքն` պատմիչի համար գահերեցը Բաբկենն է, չնայած, որ Գրիգոր Սուփանն էլ կարնոր դիրք էր ստացել Հայաստանում` Բագրատունիների հետ համագործակցության հետնանքով: Բաբկեն Սյունին մահացել է, հավանաբար, 851 թ. կամ 852 թ.: Գեղարքունիքում Գրիգոր Սուփանին հաջորդեց նրա որդի Վասակ Գաբուռը, իսկ Բաբկենին` նրա եղբայր Վասակ Իշխանիկը: Հովհաննես Դրասխանակերտցու հաղորդումներում հստակորեն ի հայտ է գալիս Սյունիքում իշխանաց իշխան Աշոտ Բագրատունու օրոք գոյություն ունեցող իրավիճակը: Երբ հայրենիք էին վերադառնում Բուղայի կողմից գերեվարված հայ իշխանները, իշխանաց իշխան Աշոտը «Վասակ հայկազուն, որ Գաբուռն յորջորջէր` վասն զի փեսայացեալ էր Աշոտոյ իշխանաց իշխանի, իշխան ապա Սիւնեաց զնա կացուցանէր` յարքունուստ նմա առնելով զպատիւ. որ բազում ճոխութեամբ վարեալ զիշխանական պետութիւն իւր, տիրելով միանգամայն Սիսական ազգին»6: Սյունյաց մեծ իշխանն այդ ժամանակ Իշխանիկ կոչվող Վասակն

Տե՛ս Հ. Ութմազյան, նշվ. աշխ., էջ 77: Անդ, էջ 76-77: Տե՛ս Ստեփաննոս Օրբելյան, էջ 118: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 120, Մովսես Կաղանկատվացի, էջ 333: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 120: Անդ, էջ 136-138:

էր, որը նույնպես ենթարկվում էր իշխանաց իշխան Աշոտին1: Այստեղից պարզ է դառնում, որ գահերեցությունն Աշոտ Բագրատունու կողմից այլնս տրված է Գեղարքունյաց իշխաններին, չնայած, պատմիչը Սյունիքը դիտում է որպես մեկ ամբողջություն: Մեծ դեր ուներ այստեղ նան այն, որ Վասակ Գաբուռը կնության էր առել Աշոտ Բագրատունու դուստր Մարիամին2: Դեռ ավելին, երբ Բուղան մտադրվեց արշավել Սյունիք, Հայոց սպարապետ Սմբատ Բագրատունին, որ ուղեկցում էր նրան, հարվածից զերծ պահեց Գեղարքունյաց իշխանությունը` Բուղայի զորամասերը տանելով Վասակ Իշխանիկի դեմ: Վասակը նահանջեց Կոտայք, այնտեղից անցավ Գարդման, բայց տեղի Կտրիճ իշխանի կողմից գերվեց ն հանձնվեց Բուղային3: Ամենայն հավանականությամբ, Գեղարքունիքը չի ենթարկվել Բուղայի արշավանքին, իսկ Սմբատ Բագրատունու որդի Աշոտն էլ հոգացել է այն մասին, որ Սյունյաց գահերեց դառնա տեղի Վասակ Գաբուռ իշխանը, որ նրա փեսան էր: Ստեփաննոս Օրբելյանը հաղորդում է. «…նա (Աշոտ Բագրատունին-Ա.Ե.) յոյժ մտերմաբար հոգայր վասն Վասակայ. սակս որոյ ն անցեալ եղն փառօք ն իշխանութեամբ ընդ նախնիս իւր խառնեալ ի թագաւորեալ ցեղն Բագրատունի»4: Հովհաննես Դրասխանակետցու վերոհիշյալ հաղորդումը, թե «Վասակ հայկազուն, որ Գաբուռն յորջորջէր` վասն զի փեսայացեալ էր Աշոտոյ իշխանաց իշխանի, իշխան ապա Սիւնեաց զնա կացուցանէր` յարքունուստ նմա առնելով զպատիւ. որ բազում ճոխութեամբ վարեալ զիշխանական պետութիւն իւր, տիրելով միանգամայն Սիսական ազգին», ցույց է տալիս, որ իշխանաց իշխան Աշոտը իր փեսա Վասակի իշխանությունը ճանաչում է ողջ Սյունիքի վրա: Սակայն շուտով գերությունից վերադարձավ Վասակ Իշխանիկը: Թեն նա չպատերազմեց Վասակ Գաբուռի դեմ, թերնս, վախենալով Աշոտ Բագրատունու ցասումից, սակայն, իրավիճակը շուտով փոխվեց հօգուտ նրա: Նրա վերադառնալու հետ միաժամանակ մահացավ Վասակ Գաբուռը: Աշոտ Բագրատունին դեմ չեղավ, որ Վասակ Իշխանիկը տիրի իր հայրական ժառանգությանը, այսինքն` Բաղք, Վայոց ձոր, Ծղուկ, ճահուկ, Հաբանդ ն Շնհեր գավառներին5, իսկ Վասակ Գաբուռի որդի Գրիգոր Բ Սուփանին մնաց նրա հայրական բուն կալվածքը` Գե1

Անդ, էջ 138: Տե՛ս Ստեփաննոս Օրբելյան, էջ 169: Անդ, էջ 170-171: Ստեփաննոս Օրբելյան, էջ 169: Անդ, էջ 176-177, 197, 298:

ղարքունիք գավառը: Վասակ Իշխանիկը շարունակում է այն քաղաքականությունը, ինչ Վասակ Գաբուռը1: Հայոց պատմության մեջ մոտենում էր մի կարնոր իրադարձություն` Հայաստանի քաղաքական անկախության վերականգնումը, որին իրենց ակտիվ մասնակցությունն են ունենում Սյունյաց իշխանները: Ստեփաննոս Օրբելյանը հաղորդում է, որ «յայնմ ժամանակի խորհուրդ ի մէջ առեալ աստուածային իմն տեսչութեամբ Գրիգորի Սուփանայ ն Վասակայ Իշխանիկ կոչեցելոյ` տէրանցն Սիւնեաց, ընդ Գրիգորի Դերենիկ կոչեցելոյ, որ էր իշխան տանն Արծրունեաց, ն ընդ այլ իշխանաց Հայոց, խնդրեն յամիրապետէն Ամիր-Ահմատայ ն կացուցանեն զԱշոտ Բագրատունի թագաւոր Հայոց»2: Ներկա հաղորդումը ցույց է տալիս, որ Սյունիքում գոյություն ունեն երկու հիմանական իշխանական ճյուղեր, ըստ որում` հաղորդման տրամաբանությունը խոսում է այն բանի օգտին, որ, չնայած հայագիտության մեջ գոյություն ունեցող այն կարծիքի, թե գերությունից վերադառնալուց հետո Վասակ Իշխանիկը վերստին ստանձնել էր Սյունյաց գահերեցությունը3, վերջինը պատկանում էր Գեղարքունիքի ճյուղին, որը գլխավորում էր Գրիգոր Սուփան Բ-ն: Բացի այդ, բերյալ հաղորդումից նան բխում է, որ Բագրատունիներից բացի Հայոց մեջ այդ ժամանակ հիմնական դերակատարությունը պատկանում էր Սյունյաց ն Վասպուրականի իշխանություններին: Վասակ Իշխանիկը մահացավ Սմբատ Ա-ի թագավորության առաջին տարիներին: Վայոց ձորի Կեչուտ գյուղի հինավուրց եկեղեցու մոտ գտնվող մի խաչքարի արձանագրության մեջ, որը թվագրված է 886 թ., նշվում է, որ «ի թագաւորութեան Վասակա. տր. Բաբգէն որդի Սիւնեաց իշխանին, հայոց թուականութեան որ :ՅԼԵ (իմա՛ 886 թ.-Ա.Ե.): էր, ես Դաւիթ կանգնեցի զխաչս վասն հոգւոյ...յաղաւթս յիշեցէք»4: Կարծում ենք, որ սույն տեղեկությունը, թե Վասակը թագավորել է, հավաստի չէ, քանի որ նման իրադարձություն այլ աղբյուրներում հիշատակված չէ, ն, բացի այդ, Վասակն այն իշխանների թվում էր, որոնք ջանքեր գործադրեցին Աշոտին Հայոց թագավոր կարգելու հարցում: Մյուս կողմից, Ատրպատականի ամիրաները դեռնս չէին որդեգրել Հայոց տերության տեղական իշխաններին թագադրելու քաղաքականությունը: Արդեն տեսանք, որ Սյունյաց իշխաններն այնքան շրջահայաց էին, որ 908 թ. նույ1

Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 138, Ստեփաննոս Օրբելյան, էջ 172: Ստեփաննոս Օրբելյան, էջ 175: Տե՛ս Հ. Ութմազյան, նշվ. աշխ., էջ 90: Տե՛ս «Դիվան հայ վիմագրության», պրակ III, կազմեց Ս.Գ. Բարխուդարյան, Եր., 1967, էջ 21:

նիսկ հրաժարվեցին Յուսուֆ ամիրայի առաջարկած թագից: Բացատրությունը կարող է լինել միայն մեկը: Խաչքարի արձանագրության հեղինակը դրանով պարզապես ցանկացել է մեծարել Սյունյաց իշխանին: Վասակին հաջորդեց եղբայրը` Աշոտը: Նրա իշխանությունը բաժանվեց որդու` Փիլիպպեի ն եղբոր` Աշոտի միջն: Առաջինին բաժին հասան Հաբանդ գավառը ն Շնհերը, իսկ երկրորդին` մնացած գավառները, այսինքն` Բաղքը, Վայոց ձորը, Ծղուկը ն ճահուկը1: Ըստ որում, ինչպես տեսանք, Սմբատ Ա-ի աբխազական արշավանքի ժամանակ արդեն Վայոց ձորում ձնավորվում է ինքնուրույն իշխանություն: 903 թ. դրությամբ, ինչպես կարելի է եզրակացնել Թովմա Արծրունու մի հաղորդումից, Վայոց ձորը գտնվում էր Սյունյաց Սմբատ իշխանի տիրույթների կազմում: Պատմիչը տեղեկացնում է, որ 902 թ. կայսիկների ապստամբության հաջորդ տարին Սմբատ (իմա՛ Աշոտ) Սյունին նույնպես ապստամբեց ն ամրացավ Վայոց ձորի ամրոցներում, սակայն Սմբատ Ա-ի հետ նրա դեմ արշավանքի դուրս եկած Աշոտ Արծրունին համոզեց Սյունյաց իշխանին վերստին հպատակվել Հայոց տիրակալին2: Աշոտը հիշատակվում է որպես Սյունյաց գահերեց3: Ամփոփելով մինչ այս կատարած ուսումնասիրության արդյունքները` նշենք, որ փաստորեն Սյունիքում գոյություն ունեին երեք հիմնական իշխանություններ` բուն Սյունյաց, Գեղարքունիքի ն Վայոց ձորի: Նրանք առանձին զորախմբերով հիշատակվում են Սմբատ Ա-ի արշավանքների ժամանակ: Օրինակ` Թուղխի ճակատամարտում սպանվածների թվում էր «Աշոտ Հայկազնեաց Գեղարքունեաց իշխան, որ Սուփանայ որդին ճանաչէր»4, իսկ Սմբատ Ա-ի աբխազական արշավանքի ժամանակ Անանուն Զրուցագիրը հիշատակում է «Իշխան Վայոձորոյ Ապուշամբ բազում զաւրաւք»5: Վրաց պատմիչ Ստեփան Տբեթցին 2 դ. Հայաստանի վարչաքաղաքական բաժանումը ներկայացնելիս մասնավորապես Սյունիքում հիշատակում է երեք իշխանություն` 18 «ձոր»-երով` Վայոց ձորը` 4, Գեղարքունիքը` 4 ն Սյունիքը` 10 ձորով6: «Ձոր»-ի տակ պետք է հասկանալ Սյունիքում գոյություն ունեցող այդ երեք գլխավոր իշխանությունների

Տե՛ս Ստեփաննոս Օրբելյան, էջ 298: Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 382: Տե՛ս Ստեփաննոս Օրբելյան, էջ 183-184, 223, 229, 236, Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 228 Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 368: Անանուն Զրուցագիր, էջ 189: Տե՛ս Ստեփան Տբեթցի,-Լ. Մելիքսեթ-Բեկ, Վրաց աղբյուրները Հայաստանի ն հայերի մասին, հ. Ա, էջ 91:

կազմերում գոյություն ունեցող մանր ժառանգական իշխանությունները1: Գեղարքունիքի իշխանությունն ընդգրկելու էր Սյունիքի Գեղարքունիք գավառի տարածքը ն Գեղամա ծովի շրջակա տարածքները2, Վայոց ձորի իշխանությունը` Վայոց ձոր ն ճահուկ գավառների տարածքը, իսկ Սյունյաց իշխանությունը` Սյունյաց հարավային գավառները: Վերջինը Սմբատ Ա-ի օրոք բաժանվել էր Վասակ Իշխանիկի եղբայր Աշոտի ն որդի Փիլիպպեի միջն: Կարնորություն է ներկայացնում Անանուն Զրուցագրի հաղորդումը Սմբատ Ա-ի տիրույթների վերաբերյալ: Սյունիքի հատվածում, ըստ պատմիչի` Հայոց արքայի տիրույթների մեջ էին մտնում Արնիք ն Բաղք գավառները, Վայոց ձորը, Երնջակ ամրոցը ն Նախճավանը3: Հ. Ութմազյանն այդ տեղեկության մեջ, ի տարբերություն Լեոյի, որ կարծում էր, թե Սմբատ Ա-ն գրավել է այդ տարածքները4, այլ իմաստ է տեսնում: Ըստ նրա, այդ հաղորդումը պետք է հասկանալ գերիշխանության հաստատման տեսանկյունից5: Հայ Բագրատունիների արքունի տիրույթների բաժնում ցույց տվեցինք, որ Երնջակ ն Արնիք գավառները վերածվել էին արքունի տիրույթների: Այդ կերպ Սմբատ Ա-ն իր ձեռքում էր պահում Դվինից Երասխ գետի ափով` Նախճավանով ն Գողթնով ընթացող մեծ առնտրական մայրուղին, որ նան թշնամիների համար հարձակման ճանապարհ էր: Այդ մայրուղու հարնանությամբ գտնվող ամրաշեն Երնջակ ամրոցը վերահսկողություն ուներ մայրուղու վրա ն փաստորեն ում ձեռքում այն գտնվեր, նա էլ իր ձեռքում էր պահելու նան ճանապարհի հսկողությունը: Ինչ վերաբերում է Սյունիքի Սոդք ն Աղահեճք գավառներին, ապա դրանց կանդրադառնանք Խաչենի իշխանության բաժնում, որի կազմի մեջ դրանք մտնում էին խնդրո առարկա ժամանակաշրջանում: Նշենք նան, որ Վայոց ձորի իշխանն ընդգրկված էր Կոստանդին Ծիրանածնի այն ցուցակում, որտեղ նշված են այն իշխանները, որոնց նամակներ էին ուղարկվում Բյուզանդիայի արքունիքից6: 3.4. Հայոց Արնելից կողմերի իշխանություններ: Խնդրո առարկա

Տե՛ս Հ. Ութմազյան, Սյունիքը I2-2 դարերում, էջ 26-27: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 202: Տե՛ս Անանուն Զրուցագիր, էջ 159: Տե՛ս Լեո, Հայոց պատմություն, հ. Բ, էջ 531-537: Տե՛ս Հ. Ութմազյան, նշվ. աշխ., էջ 95: Տե՛ս Կոստանդին Ծիրանածին, էջ 151:

շրջանում Հայոց Արնելից կողմերում ձնավորված վարչաքաղաքական իրավիճակը, չնայած Մեծ Հայքի Արցախ ն Ուտիք աշխարհների շուրջ տիրող ն հիմնականում քաղաքական ենթատեքստ ունեցող վեճերին, պատկանում է հայագիտության մեջ դեռնս համակողմանի ուսումնասիրության չենթարկված հիմնահարցերի շարքին: Տարբեր ուսումնասիրողներ այս կամ այն չափով անդրադարձել են այդ կարնոր խնդրին: Հատկապես նշելի է Բ. Ուլուբաբյանի անունը, որ մի շարք աշխատություններ է նվիրել Հայոց Արնելից կողմերի պատմությանը1: Նրա` Խաչենի 2-2ՄI դդ. նվիրված ուսումնասիրությունը մի կարնոր փորձ էր, ի թիվս այլ հարցերի, խնդրո առարկա ժամանակաշրջանում Հայոց Արնելից կողմերում տիրող վարչաքաղաքական իրադրությունը բացահայտելու: Հիմնական նպատակակետ ունենալով Խաչենի իշխանության պատմության ն պատմական աշխարհագրության ուսումնասիրությունը, որի քննությունը` ելնելով հետազոտության շահերից, նա սկսել է I2 դ. սկզբից, գիտնականն անդրադարձել է նան Եսայի Աբու Մուսեի հիմնած իշխանության (Դիզակի, Քթիշի կամ Գոռոզի իշխանություն) պատմությանը: Հարգանքի տուրք մատուցելով հեղինակի կատարած ողջ աշխատանքին, սակայն, հարկ ենք համարում նշել, որ հատկապես Գոռոզի իշխանության վերաբերյալ նրա ուսումնասիրությունը ոչ թե լուծել է խնդիրը, այլ ստեղծել է որոշ թերըմբռնում: Հայ Բագրատունիների տերության կազմում Հայոց Արնելից կողմերի իշխանությունների ընդգրկած տարածքների քննության շահերը պահանջում են մանրամասնորեն անդրադառնալու I2 դ. երկրորդ քառորդում Հայոց Արնելից կողմերում տեղի ունեցած իրադարձություններին, որոնց հետնանքով աստիճանաբար կազմավորվեցին ն հզորացան Առանշահիկների տոհմի երկու` Սահլ Սմբատյանի ն Եսայի Աբու Մուսեի իշխանությունները: Մովսես Դասխուրանցին 830 թ. վերաբերող մի հաղորդման մեջ պատմում է, որ «Եւ դարձեալ ամպստամբքն ի Բաբանայ դիմադարձ պատերազմաւ ամրացան ի բերդն Գորոզու ն կալեալ զգաւառսն զամս ԺԲ, որք են զայսոքիկ` Վերին Վայկունիք, Բերձոր, Սիսական, Հաբանդ, Ամարաս, Պազկանք, Մխանք ն Տրի գաւառ:...Եւ Յիսայի անուանեալն Աբու Մուսէ` այր խաղաղութեան...ըմբռնեալ զնոյն գաւառսն` իշխանացաւ ամենայնի»2: Այնուհետն, պատմիչը տեղեկացնում է, թե 840 թ. «եկին հասին բաղականացիքն ն արարին վնաս Սիսան, Տրւոյ ն Ամարաս գաւառաց: Եւ ել Եսայի անուանեալն Աբու

Տե՛ս Բ. Ուլուբաբյան, Դրվագներ Հայոց արնելից կողմանց պատմության, նույնի` Խաչենի իշխանությունը 2-2ՄI դարերում ն այլն: Տե՛ս Մովսես Կաղանկատվացի, էջ 327:

Մուսէ ի վերայ նոցա ն կոտորեաց զնոսա»1: Այս հաղորդումներում հիշատակված որոշ գավառանուններ բացատրության կարիք ունեն: Սիսականն Արցախի Սիսական-ի-Կոտակ գավառն է, Հաբանդը` դատելով Սյունյաց իշխանության վերաբերյալ մեր քննությունից, ըստ որի` Սյունիքի Հաբանդ գավառը մտնում էր Սյունյաց իշխանության մեջ, համապատասխանում է Արցախի Մյուս Հաբանդ գավառին: Պետք է նշել, որ Ամարասի վանքը գտնվում էր Մյուս Հաբանդ գավառում, ուստի` Ամարաս անունով գավառը պետք է նույնանա Մյուս Հաբանդ գավառի այն հատվածին, որ տարածվում էր Ամարասի վանքի շուրջը: Պատմիչի երկրորդ հիշատակության մեջ նշված Սիսանը նույնպես նույնական է Սիսական-ի-Կոտակ գավառին: Ինչ վերաբերում է Վերին Վայկունիքին, ապա այն` դատելով այն իրողությունից, որ Վայկունիք գավառի հարավում գտնվող Բաղանիք Արքունականը պատկանում էին Սահլ Սմբատյանին ն նրա ժառանգներին2, պետք է նույնանա Վայկունիք գավառի հյուսիսարնելյան հատվածին: Քարտեզագրելով պատմիչի առաջին հաղորդման մեջ նշված Եսայի Աբու Մուսեին պատկանող գավառները3` քանի որ նա «ըմբռնեալ զնոյն գաւառսն` իշխանացաւ ամենայնի», տեսնում ենք, որ նրան պատկանող Վերին Վայկունիք ն Բերձոր գավառները բաժանված են Հայոց Արնելից կողմերի հարավային մասում գտնվող ն դարձյալ նրան պատկանող մյուս գավառներից Մեծիրանք, Հարճլանք ն Պիանք գավառներով, որոնք մաս էին կազմում, ինչպես կտեսնենք, Սահլ Սմբատյանի տիրույթների: Դատելով Սյունիքի վերաբերյալ մեր ուսումնասիրությունից` Սյունյաց Աղահեճք գավառը, որ զբաղեցնում էր Աղավնո գետի վերին հոսանքի ավազանը, դուրս էր մնացել Սյունյաց իշխանների տիրույթներից: Մեր համոզմամբ, այն նս պետք է մաս կազմեր

Անդ, էջ 331: Անդ, էջ 340: Մեծ Հայքի Արցախ ն Ուտիք աշխարհների գավառների տեղադրության հարցում մենք հենվել ենք Բ. Հարությունյանի հետազոտությունների վրա («Արցախի, Հայոց Արնելից կողմերի ն Ղարաբաղի տարածքի հարցի շուրջ»,-«ՊԲՀ», 1994, թիվ 1-2, էջ 256-266, «Մեծ Հայքի թագավորության հյուսիս-արնելյան մարզերի վարչա-քաղաքական կացությունը 387-451 թվականներին»,-«ԲԵՀ», 1976, թիվ 2, էջ 77-95, «Հայոց Արնելից կողմերի վարչական բաժանումն ըստ «Աշխարհացոյց»-ի»,-«Շուշին Հայոց քաղաքակրթության օրրան», Շուշիի ազատագրման 15-րդ տարեդարձին նվիրված գիտաժողովի նյութեր, Եր., 2007, էջ 20-43 ն այլն): Խնդրով զբաղվել են նան Ղ. Ալիշանը («Ուտիք», «Արցախ»,«Բազմավէպ», 1988-1989, Տ 1-166, տե՛ս նան «Արցախ», Եր., 1993), Ս. Երեմյանը («Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի», Եր., 1963), Ա. Հակոբյանը («Պատմա-աշխարհագրական եւ վիմագրագիտական հետազօտութիւններ (Արցախ եւ Ուտիք)», Վիեննա-Երեւան, 2009, «Կենտրոնական Արցախի Հարջլանք եւ Պիանք գաւառների տեղադրութիւնն ըստ «Աշխարհացոյց»-ի»,-«Շուշին Հայոց քաղաքակրթության օրրան», էջ 44-52) ն այլք:

Եսայի Աբու Մուսեի տիրույթների, որով էլ վերջինիս պատկանող հյուսիսային ն հարավային գավառները միանում էին իրար: Բացի այդ, ամենայն հավանականությամբ, Կուր ն Երասխ գետերի միախառնման վայրի մերձակայքում` Տռի գավառից հարավ գտնվող Ռոտ-Պայակ (Ռոտ-Պացեան) գավառը, որը` դատելով վերոհիշյալ քարտեզագրումից, հայտնվում էր Եսայի Աբու Մուսեի տիրույթներով շրջապատված վիճակում, նս պետք է մտներ այդ իշխանի տիրույթների մեջ: Այդ է ցույց տալիս նան այն իրողությունը, որ արաբ հեղինակները հաղորդում են, թե այդ գավառում գտնվող Բայլական քաղաքը` համանուն գավառակով, նույնպես պատկանում էր Եսայի Աբու Մուսեին1: Թովմա Արծրունին ընդհանրապես հաղորդում է, թե Բուղայի արշավանքի ժամանակ «տիրէր...մեծի կողմանն Աղուանից Ապումուսէ ոմն»2: Այսպիսով` Եսայի Աբու Մուսեի տիրույթները ընդգրկում էին Հայոց Արնելից կողմերի ամբողջ հարավային հատվածը, ինչպես նան որոշ կենտրոնական գավառներ3: Անդրադառնալով Սահլ Սմբատյանի իշխանության պատմաաշխարհագրական ուսումնասիրությանը` նշենք, որ ըստ Մովսես Դասխուրանցու` Միհրանյանների վերջին շառավիղ Սպրամը, որն ապաստանել էր Խաչենի բերդում, ամուսնացել էր Մեծիրանք գավառի Խաչեն ն Շիկաքար բերդերի տեր Սահլ Սմբատյանի որդի Ատրներսեհի հետ, որ, ըստ Մովսես Դասխուրանցու, «էր ի տոհմէն Հայկայ` տէր Սիւնեաց, որոյ բռնազբօսութեամբ կալեալ էր զգաւառն Գեղամայ»4: Այնուհետն պատմիչն ավելացնում է, որ Սահլ Սմբատյանի որդի Ատրներսեհը «շինէ զբերդն Հանդու, ն զապարանս իւր եդեալ ի գիւղն, որ կոչի Վայ(կ)ունիք, ուր ն բաղանիք արքունական են»5: Մովսես Դասխուրանցին տեղեկացնում է նան, որ Սպրամը «շինէ զՆորավանս ի գաւառին Սոդէից»6, իսկ նրա ն Ատրներսեհի որդի Գրիգորը «շինէ զՀաւախաղացին բերդն, ն յայն կողմն ձգէ զձեռն իւր իշխանութեանն»7: Սահլ Սմբատյանին ն նրա ժառանգներին պատկանող Հանդաբերդը գտնվում էր Վայկունիք գավառում, Խաչենը` Մեծիրանք գավառում, իսկ Հավախաղաց բերդը` Հարճլանք գավառում: Ինչպես տեսանք,

Տե՛ս ‫ﻄﺒﺮي‬, Մ|,էջ 47-48, ‫اﺒﻦ اﻻﺜﻴﺮ‬, էջ 291-292: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 276: Բ. Հարությունյան, Հայաստանն ըստ «Աշխարհացոյց»-ի ն այլ աղբյուրների, քարտեզ: Տե՛ս Մովսես Կաղանկատվացի, էջ 340: Անդ, էջ 340: Անդ: Անդ, էջ 340-341:

Սահլ Սմբատյանին էր պատկանում նան Գեղամա կոչված գավառը, որ նույնանում է Սյունիքի Սոդք գավառին1: Սրանից էլ բխում է Սահլ Սմբատյանին պատմիչի կողմից տրվող «տէր Սիւնեաց» անվանումը: Որոշ ուսումնասիրողներ Սահլ Սմբատյանի հիմնած իշխանության մեջ ներառում են միայն Սյունիքի Սոդք ն Արցախի Վայկունիք, Պիանք, Հարճլանք, Մեծիրանք ն Մեծ Կվանք գավառները, ինչպես նան իրականում Եսայի Աբու Մուսեի հիմնած իշխանության մեջ մտնող Բերձոր ն Աղահեճք գավառները2: Բ. Ուլուբաբյանն այն կարծիքն է հայտնում, թե Խաչենի իշխանության մեջ էին մտնում Արցախի Մյուս Հաբադ գավառի մեծագույն մասը, Մեծիրանք, Մեծ Կվանք, Քուստ-ի-Փառնես, Բերձոր, Վայկունիք գավառները, ինչպես նան առանձին գավառամասեր Ուտիքից ն Սյունիքից3: Քարտեզագրելով Սահլ Սմբատյանի ն նրա հետնորդների տիրույթները` տեսնում ենք, որ նրան պատկանող Սոդք ն Վայկունիք գավառները Մեծիրանք ն Հարճլանք գավառներից բաժանված էին Քուստ-իՓառնես, Կողթ ն Մեծ Կվանք գավառներով, որոնք, ամենայն հավանականությամբ, նս մտնելու էին Սահլ Սմբատյանի տիրույթների մեջ: Նրա տիրույթների մաս էր կազմելու նան Մեծիրանքի ն Հարճլանքի միջն գտնվող Պիանք գավառը, որտեղ` նախկին Աղդամ քաղաքի մոտակայքում, Սահլ Սմբատյանի թոռը` Գրիգորը, արձանագրություն է թողել4: Սահլ Սմբատյանի իշխանության սահմանների մեջ էին գտնվելու նան Ուտիքի հյուսիսային գավառները` Տուչ Կատակը, Գարդմանը, որոնք, ինչպես կտեսնենք, հետագայում պատկանում էին Ատրներսեհի որդի Գրիգորի որդի Սնադա կոչվող Սահակին, ինչպես նան Շակաշեն ն Ուտի Առանձնակ գավառների որոշ հատվածներ: Արդեն ցույց ենք տվել, որ Աղուէ գավառը մտնում էր արքունի տիրույթների մեջ: Դատելով մինչ այս կատարված քննությունից` արձանագրենք, որ Հայոց Արնելից կողմերում I2 դ. 30-ական թվականներից սկսած հզորանում են Առանշահիկների տոհմի երկու` Եսայի Աբու Մուսեի ն Սահլ Սմբատյանի ճյուղերը, որոնք տիրում էին Արցախ ն Ուտիք աշխարհների մեծագույն մասին: 837 թ. Սահլ Սմբատյանը գերեց Բաբեկին ու հանձնեց արաբ զորավար Ափշինին, որի համար ստացավ մեծ գումար, Կուր գետի ձախ

Տե՛ս Ն. Ադոնց, Երկեր, հ. Ա, էջ 516: Տե՛ս Բ. Հարությունյան, Հայաստանն ըստ «Աշխարհացոյց»-ի ն այլ աղբյուրների, քարտեզ: Տե՛ս Բ. Ուլուբաբյան, Խաչենի իշխանությունը, էջ 31: Անդ, էջ 77:

ափին գտնվող Շաքե քաղաքը ն գերագույն իշխանապետություն Հայոց Արնելից կողմերի ու Աղվանքի վրա1: Նա իր իշխանանիստը Խաչենից տեղափոխեց Շաքե, իսկ Խաչենում իշխանացավ նրա որդի Ատրներսեհը: Այդ իսկ պատճառով Սահլ Սմբատյանի կենդանության օրոք որպես Խաչենի իշխան է հիշատակվում Ատրներսեհը2: Սահլ Սմբատյանի գերագույն իշխանությունը Հայոց Արնելից կողմերի ու Աղվանք կոչված երկրամասի վրա պահպանեցին Հովհաննեսն ու Համամը, որոնց մասին կխոսենք: Համամը հանդիսանում էր Հայոց տերության «Արնելից մեծ իշխան»3: Ըստ Մովսես Դասխուրանցու` 842 թ. Խազարաց Փատգոս խաքանը հարձակվեց Հայոց Արնելից կողմերի վրա, սակայն անհաջողության մատնվեց, որից հետո արշավեց նրա որդին, ավերեց երկիրն ու անցավ գնաց Բաղդադ: Ստանալով խալիֆայի հովանավորությունը` նա վերադարձավ ն 846 թ. Շակաշեն գավառում կառուցեց Գանձակ քաղաքը. «Եւ յետ այսորիկ արշաւանս առնէր յաշխարհն Սիւնեաց ն գերի վարեալ զԲաղացն սահմանս` գայ իջանէ յԱղահէջ գաւառ` յաւան մի` Արքուգետ կոչեցեալ»4: Այսպիսով` Փատգոսի որդին, որ հաստատվել էր Շակաշեն գավառում, պայքար սկսեց, դատելով նրա ասպատակած գավառներից, թե՛ Եսայի Աբու Մուսեի, թե՛ Սահլ Սմբատյանի ժառանգների ն թե՛ Սյունիքի իշխանների դեմ, սակայն պարտություն կրեց5: Այդ ժամանակներից Գանձակում հաստատված օտար տարրը աստիճանաբար սկսեց ինքնուրույնություն ձեռք բերել: Նման իրավիճակում, ինչպես կտեսնենք, հայտնվել էր նան Պարտավը` շրջակա Ուտի Առանձնակ գավառով, սակայն Սմբատ Ա-ն նվաճել ն իր տերությանն էր կցել այդ շրջանը6: Նախքան հետագա քննությանն անցնելը` կարնոր ենք համարում անդրադառնալ մի կարնոր հարցի: Ադրբեջանցի պատմաբան Զ. Բունիաթովը փորձում է ապացուցել, թե Սահլին պատկանող Շաքե քաղաքը ոչ մի կապ չունի Կուր գետի ձախափնյակի հետ, որտեղ գտնվում է Շաքե-Նուխին: Որպես ապացույց իր տեսակետի նա դիտավորյալ խեղաթյուրմամբ սկզբում մեջ է բերում ադ-Դինավարի պատմիչի մի տեղեկությունը, թե իբր 837 թ. Սմբատի որդի Սահլ իշխանը տիրում էր

Տե՛ս Մովսես Կաղանկատվացի, էջ 330: Տե՛ս ‫ﻄﺒﺮي‬, Մ|, էջ 48: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 174: Տե՛ս Մովսես Կաղանկատվանցի, էջ 331: Անդ, էջ 331-332: Տե՛ս Անանուն Զրուցագիր, էջ 159, 171 ն այլն:

Երասխ գետի առափնյա շրջաններին1: Այս փաստարկն` ինքնըստինքյան, նշված նպատակի իրականացման համար հիմք ծառայել չի կարող: Նրա վկայակոչած մյուս հեղինակը Թաբարին է, որը պատմելով Բադդ ամրոցի անկումից հետո Խուրամյան շարժման առաջնորդ Բաբեկի փախուստի մասին, հաղորդում է, որ նա փորձեց ապաստանել Բյուզանդիայում2, դեպի ուր ճանապարհը, ըստ Զ. Բունիաթովի, անցնում էր Սահլի տիրույթներով` Շաքիով, իսկ այնուհետն Սյունիքով3: Զ. Բունիաթովն ընդհանրապես մեջ է բերում արաբ պատմիչների տեղեկությունները (հիմնականում կապված Սահլի կողմից Բաբեկի ձերբակալման հետ) այն մասին, թե իբր Երասխի առափնյա շրջանները պատկանում էին Սահլին4: Պարզ է, որ նա փորձում է ցույց տալ, թե Երասխ գետի առափնյա հատվածին տիրող Սահլ չէր կարող կապ ունենալ Շաքե-Նուխիի հետ: Մինչդեռ ադ-Դինավարիի երկում կարդում ենք, որ Բաբեկը «փախավ Հայաստան, անցնելով Արաքս գետը ն ուղղվեց դեպի Ռում: Երբ նա անցավ Արաքս գետը, նրա մոտ եկավ նահանգի կառավարիչ Սմբատի որդի Սահլը» ն այլն5: Ինչպես տեսնում ենք, այս հաղորդումը բոլորովին էլ ցույց չի տալիս, թե Սահլ Սմբատյանը տիրում էր Երասխ գետի ափամերձ գավառներին, այլ հիշատակված է որպես «նահանգի կառավարիչ», որը, մեր համոզմամբ, ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ Սահլ Սմբատյանի` Առանշահիկների մեջ գերագահության հիշատակությունը: Վերոհիշյալ քննությունը ցույց տվեց, որ Երասխ գետի առափնյա Արցախի ն Ուտիքի գավառները պատկանում էին ոչ թե Սահլ Սմբատյանին, այլ Եսայի Աբու Մուսեին: Այդ իրողությունը արձանագրում են նան ավելի ուշ շրջանի հեղինակները: Մասուդին, օրինակ` հաղորդում է, որ «Ար-Րասը (իմա՛ Երասխ գետ-Ա.Ե.) հոսում է ալ-Բադդայն երկրի6,

Տե՛ս 6. Բ6167Ծ18, նշվ. աշխ., էջ 187: Տե՛ս ‫ﻄﺒﺮي‬, |||, էջ 317-332: Զ. Բունիաթովը նշում է, որ Շաքի գյուղում ինքն ամրոցի պարիսպներ է «հայտնաբերել» (տե՛ս 6. Բ6167Ծ18, նշվ. աշխ., էջ 187): Փաստորեն, նա նույնիսկ տեղյակ չէ, որ իր նշած Շաքին գտնվում է Սյունիքում: Անդ, էջ 186-188: Տե՛ս «Օտար աղբյուրները Հայաստանի ն հայերի նասին», 16, «Արաբական աղբյուրներ», Գ, Արաբ մատենագիրներ, Թ-Ժ դարեր, ներածությունը ն բնագրերից թարգմանությունները Ա. Տեր-Ղնոնդյանի, Եր., 2005, էջ 218: Ալ-Բադդայն կամ Բադդ երկիրը գտնվում էր Ատրպատականի կազմում ն Արմինիայից բաժանվում էր Երասխ գետով, իսկ նրա բերդերից մեկը, որի անունը չի պահպանվել, Երասխի ափին էր (տե՛ս ՍՅՇսէ, |, էջ 529-530, տե՛ս Ա. Եղիազարյան, Արաբական խալիֆայության Արմինիա վարչական շրջանը, էջ 114-115):

որն Ադարբայջանում լգտնվող) Խուրամյան Բաբաքի1 հայրենիքն է, ն Աբի Մուսա լեռան2 միջն, որն Առան երկրի3 մասերից է»4: Սակայն, հարց է առաջանում: Եթե Երասխի առափնյա գավառները պատկանում էին Եսայի Աբու Մուսեին, ապա ինչպե՞ս Բաբեկին ձերբակալեց ոչ թե նա, այլ Սահլ Սմբատյանը: Զ. Բունիաթովի այն պնդումը, թե իբր Բաբեկի փախուստի երթուղին անցնում էր Սյունիքով, քննություն չի բռնում երկու փաստի պատճառով: Առաջինն այն է, որ Բաբեկին ձերբակալողը Խաչենի իշխանն էր, մատնանշում է Բաբեկի փախուստի Արցախյան երթուղին: Մյուս կողմից, Բաբեկը, որը հատկապես մեծ վնասներ էր հասցրել Սյունիքին5, պարտությունից հետո դժվար թե համարձակվեր անցնել Սյունիքով, որտեղ անմիջապես հաշվեհարդար կտեսնեին նրա հետ: Մեր համոզմամբ, Առանշահիկների մեջ ավագությունը պատկանում էր Սահլ Սմբատյանին, որի պատճառով Բաբեկին գերելու պատիվն էլ պատկանելու էր նրան: Հնարավոր է նան, որ Բաբեկին ձերբակալելու գործողությունն իրականացրել են Սահլ Սմբատյանն ու Եսայի Աբու Մուսեն համատեղ, որի արդյունքում, ինչպես հաղորդում են արաբական աղբյուրները, Բաբեկի հետ ձերբակալված նրա եղբորը տեղափոխեցին Եսայի Աբու Մուսեի ամրոցը, մինչդեռ Բաբեկը մնաց Սահլ Սմբատյանի հետ6: Առանշահիկների հզորացումը ժամանակավորապես ընդհատվեց Բուղայի արշավանքով: Ըստ Թովմա Արծրունու` Բուղայի զորքը հատկապես հզոր դիմադրության հանդիպեց Արցախում, որտեղ Քթիշ բերդում ամրացած Եսայի Աբու Մուսեն հերոսական կռիվներ մղեց Բուղայի զորամասերի դեմ7: Բուղան խաբեությամբ ն այլ միջոցներով կարողացավ գերել նրան, ինչպես նան Հայոց Արնելից կողմերի տերերից Խաչենի կամ «Աղվանից իշխան» Ատրներսեհին ն վերջինիս հայր` Շաքեի իշխան Սահլ Սմբատյանին8:

Իմա՛ Խուրամյան շարժման առաջնորդ Բաբեկ: Սամառայում 838 թ. նա տանջամահ արվեց (տե՛ս 8aԵak, Օ. Տօսոմ6l, տե՛ս Լհe ԲոՇ/Շ-օքՅediՅ օէ |Տ-Յո, ՇD-ROԽ ediէiօո, v.1.0 © 1999 էօոiոս-ijսe Ցօi-- ԱՄ, Լeideո, Լհe Աeէհeօ-ՅոdՏ, |:844a): Աբի Մուսա լեռ ասելով` Մասուդին նկատի ունի Քթիշ լեռը, որի գագաթին գտնվող համանուն բերդում ամրացած Եսայի Աբու Մուսե Առանշահիկ իշխանը հերոսական կռիվներ մղեց Բուղայի զորամասերի դեմ (Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 278, 290): Այս տեղանունը վերաբերում է Մեծ Հայքի երկու աշխարհներին` Արցախին ն Ուտիքին (տե՛ս ՍaՇսէ, |, էջ 183-184, |Եո էհօօdՅdԵeհ, էջ 121): Տե՛ս ‫ﻤﺴﻌﻮﺪي‬, |, էջ 206: Տե՛ս Մովսես Կաղանկատվացի, էջ 326-328: Տե՛ս ‫ﻄﺒﺮي‬, Մ|, էջ 47-48, ‫اﺒﻦ اﻻﺜﻴﺮ‬, Մ, էջ 291-292: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 278, 290: Անդ, էջ 296-298:

Ըստ Հովհաննես Դրասխանակերտցու` Բուղայի կողմից գերեվարվել էին նան Հայոց Արնելից կողմերի տերերից Գարդմանի իշխան Ներսեհ Կտրիճը, Սնորդյաց իշխան Ստեփաննոս Կոնը, Խաչենի իշխան Ատրներսեհի ն Եսայի Աբու Մուսեի ընտանիքները, ինչպես նան «այլ նս տեարք ն իշխանք աշխարհին Աղուանից»1: Խալիֆան նրանցից պահանջեց ընդունել մահմեդականություն, ն` ըստ Հովհաննես Դրասխանակերտցու, բոլորը` բացի Ստեփաննոս Կոնից, կատարեցին այդ պահանջը2: Ինչպես տեսանք, Ատրներսեհի որդի Գրիգորը «շինէ զՀաւախաղացին բերդն, ն յայն կողմն ձգէ զձեռն իւր իշխանութեանն»: Բ. Ուլուբաբյանը` հետնելով Ա. Կրիմսկուն3, «յայն կողմ»-ը համարում է Կուրի ձախափնյակը, քանի որ պատմող հեղինակը Կուրի աջափնյակից է4: Կուրի ձախափնյակին Առանշահիկները տիրել էին դեռնս Սահլ Սմբատյանի օրոք: Մեր կարծիքով, «յայն կողմ»-ը` դատելով Մովսես Դասխուրանցու տեքստի տրամաբանությունից, պետք է հասկանալ որպես «Հավախաղաց բերդից այն կողմ»` ի նկատի ունենալով դեպի Պարտավ ընկած շրջանները, ինչպես նան` դատելով բնաշխարհագրական պայմաններից, Ուտիքի Առան-ռոտ գավառը, որ տարածվում էր Գրիգորին պատկանող Պիանք ն Մեծիրանք գավառներից դեպի արնելք` մինչն Կուր գետ: Չնայած Եսայի Աբու Մուսեի գերեվարությանը, նրա իշխանությունը, ամենայն հավանականությամբ, ժառանգել էր նրա որդի Մովսեսը: Այդ մասին է վկայում Եսայի Աբու Մուսեի անունը, որ կնշանակի Մովսեսի հայր: Ըստ որում, չնայած սկզբնաղբյուրները լռում են Եսայու որդի Մովսես-Մուսեի մասին, սակայն այն իրողությունը, որ Եսայու նման հանրահայտ հերոսը գրեթե բացառաբար հիշատակվում է որպես Մովսես-Մուսեի հայր, ցույց է տալիս, որ վերջինս նս հայտնի ն ծանրակշիռ ռազմաքաղաքական գործիչ է եղել: Գտչա վանքի գերեզմանատանը պահպանված մի արձանագրությունից տեղեկանում ենք Եսայի Աբու Մուսեի այլ շառավիղների մասին, որոնք իշխում էին Հայոց Արնելից կողմերի հարավային հատվածում: Դրանք են 1000 թ.-ով թվագրվող արձանագրության մեջ որպես թագավոր հիշատակվող Գագիկը ն նրա

Տե՛ս Հովհաննես ԴԵրասխանակերտցի, էջ 128-130: Տե՛ս նան Վարդան վարդապետ, էջ 81: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 132: Տե՛ս Ճ. Բ601ո666, նշվ. աշխ., էջ 375: Տե՛ս Բ. Ուլուբաբյան, Խաչենի իշխանությունը, էջ 75:

քույր Սոփին` որպես Մուսե-Մովսեսի որդի ն դուստր1: Իբն Հաուկալը հիշատակում է մի ոմն Վաչագանի (Վաշական), որը նույնպես Մուսեի (Մուսա) որդին էր ու Գոռոզ ամրոցի (Ջուրուզ) տերը2: Վերջինիս հետ միննույն ժամանակագրական շրջանակում արաբ պատմիչը հիշատակում է նան Խաչենի (Խաջին) տեր Սենեքերիմին (Սանհարիբ)3: Ըստ Անանիա կաթողիկոսի 958 թ. վերաբերող մի հիշատակության` Գոռոզի տեր Վաչագանը Աղվանից թագավոր Իշխանակի ն Խաչենի Գրիգոր իշխանի որդի Սենեքերիմի ժամանակակիցն էր4: Ինչպես տեսնում ենք, Իբն Հաուկալի ն Անանիա կաթողիկոսի տեղեկությունները հաստատում են միմյանց: Այսինքն` Վաչագանը Եսայի Աբու Մուսեի սերունդներից էր` Մովսես իշխանի որդին: Վաչագանի հանդես գալու ժամանակաշրջանը ճշտելու նպատակով հարկ է ճշգրտել նան Իշխանակի թագավորելու շրջանը: Անդրադառնալով Իշխանակի թագավորության ժամանակաշրջանին` Բ. Ուլուբաբյանը նշում է, թե իբր ըստ Մասուդիի` նրա հայրը ն նախորդը` Ատրներսեհը իշխում էր Աղվանից թագավորությունում 956 թ. դրությամբ5: Հեղինակն անտեղյակ է եղել մի կարնոր իրողության: Մասուդին իր երկասիրությունը գրել է 943 թ., վերանայել 947 թ. ն վերամշակել 956 թ.: Մեզ է հասել միայն 947 թ. վերանայված տարբերակը6: Այստեղից էլ բխում է այն իրողությունը, որ Ատրներսեհի մասին Մասուդիի հիշատակությունը կարող է վերաբերել 943 թ.: Վախուշտ Բագրատիոնի մի հիշատակության համաձայն` Իշխանակը «Աղվանից» թագավոր էր դարձել Ծանարաց Փադլա քորեպիսկոպոսի մահվանից քիչ առաջ, իսկ Փադլան մահացել էր 929 թ.7: Վերոհիշյալ քննությունը ցույց է տալիս, որ Գոռոզի իշխան Վաչագանը պետք է իշխեր 2 դ. կեսերին, որը ժամանակագրական առումով կեսդարյա անջրպետ է առաջացնում նրա ն նույնպես Մուսեի ժառանգներ հիշատակվող Գագիկ թագավորի ն նրա քույր Սոփիի միջն: Պետք է եզրակացնել, որ սխալվում է Բ. Ուլուբաբյանը, երբ Վաչագանին համա-

Տե՛ս Ս. Բարխուդարյան, Արցախի, Շաքիի ն Փառիսոսի իշխանությունները I2-2 դարերում, էջ 55-58: Տե՛ս |Եո ԷՅսսՅ-, էջ 354: Անդ, էջ 355: Տե՛ս Տեառն Անանիայի Հայոց կաթողիկոսի Յաղագս ապստամբութեան տանն Աղուանից, որ ընդ ժամանակս լեալ իցէ ձեռնադրութիւնն արտաքոյ սուրբ Լուսաւորչի աթոռոյն,-«Արարատ», 1897 (հրատ. Գ. Տէր-Մկրտչեան), էջ 143-144: Տե՛ս Բ. Ուլուբաբյան, Խաչենի իշխանությունը, էջ 84: Տե՛ս ал-Мас’уди, Золотые сопи и россыпи самоцветов, перев. и ком. Д.В. Микульского, М., 2002, էջ 30: Տե՛ս Âà660Ծ6 Բà86àԾ6116, էջ 127:

րում է Գագիկի ն Սոփիի եղբայրը1: Հենց այս սխալի պատճառով է, որ նա, չնայած ի սկզբանե ընդգծում է, թե «մեր խնդրից դուրս է Դիազակի ճյուղի (իմա՛ Առանշահիկների-Ա.Ե.) հետագա ընթացքի քննությունը»2, քննադատության է ենթարկում Ն. Ադոնցի ն Ս. Բարխուդարյանի կողմից մեկ այլ Մովսեսի ն Եսայու` Եսայի Աբու Մուսեի տոհմացանկի մեջ մտցնելու մոտեցումը3: Մենք նս պետք է նշենք, որ Եսայի Աբու Մուսեի տոհմածառը դուրս է մեր քննության շրջանակներից, սակայն հայ պատմագրության մեջ այդ հարցի հետ կապված ողջ խառնաշփոթը ստիպում է մեզ, թեկուզ համառոտ, անդրադառնալու այդ խնդրին: Բ. Ուլուբաբյանը Եսայի Աբու Մուսեի գերեվարության թվականը ճիշտ կերպով համարում է 855 թ.: Այդքանից հետո նա 855-1000 թթ.` այսինքն` մոտ մեկուկեսդարյա ժամանակահատվածում առանց երկմտելու տեղադրում է Եսայի Աբու Մուսեի միայն երկու սերունդ` նրա որդի Մովսեսին ն իբր թե վերջինիս ժառանգներ հանդիսացող Վաչագանին, Գագիկին ու Սոփիին: Հասկանալի է, որ հենց նշված պատճառով էլ նրա կողմից քննադատված հեղինակները Քթիշի գերեվարված իշխանի տոհմածառի մեջ փորձել են ներմուծել այլ անուններ: Ս. Բարխուդարյանն ուղղակի նշում է, որ մեկուկեսդարյա այդ բացը լրացնելուն օգնում է Ստեփաննոս Օրբելյանի կողմից 905-906 թթ. Տաթնի վանքի մայր տաճարի օծման ներկաների ն կատարված նվիրատվությունների վավերագիրը ստորագրողների մեջ Աղվանքը ներկայացնող Գրիգոր, Եսայի ն Ատրներսեհ իշխանների հիշատակությունը4: Նա այն ճիշտ եզրակացությանն է գալիս, որ Ատրներսեհը «Աղվանից» թագավոր Համամի որդին ն հաջորդն էր, իսկ Եսային` Եսայի Աբու Մուսեի թոռը5: Զարգացնելով ուսումնասիրողի տեսակետը` նշենք, որ Գրիգորն էլ, ամենայն հավանականությամբ, Սահլ Սմբատյանի թոռն էր` Ատրներսեհի որդին: Եթե ճիշտ է մեր մտահանգումը, ապա այն մեկ անգամ նս ապացուցում է, որ սխալվում են այն ուսումնասիրողները, որոնք, Գրիգորին նույնացնում են «Աղվանից» Համամ թագավորի հետ6: Այն, որ խոսքն այստեղ Սահլ Սմբատյանի թոռ Գրիգորի մասին է, ցույց է տալիս Անանիա կաթողիկոսի այն հաղորդումը, թե Հայոց Արնելից կողմերի հոգնոր ն աշխարհիկ տերերի 958 թ. ժողովին մասնակցում էր «Սենեքերիմ` որդի Գրիգորի Խաչեան

Տե՛ս Բ. Ուլուբաբյան, Խաչենի իշխանությունը, էջ 63: Անդ, էջ 64: Անդ, էջ 63-64, ծան. 43-44: Տե՛ս Ստեփաննոս Օրբելյան, էջ 234: Տե՛ս Ս. Բարխուդարյան, Արցախի, Շաքիի ն Փառիսոսի իշխանությունները I2-2 դարերում, էջ 57: Տե՛ս Բ. Ուլուբաբյան, Խաչենի իշխանությունը, էջ 75-77:

իշխանի»1: Ս. Բարխուդարյանը մեզ մատուցում է նան Եսայի Աբու Մուսեի տոհմածառը, որն ակնհայտորեն թերի է: Խնդիրն այն է, որ 905906 թթ. հիշատակված Եսայու ն 997-1000 թթ. հիշատակվող Գագիկի ն Սոփիի միջն որնէ անուն չկա2, որն անտրամաբանական է: Մեր համոզմամբ, այդ ցուցակում 906-997 թթ. միջն հարկ է ներմուծել առնվազն երեք անձի` Գոռոզի իշխան Վաչագանին, Գագիկի ու Սոփիի հորը` Մովսես-Մուսեին, ինչպես նան Անանուն Զրուցագրի կողմից Սմբատ Ա-ի աբխազական արշավանքի մասնակիցների թվում հիշատակվող Գոռոզի իշխան Վասակին3: Սմբատ Ա-ի աբխազական արշավանքը տեղի է ունեցել 906 թ.` Տաթնի վանքի մայր տաճարի օծումից ն Վասպուրականի Աշոտ իշխանի մահվանից (905 թ.) անմիջապես հետո: Այստեղից էլ բխում է, որ 906 թ. Գոռոզի Եսայի իշխանին փոխարինել է Վասակը: Հաշվի առնելով վերոհիշյալը` կստանանք հետնյալ տոհմածառը` Եսայի Աբու Մուսե Ա (գերեվարված 855 թ.)-Մուսե (Մովսես) Ա-Եսայի Բ (հիշատակված 905-906 թթ.)-Վասակ (905/906 թ.-ից)-Վաչագան (հիշատակված 958 թ.)-Մուսե (Մովսես) Բ-Գագիկ, Սոփի (հիշատակված 997-1000 թթ.): Ընդ որում` Մովսես Ա-ն Եսայի Աբու Մուսեի որդին էր, Եսայի Բ-ն` Մովսես Ա-ի որդին, Վասակը` Մովսես Ա-ի որդին ն Եսայի Բ-ի եղբայրը, Վաչագանը` Մովսես Ա-ի որդին ն Վասակի ու Եսայի Բ-ի եղբայրը, Մովսես Բ-ն` Վաչագանի որդին ն Գագիկն ու Սոփին` Մովսես Բ-ի զավակները: Ինչ վերաբերում է Խաչենի իշխանությանը, ապա Սահլ Սմբատյանի ն նրա որդի Ատրներսեհի գերեվարությունից հետո այնտեղ իշխում էր Գրիգորը` Սահլի որդի Ատրներսեհի որդին: Ստեփաննոս Օրբելյանի կողմից բերված 905-906 թթ. վերաբերող հիշատակությունը լույս է սփռում նան Հայոց Արնելից կողմերում տիրող վարչաքաղաքական իրավիճակի վրա: Պարզվում է, որ այն վարչաքաղաքական իրավիճակը, որը տիրում էր Եսայի Աբու Մուսեի ն Սահլ Սմբատյանի օրոք, պահպանվել էր նան 905-906 թթ. դրությամբ: Խաչենում իշխում էր Գրիգորը, իսկ Գոռոզում` Եսային: Իսկ Աղվանք կոչված երկրամասում արդեն իշխում էր Ատրներսեհը, չնայած նրան պատմիչի կողմից տրվող «իշխան» տիտղոսից կարելի է բխեցնել նան, որ դեռ կենդանի էր նրա հայր Համամը, որը թագ էր ստացել Սմբատ Ա-ից: Այսինքն` Հայ Բագրատունիների տերության ձնավորման ն կայացման շրջանում Հայոց Արնելից կողմերում ստեղծվել էին երկու իշխա1

Տե՛ս «Արարատ», 1897, էջ 144: Տե՛ս Բարխուդարյան Ս., նշվ. աշխ., էջ 57: Տե՛ս Անանուն Զրուցագիր, էջ 189:

նություններ: Գոռոզի իշխանությունն ընդգրկում էր Հայոց Արնելից կողմերի հարավային, իսկ Խաչենի իշխանությունը` կենտրոնական ն հյուսիսային հատվածը: Դատելով արաբ հեղինակների` I2 դ. վերջին ն 2 դ. սկզբին վերաբերող հիշատակություններից, վերնում հստակեցված վարչաքաղաքական իրավիճակը Հայոց Արնելից կողմերում պահպանվում էր նան Հայոց Աշոտ Ա ն Սմբատ Ա թագավորների օրոք: Ըստ Յակուբիի, որ իր «Գիրք երկրների մասին» աշխատությունը գրել է մոտ 891 թ., Ատրպատականի ամիրայության հյուսիսային սահմանը հասնում էր մինչն Վարդանակերտ քաղաքը (Վարսան) Երասխ գետի ստորին հոսանքի աջ ափին: Պատմիչը Հայոց Արնելից կողմերից միայն Պարտավն է հիշատակում որպես Ատրպատականի ամիրայության մաս1: Ըստ որում, պատմիչի հաղորդումը բոլորովին էլ չի նշանակում, թե Պարտավը մտնում էր Ատրպատականի ամիրայության մեջ, այլ զուտ հետնանք է այն փաստի, որ Պարտավում գոյություն ուներ արաբական ամիրայության: Նույնն է փաստում 2 դ. անմիջապես սկզբում (մոտ 903 թ.) իր երկասիրությունը շարադրած Իբն ալ-Ֆակիհը` ավելացնելով, որ Արդաբիլ-Պարտավ ճանապարհի` Ատրպատականի ամիրայության ամենահյուսիսային Վարդանակերտ գավառում գտնվող համանուն կայարանից հետո հաջորդ կայարանը, այսինքն` Բայլականը, գտնվում էր Հայաստանում2: Կուդաման, որ իր աշխատությունը գրել է մոտ 928 թ., նշում է, որ Առանից միայն Պարտավն էր մտնում Ատրպատականի ամիրայության մեջ ն նույնիսկ հանդիսանում էր վերջինիս մայրաքաղաքը, իսկ Առանի մնացյալ հատվածները մտնում էին Հայաստանի մեջ3: Նույնիսկ ալ-Իսթախրին, որ իր «Գիրք թագավորությունների ճանապարհների մասին» աշխատությունը գրել է մոտ 930-933 թթ., Հայաստանի ն Ատրպատականի ընդարձակ նկարագրության մեջ Առանից միայն Պարտավն է նշում Ատրպատականի ամիրայության կազմում4: Ամփոփելով մինչ այս կատարած քննության արդյունքները` կարող ենք տալ Եսայի Աբու Մուսեի ն Սահլ Սմբատյանի, ինչպես նան վերջիններիս ժառանգորդների տիրույթների գործնականում ճշգրտված սահմանները: Եսայի Աբու Մուսեի ն նրա ժառանգների իշխանության սահմանագիծը Ղարաբաղի բարձրավանդակի կենտրոնական մասից` սկսյալ Դալի կոչված լեռից, շարժվում էր հյուսիս` անցնելով Տրտու գետի վերին

Տե՛ս ՍakսԵi, էջ 271-272: Տե՛ս |Եո Յ--ԲՅսiհ, էջ 285, 292: Տե՛ս էսdՅոՅ, էջ 244: Տե՛ս al-|Տէakհոi, էջ 180-194:

հոսանքի ն Դալի լեռից սկիզբ առնող վտակի ձախափնյա ջրբաժանով, հասնում Տրտու գետին, այնուհետն` դեպի հարավ էր շարժվում վերոհիշյալ վտակի աջափնյա ջրբաժանով ն Արցախի լեռների գագաթնագծով` հասնելով Մեծ Քիրս լեռից դեպի հյուսիս սկզբնավորվող ն դեպի արնելք ձգվող լեռնաբազուկին: Այդ լեռնաբազուկով սահմանագիծը ընթանում էր դեպի արնելք ն հասնում Կարկառ գետին` նախկին Աղդամ քաղաքից դեպի արնելք: Կարկառ գետի հունով շարժվելով դեպի արնելք` սահմանագիծը հասնում էր Կուր գետին: Եսայի Աբու Մուսեի իշխանության արնելյան ն հարավային սահմանագիծն անցնում էին հաջորդաբար Կուր ն Երասխ գետերով մինչն Աղավնո գետ, որի հունով բարձրանում էր հյուսիս, Արցախի լեռների ստորին մասում թեքվում արնելք, վերջինիս ջրբաժանով կրկին ուղղվում դեպի հյուսիս, Բերձոր քաղաքից մի փոքր հարավ կտրուկ թեքվում էր արնմուտք` Գոռոզի իշխանության մեջ ընդգրկելով Ղարաբաղի բարձրավանդակի հարավային ն կենտրոնական հատվածները ն հասնում Դալի լեռանը: Սահլ Սմբատյանի ն նրա սերունդների իշխանության սահմանագիծն ընդգրկում էր Տրտու գետի վերին հոսանքի ավազանը, Ղարաբաղի բարձրավանդակի հյուսիսային ն Վարդենիսի լեռնաշղթայի արնելյան հատվածները, ինչպես նան ներկայիս Մասրիկի դաշտը: Սահլի իշխանության մեջ ներառնված էր Արցախի լեռների ն Մեծ Քիրս լեռից դեպի հյուսիս սկզբնավորվող ու արնելյան ուղղությամբ ձգվող լեռնաբազուկի միջն գտնվող շրջանը` մինչն Պարտավ քաղաքի մատույցները, ընդգրկելով Պարտավից դեպի հարավ` մինչն Կարկառ գետը տարածվող Առան-ռոտ գավառը: Խաչենի իշխանությունը ներառում էր նան Մռավի լեռնաշղթան` իր բոլոր լեռնաբազուկներով: Սահմանագիծը Գանձակ քաղաքն ընդգրկող Շակաշեն գավառի հատվածի հետ անցնում էր Հարությունաջուր (Ղոչղարա) գետով մինչն Կուր գետ, իսկ այնուհետն վերջինիս հունով ընթանալով հասնում էր Աղստն գետին` Հունարակերտի մոտակայքում: Սահմանագիծը դրանից այն կողմ անցնում էր Աղստն գետի ստորին հոսանքով, ապա Աղստնի ձախափնյա ջրբաժանով` մինչն ներկայիս Դիլիջան քաղաքի հյուսիսակողմը, որտեղից դեպի հարավ էր շարժվում Արեգունի լեռնաշղթայից հյուսիս գտնվող լեռնապարով ն Սնանի լեռնաշղթայով` մինչն Մասրիկի դաշտ: Խաչենի իշխանությունից դուրս էին մնում միայն Հայոց Արնելից կողմերի` Պարտավ ու Գանձակ քաղաքներն ընդգրկող Ուտի Առանձնակ ն Շակաշեն գավառների որոշ հատվածներ, որտեղ արաբական ամիրայություններ էին ձնավորվել, իսկ Պարտավի ն Գանձակի ամիրայությունների միջն գտնվող Ուտի Առանձնակ ն Շակաշեն գավառների տարածք162

ները մաս էին կազմում Խաչենի իշխանության: Ավատատիրական հարաբերությունների խորացման ն Բագրատունի տիրակալների միջամտությունների հետնանքով վերոհիշյալ երկու ընդարձակ իշխանություններն աստիճանաբար սկսում են բաժանվել ավելի փոքր իշխանությունների: Չնայած Գոռոզի իշխանության նման բաժանումների մասին սկզբնաղբյուրները հիշատակություններ չեն պահպանել, փոխարենը Խաչենի իշխանության մասին տեղեկությունները հնարավորություն են տալիս հստակ կարծիք կազմելու այդ իշխանության ներսում առաջացած, ինչպես նան այդ իշխանությունից առանձնացած ավելի մանր իշխանությունների մասին: Դեռնս Սահլ Սմբատյանի ն նրա որդի Ատրներսեհի օրոք Գարդմանն իրենից ինքնուրույն իշխանություն էր ներկայացնում, որի իշխան Ներսեհ Կտրիճը գերեվարվեց Արաբիա: Ստեփաննոս Օրբելյանի` 905906 թթ. վերաբերող հաղորդման մեջ հիշատակվում է նան Գարդմանի տեր Սահակը1: Վերջինս ոչ այլ ոք է, եթե ոչ Գրիգորի որդին, որը կոչվում էր Սնադա ն տիրում էր Գարդման ն Քուստ-ի-Փառնես գավառներին: Այդտեղից դեպի արնմուտք նա իր իշխանության մեջ է ներառում Ձորագետի շրջանի ավազակների մանր իշխանությունները2: Այստեղից բխում է, որ նրա իշխանության մաս էին կազմելու Ուտիքի Տուչ Կատակ գավառը ն Աղուէ գավառի մի մասը, թերնս, հյուսիսարնելյան հատվածում: Ինչպես տեսանք, Աղուէ գավառն ամբողջությամբ նախապես մաս էր կազմում Հայ Բագրատունիների արքունի տիրույթների, սակայն, ամենայն հավանականությամբ, օգտվելով Սմբատ Ա-ի կրած դժվարություններից, Սահակ Սնադային հաջողվել էր տիրել այդ գավառի մի մասին: Այսինքն` նրա իշխանությունը տարածվում էր Շամքոր գետից մինչն Աղստն ն Սնանի լեռնաշղթայից մինչն Կուր գետ: Ըստ որում` դատելով Մովսես Դասխուրանցու վերոհիշյալ հաղորդումից` նա իր իշխանությունը ընդարձակել էր ընդհուպ մինչն Ձորագետ` տիրելով, ամենայն հավանականությամբ, Աղստն ն Ձորագետ գետերի ստորին հոսանքների ն Կուր գետի միջն տարածվող դաշտին: Մեր համոզմամբ, հենց այդ է պատճառը, որ 905-906 թթ. Տաթնի վանքի մայր տաճարի օծմանը Հայոց Արնելից կողմերը ներկայացված էին երեք իշխաններով` Խաչենի Գրիգոր, Գոռոզի Եսայի ն Գարդմանի Սահակ: 2 դ. սկզբին Սահակ Սնադայի իշխանությունից բաժանվում է Փա1

Տե՛ս Ստեփաննոս Օրբելյան, էջ 234: Տե՛ս Մովսես Կաղանկատվացի, էջ 341:

ռիսոսը կամ Քուստ-ի-Փառնես գավառը: Սմբատ Ա-ի 906 թ. աբխազական արշավանքի մասնակիցների թվում Անանուն Զրուցագիրը հիշատակում է «իշխան Փառիսոյ Հըմաեկ բազում հեծելաւք»1: Պատմիչի մեկ այլ վկայությունից հայտնի է, որ Սմբատ Ա-ն գրավել էր Փառիսոսը ն, ամենայն հավանականությամբ, վերածել արքունի տիրույթի2: Մեր կարծիքով, Հմայակը Սմբատ Ա-ի արքունի այդ տիրույթի կառավարիչն էր: Փաստորեն, 906 թ. դրությամբ Փառիսոսն այլնս անջատված է Սահակ Սնադայի տիրույթներից: Ինչպես տեսանք, Սնորդիները ունեին իրենց փոքրիկ իշխանությունը, որի իշխան Ստեփաննոս Կոնը գերեվարվեց 855 թ.: Ն. Կարաուլովն Սնորդիներին (արաբ.` աս-Սիավուրդիա) տեղորոշում է ներկայիս Շուլավերի շրջանում` Խրամ գետի աջ ափին3: Վ. Մինորսկին, աս-Սիավուրդիա անվանման ստուգաբանության համար հենվում է Կոստանդին Ծիրանածնի այն հաղորդման վրա, որ հունգարների հին անունը «սաբարտ ասֆալ» էր, այսինքն` «սպիտակ սաբարտ»: Պեչենեգների ճնշման տակ, հունգարների մի մասը հեռացավ արնմուտք, իսկ մյուս մասը` հաստատվեց Պարսկաստանի մի մասում, հավանաբար, ՄIII դ. կեսին: Նա այն տեսակետն է արտահայտում, որ վերջիններին հայերն անվանել են Սնորդիք (սն որդիներ), իսկ արաբներն աս-Սիավուրդիա4: Հայտնի է, որ «լէր) զՏաւուշ գաւառն Սեւորդեաց»5: Տուս կամ Տավուշ գավառը տեղադրվում է Տավուշ գետի ավազանում6: Հովհաննես Դրասխանակերտցին հաղորդում է, որ Բուղա զորավարը «չուեալ յՈւտի գաւառ` ձերբակալ þի Տուս գիւղ առնէ զՍտեփաննոս, որում ն Կոն անուանէին զնա»7: Այս հաղորդումը ցույց է տալիս, որ Վ. Մինորսկու տեսակետը քննություն բռնել չի կարող ն պարզապես սխալ է: Ընդ որում` Վ. Մինորսկին անուշադրության է մատնել արաբ հեղինակ Մասուդիի աշխատության` իր իսկ կողմից կատարված թարգմանության համապատասխան հատվածը, որտեղ ասված է.«լԿուր գետը) հոսում է սիավուրդացիների հողերով, որոնք հայերի ճյուղն են հանդիսանում»8:

Տե՛ս Անանուն Զրուցագիր, էջ 189: Անդ, էջ 65: Տե՛ս 1. Բà6à6618, Ñ8888167 à6à8ո666 16ոàԾ86ն86 1 Բà86à68, Ճ618166 6 Ճ8868868æà18.-«Ñ816166 1àԾ866à618 867 116ոà167 18ոԾ11ոԾ86 6 168181 Բà86à6à», 801. 38, էջ 77, ծան. 129: Տե՛ս Â. 16116ո666, ԲոԾ1667 /868818à 6 Չ668à1à |2-2| 88., 1., 1963, էջ 214, ծան. 115: Տե՛ս Վարդան վարդապետ, էջ 98: Տե՛ս Ս. Երեմյան, Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, էջ 86: Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 130: В. Минорский, նշվ. աշխ., էջ 214: Տե՛ս ‫ﻤﺴﻌﻮﺪي‬, |, էջ 205:

Այդ հայկական տոհմը, ըստ Հովհաննես Դրասխանակերտցու, ինչպես տեսանք, Սնորդի էր կոչվում իր նախահայր Սնուկի անունից: Բալազուրին հաղորդում է, որ Սնորդիները հարձակվել ու ավերել էին Շամքոր քաղաքը1: Սնորդիների իշխանությունն ընդգրկում էր Տուչ Կատակ գավառի կենտրոնական ն հյուսիսային հատվածը` այսինքն` Տավուշ գետի միջին ն ստորին հոսանքի ավազանը` Տավուշ կամ Տուս բերդով, իսկ այդ գավառի հարավային հատվածը, ամենայն հավանականությամբ, մնացել էր Գարդմանի տերերի իշխանության մեջ, որով էլ Ուտիքի նրանց տիրույթները միանում էին Գուգարքում գրավված տիրույթներին: Նշենք նան, որ Խաչենի ն Սնորդյաց իշխաններն ընդգրկված էր Կոստանդին Ծիրանածնի այն ցուցակում, որտեղ նշված են այն իշխանները, որոնց նամակներ էին ուղարկվում Բյուզանդիայի արքունիքից2: 3.5. Համշենի (Համամաշեն) իշխանություն: Հայ Բագրատունիների տերության ժամանակաշրջանում Համշենի պատմության վերաբերյալ պահպանվել է միայն մեկ հաղորդում: Համշենահայերի շրջանում պահպանվել էր մի պատմություն Գրիգոր ն Մարտիրոս իշխանների մասին, որոնցից մեկը սերում էր թագավորական տոհմից: Մարտիրոսը Գրիգորի դստերը կնության է խնդրում իր որդի Արտաշենի համար: Գրիգորը չի համաձայնում, ն Մարտիրոսը զորքով հարձակվում է նրա վրա, հաղթում նրան, գերում նրա դստերն ու ամուսնացնում իր որդու հետ: Արտաշենը Գրիգորի երկրում, Համշենի մեծ գետի ափին, վերջինիս ակունքների շրջանում, մի մեծ քաղաք է կառուցում, որը մինչն օրս էլ նրա անունով կոչվում է Արտաշեն3: Լ. Խաչիկյանը, անդրադառնալով այս պատմությանը, եկել է այն ճիշտ եզրակացությանը, որ Համշենի իշխանությունը գտնվել է Սպերի ն Տայքի Բագրատունիների քաղաքական ազդեցության ոլորտում: Ըստ նրա` պատմաաշխարհագրական այդ միջավայրում թագավորական ցեղ էին համարվում հենց Բագրատունիները, որոնք զենքի ուժով, խնամիական կապեր հաստատելով ն այլ ճանապարհներով տիրում էին շրջակա երկրամասերին, նամանավանդ Դավիթ կուրապաղատի օրոք4: Պետք է ավելացնել, որ Բագրատունիները «թագավորական ցեղ» են դարձել I2 դ. վերջին, ուստի` հիշյալ իրադարձությունները պետք է տեղի ունեցած լինեին դրանից հետո: Ցավոք, գալով ճիշտ եզրակացության` ուսումնասիրողը չի շարունա1

Տե՛ս ‫ﺒﻼﺬﺮي‬, ||, էջ 240: Տե՛ս Կոստանդին Ծիրանածին, էջ 151: Տե՛ս Ս. Հայկունի, Համշեն, «Արարատ», 1895, էջ 295-297: Տե՛ս Լ. Խաչիկյան, էջեր համշինահայ պատմությունից,-«ԲԵՀ», 1969, թիվ 2, էջ 122:

կում իր հետազոտությունը, որը կարող էր նրան հասցնել անչափ կարնոր հետնությունների: Վերոհիշյալ պատմությունը ցույց է տալիս, որ Համշենի իշխանը Գրիգորն էր, քանի որ պարզ նշվում է, որ Արտաշենը նրա հողում է քաղաք կառուցել: Այստեղից պետք է բխեցնել, որ Գրիգորը` հանդիսանալով Համշենի իշխան, թագավորական տոհմից սերվել չէր կարող: Ուստի` թագավորական տոհմից, այսինքն` Բագրատունիներից, սերում էր Մարտիրոսը, որ, փաստորեն Համշենի իշխանը չէր: Ահա՛, մեր կարծիքով, այստեղ թաքնված է անչափ կարնոր մի իրողություն: Ամենայն հավանականությամբ, Մարտիրոսը Տայքի իշխաններից մեկն էր, իսկ Տայքի իշխանները կրում էին մագիստրոսի կոչում1: Համշենահայերի մեջ պահպանված պատմության սկզբնական տարբերակում, մեր համոզմամբ, «Մարտիրոս»-ի փոխարեն եղել է «Մագիստրոս» անվանաձնը: Անցել են դարել, փոխվել է իրավիճակը, ն համշենահայերի մեջ Մագիստրոս անվանումը սկսվել է թերըմբռնում առաջացնել: Իսկ քանի որ այդ անունը նման է հայերի շրջանում տարածում ունեցող Մարտիրոս անվանը, աստիճանաբար այն սկսել է ընկալվել որպես Մարտիրոս, սակայն, մնացել է այն իրողությունը, որ նա սերված էր թագավորական տոհմից, այսինքն` Բագրատունի էր: Այսպիսով, պարզվում է, որ Տայքի կուրապաղատները` մագիստրոսները, տիրել են Համշենի իշխանությունը: Նրանց ներկայացուցիչը սկզբում փորձել է այդ անել խնամիական կապ հաստատելով տեղի իշխան Գրիգորի հետ, բայց քանի որ նա չի համաձայնել, Մարտիրոսն այդ իրականացրել է զենքի ուժով: Սրանից կարելի է բխեցնել, որ Արտաշեն Բագրատունուց` Համշենի նոր իշխանից հետո Համշենի իշխանները եղել են Բագրատունյաց տոհմից2: Հայ Բագրատունիների տերության ժամանակաշրջանում Տայքի իշխանները միայն երկու դեպքում կարող էին տիրանալ Համշենի իշխանությանը: Այդ կարող էր պատահած լինել Աշոտ Ա ն Սմբատ Ա թագավորների օրոք, կամ էլ Տայքի Դավիթ կուրապաղատի օրոք: Վերջին պարագան մենք հակված ենք բացառելու, քանի որ Դավիթ կուրապաղատի օրոք Բյուզանդիան հզորացել էր ու հասել Տայքի սահմաններին, ուստի` ամենայն հավանականությամբ, այստեղ խոսքը Սմբատ Ա-ի օրոք Համշենը գրավելու մասին է: Սմբատ Ա-ի օրոք հայկական զորքերը դուրս էին եկել Սն ծովի ափերը ն հասել Համշենի իշխանության

Տե՛ս К. Юзбашян, նշվ. աշխ., էջ 133, 135: Տե՛ս նան 1. Է168661à16868, նշվ. աշխ., էջ 315, 327, В. Минорский, նշվ. աշխ., էջ 135, ծանոթ. 5: Տե՛ս Բ. Հարությունյան, Համշենահայոց պատմությունից,-«Եզերք», 2006, թիվ 2, էջ 34:

սահմաններին, որով էլ Համշենը տիրելու հնարավորություն էր ստեղծվել Տայքի իշխանների համար: Հովհաննես Դրասխանակերտցին` նկարագրելով Սմբատ Ա-ի նվաճումները, այդ թվում` նան Կղարջքի կողմից Սն ծովի ափ դուրս գալը, պատմում է, որ դրանից անմիջապես հետո տեղի ունեցավ Դվինի 893 թ. մեծ երկրաշարժը1: Ըստ այդմ` Համշենի միացումը Հայ Բագրատունիների տերությանը պետք է տեղի ունեցած լիներ 892 կամ 893 թ.: Հայտնի է, որ 1001 թ. Տայքի կուրապաղատությունն անցնում է Բյուզանդիայի տիրապետության տակ, որը նախքան այդ տիրել էր նան Տարոնի իշխանությանը2: Համշենի իշխանությունը, հավանաբար, միննույն ժամանակ Տայքի կուրապաղատության հետ միասին միացվել էր Բյուզանդիային: Չնայած Համշենի պատմության ն աշխարհագրության վերաբերյալ տարաբնույթ ուսումնասիրություններում վեր են հանվել այդ հայաշխարհին վերաբերող որոշ հիմնահարցեր, ցայսօր բաց է մնում Համշեն քաղաքի, համանուն իշխանության, Արտաշենի ն այլ բնակավայրերի տեղորոշման ու տեղադրության խնդիրը: Վերոասացյալը չի նշանակում, թե ուսումնասիրողների տեսադաշտից բոլորովին դուրս է մնացել այդ անչափ կարնոր հարցը: Խնդիրն այն է, որ ներկայումս Համշենի վերաբերյալ որնէ ուսումնասիրություն կատարելիս անհնար է գտնել գեթ մեկ գիտական հետազոտություն, որը միանշանակ պատասխան կտար վերոհիշյալ խնդիրներին: 789 թ. Տամբուր քաղաքը վերակառուցած ն Համամաշեն կոչած Համամ Ամատունին հիմնել էր անկախ հայկական իշխանություն3: Արաբներից փախստական հայ իշխանը, ամենայն հավանականությամբ, հաստատվելու էր լեռնային անվտանգ մի վայրում, որը բնական անառիկ ամրություն էր իրենից ներկայացնում: Ներկայումս խնդրո առարկա տարածքում գոյություն ունեն Համշեն անունը կրող առնվազն հինգ բնակավայր` Հեմշինը, Չեմլիհեմշինը, Բաշ Հեմշինը, Օրթա Հեմշինը ն Աշաղի Հեմշինը, Բաշ Հեմշինի մոտակայքում գտնվող մի բերդ` Հեմշին-կալեսի (կամ Կալե) անունով, ինչպես նան Հեմշինի լեռներ անունը կրող լեռնապարը, որը ձգվում է Պոնտական լեռների` Սպերի հյուսիսակողմյան հատվածից մինչն Քաջքար լեռը: Բացի այդ, օսմանյան տիրապետության շրջանում, ինչպես նան այսօր, Ֆիրթինա գետի (Բյույուք-դերե) միջին ն

Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 162-166: Տե՛ս Ասողիկ, էջ 168: Տե՛ս Ղնոնդ, էջ 166-169: Տե՛ս նան Լ. Խաչիկյան, էջեր համշինահայ պատմությունից,-«ԲԵՀ», Երնանի համալսարանի հրատ., 1969, թիվ 2, էջ 115-118:

վերին հոսանքների ավազանը զբաղեցնող լեռնային հատվածը կոչվում է Հեմշին անունով1: Ըստ Կ. Կոխի` Համշենի սահմանագիծն արնելքում սկսվում էր Աթինայի մոտակայքում, ընդգրկում Ֆիրթինա գետի աջ վտակ Խալա գետի ավազանը, վերջինիս վերին հոսանքի ավազանում գտնվող Արտա բնակավայրի շրջանը, Ջեմիլի լեռնային հատվածը ն Ֆիրթինա գետի վերին ն միջին հոսանքի ողջ ավազանը: Իսկ Աթինայի ն Ռիզեի մոտ Համշենի սահմանը մոտենում էր Սն ծովին: Ըստ որում, Ֆիրթինա գետի գետաբերանը վերաբերում էր Լազիստանին2: Այսինքն` Համշենի սահմանագիծն հյուսիսում անցնում էր Սպերի հյուսիսակողմից մինչն Քաջքար լեռը ձգվող Պոնտական լեռների ջրբաժանով: Այս տեղեկությունը հաստատվում է նան Ս. Հայկունու վկայություններով3: Նույն նկարագրությունը ներկայացնում է Հ. Տաշյանը4: Վ. Պալգրնը պատմում է, որ Համշենի շրջանը ունի 50 մղոն երկարություն ն 25 մղոն լայնություն ն զբաղեցնում էր Պարխարի լեռների վերին մասը, որը սկսվում է 1500 մետր բարձրությունից ն հասնում 3 մեծ լեռների` Օպուտ-դաղ (Օվիտ-դաղ), Վերջնբակ ն Ալթը-Փարմաղ-դաղ: Այս լեռներից դեպի ծովն են իջնում երեք ձորահովիտներ, որոնցից արնելյանը կոչվում է Բյույուք-դերե (համանուն գետի անունից), կենտրոնականը` Ցիվար-դերե ն արնմտյանը` Քսենոս-դերե: Հեմշին բնակավայրը, որի լեռնամասում գտնվում են մի քանի հին ամրոցների ավերակներ, գտնվում է մի բաց լեռնային հարթակում` 2150 մ բարձրության վրա` Օպուտ-դաղի լանջին, Բյույուք-դերեի վերնամասում5: Նշենք, որ Ալթը-Փարմաղ-դաղը գտնվում է Ֆիրթինա գետի աջ վտակի ակունքների շրջանում, իսկ Օպուտ-դաղը` Վերջնբակից մոտ 20 կմ արնմուտք6:

Տե՛ս K. Kօօհ, ԲeiՏe iո PօոէiՏօհeո ՕeԵiոցe սոd ԼսոkiՏօհeո Aոոeոieո, ՄՅոdeոսոցeո iո Oոieոէe II, ՄeiոՅո, 1846, 80, քք. 2ՄIՀ468, Ռիզեի շրջանի վարչական բաժանման քարտեզ,-Խaք օք Ri26, Լսոk6/, 2006. Տե՛ս K. Kօօհ, նշվ. աշխ., քք. 2ՄIՀ468: Տե՛ս Ս. Հայկունի, Նշխարներ, կորած ն մոռացուած հայեր,-«Արարատ», 1895, էջ 296: Տե՛ս Հ. Տաշեան, Տայք, դրացիք ն Խոտորջուր,-«Հանդէս ամսօրեայ», 1971, թիվ 1012, էջ 399-400: Տե՛ս В. Джиффорд Пальгрев, Отчет о провинциях Анатолии за 1867-68, 1869 и 1872 гг.,-Материалы для описания Азиатской Турции и Батумской области, Тифлис, 1882, էջ 70-71: Տե՛ս Ցարական Ռուսաստանի բանակային շտաբի հինգ ն տասվերստանոց քարտեզների համապատասխան պլանշետներ (հինգվերստանոց-В.7., В.8., Г.7., Г.8., տասվերստանոց-թիվ 80): Սովետական Միության բանակային շտաբի տարբեր մասշտաբների տոպոգրաֆիկ քարտեզների համապատասխան պլանշետներ: Թուրքական հինգվերս-

Ինչ վերաբերում է Համշենի, համանուն իշխանության ն Արտաշենի տեղադրությանը, ապա ըստ Ղ. Ինճիճյանի` Համշենը նույնական է Հեմշին-կալեսի բերդին, որ գտնվում է Դեմիր-դաղ լեռան հյուսիսարնելյան ստորոտին` Զիլ-կալե բերդից մեկ օրվա հեռավորությամբ (մոտ. 30 կմ), մի գետի վրա, որ կոչվում էր Բաշ Հեմշին ն որ ներկայումս թուրքական Չաթ անունը կրող հայկական Տափ գյուղի մոտակայքում խառնվում է Ֆիրթինա գետին1: Պետք է նշել, որ Ղ. Ինճիճյանը Համշենն ու Արտաշենը նույնացնում է2: Ս. Հայկունին նս Արտաշենը նույնացնում է Համշենկալեսիին3: Ղ. Ալիշանի կարծիքով Համշենը նույնական է ներկայիս Բաշ Հեմշինին, որ գտնվում է ներկայիս Հեմշին բնակավայրից կես օրվա ճանապարհ (մոտ. 15 կմ) հեռավորության վրա: Նա գրում է. «Համշէն, որ եւ Պաշ-Համշէն կայ ի ստորոտս Տէմիտաղ լերին. առ որով եւ Խաչէքար լեառն»4: Նույն Դեմիր-դաղ լեռան հարավային ստորոտին, ինչպես ցույց է տրված Կիպերտի քարտեզում, գտնվում են Վերին, Ստորին ն Ներքին լՀեմշին) գյուղերը (Բաշ քյոյ, Օրթա քյոյ ն Աշաղ քյոյ)5: Արտաշենը Հ. Տաշյանը նույնացնում է ներկայիս Արտա բնակավայրին, որը գտնվում է Խալայի մոտակայքում6: Ներկայիս Հեմշին բնակավայրը (Փազար գետի աջ ափին) Կ. Կոխը համարում է Համշենի իշխանների նախանիստ, սակայն նրանից կես օրվա հեռավորությամբ գտնվող Հեմշին-կալեսի բերդը չի նշում քարտեզում, քանի որ ինքն այնտեղ չի եղել ն քարտեզի վրա այդ հատվածը նշել է սպիտակ գույնով7: Հ. Տաշյանի կարծիքով, բուն Համշենը Բաշ Հեմշինն է, որի մոտ գտնվում է Հեմշին-կալեսին8: Համշենը, ըստ Հ. Տաշյանի, զբաղեցնում էր Քաջքարի ն Պարխարի ստորոտի ողջ լեռնային շրջանը, ինչպես նան Օֆիի արնելքում ծովը թափվող մեծ գետի վերին հոսանքի ավազանը9: Համշենը ներկայիս Բաշ Հեմշինին են նույնացնում նան Մ. Բժշկյանը10 ն տանոց քարտեզի համապատասխան պլանշետներ: Ռիզեի շրջանի թուրքական ներկայիս տուրիստական քարտեզներ: Բ. Հարությունյան, Հայաստանն ըստ «Աշխարհացոյց»-ի ն այլ աղբյուրների, քարտեզ: Տե՛ս Ղ. Ինճիճեան, Աշխարհագրութիւն չորից մասանց աշխարհի, մասն Ա, Ասիա, Վենետիկ, 1806, էջ 397: Անդ, էջ 396-397: Տե՛ս Ս. Հայկունի, Նշխարներ, կորած ն մոռացուած հայեր,-«Արարատ», 1895, էջ 295-297: Տե՛ս Ղ. Ալիշան, Տեղագիր Հայոց Մեծաց, Վենետիկ, 1855, Տ 4, ծան., Տ 49, էջ 39: Տե՛ս Հ. Տաշեան, նշվ. աշխ., էջ 407, ծան. 19: Անդ, էջ 406: Տե՛ս K. Kօօհ, նշվ. աշխ., էջ 111: Տե՛ս Հ. Տաշեան, նշվ. աշխ., էջ 407, ծան. 19: Անդ, էջ 399-400: Տե՛ս Մ. Բժշկեան, Պատմութիւն Պոնտոսի, որ է Սեւ ծով, Վենետիկ, 1819, էջ 97:

Բ. Թոռլաքյանը1: Նոր ուսումնասիրողներից Ի. Կուզնեցովը նույնպես հակված է վերոհիշյալ տեսակետի օգտին2: Ա. Թուլումջյանի կարծիքով, ներկայիս Զիլ-կալեն մեծ հավանականությամբ կարելի է նույնացնել Արտաշենին3: Նա իր ուղեգրության մեջ պատմում է, որ Զիլ-կալեի ն վերջինիցս հյուսիս ընկած լեռնային շրջանը կոչվում է Համշեն4: Տափ կամ Չաթ գյուղից մի ճանապարհ տանում է դեպի Եղնովիտ (էլնիտ) ն Խաչիվանք (սկզբնապես Խաչիկ վանք, հետո` Խաչեքար վանք, ապա` Խաչեքար-Քաջքար, ներկայումս Խաչիվանիկ), մի այլ ճանապարհ էլ` Բաշ Հեմշին ն Վերջնբակ լեռ5: Չաթ գյուղի ն Բաշ Հեմշինի միջն գտնվում է Կալե-քյոյը կամ Վարոշը, որտեղ մի մեծ ամրոցի ավերակներ են պահպանվել6: Բացի այդ, ներկայումս կազմվող քարտեզներում ուսումնասիրողները Համշենը տեղադրում են կամ Չեմլիհեմշինի կամ Զիլ-կալեի տեղում7: Ինչպես տեսնում ենք, բոլոր այս ուղեգրություններն ու ուսումնասիրությունները վերաբերում են 2I2 դ. կամ դրանից հետո եկող ժամանակներին: Ինչ վերաբերում է հնագույն տեղեկություններին, ապա ոչինչ չի պահպանվել, իսկ պահպանվածներից ամենահինը 2IՄ-2Մ դդ. հիշատակարաններ են, որոնք հիշատակում են «Համշենի երկրում» գտնվող Եղնովիտ գյուղի հարնանությամբ գործող Խաչիվանքին, որն առանձին վիճակ էր8: Տամբուրում հաստատված Ամատունիների մասին իր պատմության մեջ Ղնոնդը ոչ մի կողմնորոշիչ տեղեկություն չի մատուցում Համշենի գտնվելու վայրի մասին, ինչը չի անում նան Հովհան Մամիկոնյանը, բացառությամբ Սբ. Սիոնի եկեղեցու մասին հիշատակության, որը Տամբուրում էր գտնվում, ինչպես նան Վաշդեանի արշավան-

Տե՛ս Б. Торлакян, Этнография амшенских армян,-“Амшенская библиотека”, |, сборник статей и материалов, Краснодар, 2002, էջ 35: Տե՛ս И. Кузнецов, Хемшилиы и амшенские армяне в культурном контексте Понта,-“Амшенская библиотека”, |, էջ 132: Տե՛ս А. Тулумджян, Земля и корни,-«Анив», 2005, N 3, стр. 7. Նշենք, որ մեր համատեղ կատարած ուսումնասիրության ժամանակ Ա. Թուլումջյանը հրաժարվեց իր տեսակետից` համաձայնելով մեզ հետ, որ առավել հավանական է Արտաշենի նույնացումը ներկայիս Վարոշին: Անդ, էջ 7-8: Անդ, էջ 8-9: Անդ, էջ 9: Տե՛ս Ս. Երեմյան, Բագրատունիների թագավորությունը 9-11 դարերում, Եր., 1987, քարտեզ, Հայաստանի պատմության ատլաս, Ա մաս, Եր., 2005, էջ 56-57, 58-59, 62-63, 64-65, 66-67, 68-69, 70-71, ն այլն: Տե՛ս Հ. Տաշեան, նշվ. աշխ., 1972, թիվ 1-3, էջ 23-28:

քի երթուղու նշումը, որն անցնում էր ճորոխի ստորին հոսանքով1: Չնայած այս վերջին հիշատակությունները նս չեն օգնում Տամբուր-Համշենի տեղադրությանը, քանի որ այդ եկեղեցու գտնվելու վայրն անհայտ է, իսկ արշավանքի երթուղու ճշտումը` հարաբերական: Ղնոնդը հաղորդում է, որ երբ 788-790 թթ. Արաբական խալիֆայության Արմինիա վարչական միավորի արաբ ամիրա (իշխան) Սուլեյմանը (788-789)2 դաժան հալածանքներ սկսեց հայ նախարարների ու ժողովրդի նկատմամբ, նրանցից ոմանք` Շապուհ ն Համամ Ամատունի նախարարների գլխավորությամբ ն 12 հազար ժողովրդով հեռացան իրենց տիրույթներից, հասան Մեծ Հայքի Գուգարք աշխարհին սահմանակից Տայք աշխարհի հյուսիսային Կող գավառը, ճորոխ գետի ափին պարտության մատնեցին իրենց հետապնդող արաբական զորքին ու անցնելով գետը, բնակություն հաստատեցին Սն ծովի ափամերձ լեռնային շրջաններում` Բյուզանդիայից որպես ժառանգական տիրույթ ստանալով այդ հողերը3: Հարկ է սկզբում հստակեցնել Համշենի տեղադրության հնարավոր տարածքը, քանի որ այդ տեղադրությունը դժվարանում է Ֆիրթինա գետի ավազանում պահպանված Համշեն անունը կրող հինգ բնակավայրերի առկայությամբ: Ա. Թուլումջյանն իր ուղեգրության մեջ նշում է, որ Ֆիրթինայի ն դրա վտակների ձորերը փակ են, այսինքն` զառիվայր, որտեղ հնարավոր չէր քաղաք կառուցել4: Այս տեսակետը բացառում է Համշենի տեղադրությունը ինչպես ներկայիս Չեմլիհեմշին (մինչն 1950ական թվականները` Թամսիվան), այնպես էլ Հեմշին բնակավայրերի տեղերում, ն բացի այդ վերը բերված տեղեկությունները ցույց տվեցին, որ նույնիսկ 2I2 դ. գոյություն չունեին ո՛չ ներկայիս Հեմշինը, ո՛չ Չեմլիհեմշինը, որոնց մոտակայքում չկան նան ամրոցների ավերակներ: Մեր ուսումնասիրությունը մեզ տանում է դեպի Ֆիրթինա գետի վերին հոսանքի ավազանը, որտեղ գտնվում են Բաշ Հեմշինը (Վերին Համշեն), Օրթա Հեմշինը (Ներքին Հեմշին), Աշաղի Հեմշինը (Ստորին Համշեն) ն Հեմշին-կալեսի (կամ պարզապես Կալե) բերդը: Այդ է ապացուցում նան այն իրողությունը, որ հիշյալ գետի վերին հոսանքի ավազանում են հիմնականում պահպանվել հայկական անվանումներ ունեցող բնակավայ-

Տե՛ս Հովհան Մամիկոնյան, էջ 284-285: Տե՛ս А. Тер-Гевондян, նշվ. աշխ., էջ 230: Տե°ս Ղ¨ոնդ, էջ 167-168: Տե՛ս А. Тулумджян, նշվ. աշխ., էջ 10:

րերը1: Այն իրողությունը, որ ներկայումս նս պահպանվել են Վերին, Ներքին ն Ստորին Համշեն բնակավայրերը, ցույց է տալիս, որ սկզբնապես գոյություն է ունեցել Համշեն անունը կրող մի ավան, հավանական է` բերդաքաղաք, որտեղից հետագայում դուրս եկած բնակիչների կողմից հիմնվել են Վերին, Միջին ն Ստորին Համշեն բնակավայրերը: Մնում է մեկ տարբերակ: Համշենը պետք է նույնացնել Հեմշին-կալեսի բերդին, որը սկզբում պետք է բերդաքաղաք եղած լիներ: Հեմշին-կալեսին գտնվում է Ֆիրթինա կամ Բյույուք-դերե գետի ակունքներից մոտ 2-3 կմ արնմուտք: Սույն տեղադրության օգտին է խոսում այն, որ Հեմշինկալեսին գտնվում է ներկայումս Թեքֆուր (Թագվոր-Թագավոր) կոչվող լեռան (3352 մ) ստորոտին2: Անունը, հավանաբար, առաջացել է Համշենի իշխանանիստի հետ հարնանության պատճառով: Տեղազննությամբ զբաղվող գալիք ուսումնասիրողը Սբ Սիոնի եկեղեցին պետք է փնտրի հենց Հեմշին-կալեսիում կամ Համշենի բերդում: Ինչ վերաբերում է ներկայիս Չեմլիհեմշին ն Հեմշին բնակավայրերին, ապա դրանք հիմնել են բուն Համշենից հետագայում տեղափոխված հայերը: Արտաշենի տեղադրության մասին խոսելիս հարկ է կրկին վերհիշել համշենահայերի շրջանում պահպանված վերոբերյալ պատմությունը, որտեղ ասված է, որ Արտաշենը կառուցվել է Համշենի մեծ գետի ակունքների մոտ3: Վերնում տեսանք, որ փորձ է կատարվել Արտաշենը նույնացնել ներկայիս Զիլ-կալեին կամ Արտա բնակավայրին: Առաջին տեսակետը քննություն չի բռնում, քանի որ Զիլ-կալեն մի փոքրիկ բերդ է գետի կիրճում, մինչդեռ Արտաշենը պետք է մեծ քաղաք (այսինքն` բերդաքաղաք) լիներ ըստ վերոհիշյալ պատմության: Արտա բնակավայրի տեղում Արտաշենի տեղադրությունը նս քննություն չի բռնում, քանի որ դրա շրջակայքում որնէ բերդ չի պահպանվել, բացի այդ էլ, Կ. Կոխն այն նկարագրում է որպես ամառանոց4: Դրան ավելացնենք, որ Արտա բնակավայրը հեռու է Ֆիրթինա կամ Բյույուք-դերե գետի ակունքներից: Ինչ վերաբերում է Ղ. Ալիշանի կողմից Համշեն-Արտաշեն նույնացմանը, ապա մենք դրան համաձայնել չենք կարող, չնայած աշխարհագրական տարածքի առումով այդ տեսակետն ավելի քան հավանական է, քանի որ, գտնվելով նույն գետի ակունքների մոտակայքում, այդ երկու բեր1

Տե՛ս Ճ. Å86à6à671, Ճ6171ո668 Ծ1111610 հՃ1à1à081à-հՃ1081à,-“Ճ1081-811Ծ1ո”, 8016ո6 ||, Բ6àո118à6, 2009, էջ 94-100: Տե՛ս Ցարական Ռուսաստանի բանակային շտաբի հինգ ն տասվերստանոց քարտեզների համապատասխան պլանշետներ (հինգվերստանոց-Â.7., Â.8., Ã. 7., Ã. 8., տասվերստանոց-թիվ 80): Տե՛ս Ս. Հայկունի, Համշեն, «Արարատ», 1895, էջ 295-297: Տե՛ս Հ. Տաշեան, նշվ. աշխ., 1971, թիվ 10-12, էջ 407:

դաքաղաքները պետք է միմյանց բավական մոտ լինեին: Բայց Համշենի տեղում նոր քաղաքի կառուցումն այնքան նշանակալի իրադարձություն կլիներ, որ անպայման կնշվեր հիշյալ պատմության մեջ: Դա կնշանակեր նան, որ Համշենը` վերակառուցված ն վերանվանված Տամբուրը, կրկին ավերվել է, ինչի վկայությունը նս սկզբնաղբյուրները չեն պահպանել: Մեր համոզմամբ, Արտաշենը պետք է տեղադրել Վարոշ կամ Կալե-քյոյ կոչվող մեծ ամրոցի ավերակների տեղում, որոնք գտնվում են Ստորին Համշենից մոտ 5 կմ հեռավորության վրա: Ինչ վերաբերում է Ֆիրթինա գետի գետաբերանի մոտակայքում գտնվող ներկայիս Արտաշենին, ապա կարծում ենք, որ այն հիմնել են բուն Արտաշենից գաղթածները: Քանի որ Համշենի ու Արտաշենի տեղորոշումը մեզ բերեց Բյույուքդերե գետի ակունքների լեռնաշխարհը, ապա համոզված կարելի է ասել, որ Գրիգոր ն Մարտիրոս իշխանների վերաբերյալ պատմության մեջ հիշատակվող Համշենի մեծ գետը հենց ներկայիս Բյույուք-դերեն է: Վերջինիս վերին հոսաքը կազմող աջափնյա վտակը, որը Տափ կամ Չաթ գյուղի մոտակայքում խառնվում է Եղնովիտի մերձակայքով հոսող համանուն գետին, ներկայումս կոչվում է Բաշ Հեմշին գետ, իսկ անցյալում` Համշենի գետ: Համշենի իշխանությունը, ինչպես ցույց են տալիս ուսումնասիրողների ն ուղեգիրների կարծիքները, ինչպես նան պատմաաշխարհագրական միջավայրը, ընդգրկում էր Համշենի մեծ գետի (Ֆիրթինա կամ Բյույուք-դերե) վերին ն միջին հոսանքի ավազանը, նրա վտակներ Բաշ Հեմշին, Եղնովիտ, Բալովիտ, Քաջքար ն Խալա գետերի ավազանները, ինչպես նան Ջեմիլ գետի վերին ն Աթինա կամ Փազար գետի վերին ն միջին հոսանքների ավազանները: Իշխանության արնելյան սահմանն անցնում էր Ֆիրթինա կամ Բյույուք-դերե գետի աջ վտակի արնելյան ջրբաժանով` սահմանակցելով Եգերքին կամ Լազիստանին, արնմուտքում` ընդգրկում Ջեմիլ գետի վերին ն Փազար գետի վերին ն միջին հոսանքների ավազանները, իսկ հյուսիսում Համշենի իշխանությունը ընդգրկում էր Պոնտական լեռների` Սպերի հյուսիսակողմից մինչն Ալթը-Փարմաղ լեռը ձգվող հատվածը: Այստեղ Համշենի իշխանությունը սահմանակցում էր Սպերի Բագրատունիների, իսկ ավելի արնելք` Տայքի Բագրատունիների իշխանությանը: Մեր գծած սահմանները վերաբերում են Համշենի իշխանության` ՄIII-2I դարերի ընդգրկած տարածքներին, չնայած հետագայում էլ Ռուի Գոնսալես դե Կլավիխոյի ուղեգրության մեջ հիշատակվող Առաքել իշխանությունն ընդգրկում էր

նույն տարածքը1: Ինչպես տեսանք, Համշենի ձորապետությունը Կ. Կոխի ժամանակ նս ընդգրկում էր նույն տարածքը: Վերջում հարկ ենք համարում անդրադառնալ նան մի անչափ կարնոր իրողության: Ընդգրկելով Պոնտական լեռների վերոհիշյալ հատվածը` Համշենի իշխանությունը փաստորեն իր սահմաններում ներառում էր նան Մեծ Հայքի հողերը2, ինչը մեր կարծիքով ցույց է տալիս եթե անգամ ոչ ամբողջ Համշենի իշխանության, ապա գոնե դրա հյուսիսային հատվածի պատկանելությունը Մեծ Հայքին: Դատելով այն իրողությունից, որ Վարդանանց պատերազմի ժամանակ Ավարայրի ճակատամարտից հետո նահանջած Հմայակ Մամիկոնյանի գնդերը ապաստանել էին Տայքի Արսեաց փոր գավառի մեջ մտնող Պոնտական լեռների գագաթներին ն Խաղտիքում3, կարելի է ամենայն հավանականությամբ արձանագրել Պոնտական լեռների` Սպերի հյուսիսակողմից մինչն ճորոխ գետի ստորին հոսանքի շրջանը ձգվող հատվածի պատկանելությունը Մեծ Հայքին: Ուստի արձանագրենք: Համշեն ն Արտաշեն քաղաքներն ի սկզբանե մտել են Մեծ Հայքի մեջ: Հետագայում Համշենի իշխաններն իրենց տիրույթներն ընդարձակեցին դեպի հարավ` տիրելով Ֆիրթինա կամ Համշենի մեծ գետի միջին հոսանքի ավազանին, ինչպես նան արնմուտք` տիրելով Սն գետի վերին հոսանքի ավազանին: Ամփոփելով վերոասացյալը` կարող ենք նշել, որ Հայ Բագրատունիների տերությունն ընդգրկում էր Մեծ Հայքի մեծ մասը, որտեղ Բագրատունիների ընդարձակ տիրույթներից բացի գտնվում էին Վասպուրականի, Սյունյաց, Հայոց Արնելից կողմերի ն Համշենի իշխանությունները: Հայոց տերության սահմանագիծն արնելքում (Հայոց Արնելից կողմերի իշխանությունների կողմից) մոտավորապես ներկայիս Զարդոբ քաղաքից հարավ անցնում էր Կուր գետով, իսկ այնուհետն` հարավային սահմանագիծը Երասխ գետի հունով շարժվում էր դեպի արնմուտք, անցնում Քասաբե լեռան շրջանով ու Միշոուդաղ լեռնաշղթայի գագաթնագծով հասնում Ուրմիո լճին: Այդ հատվածում Հայ Բագրատունիների տերության կազմում ընդգրկված էին Վասպուրականի արնելյան որոշ գավառներ ու Պարսկահայքի Զարնանդ ն Հեր գավառները: Այնուհետն Ուրմիո լճի արնմտյան ափագծով սահմանագիծն

Տե՛ս Рюи Гонзалес де Клавихо, Дневник путишествия ко двору Тимура в Самарканд в 1403-1406 гг., СПб., 1881, էջ 382-384: Տե՛ս Բ. Հարությունյան, Հայաստանն ըստ «Աշխարհացոյց»-ի ն այլ աղբյուրների, քարտեզ: Տե՛ս Եղիշե, |V, Ղազարայ Փարպեցի, ||, 41, |||, 79:

իջնում էր մինչն ներկայիս Բարանդուզ-չայ գետը, որի հունով ընթանում էր դեպի արնմուտք ն սկզբում Կորդվաց լեռների հարավակողմով, իսկ հետո, մոտավորապես այսօրվա թուրք-իրաքյան սահմանագծով, հասնում Խաբուր գետին: Այնուհետն սահմանը Ջերմ (Բոհտան) գետի հարավային ջրբաժանով հասնում էր Ջերմ գետին, որտեղից բարձրանում էր դեպի հյուսիս, հավանաբար, Ազնվաց ձոր ն Կեցան գետերի ջրբաժանով: Այնուհետն սահմանագիծը Սղերդի հյուսիսակողմով շարժվում էր դեպի արնմուտք ու Հայոց տերության կազմում էր թողնում Տավրոսյան լեռների հարավային լեռնաբազուկների շրջանում գտնվող Արզն քաղաքն ու Սասունը: Սասունից արնմուտք սահմանը շարժվում էր սկզբում Տավրոսյան լեռների, իսկ, այնուհետն, Արղնիի լեռների ջրբաժանով: Հայ Բագրատունիների տերության արնմտյան սահմանագիծն Արղնիի լեռներից այն կողմ` ընթանալով Արշամաշատ քաղաքի արնմտակողմով ն հատելով Արածանի գետը, անցնում էր Մնձուր (Մուզուր) ն Խոզաթ գետերի ջրբաժանով: Դրանից հետո սահմանագիծը հաղթահարում էր Մնձուր լեռներն ու դուրս էր գալիս Կամախի շրջակայքը: Կամախից արնելք սահմանագիծն անցում էր Եփրատ գետով մինչն Դերջան ն, հետո, այդ քաղաքից հյուսիս գտնվող լեռների ջրբաժանով` դեպի արնելք: Այնուհետն, ամենայն հավանականությամբ, սահմանագիծը դեպի հյուսիս անցնում էր Կոփա (Կապույտ) լեռների արնելյան մասի ն ներկայիս Աղբաբա լեռան միջն, հատում ճորոխ գետը ն ճորոխի լեռնաշղթայի ջրբաժանով հասնում Չորմայրի լեռան շրջանը: Այնտեղից սահմանագիծը դեպի հյուսիս էր շարժվում Տայքի ն Բարձր Հայքի սահմանով` Սպեր քաղաքի արնելակողմով շարժվելով դեպի հյուսիս, անցնելով ճորոխ գետն ու հասնելով Պարխարյան լեռների Վերջնբակ գագաթին1: Ավելի հյուսիս Հայոց տերության կազմի մեջ էր մտնում Համշենի իշխանությունը:

Տե՛ս Ա. Եղիազարյան, Արաբական խալիֆայության Արմինիա վարչական շրջանը, էջ 88-89: Նշված սահմանագծի ճշգրտումը մենք կատարել ենք Արմինիա ոստիկանության ն Հայ Բագրատունիների տերության ժամանակաշրջաններին վերաբերող հայկական ն օտար սկզբնաղբյուրների տեղեկությունների լույսի ներքո:

ԳԼՈՒԽ ՉՈՐՐՈՐԴ

ՀԱՅ ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻՆԵՐԻ ՏԵՐՈՒԹՅԱՆԸ ԵՆԹԱԿԱ

ԱՅՍՐԿՈՎԿԱՍՅԱՆ ԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԵՎ

ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

4.1. Արնելից մեծ իշխանություն (Աղվանից թագավորություն): Հայ Բագրատունիների տերության մաս էր կազմում նան Արնելից (Աղվանից) մեծ իշխանությունը, որը տարածվում էր Ծանարաց քորեպիսկոպոսությունից մինչն ճիղբք ն Կուր գետից մինչն Կովկասյան լեռների ջրբաժան: I2 դ. տեղի ունեցող իրադարձությունները հանգեցրեցին Հայոց տերության կազմում Աղվանից թագավորության հիմնադրմանը: Խնդրո առարկա ժամանակաշրջանում Աղվանքի պատմության, վարչաքաղաքական իրավիճակի, ինչպես նան այնտեղ իշխողների ազգային ու տոհմային պատկանելության հարցերում հայ ուսումնասիրողները միասնական կարծիք չունեն, որն էլ հնարավորություն է տալիս ադրբեջանական պատմաբաններին` շատ դեպքերում հենվելով հենց հայ ուսումնասիրողների աշխատությունների վրա, նենգափոխելու պատմական իրականությունը: Պետք է նշել, որ ադրբեջանական պատմաբանները Աղվանքի հարցում գրեթե ամբողջությամբ հիմնվում են Զ. Բունիաթովի տեսության վրա, որին մանրամասնորեն անդրադարձել ենք նախկինում1: Սակայն վերջին ժամանակաշրջանում Ադրբեջանում ի հայտ են գալիս պատմության կեղծարարության խրոնիկական այլակերպումների դրսնորումներ: Ներկայումս բունիաթովական տեսության հետնորդները` օգտագործելով համացանցային ն այլ քարոզչական հնարավորությունները ն ելնելով զուտ քաղաքական դրդապատճառներից, փորձում են նան «ապացուցել», թե իբր հայերը Այսրկովկասում հայտնվել են ուշ միջնադարում, ներկայիս Հայաստանի Հանրապետության տարածքը «Արնմտյան Ադրբեջան»-ն է, ադրբեջանական պետության ար1

Տե՛ս Ա. Եղիազարյան, Արաբական խալիֆայության Արմինիա վարչական շրջանը, էջ 40-43, 131-137:

մատները բխում են Աղվանքից, Ատրպատականի Սաջյանների պետությունից ն այլն1: 2001 թ. Բաքվում անցկացվեց «Կովկասյան Ալբանիայի էթնոմշակութային ժառանգությունը» խորագրով միջազգային կոչված մի խորհրդաժողով2, որտեղ Ֆ. Մամեդովան, Ռ. Մելիքովը ն այլք հանդես եկան հակապատմական ն հակագիտական զեկուցումներով` հիմնական առանցք ունենալով Աղվանքի պատմության նենգափոխումը ն հակահայկական քարոզչությունը3: Ֆ. Մամեդովան, որի զեկուցումը վերաբերում էր Աղվանքի ն Հայաստանի պատմական աշխարհագրության հիմնախնդիրներին, մասնավորապես ներկայացրեց, թե իբր «Հայկական թագավորության վերածնման փորձեր ձեռնարկվեցին I2-2I ն 2II2IՄ դդ. Փոքր Ասիայի տարածքում, այսպես կոչված «թափառող պետություններ»: I2-2I դդ. Կարսի ն էրզրումի շրջանում ստեղծվեց Բագրատունիների հայկական թագավորությունը (մայրաքաղաքը` Անի)»4: Ինչպես տեսնում ենք, նույնիսկ այդ թռուցիկ ակնարկն ակներնաբար ցույց է տալիս Ֆ. Մամեդովայի «նպատակային» ու կեղծ մոտեցումը Հայոց պատմությանը վերաբերող պատմական ն պատմաաշխարհագրական խնդիրներին: Վերոհիշյալ «ուսումնասիրություններ»-ն այնքան բռնազբոսիկ ն հակագիտական են, որ դրանց անդրադարձ կատարելը պետք է դարձնել առանձին աշխատության խնդիր: Բացի այդ, ժամանակագրական առումով վերոհիշյալ միջոցառումները զուտ հպանցիկ են անդրադարձել խնդրո առարկա ժամանակաշրջանին` հիմնական թիրախ ունենալով Աղվանքի պատմության վաղ ն ուշ միջնադարյան շրջանները: Ինչ վերաբերում է մեր սույն հետազոտությանը, ապա մենք մի քանի անհրաժեշտ անդրադարձ կկատարենք Զ. Բունիաթովի ն որոշ այլ ադրբեջանական հեղինակների աշխատություններին:

Ադրբեջանական պատմաբանների նմանատիպ «ուսումնասիրությունները» տե՛ս “Историческая география Западного Азербайджана”, составитель С. Асадов, Баку, 1998, “Исторические факты о Карабахе”, Баку, 2009: Տե՛ս նան հէէք://www. Եakililaո.a2/Շa/հiՏէօո// կայքում: Խորհրդաժողովի միջազգային լինելը պայմանավորված էր ռուս ն ուկրաինացի մասնակիցների ներկայությամբ, որոնց զեկուցումները հիմնականում շրջանցում էին այն նպատակը, որը դրված էր խորհրդաժողովի առաջ: Չնայած, օրինակ` ուկրաինացի Գ. Խալիմոնենկոյի զեկուցումը վերնագրված էր «Ադրբեջանի պատմական աշխարհագրությունն Ուկրաինայի ուսումնական հաստատությունների ադրբեջանագիտության ուսումնական ծրագրում»: Խորհրդաժողովի նյութերը տե՛ս հէէք://ոոո.ԵՅkililՅո.Յz/օՅ/քհօէօՏ/քՅոէՏ.հէոl կայքում: Տե՛ս Ф. Мамедова, Об историчекой географии Кавказской Албании, Армении и албанском этносе,- հէէք://www.Եakililaո.a2/Շa/քհօէօՏ/քaոէՏ.հէոl.

Աղվանից թագավորության ստեղծումը սերտորեն կապված է Հայոց Արնելից կողմերի իշխաններից Սահլ Սմբատյանի գործունեության հետ: Համաձայն Թովմա Արծրունու մի տեղեկության, որն ուսումնասիրողների կողմից տարբեր մեկնաբանություններ է ստացել, Արաբական խալիֆայության Բուղա զորավարի կողմից գերեվարված հայ իշխանների թվում էր «...Սահլ Սմբատայ որդի1, Շաքեոյ տէր, որ զԲաբանն կալաւ»2: Հայոց Արնելից կողմերի պատմիչ Մովսես Դասխուրանցին Սմբատի որդի Սահլին անվանում է «արի եւ շքեղատեսակն Սահլ Սմբատեան Եռանշահիկն տէր»3, Եռանշահիկների կամ Առանշահիկների տոհմը` «զնախնական ազգն Հայկազնեանց»4, իսկ իրենց` Եռանշահիկներին` «Հայկազանց արք»5: Այնուհետն հեղինակը Սահլի մասին գրում է, որ նա «յարքայից Զարմիրհական տոհմէն էր»6: 837 թ. Սահլը` Խուրամյան շարժման առաջնորդ Բաբեկին ձերբակալելու համար, արաբներից իշխանություն է ստանում «ի վերայ Հայոց, Վրաց եւ Աղուանից»7: Գրականության մեջ ընդունված է համարել, որ այդ իշխանությունը ժառանգում է «տերանց տէրն Յովհաննէս, որ Հայոց, Վրաց եւ Աղուանից եղեւ տէր»8: Այնուհետն Համամ անունով իշխանը «զկործանեալ թագաւորութիւն տանս Աղուանից նորոգեաց», ընդ որում` ըստ Մովսես Դասխուրանցու` «որպէս Աշոտ Բագրատունի` զՀայոց թագաւորութիւնն. այսք ի միում ժամանակի գործեցան»9: Միքայել Ասորու` Բաբեկին ձերբակալելու վերաբերյալ հիշատակության մեջ Սահլն անվանված է Սահակ («Սահակ իշխանն Հայկազուն»)10, ինչից կարելի է եզրակացնել, որ Սահլը հայ իշխանի անվան արաբական ձնն է, իսկ նրա հայկական անունը եղել է Սահակ11:

Հայկական սկզբնաղբյուրներում Սահլը կոչվում է «Սահլ Սմբատայ որդի» (Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 298, Վարդան Վարդապետ, էջ 86), «Սահլ Սմբատեան Եռանշահիկ» (Մովսես Կաղանկատվացի, էջ 326), իսկ արաբական աղբյուրներում` «Սահլ իբն Սնբատ» (‫ﺒﻼﺬﺮي‬, |, էջ 248, ‫ﻄﺒﺮي‬, IՄ, էջ 317-332, ‫اﺒﻦ اﻻﺜﻴﺮ‬, Մ, էջ 240-245, ՍaՇսԵi, ||, էջ 577-579 ն այլն): Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 296-298: Մովսես Կաղանկատվացի, էջ 326: Անդ, էջ 172: Անդ, էջ 338: Անդ, էջ 330: Անդ, էջ 330: Անդ, էջ 330-331: Անդ, էջ 335: Տե՛ս Միքայէլ Ասորի, Ժամանակագրութիւն, Երուսաղեմ, 1879, էջ 365: Տե՛ս Շ. Լօսոaոօքք, Խaոս6l մ6 Օ6ո6alօցi6 6է մ6 Շհոօոօlօցi6 քօսո l6 ՇaսՇaՏ6 Շհո6էi6ո (Ճոո6ոi6, Օ6օոցi6, ՃlԵaոi6), 1976, էջ 69-70 :

Ուսումնասիրողներից ոմանք (Ն. Ադոնց ն այլք) Աղվանից կամ Շաքիի կոչված իշխանության ստեղծման համար հիմնվում են «Քարթլիս ցխովրեբա»-յի տեղեկությունների վրա: Այդ իշխանության առաջացման մասին «Քարթլիս ցխովրեբա»-ն հաղորդում է, որ 774-775 թթ. ապստամբությունից հետո «եկին ի Տարոնոյ եղբայրք երեք (սրանք Ատրներսեհ Կույր կոչվող իշխանի եղբոր որդիներն էին, որին Ն. Ադոնցը նույնացնում է կուրացված Հայոց իշխան Աշոտ Բագրատունուն1 (732748)2) ն բնակեցան մինչն ցԳաղգաղ (կամ Գուլգուլ, ներկայումս համանուն գյուղ Թելավ քաղաքի մոտակայքում-Ա.Ե.) հրամանաւ Արչիլին»3: Ապա, վրացական աղբյուրն ավելացնում է, որ այդ «երեք եղբայրները…Տարոնից էին եկել Շաքի ու հաստատվել այնտեղ Արչիլի հրամանով, քանի որ Կովկասի բոլոր ծայրերը Ռանի4 կողմից անբնակ էին դարձել... ն երեք եղբայրները հաստատվեցին մինչն Գուղգուղ (Գուլգուլ5)»6: Անհրաժեշտ է անդրադառնալ նան Վախուշտ Բագրատիոնի` խնդրո առարկային վերաբերող հաղորդմանը: Այն խճճված է ն, մեր կարծիքով, ուսումնասիրողների կողմից սխալ է հասկացվել կամ էլ հարմարեցվել է «Քարթլիս ցխովրեբա»-յի վկայությանը: Այն, ընդհանուր առմամբ, ունի հետնյալ բովանդակությունը: Առասպելական էրոսը երկու Ալազան գետերի (իմա՛ Իոր ն Ալազան գետերը-Ա.Ե.) ջրկիցի մոտակայքում կառուցել է էրեթի (Հերեթ) կոչվող քաղաքը, որը հետագայում կոչվեց Խորանթա: Նույնպես առասպելական Քարթլոսի կողմից նրան տրված իշխանությունը, որը նրա անունից կոչվեց Հերեթ, տարածվում էր Իոր ն Ալազան գետերի ջրկիցից մինչն Տկետբա քաղաքը` Թելավի մոտակայքում` ընդգրկելով այդ գետերի միջագետքը7: Այսինքն` Հերեթը նույնանում է Կամբեճանի հյուսիսային հատվածին, որը տարածվում էր Իոր ն Ալազան գետերի միջագետքում` Թելավի մոտակայքում գտնվող Գուղգուղ (Գուլգուլ) բնակավայրից մինչն վերոհիշյալ գետերի ջրկիցը: Հետագայում վրացական Փառնավազ թագավորից իշխանություն ստա1

Ն. Ադոնց, Երկեր, հ. Ա, էջ 478-482: Տե՛ս նան Ա. Տեր-Ղնոնդյան, «Հայոց իշխանը» արաբական տիրապետության ժամանակաշրջանում,-«ՊԲՀ», 1964, թիվ 2, էջ 130: «Քարթլիս Ցխովրեբայի կամ Վրաց պատմության հին հայերեն թարգմանությունը», լույս ընծայեց Ի. Աբուլաձեն, Թբիլիսի, 1953, էջ 199: Կամ Առան: Խոսքը Աղվանք կոչված երկրամասի մասին է: Ներկայումս համանուն գյուղը Թելավ քաղաքի մոտակայքում: Տե՛ս Ջուանշեր Ջուանշերյան,-Լ. Մելիքսեթ-Բեկ, Վրաց աղբյուրները Հայաստանի ն հայերի մասին, էջ 196: Տե՛ս Âà660Ծ6 Բà86àԾ6116, էջ 125, տե՛ս նան 1. Է168661à16868, նշվ. աշխ., էջ 273:

ցած բոլոր իշխանները ն նրանց ժառանգորդները մշտապես ենթարկվում էին Վրաց թագավորներին: Նրանցից էր ՄIII դ. սկզբին Հերեթում իշխող Ադարնասե (իմա՛ Ատրներսեհ) իշխանը: Անհրաժեշտ է մեջ բերել Վախուշտ Բագրատիոնի` Ատրներսեհին վերաբերող վկայությունը, որպեսզի ցույց տրվի ուսումնասիրողների սխալն այս հարցում.«...Հետո Հերեթի իշխան դարձավ Ադարնասեն...: Եվ նրանք (իմա՛ Վրաց Փառնավազ թագավորից իշխանություն ստացած բոլոր իշխանները-Ա.Ե.) մշտապես ենթարկվում ն ծառայում էին վրացական թագավորներին:...Իսկ Հերեթը նվաճեցին Ադարնասե Կույրի եղբորորդիները, որոնք խարանել էին իրենց հորեղբոր աչքերը: Եվ նվիրեց նրան տառապյալ Արչիլը Շակիխին ու Աբուխոսրո կնոջը: Եվ նվաճեցին որդիները նրա լհողերը) Շակիխիից մինչն Գուլգուլա ն Վրաց իշխանաց իշխան Ջվանշերի մահից հետո տիրեցին ողջ Հերեթին ն թագավորներ կոչվեցին...: Քրիստոսի 787 ն վրացական 7 թվականին մահացավ իշխանաց իշխան Ջուանշերը:...հենց այդ ժամանակ Ադարնասեի եղբորորդիները նվաճեցին Հերեթը...»1: Ի՞նչ ենք տեսնում: Վրաց աղբյուրը հաղորդում է, թե Ատրներսեհը իշխում էր Հերեթում ն մյուս թագավորների հետ միասին հավատարիմ էր վրացական թագավորներին: Այնուհետն տեղեկացնելով Ատրներսեհ Կույրի եղբորորդիների կողմից Հերեթի նվաճման մասին, գրում է, թե տառապյալ Արչիլը, որն, ըստ նույն այդ աղբյուրի, իշխել է 668-718 թթ., «նրան» (՞) նվիրեց Շաքի քաղաքը ն կնության տվեց Աբուխոսրոյին: Անկասկած, «նրան» ասելով վրաց աղբյուրը նկատի ունի Ատրներսեհին: Իսկ ինչ վերաբերում է «Իսկ Հերեթը նվաճեցին Ադարնասե Կույրի եղբորորդիները, որոնք խարանել էին իրենց հորեղբոր աչքերը», տեղեկությանը, ապա այն, դատելով վերն արված պարզաբանումից, Վախուշտ Բագրատիոնի կողմից կատարված ընդմիջարկություն է: Խնդիրն այն է, որ Ատրներսեհ Կույրի եղբորորդիների հաստատումը Հերեթում ն Շաքիում, ըստ Վախուշտի, տեղի է ունեցել 787 թ. հետո, իսկ Արչիլը իշխել է 668-718 թթ.2, այսինքն`

Տե՛ս Âà660Ծ6 Բà86àԾ6116, էջ 125-126: Անդ: Վրացական աղբյուրների որոշ տեղեկություններից կարելի է եզրակացնել, որ Արչիլի ժամանակակիցն է եղել Ասիմ ոստիկանը, որը իշխել է 744 թ. , սակայն դա սխալ է, քանի որ այդ Ասիմը եղել է դավաճան վրացական իշխան` Գարդամբել սկզբնական անունով, այլ ոչ թե արաբ ոստիկան (տե՛ս Ջուանշեր Ջուանշերյան,-Լ. Մելիքսեթ-Բեկ, Վրաց աղբյուրները Հայաստանի ն հայերի մասին, էջ 196): Ն. Ադոնցը, հենվելով Մարկվարտի ն Բրոսսեի տեսակետների վրա, փորձում է Արչիլի իշխանության շրջանը հասցնել մինչն ՄIII դ. վերջերը (տե՛ս Ն. Ադոնց, Երկեր, հ. Ա, էջ 482-484): Սակայն, նա հաշվի չի առնում Ջվանշերի այն տեղեկությունը, որտեղ Արչիլն ասում է. «Յորժամ էանց ընդ երկիրս մեր Հերակլ` տղայ էի ես» (տե՛ս Ջուանշեր Ջուանշերյան,-Լ. Մելիքսեթ-Բեկ, Վրաց աղբյուրները Հայաստանի ն հայերի մասին, էջ 196): Այս հաղորդումը խոսում է Վախուշտ

Վախուշտի հաղորդումը Շաքին նվիրելու մասին պետք է վերաբերի ոչ թե Ատրներսեհ Կույրի եղբորորդիներին, այլ Ատրներսեհ իշխանին, որն Արչիլի ժամանակակիցն էր: Իսկ «ն նվաճեցին որդիները նրա լհողերը) Շակիխիից մինչն Գուլգուլա ն Վրաց իշխանաց իշխան Ջվանշերի մահից հետո տիրեցին ողջ Հերեթին ն թագավորներ կոչվեցին» հատվածը` դատելով մեր վերը կատարած քննությունից, անշուշտ, պետք է վերաբերի Ատրներսեհ Կույրի եղբորորդիներին, այսինքն` այն պետք է սրբագրել «Եվ նվաճեցին լԱտրներսեհ Կույրի եղբոր)որդիները նրա լհողերը) Շակիխիից մինչն Գուլգուլա ն Վրաց իշխանաց իշխան Ջվանշերի մահից հետո տիրեցին ողջ Հերեթին ն թագավորներ կոչվեցին»: Դրա ապացույցն է նան վրացական հեղինակի վերոհիշյալ հաղորդումը, որ «հենց այդ ժամանակ (իմա՛ վրացական իշխան Ջվանշերի մահից (787 թ.) հետո-Ա.Ե.) Ադարնասեի եղբորորդիները նվաճեցին Հերեթը»: Վախուշտ Բագրատիոնը տեղեկացնում է, որ 2 դ. առաջին կեսին (սկսած 910 թ.) Հերեթում իշխում էր Ատրներսեհ անունը կրող մի թագավոր (ըստ որոշ ուսումնասիրողների` նա Սահլի թոռնորդին էր, որի մասին կխոսենք ստորն), որը, սակայն, Ծանարաց քորեպիսկոպոսի ն Տփղիսի ամիրայի թշնամական գործողությունների հետնանքով վախից իրեն այլնս թագավոր չէր կոչում: Ծանարաց Կվիրիկե քորեպիսկոպոսը 915 թ. կազմակերպեց Աբխազաց թագավոր Կոստանդինի արշավանքն Ատրներսեհի իշխանության դեմ: Արշավանքը զգալի արդյունքներ չտվեց, ն նրանք հաշտություն կնքեցին1: Ատրներսեհն իր որդի Իշխանիկին (կամ Իշխանակ)2 ամուսնացրեց Վրաց իշխանաց իշխան Գուրգենի քրոջ` Դինարի հետ: Մինչն Իշխանակը Հերեթի բնակչությունը, սկսած Կասրեի (իմա՛ Խոսրով Անուշիրվան (531-579)-Ա.Ե.)3 ժամանակներից, հերձվածող էր (իմա՛ հայադավան-Ա.Ե.), որը վերացրեց Դինարը: Երբ մահացավ Իշխանակը, մնաց միայն Դինար թագուհին, ն քանի որ վերջիններս ժառանգորդ չունեին, Վրաց թագավոր Բագրատը նվաճեց Հերեթը` Դինարի փոխարեն նշանակելով այլ իշխանի4: Ինչպես տեսԲագրատիոնի հաղորդման օգտին, որ Բյուզանդիայի Հերակլ կայսեր (610-641) օրոք մանուկ եղած Արչիլն իշխել է ՄII դ. վերջին ն ՄIII դ. սկզբին: Âà660Ծ6 Բà86àԾ6116, էջ 127: Իշխանակի` Ատրներսեհի որդի ն Համամ Բարեպաշտ արքայի թոռ լինելու փաստը արձանագրում է Անանիա Մոկացի կաթողիկոսը (տե՛ս «Արարատ», 1897, մարտ): Պարսից Խոսրով Անուշիրվան արքային Կասրե կամ Կասրա են կոչում վրացական ու արաբական սկզբնաղբյուրները (տե՛ս Леонти Мровели, Жизнь картлийских царей, извлечение сведений об абхазах, народах Северного Кавказа и Дагестана, перевод с древнегрузинского, предисловие и комментарии Г. Цулая, М., 1979, էջ 59, ‫ﻤﺴﻌﻮﺪي‬, |, էջ 176 ն այլն): Տե՛ս Âà660Ծ6 Բà86àԾ6116, էջ 127:

նում ենք, վրաց աղբյուրների տեղեկությունները հակասական են ն խնդրի լուծման համար հիմք ծառայել չեն կարող: Թվում է, թե Վախուշտ Բագրատիոնը, որն օգտվել է «Քարթլիս ցխովրեբա»-յի տեղեկություններից, որոշ շտկումներ է մտցնում դրա հիշյալ հաղորդման մեջ: Եթե վերջինս նշում է, թե Տարոնից եկած Ատրներսեհ Կույրի եղբորորդիները Շաքիում հաստատվել էին Արչիլի հրամանով, ապա Վախուշտ Բագրատիոնը տեղեկացնում է, թե նրանք պարզապես եկել ու նվաճել են Հերեթը Արչիլի մահից շատ տարիներ հետո: Բացի այդ էլ, ըստ Վախուշտու` Արչիլը Շաքին նվիրել է Ատրներսեհ իշխանին: Արդեն ցույց տվեցինք, որ Արչիլի ն Ատրներսեհ Կույրի եղբորորդիների` միննույն ժամանակաշրջանում հիշատակությունը սխալ է: Ընդգծենք նան, որ վրացական աղբյուրները Շաքիի իշխանական տան ծագման վերաբերյալ հաղորդումներում Սահլ իշխանի մասին բոլորովին չեն խոսում: Արաբ աշխարհագետ Մասուդին վկայում է, որ 2 դ. սկզբին Շաքիում թագավորում էր «Ադարնարսեհ իբն Համամ»-ը (իմա՛ Համամի որդի Ատրներսեհ-Ա.Ե.): Վերջինիս թագավորությունը տարածվում էր Ծանարների երկրի (աս-Սանարիա)1 ն Կապաղակի (Կաբալա)2 միջն3: Ատրներսեհի որդի Իշխանակին հիշատակում է Իբն Հաուկալը: Խոսելով Հայաստանից ու այսրկովկասյան երկրներից արաբների կողմից գանձվող հարկերի մասին, արաբ հեղինակը հարկատուների թվում հիշատակում է Շաքիի տեր (սահիբ) Իշջանիկին (իմա՛ ԻշխանիկԱ.Ե.), որն այլ կերպ կոչվում էր Աբու Աբդ ալ-Մալիք4: Ադրբեջանական պատմաբան Զ. Բունիաթովը փորձում է նան ժխտել Սահլ իշխանի հայ լինելու փաստը: Նա, հիմնվելով Սահլի մասին Մովսես Դասխուրանցու այն հաղորդման վրա, թե նա «յարքայից Զարմիրհական տոհմէն էր», մերժում է Սահլի հայկական ծագումը: Նա գրում է, թե իբր Մովսես Դասխուրանցու այդ հաղորդումը ցույց է տալիս, թե «Սահլը ալբանական արքայական Զարմիրհ տոհմի ժառանգն էր, որի միակ ներկայացուցիչը կենդանի թողնվեց Միհրանյան Վարդանի կողմից»5: Նա հաշվի չի առնում Մովսես Դասխուրանցու այն տեղեկությունը, որտեղ պատմիչը Սահլին անվանում է «արի ն շքեղա1

Ծանարների երկիրը տարածվում էր Թերեք գետի ակունքների ն հարնան շրջաններում (տե՛ս Ս. Երեմյան, Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, էջ 56): Նույնական էր ներկայիս Կաբալա գյուղին (Չուխուր Կաբալա), որը գտնվում է Նիջ գյուղի մոտակայքում (անդ, էջ 58): ‫ﻤﺴﻌﻮﺪي‬, I, էջ 204-205: Տե՛ս |Եո Ւaսkal, էջ 354: Տե՛ս З. Буниятов, նշվ. աշխ., էջ 185:

տեսակն Սահլ Սմբատեան Եռանշահիկն տէր»: Բացի այս, պատմիչի մի այլ հետաքրքիր հաղորդումից պարզվում է, թե ինչ նկատի ունի նա, երբ, Սահլին սկզբում Եռանշահիկ անվանելով, քիչ անց Զարմիրհական տոհմի ժառանգ է ներկայացնում: Պատմելով Միհրական տոհմից «քաջ» կոչված Վարդանի1 դավադրության մասին, որի նպատակն էր իսպառ վերացնել Առանշահիկներին, Մովսես Դասխուրանցին հաղորդում է, որ նա կենդանի թողեց «ի նոցանէն զփեսայացեալն իւրում ցեղին Զարմիհրն2 Եռանշահիկ»3: Անհրաժեշտ է նշել, որ ուսումնասիրողները Մովսես Դասխուրանցու հիշյալ հաղորդումից եզրակացրել են, թե եղել է Միհրանյաններին փեսայացած մի Զարմիհր4 կամ Արմիհր5 անունով Առանշահիկ իշխան, որին Քաջ Վարդանը խնայել է: Պատճառն այն է, որ, օրինակ` Բ. Ուլուբաբյանն այդ նախադասությունը քննության է առնում առանց «զփեսայացեալն իւրում ցեղին» բառերի, այսինքն` ստացվում է, որ Վարդան Քաջը կենդանի «թողոյր ի նոցանէ զԱրմիհրն Եռանշահիկ»6: Սակայն, այդ հաղորդումն ընդհանուր առմամբ քննության առնելիս պարզ է, որ մի ոմն Առանշահիկ իշխան փեսայացած է եղել «իր (Քաջ Վարդանի-Ա.Ե.) ցեղին: Իսկ Քաջ Վարդանին Մովսես Դասխուրանցին անվանում է «քաջն Վարդան ի Միհրական տոհմէն»7: «...յարքայից Զարմիրհական տոհմէն» արտահայտությունը Սահլի մասին, որն, ինքնըստինքյան, ապացույցն է «Զարմիրհ» անվան` տոհմանուն լինելու փաստի, մեր կարծիքով, պատմիչի նպատակաուղղվածության արտահայտությունն է` Սահլին արքայական տոհմից սերված ցուցադրելու: Եզրակացությունը միանշանակ է. պատմիչը Սահլին երբեմն Եռանշահիկ կամ Առանշահիկ է անվանում, քանզի նա ծագումով

Ըստ Մովսես Դասխուրանցու` երբ պարսից Խոսրով Բ öարվե½ թագավորը (591628) Բյուզանդիայի Մորիկ կայսեր օգնությամբ գրավում է պարսից գահը ն փորձում վրեժխնդիր լինել իր սպանված հոր` Որմիզդ արքայի համար, վրեժից խուսափելով Միհրան անունով նրա մի ոմն ազգակիցն իր հետ վերցնելով 30 հազար ընտանիք` գալիս է Ուտի գավառի Պարտավ քաղաքը: Նրա նպատակն էր անցնել Խազարական թագավորություն` միանալու Խոսրով թագավորի թշնամիներին: Այս հասկանալով` Խոսրովը հաշտության գիր է ուղարկում` նրան հանձնելով այն շրջանը, որտեղ նա գտնվում էր: Այդ ժամանակ Միհրանը կանգ էր առել Գարդման գավառում: Եվ ահա թագավորի հրամանագրով ստանալով այդ հողերը` Միհրանյանները ձեռնամուխ են լինում տեղի իշխանական տան` Առանշահիկների, վերացմանը, ն խնջույքի հրավիրելով` կոտորում են նրանց (տե՛ս Մովսես Կաղանկատվացի, էջ 171-172): Մովսես Դասխուրանցին այս տոհմին մերթ Զարմիրհ է կոչում, մերթ Զարմիհր: Մովսես Կաղանկատվացի, էջ 172: Տե՛ս Ն. Ադոնց, Երկեր, հ. Ա, էջ 509: Տե՛ս Բ. Ուլուբաբյան, Խաչենի իշխանությունը, էջ 68-70: Անդ, էջ 69: Տե՛ս Մովսես Կաղանկատվացի, էջ 304:

Առանշահիկ էր, երբեմն էլ Զարմիրհական տոհից, որը բխում էր նրա հեռավոր նախնու անունից: Իսկ «յարքայից Զարմիրհական տոհմէն» արտահայտությունն էլ հեշտությամբ բացատրելի է, քանզի հայտնի է, որ Միհրանյանները սերում էին Սասանյաններից1: Ուստի այստեղ նս Զ. Բունիաթովը կեղծում է (կամ պարզապես անտեղյակ է)` հավատացնելով, թե Զարմիրհը հին ալբանական թագավորական հարստության անվանումն է2: Կ. Թումանովը Սահլ Սմբատյանին համարում է Զառմիհր Առանշահիկի սերունդներից3: Դեռնս Ա. Մնացականյանը ցույց է տվել, որ Զ. Բունիաթովը` փորձելով Սահլին ոչ հայկական ծագում վերագրել, հակասության մեջ է մտնում իր իսկ կողմից իր աշխատության հավելվածում տպագրված մի շարք վավերագրերի ն վկայությունների այն տեղեկությունների հետ, որոնք ուղղակիորեն մատնանշում են Սահլի հայ լինելը4: Վ. Մինորսկին մերժում է Սահլի Առանշահիկ լինելու տեսակետը ն նրան կապում Տարոնի Բագրատունիների հետ5: Պետք է նշել, որ Սահլի` Շաքիի տեր լինելու ուսումնասիրողների կարծիքին դեմ է նան Բ. Ուլուբաբյանը: Նա սկզբնաղբյուրների այն միակ վկայությունը, որտեղ Սահլը հանդես է գալիս որպես Շաքիի տեր6, համարում է մատենագրական թյուրիմացություն7, որի վրա էլ խարսխված Ն. Ադոնցի այն վարկածը, թե Սահլն իրականում Բագրատունյաց տոհմի ներկայացուցիչ է եղել ն Շաքիի իշխան8:

Անդ, էջ 171: Անկասկած, Զ. Բունիաթովը նպատակ ունի այդ անվանումը տարածել Առանշահիկների տոհմի վրա, ապացուցելու համար, որ այն հայկական չէ: «Զարմիրհական» տոհմանունն Առանշահիկներին վերագրում է նան Բ. Ուլուբաբյանը (ըստ նրա, տոհմանունն Արմիհրական էր ն ոչ թե Զարմիրհական), բայց այլ հայեցակետից: Քանի որ, ինչպես վերնում տեսանք, հեղինակն համոզված էր, թե եղել է Արմիհր անունով Առանշահիկ իշխան, ուստի ն նրա ժառանգորդները (Առանշահիկները) կարող էին կոչվել Արմիհրական: Իսկ ինչ վերաբերվում է «յարքայից Զարմիրհական տոհմէն» արտահայտությանը, ապա հայտնի է, որ Առանշահիկները նախկինում թագավորել են (տե՛ս Բ. Ուլուբաբյան, նշվ. աշխ., էջ 69): Տե՛ս Շ. Լօսոaոօքք, Տէսմi6Տ iո ՇհոiՏէiaո ՇaսՇaՏiaո հiՏէօո/, Օ6օոց6էօwո Սոiv6ոՏiէ/ Քո6ՏՏ, 1963, քք. 257-258. Տե՛ս Ա. Մնացականյան, Աղվանից աշխարհի գրականության հարցերի շուրջը, Եր., 1966, էջ 83: Տե՛ս Մ. ԽiոօոՏk/, ՇaսՇaՏiՇa |Մ, “8սll6էiո օք էհ6 ՏՇհօօl օք Օոi6ոէal aոմ ՃքոiՇaո Տէսմi6Տ”, Սոiv6ոՏiէ/ օք Լօոմօո,1953, vօl. 15, N 3, էջ 505-510: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 298: Տե՛ս Բ. Ուլուբաբյան, Խաչենի իշխանությունը, էջ 70: Անվանի հայագետը հենվում է Մարկվարտի` Հայ Բագրատունիների ճյուղագրության վերաբերյալ աշխատության վրա (տե՛ս «Հայ Բագրատունեաց ճիւղագրութիւնը»,

Ա. Հակոբյանը կարծում է, որ Թովմա Արծրունու տեքստում առկա «Սահլ...Շաքեոյ տէր»-ը պետք է համարել տեխնիկական թերություն, իսկ իրականում եղել է «Սահլ...Խաչենոյ տէր»1: Ն. Ադոնցի եզրակացությունն ու այն ապացուցելու համար կատարված քննությունը տրամաբանական են: Եթե Շաքիում հաստատվել են երեք Բագրատունի եղբայրներ, ուստի մի քանի տասնամյակ անց Շաքիի տերը հանդիսացող իշխանը նույնպես պետք է Բագրատունի լիներ, մանավանդ, որ Աղվանից թագավորությունը «վերականգնող» Համամին կարելի է վերագրել Մխիթար Այրիվանեցու այն հաղորդումը, որտեղ մի ոմն Համամ անվանված է Հովհաննես Բագրատունի2: Բացի այդ, եթե Շաքիի տերը Սմբատի որդի Սահլն է, որին Մովսես Դասխուրանցին անվանում է Առանշահիկ, ապա նրա հայրանունն անգամ հուշում է նրա տոհմը, քանզի Սմբատ անունը մեծ տարածում ուներ Բագրատունյաց մեջ, իսկ մյուս իշխանական տներում այն հազվադեպ էր հանդիպում3: Նույն կարծիքը հայտնում է նան Մ. Լորդկիպանիձեն4: Գալով սկզբնապես Խաչենի իշխան հանդիսացող Սահլին5 վերագրվող Շաքիին` նշենք, որ կասկածից վեր է, որ այն նույնական է այժմյան Շաքի-Նուխիին, որտեղ Սահլից հետո իշխում էին նրա սերունդները: Նրանց էին պատկանում, ինչպես կհամոզվենք ստորն, նան Հերեթն ու Կամբեճանը: Վերջինը` ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, մտնում էր Աղվանք կոչված երկրամասի մեջ, որը Մեծ Հայքին սահմանակցում էր

ծանօթութիւններով, գրեց պրոֆ. դկտ. Յ. Մարկուարտ, գերմաներէնէ թարգմանեց Հ. Մ. Հապոզեան, Վիեննա, 1913): Ն. Ադոնցին այս հարցում լիովին համամիտ է նան Ս. Բարխուդարյանը (տե՛ս Արցախի, Շաքիի ն Փառիսոսի իշխանությունները I2-2 դարերում,«ՊԲՀ», 1971, թիվ 1, էջ 58-72): Տե՛ս Ա. Յակոբեան, Խաչէն-Խօխանաբերդ ամրոցը եւ նրա իշխանատոհմը Թ.-ԺԳ. դարերում (քննական ակնարկ),-«Հանդէս ամսօրեայ», 2010, թիվ 1-12, էջ 71-170: Տե՛ս «Մխիթարայ Այրիվանեցւոյ Պատմութիւն Հայոց»: Ի լոյս ընծայեաց Մկրտիչ էմին, Մոսկվա, 1860, էջ 55: Սակայն, հարկ ենք համարում ընդգծել, որ այս Համամը, ամենայն հավանականությամբ, Աղվանից թագավորության «վերականգնողը» չէ, քանի որ Մխիթար Այրիվանեցին «Համամ, որ եւ Յովհաննէս Բագրատունի» արտահայտությունից հետո ավելացնում է, որ նա «մեկնեաց զառակսն եւ եդ զվերջի գուբղայսն ի գլուխ սաղմոսացն»: Այս տեղեկությունը հաստատում է նան Վարդան վարդապետը. «Յաւուրս սորա (Հայոց Աշոտ թագավորի) էր Համամ, որ գրեաց մեկնութիւն Առակացն եւ Քերականին» (Վարդան վարդապետ, էջ 91): Բ. Ուլուբաբյանն ճիշտ ձեւով տարբերակում է երկու Համամներին (տե՛ս Բ. Ուլուբաբյան, Խաչենի իշխանությունը, էջ 78-79): Տե՛ս Ն. Ադոնց, Երկեր, հ. Ա, էջ 509: Տե՛ս 1. Է168661à16868, նշվ. աշխ., էջ 273-274: Տե՛ս Մովսես Կաղանկատվացի, էջ 326, 340: Տե՛ս նան Բ. Ուլուբաբյան, Խաչենի իշխանությունը, էջ 64:

Կուր գետով1: Կամբեճան գավառի տարածքը նույնական էր ներկայիս Շիրակի դաշտավայրին2: Շաքի քաղաքը նույնական է ներկայիս Շաքի կամ Նուխի քաղաքին, իսկ Շաքի գավառը` Շաքիի կամ Նուխիի շրջանին3: Բ. Ուլուբաբյանը, ինչպես տեսանք, այն կարծիքին է, թե այն միակ վկայությունը, որտեղ Սահլը հիշված է որպես Շաքիի տեր, սոսկ թյուրիմացություն է: Այդ կարծիքին նրան մղում են հայ ն արաբ մատենագիրների տեղեկությունները, որոնք Սահլի կյանքն ու գործունեությունը կապում են կուր-երասխյան միջագետքի հետ4: Բայց ուսումնասիրողը նան իրավացիորեն համոզված է, որ Շաքիում թագավորողների տոհմը սերում էր Սահլից, որի թոռ Համամը, որը վերականգնեց Աղվանից թագավորությունը, վերատիրել էր Կամբեճանին ու Շաքիին, քանի որ նախկինում Հայոց Արնելից կողմերի իշխանները տիրում էին Կամբեճանին5: Համամից հետո Կամբեճանի ու Շաքիի հատվածում իշխում էր նրա որդին` Ատրներսեհը6: Ահա՛, այս Շաքին է միայն, որ այնքան հաճախ հիշատակում են արաբ հեղինակները ն, որի տերը Սահլն էր ըստ Թովմա Արծրունու: Հարազատ մնալով Հայոց Արնելից կողմերի պատմիչի տեղեկություններին` նշենք, որ Սահլն իրականում Առանշահիկ (կամ Եռանշահիկ) է եղել, իսկ Բագրատունի տոհմանունը նրան տրվել է` լոկ վրացական աղբյուրների տեղեկությունների հիման վրա: Մեր կարծիքով, «Քարթլիս ցխովրեբա»-յի ն Վախուշտի վերոհիշյալ տեղեկությունները պետք է, որ քաղաքական նպատակադրվածության արդյունք լինեն, ուղղված վրացական Բագրատունիների` Շաքիին տիրելը պատմականորեն հիմնավորելուն: Վրաց մատենագիրները` տեղյակ լինելով 774775 թթ. ապստամբությունից հետո Հայ Բագրատունիների ճյուղի` Կղարջքում հաստատվելու փաստին, նման մի բան էլ Շաքիի համար են հնարել7` ցույց տալու համար ինչպես Գուգարքի, այնպես էլ Շաքիի պատկանելությունը Վրաց Բագրատունիներին: Իսկ Շաքիում հաս-

Տե՛ս «Աշխարհացոյց Մովսեսի Խորենացւոյ», էջ 28-29. «Աշխարհ Աղբանիա, այսինքն Աղուանք…մինչեւ ցՀայոց սահմանաւ, առ Կուր գետով»: Տե՛ս Ս. Երեմյան, Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, էջ 57: Անդ, էջ 73: Տե՛ս նան Â. 16116ո666, նշվ. աշխ., էջ 116: Տե՛ս Բ. Ուլուբաբյան, Խաչենի իշխանությունը, էջ 70-71: Տե՛ս Բ. Ուլուբաբյան, Դրվագներ Հայոց արնելից կողմանց պատմության, էջ 246: Տե՛ս Բ. Ուլուբաբյան, Խաչենի իշխանությունը, էջ 82: Տե՛ս Ն. Ադոնց, Երկեր, հ. Ա, էջ 489: Հնարավոր է նան, որ իրոք ՄIII դ. վերջին Հերեթում Բագրատունիներ են հաստատվել, բայց հետագայում արաբներն այն հանձնել են Սահլ Սմբատյանին:

տատվածների գաղթի ժամանակն էլ Վախուշտ Բագրատիոնը հարմարեցրել է Կղարջքում Բագրատունիների հաստատվելու ժամանակի հետ` ապացուցելու, որ այդ Բագրատունիները մեկ միասնական ճյուղի անդամներ են, որոնց ջանքերով հիմնադրվեց վրացական թագավորությունը: Փաստորեն, եթե Կղարջքում հաստատվել էր կուրացված Աշոտ իշխանի որդի Վասակն իր ժառանգներով1, ապա Շաքիում էլ հաստատվել են նույն Աշոտի եղբորորդիները: Բացի այս, «Քարթլիս ցխովրեբա»յի ն Վախուշտի տեղեկությունները, ինչպես արդեն ցույց ենք տվել, բավական մշուշոտ են ու մեծ մասամբ հակասում են պատմական իրողություններին: Ըստ այդ աղբյուրների, Շաքիում հաստատված երեք եղբայրները «Կույր» կոչվող Ատրներսեհի եղբորորդիներն են եղել, որոնք հեռացել են իրենց հորեղբորը կուրացնելուց հետո: Ն. Ադոնցը, հետնելով Հ. Մարկվարտին, Ատրներսեհ Կույրին իրավացիորեն նույնացնում է 747-750 թթ. ապստամբության ժամանակ կուրացված Աշոտ Բագրատունու հետ2: Հայտնի է, սակայն, որ վերջինիս կուրացրել են ոչ թե իր եղբորորդիները, այլ Գրիգոր Մամիկոնյանը` ի վրեժ իր տանջամահ արված Դավիթ եղբոր3: Բացի այդ, «Քարթլիս ցխովրեբա»-ն հաղորդում է, թե Վրաց իշխան Արչիլն է Ատրներսեհ Կույրի եղբորորդիներին նվիրել Շաքին, այսինքն` ուզում է ցույց տալ, թե Շաքին Վիրքի կազմի մեջ էր մտնում նույնիսկ արաբական տիրապետության ժամանակաշրջանում, չնայած, ինչպես համոզվեցինք, Արչիլի իշխանության ն Բագրատունիների` Շաքիում հաստատվելու ժամանակները չեն համապատասխանում: Այդ նկատել է նան Վախուշտ Բագրատիոնը` փորձելով հարթել այդ խնդիրը: Ուստի ն մենք «Քարթլիս ցխովրեբա»-յի ն Վախուշտու հիշյալ տեղեկությունները համարում ենք նպատակադիր այլափոխումներ, մանավանդ, որ հայկական սկզբնաղբյուրներն այդպիսի պատմական իրադարձություն չեն հիշում: Սահլի թոռնորդի ու Համամի որդի Ատրներսեհի ժամանակ, ըստ Հովհաննես Դրասխանակերտցու, որը եղել է Աղվանից թագավորությունում, վերջինիս բնակիչները «ի ժողովրդենէն մերմէ ն խաշն արօտի մերոյ էին»4: Ըստ որում` «ÿի ժողովրդենէն մերմէ» արտահայտությունը տեղի բնակչության հայ լինելու մասին է, իսկ «խաշն արօտի մերոյ»-ն` դրա հայադավանության մասին: Այդ են ցույց տալիս նան վրացական

Տե՛ս Վարդան վարդապետ, էջ 83: Տե՛ս Ն. Ադոնց, նշվ. աշխ., էջ 98, 109: Տե՛ս Ղնոնդ, էջ 123-124: Գրիգորն այդ գործը հանձնարարեց իր սպանված եղբայր Դավթի ծառաներին: Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 220:

աղբյուրները, որոնց տեղեկություններին արդեն անդրադարձել ենք: Հավելենք, որ դեռեւս ՄI դ. Վիրքի հոգնոր առաջնորդը` Դավիթ Գարեջեցին, Կամբեճանում ստիպված է եղել խոսել հայերեն1: Վրաց մատենագիր Արսեն Սափարացին (I2 դ.), պատմելով Հովհան Մայրավանեցու մասին, թե ինչպես Թեոդորոս Ռշտունին նրա ճակատին աղվեսադրոշմ խարանեց, հաղորդում է, որ նա փախուստի դիմեց կովկասյան լեռնականների մոտ, որոնք նրան չընդունեցին, որից հետո նա «անցավ Կամբեչովան (իմա՛ Կամբեճան-Ա.Ե.)` տիրելով Փոքր ձորին, որ «Հայոց (Սոմխիթի) ձոր» է կոչվում»2: Շաքե-Կամբեճանի միասնական իշխանության ստեղծումը ցույց է տալիս, որ այդ ժամանակ արդեն հայաբնակ պետք է լիներ Բուն Աղվանից աշխարհի Շաքե գավառը: Ատրներսեհի որդի Իշխանակի օրոք, ըստ Անանիա կաթողիկոսի` Աղվանից թագավորը «էր դարձեալ յաղանդն Քաղկեդոնի եւ մոռացեալ զհարցն դաւանութիւն»3: Այդ քայլն Իշխանակը կատարել էր մոր` Դինարի դրդմամբ4: Իշխանակի մահից հետո Աղվանից թագավորությունը նվաճվեց Վրաց թագավորության կողմից: Անհրաժեշտ ենք համարում լուսաբանել նս մեկ կնճռոտ խնդիր: Ս. Բարխուդարյանը կարծում է, որ Դինարը եղել է Ատրներսեհի կինը ն Իշխանակի մայրը5: Նրան այդ տեսակետին մղում է Վախուշտի 917 թ. վերաբերող մի հաղորդումը. «Հիշատակ է անվան Ատրներսեհ (Ադարնասէ) պատրիկի ն նրա որդու` Դինար թագուհու ամուսնու ն նրանց որդի Իշխանիկի»6, թեն այդ հաղորդումը ավելի շատ հակասություններ է ծնում, քան հաստատում ուսումնասիրողի տեսակետը, քանի որ Իշխանիկ-Իշխանակը Ատրներսեհի որդին էր, իսկ բերված տեղեկությունից պարզվում է, որ Իշխանակը Ատրներսեհի թոռն է եղել, ինչը չի համապատասխանում իրականությանը: Վախուշտի մոտ կարդում ենք նան. «Իսկ Ադարնասե պատրիկը իր որդուն կին բերեց Ադարնասեի դստերը ն իշխանաց իշխան Գուրգենի քրոջը, որը Աշոտ կուրապաղատի ծոռն էր: Իսկ մինչն նրա որդի Իշխանիկը Հերեթը, սկսած Կասրեի ժամանակ-

Տե՛ս Անանուն,-Լ. Մելիքսեթ-Բեկ, Վրաց աղբյուրները Հայաստանի ն հայերի մասին, հ. Ա, էջ 98: Տե՛ս նան Ա. Մնացականյան, նշվ. աշխ., էջ 51: Անդ, էջ 46-47: Տե՛ս «Տեառն Անանիայի Հայոց կաթողիկոսի Յաղագս ապստամբութեան տանն Աղուանից»,-«Արարատ», 1897, մարտ, էջ 143-144: Տե՛ս “Матиане Картлиса”, էջ 34: Տե՛ս Ս. Բարխուդարյան, Արցախի, Շաքիի ն Փառիսոսի իշխանությունները I2-2 դարերում, էջ 69: Տե՛ս Արսեն Սափարացի,-Լ. Մելիքսեթ-Բեկ, «Վրաց աղբյուրները Հայաստանի ն հայերի մասին», հ. Ա, էջ 67:

ներից, հերձվածող էր»1: Այս տեղեկությունը ցույց է տալիս, որ Դինարը Իշխանակի կինն է եղել ն ոչ թե մայրը: Սակայն, «Քարթլիի մատյան»-ը տեղեկացնում է, որ Դինարը Իշխանակի մայրն է եղել2: Ընդհանուր առմամբ, «Քարթլիի մատյան»-ը Դինարին համարում է իշխանաց իշխան Գուրգենի դուստրը3, Վախուշտ Բագրատիոնը` քույրը4, իսկ «Քարթլիս ցխովրեբա»-ն մի դեպքում Դինարին համարում է իշխանաց իշխան Գուրգենի քույրը5, իսկ մեկ այլ դեպքում` տեղեկացնում, որ «...Իշխանիկը Գուառամ իշխանաց իշխանի քեռորդին էր, Գուառամի քույր Դինար թագուհին ուղղափառ դարձրեց այն Հերեթը»6: Եթե անգամ թեականորեն ընդունենք, որ Գուառամը Գուրգեն անվան աղավաղումն է, ապա հարցը դրանով չի լուծվի, քանի որ Դինարը, ինչպես տեսանք, մի դեպքում հիշված է որպես Գուրգենի քույր, մեկ այլ դեպքում` որպես դուստր: Եթե ընդունենք, որ Գուառամը եղել է Գուրգենի որդին, ապա Դինարը պետք է լինի Գուրգենի դուստրը, քանի որ վերջինս Գուառամի քույրն էր, սակայն այդ դեպքում Իշխանակը պետք է լիներ Գուառամի քրոջ ամուսինը: Եթե Դինարը Գուրգենի քույրն էր, ապա Իշխանակը պետք է լիներ Գուառամի հորաքրոջ որդին կամ ամուսինը: Մեր կարծիքով, դատելով վերոբերյալից, եզրակացությունը միակն է. գոյություն են ունեցել երկու Դինար` մեկը Գուրգենի քույրը, իսկ մյուսը` դուստրը: Առաջինը կնության էր տրվել Համամի որդի Ատրներսեհին, իսկ երկրորդը` Ատրներսեհի որդի Իշխանակին: Մենք հակված ենք այս տեսակետին, քանի որ այն փաստը, որ մի կողմից վրացական աղբյուրները Դինարին հիշատակում են որպես Գուրգենի քույր կամ դուստր, իսկ մյուս կողմից` որպես Իշխանակի մայր կամ կին, դրա օգտին է: Կարելի է կարծել, որ վրացական իշխանները Աղվանից թագավորության նկատմամբ վարում էին հետնյալ քաղաքականությունը. նրանք իրենց իշխանական տան կանանց կնության էին տալիս տեղի թագավորներին, որպեսզի նրանց օգնությամբ կարողանան տիրել այդ թագավորությանը ն վրացադավան դարձնել տեղի հայությանը, ինչն էլ, ի վերջո, տվեց իր պտուղները: Փաստորեն, Շաքիի Առանշահիկները կնության են առել վրացական Բագրատունիների տնից երկու իշխանուհու` Դինար անունով: Ըստ որում, «Քարթլիի մատյանի» համաձայն, ինչպես տեսանք,

Âà660Ծ6 Բà86àԾ6116, էջ 127: Տե՛ս “Матиане Картлиса”, էջ 34: Անդ: Տե՛ս Âà660Ծ6 Բà86àԾ6116, էջ 127: Տե՛ս Անանուն,-Լ. Մելիքսեթ-Բեկ, «Վրաց աղբյուրները Հայաստանի ն հայերի մասին», հ. Ա, էջ 203: Անդ, էջ 203:

տեղի հայությանը վրացադավանություն է պարտադրել Իշխանակի մայր Դինարը: Ցարդ Աղվանից թագավորության «վերականգնող» Համամ Բարեպաշտի` այս կամ այն իշխանական տոհմին պատկանելու խնդիրն ուսումնասիրողները լուծել են` նրան այս կամ այն անձին նույնացնելու միջոցով: Սկզբից նեթ լուսաբանենք մի կնճռոտ խնդիր: Համամին թագավոր է կոչում միայն Մովսես Դասխուրանցին1, իսկ Հովհաննես Դրասխանակերտցին Հայոց Սմբատ Ա Բագրատունի արքայի օրոք (890-914) նրան անվանում է «մեծ իշխանն արնելից Համամ», որը Հայոց թագավորի հրամանով գնում է բանակցելու արաբների հետ` Հայոց կաթողիկոսին գերությունից ազատելու նպատակով2: Անշուշտ, Հովհաննես Դրասխանակերտցին` Համամին «արնելից մեծ իշխան» կոչելով, նկատի ունի նրա կարգավիճակը Հայոց թագավորության համակարգում, քանի որ Սմբատ Ա-ի թագավորության սահմանները տարածվում էին մինչն Կովկասյան լեռներն ու Ալանաց դուռը` ընդգրկելով թե՛ Վիրքը ն թե՛ Աղվանք կոչված երկրամասը3: Անկասկած, «Արնելից մեծ իշխան»-ը Հայոց թագավորության համակարգում հանդես էր գալիս որպես այդ թագավորության արնելյան հատվածի իշխան: Համամի որդի Ատրներսեհին Հովհաննես Դրասխանակերտցին կոչում է «թագաւորն Ատրներսեհ»4: Ստեփաննոս Օրբելյանը հավաստում է, որ երբ ստեղծվեց Արծրունիների թագավորությունը (908 թ.), այնուհետն Հայոց թագավորից թագ ստացավ Կղարջքի (Վրաց կոչված) Ատրներսեհ Բագրատունի իշխանը, որից հետո «թագ կապեաց ն Աղուանին Համամ»5: Ատրներսեհի որդի Իշխանակին Իբն Հաուկալն անվանում է «սահիբ Իշջանիկ», այսինքն` «իշխան Իշխանիկ»6: Կարծում ենք, որ Համամի իշխանությունը` հանդիսանալով Հայոց թագավորության մաս, իսկ Համամը` գտնվելով Սմբատ արքայի գերիշխանության ներքո ու հանդիսանալով Հայոց թագավորության «արնելից մեծ իշխան», անշուշտ, «Աղվանից» թագավոր կոչվել չէր կարող: Վերնում տեսանք, որ Սմբատ Ա-ն

Տե՛ս Մովսես Կաղանկատվացի, էջ 335: Համամին թագավոր է կոչում նան Ասողիկը (էջ 161), սակայն ակնհայտ է, որ պատմիչի մոտ շփոթ կա ավելի վաղ ն ուշ ժամանակների իրողությունների միջն: Նրա պատմության համապատասխան գլխում հիշատակություն կա Հայոց կաթողիկոս ն պատմագիր Հովհաննես Դրասխանակերտցու մասին, այսինքն` նա, անշուշտ, ծանոթ է եղել նշյալ դեպքերի ժամանակակից պատմիչի երկասիրությանը, որում Համամը հիշատակված է որպես «Արեւելից մեծ իշխան»: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 174: Անդ, էջ 142, 164, Անանուն Զրուցագիր, էջ 159, 163 ն այլն: Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 220: Ստեփաննոս Օրբելյան, էջ 299: Տե՛ս |Եո Ւaսkal, էջ 354:

Համամին թագ տվեց ն հռչակեց «Աղվանից» թագավոր 894 թ.: Ուստի, Մովսես Դասխուրանցու այն պնդումը, թե իբր Համամը «վերականգնել» է Աղվանից թագավորությունը Աշոտ Ա-ի հետ միաժամանակ, թերնս պատմիչի ստեղծագործությունն է: Քանի որ Համամի որդի Ատրներսեհը, ըստ Վախուշտի, սկզբում թագավոր լինելով, հետագայում վախենում էր իրեն այդպես կոչել, նույն կարգավիճակը պահպանում էր նան նրա որդի Իշխանակը` կոչվելով իշխան, չնայած, որ Անանիա Մոկացին նրան թագավոր է կոչում1: Փաստորեն, խոսք անգամ լինել չի կարող այն մասին, որ Համամը վերականգնել է Աղվանից թագավորությունը: Նա, հանդիսանալով Հայոց թագավորության «արնելից մեծ իշխան», թագ է ստացել Սմբատ Ա թագավորից` ճանաչելով նրա իշխանությունը: Ն. Ադոնցը, որ Սահլին Բագրատունի էր համարում, նրա որդի Հովհաննեսին նույնացնում է մյուս որդի Մուավիային ու, քանի որ կա նան Մխիթար Այրիվանեցու «Համամ, որ ն Յովհաննէս Բագրատունի» հաղորդումը, իսկ ուսումնասիրողը, հանձինս այս Համամի, տեսնում է Աղվանից թագավորությունը «վերականգնողին», ուստի ն ծնվում է ուսումնասիրողի այն կարծիքը, թե Հովհաննես-Մուավիան նույն ինքը Համամն է: Սակայն, Ն. Ադոնցն անհավանական է համարում եռակի անվանակոչումը ն «Մուավիա» անունը համարում «Համամ» անվան աղավաղումը2: Մուավիա-Հովհաննես նույնացումն ընդունում է նան Բ. Ուլուբաբյանը, սակայն, նա դեմ է հիշյալ անվանումները կրողի, որը Սահլի որդին էր, ն Համամի նույնացմանը: Համամին նա նույնական է համարում Սահլի թոռանը` Ատրներսեհի որդի Գրիգորին3: Քանի որ Սահլը, ըստ Բ. Ուլուբաբյանի` Առանշահիկ էր, ուստի Առանշահիկ էր նան Համամ-Գրիգորը: Բ. Ուլուբաբյանը նշում է, որ իբր, ըստ Մովսես Դասխուրանցու` Համամն ու Գրիգորը նույն անձն են: Համաձայն նրա` պատմիչի տեղեկություններից հետնում է, թե ինչպես Ատրներսեհի որդին ու Սահլի թոռն էր Գրիգորը, այնպես էլ Ատրներսեհի որդին ու Սահլի թոռն էր նան Համամը: Ընդգծենք սակայն, որ Հայոց Արնելից կողմերի պատմիչի վկայությունը Ատրներսեհի որդի ն Սահլի թոռ է ճանաչում միայն

Տե՛ս «Տեառն Անանիայի Հայոց կաթողիկոսի Յաղագս ապստամբութեան տանն Աղուանից»,-«Արարատ», 1897, մարտ, էջ 144: Տե՛ս Ն. Ադոնց, Երկեր, հ. Ա, էջ 510-511: Տե՛ս Բ. Ուլուբաբյան, Խաչենի իշխանությունը, էջ 75-77: Բ. Ուլուբաբյանը, հետնելով Ա. Կրիմսկուն, «Համամ» անունը պարզապես դիտում է որպես «Գրիգոր»-ի արաբերեն թարգմանություն: «Գրիգոր» մկրտչական անունը (որը նշանակում է «արթուն», «զգոն», «հոգատար») թարգմանվել է այն ժամանակ տարածված արաբական «Համամ»-ի, որը նույն արմատն ունի` լինել զգոն, հոգատար (տե՛ս Բ601ո666 Ճ., նշվ. աշխ., էջ 374, ծանոթ. 6):

Գրիգորին, իսկ Համամի մասին նման տեղեկություն չի հաղորդում1: Անդրադառնանք ուսումնասիրողների ուշադրությունից դուրս մնացած մի կարնոր իրողության: Հայտնի է, որ Սահլը` Բաբեկին ձերբակալելուց ու արաբներին հանձնելուց հետո, խալիֆայից ստացել էր իշխանությունն «ի վերայ Հայոց, Վրաց ն Աղուանից»: Իբն ալ-Ասիրը հաղորդում է, որ արաբները Սահլին` Բաբեկին ձերբակալելու համար, տվել են պատրիկի կոչում2, ինչը խոսում է Մովսես Դասխուրանցու հիշյալ հաղորդման օգտին: Սահլի որդին էր, թերնս, «տերանց տէրն Յովհաննէս, որ Հայոց, Վրաց ն Աղուանից եղեւ տէր»: Եթե նա էր «տերանց տէր»-ն ու հորից «Հայոց, Վրաց ն Աղուանից» իշխանության ժառանգողը, ուրեմն ն նա էր որդիներից ավագն ու հոր ուղղակի ժառանգորդը: Սրան է վերաբերում Մեծիրանից Սբ. Հակովբի վանքի այն արձանագրությունը, որտեղ հիշվում է մի ոմն Հովհաննես. «ՅԲ (853 թ.-Ա.Ե.) թուականութեՀա»ն ՀայոՀց» ի ժամանակ Յովանիսի ԱղվանՀից» իշխանի ես ՍողոմՀոն» Մեծարանց եպիսկՀոպոս» կանգնեցի զՀսուրբ»...»3: Այս Հովհաննեսին, ինչպես տեսանք, ուսումնասիրողներն հակված են նույնացնելու Սահլի Մուավիա անունով մյուս որդուն, որը, ըստ Իբն ալԱսիրի` հետագայում հոր հետ գերեվարվեց4: Պետք է նշել, որ Թովմա Արծրունին հավաստում է, որ Սահլի հետ գերի էր տարվել նրա որդի Ատրներսեհը5: Ի հակադրություն հիշյալ տեսակետների` մենք կարծում ենք, որ իրականում Հովհաննեսի ու Մուավիայի նույնացումը սխալ է, որ դրանք տարբեր մարդիկ են: Ուրեմն` պետք է, որ Սահլը երեք որդիներ ունեցած լինի, որոնցից Ատրներսեհն ու Մուավիան հոր հետ տարվել են Սամառա: Ավելին, եթե համեմատենք Իբն ալ-Ասիրի հաղորդումը Թովմա Արծրունու վկայության հետ, ապա կտեսնենք, որ նրանցից յուրաքանչյուրը վկայում է, որ Սահլի հետ գերության է տարվել նրա միայն մեկ որդին: Ըստ առաջինի, դա Մուավիան է, իսկ, ըստ երկրորդի` Ատրներսեհը: Ուստի առավել հավանական է (եթե, իհարկե, Սահլի` երեք որդիներ ունենալու մեր վերը բերված կարծիքը կասկածելի է) Ատրներսեհի ու Մուավիայի նույնացումը, մանավանդ, որ Թովմա Արծրունու «Ատրներսէհ Աղուանից իշխան»-ին համապատասխանում է Իբն ալ-Ասիրի «Առանի պատրիկ Մուավիա»-ն: «Աղվանից» իշխան Ատրներսեհը Սահլի որդին է: Իսկ եթե I2 դ. 50-ական թթ. սկզբներին հոր

Տե՛ս Մովսես Կաղանկատվացի« էջ 340-341£ Տե՛ս ‫اﺒﻦ اﻻﺜﻴﺮ‬, Մ, էջ 245: Տե՛ս Ն. Ադոնց, Երկեր, հ.Ա, էջ 509: Տե՛ս ‫اﺒﻦ اﻻﺜﻴﺮ‬, Մ, էջ 292: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 296-298:

կենդանության օրոք նա էր «Աղվանից» իշխանը, ուստի ն Սահլի` Շաքիի տեր լինելու մասին վկայությանը պետք է լրջորեն վերաբերվել, մանավանդ, որ հոր ժառանգորդը, ինչպես տեսանք, նրա Հովհաննես որդին է եղել, որը, չնայած իր բարձրագոչ կոչմանը, այլնս չի հիշատակվում: Հավանական է, որ նա հոր հետ հաստատված լիներ Շաքիում, այն բանից հետո, երբ նրա հայրը խալիֆայից ստացել էր իշխանությունն «ի վերայ Հայոց, Վրաց ն Աղուանից»: Զարգացնելով մեր տեսակետը` նշենք, որ հավանական է նան, որ Սահլին «ի վերայ Հայոց, Վրաց ն Աղուանից» իշխանություն տալը ձնական էր, քանի որ, ինչպես տեսանք, 838 թ. այդ կոչումը կրում էր արդեն Բագարատ Բագրատունին: Թովմա Արծրունին, եթե որպես «Աղվանից» իշխան է հիշատակում (այս «Աղուանից» անվան տակ Թովմա Արծրունին նկատի ունի Հայոց Արնելից կողմերը) Սահլի որդի Ատրներսեհին, ապա Սահլն էլ իշխելու էր խալիֆայից ստացած իշխանության մյուս հատվածում, այն է` Շաքիում, Կամբեճանում ու Հերեթում, սակայն, պահպանելով գերագույն իշխանապետությունը: Իսկ Հովհաննեսը` հոր անմիջական ժառանգորդը, առանց կասկածի, նրա կողքին պետք է գտնվեր: Այս դեպքում առաջ է գալիս նան Համամ Բարեպաշտի հարցը: Ինչպես վերնում տեսանք, ուսումնասիրողները Համամի հարցը լուծել են` նրան այս կամ այն անձին նույնացնելով: Մեր տեսակետի` ճիշտ լինելու դեպքում, Համամին հարկ չկա նույնացնելու ոչ Սահլի Հովհաննես որդուն, որը սխալ է հենց թեկուզ ժամանակների ակնհայտ անհամապատասխանության պատճառով1, ոչ էլ Ատրներսեհի Գրիգոր որդուն: Համամը պետք է, որ Հովհաննեսի որդին եղած լիներ: Բ. Ուլուբաբյանն Առանշահիկ իշխանների` Շաքիին տիրելու (ըստ նրա` վերատիրելու) պատիվը տալիս է Համամ Բարեպաշտին, հենվելով Մովսես Դասխուրանցու այն հաղորդման վրա, թե «Գրիգոր (ըստ ուսումնասիրողի` նույն ինքը` Համամ Բարեպաշտը-Ա.Ե.) շինէ զՀաւախաղացին բերդն, ն յայն կողմն ձգէ զձեռն իւր իշխանութեանն»2: Նա, հետնելով Ա. Կրիմսկուն3, «յայն կողմ»-ը համարում է Կուրի ձախափնյակը, քանի որ պատմող հեղինակը աջափնյակից է4: Մեր քննությունը, սակայն ցույց տվեց, որ Առանշահիկները հաստատվել էին Շաքիում Սահլի

Հովհաննեսը «Հայոց, Վրաց եւ Աղուանից» իշխան էր դարձել, ըստ Դասխուրանցու, 838 թ. (տե՛ս Մովսես Կաղանկատվացի, էջ 330-331), իսկ Համամը, նույն հեղինակի վկայությամբ, Աղվանից թագավորությունը վերականգնել է իշխանաց իշխան Աշոտ Բագրատունու հետ միաժամանակ, այսինքն նույն դարի 80-ական թթ. (անդ, էջ 335): Մովսես Կաղանկատվացի, էջ 340-341: Տե՛ս Крымский А., նշվ. աշխ., էջ 375: Տե՛ս Բ. Ուլուբաբյան, Խաչենի իշխանությունը, էջ 75:

ժամանակներից սկսած: Բացի այդ, Բ. Ուլուբաբյանը` ապացուցելու համար Ատրներսեհի որդի Գրիգորի նույնությունը Համամ Բարեպաշտին, վկայակոչում է Գրիգորի թողած արձանագրությունը` գտնված Սոդքի Մեծ Մազրա գյուղից, որը բարբառում է, թե Գրիգորը «Սիւնեաց ն Աղուանից» իշխան է եղել1: Ուստի ուրիշ էլ ո՞վ, եթե ոչ նա, պետք է վերականգներ Աղվանից թագավորությունը: Երբ արաբները Սահլին իր որդի Ատրներսեհի հետ գերեցին, վերջինիս ողջ իշխանությունն անցավ որդուն` Գրիգորին: Իսկ ի՞նչ եղավ Հովհաննեսի ճյուղը: Նա չէր գերվել, բայց այլնս չի հիշատակվում: Եվ եթե նա, որպես հոր անմիջական ժառանգ, գտնվում էր Շաքիում, ուրեմն ն Աղվանից թագավորության վերականգնման պատիվն էլ պետք է նրա սերունդներին պատկաներ: Այսինքն` Համամն, անկասկա՛ծ, նրա՛ որդին էր: Համամի, ինչպես նան նրա որդի Ատրներսեհի թագավորանիստը Շաքին էր, ինչպես վկայում են Հովհաննես Դրասխանակերտցին ու Մասուդին: Մեր կարծիքով, Հայոց թագավորից թագ ստացած ն Շաքիում գտնվող Համամ Բարեպաշտը սկզբնապես համարվում էր գերագույն իշխան Շաքիի, Հերեթի, Կամբեճանի ն Հայոց Արնելից կողմերի վրա: Հովհաննես Դրասխանակերտցու «Արնելից մեծ իշխան» հաղորդումը վերաբերում էր հիշյալ ողջ տարածքին, որը Բագրատունի թագավորների օրոք կազմում էր նրանց տերության «արնելից» հատվածը: Սակայն Աղվանից թագավորությունն իր ընդարձակ սահմանները հետագայում պահպանել չկարողացավ ու շուտով սահմանափակվեց Կուրի ձախափնյա հողերում: Վերը տեսանք, որ արդեն Համամի որդի Ատրներսեհի օրոք Շաքիի թագավորությունը, ըստ Մասուդիի` տարածվում էր Կապաղակի ն Ծանարաց երկրի միջն, այսինքն` ընդգրկելով թե՛ Կամբեճան ու Շաքի գավառները ն թե՛ Հերեթը, չնայած, որ անվանապես հոր գերագահ դիրքը պահպանում էր նան Ատրներսեհը, ինչն ապացուցում է Հովհաննես կաթողիկոսի վկայությունը, որ ինքը հալածական «ի կողմանս արնելեայ Աղուանից առ մեծ իշխանն Սահակ երթեալ ն առ թագաւորն նոցունց Ատրներսեհ»2: Այսինքն` «Աղվանից» (իմա՛ Հայոց Արնելից կողմեր-Ա.Ե.) մեծ իշխանի կողքին կա նան գերագահ մեկը` Շաքիի կամ «Աղվանից» Ատրներսեհ թագավորը:

Անդ: Բ. Ուլուբաբյանը «Սիւնեաց»-ը սրբագրում է «Փոքր Սյունիք»-ի: Այս ճշտումն անհիմն է, քանի որ արձանագրության մեջ Սյունիք աշխարհը հստակորեն տարանջատում է «Աղուանից» տեղանունից, որի տակ նկատի ունի Արցախ ն Ուտիք նահանգները: Իսկ Փոքր Սյունիքը Արցախն է (տե՛ս «Մովսիսի Խորենացւոյ Պատմութիւն Հայոց», էջ 310): Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 220:

Հարկ է վերջում անդրադառնալ նս մեկ կարնոր իրողության: Համամի «վերականգնած» թագավորությունն «Աղվանից» են անվանում միայն հայկական աղբյուրները: Վրացական աղբյուրներն, ինչպես տեսանք, այն Հերեթ գավառի անունից կոչում են Հերեթի թագավորություն, իսկ արաբական աղբյուրները` սկզբում Շաքի-Կամբեճանի իշխանություն1, իսկ հետո նան Շաքիի թագավորություն2: Տեսանք, որ այդ թագավորության բնակչությունը հայկական էր ու հայադավան, սակայն հայկական աղբյուրներն, այնուամենայնիվ, այն կոչում են «Աղվանից»: Դատելով Մովսես Խորենացու տվյալներից, «Աղվանք»-ը էթնիկական անուն չէր: Նա սկզբում հաղորդում է, թե ինչպես է Վաղարշակ թագավորը մի ոմն Առանի կարգում «նահապետ ի վերայ մեծ դաշտին Առանայ, յԵրասխայ մինչն ցՀունարակերտ»: Այնուհետն, Պատմահայրը տեղեկացնում է, որ նրա ցեղը «ժառանգեաց զդաշտն Աղուանից ն զլեռնակողմն նորին դաշտի» ն, որ «աշխարհն յանուն քաղցրութեան բարուց նորա անուանեցաւ Աղուանք. զի աղու ձայնէին զնա»3: Այսինքն` «աղու» անունը բնորոշում էր նրա բարի բնավորությունը: Ինչպես ճշտել է Բ. Հարությունյանը, տարածքին տրվող «ԱղուՀանՀք» անվանումը ցույց էր տալու դրա արգավանդ ու բարեբեր լինելը4: Իսկ, քանի որ խոսքը, ըստ Պատմահոր` դաշտի մասին է, ապա, անշուշտ, արգավանդ ու բարեբեր էր կոչվելու Կուրի առափնյա դաշտը: Բացի այդ, «աղվան» անունը չէր վերաբերում միայն մեկ ցեղի: Ստրաբոնն այդպես է անվանում Կուր գետի ն Կովկասյան լեռների միջն բնակվող 26 ցեղերի, որոնց, ճիշտ է, Ստրաբոնի ժամանակներում տիրում էր մեկ թագավոր, բայց նախկինում դրանցից յուրաքանչյուրն իր թագավորն ու լեզուն ուներ5: Ըստ որում` վերջին հաղորդումը ցույց է տալիս, որ այդ ցեղերի միջն նույնիսկ ազգակցություն չկար: Արաբ հեղինակների հաղորդումներից երնում է, որ Հայոց Արնելից կողմերին տրվող «Առան» (իմա՛ դաշտ)6 անունը7 երբեմն տարածվում էր նան Աղվանք կոչված

Տե՛ս ‫ﺒﻼﺬﺮي‬, I, էջ 240: ‫ﻤﺴﻌﻮﺪي‬, |, էջ 204-205, |Եո Ւaսkal, էջ 354: Մովսես Խորենացի, էջ 126-128: Տե՛ս նան Ստեփաննոս Օրբելյան, էջ 16: Տե՛ս Բ. Հարությունյան, Պետական մակարդակի բարձրացված կեղծարարություն,«Վէմ» (համահայկական հանդես), 2010, թիվ 4, էջ 33-34: Տե՛ս ÑԾ6à811, Ã8186àԾ67, 8 17 6168à6, 1868818, ոԾàԾն7 6 611181Ծà666 Ã. ÑԾ6àԾà118ո6181, 1., 1964, 2|, |Մ, 6: Մեզանում այսօր էլ Արարատյան դաշտն անվանվում է Արան (Առան), իսկ տեղի բնակչությունը` արանցի (տե՛ս Ս. Երեմյան, Ն. Մառը ն ՄII դարի «Աշխարհացոյց»-ը,«Մառը ն հայագիտության հարցերը», Եր., 1968, էջ 88-89): Տե՛ս ՍՅՇսէ, |, էջ 183-184, |Եո էհօօdՅdԵeհ, էջ 121:

երկրամասի վրա1, իսկ հայկական աղբյուրները հաճախ «Աղվանք» տեղանունը վերագրում են թե՛ Աղվանք երկրամասին ն թե՛ Հայոց Արնելից կողմերին2: Եզրակացությունը պարզ է. նույն իմաստն արտահայտող բառերի փոխատեղումը միանգամայն բացատրելի ու հնարավոր է: Ուստի` արձանագրենք. Կուրից հյուսիս գտնվող Աղվանք-Առանը ն հարավ ընկած Առան-Աղվանք-Հայոց Արնելից կողմերը (հատկապես Ուտիք աշխարհը) հայերի շրջանում հանդես էին գալիս «արգավանդ երկիր», «դաշտ» նշանակությամբ ն այդ իմաստով հայկական միջավայրում գոյատնեցին բավական երկար: Նշենք նան, որ չնայած Համամի հիմնած թագավորությունը, դատելով վերն ասվածից, կոչվելու էր Շաքիի թագավորություն, հայկական աղբյուրներն ավանդույթի ուժով այն կոչում են «Աղվանից», քանի որ այդտեղ էր գտնվել Աղվանից կամ Ալբանիա թագավորությունը: Ամփոփելով Արնելից մեծ իշխանության վերաբերյալ քննության արդյունքները, նշենք, որ Սահլ Սմբատյան իշխանը եղել է հայկական Եռանշահիկ կամ Առանշահիկ իշխանական տոհմից, իշխել է Խաչենում ն Բաբեկին ձերբակալելուց ն արաբներին հանձնելուց հետո գերագույն իշխանություն է ստացել Հայոց Արնելից կողմերի, Շաքի-Կամբեճանի ու Հերեթի հայկական իշխանության վրա: Հայոց թագավորության հիմնադրումից ն Աշոտ Ա ու Սմբատ Ա-ի թագավորների կողմից մինչն Կովկասյան լեռներն ընկած երկրների նվաճումից հետո այդ իշխանությունը դառնում է Հայոց թագավորության մաս ն կոչվում «Արնելից» ընդհանրական անունով` նկատի ունենալով Հայոց թագավորության մեջ նրա աշխարհագրական ն ռազմավարական դիրքը: Սահլի որդիներից Ատրներսեհը իշխում էր Հայոց Արնելից կողմերում, իսկ Շաքիում հոր կողքին գտնվում էր Հովհաննեսը: Վերջինս Սահլ Սմբատյանի ուղղակի ժառանգորդն էր: Հովհաննեսից հետո Համամը, հանդիսանալով Հայոց թագավորության «Արնելից մեծ իշխան», հետագայում դարձավ Աղվանից թագավոր: Նրա թագավորությունն ընդգրկում էր Կամբեճանը, Հերեթը, Շաքին, Կապաղակի շրջանը ն ճիղբքը` տարածվելով Կուր գետից մինչն Կովկասյան լեռներ ն Թելավ քաղաքից արնմուտք գտնվող

Տե՛ս ՍՅՇսէ, IՄ, էջ 259, |Եո ԷՅսսՅ-, էջ 355: Մանրամասնորեն տե՛ս Բ. Ուլուբաբյան, «Ալբանիա», «Աղվանք» ն «Առան» տեղանունները,-«ՊԲՀ», 1971, թիվ 3, էջ 115-126, Սվազյան Հ., «Աղվանք» տեղանվան բովանդակային փոփոխությունների ն գործածության ոլորտների շուրջ,-«Լրաբեր (հաս. գիտ.)», 2008, թիվ 2, էջ 258-267, նույնի` История страны Алуанк (с древнейших времен по Մ||| век), Ер., 2009, էջ 241-248:

Գաղգաղ բնակավայրից մինչն Փիրսահաթ գետի վերին հոսանքի ավազան: 4.2. ճիղբք (ճողբաց իշխանություն): Մաս էր կազմում Հայ Բագրատունիների տերության ն գտնվում էր նրա հյուսիսարնելյան ծայրամասում: Անանուն Զրուցագիրը հաղորդում է, որ Սմբատ Ա-ի աբխազական արշավանքի մասնակիցների թվում էր «իշխանն ճողբաց բազում զաւրաւք»1: Խոսքը ճիղբք կոչված ազգագավառի մասին է, որը` համաձայն Բ. Հարությունյանի տեղադրության, գտնվում էր Փիրսահաթ գետի վերին հոսանքի ավազանում` Աղվանից երկրամասի հարնանությամբ2: Այն պետք է մաս կազմեր Արնելից մեծ իշխանության կամ Աղվանից թագավորության, որն իր հերթին Սմբատ Ա-ի աբխազական արշավանքին ներկայացել էր առանձին զորախմբով: Անանուն Զրուցագիրը հիշատակում է «իշխան յԱրնելից Սմպատ բազում զաւրաւք»3: Նշենք նան, որ սահմանագիծն Արնելից մեծ իշխանության ն Շիրվանշահերի պետության միջն անցնում էր Աղվանիից թագավորության մաս կազմող Կապաղակ քաղաքի ն Շիրվանշահերին պատկանող Շամախու միջն` հյուսիսում Բաբադաղ լեռից սկիզբ առնող ն հարավ իջնող լեռնապարով ու ներկայիս Գյոկ-չայ գետով մինչն Կուր գետ` ներկայիս Զարդոբ բնակավայրից արնելք: Արնելից մեծ իշխանության հյուսիսային սահմանագիծն անցնում էր Կովկասյան լեռների ջրբաժանով` սկսած Ավարյան Կոյսու գետի ակունքների շրջանից մինչն ճիղբք: 4.3. Ծանարաց (Կախեթի) քորեպիսկոպոսություն: Սկսյալ 881 թ., ինչպես տեսանք, Հայ Բագրատունիների տերության մաս էր կազմում Ծանարաց քորեպիսկոպոսությունը: Խնդրո առարկա շրջանում Ծանարաց քորեպիսկոպոսության պատմաաշխարհագրական իրավիճակին լավագույնս ծանոթանալու նպատակով անհրաժեշտ ենք համարում ներկայացնել մի համառոտ պատմական ակնարկ: Արմինիա ոստիկանության Երկրորդ Արմինիա վարչական շրջանի, որի մեջ մտնում էին Գուգարքը, Վիրքը ն Կովկասյան լեռների արնմտյան որոշ շրջաններ, սահմանները հյուսիսում հասնում էին Դարբանդից մինչն Ալանաց դուռը ձգվող սահմանային ամրությունների գոտուն4: Ալանաց դռան հարնանությամբ գտնվում էր Ծանարների երկիրը կամ Ծանարքը (արաբական աղբյուրներում` ասՍանարիա): Ծանարքը գրավել էր արաբ զորավար Հաբիբ իբն Մասլա1

Տե՛ս Անանուն Զրուցագիր, էջ 189: Տե՛ս Բ. Հարությունյան, Լփինքի տեղադրության հարցի շուրջը, էջ 123: Տե՛ս Անանուն Զրուցագիր, էջ 189: Տե՛ս Ա. Եղիազարյան, Արմինիա ոստիկանության սահմանները, էջ 244-246:

ման դեռնս ՄII դ. կեսերին1: Ծանարների երկիրը, հետնաբար նան Ալանաց դուռը, արաբների կողմից վերջնականապես նվաճվել էր Արմինիայի, Ատրպատականի ն Ջազիրայի փոխարքա Մասլամա իբն Աբդ ալ-Մալիքի (որոշ ընդմիջումներով փոխարքա է եղել 709-732 թթ.2) արշավանքի ժամանակ: Այդ ժամանակ Ալանաց դռանն արաբները մշտական կայազոր հաստատեցին3: Դատելով Մովսես Դասխուրանցու հաղորդած մի տեղեկությունից` այդ իրադարձությունը տեղի է ունեցել 714/715 թ.: Խոսելով հայոց ճԿ թվականին (711 թ.) տեղի ունեցած իրադարձությունների մասին` պատմիչը հաղորդում է, որ դրանցից երեք տարի անց Մասլաման ավերեց Դարբանդը ն «ելանէր ընդ Վրաց կողմն»4: Այդ ժամանակ, մեր կարծիքով, Մասլաման նվաճեց Ծանարների երկիրն ու Ալանաց դուռը: ճիշտ է, Իբն ալ-Ասիրն Ալանաց դռնով Մասլամայի կատարած մի արշավանք էլ դնում է հիջրայի 110 թ. (728729 թ.)5, սակայն, այդ, հավանորեն, պարզապես ցույց է տալիս, որ այդ ժամանակ արդեն Ալանաց դուռը գտնվում էր արաբական տիրապետության ներքո: Չնայած, որ ծանարները հաճախ էին փորձում թոթափել արաբական լուծը, Խալիֆայությունը կարողանում էր կրկին իրեն ենթարկել նրանց6: Այսպես, Աբու Ջաֆար ալ-Մանսուր խալիֆայի օրոք (754-775), երբ ծանարներն ապստամբեցին Խալիֆայության դեմ, Յազիդ իբն Ուսայդ ոստիկանը (Արմինիայի ոստիկան է եղել երեք անգամ` 752-754, 759-769, 775-780 թթ.) կրկին Խալիֆայությանը ենթարկեց նրանց երկիրը, վերանվաճեց Ալանաց դուռը ն այնտեղ բնակեցրեց Խալիֆայության դիվանում գրանցված զինվորների7: Ծանարաց երկրի մասին «Աշխարհացոյց»-ը հիշատակում է Սարմատիայի ցեղերին թվարկելիս, նշելով, որ արդոզներից հետո, դեպի արնելք, «բնակեն Դաջանք, Դուալք, Ծըխոյք, Փուրքա, Ծանարքայ` յորում Ալանաց դուռն»8: Ըստ Թովմա Արծրունու` Բուղան «դիմեալ գնաց հասանել ի վերայ

Տե՛ս ‫ﺒﻼﺬﺮي‬, I, էջ 239: Տե՛ս А. Тер-Гевондян, նշվ. աշխ., էջ 272-273: Տե՛ս ‫ﻤﺴﻌﻮﺪي‬, |, էջ 194: Տե՛ս Մովսես Կաղանկատվացի, էջ 319-320: Տե՛ս ‫اﺒﻦ اﻻﺜﻴﺮ‬, էջ 205: Տե՛ս Ճ. Բ18886à868, նշվ. աշխ., էջ 180: Տե՛ս ‫ﺒﻼﺬﺮي‬, I, էջ 246: ‫اهﻞ اﻠﺪﻴﻮاﻦ‬-Դիվանի մարդիկ. դրանք այն զինվորներն են, որոնք խալիֆայության գանձարանից թոշակ էին ստանում` ըստ այնտեղ պահվող ցուցակի: «Աշխարհացոյց Մովսեսի Խորենացւոյ», էջ 26: «Աշխարհացոյց»-ի համառոտ խմբագրության մեջ ասված է.«Գաճանք, Փինճք, Դուաղք, Խոնք, Ափուրք, Ծանաւրք` յորում Ալանաց դուռն» (տե՛ս Ա. Աբրահամյան, Անանիա Շիրակացու մատենագրությունը, էջ 347):

կողմանց հիւսիսոյ, յերկիրն յորում Ծանակ (իմա՛ Ծանարք-Ա.Ե.) կոչի. սոքա բնակին յամուրս լեռնականս...: Եւ մօտ առ սոցա կայ լեառն Կաւկասու»1: Հովհաննես Դրասխանակերտցին հաղորդում է, որ Սմբատ Ա արքան ընդլայնեց իր տերության սահմանները «մինչն ցստորոտ մեծի լերինն Կովկասու, զԳուգարացիս ն զԾանարս մինչն ցԴուռն Ալանաց»2: «Մոքցեվայ Քարթլիսա»-ն («Վրաց դարձ») Դարիալի կիրճը անվանում է «Ծանարների կիրճ» ն հաղորդում, որ պարսիկները Ալանաց դռան պահպանության գործը վստահեցին ծանարներին3: Ըստ Բալազուրիի` Աբու Ջաֆար ալ-Մանսուր խալիֆայի օրոք Արմինիայի ոստիկան Յազիդ իբն Ուսայդը (759-769) «նվաճեց ԲաբԱլլանը...ն...ջախջախեց սանարներին»4: Կովկասագետ Վ. Մինորսկին ծանարների մասին գրում է, որ նրանք վրացերեն կոչվում են «ծանար», քաջ լեռնականներ էին ն բնակվում էին Դարիալի լեռնանցքի մոտ, իսկ հետագայում ընդարձակեցին իրենց տիրույթները դեպի արնելք` Կախեթ: Ըստ ուսումնասիրողի, Մասուդին, նրանց համարելով Շաքիի հարնանները, շփոթում է նրանց կախեթցիների հետ5: Ս. Երեմյանը ծանարներին տեղադրում է Թերեք գետի ակունքների շրջանում, որը համապատասխանում է ներկայիս Ղազբեկի շրջանին6: Ծանարների հար ն նման տեղադրություն է տրված նան վրացական պատմագիտության մեջ7: Ծանարաց երկրի այդ տեղադրությունը համապատասխանում է սկզբնաղբյուրների ն, մասնավորապես, «Աշխարհացոյց»-ի տեղեկություններին: Հ. Մկրտումյանը, որ զբաղվել է Կախեթի իշխանության (Ծանարաց քորեպիսկոպոսություն) ՄIII-2I դդ. պատմության ուսումնասիրությամբ, այն եզրակացության է եկել, որ Տփղիսի ամիրաները ՄIII դ. վերջին ն I2 դ. սկզբին իրենց կողմն էին քաշել ծանարներին` վերջիններիս ն նրանց հարնան ու դաշնակից լեռնական ցեղերին հանձնելով Ալանաց դռան ն այդ դռնով անցնող ճանապարհի (իմա՛ Ռազմա-վիրական ճանապարհ)

Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 274: Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 164: Տե՛ս Հ. Մկրտումյան, Ծանարների ցեղը ն նրանց դերը Դարիալ լեռնանցքի պահպանության գործում,-«Լրաբեր (հաս. գիտ.)», 1972, թիվ 6, էջ 85: ‫ﺒﻼﺬﺮي‬, I, էջ 246: Տե՛ս Â. 16116ո666, նշվ. աշխ., էջ 210-211, ծանոթ. 100: Տե՛ս Ս. Երեմյան, Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, էջ 56: Տե՛ս 1. Է168661à16868, նշվ. աշխ., էջ 306-316., էջ 256:

վերահսկողությունն ու պաշտպանությունը, ըստ որում Ալանաց դռանը ն ճանապարհի շրջակայքում տեղակայված արաբական կայազորները պետք է վերացվեին` փոխարինվելով ծանարական ն նրանց դաշնակից ցեղերի կայազորներով1: Ըստ հեղինակի` դատելով վրացական ն հայկական հեղինակների որոշ երկիմաստ տեղեկություններից, Տփղիսի ամիրաներն օգտագործում էին նան գարդաբանցիների զինված ուժերը, իսկ գարդաբանցիները բնակվում էին ներկայիս Վրաստանի հանրապետության Գարդաբանի շրջանում` Տփղիսից հարավ2: ճիշտ է Հ. Մկրտումյանը, երբ այն տեսակետն է հայտնում, որ հավանաբար արդեն նախքան արաբական արշավանքները Կախեթում սկսվել էր տարբեր ցեղերի միավորման գործընթացն առավել հզոր ծանարների գերիշխանության ներքո: Արդեն ՄIII դ. 70-ական թթ., երբ ծանարները պայքարում էին արաբ զորավար Ամիր իբն Իսմայիլ ալ-Հարիսիի դեմ, Կախեթն իրենից ներկայացնում էր տեղի ցեղերի միություն` ծանարների գլխավորությամբ3: Կախեթի իշխանական տոհմի, որի անդամները սկզբնաղբյուրներում կոչվում են քորեպիսկոպոսներ, հիմնադիր Գրիգոլը (787-827) ծանար էր: Նա տիրեց Արագվ գետի հովտի մի մասին4: Դրանով նա իր ձեռքը վերցրեց ռազմավիրական ճանապարհի վերահսկողությունը: Նրան հաջողվեց իր ենթակայության ներքո առնել նան Գարդաբանը, որ դրանից հետո մաս էր կազմում Ծանարաց քորեպիսկոպոսության: Այդ ամենի հետնանքով Տփղիսի ամիրայության տարածքը խիստ կրճատվեց, Տփղիսի ամիրաները վերածվեցին հասարակ ավատատերերի, իսկ ամիրայությունը` քաղաք-պետության5: Ծանարաց քորեպիսկոպոսությունը I2 դ. սկզբին պայքար է սկսում Վիրքին տիրելու համար: Քորեպիսկոպոս Գրիգոլը նվաճում է Վիրքի հողերի մի զգալի մասը` Քսան գետի հովիտը, որտեղով անցնում էր ռազմավիրական ճանապարհը: Այդ ժամանակ նրա դեմ հանդես է գալիս Կղարջքի կուրապաղատ Աշոտ Բագրատունին6: ճակատամարտը տեղի ունեցավ Քսան գետի հովտում ն ավարտվեց Գրիգոլի պարտությամբ: Աշոտ կուրապաղատը զբաղեցրեց Վիրքի` մինչն Քսան գետն ընկած հողերը7 (հմմտ. Վարդան վարդապետ. Աշոտ կուրապաղատը «տիրեաց ի Կաղրջաց մինչն ի Տփխիս, լեռնակողմամբն հանդերձ»): Հարկ է նշել, որ

Տե՛ս Ã. 166Ծ6171, նշվ. աշխ., էջ 73: Անդ, էջ 73-74: Անդ, էջ 72: Տե՛ս “Матиане Картлиса”, էջ 29: Տե՛ս Г. Мкртумян, նշվ. աշխ., էջ 72: Տե՛ս “Матиане Картлиса”, էջ 29: Անդ:

Քսան գետի հովտին տիրելը Ծանարաց քորեպիսկոպոսության համար ուներ կարնոր նշանակություն: Այդպիսով նրա հսկողության տակ էին անցնում ինչպես Պարտավ-Տփղիս-Ալանաց դուռ-Հյուսիսային Կովկաս մեծ առնտրական ճանապարհը, այնպես էլ Ալազան, Իոր ն Արագվ գետերի հովիտներով անցնող առնտրական ճանապարհները: Սակայն, ինչպես տեսանք, Գրիգոլին հաջողվեց միայն պահպանել Քսան գետի ձախափնյակը: 827 թ. Գրիգոլի մահից հետո, հավանաբար Տփղիսի ամիրայի օգնությամբ, քորեպիսկոպոսությունում իշխանությունն անցավ գարդաբանյան Դոնաուրի իշխանական տանը: «Քարթլիի մատյան»-ը հաղորդում է. «գարդաբանցիները...քորեպիսկոպոս ընտրեցին Դաչիին (կամ Վաչեին1), որ Կվաբուլի որդի Հովհանի որդին էր, իսկ նրանից հետո քորեպիսկոպոս դարձրեցին Սամուել Դոնաուրիին»2: Սամուել Դոնաուրիի (839-861) մահից հետո իշխանությունն անցավ նրա եղբայր Գաբրիել Դոնաուրիին (861-881)3: Այնուհետն, ըստ «Քարթլիի մատյանի»` «հզորացավ քորեպիսկոպոս Փադլան ն իրեն ենթարկեց գարդաբանցիներին»4: I2 դ. առաջին կեսին Երկրորդ Արմինիայում տեղի էին ունենում կարնոր իրադարձություններ: Տփղիսի ամիրաները աստիճանաբար դադարում են ենթարկվել Խալիֆայության գերիշխանությանը: Ալ-Մամուն խալիֆան (813-833) Տփղիսի անհնազանդ Իսմայիլ իբն Շուայբ ամիրային (809-813) փոխարինում է Մուհամմադ իբն Աթաբ ամիրայով (813-830): Վերջինս 829-830 թթ. ծանարների աջակցությամբ ապստամբում է խալիֆայի իշխանության դեմ5: Ապստամբության ճնշման նպատակով խալիֆան ուղարկում է Աբդ ալ-Ալա իբն Ահմադ զորավարին, որին Տփղիսի ամիրայի ն ծանարների միացյալ զորքը պարտության է մատնում: Հետնում է Խալիդ իբն Յազիդ աշ-Շայբանի ոստիկանի (829832) արշավանքը Տփղիսի վրա: Ըստ Յակուբիի` Տփղիսի ամիրան մեղայականով ներկայացավ Շայբանի զորավարին: Վերջինիս հետ ծանր պայմաններով հաշտության պայմանագիր կնքեցին նան ծանարները6: Սակայն Ծանարաց քորեպիսկոպոսության մեջ մտնող գարդաբանցիները չհետնեցին ծանարների օրինակին, այլ Սամուել քորեպիսկոպոսի

Հ. Մկրտումյանն այդ անվան ճիշտ ձնը, հետնելով Վախուշտ Բագրատիոնին (տե՛ս Вахушти Багратиони, էջ126)` համարում է Վաչեն (տե՛ս Г. Мкртумян, նշվ. աշխ., էջ 75): Տե՛ս “Матиане Картлиса”, էջ 29: Անդ, էջ 30: Անդ, էջ 32: Տե՛ս ‫ﻴﻌﻘﻮﺒﻲ‬, ||, էջ 475: Անդ:

գլխավորությամբ ճակատամարտ տվեցին նրան Գավազ բնակավայրի մոտակայքում ն պարտության մատնեցին1: Տփղիսի ամիրա Իսհակ իբն Իսմայիլ իբն Շուայբը (833-853) ի սկզբանե դադարեց խալիֆաներին ենթարկվել ն նրանց գանձարան հարկ մուծել2: Մութասիմ խալիֆայի օրոք (833-842) Իսհակը դաշնակցում էր Արմինիայի ոստիկան Մուհամմադ իբն Խալիդի (838-839) հետ ծանարների դեմ3: Բայց շուտով իրավիճակը փոխվեց, ն ոստիկանը ստիպված պայքար էր մղում դաշնակցած Իսհակի ն ծանարների դեմ4: Երբ Մուհամմադ իբն Խալիդը շարժվում էր Իսհակի դեմ, նրան միացավ Կղարջքի կուրապաղատ Բագարատը (826-876), որ Աշոտ կուրապաղատի որդին էր: Դրա դիմաց Արմինիայի ոստիկանը խոստացավ նրան հանձնել Վիրքը5: Քանի որ Կղարջքի կուրապաղատը փորձեց անցնել Քսան գետը, Մուհամմադ իբն Խալիդի ն նրա դաշնակիցների դեմ ելած Իսհակին օգնության հասան Ծանարաց քորեպիսկոպոսության ուժերը6: Բախումը կողմերից ոչ մեկին զգալի հաջողություններ չբերեց, միայն Արմինիայի ոստիկանին հաջողվեց գրավել Ուփլիսցխեն7: Ըստ Յակուբիի` արաբները փախուստի են մատնել Իսհակին8: Մուտավաքքիլ խալիֆան (847-861) Արմինիայի տարբեր մասերում ծագած ապստամբությունները ճնշելու նպատակով 852 թ. մեծ բանակով ուղարկում է Բուղա զորավարին: Հայաստանը հրի ն սրի մատնելուց հետո Բուղան 853 թ. շարժվեց Տփղիսի ուղղությամբ: Քաղաքը գրավվում է գրոհով, որից հետո Իսհակը մահապատժի է ենթարկվում9: Այս ժամանակ Ծանարաց քորեպիսկոպոսությունում կրկին մեծանում էր ծանարների ազդեցությունը: Ըստ «Քարթլիի մատյանի» Բուղայի զորքերի վրա հարձակում են գործում գարդաբանցիները` Սամուել Դոնաուրիի գլխավորությամբ, որի հետնանքով Բուղայի զորքերը փոխում են արշավանքի ուղղությունը ն շարժվում Տփղիսից դեպի հյուսիս, մթիուլ-լեռնականներից պատանդ վերցնում 300 մարդու, հասնում ցխավատների երկիր ն ցանկանում անցնել Ալանաց դռնով: Հայոց

Տե՛ս “Матиане Картлиса”, էջ 29-30, Âà660Ծ6 Բà86àԾ6116, էջ 126: Տե՛ս Ա. Տեր-Ղնոնդյան, Արաբական ամիրայությունները Բագրատունյաց Հայաստանում, էջ 95: Տե՛ս “Матиане Картлиса”, էջ 29: Անդ, էջ 29-30: Անդ: Անդ: Անդ: Տե՛ս ‫ﻴﻌﻘﻮﺒﻲ‬, ||, էջ 476: Տե՛ս “Матиане Картлиса”, էջ 30, Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 272:

սպարապետ Սմբատ Բագրատունին (824-855) ն Կղարջքի Աշոտ կուրապաղատի որդի Գուառամը ցուցում տվեցին մթիուլներին դիմադրել Բուղայի զորքերին, որոնք պարտություն կրեցին1: Հետաքրքրականն այն է, որ Սմբատ Բագրատունին, որ ուղեկցում էր Բուղային2, փաստորեն գաղտնի կերպով մղում էր Արմինիայի իշխաններին պայքարել Բուղայի զորքերի դեմ, որի պատճառով գերեվարվում է Սամառա, որտեղ էլ կնքում է իր մահկանացուն3: Ինչպես տեսանք, Ծանարաց քորեպիսկոպոսությունում 881 թ. իշխանության եկավ Փադլան (881-893): Նա Արնմանելի տոհմից էր: Նրա օրոք Ծանարաց քորեպիսկոպոսության կենտրոնը Բոճորմայից տեղափոխվեց Թիանեթ (Բոդոջի պալատ)4: Իսկ Փադլային փոխարինեց Կվիրիկե Ա-ն (893-918): Հենց վերջիններիս օրոք է, որ Այսրկովկասում իրենց տիրապետության հաստատման համար պայքար են սկսում Հայ Բագրատունիները: Իշխանաց իշխան Աշոտ Բագրատունին (հետագայում թագավոր) ն նրանից հետո նրա որդի Սմբատ Ա-ն նվաճում են Ալանաց դուռը: Ուշագրավ է Ն. Ադոնցի տեսակետը Ծանարաց իշխանական տան ծագման վերաբերյալ: Իր «Բագրատունյաց փառքը» աշխատության մեջ մեծանուն գիտնականն այն համոզմունքն է հայտնում, որ քրիստոնեացած Ծանարաց հոգնոր տերերը համարվել են եպիսկոպոսներ կամ քորեպիսկոպոսներ Գարդմանի (իմա՛ Գարդաբան) աթոռի ն պահպանել են այդ կոչումն անգամ այն ժամանակ, երբ հոգնոր իշխանությունն աստիճանաբար վերափոխվել է աշխարհիկ իշխանության: Այդ իսկ պատճառով վրաց մոտ Ծանարաց երկիրը հայտնի է Գարդաբան անունով: Ըստ նրա` Գարդաբանը վրացականացված տարբերակն է հայկական Գարդմանի ն գործ է ածվել կրկնակի իմաստով` նշանակելով բուն Գարդման (ըստ ուսումնասիրողի` բուն Գարդմանի արնմտյան մասը, որը, ըստ նրա` հարում էր Բերդուջ գետին) ն Ծանարաց աշխարհ իմաստով: Գրիգոլից հետո առաջին քորեպիսկոպոսը Դաչին էր կամ Վաչեն5, որ գարդաբանցիների կողմից ընտրվեց 827 թ.: Նրան հաջորդեցին Սամուել ն Գաբրիել քորեպիսկոպոսները մինչն 881 թ.: Հետո ոմն Գաբլուց (Գաբուլոց), որ Տփղիսի Սահակ ամիրայի ազգականն էր ն Հայոց Աշոտ

Տե՛ս “Матиане Картлиса”, էջ 30: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 130-134: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 296: Տե՛ս Г. Мкртумян, նշվ. աշխ., էջ 89-90: Տե՛ս Вахушти Багратиони, էջ 126:

Ա թագավորի հորեղբորորդին, տիրեց Գարդաբանին1: Ն. Ադոնցը նկատում է, որ եթե Գաբլուցը մահմեդական Սահակի ազգականն էր, ապա նա չէր կարող Աշոտ Ա-ի հորեղբորորդին լինել: Սրան փոխարինեց Փադլա Արնմանելին: Պարտավի 707 թ. ժողովին մասնակցում էր Հայոց Արնելից կողմերի իշխաններից Թեոդորոս Վստամ Արնմանյանը: Այստեղից էլ ուսումնասիրողը եզրակացնում է Արնմանելի ն Արնմանյան անվանումների ազգակցությունը: Նշելով, որ Փադլայից հետո իշխեցին Կորիկե կամ Կվիրիկե (893-918) ն Փադլա (918-929) քորեպիսկոպոսները` Ն. Ադոնցը մատնանշում է նրանց ծագման անհայտ լինելը: Կորիկե Գ-ի (1010-1039) քույրն ամուսնացած էր Կյուրիկյան թագավոր Դավիթ Անհողինի հետ, ն վերջինիս որդին քեռու մահվանից հետո ժառանգեց նրա իշխանությունը: Ն. Ադոնցը ցույց է տալիս, որ վրաց աղբյուրի տեղեկություններում կա շփոթություն Կախեթի ն Գարդաբանի մեջ: Նա հենվում է Իբն Հաուկալի տեղեկության վրա, ըստ որի` մոտ 950 թ. Գարդաբանի քորեպիսկոպոսը Սենիքերիմն էր2, բայց հայտնի է, որ միննույն ժամանակ իշխում էր նան Կորիկե Բ-ն: Վերջինս ըստ ուսումնասիրողի իսկապես Ծանարաց քորեպիսկոպոսն էր, որ գրավել կամ ժառանգել էր Գարդաբանը, սակայն 950 թ. մոտերքը Գարդաբանն ապստամբեց ն Սենիքերիմը դարձավ քորեպիսկոպոս Գարդաբանում: Այնուհետն 958 թ. եկեղեցական ժողովի մասնակիցներից Գուրգեն Արնելից իշխանին (ըստ Անանիա կաթողիկոսի) Ն. Ադոնցը նույնացնում է Կյուրիկե Բ-ի հետ, որից էլ բխում է նրա հայ ազգությունը: Այնուհետն բխեցվում է նան այն, որ Ծանարաց քորեպիսկոպոսությունում հայկական իշխանական տոհմը սկսել էր իշխել Կյուրիկե Ա-ից (893-918) սկսած: Ուստի ն Կյուրիկե Գ-ի ժառանգության անցումը Դավիթ Անհողինի որդի Գագիկին միանգամայն բնական է դիտվում: Հեղինակը միանգամայն դիպուկ դիտարկում է, որ այսրկովկասյան երկրներում հայկական ազդեցությունը հզորացավ Սմբատ Ա-ի օրոք, ուստի ն պատահական չէ, որ հենց նրա թագավորության ժամանակ` 893 թ., Ծանարաց քորեպիսկոպոսությունում իշխանության եկան նրա տոհմակիցները, այսինքն` Բագրատունիները3: Մենք միանգամայն հավանական ենք համարում Ն. Ադոնցի տեսակետն այն մասին, որ Ծանարաց քորեպիսկոպոսները` սկսած Կվիրիկե կամ Կյուրիկե Ա-ից, ազգությամբ հայ են եղել: Անվանի գիտնականի կողմից Կվիրիկե-Կյուրիկե-Կորիկե անվանաձնի նույնացումը Գուր1

Տե՛ս “Матиане Картлиса”, էջ 31: Տե՛ս |Եո ԷՅսսՅ-, էջ 348: Տե՛ս Ն. Ադոնց, Երկեր, հ. Ա, Եր., էջ 526-529:

գենին նս ստույգ է: «Կյուրիկ»-ը Գուրգեն անվան տեղական արտասանությունն էր1: Հայտնի է, որ 2 դ. ստեղծվել էր Տաշիր-Ձորագետի թագավորությունը: Հետագայում այն կոչվում էր նան Կյուրիկյան թագավորություն` Գուրգեն անունից: Այստեղից էլ կարելի է բխեցնել, որ մեկ այլ Բագրատունի իշխան` Ծանարաց քորեպիսկոպոսը, կրում էր Գուրգեն անունը, որ նույնպես տեղական արտասանությամբ վերածվել էր Կյուրիկեի, իսկ հետագայում` Կվիրիկեի: Զարգացնելով անվանի հայագետի տեսակետը` նշենք, որ ինչպես տեսանք Ծանարքում Կվիրիկե Աից առաջ իշխանության եկավ Փադլան (881-893): Նա Արնմանելի տոհմից էր: Նրա օրոք Ծանարաց քորեպիսկոպոսության կենտրոնը Բոճորմայից տեղափոխվեց Բոդոջ: Այսինքն` Փադլայով Ծանարաց քորեպիսկոպոսությունում իշխանական տոհմ է փոխվել, ըստ որում` գարդաբանյան տոհմից քորեպիսկոպոսությունն անցել է ծանարական տոհմին` Արնմանելի անունով: Այն, որ «Արնմանելի»-ն ն «Արնմանյան»-ը նույնական են, կարծում ենք, միանգամայն հավանական է: Լրացնելով Ն. Ադոնցի տեսակետն այն մասին, որ Կվիրիկե Ա-ից սկսած հայերն են իշխանության գալիս Ծանարաց քորեպիսկոպոսությունում, նշենք, որ դա, փաստորեն, տեղի է ունեցել Սմբատ Ա-ի թագավորության տարիներից առաջ` Փադլա Արնմանելիից սկսած: Դեռ ավելին, եթե հաշվի առնենք Ն. Ադոնցի վերոբերյալ այն տեղեկությունը` քաղված «Քարթլիի մատյան»-ից, թե 881 թ. քորեպիսկոպոս է դարձել ոմն Գաբուլոց, որ հիշատակվում է որպես Աշոտ Ա-ի հորեղբորորդի, ակնհայտ կդառնա, որ այնտեղ մենք տեսնում ենք Ծանարաց քորեպիսկոպոսությունում Բագրատունիների հաստատման արձագանքը: Մեր կարծիքով հենց այդ պատճառով միտումնաբար Վախուշտ Բագրատիոնը Գաբուլոցին բոլորովին չի հիշատակում: Փաստորեն «Արնմանելի» անվանումը կրում էին Ծանարաց քորեպիսկոպոսության Բագրատունիները: Այդ անունը սրբագրելի է «Արմանելի»-ի կամ «Արնմանյան»-«Արմանյան»-ի, որ ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ հայկական «Հայկազյան» անունը: Ծանարաց քորեպիսկոպոսությունում Բագրատունիների հաստատումն իրականացվել է Աշոտ իշխանաց իշխան Բագրատունու աջակցությամբ ն կամքով: Գաբուլոց Բագրատունին կարճ իշխեց: Նույն թվականին նա խաբեությամբ գերվեց Կղարջքի Բագրատունիներից Աշոտի որդի Գուառամի կողմից ն ուղարկվեց Բյուզանդիա2: նրան փոխարինեց հավանաբար նրա որդին կամ ազգականը` Փադլան: Ըստ «Քարթլիի մատյան»-ի`

Տե՛ս «Հայ ժողովրդի պատմություն», Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատ., հ. III, էջ 100, ծ. 1: Տե՛ս “Матиане Картлиса”, էջ 31:

հենց այդ ժամանակ պայքար սկսվեց հայերի ն աբխազների միջն Վիրքը նվաճելու համար1: Սկսված պայքարի սկզբում` 881 թ. Կղարջքի Բագրատունիներից Նասրի կողմից սպանվեց Կղարջքի Դավիթ կուրապաղատը, որ դրդեց Արմինիայի իշխանաց իշխան Աշոտ Բագրատունուն անցնել վճռական գործողությունների: Նա արշավանքի ելավ աբխազների, ալանների ն Նասր Բագրատունու կազմած դաշինքի դեմ: Նրա հետ էին Կղարջքի Դավիթ իշխանի որդի Ատրներսեհը ն Թռեղքի իշխան Լիպարիտ Բաղվաշը2: Արշավանքի հաջող ավարտից հետո, բավական ժամանակ անց, արդեն իր մահվանից առաջ` 889 կամ 890 թ., Աշոտ Ա-ն «դնէ իշխան Վրաց զքեռորդի իւր», այսինքն` Ատրներսեհ Բագրատունուն, որը հետագայում Սմբատ Ա-ից թագ ստացավ: Այսինքն` 881 թ. Աշոտ Բագրատունին վճռական հաղթանակի էր հասել Այսրկովկասում` իրեն ենթարկելով տեղի գրեթե բոլոր իշխաններին ն Աբխազաց թագավորին: Վերնում տեսանք, որ Ծանարաց քորեպիսկոպոսությունում գարդաբանյան հարստության փոխարինումը Արնմանելի հայկական տոհմով տեղի է ունեցել 881 թ., այն բանից հետո, երբ Աշոտ Բագրատունին ջախջախեց Աբխազաց թագավորի կազմած դաշինքի ուժերին: «Քարթլիի մատյան»-ի համաձայն, երբ հայկական բանակը ջախջախեց վերոհիշյալ դաշինքի ուժերին, հենց այդ ժամանակ «Քորեպիսկոպոս Փադլան հզորացավ ն ենթարկեց գարդաբանցիներին», մի բան, որ չէր հաջողվել Գաբուլոցին: Խնդիրն այն է, որ վերոհիշյալ բախմանը մասնակցում էին Այսրկովկասի բոլոր իշխանները, բացառությամբ Ծանարաց քորեպիսկոպոսության: Հաղթանակած Աշոտն իր ուշադրությունը բնեռեց Ծանարաց քորեպիսկոպոսությանը, մանավանդ, որ այդ իշխանությունն իր կազմում ընդգրկում էր Ալանաց դուռը: Արդյունքում Ծանարաց քորեպիսկոպոսությունում հաստատվեց Արնմանելիների հայկական տոհմը: Վախուշտ Բագրատիոնի համաձայն` Սամուելից հետո քորեպիսկոպոս դարձավ Գաբրիել Դոնաուրին, որից «խլեցին Գարդաբանը: Եվ դրանից հետո մահացավ 881 թ. ...»3: Այնուհետն` «կորիկոզ դարձավ Ֆադալա Արնմանելին...: Նա կրկին գրավեց Գարդաբանը»4: Մեր կարծիքով, 881 թ. ջախջախելով Աբխազաց թագավորի ստեղծած դաշինքը, Աշոտ Բագրատունին գրավեց Գարդաբանը, այսինքն` Գաբրիելի հիմնական հենարանը, քանի որ նա գարդաբանյան տոհմից էր: Հաջորդ քորեպիսկոպոսը` Փադլա Արնմա1

Անդ: Անդ: Տե՛ս Вахушти Багратиони, էջ 126: Անդ:

նելին, «կրկին գրավեց» (իմա՛ ետ ստացավ) Գարդաբանը: Այն, որ Աշոտ Բագրատունուց սկսած Ծանարաց քորեպիսկոպոսությունը ենթարկված էր հայկական գերիշխանությանն ընդհուպ մինչն Սմբատ Ա-ի մահը, ցույց է տալիս հետնյալ իրողությունը: 914 թ. ըստ «Քարթլիի մատյանի» Ատրպատականի բանակը Յուսուֆի գլխավորությամբ ներխուժեց Հայաստան, ասպատակեց երկիրը: Այնուհետն Հայոց թագավոր Սմբատ Ա-ն ինքնակամ գերի հանձնվեց ն սպանվեց: Յուսուֆի բանակը ներխուժեց Վիրք, մտավ Տփղիս, որտեղից էլ անցավ Ծանարաց քորեպիսկոպոսություն: Ուջարմա ամրոցն ընկավ երկարատն պաշարումից հետո, իսկ այնուհետն արաբները գրավեցին Բոճորման: Կվիրիկե Ա-ն հաշտության բանակցություններ սկսեց արաբների հետ1: Այսինքն` Ծանարաց քորեպիսկոպոսը պայքարեց Յուսուֆի դեմ մինչն Սմբատ Ա-ի մահը: Ինչ վերաբերում է Ն. Ադոնցի մատնանշած փաստին, թե պատահական չէր Ծանարաց քորեպիսկոպոսությունում իշխանության ժառանգումը Կյուրիկյան Դավիթ Անհողինի որդու կողմից, մեզ նույնպես այն համոզմանն է բերում, որ Արնմանելիները կամ Բագրատունիներ էին, կամ էլ նրանց ազգականները: Այսինքն` մեր կարծիքով, Արնմանելի էին նան Կվիրիկե Ա-ն ն նրա հետնորդները, որը հաստատում է Վախուշտ Բագրատիոնը2: Անհրաժեշտ է անդրադառնալ Ն. Ադոնցի նս մեկ կարնոր բացահայտմանը: Անդրադառնալով Հովհաննես Դրասխանակերտցու այն վկայությանը, որ ի թիվս այլ երկրների ն ժողովուրդների, Սմբատ Ա-ն նվաճեց նան «ցԳուգարացիս եւ զԾանարս մինչն զԴուռն Ալանաց», ուսումնասիրողը մեջ է բերում նան 1673 թ. թվագրված հունական մի ձեռագիր, որտեղ ասված է.«Կան Հակոբիկներ, ուր նրանք կոչվում են Խնսուրք, կա նան մի ուրիշ ցեղ, որ կոչվում է Թուշք, որոնք կաթուղիկյա քրիստոնյայք են: Հայտնի է մեկ այլ ցեղ, որ կոչվում է Դիդոյք ն մի ուրիշը, որ կոչվում է Քիսաք (պետք է լինի Քիստք-Ա.Ե.)»3: Այդտեղ հիշատակված ցեղերը ներկայումս էլ ապրում են նախկին Ծանարքի զբաղեցրած տարածքի հարնանությամբ: Հակովբիկ էր կոչվում հականեստորական ն հակաքաղկեդոնական ասորական եկեղեցին, որ դավանաբանական խնդիրներում գաղափարակից է հայկական եկեղեցուն:

Տե՛ս “Матиане Картлиса”, էջ 32-33: Անդ: Տե՛ս Ն. Ադոնց, Երկեր, հ. Ա, էջ 529:

Խնսուրք1-հակոբիկներ ասելով, ըստ հեղինակի, ի նկատի չեն ունեցվում ՄIII դ. սկզբին Կամբեճան գաղթած հակովբիկները, քանի որ եթե անգամ նրանց մի հատվածը ապաստան գտած լիներ Ծանարքում ն Դաղստանի լեռներում, ապա դժվար թե այդպիսի չնչին մի բեկոր կարողանար իր ինքնուրույնությունը պահպանել մինչն 2ՄII դ.: Ըստ Ն. Ադոնցի, այստեղ խոսքը վերաբերում է հայկական եկեղեցուն, իսկ դա այլ բան չի նշանակում, քան հին հայ գաղթականությունը, որ հասել է մինչն Կովկասյան լեռներ, ձուլվել է տեղական ցեղերի, ի մասնավորի, խնսուրների հետ, բայց պահել իր կրոնական ինքնությունը2: Այսպիսով պարզվում է, որ Ծանարքի հարնանությամբ ապրող հայկական տարրը վճռական ազդեցություն ուներ Ծանարաց քորեպիսկոպոսության քաղաքական կյանքում: Այստեղից էլ կարելի է եզրակացնել, որ Խնսուրքը նույնպես մաս էր կազմում Ծանարաց քորեպիսկոպոսության: «Քորեպիսկոպոս» կոչումի մասին Հ. Մկրտումյանը նշում է, որ այն հավանաբար Ալանաց դռան շրջանի ժառանգական կառավարչի` ծանարների ցեղապետի տիտղոսն էր, իսկ հետագայում դառնում է Կախեթի իշխանի հորջորջում: Վրացական աղբյուրներում այն հանդիպում է «քորեպիսկոպոս» կամ «քորիկոզ» ձնով: Վերջինս Մասուդիի երկում հանդիպում է «քարասքուս» ձնով3: Իսկ հայկական աղբյուրներում` «քորեպիսկոպոս» կամ «մեծ քորեպիսկոպոս» տարբերակներով4: Նեղ իմաստով քորեպիսկոպոս կնշանակի թեմի կառավարման գործում եպիսկոպոսի տեղակալ կամ օգնական, սակայն ժամանակի ընթացքում այն դառնում է Կախեթի տիրակալի տիտղոս5: Խնդրո առարկա ժամանակաշրջանում Ծանարաց քորեպիսկոպոսությունը տարածքային պայքար էր մղում միայն արնմուտքում, իսկ արնելքում, որտեղ կազմավորվել էր Շաքե-Կամբեճանի իշխանությունը, սկզբնաղբյուրները որնէ դեպք կամ դիպված կապված սահմանների փոփոխության հետ չեն հիշատակում: Միայն Սմբատ Ա-ից հետո է, որ Ծանարաց քորեպիսկոպոսները սկսում են ուշադրություն դարձնել Շաքեի թագավորությանը վերջինիս Ատրներսեհ թագավորի օրոք: Վախուշտ Բագրատիոնը գրում է, որ 2 դ. առաջին կեսին Հերեթում իշխում

Հայտնի է, որ խնսուրների երկիրը կամ Խնսուրքը գտնվում էր Լիախվի գետի ակունքների շրջանում` Ծանարքից արնմուտք (տե՛ս Ս. Երեմյան, «Աշխարհացոյցի» սկզբնական բնագրի վերականգնման փորձ,-«ՊԲՀ», 1973, թիվ 2, էջ 269, ծ. 84): Տե՛ս Ն. Ադոնց, Երկեր, հ. Ա, էջ 529-530: Տե՛ս ‫ﻤﺴﻌﻮﺪي‬, |, էջ 204: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 304: Տե՛ս Հ. Մկրտումյան, Ծանարների ցեղը ն նրանց դերը Դարյալի լեռնանցքի պահպանության գործում,-«Լրաբեր (հաս. գիտ.)», 1972, թիվ 6, էջ 86-87:

էր Ատրներսեհը, որը, սակայն, Ծանարաց քորեպիսկոպոսի ն Տփղիսի ամիրայի թշնամական գործողությունների հետնանքով վախից իրեն այլնս թագավոր չէր կոչում: Ծանարաց Կվիրիկե քորեպիսկոպոսը 915 թ. կազմակերպեց Աբխազաց թագավոր Կոստանդինի արշավանքն Ատրներսեհի թագավորության դեմ: Արշավանքն զգալի արդյունքներ չտվեց, ն նրանք հաշտություն կնքեցին1: Տարածքային առումով ՄIII դ. վերջին ստեղծված Ծանարաց քորեպիսկոպոսությունը սկզբնապես ընդգրկում էր միայն Ծանարքը ն հարնան ցեղերին, սակայն երբ հակաարաբական շարժման մեջ ընդգրկվեցին նախապես Տփղիսի ամիրայության մեջ մտնող ն Կախեթի հարթավայրային մասում` Տփղիսից արնելք բնակվող գարդաբանցիները, այն հանգեցրեց Կուր գետի` Տփղիսից արնելք գտնվող հատվածից մինչն Ալանաց դուռն ընկած տարածքներն ընդգրկող Ծանարաց միասնական քորեպիսկոպոսության կազմավորմանը: Սկզբնապես, ինչպես տեսանք, գարդաբանցիներն այնքան հաջող ներգրավվեցին այդ շարժման մեջ, որ սկսեցին վճռական դեր խաղալ քորեպիսկոպոսության կյանքում ն նույնիսկ նրանց ներկայացուցիչները դարձան Կախեթի քորեպիսկոպոսներ: Խնդրո առարկա շրջանում Ծանարաց քորեպիսկոպոսությունը Տփղիսի ամիրայությանը սահմանակցում էր ներկայիս Գարդաբան քաղաքից հյուսիս սկզբնավորվող Քարթլիի ն Կախեթի լեռնաշղթաների հարավային ճյուղավորումներով ն Գոմբորի լեռնաշղթայի կենտրոնական հատվածի հարավային ճյուղավորումներով, իսկ Տփղիս քաղաքից հյուսիս` Կուր գետով: Վիրքի իշխանությունների հետ Կախեթի քորեպիսկոպոսության արնմտյան սահմանագիծն անցնում էր սկզբնապես Քսան գետով, իսկ այնուհետն` Քսան ն Արագվ գետերի ջրբաժանով, այսինքն` Գուդամակարի լեռնաշղթայով: Այնուհետն սահմանագիծը թեքվում էր արնմուտք ն Մտիուլեթիի լեռնաշղթայի ջրբաժանով Արագվ գետի ակունքների շրջանում հասնում մինչն Գուդիսի լեռնաշղթան, որի ջրբաժանով շարժվում էր մինչն Ջավա քաղաքից հյուսիս սկզբնավորվող լեռնաբազուկը: Վերջինիս ջրբաժանով սահմանագիծն հասնում էր Կովկասյան լեռներին` ընդգրկելով Մեծ Լիախվ գետի ակունքների շրջանը` Խնսուրքը: Ծանարաց քորեպիսկոպոսության հյուսիսային սահմանագիծն անցնում էր Կովկասյան լեռների ջրբաժանով` սկսած Մեծ Լիախվ գետի ակունքների շրջանից մինչն Ալանաց դուռ, որից

Տե՛ս Âà660Ծ6 Բà86àԾ6116, էջ 127:

դեպի արնելք ընդգրկում էր Անդյան Կոյսու գետի ակունքների շրջանում գտնվող Դիդոյքն ու Թուշքը: Ծանարաց քորեպիսկոպոսության սահմանագիծը Շաքե-Կամբեճանի իշխանության հետ անցնում էր հյուսիսից հարավ, սկսած Բողոսի լեռնաշղթայի հարավային հատվածից Կովկասյան լեռնաշղթայի հարավային լեռնաբազուկով, այնուհետն կիսելով Ալազանի հարթավայրը` անցնում էր Թելավ քաղաքի արնելյան կողմով, ներկայիս Սագարեջո ն Գուրջաանի բնակավայրերի միջով հասնելով Կամբեճ կամ Իոր գետին: Հատելով գետը` սահմանգիծը թեքվում էր արնմուտք ն Ռուսթավից ու Կալա իբն Քանդամանից արնելք հասնում էր Տփղիսի ամիրայության սահմանին: 4.4. Կղարջքի կուրապաղատություն: Ինչպես տեսանք, Կղարջքի կուրապաղատությունում հաստատվել էին 774-775 թթ. ապստամբությանը մասնակցած ն դրա պարտությունից հետո իրենց տիրույթներից հեռացած Բագրատունիները: Ի սկզբանե նշենք, որ Ն. Մառը, հետազոտելով վրացական աղբյուրները, եկել է այն համոզման, որ նույնիսկ 2 դ. կեսերին վրացերենը Կղարջքում բնակչության լեզու չէր, այլ օգտագործվում էր միայն եկեղեցական արարողությունների ժամանակ1: Կղարջքի բնակչության լեզուն հայերենն էր2: Այնուհետն Ն. Մառը, խորացնելով իր դիտարկումները ն հիմնվելով վրացական աղբյուրների վրա, նշում է, որ I2-2 դդ. վրաց հոգնորականները Կղարջքում շրջապատված էին թեն քաղկեդոնական դավանանք ունեցող, բայց հայ բնակչությամբ3: Բացի այդ, որոշ տվյալ-

Դատելով Գեորգի Մերչուլի հաղորդումներից` Գրիգոր Խանձթեցու կողմից մշակված բանաձնի համաձայն` Վրաստան էր համարում այն երկիրը, որտեղ եկեղեցական ծառայությունն իրականացվում ն աղոթքները կատարվում էին վրացերեն լեզվով (տե՛ս Георгий Мерчуле, գլ. 2ԼIII): Պետք է նշել, որ քաղկեդոնական հայերը, դատելով տարբեր տեղեկություններից, եկեղեցական արարողությունները հաճախ կատարում էին հայերեն: Այդ է փաստում հայերեն Ավետարանը` գտնված Թորթոմ գետի հովտում գտնվող Վիհիկ գյուղից (տե՛ս Н. Марр, Об армянской иллюстрованной рукописи из халкедонитской среды,-Н. Марр, Кавказский Культурный мир и Армения, էջ 302-306): Բացի այդ, Նիկոն Սնսարեցու «Տակտիկոն»-ում (2I դ.) պահպանվել են փաստաթղթեր, որոնք վերաբերում են հայ քաղկեդոնականներին: Վերջիններս կոչվում են ծաթեր: Ասվում է, որ նրանք եկեղեցական արարողությունները կատարում էին հայերեն (տե՛ս Н. Марр, Аркаун, монгольское название христиан, в связи с вопросом об армянах-халкедонитах,- Н. Марр, Кавказский Культурный мир и Армения, էջ 242-244: Տե՛ս նան Հարությունովա Վ., Գրիգոր Պակուրյանը (Բակուրյանը) ն Պետրիծոնում վանք հիմնելու նրա նպատակները, էջ 173): Անդ, էջ 2Մ|: Տե՛ս Н. Марр, Аркаун, монгольское название христиан, в связи с вопросом об армянах-халкедонитах,- Н. Марр, Кавказский Культурный мир и Армения, էջ 228-230:

ների համաձայն, Կղարջքում` Արտանուջի անմիջական մոտերքում գտնվող Տանձոտ բնակավայրում, 2I դ. կեսերին (1059 թ.) բնակվում էին լուսավորչական հայեր1: Դատելով Գեորգի Մերչուլի հաղորդումներից` Կղարջքում այլ հատվածներում էլ կային լուսավորչական հայեր: Հենց նրանց մասին է հարցնում Օպիզա վանքի վանահայրը Գրիգոր Խանձթեցուն, թե արդյոք պե՞տք է կնքել հերետիկոսների (իմա՛ հայադավանների) զավակին, եթե նա ցանկանում է դառնալ ուղղափառ: Գրիգոր Խանձթեցին պատասխանում է, որ Պողոս առաքյալն էլ սխալ էր համարում նրանց, որոնք իրենց կոչում են առաքյալների անուններով (ի նկատի ունի` հայադավանների` առաքելական կոչվելը): Հերետիկոսները, ըստ Գրիգոր Խանձթեցու, հեռացել են մայր կաթոլիկ-առաքելական եկեղեցուց, ն նրանց զավակներին հարկ է կնքել2: Պ. Մուրադյանը ցույց է տվել, որ «Պղնձե քաղաքի պատմություն»-ը Դավիթ կուրապաղատի (2 դ. երկրորդ կես) հանձնարարությամբ արաբերենից թարգմանվել է հայերեն, որ այն պատմվի արքունիքում` թագավորներին ն իշխաններին զվարճացնելու համար: Դրանից բխում է, որ Տայքի կուրապաղատության ոչ միայն ժողովուրդը, այլն Դավիթ կուրապաղատը, իր պալատականներն ու իշխանները, նույնպես եղել են հայախոս հայեր3: Վերոհիշյալը ցույց է տալիս, որ նույնիսկ Կղարջքի կուրապաղատությունը խնդրո առարկա շրջանում չուներ վրացական կամ վրացադավան դիմագիծ4:

Տե՛ս Հ. Բարթիկյան, Եվստաթիոս Բոյիլասի կտակը (1059 թ.) որպես Հայաստանի ն Վրաստանի պատմության կարնոր սկզբնաղբյուր,-«Բանբեր մատենադարանի», 1960, թիվ 5, էջ 411-413: Տե՛ս Георгий Мерчуле, գլ. Լ22Մ: Տե՛ս Պ. Մուրադյան, «Պատմութիւն Պղնձէ քաղաքի» զրույցի հայկական ն վրացական պատումների ն նրանց փոխհարաբերության շուրջ,-«ԲԵՀ», 1962, թիվ 6, էջ 249-262: Հաճախ, երբ տեղի բնակիչներն իրենք իրենց կոչում են կամ այլոց կողմից կոչվում վրացի, վերջինիս տակ հասկանում են վրացադավանությունը (տե՛ս Մուրադյան Պ., Գրիգոր Բակուրյանի «Սահմանք»-ի հունարեն ն վրացերեն խմբագրությունների գնահատման հարցի շուրջ,-«ՊԲՀ», 1968, թիվ 1, էջ 103): Անդրադառնալով Տայքի ն Կղարջքի քաղկեդոնական հայերին` Վ. Հարությունովան նշում է, որ, լինելով քաղկեդոնականներ` նրանք պետք է մտնեին սահմանակից Վիրքի քաղկեդոնական եկեղեցու կազմի մեջ: Կղարջում ն Տայքում եկեղեցական արարողությունների լեզուն դառնում է վրացերենը, իսկ այդ արարողությունների համար անհրաժեշտ հայերեն գրականությունը` թարգմանվում վրացերեն: Աստիճանաբար, Կղարջքի հայերը տեղ-տեղ սկսում են խոսել վրացերեն, տեղ-տեղ էլ` խառը` «վրացահայերեն»: Իսկ Տայքում եկեղեցական արարողությունները կատարվում են վրացերեն, սակայն, մնացյալ բնագավառներում օգտագործվում էր հայերենը: Հայ քաղկեդոնականները սկսում են իրենց անվանել այն ժողովրդի անունով, որից ընդունել էին քաղկեդոնականությունը` հույներ կամ վրացիներ: Միննույն ժամանակ, «հայ» բառը սկսում է ընկալվել որպես «միաբնակ» հասկացության հոմանիշ (հետազոտողը իր այս տեսակետը կառուցում է Ս. Երեմյանի մի ձեռագիր հոդվածի վրա (С. Еремян, Замечания на труд Н. М. Токарского "Архитектура древней Армении"): Այդ մասին մանրա-

Պետք է նշել, որ սկզբնաղբյուրներում պահպանված որոշ հիշատակություններ հիմք են տալիս ենթադրելու, որ Կղարջքի Բագրատունիները (կամ նրանց մի մասը) I2 դ. ընթացքում դեռնս քաղկեդոնական չէին: Ստեփանոս ն Ներսես Մեծոփեցիների անունով մեզ հասած մի ձեռագրի տեղեկությունների համաձայն` Կղարջքի Բագրատունիները Հայաստանից «գնացին ի մէջ Վրաց ն եղեն նոցա թագաւոր ն յետոյ եղեն քաղկեդոնիկ»1: Հայկական իրականության մեջ քաղկեդոնական հայերի գոյության հարցն այնքան ցավոտ խնդիր էր, որ պատմիչը հարկ է համարել հիշատակել Կղարջքի Բագրատունիների` քաղկեդոնական դառնալու իրողությունը, ըստ որում` ճշգրտելով, թե հատկապես երբ է դա տեղի ունեցել: Պատմիչը ներկայացնում է իրար հաջորդող երեք իրողություն` ա. Բագրատունիները Վիրք (իմա՛ Կղարջք) է տեղափոխվել Հայաստանից, բ. այդ ճյուղի ներկայացուցիչները Վիրքում թագավոր դարձան, գ. նրանք այդուհետ դարձել են քաղկեդոնական: Կղարջքի Բագրատունիների` սկզբում Վրաց թագավոր ն միայն հետո քաղկեդոնական դառնալու մասին տեղեկությունը կարնոր հետնություններ է ծնում, որովհետն հայտնի է, որ Աշոտ կուրապաղատի թույլատվությամբ ն աջակցությամբ քաղկեդոնական եկեղեցիների շինարարությունը Կղարջքում I2 դ. առաջին կեսին մեծ չափեր էր ընդունել2: Հայտնի է նան, որ Աշոտ կուրապաղատի որդիներից Գուառամն ընդդիմանում էր եղբոր` Բագարատի կողմից հովանավորվող քաղկեդոնական Գրիգոր Խանձթեցու հոգնոր իշխանությանը3: Պետք է նշել, որ Աշոտ կուրապաղատի կողմից քաղկեդոնական եկեղեցիների շինարարությունը հովանավորելը միանշանակորեն չի ցուցանում նրա` քաղկեդոնական լինելը: Խնդիրն այն է, որ իրենց տիրույթներից հեռացած Բագրատունիները Կղարջքում հայտնվել էին գերազանցապես քաղկեդոնական միջավայրում, որի հետնանքով կամա թե ակամա պետք է թույլատրեին, իսկ հետո նան հովանավորեին քաղկեդոնական եկեղեցիների շինարարությունը: Սակայն, այդ միջավայրն աստիճանաբար կլանել է նրանց, որը, եթե հավաստի է Ստեփանոս ն Ներսես Մեծոփեցիների հիշատամասնորեն տե՛ս Վ. Հարությունովա, Գրիգոր Պակուրյանը (Բակուրյանը) ն Պետրիծոնում վանք հիմնելու նրա նպատակները,-«Մառը ն հայագիտության հարցերը», Եր., 1968, էջ 170-173): Վերոհիշյալ հեղինակների տեսակետները քննադատության են ենթարկվել Դ. Մուսխելիշվիլիի կողմից (տե՛ս “Некоторые вопросы истории Грузии в армянской историографии” (Тб., 2009) վերնագրով հոդվածների ժողովածուի նախաբանը (էջ 5-10)): Տե՛ս Լ. Խաչիկյան, Հայ պատմագրության անհայտ էջերից,-«ՊԲՀ», 1972, թիվ 4, էջ 239: Տե՛ս Георгий Мерчуле, գլ. 2, 22ՄIII ն այլն: Անդ, գլ. 2ԼII:

կությունը, տեղի է ունեցել Սմբատ Ա-ի կողմից Կղարջքի կուրապաղատ Ատրներսեհին թագավոր հռչակվելուց (899 թ.) հետո, երբ, 908 թ. սկսած, Կղարջքի Բագրատունիները հետզհետե սկսեցին անկախանալ: Կարծում ենք, որ սկզբնաղբյուրների նման տեղեկությունները, ինչպես նան դրանցից բխող ենթադրությունները բավարար են, որպեսզի Կղարջքի Բագրատունիների` քաղկեդոնականությունն ընդունելու ժամանակի հարցը դառնա առանձին քննության նյութ: Կղարջքի կուրապաղատության ն Վիրքի վարչաքաղաքական իրավիճակի վերաբերյալ ամբողջական պատկերացում կազմելու համար անհրաժեշտ է տալ նախորդող ժամանակաշրջանի մի համառոտ պատմաաշխարհագրական ակնարկ: Մեծ Հայքի թագավորության Գուգարք աշխարհը Սասանյան Պարսկաստանի տիրապետության օրոք միացվել էր Վրաց մարզպանությանը, որի մեջ էին մտնում նան բուն Վիրքը, Ծանարքը ն Կախեթը1: ՄII դ. սկզբին նշված ն մի քանի այլ տարածքներից արաբները կազմեցին Արմինիա ոստիկանության Երկրորդ Արմինիա վարչական շրջանը2: Արաբների վարչական բաժանման հիմքում դրված էին հետնյալ վարչաքաղաքական իրողությունները. ա. Երկրորդ Արմինիան ընդգրկում էր Վրաց մարզպանության տարածքը` բացառությամբ Տփղիս քաղաքի ն շրջակայքի: Վերջիններն արաբները մտցրել էին Առաջին Արմինիայի մեջ3, որ արտացոլում էր Հայաստանի ն Վիրքի 591 թ. պարսկա-բյուզանդական բաժանումից հետո ստեղծված իրավիճակը: Մեր կարծիքով, այստեղ բացվում է Սասանյանների տիրապետության օրոք տեղի ունեցած վարչական մեկ փոփոխության գաղտնիքը: 591 թ. բաժանումից հետո, հավանաբար, Սասանյանները Տփղիսը միացրել էին Աղվանից մարզպանությանը, որին ականատես եղան արաբ նվաճողները: Խնդրո առարկա շրջանում Տփղիսում գոյություն ուներ քաղաքն ու շրջակայքն ընդգրկող համանուն ամիրայություն, բ. Գուգարքի արնմտյան հատվածը Վրաց մարզպանության մեծ մասի հետ 591 թ. բաժանումով անցել էր Բյուզանդիային4, իսկ հետագայում` նվաճվել արաբների կողմից: Արաբները, Հայաս1

Տե՛ս Բ. Հարությունյան, Մեծ Հայքի Գուգարք աշխարհը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի,«ԲԵՀ», 1977, թիվ 2, էջ 187-188: Տե՛ս |Եո էհօօdՅdԵeհ, էջ 120, |Եո Յ--ԲՅսiհ, էջ 290-291, ՍՅՇսէ, |, էջ 219-220: Տե՛ս |Եո էհօօdՅdԵeհ, էջ 120, |Եո Յ--ԲՅսiհ, էջ 290-291: Տե՛ս Սեբեոս, էջ 84: Տե՛ս նան Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 140:

տանը թուլացնելու նպատակով, Գուգարքը վարչականորեն անջատեցին հայկական մյուս տարածքներից` այն մտցնելով Երկրորդ Արմինիայի մեջ, գ. ինչ վերաբերում է Կախեթին ն Ծանարքին, որոնք մաս էին կազմում Վրաց մարզպանության, ապա դրանք իրենց վրա պահպանեցին մարզպանության անունը նան 591 թ. բաժանումից հետո, իսկ հետագայում արաբների կողմից մտցվեցին Երկրորդ Արմինիայի մեջ: 774-775 թթ. ապստամբությունը կտրուկ փոխեց իրավիճակն Արմինիայում: Արաբներն անզոր գտնվեցին Արմինիայում ունեցած ուժերով այն ճնշել ն որդեգրեցին նոր քաղաքականություն: Բացի այն, որ այդ ապստամբությունից հետո նրանք Արմինիա տեղափոխեցին մեծաթիվ արաբական ցեղեր, նրանք սկսեցին Արմինիայում իրենց տիրապետությունը պահպանելու համար հույս կապել նույն այդ ապստամբությունից հետո աննախադեպ հզորության հասած Բագրատունիների հետ: Ապստամբությունից հետո դրան մասնակցած Բագրատունիների մի ճյուղը` արաբների վրեժխնդրությունից խուսափելու նպատակով, հեռացավ իր տիրույթներից ն ապաստանեց Կղարջքում: 774-775 թթ. ապստամբությունից հետո, ինչպես տեսանք, տեղի են ունենում երկու կարնոր իրադարձություն` Տայքին տիրում է Աշոտ Մսակեր Բագրատունին, իսկ Կղարջքում հաստատվում են ապստամբությանը մասնակցած Բագրատունիները: Ինչպես նշում են Հ. Մարկվարտը ն Ն. Ադոնցը, «Վրաց» կոչված Բագրատունիները տիրում էին միայն Կղարջքին1: Կղարջքի Բագրատունիների ներկայացուցիչ Աշոտը, ինչպես նշում է Վարդան վարդապետը, խալիֆայից իշխանություն էր ստացել Վիրքի վրա: Նրա իշխանությունը շուտով ճանաչեց նան Բյուզանդիան: Օգտվելով դրանից` Աշոտ կուրապաղատը տիրեց Կղարջքից մինչն Տփղիս ընկած շրջաններին2: «Քարթլիի մատյանի» պահպանած մի հաղորդման համաձայն` Կղարջքում հաստատված Վասակ Բագրատունու որդի Ատրներսեհը տիրում էր այսպես կոչված Ստորին Տայքին կամ Ասիսփորիին (թերնս Արսեաց փոր), Շավշքին, Կղարջքին, Նիգալին, Ագարին (էգր) ն Սամցխեին3: Ըստ Դավթի որդի Սմբատի` Աշոտ կուրապաղատը իշխում էր

Տե՛ս Յ. Մարկուարտ, Հայ Բագրատունեաց ճիւղագրութիւնը, էջ 138, Ն. Ադոնց, Երկեր, հ. Ա, էջ 504: Վարդան վարդապետ, էջ 83-84: Տե՛ս “Матиане Картлиса”, էջ 28-29:

Շավշքում ն Կղարջքում1: Այնուհետն, հեղինակը տեղեկացնում է, որ Աշոտի տիրույթներն էին Շավշքը, Կղարջքը ն Նիգալը2: Այդ իրողությունը հաստատում են նան Գեորգի Մերչուլի տեղեկությունները` Կղարջքի հոգնոր առաջնորդ Գրիգոր Խանձթեցու եկեղեցաշինական գործունեության մասին, որն ամփոփված էր միայն Կղարջքով ն հարնան որոշ շրջաններով3: Ինչպես տեսանք, այն բանից հետո, երբ Կղարջքի հոգնորականներից Սաբանը տեղափոխվեց Իշխանի վանք, նա դադարեց ենթարկվել Կղարջքի կուրապաղատին4: Խնդիրն այն էր, որ Իշխանի վանքն դուրս էր Կղարջքի կուրապաղատության սահմաններից: Բացի այդ, Աբխազաց թագավորին նկարագրելով Կղարջքը ն այնտեղի եկեղեցիները` Գրիգոր Խանձթեցին, ըստ Գեորգի Մերչուլի, մասնավորապես պատմում է, որ Կղարջքի եկեղեցիները մի կողմից սահմանակցում են Աբխազաց թագավորությանը Ղադո լեռներով (Մոսքական լեռների շրջանում), իսկ մյուս կողմից շրջապատված են Շավշքի մեծ գետերով: Ընդհանրապես, Գեորգի Մերչուլի հիշատակած անվանումը` «Կղարջքի մենաստաններ», արդեն իսկ խոսում է այն բանի օգտին, որ դրանք բոլորը գտնվում էին Կղարջքում5: Սակայն, չնայած վրացական աղբյուրների տեղեկությանը, Մ. Լորդկիպանիձեն ն այլք փորձում են ցույց տալ, թե Աշոտ կուրապաղատը տիրում էր Շավշքին, Կղարջքին, Նիգալին, Ագարին, Տայքին, Սամցխեին, Ջավախքին ն Արտահանին6: Սակայն, վերնում արդեն տեսանք, որ Աշոտ կուրապաղատը տիրում էր միայն Կղարջքին, Շավշքին ու Նիգալին, իսկ երբ տիրեց Կղարջքից մինչն Տփղիս ընկած հողերին, հակահարված ստացավ արաբներից, ծանր պարտություն կրեց ն սպանվեց7: Համադրելով վերոհիշյալ տեղեկությունները` համոզվում ենք, որ Ատրներսեհի ոչ բոլոր տիրույթներն են ժառանգական իրավունքով անցել նրա որդի Աշոտին: Նա ժառանգել է միայն Շավշքը, Կղարջքը ն Նիգալը: Իսկ Տայքն ամբողջությամբ կցվել էր Բագրատունիների տիրույթներին Հայոց իշխան Աշոտ Մսակերի օրոք: 826 թ. վախճանվեցին Աշոտ Մսակեր Բագրատունին ն Կղարջքի իշխան Աշոտը: Բայց եթե Աշոտ Մսակերը հասավ իր բոլոր նպատակների իրականացմանը, ապա Աշոտ կուրապաղատը անհաջողության մատնվեց: Ինչպես տեսանք, ըն1

Сумбат Давитис-дзе, էջ 31: Անդ, էջ 31-32: Տե՛ս Георгий Мерчуле, գլ. 2, 22ՄIII: Անդ, գլ. 22ՄI: Անդ, գլ. 22II: Տե՛ս 1. Է168661à16868, նշվ. աշխ., էջ 308: Տե՛ս “Матиане Картлиса”, էջ 29:

դարձակ տիրույթներ ունեին Աշոտ կուրապաղատի որդիները: Առավել լայնատարած էին Գուառամի տիրույթները, սակայն նրա մահից հետո նրա տիրույթներն անցան Հայ Բագրատունիներին: Արդեն ցույց ենք տվել, որ Աշոտ Բագրատունին իր գերիշխանությունը Վիրքում հաստատել էր 881 թ.` հայ-աբխազական բախման ժամանակ հասնելով վճռական հաղթանակի: 888 թ., երբ Աշոտն արդեն թագավոր էր հռչակվել, տեղի ունեցավ հայ-աբխազական երկրորդ բախումը, որը կրկին ավարտվեց հայկական բանակի հաղթանակով: Երբ Աշոտ Ա-ն Գուգարքի կենտրոնական ն արնմտյան հատվածները կցեց արքունի տիրույթներին, Կղարջքի Բագրատունիների տիրույթները սահմանափակվեցին Կղարջքով ն հարնան որոշ շրջաններով: Վրացական պատմագրության մեջ, ինչպես տեսանք, փորձ է արվել ցույց տալու, թե իբր Աշոտ կուրապաղատի մահից հետո նրա ժառանգները միմյանց միջն բաժանել են Տայքն ու Կղարջքը, ինչը հակասում է պատմական փաստերին: Վրացական պատմաբանները փորձում են ցույց տալ նան, թե «Վրաց» ապագա թագավոր Ատրներսեհն Աշոտ կուրապաղատի ժառանգներից Տայքի ճյուղի ներկայացուցիչն էր1: Սակայն այս պնդումը նս չի դիմանում պատմական փաստերի քննությանը: Վարդան վարդապետը հաղորդում է, որ Աշոտ Ա-ն «դնէ իշխան Վրաց զքեռորդի իւր, ն ինքն կատարի ի Քրիստոս»2: «Իշխան Վրաց» արտահայտությունը, անկասկած, վերաբերում է Կղարջքի Բագրատունիներին: Հենց այդ ժամանակ է, որ Հայ Բագրատունիները Կղարջքի Բագրատունիներին հռչակում են որպես «իշխան Վրաց»: Ըստ որում, ինչպես տեսանք, «իշխան Վրաց» կոչումը նրանց տրվել է Հայոց արքայի կողմից դեռնս այն ժամանակ, երբ նրանք տիրում էին միայն Կղարջքին ն շրջակա որոշ շրջանների: Երբ Աշոտ Ա-ն արշավանքի ելավ աբխազների, ալանների ն Նասր Բագրատունու կազմած դաշինքի դեմ, նրա հետ էր Կղարջքի Դավիթ կուրատաղատի որդի Ատրներսեհը3: Փաստորեն, Կղարջքի իշխանն Աշոտ Ա-ի վերջին տարիներին արդեն Ատրներսեհն էր, ուստի` սխալ է Ն. Ադոնցի այն կարծիքը, թե Աշոտ Ա-ն մահվանից առաջ «Վրաց իշխան» է կարգել Դավթին4: Ն. Ադոնցի կար-

Տե՛ս 1. Է168661à16868, նշվ. աշխ., էջ 310: Ըստ Ս. Ջանաշիայի` Աշոտ կուրապաղատից հետո նրա իշխանությունը բաժանվել է երկու մասի` Կղարջքի կամ Արտանուջի, որի հիմնադիրը նրա որդի Ատրներսեհն էր, ն Տայքի, որի հիմնադիրը նրա մյուս որդին էր` Բագարատը (տե՛ս С. Джанашиа, նշվ. աշխ., էջ 20-21): Տե՛ս Վարդան վարդապետ, էջ 91: Տե՛ս “Матиане Картлиса”, էջ 31: Տե՛ս Ն. Ադոնց, Երկեր, հ. Ա, էջ 505:

ծիքի դեմ է իր իսկ կողմից Դավթի մահվան թվագրումը 881 թ.-ով1: Այդ ժամանակ Աշոտ Ա-ն դեռ պաշտոնապես թագավոր չէր ճանաչվել Արաբական խալիֆայության ն Բյուզանդական կայսրության կողմից, իսկ, ինչպես տեսանք, Կղարջքի Բագրատունի իշխանին Աշոտ Ա-ն «Վրաց իշխան» է կարգել մահվանից առաջ: Վերոհիշյալ ճշգրտումը ցույց է տալիս, որ Աշոտ Ա-ն «Վրաց իշխան» է կարգել Ատրներսեհ Բագրատունուն: Ատրպատականի ամիրա Ափշինը խալիֆայից թագ բերեց Սմբատի համար ն Ատրներսեհի միջոցով մատուցեց նրան2: Այն, որ թագը Սմբատին է մատուցվում Ատրներսեհի միջոցով, արտացոլում է Հայ Բագրատունիների տերության համակարգի մի կարնոր առանձնահատկությունը: Կղարջքի Բագրատունիները` լինելով Հայ Բագրատունիների կրտսեր ճյուղի ներկայացուցիչներ, իրականացնում էին թագադիր ասպետի իրենց վաղնջական գործակալական պաշտոնն ավագ ճյուղի նկատմամբ, որ հասել էր հզորության ու արքայական թագի: Բացի այդ` Բագրատունիների ավագ ն կրտսեր ճյուղերը սկսել էին դինաստիական ամուսնություններ կնքել: Պատահական չէ, որ Աշոտ Ա-ի քույրն ամուսնացած էր ապագա «Վրաց թագավոր» Ատրներսեհի պապի` Բագարատի հետ3: 890 թ. Հայոց գահին է բազմում Սմբատ Ա-ն: Նրա օրոք վերջնականապես ձնավորվում է Հայ Բագրատունիների տերության վարչաքաղաքական համակարգը4: Երբ Վերին Միջագետքի Ահմադ ամիրան պարտության մատնեց Սմբատ Ա-ին, դրանից օգտվեց Ատրպատականի Ափշին ամիրան ն ներխուժեց Սմբատ Ա-ի տերություն: Չնայած Սմբատ Ա-ի կրած դժվարություններին, Կղարջքի Ատրներսեհ իշխանը հավատարիմ մնաց նրան, որի համար էլ Սմբատ Ա-ն Ափշինի հեռանալուց հետո «կացուցանէ զնա թագաւոր Վրաց աշխարհին ն երկրորդ իւրոյ տէրութեանն զնա հաստատէ»5: Թե ինչ տարածքների էր տիրում «Վրաց թագավոր» Ատրներսեհ Բագրատունին, սկզբնաղբյուրները հստակ տեղեկություններ չեն պահպանել: Պետք է եզրակացնել, որ նրա իշխանությունը տարածվում էր Տայքի, Գուգարքի, Աբխազաց թագավորության ն Սամցխեի միջն: Դրանից բխում է, որ Ատրներսեհ Բագրատունին այդ ժամանակ տիրում էր Կղարջքին, Շավշքին, Ագարին (էգր) ն Նիգալին:

Անդ, էջ 94: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 146-150: Տե՛ս Ն. Ադոնց, Երկեր, հ. Ա, էջ 505: Տե՛ս Անանուն Զրուցագիր, էջ 159-161: Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 180-188:

4.5. Վիրք: Անդրադառնալով Վիրքին, պետք է նշել, որ I2 դ. սկզբին այն գտնվում էր Տփղիսի ամիրայության գերիշխանության ներքո ն իրենից ներկայացնում էր սահմանային շրջան1: 820-ական թթ. Վիրքին տիրելու փորձ են կատարում Ծանարաց քորեպիսկոպոսությունը, Աբխազաց թագավորությունը ն Կղարջքի կուրապաղատությունը: Ըստ «Քարթլիի մատյան»-ի` Ծանարաց քորեպիսկոպոս Գրիգոլը (787-827) գրավեց Քսան գետի հովիտը, այսինքն` Վիրքի արնելյան հատվածը: Նրա դեմ դուրս եկավ Կղարջքի կուրապաղատ Աշոտ Բագրատունին` Աբխազաց թագավոր Թեոդոս Բ-ի (798-825) օգնությամբ: Գրիգոլին օգնության եկան մթիուլները կամ այն լեռնականները, որոնք բնակվում էին Դուշեթի շրջանում` փշավներից ն խնսուրներից արնելք, Փշավյան Արագվ գետի կիրճում ն Իոր գետի վերնագավառում2, ինչպես նան Տփղիսի ամիրան3: ճակատամարտը տեղի ունեցավ Քսան գետի հովտում ն ավարտվեց Գրիգոլի ն Տփղիսի ամիրայի պարտությամբ, որոնք ստիպված եղան նահանջել գետի մյուս ափը: Ինչպես նշում է «Քարթլիի մատյան»-ը, Աշոտ կուրապաղատը տիրեց Վիրքի` մինչն Քսան գետն ընկած հողերին4: Սակայն, նա էլ շուտով պարտություն կրեց Տփղիսի ամիրայից, նահանջեց, որից հետո նրա տիրույթներն ամփոփվեցին Կղարջքով5: Վիրքին տիրելու հաջորդ փորձը կատարեց Կղարջքի կուրապաղատ Բագարատը (826-876), որին Արմինիայի ոստիկան Մուհամմադ իբն Խալիդը (838-839) Տփղիսի ամիրա Իսհակի (833-853) դեմ պայքարում օգնություն ցուցաբերելու դիմաց խոստացավ Վիրքը6: Տիրելով Ուփլիսցխեին` ոստիկանի ն կուրապաղատի զորքերը շարժվեցին դեպի Տփղիս: Նրանց դեմ դուրս եկան Տփղիսի ամիրայության ն Ծանարաց քորեպիսկոպոսության միացյալ զորքերը7: Սակայն, գոյություն ունեցող իրավիճակը պահպանվեց8: Ըստ Մասուդիի` այդ իրավիճակը շարունակվել է մինչն Մուտավաքքիլի Խալիֆայության տարիները (846-861): Այդ ժամանակ Տփղիսի ամիրա Իսհակի իշխանության տակ էր գտնվում Վիրքի մի զգալի մասը: 850-ական թթ. սկզբին, Բուղայի արշավանքի շրջանում, Տփղիսի ամի1

Տե՛ս ‫ﻤﺴﻌﻮﺪي‬, |, էջ 203-204: Տե՛ս Г. Мкртумян, նշվ. աշխ., էջ 74, ծ. 88: Տե՛ս “Матиане Картлиса”, էջ 29: Անդ: Տե՛ս Сумбат Давитис-дзе, էջ 32: Տե՛ս “Матиане Картлиса”, էջ 29: Անդ: Անդ:

րայությունը ջախջախվեց, որի հետնանքով Վիրքում նրա դիրքերը խիստ թուլացան, իսկ սահմանները կրճատվեցին1: Դատելով «Քարթլիի մատյան»-ի հաղորդած մի տեղեկությունից` Վիրքում Բուղայի արշավանքի շրջանում զգալի ազդեցություն ուներ Հայոց սպարապետ Սմբատ Բագրատունին (824-855): Մասնավորապես, երբ Բուղայի զորքերն արշավում էին դեպի Ալանաց դուռ, նրա ցուցումով մթիուլները դիմադրեցին Բուղայի զորքերին ն արդյունքում պարտության մատնեցին արաբական զորքերին2: Անկասկած, այդ ազդեցությունը բխում էր այն իրողությունից, որ Բագրատունիներն այդ ժամանակ վարում էին Արմինիայի իշխանաց իշխանի պաշտոնը: Ինչպես տեսնում ենք, Վիրքի հյուսիսային հատվածում բնակվող մթիուլները երբեմն հանդես էին գալիս Ծանարաց քորեպիսկոպոսի, երբեմն էլ` Կղարջքի կուրապաղատի կողմում: Վերջին դեպքում մեծ դեր էր խաղացել այն իրողությունը, որ նա համագործակցում էր Հայոց Սմբատ սպարապետի հետ: Մինչն I2 դ. կեսերը Վիրքը ձեռքից ձեռք էր անցնում, որն էլ մղում էր տեղի իշխաններին ն, մասնավորապես, մթիուլներին` հանդես գալու Վիրքում գերիշխանության համար պայքարող ուժերից առավել հզորի կողմում: Բուղայի արշավանքից հետո ակտիվանում է պայքարն Աբխազաց թագավորության, Ծանարաց քորեպիսկոպոսության ն Կղարջքի կուրապաղատության միջն` անտերունչ վիճակում հայտնված Վիրքին տիրելու համար: Այդ պայքարին շուտով խառնվում է նան իշխանաց իշխան Աշոտ Բագրատունին, որը, ակնհայտորեն, սպասում էր պատեհ առիթի: Առիթը շուտով ներկայացավ, այն բանից հետո, երբ Աբխազաց Գիորգի Ա թագավորը (861-868) նվաճեց Վիրքը ն որոշ ժամանակով այն ենթարկեց իր գերիշխանությանը3: Կղարջքի կուրապաղատները, Աբխազաց թագավորությանը դիմակայելու համար, անհրաժեշտաբար, սկսում են հույսը դնել իշխանաց իշխան Աշոտ Բագրատունու վրա, որն էլ միջամտում է Վիրքի համար մղվող պայքարին: Վերջինիս կողմից Վիրքին տիրելու վերաբերյալ հայկական սկզբնաղբյուրների տեղեկություններին արդեն անդրադարձել ենք, իսկ ինչ վերաբերում է վրացական աղբյուրներին, ապա, համաձայն դրանց, Վիրքին տիրելու համար 881 ն 888 թթ. տեղի են ունեցել հայ-աբխազական բախումներ: Զ. Անչաբաձեն, հիմք ընդունելով Ի. Ջավախիշվիլիի տեսակետը, նշում է, որ հայկական կողմը հաղթանակի է հասել այդ

Տե՛ս ‫ﻤﺴﻌﻮﺪي‬, |, էջ 203-204: Տե՛ս “Матиане Картлиса”, էջ 30: Անդ, էջ 31:

պայքարում` տիրելով Վիրքին, որի պատճառով վրացական աղբյուրում Աշոտ Բագրատունին հիշատակվում է որպես «Հայոց ն Վրաց իշխանաց իշխան»1: Մինչդեռ, ինչպես տեսանք, վրացի պատմաբաններից ոմանք Վիրքի համար մղվող պայքարում փորձում են անտեսել Հայ Բագրատունիներին: Այսպիսով` անդրադառնանք Կղարջքի կուրապաղատության ն Վիրքի սահմաններին: Գուգարքի արնմտյան Կղարջք գավառին` շրջակայքով, տիրում էին Բագրատունյաց կրտսեր ճյուղի ներկայացուցիչները` Կղարջքի կուրապաղատները: Վրացի պատմաբանները փորձ են անում ցույց տալու, որ նրանց իշխանության մեջ էին մտնում նան Տայքը, Ջավախքը ն Արտահանը2: Արդեն տեսանք, որ Տայքը` Հայոց իշխան Աշոտ Մսակերի, իսկ Ջավախքն ու Արտահանը` Արմինիայի իշխանաց իշխան Աշոտ Բագրատունու օրոք, միացվել էին Հայ Բագրատունիների տիրույթներին: Տեսանք նան, որ 2 դ. սկզբին Աբխազաց թագավորությունը կարողացավ կարճ ժամանակով տիրել Արտահանին, Գոգշենին ն Կանգարքին, սակայն ջախջախիչ պարտություն կրեց Սմբատ Ա-ի զորքերից, որից հետո այդ գավառները կրկին միացվեցին Հայ Բագրատունիների արքունի տիրույթներին: Կղարջքի կուրապաղատության սահմանագիծն արնմուտքում տարածվում էր մինչն Պարխարյան լեռների հյուսիսարնելյան ծայրը, հյուսիսում անցնում Մոսքական լեռների, իսկ հարավում ն արնելքում` Արսիանի լեռնաշղթայի ջրբաժանով: Տփղիսի ամիրայությունը տիրում էր Տփղիս քաղաքին շրջակայքով, այսինքն` նան Գարդաբանին (մինչն I2 դ. կեսերը), Կուխեթի հարավային մերձկուրյան հատվածին ն Պարուար գավառին` Տփղիսից մինչն Կուր գետ` վերջինիս աջափնյակում3: Այս շրջանների միջն գտնվող տարածքը, որ Աբխազաց թագավորությանը սահմանակցում էր Լիխի լեռնաշղթայով4 ն Ռաճայի ու Դվալի լեռնաշղթաների հյուսիսային հատվածներով, բուն Վիրքն էր: Վրաց իշխանությունները արնելքում սահմանակցում էին Ծանարաց քորեպիսկոպոսությանը մոտավորապես Արագվ գետով5: Ինչ վերաբերում է Վրաց դաշտին, ապա այն, ամենայն հավանակա1

Տե՛ս З. Анчабадзе, նշվ. աշխ., էջ 125: Տե՛ս 1. Է168661à16868, նշվ. աշխ., էջ 308: Անդ, էջ 339-340: Տե՛ս “Матиане Картлиса”, էջ 28: Տե՛ս 1. Է168661à16868, նշվ. աշխ., էջ 266:

նությամբ, նույնական էր Կուր գետի միջին հոսանքի` Տփղիսից արնմուտք ընկած հովտին: Ըստ Ուխտանեսի` Վրաց դաշտը տարածվում էր Հայոց ն Վրաց սահմանին1, իսկ ըստ «Աշխարհացոյց»-ի` այդ սահմանը Կուր գետն էր (Վիրքը տարածվում է «մինչեւ ցՀայոց սահմանն` առ Կուր գետովն»)2: Ասողիկը տեղեկացնում է, որ «...Դաւիթ (իմա՛ ԱնհողինԱ.Ե.)...ունի զկողմանս Տաշրաց եւ զՎրաց դաշտի զՇամշուլտեայ մեծ քաղաքանիստ դղեակն...»3, իսկ այնուհետն, որ Հայոց Գագիկ թագավորը «գնաց զօրօք ի Տաշիր, շրջան առեալ ընդ Շամշուլտէ եւ ընդ Վրաց դաշտ»4: Այն, որ Վրաց կոչվող դաշտի մաս էր համարվում Տաշիրքի հյուսիսային հատվածը` Սամշուլդեով, կարնոր հետնություն է ծնում: Պետք է նշել, որ նույն այս տարածքները վրացիները Սոմխեթ (իմա՛ Հայք) էին կոչում5: Ամենայն հավանականությամբ, հայերը այն Վրաց դաշտ էին կոչում այնտեղ բնակվող հայերի մի մասի` վրացադավան լինելու պատճառով6, իսկ վրացիները, քանի որ նրանք հայ էին, երկրամասն անվանում էին Սոմխեթ: Հայոց տերության կազմի մեջ էին մտնում նան Վիրքից դեպի հյուսիս բնակվող կովկասյան ցեղերը: Ինչպես ցույց են տալիս մեր ուսումնասիրության արդյունքները, Հայ Բագրատունիների տերության կազմում ընդգրկված «Կավկասայինք»-ը վերաբերում էր սվաններին ն Ալանաց դռան շրջակայքում բնակվող ցեղերին: Կովկասյան լեռների արնմտյան հատվածի ցեղերի մասին կարելի է հստակ պատկերացում կազմել «Աշխարհացոյց»-ի հաղորդած տեղեկություններից, որոնք անհրաժեշտ ենք համարում մեջ բերել ամբողջությամբ: «Աշխարհացոյց»ը` Սարմատիայի ցեղերի նկարագրության բաժնում` սկսելով Խազիրքից, Բուխքից ն Բարսիլքից` մինչն Ղեկք կամ Լեկք, որ մտնում էր Շիրվանշահերի թագավորության մեջ7, հիշատակում է. «Ապշեղք, Աբխազք, թագաւորական Սարմատք. Ձիակերք, Նախճամատակեանք, Որջլակերք, Սիսիկացիք, Միթռիկացիք, Ամազոնք, Ալանք, Խեբուրք, Քուգեւոք, Սիյիմք, Արդաւետք, Մարգոյլք, Թակոյիք, Արգողք, Գաճանք, Փինճք, Դուաղք, Խոնք, Ափուրք, Ծանաւրք` յորում Ալանաց դուռն, եւ Ծիծեն դուռն, Թուժք, Խուժք, Քիսք, Մարդակերք, Ցխաւատք, Գուդամակարք,

Տե՛ս Ուխտանես, գլ. ԺԸ: Տե՛ս «Աշխարհացոյց Մովսեսի Խորենացւոյ», էջ 28: Տե՛ս Ասողիկ, էջ 256: Անդ, էջ 279: Տե՛ս Վարդան վարդապետ, էջ 95: Հնարավոր է նան, որ այս շրջանը Վրաց դաշտ կոչվեր այն պատճառով, որ ժամանակին Սասանյանների կողմից մտցվել էր Վրաց մարզպանության կազմի մեջ: ‫ﻤﺴﻌﻮﺪي‬, I, էջ 177:

Դուիցուկք, Դիդոյք»1: «Աշխարհացոյց»-ի ընդարձակ խմբագրության մեջ նույն հատվածն ունի հետնյալ տեսքը. «Գարշք եւ Քութք եւ Սւանք մինչեւ ցՊիսինուն (քաղաք) ծովեզերային Աւազով աշխարհի, որ են Ափշիլք եւ Աբխազք, մինչեւ ցքաղաքն իւրենաց ծովեզերային` Սեւաստուպաւլիք, եւ անդր եւս մինչեւ ցգետն որ կոչի Դռակոն, որ է Վիշապ, որ հոսի յԱղուանաց, եւ բաժանի ընդ Աբխազս եւ ընդ Եգր աշխարհ. եւ ունի ազգագաւառս քառասուն եւ վեց: Եւ ի հիւսիսոյ` առ Անծանօթ երկրաւ բնակեն թագաւորական Սարմատք եւ Ձիակերք. իսկ առ մտիւքն Տանայիս գետոյ` բնակին Նախճամատեանք, եւ ազգ մի այլ որ են Կղարջք. եւ ապա Սիւռակացիք, ապա Միդոսդեսէն գաւառն. եւ ապա յարեւելից կուսէ Շանթային լերանցն բնակեալ են Ամազունք, որք են կանայք պատերազմողք, մինչեւ ցգետն որ կոչի Իռա, որ երկակի բղխէ ի հիւսիսոյ Անծանոթ երկրի, եւ միանան. եւ հասեալ մերձ Ձիական լերանցն արձակէ վտակ մի ի Տանայիս գետոյ որ ի Միովիտ ծովակ իջանէ...ազգ Աղուանաց, Աշտիգոր որ ըստ հարաւոյ. համաբնակ նոցա Խեբուրք եւ Քութետք եւ Արգուել եւ Մարդոյլ, եւ Թակոյր. եւ Ալանք են յետ Դիքորին, յԱրդոզ աշխարհի Կաւկասին լերանցն...եւ ի նոյն լերինն` յետ Արդոզեան ազգին բնակեն Դաջանք, Դուալք, Ծըխոյք, Փուրքա, Ծանարքայ` յորում Ալանաց դուռն. եւ միւս դուռն որ ասի Քծեքեն, հոմանուն ազգի. եւ ապա Դուծք եւ Խուժք եւ Խիստք մարդակերք. ապա Ձղաւատք, ապա Գուգամակարք, ապա Դուրծք, ապա Դիդոք»2: Հայոց տերության կազմում ընդգրկված էին (Դ)Գաճանքը` Ռիոն գետի վերին հոսանքի ավազանում, Փինճքը` վերջինիցս դեպի արնելք, Դուաղքը` Արդոն գետի ակունքների շրջանում, Ցխոյմքը` Լե-Չխումիի շրջանում, Ափուրքը (Ավսուրք, Խնսուրք)` Լիախվ գետի ակունքների շրջանում, Ծանարքը` Ալանաց դռնով, Թուժքը (Թուշք)` Ալազան ն Իոր գետերի ակունքների շրջանում, Ցխաւատքը` Սպիտակ Արագվ գետի ակունքների շրջանում, Գուդամակարքը` Գուդամակարիս Արագվ գետի կիրճում, ն Դիդոյքը` Անդյան Կոյսու գետի ակունքների շրջանում3: Հայ Բագրատունիների տերության կազմի մեջ էին մտնում նան վրացական աղբյուրներում հիշատակվող մթիուլները կամ այն լեռնականները4, որոնք բնակվում էին Դուշեթի շրջանում: Այսպիսով, Հայ Բագրատունիների տերության ժամանակաշրջա1

Տե՛ս Անանիա Շիրակացու մատենագրությունը, էջ 347: «Աշխարհացոյց Մովսեսի Խորենացւոյ», էջ 25-27: Տե՛ս Ս. Երեմյան, «Աշխարհացոյցի» սկզբնական բնագրի վերականգնման փորձ,«ՊԲՀ», 1973, թիվ 2, էջ 268-270: Տե՛ս “Матиане Картлиса”, էջ 29:

նում Վիրքը ընդգրկված էր Հայոց տերության կազմում: Տեղի վրացական իշխանները ենթարկվում էին միայն Հայոց թագավորին: «Վրաց իշխան» ն «Վրաց թագավոր» տիտղոսները խնդրո առարկա ժամանակաշրջանում Հայոց թագավորների կողմից տրվել էին Կղարջքի Բագրատունիներին, որ տիրում էին միայն Մեծ Հայքի Գուգարք աշխարհի արնմտյան Կղարջք գավառին` հարակից որոշ շրջաններով ն, կարճ ժամանակով` Տայքի հյուսիսային որոշ հատվածների, իսկ Գուգարքի մեծագույն մասը վերածվել էր Հայ Բագրատունիների արքունի տիրույթի: Ինչպես տեսանք, Սմբատ Ա-ն աբխազական արշավանքի ն Կղարջքի իշխան Ատրներսեհի դեմ ուղղված պատժիչ արշավանքի ժամանակ1 Տայքի վերոհիշյալ հատվածն ամբողջությամբ հանեց Ատրներսեհի ենթակայությունից, որից հետո Վրաց իշխանի տիրույթները` ըստ սկզբնաղբյուրների, հարավում սկսվում էին Կղարջքից: Տփղիսում ն շրջակայքում ստեղծվել էր արաբական ամիրայություն, որ իր գոյությունը պաշտպանեց մինչն 2II դ. սկիզբ2: 4.6. Սամցխեի իշխանություններ: Թեն մինչն այսօր խնդրո առարկա շրջանում Սամցխեի իշխանությունների գոյության մասին գիտական գրականության մեջ գրեթե չի խոսվել, սակայն փաստերը մեզ այն համոզմանն են բերում, որ I2 դ. Սամցխեում սկսում են ձնավորվել առանձին իշխանություններ, որոնք 2 դ. 40-ական թթ.` Հայոց Աբաս թագավորի օրոք, հանդես են գալիս որպես մեկ թագավորություն: Մենք արդեն անդրադարձել ենք այն խնդրին, որ Կղարջքում հաստատված Վասակ Բագրատունու որդի Ատրներսեհը տիրում էր, ի թիվս այլ շրջանների, նան Սամցխեին, բայց վերջինս դուրս էր մնացել նրա որդի Աշոտ կուրապաղատի տիրույթներից: Սակայն, Վախուշտ Բագրատիոնը, անդրադառնալով Աշոտի որդիների տիրույթներին, մասնավորապես, Սամցխեն հիշատակում է որպես Բագարատի տիրույթ3: Մյուս կողմից, հայտնի է, որ Սամցխեում գտնվող երեք բերդ` Օձրխեն, Ջվարիսցխեն ն Լոմսիանթան կառուցվել էին Գուառամ Բագրատունու կողմից4: Կարելի է բխեցնել, որ Սամցխեի` Աբխազաց թագավորությանը հարակից հատվածը` վերոհիշյալ երեք բերդերով, մտնում

Ինչպես հաղորդում է Հովհաննես Դրասխանակերտցին, երբ Սմբատ Ա-ն ազատ արձակեց Աբխազաց թագավորին, Կղարջքի թագավոր Ատրներսեհը ն որոշ հայ նախարարներ դավադրություն կազմակերպեցին Հայոց թագավորի դեմ: Սմբատն արշավեց Ատրներսեհի դեմ, ն վերջինիս այլ ելք չմնաց, քան հանձնվել ն Սմբատին որպես պատանդ տալ իր որդուն (տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 210): Տե՛ս Ճ. Բ18886à868, նշվ. աշխ., էջ 233: Տե՛ս Âà660Ծ6 Բà86àԾ6116, էջ 187: Տե՛ս “Матиане Картлиса”, էջ 32, Вахушти Багратиони, էջ 187-188:

էր Գուառամ Բագրատունու տիրույթների մեջ: Այդ իսկ պատճառով, երբ Գուառամը Ջավախքում եկեղեցական ժողով գումարեց` քննարկելու Վիրքի կաթողիկոս դարձած Արսենի խնդիրը, Կղարջքից որնէ հոգնորական չհրավիրեց: Միննույն ժամանակ, ժողովին հրավիրվել էին Սամցխեի հոգնորականները, որոնք նույնպես դժգոհ էին Արսենի` կաթողիկոս դառնալու փաստից1: I2 դ. առաջին կեսին` Կղարջքում ծավալված եկեղեցաշինական աշխատանքներից հետո, Բագարատ կուրապաղատի օրոք, փորձ է կատարվում Կղարջքի հոգնոր իշխանությունը տարածելու Սամցխեում` այնտեղ ուղարկելով մի խումբ հոգնորականների` Սերապիոն Զարզմեցու գլխավորությամբ: Ըստ Վասիլ Զարզմեցու` Սամցխեի տարբեր շրջաններում Կղարջքի հոգնորականներին թշնամաբար էին ընդունում ն արտաքսում իրենց երկրամասերից: Երբ նրանք նոր էին մտել Սամցխե ն կառուցել առաջին վանքը, տեղի իշխանը չցանկացավ նրանց տեսնել իր տիրույթներում ն վտարեց2: Ամենայն հավանականությամբ, այդ իշխանությունը սահմանակից էր Կղարջքի կուրապաղատությանը: Սակայն, Սամցխեի մյուս իշխաններից Գեորգի Չորչանեցին (Չորչան բնակավայրն այսօր էլ գոյություն ունի ն գտնվում է ներկայիս Ախալցխա քաղաքից արնմուտք` Կուր գետի` Մոսքական լեռներից սկիզբ առնող վտակի ափին) նրանց հրավիրեց իր մոտ ն իր իշխանության մեջ գործունեության ազատություն տվեց3: Գլխավոր վանքը, որ Կղարջքի հոգնորականները կառուցեցին Սամցխեում, Զարզմայի վանքն էր4: Սակայն, երբ Գեորգի Չորչանեցու մահից հետո նրա իշխանության մեջ երկպառակություններ սկսվեցին, հարցը կարողացավ լուծել միայն Սամցխեի Ածղուր վանքի հոգնոր առաջնորդ Գեորգին, որը դրանից հետո իր ձեռքը վերցրեց Սամցխեի հոգնոր ղեկավարությունը5: Ածղուր վանքը, ինչպես կտեսնենք, Սամցխեի եպիսկոպոսանիստ վանքն էր, որը խնդրո առարկա շրջանում դուրս էր Կղարջքի հոգնոր իշխանությունից ն, ավելին, հակադրվում էր նրան: Վերոհիշյալ փաստերը ցույց են տալիս, որ Սամցխեն Բագարատի տիրույթների մեջ չէր մտնում, կամ, ավելի ստույգ, Բագարատի տիրույթների մեջ էր մտնում միայն Սամցխեի մի փոքրիկ մասը: Անդրադառնալով Գեորգի Չորչանեցու իշխանությանը` հարկ ենք

Տե՛ս Георгий Мерчуле, գլ. 2ԼII: Տե՛ս Василий Зарзмели, գլ. Մ: Անդ, գլ. ՄI-ՄII: Անդ, գլ. ՄIII-2III: Անդ, գլ. 2ՄIII:

համարում նշել, որ` դատելով վերոասացյալից, այն չէր մտնում Կղարջքի կուրապաղատներից ն ոչ մեկի տիրույթների մեջ, այլ անկախ էր: Խնդիրն այն է, որ, եթե այդ իշխանությունը ենթակա լիներ Բագարատ Բագրատունուն, ապա նա պարզապես Կղարջքի հոգնոր իշխանությունը կպարտադրեր տեղի բնակչությանը: Մինչդեռ, Գեորգի Չորչանեցին Կղարջքի հոգնորականների` Սամցխեում գտնվելու մասին տեղեկանալով` ինքը նրանց հրավիրեց իր մոտ: Նա այդ արեց զուտ հոգնոր իմաստով ն ոչ թե ընդունելով Կղարջքի Բագրատունիների իշխանությունը: Ինչպես տեսանք, Գուառամ Բագրատունին, որը տիրում էր Սամցխեի որոշ հատվածների, հակադրվում էր Գրիգոր Խանձթեցու հոգնոր իշխանությանը: Կարծում ենք, որ Սամցխեում գտնվող այն իշխանությունը նույնպես, որտեղից Սերապիոն Զարզմեցուն վտարեցին, կամ անկախ իշխանություն էր ն կամ ենթակա Գուառամ Բագրատունուն: Խոսելով Գեորգի Չորչանեցու իշխանության մասին` անհրաժեշտ ենք համարում անդրադառնալ մի կարնոր իրողության: Ըստ Վասիլ Զարզմեցու` իշխանանիստ Զանավ ավանի (գտնվում է Չորչան բնակավայրից հյուսիս) մայր եկեղեցին կառուցվել էր Ամասպի ն Քուրդիի կողմից1: Ամենայն հավանականությամբ` այդ անվանումների ներքո պետք է հասկանալ Համազասպ ն Քուրդիկ անունները: Թեն Համազասպ անունը տարածում ուներ նան Վիրքում, սակայն Քուրդիկ անունը գոյություն ուներ բացառապես հայկական իրականության մեջ ն միայն Մամիկոնյանների շրջանում, որոնցից Քուրդիկ Մամիկոնյանը, ինչպես տեսանք, հիշատակվում է I2 դ. սկզբին: Ուստի` Քուրդիկ անվան կողքին Համազասպի հիշատակությունը կարող ենք վերագրել այն բանին, որ խոսքը երկու Մամիկոնյան իշխանների մասին է: Բայց թե հատկապես ովքեր են նրանք եղել, սկզբնաղբյուրներում տեղեկությունների բացակայության պատճառով, դժվարանում ենք ճշգրտել: Հայտնի է միայն, որ ՄIII դ. երկրորդ կեսին, երբ արաբական տիրապետության դեմ ապստամբեց Արտավազդ Մամիկոնյանը, նա սկզբում հեռացավ «ի կողմանս Վրաց աշխարհին, ն ընդ նմա ամենայն նախարարք աշխարհիս»: Արաբական զորքը հետապնդեց նրանց ն հասավ «յաշխարհին Վրաց ի գաւառին որ կոչի Սամցխէ. ն կալեալ զկիճսն` թափէր ապուռ ինչ յաւարէն. ն զնոսա վարեալ փախստական առնէր

Անդ, գլ. 2ՄII:

յաշխարհէս Հայոց»1: Մենք արդեն ցույց ենք տվել, որ Արաբական խալիֆայության Արմինիա ոստիկանությունը բաժանված էր չորս վարչական շրջանի, որոնցից Երկրորդ Արմինիայի մեջ էր մտնում Սամցխեն: Ղնոնդը Երկրորդ Արմինիայի մեջ մտնող տարածքները ընդհանուր առմամբ կոչում է Վիրք, քանի որ արաբ տիրողները Երկրորդ Արմինիայի մեծագույն մասը կոչում էին Վիրքի անունից` Ջուրզան2: Այդ իսկ պատճառով Ղնոնդը Սամցխեն հիշատակում է Վիրքում` ի նկատի ունենալով Վիրքից մեծապես տարբերվող վարչատարածքային միավոր` Ջուրզանը: Սակայն, երբ նշում է Արտավազդի հեռանալը Սամցխեից, նա պարզապես մեջ է բերում փաստացի վիճակը` «յաշխարհէն Հայոց»: Սակայն, խնդրո առարկայի համար առավել կարնոր է Ղնոնդի հաղորդման մյուս մասը. «...նոքա (իմա՛ Արտավազդ Մամիկոնյան ն յուրայիններ-Ա.Ե.) երթեալ պատսպարէին յաշխարհին Եգերացւոց. ն ստանայր անձամբ (իմա-Արտավազդ Մամիկոնյան-Ա.Ե.) զիշխանութիւն անձին իւրոյ ի վերայ Եգերացւոց ն ի վերայ Վէռիոյ, որ են Վիրք»3: Այն, որ հաղորդման մեջ նշված Վիրքը բուն Վիրքին չի վերաբերում, հաստատվում է այն իրողությամբ, որ այդ շրջանում Վիրքի մեծագույն մասը գտնվում էր Տփղիսի ամիրայության կազմում ն իրենից ներկայացնում էր սահմանային շրջան4: Եթե եզրակացնենք, որ խոսքը Սամցխեի մասին է5, կարող ենք կատարել նս մեկ կարնոր հետնություն: Սամցխեում կարող էին հաստատվել Արտավազդ Մամիկոնյանի հետ Հայաստանից հեռացած իշխաններ, այդ թվում` Համազասպը ն Քուրդիկը Մամիկոնյանների տոհմից, որոնց կողմից կառուցված վանքի շրջակայքում գտնվում էր տեղի իշխանների հանգստարանը: Մասնավորապես, այնտեղ է թաղվել Գեորգի Չորչանեցի իշխանը6: Վերոհիշյալ եզրահանգումներն ունեն որոշակի թեականություն ն կարող են հաստատվել կամ մերժվել մեզ անհասանելի այլ սկզբնաղբյուրների տեղեկություններով: Երբ քաղաքական թատերաբեմից հեռացան Գուառամ ն Նասր Բագրատունիները, նրանց տիրույթների մեծ մասն անցավ Հայոց Աշոտ

Տե՛ս Ղնոնդ, էջ 138: Տե՛ս Ա. Եղիազարյան, Արաբական խալիֆայության Արմինիա վարչական շրջանը, էջ 57-58, 60-61, նույնի` «Տայքի իշխանությունը Հայ Բագրատունիների տերության համակարգում»,-«ՊԲՀ», 2008, թիվ 3, էջ 198-199: Տե՛ս Ղնոնդ, էջ 138-139: Տե՛ս ‫ﻤﺴﻌﻮﺪي‬, |, էջ 203-204: Կ. Թումանովը կարծում է, որ Արտավազդից կարող էին սերել Լիպարիտյանները, որոնց ներկայացուցիչն էր Լիպարիտ Բաղվաշը (տե՛ս Շ. Լօսոaոօքք, Լհ6 ԽaոikօոiմՏ aոմ էհ6 ԼiքaոiէiմՏ.-“Ճոո6ոiaՇa”, Խ6laոց6Տ մ'Éէսմ6Տ Ճոո6ոi6ոո6Տ, Մ6ոiՇ6, 1969, էջ 129): Այդ մասին տե՛ս նան Ս. Երեմյան, Լիպարիտ զորավարը ն նրա նախորդները, էջ 103-149: Տե՛ս Василий Зарзмели, գլ. 2ՄII:

Ա թագավորին: Սամցխեում նրանց տիրույթները, ամենայն հավանականությամբ, անցան կամ Կղարջքի Ատրներսեհ Բագրատունի իշխանին ն կամ Սամցխեի մյուս իշխանություններին: Առավել հավանական է երկրորդ հնարավորությունը, քանի որ, ինչպես ստորն կտեսնենք, Սամցխեի իշխանությունները պահպանեցին իրենց անկախ վիճակը: Դատելով Մասուդիի տեղեկություններից` 2 դ. առաջին կեսին Սամցխեն վերածվեց առանձին թագավորության: Արաբ աշխարհագրագետը, որ եղել է Հայաստանում, մասնավորապես տեղեկացնում է. «Ջուրզանների (իմա՛ Վրաց-Ա.Ե.) թագավորության կողքին գտնվում է Սամսախի (իմա՛ Սամցխե-Ա.Ե.) կոչվող թագավորությունը: Բնակչությունը խառն է` քրիստոնյա ն հեթանոս»1: Հեղինակը Սամցխեի թագավորությունը հիշատակում է Վրաց թագավորությունից առանձին, իսկ ինչ վերաբերում է բնակչության` քրիստոնյա ն հեթանոս լինելու իրողությանը, ապա այն կարելի է հասկանալ ինչպես բառի բուն իմաստով, այնպես էլ որպես հայադավան ն վրացադավան բնակչության առկայության վկայություն, քանի որ վերջիններս միմյանց հաճախ պարզապես կոչում էին «հերետիկոս», «անհավատ» ն այլն: Մեր քննությունը ցույց տվեց, որ Սամցխեում I2 դ. աստիճանաբար հանդես են գալիս առնվազն երկու առանձին իշխանություն, որոնք նույն դարի երկրորդ կեսից մտնում էին Հայ Բագրատունիների տերության մեջ: 4.7. Լիպարիտ Բաղվաշի իշխանություն: Ըստ «Քարթլիի մատյանի»` 876 թ. Արգվեթից, որ գտնվում էր Ղվիրիլա գետի ն Արգվեթի կամ Լիխի լեռնաշղթայի միջն2, տեղափոխվել ն Գուգարքի Թռեղք գավառին տիրել էր Լիպարիտ Բաղվաշ իշխանը` այնտեղ կառուցելով Կլդեկար(ն) ամրոցը3: Նա հպատակվել էր Աշոտ Բագրատունուն ն վայելում էր նրա հովանավորությունը, որի ապացույցն է այն, որ նա մասնակցեց I2 դ. 80-ական թթ. տեղի ունեցած հայ-աբխազական բախումներին հայկական կողմում4: Թռեղքը համապատասխանում է ներկայիս Թրիալեթի կամ Ծալկայի շրջանին5:

Տե՛ս ‫ﻤﺴﻌﻮﺪي‬, |, էջ 204: Տե՛ս Ս. Երեմյան, Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյցի», էջ 39: Տե՛ս “Матиане Картлиса”, էջ 31, «Ջուանշէրի պատմչի համառօտ պատմութիւն Վրաց», Վենետիկ, ի տպարանի Սրբոյն Ղազարու, 1884, էջ 113: Տե՛ս Ս. Երեմյան, Լիպարիտ զորավարը ն նրա նախորդները, էջ 106-107: Տե՛ս “Матиане Картлиса”, էջ 31: Տե՛ս Ս. Երեմյան, Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, էջ 54:

Կ. Թումանովի կարծիքով` Լիպարիտ Բաղվաշը պատկանում էր Մամիկոնյանների տոհմին1: 4.8. Աբխազաց թագավորություն: Մենք արդեն ցույց ենք տվել, որ արաբական տիրապետության շրջանում Արմինիա ոստիկանության հյուսիսարնմտյան սահմանագիծը ճորոխ գետից հյուսիս պետք է անցներ Մոսքական լեռներով (այժմ` Մեսխեթի լեռներ)` վերջինիցս դեպի արնմուտք գտնվող շրջանները թողնելով Բյուզանդական կայսրության ն մասամբ Աբխազաց թագավորության կազմում2: Այստեղից դեպի հյուսիս, ըստ «Քարթլիի մատյանի»` սահմանն անցնում էր Լիխի լեռնաշղթայով, իսկ, այնուհետն, հավանաբար, Մեծ Լիախվ գետի վերին հոսանքի հյուսիսային ջրբաժանով ու Կովկասյան լեռների գագաթնագծով մինչն Ալանաց դուռը: Լիխի լեռնաշղթայից դեպի արնմուտք գտնվող շրջանները մտնում էին Աբխազաց իշխանության մեջ, որի իշխան Լնոնը ՄIII դ. վերջին հիմնեց Աբխազաց թագավորությունը3: «Քարթլիի մատյան»-ը հաղորդում է, թե Լնոնը, որը ժառանգել էր Աբխազաց իշխանությունը, մոր կողմից խազարների արքայի թոռն էր ն վերջինիս օգնությամբ նա դուրս եկավ բյուզանդական տիրապետությունից ու, «տիրելով Աբխազեթին ու էգրիսին մինչն Լիխ, Աբխազական թագավոր կոչվեց»4: Ինչպես վերնում ցույց տվեցինք, 881, 888 ն 906 թթ. հայ-աբխազական բախումներն ավարտվել էին հայկական կողմի հաղթանակով: Արդյունքում Աբխազաց թագավորն ընդունել էր հայկական գերիշխանությունը: Աբխազաց թագավորության պատմական ն աշխարհագրական հիմնական խնդիրները մանրամասնորեն արդեն քննարկել ենք մեր աշխատության էջերում, ուստի այժմ միայն անդրադառնանք նրա սահմաններին: Այն տարածվում էր Լիխի լեռնաշղթայից մինչն Սն ծով`

Տե՛ս Շ. Լօսոaոօքք, Ճոո6ոia aոմ Օ6օոցia.-Լհ6 ՇaոԵոiմց6 Խ6մi6val ՒiՏէօո/, |Մ, Լհ6 8/2aոէiո6 Էոքiո6, |, Շհaքէ6ո 2|Մ, ՇaոԵոiմց6, 1966, էջ 612, նույնի` Լհ6 ԽaոikօոiմՏ aոմ էհ6 ԼiքaոiէiմՏ,-“Ճոո6ոiaՇa”, Խ6laոց6Տ մ'Éէսմ6Տ Ճոո6ոi6ոո6Տ, Մ6ոiՇ6, 1969, էջ 125: Ըստ Դ. Բակրաձեի` Լիպարիտ Բաղվաշի սերունդներից էր Վիրքում հանդես եկող այն Լիպարիտը (2| դ. սկիզբ), որը սկզբնաղբյուրներում ներկայացվում է որպես Օրբելյանների տոհմի ներկայացուցիչ (տե՛ս “Опись памятников древности в некоторых храмах и монастырях Грузии (грузинские надписи прочтены и истолкованы Д. Бакрадзе)”, С.-Петербург, 1890, էջ 52): Լիպարիտի` Օրբելյանների տոհմին պատկանելու տեսակետը չի ընդունում Ս. Երեմյանը (տե՛ս Լիպարիտ զորավարը ն նրա նախորդները, էջ 103-149): Տե՛ս Ա. Եղիազարյան, Արաբական խալիֆայության Արմինիա վարչական շրջանը, էջ 56-57, 62-63: Տե՛ս 1. Է168661à16868, նշվ. աշխ., էջ 250, 281: Տե՛ս “Матиане Картлиса”, էջ 28: Ավելի ուշ շրջանում սահմանը Լիխի լեռնաշղթայով անցնում էր նան Աբխազաց ու Վրաց թագավորությունների միջն (անդ, էջ 52):

ընդգրկելով Աբխազքը` Բզիբ ն Կոդոր գետերի միջն1, Աբխազքից հյուսիս գտնվող ջիքերի կամ ադղների երկիրը, Ափշիլքը` Աբխազքից հարավ` մինչն Վիշապ (Դռակոն) գետ (այժմ` Ինգուր), Եգերքը կամ Լազիկան, այսինքն` Փասիս գետի (Ռիոն) ավազանը2: Աբխազաց թագավորության հյուսիսային սահմանագիծն անցնում էր Կովկասյան լեռնաշղթայի արնմտյան հատվածի ջրբաժանով, իսկ հարավայինը` Մոսքական լեռների արնմտյան հատվածի ջրբաժանով3: Աբխազաց թագավորության մեջ էր մտնում Կոդոր գետի վերին հոսանքի շրջանում գտնվող միսիմիացիների երկիրը4, որի գլխավոր ամրոց Ձախարի պաշտպանությունն արաբները ՄIII դ. սկզբին հանձնել էին մի ոմն Փարսմանի5: Աբխազաց թագավորության մաս էր կազմում Արգվեթը: Ամփոփելով Հայ Բագրատունիներին հպատակ այսրկովկասյան երկրների ն իշխանությունների վերաբերյալ պատմաաշխարհագրական քննությունը` կարող ենք արձանագրել, որ Հայոց տերության սահմաններն արնմուտքում տարածվում էին մինչն Պոնտական (Սն) ծովի ափերը, հյուսիսում անցնում Կովկասյան լեռնաշղթայի ջրբաժանով, իսկ արնելքում` հասնում մինչն Կովկասյան լեռների արնելյան հատվածի լեռնաբազուկների շրջանը:

Տե՛ս Ս. Երեմյան, Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, էջ 42: Անդ, էջ 50, 54: Տե՛ս 1. Է168661à16868, նշվ. աշխ., էջ 283: Տե՛ս /. 16ո686608666, ԲոԾ166÷8ո6à7 88186àԾ67 Ã66666 |Մ-2 88., էջ 386-387: Տե՛ս Թեոփանես Խոստովանող, էջ 104: Տե՛ս նան Ճ. Բ18886à868, նշվ. աշխ., էջ

174:

ԳԼՈՒԽ ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ

ՀԱՅ ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻՆԵՐԻ ՏԵՐՈՒԹՅԱՆԸ ԵՆԹԱԿԱ ԱՐԱԲԱԿԱՆ

ԱՄԻՐԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

5.1. Դվինի ամիրայություն: Դատելով սկզբնաղբյուրների տեղեկություններից` արաբները Դվինում հաստատվել էին դեռնս ՄII դ. վերջին: Մովսես Դասխուրացին հաղորդում է, որ «Ի ճԽԶ երորդ թուականութեան Հայոց (697 թ.-Ա.Ե.) եկն Մահմետն Երկրորդ ի Հայս. ն աճապարեալ ընդ աշխարհն Աղուանից՝ մտանէ ի Չոր»1: Հայոց Արնելից կողմանց պատմիչը տեղեկացնում է, որ Մահմետի կամ Մուհամմադ իբն Մրվանի՝ Չող (իմա՛ ճորա պահակ) գնալուց հետո «ապստամբեալ Հայոց՝ արգելին զՏաճիկսն ի Դունի ն ԿԲ հազարս ի Տաճկացն սպանին՝ ածեալ զօր բազում ի Հոռոմաց»2: Իհարկե, պատմիչի նշած թվաքանակը՝ 62 հզ արաբ, ամենայն հավանականությամբ, ուռճացված է, սակայն այն ցույց է տալիս, որ Մուհամմադ իբն Մրվանը, ելնելով Դվինի մեծ կարնորությունից, այնտեղ մեծ քանակությամբ արաբներ էր հաստատել, ըստ որում ոչ միայն զինվորական կայազոր, այլ նան արաբ վերաբնակիչներ: Արդեն ՄIII դ. սկզբին արաբները Դվինն օգտագործում էին որպես հենակետ: 705 թ., երբ արաբները Նախճավանի ն Խրամի եկեղեցիներում այրեցին բազմաթիվ հայ նախարարների ն նախարարական տոհմերի ներկայացուցիչների, «վրիժագործ այլազգիքն յապահովս կացեալք յերկիւղէ քաջացն զօրաց ն զմնացեալ ընտանիս հրակիզելոցն գերի առեալ ածէին ի Դուին քաղաք. ն անտի յուղարկեալ տանէին ի Դամասկոս»3: Հովհաննես Օձնեցուն փոխարինած Դավիթ կաթողիկոսի մասին խոսելիս Հովհաննես Դրասխանակերտցին պատմում է, թե «վասն զի ի բնակչաց հեթանոսաց ի Դվին քաղաքի յոյժ տաղտկացեալ լինէր այրն Աստուծոյ Դաւիթ, այլ ն բազում չար ոճիրք զնա նեղեցին. ապա տագնապեալ ն արտաքս ի միջոյ նոցա...շինէ եկեղեցի ի գեօղն

Մովսես Կաղանկատվացի, էջ 317: Անդ, էջ 317-318: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 100:

Արամոնս»1: Փաստորեն արդեն ՄIII դ. առաջին կեսին արաբները Դվինը հենակետ էին դարձրել իրենց համար, այնտեղ կայազոր ն արաբ վերաբնակիչներ հաստատել: Այդ իսկ պատճառով Դվինից հեռացավ նույնիսկ Հայոց կաթողիկոսը: Դվնում արաբ վերաբնակիչները հիշատակվում են նան 774-775 թթ. ապստամբության նախօրեին: Ըստ Ղնոնդի, երբ 774թ. ապստամբություն բարձրացավ արաբական տիրապետության դեմ, Դվինի արաբները` «արք ն կանայք», խուճապահար եղան2: Հետագայում արաբները Դվինում սեփական ամիրայությունը ստեղծեցին3: Դվինը սկզբում Արմինիայի ոստիկանի միակ նստավայրն էր, իսկ, այն բանից հետո, երբ, թերնս, 747-750 ն 774-775 թթ. ապստամբությունների պատճառով, Արմինիայի ոստիկանները որպես նստավայր ընտրեցին Պարտավը4, այն չկորցրեց իր նշանակությունը ն շարունակեց մնալ որպես ոստիկանի երկու նստավայրերից մեկը: Ալ-Իսթախրին վկայում է, որ, «ինչ վերաբերում է Դաբիլին, ապա այն...ավելի մեծ է Արդաբիլից: Այն Հայաստանի մայրաքաղաքն է, ն այնտեղ գտնվում է ամիրի պալատը, այնպես, ինչպես Առանի ամիրի պալատը Բարդաայում ն Ադարբայջանի ամիրի պալատն Արդաբիլում»5: 2 դ. հեղինակ ալ-Մուկադդասին հաղորդում է, որ «Դաբիլը մեծ քաղաք է. այնտեղ լկան) անառիկ ամրոց ն մեծ հարստություններ»6: Իսկ Իբն Հաուկալը տեղեկացնում է, որ Դվինը «Արմինիայի ամենամեծ քաղաքն է»7: Դվինի շուրջը, ըստ հայ ն օտար հեղինակների` արաբները նոր ամրություններ կառուցեցին: Բալազուրին հաղորդում է, որ Աբդ ալ-Ազիզ իբն Հատամ իբն Նման ոստիկանը (705-709) «կառուցեց (խոսքը քաղաքի նոր ամրությունների կառուցման մասին է-Ա.Ե.) Դվին քաղաքը»8: Ղնոնդը վկայում է, որ ոստիկան «Աբդլ-Ազիզն...շինէր վերստին զքաղաքն Դուին, հզօրագոյն ն ընդարձականիստ մեծութեամբ քան զառաջինն, ն ամրացուցանէր դրամբք ն դռնափակօք, անցուցանէր շուրջ զպարսպովն պարկէնս փոսից լցեալ ջուր յապաստան ամրոցին»9: Ալ-Իսթախրին ու Իբն Հաու1

Անդ, էջ 108: Տե՛ս Ղնոնդ, էջ 141: Տե՛ս Ա. Տեր-Ղնոնդյան, Դվին քաղաքի ժամանակագրությունը 9-11-րդ դարերում,ՀՍՍՌ ԳԱ «Տեղեկագիր», 1957, թիվ 10, էջ 13-15: Տե՛ս Ղնոնդ, էջ 166: Պատմիչը հաղորդում է, որ Սուլեյման ոստիկանը (788-790) նստում էր Պարտավում: A--|ՏէՅսհօi, էջ 188: A--ԽօզՅddՅՏi, էջ 377: |Եո ԷՅսսՅ-, էջ 342: Տե՛ս ‫ﺒﻼﺬﺮي‬, I, էջ 242: Ղնոնդ, էջ 36:

կալը հաղորդում են, որ 2 դ. սկզբին ոստիկանի ապարանքը դեռնս գոյություն ուներ Դվինում, այնպես, ինչպես Պարտավի կամ Արտավետի (Արդաբիլ) ոստիկանական ապարանքները1: I2 դ. սկզբին Դվինն անընդհատ գտնվում էր թե՛ արաբների ն թե՛ հայ նախարարական տների ուշադրության կենտրոնում: 861 թ. Մուտավաքքիլ խալիֆայի սպանությունից հետո Խալիֆայությունը թնակոխեց նոր փուլ: Խալիֆայության գահին կարճ ժամանակում միմյանց հաջորդեցին չորս խալիֆա2: Արմինիայում նս Խալիֆայության դիրքերը խիստ թուլացան: Այդ ժամանակ Դվինը դարձավ կռվախնձոր Բագրատունիների ն արաբների միջն: Պետք է նշել, որ Բագրատունյաց հզորացման ժամանակաշրջանում Դվինը հանդիսանում էր հայերով ն մահմեդականներով բնակեցված մի քաղաք, որտեղ հայ բնակչությունը մեծամասնություն էր կազմում3: Քաղաքում գլխավոր դերը վերապահված էր արաբական բնակչությանը, որն էլ մեծապես ազդում էր Դվինի ճակատագրի վրա: Թերնս հենց այդ է պատճառը, որ Աշոտ Բագրատունին իշխանաց իշխան եղած ժամանակ չջանաց վերացնել արաբական տարրը Հայոց հինավուրց մայրաքաղաքում, իսկ թագավոր հռչակվելուց հետո էլ այն չդարձրեց իր տերության մայրաքաղաք, չնայած Դվին քաղաքն իր շրջակայքով Բագրատունիների տիրույթ էր4: Հովհաննես Դրասխանակերտցին հաղորդում է, որ Աշոտ Բագրատունու` Արմինիայի իշխանաց իշխան նշանակվելուց անմիջապես հետո Դվինում երկրաշարժ եղավ. «ահագին իմն շարժմանց եղելոց ի Դվին քաղաքի, բազում սասանութիւնս ն փլուզմունս տանց ն պարսպաց ն ապարանից լինէր, ն առհասարակ քանդումն դղրդումն առնոյր քաղաքն. այլ ն մահ յոլովից մարդկան ի վերայ հասանէր»: Ըստ պատմիչի` երկրաշարժը տեղի է ունեցել ձմռանը5: Դատելով հիշյալ տեղեկությունից պետք է ամրագրել Դվինի երկրաշարժի թվականը` 863 թ. (հավանաբար ձմռանը): Հասկանալի է, որ երկրաշարժից հետո վերականգնվող Դվին քաղաքում առավելապես հաստատվելու էին արաբ վերաբնակիչներ, որ ավելի էր մեծացնելու քաղաքի արաբ բնակչության տոկոսը: 878 թ. Աշոտ Բագրատունու առաջարկությամբ Արմինիայի ոստի1

Տե՛ս Յ--|ՏէՅսհօi, էջ 188, |Եո ԷՅսսՅ-, էջ 342: Տե՛ս И. Фильштинский, История арабов и халифата (750-1517), М., 2006, էջ 124: Տե՛ս al-|Տէakհոi, էջ 188: Տե՛ս |Եո Ւaսkal, էջ 343: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 136:

կան նշանակված Մուհամմադ իբն Խալիդ աշ-Շայբանին Աբու ալ-Վարդ Կայսիկի հետ դավադրություն ծրագրեց Արմինիայի իշխանաց իշխանի դեմ: Սակայն Աշոտը` կանխազգալով դավադրությունը, Հայաստանի բոլոր ճանապարհներին, լեռնանցքներում ն կամուրջներին կայազորներ էր նշանակել, առգրավել ոստիկանի գրագրությունը ն տեղյակ դարձել կազմակերպված դավադրությանը: Հայ նախարարները, որոնք գնացել էին ոստիկանին դիմավորելու, ուղեկցել էին նրան մինչն Դվին ն գտնվում էին նրա մոտ, Աշոտ Բագրատունու հրամանով հեռացան նրանից: Ոստիկանը կայսիկների հետ մնաց միայնակ: Աշոտը ներկայացավ ոստիկանին ճոխ նվերներով, սակայն հայկական հեծելազորի զորահանդեսի ժամանակ բանակի սպարապետ արքայեղբայր Աբասը շրջապատեց ոստիկանի վրանը, ներս մտավ ն ցուցադրեց նրան նրա իսկ գրած նամակը: Վերջապես Աշոտի հրամանով ոստիկանին նստեցրեցին ջորու վրա, հասցրեցին երկրի հարավային սահմանը ն ուղարկեցին այնտեղ, որտեղից եկել էր1: Այսպիսով Դվինի արաբ բնակչությունն ամբողջությամբ հպատակվեց Հայոց թագավորին: Հովհաննես Դրասխանակերտցին Սմբատ Ա-ի օրոք Դվինում որպես «գլխաւոր ոստիկանք ն հրամանատարք քաղաքին» հիշատակում է Մահմետ ն Ումայի եղբայրներին (Մուհամմադ ն Ումայյա)2: «Ոստիկանք» ն «հրամանատարք քաղաքին» արտահայտությունները ցույց են տալիս, որ պատմիչը բոլորովին էլ ի նկատի չունի նրանց` Դվին քաղաքում խալիֆայի կողմից նշանակված լինելը, քանի որ հայտնի չէ որնէ նախադեպ որնէ քաղաքում խալիֆայի կողմից առանձին ոստիկան նշանակելու մասին3: Մյուս կողմից «հրամանատարք» բառը ցույց է տալիս, որ նրանք քաղաքի կայազորի հրամանատարներն էին: Ուշագրավ է, որ պատմիչը նրանց ամիրա չի անվանում: Ա. Տեր-Ղնոնդյանն այն կարծիքին է, որ երկու արաբ եղբայրները որպես ամիրաներ պետք է Դվինում հաստատված լինեին կամ Աշոտ Ա-ի թագավորության վերջին տարիներին ն կամ Սմբատ Ա-ի թագավորության առաջին տարիներին4: Զարգացնելով ուսումնասիրողի տեսակետը` նշենք, որ առավել հավանական է, որ նրանք Դվինում հաստատվել էին Աշոտ Ա-ի օրոք, ըստ որում ճանաչվել էին հենց Հայոց թագավորի կողմից: Այդ է ցույց տալիս այն իրողությունը, որ Սմբատը Դվինը գրավեց այն բանից հետո, երբ տեսավ, որ արաբներն իրեն այլնս չեն ենթարկվում ն արքունի հարկերն

Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 338-346: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 164: Տե՛ս Ա. Տեր-Ղնոնդյան, Դվին քաղաքի ժամանակագրությունը, էջ 13: Անդ:

ու մաքսերը պակասեցրել են. «Սմբատ ընդ կրունկն դարձեալ` հասանէր ի մայրաքաղաքն Դվին: Եւ վասն զի ըստ առաջնոյ կիտին եդելոյ ոչ ետես զնոսա հնազանդեալս ի ծառայութիւն ինքեան ն զսակ արքունի հարկաց ն մաքսից նուազեցուցեալ, ապա դուռն նս քաղաքին փակեցաւ ընդդէմ նորա. նա պաշարեալ ուժգնապէս զնոսա ն բազում աղխատրոյզ շփոթմունս ն աւարառութիւնս ն տնկակոտորութիւնս ն հրացանութիւնս զնոքօք զեղեալ` ստէպ ստէպ զերկեամ մի զայս առնէր»: Հայոց թագավորի դեմ ըմբոստության կազմակերպիչ արաբ եղբայրները փորձում են փախուստի դիմել, սակայն ձերբակալվում են ն շղթայակապ ուղարկվում Բյուզանդիայի կայսերը1: Սմբատ Ա-ն «անշուշտ նուաճեալ այնուհետն զքաղաքացիսն ընդ լծով ծառայութեան իւրոյ, ն ինքն ձեռնթափ լեալ` ի գիւտս աշխարհաց զամենեսեան յանձանձէ ածէ համագունդ ն ընդ իւրեաւ նուաճէ»2: Ամենայն հավանականությամբ, չնայած վերոհիշյալ երկու եղբայրները սկզբնապես ենթարկվում էին Հայոց թագավորի իշխանությանը, բայց երբ Ատրպատականի Ափշին ամիրան սպառնալից դիրք գրավեց Սմբատ Ա-ի նկատմամբ, օգտվելով դրանից` նրանք որոշեցին ապստամբել: Ա. Տեր-Ղնոնդյանը նկատել է, որ Սմբատ Ա-ն միայն Դվինի ապստամբության ճնշումից հետո է, որ կարողացավ ճնշել մնացյալ ապստամբություններն իր տերության մեջ: Այստեղից էլ ուսումնասիրողը բխեցնում է այն կարնոր դերը, որ կարող էր խաղալ Դվինը Հայոց թագավորության միասնականության պահպանման գործում, սակայն, ցավոք, չխաղաց3: Վերոհիշյալից ակնհայտ է դառնում, որ Դվինում Աշոտ Ա-ի ն Սմբատ Ա-ի օրոք դեռնս ամիրայություն գոյություն չուներ, չնայած քաղաքում տեղակայված էր բավական մեծաթիվ արաբ բնակչություն: Ինչպես ցույց տվեցինք, Դվինի շրջակա բոլոր գավառները դեռնս Աշոտ Մսակերի ժամանակներից սկսած կցվել էին Բագրատունիների տիրույթներին: Դվինի ապստամբության ճնշումը տեղի ունեցավ 893 թ. մեծ երկրաշարժից անմիջապես առաջ: Նախքան այդ երկու իրադարձությունները տեղի էր ունեցել նս մի կարնոր դեպք: Ատրպատականի ոստիկան Ափշինը հարձակվել էր Սմբատ Ա-ի տերության վրա, սակայն բանն ավարտվել էր խաղաղությամբ: Եվ ահա, օգտագործելով Դվինի երկրաշարժի առաջ բերած խառնաշփոթը ն Դվինի ապստամբության ճնշման ու երկու արաբ եղբայրների` Բյուզանդիայի կայսերը հանձնելու փաս1

Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 164: Անդ, էջ 162-164: Տե՛ս Ա. Տեր-Ղնոնդյան, Դվին քաղաքի ժամանակագրությունը, էջ 14:

տը, ինչպես նան հայ-բյուզանդական առնտրական պայմանագրի կնքումը, Ափշինը 894 թ. կրկին ներխուժեց Հայաստան: Նրան հաջողվեց ժամանակավորապես գրավել Նախճավանը ն Դվինը1: Սրանով Դվինի պատմության մեջ սկսվում է նոր շրջան: Մինչն Գագիկ Ա-ի թագավորության տարիները (990-1020) Գողթն-Նախճավան-Դվին հատվածը, որտեղով անցնում էր Դվինից Նախճավան, իսկ այնտեղից էլ Ատրպատական գնացող մեծ մայրուղին, սկսում է աստիճանաբար անցնել մահմեդական տիրապետության տակ: Սմբատ Ա-ի օրոք Նախճավանը համանուն գավառով մտնում էր արքունի տիրույթների մեջ, իսկ Սմբատ Ա-ն այն օգտագործում էր որպես Սյունյաց ն Վասպուրականի իշխանությունների միջն հավասարակշռությունը պահպանելու գործիք` այն հանձնելով մերթ առաջինին, մերթ էլ երկրորդին: Իսկ Դվինում Բագրատունի թագավորները վերջնականապես չէին կարողանում հաստատել իրենց իշխանությունը, ն մյուս կողմից այնտեղ միմյանց հաջորդում էին տարբեր արաբական իշխանություններ: Ինչպես նշում է Ա. Տեր-Ղնոնդյանը, չնայած մենք այն անվանում ենք Դվինի ամիրայություն, սակայն այն նման չէր Հայաստանում ստեղծված մյուս ամիրայություններին, քանի որ այնտեղ ժառանգաբար ոչ մի ամիրայական տուն չէր իշխում: Ափշինի կողմից գրավվելուց հետո Դվինը վերածվեց Ատրպատականի ամիրաների հենարանի ընդդեմ Հայոց թագավորության2: Ափշինը հաճախ էր լինում Դվինում ն ամեն անգամ հեռանալիս քաղաքում կառավարիչ էր նշանակում: Վերջին անգամ Դվինից մեկնելիս նա կառավարիչ նշանակեց իր որդի Դնդատին ն մեծ ներքինապետին3: Ատրպատականի հաջորդ ամիրա Յուսուֆը Դվինը դարձրեց Սմբատ Ա-ի դեմ գործողությունների հենարան: Նա այստեղ հավաքեց գերված հայ իշխաններին, նա այստեղ բերեց ձերբակալված Հովհաննես կաթողիկոսին: Այստեղ էլ նա խաչ բարձրացրեց սպանված Սմբատ Ա-ին4: Ավելի ամրացնելու համար Ատրպատականի կապը Դվինի հետ, նա Գողթնում արաբական ամիրայություն ստեղծեց5: Վերոհիշյալից բխում է, որ, երբ ասում ենք Դվինի ամիրայություն, պետք է հստակորեն արձանագրել, որ խոսքը վերաբերում է Սմբատ Աից հետո տեղի ունեցած իրադարձություններին, ըստ որում` ի նկատի

Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 170-172: Տե՛ս Ա. Տեր-Ղնոնդյան, Դվին քաղաքի ժամանակագրությունը, էջ 15: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 188-192: Անդ, էջ 245: Անդ, էջ 308:

ունենալով միմիայն քաղաքը, քանի որ դրա շրջակա գավառները պատկանում են Հայոց թագավորին: 5.2. Պարտավի ամիրայություն: Պարտավն Արմինիայի նշանավոր քաղաքներից մեկն էր, որը ՄIII դ. վերջից դարձավ Արմինիայի ոստիկանի հիմնական նստավայրը: Ըստ Ղնոնդի` Սուլեյման ոստիկանը (788790) արդեն նստում էր Պարտավում1: Այդ ժամանակներից էլ պետք է հաշվել Պարտավի` որպես Արմինիայի ոստիկանի երկրորդ նստավայրի, հանդես գալը2: Արաբ հեղինակներից ալ-Մուկադդասին Պարտավն անվանում է «Արմինիայի Բաղդադ»3, ալ-Իսթախրին վկայում է, որ «Իրաքում ն Խորասանում Ռեյից ն Իսբահանից հետո չկա ավելի նշանակալից, ավելի ծաղկուն ն ավելի գեղեցիկ քաղաք..., քան Բարդաան է»4, իսկ Իբն Հաուկալը Պարտավն անվանում է «Առանի մայրաքաղաք»5: Դատելով արաբ հեղինակների հաղորդումներից` ՄIII դ. հարավային ցեղախմբի արաբներից կազմված կայազոր էր հաստատվել Պարտավում6: Հայոց Արնելից կողմերի երկու աշխարհներում` Արցախում ն Ուտիքում արաբական ցեղերի վերաբնակեցման մասին պատմում է Մովսես Դասխուրանցին: Պատմիչը տեղեկացնում է, որ հայոց 200 թ. (751 թ.) «եղն այս տանս Աղուանից զրկանք մեծապէս, զի զմայրաքաղաքն Պարտաւ խլեցին յիշխանացն Աղուանից Տաճիկք ըստ իւրեանց անառակ ազգաշաղախութեանն: Եւ որպէս զառաջինն աթոռ իշխանութեանն իւրեանց արկին ի Դամասկոս Ասորեստանեայց, նոյնպէս աստ յԱղուանս նստուցին ի Պարտաւ կալ արքունեացն` ն ծծել զպարարտութիւն երկրիս. յորոց մի ոմն յարքունեացն եկեալ ի Պարտաւ»7: Պատմիչն ապա պատմում է, որ Պարտավում հաստատված արաբները դուրս էին գալիս Պարտավից ն թալանի մատնում շրջակա բնակավայրերը8: Այսպիսով` Պարտավում աստիճանաբար կազմավորվեց արաբական ամիրայություն: Հայաստանի քաղաքական անկախության վերականգնումից հետո, ինչպես հաղորդում է Հովհաննես Դրասխանակերտցին, Աշոտ Ա-ն

Տե՛ս Ղնոնդ, էջ 166: Տե՛ս «Հայ ժողովրդի պատմություն», Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատ., հ. II, էջ 364: Ճ--ԽօզՅddՅՏi, էջ 375: Ճ--|ՏէՅսհօi, էջ 182: |Եո ԷՅսսՅ-, էջ 337: Տե՛ս ‫ﻴﻌﻘﻮﺒﻲ‬, ||, էջ 426-428, ‫ﺒﻼﺬﺮي‬, I, էջ 246: Մովսես Կաղանկատվացի, էջ 325: Անդ, էջ 326:

«զելուզակուտ մարդիկ Ուտի գաւառի առհասարակ ընդ ձեռամբ նուաճէր` ի բաց ի նոցանէ հերքելով զաւազակութիւն մարդադաւութեան, ն իբրն օրինաւորս ն հլուս զամենեսեան կազմէր, ն առաջնորդս ն իշխանս նոցա կացուցանէր»1: Այս հաղորդման մեջ Ուտի գավառի տակ պետք է հասկանալ Ուտիքը, որը ցույց է տալիս Ուտիքի մեծ մասի` Հայոց տերության մեջ մտնելը: Ըստ Անանուն Զրուցագրի` Սմբատ Ա-ն «տիրեաց...զաւան Պարտաւայ»2: Իսկ այնուհետն Շայբանի ամիրան մեղադրում էր Սմբատ Ա-ին, որ «բռնութեամբ առեր զամենայն կողմանս արնմտից մինչն հասար յաւանդ քաղաքաց ի Պարտաւ, նոյնպէս ն Նախջնան ն զմեծ շահաստանն զԹվին»3: Հովհաննես Դրասխանակերտցին` նկարագրելով Սմբատ Ա-ի նվաճումները, պատմում է, որ նա գրավեց Ծանարք, «առեալ նս յինքն ն զամրոց դրան պահակի նոցա. ն անտի ի հարաւակողմն կոյս զԿուր գետով մինչն ի քաղաքն Տփխիս. ն զՈւտի գաւառ մինչն ի քաղաքն Հունարակերտ ն մինչն ի Տուս ն ի Շամքոր»4: Հայոց Արնելից կողմերի իշխանությունների բաժնում ցույց տվեցինք, որ Պարտավի շրջակա գավառները մտնում էին Սահլ Սմբատյանի ն նրա ժառանգների տիրույթների մեջ, իսկ Պարտավի ամիրայությունն ընդգրկում էր միայն քաղաքն ու դրա շրջակայքը: Ըստ ալ-Իսթախրու` Հայոց թագավորության սահմանները Սմբատ Ա-ի օրոք տարածվում էին Պարտավից մինչն Կարին5: Այնուհետն հեղինակն ավելացնում է, որ Պարտավ-Դվին ճանապարհի բոլոր կայարանները գտնվում են Սմբատի թագավորության մեջ6: Նույնը հաստատում է Իբն Հաուկալը7: Այդ հաղորդումները հստակորեն ցույց են տալիս, որ Պարտավի ամիրայությունը մաս էր կազմում Հայոց տերության: Պետք է նշել, որ արաբ պատմիչ Յակուբին Հայոց Արնելից կողմերից միայն Պարտավն է հիշատակում որպես Ատրպատականի ամիրայության մաս8: Ըստ որում, պատմիչի հաղորդումը, չի նշանակում, թե Պարտավը մտնում էր Ատրպատականի ամիրայության մեջ, այլ զուտ հետնանք է այն փաստի, որ Պարտավում գոյություն ուներ արաբական

Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 142: Տե՛ս Անանուն Զրուցագիր, էջ 159: Անդ, էջ 171: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 164: Տե՛ս al-|Տէakհոi, էջ 188: Անդ, էջ 194: Տե՛ս |Եո Ւaսkal, էջ 350: Տե՛ս ՍakսԵi, էջ 271-272:

ամիրայություն: Նույնն են փաստում Իբն ալ-Ֆակիհը, Կուդաման ն ալԻսթախրին1: Այս ամենից պետք է բխեցնել, որ Պարտավն ընդգրկված էր Հայոց տերության կազմում, սակայն այնտեղ գոյություն ունեցող արաբական ամիրայությունը հենակետ էր հանդիսանում Ատրպատականի ամիրաների համար Հայ Բագրատունիների դեմ պայքարում: 5.3. Կայսիկների ամիրայություն: Արաբական հյուսիսային ցեղախմբին պատկանող Սուլայմ ցեղի մաս կազմող կայսիկներն արաբական տիրապետության շրջանում հաստատվել էին Մեծ Հայքի Տուրուբերան աշխարհի հարավային հատվածներում: Չնայած Ա. Տեր-Ղնոնդյանի հայտնած այն կարծիքին, թե կայսիկների ցեղը Հայաստան է տեղափոխվել Հարուն ալ-Ռաշիդ խալիֆայի օրոք (786-809) սկիզբ առած մեծ վերաբնակեցման ժամանակ2, հավանական է նան այն, որ կայսիկների մի հատվածը, Հայաստանում հաստատված պետք է լիներ նախքան այդ: 775 թ. Արձնիի ճակատամարտում ընկել էր 774-775 թթ. ապստամբության կազմակերպիչ ն ղեկավար Մուշեղ Մամիկոնյանը` թողնելով երկու որդի ն չորս դուստր: Վարդան վարդապետը հաղորդում է, որ սրանք «անկան յերկիրն Վասպուրական. զորս եսպան զերկոսին Մեհրուժան Արծրունի, որպէս թե ի պատճառս հօրն նոցա եղն աղէտն մեծ. ն մի ի քերց նոցա ետ զինքն յամուսնութիւն Ջահապի ումեմն իսմայելացւոյ` թիկունս առնելով զնա»3: Ջահապը` ամուսնանալով Մամիկոնյան օրիորդի հետ, ցանկանում էր նրա ժառանգական իրավունքով տեր դառնալ Մամիկոնյանների տիրույթներին4: Պարզ է, որ Հարուն ալ-Ռաշիդի օրոք Հայաստան տեղափոխված Ջահապը չէր կարող այդքան արագ ակտիվանալ` 774-775 թթ. ապստամբությունից մի փոքր անց հավակնություններ ցուցաբերելով ոչ վաղ անցյալում երկրի խոշոր հողատերերից մեկի ժառանգության նկատմամբ` պայքարի մեջ մտնելով Բագրատունիների հետ: Այս տեսակետի օգտին է խոսում այն փաստը, որ, ըստ Թովմա Արծրունու` ութմանիկներն իրենց կալվածքները հայ նախարարներից խլել էին նախքան 774-775 թթ. ապստամբությունը: Կայսիկները սկզբում տիրել էին Արճեշին ն Խլաթին: Հենց Խլաթի իր ցեղակիցների մոտ հեռացավ պարտված Սնադա Ջահաֆյանը5: Կայ1

Տե՛ս |Եո Յ--ԲՅսiհ, էջ 285, 292, էսdՅոՅ, էջ 244, al-|Տէakհոi, էջ 180-194: Տե՛ս Ա. Տեր-Ղնոնդյան, Արաբական ամիրայությունները Բագրատունյաց Հայաստանում, էջ 96: Վարդան վարդապետ, էջ 83: Անդ: Տե՛ս ‫ﻴﻌﻘﻮﺒﻲ‬, ||, էջ 463:

սիկների ն ութմանիկների` Բզնունյաց ծովի հյուսիսային ափերին ՄIII դ. կեսերին հաստատված լինելու իրողությունն ապացուցում են Ղնոնդի վկայությունները: Պատմիչը հաղորդում է, որ 774-775 թթ. ապստամբությունը ճնշելու համար Հայաստան արշավող Ամր զորավարը նախապես եկավ Խլաթ ն այնտեղի քաղաքացիներից հավաքեց իրեն անհրաժեշտ բոլոր տեղեկությունները հայ ապստամբական զորքի ն նրա ղեկավարների մասին1: Թերնս, սխալված չենք լինի, եթե այն կարծիքն արտահայտենք, որ Ամրին տեղեկություններ տվողները տեղի արաբ վերաբնակիչներն են եղել: Մեր կարծիքը հաստատում է նան Ղնոնդի մյուս վկայությունը, թե հայ ապստամբները կեղծ համարեցին այդ ժամանակ Խլաթում գտնվող Աշոտ Բագրատունու ուղարկած լուրը թշնամու հարձակման մասին, կարծելով, թե այդ կերպ նա կամենում է փրկել քաղաքը հայ ապստամբների կողմից պաշարումից2: Ավելին, Ղնոնդի հետագա տեղեկություններից պարզվում է, որ այդ ժամանակ արաբ վերաբնակիչներ կային նան Արճեշում: Պատմիչը հաղորդում է, թե երբ 774-775 թթ. ապստամբության ժամանակ Արծրունյաց իշխաններն արշավանքի ելան Արճեշի վրա` կամենալով «բրել զնա ի հիմանց ն զզօրսն որ ի նմա` հարկանել սրով», Արճեշի քաղաքացիներն այդ մասին արագ լուր տվեցին Խլաթ3: Այսինքն` բացի Արճեշում տեղակայված արաբական զորքից, որը հայ ապստամբները ցանկանում էին կոտորել, քաղաքում բնակվում էին նան վերաբնակիչ արաբներ («բնակիչք քաղաքին»): Կայսիկները, ինչպես ութմանիկները, կարողացան մեծապես օգտվել Բուղայի արշավանքից: Նրանց այդ ժամանակ հաջողվեց տիրել արաբ հեղինակների աշխատություններում Բաջունայս անվամբ հանդես եկող Ապահունիքին` Մանազկերտ քաղաքով4: Ըստ Ա. Տեր-Ղնոնդյանի` կայսիկները հաստատվել էին Բզնունյաց ծովի հյուսիսային ափերին` տիրելով Արճեշին, Խլաթին, Ապահունիքին, Բզնունիքի ն Հարքի մի մասին, Կորո ձորին, Վարաժնունիքին (Խնունիս բերդով), Բասենին, ինչպես նան առանձին ռազմավարչական միավոր կազմող Կարնո գավառին, Աղորնիքին (Հավճիչ բերդով) ն Բասենի ու Հավնունիքի որոշ հատվածների5:

Տե՛ս Ղնոնդ, էջ 145: Անդ, էջ 145-146: Անդ, էջ 146-147: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 334, 348: Տե՛ս Ա. Տեր-Ղնոնդյան, Արաբական ամիրայությունները Բագրատունյաց Հայաստանում, էջ 216-223:

Հայաստանի քաղաքական անկախության վերականգնումից հետո Աշոտ Ա-ն իր գերիշխանությունը հաստատեց Հայաստանի տարածքում հաստատված բոլոր ամիրայությունների վրա: Կոստանդին Ծիրանածնի հաղորդմամբ «Իշխանաց իշխանը (իմա՛ Աշոտ Բագրատունի-Ա.Ե.) նստում էր Մեծ Հայքում` Կարս ամրոցում ն տիրում էր վերոհիշյալ երեք ամրոցներին, այն է Պերկրիին (Բերկրի), Խալիատին (Խլաթ) ն Արզեսին (Արճեշ), ինչպես ն Տիվիին (Դվին), Խերտին (Հեր) ն Սալամասին: ...Մանցիկիերտին էր տիրում Ապելվարդը, որ գտնվում էր իշխանաց իշխան Աշոտի...իշխանության ներքո: Իշխանաց իշխան Աշոտը այս Ապելվարդին տվեց նան Խլիատ ամրոցը, Արզեսը ն Պերկրին»1: ճիշտ է Ա. Տեր-Ղնոնդյանը, երբ այն կարծիքն է հայտնում, թե Կոստանդին Ծիրանածինը, չնայած Բերկրին այդ ժամանակ պատկանում էր ութմանիկներին, այն հիշատակելով Աշոտ Ա-ի կողմից կայսիկներին հանձնված քաղաքների թվում` նպատակ ունի հնարավորինս շատ տարածքներ ընդգրկել կայսիկների տիրույթների մեջ, քանի որ 2 դ. կայսիկները որոշ չափով ենթակա էին դարձել Բյուզանդիային, ուստի` ինչքան շատ քաղաքներ Աշոտ Ա-ն կամովին հանձնած լիներ նրանց, այնքան ձեռնտու կլիներ Բյուզանդիային2: Իրավիճակը փոխվեց Սմբատ Ա-ի օրոք, երբ վերջին վճռական գործողություններ ձեռնարկեց Հայոց թագավորության մեջ մտնող արաբական ամիրայությունների նկատմամբ, թերնս, այն պատճառով, որ վերջիններս աջակցում էին Սմբատ Ա-ի դեմ թշնամական դիրք բռնած Ատրպատականի Սաջյան ամիրաներին: Բացի այն, որ Հայոց արքան գրավեց Դվինը, նա լայն գործունեություն ծավալեց Հայոց թագավորության մեջ գտնվող արաբական ամիրայությունները թուլացնելու ուղղությամբ: Անանուն Զրուցագիրը հաղորդում է.«Եւ զի էր մի Տաճիկ, ն անուն նորայ Ապուհեճր, տայր (Սմբատ Ա-ն) զբերդն Բերկրոյ: Եւ տայր զքաղաքն Արճեշ Տաճկի մի, որ եկեալ էր ի Դարբանդ քաղաքէ առ արքայն Սըմպատ: Եւ զԾաղկիոտն գաւառն էրետ Տաճկի մի այլ` Ռաճայ անուն»3: Այսինքն` Սմբատ Ա-ն ուղղակիորեն առանձին-առանձին իր գերիշխանությունը հաստատեց արաբական գաղութների վրա` փոխելով Աշոտ Ա-ի ստեղծած վիճակը, երբ Բերկրիի, Արճեշի ն Խլաթի վրա ճանաչել էր Մանազկերտում նստող Ապլվարդի իրավունքները: Ըստ

Տե՛ս Կոստանդին Ծիրանածին, էջ 10: Տես Ա. Տեր-Ղնոնդյան, Արաբական ամիրայությունները Բագրատունյաց Հայաստանում, էջ 97: Տե՛ս Անանուն Զրուցագիր, էջ 161:

որում` հանձնելով Արճեշը Դարբանդից եկած մի արաբի, հավանաբար, Սմբատ Ա-ն կատարել է կրկնակի քայլ: Նախ, դրանով նա վերացրել է Արճեշում կայսիկների իշխանությունը ն հետո` հարնան արաբական գաղութների դեմ ստեղծել է լուրջ հակակշիռ, որովհետն հայտնի է, որ Դարբանդում ն շրջակայքում հաստատվել էին արաբների հարավային ցեղախմբին պատկանող արաբական ցեղեր, որոնք թշնամի էին հյուսիսային ցեղախմբի արաբներին, որոնցից էր կայսիկների ցեղը: Բալազուրիի հաղորդմամբ` ՄIII դ. սկզբին Մասլամա իբն Աբդ ալ-Մալիք զորավարը, երբ գրավեց Դարբանդը, այնտեղ հաստատեց հարավային ցեղախմբին պատկանող 24 հզ արաբներից բաղկացած մի կայազոր1: Պատմիչը հաղորդում է, որ Դարբանդի կայազորը նույնիսկ I2 դ. թույլ չէր տալիս ոչ մի նորանշանակ ոստիկանի մտնել քաղաք, եթե վերջինը բերած չլինի այն դրամը, որը Խալիֆայությունը պարտավոր էր վճարել նրան2: Ըստ Անանուն Զրուցագրի` «Սըմպատ էառ աշխարհն Ղլաթայ ն շինեց ինքն բերդ ն կամեցաւ ձգել զձեռն իւր ի Միջագետս Ասորոց»3: Բացի այդ, երբ նախապատրաստվում էին ռազմական գործողություններ Սմբատ Ա-ի ն շայբանիների ամիրայության միջն, վերջինիս ամիրան Սմբատ Ա-ին մեղադրում էր, թե «դարձար Ասորոց դէհս ն առեր զԱրճեշ ն զԱրձկէ ն զՄացկերտ: Եւ դարձեալ անդգնեցար ն առեր զգաւարն Ղլաթայ»4: Այս հույժ կարնոր վկայությունները ցույց են տալիս, որ Սմբատ Ա-ն գրավել է Խլաթը ն, ամենայն հավանականությամբ, վերջ տվել տեղի արաբական ամիրայությանը: Ըստ որում, այնտեղ բնակվող արաբներին հնազանդ պահելու նպատակով Հայոց թագավորը Խլաթի գավառում (այս անվան տակ պատմիչն ի նկատի ունի Խլաթ քաղաքի շրջակա տարածքը) սեփական ամրոցն է կառուցում, անկասկած, արքունի կայազորով: Անանուն Զրուցագիրը` անդրադառնալով Սմբատ Ա-ի նվաճումներին, հաղորդում է, որ նա, ի թիվս Հայաստանի տարբեր գավառների, արքունի տիրույթներին է կցել Աղորնիքը, Բասենը, Ապահունիքի մեծ մասն ու Հարքը, ինչպես նան իրեն ենթարկել Արճեշն ու Խլաթը5: Ըստ Կոստանդին Ծիրանածնի` Սմբատ Ա-ն կայսիկներից խլել էր Տուրու-

Տե՛ս ‫ﺒﻼﺬﺮي‬, I, էջ 244: Անդ: Տե՛ս Անանուն Զրուցագիր, էջ 171: Անդ: Անդ, էջ 159-161:

բերանի Կորո ձոր գավառը (Կորի) ն Հարքը (Խարկա)1: Ինչպես տեսնում ենք, Սմբատ Ա-ն անդամահատել է նախկինում ընդարձակ տարածքներ զբաղեցնող կայսիկների ամիրայությունը: Նախ` նրանից պոկվել է Կարինի ամիրայության հետ կապող Աղորնիքը2, ապա` Բզնունյաց ծովի հյուսիսային ափամերձ ամբողջ հատվածը, այնուհետն` Հարք գավառը, Բասենի հողերը, ինչպես նան Ապահունիքի որոշ հատվածներ: Այսինքն` խնդրո առարկա շրջանում կայսիկների ընդարձակ ամիրայությունից մնացել էին Մանազկերտ քաղաքից մինչն Եղանց բերդ ն Հավնունիքից մինչն Հարք ընկած տարածքները: Դա պետք է անմիջական հետնանքը լիներ հետնյալ իրադարձությունների: Աշոտ Ա-ի օրոք, ինչպես նան Սմբատ Ա-ի թագավորության սկզբնական շրջանում կայսիկները հավատարիմ էին Հայոց թագավորներին ն հարկ էին վճարում ն զինվորներ տրամադրում նրանց: 898 թ. Թուղխի ճակատամարտում Սմբատ Ա-ի կրած պարտությունը ինչպես նան Ափշինի արշավանքը ոգնորեցին կայսիկներին: Նրանք 902 թ. հրաժարվեցին Հայոց արքային հարկ վճարելուց ն զինվորներ տրամադրելուց: Սմբատ Ա-ն կրկին իրեն հպատակեցրեց կայսիկներին, նրանցից խլեց Երիկավ ամրոցը Բերկրու մոտակայքում ն հանձնեց ութմանիկներին, որոնց այն նախկինում պատկանում էր3: Ինչպես տեսանք, Բերկրին Հայոց արքայի կողմից հանձնվել էր ութմանիկներին4: Պարզ է, որ դրանով նա հակակշիռ էր ստեղծել կայսիկների դեմ, ուստի ն հասկանալի է կայսիկների ն ութմանիկների միջն հակամարտությունը, որի հետնանքով Երիկավ ամրոցը գրավել էին կայսիկները, ինչպես նան այն, որ Սմբատ Ա-ն ետ գրավեց Երիկավն ու վերադարձրեց ութմանիկներին: Այստեղ անհրաժեշտ է նան անդրադառնալ մի կարնոր իրողության: Նվաճելով Բզնունյաց ծովի հյուսիսային ափին գտնվող ամիրայությունները մինչն Մանազկերտ ն Հարքը, Հայոց արքան իր հսկողության տակ էր առնում Հայոց տերությունը հարավի հետ կապող երկու մեծ ճանապարհների հսկողությունը: Առաջինը նախկինում Արքունի պողոտա կոչվող մեծ ճանապարհն էր, իսկ երկրորդը` Դվինից Խլաթով դեպի Ասորիք ն Միջագետք տանող մայրուղին: Ըստ Կոստանդին Ծիրանածնի` Ատրպատականի ամիրայի կողմից

Տե՛ս Կոստանդին Ծիրանածին, էջ 11: Տե՛ս Անանուն Զրուցագիր, էջ 159: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 380-382: Ըստ պատմիչի Երիկավ ամրոցը կայսիկները խլել էին ութմանիկներից: Տե՛ս Անանուն Զրուցագիր, էջ 161:

Սմբատ Ա-ի սպանվելուց հետո, կայսիկ Ապոսնատան իրեն հռչակեց Մանազկերտի ն հարնան շրջանների տեր1: Նա տիրեց Խլաթին, Բերկրիին ն Արճեշին, ինչպես նան Արծկե ամրոցին2: Տարոնի իշխանության բաժնում ցույց տվեցինք, որ նախքան Հայաստանի քաղաքական անկախության վերականգնումը Հարք գավառի արնմտյան մասը մտնում էր Տարոնի իշխանության մեջ, իսկ արնելյանը` մաս էր կազմում կայսիկների ամիրայության: Սմբատ Ա-ի օրոք, երբ վերջինս վճռական գործողություններ էր ձեռնարկում իր տերության կազմում գտնվող արաբական ամիրայությունների դեմ, տեղի է ունենում նս մեկ կարնոր իրադարձություն: Ըստ Անանուն Զրուցագրի` ի թիվս այլ շրջանների, Սմբատ Ա-ն «էառ...զԱպահունիս, զՀարք, զՏարաւն»3: Պատմիչն այստեղ թե՛ կայսիկների ամիրայությունից, որի մեջ նախկինում մտնում էր Հարքի արնելյան մասը, ն թե՛ Տարոնի իշխանությունից, որի մեջ էր մտնում այդ գավառի արնմտյան մասը, առանձնաբար է հիշատակում Հարքը: Պետք է բխեցնել, որ Սմբատ Ա-ն արքունի տիրույթներին էր կցել Հարք գավառը, հավանաբար, Ապահունիքի կայսիկներին ջախջախելուց անմիջապես հետո: Ուստի ն պատահական չէ, որ Կոստանդին Ծիրանածինը հաղորդում է, որ Կորին (Տուրուբերանի Կորո ձոր գավառը) ն Խարկան (Հարք) պատկանում էին Սմբատ Ա-ին4: Ինչպես տեսանք, Դիար Բաքրի Շայբանի ամիրան` մեղադրելով Սմբատ Ա-ին դեպի Ասորիք սեփական տերության սահմաններն ընդարձակելու մտադրության մեջ, ի մասնավորի նշում է Հայոց թագավորի կողմից գրավված մի շարք քաղաքներ ու շրջաններ, ըստ որում` բացառապես այն քաղաքներն ու շրջանները, որտեղ արաբական ամիրայություններ են հաստատվել: Այստեղից էլ պետք է բխեցնել, որ Արծկեում, որ նշված է Սմբատ Ա-ի նվաճած քաղաքների հետ, նս արաբական գաղութ էր հաստատվել: Դրա օգտին է խոսում նան այն իրողությունը, որ Արծկեի ողջ շրջակայքում արաբական գաղութներ կային, որոնք կլանելու էին նան Արծկեն: Թերնս, այստեղ նս հաստատվել էին կայսիկներ: Սմբատ Ա-ի մահից հետո Արծկեն նս, ամենայն հավանականությամբ, անցավ Մանազկերտի ամիրային: 5.4. Ութմանիկների ամիրայություն: Արաբական տիրապետության շրջանում ութմանիկ կոչվող ցեղը, որը, ամենայն հավանականությամբ, պատկանում էին արաբական ցեղերի հյուսիսային խմբին, հաստատվել

Տե՛ս Կոստանդին Ծիրանածին, էջ 10: Անդ, էջ 11: Անանուն Զրուցագիր, էջ 159-161: Տե՛ս Կոստանդին Ծիրանածին, էջ 10:

էր Բզնունյաց ծովի հյուսիսարնելյան ափերին: Ա. Տեր-Ղնոնդյանը հավանական է համարում, որ ութմանիկները Հայաստան են տեղափոխվել Հարուն ալ-Ռաշիդի օրոք իրականացված մեծ վերաբնակեցման ընթացքում1: Սակայն, դատելով սկզբնաղբյուրների հաղորդած տեղեկություններից` ութմանիկները Հայաստան էին տեղափոխվել նախքան 774775 թթ. ապստամբությունը: Թովմա Արծրունին հաղորդում է, թե ութմանիկներն իրենց կալվածքները հայ նախարարներից խլել էին 860-ական թվականների վերջի ն 870-ական թվականների սկզբի իրադարձություններից հարյուր տարի առաջ2, այսինքն` նախքան 774-775 թթ. ապստամբությունը: Այդ ժամանակ նրանք, ամենայն հավանականությամբ, տիրել էին Աղիովտի մի մասին, իսկ հետագայում սկսեցին քայլ առ քայլ իրենց տիրույթներինց դուրս մղել Գնունիներին: Նրանք 774775 թթ. հայոց ապստամբության պարտությունից հետո կարողացան գրավել նան Բերկրի քաղաքը3: Գնունիները ստիպված օգնության խնդրանքով դիմեցին Հայոց իշխան Աշոտ Բագրատունուն, որը հազար հոգուց կազմված մի զորագնդով գնաց Աղիովիտ գավառը ն այնտեղից Տայք տեղափոխեց նրանց4: Գաղթեցված Գնունիների հողերին, ամենայն հավանականությամբ, ամբողջովին տիրեցին ութմանիկները5: Հետագայում, ութմանիկները, օգտվելով այն իրավիճակից, որը ստեղծվել էր Բուղայի կողմից Արծրունիներին պարտության մատնելուց հետո, որին մասնակցել էին նան իրենք6, տարածվեցին մինչն Ամյուկ բերդն ու հասան Վարագա լեռ7: Թովմա Արծրունին, որ ութմանիկներին պարզապես անվանում է «Բերկրու քաղաքացիներ»8, խոսելով գերությունից վերադարձած Աշոտ Արծրունու գործունեության մասին, հաղորդում է, թե նա «գնացեալ տալ պատերազմ ընդ ծովեզրեցիսն որք Ութմանիկ կոչին, որք ամրանային ի յԱմիւկ անկասկածելի քարանձաւին»: Սակայն, տեսնելով, որ ամրոցն անառիկ է, Աշոտը բավարարվեց միայն Վարագը (հավանաբար, պատմիչը նկատի ունի Վարագա լեռան շրջակայքը) նրանցից ազատագրելով9:

Տե՛ս Ա. Տեր-Ղնոնդյան, Արաբական ամիրայությունները Բագրատունյաց Հայաստանում, էջ 84-85: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 333: Տե՛ս Ա. Եղիազարյան, Արաբական խալիֆայության Արմինիա վարչական շրջանը, էջ 152-153: Վարդան վարդապետ, էջ 83: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 306, 332: Անդ, էջ 306: Անդ, էջ 306, 332-334: Անդ, էջ 306: Անդ, էջ 332:

Ըստ Անանունի` «զգաւառն ծովեզերի, յորում է սքանչելի ն անառիկ բերդն Ամիւկ, զոր բազում ժամանակօք յափշտակեալ էին այլազգեաց, բազում ն անհուն պատերազմօք յարձակեալ ի վերայ աստուածասէր իշխանաց մերոց առաջնոց. դեռ նս ցայն ժամանակս անդ յղփացեալ ամրացեալ կային մարդիկ դարուն Ութմանիկք կոչեցեալ ազգաւ: Ընդ որոց մեծ ջանիւ աշխատեալ տանն Արծրունեաց, ոչինչ ստնանել նոցա կարացեալ մանաւանդ քաջն ն յաղթողն մեծանուն իշխանն Գրիգոր, անուանեալն Դերենիկ...: Եւ մնացեալ բերդն Ամիւկ իւրական գաւառաւն վէրք մեծ անբժշկելի ի սիրտս իշխանաց Վասպուրականի»1: Պարզվում է, որ ութմանիկները տիրում էին ողջ Առբերանի գավառին: Ութմանիկների ամիրայությունը շարունակեց գոյատնել նան Հայաստանի քաղաքական անկախության վերականգնումից հետո` ընդունելով Հայոց տիրակալի գերիշխանությունը2: Անանուն Զրուցագիրը հաղորդում է, թե Սմբատ Ա-ն «զի էր մի Տաճիկ, ն անուն նորայ Ապուհեճր, տայր զբերդն Բերկրոյ»3: Հավանաբար վերոհիշյալ Ապուհեճրն ութմանիկ էր, իսկ քաղաքը նրան հանձնելը կարելի է ընկալել որպես Սմբատ Ա-ի գերիշխանության ընդունումը նրա կողմից, այսինքն` ավատատիրական վասալիտետի տեսանկյունից: Կարծում ենք, որ այդ իրադարձությունը տեղի է ունեցել Սմբատ Ա-ի թագավորության սկզբում, իսկ հետո, երբ 902 թ. կայսիկներն ապստամբեցին Սմբատ Ա-ի դեմ, սակայն պարտություն կրեցին ն դարձյալ հպատակվեցին, Սմբատ Ա-ն նրանցից վերցրեց Երիկավ ամրոցը Բերկրու մոտակայքում, որ կայսիկները խլել էին ութմանիկներից, ն վերադարձրեց նրանց4: Անանունը հաղորդում է, որ 905 թ. Վասպուրականի իշխան դարձած Գագիկ Արծրունին մոտ 907 թ. ութմանիկներից խլել է Ամյուկ ամրոցը5: Ըստ որում` Գագիկը «հնարեալ խորհուրդ մեծ` ի գիշերի գողանայ զամրոցն. ն սրախողխող արարեալ զբնակիչս բերդին` բնաջինջ բառնայ յերկրէ: Իսկ զգլխաւորսն ռազմարարս` քարավէժս արարեալ ի խորս խաղացուցանէ սրտից ծովուն»6: Ամյուկի ութմանիկները ոչնչացվեցին: Այդ իրադարձությունից անմիջապես հետո Հերի ամիրայության

Անդ, էջ 434: Տե՛ս Կոստանդին Ծիրանածին, էջ 10: Տե՛ս Անանուն Զրուցագիր, էջ 161: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 380-382: Անդ, էջ 434: Անդ:

զորքը` Ատրպատականի ն շրջակա այլ ամիրայությունների օգնությամբ ներխուժեց այդ ժամանակ Արծրունիների իշխանության կազմում գտնվող Սալամաս քաղաքը: Գագիկ Արծրունու առաջապահ զորամասը պարտության մատնեց թշնամիներին ն ետ նվաճեց Սալամասը1: Սմբատ Ա-ն անմիջապես արձագանքեց Գագիկ Արծրունու այդ քայլին: Հայկական զորքերն արշավեցին դեպի Ամյուկ ն այնտեղ Գագիկ Արծրունու կողմից վերակացու նշանակված Ապուսակր Վահունու օգնությամբ գրավեցին ամրոցը: Սակայն, քանի որ ութմանիկների ամիրայությունն այլնս գոյություն չուներ, Սմբատ Ա-ն նպատակահարմար գտավ այն վաճառել Գագիկին2: Այսպիսով` մոտ 907 թ. ոչնչացվեցին Ամյուկ ամրոցի ութմանիկները, նրանց պատկանող Առբերանի գավառի հարավային մասն անցավ Արծրունիներին, իսկ նրանց տիրույթների հյուսիսային հատվածը ն Աղիովիտ գավառը` կցվեցին արքունի տիրույթներին: Ինչպես տեսանք, Բերկրին Սմբատ Ա-ի մահից հետո անցավ կայսիկներին: 5.5. Կարինի ամիրայություն: Արաբները` Բյուզանդիայի դեմ հաջող պատերազմներ մղելու անհրաժեշտությունից ելնելով, ՄII դ. կեսերին աստիճանաբար գաղութներ էին ստեղծում Արմինիա ոստիկանության արնմտյան հատվածում: Այստեղ հաստատվեց Սուլայմ ցեղը, որի մասնակցությունը մեծ էր Մեծ Հայքի արնմտյան աշխարհների գրավման գործում: Երբ արաբական զորքերը նվաճեցին Վերին Միջագետքը` Մուավիան Հաբիբ իբն Մասլամային ն Սաֆվան իբն Մուաթթալ ալ-Սուլամիին Եփրատի հովտով ուղարկեց Բյուզանդական զորքերին ետ մղելու: Նրանք գրավեցին Շիմշաթը, բարձրացան մինչն Կամախ, որը գրավել նրանց չհաջողվեց: Կամախը գրավեց մի այլ Սուլամի` Ումայր իբն ալ-Հուբաբը3: Մուավիան Շիմշաթի կառավարիչ նշանակեց Սաֆվան իբն Մուաթթալ աս-Սուլամիին, որն այդ պաշտոնում մնաց ցմահ4: Բալազուրին հաղորդում է, որ ՄIII դ. կեսին Կոստանդին Կոպրոնիմոսի արշավանքի ժամանակ Կամախին տիրում էր Աբու Քարիմ անունով մեկը, որը Սուլայմ ցեղից էր5: Հայաստանի արնմտյան շրջաններում արաբների առաջին վերաբնակեցումը տեղի ունեցավ Կարնո քաղաքում Հաբիբ իբն Մասլամայի կողմից 655 թ. արշավանքի ժամանակ: Գրավելով քաղաքը` Հաբիբը մի

Անդ, էջ 436: Անդ, էջ 438: Տե՛ս ‫ﺒﻼﺬﺮي‬, I, էջ, 219: Անդ: Անդ, I, էջ 236:

քանի ամիս մնաց այնտեղ: Շուտով նրան հայտնեցին, որ Արմանիակուսի իշխանը (բաթրիկ) զորք է հավաքում մուսուլմանների դեմ ն, որ նրան են միացել զորաջոկատներ «Ալլանի, Աֆխազի1 ն խազարական Սամանդարի բնակիչներից»2: Հաբիբն օգնության խնդրանքով դիմեց խալիֆա Օսմանին (644-656), իսկ վերջինն էլ հանձնարարեց Մուավիային` Հաբիբին ուղարկել Ջազիրայի ն Ասորիքի այն արաբներից, որոնք կցանկանային մասնակցել պատերազմին ն բաժին ունենալ ավարից: Մուավիան Հաբիբին ուղարկեց երկու հազար զինվոր, որոնց նա տեղավորեց Կարնո քաղաքում ն հողեր տրամադրեց3: Դատելով այն փաստից, որ Հաբիբը արաբ զինվորներին հողեր տրամադրեց, նրանք, հավանաբար, Հայաստան էին եկել ընտանիքներով: Այս եզրակացությունը կարելի է բխեցնել նան Ղնոնդի մի վկայությունից, որը վերաբերում է ՄIII դ. կեսերին, երբ Բյուզանդիայի կայսր Կոստանդինը գրավեց Կարնո քաղաքը ն «զզօրսն քաղաքին ն զբնակեալսն ի նմա Սառակինոսս բառնայր նոցին ընտանեօքն յաշխարհն Յունաց»4: Բյուզանդական զորքերի նահանջից հետո Յազիդ իբն Ուսայդ ոստիկանը, ինչպես տեսանք, վերականգնեց Կարնո քաղաքն ու նոր արաբ վերաբնակիչներ բերեց, հավանաբար, սուլամիներ, որոնք կայսիկ ցեղից էին: Փաստորեն, արաբներն ի սկզբանե Կարնո քաղաքում արաբական գաղութ էին հաստատել: Դատելով Մեծ Հայքի արնմտյան աշխարհների գրավման գործում Սուլայմ ցեղի ակտիվ դերակատարությունից` պետք է կարծել, որ Հաբիբը Կարնո քաղաքում հենց սուլամիների էր վերաբնակեցրել: Արաբական գաղութ էր ստեղծվել նան Շիմշաթում, որն Չորրորդ Արմինիայի կազմում վարչականորեն առանձին միավոր էր համարվում ն ուներ առանձին զինվորական կառավարիչ5: Այստեղ նս, ամենայն հավանականությամբ, հաստատվել էին սուլամիները: Հայաստանում Սուլայմ ցեղի հաստատմանը նպաստեց նան այն, որ այդ ցեղի որոշ ներկայացուցիչներ զբաղեցրել են նան Արմինիայի ոստիկանի պաշտոնը: Օրինակ` Յազիդ իբն Ուսայդ աս-Սուլամին այդ պաշտոնը զբաղեցրել է 3 անգամ (752-754, 759-769, 775-780 թթ.)6: Իր առաջին կառավարման շրջանում Յազիդը վերականգնեց բյուզանդական զորքերի կողմից ավերված Կարնո քաղաքը ն այնտեղ վերաբնա1

Ըստ երնույթին, պետք է լինի Աբխազ: ‫ﺒﻼﺬﺮي‬, I, էջ 234: Անդ: Ղնոնդ, էջ 129: Տե՛ս ‫ﺒﻼﺬﺮي‬, I, էջ 220, 240: Տե՛ս նան |Եո էհօօdՅdԵeհ, էջ 122: Տե՛ս А. Тер-Гевондян, նշվ. աշխ., էջ 274-275:

կեցրեց արաբների իրենց ընտանիքներով1: Ամենայն հավանականությամբ, նա Կարնո քաղաքում վերաբնակեցրել էր իր ազգական սուլամիներին: Յակուբին, պատմելով Հարուն ալ-Ռաշիդի նշանակած ոստիկանների ն նրանց գործունեության մասին, նրանց թվում հիշատակում է նան Յազիդի երկու որդիներին, որոնք նույնպես վարել են ոստիկանի պաշտոնը Արմինիայում: Խալիդ իբն Յազիդը ոստիկան է եղել 794 թ., իսկ Ահմադ իբն Յազիդը` 796-797 թթ.2: Յազիդի ընտանիքից բացի Արմինիայում ոստիկաններ են եղել նան այլ Սուլամիներ: Հայտնի է Յուսուֆ իբն Ռաշիդ աս-Սուլամին (787), որը, ինչպես տեսանք, նպաստեց դեպի Արմինիա (այս դեպքում, ամենայն հավանականությամբ, Հայաստան իմաստով-Ա.Ե.) արաբական ցեղերի գաղթին: Ինչպես ճշգրտել է Ա. Տեր-Ղնոնդյանը, Կարինի ամիրայության մեջ մտնում էին Աղորնիքը (Հավճիչ բերդով) ն Բասենի ու Հավնունիքի որոշ հատվածներ3: Հայաստանի քաղաքական անկախության վերականգնման գործընթացի ժամանակ Կարինի ամիրայության վերաբերյալ ուղղակի հիշատակություններ չկան: Դատելով Անանուն Զրուցագրի` Սմբատ Ա թագավորի նվաճումների վերաբերյալ հիշատակությունից, որին արդեն անդրադարձել ենք, կարող ենք արձանագրել, որ Հայ Բագրատունիների վարած քաղաքականության արդյունքում Կարինի ամիրայությունը կտրվեց կայսիկների ամիրայությունից, նրանից բաժանվեցին ն Հայ Բագրատունիների տիրույթներին կցվեցին ինչպես Աղորնիքը, այնպես էլ Բասենի ն Հավնունիքի հողերը, որից հետո Կարինի ամիրայությունն ամփոփվեց Կարին գավառի տարածքում: Այն, ինչպես տեսանք, գտնվում էր Հայոց տերության կազմում, սակայն միննույն ժամանակ արաբների համար հանդիսանում էր կարնոր հենակետ Բյուզանդիայի դեմ պայքարում: Բյուզանդացիները 895 թ. ն 902 թ. փորձեր են կատարել գրավելու Կարնո բերդը, որն արաբների գլխավոր կենտրոնն էր Կարին գավառում, սակայն գրավել չեն կարողացել ն բավարարվել են շրջակայքն ասպատակելով4: 5.6. Նախճավանի ամիրայություն: Ղնոնդի մի հաղորդումից պարզվում է, որ արդեն ՄIII դ. սկզբին արաբները Նախճավանում մեծաքա1

Տե՛ս Ղնոնդ, էջ 130: Տե՛ս ‫ﻴﻌﻘﻮﺒﻲ‬, ||, էջ 426-428: Տե՛ս նան А. Тер-Гевондян, նշվ. աշխ., էջ 277-278: Տե՛ս Ա. Տեր-Ղնոնդյան, Արաբական ամիրայությունները Բագրատունյաց Հայաստանում, էջ 216-223: Տե՛ս Ասողիկ, էջ 231, Կոստանդին Ծիրանածին, էջ 14-15: Տե՛ս նան К. Юзбашян, նշվ. աշխ., էջ 130:

նակ կայազոր էին պահում: Պատմիչը, հաղորդում է, որ հայ նախարարներից ոմանք այդ ժամանակ փորձում էին հեռանալ Բյուզանդիա, բայց «զօրքն Իսմայելի, որ էին ի Նախջաւան քաղաքի` յարձակեցան զկնի նոցա»: Ըստ Ղնոնդի` նրանց թիվն անցնում էր 5 հազարից1: Հետագայում, դատելով սկզբնաղբյուրների վկայություններից` Նախճավանի արաբները հիմնադրեցին սեփական ամիրայությունը: Բուղայի արշավանքի ժամանակ Նախճավանի Աբրահամ (Իբրահիմ) անունով ամիրան Սմբատ սպարապետից լուր ստացավ Վասպուրականի զորքերի հարձակման մասին, ճակատամարտ տվեց նրանց, բայց պարտություն կրեց2: Անանուն Զրուցագիրը հաղորդում է, որ Սմբատ Ա-ն ի թիվս այլ գավառների, տիրել էր նան Նախճավանին, ինչպես նան Նախճավան գավառի ն Սյունիքի սահմանին գտնվող Երնջակ ամրոցին3: Սմբատ Ա-ի գահակալության տարիներին տեղի ունեցած դեպքերը, որոնք կապված են Նախճավան գավառի ն Երնջակ ամրոցի հետ, իրոք խոսում են այն բանի օգտին, որ դրանք վերածված են եղել արքունի տիրույթների: Ըստ Թովմա Արծրունու` Գողթնը ն Նախճավանը Վասպուրականի կազմից հանվել էին 2 դ. առաջին տասնամյակի դեպքերից շուրջ երկու հարյուրամյակ առաջ, այսինքն` ՄII դ. սկզբին4: Խնդիրն այն է, որ Նախճավանի կարնոր ռազմաստրատեգիական դիրքը ստիպում էր Հայոց թագավորին այն վերցնելու հսկողության տակ: Այնտեղով էր անցնում հարավից եկող ն Նախճավանով Դվին ընթացող առնտրական մեծ մայրուղին, որով էլ երբեմն Ատրպատականի ամիրաները ներխուժում էին Հայոց տերություն: Ամենայն հավանականությամբ, Սմբատ Ա-ն վերացրել էր Նախճավանի ամիրայությունը, քանի որ այդ դեպքերից հետո տեղի արաբական ամիրայության մասին հիշատակություններ չեն պահպանվել: Այն, որ Նախճավան ն Գողթն գավառները Սմբատ Ա-ն ձեռքից ձեռք էր փոխանցում կամ ետ վերցնում Վասպուրականի ն Սյունյաց իշխաններից, ցույց է տալիս, որ դրանք արքունի կալվածքներ էին: 902 թ. Սմբատ Ա-ն, ելնելով Մանազկերտի կայսիկների հետ բախման ժամանակ Վասպուրականի Արծրունիների ցույց տված օգնությունից, Նախճավանը հանձնեց նրանց5, իսկ քիչ անց` դատելով Թով1

Տե՛ս Ղնոնդ, էջ 24: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 304: Տե՛ս Անանուն Զրուցագիր, էջ 159-161: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 390: Անդ, էջ 382, 428:

մա Արծրունու հիշատակությունից, որ 905 թ. Գագիկ ն Գուրգեն Արծրունի եղբայրների միջն Վասպուրականի գավառների բաժանման ժամանակ նրանցից ն ոչ մեկի բաժնում Նախճավանը հիշատակված չէ, այն ետ վերցրեց նրանցից1: Քանի որ Գողթնը Նախճավանի հետ միասին ներկայացնում է բնաշխարհագրական մի ամփոփ միջավայր ն ռազմավարական առումով նրանից անբաժանելի էր, ապա Նախճավանի մասին խոսելիս պետք է նրա հետ ի նկատի ունենալ նան Գողթնը: Հենց դրանով էր պայմանավորված Նախճավանի հետ միասին նան Գողթնի անջատումը Վասպուրականից ՄII դ. սկզբներին: Դրա օգտին է խոսում նան այն իրողությունը, որ Շայբանի ամիրան մեղադրում էր Սմբատ Ա-ին, որ «բռնութեամբ առեր զամենայն կողմանս արնմտից մինչն հասար յաւանդ քաղաքաց ի Պարտաւ, նոյնպէս ն Նախջնան ն զմեծ շահաստանն զԹվին»2: Վերնում արդեն տեսանք, որ Գողթնում Յուսուֆն արաբական նոր ամիրայություն էր ստեղծել, որն ընդգրկում էր Գողթն գավառի տարածքը: 5.7. Հերի ամիրայություն: Երբ Արմինիայի այս կամ այն մասում հաստատվում էին արաբ վերաբնակիչներ ն հիմնադրում իրենց իշխանությունները, նրանք վարչականորեն ենթարկվում էին Արմինիայի ոստիկանին ու, այդ իսկ պատճառով, ավելի ուշ, Հայոց թագավորներն ու իշխաններն իրենց իրավունքն էին համարում նրանց իրենց ենթարկելը: Օրինակ` Աշոտ Ա-ն իր իշխանությանն էր ենթարկել Հերի ն Սալամասի (Սալմաստ) արաբական ամիրայություններին3: Բայց արաբների հաստատումն Արմինիայի տարբեր մասերում փոփոխություններ էր մտցնում ժամանակակիցների մտածողության մեջ: Այն ստիպում էր, որ այլ աղբյուրներում Պարսկահայքի հյուսիսային գավառները համարվեն Ատրպատականի մաս: Ղնոնդն, օրիանակ` նկարագրելով արաբների անընդհատ սաստկացող բռնությունները, պատմում է, թե ՄIII դ. կեսերին Գագիկ Արծրունին հավաքեց իր զորքը ն «ելեալ ասպատակ սփռէր զկողմամբք Ատրպատական աշխարհին, ի Զարնանդ գաւառ, ի Բուտակս ն Զիդռօյ, ի Տասուկ, ի Գազնակ, ի Յորմի, ի Սուրենապատ ն յայլ նս մերձակայ գաւառսն...ն գայր հասանէր ի գաւառն Հէր»4: Վերոհիշյալ պատճառով ՄIII դ. կեսերին Ղնոնդի կողմից Պարսկահայքի կենտրոնա1

Անդ, էջ 388-390: Անանուն Զրուցագիր, էջ 171: Տե՛ս Կոստանդին Ծիրանածին, էջ 10: Ղնոնդ, էջ 133-134:

կան ն հյուսիսային գավառների հիշատակությունն Ատրպատականի կազմում մենք համարում ենք այդտեղ արաբական գաղութների հաստատման հետնանք1: Դատելով սկզբնաղբյուրների տեղեկություններից` արաբական գաղութներ էին հաստատվել Հերում, Զարնանդում, Սալամասում, որը գրավվել էր Արծրունիների կողմից, ն Վասպուրականի Մարանդ գավառում: Հովհաննես Դրասխանակերտցին տեղեկացնում է, թե Վասպուրականի Գագիկ թագավորն անընդհատ կռիվներ էր մղում Հերի, Զարնանդի, Մարնադի ն Նախճավանի շրջաններում հաստատված արաբական ամիրայությունների դեմ2: Իսկ Անանուն Զրուցագիրը պատմում է, թե Վասպուրականի Դերեն (Դերենիկ) (874/5-885) իշխանը սուրհանդակ է ուղարկում Հերի ամիրայի որդիների մոտ, հաղորդելով, որ ինքը կամենում է գնալ ն որս անելու նպատակով ձմեռել նրանց մոտ, քանի որ Մարանդի կողմերը որսաշատ են3: Ընդ որում, նա հաղորդում է, թե Մարանդի ամիրայությունը Դերեն իշխանի օրոք միացվել էր Հերի ամիրայությանը4: Պատմիչի այլ հաղորդումները ցույց են տալիս, որ Հերի ամիրայության կազմում ընդգրկված էր ինչպես Մարանդը, այնպես էլ Սալամասը5: Վասպուրականի իշխանության բաժնում ցույց տվեցինք, որ Հերի ամիրայության մեջ մտնում էին Վասպուրականի Պարսպատունիք, Արտավանյան, Բագան, Գաբիթյան, Գազրիկյան ն Վարաժնունիք գավառները, որոնք տեղադրվում են Վասպուրականի` Կոտոր գետից արնելք գտնվող հատվածում6: Հերի ամիրայությունը գրավում էր աստիճանաբար հզորացող Վասպուրականի Արծրունիների ուշադրությունը: Ինչպես հաղորդում է Անանուն Զրուցագիրը` «Եւ նայ (իմա՛ Դերենիկ Արծրունին) դիմեաց ն գնաց ի Զարնանդ ն շինեաց քաղաք ամուր ն պարսպեաց զքաղաքն ն շինեաց իւր բերդն, որ Մողոքարն ասեն, ն զամուրն Միջայ. ն զամենայն գաւարն Դաշտայ Աւարին շինեաց մինչն ի ծովն Աղի: Եւ էհար զտուն Պարսից ն շինեաց ի գլուխ դաշտին Հերայ զՀողաբլուրն»7: Պատմիչի հաղորդումը

Տե՛ս Ա. Եղիազարյան, Արմինիա ոստիկանության սահմանները,-«ՊԲՀ», 2005, թիվ 1, էջ 248: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 290-292: Տե՛ս Անանուն Զրուցագիր, էջ 165-167: Անդ, էջ 159: Անդ, էջ 127, 157: Տե՛ս Բ. Հարությունյան, Մեծ Հայքի վարչա-քաղաքական բաժանման համակարգն ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, էջ 375-380: Տե՛ս Անանուն Զրուցագիր, էջ 131:

ցույց է տալիս, որ Արծրունի իշխանը Հերի ամիրայությունից գրավել է Զարնանդ գավառը, Հերի մի մասը, իսկ այնուհետն իր տիրույթներն ընդարձակել է մինչն Աղի կամ Կապուտան ծովի ափերը: Այնուհետն, ըստ պատմիչի, Դերենիկը գրավել է նան Զարեհաբերդն ու Սալամասը1: Ըստ Հովհաննես Դրասխանակերցու`-Դերենիկ Արծրունին Հեր ն Զարնանդ գավառներն իրեն է ենթարկել2: Դրա հետնանքով Հերի ամիրայության տիրույթները մեծապես կրճատվեցին: Վասպուրականի իշխանության բաժնում ցույց ենք տվել, որ Վասպուրականի արնելյան գավառները` միավորված Հերի ամիրայի իշխանության ներքո, Հայոց թագավորության հիմնադրման ժամանակ այլնս Վասպուրականի իշխանության մաս չէին, այլ ուղղակիորեն ենթարկվում էին Հայոց թագավորին: Այդ են ցույց տալիս Անանուն Զրուցագրի ն Հովհաննես Դրասխանակերտցու հաղորդումները: Ատրպատականի Ափշին ամիրան, տեսնելով Սմբատ արքայի մտերմությունը Բյուզանդիայի կայսր Լնոնի հետ, արշավում է Հայաստան: Նրան 30 հզ. զորքով ընդառաջ է գնում Սմբատ արքան: «Գնայր ընդ առաջ նորա մինչն ի գաւառն Ռոտոկայ մերձ յԱտրպատական»3: Այսինքն` այստեղ սահմանագիծը նույնն էր, ինչ մարզպանական ու ոստիկանական շրջանում` Հեր ն Զարնանդ գավառները (Ռոտոկ կամ Ռոստակ) մտնում էր Հայոց թագավորության մեջ: Անանուն Զրուցագիրը հաղորդում է, որ Հերի ամիրաները ենթարկվում էին Սմբատ Ա-ին ն կատարում նրա հրամանները4: 5.8. Ծաղկոտնի ամիրայություն: Արաբական տիրապետության շրջանում Ծաղկոտնում ստեղծված արաբական ամիրայության մասին սկզբնաղբյուրները գրեթե տեղեկություններ չեն պահպանել: Անանուն Զրուցագիրը վկայում է, որ Սմբատ Ա-ն «զԾաղկիոտն գաւառն էրետ Տաճկի մի այլ` Ռաճայ անուն»5: Հավանական է, որ Ծաղկոտն գավառը, որտեղ, ամենայն հավանականությամբ, թեն ոչ ծանրակշիռ, բայց արաբ տարր էր բնակվում, հանձնվել է արաբ իշխանավորի: Ինչպես տեսանք, այդ ամիրայությունը զբաղեցնում էր Այրարատի Ծաղկոտն գավառի տարածքը` Արածանի գետի ակունքների շրջանում: 5.9. Տփղիսի ամիրայություն: Ինչպես իրենց նվաճած այլ երկրներում, այնպես էլ Արմինիա ոստիկանության Երկրորդ Արմինիա վարչա1

Անդ, էջ 127, 157: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 142: Անդ, էջ 162: Տե՛ս Անանուն Զրուցագիր, էջ 163-169: Անդ, էջ 161:

կան շրջանում արաբներն ի սկզբանե ձեռնամուխ եղան երկրի մեծագույն քաղաքներում ն ամրոցներում կայազորների հաստատմանը: Արաբական տիրապետության ժամանակաշրջանում Երկրորդ Արմինիայի տարբեր քաղաքներում արաբները կայազորներ ունեին: Տփղիսում արաբներ բնակեցվեցին դեռնս ՄIII դ. սկզբին, որոնք քաղաքում կառուցեցին իրենց մզկիթները: «Քարթլիի մատյան»-ը հաղորդում է, որ արաբները, գրավելով Տփղիսը, այն վերաբնակեցրին իրենց ցեղակիցներով` վերածելով մահմեդական քաղաքի1: Հետագայում Տփղիսում տեղի արաբները ստեղծեցին իրենց ամիրայությունը2: Տփղիսի ամիրայությունը ՄIII դ. ն I2 դ. առաջին կեսին զբաղեցնում էր բավական ընդարձակ տարածքներ: Տփղիսի ամիրայության գերիշխանության տակ էր գտնվում Ծանարքը` Ալանաց դռնով: Չնայած, որ ծանարները հաճախ էին փորձում թոթափել արաբական լուծը, Խալիֆայությունը կարողանում էր կրկին իրեն ենթարկել նրանց3: Այսպես, Աբու Ջաֆար ալ-Մանսուր խալիֆայի օրոք (754-775), երբ ծանարներն ապստամբեցին Խալիֆայության դեմ, Յազիդ իբն Ուսայդ ոստիկանը (Արմինիայի ոստիկան է եղել երեք անգամ` 752-754, 759-769, 775-780 թթ.) կրկին Խալիֆայությանը ենթարկեց նրանց երկիրը, վերանվաճեց Ալանաց դուռը ն այնտեղ բնակեցրեց Խալիֆայության դիվանում գրանցված զինվորների4: Հայտնի է, որ արաբական ամիրայություն էր ստեղծվել նան Ռուսթավում5, որը մտնում էր Տփղիսի ամիրայության մեջ: Տփղիսի ամիրայության մաս էր կազմում նան Գարդաբանը6: Մասուդին հաղորդում է. «Աբխազներն ու խազարները7 տուրք էին վճարում Տաֆլիսի սահմանային շրջանի իշխանին` Տաֆլիսի գրավումից ն այնտեղ մուսուլմանների հաստատումից սկսած մինչն Մուտավաքքիլի օրերը8: Այնտեղ մի մարդ կար Իսհակ իբն Իսմայիլ անունով9, որն իր հետ եղած մուսուլմանների միջոցով իրեն էր ենթարկել շրջապատի ժողովուրդներին: Եվ նրանք ենթարկվում էին նրան ու տուրք վճարում: Այնտեղի բոլոր ժո1

Տե՛ս “Матиане Картлиса”, էջ 28: Տե՛ս Ճ. Բ18886à868, նշվ. աշխ., էջ 179: Անդ, էջ 180: Տե՛ս ‫ﺒﻼﺬﺮي‬, I, էջ 246: Տե՛ս Ա. Եղիազարյան, Արաբական խալիֆայության Արմինիա վարչական շրջանը, էջ 148: Տե՛ս Г. Мкртумян, նշվ. աշխ., էջ 72: Իմա՛ ջուրզաններ կամ վիրք: Մուտավաքքիլն իշխել է 846-861 թթ.: Իսհակ իբն Իսմայիլը Տփղիսի ամիրան էր I2 դ.կեսերին: Թովմա Արծրունին նրա կոչում է «քաղաքապետն Սահակ» (տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 272):

ղովուրդները ենթարկվում էին նրան մինչն լայն ժամանակ), երբ Մուտավաքքիլն ուղարկեց լԲուղային), որը եկավ Տաֆլիսի սահմանային շրջանը: Նա պաշարեց Տաֆլիսը, մինչն որ լկարողացավ) գրավել զենքով ն մահապատժի ենթարկեց Իսհակ իբն Իսմայիլին, որը տիրում էր ամբողջ շրջակայքին: ...Ես կարծում եմ, որ նա (Իսհակ իբն Իսմայիլը) Օմայանների տոհմին պատկանող Կուրայշ1 էր կամ միացել էր այդ լցեղին): Այդ ժամանակից մինչն օրս Տաֆլիսի սահմանային շրջանում մուսուլմաններից այլնս չեն վախենում, ն շրջակա թագավորություններն այլնս նրանց չեն ենթարկվում: Եվ բաժանվեցին Տաֆլիսից շատ գյուղեր, ու փակվեցին իսլամի երկրներից Տաֆլիսի սահմանային շրջան մտնող ճանապարհները2, լքանի որ) դրանք անցնում էին անհավատների հողերով, իսկ սահմանային շրջանը շրջապատված է դրանցով: Սակայն, նրա բնակիչները ուժեղ ն քաջ են, չնայած շրջապատված են հիշյալ ցեղերով»3: Այս հաղորդումը ցույց է տալիս, որ Իսհակից հետո Տփղիսի ամիրայությունն ամփոփվել էր Տփղիս քաղաքով ն շրջակայքով: Այն I2 դ. կեսերին ընդգրկում էր Գարդաբանը, Կուխեթի հարավային մերձկուրյան հատվածը ն Պարուար գավառը` Տփղիսից մինչն Կուր գետ` վերջինիս աջափնյակում4: Իսհակից հետո Տփղիսի հաջորդ ամիրան` Մուհամմադը, արդեն պատկանում էր Շայբանիների տանը5: Բուղայի արշավանքից հետո Ծանարաց Գրիգոլ քորեպիսկոպոսին հաջողվեց իր ենթակայության ներքո առնել Գարդաբանը, որ դրանից հետո մաս էր կազմում, ինչպես տեսանք, Ծանարաց քորեպիսկոպոսության: Մասուդիի վերոհիշյալ հաղորդումից երնում է, որ Տփղիսի ամիրայությունից բաժանվեցին նան նրա մյուս տիրույթները: Այդ ամենի հետնանքով Տփղիսի ամիրայության տարածքը խիստ կրճատվեց, Տփղիսի ամիրաները վերածվեցին հասարակ ավատատերերի, իսկ ամիրայությունը` քաղաք-պետության6: Տփղիսի ամիրայությունը Շայբանիների գլխավորությամբ գոյատնեց բավական երկար` մինչն 2II դ. սկիզբ7:

Արաբական ցեղ է, որին պատկանում էին Մուհամմադն ու Ալին (տե՛ս Kսոa/Տհ, Մ. Խօոէցօո6ո/ Մaէէ, ԷՕ|, ՇՕ-RՕԽ, Մ:434a): Արաբական տիրապետության շրջանում Տփղիսը ճանապարհներով կապված էր Պարտավի ն Դվինի հետ (տե՛ս al-|Տէakհոi, էջ 193, al-ԽօզaմմaՏi, էջ 382): ‫ﻤﺴﻌﻮﺪي‬, |, էջ 203-204: Տե՛ս М. Лордкипанидзе, նշվ. աշխ., էջ 339-340: Անդ, էջ 348: Տե՛ս Г. Мкртумян, նշվ. աշխ., էջ 72: Տե՛ս Ճ. Բ18886à868, նշվ. աշխ., էջ 233:

Հայկական սկզբնաղբյուրների տեղեկությունները, որոնց մենք արդեն անդրադարձել ենք, ցույց են տալիս, որ Տփղիսի ամիրայությունը մտնում էր Հայոց Աշոտ Ա-ի ն Սմբատ Ա-ի թագավորների տերության կազմի մեջ1: Դատելով մեր քննությունից` Հայ Բագրատունիների տիրապետությունն այսրկովկասյան երկրներում հաստատվել է I2 դ. 80ական թվականներին` հայ-աբխազական 881 ն 888 թթ. բախումների արդյունքում հայկական կողմի հաղթանակներից հետո, որոնց, ինչպես տեսանք, որպես Աշոտ Բագրատունու հպատակ, մասնակցում էր նան Տփղիսի ամիրան: 5.10. Գանձակի ամիրայություն: Ըստ Մովսես Դասխուրանցու` 842 թ. Խազարաց Փատգոս խաքանը ներխուժեց Հայոց Արնելից կողմեր, սակայն անհաջողության մատնվեց, որից հետո արշավեց նրա որդին, ավերեց երկիրն ու անցավ գնաց Բաղդադ: Ստանալով խալիֆայի հովանավորությունը` նա վերադարձավ ն 846 թ. Շակաշեն գավառում կառուցեց Գանձակ քաղաքը. «Եւ յետ այսորիկ արշաւանս առնէր յաշխարհն Սիւնեաց ն գերի վարեալ զԲաղացն սահմանս` գայ իջանէ յԱղահէջ գաւառ` յաւան մի` Արքուգետ կոչեցեալ»2: Այսպիսով` Փատգոսի որդին, որ հաստատվել էր Շակաշեն գավառում, պայքար սկսեց, դատելով նրա ասպատակած գավառներից, թե՛ Եսայի Աբու Մուսեի, թե՛ Սահլ Սմբատյանի ժառանգների ն թե՛ Սյունիքի իշխանների դեմ, սակայն պարտություն կրեց3: «Շիրվանի ն ալ-Բաբի պատմության»` 859 թ. վերաբերող մի հիշատակության մեջ նշվում է, որ Արմինիայի ոստիկան Մուհամմադ իբն Խալիդն է (857-862) կառուցել Գանձակ քաղաքը4: Ըստ այդ պատմության` քաղաքը Գանձակ է կոչվել` նրա տեղում գտնված գանձի պատճառով (գանձարան իմաստով)5: Խալիֆան նրանից պահանջեց գտնված գանձը, իսկ քաղաքը հանձնեց նրան` որպես տիրույթ6: Կարծում ենք, որ առավել հավանական է երկրորդ հիշատակությունը, քանի որ խիստ կասկածելի է, որ խազարների խաքանի որդին, որը ներխուժել էր Արաբական խալիֆայության տարածքը, խալիֆայից իրավունք ստանար Հայաստանում քաղաք կառուցելու: Ըստ որում, ինչպես կարծում է Ն. Ադոնցը, խոսքը ոչ թե քաղաքի կառուցման, այլ վերակառուցման մասին է, որից հետո այստեղ արաբներ են վերաբնա1

Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 142, 164, Անանուն Զրուցագիր, էջ 159: Տե՛ս Մովսես Կաղանկատվացի, էջ 331: Անդ, էջ 331-332: Տե՛ս Â. Խ6116ո666, նշվ. աշխ., էջ 46: Անդ, էջ 46-47: Անդ:

կեցվել1: Այդուհետ Գանձակում հաստատված օտար տարրը աստիճանաբար սկսեց ինքնուրույնություն ձեռք բերել: Հայաստանի քաղաքական անկախության վերականգնումից հետո, ինչպես հաղորդում է Հովհաննես Դրասխանակերտցին, Աշոտ Ա-ն իր տերությանն է կցում Ուտիքը` այնտեղ նշանակելով արքունի պաշտոնյայի2: Այդ են ցույց տալիս նան արաբ հեղինակների տեղեկությունները, ըստ որոնց, ինչպես տեսանք, Սմբատ Ա-ի տերության կազմում ընդգրկված էր նան Պարտավը: Ամփոփելով վերոասացյալը` կարող ենք նշել, որ Հայ Բագրատունիների տերության կազմում գոյություն ունեին մի քանի ամիրայություններ, որոնք գտնվում էին Հայոց թագավորի գերիշխանության ներքո: Արաբական տիրապետության շրջանում նրանք տիրում էին ընդարձակ տարածքների, սակայն խնդրո առարկա ժամանակաշրջանում նրանց տիրույթներն Աշոտ Ա-ի ն, հատկապես, Սմբատ Ա-ի վարած քաղաքականության արդյունքում խիստ կրճատվել էին: Չնայած դրան, որոշ ամիրայություններ շարունակեցին գոյատնել:

Տե՛ս Ն. Ադոնց, Երկեր, հ. Ա, էջ 445: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 142:

ԳԼՈՒԽ ՎԵՑԵՐՈՐԴ

ՀԱՅ ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻՆԵՐԻ ՏԵՐՈՒԹՅԱՆ ՔԱՂԱՔՆԵՐԸ,

ՔԱՂԱՔԱԳՅՈՒՂԵՐԸ, ԲԵՐԴԵՐԸ, ՎԱՆՔԵՐԸ ԵՎ ԵԿԵՂԵՑԻՆԵՐԸ

6.1. Հայ Բագրատունիների տերության քաղաքները ն քաղաքագյուղերը: Հայ Բագրատունիների տերության ձնավորման ն հզորացման շրջանում զարգացում են ապրում նախկինում հայտնի քաղաքները ն առաջանում են նորերը: Ինչպես հաղորդում է Ասողիկը` Հայոց թագավորության վերականգնումից հետո «ագարակաց աւանացեալ ն աւանաց քաղաքացեալ բազմամարդութեամբ ն ընչեղութեամբ»1: I22 դդ. Հայաստանում առաջացել էր շուրջ 30 մեծ ու փոքր քաղաք ն մոտ 20 գյուղաքաղաք2: Վերջիններս հիմնականում զարգանում էին առնտրական ճանապարհների վրա: Բազմաթիվ քաղաքներ առաջանում են այն ճանապարհների վրա, որոնք, երկարատն ընդմիջումից հետո, վերստին ակտիվացել էին: Որոշ քաղաքներ հանդիսանում էին երկու կամ ավելի առնտրական ճանապարհների հանգուցակետ: Պետք է նշել, սակայն, որ Հայ Բագրատունիների տերության ժամանակաշրջանը կարելի է բնորոշել որպես քաղաքների առաջացման սկզբնական շրջան: Հայտնի է, որ արաբական տիրապետության շրջանում քաղաքների ձնավորման գործընթացը դադարել էր, իսկ գոյություն ունեցող քաղաքները հետընթաց էին ապրել3: Հայաստանի քաղաքական անկախության վերականգնումից հետո ավանները ն մեծ բնակավայրերը վերածվում են քաղաքագյուղերի, ն սկսվում է մեծ քաղաքների ձնավորման գործընթացը: Այդ իսկ պատճառով խնդրո առարկա շրջանում գերակշռում են քաղաքագյուղերը: Ստորն կանդրադառնանք Հայ Բագրատունիների տերության այն քաղաքներին ն քաղաքագյուղերին, որոնք կարնորություն ունեին տերության կյանքում ն խնդրո առարկա շրջանում հաճախ են հի1

Տե՛ս Ասողիկ, էջ 161: Տե՛ս Բ. Առաքելյան, Քաղաքները ն արհեստները Հայաստանում I2-2III դարերում, հ. I, էջ 123-124: Տե՛ս Ա. Եղիազարյան, Արաբական խալիֆայության Արմինիա վարչական շրջանը, էջ 89-90:

շատակվում սկզբնաղբյուրներում:

Հայաստանի քաղաքները ն քաղաքագյուղերը: Խոսելով Հայաստանի քաղաքների մասին` Ն. Մառն այն կարծիքն է հայտնում, որ միջնադարում հայկական քաղաքը բաղկացած էր 3 մասից` միջնաբերդ, շահաստան ն բաց քաղաք: Միջնաբերդում ապրում էին թագավորը, նրա ընտանիքի անդամներն ու արքունիքը, ինչպես նան արքունի կայազորը, շահաստանը բուն քաղաքն էր, որտեղ գտնվում էին մայր եկեղեցին, կենտրոնական շուկան, արհեստանոցները, խանութները, կրպակները, հյուրանոցները, քարվանսարաները ն պահեստները, իսկ բաց քաղաքում բնակություն էին հաստատում գյուղացիները ն երկրագործության բնագավառում գործող արհեստավորները1: Հայ Բագրատունիների արքունի տիրույթներ: Դվին: Հայոց հինավուրց մայրաքաղաք Դվինն արաբական տիրապետության շրջանում վարչական ն տնտեսական տեսակետից Արմինիայի գլխավոր քաղաքներից մեկն էր ն, միաժամանակ, նան Արմինիայի ոստիկանի նստավայրը: Երբ, թերնս, 747-750 ն 774-775 թթ. ապստամբությունների պատճառով, Արմինիայի ոստիկանները որպես նստավայր ընտրեցին Պարտավը2, այն չկորցրեց իր նշանակությունը ն շարունակեց մնալ որպես ոստիկանի երկու նստավայրերից մեկը: ԱլԻսթախրին վկայում է, որ, «ինչ վերաբերում է Դաբիլին (իմա՛ ԴվինԱ.Ե.), ապա այն որպես քաղաք ավելի մեծ է Արդաբիլից: ...այնտեղ գտնվում է ամիրի (իմա՛ ոստիկանի-Ա.Ե.) պալատը, այնպես, ինչպես Առանի ամիրի պալատը Բարդաայում ն Ադարբայջանի ամիրի պալատն Արդաբիլում»3: Այս շրջանում Դվինն առնտրական ճանապարհներով կապված էր ինչպես Արմինիայի մյուս խոշոր առնտրական կենտրոնների, այնպես էլ Խալիֆայության տարբեր երկրամասերի հետ4: I2 դ. սկզբին Դվինը գտնվում էր թե՛ արաբների ն թե՛ Բագրատունիների ուշադրության կենտրոնում: Դվինում հայ բնակչությունը մեծամասնություն էր կազմում, բայց իշխող դիրք ունեին արաբները5: Չնայած դրան, Դվին քաղաքն իր շրջակայքով համարվում էր Բագրատունի-

Տե՛ս Н. Марр., Ани. Ер., 1939, էջ 53-60, 90-101 ն այլն 248с: Տե՛ս նան Ս. Հակոբյան, Ն. Յա. Մառը ն միջնադարյան հայկական քաղաքի ուսումնասիրության պրոբլեմը,ՀՍՍՌ ԳԱ «Տեղեկագիր», 1949, թիվ 7, էջ 17-50: Տե՛ս Ղնոնդ, էջ 166: Պատմիչը հաղորդում է, որ Սուլեյման ոստիկանը (788-790) նստում էր Պարտավում: Տե՛ս al-|Տէakհոi, էջ 188: Տե՛ս |Եո KհօոմaմԵ6հ, էջ 122: Տե՛ս al-|Տէakհոi, էջ 188:

ների տիրույթ1, չնայած քաղաքում արաբական կայազոր կար: «Շիրվանի ն ալ-Բաբի պատմության»` 844 թ. վերաբերվող մի հիշատակության մեջ նշված է, որ Դվինը մտնում էր Հայաստանի տիրակալ, Աշոտ որդի Սմբատի տիրույթների մեջ2: Խոսքը Բագրատունիների Շիրակի ճյուղի ներկայացուցիչ, Հայոց սպարապետ Սմբատի մասին է, որի տիրույթների մեջ, փաստորեն, մտնում էր Դվինը: 878 թ., ինչպես տեսանք, Դվինի արաբ բնակչությունն ամբողջությամբ ենթարկեցվեց Աշոտ Բագրատունուն: Հասկանալի է, որ Դվինի հարակից շրջանները, որոնք գտնվում էին Դվինի արաբների գերիշխանության ներքո, կցվեցին Բագրատունիների տիրույթներին: Այդ է վկայում Հովհաննես Դրասխանակերտցին` պատմելով, որ Սմբատ Ա-ի օրոք ապստամբած Մահմետ ն Ումայի եղբայրները սոսկ «գլխաւոր ոստիկանք ն հրամանատարք քաղաքին» էին3: Այսինքն` Դվինի արաբների իշխանությունը տարածվում էր միայն քաղաքի ն, թերնս, մերձակա շրջանների վրա: Սմբատ Ա-ն ճնշեց ապստամբությունը ն Դվինը կցեց իր տիրույթներին4: Ալ-Իսթախրին վկայում է, որ Դվինը «Հայաստանի մայրաքաղաքն է»5: Հովհաննես Դրասխանակերտցին, չնայած նշում է, որ Աշոտ Ա-ի ն Սմբատ Ա-ի թագավորանիստները համապատասխանաբար Բագարանն ու Երազգավորսն էին, սակայն, միննույն ժամանակ, Դվինը հիշատակում է որպես մայրաքաղաք6: Հայ-բյուզանդական առնտրական պայմանագրի կնքումից հետո, 893 թ., տեղի ունեցավ Դվինի մեծ երկրաշարժը, որի հետնանքով քաղաքն ավերվեց ն բազմահազար մարդիկ մահացան7: Սակայն, Դվինը շուտով վերականգնվել է: Խնդրո առարկա շրջանում քաղաքի տարբեր դարպասներից դուրս էին գալիս մի քանի առնտրական ճանապարհներ: Այդ դարպասներից ալ-Մուկադդասին հիշատակում է հատկապես Բաբ Անին ն Բաբ Տիֆլիսը8: Խնդիրն այն է, որ Անիի դարպասով մեծ առնտրական ճանապարհն ընթանում էր դեպի Բյուզանդիա, իսկ Տփղիսի դարպասով` դեպի Տփղիս, Ալանաց դուռ ն

Տե՛ս |Եո Ւaսkal, էջ 343: Տե՛ս В. Минорский, նշվ. աշխ., էջ 45: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 164: Անդ, էջ 162-164: A--|ՏէՅսհօi, էջ 188: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 162: Անդ, էջ 164-166: Ըստ Թովմա Արծրունու` մահացած ն տուժած մարդկանց թիվն առավել քան 70 հզ էր (տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 358): Տե՛ս al-ԽօզaմմaՏi, էջ 377:

Հյուսիսային Կովկաս, ինչպես նան դեպի Կոտայիս (Քութայիս) ն այնտեղից` դեպի Սն ծովի ափերը: Դվինն Հայոց տերության խոշորագույն առնտրական կենտրոններից էր: Դվինում պատրաստված բրդե, մետաքսե ն փետրե գործվածքները, հագուստներն ու որդան կարմիր ներկը արտահանվում էին Խալիֆայության տարբեր երկրամասեր ն այնտեղ մեծ հռչակ էին վայելում1: Բագարան: Բագարանն Աշոտ Ա-ի օրոք հանդիսանում էր Հայ Բագրատունիների տերության մայրաքաղաքը2: Հնում Երվանդունիների թագավորության կրոնական կենտրոններից մեկն էր3: Հովհաննես Դրասխանակերտցին ՄI դ. վերջի ն ՄII դ. սկզբի իրադարձությունների հետ կապված Բագարանը հիշատակում է որպես գյուղ4: Արդեն Աշոտ Ա-ի մահվան (890 թ.) հետ կապված պատմիչն այն հիշատակում է որպես ավան5, իսկ քիչ անց` 901 թ. հետո, որպես քաղաքագյուղ6: Բագարանում էր գտնվում Բագրատունիների տոհմական գերեզմանատունը, որտեղ թաղվել են Աշոտ Ա-ն7, նրա որդի Շապուհը8, Սմբատ Ա-ի որդի Մուշեղը9 ն այլք: Հայ Բագրատունիների տերության ձնավորման շրջանում եղել է սպարապետների տիրույթ10: Բագարանը գտնվում էր Ախուրյան գետի ստորին հոսանքի աջ կողմում` Երասխ-Ախուրյան ջրկիցի մերձակայքում: Այժմ նույն տեղում գտնվող գյուղը կոչվում է Բաքրան11: Երազգավորս: Հինավուրց բնակավայր էր, որի անվան առաջացումը երբեմն կապվում է Երվանդունիների տոհմական Երվազ անվան հետ12: Հետագայում կոչվում էր նան Շիրակավան: Սեբեոսը ՄII դ. առաջին կեսին Շիրակավանը հիշատակում է որպես գյուղ13, իսկ Հովհաննես Դրասխանակերտցին արդեն Բուղայի արշավանքի ժամանակ` որպես

Տե՛ս Յ--|ՏէՅսհօi, էջ 188, Յ--ԽօզՅddՅՏi, էջ 380, |Եո Յ--ԲՅսiհ, էջ 297, |Եո ԷՅսսՅ-, էջ 342-343 ն այլն: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 146: Տե՛ս Ս. Երեմյան, Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, էջ 42: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 74: Անդ, էջ 146: Անդ, էջ 196: Անդ, էջ 146: Անդ, էջ 196: Անդ, էջ 228, Ասողիկ, էջ 165: Տե՛ս Բ. Առաքելյան, Քաղաքները ն արհեստները Հայաստանում I2-2III դարերում, հ. I, էջ 85: Տե՛ս Ս. Երեմյան, Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, էջ 42: Անդ, էջ 74: Տե՛ս Սեբեոս, էջ 108:

քաղաքագյուղ1: Այդուհետ հանդես է եկել որպես քաղաքագյուղ2: Այն հետագայում չի վերածվել մեծ քաղաքի ն, ամենայն հավանականությամբ, դրա գլխավոր պատճառներն էին քիչ հեռվում Անի քաղաքի արագ զարգացումը ն մայրաքաղաքի տեղափոխությունը Երազգավորսից Կարս (մինչն 961 թ.)3: Երազգավորսը Հայ Բագրատունիների մայրաքաղաքն էր Սմբատ Ա-ի ն Աշոտ Բ-ի օրոք4: Այն գտնվում էր Ախուրյան գետի միջին հոսանքի աջ ափին` Անիից հյուսիս (ներկայիս Բաշ-Շորագյալ գյուղի տեղում)5: Նախճավան: Արաբները Նախճավանում կայազոր էին հաստատել դեռնս ՄII դ. սկզբից6: Այդ ժամանակ այն հիշատակվում է որպես դաստակերտ կամ քաղաք7: Հետագայում, դատելով սկզբնաղբյուրների վկայություններից` Նախճավանի արաբները հիմնադրեցին սեփական ամիրայությունը: Բուղայի արշավանքի ժամանակ Նախճավանի Աբրահամ (Իբրահիմ) անունով ամիրան Սմբատ սպարապետից լուր ստացավ Վասպուրականի զորքերի հարձակման մասին, ճակատամարտ տվեց նրանց, բայց պարտություն կրեց8: Հայ Բագրատունիների տերության շրջանում, ինչպես տեսանք, այն պատկանում էր արքունիքին, որը, հետապնդելով քաղաքական շահեր, այն երբեմն հանձնում էր Սյունյաց, իսկ երբեմն էլ` Արծրունյաց իշխաններին: I2 դ. սկսած հիշատակվում է որպես քաղաք9: Վաղարշապատ: Դատելով Անանուն Զրուցագրի մի տեղեկությունից` Վաղարշապատը մտնում էր Բագրատունիների տիրույթների մեջ: Ըստ պատմիչի` այդ քաղաքը գրավվել էր Սմբատ Ա-ի կողմից Դվինի հետ միասին10: Գտնվում էր Դվինից դեպի հյուսիս ընթացող առնտրական ճանապարհի վրա: Վերջինիս ակտիվացումից հետո բարգավաճեց նան քաղաքը: Սմբատ Ա-ի թագավորության վերջին տարիների դեպքերի հետ կապված Վաղարշապատը հիշատակվում է որպես քաղաք11: Վաղարշակերտ (Ալաշկերտ): Բագրնանդ գավառում գտնվող այս քաղաքը Հայաստանի հնագույն բնակավայրերից էր ն հիմնադրվել է

Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 130: Անդ, էջ 186, 200, 210, 220 ն այլն: Տե՛ս Թ. Հակոբյան, Պատմական Հայաստանի քաղաքները, էջ 118: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 186, 200, 211: Տե՛ս Ս. Երեմյան, Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, էջ 74: Տե՛ս Ղնոնդ, էջ 24: Անդ, էջ 7, 11, 24: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 304: Անդ, էջ 372, 382-384, Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 212 ն այլն: Տե՛ս Անանուն Զրուցագիր, էջ 159: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 464:

II դ. վերջին` Վաղարշ թագավորի կողմից: Մինչն 439 թ. պատկանում էր կաթողիկոսներին, իսկ Սահակ Պարթնի մահից հետո, նրանց պատկանող մյուս տիրույթների հետ միասին, Վաղարշակերտն անցավ Մամիկոնյաններին: I2 դ. սկսած մտնում էր Բագրատունիների տիրույթների մեջ: ՄII դ., երբ Ներսես Տայեցի Շինող կաթողիկոսն այստեղ կառուցեց Սբ. Աստվածածին եկեղեցին` այն դարձավ Բագրնանդի ու Արշարունիքի եպիսկոպոսանիստը1: Խնդրո առարկա շրջանում հատկապես հիշատակվում է քաղաքի բերդը: Թագավոր դառնալուց հետո այն գրավելու փորձ կատարեց Գագիկ Արծրունին, սակայն երկարատն պաշարումը որնէ արդյունք չտվեց2: Այն հետագայում գրավվեց Ատրպատականի ամիրա Յուսուֆի կողմից3: Վաղարշավան: Գտնվում էր Բասեն գավառում` Երասխի ն նրա ձախակողմյան վտակ Մուրցի միախառնման վայրի մերձակայքում4: Հավանական է համարվում սկզբնաղբյուրներում հիշատակվող «մեծ աւան Բասենոյն»-ի ն Վաղարշավանի նույնությունը5: Վաղարշավանը հատկապես աճում է Հայ Բագրատունիների թագավորության շրջանում: Այն գտնվում էր Դվինից Տրապիզոն ընթացող մայրուղու վրա ն հիշատակվում որպես «մեծ դաստակերտ»6: Բերկրի: Գտնվում էր Բզնունյաց ծովի հյուսիսարնելյան ծայրին: Այնտեղ հաստատվել էր արաբական ութմանիկ ցեղը, որն իրեն էր ենթարկել նան Բերկրու շրջակայքը: Ութմանիկները ենթարկվում էին Աշոտ Ա-ին ն Սմբատ Ա-ին: Ամյուկի ամիրայությունը 907 թ. վերացվեց Գագիկ Արծրունու կողմից, որից հետո նրանց տիրույթների հարավային մասն անցավ Արծրունիներին, իսկ Բերկրին` շրջակայքով` կցվեց արքունի տիրույթներին: Այն ՄIII դ. դեռնս բերդ էր, իսկ I2 դ. հանդես է գալիս որպես քաղաք7: 2 դ. պարսիկ անանուն հեղինակը Բերկրին հիշատակում է որպես փոքր քաղաք, որը մարդաշատ էր ու հարուստ ն որտեղ բազմաթիվ վաճառականներ կային8:

Տե՛ս Ս. Հայկունի, Բագրնանդ: Ջրաբաշխ գավառ, մասն Ա, Վաղարշապատ, 1894, էջ 16, 52: Թ. Հակոբյան, Պատմական Հայաստանի քաղաքները, էջ 27-29: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 232: Տե՛ս Ասողիկ, էջ 165: Տե՛ս Վարդան վարդապետ, էջ 46: Տե՛ս Թ. Հակոբյան, Պատմական Հայաստանի քաղաքները, էջ 230-231: Անդ: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 306: Տե՛ս Էսdսd Յ--A-Յո, էջ 143: Տե՛ս նան Հ. Փափազյան, Անանուն տաջիկ աշխարհագիրը Հայաստանի, Ադրբեջանի ն արնելյան Վրաստանի աշխարհագրության ն տնտեսա-

Արճեշ: Գտնվում էր Բզնունյաց ծովի հյուսիսարնելյան ափին: Արճեշում հաստատվել էին արաբական կայսիկ ցեղի ներկայացուցիչները: Անանուն Զրուցագիրը տեղեկացնում է, որ Սմբատ Ա-ն իրեն էր ենթարկել Արճեշի արաբներին ն քաղաքը հանձնել Դարբանդից իր մոտ եկած մի արաբի: Ըստ պատմիչի` այդ շրջանում Արճեշն արդեն հանդես էր գալիս որպես քաղաք1: Այդ իրողությունը մեծապես կապված էր Արճեշի` Հերից Ամիդ ընթացող մայրուղու վրա գտնվելով: 2 դ. այն հիշատակվում է որպես փոքրիկ, սակայն վաճառաշահ քաղաք2: Արծկե: Գտնվում էր Բզնունյաց ծովի հյուսիսային ափին` Հերից Ամիդ ընթացող առնտրական մայրուղու Արճեշ-Խլաթ գծամասում: Արծկեում արաբական տիրապետության շրջանում հաստատվել էին արաբ կայսիկների գաղութը: Քաղաքը I2 դ. 90-ական թթ. սկզբին իրեն էր ենթարկել Սմբատ Ա-ն: Խլաթ: Գտնվում էր Բզնունյաց ծովի հյուսիսարնմտյան ափին: Այն որպես քաղաք հիշատակվում է ՄIII դ. վերջին3: Որպես քաղաք հիշատակվում է նան Թովմա Արծրունու կողմից4: Ինչպես տեսանք, այն գրավվել էր Սմբատ Ա-ի կողմից ն կցվել նրա տիրույթներին: 2 դ. այն վաճառաշահ քաղաք էր5: Յակուտը հաղորդում է, որ այն ամուր պարիսպներով շրջապատված մեծ քաղաք էր: Այնտեղ ամեն տեսակ բարիքներ կային, աճում էին տարբեր մրգեր6: Ալ-Մուկադդասին հիշատակում է Խլաթի գեղեցիկ ու փարթամ այգիները: Ըստ պատմիչի` քաղաքը բացի պարսպից, ուներ նան հողե ամրություններ7: Ըստ «Մղոնաչափք»ի՝ Խլաթով էր անցնում Դվին-Դամասկոս-Երուսաղեմ առնտրական ճանապարհը8: Հայտնի էր նան համանուն բերդը9: Արտահան: Ըստ վրացական աղբյուրի` կառուցվել է Հայկի եղբայր Քարթլոսի որդի Ջավախոսի կողմից ն նախապես կոչվել Քաջաց

կան հարաբերությունների մասին (10-րդ դար),-ՀՍՍՌ ԳԱ «Տեղեկագիր», 1953, թիվ 5, էջ 78: Տե՛ս Անանուն Զրուցագիր, էջ 161: Տե՛ս Էսdսd Յ--A-Յո, էջ 143: Տե՛ս Ղնոնդ, էջ 145-146: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 200, 248: Տե՛ս Էսdսd Յ--A-Յո, էջ 143: Տե՛ս ՍaՇսէ, ||, էջ 457-458: Տե՛ս Յ--ԽօզՅddՅՏi, էջ 377: Տե՛ս «Հայ ժողովրդի պատմություն», Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատ., հ. II, էջ 381: Տե՛ս նան Գ. Պետրոսյան, «Մղոնաչափք» ն «Աստղաբաշխական երկրաչափութիւն» աշխատությունների հարցի շուրջը,-«ՊԲՀ», 1972, թիվ 4, էջ 200: Տե՛ս Անանուն Զրուցագիր, էջ 161, 175:

քաղաք1: Խնդրո առարկա շրջանում հայկական աղբյուրներում հիշատակվում է միայն համանուն գավառը: Դմանիս: Որպես քաղաք սկսել է ձնավորվել է I2 դ. վերջին՝ Դվինից Տփղիս ընթացող առնտրական ճանապարհի վրա: Խնդրո առարկա շրջանում, ինչպես տեսանք, մտնում էր Հայ Բագրատունիների արքունի տիրույթների մեջ: Վրացական աղբյուրում հիշատակվում է որպես «դղեակ Հայոց»2: Երնան: Հովհաննես Դրասխանակերտցին Հայոց ն Վրաց իշխան Գրիգոր Մամիկոնյանի իշխանության շրջանին (662-685) վերաբերող մի հիշատակության մեջ Հայաստանի հնագույն բնակավայրերից Երնանը հիշատակում է որպես քաղաքագյուղ3: Սնանի Սբ. Առաքելոց վանքի գմբեթի վրա Լ. Մելիքսեթ-Բեկը հայտնաբերել է 874 թ. մի արձանագրություն, որտեղ հիշատակված է Երնանը4: Երնանը հիշատակված է նան Ստեփաննոս Օրբելյանի երկում` ինչպես Սբ. Առաքելոց վանքի կառուցման ժամանակ, այնպես էլ նորակառույց Մաքենացվոց Սբ. Աստվածածին եկեղեցուն կատարված նվիրատվությունների ժամանակ (901 թ.): Մասնավորապես, եկեղեցուն նվիրաբերվել էին ագարակներ ու այգիներ Գառնիում ն Երնանում5: Ինչպես դիպուկ նկատել է Թ. Հակոբյանը, Երնանը հիշատակված է ոչ թե գյուղերի շարքում, այլ քաղաքագյուղեր Գառնիի ն Եղեգիսի հետ, որը ցույց է տալիս, որ այն խնդրո առարկա շրջանում եղել է քաղաքագյուղ6: Անի: Որպես ամրոց հիշատակվում է դեռնս Մ դ.7, իսկ որպես քաղաք սկսել է ձնավորվել, թերնս, I2 դ. վերջին ու, հատկապես, 2 դ.8: Այն Շիրակ գավառի հետ միասին ձեռք էր բերվել Աշոտ Մսակերի կողմից ն վերածվել Բագրատունիների տիրույթի: Սմբատ Ա-ի օրոք այն հաճախ հիշատկվում է որպես բերդ9: Ամենայն հավանականությամբ, խնդրո առարկա շրջանում, կապված առնտրի զարգացման հետ, Անիի բերդի

23:

Տե՛ս «Ջուանշէրի պատմչի համառօտ պատմութիւն Վրաց», Վենետիկ, 1884, էջ 11,

Անդ, էջ 121: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 94: Տե՛ս Меликсет-Беков Л., Новооткрытая надпись на Севане от 874 г.,-“Памяти академика Н. Я. Марра (1864-1934)”, М. Л., 1938, էջ 409-415, Լ. Մելիքսեթ-Բեկ, Երնանի հիշատակությունը Սնանի 874 թ. արձանագրության մեջ,- ՍՍՌՄ ԳԱ հայկական ֆիլիալի «Տեղեկագիր», 1940, թիվ 4-5, էջ 117-118: Տե՛ս Ստեփաննոս Օրբելյան, էջ 173-174, 179-181: Տե՛ս Թ. Հակոբյան, Երնանը ՄII-I2 դարերում,-«ՊԲՀ», 1968, թիվ 3, էջ 22: Տե՛ս Ղազար Փարպեցի, էջ 292: Տե՛ս Բ. Առաքելյան, Քաղաքները ն արհեստները Հայաստանում I2-2III դարերում, հ. I, էջ 75: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 190, 204, 210:

շուրջը սկսել էր քաղաքի ձնավորումը: Ստեփաննոս Օրբելյանը, կապված 2 դ. սկզբին կառուցված Մաքենացվոց Սբ. Աստվածածին եկեղեցու նավակատիքի հետ, հաղորդում է, որ նրան նվիրաբերվել էին 5 կրպակ Անիում1: Այն 2 դ. կեսերին այնքան աճեց, որ շուտով` 961 թ., դարձավ Հայ Բագրատունիների թագավորության մայրաքաղաք2: Կարս: Սկզբնապես հայտնի էր որպես ամրոց` հանդիսանալով Վանանդի իշխանության կենտրոնը: Այն Աշոտ Ա-ի եղբայր Աբասի տիրույթն էր3: Աբասից սկսած մինչն համանուն թագավորության հիմնումը, Կարսը եղել է Հայոց սպարապետների նստավայրը4: Դվին-Տրապիզոն ճանապարհի աշխուժացումից հետո քաղաքն աստիճանաբար աճեց ն շուտով վերածվեց Բագրատունյաց թագավորության կարնոր առնտրական կենտրոնի: Այն որոշ ժամանակով (928-961) հանդիսանում էր Բագրատունյաց մայրաքաղաք5: Արդեն Սմբատ Ա-ի գահակալության սկզբում, դատելով Հովհաննես Դրասխանակերտցու տեղեկություններից, Կարսը սկսել էր ձնավորվել որպես քաղաք: Պատմելով այն մասին, թե ինչպես է Աշոտ Ա-ի եղբայր Աբասը փորձ կատարում չենթարկվել Սմբատ Ա-ին, պատմիչը հաղորդում է, որ «այնուհետն Սմբատայ զօր մեծ գումարտակ արարեալ` ասպատակ սփռէր ի վերայ աշխարհակոյտ շինիցն Աբասայ շուրջ զամրոցաւն»6: Անկասկած, խոսքը միջնաբերդի շուրջ տարածվող արվարձանների մասին է: Կարսի բերդի շուրջը քաղաքի ձնավորումը մեծապես կապված էր այն իրողության հետ, որ այն սկսել էր կարնոր դեր խաղալ տարանցիկ առնտրի մեջ` առնտրական ճանապարհներով կապված լինելով Անիի, Արծնի, Արտանուջի ն Տփղիսի հետ: Սմբատ Ա-ի օրոք, ինչպես հաղորդում է Հովհաննես Դրասխանակերտցին, Կարսի միջնաբերդում էր պահվում արքունի գանձերի մի մասը7: Արծն: Գտնվում էր Կարնո քաղաքից ոչ հեռու: Ըստ 2I դ. բյուզանդական պատմիչ Հովհաննես Սկիլիցեսի` Արծնը մեծ քաղաք էր, որն առնտրի համար ուներ հարմար դիրք: Այնտեղ առնտուր էին անում Հնդկաստանից, Պարսկաստանից ն այլ երկրներից բերված ապրանք-

Տե՛ս Ստեփաննոս Օրբելյան, էջ 179-180: Տե՛ս Հ. Մանանդյան, Երկեր, հ. Զ, էջ 153: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 146-148: Տե՛ս С. Еремян, Присоединение северо-западных областей Армении к Византии в 2| веке, էջ 5: Տե՛ս Կոստանդին Ծիրանածին, էջ 10: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 148: Անդ, էջ 182:

ներով1: Ինչպես ճիշտ կերպով նշում է Բ. Առաքելյանը, չնայած Արծնը մինչն 2I դ. չի հիշատակվում, այդ բազմամարդ ն վաճառաշահ քաղաքը միանգամից առաջանալ չէր կարող: Այն պետք է գոյանար ն ծաղկեր հայ-բյուզանդական առնտրական կապերի վերականգնման շրջանում ն հատկապես աճեր 2 դ. ընթացքում2: Այսինքն, հավանական է, որ խնդրո առարկա շրջանում սկսել էր քաղաքի ձնավորման գործընթացը, որը մեծապես կապված էր 893 թ. հայ-բյուզանդական առնտրական պայմանագրի կնքման ն Դվին-Տրապիզոն ճանապարհի վերագործարկման հետ: Արուճ: Սբ. Գրիգոր եկեղեցու շինարարության հետ կապված (ՄII դ.) հիշատակվում է որպես ավան3 կամ դաստակերտ4: Այդ ժամանակ այն Հայոց ն Վրաց իշխան Գրիգոր Մամիկոնյանի (662-685) իշխանանիստն էր5: Այնուհետն զարգացում է ապրել ն 2 դ. սկզբին հանդես եկել որպես քաղաքագյուղ6: Մրեն: ՄII դ. այստեղ կառուցված եկեղեցու մասին պատմելիս Հովհաննես Դրասխանակերտցին Մրենն անվանում է քաղաքագյուղ7: Ըստ Բ. Առաքելյանի ճշգրիտ դիտարկման` 2 դ. հեղինակ Հովհաննես Դրասխանակերտցին, Մրենն անվանելով քաղաքագյուղ, ելնում է իր ժամանակի իրողությունից8: Ինչպես ցույց են տալիս Մրենի արձանագրությունները` այն Բագրատունիներին պատկանող բնակավայր էր` շրջապատված ընդարձակ այգիներով9: Տեկոր: I2-2 դդ. պատկանում էր Բագրատունիներին: Թեն խնդրո առարկա շրջանում Տեկորի մասին տեղեկություններ գրեթե չեն պահպանվել, սակայն Հայ Բագրատունիների շրջանին վերաբերող մի ձեռագրում հիշատակված է որպես քաղաքագյուղ10:

Տե՛ս Հովհաննես Սկիլիցես, էջ 159-160: Տե՛ս Բ. Առաքելյան, Քաղաքները ն արհեստները Հայաստանում I2-2III դարերում, էջ 111: Տե՛ս Ղնոնդ, էջ 15: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 94: Տե՛ս Բ. Առաքելյան, Քաղաքները ն արհեստները Հայաստանում I2-2III դարերում, հ. I, էջ 86: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 198: Անդ, էջ 82: Տե՛ս Բ. Առաքելյան, Քաղաքները ն արհեստները Հայաստանում I2-2III դարերում, էջ 84: Տե՛ս Ղ. Ալիշան, Շիրակ, Տեղագրութիւն պատկերացոյց, Վենետիկ, Ս. Ղազար, 1881, էջ 138-141: Տե՛ս նան Բ. Առաքելյան, Քաղաքները ն արհեստները Հայաստանում I22III դարերում, էջ 84: Տե՛ս Գարեգին Ա կաթողիկոս, Յիշատակարանք ձեռագրաց, հ. Ա, էջ 180

Կողբ: Հայ Բագրատունիների տերության շրջանում հանդես է գալիս որպես քաղաքագյուղ, որը պատկանում էր Սմբատ Ա-ի եղբորորդի Աշոտին, որն այստեղ նան եկեղեցի է կառուցել1: Հովհաննես Դրասխանակերտցու մի հաղորդման մեջ, որը վերաբերում է Աշոտ Բ-ի թագավորության տարիներին, Կողբը հիշատակվում է որպես «մեծ դաստակերտն Կողբ»2: Գառնի: Թեն Գառնին որպես ավան հանդես էր գալիս դեռնս ՄII դ. առաջին կեսին3, սակայն աճեց ն քաղաքագյուղի վերածվեց Հայ Բագրատունիների տերության շրջանում4: Այս բնակավայրը, թերնս, շրջապատված էր ընդարձակ այգիներով ու բազմաթիվ ագարակներով: Այդ է ցույց տալիս այն իրողությունը, որ Գրիգոր Սուփան Բ-ն Մաքենացվոց Սբ. Աստվածածին եկեղեցու նավակատիքի ժամանակ նվիրաբերել է ագարակներ ու այգիներ Գառնիում5: Քասաղ: Հիշատակվում է ՄII դ. կեսերին` կապված Հաբիբ Իբն Մասլամայի 655 թ. արշավանքի հետ6: Սակայն, այն շատ ավելի հին բնակավայր է, որի վկայությունը տեղի IՄ դ. եկեղեցին է7: Քասաղ ավանը գտնվում էր Այրարատի Նիգ գավառում ն հանդիսանում Գնթունիների իշխանության կենտրոնը8: Նույնական է ներկայիս Ապարանին9: Իշխան: Հայտնի էր նրանով, որ այստեղ էր ծնվել Հայոց կաթողիկոս Ներսես Գ-ն, ինչպես նան վերջինիս կողմից կառուցված վանքով10: Իշխանը Տայքի Մամիկոնյանների իշխանանիստն էր, որի պատճառով էլ ստացել էր իր անվանումը11: Սեբեոսն այն որպես գյուղ է հիշատակում12: Խնդրո առարկա շրջանում գտնվում էր Հայ Բագրատունիների տիրույթ Տայքի ն Կղարջքի կուրապաղատության սահմանին` Տայքում,

Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 196-198: Անդ, էջ 294: Տե՛ս Սեբեոս, էջ 84: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 112, 338, Ասողիկ, էջ 106, 111 ն այլն: Տե՛ս Ստեփաննոս Օրբելյան, էջ էջ 173-174, 179-181: Տե՛ս ‫ﺒﻼﺬﺮي‬, I, էջ 239: Այս եկեղեցու կառուցման ոճի ն մի շարք այլ խնդիրների մասին տե՛ս Գ. Գրիգորյան, Հայկական քառանիստ կոթողների թվագրման խնդիրը ն Քասաղի խոյակը,-«ՊԲՀ», 2006, թիվ 3, էջ 236-244: Տե՛ս նան Н. Токарский, Архитектура Армении |Մ-2|Մ веков, Ер., 1961, էջ 84-87: Տե՛ս Ն. Ադոնց, Հայաստանը Հուստինիանոսի դարաշրջանում, էջ 336-337: Անդ: Տե՛ս Георгий Мерчуле, գլ. 22ՄI: Տե՛ս Ս. Երեմյան, Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, էջ 54: Տե՛ս Սեբեոս, էջ 166:

որի հռչակավոր վանքում հաստատվել էր քաղկեդոնական Սաբան վանականը: Այժմ էլ կոչվում է Իշխան1: Վասպուրականի իշխանություն: 2I դ. (1021 թ.), երբ Վասպուրականի թագավոր Սենեքերիմ Արծրունին իր թագավորությունը զիջեց Բյուզանդիային ն գաղթեց Սեբաստիա, նա կայսրությանը հանձնեց 8 քաղաք2: Սակայն, խնդրո առարկա շրջանում, երբ տեղի էր ունենում քաղաքների ձնավորման գործընթացը, Վասպուրականի իշխանության մեջ քաղաքներից ն քաղաքային բնակավայրերից հայտնի էին Վանը, Ոստանը, Հադամակերտը, Արտամետը, ինչպես նան Հերի ամիրայությունից նվաճված Զարեհավանը: Վան: Այս հինավուրց քաղաքը Հայ Բագրատունիների տերության շրջանում Վասպուրականի մեծագույն քաղաքն էր: Ինչպես տեսանք, Վասպուրականի Արծրունի իշխանների կողմից հայրական ժառանգությունը բաժանելու ժամանակ Վանը միշտ մնում էր գահերեց իշխանի տիրույթների մեջ: Անանուն Զրուցագիրը` ելնելով այն իրողությունից, որ Վանը Վասպուրականի ամենամեծ ն կարնոր քաղաքն էր, այն համարում է Արծրունյաց իշխանության մայրաքաղաք3: Ոստան: Ոստանը գտնվում էր Բզնունյաց ծովի հարավային ափին` Աղթամար կղզու դիմաց: Հայ Բագրատունիների տերության շրջանում հանդիսանում էր Արծրունիների իշխանության կարնոր կենտրոններից մեկը` հանդես գալով որպես ավան կամ քաղաք4: Իբն Հաուկալն այն հիշատակում է որպես Վասպուրականի երկու մեծագույն քաղաքներից մեկը` Վանի հետ միասին5: Հադամակերտ: Այս ավանն Արծրունիների ոստանն էր6, որը խնդրո առարկա շրջանում, երբ Վասպուրականի իշխանության կենտրոնը Վան քաղաքն էր, իր նշանակությունը չէր կորցրել: Այստեղ էր գտնվում Արծրունիների տոհմական հանգստարանը: Ըստ Թովմա Արծրունու` Հայ Բագրատունիների տերության կազմավորման ն ամրապնդման շրջանում այստեղ, մասնավորապես, թաղվել էին Վասպուրականի Աշոտ Արծրունի իշխանը 874 թ. ն Դերենիկի որդի Աշոտ իշխանը` 905 թ.7: Թովմա Արծրունին I2 դ. երկրորդ կեսին ն դրանից հետո Հադամա-

Տե՛ս Ս. Երեմյան, Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, էջ 54: Տե՛ս Սամվել Անեցի, էջ 104: Տե՛ս Անանուն Զրուցագիր, էջ 169, 175, 177 ն այլն: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 427, 450-452 ն այլն: |Եո ԷՅսսՅ-, էջ 348: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 184, 396 ն այլն: Անդ, էջ 338:

կերտը հիշատակում է որպես քաղաք1: Հայտնի էր նան Հադամակերտի բերդը2: Արտամետ: Հիշատակվում է իբրն ավան, գյուղաքաղաք, քաղաք: Բուղայի արշավանքի նկարագրության մեջ այն որպես ավան է հիշատակում Թովմա Արծրունին3: Գտնվում էր Բզնունյաց ծովի հարավարնելյան ափին, այժմյան համանուն գյուղի տեղում: Արտամետը մտնում էր Վասպուրական աշխարհի Տոսպ գավառի մեջ, մինչն ՄIII դ. վերջերը պատկանում էր Ռշտունիներին, իսկ դրանից հետո` անցնում Արծրունիներին: Այն զարգացում է ապրում Արծրունիների թագավորության օրոք` 2-2I դդ.` բնակավայրից վերածվելով քաղաքի4: Զարեհավան: Գտնվում էր Մեծ Հայքի Պարսկահայք աշխարհում: Մտնում էր Արծրունիների տիրույթների մեջ: 905 թ. բաժանումով, ինչպես տեսանք, Զարեհավանը մաս կազմեց Գուրգեն Արծրունու տիրույթների: Հայտնի էր քաղաքի միջնաբերդը, որը ժամանակին գրավել էր Վասպուրականի Դերենիկ իշխանը Հերի ամիրայությունից: Նրա օրոք էլ Զարեհավանի բերդը վերածվել էր Հերի ամիրայության դեմ Վասպուրականի իշխանության կարնոր ամրության:

Մոկաց իշխանություն. Մոկս: Այս բերդավանը Մոկաց իշխանության կենտրոնն էր: Ինչպես տեսանք, այն բանից հետո, երբ Մոկաց իշխանության հյուսիսային ն հարավային գավառները միացվեցին Գագիկ Արծրունու տիրույթներին, իշխանության տարածքը սահմանափակվեց Մոկսի շրջակա լեռնաշխարհով: Վերջինս անմատույց լեռնային երկրամաս էր, որտեղ գրեթե չկային բանուկ առնտրական ճանապարհներ, որի հետնանքով մեծ քաղաքներ գրեթե չկային:

Հայոց Արնելից կողմերի իշխանություններ. Պարտավ: Ալ-Մուկադդասին Պարտավը մեծության, գեղեցկության ն հարստության պատճառով անվանում է «Հայաստանի Բաղդադ»5: Իսկ ալ-Իսթախրին Պարտավի մասին հաղորդում է, որ Իրաքում ն Խորասանում Ռեյից ն Սպահանից հետո չկա ավելի նշանակալից քաղաք, ավելի ծաղկուն ն ավելի գեղեցիկ, քան Պարտավն է6: Արաբ հեղինակները հաղորդում են, որ Պարտավում արտադրվող մետաքսե հագուստ1

Անդ, էջ 320, 396 ն այլն: Տե՛ս Անանուն Զրուցագիր, էջ 155: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 206: Տե՛ս Թ. Հակոբյան, Պատմական Հայաստանի քաղաքները, էջ 74-75: Տե՛ս al-ԽօզaմմaՏi, էջ 375: A--|ՏէՅսհօi, էջ 182:

ներն ու գործվածքներն արտահանվում էին Պարսկաստան ն Խուզիստան1: Ալ-Իսթախրին Պարտավի շուկայի մասին պատմում է, որ այն քառանկյուն տեսք ուներ, ն նրա կողմերից յուրաքանչյուրի երկարությունը մեկ փարսախ էր (մոտ 6կմ): Ամեն կիրակի այնտեղ ժողովուրդ էր հավաքվում, գալիս էին վաճառականներ տարբեր երկրներից, նույնիսկ Իրաքից: Շուկան գտնվում էր Պարտավի արվարձանում ն կոչվում էր «ալ-Քուրաքքի»` շաբաթվա օրվա (կիրակի) անունից2: Պարտավն առնտրական ճանապարհներով կապված էր Դվինի, Տփղիսի, Դարբանդի, ինչպես նան Խալիֆայության տարբեր երկրամասերի հետ: Գանձակ: Ինչպես տեսանք, ըստ Մովսես Դասխուրանցու` կառուցվել է 846 թ., իսկ ըստ «Շիրվանի ն ալ-Բաբի պատմության»` 859 թ.: Ըստ Ն. Ադոնցի` այդ ժամանակ քաղաքը ոչ թե կառուցվել, այլ վերակառուցվել է3: Յակուտը տեղեկացնում է, որ Գանձակն Առանի ամենամեծ քաղաքն էր4: Զարգանում էր Պարտավ-Տփղիս ճանապարհի վրա: Շամքոր: Բալազուրին ն Իբն ալ-Ֆակիհը հաղորդում են, որ Շամքորը հին քաղաք էր, որը նվաճել էր Սալման իբն Ռաբիան: Այն բնակեցված ու ծաղկուն վիճակում էր, երբ Սավուրդացիները (անկասկած, Սնորդիներ) ավերեցին այն: Ըստ արաբ հեղինակների` հետագայում այն վերակառուցվեց Բուղայի կողմից, որն այնտեղ բնակեցրեց մահմեդականություն ընդունել ցանկացող խազարների, ինչպես նան Պարտավի վաճառականների մի մասին5: Քաղաքը գտնվում էր ՊարտավՏփղիս ճանապարհի վրա: Բայլական: Բայլական քաղաքը զարգանում էր Արտավետից (Արդաբիլ) Վարդանակերտով Պարտավ ընթացող առնտրական ճանապարհի վրա: Այն, ինչպես տեսանք, պատկանում էր Եսայի Աբու Մուսե իշխանին` մաս կազմելով Քթիշի կամ Գոռոզի իշխանության: Հաթերք: Արաբական աղբյուրներում հիշատակվում է Մատրիս ձնով: Հ. Մանանդյանը Մատրիս անվան առաջացումը բացատրում է արաբերեն տառերի շփոթությամբ: Իրականում պետք է կարդալ Հաթրիս (իմա՛ Հաթերից)6: Վերջինիս մասին Յակուտ ալ-Համավին հաղորդում է, որ այն փոքր քաղաք էր Առանում (իմա՛ Հայոց Արնելից կողմեր)7:

Անդ, էջ 183-184, Յ--ԽօզՅddՅՏi, էջ 380: Տե՛ս Յ--|ՏէՅսհօi, էջ 183-184: Տե՛ս Ն. Ադոնց, Երկեր, հ. Ա, էջ 445: Տե՛ս ՍՅՇսէ, ||, էջ 132: Տե՛ս ‫ﺒﻼﺬﺮي‬, I, էջ 240, |Եո Յ--ԲՅսiհ, էջ 293: Տե՛ս Հ. Մանանդյան, Հին Հայաստանի գլխավոր ճանապարհները, էջ 199: Տե՛ս ՍՅՇսէ, |Մ, էջ 412:

Գտնվում էր Դվին-Պարտավ ճանապարհի հարնանությամբ: Սյունյաց իշխանություններ: Սյունիքում, որը գերազանցապես լեռնային երկրամաս էր, մեծ քաղաքներ գրեթե չկային: Այդ իսկ պատճառով, սկզբնաղբյուրները, անդրադառնալով Սյունյաց թագավորության վանքերին, բերդերին ու բնակավայրերին, վերջիններիցս հիշատակում են միայն գյուղերը1: Սակայն, Սյունիքում ձնավորվել էին ոչ մեծ քաղաքներ ն քաղաքագյուղեր, որոնցից հայտնի էին Կապանը, Կոթը, Եղեգիսը ն Սիսականը: Կապան: Որպես քաղաք հանդես է եկել 2 դ. առաջին կեսին2: Ամենայն հավանականությամբ, մինչ այդ եղել է բերդ: Խնդրո առարկա շրջանում, դատելով Ստեփաննոս Օրբելյանի մի հաղորդումից, արդեն ընթացքի մեջ էր քաղաքի ձնավորման գործընթացը: Պատմիչը սկզբում ներկայացնում է, որ Ձագիկ իշխանը I2 դ. վերջին տիրում էր Կապան քաղաքին, իսկ այնուհետն` նկարագրելով 911 թ. Վահանա վանքին նվիրաբերված կալվածքների սահմանները, պատմիչն ի մասնավորի նշում է, որ դրանք հասնում էին մինչն քաղաքի (իմա՛ Կապան քաղաք) պարիսպները3: Գտնվում էր Սյունիքի Ձորք գավառում: Կոթ: Գեղարքունյաց իշխանների կենտրոնն էր4: Խնդրո առարկա շրջանում հիշատակվում է որպես քաղաքագյուղ5: Գտնվում էր Պարտավ-Դվին ճանապարհի վրա: Եղեգիս: Եղել է Սյունյաց իշխանների նստավայրը6: 2 դ. սկզբին ավերվել է Ատրպատականի ամիրա Յուսուֆի զորքերի կողմից: Ստեփաննոս Օրբելյանը հաղորդում է, որ երբ, Յուսուֆի 909 թ. արշավանքից հետո, Սյունյաց իշխանները վերադառնում էին իրենց նստավայրը, այն գտան ավերված ու թալանված7: Ըստ պատմիչի` շատ չանցած վերականգնվել է8: Սիսական (Սիսաջան): Իբն Հաուկալը Սիսականի (Սիսաջան) մասին հաղորդում է, թե այն հաճելի, միջին մեծության քաղաք է9: Իսկ Յա1

Տե՛ս Ստեփաննոս Օրբելյան, էջ 334, Վարդան վարդապետ, էջ 140-141: Տե՛ս նան Թ. Հակոբյան, Սյունիքի թագավորությունը, էջ 72-74: Տե՛ս Բ. Առաքելյան, Քաղաքները ն արհեստները Հայաստանում I2-2III դարերում, հ. I, էջ 90, Թ. Հակոբյան, Սյունիքի թագավորությունը, էջ 121-123: Տե՛ս Ստեփաննոս Օրբելյան, էջ 239: Անդ, էջ 176-177: Անդ, էջ 177, 180: Տե՛ս նան Ղ. Ալիշան, Սիսական, Վենետիկ, 1893, էջ 215: Տե՛ս Ղ. Ալիշան, Սիսական, Վենետիկ, Ս. Ղազար, 1893, էջ 146: Տե՛ս Ստեփաննոս Օրբելյան, էջ 193: Անդ, էջ 199: |Եո ԷՅսսՅ-, էջ 350:

կուտ ալ-Համավին հաղորդում է, որ Սիսաջանը քաղաք էր Դվինից 16 փարսախ հեռավորության վրա, որը գրավեց Հաբիբ իբն Մասլաման Հայաստանի նվաճման ժամանակ1: Գտնվում էր Նախճավանից Դվին ն Դվինից Պարտավ ընթացող ճանապարհների հատման վայրի մերձակայքում:

Տարոնի իշխանություն. Մուշ: Մուշը Բագրատունիների հզորացման ն տարածման շրջանում հանդիսանում էր Տարոնի Բագրատունիների նստավայրը: Հետագայում, երբ ստեղծվեց Հայ Բագրատունիների տերությունը, քաղաքը հանդիսանում էր Տարոնի իշխանության կենտրոնը: Թովմա Արծրունին այն հիշատակում է որպես քաղաք արդեն Բագարատ Բագրատունու օրոք: Պատմիչն այն կոչում է նան Տարոնի քաղաք2: Արշամաշատ (Շիմշաթ): I2 դ. կեսերին պատկանում էր Հայոց իշխան Բագարատ Բագրատունուն: Ինչպես տեսանք, գտնվելով արաբա-բյուզանդական սահմանային ամրությունների շրջանի հարնանությամբ, կարնոր դեր ուներ թե՛ Տարոնի իշխանության ն թե՛ արաբների համար: Հայտնի էր համանուն բերդը: Գտնվում էր Արածանի գետի ափին` Անձիտի մոտակայքում` ներկայիս Շիամուշ գյուղի հարնանությամբ3:

Արաբական ամիրայություններ. Կարնո քաղաք: Կարնո քաղաքը, կապված Դվինից Բյուզանդական կայսրություն ընթացող առնտրական ճանապարհի փակվելու հետ, մեծապես կորցրել էր իր նախկին առնտրական նշանակությունը ն վերածվել սահմանային կարնոր ամրոցի: Հայ-բյուզանդական առնտրական պայմանագրի կնքումից հետո, թեն դեպի Տրապիզոն ընթացող խոշոր առնտրական մայրուղին այն շրջանցում էր, սակայն, գտնվելով դրա հարնանությամբ, քաղաքը որոշ առաջընթաց ունեցավ: Հայտնի է, որ Կարնո քաղաքում պատրաստվող գորգերը արտահանվում էին տարբեր երկրներ ն մեծ համբավ ու պահանջարկ ունեին4: Մանազկերտ: Չնայած I2 դ. Մանազկերտը Թովմա Արծրունու կողմից ներկայացվում է որպես քաղաք5, Մշո Սուրբ Աղբերիկ վանքի կոնդակում Մանազկերտը 908 թ. դրությամբ հիշատակվում է որպես գյու1

Տե՛ս ՍՅՇսէ, |II, էջ 216: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 188: Տե՛ս Մ. Յովհաննէսեան, Հայաստանի բերդերը, Վենետիկ-Ս. Ղազար, 1970, էջ 81: Տե՛ս ՍՅՇսէ, |Մ, էջ 20: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 348:

ղաքաղաք1: Ըստ Յակուտի՝ Մանազկերտը հռչակավոր քաղաք էր2: ԱլՄուկադդասին հաղորդում է, որ այն ամրությունների հզոր համակարգ ունեցող քաղաք էր, որը հարուստ էր պտղատու այգիներով3: Դեռնս արաբական տիրապետության շրջանում այնտեղ հաստատվել էր արաբական կայսիկ ցեղի գաղութը, որն այնուհետն տիրել էր նան Ապահունիք գավառի զգալի մասին: Նրանք երբեմն հանդես էին գալիս Հայոց տերության դեմ, սակայն Հայոց թագավորը կարողանում էր վերջիններիս կրկին իրեն ենթարկել: Բաղեշ: Արաբական տիրապետության թուլացման ն տապալման շրջանում Բաղեշ քաղաքը զարգացում ապրեց: Յակուտը հաղորդում է, որ Բաղեշը հարուստ էր մրգառատ այգիներով: Արաբ աշխարհագետը հիացմունքով է խոսում հատկապես Բաղեշի խնձորի մասին, որը շատ առատ էր ու էժան ն արտահանվում էր շատ երկրներ4: Բաղեշով էր անցնում նան Արքունի պողոտան5: Արզն: Հերից եկող առնտրական մեծ ճանապարհը, ամենայն հավանականությամբ, Մայաֆարիկին էր ընթանում Արզնով: Յակուտն հաղորդում է, որ այն մեծ քաղաք էր ու ամուր բերդ ուներ6: Հեր: Չնայած Հերում հաստատվել էր արաբական ամիրայություն, Աշոտ Ա-ն իր իշխանությանն էր ենթարկել այն7: Ըստ Յակուտի՝ Հերը բարեբեր ն մրգառատ այգիներով հարուստ քաղաք էր, ուր արտադրվում էին կերպասներ ու արտահանվում տարբեր երկրներ8: Խնդրո առարկա շրջանում հայկական սկզբնաղբյուրներում ամենուր հիշատակվում է որպես քաղաք: Սալամաս: Գագիկ Արծրունու իշխանության շրջանում Սալամասը մաս էր կազմում Արծրունիների իշխանության9: Ալ-Մուկադդասին այն հիշատակում է որպես գեղեցիկ քաղաք, որն ուներ քարե պարիսպ ն հողե ամրությունների համակարգ10: Մարանդ: Ալ-Մուկադդասին, որը 2 դ. պատմիչ է ն քաջածանոթ Հայոց թագավորության ընդգրկած տարածքներին, Մարանդը հիշատա1

Տե՛ս Գարեգին Ա կաթողիկոս, Յիշատակարանք ձեռագրաց, հ. Ա, էջ 182-183: Տե՛ս ՍՅՇսէ, |Մ, էջ 648: Տե՛ս Յ--ԽօզՅddՅՏi, էջ 376: Տե՛ս ՍՅՇսէ, |, էջ 526: Տե՛ս Բ. Հարությունյան, Մեծ Հայքի վարչա-քաղաքական բաժանման համակարգն ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, էջ 188-195: Տե՛ս ՍՅՇսէ, |, էջ 205-206: Տե՛ս Կոստանդին Ծիրանածին, էջ 10: Տե՛ս ՍՅՇսէ, ||, էջ 502: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 436: Տե՛ս al-ԽօզaմմaՏi, էջ 377:

կում է Հայաստանի քաղաքների թվում1: Անանուն Զրուցագիրը հաղորդում է, որ Մարանդի ամիրայությունը` համանուն քաղաքով, Դերենիկ իշխանի օրոք միացվել էր Հերի ամիրայությանը2:

Արնելից մեծ իշխանության քաղաքները ն քաղաքային բնակավայրերը. Շաքե: Շաքեն Հայ Բագրատունիների տերության նշանավոր առնտրական կենտրոններից մեկն էր ն Արնելից մեծ իշխանության կենտրոնը: Այնտեղ, ըստ Յակուտի՝ մշակվում ու Խալիֆայության տարբեր երկրամասեր էին արտահանվում կաշի ն կաշվից պատրաստված տարբեր իրեր3: Գտնվում էր Հեր-Դվին-Տփղիս-Դարբանդ ճանապարհի վրա: Կապաղակ (Կաբալա): Համապատասխանում է հին Աղվանից թագավորության Կապաղակ մայրաքաղաքին ն նույնական է ներկայիս Կաբալա գյուղին (Չուխուր Կաբալա), որը գտնվում է Նիժ (Նիջ) գյուղի մոտակայքում4: Հայ Բագրատունիների տերության շրջանում այն Աղվանից թագավորության կարնոր քաղաքներից մեկն էր: Խոռնաբուջ: Վրացական աղբյուրների տեղեկությունների համաձայն` Կամբեճանի գլխավոր քաղաքներից մեկն էր ն կոչվում էր Կամբեճանի քաղաք5: Ըստ վրացական ավանդության` հանդիսանում էր Վախթանգ Գորգասալի կողմից նշանակված եպիսկոպոսներից մեկի նստավայրը6: Ըստ Վախուշտ Բագրատիոնի` երբ Ատրներսեհ Բագրատունու եղբորորդիները նվաճեցին Հերեթը, նրանք այնտեղ իշխաններ նշանակեցին, որոնցից էին Վեժինի (Լժակ) ն Խոռնաբուջի իշխանները7: Գտնվում էր Ալազան գետի միջին հոսանքի աջ կողմում: Տկետբա: Ըստ Վախուշտ Բագրատիոնի` այն սահմանային քաղաք էր Հերեթի ն Կախեթի միջն: Գտնվում էր Թելավ քաղաքի մոտակայքում` մաս կազմելով Աղվանից թագավորության8: Գըվգավ: Հիշատակված է «Աշխարհացոյց»-ում. «վայրքն անապատ մինչն ցԿուր գետ, յորոյ յելից կողմանէ Գըւգաւ քաղաք, առ Աղուան գե-

Անդ, էջ 51, 373: Տե՛ս Անանուն Զրուցագիր, էջ 159: Տե՛ս ՍՅՇսէ, |||, էջ 310: Տե՛ս Ս. Երեմյան, Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, էջ 58: Տե՛ս Сумбат Давитис-дзе, էջ 27, Âà660Ծ6 Բà86àԾ6116, էջ 126, Джуаншер Джуаншериани, Жизнь Вахтанга Горгасала, перевод, введение и примечания Г. Цулая, Тб., 1986, էջ 198-199: Տե՛ս Джуаншер Джуаншериани, էջ 198-199: Տե՛ս Âà660Ծ6 Բà86àԾ6116, էջ 125-126: Անդ, էջ 125: Տե՛ս նան 1. Է168661à16868, նշվ. աշխ., էջ 273:

տով»1: Ըստ Ս. Երեմյանի` գտնվում էր Ալազան գետի գետաբերանի մոտ2: Գիշ: Ներկայումս էլ գոյություն ունի ն կոչվում է Քիշ: Գտնվում է Շաքե քաղաքից հյուսիս` Կովկասյան լեռների լանջին: Այստեղ էր գտնվում համանուն նշանավոր վանքը: Գավազ (Գավազն): Հիշատակվում է վրացական աղբյուրներում որպես ավան3: Գավազը նույնական է ներկայիս Ախալսոպել բնակավայրին Ալազան գետի ձախ ափին` Ղվարել գյուղից հարավ-արնելք4: Հայ Բագրատունիների տերության շրջանում մտնում էր Աղվանից թագավորության մեջ` գտնվելով Ծանարաց քորեպիսկոպոսության սահմանին: 915 թ. Ծանարացի Կվիրիկե քորեպիսկոպոսը ն Աբխազաց թագավոր Կոստանդինը ներխուժեցին Աղվանից թագավորություն Թելավի կողմից: Նրանք պաշարեցին Ալազան գետի վերին հոսանքում գտնվող Վեժին (Վժան) բերդը: Այնուհետն այստեղ եկավ Աղվանից թագավոր Ատրներսեհը ն նրանց հետ հաշտություն կնքեց` Կվիրիկեին զիջելով Օրչոբ բերդը, իսկ Կոստանդինին` Գավազ ավանը5: Խորանթա (Հերեթ): Ըստ Վախուշտ Բագրատիոնի` կառուցվել է առասպելական էրոսի կողմից` երկու Ալազան գետերի (իմա՛ Իոր ն Ալազան գետերը) ջրկիցի մոտակայքում: Սկզբնապես կոչվել է Հերեթ, իսկ հետագայում վերանվանվել Խորանթա: Դատելով պատմիչի տեղեկություններից` պետք է գտնվեր Ալազան ն Իոր գետերի միջն` ջրկիցի մոտակայքում6: Նրա մոտակայքում` Ալազան գետի մյուս ափին, գտնվում էր Գըվգավ քաղաքը: Արեշ (Արիշ): Այս ավանը մտնում էր Աղվանից թագավորության կազմի մեջ` գտնվելով վերջինիս արնմտյան մասում: 915 թ. Աղվանից թագավոր Ատրներսեհն այն Գավազի հետ միասին զիջեց Աբխազաց Կոստանդին թագավորին7: Գաղգաղ: Այս ավանը գտնվում էր Աղվանից թագավորության արնմտյան ծայրին` Թելավ քաղաքի մոտակայքում8: Նույնական է ներկայիս Գուլգուլա գյուղին: Վիրքի քաղաքները: Խնդրո առարկա շրջանում Վիրքում քաղաք1

Տե՛ս «Աշխարհացոյց Մովսեսի Խորենացւոյ», էջ 29: Տե՛ս Ս. Երեմյան, Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, էջ 47: Տե՛ս “Матиане Картлиса”, էջ 29-30, Âà660Ծ6 Բà86àԾ6116, էջ 126: Տե՛ս Г. Мкртумян, նշվ. աշխ., էջ 79, ծ. 103: Տե՛ս Âà660Ծ6 Բà86àԾ6116, էջ 127, “Матиане Картлиса”, էջ 33: Տե՛ս Âà660Ծ6 Բà86àԾ6116, էջ 125: Անդ, էջ 127, “Матиане Картлиса”, էջ 33: Տե՛ս Âà660Ծ6 Բà86àԾ6116, էջ 125-126:

ներ կամ նշանակալից բնակավայրեր գրեթե չեն հիշատակվում: Առավել հաճախ հիշատակվում են Տփղիս ն Ռուսթավ քաղաքները, իսկ Վիրքի հնագույն մայրաքաղաք Մծխեթան, ինչպես վկայում է վրաց պատմիչը, պարսկական տիրապետության շրջանից սկսած, հետընթաց էր ապրում1: Տփղիս: Արաբ հեղինակներն Տփղիսը դասում են Հայոց տերության մեծագույն քաղաքների շարքը, որը մեծությամբ ն նշանակությամբ զիջում էր միայն Դվինին ն Պարտավին2: Նրանք հիշատակում են հատկապես Տփղիսի բնական տաք ջրով գործող բաղնիքները3: Տփղիսում արաբներ բնակեցվեցին դեռնս ՄIII դ. սկզբին, որոնք քաղաքում կառուցեցին իրենց մզկիթները: «Քարթլիի մատյան»-ը հաղորդում է, որ արաբները, գրավելով Տփղիսը, այն վերաբնակեցրին իրենց ցեղակիցներով` վերածելով մահմեդական քաղաքի4: Հետագայում Տփղիսում տեղի արաբները ստեղծեցին իրենց ամիրայությունը5: Ռուսթավ: Պարտավ-Տփղիս առնտրական ճանապարհի հարնանությամբ աճում ու զարգանում էր Ռուսթավ քաղաքը, որտեղ ՄIII դ. հաստատվել էր արաբական գաղութ6: Հայ Բագրատունիների տերության շրջանում այն, ինչպես տեսանք, մաս էր կազմում Տփղիսի ամիրայության:

Կղարջքի կուրապաղատության քաղաքային բնակավայրերը. Արտանուջ: Հանդիսանում էր Կղարջքի Բագրատունիների իշխանանիստը: Կարնոր առնտրական կենտրոն էր, որտեղից առնտրական ճանապարհները շարժվում էին Բյուզանդիա, Հայաստան ն Աբխազաց թագավորություն: Դավթի որդի Սմբատը հաղորդում է, որ քաղաքը կառուցվել է Աշոտ կուրապաղատի կողմից7: Ըստ Կոստանդին Ծիրանածնի` «Արտանուջ ամրոցը շատ անառիկ է. նա մեծ քաղաքների նման ունի նան մեծ արվարձան: Տրապիզոնի, Իբերիայի, Աբազգիայի, Հայաստանի բոլոր շրջաններից այստեղ են գալիս առնտրականներ: Նա այդ առնտրից հսկայական կոմերկիոն (իմա՛ շահույթ-Ա.Ե.) է ստանում»8:

Տե՛ս Сумбат Давитис-дзе, էջ 29: Տե՛ս Յl-IՏէՅkհոi, էջ 187: Տե՛ս ՍՅՇսէ, |, էջ 857, A--|ՏէՅսհօi, էջ 186-187 ն այլն: Տե՛ս “Матиане Картлиса”, էջ 28: Տե՛ս Ճ. Բ18886à868, նշվ. աշխ., էջ 179: Տե՛ս “1÷8666 6ոԾ1666 Ã66666”, Ծ. ||, էջ 341: Տե՛ս Сумбат Давитис-дзе, էջ 31-32: Տե՛ս Կոստանդին Ծիրանածին, էջ 19-20: Տե՛ս նան Я. Манандян, О торговле и городах Армении в связи с мировой торговлей древних времен. Ер., 1954, էջ 216:

Սամցխեի քաղաքային բնակավայրերը. Զանավ: Այս ավանը Սամցխեի Գեորգի Չորչանեցի իշխանի նստավայրն էր, որտեղ գտնվում էր Զանավի հայտնի վանքը` կառուցված Ամասպի (Համազասպ) ն Քուրդիի (Քուրդիկ) կողմից1: Գտնվում էր Կուր գետի` Մոսքական լեռներից սկիզբ առնող վտակի ակունքների շրջանում: Չորչան: Սամցխեի Գեորգի Չորչանեցի իշխանի հայրենի ավանն էր: Գտնվում է Զանավից քիչ հարավ:

Ծանարաց քորեպիսկոպոսության քաղաքները ն քաղաքային բնակավայրերը. Թելավ: Թելավը 2I դարում դարձավ Կախեթի թագավորության մայրաքաղաքը: Մինչ այդ քաղաքը` գտնվելով Տփղիսից Շաքեով Հարավային Դաղստան ընթացող առնտրական ճանապարհի վրա, անընդհատ ընդարձակվում ն զարգանում էր2: Բոդոջ: Տփղիս-Ալանաց դուռ ճանապարհահատվածում էր գտնվում Բոդոջ ավանը: Երբ Ծանարաց քորեպիսկոպոսությունում 881 թ. իշխանության եկավ Փադլա Արնմանելին (881-893), քորեպիսկոպոսության կենտրոնը Բոճորմայից տեղափոխվեց Բոդոջ3: Վերջինս գտնվում էր Կամբեճ գետի վերին հոսանքի աջ ափին` ճանապարհի հարնանությամբ: Ատրպատականի Յուսուֆ ամիրայի արշավանքների շրջանում հիշատակվում է նան քաղաքի միջնաբերդը4: 6.2. Հայ Բագրատունիների տերության բերդերը ն ամրությունները: Հայ Բագրատունիների տերությունը հարուստ էր բերդերով ն ամրություններով: Քննության առնելով Հայոց տերության բերդերի ն ամրությունների տեղաբաշխվածությունը ն խնդրո առարկա շրջանում նրանց խաղացած դերը` հնարավոր ենք համարում դրանք պայմանականորեն բաժանել երկու խմբի: Առաջինը սահմանային ամրություններն էին, որոնք իրենցից ներկայացնում էին որոշակի պաշտպանական համակարգեր: Այդպիսիք էին` Աբխազաց թագավորության սահմանին գտնվող ամրությունները, Հյուսիսային սահմանային ամրությունները, Տայքի, Վասպուրականի, Սյունիքի ն Հայոց Արնելից կողմերի բերդերը: Հայ Բագրատունիների տերության արնմտյան հատվածը սահմանային ամրություններով հարուստ չէր: Պատճառն այն էր, որ դեռնս գո1

Տե՛ս Василий Зарзмели, գլ. ՄI, 2ՄII: Տե՛ս 1. Է168661à16868, նշվ. աշխ., էջ 258-259: Տե՛ս Г. Мкртумян, նշվ. աշխ., էջ 89-90: Տե՛ս “Матиане Картлиса”, էջ 32:

յատնում էր արաբա-բյուզանդական սահմանային ամրությունների շրջանը, որը պատնեշում էր Հայոց տերությունն արնմուտքից: Այդ շրջանի հարնանությամբ էր գտնվում Կարնո քաղաքը: Վերջինս, կապված Դվինից Բյուզանդական կայսրություն գնացող առնտրական ճանապարհի փակվելու հետ, մեծապես կորցրել էր իր նախկին առնտրական նշանակությունը ն վերածվել սահմանային ամրոցի: Ամրությունների հաջորդ խումբը կազմում էին տերության ներքին շրջաններում գտնվող բերդերն ու ամրությունները: Ստորն հիմնականում կանդրադառնանք Հայ Բագրատունիների տերության այն բերդերին ն ամրություններին, որոնք տերության համար կարնորություն էին ներկայացնում ն խնդրո առարկա շրջանում հաճախ են հիշատակվում սկզբնաղբյուրներում: Հյուսիսային սահմանային ամրություններ: Ըստ արաբ հեղինակների` Արմինիա ոստիկանության հյուսիսային սահմանը կազմում էր սահմանային ամրությունների մի գոտի, որը ձգվում էր Ալանաց դռնից (Դարիալի կիրճ) մինչն Դարբանդ: Իբն ալ-Ֆակիհը, պատմելով այդ սահմանային ամրությունների գոտու մասին, նշում է, որ այն բաղկացած է 360 ամրոցներից1: Իբն Խորդադբեհը սահմանային գոտում կառուցված ամրություններն անվանում է ալ-Աբվաբ (դռներ): Այս դռները կառուցված էին Կովկասյան լեռների կիրճերի ելքերի մոտ, ն նրանց թիվը հասնում էր 360-ի: Դրանցից էին Բաբ ալ-Աբվաբը (Դարբանդ) ն Բաբ Ալանը (Ալանաց դուռ)2: Դատելով Արնելից մեծ իշխանության ն Ծանարաց քորեպիսկոպոսության վերաբերյալ մեր հետազոտությունից` արաբա-խազարական սահմանային ամրությունների գոտու արնմտյան հատվածը մտնում էր Հայ Բագրատունիների տերության մեջ, որտեղ հայտնի էր Ալանաց դուռը: Վերջինս հանդիսանում էր այդ շրջանի կարնորագույն բերդը: Ալանաց դուռ: Հյուսիսային ամրությունների շրջանի կարնորագույն ամրոցն էր, որը հսկում էր Կովկասյան լեռնաշղթայով անցնող ճանապարհը: Գտնվել է Թերեք գետի ձախ ափին` բարձր լեռան վրա3: Հովհաննես Դրասխանակերտցին հաղորդում է, որ Սմբատ Ա արքան ընդլայնեց իր տերության սահմանները «մինչն ցստորոտ մեծի լերինն Կովկասու, զԳուգարացիս ն զԾանարս մինչն ցԴուռն Ալանաց»4: Ալանաց դուռը կարնոր նշանակություն ուներ Հայ Բագրատունիների տերության

Տե՛ս |Եո Յ--ԲՅսiհ, էջ 286-287: Տե՛ս |Եո էհօօdՅdԵeհ, էջ 123-124: Տե՛ս П. Закария, Древние крепости Грузии, Тб., 1969, էջ 19: Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 164:

համար, քանի որ այդտեղով էր անցնում ռազմավարական ն առնտրական մեծ նշանակություն ունեցող ճանապարհը, որով արաբական տիրապետության շրջանում հաճախ հյուսիսային ցեղերը արշավում էին Այսրկովկաս: Հայ Բագրատունիները` տիրելով ամրոցին, վերահսկողություն էին սահմանել ճանապարհի վրա, որի պատճառով, 888 թ. հայ-աբխազական բախման ժամանակ աբխազներին օգնության եկած ալանները, ինչպես տեսանք, Այսրկովկաս մտան Աբխազաց թագավորության տարածքով:

Աբխազաց թագավորության սահմանին ն դրա հարնանությամբ գտնվող ամրություններ: Թեն Աբխազաց թագավորությունը գտնվում էր Հայ Բագրատունիների տերության գերիշխանության ներքո, սակայն հանդիսանում էր վտանգավոր հարնան: Այդ են ցույց տալիս այն իրողությունները, որ Աբխազաց թագավորներն Այսրկովկասում գերիշխանության համար հաճախ մրցակցության մեջ էին մտնում հայ Բագրատունիների հետ: Ուստի Աբխազաց թագավորության հետ սահմանն անհրաժեշտ էր ամրացված պահել: Արաբական սկզբնաղբյուրներն Աբխազաց թագավորության սահմանին հիշատակում են Բաբ Ֆիրուզ Կուբադ (Ֆիրուզ Կուբադի դուռ) ն Բաբ Սամսախի (Սամցխեի դուռ) բերդերը: Բաբ Ֆիրուզ Կուբադ: Հայտնի է, որ «դուռ/դրունք» կոչվում էին լեռնանցքները ն նրանց հսկողության համար կառուցված բերդերը: Բաբ Ֆիրուզ Կուբադի վերաբերյալ տեղեկություն է պահպանել Իբն Խորդադբեհը: Արաբ աշխարհագետը, խոսելով պարսից Խոսրով Անուշիրվան թագավորի քաղաքաշինական գործունեության մասին, տեղեկացնում է, թե նա «Ջուրզան երկրում կառուցեց...իր դղյակն ու այն անվանեց Բաբ Ֆիրուզ Կուբադ»1: Ըստ Յակուտի` Բաբ Ֆիրուզ Կուբադը Վիրքի սահմանային բերդերից էր2: Սամցխեի բերդ (Բաբ Սամսախի): Գտնվում էր Աբխազաց թագավորության հետ սահմանին Սամցխեի կողմից, թերնս, Մոսքական լեռների շրջանում: Դատելով անվանումից` այն գտնվում էր հիշյալ լեռնաշղթայի լեռնանցքներից մեկում: Ամենայն հավանականությամբ, նույնական էր Օձրխե բերդին, որը Սամցխեին մենգրելների կողմից տրվող անվանաձնն է3: Բերդը, ըստ ավանդության, կառուցվել է Հայոց Արտաշես թագավորի զորավար Սմբատ Բյուրատյանի կողմից Ղադո լեռան

|Եո էհօօdՅdԵeհ, էջ 123: Տե՛ս ՍՅՇսէ, |, էջ 220: Տե՛ս “Матиане Картлиса”, էջ 32, Вахушти Багратиони, էջ 187-188: Տե՛ս Ս. Երեմյան, Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, էջ 79:

(Մոսքական լեռների շրջանում) լանջին1 «Քարթլիի մատյան»-ի ն Վախուշտ Բագրատիոնի տեղեկությունների համաձայն` բերդը վերակառուցվել է I2 դ. կեսերին Կղարջքի Բագրատունիներից Գուառամի կողմից: Ջվարիսցխե (Ցիխիս Ջվար): Մոսքական լեռների լեռնանցքում գտնվող այս բերդը նս վերակառուցվել էր Գուառամ Բագրատունու կողմից2: Լոմսիանթա: Կառուցվել էր Գուառամ Բագրատունու կողմից3: Փորձ է կատարվել Լոմսիանթան նույնացնելու ներկայիս Ախալցխե քաղաքի բերդի հետ4, որը քիչ հավանական է: Ուփլիսցխե: Աբխազաց թագավորության սահմանից ոչ հեռու գտնվում էր կարնորագույն նշանակություն ունեցող Ուփլիսցխե բերդը: I2 դ. կեսերին այն պատկանում էր Կղարջքի կուրապաղատ Բագարատին (826-876)5: Այդ ամրոցի կարնորությունը նան այն էր, որ դրա մերձակայքով էր անցնում Աբխազաց թագավորություն ընթացող ճանապարհը: Ուստի ն զարմանալի չէ, որ 906 թ. հայ-աբխազական բախման կիզակետը հանդիսացավ հենց Ուփլիսցխեն: Երբ այդ բերդին տիրեց Աբխազաց թագավորը, Սմբատ Ա-ն արշավանքի դուրս եկավ ն ետ նվաճեց այն` գերի վերցնելով Աբխազաց թագավորին: Սուրամ: Կարնոր էր նան Սուրամի բերդի նշանակությունը, որը գտնվում էր Աբխազաց թագավորության սահմանին` Վիրքից Աբխազաց թագավորություն ընթացող ճանապարհի վրա: Կվել: Գտնվում էր Ջավախքում: Մ. Հովհաննեսյանն այն սխալմամբ տեղադրում է Տաշիրքում` Օձունի հարնանությամբ6: Հիշատակվում է Ասողիկի կողմից` կապված Ատրպատականի Յուսուֆ ամիրայի 909 թ. արշավանքի հետ: Չկարողանալով պատշաճ դիմադրություն կազմակերպել` Սմբատ Ա-ն հեռանում է Աբխազաց թագավորություն, իսկ նրան հետապնդող Յուսուֆը պաշարում է Կվել բերդն ու գրավում7: Այդ դեպքերը գրեթե նույնությամբ հիշատակում է նան «Քարթլիի մատյան»-ը8: Թմբկաբերդ (Թմոգվ բերդ): Գտնվում էր Ջավախքում` Սամցխեից

Տե՛ս Լեոնտիոս Ռուիսեցի (Լեոնտի Մրովելի),-Լ. Մելիքսեթ-Բեկ, Վրաց աղբյուրները Հայաստանի ն հայերի մասին, հ. Ա, էջ 157: Տե՛ս “Матиане Картлиса”, էջ 32: Անդ: Տե՛ս "Очерки истории Грузии", т. ||, էջ 232: Տե՛ս “Матиане Картлиса”, էջ 29: Տե՛ս Մ. Յովհաննէսեան, Հայաստանի բերդերը, էջ 584: Տե՛ս Ասողիկ, էջ 164: Տե՛ս “Матиане Картлиса”, էջ 33:

հարավ, Կուր գետի ձախ ափին: Վրացական աղբյուրներում խնդրո առարկա շրջանում կոչվում էր Թմոգվ բերդ1: Ըստ «Քարթլիի մատյան»-ի` Ատրպատականի Յուսուֆ ամիրան Կվելի բերդը գրավելուց առաջ պաշարել էր բերդը, սակայն գրավել չէր կարողացել2: Տայքի բերդեր: Ինչպես արաբական տիրապետության շրջանում, այնպես էլ Հայ Բագրատունիների տերության օրոք Տայքը հանդիսանում էր ամրոցներով հարուստ երկրամաս: Այստեղ արաբական տիրապետության շրջանում հաճախ ապաստանում էին արաբների դեմ ապստամբող հայ իշխանները, իսկ Հայ Բագրատունիների տերության շրջանում` Ատրպատականի Ափշին ն Յուսուֆ ամիրաների դեմ պայքար մղող Սմբատ Ա-ն: Ինչպես հաղորդում է Ղնոնդը, 747-750 թթ. ապստամբության ժամանակ հայ նախարարներից շատերը հեռացան ն ամրացան Տայքի բերդերում` հույս ունենալով կապ հաստատել Պոնտոսի կողմերում գտնվող բյուզանդական զորքից3: Հովհաննես Դրասխանակերտցին պատմում է, որ Սմբատ Ա-ի կողմից Ատրներսեհ Բագրատունու թագադրությունից հետո Ափշինը ներխուժեց Հայաստան, Սմբատ Ա-ն «անկանէր ի կողմանս ամրոցացն Տայոց»4: Վերջիններիցս դեռնս հնուց հայտնի էին էրախանի, Թուխարք ն Տայոց քար բերդերը5: էրախանի: Տայքում Մամիկոնյանների գլխավոր բերդն էր6, որը գտնվում էր Տայքի ն Կղարջքի սահմանի մոտակայքում` ճորոխ գետի աջ ափին: Ներկայումս նրա տեղում գտնվող գյուղը կոչվում է Իրխան կամ Իրկնիս7: Խնդրո առարկա շրջանում չի հիշատակվում: Թուխարք: Գտնվում էր Տայքի ն Կղարջքի սահմանին, հավանաբար, Տայքի ճակք գավառում: Անառիկ բերդ էր, որ հայտնի էր հատկապես արաբական տիրապետության շրջանում, երբ այնտեղ էին ամրանում արաբների դեմ հանդես եկող կամ նրանց հալածանքներից խուսափող հայ նախարարները: Ըստ Ղնոնդի, երբ ՄIII դ. սկզբին Հայոց իշխան Սմբատ Բագրատունու գլխավորությամբ որոշ հայ նախարարներ` խուսափելով արաբների հետապնդումներից, հեռանում էին Բյուզանդիա, նրանք սկզբում ամրանում են Տայքի Թուխարք բերդում8:

Տե՛ս Ս. Երեմյան, Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, էջ 78: Տե՛ս “Матиане Картлиса”, էջ 33: Տե՛ս Ղնոնդ, էջ 122-123: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 188: Տե՛ս Թ. Հակոբյան, Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն, էջ 249-250: Տե՛ս Փավստոս Բուզանդ, էջ 200: Տե՛ս Ս. Երեմյան, Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, էջ 53: Տե՛ս Ղնոնդ, էջ 26:

Ներկայումս Թուխարք բերդի տարածքում գտնվող գյուղը կոչվում է Խերես1: Տայոց քար: Ըստ Ս. Երեմյանի` պետք է լիներ Տայքի հին կենտրոնը: Գտնվում էր Տայքի ճակք գավառում ն սկզբում պատկանում էր Մամիկոնյաններին, իսկ այնուհետն` Բագրատունիներին: Ներկայումս նրա տեղում գտնվող գյուղը կոչվում է Տավուսքյար2: Կամախ (Կաղամախ, Կալմախ): Ըստ Վարդան վարդապետի` կառուցել էր Աշոտ Մսակերը Տայքում3: Վրացական աղբյուրներում կոչվում է Կալմախ: Վախուշտ Բագրատիոնին տեղեկացնում է, որ այն կառուցել են Հայաստանի Բագրատունիները, որոնք ցանկացել են տիրել նան Կղարջքին, բայց հաջողության չեն հասել4: Ըստ Դավթի որդի Սմբատի` I2 դ. վերջին Կալմախ ամրոցին տիրում էր Գուրգեն Բագրատունին, որը 888 թ. հայ-աբխազական բախման ժամանակ հանդես էր եկել Աշոտ Ա-ի կողմում: Սմբատ Ա-ի օրոք նա հեռացավ Կալմախից ն բնակություն հաստատեց Շավշքում5: Ուղթիս բերդ: Գտնվում էր ճորոխ գետի ափին: Կառուցվել է Բագրատունիների օրոք` 2-2I դդ.6: Ամենայն հավանականությամբ, Տայքի կարնոր բերդերից էր, որի հետնանքով Ստեփաննոս Օրբելյանը քաղաքի շրջակայքը կոչում է նրա անունից7: Հարավային ամրություններ: 2I դ. (1021 թ.), երբ Վասպուրականի թագավոր Սենեքերիմ Արծրունին տեղափոխվեց Սեբաստիա, նա Բյուզանդիային հանձնեց 72 բերդ8: Բերդերի այս մեծ թիվը պայմանավորված էր այն իրողությամբ, որ Վասպուրականի իշխանությունը (908 թ.` թագավորություն), գտնվում էր Հայաստանի հարավային հատվածում ն սահմանակցում մի կողմից Հերի ն Ատրպատականի ամիրայությունների, իսկ մյուս կողմից` Ամիդի ամիրայության հետ: Անկասկած, այդ բերդերը գոյություն ունեին նան խնդրո առարկա շրջանում, երբ, վերոհիշյալ իրողությունների պայմաններում Վասպուրականի իշխանության արնելյան ն հարավային սահմաններին ձնավորվել էին ամրությունների գոտիներ:

Տե՛ս Ս. Երեմյան, Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, էջ 53: Անդ, էջ 84: Տե՛ս Վարդան վարդապետ, էջ 83: Տե՛ս Մուրադյան Պ., Կովկասեան մշակութային աշխարհը եւ Հայաստանը, էջ 246: Տե՛ս Вахушти Багратиони, էջ 186: Տե՛ս Сумбат Давитис-дзе, էջ 34: Տե՛ս Թ. Հակոբյան, Պատմական Հայաստանի քաղաքները, էջ 253-255: Տե՛ս Ստեփաննոս Օրբելյան, էջ 299-300: Տե՛ս Սամվել Անեցի, էջ 104:

Դատելով սկզբնաղբյուրների տեղեկություններից` հարավում ամրությունների շրջանի մեջ էին մտնում Ջլմար ու Սրինգ բերդերը` Փոքր Աղբակ գավառում, Ագարակի ն ճահուկ բերդերը` ճահուկ գավառում, Զռել (Զռայլ) բերդը` Ջերմաձորում ն Ալկի բերդը` Կորդիք Վերին գավառում: Նշված բերդերն Արծրունիների համար մեծ կարնորություն են ձեռք բերում Բուղայի արշավանքների ն հետագա ժամանակաշրջանում: Երբ ապօրինաբար Վասպուրականի իշխան դարձավ Վասակը, Գուրգեն Արծրունին «ելեալ փութանակի եկն եհաս յաշխարհս Վասպուրական: Եւ այն ինչ ընդ մտանելն` երագապէս հասեալ ի վերայ ամրոցացն Ջղմար ն Սրինգ կոչեցեալ` յինքն գրաւէ զամրոցսն. ն կալեալ զՎասակ` յինքն գրաւեաց զզօրավարութիւնն բոլոր Վասպուրական տէրութեանս»1: Ըստ Թովմա Արծրունու` Փոքր Աղբակից արնելք գտնվող Որսիրանք գավառը նույնպես I2 դ. մտնում էին Արծրունիների իշխանության մեջ: Այնտեղ նս կային անառիկ բերդեր: Արյան լճի ճակատամարտի նախօրեին Գուրգեն Արծունու գլխավորությամբ այստեղ են ապաստանում Վասպուրականի մեծամեծերն ու փախստական բնակչությունը ն պարտության մատնում թշնամուն2: Թովմա Արծրունու տեղեկություններից երնում է, որ վերոհիշյալ բերդերն Ատրպատականի Յուսուֆ ամիրայի դեմ պայքարի ընթացքում կարնոր պաշտպանական նշանակություն են ձեռք բերում Արծրունիների համար: Հովհաննես Դրասխանակերտցու հաղորդումները նս ցույց են տալիս, որ Կորդվաց լեռների շրջանում ն Մոկքում գտնվող ամրությունները կարնոր պաշտպանական նշանակություն ունեին Արծրունիների համար3: Հողց: Հարավային ամրությունների շրջանի արնմտյան մասում կարնորագույն նշանակություն ուներ Հողցի բերդը: Այն գտվում էր Մոկքի ն Աղձնիքի սահմանագլխին` հսկելով Թուխ գետի կիրճով Ռշտունիք ընթացող ճանապարհի վրա: Վերջին տեսակետը բխում է Թովմա Արծրունու ն Անանուն Զրուցագրի հաղորդումներից: Թովմա Արծրունին տեղեկացնում է, որ Բուղայի արշավանքների շրջանում Ժիրաք զորավարը «քանզի ընդարձակ էր պահն Հողցայ` փութանակի եկն եհաս ...ի գաւառն Ռշտունեաց»4: Ըստ Անանուն Զրուցագրի` պարտություն կրելով Ամիդի ամիրայից` Սմբատ Ա-ն ն նրա զորքը «ճանա1

Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 306: Անդ, էջ 224-232: Անդ, էջ 272: Անդ, էջ 202:

պարհ արարին ընդ Թխայջուրն` եկին հատան ի յամրոցն Խողցայ ն մազապուրծ եկեալ հասան ի գաւառն Ըռըշտունեաց»1: Արծրունիները ամրություններ էին ստեղծում նան Հերի ամիրայության սահմանին: Ինչպես հաղորդում է Անանուն Զրուցագիրը` Դերենիկ Արծրունին «դիմեաց ն գնաց ի Զարնանդ ն շինեաց քաղաք ամուր ն պարսպեաց զքաղաքն ն շինեաց իւր բերդն, որ Մողոքարն ասեն, ն զամուրն Միջայ. ն զամենայն գաւարն Դաշտայ Աւարին շինեաց մինչն ի ծովն Աղի: Եւ էհար զտուն Պարսից ն շինեաց ի գլուխ դաշտին Հերայ զՀողաբլուրն»2: Պատմիչի հաղորդումը ցույց է տալիս, որ Արծրունի իշխանը Հերի ամիրայությունից գրավել է Զարնանդ գավառը, Հերի մի մասը, իսկ այնուհետն իր տիրույթներն ընդարձակել է մինչն Աղի կամ Կապուտան ծովի ափերը` կառուցելով բերդեր: Այնուհետն, ըստ պատմիչի, Դերենիկը գրավել է նան Զարեհաբերդն ու Սալամասը3: Հերի ամիրայության սահմանին գտնվող ամրությունների շինարարությունն ավարտին հասցրեց Գագիկ Արծրունին: Ըստ Թովմա Արծրունու` Կարմիր կամ Կոտոր գետի ափին` Մառական ավանի մոտ, նա կառուցեց բերդ` փակելով Հերի ամիրայության կողմից շարժվող ասպատակող զորքերի ճանապարհը4: Ամրոցներով հարուստ էին նան Արծրունիների իշխանության ներքին շրջանները: Հայտնի էին Կանգավար, Սնան, Նկան, Ամյուկ, Բերկրի, Երիկավ ն Մակու ամրոցները: Կանգավար: Անձնացյաց իշխանության կենտրոն Կանգավար բերդը հայտնի էր իր անառիկությամբ: Ինչպես տեսանք, երբ Արծրունիների գահերեց ճյուղի ներկայացուցիչները ռազմական գործողություններ ձեռնարկեցին Գուրգեն Ապուպելճի դեմ, նրանք երկար ժամանակ պաշարված պահեցին բերդը, սակայն այդպես էլ գրավել չկարողացան: Ներկայումս բերդի տեղում գտնվող գյուղը կոչվում է Կենգներ (Կանգովա)5: Ամյուկ: Այս բերդում արաբական տիրապետության շրջանում հաստատվել էին ութմանիկները: Այն գրեթե անառիկ էր, որի պատճառով Արծրունիներին ոչ մի կերպ չէր հաջողվում գրավել այն: Վերջապես, Գագիկ Արծրունին մոտ 907 թ. կարողացավ ութմանիկներից խլել Ամյուկ

Անանուն Զրուցագիր, էջ 175: Անդ, էջ 131: Անդ, էջ 157: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 392: Տե՛ս Ս. Երեմյան, Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, էջ 58: Տե՛ս Թ. Հակոբյան, Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն, էջ 177:

բերդը ն վերացնել նրանց: Սմբատ Ա-ի զորքերն անմիջապես արշավեցին դեպի Ամյուկ ն գրավեցին այն, բայց քանի որ ութմանիկներն այլնս գոյություն չունեին, Սմբատ Ա-ն նպատակահարմար գտավ այն վաճառել Գագիկին1: Երիկավ: Գտնվում էր Բերկրու մոտակայքում: Այն, ինչպես տեսանք, կայսիկները խլել էին ութմանիկներից, իսկ Սմբատ Ա-ն ետ էր գրավել ն վերադարձրել ութմանիկներին: Մակու: Գտնվում էր Վասպուրական աշխարհի Արտազ գավառում: Մակուի բերդը հիշատակում են Սեբեոսը, Ղնոնդը, Թովմա Արծրունին ն այլ պատմիչներ: Ենթադրվում է, որ այն հիմնադրվել է ՄII-ՄIII դարերում2: Մակվի բերդը թագավոր հռչակվելուց հետո գրավել էր Գագիկ Արծրունին3: Սյունիքի բերդեր: Դեռնս հնուց Սյունիքը հայտնի էր որպես անառիկ աշխարհ, որտեղ գոյություն ունեին տասնյակ բերդեր: 2I դ. միայն Սյունյաց թագավորության կազմում (նրա մեջ չէին մտնում Սյունիքի` Գեղամա ծովի շրջակա գավառները, Վայոց ձորը, ճահուկն ու Երնջակը)4, սկզբնաղբյուրները հիշատակում են 43 բերդ5: Անկասկած, որ դրանց մեծագույն մասը գոյություն ուներ նան խնդրո առարկա շրջանում: Հայ Բագրատունիների տերության շրջանում հատկապես հայտնի էին Երնջակ, Շաղատ, Որոտն ն Բաղա բերդերը: Երնջակ: Սյունիքում` Ատրպատականի ամիրայության սահմանից ոչ հեռու գտնվում էր անառիկ Երնջակ բերդը: Այն մտնում էր արքունի տիրույթների մեջ ն ուներ հզոր պաշտպանական համակարգ: Երբ Յուսուֆը գերեց Սմբատ Ա-ին, նա Երնջակ բերդը գրավելու համար, որտեղ ամրացել էին շատ իշխաններ, պահանջեց գերված Սմբատ Ա-ից, որ վերջինս հրամայի բերդի պաշտպաններին անձնատուր լինել, բայց Հայոց թագավորը հրաժարվեց: Բերդը երկար ժամանակ պաշտպանվում էր6: Ներկայումս բերդի ավերակները կոչվում են Ալինջա-կալա7: Շաղատ: 821 թ. արաբ Սնադան ասպատակում է Սյունիքը ն «ամրանայ ի բերդատեղի աւանին Շաղատու, որ է ի գաւառին Ծղկաց»8: Այ1

Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 438: Տե՛ս Թ. Հակոբյան, Պատմական Հայաստանի քաղաքները, էջ 184-185: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 444: Տե՛ս նան Թ. Հակոբյան, Սյունիքի թագավորությունը, էջ 57-72: Տե՛ս Ստեփաննոս Օրբելյան, էջ 334, Վարդան վարդապետ, էջ 140-141: Տե՛ս նան Թ. Հակոբյան, Սյունիքի թագավորությունը, էջ 72-74: Տե՛ս Ստեփաննոս Օրբելյան, էջ 190-191, Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 238: Տե՛ս Ս. Երեմյան, Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, էջ 51: Տե՛ս Մովսես Կաղանկատվացի, էջ 326:

սինքն, Շաղատի բերդն համանուն ավանի միջնաբերդն էր: Բաղաբերդ: Հայտնի էր հնուց` որպես ամուր բերդ1: Գտնվում էր Սյունիքի Ձորք գավառում` Գեղի ն Ողջի գետերի ջրկիցի մերձակայքում2: Նրա դերը Սյունյաց իշխանության համար հատկապես բարձրացավ հետագա շրջանում: Որոտն: Հայտնի էր դեռնս Մ դարից3: Գտնվում էր Ծղուկ գավառում` Որոտան գետի աջ ափին գտնվող լեռան վրա4: Խնդրո առարկա շրջանում թեն չի հիշատակվում, սակայն, անկասկած, կարնոր նշանակություն ունեցող բերդ էր: Հայոց Արնելից կողմերի բերդեր: Ամրություններով հարուստ էին Հայոց Արնելից կողմերը: Խնդրո առարկա ժամանակաշրջանում աղբյուրներում հաճախ հիշատակվում են Քթիշ, Գոռոզ, Խաչեն, Շիկաքար, Հավախաղաց (Հավքախաղաց), Գարդման ն մի քանի այլ բերդեր: Արցախի երկու կարնոր նշանակություն ունեցող բերդերը` Քթիշն ու Գոռոզը, գտնվում էին Հայ Բագրատունիների տերության հարավային սահմանին: Քթիշ (Գտիչ): Ըստ Թովմա Արծրունու` Բուղայի զորքը հատկապես հզոր դիմադրության հանդիպեց Արցախում, որտեղ Քթիշ բերդում ամրացած Եսայի Աբու Մուսեն հերոսական կռիվներ մղեց Բուղայի զորամասերի դեմ5: Անառիկ ամրոց էր, որը թշնամիներին գրավել չէր հաջողվում: Արաբական աղբյուրները, ինչպես տեսանք, լեռը, որի վրա գտնվում էր բերդը, կոչում են Եսայի Աբու Մուսեի լեռ: Քթիշ բերդը գտնվում էր ներկայիս Տող ն Տումի գյուղերի միջն վեր խոյացող անտառապատ լեռան գագաթին6: Գոռոզ: Մովսես Դասխուրանցին 830 թ. վերաբերող մի հաղորդման մեջ պատմում է, որ «Եւ դարձեալ ամպստամբքն ի Բաբանայ դիմադարձ պատերազմաւ ամրացան ի բերդն Գորոզու ն կալեալ զգաւառսն զամս ԺԲ, որք են զայսոքիկ` Վերին Վայկունիք, Բերձոր, Սիսական, Հաբանդ, Ամարաս, Պազկանք, Մխանք ն Տրի գաւառ:...Եւ Յիսայի անուանեալն Աբու Մուսէ` այր խաղաղութեան...ըմբռնեալ զնոյն գաւառսն` իշխանացաւ ամենայնի»7: Գոռոզ բերդը նույնական է ներկայիս Մեծ Թաղլար

Տե՛ս Ստեփաննոս Օրբելյան, էջ 28-37: Տե՛ս նան Ղ. Ալիշան, Սիսական, էջ 116: Տե՛ս Թ. Հակոբյան, Սյունիքի թագավորությունը, էջ 112-118: Տե՛ս Եղիշե, էջ 138: Տե՛ս Թ. Հակոբյան, Սյունիքի թագավորությունը, էջ 141: Տե՛ս նան նույնի` Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն, էջ 194-195: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 278, 290: Տե՛ս Բարխուդարյան Ս., նշվ. աշխ., էջ 56: Տե՛ս Մովսես Կաղանկատվացի, էջ 327:

գյուղից հարավ տարածվող լեռնաբազուկի շրջանում պահպանված բերդատեղիին1: Խաչեն: Համանուն իշխանության կենտրոնն էր ն պատկանում էր Սահլ Սմբատյանին ու նրա սերունդներին: Ինչպես տեսանք, այն Խաչենի իշխանների նստավայրն էր: Գտնվում էր Արցախի Մեծիրանք գավառում: Շիկաքար: Գտնվում էր Արցախի Մեծիրանք գավառում ն պատկանում էր Սահլ Սմբատյանին: 821 թ. Պարտավի արաբներն ավարի առան Ամարասի շրջակայքը, շատերին գերի վերցրեցին ու ամրացան Շիկաքարում: Սահլ Սմբատյանը հարձակվեց նրանց վրա, ջախջախեց, գրավեց բերդն ու ազատեց գերիներին2: Հանդաբերդ: Կառուցվել էր Սահլ Սմբատյանի որդի Ատրներսեհի կողմից3: Գտնվում էր Արցախի Վայկունիք գավառում: Հավախաղաց (Հավքախաղաց): Կառուցվել է Խաչենի Ատրներսեհ իշխանի որդի Գրիգորի կողմից4: Դատելով Մովսես Դասխուրանցու տեղեկություններից, ինչպես տեսանք, այս ամրոցի կառուցումը Խաչենի իշխանության համար ուներ սահմանային կարնոր նշանակություն` Պարտավում բնակվող արաբների դեմ: Կառուցելով ամրոցը ն ամրապնդելով սահմանը` Գրիգորն այնուհետն կարողացավ գրավել դրանից դեպի արնելք ընկած Ուտիքի որոշ շրջաններ: Գտնվում էր Արցախի Հարճլանք գավառում: Գարդման: Հանդիսանում էր Առանշահիկների Գարդմանի ճյուղի կենտրոնը: Արաբական աղբյուներում հիշատակվում է որպես ալ-Ջարդաման բերդ5: Ավերակները մինչն այժմ էլ պահպանվել են Շամքոր գետի վերին հոսանքի շրջանում6: Տավուշ (Տուս): Սնորդյաց իշխանության կենտրոնն էր7: Գտնվում էր Տավուշ գետի միջին հոսանքի շրջանում: Հիշատակվում է որպես Ուտիքի կարնոր բերդերից մեկը8:

Տե՛ս Ս. Բարխուդարյան, նշվ. աշխ., էջ 57: Տե՛ս Մովսես Կաղանկատվացի, էջ 326: Անդ, էջ 340: Անդ, էջ 340-341: Տե՛ս |Եո էհօօdՅdԵeհ, էջ 123: Տե՛ս ‫ﺒﻼﺬﺮي‬, I, էջ 239: Տե՛ս Ս. Երեմյան, Հայաստանը |2-2| դարերում, քարտեզ (Եր., 1987), նույնի` Հայաստանը ն հարնան երկրները 855-953 թթ., քարտեզ: Տե՛ս նան Բ. Հարությունյան, Հայաստանն ըստ «Աշխարհացոյց»-ի ն այլ աղբյուրների, քարտեզ: Տե՛ս նան -հՅzՅօiՅո Խ., նշվ. աշխ., էջ 77: Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 130: Անդ, էջ 322:

Հայ Բագրատունիների տերության ներքին շրջաններում գտնվող բերդեր: Ամրություններով հարուստ էին նան Հայ Բագրատունիների տերության ներքին շրջանները: Արտագերս: Կառուցվել է Արշակ Բ թագավորի օրոք1: Հայաստանի ամենաամուր բերդերից մեկն էր, որը IՄ դ. 13 ամիս շարունակ պաշարվել էր պարսից զորքի կողմից, սակայն մնացել էր անառիկ2: ՄIII դ. Արշարունիքի մի հատվածը` Արտագերս բերդով, պատկանում էր 774775 թթ. ապստամբության առաջնորդ Մուշեղ Մամիկոնյանին3: Ապստամբության պարտությունից ն Մամիկոնյանների թուլացումից հետո անցել էր Բագրատունիներին: Հայ Բագրատունիների տերության շրջանում չի հիշատակվում, որի պատճառով այն երբեմն փորձում են նույնացնել Սմբատ Ա-ի օրոք հիշատակվող Կապույտ բերդի հետ4, որը սխալ է: Վարդան վարդապետի «Աշխարհացոյց»-ում նշված է.«Եւ բերդն Կապուտ, որ կոչի Արտագերէից»5: Սակայն, այդ հաղորդմանը հազիվ թե կարելի է վստահել, քանի որ Եղիշեն առանձին-առանձին հիշատակում է թե՛ Արտագերս ն թե՛ Կապույտ բերդերը6: Կապույտ բերդ: Հայ Բագրատունիների տերության շրջանում հայկական ն վրացական աղբյուրներում հիշատակվում է Կապույտ բերդը, որտեղ ապաստանում է Սմբատ Ա-ն Յուսուֆի դեմ պատերազմներում7: Գտնվում էր Արշարունիք գավառում` Երասխ գետի ձորում, ներկայիս Կաղզվան քաղաքի մոտ8: Ըստ Հովհաննես Դրասխանակերտցու` անառիկ ամրոց էր: Պատմելով այն մասին, թե ինչպես է Սմբատ Ա-ն նահանջում Յուսուֆի զորքերից, պատմիչը տեղեկացնում է.«Այնուհետն երթեալ յամրոցս քարանձաւին ի Կապուտայ, որ ի ձորն Երասխայ...վասն զի անառիկ իսկ էր նա ի մարդկանէ:»9: Դարյունից բերդ: Բերդը ՄI դարից պատկանում էր Բագրատունիներին ն հանդիսանում նրանց կենտրոնը: Բագրատունիների

Տե՛ս Փավստոս Բուզանդ, էջ 202: Անդ, էջ 262: Տե՛ս Ղնոնդ, էջ 139: Տե՛ս Ղ. Ալիշան, Տեղագիր Հայոց Մեծաց, Վենետիկ, 1855, էջ 43: Այդ մասին մանրամասնորեն տե՛ս Մ. Յովհաննէսեան, Հայաստանի բերդերը, էջ 672-676: Տե՛ս «Աշխարհացոյց Վարդանայ վարդապետի», քննական հրատ. Հ. Պէրպէրեանի` համեմատութեամբ 24 ձեռագրի եւ տպագրի, Բարիզ, 1960, էջ 25: Տե՛ս Եղիշե, էջ 136-138. «Յայնմ ժամանակի դարձեալ յարձակեցան ի վերայ բերդիցն ն աւանաց...առնուին զանմատոյց ամուրսն...զԳառնին, զԱրտագերս,...ն զԿապոյտն»: Տե՛ս Ասողիկ, էջ 165, “Матиане Картлиса”, էջ 32 ն այլն: Տե՛ս Թ. Հակոբյան, Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն, էջ 123: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 236:

տիրույթների ընդարձակման պայմաններում նրանք իրենց կենտրոնը տեղափոխեցին Արշարունիք, որի հետնանքով Դարյունից բերդը նրանց համար կորցրեց իր նշանակությունը: Սմբատ Ա-ի օրոք այն դեռ պատկանում էր Բագրատունիներին, սակայն վերջինիս սպանությունից հետո Վասպուրականի թագավոր Գագիկ Արծրունին (908-943) կարողացավ Կոգովիտ գավառը` Դարյունից բերդով կցել իր տիրույթներին1: Դարյունից բերդը (Դարեւնից կամ Դարիւնից բերդ2) գտնվում էր Հին Բայազետ քաղաքի հարնանությամբ, որտեղ մինչն այսօր էլ պահպանվել են բերդի պարիսպները3: Արծափ բերդ: Անառիկ բերդ էր, որը գտնվում էր Դարյունից բերդից դեպի հյուսիս: Արաբական աղբյուրներում այն հիշատակվում է Կալա ալ-Ասաբիատ ձնով4: Արծափ բերդը հաճախ հիշատակվում է արաբական արշավանքների շրջանում5: Հայ Բագրատունիների տերության շրջանում Արծափ բերդի վերաբերյալ գրեթե տեղեկություններ չեն պահպանվել: Հունարակերտ: Գտնվում էր Աղստն գետի ձախ ափին` գետաբերանի մոտակայքում ն նույնական էր հայկական ն վրացական աղբյուրներում հիշատակվող Խունանին6: Հայ Բագրատունիների տերության շրջանում Հունարակերտը մտնում էր Հայ Բագրատունիների արքունի տիրույթների մեջ: Ողական բերդ: Տարոնի հայտնի բերդերից էր, որը IՄ-ՄIII դդ. պատկանում էր Մամիկոնյաններին: Ըստ Փավստոս Բուզանդի` գտնվում էր «ի վերայ գետոյն Եփրատայ (իմա՛ Արածանի)»7: Ավերակները պահպանվել են ներկայիս Ախկան գյուղում8: Եղիշեն այն, անառիկության պատճառով, անվանում է «զանկասկածելի Ողականն»9: Արաբական տիրապետության շրջանում, ըստ Ասողիկի` այստեղ ամրացել էին հայ

Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 444: Տե՛ս Ղնոնդ, էջ 18, 119 ն այլն, Ասողիկ, էջ 131: Տե՛ս Ս. Երեմյան, Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, էջ 49: Տե՛ս Յ--ԽօզՅddՅՏi, էջ 381: Կալա ալ-Ասաբիատ անվանումն արաբները, ամենայն հավանականությամբ, վերցրել են հայերի շրջանում տարածված «ամրոցն Արծափաց» ձնից, որն «Արծափ»-ի սեռական հոլովն է (տե՛ս Ղնոնդ, էջ 11, Անանուն Զրուցագիր, էջ 95: Այդ մասին մանրամասնորեն տե՛ս Ա. Եղիազարյան, Հեր (Խուայյ)-Դարբանդ (Բաբ ալԱբվաբ) ճանապարհն ըստ արաբ աշխարհագետ ալ-Մուկադդասիի, էջ 152): Տե՛ս Սեբեոս, էջ 138, 145 ն այլն: Տե՛ս Ա. Եղիազարյան, Արաբական խալիֆայության Արմինիա վարչական շրջանը, էջ 97-100: Տե՛ս Փավստոս Բուզանդ, էջ 292: Տե՛ս նան Մ. Յովհաննէսեան, Հայաստանի բերդերը, էջ 176: Տե՛ս Ս. Երեմյան, Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, էջ 74: Տե՛ս Եղիշե, էջ 138:

ապստամբները: Բերդը մեկ տարի պաշարվել էր արաբական զորքի կողմից, սակայն մնացել անառիկ1: Մամիկոնյանների թուլացումից հետո անցել էր Բագրատունիներին: Ողականը դրանից հետո այլնս չի հիշատակվում2: Եղանց բերդ: Եղանց (Եղնուտ կամ Ուլնուտ) բերդը3 գտնվում էր Արշամունիք գավառի հարավային հատվածում: Ելնելով նրա կարնորությունից` Տարոնի իշխանները, ինչպես տեսանք, ամեն ջանք գործադրեցին` այն սեփական իշխանության մեջ պահելու համար: Սնուկ բերդակ: Տուրուբերանի կարնոր բերդերից էր: Պատմիչների կողմից հիշատակվում է Սն քար կամ Սնուկ բերդակ անուններով4: Ըստ Ասողիկի` գտնվում էր Մարդաղիում5 ն կարնոր նշանակություն էր ձեռք բերել 2 դ. երկրորդ կեսին, որի պատճառով կարող ենք կարծել, որ գոյություն ուներ նան խնդրո առարկա շրջանում: Հավճիչ: Գտնվում էր Մուրց գետի միջին հոսանքի աջափնյակում6: Արիստակես Լաստիվերցին Հավճիչ ամրոցը հիշատակում է Աղորիում7 (իմա՛ Աղորնիք): Վերնում տեսանք, որ Աղորին նույնական է Տուրուբերանի Մարդաղի գավառին: Մ. Հովհաննեսյանը, որն համոզված էր, որ Հավճիչ բերդը գտնվել է Տայքում, փորձ է կատարել Աղորնին խմբագրել Ազորդի (որը սխալ է), իսկ վերջինս Տայքի գավառներից էր8: Սմբատ Ա-ն, ինչպես տեսանք, արաբներից խլեց Աղորնիքը` Հավճիչ բերդով, որով կայսիկների ամիրայությունը կտրվեց Կարինի ամիրայությունից: Ավնիկ ն Խնունիս բերդեր: Արաբական տիրապետության շրջանում մտնում էին կայսիկների ամիրայության մեջ9: Սմբատ Ա-ի օրոք Ավնիկ ամրոցը, ամենայն հավանականությամբ, միացվել էր արքունի տիրույթներին, քանի որ, ինչպես տեսանք, նրա ողջ շրջակայքը մաս էր կազմում այդ տիրույթների: Ըստ երնույթին, տեղի արաբական ամիրայությունը ենթարկվել էր Սմբատ Ա-ին ն պահպանել իր գոյությունը, քանի որ, հա1

Տե՛ս Ասողիկ, էջ 133: Տե՛ս Մ. Յովհաննէսեան, Հայաստանի բերդերը, էջ 179: Տե՛ս Կոստանդին Ծիրանածին, էջ 9-10: Բերդը Եղանց ն Եղնուտ անուններով հիշատակված է Հովհան Մամիկոնյանի երկում. «Եղանց բերդն, զոր դեռ Եղնուտն կոչեն» (տե՛ս Յովհան Մամիկոնեան, էջ 25): Տե՛ս Մ. Յովհաննէսեան, Հայաստանի բերդերը, էջ 194: Տե՛ս Ասողիկ, էջ 192: Տե՛ս «Բագրատունյաց տերությունը Աշոտ Ա ն Սմբատ Ա թագավորների օրոք»,«Հայաստանի պատմության ատլաս», Ա մաս, էջ 62-63: Տե՛ս Արիստակես Լաստիվերտցի, էջ 62, 63 ն այլն: Տե՛ս Մ. Յովհաննէսեան, Հայաստանի բերդերը, էջ 623: Տե՛ս Ա. Տեր-Ղնոնդյան, Արաբական ամիրայությունները Բագրատունյաց Հայաստանում, էջ 216-223:

մաձայն Կոստանդին Ծիրանածնի, Սմբատ Ա-ից հետո էլ, իր օրերում, Ավնիկում արաբ ամիրա կար1: Ինչ վերաբերում է Խնունիս բերդին, ապա այն, դատելով մեր քննությունից, մնացել էր Կայսիկների ամիրայության մեջ: Համամաշեն (Համշեն): Ինչպես տեսանք, համանուն իշխանության կենտրոնն էր ն նույնական էր ներկայիս Համշեն-կալեին կամ Կալեին: Հնում կոչվում էր Տամբուր, որը 628 թ. ավերվել էր, սակայն ՄIII դ. վերջին վերականգնվել Համամ Ամատունի իշխանի կողմից ն վերանվանվել Համամաշեն2: Արտաշեն: Համշենի իշխանության կարնոր բերդերից էր, որը կառուցվել էր I2 դ. վերջին կամ 2 դ. սկզբին: Ինչպես տեսանք, վերջինս հիշատակվում է համշենահայերի շրջանում պահպանված ավանդության մեջ: Ինչպես տեսանք, նույնական էր ներկայումս Վարոշ-կալե կոչվող բերդին: Սամշուլդե: Հովհաննես Դրասխանակերտցին հաղորդում է, որ այն մեծ ամրոց էր, որն ամբողջ շրջակայքով իր տիրույթներին էր կցել Սմբատ Ա-ն` կառավարիչներ նշանակելով Գնթունի տոհմից Վասակ ն Աշոտ իշխաններին3: Գտնվում էր Տաշիրք գավառում4, Դմանիս քաղաքից հյուսիս: Ըստ ավանդության` կոչվել է նան Որբեթ5: Սակուրեթ (Ասկուրեթ): Գտնվում էր Սամշուլդեից հյուսիս-արնելք: Դատելով Հովհաննես Դրասխանակերտցու մի տեղեկությունից` մտնում էր Հայ Բագրատունիների արքունի տիրույթների մեջ6: Մ. Հովհաննեսյանը, հիմնվելով Հովհաննես Դրասխանակերտցու այն հաղորդման վրա, որ Սամշուլդեի ն շրջակայքի վրա Սմբատ Ա-ի կողմից իշխաններ էին նշանակվել երկու Գնթունի եղբայրները` Վասակն ու Աշոտը, այն կարծիքն է հայտնում, որ, հավանաբար, Վասակը նստում էր Սամշուլդեում, իսկ Աշոտը` Սակուրեթում7: Կլդեկար(ն): Ըստ «Քարթլիի մատյանի»` կառուցվել էր մոտ 876 թ.` Թռեղք գավառին տիրած Լիպարիտ Բաղվաշ իշխանի կողմից ն դարձել Բաղվաշների իշխանական տան կենտրոնը8: Կառուցվել է խիստ բարե1

Տե՛ս Կոստանդին Ծիրանածին, էջ 17: Տե՛ս Ա. Եղիազարյան, Համամաշեն-Համշենի հիմնադրման ժամանակի շուրջ,«Թյուրքագիտական ն օսմանագիտական հետազոտություններ», Ե., 2009, էջ 218-228: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 296: Տե՛ս Ասողիկ, էջ 256, 279: Տե՛ս «Ջուանշէրի պատմչի համառօտ պատմութիւն Վրաց», Վենետիկ, 1884, էջ 11: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 296: Տե՛ս Մ. Յովհաննէսեան, Հայաստանի բերդերը, էջ 580: Տե՛ս “Матиане Картлиса”, էջ 31:

նպաստ վայրում, որը գերիշխում է տեղանքի վրա1: Կալա իբն Քանդաման (Գարդաբանի բերդ): Գտնվում էր Ծանարաց քորեպիսկոպոսության կազմում` Գարդաբան երկրամասում2: Գարդաբանի ամենակարնոր բերդն էր, որը հսկողություն էր սահմանում Պարտավ-Տփղիս ճանապարհի վրա: Բոճորմա: Հանդիսանում էր Ծանարաց քորեպիսկոպոսության կենտրոնը մինչն 881 թ.: Գտնվում էր Կամբեճ (Իոր) գետի վերին հոսանքի աջ ափին: Հայ Բագրատունիների տերության շրջանում հիշատակվում է որպես բերդ3: Ուջարմա: Այս հինավուրց բերդը գտնվում էր Բոճորմայից հարավ` Կամբեճ գետի աջ ափին4: Պարիսպներն ավերվել են Ատրպատականի Յուսուֆ ամիրայի արշավանքի ժամանակ` 2 դ. սկզբին5: Հին բերդ էր, որը Ծանարաց քորեպիսկոպոսության ստեղծումից հետո հանդիսացել է նրա կենտրոնը, սակայն շուտով իր տեղը զիջել է Բոճորմային, որից հետո որպես կենտրոն հանդես է եկել Թիանեթը (Բոդոջ պալատ)6: Վժան (Վեժին): Գտնվում էր Աղվանքում` Ծանարաց քորեպիսկոպոսության սահմանի մոտ: 915 թ. բերդը պաշարվել էր Ծանարաց քորեպիսկոպոսության ն Աբխազաց թագավորության զորքերի կողմից, սակայն մնացել էր անառիկ7: Օրչոբ: Գտնվում էր Աղվանից թագավորության կազմում` Ծանարաց քորեպիսկոպոսության սահմանի մոտ: 915 թ. Աղվանից թագավոր Ատրներսեհը այն զիջել էր Ծանարաց Կվիրիկե քորեպիսկոպոսին8: 6.3. Հայ Բագրատունիների տերության վանքերն ու եկեղեցիները: Հայ Բագրատունիների տերությունը հարուստ էր վանքերով ն եկեղեցիներով: Հայտնի է, որ արաբական տիրապետության շրջանում արաբները հալածանքների էին ենթարկում Հայոց ն Վրաց եկեղեցիները: Այդ պայմաններում հին վանքերից ն եկեղեցիներից շատերը թեն գոյատնում էին, սակայն նորերը գրեթե չէին հիմնադրվում: Հայ Բագրատունիների տերության ստեղծումով նրա կազմում գտնվող երկրները ներքին գործերում ինքնուրույնություն ձեռք բերեցին: Քաղաքների զարգացմանը զուգընթաց սկսում են զարգանալ

Տե՛ս П. Закария, Древние крепости Грузии, էջ 16: Տե՛ս Հ. Մանանդյան, Երկեր, հ. Զ, էջ 175: Տե՛ս “Матиане Картлиса”, էջ 32-33: Տե՛ս П. Закария, Древние крепости Грузии, էջ 14: Տե՛ս “Матиане Картлиса”, էջ 32-33: Տե՛ս "Очерки истории Грузии", т. ||, էջ 258: Տե՛ս Âà660Ծ6 Բà86àԾ6116, էջ 127, “Матиане Картлиса”, էջ 33: Տե՛ս Âà660Ծ6 Բà86àԾ6116, էջ 127, “Матиане Картлиса”, էջ 33:

հնուց գոյություն ունեցող վանքերն ու եկեղեցիները ն, միննույն ժամանակ, կառուցվում են բազմաթիվ նորերը: Պատմիչները գովեստով են խոսում իշխանների եկեղեցաշինական գործունեության մասին: Եկեղեցական շինարարությամբ, որը Հայ Բագրատունիների տերության կազմավորման ն հզորացման շրջանում մեծ թափ էր ստացել, հատկապես աչքի էին ընկնում Հայ Բագրատունիների արքունի տիրույթները, Վասպուրականի, Սյունիքի ն Հայոց Արնելից կողմերի իշխանությունները, ինչպես նան Կղարջքի կուրապաղատությունն ու Սամցխեն: Չնայած Հայաստանում ն Հայ Բագրատունիների տերություն մեջ մտնող երկրներում հնուց ի վեր գոյություն ունեին հարյուրավոր վանքեր ու եկեղեցիներ, ստորն կանդրադառնանք Հայ Բագրատունիների տերության հատկապես այն վանքերին ն եկեղեցիներին, որոնք տերության հետ կապված զարգացումներում կարնորություն ունեին ն հաճախ են հիշատակվում սկզբնաղբյուրներում: Բացի այդ, կխոսենք նան այն եկեղեցիների մասին, որոնք պատկանում են հայ դասական ճարտարապետության շրջանին (IՄ-ՄI դդ.)1: Վերջիններս իրենց ճարտարապետական հորինվածքով կարնոր տեղ են զբաղեցնում հայկական ճարտարապետության պատմության մեջ ն զգալի ազդեցություն են թողել այսրկովկասյան երկրների եկեղեցական ճարտարապետության զարգացման վրա: Բացի բազիլիկ եկեղեցիներից, որոնք տիրապետող էին հայ դասական ճարտարապետության շրջանում, արդեն Մ դ. Հայաստանում ի հայտ են գալիս կենտրոնագմբեթ տաճարներ, ինչպիսիք էին Վաղարշապատի Մայր Տաճարն ու Տեկորի եկեղեցին, որոնք հետագա դարերում գմբեթավոր եկեղեցիների զարգացման ն տարածման առումով հսկայական դեր ունեցան2: Պետք է նշել, որ հայկական եկեղեցական ճարտարապետությունն արդեն ՄII դ. առաջնակարգ դեր ուներ ամբողջ քրիստոնյա Արնելքում3: Հայտնի է, որ մինչն ՄII դ. սկիզբը Հայոց ն Վրաց եկեղեցիները միասնական էին, ուստի բնական է, որ նան եկեղեցական ճարտարապետու-

Տե՛ս Կ. Ղաֆադարյան, Հայ ճարտարապետության պատմության պարբերացման հարցի շուրջ,-«ՊԲՀ», 1971, թիվ 3, էջ 87, 90-92: Տե՛ս А. Казарян, Архитектура стран Закавказья Մ|| в.: формирование и развитие традиции, автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора искусствоведения, М., 2007, էջ 19: Անդ, էջ 4:

թյունը պետք է միասնական լիներ1: Հայ ն վրաց իրականության մեջ այս բնագավառում տարբերությունները սկսում են հստակորեն ի հայտ գալ 2-2I դդ.2: Մինչն այդ Հայաստանի ն այսրկովկասյան երկրների ճարտարապետության ընդհանուր ձների ն լուծումների առումով գլխավոր կենտրոններն էին Արարատյան դաշտը, Արագածոտնը, Շիրակը, Գուգարքն ու Վիրքը3:

Հայաստանի վանքերն ու եկեղեցիները. Հայ Բագրատունիների արքունի տիրույթներ: Վաղարշապատի (էջմիածնի) Մայր Տաճար: Կառուցվել է Գրիգոր Լուսավորիչի կողմից: Կառուցումն ավարտվել է 303 թ.: Տարբեր ժամանակներում կոչվել է «Վաղարշապատի կաթողիկե» կամ «Կաթողիկե»4, ինչպես նան Սբ. էջմիածին5: 484 թ. Հայոց հայրապետական աթոռը տեղափոխվեց Դվին, սակայն էջմիածնի Մայր Տաճարն իր նշանակությունը չկորցրեց: Ըստ Ղազար Փարպեցու` տաճարը հիմնովին վերանորոգել է Հայոց մարզպան Վահան Մամիկոնյանը6: Այդ ժամանակ Մայր Տաճարը ստացավ այն տեսքը, որն ունի մինչն այսօր: Ըստ Սեբեոսի` Տաճարի փայտե ծածկը քարե ծածկով փոխարինվել է Կոմիտաս Ա Աղցեցի կաթողիկոսի (616628) օրոք, ինչպես նան վերանորոգվել է տաճարի պատերից մեկը7: Թեն խնդրո առարկա շրջանում Հայոց կաթողիկոսի նստավայրը չէր, սակայն Հայոց հոգնոր կյանքում ուներ խիստ կարնոր նշանակություն: Դվինի Մայր Եկեղեցի: Կառուցվել էր դեռնս Մ դ. ն կոչվել Սբ. Գրիգորի անունով: ՄI դ. այրվել է8, բայց շուտով վերականգնվել: Սեբեոսն այն հիշատակում է Մորիկ կայսեր օրոք (582-602), երբ Մովսես Բ Եղվարդցի կաթողիկոսը (574-604) հրաժարվեց կատարել կայսեր պահանջը` ընդունելու քաղկեդոնական դավանանքը, ն կայսեր կողմից նրան

Անդ, էջ 6: Տե՛ս նան З. Акопян, Стелы Армении, и Грузии. к вопросу о культурной общности в раннехристианский период,-«Լրաբեր (հաս. գիտ.)», 2010, թիվ 1-2, էջ 403418: Տե՛ս А. Казарян, նշվ. աշխ., էջ 6: Պետք է նշել, որ վարցական գրականության մեջ ՄII դ. երկրորդ կեսից մինչն 2 դ. կեսերն ընկած ժամանակահատվածը համարվում է այսպես կոչված «անցումնային փուլ» վրացական ճարտարապետության զարգացման մեջ (տե՛ս В. Баридзе, Грузинская архитектура переходного периода,-Международный симпозиум по грузинскому искусству, сб. докладов., Тб., 1989, էջ 85-86): Տե՛ս А. Казарян, նշվ. աշխ., էջ 18: Տե՛ս Ղազար Փարպեցի, էջ 26, 380, Սեբեոս, էջ 121 ն այլն: Տե՛ս «Աշխարհացոյց Վարդանայ վարդապետի», էջ 14: Տե՛ս Ղազար Փարպեցի, էջ 380: Տե՛ս Սեբեոս, էջ 121: Անդ, էջ 68:

հակաթոռ կաթողիկոս նշանակվեց Հովհան Բագարանցին (600-616)1: Այդ ժամանակ, ըստ պատմիչի` Սբ. Գրիգոր եկեղեցու ողջ սպասքը տեղափոխվեց Կարնո քաղաք2: Ինչ վերաբերում է Սեբեոսի այն հիշատակությանը, թե Դվինի Սբ. Գրիգոր եկեղեցին կառուցվել է Հայոց կաթողիկոս Աբրահամ Ռշտունու օրոք (607-616)3, ամենայն հավանականությամբ, 608 թ., ապա կարծում ենք, որ խոսքը եկեղեցու վերանորոգման մասին է: Ըստ որում` այդ գործն ավարտվել է արդեն Կոմիտաս Ա Աղցեցի կաթողիկոսի օրոք4: Դատելով սկզբնաղբյուրների տեղեկություններից` արաբական տիրապետության շրջանում Հայոց կաթողիկոսների հիմնական նստավայրը Դվինն էր: Սակայն, նրանք այս կամ այն պատճառով երբեմն հեռանում էին այնտեղից, իսկ արաբները նրանց վերստին վերադարձնում էին Դվին: Այսպես, արաբների հարստահարությունների պատճառով Դվինից հեռացած Դավիթ կաթողիկոսից (728-741) հետո Արմինիայի ոստիկանը Սիոն կաթողիկոսին (767-775) տեղափոխեց Դվին5: Ըստ Հովհաննես Դրասխանակերտցու` Դվինի 863 թ. երկրաշարժից կաթողիկոսանիստը չէր տուժել6, սակայն ավերվել էր 893 թ. երկրաշարժից7: Դրանից հետո Հայոց կաթողիկոսները տեղափոխվեցին սկզբում Վասպուրական (Ձորո վանք), իսկ այնուհետն Վաղարշապատ8: Հովհաննավանք: Համանուն վանական համալիրի ամենահին տաճարն է: Ավանդությունը Հովհաննավանքի կառուցումը վերագրում է Գրիգոր Լուսավորիչին: Պատմագրության մեջ առաջին հիշատակությունները պատկանում են ՄII դ. սկզբին9: Հիշատակվում է նան Ուխտանեսի կողմից10: ճարտարապետական ձների ն լուծումների քննությունը ցույց է տալիս, որ այն կառուցվել է IՄ-Մ դդ.11: Հայ դասական

Այդ մասին մանրամասնորեն տե՛ս Ա. Եղիազարյան, Հայոց եկեղեցին ն քաղկեդոնականությունը ՄII դարում,-ԵՊՀ աստվածաբանության ֆակուլտետի «Տարեգիրք», 2008, էջ 289-290: Տե՛ս Սեբեոս, էջ 91: Անդ, էջ 100: Անդ, էջ 112: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 110: Անդ, էջ 136: Անդ, էջ 164: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 358: Տե՛ս «Գիրք թղթոց», մատենագրութիւն նախնեաց, Թիֆլիս, 1901, էջ 111, 151, 172: Տե՛ս Ուխտանես, էջ 64: Տե՛ս Թ. Թորամանյան, Նյութեր հայկական ճարտարապետության պատմության, հ. 1, Եր., 1942, էջ 131, Տե՛ս Գ. Հովսեփյան, Նյութեր ն ուսումնասիրություններ հայ արվեստի ն մշակույթի պատմության, պրակ Գ, Նյու-Յորք, 1944, էջ 20:

ճարտարապետության շրջանի այս արժեքավոր հուշարձանը գտնվում է Արագածոտն գավառում: Տեկորի Սբ. Սարգիս եկեղեցի: Հայաստանի հնագույն տաճարներից է, որը կառուցվել է Մ դ.1: Կարծիք կա, որ այն նախկինում եկել է հեթանոսական տաճար, որը հիմնովին վերակառուցվել է Մ դ.2: Ղ. Ալիշանը կարծում է, որ, հավանաբար, այն Հայաստանի ամենահին եկեղեցիներից է3: Եկեղեցու կառուցման արձանագրության մեջ որպես կառուցող հիշատակված է Սահակ Կամսարականը` Արշավիր Արշարունի Կամսարականի որդին, որը գործել է Վահան Մամիկոնյանի օրոք ն Հովհան Մանդակունու կաթողիկոսության տարիներին (478-490)4: Տեկորի եկեղեցին Մ դ. եզակի կենտրոնագմբեթ եկեղեցիներից է, որոնք մեծ դեր խաղացին գմբեթավոր եկեղեցիների զարգացման ն տարածման առումով5: Ավանի եկեղեցի: Կառուցվել է ՄI դ. երկրորդ կեսին` նախքան 590 թ.6: Հովհաննես Դրասխանակերտցին այն անվանում է «զպայծառակերտ քաւարան սուրբ»7: Ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ այն կառուցել է Հովհան Բագարանցին` նախքան կաթողիկոս դառնալը8: Ավանի եկեղեցին ճարտարապետական ոճով յուրահատուկ տեղ է գրավում: Այն` ավանդական բազիլիկային շինությունների միջավայրում հանդես գալով որպես ճարտարապետական նորույթ, սակայն, որոշ նմանություններ ունի Վաղարշապատի Մայր Տաճարի հորինվածքին9: Նրա կառուցմամբ հայկական ճարտարապետության մեջ սկիզբ դրվեց նոր ոճի, որը շուտով տարածվեց Հայաստանում ն մուտք գործեց Վիրք` դառնալով նախատիպ բազմաթիվ եկեղեցիների համար: Այդ ոճի

Տե՛ս Թ. Թորամանյան, Նյութեր հայկական ճարտարապետության պատմության, հատ. 1, էջ 188: Տե՛ս Կ. Ղաֆադարյան, Տեկորի տաճարի Մ դարի հայերեն արձանագրությունը ն մեսրոպյան այբուբենի առաջին տառաձները,-«ՊԲՀ», 1962, թիվ 2, էջ 39-40: Տե՛ս նան Н. Токарский, Архитектура Армении |Մ-2|Մ веков, Ер., 1961, էջ 82-83: Տե՛ս Ղ. Ալիշան, Շիրակ, էջ 131-133: Տե՛ս Ղազար Փարպեցի, էջ 392: Տե՛ս նան Ղաֆադարյան Կ., Տեկորի տաճարի Մ դարի հայերեն արձանագրությունը ն մեսրոպյան այբուբենի առաջին տառաձները, էջ 4546: Տե՛ս А. Казарян, նշվ. աշխ., էջ 19: Մանրամասնորեն տե՛ս Կ. Ղաֆադարյան, Պատմահնագիտական դիտողություններ Ավանի տաճարի վերաբերյալ,-«ՊԲՀ», 1968, թիվ 3, էջ 76: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 74: Տե՛ս նան Սեբեոս, էջ 112: Տե՛ս Կ. Ղաֆադարյան, Պատմահնագիտական դիտողություններ Ավանի տաճարի վերաբերյալ, էջ 89-90: Տե՛ս А. Казарян, նշվ. աշխ., էջ 19:

նշանավոր օրինակները Հայաստանում Վաղարշապատի Սբ. Հռիփսիմե ն Վիրքում Մծխեթայի Ջվար (Սբ. Խաչ) եկեղեցիներն են1: Ավանի ն Վաղարշապատի Սբ. Հռիփսիմեի եկեղեցիներն ընդհանրապես դարձան ուղղորդիչներ Հայաստանում ն Այսրկովկասում գմբեթավոր եկեղեցիների շինարարության զարգացման համար2: Պտղնիի եկեղեցի: Կոտայք գավառում գտնվող այս եկեղեցին հայկական ճարտարապետության այն կոթողներից է, որոնք ճարտարապետական լուծումների առումով հանդիսացել են նախատիպ հետագայում կառուցված շատ եկեղեցիների համար3: Ուսումնասիրողների կողմից եկեղեցու կառուցումը երբեմն թվագրվել է ՄI-ՄII դդ.4: Սակայն, եկեղեցին, դատելով ՄI-ՄII դդ. սահմանագլխին հայ եկեղեցաշինության մեջ նկատվող մի շարք օրինաչափություններից, կառուցվել է ՄII դ. առաջին տասնամյակներին5: Ըստ եկեղեցու պատին պահպանված արձանագրության` կառուցվել է Մանվել (Մանուեղ) Ամատունու հանձնարարությամբ6: Վաղարշապատի Սբ. Գրիգոր եկեղեցի (Զվարթնոց): Կառուցվել է ՄII դ., հավանաբար, 652 թ.7, Հայոց կաթողիկոս Ներսես Գ-ի կողմից: Ըստ Սեբեոսի` Ներսես Գ-ն «շինեաց անդ ն եկեղեցի մի յանուն երկնաւոր Զուարթնոցն...: Եւ շինեաց զեկեղեցին բարձր շինուածովք ն չքնաղ զարմանալեաւք, արժանի աստուածային պատուոյն, որում նուիրեացն»8: Ներսես Գ-ն եկեղեցու կառուցումն ավարտին է հասցրել արդեն Թեոդորոս Ռշտունու մահից հետո, երբ հնարավորություն ստացավ վերադառնալու Վաղարշապատ9: Ասողիկը այն կոչում է «Սուրբ Գրիգոր հրաշապայծառ եկեղեցի»10: Դվինի 893 թ. երկրաշարժից հետո, երբ այստեղ հաստատվեց Հայոց կաթողիկոսը, կարճ ժամանակով հանդիսացել է կաթողիկոսանիստ11: Սակայն, արդեն Ափշինի 897 թ. արշա-

Տե՛ս Կ. Ղաֆադարյան, Պատմահնագիտական դիտողություններ Ավանի տաճարի վերաբերյալ, էջ 76-90, Н. Токарский, Архитектура Армении |Մ-2|Մ веков, էջ 132, Казарян А., նշվ. աշխ., էջ 20-21: Տե՛ս А. Казарян, նշվ. աշխ., էջ 23: Տե՛ս Н. Токарский, Архитектура Армении |Մ-2|Մ веков, էջ 105-107: Տե՛ս Գ. Հովսեփյան, Նյութեր ն ուսումնասիրություններ հայ արվեստի ն մշակույթի պատմության, պրակ Գ, էջ 29, Н. Токарский, Архитектура древней Армении, էջ 2 ն այլն: Տե՛ս Ս. Մնացականյան, Պտղնիի տաճարը,-«ՊԲՀ», 1961, թիվ 3-4, էջ 219-220: Անդ, էջ 232-234: Տե՛ս Թ. Հակոբյան, Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն, էջ 136: Տե՛ս Սեբեոս, էջ 147: Անդ, էջ 175: Տե՛ս Ասողիկ, էջ 88-89: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 358:

վանքի ժամանակ Հայոց կաթողիկոսը նստում էր Վասպուրականում1: Զվարթնոցի տաճարի ճարտարապետական հորինվածքը լուրջ հետք թողեց Հայաստանի ն այսրկովկասյան երկրների եկեղեցական ճարտարապետության մեջ, որի արդյունքում այդ երկրներում կառուցվեցին մի շարք զվարթնոցատիպ տաճարներ, որոնցից հայտնի են Տայքի Իշխան ավանի, Բանակ գյուղի, Անի մայրաքաղաքի ն ներկայիս Զաքաթալայի շրջանի Լեկիտ գյուղի տաճարները2: Վաղարշապատի Սբ. Հռիփսիմե եկեղեցի: Սբ. Հռիփսիմե եկեղեցին հիմնադրվել է 618 թ.` Կոմիտաս Ա Աղցեցի կաթողիկոսի կողմից: Ըստ Սեբեոսի` եկեղեցու տեղում մատուռ կար` կառուցված Սահակ Պարթնի օրոք, որը Կոմիտաս կաթողիկոսի հրամանով քանդվեց: Մատուռի տեղում կառուցվեց հոյակապ եկեղեցի3, որը կանգուն է մինչն այսօր: Այս եկեղեցու ճարտարապետական նախատիպը, ինչպես տեսանք, եկել է Ավանի եկեղեցին: Նմանատիպ մեկ այլ եկեղեցի մի փոքր ուշ կառուցվեց նան Վիրքում (Մծխեթայի Ջվար եկեղեցին): Բացի ակնհայտ նմանությունից, համընկնում են նույնիսկ Վաղարշապատի Սբ. Հռիփսիմե ն Մծխեթայի Ջվար եկեղեցիների չափսերը4: Վաղարշապատի Սբ. Գայանե եկեղեցի: Սբ. Գայանե եկեղեցին կառուցվել է Հայոց կաթողիկոս Եզրի օրոք (630-641) մոտ 630 թ.: Եկեղեցու տեղում գտնվել է համանուն մատուռը5: Թալինի Սբ. Աստվածածին եկեղեցի: Կամսարականների կողմից հիմնադրված միակ եկեղեցին է, որ գտնվում է Արագածոտն գավառում: Կառուցման ժամանակի մասին միասնական կարծիք գոյություն չունի: Ամենայն հավանականությամբ, Մրենի տաճարի ժամանակակից (ՄII դ. առաջին կես) եկեղեցի է6: Հայկական ճարտարապետության արժեքավոր հուշարձաններից է, որի շինարարական արձանագրությունը կարնոր է Կամսարականներին վերաբերող որոշ հարցերի լուսաբանման համար7: Բագավանի եկեղեցի: Հայաստանի հնագույն եկեղեցիներից մեկն

Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 184: Տե՛ս Կ. Ղաֆադարյան, Զվարթնոց (դիտողություններ),-«ՊԲՀ», 1959, թիվ 4, էջ 174, Н. Токарский, Архитектура Армении |Մ-2|Մ веков, էջ 132, С. Мнацаканян, Звартноц. памятник армянского зодчества Մ|| века, М., 1971, էջ 59-61: Տե՛ս Սեբեոս, էջ 121: Տե՛ս նան Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 76-78: Տե՛ս А. Казарян, նշվ. աշխ., էջ 33: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 82: Տե՛ս Ա. Մանուչարյան, Մրենի ն Թալինի տաճարների շինարարական արձանագրությունները,-«ՊԲՀ», 1966, թիվ 1, էջ 251: Անդ, էջ 247-252:

էր, որը, ըստ Մխիթար Այրիվանեցու` կառուցվել է ապագա Հայոց կաթողիկոս Ներսես Գ-ի օրոք1: Դա տեղի է ունեցել, ըստ եկեղեցու հիմնադրման արձանագրության` 639 թ.2: Եկեղեցին, ինչպես նկարագրում է Հովհաննես Դրասխանակերտցին, շատ հարուստ էր ու գրավում էր արաբների ուշադրությունը: Այն թալանվել էր արաբների կողմից Եզիտ ոստիկանի օրոք (Յազիդ իբն Ուսայդ աս-Սուլամի (752-54 թթ., 759-69 թթ., 775-780 թթ.)3: Եկեղեցին հայտնի է եղել երկու անուններով` սկզբնապես Սբ. Հովհաննես4, իսկ այնուհետն, թերնս ՄII դ. կեսերից, Սբ. Գրիգոր5: Արուճի Սբ. Գրիգոր եկեղեցի: Կառուցվել է 667 թ. Հայոց ն Վրաց իշխան Գրիգոր Մամիկոնյանի (662-685) կողմից: Ըստ Ղնոնդի` «շինեաց նա (իմա-Գրիգոր Մամիկոնյան-Ա.Ե.) տուն աղօթից ի գաւառն Արագածոտին ի յաւանն Արուճ, տաճար փառաց անուան տեառն գեղեցիկ վայելչութեամբ, զարդարեալ ի յիշատակ անուան իւրոյ»6: Հովհաննես Դրասխանակերտցին այն անվանում է «չքնաղագեղ եկեղեցի» ն «երկնային իմն ճեմարան...ի վերայ երկրի»7: Ասողիկն այն կաթողիկե է անվանում8: Արուճի Սբ. Գրիգոր եկեղեցին միջնադարյան Հայաստանի ամենամեծ եկեղեցիներից մեկն էր: Թեն խնդրո առարկա շրջանում չի հիշատակվում, սակայն, ամենայն հավանականությամբ, կարնոր դեր է խաղացել, քանի որ Արուճը, որը եկեղեցու շինարարության ժամանակ ավան էր, զարգացում էր ապրել ն Հայ Բագրատունիների տերության շրջանում վերածվել քաղաքագյուղի9: Արամոնսի վանք: ՄIII դ. որոշ ժամանակով հանդիսացել է կաթողիկոսանիստ: Հովհաննես Օձնեցուն (717-728) փոխարինած Դավիթ կա1

Տե՛ս Մխիթար Այրիվանեցի, էջ 60: Տե՛ս նան Ս. Մնացականյան, Բագավանի տաճարի շինարարական արձանագրության վերծանման հարցի շուրջը,-«ՊԲՀ», 1964, թիվ 2, էջ 224: Տե՛ս И. Орбели, Багаванская надпись 639 г. и другие армянские ктиторские надписи Մ|| в.,-“Христянский Восток”, т. ||, вып. |, СПб., 1913, էջ 113-122: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 110-112: Եկեղեցու` սկզբնապես Սբ. Հովհաննես Մկրտիչի անունով կոչվելու օգտին է խոսում այն իրողությունը, որ Տրդատ Գ-ի ն Գրիգոր Լուսավորչի հաստատած կարգով Բագավանում ամեն տարի նշվում էր Հովհաննես Մկրտիչի հիշատակի տոնը (տե՛ս Փավստոս Բուզանդ, էջ 184): Տե՛ս И. Орбели, Багаванская надпись 639 г. и другие армянские ктиторские надписи Մ|| в., էջ 105, Ս. Մնացականյան, Բագավանի տաճարի շինարարական արձանագրության վերծանման հարցի շուրջը, էջ 217: Տե՛ս Ղնոնդ, էջ 15: Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 94: Տե՛ս Ասողիկ, էջ 99: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 198:

թողիկոսի (728-741) մասին Հովհաննես Դրասխանակերտցին պատմում է, թե «վասն զի ի բնակչաց հեթանոսաց ի Դվին քաղաքի յոյժ տաղտկացեալ լինէր այրն Աստուծոյ Դաւիթ, այլ ն բազում չար ոճիրք զնա նեղեցին. ապա տագնապեալ ն արտաքս ի միջոյ նոցա...շինէ եկեղեցի ի գեօղն Արամոնս»1: Արամոնք գյուղը Հայոց կաթողիկոսների սեփականությունն էր: Գտնվում էր Կոտայքում: Մրենի կաթողիկե եկեղեցի: Միջնադարյան Հայաստանի այս հռչակավոր եկեղեցին2 կառուցվել է ՄII դ. Հայոց իշխան Դավիթ Սահառունու օրոք, Բյուզանդիայի Հերակլ կայսեր գահակալության շրջանում: Ըստ Հովհաննես Դրասխանակերտցու` «ի հրամանէ նորուն (իմա՛ Դավիթ Սահառունու-Ա.Ե.) շինէր իսկ եկեղեցին գեղեցկայարմար, որ ի քաղաքագեղն Մրեն»3: Թեն սկզբնաղբյուրներում հիմնադիր է համարվում Դավիթ Սահառունին4, պահպանված արձանագրությունները ցույց են տալիս, որ կառուցումը սկսվել է 623 թ. Ներսես Կամսարականի կողմից, երբ Հայաստանի կուրապաղատն էր Դավիթ Սահառունի իշխանը: Կառուցումն ավարտվել է 640 թ.5: Խնդրո առարկա շրջանում թեն չի հիշատակվում, սակայն, անկասկած, կարնոր դեր ուներ Հայ Բագրատունիների տերության հոգնոր կյանքում, քանի որ Մրեն բնակավայրն աճում էր ն Հովհաննես Դրասխանակերտցու օրոք վերածվել քաղաքագյուղի6: Բանակ վանք7: Հինավուրց այս վանքը, որը հիմնադրվել է ՄII դ., վերակառուցվել է Կղարջքի թագավոր Ատրներսեհի օրոք` Սմբատ Ա-ի կողմից նրան թագադրելուց (899 թ.) անմիջապես հետո8: Կարծում ենք,

Անդ, էջ 108: Տե՛ս Մ. Տեր-Մովսիսյան, էջմիածին ն հայոց հնագույն եկեղեցիներ, Վաղարշապատ, 1911, էջ 105: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 82: Անդ: Տե՛ս նան Կիրակոս Գանձակեցի, էջ 53: Թ. Թորամանյան, Նյութեր հայկական ճարտարապետության պատմության, հ. 1, էջ 297, Н. Токарский, Архитектура Армении |Մ-2|Մ веков, էջ 97: Տե՛ս Ս. Մնացականյան, Ե՞րբ է կառուցվել Մրենի տաճարը,-«ՊԲՀ», 1969, թիվ 3, էջ 149-164: Տե՛ս Բ. Առաքելյան, Քաղաքները ն արհեստները Հայաստանում I2-2III դարերում, էջ 84: Տայքի այս ն մնացյալ հայկական ճարտարապետական հուշարձաների մասին մանրամասն տե՛ս Н. Токарский, Ар»итектура древней Армении (Е., 1946), Տ. Մարության, Հայ ճարտարապետության հուշարձաններ. Խորագույն Հայք (Եր., 1978), նույնի` Հայ դասական ճարտարապետության ակունքներում (Հայաստանի ն Վրաստանի վաղ միջնադարյան հուշարձաններ), (Եր., 2003): Տե՛ս նան Н. Северов, Памятники грузинского зодчества, архитектурные альбомы, М., 1947. Տե՛ս Сумбат Давитис-дзе, էջ 33: Տե՛ս նան А. Казарян, Храм Банак (Бана): новое исследование.-“Архитектурное наследство”, вып. 48, М., 2007, էջ 4–22:

որ այդ տեղի է ունեցել 2 դ. սկզբին` երբ Տայքի հյուսիսային որոշ շրջաններ, ինչպես տեսանք, կարճ ժամանակով մտնում էին Ատրներսեհ Բագրատունու տիրույթների մեջ: Այդուհետ հանդես է եկել որպես եպիսկոպոսանիստ1: Իշխանի վանք: Կառուցվել է ապագա Հայոց կաթողիկոս Ներսես Գ Տայեցու (641-661) կողմից` նրա հայրենի Իշխան գյուղում2: Ըստ Գեորգի Մերչուլի` այն վերանորոգվել է Գրիգոր Խանձթեցու հետ եղած վանականներից նրա մորաքրոջ որդի Սավվայի (Սաբան) կողմից3: Վերջին տեղեկության հետ կապված պետք է նշել, որ Գրիգոր Խանձթեցու գործունեությունը` դատելով նրա հիմնադրած կամ վերանորոգած վանքերի ու եկեղեցիների աշխարհագրությունից, հիմնականում կենտրոնացած էր Խանձթա վանքի շրջակա տարածքներում, մինչդեռ Իշխանի վանքը գտնվում էր Տայքի ն Կղարջքի սահմանին` Տայքում: Իշխանի լքված վանքը Գրիգոր Խանձթեցին ն Սաբանը տեսել էին 826 թ.` Կոստանդնուպոլսից վերադառնալիս: Սաբանը ցանկացավ անմիջապես անցնել վանքի վերականգնման աշխատանքներին, սակայն Գրիգոր Խանձթեցին առաջարկեց նախ գնալ Կղարջք` Խանձթա վանք4: Կղարջքում նրանց հայտնի դարձավ Աշոտ իշխանի մահվան մասին, ն երկու հոգնորականները ցավակցություն հայտնեցին Աշոտի որդիներին, որից հետո Սաբանը մեկնեց Իշխան5: Գրիգոր Խանձթեցուն շուտով հետաքրքրեց, թե ինչ վիճակում է Սաբանը: Վերջինիս մասին նա պատմեց Կղարջքի Բագրատ (Բագարատ) կուրապաղատին, որը մարդ ուղարկեց` Սաբանին հրավիրելու իր մոտ: Վերջինս հրաժարվեց գալ, ն կուրապաղատը նոր նամակ ուղարկեց` կցելով նան Գրիգոր Խանձթեցու նամակը: Այս անգամ Սաբանը եկավ` հատկապես դրդված Գրիգոր Խանձթեցու նամակից6: Երբ կուրապաղատն ընդունեց Սաբանին, ապա հարցրեց, թե ինչու նա հրաժարվեց ներկայանալ իր հրավերով: Սաբանը պատասխանեց, որ ծառայում է միայն Քրիստոսին ն այժմ էլ եկել է միայն Գրիգոր Խանձթեցու կանչով: Մեր կարծիքով, պատճառն այն էր, որ Տայքը Հայ

Տե՛ս Сумбат Давитис-дзе, էջ 33: Տե՛ս Георгий Мерчуле, գլ. 22ՄI: Н. Токарский, Архитектура Армении |Մ-2|Մ веков, էջ 128-132: Անդ, գլ. Մ: Ն. Տոկարսկին կարծում է, որ Սաբանը Իշխանի վանքը ոչ թե վերակառուցել, այլ բերել է այն վիճակի, որ հնարավոր լինի այնտեղ պատարագ մատուցել (տե՛ս Н. Токарский, Ар»итектура древней Армении, էջ 132): Տե՛ս Георгий Мерчуле, գլ. 2IՄ: Անդ, գլ. 2IՄ: Անդ, գլ. 22ՄI:

Բագրատունիների տիրույթն էր, ուստին Իշխանի վանքում հաստատված Սաբանը ենթարկվում էր Հայ Բագրատունիներին, սակայն, լինելով քաղկեդոնական` ընդունում էր Գրիգոր Խանձթեցու հոգնոր իշխանությունը: Այդ դեպքից հետո Բագարատ կուրապաղատը Գրիգորի ն Սաբանի հետ այցելեց Իշխան: Հետագայում Սաբանը դարձավ Իշխանի եպիսկոպոս1: Աշունք (Օշկ) վանք: Գտնվում էր Տայքի Ազորդաց Փոր գավառում: Ըստ Վարդան վարդապետի` «Սահակ Մռուտն կոչեցեալ, որ եպիսկոպոս էր Տայոց ի յԱշունքն, ն հալածեալ անտի վասն հաւատոց (իմա՛ դավանանքի-Ա.Ե.), եկն ի Հայս առ Աշոտ (իմա՛ Աշոտ իշխանաց իշխանԱ.Ե.)»2: Դա տեղի էր ունեցել 876 թ. առաջ: Պետք է եզրակացնել, որ այդ ժամանակ Տայքում քաղկեդոնականներն այնքան էին զորեղացել, որ դավանանքի պատճառով այնտեղից հալածել էին Աշունքի եպիսկոպոսին: Թերնս այդ ժամանակներից էլ սկսվել էր Աշունքի վանքի քաղկեդոնականացման գործընթացը: Ամենայն հավանականությամբ, Հայ Բագրատունիների հզորացման շրջանում այդ գործընթացը դադարել էր: Սմբատ Ա-ի օրոք Տայքից դուրս էր մղվել Կղարջքի Բագրատունիների ճյուղին պատկանող Գուրգենը` հաստատվելով Շավշքում, ն քաղկեդոնականները Տայքում անկարող էին զգալի գործունեություն ծավալել: Բացի այդ, ինչպես տեսանք, Սմբատ Ա-ն պատժիչ արշավանք էր իրականացրել դեպի Կղարջք, քանի որ տեղի Ատրներսեհ Բագրատունի թագավորը մասնակցել էր Հայոց թագավորի դեմ դավադրությանը: Այդուհետ, մինչն Սմբատ Ա-ի մահը, քաղկեդոնականները Տայքում ակտիվություն չէին ցուցաբերում: 2 դ. կեսերին միայն այստեղ Բագրատունիները սկսում են լայն եկեղեցաշինական աշխատանքներ իրականացնել3: Երազգավորսի Սբ. Փրկիչ եկեղեցի: Կառուցվել է Հովհաննես Դրասխանակերտցի (898-929) կաթողիկոսի գահակալության առաջին տարում4: Այստեղ է Հայոց թագավոր օծվել Սմբատ Ա-ն5: Հովհաննես Դրասխանակերտցին հաղորդում է, որ Բուղայի արշավանքների շրջանում Երազգավորսում գումարվում է եպիսկոպոսների ժողով, որտեղ կաթողիկոս է ընտրվում Զաքարիան (855-876)6: Կարծում ենք, որ այնտեղ

Անդ, գլ. 22ՄI: Տե՛ս Վարդան վարդապետ, էջ 91: Տե՛ս Сумбат Давитис-дзе, էջ 33 ն այդուհետ: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 186: Տե՛ս Վարդան վարդապետ, էջ 92: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 130:

նախապես վանք է եղել, որտեղ էլ գումարվել է ժողովը: 898-899 թթ. Սբ. Փրկիչ եկեղեցու շինարարությունն ավարտվում է ն կատարվում է նավակատիքը1: Բագարանի եկեղեցի: Կառուցվել է մոտ 901թ.` Սմբատ Ա-ի եղբորորդի, Հայոց սպարապետ Աշոտի կողմից: Գտնվում էր քաղաքի` Ախուրյան գետին հարող հատվածում: Կառուցումից անմիջապես հետո կատարվել է եկեղեցու նավակատիքը2: Կողբի եկեղեցի: Կառուցվել է մոտ 901-902 թթ.` Սմբատ Ա-ի եղբորորդի, Հայոց սպարապետ Աշոտի կողմից3: Սյունյաց իշխանություններ: 2I դ. միայն Սյունյաց թագավորության կազմում, որից դուրս էին մնացել Սյունիքի` Գեղամա ծովի շրջակա գավառները, Վայոց ձորը, ճահուկն ու Երնջակը, սկզբնաղբյուրները հիշատակում են 48 վանք4: Կարելի է բխեցնել, որ դրանց մեծագույն մասը գոյություն ուներ նան խնդրո առարկա շրջանում: Սիսավանի Սբ. Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի: Հայ դասական ճարտարապետության այն եզակի կոթողներից է, որոնք մեզ են հասել կանգուն վիճակում: Չնայած ըստ Ստեփաննոս Օրբելյանի` եկեղեցին կառուցվել է նախքան Հայոց թվականությունը («յառաջ քան զհայ թուականն», այսինքն` մինչն 551 թ.)5, կառուցման ժամանակի մասին միասնական կարծիք գոյություն չունի: Ընդհանուր առմամբ, եկեղեցու կառուցումը թվագրվում է ՄI-ՄII դդ.6: Ս. Մնացականյանը, մանրամասն քննություն առնելով եկեղեցու ճարտարապետական հորինվածքը, արձանագրությունները ն պատկերաքանդակները` կառուցման ժամանակը համարում է ՄII դ. 80-90-ական թվականները7: Գտնվում է ներկայիս Սիսիան քաղաքում: Մաքենացվոց կամ Մաքենյաց վանք: Գեղարքունիքի ամենահայտնի ն ամենախոշոր կալվածատեր վանքն էր8: Այրվել էր Բաբեկի կողմից9, բայց հետագայում վերականգնվել: Այնուհետն տեղի վանականների մի մասը հեռացել էր Շիրակ, իսկ նրանցից Սողոմոնը դարձել Հա-

Անդ, էջ 186: Անդ, էջ 196: Անդ, էջ 196-198: Տե՛ս Ստեփաննոս Օրբելյան, էջ 334, Վարդան վարդապետ, էջ 140-141: Տե՛ս նան Թ. Հակոբյան, Սյունիքի թագավորությունը, էջ 72-74: Տե՛ս Ստեփաննոս Օրբելյան, էջ 338: Տե՛ս Ս. Մնացականյան, Սիսավանի տաճարը,-«ՊԲՀ», 1965, թիվ 4, էջ 221: Անդ, էջ 221-230: Տե՛ս Ստեփաննոս Օրբելյան, էջ 179-183: Տե՛ս Մովսես Կաղանկատվացի, էջ 326-327:

յոց կաթողիկոս (791-792)1: Մաքենացվոց վանքը Հայոց կաթողիկոսների կալվածքն էր: Հովհաննես կաթողիկոսը (833-855) Գեղարքունիքի կաթողիկոսական կալվածքներում շրջագայելիս վախճանվում է ն թաղվում վանքի գերեզմանոցում2: Գրիգոր Սուփան Բ-ն վանքի տարածքում կառուցում է եկեղեցի` Սբ. Աստվածածին անունով` նվիրաբերելով գյուղեր, ագարակներ ն այգիներ Գառնիում, Երնանում ն այլ վայրերում3: Գտնվում էր Սոդք գավառում: Սբ. Աստվածածին ն Սբ. Առաքելոց վանքեր: Գտնվում էին Գեղամա ծովի կղզում: Կառուցվել են Մաշտոց եպիսկոպոսի նախաձեռնությամբ 871-874 թթ.: Կառուցմանն աջակցել էր Վասակ Գաբուռ իշխանի տիկինը` Աշոտ Ա-ի դուստր Մարիամ իշխանուհին: Եկեղեցիներն ընդարձակ տիրույթներ ունեին ցամաքում4: Շողագա (Շողվագա) Սբ. Պետրոս եկեղեցի: Կառուցվել է Մարիամ իշխանուհու նախաձեռնությամբ ն կոչվել Պետրոս առաքյալի անունով: Գեղարքունյաց տիկինը նան ընդարձակ տիրույթներ է նվիրել եկեղեցուն5: Ավերակները պահպանվել են Սնանա լճի հարավային ափին` Ձորագյուղի հարնանությամբ: Կոթ գյուղաքաղաքի Սբ. Աստվածածին վանք (Կոթավանք): Կառուցվել է Գրիգոր Սուփան Բ-ի կողմից, իսկ այնուհետն պարսպապատվել6: Շուտով տեղի է ունեցել նավակատիքը, որի ժամանակ վանքին նվիրաբերվել են գյուղեր, իսկ քահանաների համար նշանակվել է աշխատավարձ7: Վանեվանաց Սբ. Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի: Կառուցվել է Գեղարքունիքի Վասակ Գաբուռ իշխանի տիկին Մարիամի նախաձեռնությամբ ն Սմբատ Ա-ի եղբայր Շապուհի աջակցությամբ 903 թ.` հինավուրց Վանեվանաց վանքի տարածքում8: Շապուհ Բագրատունու հրամանով տեղադրվել է նան կառուցման արձանագրությունը9: Եկեղեցուն նվիրաբերվել են նան գյուղեր, սահմանվել է եկամուտ10: Ըստ Ստեփաննոս Օրբելյանի` այստեղ է թաղ-

Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 112-114: Անդ, էջ 128: Տե՛ս Ստեփաննոս Օրբելյան, էջ 178-181: Անդ, էջ 173-174: Անդ, էջ 174-175: Անդ, էջ 176: Անդ, էջ 176-177: Անդ, էջ 182: Անդ: Անդ:

ված Սմբատ Ա թագավորը1: Տաթնի մայր տաճար: Հովհաննես Դրասխանակերտցին հաղորդում է, որ I2 դ. վերջին ն 2 դ. սկզբին Սյունյաց իշխանները լայն եկեղեցաշինական գործունեություն էին ծավալել2: Այդ գործունեության մասին առավել մանրամասն է խոսում Ստեփաննոս Օրբելյանը: Պատմիչը՝ խոսելով Սյունյաց իշխանների եկեղեցաշինության մասին, ի մասնավորի անդրադառնում է Տաթնի վանքի մայր տաճարի շինարարությանը, որը սկսվել էր 895 թ. ն ավարտվել 11 տարում: Այսինքն` շինարարությունն ավարտվել է 905 թ.: Դրանից հետո տեղի ունեցավ Տաթնի վանքի մայր տաճարի նավակատիքը, որին Սմբատ Ա-ի գլխավորությամբ հրավիրվել էին հայոց մեծամեծերը: Նրանք գյուղեր ն հողեր ընծայեցին տաճարին: Ընդհանուր առմամբ, վանքը որպես պարգն ստանում է 14 գյուղ, մեկ ավան, մեկ բերդ ն երկու այլ վանք: Այնուհետն, ըստ պատմիչի՝ արդեն 906 թ., կազմվեցին ընծաների վավերագիրը3:

Վասպուրականի իշխանություն: Ձորո վանք: Ըստ ավանդության` վանքի տեղում եղել է Գրիգոր Լուսավորչի կողմից կառուցված Սբ. Հռիփսիմյանց վկայարանը4: Վերանորոգվել է Ներսես Գ կաթողիկոսի օրոք: Կարճ ժամանակով հանդիսացել է Հայոց Գնորգ կաթողիկոսի (877-897) աթոռանիստը նրա գահակալության վերջում: Ըստ Հովհաննես Դրասխանակերտցու` նա թաղվել է վանքի գերեզմանատանը5: Գտնվում էր Վասպուրականի Տոսպ գավառում, Վան քաղաքից ոչ հեռու: Վարագա Սբ. Նշան ն Սբ. Խաչ եկեղեցիներ: Ըստ ավանդության` Սբ. Նշան եկեղեցին կառուցվել է Ներսես Գ-ի օրոք, երբ այնտեղ հայտնաբերվեց Հռիփսիմյանց կույսերի կողմից ամփոփված` Հիսուս Քրիստոսի խաչափայտի մի մասունքը6: Հետագայում Վարագա լեռան շրջանում կառուցվեց նան Սբ. Խաչ եկեղեցին, որ ութմանիկները Բուղայի արշավանքների շրջանում հարկատու էին դարձրել7: Թովմա Արծրունին, պատմելով գերությունից վերադարձած Աշոտ Արծրունու գործունեության մասին, հաղորդում է, թե նա կարողացավ ութմանիկներից

Անդ, էջ 182-183: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 202: Տե՛ս նան А. Якобсон, Очерк истории зодчества Армении Մ-2Մ|| веков, М.-Л., 1950, էջ 152-156: Տե՛ս Ստեփաննոս Օրբելյան, էջ 226: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 104: Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 184: Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 394: Անդ, էջ 306, 332-334:

ազատագրել Վարագա լեռան շրջակայքը1: Վարագա եկեղեցիները նույնպես ազատագրվեցին ն դրանից հետո հանդիսանում էին Արծրունիների իշխանության կարնոր հոգնոր կենտրոն: Աղթամարի Սբ. Խաչ վանք: Վասպուրականի Դերենիկ իշխանի մահից հետո, երբ նա թաղվեց Աղթամարի Սբ. Խաչ վանքում, նրա որդիները վանքին ընդարձակ կալվածքներ նվիրեցին, որոնք հիմնականում գտնվում էին Ռշտունիք գավառում2: Վանքի ն, ընդհանրապես կղզու կառուցապատումը շարունակվեց հետագայում ն իր ավարտին հասավ Գագիկ Արծրունու թագավորության տարիներին3: Ոստանի Սբ. Մարիամ Աստվածածին եկեղեցի: Թովմա Արծրունին, պատմելով Վասպուրականի Գագիկ իշխանի գործունեության մասին, ի մասնավորի հաղորդում է, որ նա շինարարական լայն աշխատանքներ իրականացրեց Ոստանում` վերակառուցելով նրա ավերված միջնաբերդն ու արաբական տիրապետության շրջանում քանդված Սբ. Մարիամ Աստվածածին եկեղեցին4: Ոստանի Սբ. Պետրոս եկեղեցի: Ըստ Արծրունյաց պատմիչի` կառուցելով եկեղեցին «վեյելչապէս պայծառութեամբ», Գագիկ Արծրունին սկզբում այն ցանկանում էր անվանակոչել Սբ. Փրկիչ, սակայն, հետո միտքը փոխեց ն կոչեց Սբ. Պետրոսի անունով5: Աղբակի Սբ. Խաչ վանք: Գտնվում էր Արծրունիների ոստան Հադամակերտ ավանում, որտեղ գտնվում էր Վասպուրականի Արծրունի իշխանների տոհմական հանգստարանը: Ըստ Թովմա Արծրունու` Հայ Բագրատունիների տերության կազմավորման ն ամրապնդման շրջանում այստեղ, մասնավորապես, թաղվել էին Վասպուրականի Աշոտ Արծրունի իշխանը 874 թ. ն Դերենիկի որդի Աշոտ իշխանը` 905 թ.6: Վանա բերդի Սբ. Գնորգ ն Սբ. Սիոն եկեղեցիներ: Ըստ Թովմա Արծրունու` երկու եկեղեցիներն էլ կառուցվել են Վասպուրականի Գագիկ իշխանի կողմից Վանա բերդում: Սբ. Սիոն եկեղեցու քարը Վասպուրականի իշխանի պատվերով բերվել է Մանազկերտից: Եկեղեցու խորանի աջ կողմում նա կառուցեց մեկ այլ եկեղեցի` ի հիշատակ Հիսուս Քրիստոսի խաչելիության վայրի` Գողգոթայի, իսկ ձախ կողմում` նս մեկ եկեղեցի` ի հիշատակ Հիսուս Քրիստոսի հարության7:

Անդ, էջ 332-334: Անդ, էջ 356: Անդ, էջ 452-454: Անդ, էջ 390: Անդ, էջ 394: Անդ, էջ 338, 384: Անդ, էջ 390:

Հադամակերտի եկեղեցի: Կառուցվել է 2 դ. սկզբին` Վասպուրականի Գագիկ իշխանի եղբոր` Գուրգենի կողմից: Վերջինս եկեղեցու քարը բերել է տվել Մանազկերտից` Բզնունյաց ծովով1:

Տարոնի իշխանություն: Մշո Սբ. Կարապետ (Գլակա, Իննակնյան) վանք: Սկզբնաղբյուրները Տարոնի խնդրո առարկա շրջանի վանքերի ն եկեղեցիների մասին գրեթե տեղեկություններ չեն պահպանել: Խնդիրն այն է, որ, գտնվելով արաբա-բյուզանդական սահմանային ամրությունների գոտու հարնանությամբ, ինչպես նան որոշ ժամանակ գրավված լինելով Շայբանիների ամիրայության կողմից, Տարոնի իշխանները երկրամասի հոգնոր կյանքի զարգացման համար գրեթե ժամանակ չէին ունենում: Մշո Սբ. Կարապետ հինավուրց վանքը, թեն խնդրո առարկա շրջանում պատմիչների կողմից չի հիշատակվում, սակայն շարունակել է կարնոր դեր խաղալ Բագրատունիների հզորացման շրջանում: Մշո Սբ. Փրկիչ եկեղեցի: Կառուցվել է Բագարատ Բագրատունու կողմից2: Թովմա Արծրունու տեղեկության համաձայն` այն «բարձրաբերձ» եկեղեցի էր, որի վրա ծախսվել էր 300հզ դահեկան3: Այստեղ էր ապաստանել խութեցիների վրեժխնդրությունից փախուստի դիմած արաբ զորավար Յուսուֆը4: Վանդիրի (Մշո Սբ. Աղբերիկ) վանք: Տարոնի իշխանության վանքերից մեկն էր, որը հայտնի էր դարձել այնտեղ պահվող կենարար խաչով: Այն, ըստ ավանդության` օրհնվել էր Հիսուս Քրիստոսի եղբայր Հակոբի կողմից (մեկ այլ ավանդության համաձայն` իր մեջ կրում էր փրկչական խաչի մի մասունքը)5: Ստեփանոս ն Ներսես Մեծոփեցիների անունով մեզ հասած ձեռագրում Վանդիրի վանքի մասին նշված է.«Տեառն եղբօր սուրբ նշանն, որ կայր ի Վանդիրն, զոր բերեալ էր սուրբ առաքեալն Թադէոս, որ էր ի կենաց փայտէն»6: Վարդան վարդապետի «Աշխարհացոյց»-ում հիշատակվում է, որ «Վանդիրն սուրբ Աղբերիկն է ի տեառնեղբօրէն Յակոբայ ի գաւառին Խութայ»7: Ամենայն հավանականությամբ,

Անդ, էջ 396: Անդ, էջ 190: Անդ: Անդ: Տե՛ս Գարեգին Ա կաթողիկոս, Յիշատակարանք ձեռագրաց, հ. Ա, էջ 182-186: Տե՛ս Լ. Խաչիկյան, Հայ պատմագրության անհայտ էջերից,-«ՊԲՀ», 1972, թիվ 4, էջ 240 (231-247): Տե՛ս «Աշխարհացոյց Վարդանայ վարդապետի», էջ 20: Վարդան վարդապետի «Աշխարհացոյց»-ի ընդարձակ խմբագրության մեջ նշված է.«Վանդիրն սուրբ Աղբերիկն է, ուր կայ օծեալ խաչն ի տեառնեղբօրմէն Յակոբայ ի գաւառին Խութայ, եւ անդ է սուրբ բեւեռն Քրիստոսի ներկեալ արեամբն Քրիստոսի» (անդ, էջ 42-43):

հենց Հակոբի կողմից խաչի օրհնության պատմության շնորհիվ էլ հետագայում Վանդիր վանքը սկսեց կոչվել Սբ. Աղբերիկ (Սբ. Աղբայրիկ): Այդ խաչի միջոցով, ըստ վերոհիշյալ ավանդության` Սմբատ Ա-ի օրոք վերակենդանացվել էր մի պատանի: Վանքին I2 դ. նվիրատվություններ էր կատարել Սմբատ Մամիկոնյան իշխանը (չորս կրպակ ն ձիթահանք)1: Վանքում էր գտնվում Սասունի իշխանների հանգստարանը: 908 թ. Սմբատ Ա-ն վավերացրեց Սմբատ Մամիկոնյանի նվիրատվությունը, ապա անձամբ ընծաներ մատուցեց ն ընդարձակ տարածքներ նվիրաբերեց վանքին2:

Հայոց Արնելից կողմերի իշխանություններ: Գիսի եկեղեցի: Ըստ ավանդության` այս այս եկեղեցին կառուցել է Թադնոս առաքյալի աշակերտ Եղիշեն3: Մովսես Դասխուրանցին հաղորդում է, թե «յայսմ տեղւոջ եղն սկիզբն արնելեայցս եկեղեցեացս մայրաքաղաքաց»4 կամ «մայր եկեղեցեացն արնելեայց»5: Վերակառուցվել է Մ դ.6: Մեսրոպ Մաշտոցն այստեղ էր թաղել սուրբ խաչի մասունքը, որը հայտնաբերվել ու տեղափոխվել էր Գլխո վանք7: Գտնվում էր Ուտի Առանձնակ գավառում: Ամարասի վանք: Ամարասի վանքը գտնվում էր Արցախի Մյուս Հաբանդ գավառում, որի` վանքին հարակից հատվածը կոչվում էր Ամարաս8: Այն կառուցվել էր IՄ դ.` Գրիգոր Լուսավորչի կողմից9: Խնդրո առարկա շրջանում եպիսկոպոսանիստ եկեղեցի էր10: Սբ. Եղիշե առաքյալի վանք (Ջրվշտիկ): Դեռնս IՄ դ. Թադնոս առաքյալի աշակերտ Եղիշեի մասունքներն ամփոփվել էին Արցախի Մեծ Կվանք գավառում` մի ուխտատեղիում, որը Մովսես Դասխուրանցու օրերում արդեն կոչվում էր Ջրվշտիկ: Վանքը կառուցվել է Մ դ.` Վաչագան Բարեպաշտի կողմից11: Կարնոր դեր ուներ հայոց Արնելից կողմերի հոգնոր կյանքում: Մեծիրանից Սբ. Հակոբի վանք: Խաչենի իշխանության կարնոր վանքերից մեկն էր: Վանքում պահպանվել են մի քանի արձանագրու1

Տե՛ս Գարեգին Ա կաթողիկոս, Յիշատակարանք ձեռագրաց, հ. Ա, էջ 182-183: Անդ, էջ 183-186: Տե՛ս Մովսես Կաղանկատվացի, էջ 10, 275: Անդ, էջ 10: Անդ, էջ 274-275: Անդ, էջ 95-97: Անդ, էջ 201-208, 214, 344: Անդ, էջ 327: Անդ, էջ 35: Անդ, էջ 294, 300, 328, 344 ն այլն: Անդ, էջ 12:

թյուններ, որոնք վերաբերում են Խաչենի իշխանության խնդրո առարկա շրջանի գործող անձանց1: Գտչա վանք: Գոռոզի իշխանության կարնոր վանքերից էր, որի գերեզմանատանը պահպանված արձանագրությունները կարնոր տեղեկություններ են պահպանել Եսայի Աբու Մուսե իշխանի ն նրա սերունդների մասին2: Դադոյի վանք (Դադիվանք): Մովսես Դասխուրանցին այն հիշատակում է Խորաձորում3: Ամենայն հավանականությամբ, Խորաձոր էր կոչվում Տրտու գետի միջին հոսանքի հովիտը, որտեղ գտնվում է Դադիվանքը: I դ. քրիստոնեության քարոզիչ, նահատակ Դադի գերեզմանի վրա կառուցվել է եկեղեցի, որի շուրջ հետագայում կազմավորվել է վանքը, որի պահպանված շինություններից ամենավաղը կառուցվել է 2II դ.4: Կատարո վանք: Գտնվում էր Դիզափայտ լեռների շրջանում` հանդիսանալով Հայոց Արնելից կողմերի կարնոր հոգնոր կենտրոններից մեկը: Կառուցվել է Աղվանից Վաչագան թագավորի օրոք, երբ այստեղ հայտնաբերվել էին սրբերի մասունքներ5: Կաղանկատվաց վանք: Հիշատակվում է Մովսես Դասխուրանցու կողմից Հայոց Արնելից կողմերի այն վանքերի թվում, որոնց նույնանուն վանքեր կային նան Երուսաղեմում6: Գլխո վանք: Գտնվում էր Արցախի Մեծ Կվանք գավառում: Հայոց Արնելից կողմերի նշանավոր հոգնոր կենտրոններից էր7: Հայոց Արնելից կողմերի Վարազ Տրդատ իշխանը Հայոց ն Վրաց իշխան Գրիգոր Մամիկոնյանի (662-685) մոտ ուղարկեց Իսրայել եպիսկոպոսին` խնդրելու Գրիգոր Լուսավորչի աճյունից մի մասնիկ: Խնդիրն այն է, որ այդ ժամանակ Դարանաղյաց գավառի Թորդան ավանից Վաղարշապատ էր տեղափոխվել Գրիգոր Լուսավորիչի աճյունը: Իսրայելը ստանում է Գրիգոր Լուսավորչի ծնոտի մի մասը, որը բերվում ն հանդիսավորությամբ ամփոփվում է Գլխո վանքում8: Հայտնի էր նան այստեղ պահվող սուրբ

Տե՛ս Ն. Ադոնց, Երկեր, հ. Ա, էջ 509: Տե՛ս Ս. Բարխուդարյան, Արցախի, Շաքիի ն Փառիսոսի իշխանությունները I2-2 դարերում, էջ 55-58: Տե՛ս Մովսես Կաղանկատվացի, էջ 340: Տե՛ս Միքայել Ասորի, էջ 43: Դադիվանքի շինությունների կառուցման ժամանակագրության մասին մանրամասնորեն տե՛ս Ս. Այվազյան, Դադիվանքի հոգնոր շինությունների կառուցման ժամանակագրական հաջորդականությունը,-«ՊԲՀ», թիվ 3, էջ 199-218: Տե՛ս Մովսես Կաղանկատվացի, էջ 119, 300: Անդ, էջ 285: Անդ, էջ 208, 212, 218 ն այլն: Անդ, էջ 235-237:

խաչի մասունքը1: Բերդո վանք: Գտնվում էր Շամքոր քաղաքում: Այստեղ երբեմն գումարվում էին Հայոց Արնելից կողմերի եկեղեցականների ժողովներ2: Պարտավի Սբ. Գրիգոր եկեղեցի: Կոչվում է նան Պարտավի մեծ եկեղեցի3: ՄIII դ. սկզբին, երբ Հայոց Արնելից կողմերում փորձ կատարվեց ներմուծելու քաղկեդոնական դավանանքը, Հայոց կաթողիկոս Եղիան մեկնեց Պարտավ քաղաք, եկեղեցում ատյան գումարեց ու հրամայեց իր մոտ բերել քաղկեդոնական դավանանքի կողմնակիցներին, որոնք նրա հրամանով պատժվեցին4: Պարտավի Սբ. Աստվածածին վանք: Հիշատակվում է Մովսես Դասխուրանցու կողմից Հայոց Արնելից կողմերի այն վանքերի թվում, որոնց համանուն վանքեր կային նան Երուսաղեմում5: Նորավանք: Կառուցվել է Սահլ Սմբատյանի որդի Ատրներսեհի կնոջ` Սպրամի կողմից I2 դ. կեսերին6: Գտնվում էր Սոդք գավառում, որը, ինչպես տեսանք, մտնում էր Սահլ Սմբատյանի տիրույթների մեջ:

Համշենի իշխանության վանքերն ու եկեղեցիները: Եղնովիտի վանք: Համշենի իշխանության կարնոր վանքերից էր, որտեղ, ըստ ավանդության, պահվում էին սուրբ Վարդանանց նշխարները7: Ներկայումս վանքը գոյություն չունի, սակայն նրա շրջակայքը շարունակում է կոչվել Եղնովիտ (թուրք. էլնիտ): Խաչիվանք: Գտնվում էր Եղնովիտից ոչ հեռու: Ինչպես տեսանք, սկզբնապես կոչվում էր Խաչիկ վանք, հետո` Խաչեքարո վանք, ապա` Խաչեքար-Քաջքար, ներկայումս Խաչիվանիկ:

Արնելից մեծ իշխանության վանքերն ու եկեղեցիները: Սկզբնաղբյուրները քիչ տեղեկություններ են պահպանել Աղվանքի եկեղեցիների ն, մասնավորապես, խնդրո առարկա շրջանում կառուցված եկեղեցիների մասին: Այդպիսի տեղեկություններ կան հատկապես սկսած այն ժամանակներից, երբ տարածվեց քաղկեդոնականությունը: Պետք է նշել, սակայն, որ Մովսես Դասխուրանցու տեղեկությունների համաձայն` Հայոց Արնելից կողմերի եկեղեցու կազմում գոյություն

Անդ, էջ 208: Անդ, էջ 314: Անդ, էջ 319: Անդ, էջ 296-297: Տե՛ս նան Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 102: Տե՛ս Մովսես Կաղանկատվացի, էջ 285: Անդ, էջ 340: Տե՛ս Հ. Տաշեան, Տայք, դրացիք ն Խոտորջուր,-«Հանդէս ամսօրեայ», 1972, թիվ 13, էջ 23-29:

ունեին Շաքեի ն Կապաղակի եպիսկոպոսությունները1: Աղվանքում հնուց հայտնի էին որոշ վանքեր ն, հատկապես, Գիշի ն Դավիթ Գարեջա վանքը: Գիշի վանք: Գտնվել է Գիշ ավանում, որը ներկայումս էլ գոյություն ունի ն կոչվում է Քիշ: Գտնվում է Շաքի քաղաքից հյուսիս2: Դավիթ Գարեջա վանք: Կառուցվել է ՄI դ.: Հայ Բագրատունիների տերության կազմավորման շրջանում, Ծանարաց քորեպիսկոպոսությունում գործունեություն ծավալելուց հետո, այստեղ հաստատվել էր Իլարիոն Վրացի վանականը (մահ. 882 թ.)3: Մինչն Դինար թագուհին, ինչպես վերնում անդրադարձանք, Աղվանքի եկեղեցին միաբնակ էր: Միաբնակ էր նան Դավիթ Գարեջա վանքը, ուր այցելում էին ու նվիրատվություններ կատարում Հայոց Արնելից կողմերի իշխանական տների ներկայացուցիչները4: Վիրքի վանքերն ու եկեղեցիները: Խնդրո առարկա շրջանում Վիրքում լայն եկեղեցաշինական գործունեություն չի իրականացվել: Պատճառն այն էր, որ այն մասամբ գտնվում էր արաբների ձեռքում (Տփղիսի ամիրայություն): Սակայն շարունակում էին գործել նախկինից հայտնի որոշ եկեղեցիներ: Տփղիսի Սբ. Մարիամ Աստվածածին եկեղեցի: Ըստ վրացական աղբյուրների` կառուցվել է Վրաց թագավոր Վախթանգ Գորգասալի որդի Դաչի կամ Դաչէ Ուջարմեցու (մոտ 522-534) կողմից, որը Տփղիսն իր մայրաքաղաքն է դարձրել5: Տփղիսի հնագույն եկեղեցին է, որը հետագայում կոչվեց Անչիսխատ (բառացի` Անչայի սրբապատկեր): Խնդիրն այն է, որ Անչայի եկեղեցուց այստեղ է տեղափոխվել Հիսուս Քրիստոսի անձեռագործ պատկերը (Սբ. դաստառակ)6: Ծառայել է իբրն վանատուն7: Մծխեթայի Ջվար եկեղեցի: Կառուցումը սկսվել է ՄII դ. սկզբին` Վրաց իշխան Ստեփանոսի օրոք, երբ տեղի էին ունենում պարսկա-

Տե՛ս Մովսես Կաղանկատվացի, էջ 122, 213, 341-346: Տե՛ս Ս. Երեմյան, Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, էջ 48: Տե՛ս “Житие и деяния Илариона Грузина”, перевод с древнегрузинского, введение, примечания Г. Цулая, М., 1998, էջ 55: Տե՛ս Պ. Մուրադյան, Կովկասեան մշակութային աշխարհը եւ Հայաստանը, էջ 8486: Տե՛ս Джуаншер Джуаншериани, էջ 204-205: Տե՛ս նան Պ. Մուրադյան, Հին Թիֆլիսի հայոց եկեղեցիները, ուսումնասիրություն ն աղբյուրներ, էջմիածին, 2009, էջ 226-227: Անդ, էջ 227: Անդ, էջ 13: Տե՛ս նան Լ. Մելիքսեթ-Բեկ, Հին Թբիլիսիի ն հայ-վրացական կուլտուրական կապերի պատմությունից,-«ՊԲՀ», 1958, թիվ 3, էջ 152:

բյուզանդական պատերազմները1: Ըստ Դավթի որդի Սմբատի` 629 թ. դրությամբ եկեղեցու կառուցումը դեռ չէր ավարտվել: Այն շարունակվեց Ստեփանոսի որդի Ատրներսեհի ն վերջինիս որդի Ստեփանոսի իշխանության շրջանում: Կառուցման ժամանակ լուր հասավ արաբների կողմից Բաղդադի գրավման մասին2: Խոսքն, ամենայն հավանականությամբ, 637 թ. մասին է, երբ արաբների կողմից գրավվեց Իրաքը: Ուստի` Ջվար եկեղեցու կառուցումը 630-ական թթ. դեռնս ընթացքի մեջ էր: Ինչպես ճշգրտել է Պ. Մուրադյանը, շինարարական աշխատանքները շարունակվել են մինչն 642 թ.: Դրանց մասնակցել են հայ վարպետներ` Թոդոսակի գլխավորությամբ3: Այն հանդիսանում էր Վրաց կաթողիկոսի աթոռանիստը: Մծխեթայի Ջվար եկեղեցին կառուցվել է Հայաստանում արդեն կառուցված նմանատիպ եկեղեցիների` Ավանի ն Վաղարշապատի Սբ. Հռիփսիմե եկեղեցիների օրինակով: Բացի այն, որ այն նման է Սբ. Հռիփսիմե եկեղեցուն, համընկնում են նան երկու եկեղեցիների չափսերը4: Տփղիսի Սբ. Սիոն եկեղեցի: Ինչպես ճշգրտել է Պ. Մուրադյանը, Սբ. Սիոն եկեղեցին հիմնադրվել է 626 թ. հետո5: Այդ է ցույց տալիս Դավթի որդի Սմբատի հաղորդումը, ըստ որի` եկեղեցու կառուցումը սկսվել է ՄII դ. սկզբին ն ավարտվել 629 թ.` պարսկա-բյուզանդական հաշտության պայմանագրի կնքման տարում6: Եկեղեցին գործում էր նան արաբական տիրապետության շրջանում: Ատենի Սբ. Սիոն եկեղեցի: Կառուցվել է ՄII դ.: Պահպանվել են հայերեն արձանագրություններ ն հայ ճարտարապետի անունը7: Ամենայն հավանականությամբ, հենց այստեղ են 906 թ. հաշտվել Հայոց Սմբատ Ա ն Աբխազաց Կոստանդին Գ թագավորները` այդ իրադարձությունը հավերժացնելով հանդիսավոր խմբանկարով8: Գտնվում էր Գորի քաղաքից հարավ:

Տե՛ս Сумбат Давитис-дзе, էջ 27-28: Անդ, էջ 30-31: Տե՛ս П. Мурадян, Армянская надпись храма Джвари,-«Լրաբեր (հաս. գիտ.)», 1968, թիվ 2, էջ 55-80: Տե՛ս А. Казарян, նշվ. աշխ., էջ 33: Տե՛ս Պ. Մուրադյան, Հին Թիֆլիսի հայոց եկեղեցիները, էջ 13-14: Տե՛ս նան П. Мурадян, Армянская надпись храма Джвари, էջ 66-68: Տե՛ս Сумбат Давитис-дзе, էջ 29-30: Տե՛ս Լ. Մելիքսեթ-Բեկ, Մ|| դարու հայերեն արձանագրությունները Վրաստանում (Ատենի Սիոն),- ՀՍՍՌ ԳԱ «Տեղեկագիր», 1945, թիվ 5, էջ 3-6: Տե՛ս Ռ. Մաթնոսյան, Բագրատունի թագավորների (Աշոտ I, Սմբատ I, Աշոտ I) բյուզանդական թագը, էջ 176:

Վիրքում հնուց հայտնի էին այլ վանքեր ու եկեղեցիներ: Սակայն խնդրո առարկա շրջանում բուն Վիրքում գտնվող եկեղեցիները գրեթե չեն հիշատակվում: Այդ առումով, սկզբնաղբյուրների ուշադրության կենտրոնում էր Կղարջքի կուրապաղատությունը, որտեղ I2 դ. տեղի ունեցող իրադարձությունները մեծ կարնորություն ունեին ն նույն դարի վերջին (899 թ.) հանգեցնելու էին Կղարջքի (Վրաց կոչված) թագավորության հիմնադրմանը: Կղարջքի կուրապաղատության վանքերն ու եկեղեցիները: Աշոտ կուրապաղատի իշխանության շրջանից (ՄIII դ. վերջ-826) սկսած լայն ծավալներ է ընդունում եկեղեցաշինությունը Կղարջքի կուրապաղատությունում, որի սկզբնավորողն այնուհետն Կղարջքի կուրապաղատության հոգնոր առաջնորդի դերը ստանձնած Գրիգոր Խանձթեցին էր (759-861): Այդ մասին մանրամասն տեղեկություններ են պահպանվել Գեորգի Մերչուլի կողմից 2 դ. կեսերին գրի առնված «Գրիգոր Խնձթեցու վարք»-ում: Դատելով Գեորգի Մերչուլի հաղորդումներից` Գրիգոր Խանձթեցու կողմից Կղարջքի կուրապաղատությունում կառուցվել կամ վերակառուցվել են տասնյակ եկեղեցիներ1: Այն պահին, երբ Գրիգոր Խանձթեցին եկավ Կղարջք, այստեղ բացի Օպիզայից որնէ այլ գործող եկեղեցի չկար: Նա սկզբում կարողացավ Խանձթայում միայն փայտե եկեղեցի կառուցել2: Խանձթա վանքի շինարարության ժամանակ Կղարջքում իշխում էր Աշոտ կուրապաղատը3: Իր իշխաններից մեկի միջոցով Աշոտը իմացավ Գրիգոր Խանձթեցու մասին4: Կուրապաղատն իր մոտ հրավիրեց նրան ն նվիրեց բարեբեր վայրեր, այդ թվում` Շատբերդի շրջանը5: Այդ ժամանակներից, երբ Կղարջքի կուրապաղատը սկսեց հովանավորել Գրիգոր Խանձթեցու կողմից սկսված եկեղեցաշինությունը, վերջինս ամբողջ Կղարջքում լայն ծավալներ ընդունեց6: Դատելով Գրիգոր Խանձթեցու հիմնած վանքերի ն եկեղեցիների աշխարհագրությունից` այն ընդգրկում էր միայն Կղարջքը: Այդ իսկ պատճառով նրան ուզում էին կարգել զուտ Կղարջքի վանքերի ն եկեղեցիների (Խանձթա, Շատբերդ, Միջնաձոր ն այլն) հոգնոր առաջնորդ: Վիճակն այդպիսին էր նան Բագարատ կուրապաղատի որդու` Դավիթի օրոք, երբ կառուցվեց Խանձ1

Տե՛ս Георгий Мерчуле, գլ. Մ, I2: Անդ, գլ. ՄII: Անդ, գլ. I2: Անդ, գլ. 2: Անդ, գլ. 2I: Անդ, գլ. 2:

թայի քարե եկեղեցին1: Բացի այդ, Աբխազաց թագավորին նկարգրելով Կղարջքի վանքերն ու եկեղեցիները` Գրիգոր Խանձթեցին մասնավորապես պատմում է, որ դրանք մի կողմից սահմանակցում են Աբխազաց թագավորությանը Ղադո լեռներով, իսկ մյուս կողմից շրջապատված են Շավշքի մեծ գետերով: Ընդհանրապես, Գեորգի Մերչուլի հիշատակած անվանումը` «Կղարջքի մենաստաններ», արդեն իսկ խոսում է այն բանի օգտին, որ դրանք բոլորը գտնվում էին Կղարջքում2: Գրիգոր Խանձթեցու ն նրա մերձավորների կողմից կառուցված կամ վերակառուցված վանքերի թվում բացառություն էր կազմում միայն Իշխանի վանքը, որը գտնվում էր Տայքում: Ըստ Գեորգի Մերչուլի` այն վերակառուցել է Գրիգոր Խանձթեցու շրջապատի հոգնորականներից Սաբանի կողմից3: Պետք է նշել, որ այդ նույն շրջանում քաղկեդոնական եկեղեցու կողմից Հայոց իշխան Աշոտ Մսակերին քաղկեդոնական դավանանքի հետնորդ դարձնելու փորձ էր կատարվել: Նրա միջոցով հնարավոր էր լինելու քաղկեդոնականությունը տարածել ողջ Հայաստանում: Դատելով Մխիթար Այրիվանեցու ն Վարդան վարդապետի տեղեկություններից, քաղկեդոնականներն իրենց նպատակների մեջ որոշ հաջողության հասել էին, սակայն Միջագետքից ժամանած մի միաբնակ վանական դավանաբանական վեճում հաղթում է քաղկեդոնական հոգնորականին: Դրանից հետո Աշոտ Մսակերը ավելի է հաստատվում Հայոց եկեղեցու դավանանքի մեջ ու երկրից վտարում քաղկեդոնական հոգնորականին4: Խանձթա վանք: Կառուցվել է I2 դ. սկզբին` Գրիգոր Խանձթեցու կողմից5: Գրիգոր Խանձթեցու նստավայրն էր ն Կղարջքի կուրապաղատության գլխավոր հոգնոր կենտրոնը: Վանքի կառուցումից հետո, Կղարջքի Անչայի վանքի շրջանում գտնվող գյուղերի բնակիչները հարձակվում են վանքի ն նրա հարակից գյուղերի վրա` թալանելու ն ավերելու նպատակով6: Թեն փորձ է կատարվել այդ իրադարձությունը վերագրելու միջավատատիրական հարաբերությունների սրմանը7, սակայն վերոհիշյալ փաստը, մեր կարծիքով, ցույց է տալիս, որ Կղարջքի որոշ շրջաններում, այդ թվում` Անչայի վանքի շրջակայքում, չէին ընդու1

Անդ, գլ. 22ՄIII: Անդ, գլ. 22II: Անդ, գլ. Մ: Տե՛ս Մխիթար Այրիվանեցի, էջ 53, Վարդան վարդապետ, էջ 84: Տե՛ս Георгий Мерчуле, գլ. ՄII, 22ՄIII: Անդ, գլ. Լ2ՄIII-Լ22: Տե՛ս "Очерки истории Грузии", т. ||, էջ 244-245:

նում Գրիգոր Խանձթեցու հոգնոր իշխանությունը: Ուստի, այն բանից հետո, երբ Գրիգոր Խանձթեցին ցանկացել է այնտեղ տարածել սեփական հոգնոր իշխանությունը, ստացել է նման հակահարված: Օպիզայի Սբ. Հովհաննես Մկրտիչի վանք: ՄIII դ. վերջին այստեղ որոշ ժամանակ ապրել է Գրիգոր Խանձթեցին: Այն պահին, երբ Գրիգոր Խանձթեցին եկավ Կղարջք, այստեղ բացի Օպիզայից որնէ այլ գործող վանք չկար1: Դատելով «Սերապիոն Զարզմեցու վարք»-ում պահպանված մի տեղեկությունից, Օպիզայի վանքը I2 դ. կեսերին հանդիսանում էր Կղարջքի հոգնոր կենտրոններից մեկը2: Ըստ «Քարթլիի մատյան»-ի` այն վերակառուցվել է նան Կղարջքի Բագրատունիներից Գուառամի օրոք: Վերջինս հետագայում թաղվել է վանքի գերեզմանատանը3: Պետք է նշել, որ` Դատելով Գեորգի Մերչուլի հաղորդումներից` Գրիգոր Խանձթեցին սկզբնապես իրավասու էր համարվում միայն այն վանքերի ն եկեղեցիների նկատմամբ, որոնք կառուցվել կամ վերակառուցվել էին իր հովվապետության օրոք: Այսպես, նա Օպիզայի վանքն ու նրա քահանային համարում էր իրեն ոչ ենթակա4: Այդ իրողությունը, թերնս, բխում էր նրանից, որ Գուառամ Բագրատունին հաշվի չէր նստում Կղարջքի հոգնորականների հետ5: Միջնաձորի վանք: Դատելով այն իրողությունից, որ Կղարջքում Գրիգոր Խանձթեցու հաստատվելու շրջանում այնտեղ, բացի Օպիզայից, այլ գործող վանք չկար, իսկ հետագայում Միջնաձորի վանքը հանդես է գալիս որպես կուրապաղատության կարնոր վանքերից մեկը6, կարծում ենք, որ այն, ի թիվս Խանձթա վանքի շրջակա հին վանքերի ն եկեղեցիների, վերակառուցվել է I2 դ. սկզբին` Գրիգոր Խանձթեցու կողմից: Շատբերդի վանք: Վերակառուցվել է Գրիգոր Խանձթեցու կողմից ն դարձել նրա հոգնոր իշխանության երկու կարնոր վանքերից մեկը` Խանձթայից հետո: Շատբերդի շրջանը Գրիգոր Խանձթեցուն էր նվիրել դեռնս Աշոտ կուրապաղատը7: Հետագայում, երբ սկսվեց վանքի վերակառուցումը, Գրիգոր Խանձթեցին խնդրեց կուրապաղատ Բագարատին, որպեսզի նա օգնի շինարարությանը: Ի պատասխան, կուրապա-

Տե՛ս Георгий Мерчуле, գլ. ՄII: Տե՛ս Василий Зарзмели, գլ. 2Մ: Տե՛ս “Матиане Картлиса”, էջ 32: Տե՛ս Георгий Мерчуле, գլ. 222IՄ: Անդ, գլ. 2ԼII: Անդ, գլ. 22ՄII, 22ՄIII, 222I ն այլն: Անդ, գլ. 2I:

ղատը կալվածքներ նվիրեց վանքին1: Վերջինիս մեծ նվիրատվություններ կատարեցին նան Կղարջքի մյուս իշխանները2: Անչայի վանք: Ինչպես տեսանք, Անչայի վանքի շրջակայքի բնակիչները թշնամաբար ընդունեցին Գրիգոր Խանձթեցուն ն նույնիսկ հարձակում գործեցին Խանձթա վանքի վրա: Գեորգի Մերչուլի մի հաղորդումից պարզվում է, որ Անչայի վանքն իր թեմով հատուկ կարգավիճակ ուներ վրաց եկեղեցու համակարգում: Այդ հատուկ կարգավիճակը հովանավորվում էր Տփղիսի Սահակ ամիրայի կողմից` ընդդեմ Խանձթա վանքի հոգնոր իշխանության: Եղավ մի պահ, երբ Տփղիսի ամիրա Սահակի օգնությամբ Անչայի եպիսկոպոս դարձավ ոմն Ցկիր, որը հավաքեց Անչայի ժողովրդին ն ուղարկեց քանդելու Խանձթա վանքը: Այն անհաջողության մատնվեց միայն Ցկիրի մահվան պատճառով3: Արտանուջի Սբ. Պետրոս-Պողոս եկեղեցի: Կառուցվել է I2 դ. սկզբին` Կղարջքի Աշոտ կուրապաղատի կողմից` Արտանուջի բերդի վերականգնումից անմիջապես հետո: Եկեղեցում նա կառուցեց նան սեփական դամբարանը: Գտնվում էր Արտանուջի բերդում4: Ըստ Վախուշտ Բագրատիոնի` այս եկեղեցում է սպանվել Աշոտ կուրապաղատը5: Սամցխեի վանքերն ու եկեղեցիները: Կղարջքում ծավալված եկեղեցաշինական աշխատանքներից հետո Կղարջքի հոգնորականները սկսում են իրենց հոգնոր իշխանությունը տարածել հարնան Սամցխեում: Այնտեղ հատուկ այդ նպատակով ուղարկվեց Սերապիոն Զարզմեցին, որը լայն գործունեություն ծավալեց: Այդ մասին մանրամասն տեղեկություններ են պահպանվել Վասիլ Զարզմեցու կողմից գրի առնված «Սերապիոն Զարզմեցու վարք»-ում: «Վարք»-ում մանրամասն տեղեկություններ կան նրա կողմից Սամցխեում վանքերի հիմնադրման մասին, որն իրականացվել է 860-ական թթ.6: Ընդհանուր առմամբ, պետք է ընդգծել, որ Սերապիոն Զարզմեցին Սամցխեում իրականաց1

Անդ, գլ. 22Մ: Անդ, գլ. 22ՄII: Անդ, գլ. Լ2ՄIII-Լ22: Տե՛ս Сумбат Давитис-дзе, էջ 31: Âà660Ծ6 Բà86àԾ6116, էջ 187: «Քարթլիի մատյան»-ի հաղորդած տեղեկության համաձայն` Աշոտ կուրապաղատը սպանվել է Գարդաբանի եկեղեցում (տե՛ս “Матиане Картлиса”, էջ 29): Պետք է նշել, որ վրաց պատմաբանների կողմից ընդունված է հենց վերջին տեղեկությունը, որի հիման վրա նրանք փորձում են ցույց տալ, թե Աշոտ կուրապաղատը տիրել է նան Գարդաբանին (տե՛ս “Очерки истории Грузии”, т. ||, էջ 308309): Սակայն, դատելով Դավթի որդի Սմբատի տեղեկություններից` Աշոտ կուրապաղատը սպանվել է Շավշքի եկեղեցիներից մեկում, երբ զինվորներ հավաքագրելու նպատակով մեկնել էր այնտեղ (տե՛ս Сумбат Давитис-дзе, էջ 31-32): Տե՛ս М. Лордкипанидзе, նշվ. աշխ., էջ 316-317:

րեց այն, ինչ Կղարջքում Գրիգոր Խանձթեցին: Դատելով Վասիլ Զարզմեցու տեղեկություններից` Սամցխեի տարբեր վայրերում Կղարջքի հոգնորականներին վատ էին ընդունում ն վտարում էին իրենց երկրամասերից: Երբ նրանք նոր էին միայն մտել Սամցխե ն կառուցել առաջին վանքը, տեղի իշխանը չցանկացավ նրանց տեսնել իր տիրույթներում ն արտաքսեց1: Այնուհետն այդպիսի դեպքերը կրկնվեցին: Սակայն Սերապիոն Զարզմեցին համառորեն ի կատար ածեց իրեն տրված հանձնարարությունը: Հասնելով Սամցխե` Սերապիոն Զարզմեցին ն մյուս հոգնորականներն անմիջապես սկսեցին կառուցել վանքեր: Առաջին վանքը կառուցվեց Սամցխեի հարավում2: Այդտեղից նրանք շարժվեցին հյուսիս ն հասան Գեորգի Չորչանեցի իշխանի տիրույթներին: Իշխանը նրանց ընդունեց գրկաբաց ն գործունեության ազատություն տվեց: Նրա տիրույթներում Սերապիոնը որոշեց կառուցել հերթական վանքը, որը ն տեղի ունեցավ3: Զարզմայի վանք: Շարժվելով Գոդերձական լեռնանցքի շրջանով դեպի հյուսիս` Կղարջքի հոգնորականները շուտով հասան մի պղտոր ջրով լճակի: Լճակի շրջանը նրանց կողմից անվանվեց Զարզմա` բնակիչների շրջանում այդ վայրի նկատմամբ ունեցած սարսափի պատճառով: Այնտեղ էլ որոշեցին կառուցել այդ կողմերի գլխավոր վանքը: Զարզմայի վանքը դարձավ Սամցխեի այդ հատվածի հոգնոր կենտրոնը4: Գտնվում էր Չորչան բնակավայրից հարավ: Ղվելի վանք: Կղարջքի հոգնորականների կողմից Ղվելի վանքը կառուցվեց Զարզմայի հիմնադրումից մի փոքր անց5: Զանավի վանք: Ինչպես տեսանք, կառուցվել էր Համազասպի ն Քուրդիկի կողմից, որոնք, հավանական է, Մամիկոնյանների տոհմից են եղել: Ամենայն հավանականությամբ, հանդիսանում էր Գեորգի Չորչանեցու իշխանության գլխավոր վանքը, որտեղ գտնվում էր տեղի իշխանների հանգստարանը6: Ածղուր (Ածղվեր) վանք: Սամցխեի եպիսկոպոսանիստ վանքն էր, որը, դատելով վերոհիշյալից, խնդրո առարկա շրջանում դուրս էր Կղարջքի հոգնոր իշխանությունից ն ավելին` երբեմն հակադրվում էր

Տե՛ս Василий Зарзмели, գլ. Մ: Անդ: Անդ, գլ. ՄI-ՄII: Անդ, գլ. ՄIII-2III: Անդ, գլ. 2ՄI: Անդ, գլ. 2ՄII:

նրան: Դատելով Գեորգի Մերչուլի հաղորդումներից` կարնոր նշանակություն ուներ Սամցխեի հոգնորականների կարծիքը նույնիսկ Վրաց կաթողիկոսի ընտրության հարցում1: Մյուս կողմից, Սամցխեի հոգնորականները չէին ընդունում նան Գրիգոր Խանձթեցու իշխանությունը: Երբ քննարկվում էր Վիրքի կաթողիկոս դարձած Արսենի խնդիրը, Կղարջքի Բագրատունիներից Գուառամն ու Բագարատը դժգոհ էին նրա` կաթողիկոս դառնալու փաստից: Միննույն ժամանակ, դրան կողմ էր Գրիգոր Խանձթեցին2:

Ծանարաց քորեպիսկոպոսության վանքերն ու եկեղեցիները: Սկզբնաղբյուրներում տեղեկությունների սղության պատճառով հնարավոր չէ խոսել այստեղ խնդրո առարկա շրջանում կառուցվող վանքերի մասին: Հնուց ի վեր հայտնի էին Ալավերդիի, Գարդաբանի ն որոշ այլ վանքեր: Ալավերդիի (Սբ. Գեորգիի) վանք: Գտնվում է Թելավ քաղաքի մոտ: Հիմնադրվել է ՄI դ. ն հանդիսացել Կախեթի կարնոր վանքերից մեկը, որտեղ Աղվանից թագավորության դեմ 915 թ. արշավանքի ժամանակ ուխտագնացության մեկնեցին Աբխազաց թագավորն ու Ծանարաց քորեպիսկոպոսը3: Գարդաբանի եկեղեցի: Հիշատակվում է` կապված Կղարջքի Աշոտ կուրապաղատի սպանության հետ4: Ինչպես տեսանք, փորձ է կատարվել վերջին տեղեկության հիման վրա պնդել, թե իբր Գարդաբանը մտնում էր Աշոտ կուրապաղատի տիրույթների մեջ, սակայն վրացական մյուս սկզբնաղբյուրների տեղեկություններից երնում է, որ իրականում Աշոտ կուրապաղատը սպանվել է Կղարջքում: Ամփոփելով Հայ Բագրատունիների տերության քաղաքների, նշանակալից բնակավայրերի, բերդերի, վանքերի ն եկեղեցիների վերաբերյալ քննությունը, կարող ենք նշել, որ I2 դ. վերջին ն 2 դ. սկզբին նպաստավոր պայմաններ էին ստեղծվել Հայոց տերության մեջ մտնող երկրներում առնտրի զարգացման համար, որի հետնանքով առնտրական ճանապարհների վրա կամ դրանց հարնանությամբ ձնավորվում են

Տե՛ս Георгий Мерчуле, գլ. 2ԼII: Անդ:

Տե՛ս “Матиане Картлиса”, էջ 33:

Անդ, էջ 29:

մեծ թվով քաղաքներ, իսկ հին քաղաքներից շատերը ծաղկում են ապրում: Միննույն ժամանակ, ունենալով վտանգավոր հարնաններ, Հայ Բագրատունիների տերության տարբեր հատվածներում ձնավորվում են ամրությունների համակարգեր` անառիկ բերդերով: Զարգացում է ապրում նան եկեղեցաշինությունը: Հնուց ի վեր գոյություն ունեցող վանքերի ն եկեղեցիների զարգացմանը զուգընթաց հիմնադրվում են բազմաթիվ նոր վանքեր ու եկեղեցիներ:

ԳԼՈՒԽ ՅՈԹԵՐՈՐԴ

ՀԱՅ ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻՆԵՐԻ ՏԵՐՈՒԹՅԱՆ

ԱՌԵՎՏՐԱԿԱՆ ճԱՆԱՊԱՐՀՆԵՐԸ

Արաբական տիրապետության ժամանակաշրջանում Հայաստանը ն այսրկովկասյան երկրներն առնտրական հարաբերություններ էին պահպանում Խալիֆայության տարբեր երկրների հետ, իսկ Արմինիայից դեպի հյուսիս ն արնմուտք տանող առնտրական ճանապարհները դադարել էին գործել: Հայաստանի քաղաքական անկախության վերականգնումից հետո դեպի հյուսիս ն արնմուտք տանող առնտրական ճանապարհները բացվեցին: 893 թ. Սմբատ Ա-ն առնտրական պայմանագիր կնքեց Բյուզանդիայի հետ, որից հետո ակտիվացավ Հայ Բագրատունիների տերության առնտրական կյանքը, ն երկիրը տնտեսական վերելք ապրեց1: I2 դ. երկրորդ կեսից Հայաստանը Մերձավոր Արնելքում կատարվող միջազգային առնտրի մեջ սկսում է կարնոր դեր խաղալ: Միմյանց դեմ անընդհատ պատերազմող Արաբական խալիֆայության ն Բյուզանդիայի միջն Հայաստանը զբաղեցնում էր չեզոք դիրք` այդ իսկ պատճառով միջազգային առնտրի համար դառնալով կարնոր տարանցիկ երկիր2: Միջազգային առնտրի կարնոր ճանապարհներից մի քանիսն անցնում էին Հայ Բագրատունիների տերության միջով, որը նպաստում էր տերության քաղաքների զարգացմանը: Բացի Հայաստանն ու այսրկովկասյան երկրները Բյուզանդիային ն Հյուսիսային Կովկասին կապող առնտրական ճանապարհներից, դեռնս արաբական տիրապետության շրջանից շարունակում էին գործել վերոհիշյալ երկրները Խալիֆայության տարբեր երկրամասերի հետ կապող, ինչպես նան այդ երկրների տարբեր կենտրոնները միմյանց միացնող Դվին-Պարտավ, Վարդանակերտ-Պարտավ, Պարտավ-Տփղիս, Պարտավ-Դարբանդ, Դվին-Մարանդ ն Հեր-Դարբանդ ճանապարհները3, որոնք շարունակեցին գործել նան Հայաստանի քաղաքական անկա1

Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 160-162: Տե՛ս Я. Манандян, О торговле и городах Армении..., էջ 201-203: Տե՛ս |Եո էհօօdՅdԵeհ, էջ 122, al-ԽօզaմմaՏi, էջ 392:

խության վերականգնումից հետո: 7.1.Դվին-Պարտավ ճանապարհը: Այս ճանապարհի երկարությունը, ըստ Իբն Խորդադբեհի` կազմում էր 7 անցում (մոտ 200-280կմ): Ըստ ալ-Իսթախրիի` Դվինից մինչն Սիսաջան կոչվող կայարան հեռավորությունը կազմում էր 16 փարսախ1, Սիսաջանից Քիլ-Քույ` նույնքան, վերջինիցս մինչն Դաումիս (Դավմիս)` նույնքան, Դավմիսից Մատրիս` 12 փարսախ, Մատրիսից Կալկաթուս` 13 փարսախ ն Կալկաթուսից մինչն Պարտավ` 9 փարսախ2: Ալ-Մուկադդասին հաղորդում է, թե Քիլաքունիից մինչն Դավմիս հեռավորությունը կազմում էր 2 անցում3, Դավմիսից մինչն Մատրիս` 2 անցում (60-80կմ), Մատրիսից մինչն Կալկաթուս` 2 անցում, Կալկաթուսից մինչն Պարտավ 1 անցում (30-40կմ)4: Ըստ ալ-Իսթախրիի` Դվին-Պարտավ ճանապարհի բոլոր կայարանները գտնվում էին Սմբատ Ա-ի թագավորության մեջ5: Նույնը հաստատում է Իբն Հաուկալը6: Դվին-Պարտավ ճանապարհի մանրակրկիտ ուսումնասիրությամբ զբաղվել են մի շարք հետազոտողներ: Հատկապես պետք է նշել Հ. Մանանդյանին, որը մի ծավալուն ուսումնասիրություն է նվիրել այս խնդրին7: Սիսաջան: Սիսաջան կայարանի տեղադրության հարցում բազմաթիվ տեսակետներ են հայտնվել, սակայն դրանք միմյանց չեն համընկնում: Ն. Կարաուլովը Սիսաջանը տեղադրում էր Բաշ-Նորաշենից ոչ

Մեկ փարսախը հավասար է 5752,8 մետրի: Հեռավորությունների չափման միավորների մասին տե՛ս Հ. Մանանդյան, Երկեր, հ. Զ, Եր., 1985, էջ 185: Տե՛ս al-|Տէakհոi, էջ 193: Պետք է նշել, որ արաբ աշխարհագետների բերած հեռավորություններին այնքան էլ չի կարելի վստահել, քանի որ արաբները ճանապարհների երկարությունները չափում էին մեկ օրում կենդանու անցած ճանապարհով: Դաշտավայրային շրջաններում նրանք ճանապարհն անցնում էին շատ ավելի կարճ ժամանակում, քան լեռնային շրջաններում, ինչի պատճառով լեռնային պայմաններում ճանապարհը նրանց թվում էր շատ ավելի երկար, քան կար իրականում (տե՛ս 1. Բà6à6618, նշվ. աշխ., թիվ 29, էջ 68, ծանոթ. 68): Վերոհիշյալի ապացույցներին բազմիցս կհանդիպենք մեր հետագա քննության ընթացքում: Սակայն, դաշտավայրային շրջաններով անցնող ճանապարհների վերաբերյալ արաբ հեղինակների բերած հեռավորություններին կարելի է վստահել: Մեկ անցումը նույն է, ինչ որ մեկ օրվա ճանապարհը: Այն հավասար էր 5-7 փարսախի (30-40կմ): Տե՛ս 1. Բà6à6618, նշվ. աշխ., թիվ 29, էջ 59, ծանոթ. 21: Տե՛ս al-ԽօզaմմaՏi, էջ 381-382: Տե՛ս al-|Տէakհոi, էջ 194: Տե՛ս |Եո Ւaսkal, էջ 350: Տե՛ս Հ. Մանանդյան, Հին Հայաստանի գլխավոր ճանապարհները ըստ Պնտինգերյան քարտեզի, Եր., 1936, էջ 175-204:

հեռու գտնվող Կիսաջան վայրում1: Հ. Մանանդյանը` ընդունելով Սիսաջանի տեղադրությունը Կիսաջանի տեղում, կատարել է այն վերապահումը, թե անգամ դրա ընդունելի չլինելու դեպքում Սիսաջանը պետք է գտնվեր Շարուրից Վայոց ձոր տանող ճանապարհահատվածում, իսկ որ առավել հավանական է` Բաշ-Նորաշենից Արփա ընթացող գծամասում: Ըստ Հ. Մանանդյանի` Սիսաջան կայարանն իր անունը ստացել էր համապատասխան երկրամասի` Սիսականի (Սյունիք) անվանումից2: Թ. Հակոբյանը նույնպես կայարանի անվանումը կապում է Սյունիք աշխարհի անվան հետ, ն այն տեղադրում է Արենի գյուղի տեղում3: Սիսաջան կայարանի կարաուլովյան տեղադրությունը Կիսաջան վայրում խոչընդոտների է հանդիպում: Նախ արաբ հեղինակների հիշատակած հեռավորություններին ճանապարհի Շարուրի դաշտ-Դվին հատվածում կարելի է վստահել հարթ տեղանքի պատճառով, իսկ այդ դեպքում առաջ է գալիս հեռավորությունների անհամապատասխանություն. Կիսաջանից մինչն Դվին 70-75կմ է, իսկ, ըստ ալ-Իսթախրիի` Սիսաջան-Դվին հեռավորությունը 16 փարսախ էր (մոտ 93կմ): Մյուս կարնոր առարկությունն այն է, որ Սիսաջանը չեն հիշում հայկական սկզբնաղբյուրները: Հ. Մանանդյանի պես ենթադրել, թե Սիսաջանը սոսկ քարավանատուն է եղել, ճիշտ չէ, քանի որ արաբ հեղինակներն այն քաղաք են համարում: Իբն Հաուկալը Սիսաջանի մասին հաղորդում է, թե այն հաճելի, միջին մեծության քաղաք է4: Իսկ Յակուտ ալՀամավին հաղորդում է, որ Սիսաջանը մի քաղաք էր Դվինից 16 փարսախ հեռավորության վրա, որը գրավեց Հաբիբ իբն Մասլաման Հայաստանի նվաճման ժամանակ5: Բ. Հարությունյանն ընդգծում է, որ, ըստ արաբ հեղինակների, Դվինից մինչն Սիսաջան հեռավորությունը պետք է կազմեր շուրջ 92կմ, իսկ Կիսաջանից ու Արենիից մինչն Դվին հեռավորությունը դրան չի համապատասխանում: Վայոց ձորում տեղանքն ուսումնասիրելիս նա եկել է այն եզրակացության, որ Սիսաջան կայարանը պետք է տեղադրել հինավուրց Վայս բերդի շրջակայքում: Վայս բերդի ավերակները ներկայումս կոչվում են Վեյսալի ղալասի ն գտնվում են Տանձիկ գյուղի մոտակայքում: Բալազուրին Հաբիբ իբն Մասլամայի արշավանքի ժա1

Տե՛ս “Բà6Ծà Բà86à6ո6181 66à7, Ճ618166 6 Ճ6868à68æà1à, ո1ոԾà86811à7 Բà6à661801 1à 1ո118à166 ո8888166 à6à8ո666 88186àԾ18”,-Ñ1118Բ, 801. 38, էջ 128: Տե՛ս Հ. Մանանդյան, Հին Հայաստանի գլխավոր ճանապարհները, էջ 194-195: Մանրամասնորեն տե՛ս Թ. Հակոբյան, Սյունիքի թագավորությունը, էջ 90-96: |Եո ԷՅսսՅ-, էջ 350: Տե՛ս ՍՅՇսէ, |II, էջ 216:

մանակ Սյունիքում հիշում է միայն Վայս բերդի նվաճման մասին, հետնաբար Յակուտ ալ-Համավիի տեղեկությունը, թե Հաբիբ իբն Մասլաման գրավեց Սայսաջանը Հայաստանի արշավանքի ժամանակ, վերաբերում է, ամենայն հավանականությամբ, վերոհիշյալ բերդին: Ապա Բ. Հարությունյանը նույնպես գալիս է այն հետնությանը, որ կայարանի Սիսաջան անվանումն առաջ է եկել նահանգի անունից: Վերջիվերջո, այս տեղադրության օգտին է խոսում այն փաստը, որ Դվինից մինչն Վայս բերդի շրջակայքը շուրջ 90-92կմ է1: Ա. Ղարագյոզյանը տեղազննության ժամանակ Բ. Հարությունյանի նշած տեղում, այսինքն` Տանձիկ գյուղի մոտակայքում, ուր պետք է գտնվեր Վեյսալի ղալասին, որնէ ավերակ չի գտել2: Անդրադառնալով Սիսաջան քաղաքի տեղադրությանը` ուսումնասիրողը նշում է, որ հնագույն միակ քաղաքն այդ շրջանում գտնվում է Շարուրի դաշտում, Վայոց ձորի մուտքի մոտ, Նորաշեն գյուղի մերձակայքում3: Այն Ա. Այվազյանի կողմից նույնացվել է հինավուրց Արբային4: Սակայն, Ա. Ղարագյոզյանը վստահ է, որ այդ ավերակ բերդաքաղաքը ոչ թե Արբան է, այլ Մարակերտը (Մարավանը)5: Նա կարծում է նան, թե արաբ հեղինակների Սիսաջանը հենց Սյունիքի մերձակայքում` Շարուրի դաշտում կառուցված Մարակերտն է: Դվինի ն Մարակերտի միջն հեռավորությունն ուղիղ գծով կազմում է 75կմ, որը, ըստ ուսումնասիրողի` կարող է համապատասխանել արաբ հեղինակների հիշատակած 16 փարսախ հեռավորությանը (մոտ 93կմ)6: Կարծում ենք, որ տարածքի տեղազննության հիման վրա կատարած այս տեղադրությունն ավելի հավանական է: Հավանաբար, ճանապարհը Երասխի հովտից, որտեղ` Հայաստանի ն Նախիջնանի Հանրապետությունների սահմանի մոտ, պահպանվել են քարավանատան ավերակներ7, դեպի Սիսաջան ընթանում էր Արփա գետի ափով: ճանապարհը Սիսաջանից Գեղարքունի կայարան էր գնում, դատելով լեռնային տեղանքից, Սելիմի (Սուլեմա) լեռնանցքով ն Արգի1

Տե՛ս Բ. Հարությունյան, Դվին-Պարտավ ճանապարհի ՏīՏՅĵāո-ՕēlՅkūոī գծամասը,«ՊԲՀ», 1968, թիվ 1, էջ 217-218: Տե՛ս Ա. Ղարագյոզյան, Սիսաջան ն Նակորզան քաղաքների տեղադրությունը,«Լրաբեր (հաս. գիտ.)», 2001, թիվ 1, էջ 136, ծանոթ. 12: Տե՛ս Ա. Այվազյան, Նախճավանի պատմա-ճարտարապետական հուշարձանները, Եր., 1978, էջ 63: Անդ, էջ 63-64: Տե՛ս Ա. Ղարագյոզյան, նշվ. աշխ., էջ 139: Անդ: Տե՛ս “Âàæ186068 6ոԾ16661-à666Ծ86Ծ66108 1à17Ծ1666 868811ոԾ6 6 ո6881888618ն7”, 6à6Ծà,-“ՃԾ6àո Ճ6868à68æà1ո616 ÑÑՔ”, Բà66-11ո68à,1963, էջ 206-207:

ճի գետի ափով, որի ապացույցն են հին քարավանատների ավերակները Աղքենդում ու նրանից հյուսիս` Սելիմի լեռնանցքում1: Քիլ-Քույ: Հ. Մանանդյանը ճիշտ է համարում Հ. Մարկվարտին, ով, ինչ-որ «անհայտ» աղբյուրի վրա հենվելով, Քիլ Քույը սրբագրել է Օēlakūոī-ի (Գելաքունի-Գեղարքունի)2: Այդ անհայտ աղբյուրը, մեր կարծիքով, ալ-Մուկադդասին է, որը պահպանել է այդ անվան «‫( »ﻜﻴﻠﻜﻮﻨﻲ‬Քիլաքունի) տարբերակը3: Այս կայարանն իր անվանումը ստացել է, թերնս, համապատասխան գավառի անունից, որը գտնվում էր Սոդք գավառի հարնանությամբ4: Արգիճի գետի գետաբերանի աջ կողմում գտնվում էր Կոթ գյուղաքաղաքը5, որտեղից ճանապարհի մի ճյուղը, ըստ «Մղոնաչափք»-ի, Դվին էր գնում Բերդկունքով6, իսկ մյուս ճյուղն էլ թեքվում էր հարավ ն Դվին հասնում Սիսաջան կայարանով: Ուստի ն հավանական է, որ հենց այստեղ` ճամփաբաժանի վրա, գտնվեր Գեղարքունիք կայարանը: Դավմիս: Այս անվանումը Հ. Մանանդյանը պարզաբանում է այս անգամ արդեն արաբերենի «‫( »ﺬ‬զ)-«‫( »ﺪ‬դ) ն «‫( »ﻢ‬մ)-«‫( »ﻄ‬թ) շփոթով, ուստի ն հարկ է Դավմիսը (‫ )دوﻣﻳس‬սրբագրել Զավթիսի կամ Զաութիսի (‫)ذوﻃﻳس‬, որն էլ կհամապատասխանի հայկական Սոդք անվանը (գրաբարում` Սաւդք, սեռ. Սաւդից)7: ճանապարհի այս կայարանի անվանումը նախորդի նման Հ. Մանանդյանը կապում է համապատասխան գավառի անվան հետ: Ուսումնասիրողն այն կարծիքին է, թե կայարանը պետք է գտնվեր ոչ թե Սեբեոսի հիշատակած «Սաւդայ քաղաքագեւղ»-ում8, այլ հարակից հատուկ կարավանավայրում9: Մատրիս: Այն, ըստ ալ-Իսթախրիի` պետք է գտնվեր ԿալկաթուսԿաղկատույքից 13 փարսախ (մոտ 75կմ) հեռավորության վրա: Հ. Մանանդյանն այս կայարանի տեղադրության հարցը լուծել է Մատրիսը (‫ )ﻤﺗرﻳس‬սրբագրելով Հատրիսի (‫)هﺗرﻳس‬, ինչը հավանական է` կապված արաբերեն «‫( »ﻢ‬մ) ն «‫( »ﻩ‬հ) տառերի հաճախակի շփոթությունների հետ10:

Տե՛ս Ղ. Ալիշան, Սիսական, էջ 163-165: Տե՛ս Հ. Մանանդյան, Հին Հայաստանի գլխավոր ճանապարհները, էջ 196: Տե՛ս Յ--ԽօզՅddՅՏi, էջ 382: Տե՛ս Հ. Մանանդյան, Հին Հայաստանի գլխավոր ճանապարհները, էջ 196: Անդ, էջ 197, քարտեզ: Տե՛ս «Հայ ժողովրդի պատմություն», Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատ., հ. II, էջ 381: Տե՛ս Հ. Մանանդյան, Հին Հայաստանի գլխավոր ճանապարհները, էջ 196-199: Տե՛ս Սեբեոս, էջ 88: Տե՛ս Հ. Մանանդյան, Հին Հայաստանի գլխավոր ճանապարհները, էջ 199: Անդ, էջ 199:

Այսպիսի սրբագրումից հետո Հատրիսը կհամապատասխանի հայկական Հաթերք (սեռ. Հաթերից) տեղանվանը1: Հ. Մանանդյանը կարծում է, թե այդ անվանումը վերաբերում է գավառին, որտեղ, հատուկ կարավանավայրում, գտնվել է կայարանը2: Մեր կարծիքով, Հաթերից գավառի հիշյալ «փոքր քաղաք»-ը հենց գավառի անունով պետք է կոչվեր Հաթերից ավան: Ըստ երնույթին, այն համապատասխանում է հինավուրց Հաթերք գյուղին: Սակայն, հարկ է նշել, որ կայարանը պետք է գտնվելիս լիներ ոչ թե Հաթերք գյուղում, այլ դրանից դեպի հարավ` ճանապարհի վրա` Տրտու գետի ափին: Կալկաթուս: Կալկաթուսը, ըստ Մարկվարտի ն Հ. Մանանդյանի` համապատասխանում է Հայոց Արնելից կողմերի պատմիչ Մովսես Դասխուրանցուն վերագրվող Կաղանկատույք գյուղին3: Մ. Բարխուդարյանցը, որը մանրամասնորեն տվել է Արցախ աշխարհի տեղագրությունը, Կաղանկատույքը տեղադրում է Դյուտական գյուղի հարնանությամբ գտնվող ավերակների տեղում` Թալիշ ն Մատաղիս գյուղերի միջն4: Կաղանկատույքի այդ տեղադրությունն իր աշխատանքում որպես հիմք է ընդունել Հ. Մանանդյանը5: Կաղանկատույքի այդ տեղադրությունը քննություն չի բռնում, քանի որ, գտնվելով Դյուտական գյուղի հարնանությամբ, հիշյալ ավերակները մտնում էին Արցախի մեջ6, իսկ Կաղանկատույքը գտնվում էր Ուտիքի Ուտի Առանձնակ գավառում՝ վերջինիս ն Արցախի միջն սահմանին մոտ՝ Տրտու գետի ափին7: Այդ պատճառով ուսումնասիրողներն այժմ Կաղանկատույքը տեղադրում են Ուտիքում` ներկայիս Միր-Բաշիր քաղաքի տեղում կամ դրա մերձակայքում (նախկին Թարթառ կայարանը)8, որը Դյուտականի հարնանությամբ գտնվող ավերակներից մոտ 15կմ հեռավորության վրա է: Միր-Բաշիրը գտնվում է Պարտավից մոտ 25կմ հեռավորության վրա, որը չի համապատասխանում Պարտավի ն Կալկաթուսի միջն արաբ հեղինակների նշած հեռավորությանը (մոտ 50կմ): Մինչդեռ, դատելով դաշտային տեղանքից, արաբ հեղինակների սխալն

Անդ, էջ 200: Անդ: Անդ, էջ 200-201: Տե՛ս Մ. Բարխուտարեանց, Պատմութիւն Աղուանից, հ. Ա, Վաղարշապատ, 1902, էջ

31:

Տե՛ս Հ. Մանանդյան, Հին Հայաստանի գլխավոր ճանապարհները, էջ 201: Տե՛ս Չ. 166Ծ÷71, ԲոԾ16661-à666Ծ86Ծ66108 1à17Ծ1666 1à8161181 Բà6à8à6à, Å6.,1988, էջ 58-59: Տե՛ս Մովսես Կաղանկատվացի, էջ 132-133,137: Տե՛ս Բ. Հարությունյան, Հայաստանն ըստ «Աշխարհացոյց»-ի ն այլ աղբյուրների, քարտեզ, Ս. Երեմյան, Հայաստանը ն հարնան երկրները 855-953 թթ., քարտեզ ն այլն:

այս դեպքում էական չպետք է լինի: Ուստի ն կասկածելի է Կալկաթուսի նույնացումը Կաղանկատույքին: Դրա ապացույցն է նան այն, որ Կաղանկատույքն արաբերենին համապատասխանեցնելու դեպքում դառնալու էր ոչ թե Կալկաթուս, այլ Կալանկաթուս: Հենց դա էլ նկատել է Հ. Մանանդյանը` փորձելով Հ. Մարկվարտի օրինակով Կալկաթուսը սրբագրել Կալլան)կաթուսի1: Արաբ ն ոչ մի հեղինակ չի պահպանել Կալանկաթուս անվանումը, իսկ Կալկաթուսը նրանք հիշատակում են` կապված բացառապես Պարտավ-Դվին ճանապարհի հիշատակության հետ: Ամենայն հավանականությամբ, բացի Կաղանկատույքից, կար նան Կաղկատույք (Կալկաթուս) անունով մի բնակավայր: Կարծում ենք, որ Դյուտականի հարնանությամբ գտնվող ավերակների տեղում տեղորոշվում է ոչ թե Կաղանկատույքը, այլ Կաղկատույքը, որը, ի տարբերություն Կաղանկատույքի, գտնվում էր Արցախում: Խնդիրն այն է, որ Կաղանկատույք անվանումը մինչն հիմա էլ պահպանվել է Դյուտական գյուղի շրջակայքի բնակիչների մեջ, որոնք ցույց են տալիս հիշյալ ավերակ գյուղը որպես Մովսես Դասխուրանցու ծննդավայր2: Քանի որ այդ ավերակների տեղում բացառվում էր Կաղանկատույքի գտնվելը, ապա կարծում ենք, որ այդտեղ գտնվել է Կաղկատույք գյուղը, որը հարյուրամյակների ընթացքում շրջակայքի բնակչության մեջ անվան նմանության պատճառով աստիճանաբար սկսել է ընկալվել որպես Մովսես Դասխուրանցու ծննդավայր Կաղանկատույք: Այդտեղից մինչն Պարտավ մոտ 40կմ հեռավորությունն ավելի մոտ է արաբ հեղինակների հիշատակած հեռավորությանը: Այսպիսով` ճանապարհը Դվինից Երասխ գետի ափամերձ շրջաններով ընթանում էր հարավ, հասնում Մարակերտ-Սիսաջան, որտեղից, Արփա գետի ափով, Սելիմի լեռնանցքով ն Արգիճի գետի հովտով դուրս էր գալիս Գեղամա ծովի հարավային ափը ն այնտեղից` ներկայիս ավտոճանապարհի ուղեգծով, շարժվում էր դեպի Սոդքի լեռնանցք: Անցնելով լեռնանցքը` ճանապարհը սկզբում Լն (Լնոնագետ), իսկ այնուհետն Տրտու գետերի հովիտներով շարժվելով` հասնում էր Պարտավ: Փաստորեն, այս ճանապարհը կապում էր Հայոց տերության երկու մեծագույն քաղաքները: Պետք է նշել, որ, ըստ «Մղոնաչափք»-ի` ճանապարհը Պարտավից շարժվում էր դեպի Կասպից ծովի ափերը3: 7.2. Դվին-Կոստանդնուպոլիս ճանապարհը: Հայտնի է, որ Սմբատ Ա-ն իր թագավորության առաջին տարիներին առնտրական պայմանա1

Տե՛ս Հ. Մանանդյան, Հին Հայաստանի գլխավոր ճանապարհները, էջ 201: Տե՛ս Չ. 166Ծ÷71, նշվ. աշխ., էջ 58: Տե՛ս Հ. Մանանդյան, Երկեր, հ. Զ, էջ 182-183:

գիր կնքեց Բյուզանդիայի կայսրության հետ1, որից հետո ակտիվացան հայ-բյուզանդական առնտրական հարաբերությունները: Սկսեց գործել Դվինից Տրապիզոնով Բյուզանդական կայսրություն ընթացող ճանապարհը: Ըստ ալ-Մուկադդասիի` Դվինի ամենամեծ դարպասներից մեկը կոչվում էր Բաբ Անի2: Պատճառն այն էր, որ Անիի դարպասով մեծ առնտրական ճանապարհն ընթանում էր դեպի Բյուզանդիա: Դվին-Կոստանդնուպոլիս ճանապարհը Դվինից մինչն Բասեն ուներ երկու ուղեգիծ: Առաջին ուղեգիծը գլխավորն էր, որի վրա զարգանում էին մի քանի քաղաքներ` Անին, Կարսը, Արծնը ն այլն: Պետք է նշել նան, որ Աշոտ Ա-ի մայրաքաղաք Բագարանը ն Սմբատ Ա-ի մայրաքաղաք Երազգավորսը ուղղակիորեն կապված էին Դվին-Տրապիզոն ճանապարհին Անիով: ճանապարհը Դվինից շարժվում էր հյուսիսարնմտյան ուղղությամբ, Անիով անցնում Կարս ն շարժվելով արնմուտք` հասնում էր Վաղարշավան, իսկ այնուհետն` Արծն: Այնտեղից դեպի արնմուտք ճանապարհը մուտք էր գործում Բյուզանդիա, Խաղտոյառիճով հասնում Բաբերդ, որտեղից ճյուղ էր տալիս` դեպի հյուսիս` Զիգանայով ընթանալով Տրապիզոն3: Գլխավոր ուղեգիծը Բաբերդից ուղղակիորեն ընթանում էր Կոստանդնուպոլիս: Ինչպես տեսանք, Տրապիզոնը հայ վաճառականների համար Բյուզանդական կայսրության տարբեր շրջաններում կատարվող առնտրում ուներ կարնոր նշանակություն: ճանապարհի երկրորդ ուղեգիծը Դվինից մինչն Բասեն ընթանում էր Բագավանով: ճանապարհի այդ հատվածը համապատասխանում էր հայոց հինավուրց Արքունի պողոտայի կամ Արտաշատ-Տիգրանակերտ մայրուղու Արտաշատ-Բագավան գծամասին4: Արքունի պողոտայի, ինչպես նան Դվին-Սատաղ ճանապարհի քննությունը մանրամասնորեն կատարել է Հ. Մանանդյանը5: Ինչպես ցույց է տալիս Ղնոնդի մի վկայությունը, Արքունի պողոտան գործում էր նան ՄII դ.6: Ամենայն հավանականությամբ, այն անցնում էր Երասխ գետն Արտաշատի կամ Տափերի (Տափերական) կամրջով: Համաձայն Հ. Մանանդյանի տեղադրությունների` Արտաշատի ն Բագավանի միջն` Արքունի պողոտայի վրա, գտնվում էին Փառա1

Տե՛ս Հովհաննես Դրասխանակերտցի, էջ 160-162: Տե՛ս al-ԽօզaմմaՏi, էջ 377: Տե՛ս Հ. Մանանդյան, Հին Հայաստանի գլխավոր ճանապարհները, էջ 85-114: Տե՛ս նան Ս. Երեմյան, Հայաստանը ն հարնան երկրները 855-953 թթ., քարտեզ: Տե՛ս Ղնոնդ, էջ 140: Տե՛ս Հ. Մանանդյան, Հին Հայաստանի գլխավոր ճանապարհները, էջ 85-114: Տե՛ս Ղնոնդ, էջ 140:

խոտ, Ցոլակերտ ն Արուճ բնակավայրերը1: Դատելով Ղնոնդի հաղորդումից` Բագավանից հետո Արքունի պողոտան անցնում էր Բագրնանդ գավառում գտնվող Արձնի գյուղով: Պատմիչը, խոսելով այն մասին, թե ինչպես են արաբական զորքերն Ամր զորավարի գլխավորությամբ Ձորա պահակով մտնում Հայաստան ն գալիս Խլաթ, պատմում է, որ ապա «նոյնժամայն շունչ կլեալք` դարձեալ յարձակէին, ուշ եդեալ ելանել յառաջին պողոտայն արքունի ընդ գավառն Ապահունիս: Հասանէին ի գաւառն Բագրնանդ ի գիւղն Արձնի»2: Այստեղ արաբական զորքերը բանակ են դնում «առ եզերբ գետոյն (իմա՛ Արածանի-Ա.Ե.) որ ընդ նա (իմա՛ Արձնի գյուղը-Ա.Ե.) անցանէ»3: Դեպի Արձնի են գալիս նան Կարնո քաղաքը պաշարած Մուշեղ Մամիկոնյանի գնդերը, գալիս են Բասենով ու հասնում Բագրնանդ: Այստեղ հայկական գնդերը անցնում են Արածանին ու հարձակվում արաբների վրա4: Փաստորեն, ճանապարհը Բագավանից Արածանու ափով շարժվում էր դեպի արնմուտք ու հասնում Արձնի գյուղը: Արքունի պողոտան, փաստորեն, դուրս գալով Դվինից, երկու ճյուղ էր տալիս Արձնի գյուղում: Մեկը շարժվում էր դեպի Արճեշ, իսկ մյուսը, ըստ «Մղոնաչափք»-ի` Կարին5: Համաձայն Պնտինգերյան քարտեզի` ճանապարհը երկփեղկվում էր Բագավան հանգուցային կայարանից` Բագրնանդում6: Դատելով հիշյալ ուղղություններից, որոնցով հայոց ն արաբական զորքերը եկան ու հանդիպեցին Արձնի գյուղի մոտ ն Պնտինգերյան քարտեզի վերոհիշյալ հիշատակությունից, Արձնին գտնվում էր Բագավանի հարնանությամբ` Արածանու ափին7: ճանապարհն այնուհետն Ալաշկերտի դաշտով ն Արամանա կոչված գյուղով շարժվելով` հատում էր Հայկական պարից արնմուտք գտնվող Ջրաբաշխ լեռները Բագրնանդ գետի վերին հոսանքից դեպի արնմուտք ն Բասենում միանում Դվին-Տրապիզոն ճանապարհին8: Վերջինիս օգ1

Տե՛ս Հ. Մանանդյան, Հին Հայաստանի գլխավոր ճանապարհները, էջ 22-25: Տե՛ս նան Բ. Հարությունյան, Հայաստանն ըստ «Աշխարհացոյց»-ի ն այլ աղբյուրների, քարտեզ: Տե՛ս Ղնոնդ, էջ 147-148: Անդ, էջ 148: Անդ: Տե՛ս «Հայ ժողովրդի պատմություն», Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատ., հ. II, էջ 381: Տե՛ս Հ. Մանանդյան, Հին Հայաստանի գլխավոր ճանապարհները, էջ 46: Հետաքրքիր է այն, որ Հ. Մանանդյանն իր աշխատությանը կից «ՑՅցՅսոՅ-AօէՅxՅէՅ ուղեգիծը» քարտեզում ճանապարհը երկփեղկել է ոչ թե Բագավանում, ինչպես նշում է Պնտինգերյան քարտեզը, այլ նրանից դեպի արնմուտք` այնտեղ, ուր պետք է գտնվեր Արձնին (տե՛ս Հ. Մանանդյան, Հին Հայաստանի գլխավոր ճանապարհները, էջ 47, տե՛ս նան Ղ. Ալիշան, Այրարատ, Վենետիկ, 1890, էջ 525): Տե՛ս Հ. Մանանդյան, Հին Հայաստանի գլխավոր ճանապարհները, էջ 48-62:

տին է խոսում նան Ղնոնդի կողմից Արձնիի ճակատամարտի նախօրեին տեղի ունեցող իրադարձությունների նկարագրությունը: Կարնո քաղաքը պաշարած Մուշեղ Մամիկոնյանի գնդերն արաբներին ընդառաջ դեպի Արձնի են գալիս Բասենով ու հասնում Բագրնանդ1: Դվին-Տրապիզոն ուղեգծով ճանապարհն հասնում էր մինչն Խաղտոյառիճ, որտեղից ճանապարհը երկփեղկվում էր հյուսիս-արնմուտք` դեպի Տրապիզոն, ն արնմուտք` դեպի Երզնկա-Սատաղ-Կողոնիա-Կոստանդնուպոլիս2: Այս ճանապարհը հիշատակվում է նան «Մղոնաչափք»-ում` հետնյալ կայարաններով. Դվին-Կարին (հետագայում ճանապարհն ընթանում էր արդեն Արծն քաղաքով)-հայ-բյուզանդական սահմանային շրջան-Կողոնիա-Նեոկեսարիա-Ամասիա-Կոստանդնուպոլիս3: Նշենք նան, որ Կարսից Դվին-Տրապիզոն ճանապարհը ճյուղ էր տալիս դեպի Արտանուջ, իսկ այնտեղից էլ` ընթանում դեպի Սն ծովի ափերը: Ըստ Թ. Հակոբյանի` Արտանուջից ճանապարհը շարժվում էր Սն ծովի ափերն ու հասնում Խուփթա, որտեղից էլ մի ճյուղով ընթանում էր դեպի Տրապիզոն ն դեպի Փույթ, իսկ մյուսով` դեպի Սեբաստուպոլիս4: 7.3. Դվին-Սեբաստուպոլիս (Սուխում) ճանապարհը: Այս ճանապարհի մանրամասն քննությամբ զբաղվել է Հ. Մանանդյանը` կատարելով նրա կայարանների տեղադրություններն ու ճշտելով երթուղին: Այն Դվինից շարժվում էր Աշտարակով ն Ապարանով, Գանլիջա գյուղով, որտեղ գտնվում է Մարմաշենի վանքը, հետո Փարվանա լճից դեպի հարավ-արնմուտք ընթանալով` հասնում էր Ախալքալաքից հարավ գտնվող Խոսպիա բնակավայրին: Այնուհետն ճանապարհը Ախալցխայից դեպի հարավ հատում էր Կուր գետը ն շարժվում Աբասթուման: Այստեղից ճանապարհը անցնում էր հյուսիս ն ներկայիս իմերեթական ուղիով շարժվում դեպի Փույթ, որտեղից էլ` Սն ծովի ափով դեպի Սեբաստուպոլիս5: Դվին-Սեբաստուպոլիս ճանապարհը Հայ Բագրատունիների տերությունը կապում էր Աբխազաց թագավորության ն Հյուսիսային Կովկասի հետ: 7.4. Դվին-Տփղիս-Հյուսիսային Կովկաս ճանապարհը: Արաբական

Տե՛ս Ղնոնդ, էջ 147-148: Տե՛ս Հ. Մանանդյան, Հին Հայաստանի գլխավոր ճանապարհները, էջ 62-82: Տե՛ս Հ. Մանանդյան, Երկեր, հ. Զ, էջ 182-183: Տե՛ս Թ. Հակոբյան, Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն, էջ 279: Տե՛ս Հ. Մանանդյան, Հին Հայաստանի գլխավոր ճանապարհները, էջ 117-135:

տիրապետության շրջանում իր նախկին առնտրական նշանակությունը կորցրել ու ռազմական կարնորություն էր ստացել Արմինիա ոստիկանության հյուսիսային սահմանային ամրությունների գոտում գտնվող Ալանաց դռնով (Դարիալի կիրճ) անցնող ճանապարհը: Այդ իրողությունը կապված էր խազարների դեմ արշավանքներում արաբների կողմից դրա հաճախակի օգտագործման1, ինչպես նան խազարների ներխուժումների դեմ Ալանաց դռան մեծ պաշտպանական նշանակության հետ2: Հայաստանի քաղաքական անկախության վերականգնումից հետո Ալանաց դռնով անցնող ճանապարհը վերստին առնտրական կարնոր նշանակություն ձեռք բերեց, որի հետնանքով կարնորություն ստացավ նան Դվին-Տփղիս ճանապարհը: «Մղոնաչափք»-ի Դվին-Տփղիս ճանապարհը, համեմատելով Սասանյանների տիրապետության շրջանում (համաձայն Պնտինգերյան քարտեզի) նույն ուղղությամբ գործող ճանապարհի հետ, Երասխ գետի ափամերձ շրջանով բարձրանում էր դեպի հյուսիս ու, այնուհետն, անցնում Հրազդան գետի արնելակողմով ընդհուպ մինչն նրա ակունքի շրջանը, որից հետո, շարժվելով հյուսիս, անցնում էր Սնանի լեռնանցքով: ճանապարհը այստեղից դեպի Տփղիս, ամենայն հավանականությամբ, ընթանում էր ներկայիս Դիլիջանով ն Աղստնի ձախ ափով դուրս էր գալիս Կուր գետի ափը3, որտեղ միանում էր Պարտավ-Տփղիս ճանապարհին Հունարակերտ կայարանում, որը գտնվում էր Աղստնի գետաբերանի ձախ ափին: Հունարակերտից ճանապարհը Տփղիս էր շարժվում Պարտավ-Տփղիս ճանապարհի երթուղով` Կալա իբն Քանդաման (Գարդաբանում) կայարանով: Դվին-Տփղիս ճանապարհը Տփղիսից ընթանում էր դեպի Ալանաց դուռ, որտեղից էլ անցնում էր Հյուսիսային Կովկաս: Դվին-Տփղիս ճանապարհը Տփղիսից մեկ այլ ուղեգծով` Մծխեթայով, Ուփլիսցխեով ն Սուրամով ընթանում էր դեպի Կոտայիս (Քութայիս)4, որտեղից անցնում էր Սն ծովի ափերը: Մեկ այլ ճանապարհ մի կողմից Տփղիս ն մյուս կողմից Ուփլիսցխեով Քութայիս էր հասնում Դվին-Սամշուլդե ուղեգծով: Թովմա Արծրունու մի հաղորդման համաձայն` Տփղիսի ամիրա Սա-

Տե՛ս ‫ﺒﻼﺬﺮي‬, I, էջ, 244, 246: Տե՛ս ՍՅՇսէ, |, էջ 350-352: Տե՛ս նան ‫ﻤﺴﻌﻮﺪي‬, |, էջ 194: Տե՛ս Ñ. Å68171, 01681808 16Ծ6 6à6à86à6ն7 8 71166 Ñàոà16818 11 ԼՅԵս-Յ PeսէiոցeօiՅոՅ,-“Â8ոԾ166 8688186 6ոԾ1666”, Խ., 1939, Ա 1, էջ 81-85: Տե՛ս Հ. Մանանդյան, Երկեր, հ. Զ, էջ 182-183:

հակը «ելեալ ընդ դուռնն, որ ելանէ ի բերդն Շամշղտայ»1: Այսինքն` Տփղիսի դարպասներից մեկով ընթացող ճանապարհը տանում էր Սամշուլդե: 7.5. Դվին-Բաղեշ-Միջագետք-Ասորիք ճանապարհը: Դվինից Բաղեշ ընթացող ճանապարհը նույնական էր հայոց Արքունի պողոտային: Արքունի պողոտայի քննությունը մանրամասնորեն կատարել է Հ. Մանանդյանը2: Բ. Հարությունյանը, կապված Տիգրանակերտի տեղադրության հետ, անդրադարձել է Հայոց մայրուղու` Տարոնի դաշտ-Տիգրանակերտ հատվածին3: Արքունի պողոտան Արտաշատից շարժվում էր դեպի Բագավան: Ինչպես տեսանք, այն անցնում էր Երասխ գետն Արտաշատի կամ Տափերի (Տափերական) կամրջով ն Բագավան հասնում Փառախոտ, Ցոլակերտ ն Արուճ բնակավայրերով4: Բագավանից հետո Արքունի պողոտան անցնում էր Բագրնանդ գավառում գտնվող Արձնի գյուղով: Արքունի պողոտան Արձնիում երկու ճյուղ էր տալիս: Մեկը շարժվում էր Արճեշ, իսկ մյուսը` դեպի Կարին: Արքունի պողոտայի հիմնական ուղեգիծը Արձնիից այն կողմ ընթանում էր Ապահունիքով, Հարքով ու Տարոնով: Համաձայն Հ. Մանանդյանի քննության, Հայոց մայրուղին Արձնիից հետո շարժվում էր Արածանի գետի ձախ ափով, հասնում Դիդեմ բնակավայրին, այնտեղից էլ` Ապահունիքում գտնվող Ծումբ ն Եղեգական բնակավայրերով հասնում էր Մանազկերտ: ճանապարհն այնուհետն անցնում էր Հարք, որտեղից, շարժվելով հարավարնմտյան ուղղությամբ, անցնում էր ներկայիս Բոստաքենդով (Բաստավան)5: Բոստաքենդից հետո ճանապարհն անցնում էր Մուշ քաղաքով: Արքունի պողոտան Մուշից շարժվում էր Տարոնի դաշտում գտնվող Խասգյուղով ն Չուխուր-Նորշենով6: Այնուհետն այն, անցնելով Ձորա

Տե՛ս Թովմա Արծրունի ն Անանուն, էջ 272: Տե՛ս Հ. Մանանդյան, Հին Հայաստանի գլխավոր ճանապարհները, էջ 85-114: Տե՛ս Բ. Հարությունյան, Մեծ Հայքի վարչա-քաղաքական բաժանման համակարգն ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, էջ 175-198: Տե՛ս Հ. Մանանդյան, Հին Հայաստանի գլխավոր ճանապարհները, էջ 22-25: Տե՛ս նան Բ. Հարությունյան, Հայաստանն ըստ «Աշխարհացոյց»-ի ն այլ աղբյուրների, քարտեզ: Տե՛ս Հ. Մանանդյան, Հին Հայաստանի գլխավոր ճանապարհները, էջ 91-112: Տե՛ս ցարական բանակային շտաբի տասվերստանոց քարտեզի թիվ 81 պլանշետը: Տե՛ս նան Ս. Երեմյան, Վասպուրականի թագավորությունը (908-1021 թթ.), քարտեզ,-«ՀՍՀ», հ. 11, Եր., 1985, էջ 320: Տե՛ս Բ. Հարությունյան, Մեծ Հայքի վարչա-քաղաքական բաժանման համակարգն ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, էջ 194-195:

պահակ լեռնանցքով ն Բաղեշով, շարժվում էր Տիգրանակերտ: Այս մայրուղին, ըստ «Մղոնաչափք»-ի` Հայաստանը կապում էր Դամասկոսի, Երուսաղեմի ն Մերձավոր Արնելքի մյուս կարնոր առնտրական կենտրոնների հետ1: 7.6. Դվին-Մարանդ ճանապարհը: Այս ճանապարհի մասին Իբն Խորդադբեհը հաղորդում է, որ Դվինից մինչն Նախճավան 20 փարսախ է, Նախճավանից մինչն ալ-Վադի (իմա՛ գետահովիտ-Ա.Ե.)` 10 փարսախ, ն նույնքան էլ` վերջինիցս մինչն ալ-Վադի2: Ավելի ուշ շրջանի արաբ աշխարհագետներից այս ճանապարհը հիշատակում է ալ-Մուկադդասին: Ըստ արաբ աշխարհագետի` Դվինից մինչն Նախճավան ն վերջինիցս մինչն Մարանդ համապատասխանաբար 2-ական անցում հեռավորություն է: Նա Մարանդից Նախճավան ճանապարհը համարում է դժվարին3: Դվինից Մարանդ ճանապարհի կայարանների տեղադրությունները հայտնի են, իսկ ինչ վերաբերում է երթուղուն, ապա այն Դվինից Նախճավան էր շարժվում Երասխի հովտով: ճանապարհը Մարանդի կողմից Երասխի հովիտ էր գալիս Մարանդ-Ջուլֆա ուղեգծով, որի երկարությունը մոտավորապես համապատասխանում է Իբն Խորդադբեհի հիշատակած ալ-Վադիից (Երասխի հովիտը) Մարանդ 10 փարսախ (մոտ 58կմ) հեռավորությանը: Հենց այս երթուղին է հիշատակում Ղնոնդը` պատմելով, որ արաբական մի զորախումբ, գերեվարելով Գողթն գավառի ն Նախճավանի ժողովրդին, անցկացնում է «…ընդ գետն Երասխ ընդ հունն Ջուղայոյ»4: Դվին-Մարանդ ճանապարհի Մարանդ-Երասխ գետի հովիտ ճանապարհահատվածը (մոտ 60-65կմ), դատելով լեռնային տեղանքից, ճանապարհորդներից խլելու էր երկու օր: Ինչպես տեսանք, ալ-Մուկադդասին Նախճավանից Մարանդ հեռավորությունը նշում է 2 անցում: Նախճավանից մինչն Մարանդ մոտ 110կմ է, իսկ այդ հեռավորությունը հաղթահարել երկու անցումով (այսինքն` երկու օրում) հնարավոր չէ, քանի որ մեկ օրում հնարավոր է անցնել առավելագույնը 30-40կմ: Այսինքն` Նախճավան-Մարանդ ճանապարհի երկարությունը 3 անցումից պակաս լինել չէր կարող: Հավանական ենք համարում, որ ալ-Մուկադդասիի նշած 2 անցումն իրականում վերաբերում էր Երասխ գետի հովիտ-Մարանդ ճանապարհահատվածին: Այդ պարագայում, կայարանը

Տե՛ս «Հայ ժողովրդի պատմություն», Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատ., հ. III, էջ 381: Տե՛ս |Եո էհօօdՅdԵeհ, էջ 122: Տե՛ս al-ԽօզaմմaՏi, էջ 381-382: Ղնոնդ, էջ 7:

Երասխի հովտի ն Մարանդի միջն գտնվելու էր, ամենայն հավանականությամբ, Կիամքի լեռից դեպի արնմուտք գտնվող լեռնանցքի հարնանությամբ: Գալով Նախճավանից մինչն ալ-Վադի հեռավորությանը` պետք է նշել, որ Իբն Խորդադբեհի հիշատակած 10 փարսախ հեռավորությունը (մոտ 58կմ) իրականությանը չի համապատասխանում, քանի որ այն հավասար է մոտ 42կմ-ի, այսինքն` մեկ անցումի: Ուստի ն կարծում ենք, որ Նախճավան-Մարանդ ճանապարհահատվածի երկարությունը կազմում էր 3 անցում: ճիշտ չէ ալ-Մուկադդասիի վերոգրյալ հիշատակության մեջ Դվինից Նախճավան 2 անցում (60-80կմ) հեռավորության նշումը, մանավանդ, եթե հաշվի առնենք արաբ հեղինակի մեկ այլ հիշատակությունը, թե նույն հեռավորությունը 4 անցում էր (120-160կմ)1: Ինչ վերաբերում է Դվինից Նախճավան Իբն Խորդադբեհի հիշատակած 20 փարսախ հեռավորությանը (116կմ), ապա այն համապատասխանում է իրականությանը: Այս ճանապարհը Հայոց տերությունը կապում էր մի կողմից Ատրպատականի Գանձակի, իսկ մյուս կողմից` Թավրիզի հետ: Այդ քաղաքներից ճանապարհները տանում էին Պարսկաստան, Պարսից ծոցի առափնյա երկրներ, Խորասան ու Միջին Ասիա2: Պետք է նշել, որ Դվին-Մարանդ ճանապարհն Արփա գետի ստորին հոսանքում միանում էր Դվին-Պարտավ ճանապարհին: Այս ճանապարհը Նախճավանում ճյուղ էր տալիս: Այն հատում էր Երասխ գետը ն Մարաղա ընթանում Հեր-Սալամաս-Ուրմիո ուղեգծով3: Ամենայն հավանականությամբ, Ուրմիոյից իջնելով հարավ` ճանապարհը ընթանանում էր Կապուտան ծովի հարավային ափերով ն հասնում Մարաղա: Վերջինիցս այն կողմ ճանապարհը շարժվում էր հարավ ն հասնում Պարսկաստանի խորքերը4: 7.7. Վարդանակերտ (Վարսան)-Պարտավ ճանապարհը: Այս ճանապարհն Իբն Խորդադբեհը ներկայացնում է հետնյալ ձնով. «Վարսանից մինչն Դարման 3 փարսախ է, ապա մինչն Բայլական` 9 փարսախ, հետո մինչն Բարդաա 14 փարսախ է»5: Կուդաման, որի հայրն անձամբ ծանոթ

Տե՛ս Յl-ԽօզՅddՅՏi, էջ 381-382: Տե՛ս Հ. Մանանդյան, Երկեր, հ. Զ, էջ 182-183: Տե՛ս al-|Տէakհոi, էջ 194: Տե՛ս Ս. Երեմյան, Հայաստանը I2-2 դդ., քարտեզ: |Եո էհօօdՅdԵeհ, էջ 122:

է եղել Իբն Խորդադբեհին1, ն որն, անկասկած, ծանոթ էր վերջինիս աշխարհագրական երկին, Վարդանակերտ-Պարտավ ճանապարհը հիշատակում է այս տեսքով. «Վարսանից մինչն Կումամ 3 փարսախ է, ապա մինչն Բայլական` 7 փարսախ, հետո մինչն Բարդաա` 3 փարսախ է»2: Ալ-Իսթախրին հաղորդում է. «Բարդաայից մինչն Յունան 7 փարսախ է ն Յունանից մինչն Բայլական` 7 փարսախ, Բայլականից Վարսան 7 փարսախ է»3: Նույնատիպ տեղեկություն է հաղորդում Իբն Հաուկալը4, իսկ ալ-Մուկադդասին Պարտավ-Յունան-Բայլական-Վարսան ճանապարհի կայարանների միջն հեռավորությունները նշում է մեկական անցում5: Արտավետ-Վարդանակերտ-Պարտավ ճանապարհը հիշատակվում է նան «Մղոնաչափք»-ում` կապված Նախճավանից Կասպից ծովի ափերը գնացող ճանապարհի հետ: Այդ ճանապարհը Նախճավանից անցնում էր Արտավետ, այնտեղից` Վարդանակերտ, ապա անցնում Պարտավ ու գնում Կասպից ծովի ափերը6: Վարդանակերտ-Պարտավ ճանապարհը, գալով Խորասանից, հասնում էր Ատրպատական` Արդաբիլ (հայկական աղբյուրներում` Արտավետ), որտեղից էլ Բարզանդ ու Բալխաբ կայարաններով շարժվում էր Վարսան7: Վերջինը գտնվում էր Ատրպատականի ամիրայության ն Հայոց տերության սահմանին8: Վարսան: Համապատասխանում է Մեծ Հայքի Փայտակարան աշխարհի Վարդանակերտ գավառի համանուն կենտրոնին: Այն նույնական է Երասխ գետի ափին` նրա մեջ Կարա-սու գետի թափվելու տեղից դեպի հյուսիս-արնելք գտնվող Ալտան բերդի ավերակներն9: Այսպիսի տեղադրությունը հաստատվում է նան արաբ հեղինակների հիշատակած հեռավորությունների համապատասխանությամբ: Այսպես` Արտավետից Ալտան եկող ճանապարհի երկարությունը կազմում է շուրջ 170180կմ, իսկ ալ-Իսթախրիի հիշատակությամբ` 29 փարսախ կամ մոտ 170կմ10: Նմանապես, Ալտանի ավերակներից մինչն Բայլական շուրջ 40կմ հեռավորությունը համապատասխանում է արաբ հեղինակի նշած

Տե՛ս 1. Բà6à6618, նշվ. աշխ., թիվ 32, էջ 23: էսdՅոՅ, էջ 213: A--|ՏէՅսհօi, էջ 192: Տե՛ս |Եո ԷՅսսՅ-, էջ 349: Տե՛ս Յ--ԽօզՅddՅՏi, էջ 381: Տե՛ս «Հայ ժողովրդի պատմություն», Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատ., հ. II, էջ 381: Տե՛ս Յ--|ՏէՅսհօi, էջ 192: Տե՛ս |Եո էհօօdՅdԵeհ, էջ 121: Տե՛ս Ս. Երեմյան, Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, էջ 83: Տե՛ս Յl-IՏէՅkհոi, էջ 192:

Վարսան-Բայլական 7 փարսախ հեռավորությանը (շուրջ 41կմ)1: Դարման: Վարդանակերտ-Պարտավ ճանապարհահատվածը Վարդանակերտ-Դարման-Բայլական-Պարտավ երթուղով հիշատակում են միայն Իբն Խորդադբեհն ու Կուդաման: ճիշտ է, Կուդաման Դարմանի (‫ )ﺪﺮﻤﺎﻦ‬փոխարեն պահպանել է Կումամ (‫ )ﻘﻮﻤﺎﻢ‬անվանումը, սակայն, քանի որ նա ծանոթ է եղել Իբն Խորդադբեհի երկին, մենք կարծում ենք, որ Կումամը Դարմանի աղավաղումը պետք է լինի: Բացի այդ, խոսուն ապացույց է նան այն, որ Կուդաման Կումամի հեռավորությունը Վարսանից նշում է երեք փարսախ, այնքան, որքան, ըստ Իբն Խորդադբեհի` պետք է լիներ Դարմանի հեռավորությունը Վարսանից: Արաբ հեղինակների երկերի թարգման Ն. Կարաուլովն այն կարծիքին է, թե Կումամը Յունանի աղավաղումն է2: Այսինքն, ըստ նրա` Կուդաման մյուս հեղինակների հիշատակած Յունան կայարանը, որը գտնվում էր ԲայլականՊարտավ ճանապարհահատվածի վրա, շփոթել ն տեղադրել է Վարդանակերտ-Բայլական ճանապարհահատվածում: Նա կարծում է, որ Դարմանը նույնպես Յունանի աղավաղումն է3: Կարնոր է ընդգծել, որ Իբն Խորդադբեհին անծանոթ չէ ավելի ուշ շրջանի հեղինակների հիշատակած մյուս ուղեգիծը4: Ուստի ն կարծում ենք, որ բացի հիմնական Վարդանակերտ-Բայլական-Յունան-Պարտավ ճանապարհահատվածից, գոյություն ուներ նս մեկը` Դարմանով: Վերջինս, ըստ Իբն Խորդադբեհի` գտնվում էր Վարսանից 3 փարսախ (մոտ 17կմ) հեռավորության վրա: Դարմանի տեղադրության որնէ տարբերակ տալը շատ դժվար է, քանի որ սա դրա միակ հիշատակությունն է: Ն. Կարաուլովը, որը թե՛ Դարմանը ն թե՛ Կումամը համարում էր Յունանի աղավաղումները, այն տեղադրել է ներկայիս Դեյրան գյուղի տեղում5: Դեյրանը գտնվում էր նախկին Աղդամ քաղաքից շուրջ 20կմ դեպի արնելք6: Յունանի նման տեղադրությունը, ինչպես կտեսնենք, ընդունելի տարբերակ է, իսկ ինչ վերաբերում է Դարմանին, ապա փորձենք տեղադրել այն: Ադրբեջանա-իրանական սահմանին, Երասխ գետից հարավ, կար Դարանյան կոչվող մի հենակետ, իսկ վերջինիս հարնանությամբ, դեպի արնելք, գտնվում էր

Տե՛ս Ցարական բանակային շտաբի տասվերստանոց քարտեզի թիվ 118 պլան-

շետը:

Տե՛ս 1. Բà6à6618, նշվ. աշխ., թիվ 32, էջ 34, ծանոթ. 2: Անդ, էջ 26, ծանոթ. d: էսdՅոՅ, էջ 213, ծանոթ. է. «Վարսանից մինչն Բայլական 7 փարսախ է, ապա մինչն Յունան` 3 (7) փարսախ ն մինչն Բարդաա` 3 (7) փարսախ»: Տե՛ս 1. Բà6à6618, նշվ. աշխ., թիվ 29, էջ 67, ծանոթ. 59: Տե՛ս Ցարական բանակային շտաբի տասվերստանոց քարտեզի թիվ 118 պլանշետը:

համանուն բերդը1: Կարծում ենք, որ Դարման անունը սերտորեն կապված է Դարան անվան հետ: Եթե ճիշտ է մեր ենթադրությունը, ն ԴարանԴարման անվանումը վերաբերում էր Երասխից հարավ ընկած շրջանին, ապա Վարդանակերտից 3 փարսախ (մոտ 17կմ) հեռավորության վրա գտնվող Դարման կայարանը, ամենայն հավանականությամբ, պետք է նույնպես գտնվեր Երասխից հարավ: Մեր կարծիքով, ճանապարհը Վարդանակերտից շեղվելու էր դեպի հյուսիս-արնելք, շարժվելու էր Երասխի ափով մոտ 17կմ, հասնելու էր Վարդանակերտից համարյա նույնքան հեռավորության վրա գտնվող ոլորանը, որի շրջանում, ամենայն հավանականությամբ, գտնվում էր Դարման կոչվող կայարանն ու, այնուհետն, մուտք էր գործելու Հայոց տերություն: Այս երթուղով Վարդանակերտ-Բայլական ճանապարհահատվածի երկարությունը կազմում էր 12 փարսախ (շուրջ 70կմ), ի տարբերություն Վարդանակերտից ուղղակիորեն դեպի Բայլական անցնող երթուղու, որի երկարությունը 7 փարսախ էր (շուրջ 41կմ): Բայլական: ճանապարհի մի ուղեգիծը Վարդանակերտի, իսկ մյուսը` Դարմանի մոտ, անցնում էր Երասխը ն շարժվում Բայլական: Վերջինը գտնվել է այժմ Օրեն-կալա կոչվող ավերակների տեղում2: Բայլականի ն Պարտավի միջն հեռավորությունը կազմում էր 14 փարսախ (մոտ 81կմ): Այս հեռավորությունը համապատասխանում է ալ-Իսթախրիի ն Իբն Հաուկալի տեղեկություններին, ըստ որոնց` Բայլականից Յունանով Պարտավ ընթացող ճանապարհահատվածի երկարությունը 14 փարսախ էր: Ուստի ն կարծում ենք, որ Իբն Խորդադբեհի հիշատակած Բայլական-Պարտավ 14 փարսախ երկարությամբ ճանապարհահատվածը համապատասխանում է մյուս հեղինակների ԲայլականՅունան-Պարտավ ճանապարհահատվածին, միայն հանվանե բացակայում է Յունանը: Յունան: Այս կայարանի մասին Յակուտը հաղորդում է, թե այն մի վայր էր Պարտավի ն Բայլականի միջն` վերջիններիցս 7-ական փարսախ հեռավորության վրա3: Այն, ըստ Իբն Հաուկալի` գյուղ էր4: Սակայն, արաբ աշխարհագետների երկերում այն հազվադեպ է հիշվում ն, այն էլ, միայն կապված Վարդանակերտ-Պարտավ ճանապարհահատվածի հիշատակության հետ: Յունանն ալ-Իսթախրիի երկի Բեռլինյան տարբե1

Անդ: Տե՛ս Բ. 068886, նշվ. աշխ., էջ 265-266: Տե՛ս Բ16ն0à7 Ñ188Ծո6à7 Ý16666118867, Ծ. 18, 1.,1974, էջ 505: Տե՛ս ՍՅՇսէ, |Մ, էջ 1044: Տե՛ս |Եո ԷՅսսՅ-, 349:

րակում ունի Ուման (‫)وﻣﺎن‬, Գոտանյանում` Տուման ն Տուբան (‫ ﺗوﻣﺎن‬ն ‫)ﺗوﺑﺎن‬1, իսկ Իբն Հաուկալի երկում` Մուվյան գյուղ (‫)ﻘﺮﻴﺔ ﻤﻮﻴﺎﻦ‬2 տարբերակները, որոնք բարդացնում են Յունանի տեղադրությունը: Սակայն, Յունանը պետք է գտնվելիս լիներ Պարտավից ու Բայլականից հավասարաչափ` 7-ական փարսախ (մոտ 41կմ) հեռավորության վրա, ինչն էլ նախատեսում է Յունանի տեղադրությունը Բայլականից Պարտավ կեսճանապարհին: Փաստորեն, մեծ հավանականություն ունի Յունանի տեղադրությունն նախկին Աղդամ քաղաքի մոտերքում3: Հավանական է Ն. Կարաուլովի տեղադրությունը Դեյրան գյուղի տեղում` կապված Օրենկալայից այստեղով դեպի Պարտավ անցնող բարեկարգ ճանապարհի առկայության հետ4: Յունանից հետո ճանապարհը շարժվում էր Պարտավ, որի ավերակները գտնվում են ներկայիս Բարդա քաղաքի մոտ5: Այսպիսով` ճանապարհն Արտավետից դեպի հյուսիս-արնմուտք անցնում էր Կասպիական դռներով ու Բարզանդ գետի ափով շարժվելով դեպի հյուսիս` հասնում էր ճանապարհի Բարզանդ կայարանը, որից հետո, արնելքից շրջանցելով ներկայիս Խորուզլու-դաղ լեռնաշղթան, իջնում էր Երասխի հովիտ` Վարդանակերտ6: Վարդանակերտից ճանապարհը մուտք էր գործում Հայոց տերություն ն հասնում Պարտավ: 7.8. Պարտավ-Տփղիս ճանապարհը: Ըստ Իբն Խորդադբեհի` այս ճանապարհի երկարությունը 10 անցում էր (մոտ 300-400կմ): Ալ-Իսթախրին այս ճանապարհը ներկայացնում է հետնյալ տեսքով. «…Բարդաայից մինչն Ջանզա քաղաք 9 փարսախ է ն Ջանզայից մինչն Շամքուր` 10 փարսախ, Շամքուրից մինչն Խունան քաղաք 21 փարսախ է ն Խունանից մինչն Կալա իբն Քանդաման` 10 փարսախ, Կալայից մինչն Տիֆլիս 12 փարսախ է»7: Ալ-Մուկադդասին հաղորդում է, թե Պարտավից մինչն Գանձակ մեկ անցում է, Գանձակից Շամքոր` նույնքան, այնտեղից մինչն Խունան երեք անցում է, Խունանից մինչն Կալա իբն Քանդաման` մեկ անցում, իսկ վերջի-

Տե՛ս Յl-IՏէՅkհոi, էջ 192, ծանոթ. Շ: Տե՛ս |Եո ԷՅսսՅ-, 349: Տե՛ս Թ. Հակոբյան ն ուրիշներ, Հայաստանի ն հարակից շրջանների տեղանունների բառարան, հ. 3, Եր., 1991, էջ 464: Տե՛ս Ցարական բանակային շտաբի տասվերստանոց քարտեզի թիվ 118 պլանշետը: Տե՛ս Թ. Հակոբյան, Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն, էջ 236: Տե՛ս Ցարական բանակային շտաբի տասվերստանոց քարտեզի թիվ 118 պլանշետը: A--|ՏէՅսհօi, էջ 193:

նիցս մինչն Տփղիս` երկու անցում1: Սկզբից նեթ պետք է նշել, որ այս ճանապարհի կայարանների միջն ալ-Իսթախրիի նշած հեռավորությունները մեծավ մասամբ իրականությանը չեն համապատասխանում, չնայած, որ հարթ տեղանքի պատճառով թվում է, թե սխալներ չպետք է լինեին: Չնայած, որ Պարտավից Գանձակ (Ջանզա) հեռավորությունը շուրջ երեք անգամ ավելի է Գանձակից Շամքոր (Շամքուր) ճանապարհահատվածի երկարությունից, առաջին հեռավորությունն արաբ աշխարհագետը ներկայացնում է երկրորդից պակաս: Գանձակ: Գանձակը` ներկայիս Գյանջան2, գտնվում է Պարտավից մոտ 85կմ հեռավորության վրա: Այսինքն` ալ-Իսթախրիի նշած 9 փարսախ հեռավորությունը (մոտ 52կմ) Պարտավի ն Գանձակի միջն չի համապատասխանում իրականությանը: Իրականությանն ավելի մոտ է Յակուտի հաղորդած տեղեկությունը, ըստ որի` այդ հեռավորությունը հավասար էր 16 փարսախի (մոտ 93կմ)3: Շամքոր: Ավերակները գտնվում են Շամքոր գետի ձախ ափին` երկաթուղու երկու կողմերում4: Շամքորը գտնվում էր Գանձակից մոտ 35կմ հեռավորության վրա, ինչը չի համապատասխանում ալ-Իսթախրիի հիշատակած 10 փարսախ (մոտ 58կմ) հեռավորությանը: Ավելի ճիշտ է ալ-Մուկադդասիի նշած 1 անցում հեռավորությունը, որը, ինչպես նշվեց, կազմում էր 5-7 փարսախ (մոտ 30-40կմ): Հաշվի առնելով այն իրողությունը, որ Իբն Խորդադբեհն իր «Գիրք ճանապարհների ն թագավորությունների լմասին)» աշխատությունը գրել է մոտ 846847 թթ.5, այնտեղ Պարտավ-Տփղիս ճանապարհի վրա Գանձակ ն Շամքոր քաղաքների հիշատակության բացակայությունը մենք բացատրում ենք այն իրողությամբ, որ Շամքորը դրանից առաջ ավերվել էր ն վերականգնվել միայն Բուղայի արշավանքների շրջանում, իսկ Գանձակը կառուցվել է 840-ական թթ. երկրորդ կեսին, ավելի ճիշտ 846 թ.6: Հունարակերտ (Խունան): Մենք արդեն ցույց ենք տվել, որ Հունարակերտը նույնական էր Խունանին7 ն տեղադրվում է Աղստն գետի

Տե՛ս Յ--ԽօզՅddՅՏi, էջ 382: Տե՛ս Թ. Հակոբյան, Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն, էջ 237: Տե՛ս ՍՅՇսէ, |I, էջ 132: Տե՛ս Մ. Բարխուտարեանց, Արցախ, Բաքու, 1895, էջ 55-56: Տե՛ս 1. Բà6à6618, նշվ. աշխ., թիվ 32, էջ 2: Տե՛ս Մովսես Կաղանկատվացի, էջ 331: Տե՛ս Ս. Երեմյան, Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, էջ 63: Նման տեսակետ է արտահայտում նան Մարկվարտը: Տե՛ս Հ. Մանանդյան, Երկեր, հ. Զ, Եր., 1985, էջ 175: Տե՛ս նան Հ. Մանանդյան, Երկեր, հ. Գ, Եր., 1977, էջ 104:

ձախ ափին` գետաբերանի շրջանում1: Կալա իբն Քանդաման: Այս կայարանը, որը, ըստ ալ-Իսթախրիի` գտնվում էր Հունարակերտից 10 փարսախ (մոտ 58կմ) ն Տփղիսից 12 փարսախ (մոտ 70կմ) հեռավորության վրա, Ս. Երեմյանը տեղադրում է ներկայիս վրացական Գարդաբան քաղաքի տեղում, իսկ Հ. Մարկվարտը` Կուր ն Խրամ գետերի ջրկիցի մոտ, Կըզ-կալա բերդի ավերակների տեղում, հին վրացական Գարդաբան երկրամասում2: Այսինքն` երկու ուսումնասիրողներն էլ այդ անվանումը կապում են վրացական Գարդաբան անվան հետ: Մենք ընդունում ենք Քանդաման անվան կապը Գարդաբանի հետ, ինչի օգտին է խոսում այդ անվանումների արաբերեն գրելաձների նմանությունը (‫ﻜﺮﺪﺒﺎﻦ‬-‫)ﻜﻨﺪﻤﺎﻦ‬: Նմանապես, Հ. Մարկվարտի տեղադրության օգտին են խոսում Խրամ գետի վրա հին կամուրջների հետքերը ն իջնանատները3: Այստեղով էր անցնում մեծ ն բարեկարգ ուղին դեպի Տփղիս, որը ճանապարհորդներին կարծել էր տալիս, թե «աստէն անցեալ կարեն մտանել ուղղակի ի լայնատարած դաշտն… Աղուանից…ն գուցէ աստի էր ճանապարհն դէպ յալանս…»4: Այս տեղադրության դեպքում Կալա իբն Քանդամանը գտնվելու էր Հունարակերտից շուրջ 35կմ հեռավորության վրա: Նման պարագայում իրականությանն ավելի մոտ է ալ-Մուկադդասիի նշած 1 անցում (5-7 փարսախ կամ մոտ 30-40կմ) հեռավորությունը: Այնուհետն, ճանապարհը, ամենայն հավանականությամբ, Ռուսթավ քաղաքով շարժվում էր Տփղիս: 7.9. Պարտավ-Դարբանդ ճանապարհը: Ըստ Իբն Խորդադբեհի` Պարտավ-Բաբ ալ-Աբվաբ (Դարբանդ) ճանապարհի երկարությունը 15 անցում էր (մոտ 450-600կմ): Այն ըստ կայարանների հիշատակում է ալԻսթախրին. «…Բարդաայից մինչն Բարզանջ 18 փարսախ է ն Բարզանջից Կուրի ծանծաղուտով մինչն Շամախիա` 14 փարսախ, Շամախիայից մինչն Շարվան 3 օրվա ճանապարհ է ն Շարվանից մինչն Աբխազ` 2 օրվա ճանապարհ, Աբխազից մինչն Ջիսր Սամուր 12 փարսախ է ն Ջիսր Սամուրից մինչն Բաբ ալ-Աբվաբ` 20 փարսախ»5: Ալ-Մուկադդասին հաղորդում է, որ Պարտավից Բարզանջ հեռավորությունը կազմում էր մեկ անցում, այնտեղից մինչն Շամախի` երկու անցում, վերջինիցս մինչն

Տե՛ս Ա. Եղիազարյան, Արաբական խալիֆայության Արմինիա վարչական շրջանը, էջ 97-100: Տե՛ս Հ. Մանանդյան, Երկեր, հ. Զ, էջ 175: Տե՛ս Ս. Ջալալյանց, նշվ.աշխ., էջ 77: Անդ: A--|ՏէՅսհօi, էջ192:

Շիրվան` երեք անցում, Շիրվանից մինչն Աբխազ` երկու անցում, Աբխազից մինչն Ջիսր Սամուր` նույնքան, այնտեղից մինչն Դարբանդ` երեք անցում1: Բարզանջ (Բարդիջ): Հնուց ի վեր Պարտավից դեպի Շամախի գոյություն ունեին երկու մեծ ճանապարհներ: Մեկը համապատասխանում է ներկայիս Եվլախով ընթացող ավտոճանապարհին, իսկ մյուսն` արաբ հեղինակների հիշատակած ճանապարհն է, որը Պարտավից իջնում էր դեպի հարավ` Բարզանջ: Որ վերջինը գտնվում էր Պարտավից Կուր գետի հոսանքով դեպի ներքն, ապացուցում են արաբ աշխարհագետների հիշատակությունները: Յակուտը, օրինակ` խոսելով Կուր գետի մասին, հաղորդում է, որ այն անցնում էր Տփղիս քաղաքի կողքով, ապա անցնում Խունան բերդի մոտակայքով, այնտեղից հոսում Պարտավի դռան մոտով, հասնում Բարզանջ ն միախառնվում Երասխի հետ2: Նախ, անդրադառնալով Պարտավից Բարզանջ հեռավորությանը` նշենք, որ արաբ աշխարհագետներն այն հիշատակում են տարբեր կերպ. Իբն Հաուկալն, օրինակ` հետնելով ալ-Իսթախրիին, մեջ է բերում 18 փարսախ հեռավորությունը3, ալ-Մուկադդասին, ինչպես տեսանք, նշում է 1 անցում, Յակուտ ալ-Համավին մի դեպքում այն հավասարեցնում է 13 փարսախի4, իսկ մեկ այլ դեպքում, հենվելով ալ-Իսթախրիի վրա` 18 փարսախի5: Պարտավ-Բարզանջ հեռավորության վերաբերյալ հիշատակությունների այսպիսի բազմազանության պարագայում Բարզանջի տեղադրության խնդիրը բավական բարդանում է: Բացի այդ, արաբ հեղինակները Բարզանջի հարնանությամբ հիշատակում են նան Բարդիջ քաղաքը: Ըստ Յակուտի` այդ երկու քաղաքները պետք է գտնվեին Պարտավից դեպի հարավ-արնելք, դրանից համապատասխանաբար 13 ն 14 փարսախ հեռավորությունների վրա` Կուր գետի ափին6: Այսինքն` Բարզանջն ու Բարդիջը միմյանցից 1 փարսախի (մոտ 6կմ) հեռավորության վրա էին գտնվում: Ս. Երեմյանը Բարզանջը տեղադրում է ներկայիս Զարդոբ քաղաքի մոտ գտնվող գետանցի մերձակայքում7, իսկ Վ. Մինորսկին առաջարկում է Բարզանջը նույնացնել Բարդիջին, իսկ վերջինը փնտրել Պարտավից ոչ թե 18 փարսախ, այլ սոսկ 1 ան1

Տե՛ս Յl-ԽօզՅddՅՏi, էջ 381: Տե՛ս ՍՅՇսէ, IՄ, էջ 259: Տե՛ս |Եո ԷՅսսՅ-, էջ 350: Տե՛ս ՍՅՇսէ, |, էջ 562: Անդ, III, էջ 317: Տե՛ս ՍՅՇսէ, I, էջ 556, 562: Տե՛ս Ս. Երեմյան, Հայաստանը ն հարնան երկրները 855-953 թթ., քարտեզ:

ցում (5-7 փարսախ) հեռավորության վրա` հիմնվելով ալ-Մուկադդասիի հիշատակության վրա: Վերջապես, նա Բարդիջը տեղադրում է Պարտավից 34կմ դեպի հարավ-արնելք` ներկայիս Քյորփի Քենդ բնակավայրի դիմաց` Կուր գետի աջ ափին1: Չնայած, որ ճիշտ է Հ. Մինորսկու կողմից Բարզանջի նույնացումը Բարդիջին, ինչպես կտեսնենք, հիշյալ տեղադրություններից ն ոչ մեկը քննություն չի բռնում: Արաբ հեղինակների աշխատությունների ուսումնասիրությունը տալիս է մի կարնոր արդյունք. նրանցից յուրաքանչյուրը հիշատակում է այդ երկու քաղաքներից միայն մեկը2, իսկ Յակուտը, որը տեղեկություններ է քաղել իրենից առաջ եղած բոլոր հեղինակներից, նշում է թե՛ մեկը, թե՛ մյուսը: Այնպես որ, ամենայն հավանականությամբ, այս երկու անվանումները վերաբերում են նույն քաղաքին: Դրա օգտին է խոսում այդ անվանումների արաբերեն գրելաձների նմանությունը (‫ﺒﺮزﻨﺞ‬-‫)ﺒﺮﺪﻴﺞ‬: Կարծում ենք, որ Բարզանջը Բարդիջի աղավաղումն է, քանի որ հավանական է Բարդիջ անվանման նույնացումը հայկական Բերդիկ անվանը3: Բարդիջը, ըստ Յակուտի` գտնվում էր Ատրպատականի ամիրայության սահմանագլխին Հայաստանի կողմից, որտեղից մինչն Պարտավ 14 փարսախ էր4: Այս հիշատակության մեջ կարնորն այն է, որ, հիշատակելով Պարտավից Բարդիջ հեռավորությունը, Յակուտը, փաստորեն, ակնարկում է այդ երկու քաղաքների միջն ճանապարհի գոյության մասին, ինչի հիշատակությունը մյուս արաբ հեղինակները չեն պահպանել: Այս ճանապարհի առկայությունը ԲարզանջԲարդիջ նույնացման կարնոր կռվաններից մեկն է: Բացի այդ` արաբ հեղինակի հիշատակությունը, թե Բարդիջը գտնվում էր Ատրպատականի ոստիկանության սահմանին, գալիս է հերքելու վերոբերյալ բոլոր տեղադրությունները: Մասուդիի վկայությունը հաստատում է այդ իրողությունը: Կուր գետի մասին պատմելիս նա հաղորդում է, թե վերջինը հոսում է Պարտավից 3 փարսախ հեռավորության վրա, ապա անցնում է Բարդիջի (արաբ աշխարհագետի երկում` Բարդաջ) կողքով, որը Պարտավի (Առան) շրջաններից մեկն է, որից հետո` միախառնվում է Երաս-

Տե՛ս Էսdսd Յ--A-Յո, էջ 403: Ինչ վերաբերում է ալ-Իսթախրիին, որը հիշատակում է 2 քաղաքները, ապա պետք է նշել, որ դրա պատճառը, թերնս, տեքստային թերությունն է ն, ամենայն հավանականությամբ, ի սկզբանե տեքստում առկա է եղել միայն մեկ անվանում (տե՛ս Յ--|ՏէՅսհօi, էջ 187, ծանոթ. Շ): Տե՛ս «Արաբական աղբյուրները Հայաստանի ն հարնան երկրների մասին», Յակուտ ալ-Համավի, Աբուլ-Ֆիդա, Իբն Շադդադ, կազմեց Հ. Նալբանդյան, Եր., 1965, էջ 35: Տե՛ս ՍՅՇսէ, |, էջ 556:

խի հետ1: Իսկ Իբն Ռուստեհը, խոսելով Երասխ գետի մասին, վկայում է, թե այն «հոսում է Վարսանի մոտով դեպի Բարդիջ քաղաքը, իսկ նրանից այն կողմ միախառնվում է Կուրի հետ»2: Ըստ վերոհիշյալ հաղորդումների` Բարդիջը պետք է գտնվելիս լիներ Կուրի ն Երասխի միջն, անմիջապես մոտ այն տեղին, ուր երկու գետերը միախառնվում են: Այդ է ցույց տալիս նան Բալազուրիի այն հիշատակությունը, որտեղ հեղինակը, նկարագրելով Սալման իբն Ռաբիայի կողմից Հայոց Արնելից կողմանց գավառների նվաճումը, պատմում է, որ նա գալիս, հասնում է Կուրի ն Երասխի ջրկիցի շրջանը, որտեղ Բարդիջի մոտակայքում նա անցնում է Կուրը3: Կուր ն Երասխ գետերի միջն` դրանց ջրկիցի մոտակայքում, կար մի բնակավայրի ավերակ4, որը, ամենայն հավանականությամբ, համապատասխանում է Բարդիջ քաղաքին, իսկ քաղաքում կամ նրա մերձակայքում գտնվել է կայարանը5: Բարդիջից այն կողմ ճանապարհն անցնում էր Կուր գետը ն մուտք գործում Շիրվանշահերի թագավորություն: Շամախի: Բարդիջի մոտ` Կուրի վրա, կար մի կամուրջ, որի վրայով ճանապարհը շարժվում էր Շամախի6: Բարդիջ-Շամախի ճանապարհահատվածի երկարության վերաբերյալ արաբ աշխարհագետների հաղորդումները համընկնում են: Իբն Հաուկալը նս այս հեռավորությունը նշում է 14 փարսախ (շուրջ 81կմ)7, իսկ ալ-Մուկադդասին` 2 անցում, որը հավասար էր 14 փարսախի: Ինչպես վերը նշվեց, հեռավորության նույն չափը նշում է Յակուտը: Ավելորդ չէ նշելը, որ այս հեռավորությունը համապատասխանում է Բարդիջի վերոհիշյալ տեղադրության ն հին Շամախու, որը գտնվում էր ներկայիս Շամախի քաղաքից 1,5կմ դեպի հյուսիս արնմուտք8, միջն հեռավորությանը (մոտ 80կմ): Շապորան: Շամախուց հետո ալ-Իսթախրիի հիշատակած հաջորդ կայարանը Շիրվանն էր, որը գտնվում էր ներկայիս Շիրվան գյուղի տեղում` Շաբրան-չայի ձախ ափին9: Նրանից դեպի հյուսիս-արնմուտք`

Տե՛ս ‫ﻤﺴﻌﻮﺪي‬, |, էջ 205-206: IԵո ԲօՏէeհ, էջ 89: Տե՛ս ‫ﺒﻼﺬﺮي‬, I, էջ 240: Տե՛ս Ս. Ջալալյանց, նշվ.աշխ., էջ 364: Տե՛ս Լհe ոՅք օէ AdհՅօԵՅ/djՅո,-ԲոՇ/Շ-օքՅediՅ օէ |Տ-Յո, |:189Ե. Տե՛ս ՍՅՇսէ, |, էջ 562: Տե՛ս |Եո ԷՅսսՅ-, էջ 350: Տե՛ս Ñ. Ճ06688666, Ã1ո68à6ոԾ81 Չ668à10à618, Բà66, 1983, էջ 39-40: Տե՛ս Ս. Երեմյան, Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, էջ 74: Տե՛ս նան գրքին կից «Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի» քարտեզը:

նույն գետի աջ ափին, գտնվում էր Շապորանը (այժմ` Շաբրան գյուղ)1: Պետք է նշել, որ Յակուտը Շիրվանի փոխարեն այս ճանապարհի վրա հիշատակում է Շապորանը2: Ուսումնասիրողներից Ս. Երեմյանը ճանապարհի երթուղին տանում է միաժամանակ ն՛ Շիրվանով, ն՛ Շապորանով3, ինչն ընդունելի տարբերակ է` կապված այդ երկու քաղաքների` միմյանց բավական մոտ գտնվելու փաստի հետ: Ըստ երնույթին, ճիշտը Շապորան տարբերակն է, քանի որ նույնիսկ ավելի ուշ` 2ՄIII դարում, Ղուբայից Շամախի գնացող ճանապարհն անցնում էր հենց Շապորանով4: Գալով Շամախուց Շապորան հեռավորությանը` պետք է նշել, որ այս հարցում արաբ աշխարհագետների հաղորդումները համընկնում են. կրկնելով ալ-Իսթախրիին` Իբն Հաուկալը նշում է, որ Շիրվանը (պետք է լինի Շապորան) գտնվում էր Շամախուց 3 օրվա ճանապարհ հեռավորության վրա, նույն հեռավորությանը նշում են նան արաբ հեղինակներ ալ-Մուկադդասին ն Յակուտը5: Այստեղ հարկ է հիշել, որ արաբները ճանապարհների երկարությունները չափում էին մեկ օրում կենդանու անցած ճանապարհով ն, այդ է պատճառը, որ լեռնային շրջաններում ճանապարհը նրանց թվում էր ավելի երկար, քան կար իրականում: Այս պատճառաբանությամբ էլ արդարանում է Շամախուց Շապորան արաբ աշխարհագետների հիշատակած մեծ հեռավորությունը: Շամախուց Շապորան գնում էր մեկ հիմնական ճանապարհ, որն, անցնելով Կովկասյան լեռները, ճյուղավորվում էր: Այն Շամախուց սկզբում շարժվում էր դեպի արնելք` Ղուրտ-Բուլաղ, այնտեղից շարժվելով հյուսիս` անցնում էր Յախար-Բախար կոչվող լեռնանցքով ու հասնում Ալթըաղաչ գյուղը6: Ալթըաղաչից ճանապարհը բաժանվում էր երկու մասի. մի ճյուղն Աթա-չայ գետի ափով շարժվում էր դեպի հյուսիս-արնելք, միանում ներկայիս երկաթուղու ճանապարհին ն նրա երթուղով հասնում Շապորան, իսկ մյուսը` հաղթահարելով Կարատիքենդի լեռները, ընթանում էր Վերին Ղուշչի գյուղի արնե1

Անդ, էջ 73: Տե՛ս նան ցարական բանակային շտաբի հինգվերստանոց քարտեզի Բ. 7. պլանշետը: Տե՛ս ՍՅՇսէ, |||, էջ 317: Տե՛ս Ս. Երեմյան, Հայաստանը ն հարնան երկրները 855-953 թթ., քարտեզ, նույնի` Մարզպանական Հայաստանը ն հարնան երկրները 387-628 թթ., քարտեզ, Եր., 1980: Տե՛ս Ô. Ñ6111186÷, 116ոà168 þæ1181 /à88ոԾà1à (1796),-«ԲոԾ1667, 88186àԾ67 6 7Ծ1186àԾ67 /à88ոԾà1à 18-19 88.», à6668108 1àԾ866à60, 1., 1958, էջ 154-155: Տե՛ս ՍՅՇսէ, |||, էջ 317: Տե՛ս «ԲոԾ1667, 88186àԾ67 6 7Ծ1186àԾ67 /à88ոԾà1à 18-19 88.», էջ 154:

լակողմով, ապա, անցնելով Գելգենի-չայ գետը, շարժվում էր դեպի հյուսիս ու մտնում Շապորան1: Աբխազ: ճանապարհը, ինչպես ցույց ենք տվել, Շապորանից Աբխազ էր շարժվում ոչ թե ներկայիս երկաթուղու, այլ ավտոճանապարհի երթուղով, քանի որ այն չէր անցնում Մազքթաց աշխարհով, որը զբաղեցնում էր Շապորանից հյուսիս ընկած ծովափնյա շրջանները, այլ Աբխազով, որը, փաստորեն, գտնվում էր Մազքթաց աշխարհից արնմուտք: Շապորանից Դարբանդ գլխավոր ճանապարհն անցնում էր ներկայիս Ղուբա քաղաքով կամ վերջինիս մոտակայքով, հասնում Խուդաթ գյուղը, որտեղից ճյուղավորվում էր դեպի Կուլարի կամուրջ ն դեպի Խազրա գյուղ: Գլխավոր ճանապարհի առավել ընդունելի երթուղին Ղուբայից Խուդաթով դեպի Կուլարի կամուրջ ընթացող ավելի կարճ ն մատչելի ճյուղն է2: Այնուհետն ճանապարհը շարժվում էր հյուսիս ն Դարբանդով մուտք գործում Խազարական թագավորություն: Աբխազ կայարանի տեղադրությունը բարդանում է` կապված արաբ հեղինակների հիշատակած սխալ հեռավորությունների հետ: Այսպես. ալ-Իսթախրին, ինչպես տեսանք, Շիրվանից (պետք է լինի Շապորան) Աբխազ հեռավորությունը նշում է 2 օրվա ճանապարհ (մոտ 60-80կմ), իսկ Աբխազից Ջիսր Սամուր հեռավորությունը` 12 փարսախ (մոտ 70կմ), ինչն իրականությանը համապատասխանել չի կարող, իսկ ալՄուկադդասին այդ հեռավորությունները նշում է հավասարաչափ` 2ական անցում (60-80կմ)3: Ըստ էության, չնայած նշված հեռավորությունների ակնհայտ սխալին4, ուսումնասիրողներին հարկ է եղել Աբխազ կայարանը տեղադրել այնպիսի վայրում, որը, եթե չէր էլ համապատասխանի վերոհիշյալ հեռավորություններին, ապա գոնե կգտնվեր Շապորանից ն Ջիսր Սամուրից մոտավորապես հավասար հեռավորությունների վրա: Այդ պատճառով, Աբխազ կայարանը տեղադրվել է Ղուբա քաղաքում կամ նրա մերձակայքում, այսինքն` այնպիսի տեղում, որը գտնվում էր Շապորանից Սամուր գետ ճանապարհահատվածի միջնամասում: Ըստ այսմ, պետք է ընդունել, որ ամենահավանականը, իսկապես, կայարանի` ներկայիս Ղուբա քաղաքի տեղում կամ մերձա1

Անդ, էջ 155: Տե՛ս ցարական բանակային շտաբի հինգվերստանոց քարտեզի 6.7. պլանշետը: Տե՛ս նան Ա. Եղիազարյան, Արաբական աղբյուրների Աբխազ թագավորությունը, էջ 224: Տե՛ս Յl-ԽօզՅddՅՏi, էջ 381: Սխալն ակնհայտ է այն պատճառով, որ Աբխազ կայարանի որնէ տեղադրության դեպքում նախորդ ն հաջորդ կայարաններից նրա հեռավորությունն այդ չափերով անհնար է (տե՛ս Ա. Եղիազարյան, Արաբական աղբյուրների Աբխազ թագավորությունը, էջ 225):

կայքում տեղադրությունն է: Սակայն, ավելի կոնկրետացնելով տեղադրությունը, նշենք, որ կայարանը, ամենայն հավանականությամբ, հնում գտնվում էր քաղաքից (կամ նախկինում նրա տեղում գտնվող բնակավայրից) դուրս` անմիջապես ճանապարհի հարնանությամբ: Ավելի ուշ շրջանում, երբ Ղուբա քաղաքն ընդարձակվեց, ճանապարհն արդեն անցնում էր քաղաքի միջով: Համենայն դեպս, նույնիսկ 2ՄIII դ. վերջին դեռնս ճանապարհն ընթանում էր քաղաքի մերձակայքով1: Ջիսր Սամուր (Սամուր գետի կամուրջ): Արաբ աշխարհագետների երկերի թարգման Ն. Կարաուլովը Ջիսր Սամուրը նույնացնում է Սամուր գետի ամբարտակի հետ, որի տեղում այժմ պատնեշ է, որտեղով անցնում է երկաթուղին2: Իսկ Ս. Երեմյանը Ջիսր Սամուրը նույնացնում է Մազքթաց թագավորության Չող մայրաքաղաքին3: Սակայն, այդ նույնացումների հետ համաձայն չենք, քանի որ, ըստ Շապորանից Դարբանդ ճանապարհի` մեր ընդունած հավանական ուղեգծի, Ջիսր Սամուրը պետք է համապատասխաներ Կուլարի կամրջին4: Անցնելով կամուրջը` ճանապարհը շարժվում էր Դարբանդ, որտեղից էլ անցնում էր Խազարական թագավորություն: Այսպիսով` ճանապարհը Կուր գետի աջ ափով իջնում էր հարավ` մինչն Կուր-երասխյան ջրկիցը, անցնում գետն ու շարժվում Շամախի: Այստեղից ընթանալով արնելք` ճանապարհը Յախար-Բախար լեռնանցքով անցնում էր Կովկասյան լեռները, հասնում Ալթըաղաչ, այնուհետն` հաղթահարում Կարատիքենդյան լեռներն ու, ընթանալով Վերին Ղուշչի գյուղի արնելակողմով, շարժվում Շապորան: Շապորանից ներկայիս ավտոճանապարհի երթուղով ընթանալով դեպի հյուսիս` ուղին Ղուբա քաղաքի արնելակողմով հասնում էր Կուլարի կամրջին, անցնում այն ու շարժվում Դարբանդ: Այնտեղից ճանապարհը շարժվում էր դեպի խազարական Սամանդար մայրաքաղաքը5: 7.10. Հեր-Դարբանդ ճանապարհը: Այս ճանապարհի6 մասին ալՄուկադդասին հաղորդում է. «Խուայյից մինչն Կալա Յունիս 6 անցում է,

Տե՛ս Ô. Ñ6111186÷, 116ոà168 þæ1181 /à88ոԾà1à (1796),-«ԲոԾ1667, 88186àԾ67 6 7Ծ1186àԾ67 /à88ոԾà1à 18-19 88.», էջ 154: Տե՛ս 1. Բà6à6618, նշվ. աշխ., թիվ 38, էջ 125, ն “ՃԾ6àո ÑÑÑՔ”, “Բà86à6”, 6à6Ծà, 1., 1985, ո. 42. Տե՛ս Ս. Երեմյան, «Աշխարհացոյցի» սկզբնական բնագրի վերականգնման փորձ, էջ 273, ծանոթ. 118: Տե՛ս Ա. Եղիազարյան, Արաբական աղբյուրների Աբխազ թագավորությունը, էջ 224: Տե՛ս Յ--|ՏէՅսհօi, էջ 227: Ըստ ալ-Քուֆիի` Մարվան իբն Մուհամմադը հենց այս ճանապարհով էր 732/733 թ. արշավել Խազարական թագավորություն (տե՛ս Յ--էսէi, Մ|||, էջ 75):

ապա մինչն Կարիա ալ-Ասաբիատ՝ 1 անցում, այդտեղից մինչն…, ապա մինչն Տիֆլիս՝ 1 անցում է, հետո մինչն Թաբլա, այնտեղից էլ՝ Շաքքի, ապա մինչն Լաքզան՝ 2 անցում է, ն մինչն Բաբ լալ-Աբվաբ)՝ 3 անցում»1: Ալ-Մուկադդասիի երկի հիշյալ հատվածն ամբողջությամբ չի պահպանվել, ն նկարագրության մեջ բացակայում են Կարիա ալ-Ասաբիատից մինչն Տփղիս ճանապարհահատվածում գտնվող կայարանների անվանումները: Դարյունից բերդ (Կալա Յունիս): Այս կայարանը, ըստ ալ-Մուկադդասիի՝ պետք է գտնվեր Հերից 6 անցում, այսինքն՝ մոտավորապես 3042 փարսախ (մոտ 175-245կմ) հեռավորության վրա2: ճանապարհի երկարությունը չափազանցված է3: Անհրաժեշտ է ավելացնել, որ կայարանը պետք է գտնվելիս լիներ ոչ թե Դարյունից բերդում, այլ դրա մերձակայքում՝ անմիջապես ճանապարհի հարնանությամբ4: Արծափ (Արծափաց) գյուղ (Կարիա ալ-Ասաբիատ): Վերջինը, ըստ արաբ հեղինակի՝ գտնվում էր Կալա Յունիսից 1 անցում հեռավորության վրա (մոտ 30-40կմ): Կարծում ենք, որ այդ կայարանը հաստատապես պետք է գտնվելիս լիներ մինչն Հայկական պար լեռնաշղթան ընկած շրջանում: Սեբեոսի մի արժեքավոր հիշատակությունն օգնում է ճշտել այս ճանապարհի երթուղին Դարյունից բերդից հյուսիս: Նկարագրելով արաբների 647 թ. արշավանքը՝ պատմիչն ի մասնավորի հաղորդում է. «…եկն զաւրն Իսմայելի յԱտրպատական, ն բաժանեացան յերիս:…Արդ՝ որք ի կողմանս Սեպհական գնդին…եկին ժողովեցան ի Հէրնան, ն մարտեան ընդ բերդին, ն ոչ կարացին առնուլ: Եկին ի յՈրդսպու, ն ոչ նմա ինչ կարացին առնել: Գնացին անտի ն բանակեցան յԱրծափս…: Արդ՝ իջին ընդ այն արք ի վայր ի բերդէն երթալ խնդրել ի բերդէն Դարաւնից զաւր յաւգնականութիւն իւրեանց»5: Արծափ բերդը գտնվում էր Դարյունից բերդից մոտ 17կմ հեռավորության վրա6, ինչը հիմք էր տալիս նրա պաշտպաններին՝ օգնություն

A--ԽօզՅddՅՏi, էջ 392: Անդ, էջ 381: Հերի (Խոյ) ն Դարյունից բերդի միջն հեռավորությունը հավասար է մոտ 155կմ-ի: Տե՛ս Ա. Եղիազարյան, Հեր (Խուայյ)-Դարբանդ (Բաբ ալ-Աբվաբ) ճանապարհն ըստ արաբ աշխարհագետ ալ-Մուկադդասիի, էջ 150-151: Հեր-Դարյունից բերդ ճանապարհը գործում է նան այսօր՝ ընթանալով Կոտորի (Վասպուրականի) լեռնաշղթայի արնելակողմով՝ Խոյ-էվօղլու-Մերգեն (Մարգիան)-Մակու-Դողու-Բայազիդ գծով: Սեբեոս, էջ 145: Տե՛ս /161æ1à7 6à6Ծà Բà86à6ո6181 66à7, ո1ոԾà8681à 6 66Ծ186àԾ6618à1à 8 818111-Ծ61186àԾ6÷8ո611 1Ծ8868 Բà86à6ո6181 81811181 16668à, 20 886ոԾ 8 8þ618, 06Ծ66ո, 1870.

կանչելու այնտեղից: Ելնելով վերոհիշյալից՝ ենթադրում ենք, որ ալԱսաբիատ անվանումը նույնական է Արծափ անվանը, որը Ղնոնդն ու Անանուն Զրուցագիրը հիշատակում են «Արծափաց» ձնով1: Ինչ վերաբերում է «կարիա» բառին, ապա այն «կալա» (բերդ) բառի աղավաղված տարբերակը կարող է լինի: Այդպիսի աղավաղումը, ի դեպ, առկա է նան Կալա Յունիսի դեպքում (Կարիա Յունիս)2: Սակայն, «կարիա» բառը (‫ )ﻘﺮﻴﺔ‬արաբերենից թարգմանաբար նշանակում է «գյուղ», «ավան», ինչը, թերնս, առավել հավանական տարբերակ է: Հասկանալի է, որ ճանապարհն անցնելու էր բերդի մերձակայքով, իսկ մերձակայքում գտնվող գյուղը պարզապես կոչվելու էր «գեւղն Արծափաց», որը մասամբ արաբերեն թարգմանվելու դեպքում, ինչպես կտեսնենք, դառնալու էր «Կարիա ալ-Արսաբատ»: Արծափ բերդի հարնանությամբ գտնվող նույնանուն գյուղը, որտեղ տեղակայված էր կայարանը, դատելով մեր կողմից Կարիա ալ-Ասաբիատի հետ նրա նույնացումից ն Սեբեոսի նս մեկ կարնոր հիշատակությունից, երկու ճանապարհների հանգուցակետ էր: Պատմիչը, նկարագրելով արաբների 641 թ. արշավանքը, հաղորդում է, որ նրանք Ձորա պահակ լեռնանցքով ներխուժեցին Տուրուբերան, գրավեցին Բզնունիքն ու Աղիովիտը ն «ճանապարհ կալեալ ի Բերկրոյ ձորն ընդ Որդսպոյ ն ընդ Գոգովիտ՝ թափեցան յԱյրարատ»3: Արաբական զորքի՝ Որդսպուից գալն ու Արծափ բերդը պաշարելը ցույց է տալիս, որ Որդսպուն ճանապարհով կապված էր Արծափի հետ: Բացի այդ, «ի Բերկրոյ ձորն ընդ Որդսպոյ ն ընդ Գոգովիտ» արտահայտությունը նախատեսում է Որդսպուի տեղադրությունն այդ ճանապարհի վրա մինչն Կոգովիտ գավառ հասնելը, Կոտոր լեռնաշղթայի արնմտակողմում, այսինքն՝ Վասպուրականում4: Դատելով վերոհիշյալ եր1

Տե՛ս Ղնոնդ, էջ 11, Անանուն Զրուցագիր, էջ 95: Տե՛ս Յ--ԽօզՅddՅՏi, էջ 376: Պետք է նշել, որ «Կարիա Յունիս» ձնը կարող է աղավաղում չլինել, այլ իրենից ներկայացնել «Դարիւնից/Դարեւնից ավան» անվան արաբերեն թարգմանությունը: Դարիւնից ավանը նույնական է ներկայիս Հասան-ղալային (տե՛ս Ս. Երեմյան, Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, էջ 49): Սեբեոս, էջ 138: Հ. Մանանդյանը Պնտինգերյան քարտեզի AօէՅxՅէՅ--օdԵi-PՅօeՏՅՇՅ ճանապարհի Կատիսպի (ՇՅէiՏքi) կայարանը նույնացնում է Որդսպուին ն, հենվելով Ս. Երեմյանի վրա, այն տեղադրում ներկայիս Տապարիզ բնակավայրի մերձակայքում՝ Կարաքենդից դեպի հարավ-արնելք (տե՛ս Հ. Մանանդյան, Հին Հայաստանի գլխավոր ճանապարհները, էջ 147-149, 246, տե՛ս նան Բà6Ծà Բà86à6ո6181 66à7 ո 116à6à1681 86ոԾ1Ծ0 à6171ո6181 1àո868167, 668à168 Բà661ո6181 Ճ6171ո6181 666նԾ661181 ո1þ6à, Բà66, 1908): ճիշտ է, այդ դեպքում Որդսպուն կհայտնվի Կոգովտի տարածքում, սակայն, Սեբեոսի հաղորդման տրամաբանությունը, ինչպես նան մեր քննությունը, թույլ են տալիս նան այդ տեղադրությունը:

կու փաստերից, Որդսպուից հետո ճանապարհի հաջորդ կայարանն Արծափն էր Կոգովիտում, որից այն կողմ ճանապարհն անցնելու էր Հայկական պարը: Այս ճանապարհն անցնում էր Բզնունյաց ծովի հյուսիսային ափերով ու Կոտոր լեռնաշղթայի արնմտակողմով, իսկ Հերից Դարյունից բերդի մերձակայքով դեպի Արծափ բերդ շարժվող ճանապարհն ընթանում էր Կոտոր լեռնաշղթայի արնելակողմով: Փաստորեն, Կոտոր լեռնաշղթայի երկու կողմերով դեպի հյուսիս ընթացող ճանապարհները միանում էին Արծափ բերդի մոտակայքում: Կրկին անդրադառնալով Արծափաց գյուղ-Կարիա ալ-Ասաբիատ նույնացմանը՝ նշենք, որ Ղնոնդի ն Անանուն Զրուցագրի հիշատակած «Արծափաց» անվանաձնը, ամենայն հավանականությամբ, գործածական էր միջնադարում: Արաբերենում «ծ» տառի բացակայության պայմաններում արաբ աշխարհագետներն օգտագործում էին «ս» (‫ ﺲ‬կամ ‫ )ﺺ‬տառը, ինչպես, օրինակ` Սամանդու-Ծամնդավ1 ն Սանարիա-Ծանարիա2 դեպքերում, իսկ «ց» տառի բացակայության պայմաններում արաբերենում օգտագործվում է «տ» (‫ )ﺖ‬տառը: Կարծում ենք, որ արաբերենում «զգեւղն Արծափաց» բառակապակցությունը, հաշվի առնելով վերոհիշյալ պարզաբանումները, մասամբ թարգմանվելու հետնանքով հնչելու էր «Կարիա ալ-Արսաբատ», որը հետագայում աղավաղվել ու վեր է ածվել «Կարիա ալ-Ասաբիատ»-ի3: Փաստորեն, ճանապարհը գալիս էր Դարյունից բերդի կողմից ն անցնում Արծափաց բերդի մերձակայքում գտնվող նույնանուն գյուղով: Պետք է նշել, որ Կարիա ալ-Ասաբիատի հեռավորությունը Կալա Յունիս կայարանից, որը մեկ անցում (մոտ 30-40կմ) պետք է կազմեր, չի համապատասխանում Դարյունից բերդից մինչն Արծափ բերդ ընկած հեռավորությանը, ինչը, թերնս, պետք է բացատրել լեռնային տեղանքով: Այսպիսով՝ հարավ-արնելքից ն հարավ-արնմուտքից եկող ճանապարհները միանում էին Արծափաց գյուղում: Ինչպես տեսանք, ալ-Մուկադդասիի տեքստը թերի է, որի պատճառով բացակայում են Կարիա ալ-Ասաբիատ-Տփղիս ճանապարհահատվածում գտնվող կայարանների անունները: Հաշվի առնելով այն, որ պարսկական տիրապետության շրջանում, համաձայն «Մղոնաչափք»-ի՝ գործում էր Դվին-Տփղիս ճանապարհը4, պետք է կարծել, որ գործ

Տե՛ս ՍՅՇսէ, |||, էջ 144: Տե՛ս |Եո էհօօdՅdԵeհ, էջ 122: Տե՛ս Ա. Եղիազարյան, Հեր (Խուայյ)-Դարբանդ (Բաբ ալ-Աբվաբ) ճանապարհն ըստ արաբ աշխարհագետ ալ-Մուկադդասիի, էջ 152: Տե՛ս «Հայ ժողովրդի պատմություն», Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատ., հ. II, էջ 381:

ունենք հենց այդ ճանապարհի հետ: Ուստի ն կարծում ենք, որ ճանապարհն Արծափից հետո անցնում էր Հայկական պար լեռնաշղթան Չինգիլի լեռնանցքով ու Օրկովի կիրճով1, այնուհետն, թեքվում էր դեպի արնելք ն իջնում Երասխ գետի հովիտն Արտաշատի կամրջի մոտ: Այն, հավանաբար, անցնում էր Երասխը Արտաշատի կամ Տափերի (Տափերական) կամրջով ու շարժվում դեպի Դվին2: Դվինից ճանապարհը Հունարակերտով Տփղիս էր շարժվում Պարտավ-Տփղիս ճանապարհի երթուղով` Կալա իբն Քանդաման կայարանով: Թելավ (Թաբլա): Մեծ կարնորություն է ներկայացնում ալ-Մուկադդասիի հիշատակած ճանապարհի ուղղությունը նան Տփղիսից այն կողմ, որի հիշատակությունը նս մյուս արաբ հեղինակների մոտ բացակայում է: Ինչպես արդեն ցույց է տրվել, Թաբլան նույնական է Թելավին3: Տփղիսից հետո ճանապարհը անցնում էր Թելավ, որտեղից էլ Շաքի: Թելավից հետո ճանապարհն անցնում էր Շաքե, որից այն կողմ, ըստ ալ-Մուկադդասիի՝ ճանապարհը անցնում էր Լաքզան, իսկ նրանց միջն հեռավորությունը 2 անցում էր (10-14 փարսախ կամ 60-80կմ): Լաքզան: Լաքզանը ոչ թե ինչ-որ կոնկրետ կայարան էր, այլ համապատասխան երկրի անվանումը, որը, թերնս, նույնական էր արաբական աղբյուրներում հաճախ հիշատակվող ալ-Լաքզ երկրին: Մենք արդեն ցույց ենք տվել, որ ալ-Լաքզ անվանումը արաբ հեղինակները երբեմն տալիս էին Դաղստանի բոլոր լեռնականներին ն, երբեմն, այդ լեռականներից ոմանց: Մեր կարծիքով, այստեղ ալ-Մուկադդասին Լաքզան անվան տակ նկատի ունի ոչ թե հատկապես ինչ-որ մի ցեղի, այլ Հարավային Դաղստանը4: ճանապարհը Շաքեից ճյուղ տալով դեպի Կապաղակ` իր հիմնական ուղեգծով անցնում էր Կովկասյան լեռներն ու մուտք գործում Հարավային Դաղստան: Ամենայն հավանականությամբ, ճանապարհը Շաքե քաղաքի մոտ հաղթահարում էր Կովկասյան լեռները Օղութ-ՔիշԽնով բնակավայրերի գծով ն դուրս գալիս Ախտի-չայի հովիտը5: Այս

Տե՛ս Թ. Հակոբյան, Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն, էջ 17: Տե՛ս Սեբեոս, էջ 138: Տե՛ս Ա. Եղիազարյան, Հեր (Խուայյ)-Դարբանդ (Բաբ ալ-Աբվաբ) ճանապարհն ըստ արաբ աշխարհագետ ալ-Մուկադդասիի, էջ 155: Անդ, էջ 156-157: Տե՛ս ցարական բանակային շտաբի հինգվերստանոց քարտեզի թիվ 6. 7. ն Æ. 6. պլանշետները: Անանուն լեռնանցքով անցնող այդ ճանապարհը հիշատակում է Մ. Բարխուդարյանցը (տե՛ս Աղուանից երկիր եւ դրացիք (Միջին Դաղստան), Թիֆլիս, 1895, էջ 114-115):

ճանապարհի վերաբերյալ հիշատակություն ունի արաբ պատմիչ ալՔուֆին: Նա պատմում է, որ Մուհամմադ իբն Մրվանը 732/733 թ. դեպի Խազարական թագավորություն կատարած արշավանքի ժամանակ կարճ ուղի է ընտրել ու Շաքեի մերձակայքով անցնող ճանապարհով է հաղթահարել Կովկասյան լեռներն ու ներխուժել Սարիր1: Ալ-Լաքզ-Դարբանդ ճանապարհահատվածը կարող էր երկու հնարավոր երթուղի ունենալ: Առաջինը՝ սկզբում Ախտի-չայ, իսկ հետո Սամուր գետերի ափերով շարժվում է դեպի արնելք ու միանում Դարբանդ շարժվող մեծ ուղուն, որը նույնական է արաբ հեղինակների հիշատակած Պարտավ-Դարբանդ ճանապարհին: Երկրորդ երթուղին միանում է այդ ճանապարհին՝ շարժվելով Ախտի-չայ ն Կուրախ-չայ գետերի ափերով: Գերադասելի է առաջին ուղեգիծը՝ կապված առավել մատչելի ճանապարհի առկայության հետ: Ալ-Լաքզից (Լաքզան) մինչն Դարբանդ հեռավորությունը, ըստ ալ-Մուկադդասիի՝ կազմում էր 3 անցում (15-21 փարսախ կամ մոտ 85-120կմ): Կարծում ենք, որ ճանապարհը, ընթանալով Ախտի-չայ ն Սամուր գետերի ափերով՝ պետք է միանար Պարտավ-Դարբանդ ճանապարհին Սամուր գետի կամրջի՝ Ջիսր Սամուրի մոտակայքում (Կուլարի կամուրջ), իսկ հետո շարժվեր դեպի Դարբանդ2: Այսպիսով, Հայաստանի քաղաքական անկախության վերականգնումից ն 893 թ. հայ-բյուզանդական առնտրական պայմանագրի կնքումից հետո սկսում են գործել Հայաստանից ն այսրկովկասյան երկրներից դեպի հյուսիս ն արնմուտք շարժվող առնտրական ճանապարհները: 7.11. Հարավային մայրուղին: Մայրուղին գալիս էր Պարսկաստանից, հասնում Հեր ն ճյուղ տալով դեպի Սալամաս ն Որմի (Ուրմիո)` ընթանում էր դեպի Վան, Բերկրի, Արճեշ, որտեղ ճյուղ էր տալիս դեպի Մանազկերտ, ն Արծկեով, Խլաթով, Բաղեշով, Արզնով շարժվում դեպի Ամիդ3: Այս ճանապարհը հիշատակում է նան ալ-Իսթախրին. «Արդաբիլից Ամիդ ճանապարհ. Արդաբիլից մինչն Մարաղա 40 փարսախ է ն Մարաղայից մինչն Դախարրական...` 2 անցում, այնտեղից մինչն Ուրմիա...2 անցում է ն Ուրմիայից մինչն Սալամաս` 2 անցում, Սալամասից մինչն Խուայյ 7 փարսախ է ն Խուայյից մինչն Բերքրի` 30 փարսախ, Բերքրիից մինչն Արջիշ մեկ օր է ն Արջիշից մինչն Խիլաթ` 3 օր, Խիլաթից մինչն Բադլիս 1 օր է ն Բադլիսից մինչն

Տե՛ս Յ--էսէi, Մ|||, էջ 75: Տե՛ս Ա. Եղիազարյան, Հեր (Խուայյ)-Դարբանդ (Բաբ ալ-Աբվաբ) ճանապարհն ըստ արաբ աշխարհագետ ալ-Մուկադդասիի, էջ 157: Տե՛ս «Հայ ժողովրդի պատմություն», Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատ., հ. III, էջ 235:

Մայյաֆարիկին ն Ամիդ` 2 օր»1: «Մղոնաչափք»-ում պահպանված տվյալներից երնում է, որ այս ճանապարհին միանում էր Դվինից եկող ուղին, որը Խլաթով անցնում էր հարավ ն ընթանում դեպի Դամասկոս ն Երուսաղեմ2: Ամենայն հավանականությամբ, Դվինից ճանապարհը գալիս էր Տափերական կամրջով, Արծափով, անցնում Գառնիձորի լեռնանցքը ն Որդսպուով հասնում Բերկրի` միանալով Հարավային մայրուղուն: 7.12. Հայ Բագրատունիների տերության առնտրական կապերի հիմնական ուղղությունները: Ընդհանրապես, յուրաքանչյուր երկրի առնտրական կապերի որոշման համար մեծ նշանակություն ունեն հայտնաբերված դրամական գանձերի ընձեռող տվյալները: I2 դ. Հայաստանը ն այսրկովկասյան երկրներն առնտրական կապերի մեջ էին Իրաքի, Ասորիքի, Ջազիրայի, Ջաբալի, Ֆարսի ու Սաջիստանի (Սագաստան) քաղաքների, Աֆրիկայի հյուսիսային շրջանների ն նույնիսկ Իսպանիայի ու Միջին Ասիայի երկրների հետ3: Պետք է նշել, սակայն, որ այդ դրամները կարող էին Հայաստան ն այսրկովկասյան երկրներ ներթափանցել ինչպես ուղղակի առնտրի միջոցով, այնպես էլ միջնորդավորված ձնով: Առնտուրը I2 դ. ծավալվում էր Խալիֆայության ողջ տարածքում ն Հայաստան ու Այսրկովկաս բերում արծաթ դրամներ Բաղդադից, Բասրայից, Քուֆայից, Վասիտից, Մուհամմադիայից (Ռեյ) ն Սպահանից (Իսբահան)4: Դրամական գանձերը պարզորոշ ցույց են տալիս Հայաստանի այսրկովկասյան երկրների առնտրական կապերը հատկապես Իրաքի ու Պարսկաստանի հետ: I2 դ. Հայաստանում Այսրկովկասում գտնված դրամները գերազանցապես հատված են արաբական (Իրաք, Ասորիք, Ջազիրա) ն իրանական (Ջաբալ, Ֆարս, Խուզիստան, Խորասան) քաղաքներում5: I2 դ. երկրորդ կեսից սկսած ընդգծվում էին Հայաստանի ն այսրկովկասյան երկրների առնտրական կապերը Իրաքի, Ասորիքի, Ջազիրայի, Ջաբալի, Ֆարսի, Խուզիստանի ն Խորասանի հետ6: Այդ իրավիճակը շարունակվեց նան Հայաստանի քաղաքական անկախության վերականգնումից հետո: Հայաստանից ն այսրկովկասյան երկրներից դեպի հյուսիս ն դեպի արնմուտք ընթացող առնտրական ճանապարհների գործունեության

Տե՛ս al-|Տէakհոi, էջ 194: Տե՛ս Հ. Մանանդյան, Երկեր, հ. Զ, էջ 183: Տե՛ս Խ. Մուշեղյան, Արնելյան դրամների գանձերը ն Հայաստանի տնտեսական կապերի հիմնական ուղղությունները ՄIII-2 դարերում,-«ՊԲՀ», 1978, թիվ 3, էջ 222: Անդ, էջ 224: Անդ, էջ 225: Անդ:

վերականգնման հետ կապված I2-2 դդ., ինչպես վկայում են դրամական գանձերի հետազոտության տվյալները, Հայ Բագրատունիների տերությունը առնտրական հարաբերություններ ուներ ինչպես կենտրոնական Ռուսաստանի, այնպես էլ մերձբալթյան երկրների ն եվրոպական պետությունների, օրինակ` Ֆինլանդիայի, Շվեդիայի, Լեհաստանի, Գոտլանդ կղզու, Դանիայի ն Գերմանիայի հետ: Վերոհիշյալ երկրներում հայտնաբերված դրամական գանձերը պարունակում են Հայ Բագրատունիների տերության տարբեր շրջանների դրամահատարաններում հատված դրամներ: Առնտուրը Եվրոպայի հետ ընթանում էր հիմնականում երեք ուղղություններով: Առաջին ուղղությունը սկսվում էր Իրաքից, Միջագետքից ու Ասորիքից ն Հայ Բագրատունիների տերության վրայով դուրս էր գալիս Վոլգա գետի ավազանը: Այստեղ ճանապարհը բաժանվում էր երկու ճյուղի, որոնցից մեկն ընթանում էր դեպի մերձբալթյան երկրներ ն Գոտլանդ կղզու վրայով հասնում սկանդինավյան երկրներ, իսկ երկրորդը թեքվում էր դեպի արնմուտք ն մուտք գործում ռուսական ն եվրոպական շուկաներ: Երկրորդ ուղղությունը գալով Պարսկաստանից` Դարբանդով մուտք էր գործում Հյուսիսային Կովկաս, Վոլգայի ավազանով անցնում դեպի Դոն գետի ավազանը, այնտեղից` մերձդնեպրյան շրջանը ն շարժվում հյուսիս: Երրորդ ուղղությունը Պարսկաստանի հարավային շրջաններից գալով` Հայաստանի վրայով շարժվում էր դեպի Փոքր Ասիա, որտեղից մի ուղղությամբ ընթանում էր դեպի Կոստանդնուպոլիս, իսկ այնտեղից` Եվրոպա, իսկ երկրորդ ուղղությամբ` Սն ծովով հասնում էր Դնեպրի ավազանն ու միանում վերոհիշյալ երկու ուղղություններին: Հայ Բագրատունիների տերության մեջ հատված դրամները վերոհիշյալ երկրներում կարող էին հայտնվել ինչպես միջնորդավորված ձնով, այնպես էլ ուղղակի, քանի որ հայ վաճառականները նախկինում էլ օգտագործում էին դեպի հյուսիս տանող առնտրական ճանապարհները1:

Անդ, էջ 231-233:

ՎԵՐՋԱԲԱՆ

Արաբական տիրապետության դեմ հայոց 774-775 թթ. ապստամբությունն իր կնիքը թողեց ինչպես Հայաստանի, այնպես էլ այսրկովկասյան երկրների քաղաքական ճակատագրի վրա: Դրանից հետո սկսվեց Բագրատունիների հզորացման ն նրանց գլխավորությամբ Հայաստանի քաղաքական անկախության վերականգնման գործընթացը: Բագրատունիները մեծավ մասամբ 774-775 թթ. ապստամբությանը մասնակցություն չէին ունեցել: Դրան Մամիկոնյանների գլխավորությամբ մասնակցել էին միայն Բագրատունիների որոշ ներկայացուցիչներ, որոնք ապստամբության պարտությունից հետո ստիպված հեռացել էին իրենց տիրույթներից ու հաստատվել Գուգարքի արնմտյան Կղարջք գավառում` հիմնելով Բագրատունիների ավագ ճյուղից կախյալ սեփական իշխանությունը: Հայոց իշխան Աշոտ Մսակերը (802-826) օգտվեց ստեղծված իրավիճակից, տիրացավ Հայաստանի քաղաքական թատերաբեմից հեռացած Մամիկոնյանների ն այլ նախարարական տների տիրույթներին, դրանով իսկ մեծապես բարձրացնելով Բագրատունիների հզորությունն ու հեղինակությունը: I2 դ. սկզբներին Արաբական խալիֆայությունն աստիճանաբար թուլանում էր, որը նպաստում էր Բագրատունիների հետագա հզորացմանը: Հայոց իշխան Բագարատ Բագրատունին (826-851) խալիֆայից ստացավ Հայոց ն Վրաց իշխանաց իշխանի պաշտոնը ն սկսեց հավակնել նույնիսկ Արմինիայի ոստիկանի լիազորություններին: Այդ իրողությունը սրեց հարաբերությունները Բագարատի ն ոստիկանի միջն, որի պատճառով արաբները Բագարատին գերեվարեցին: Դա պատճառ դարձավ, որ նրա հպատակներն ապստամբեն ն կոտորեն արաբական զորքն ու սպանեն ոստիկանին: Թուրքական մեծաթիվ վարձկան զորքի միջոցով որոշ ժամանակով հզորացած Խալիֆայությունը ճնշեց ապստամբությունը, սակայն Բագարատի սկսած գործը շարունակեց I2 դ. ն, ընդհանրապես, ամբողջ հայ միջնադարի ամենաշնորհալի ն տաղանդավոր քաղաքական գործիչներից մեկը` Աշոտ Բագրատունին: Նա իր շրջահայաց քաղաքականությամբ կարողացավ Խալիֆայությունից ստանալ ինչպես Արմինիայի իշխանաց իշխանի պաշտոնը (862 թ.),

այնպես էլ կարճ ժամանակ անց` Արմինիայի ոստիկանի լիազորությունները: Այդ ժամանակ Բագրատունիները Հայաստանի ն, ընդհանրապես, Արմինիայի խոշորագույն հողատերերն էին: Մարդկային, տնտեսական ն տարածքային խոշոր ռեսուրսների տիրապետող Բագրատունիները մեծ կարնորություն ձեռք բերեցին Խալիֆայության համար, քանի որ ձնականորեն շարունակում էին ընդունել արաբների գերիշխանությունը: Բացի այդ, Խալիֆայությունը տարածաշրջանում կարիք ուներ հավատարիմ ն հզոր ուժի: Աշոտին իշխանաց իշխան նշանակելն ու ոստիկանի լիազորություններով օժտելը ցույց է տալիս, որ Արմինիայում սեփական իշխանությունը պահպանելու համար արաբներն իրենց հույսը դնում էին Բագրատունիների վրա: Այդ իրողությունը խելամտորեն օգտագործեց Աշոտ Բագրատունին: Նա 885 թ. խալիֆայից թագ ստացավ` հռչակվելով Հայոց ն Վրաց թագավոր, իսկ այնուհետն, Հայաստանի մեծ մասից բացի, իր գերիշխանության տակ առավ Վիրքը, Կղարջքի կուրապաղատությունը, Ծանարաց քորեպիսկոպոսությունը, Աղվանքը ն Ալանաց դռան հարնանությամբ բնակվող ցեղերին: Հայոց բանակի կայազորը հաստատվեց Ալանաց դռանը` իր հսկողության տակ առնելով հյուսիսկովկասյան ցեղերի` այսրկովկասյան երկրներ ն Հայաստան արշավանքների երթուղու վրա գտնվող այդ կարնոր լեռնանցքը: Հայոց թագավորի գերիշխանությունն ընդունեց նան Աբխազաց թագավորը: Հայ Բագրատունիների տերությունն արնմուտքում տարածվում էր մինչն Սն ծովի ափերը, հյուսիսում` հասնում Կովկասյան լեռնաշղթայի ջրբաժանին, հարավում` տարածվում մինչն Կորդվաց լեռների հարավային լեռնաբազուկները, իսկ արնելքում` ընդգրկում ճիղբերի երկիրը: Հայոց թագավորությունը նշանակալից դեր ն ազդեցություն ուներ միջազգային հարաբերություններում, որը զգալի չափով հիմնված էր նան նրա ունեցած տնտեսական ն ռազմական հզորության վրա: Աշոտ Ա-ն տերության ներսում իրականացրեց մի շարք անհրաժեշտ վարչական փոփոխություններ, քանի որ արաբների ստեղծած Արմինիա ոստիկանության ներքին վարչական շրջաններն արհեստածին միավորներ էին` ընդգրկելով բազմաթիվ ն տարաբնույթ ժողովուրդներ ն ցեղեր: Հայաստանը թուլացնելու նպատակով Մեծ Հայքի Գուգարք աշխարհը դեռնս Սասանյանների օրոք մտցվել էր Վրաց մարզպանության մեջ: Նույն նպատակով Մեծ Հայքի Արցախ ն Ուտիք աշխարհները կցվել էին Աղվանից մարզպանությանը: Արաբները համանման մտայնությամբ գրեթե նույնությամբ պահպանեցին գոյություն ունեցող վարչական բա354

ժանումը, որի հետնանքով Վրաց մարզպանության տարածքը մտցվեց Երկրորդ Արմինիա, վարչական շրջանի մեջ իսկ Աղվանից մարզպանության տարածքը` Առաջին Արմինիայի: Արաբական տիրապետության փաստական վերացումով այդ երկու վարչական շրջանների միավորիչ ուժն այլնս գոյություն չուներ, որի պատճառով Աշոտ Ա-ն զորք մտցրեց նան Գուգարք, Արցախ ն Ուտիք: Աշոտ Ա-ն Գուգարքի մեծ մասը ն Ուտիքի հյուսիսային հատվածը վերածեց արքունի տիրույթների: Բազմելով Հայոց գահին` Սմբատ Ա-ն, բացի Աշոտ Ա-ից ժառանգած երկրներից ու իշխանություններից, կարողացավ տիրել նան այլ երկրամասերի: Հայ Բագրատունիների տերությունը բաղկացած էր երեք հիմնական մասերից: Առաջինը բուն հայկական իշխանություններն էին, երկրորդը` այսրկովկասյան թագավորություններն ու իշխանությունները, իսկ երրորդը` Հայաստանում ն այսրկովկասյան երկրներում հաստատված արաբական ամիրայությունները: Ընդարձակ էին Բագրատունիների տիրույթները, որոնք ընդգրկում էին Այրարատը, Տայքը, ինչպես նան Մոկքի, Տուրուբերանի, Վասպուրականի, Գուգարքի, Ուտիքի ն Սյունիքի մի շարք գավառներ: Հայաստանում աստիճանաբար հզորանում էին Վասպուրականի, Սյունյաց (Բուն Սյունյաց, Գեղարքունյաց ն Վայոց ձորի), Տարոնի (Տարոն ն Սասուն), Հայոց Արնելից կողմերի (Քթիշի կամ Գոռոզի, Խաչենի, Սնորդյաց, Գարդմանի ն Փառիսոսի) իշխանությունները: Վիրքում, որը նվաճվել էր Աշոտ Ա-ի կողմից, իշխանները գործում էին միմյանցից առանձին ու ինքնիշխան` ենթարկվելով միայն Հայոց թագավորին: Ծանարքում ն Կախեթում ձնավորվել էր Ծանարաց քորեպիսկոպոսությունը, որի կազմի մեջ էր մտնում նան Գարդաբանը: Կղարջքում ստեղծվել էր Բագրատունիների կրտսեր ճյուղի իշխանությունը, իսկ Աղվանքում իշխում էր Աշոտ Ա-ի նշանակած Արնելից մեծ իշխանը: Սմբատ Ա-ի կողմից I2 դ. վերջին թագադրվեցին Արնելից (Աղվանից) մեծ իշխան Համամը ն Կղարջքի կուրապաղատ Ատրներսեհը: Այդ իրողությունը, լինելով զուտ զարգացած ավատատիրությանը բնորոշ գործընթացների արտահայտություն, փոփոխություններ չմտցրեց նրանց ն Հայոց թագավորի` որպես հպատակների ն տիրակալի հարաբերություններում: Հայ Բագրատունիների տերության կազմում գոյություն ունեին մի քանի արաբական ամիրայություններ, որոնցից առավել նշանակալից էին կայսիկների, ութմանիկների, Դվինի, Պարտավի ն Տփղիսի ամիրա355

յությունները: Խնդրո առարկա շրջանում Սմբատ Ա-ի կողմից վերացվեցին Խլաթի ն Արճեշի ամիրայությունները: Հայաստանի քաղաքական անկախության վերականգնումից հետո սկսում են գործել Հայաստանից դեպի Բյուզանդիա ն դեպի Հյուսիսային Կովկաս ընթացող առնտրական ճանապարհները, որի հետնանքով Հայոց թագավորության տնտեսական կյանքը աշխուժանում է: Հայոց տերությունով անցնող միջազգային տարանցիկ առնտրական ճանապարհների աշխուժացման արդյունքում ծաղկում ապրեցին բազմաթիվ հին քաղաքներ, շատ բնակավայրեր աճեցին ու վերածվեցին քաղաքների: Տերության մեծագույն քաղաքը Դվինն էր, որին հետնում էին Պարտավը ն Տփղիսը: Հայ Բագրատունիների տերությունը սահմանակցում էր վտանգավոր հարնանների հետ, որի պատճառով ձնավորվել էին ամրությունների համակարգեր տերության տարբեր հատվածներում: Մասնավորապես, կարնոր նշանակություն ունեին Ալանաց դուռն ու հարակից ամրությունները, Աբխազաց թագավորության սահմանին ն դրա հարնանությամբ գտնվող բերդերը, ինչպես նան Վասպուրականի, Հայոց Արնելից կողմերի, Սյունիքի ն Արնելից մեծ իշխանության տարածքում գտնվող ամրությունները: Կարնոր նշանակության բազմաթիվ բերդեր կային նան Հայ Բագրատունիների տերության ներքին շրջաններում: I2 դ. ն 2 դ. սկզբին ծաղկում է ապրում նան եկեղեցաշինությունը: Հնուց ի վեր գոյություն ունեցող վանքերի ն եկեղեցիների զարգացմանը զուգահեռ ստեղծվում են բազմաթիվ նոր վանքեր ն եկեղեցիներ: Եկեղեցաշինությունը հատկապես մեծ ծավալներ էր ընդունել Հայ Բագրատունիների արքունի տիրույթներում, Վասպուրականում, Սյունիքում, Հայոց Արնելից կողմանց իշխանություններում, Կղարջքի կուրապաղատությունում ու Սամցխեում: Հայ Բագրատունիների տերությունը զգալի փոփոխություններ կրեց Սմբատ Ա-ի որդու ն հաջորդի` Աշոտ Բ-ի օրոք: Վերջինս Հայոց թագավորությունից վտարեց արաբական զորքը, բայց «գտանէ զծառայս հօր իւրոյ թագաւորեալ»: Սակայն, այդ «ծառաներ»-ը ճիշտ համարեցին ենթարկվել Հայոց թագավորի իշխանությանը, որը հռչակվեց «շահնշահ» կամ «արքայից արքա»1: Սմբատ Ա-ի մահվանից հետո Կղարջքի Բագրատունիները զգալիորեն անկախամիտ էին դարձել, որ իրեն զգացնել տվեց արդեն կարճ ժամանակ անց, իսկ Աղվանքի թագավոր Համամի ընդարձակ թագավո1

Տե՛ս Ասողիկ, էջ 169-170:

րության հետքն անգամ չէր մնացել: Զարգացած ավատատիրության հայտնի գործընթացների հետնանքով Կուր գետի ձախափնյակում ձնավորվեցին մի քանի իշխանություններ: Նման գործընթացները սկսել էին գլուխ բարձրացնել նան Հայաստանում, մինչդեռ Վիրքում` Կղարջքի Բագրատունիների դրոշի ներքո, տեղի էր ունենում բոլորովին հակառակ գործընթացը: Փաստորեն, Սմբատ Ա-ից հետո լիովին փոփոխվեց Հայ Բագրատունիների տերության վարչաքաղաքական համակարգը: Այն իր բնույթով ն բովանդակությամբ տարբերվում էր Աշոտ Ա-ի ն Սմբատ Ա-ի տերությունից:

ДЕРЖАВА АРМЯНСКИХ БАГРАТИДОВ

(ИСТОРИКО-ГЕОГРАФИЧЕСКОЕ ИССЛЕДОВАНИЕ)

Резюме После восстания армян против арабского владычества 774775гг. началось усиление Багратидов. Князь Армении Ашот Багратид (804-826гг.) смог присоединить к своим владениям земли сошедших с политической арены Армении родов Мамиконянов и Камсараканов, тем самым став самым крупным феодалом не только в Армении, но и во всем Наместничестве Арминия Арабского Халифата. Таким образом, в период господства Арабского Халифата Багратиды, которые еще в середине Մ|| века владели только гаваром Коговит и частю гавара Багреванд в области Айрарат Великой Армении, постепенно усилили свои позиции и начали владеть обширными территориальными, экономическими и человеческими ресурсами. В первой половине |2 века Халифат постепенно ослаб. Этим воспользовались Багратиды, представитель которых - Багарат, (826851гг.) добился статуса князя князей Армении и Грузии. Усиление Багратидов было временно приостановлено большим походом полководца Халифата Буги в середине |2 века. Но процесс восстановления политической независимости Армении, начатый Багаратом, продолжил Ашот Багратид - самый яркий политический деятель Армении и Закавказья второй половины |2 века. Сначала он сумел получить статус князя князей Арминии (862 г), а потом и эмира Арминии. Ашот распространил свое господство на Закавказские страны-Грузию, Кларджское курапалатство, Кахетское княжество и Алуанк (Албания). Но, интересы Багратидов столкнулись с интересами Абхазского царства, и, в результате армяно-абхазских войн 881 и 888 годов, господство Ашота Багратуни признал и Абхазский царь. В 885 году Ашот Багратуни получил от Халифа царскую корону и был провозглащен “царем Армении и Грузии”. В армянских источниках Ашот | именуется как «Великий». В процессе образования державы Багратидов особенную значи358

мость имели княжества Васпуракана, Сюника, Таронских Багратидов, Армянских Восточных краев, которые и после создания Державы Багратидов продолжали играть существенную роль в политической жизни страны. В период царствования сына Ашота Смбата |, по прозвищу «Вседержитель», держава Багратидов продолжала усиливаться. Армянские войска кроме прочих владений Ашота | подчинили также Армянское княжество Амшен. В начале 2 века владения Багратидов охватывали следующие земли Великой Армении: Айрарат, Тайк, из области Гугарк Великой Армении гавары Артаан, Джавахк, Куишапор, Болнопор, Цобопор, Колбопор, Дзоропор и Таширк, из Туруберана - гавары Мардали, Харк, Кори, Бзнуник, Алиовит и восточная часть Апахуника, из Васпуракана - гавары Нахиджеван, Голтн, Гарни и Арберани, из Утика гавары Алуэ и Парисос а из Сюника - гавары Гелакуник, Ернджак и Аревик. Таким образом, границы Державы Багратидов охватывали большую часть Великой Армении, Абхазию, Грузию, Кларджское курапалатство, Кахетию, Албанию (Великое Восточное княжество) и территории племен западной части Главного Кавказского хребта. Князь Албании Амам в 894г. получил царскую корону от Смбата | и был провозглашен «царем Албании». Также Кларджский курапалат Атрнерсэ в 899г. от Армянского царя получил корону и был провозглашен «царем Грузии», хотя собственно Грузией он еще не владел. В 906 году Абхазский царь Константин ||| выступил против Смбата |, но был разбит. Армянская армия заняла Абхазское царство. Царь Абхазии был вынужден вновь признать господство Багратидов. В состав Державы Багратидов входили несколько эмиратств. Значимыми из них были эмиратства Двина, Партава, Апахуника, Беркри, Карина, Гера (Хойа), Нахиджевана, Гандзака и Тбилиси. Существовали также мелкие эмиратства Хлата, Арцке и Арджеша. После восстановления политической независимости Армении были созданы все необходимые условия для развития городов. В период державы Армянских Багратидов в одной только Армении было образовано около 30-и городов и больших поселений. То же самое наблюдается и в вассальных царствах и княжествах. Одновременно развиваются также древние города. Исследуемый период также примечателен строительством мно359

жества церквей как в самой Армении, так и в Кларджском курапалатстве и Самцхе. В то же самое время развиваются церкви больее ранней постройки. В территории державы Армянских Багратидов существовали сотни крепостей, многие из которых находились на границах державы-образовывая тем самым зоны пограничных укреплений. Десятки крепостей находились во внутренних территориях державы. Держава Армянских Багратидов была связана с другими странами Халифата путями, ведущими из Двина, Партава и Тифлиса. Эти дороги связывали Арминию со странами Ближнего востока и через эти страны с Северной Африкой, со странами Персидского залива, с Хорасаном и со Средней Азией. После восстановления политической независимости Армении и заключения торгового договора с Византией (893 год) открываются дороги, ведущие в Византию, а также дорога через Дарялское ущелье, ведущяя в Северный Кавказ. Держава Багратидов была связана с Византией, с северным Кавказом, Приволжием, Центральной Россией, Балтией и со странами Скандинавия, Восточной и Центральной Европы.

ԼՒԷ ՔՕՄԷR ՕԲ ՃRԽԷN|ՃN 8ՃՕRՃԼՍN|ԷՏ

(Ւ|ՏԼՕR|ՇՕ-ՕԷՕՕRՃՔՒ|ՇՃԼ ՏԼՍՕY)

Տսոոaո/ Լհ6 Տէո6ոցէհ6ոiոց օք էհ6 քօw6ո օք Ճոո6ոiaո 8aցոaէսոi6Տ Ե6ցaո iո 774-775, aքէ6ո էհ6 ո6vօlէ օք էհ6 Ճոո6ոiaոՏ aցaiոՏէ էհ6 ՃոaԵiaո մօոiոaէiօո. Լհ6 քոiոՇ6 օք Ճոո6ոia ՃՏհօէ 8aցոaէսոi (790-826) Շօսlմ aէէaՇհ էօ հiՏ քօՏՏ6ՏՏiօո էհ6 laոմՏ օք Խaոikօո/aոՏ aոմ KaոՏaոakaոՏ քոiոՇ6մօոՏ wհiՇհ w6ո6 մ6ՏՇ6ոմ6մ քոօո էհ6 քօliէiՇal aո6ոa օք Ճոո6ոia, էհ6ո6Ե/ Ե6Շօոiոց էհ6 laոց6Տէ ք6սմal lօոմ ոօէ օոl/ iո Ճոո6ոia, Եսէ alՏօ iո all ՄiՇ6ոօ/alէ/ օք Ճոոiոia օք էհ6 ՃոaԵiaո Շaliքհaէ6. ԼհսՏ, aէ էհ6 էiո6 օք էհ6 ՃոaԵiaո մօոiոaէiօո 8aցոaէսոi6Տ, wհօ օwո6մ օոl/ էհ6 aո6a օք Kօցօviէ aոմ քaոէ օք էհ6 8aցո6vaոմ aո6a iո էհ6 ո6ցiօո օք Ճiոaոaէ օք էհ6 Օո6aէ Ճոո6ոia iո էհ6 ոiմմl6 օք Մ|| Շ6ոէսո/, ցոaմսall/ Տէո6ոցէհ6ո6մ էհ6iո քօՏiէiօոՏ aոմ Տէaոէ6մ էօ օwո 6»է6ոՏiv6 է6ոոiէօոial, 6ՇօոօոiՇ aոմ հսոaո ո6ՏօսոՇ6Տ. 86ՇaսՏ6 օք էհ6 w6ak6ոiոց օք էհ6 Շaliքհaէ6 iո էհ6 քiոՏէ հalք օք էհ6 |2 Շ6ոէսո/ 8aցaոaէ (826-851) էհ6 ո6քո6Տ6ոէaէiv6 օք 8aցոaէսոi6Տ ոaոaց6մ էօ ց6է էհ6 ՏէaէսՏ օք էհ6 քոiոՇ6 օք քոiոՇ6Տ օք Ճոո6ոia aոմ Օ6օոցia. Տէո6ոցէհ6ոiոց օք 8aցոaէսոi6Տ waՏ է6ոքօոaոil/ Տէօքք6մ մսոiոց էհ6 Եiց Շaոքaiցո օք Շaliքհaէ6'Տ Շօոոaոմ6ո 8սցհa iո էհ6 ոiմմl6 օք էհ6 |2 Շ6ոէսո/. Ւօw6v6ո, էհ6 քոօՇ6ՏՏ օք ո6Տէօոaէiօո օք Ճոոiոia’Տ քօliէiՇal iոմ6ք6ոմ6ոՇ6 Տէaոէ6մ Ե/ 8aցaոaէ waՏ Շօոէiոս6մ Ե/ ՃՏհօէ 8aցոaէսոi - էհ6 Եոiցհէ6Տէ քօliէiՇiaո օք Ճոո6ոia aոմ ԼոaոՏՇaսՇaՏia օք էհ6 Տ6Շօոմ հalք օք |2 Շ6ոէսո/. Ճէ քiոՏէ հ6 ո6Շ6iv6մ էհ6 ՏէaէսՏ օք էհ6 քոiոՇ6 օք քոiոՇ6Տ օք Ճոոiոia (862), aոմ aքէ6ոwaոմՏ - էհ6 aսէհօոi2aէiօոՏ օք էհ6 6ոiո օք Ճոոiոia. ՃՏհօէ 6»է6ոմ6մ հiՏ մօոiոaէiօո էօ էհ6 ԼոaոՏՇaսՇaՏiaո Շօսոէոi6Տ օք Օ6օոցia, ԽսոaքalaՇiէ/ օէ Խ«ցիrդն, Kakհ6է'Տ քոiոՇ6մօո aոմ Ճցհսaոk (ՃlԵaոia). 86ՇaսՏ6 էհ6 iոէ6ո6ՏէՏ օք 8aցոaէսոi6Տ ՇօiոՇiմ6մ wiէհ էհ6 iոէ6ո6ՏէՏ օք էհ6 ՃԵkհa2iaո kiոցմօո, aՏ a ո6Տսlէ օք էհ6 Ճոո6ոiaո-ՃԵkհa2iaո waոՏ օք 881 aոմ 888, էհ6 մօոiոaէiօո օք ՃՏհօէ 8aցոaէսոi waՏ alՏօ ո6Շօցոi26մ Ե/ էհ6 ՃԵkհa2iaո kiոց. |ո 885 ՃՏհօէ 8aցոaէսոi ո6Շ6iv6մ էհ6 kiոցl/ Շոօwո քոօո էհ6 Շaliքհ aոմ waՏ քոօՇlaiո6մ aՏ “էհ6 kiոց օք Ճոո6ոia aոմ Օ6օոցia”. |ո

էհ6 Ճոո6ոiaո ՏօսոՇ6Տ ՃՏհօէ | iՏ kոօwո aՏ "Լհ6 Օո6aէ". Լհ6 քոiոՇ6մօոՏ օք ՄaՏքսոakaո, Տiսոik, 8aցոaէսոi6Տ օք Լaոօո aոմ էհ6 Ճոո6ոiaո ԷaՏէ 6մց6Տ w6ո6 օք Տք6Շial iոքօոէaոՇ6 ոօէ օոl/ aէ էհ6 Տէaց6 օք քօոոaէiօո օք էհ6 Ճոո6ոiaո 8aցոaէսոi6Տ Քօw6ո Եսէ alՏօ aքէ6ո էհ6 6ՏէaԵliՏհո6ոէ օք էհ6 Քօw6ո, քla/iոց aո 6ՏՏ6ոէial ոօl6 iո iէՏ քօliէiՇal liք6. |ո ո6iցո օք ՏոԵaէ |, էհ6 Տօո օք ՃՏհօէ, ոaո6մ "Ճlոiցհէ/", էհ6 Քօw6ո օք 8aցոaէսոi Շօոէiոս6մ էօ aոքliք/. Լհ6 Ճոո6ոiaո aոոi6Տ, alօոց էհ6 օէհ6ո քօՏՏ6ՏՏiօոՏ օք ՃՏհօէ |, հav6 alՏօ ՏսԵօոմiոaէ6մ էհ6 Ճոո6ոiaո քոiոՇ6մօո օք ՃոՏհ6ո. |ո էհ6 Ե6ցiոոiոց օք էհ6 2 Շ6ոէսո/ 8aցոaէսոi6Տ քօՏՏ6ՏՏ6մ էհ6 քօllօwiոց laոմՏ օք էհ6 Օո6aէ Ճոո6ոia: ո6ցiօոՏ օք Ճiոaոaէ aոմ Լaik, aո6aՏ օք Ճոէaհaո, Օ2հavakհk, KսiՏհaքօո, 8օցհոօքօո, ԼՏօԵօքօո, KօցհԵօքօո, Օ2օոօքօո aոմ ԼaՏհiոk քոօո էհ6 ո6ցiօո օք Օսցaոk, aո6aՏ օք Խaոմaցհi, Ւaոk, Kօոi, 82ոսոik, Ճցհiօviէ aոմ 6aՏէ քaոէ օք Ճքaհսոik քոօո էհ6 ո6ցiօո օք ԼսոսԵ6ոaո, aո6aՏ օք Nakհiմ2հ6vaո, Օօցհէո, Օaոոi aոմ ՃոԵ6ոaոi քոօո ո6ցiօո օք ՄaՏքսոakaոa, aո6aՏ օք Ճցհս6հ aոմ ՔaոiՏօՏ քոօո էհ6 ո6ցiօո օք Սէik aոմ aո6aՏ օք Օ6ցհakսոik, Էոոմ2հak aոմ Ճո6vik քոօո էհ6 ո6ցiօո օք Տiսոik. ԼհսՏ, էհ6 Քօw6ո օք 8aցոaէսոi6Տ Շօv6ո6մ էհ6 ոօՏէ քaոէ օք էհ6 Օո6aէ Ճոո6ոia, ՃԵkհa2ia, ԽսոaքalaՇiէ/ օէ Խ«ցիrդն, Օ6օոցia, Kakհ6է'Տ քոiոՇ6մօո, ՃlԵaոia (Լհ6 Օո6aէ ԷaՏէ6ոո քոiոՇ6մօո) aոմ է6ոոiէօոi6Տ օք էոiԵ6Տ օք էհ6 w6Տէ6ոո քaոէ օք էհ6 Խaiո ՇaսՇaՏiaո ոiմց6. |ո 894 ՔոiոՇ6 օք ՃlԵaոia Ւaոaո ո6Շ6iv6մ a Շոօwո քոօո ՏոԵaէ | aոմ waՏ քոօՇlaiո6մ aՏ a “Kiոց օք ՃlԵaոia”. ՃlՏօ iո 899, kսrիpիlիt օք Kցհaոjk Ճէոո6ոՏ6հ ո6Շ6iv6մ a Շոօwո քոօո էհ6 Ճոո6ոiaո kiոց aոմ waՏ քոօՇlaiո6մ aՏ "էհ6 kiոց օք Օ6օոցia”, alէհօսցհ հ6 հaմ ոօէ օwո6մ Օ6օոցia /6է. |ո 906 էհ6 ՃԵkհa2iaո kiոց KօոՏէaոէiո ||| օքքօՏ6մ ՏոԵaէ |, Եսէ waՏ մ6ք6aէ6մ. Լհ6 Ճոո6ոiaո aոո/ օՇՇսքi6մ էհ6 ՃԵkհa2iaո kiոցմօո. Լհ6 ՃԵkհa2iaո kiոց waՏ Շօոք6ll6մ էօ aցaiո ո6Շօցոi26 էհ6 մօոiոaէiօո օք 8aցոaէսոi6Տ. Լհ6 Քօw6ո օք 8aցոaէսոi6Տ iոՇlսմ6մ Տ6v6ոal ՃոaԵ 6ոiոaէ6Տ. Լհ6 ոօՏէ ՏiցոiքiՇaոէ aոօոց էհ6ո w6ո6 էհ6 6ոiոaէ6Տ օք Օviո, Քaոէav, Ճքaհսոik, 86ոkոi, Kaոiո, Ւ6ո (Kհօ/), Nakհiմ2հ6vaո, Օaոմ2ak aոմ ԼԵiliՏi. Լհ6ո6 w6ո6 alՏօ Տոall 6ոiոaէ6Տ օք Kհlaէ, ՃոէՏk6 aոմ Ճոմ2հ6Տհ. Ճքէ6ո ո6Տէօոaէiօո օք էհ6 քօliէiՇal iոմ6ք6ոմ6ոՇ6 օք Ճոո6ոia all ո6Շ6ՏՏaո/ ՇօոմiէiօոՏ քօո էհ6 մ6v6lօքո6ոէ օք Շiէi6Տ w6ո6 6ՏէaԵliՏհ6մ. Օսոiոց էհ6 Քօw6ո օք Ճոո6ոiaո 8aցոaէսոi6Տ aԵօսէ 30 Շiէi6Տ aոմ Տ6v6ոal Եiց Տ6էէl6ո6ոէՏ w6ո6 6ՏէaԵliՏհ6մ օոl/ iո էհ6 է6ոոiէօո/ օք Ճոո6ոia. Լհ6 Տaո6 մ6v6lօքո6ոէ Շaո Ե6 Տ66ո iո vaՏՏal kiոցմօոՏ aոմ քոiոՇ6մօոՏ.

Օսոiոց էհ6 Տaո6 ք6ոiօմ aոՇi6ոէ Շiէi6Տ w6ո6 alՏօ մ6v6lօքiոց. Լհ6 ք6ոiօմ օք էհiՏ Տէսմ/ iՏ alՏօ ո6ոaոkaԵl6 Ե/ Եսilմiոց օք ոaո/ ՇհսոՇհ6Տ Եօէհ iո Ճոո6ոia aոմ iո էհ6 քոiոՇ6մօոՏ օք Kցհaոjk aոմ ՏaոէՏkհ6. Օսոiոց էհ6 Տaո6 ք6ոiօմ ՇհսոՇհ6Տ Ե6iոց ՇօոՏէոսՇէ6մ 6aոli6ո w6ո6 alՏօ մ6v6lօքiոց. Լհ6ո6 w6ո6 հսոմո6մՏ օք քօոէո6ՏՏ6Տ iո էհ6 է6ոոiէօո/ օք էհ6 Քօw6ո օք Ճոո6ոiaո 8aցոaէսոi6Տ, ոaո/ օք wհiՇհ w6ո6 օո էհ6 Քօw6ո Եօոմ6ոՏ, Ե/ էհiՏ 6ՏէaԵliՏհiոց Եօսոմaո/ 2օո6Տ. Օօ26ոՏ օք քօոէո6ՏՏ6Տ w6ո6 iո iոէ6ոոal է6ոոiէօոi6Տ օք էհ6 Քօw6ո. Լհ6 Քօw6ո օք Ճոո6ոiaո 8aցոaէսոi6Տ waՏ Շօոո6Շէ6մ wiէհ էհ6 օէհ6ո Շօսոէոi6Տ օք էհ6 Շaliքհaէ6 Ե/ էհ6 ոօaմՏ քոօո Օviո, Քaոէav aոմ ԼԵiliՏi. Լհոօսցհ էհօՏ6 ոօaմՏ էհ6 Քօw6ո օք Ճոո6ոiaո 8aցոaէսոi6Տ waՏ alՏօ Շօոո6Շէ6մ wiէհ էհ6 Շօսոէոi6Տ օք էհ6 Խiմմl6 ԷaՏէ aոմ էհոօսցհ էհ6 Խiմմl6 ԷaՏէ wiէհ էհ6 Շօսոէոi6Տ օք Nօոէհ ՃքոiՇa, Ք6ոՏiaո Օսlք, KհօոaՏaո aոմ Շ6ոէոal ՃՏia. Ճքէ6ո ո6Տէօոaէiօո օք քօliէiՇal iոմ6ք6ոմ6ոՇ6 օք Ճոո6ոia aոմ էհ6 ՇօոՇlսՏiօո օք էհ6 էոaմiոց ՇօոէոaՇէ wiէհ 8/2aոէiսո (893) ոօaմՏ l6aմiոց էօ 8/2aոէiսո aոմ էհ6 ոօaմ l6aմiոց էօ էհ6 Nօոէհ ՇaսՇaՏսՏ էհոօսցհ էհ6 ցօոց6 օք Օaոial w6ո6 aՇէivaէ6մ, Լհ6 Քօw6ո օք Ճոո6ոiaո 8aցոaէսոi6Տ waՏ Շօոո6Շէ6մ wiէհ 8/2aոէiսո, Nօոէհ6ոո ՇaսՇaՏսՏ, ՇօaՏէal laոմՏ օք Մօlցa ոiv6ո, էհ6 Շ6ոէոal RսՏՏia, 8alէiaո laոմՏ aոմ Շօսոէոi6Տ օք ՏՇaոմiոavia, ԷaՏէ aոմ Շ6ոէոal Էսոօք6.

ԱՆìԱՆԱòԱՆÎ

-ԱԱբազգիա, տե՛ս Աբխազք Աբաս Բագրատունի (Աշոտ Ա-ի եղբայր, Հայոց սպարապետ), 34, 87, 89, 233, 265 Աբաս թագավոր, 223 Աբասթուման, 329 Աբդ ալ-Ազիզ իբն Հատամ, 231 Աբդ ալ-Ալլահ իբն Ահմադ, 201 Աբդլա, 42 Աբեղյանք, 91 Աբխազ (թագավորություն), 26 Աբխազ (կայարան), 339, 340, 344 Աբխազաց թագավորություն, տե՛ս Աբխազք Աբխազք, 22, 27, 37, 38, 41, 43, 44, 46, 48, 55, 56, 69, 73, 74, 87, 115, 119, 206, 209, 215, 217, 218, 220, 222, 223, 226, 228, 229, 247, 275, 276, 277, 279, 280, 292, 314, 318, 329, 356 Աբրահամ Ռշտունի կաթողիկոս, 295 Աբու Աբդ ալ-Մալիք, 182 Աբու ալ-Վարդ Կայսիկ, 89, 110, 111, 233, 240 Աբու Մուսա լեռ, 156 Աբու Ջաֆար ալ-Մանսուր, 198, 199, 253 Աբու Սաիդ, տե՛ս Աբուսեթ Աբու Քարիմ Սուլամի, 246 Աբուխոսրո, 180, Աբուսեթ (արաբ զորավար), 32, 93, Ագար, տե՛ս էգր Ագարակի բերդ, 135, 283 Ադարբայջան, տե՛ս Ատրպատական

Ադ-Դինավարի, 154, 155 Ադղներ, 229 Ադոնց Ն., 20, 29, 41, 62, 65, 72, 82, 83, 91, 103, 113, 115, 128, 159, 179, 184, 185, 187, 191, 203, 204, 205, 207, 208, 214, 216, 255, 270 Ադրբեջան, 22, 26, 176 Ազնվաց ձոր, 97, 100 Ազնվաց ձոր գետ, 175 Ազորդ, տե՛ս Ազորդաց փոր Ազորդաց փոր, 290, 302 Աթա-չայ, 343 Աթինա, 168 Ահմադ (Ամիդի Ամիրա), 101, 102, Ալազան գետ, 179, 201, 222, 274, Ալազանի հարթավայր, 210 Ալանաց դուռ, 40, 46, 48, 52, 190, 197, 198, 199, 200, 201, 202, 203, 206, 207, 208, 209, 219, 221, 222, 228, 253, 259, 277, 278, 330, 354, Ալանք, 247, 279 Ալաշկերտ, 51 Ալաշկերտի դաշտ, 328 Ալավերդիի վանք, 318 Ալ-Բադդայն, 155 Ալբանիա, տե՛ս Աղվանք Ալթըաղաչ, 343, 345 Ալթը-Փարմաղ-դաղ, 168, 173, Ալի Արմանի, 32 Ալինջա-կալա, 285 Ալիշան Ղ., 169, 172, 296 Ալ-Իսթախրի, 14, 54, 161, 231, 236, 237, 238, 258, 259, 269, 270, 321, 322, 334, 336, 337, 338, 339, 340,

342, 343, 344, 350 Ալ-Լաքզ, 349, 350 Ալկի, 283 Ալ-Մամուն, 201 Ալ-Մուկադդասի, 15, 137, 141, 231, 236, 263, 269, 273, 321, 324, 327, 332, 333, 334, 337, 338, 339, 340, 341, 342, 343, 344, 345, 346, 348, 349, 350 Ալ-Ջարդաման, տե՛ս Գարդման Ալ-Վադի, 332, 333 Ալտան, 334 Ալ-Քուֆի, 15, 350 Ախալսոպել, 275 Ախալցխա, 224, 280, 329 Ախալքալաք, 329 Ախկան, 289 Ախտի-չայ, 349, 350 Ախուրյան գետ, 260, 261, 303 Ածղուր վանք, 224, 317 Ակե, 133 Ահմադ իբն Յազիդ, 248 Աղահեճք, 149, 151, 153, 154, 255 Աղանդ-ռոտ, 133 Աղավնո գետ, 151, 162, Աղբաբա լեռ, 175 Աղբակ գավառ, 131, 132, 139 Աղբակի Սբ. Խաչ վանք, 306 Աղդամ, 153, 162, 335, 337 Աղզի, 135 Աղթամար, 268 Աղթամարի Սբ. Խաչ, 306 Աղի ծով, տե՛ս Կապուտան ծով Աղիովիտ, 85, 109, 111, 130, 244, Աղձնիք, 26, 57, 58, 93, 95, 96, 97, 100, 102, 103, 105, 106, 283 Աղորի, տե՛ս Աղորնիք Աղորնիք, 51, 107, 108, 129, 239, 241, 242, 248, 290 Աղստն գետ, 81, 127, 162, 163, 289, 330, 338 Աղվան գետ, 274

Աղվանից աշխարհ, տե՛ս Աղվանք Աղվանից թագավորություն, տե՛ս Աղվանք Աղվանք, 9, 12, 13, 21, 22, 25, 27, 28, 30, 31, 35, 36, 39, 46, 47, 53, 55, 58, 61, 62, 63, 64, 73, 74, 102, 117, 143, 154, 158, 159, 160, 176, 177, 178, 179, 185, 186, 187, 188, 189, 190, 191, 192, 193, 194, 195, 196, 197, 274, 275, 292, 309, 311, 317, 339, 354, 355, 356 Աղուէ, 127, 130, 153, 163, 213, 222, Աղքենդ, 324 Աճառյան Հ., 63 Աճարա, տե՛ս էգր Ամասիա, 329 Ամատունիներ, 88, 89, 113, 170 Ամարաս, 150, 151, 286, 287, 308 Ամարասի վանք, 151, 308 Ամիդ, 66, 73, 80, 93, 263, 282, 283, 350, 351 Ամիր-Ահմատ, 36, 147 Ամիր իբն Իսմայիլ ալ-Հարիսի, 200, Ամյուկ, 50, 59, 60, 109, 110, 125, 129, 135, 244, 245, 246, 262, 284, Ամորի, 31 Ամր, 239, 328 Այլի, 132, 135, Այսրկովկաս, 7, 8, 9, 11, 13, 14, 15, 17, 22, 25, 27, 28, 30, 34, 35, 36, 37, 38, 40, 41, 42, 43, 46, 48, 74, 80, 176, 182, 203, 204, 206, 229, 279, 294, 297, 298, 320, 350, 351, 354, 355 Այսրկովկասյան թագավորություն, Այվազյան Ա., 323 Այրարատ, 26, 81, 82, 83, 85, 88, 89, 90, 91, 92, 100, 129, 138, 252, 267, 347, 355 Անանիա Շիրակացի, 12

Անանիա Մոկացի կաթողիկոս, 158, 159, 188, 191, 204 Անանուն, 10, 59, 77, 79, 89, 128, 135, 245 Անանուն Զրուցագիր (կարծեցյալ Շապուհ Բագրատունի), 10, 31, 48, 49, 50, 51, 52, 53, 56, 57, 77, 85, 86, 87, 88, 103, 104, 105, 106, 107, 108, 110, 119, 124, 125, 126, 128, 129, 131, 133, 136, 137, 148, 149, 160, 164, 197, 237, 240, 241, 243, 245, 248, 249, 251, 252, 261, 263, 268, 274, 283, 284, 347, 348 Անդյան Կոյսու գետ, 26, 210, 222, Անի, 86, 177, 259, 261, 264, 265, 298, 327 Անկյուրա, 31 Անձախիձոր, տե՛ս Անձահից ձոր Անձահից ձոր, 132, 133, 135 Անձիտ, 98, 106, 272 Անձնացիք, 57, 96, 101, 128, 134, 137, 138, 139, 142, 143, 284 Անչայի վանք, 311, 314, 316 Անչաբաձե Զ., 39, 219 Անչիսխատ, տե՛ս Տփղիսի Սբ. Մարիամ Աստվածածին եկեղեցի Անփայտ Բասեն, 87 Աշաղի Հեմշին, տե՛ս Ստորին Համշեն Աշոտ Ա (Մեծ), 7, 19, 30, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46, 47, 51, 52, 53, 61, 63, 64, 72, 73, 75, 76, 77, 79, 80, 83, 86, 87, 90, 92, 110, 111, 115, 122, 123, 129, 132, 137, 141, 145, 146, 147, 161, 166, 178, 191, 196, 203, 204, 205, 206, 207, 216, 217, 219, 220, 226-227, 232, 233, 234, 236, 240, 242, 250, 255, 256, 259, 260, 262, 265, 273, 282, 302, 304, 327, 353, 354, 355, 357 Աշոտ (Մոկաց իշխան), 57

Աշոտ (Սյունյաց իշխան), 60, 148, Աշոտ Արծրունի (Դերենիկ Արծրունու հայր), 31, 59, 131, 137, 268, 305, 306 Աշոտ Արծրունի (Դերենիկ Արծրունու որդի), 50, 66, 132, 133, 135, 142, 160, 244, 268, 306 Աշոտ Բ, 67, 70, 71, 73, 86, 261, 267, 356 Աշոտ Բագրատունի (Աշոտ կուրապաղատի որդի), 38 Աշոտ Բագրատունի (Բագարատ Բագրատունու որդի), 101, 103 Աշոտ Բագրատունի (Գրիգոր Տարոնացու որդի), 104 Աշոտ Բագրատունի (Մոկաց իշխան), 129 Աշոտ Բագրատունի (Սմբատ Ա-ի եղբորորդի), 70, 267, 303 Աշոտ Բագրատունի (Սմբատ Ա-ի որդի), տե՛ս Աշոտ Բ Աշոտ Գնթունի, 91, 291 Աշոտ Կույր Բագրատունի (Հայոց իշխան), 118, 179, 180, 181, 182, 187, 239, 274 Աշոտ կուրապաղատ (Կղարջքի Բագրատունի իշխան), 37, 38, 44, 65, 86, 112, 114, 115, 116, 118, 120, 121, 122, 188, 200, 202, 203, 205, 212, 214, 215, 216, 218, 223, 276, 301, 313, 315, 316, 318 Աշոտ Մսակեր Բագրատունի, 28, 29, 57, 80, 81, 82, 84, 85, 86, 87, 88, 92, 109, 112, 114, 115, 118, 121, 122, 124, 128, 129, 214, 215, 220, 234, 244, 259, 264, 282, 314, Աշորնիք, տե՛ս Արշարունիք Աշոցք, 29, 55, 81, 86, 114, 115, 122 Աշտարակ, 329 Աշունք վանք, 302

Ապահունիք, 51, 100, 108, 111, 130, 142, 239, 241, 242, 243, 273, 328, Ապարան, 267, 329 Ապլմախրա, 102 Ապլվարդ, տե՛ս Աբու ալ-Վարդ Կայսիկ Ապոգանեմ, տե՛ս Գագիկ Բագրատունի Ապոսնատա, 243 Ապուհեճր, 51, 110, 125, 240, 245 Ապուշամբ, 57, 148 Ապուջափրի բերդ, 134 Ապուսակր Վահունի, 246 Առան, 22, 144, 156, 161, 179, 192, 195, 196, 231, 236, 258, 270, 341 Առանձնակ, 129 Առանշահիկներ, 150, 153, 155, 156, 157, 159, 178, 183, 184, 185, 186, 189, 191, 193, 196, 287 Առաջին Արմինիա, 25, 143, 144, 213, 355 Առան-ռոտ, 157, 162 Առաքել (իշխանություն), 173 Առաքելյան Բ., 18, 76, 266 Առբերանի, 51, 53, 109, 110, 111, 125, 126, 130, 133, 245 Առնոոտն, 133, 135 Առվենից ձոր, 129, 135, 142 Ասիսփորի, տե՛ս Արսեաց փոր Ասկուրեթ, տե՛ս Սակուրեթ Ասողիկ, 11, 27, 30, 41, 47, 62, 69, 70, 73, 78, 221, 257, 280, 289, 290, 297, 299 Ասորեստան, 236 Ասորիք, 27, 52, 93, 108, 110, 241, 242, 243, 247, 331, 351, 352 Ասորոց Միջագետք, 102, 110, 241 Ասպակունյաց ձոր, 100, 105, 106 Ասպինձա, 44 Աս-Սիավուրդիա, 164 Ավանի եկեղեցի, 296, 297, 298, 312 Ավարայր, 174

Ավարի դաշտ, 251, 284 Ավարյան Կոյսու գետ, 26, 197 Ավնիկ, 290, 291 Ատենի Սբ. Սիոն եկեղեցի, 61, 312 Ատոմ Արծրունի (Գուրգեն Ապուպելճի որդի), 139, 142 Ատրներսեհ (Աբխազաց թագավոր, Իովանեի որդի), 44 Ատրներսեհ (Աբխազաց Իովանե թագավորի որդի), 37 Ատրներսեհ (Աղվանից թագավոր), 158, 159, 160, 181, 182, 186, 187, 188, 189, 190, 191, 194, 208, 209, 275, 292 Ատրներսեհ (Հերեթի իշխան), 180, 181, 182 Ատրներսեհ (Վրաց իշխան), 312 Ատրներսեհ Առանշահիկ (Խաչենի իշխան), 152, 153, 154, 156, 157, 159, 160, 163, 191, 192, 193, 194, 196, 287, 310 Ատրներսեհ Բագրատունի (Աշոտ կուրապաղատի որդի), 38, 44, 115, 122 Ատրներսեհ Բագրատունի (Աշոտ կուրապաղատի հայր), 112, 113, 118, 120, 121, 214, 215, 223 Ատրներսեհ Բագրատունի (Կղարջքի կուրապաղատ, հետագայում` թագավոր), 34, 38, 39, 44, 45, 46, 55, 56, 61, 62, 65, 67, 68, 69, 70, 71, 73, 91, 112, 114, 116, 119, 120, 122, 190, 206, 213, 216, 217, 223, 227, 281, 300, 301, 302, 355 Ատրներսեհ Կույր, տե՛ս Աշոտ Կույր Բագրատունի Ատրպատական, 26, 54, 59, 61, 62, 67, 71, 73, 76, 77, 78, 80, 82, 120, 123, 126, 136, 137, 141, 143, 147, 156, 177, 198, 207, 217, 231, 234, 235, 237, 238, 240, 242, 246, 249, 250, 251, 252, 258, 262, 271, 277, 280, 281, 282, 283, 284, 285, 292,

333, 334, 341, 346 Արաբական խալիֆայություն, 7, 19, 28, 29, 30, 31, 34, 35, 42, 46, 53, 73, 74, 75, 76, 77, 78, 79, 80, 81, 89, 104, 161, 171, 178, 198, 201, 217, 226, 232, 241, 253, 260, 270, 274, 320, 353, 354 Արաբիա, 163 Արագածոտն, 81, 88, 89, 294, 296, 298, 299 Արագվ գետ, 201, 209, 220, 222 Արած, 90 Արածանի գետ, 85, 98, 107, 175, 252, 272, 289, 328, 331 Արամանա, 328 Արամոնս, 231, 300, Արամոնսի վանք, 299 Արարատյան դաշտ, 294 Արգաստովիտ, 129, 142 Արգիճի գետ, 323-324, 326 Արգվեթ, 227, 229 Արգվեթի լեռնաշղթա, տե՛ս Լիխի լեռնաշղթա Արդաբիլ, տե՛ս Արտավետ Արեգունի լեռնաշղթա, 162 Արենի, 322 Արեշ, 275 Արզն, 81, 94, 95, 96, 97, 100, 101, 137, 139, 175, 273, 350 Արիստակես Լաստիվերցի, 12, 107, Արծափ, 289, 346, 347, 348, 349, Արծկե, 109, 110, 241, 243, 263, 350 Արծն, 265, 266, 327, 329 Արծրունիներ, 10, 20, 21, 31, 36, 50, 55, 62, 79, 82, 91, 96, 100, 102, 125, 128, 129, 131, 132, 133, 135, 138, 139, 140, 141, 142, 147, 190, 239, 244, 245, 246, 249, 251, 252, 261, 262, 268, 269, 273, 283, 284, Արձնի, 29, 84, 238, 328, 329, 331

Արղնիի լեռներ, 98, 175 Արճեշ, 51, 53, 100, 109, 110, 111, 238, 239, 240, 241, 243, 263, 328, 331, 350, 356 Արճիշակովիտ, 133 Արմանիակուս, 247 Արմինիա (Արաբական խալիֆայության վարչական միավոր), 25, 26, 27, 30, 31, 32, 37, 39, 47, 53, 73, 75, 76, 78, 89, 92, 93, 94, 95, 96, 97, 98, 100, 102, 111, 112, 118, 129, 132, 136, 137, 140, 143, 144, 171, 197, 198, 199, 201, 202, 203, 206, 213, 214, 218, 219, 220, 226, 228, 231, 232, 233, 236, 246, 247, 248, 250, 252, 253, 255, 258, 278, 295, 320, 330, 353, 354 Արշակ Բ, 288 Արշակունիներ, 34, 35, 71, 81, 82, 87, 90 Արշամաշատ, տե՛ս Շիմշաթ Արշամունիք, 99, 100, 105, 106, 290 Արշավիր Արշարունի, 296 Արշարունիք, 29, 55, 81, 82, 84, 85, 92, 262, 288, 288 Արչիլ, 179, 180, 181, 182, 187 Արսեաց փոր, 113, 120, 121, 174, Արսեն Սափարացի, 188, 224, 318 Արսիանի լեռնաշղթա, 220 Արտա, 168, 169, 172 Արտագերս, 84, 288 Արտազ, 88, 133, 285 Արտահան, 39, 45, 46, 87, 115, 116, 122, 123, 129, 215, 220, 263 Արտամետ, 268, 269 Արտանուջ, 114, 116, 211, 265, 276, 316, 329 Արտանուջի Սբ. Պետրոս-Պողոս եկեղեցի, 316 Արտաշատ, 327, 331 Արտաշատի կամուրջ, 327, 331, 349, 351

Արտաշեն, 165, 167, 169, 170, 172, 173, 174, 291 Արտաշեն Բագրատունի, 165, 166 Արտաշես Ա, 279 Արտաշեսյան, 133, 139 Արտավազդ Մամիկոնյան, 225, 226 Արտավանյան, 134, 140, 251 Արտավետ, 161, 231, 232, 258, 270, 334, 337, 350 Արցախ, 11, 25, 144, 150, 151, 153, 155, 156, 236, 286, 287, 308, 309, 325, 326, 354, 355 Արցախի լեռներ, 162 Արուճ (ավան), 266 Արուճ (կայարան), 328, 331 Արուճի Սբ. Գրիգոր եկեղեցի, 299 Արփա (Արբա), 322, 323 Արփա գետ, 323, 326, 333 Արքայից գավառ, 129, 142 Արքուգետ, 154, 255 Արքունի պողոտա, 108, 242, 273, 327, 328, 331 Արնելից մեծ իշխանություն, 176, 196, 197, 278, 310, 355, 356 Արնելք, 43, 57, 58, 71, 111, 293 Արնիք, 51, 126, 130, 149 Արնմանելիներ, 40, 203, 205, 206, «Արնմտյան Ադրբեջան», 176 Ափշիլք, 222, 229 Ափշին (Ատրպատականի ամիրա), 54, 62, 64, 65, 66, 67, 68, 69, 71, 76, 77, 119, 123, 133, 135, 141, 217, 234, 235, 252, 281, 297 Ափշին (արաբ զորավար), 153 Աֆրիկա, 651 -ԲԲաբադաղ, 197 Բաբ ալ-Աբվաբ, տե՛ս Դարբանդ Բաբ Ալլան, տե՛ս Ալանաց դուռ Բաբ Անի, 327

Բաբ Սամսախի, տե՛ս Սամցխեի դուռ Բաբ Ֆիրուզ Կուբադ, տե՛ս Ֆիրուզ Կուբադի դուռ Բաբան, տե՛ս Բաբեկ Բաբաք, տե՛ս Բաբեկ Բաբելոն, 78 Բաբեկ, 29-30, 31, 32, 150, 153, 155, 156, 178, 192, 196, 286, 303 Բաբերդ, 327 Բաբկեն Սյունի (Վասակ Իշխանիկի որդի), 145, 147 Բագան, 134, 140, 251 Բագավան, 83, 327, 328, 331 Բագավանի եկեղեցի (Սբ. Հովհաննես, Սբ. Գրիգոր), 298 Բագարան, 85, 259, 260, 327 Բագարանի եկեղեցի, 303 Բագրատ (Աբխազաց թագավորի եղբորորդի), 44 Բագրատ (Վրաց թագավոր), 181 Բագարատ Բագրատունի (Գրիգոր Տարոնացու որդի), 104 Բագարատ Բագրատունի (Կղարջքի կուրապաղատ), 38, 112, 115, 116, 121, 122, 202, 212, 217, 218, 223, 224, 225, 280, 301, 302, 313, Բագարատ Բագրատունի (Հայոց իշխան), 29, 30, 31, 32, 72, 92, 94, 95, 96, 97, 99, 100, 103, 129, 193, 272, 307, 353 Բագրատունիներ (Կղարջքի կամ Վրաց), 13, 18, 20, 34, 36, 38, 39, 54, 65, 86, 113, 114, 115, 116, 118, 119, 122, 123, 186, 189, 194, 205, 206, 210, 212, 213, 214, 216, 217, 220, 223, 225, 234, 276, 280, 302, 315, 318, 353, 355, 357 Բագրատունիներ (Հայոց), 7, 8, 9, 10, 11, 13, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 25, 28, 29, 31, 32, 33, 35, 36, 38, 39, 42, 43, 47, 54, 61, 73, 75, 77,

79, 80, 81, 82, 83, 84, 85, 86, 87, 88, 89, 90, 91, 92, 94, 109, 111, 112, 113, 114, 116, 119, 120, 121, 122, 123, 124, 126, 127, 128, 129, 131, 138, 141, 145, 146, 147, 163, 165, 166, 173, 174, 177, 184, 186, 187, 191, 203, 204, 205, 207, 214, 216, 217, 219, 220, 223, 229, 232, 235, 238, 248, 255, 257, 258, 259, 260, 261, 262, 264, 265, 266, 267, 274, 279, 282, 288, 289, 290, 293, 294, 302, 307, 353, 354, 355 Բագրատունիներ (Շիրակի), տե՛ս Բագրատունիներ (Հայոց) Բագրատունիներ (Տարոնի), 21, 29, 32, 33, 92, 100, 101, 102, 184, 185, 272 Բագրնանդ, 81, 83, 85, 92, 111, 261, 262, 328, 329, 331 Բագրնանդ գետ, 328 Բադդ ամրոց, 155 Բազկան, 26 Բալազուրի, 15, 31, 97, 99, 165, 199, 231, 241, 246, 322, 342 Բալահովիտ, 97, 98, 99, 100, 106, Բալխաբ, 334 Բալովիտ, 173 Բակատար, 44 Բաղաբերդ, 285, 286 Բաղականացիներ, 150 Բաղանիք Արքունական, 151, 152 Բաղդադ, 154, 236, 255, 269, 312, Բաղեշ, 81, 94, 95, 96, 97, 273, 331, 332, 350 Բաղվաշներ, 291 Բաղք, 51, 144, 146, 148, 149, 154, Բայլական, 25, 52, 152, 161, 270, 333, 334, 335, 336, 337 Բանակ, 298 Բանակ վանք, 300

Բաշ Հեմշին, տե՛ս Վերին Համշեն Բաշ Հեմշին գետ, 169, 173 Բաշ Նորաշեն, 321, 322 Բաշ Շորագյալ, 261 Բաջունայս, տե՛ս Ապահունիք Բառիղովիտ, 133, Բասեն, 51, 87, 88, 91, 108, 239, 241, 242, 248, 262, 327, 328, 329 Բասրա, 351 Բարանդուզ-չայ, 175 Բարբարոսի տուն, 104 Բարդաա, տե՛ս Պարտավ Բարդիջ, տե՛ս Բարզանջ Բարզանդ, 334, 337 Բարզանդ գետ, 337 Բարզանջ, 339, 340, 341, 342 Բարթիկյան Հ., 19, 43, 68, 74, 75 Բարխուդարյանց Մ., 325 Բարխուդարյան Ս., 21, 63, 159, 160, 188, Բարձր Հայք, 26, 93, 97, 98, 99, 100, 175 Բարսիլք, 221 Բաքր ցեղախումբ, 93 Բաքրան, 260, Բաքու, 177 Բեռլին, 336 Բերդիկ, 341 Բերդկունք, 324 Բերդո վանք, 310 Բերդուջ գետ, 203 Բերկրի, 51, 53, 110, 111, 125, 126, 240, 242, 243, 244, 245, 262, 284, 285, 347, 350, 351 Բերձոր, 150, 151, 153, 162, 286 Բզիբ գետ, 229 Բզնունիք, 99, 111, 130, 239, 269, Բզնունյաց ծով, 140, 239, 242, 244, 262, 263, 268, 307, 348 Բժշկյան Մ., 169 Բիթլիս, տե՛ս Բաղեշ

Բյուզանդական կայսրություն, տե՛ս Բյուզանդիա Բյուզանդիա, 19, 20, 33, 35, 39, 42, 43, 45, 49, 54, 55, 65, 73, 74, 75, 80, 83, 88, 89, 93, 96, 99, 102, 103, 104, 106, 107, 118, 129, 141, 142, 143, 149, 155, 165, 166, 167, 171, 205, 213, 214, 217, 228, 234, 240, 246, 247, 248, 249, 252, 259, 268, 272, 276, 278, 282, 300, 320, 327, 356 Բյույուք-դերե, տես Ֆիրթինա գետ Բոգվերաձե Ա., 22 Բոգունիք, 133 Բոդոջ, 203, 205, 277, 292 Բողնոփոր, 124, 129 Բողոսի լեռնաշղթա, 210 Բոճորմա, 203, 205, 207, 277, 292 Բոստաքենդ (Բաստավան), 331 Բրոսսե Մ., 23, 65, 117 Բուժունիք, 134, 139, 142 Բուխք, 221 Բուղա, 32, 34, 86, 91, 92, 95, 96, 100, 101, 128, 145, 146, 152, 156, 157, 164, 178, 198, 202, 203, 218, 219, 239, 244, 249, 254, 260, 261, 269, 270, 283, 286, 302 Բուն Մարդաստան, տե՛ս Տրպատունիք Բունիաթով Զ., 22, 63, 154, 155, 156, 176, 177, 182, 184 Բուտակ, 250 -ԳԳաբեղյաններ, 57 Գաբեղյանք, 91, 92 Գաբիթյան, 134, 140, 251 Գաբրիել Դոնաուրի, 40, 41, 201, 203, 206 Գաբուլոց, 203, 204, 205, 206 Գագիկ (Դիզակի թագավոր), 157, 158, 159, 160

Գագիկ (Դավիթ Անհողինի որդի), Գագիկ Ա, 221, 235 Գագիկ Ապումրվան, 66, 102, 103, 132, 133, 135, 142 Գագիկ Արծրունի (Վասպուրականի թագավոր), 50, 59, 60, 61, 69, 70, 71, 79, 82, 106, 109, 110, 124, 125, 128, 129, 131, 132, 133, 135, 136, 140, 142, 245, 246, 250, 251, 262, 269, 273, 284, 285, 289, 306, Գագիկ Բագրատունի (Տարոնի իշխան), 57, 58, 104, 105, 106, Գազնակ, 250 Գազրիկյան գավառ, 134, 140, 251 Գազրիկյաններ, 57 Գանլիջա, 329 Գաղգաղ, 179, 180, 181, 197, 275 Գայլ գետ, 107 Գայլատու լիճ, 85 Գանձակ (Ուտիքի), 154, 162, 255, 256, 270, 337, 338 Գանձակ (Ատրպատականի), 333 Գառնի, 41, 264, 267, 304 Գառնիձորի լեռնանցք, 351 Գավազ, 202, 275 Գավրեք, 98 Գարդաբան, 40, 41, 200, 203, 204, 206, 207, 220, 253, 254, 292, 330, 339, 355 Գարդաբան (քաղաք), 209, 339 Գարդաբանի եկեղեցի, 318 Գարդաբանյան հարստություն, 40, Գարդման, 127, 128, 146, 153, 157, 163, 165, 286, 287, 355 Գելգենի-չայ, 344 Գեղամա գավառ, 152, 153, 285 Գեղամա ծով, 128, 144, 149, 303, 304, 326 Գեղա(ր)քունի կայարան (Քիլա-

քունի, Քիլ-Քույ), 321, 323, 324 Գեղարքունիք, 34, 55, 144, 145, 146, 147, 148, 149, 271, 303, 304, Գեղի գետ, 286 Գեորգի (Ածղուրի վանահայր), 224 Գեորգի Մերչուլ, 13, 118, 121, 211, 215, 301, 313, 314, 315, 316, 318 Գեորգի Չորչանեցի, 224, 225, 226, 277, 317 Գերմանիա, 352 Գզեղխ, 93, 97, 100, 106 Գըվգավ, 274, 275 Գիշ (Քիշ), 275, 311 Գիշի վանք, 311 Գիորգի Ա, 37, 44, 219 Գիսի եկեղեցի, 308 Գլխո վանք, 308, 309 Գյոկ-չայ գետ, 47, 197 Գնթունիներ, 57, 81, 90, 91, 267, Գնուն Գուգարաց, 124 Գնունիներ, 57, 109, 124, 244 Գոբրոն, 12, Գոգշեն, 56, 86, 87, 122, 123, 129, Գոգովիտ, տե՛ս Կոգովիտ Գոդերձական լեռնանցք, 317 Գողգոթա, 306 Գողթն, 125, 126, 130, 134, 141, 149, 235, 249, 250, 332 Գոմբորի լեռնաշղթա, 209 Գոռամ, 49, 57 Գոռոզ, 57, 150, 158, 160, 161, 162, 163, 270, 286, 309, 355 Գոտլանդ կղզի, 352 Գորի, 49, 52, 56, 312 Գտիչ, տե՛ս Քթիշ Գտչա վանք, 157, 309 Գրեն Ա., 18, 34, 36, 43, 54 Գրիգոլ, 200, 201, 203, 218, 254 Գրիգոր (Համշենի իշխան), 165, 166, 173

Գրիգոր (Մոկաց իշխան), 142 Գրիգոր Առանշահիկ (Խաչենի իշխան), 152, 153, 157, 158, 159, 160, 163, 191, 192, 193, 194, 287 Գրիգոր Բագրատունի (Տարոնի իշխան), 57, 58, 102, 103, 104, 105, 106 Գրիգոր Դերենիկ Արծրունի, տե՛ս Դերենիկ Արծրունի Գրիգոր Լուսավորիչ, 294, 295, 305, 308, 309 Գրիգոր Խանձթեցի, 13, 118, 121, 211, 212, 215, 225, 301, 302, 313, 314, 315, 316, 317, 318 Գրիգոր Մամիկոնյան (Դավիթ Մամիկոնյանի եղբայր), 187 Գրիգոր Մամիկոնյան (Հայոց ն Վրաց իշխան), 27, 28, 30, 264, 266, 299, 309 Գրիգոր Մամիկոնյան (Քուրդիկ Մամիկոնյանի որդի), 83, 92 Գրիգոր Սյունի, 144 Գրիգոր Սուփան (Սյունյաց իշխան), 36, 144, 145 Գրիգոր Սուփան Բ, 146, 147, 148, 267, 304 Գրիգորյան Գ., 21, 103 Գուառամ Բագրատունի (Կղարջքի իշխան), 34, 37, 38, 39, 44, 86, 112, 115, 122, 123, 189, 203, 205, 212, 223, 224, 225, 226, 280, 315, Գուգարք, 26, 36, 38, 44, 45, 46, 48, 53, 54, 55, 86, 87, 111, 114, 117, 119, 122, 123, 124, 127, 129, 165, 171, 186, 197, 199, 207, 213, 214, 216, 217, 223, 227, 278, 294, 353, 354, 355 Գուդամակարի լեռնաշղթա, 209 Գուդիսի լեռնաշղթա, 209 Գուլգուլ, տե՛ս Գաղգաղ Գուկան, 133, 139 Գուրգեն, տե՛ս Կվիրիկե

Գուրգեն (Արնելից իշխան), 204 Գուրգեն (Վրաց իշխանաց իշխան), 181, 188, 189 Գուրգեն (Տարոնի իշխան), 66, 101, Գուրգեն Ապուպելճ (Արծրունի իշխան), 34, 95, 101, 128, 133, 136, 137, 138, 139, 142, 284 Գուրգեն Արծրունի, 50, 56, 57, 58, 124, 125, 132, 133, 134, 135, 136, 138-139, 140, 250, 269, 283, 307 Գուրգեն Բագրատունի (Կղարջքի իշխաններից), 34, 38, 44, 45, 282, Գուրիա, տե՛ս Վուրի աշխարհ Գուրջաան, 210 Գնորգ կաթողիկոս, 35, 62, 66, 305 -ԴԴաբիլ, տե՛ս Դվին Դադ, 309 Դադոյի վանք (Դադիվանք), 309 Դալի լեռ, 161, 162 Դախարական, 350 Դաղստան, 208, 349 Դամասկոս, 230, 236, 263, 332, 351 Դանիա, 352 Դաչի (Վաչե), 201, 203 Դաչի Ուջարմեցի, 311 Դաջանք, 198, 222 Դառնի, 85, 124, 125, 130, 133, 136 Դավիթ (Կեչուտի եկեղեցու խաչքարի հիմնադիր), 147 Դավիթ (Տարոնի իշխան), 66, 101 Դավիթ Անհողին, 204, 207, 221 Դավիթ Բագրատունի (Արքայիկ, Տարոնի իշխան), 101, 103 Դավիթ Գարեջա վանք, 311 Դավիթ Գարեջեցի, 188 Դավիթ կաթողիկոս, 230, 295, 299, Դավիթ կուրապաղատ (Բագարատ

կուրապաղատի որդի), 38, 61, 112, 122, 206, 216, 217, 313, 318 Դավիթ կուրապաղատ (Դավիթ Գ, Տայքի կուրապաղատ), 49, 165, 166, 211 Դավիթ Մամիկոնյան, 187 Դավիթ Սահառունի, 300 Դատոս (Աբխազաց թագավոր), 49, Դարան, 335, 336 Դարանաղի, 98, 309 Դարբանդ, 26, 27, 47, 51, 53, 110, 111, 197, 198, 240, 241, 263, 270, 274, 278, 320, 339, 340, 344, 345, 346, 350, 352 Դարբինյան-Մելիքյան Մ., 49 Դարիալի կիրճ, 26, 199, 278, 330 Դարման, 333, 335, 336 Դարյունից բերդ (Դարյունք), 81, 82, 84, 288, 289, 345, 346, 348 Դաումիս (Զաութիս), 321, 324 Դեգիք, 98 Դեմիր-դաղ լեռ, 169 Դեյրան, 335, 337 Դերենիկ Արծրունի, 33, 34, 36, 50, 101, 102-103, 131, 132, 133, 137, 138, 141, 142, 147, 245, 251, 252, 268, 269, 274, 284, 306 Դերջան, 98, 99, 175 Դիար Բաքր, 93, 94, 101, 140, 243 Դիդեմ, 331 Դիդոյք, 26, 207, 210, 222 Դիզակ, 150, 159 Դիզափայտ լեռներ, 309 Դիլիջան, 162, 330 Դինար, 181, 188, 189, 190, 311 Դիվիչի, 26 Դմանիս, 264, 291 Դյուտական, 325, 326 Դնեպր գետ, 352 Դողս, 64, 66, 71, 77 Դոն գետ, 352 Դոնաուրի, 201

Դվալի լեռնաշղթա, 220 Դվալք, 198, 222 Դվին, 48, 51, 64, 66, 67, 88, 89, 90, 101, 108, 111, 125, 132, 143, 149, 167, 230, 231, 232, 233, 234, 235, 237, 240, 249, 250, 258, 259, 260, 261, 262, 263, 264, 265, 266, 270, 271, 272, 274, 276, 278, 294, 295, 297, 300, 320, 321, 322, 323, 324, 326, 327, 328, 329, 330, 331, 332, 333, 348, 349, 351, 355, 356 Դվինի Մայր եկեղեցի, 294, 295 Դվինի Սբ. Գրիգոր եկեղեցի, տե՛ս Դվինի Մայր եկեղեցի Դվինդաշտ, 55, 90 Դվալք, 218 Դնդատ, 235 -ԵԵգերացվոց աշխարհ, տե՛ս Աբխազք Եգր, 222 Եգիպտոս, 75 Եզր կաթողիկոս, 298 Ելի, տե՛ս Այլի Եկեղյաց գավառ, 98, 99, 100, 106 Եղանց բերդ, 99, 104, 105, 106, 242, 290 Եղեգական, 331 Եղեգիս, 264, 271 Եղիա կաթողիկոս, 310 Եղիշե, 11, 288, 289 Եղիշե առաքյալ, 308 Եղնովիտ, 170, 173 Եղնովիտի վանք, 310 Եռանշահիկներ, տե՛ս Առանշահիկներ Եսայի (Գոռոզի իշխան), 159, 160, Եսայի Աբու Մուսե, 150, 151, 152, 153, 154, 155, 156, 157, 159, 160, 161, 162, 255, 270, 286, 309

Եվլախ, 340 Եվրոպա, 352 Երազգավորս, 42, 66, 86, 259, 260, 261, 302, 327 Երազգավորսի Սբ. Փրկիչ եկեղեցի, 302, 303 Երասխ գետ, 26, 58, 85, 126, 132, 149, 152, 155, 156, 161, 162, 174, 186, 195, 260, 262, 288, 323, 326, 327, 330, 331, 332, 333, 334, 335, 336, 337, 340, 341-342, 345, 349 Երեմյան Ս., 17, 39, 45, 65, 86, 140, 199, 275, 282, 339, 340, 343, 345 Երզնկա, 329 Երիկավ ամրոց, 110, 242, 245, 284, Երխեթք, 93, 97, 100, 106 Երկրորդ Արմինիա, 26, 81, 111, 113, 114, 118, 197, 213, 214, 226, 252, 253, 355 Երնջակ (բերդ), 51, 126, 149, 249, Երնջակ (գավառ), 126, 130, 285, Երվազ, 260 Երվանդունիներ, 260 Երվանդունիք, 134, 139, 142 Երրորդ Արմինիա, 26, 111, 113, 132, 136, 140 Երուսաղեմ, 263, 309, 310, 332, 351 Երնան, 264, 304 Երնարք, 100, 129, 135 Եփրատ գետ, 99, 175, 246, 289 -ԶԶանավ, 225, 277, Զանավի վանք, 277, 317 Զարդոբ, 174, 197, 340 Զարեհաբերդ, 252, 284 Զարեհավան, 132, 133, 134, 268, Զարզմա, 317

Զարզմայի վանք, 224, 317 Զարմիհր Առանշահիկ, 183, 184, Զարմիհրական տոհմ, 178, 182, 183, 184, Զարնանդ, 132, 133, 141, 174, 250, 251, 252, 284 Զաքաթալա, 298 Զաքարիա կաթողիկոս, 302 Զիգանա, 327 Զիդրո, 250, Զիլ-կալե, 169, 170, 172 Զռայլ, 135, 283 Զռել, տե՛ս Զռայլ Զվարթնոցի տաճար, տե՛ս Վաղարշապատի Սբ. Գրիգոր եկեղեցի Զուրարիկներ, 96 -էէգր, 115, 118, 214, 215, 217 էլնիտ, տե՛ս Եղնովիտ էջմիածին, 294 էրախանի, 281 էրզրում, 177 էրոս, 179 -ԸԸնծայից ձոր, տե՛ս Անձահից ձոր Ըռնա, 133, 134 -ԹԹաբարի, 15, 95, 155 Թաբլա, տե՛ս Թելավ Թադնոս առաքյալ, 307, 308 Թալինի Սբ. Աստվածածին եկեղեցի, 298 Թալիշ, 325 Թամսիվան, 171 Թավասպարք (Թաբասարան), 26 Թավրիզ, 333 Թելավ, 179, 196, 210, 274, 275, 277, 318, 346, 349 Թեոդոս Բ (Աբխազաց թագավոր),

49, 218, Թեոդորոս Ռշտունի, 27, 28, 30, 99, 188, 297 Թեոդորոս Վստամ Արնմանյան, 204 Թեոփանես Խոստովանող, 14 Թեոփանեսի Շարունակող, 14 Թերեք գետ, 199, 278 Թեքֆուր լեռ, 172 Թիանեթ, 203, 292 Թիֆլիսի գավառ, 117 Թխաջուր, տես Թուխ գետ Թմբկաբերդ, 280, 281 Թմոգվ բերդ, տե՛ս Թմբկաբերդ Թոդոսակ, 312 Թոռլաքյան Բ., 170 Թոռնավան գավառ, 132, 133 Թոռնիկ Բագրատունի (Ապոգանեմի որդի), 104 Թոռնիկ Բագրատունի (Բագարատ Բագրատունու որդի), 103 Թովմա Արծրունի, 10, 34, 35, 36, 43, 46, 57, 59, 66, 82, 83, 91, 94, 95, 101, 102, 103, 124, 125, 128, 133, 134, 135, 136, 138, 141, 142, 148, 152, 156, 178, 185, 186, 192, 193, 198, 238, 244, 249, 263, 268, 269, 272, 283, 284, 285, 286, 306, 307, 330 Թորգոմյան ազգ, 43 Թորդան, 309 Թռեղք, 38, 115, 122, 123, 206, 227, Թրաբի, 132 Թուլումջյան Ա., 170, 171 Թուխ գետ, 283, 284 Թուխարք, 281, 282 Թուղխ, 58, 102, 148, 242 Թումանով Կ., 19, 65, 184, 228 Թուշք, 207, 210 -ԺԺիրաք, 283

-Լ-ԻԻբերիա, 276 Իբն ալ-Ասիր, 15, 93-94, 95, 192, Իբն ալ-Ֆակիհ, 15, 161, 238, 270, Իբն Խորդադբեհ, 15, 78, 97, 278, 321, 332, 333, 334, 335, 336, 337, 338, 339 Իբն Հաուկալ, 14, 54, 158, 182, 204, 231, 237, 268, 271, 321, 322, 334, 336, 337, 340, 342, 343 Իբն Մասկավայ, 94, 95 Իբն Ռուստեհ, 15, 342 Իբրահիմ (Նախճավանի ամիրա), 141, 249, 261 Իլարիոն Վրացի, 13, 311 Ինգուր գետ, տե՛ս Վիշապ գետ Ինճիճյան Ղ., 17, 169 Իշայր, 129 Իշխան, 267, 268, 298, 301 Իշխանակ, 158, 181, 182, 188, 189, 190, 191 Իշխանի վանք, 121, 215, 301, 302, Իշոց, 129 Իովանե (Աբխազաց թագավոր), 37, 38, 40, 44 Իոր գետ, 179, 201, 210, 218, 222, 275, 277, 292 Իսա իբն աշ-Շայխ, 41 Իսբահան, տե՛ս Սպահան Իսհակ իբն Իսմայիլ (Սահակ), 203, 204, 218, 253, 254, 316, 330-331 Իսհակ իբն Կունդաջիկ, 41 Իսմայիլ իբն Շուայբ, 201, 202 Իսպանիա, 351 Իսրայել եպիսկոպոս, 309 Իրաք, 236, 269, 270, 312, 351, 352 Իրխան (Իրկնիս), 281

Լազիկա, 229 Լազիստան, 168 Լամիս, 52 Լաքզան, 346, 349 Լեկ, 135 Լեկիտ, 298 Լեկք, 26 Լեհաստան, 352 Լեո, 18, 149 Լեոնտի Մրովելի, 13 Լիխի լեռնաշղթա, 27, 220, 227, 228 Լիպարիտ Բաղվաշ, 38, 123, 206, 227, 228, 291 Լմբա փոր, 132 Լոմսիանթա, 44, 223, 280 Լորան Ժ., 18 Լորդկիպանիձե Մ., 22, 185, 215 Լփինք (Լիբան, Լիրան), 26, 47, 58 Լն գետ (Լնոնագետ), 326 Լնոն (Աբխազաց թագավոր), 228 Լնոն (Բյուզանդիայի կայսր), 141, Լնոն Սարկավագ, 14 -ԽԽաբուր գետ, 175 Խազարական թագավորություն, 344, 345, 350 Խազարներ, 26, 221, 255, 330 Խազրա, 344 Խալա, 169, Խալա գետ, 168, 173 Խալիդ իբն Յազիդ աշ-Շայբանի, 201, 248, Խալիֆայություն, տե՛ս Արաբական խալիֆայություն Խաղտիք, 89, 174 Խաղտոյառիճ, 327, 329 Խայզան, 26 Խանձթա վանք, 301, 313, 314, 316

Խաչեն, 149, 150, 153, 154, 156, 157, 158, 159, 160, 161, 162, 163, 165, 185, 196, 287, 308, 309, 355 Խաչենի բերդ, 152, 286, 287 Խաչեքար լեռ, 169 Խաչեքար վանք, տե՛ս Խաչիվանք Խաչիկ վանք, տե՛ս Խաչիվանք Խաչիկյան Լ., 89, 165 Խաչիվանիկ, տե՛ս Խաչիվանք Խաչիվանք, 170, 310 Խաչլու լիճ, 108 Խասգյուղ, 331 Խարբերդ, 98 Խերես, 282 Խլաթ, 51, 99, 100, 106, 108, 109, 110, 238, 239, 240, 241, 243, 263, 328, 350, 351, 356 Խլաթա ծով, տե՛ս Բզնունյաց ծով Խնով, 349 Խնունիս, 239, 290, 291 Խոզաթ գետ, 98, 107, 175 Խոնելիա Ռ., 44, Խոռնաբուջ, 274 Խոսպիա, 329 Խոսրով (Պարսից արքա), 143, 181, 188, 279 Խորաձոր, 309 Խորանթա, 179, 275 Խորասան, 236, 269, 333, 334, 351 Խորձյան, 98, 99, 100, 106 Խորուզլու-դաղ, 337 Խրամ, 230 Խրամ գետ, 164, 339 Խուայյ, տե՛ս Հեր Խուդաթ, 344 Խուզիստան, 270 Խութ, 93, 100, 105, 106, 307 Խույթ, տե՛ս Խութ Խունան, տե՛ս Հունարակերտ Խուփթա, 329 Խնսուրք, 207, 208, 209, 218, 222

-ԾԾալկա, 227 Ծաղկոտն, 51, 53, 55, 83, 84, 85, 240, 252 Ծամնդավ, 348 Ծանարաց քորեպիսկոպոսություն, տե՛ս Ծանարք Ծանարք, 9, 20, 22, 26, 40, 41, 48, 55, 58, 73, 158, 176, 181, 182, 194, 197, 198, 199, 200, 201, 202, 203, 204, 205, 206, 207, 208, 209, 210, 213, 214, 218, 219, 222, 237, 253, 254, 275, 277, 278, 292, 311, 318, 348, 354, 355 Ծըխոյք, 198, 222 Ծղուկ, 144, 146, 148, 285, 286 Ծոբոփոր, 124, 129 Ծոփք, 26, 93, 97, 98, 99, 100, 106 Ծոփք Շահունի, 98 Ծումբ, 331 -ԿԿաբալա (Չուխուր Կաբալա), 274 Կալա ալ-Ասաբիատ, տե՛ս Արծափ Կալա իբն Քանդաման, 210, 292, 330, 337, 339, 349 Կալա Յունիս, տե՛ս Դարյունից բերդ Կալե-քյոյ, 170 Կալիկալա, տե՛ս Կարնո քաղաք Կալկաթուս (Կաղկատույք), 321, 324, 325, 326 Կախեթ, 26, 117, 199, 200, 204, 208, 209, 213, 214, 274, 277, 318, Կախեթի իշխանություն, տե՛ս Ծանարք Կախեթի լեռնաշղթա, 209 Կաղանկատվաց վանք, 309 Կաղանկատույք, 325, 326 Կաղզվան, 288 Կամախ (Կաղամախ, Կալմախ), 282

Կամախ (քաղաք), 93, 97, 98, 99, 175, 246 Կամբեճ գետ, տե՛ս Իոր գետ Կամբեճան, 179, 185, 186, 188, 193, 194, 195, 196, 208, 210, 274 Կամսարականներ, 28, 29, 81, 84, 85, 89, 114, 298 Կայան, 131 Կայսիկներ, 53, 55, 84, 88, 91, 107, 108, 109, 110, 111, 148, 238, 239, 240, 241, 242, 243, 245, 246, 248, 249, 263, 273, 285, 291, 355 Կանգավար ամրոց, 136, 137, 284 Կանգարք, 56, 87, 123, 124, 129, 220, Կապաղակ, 58, 182, 194, 196, 197, 274, 311, 349 Կապան, 271 Կապկոհ, տե՛ս Կովկասյան լեռներ Կապույտ բերդ, 288 Կապուտան ծով, 174, 251, 284, 333 Կասպիական դռներ, 337 Կասպից ծով, 26, 47, 326, 334 Կասրե, տե՛ս Խոսրով Կավակերտ, 144 Կատարո վանք, 309 Կատրանիդե, 41 Կարա-սու, 334 Կարատիքենդի լեռներ, 343, 345 Կարաուլով Ն., 164, 321, 335, 337, Կարիա ալ-Ասաբիատ, տե՛ս Արծափ Կարին, 98, 100, 107, 108, 239, 242, 246, 248, 290, 328, 329, 331 Կարկառ գետ, 162 Կարնո քաղաք, 48, 54, 97, 98, 237, 246, 247, 248, 265, 272, 278, 295, 328, 329 Կարս, 87, 177, 240, 261, 265, 327, Կեթիկ, 97, 100 Կենգներ (Կանգուվա), 284 Կեչուտ, 147

Կերան, 52 Կեցան գետ, 175 Կըզ-կալա, 339 Կիամքի լեռ, 333 Կիլիկիա, 93 Կիպերտ, 169 Կիսաջան, 322 Կիրակոս Գանձակեցի, 12 Կլդեկար(ն), 227, 291 Կղարջք, 9, 13, 23, 34, 35, 37, 38, 48, 54, 55, 56, 61, 65, 67, 71, 73, 86, 112, 113, 114, 115, 116, 118, 119, 120, 121, 122, 123, 167, 186, 187, 190, 200, 202, 203, 205, 210, 211, 212, 213, 214, 215, 216, 217, 218, 219, 220, 223, 224, 225, 227, 267, 276, 280, 281, 282, 293, 300, 301, 302, 313, 314, 315, 316, 317, 318, 353, 354, 355, 356 Կղարջքի կուրապաղատություն, տե՛ս Կղարջք Կյուրիկյաններ, 204, 207 Կոգովիտ, 55, 81, 82, 85, 138, 289, 347, 348 Կոդոր գետ, 229 Կոթ, 271, 304, 324 Կոթավանք, տե՛ս Կոթի Սբ. Աստվածածին վանք Կոթի Սբ. Աստվածածին վանք, 304 Կոխ Կ., 168, 169, 172, 174 Կող, 56, 113, 114, 116, 119, 171 Կողբ, 85, 267 Կողբի եկեղեցի, 303 Կողբոփոր, 55, 124, 129 Կողթ, 153 Կողոնիա, 329 Կոմիտաս Ա Աղցեցի կաթողիկոս, 294, 295, 298 Կոստանդին Բ, 247 Կոստանդին Գ (Աբխազաց թագավոր), 45, 46, 50, 55, 56, 57, 58, 60, 61, 71, 87, 120, 122, 181, 209, 275, 312

Կոստանդին Ծիրանածին, 13, 101, 103, 104, 105, 107, 108, 109-110, 125, 129, 141, 142, 143, 149, 164, 165, 240, 241, 242, 243, 276, 291 Կոստանդին Կոպրոնիմոս, 246 Կոստանդնուպոլիս, 104, 301, 326, 327, 329, 352 Կոստաս Բ, 99 Կովկաս, 34, 179 Կովկասայինք, 221 Կովկասյան Ալբանիա, տե՛ս Աղվանք Կովկասյան թագավորություն, 36, 43, 176 Կովկասյան լեռներ, 27, 35, 36, 43, 46, 48, 55, 190, 195, 196, 197, 199, 208, 209, 210, 221, 222, 228, 229, 275, 278, 343, 345, 349, 350, Կովսական, 144 Կոտայք, 90, 146, 297, 300 Կոտոր, 131, 132, 142 Կոտոր (Կարմիր) գետ, 140, 251, Կոտոր լեռնաշղթա, 347, 348 Կորդիք, 132, 139 Կորդիք Վերին, 283 Կորդվաց լեռներ, 175, 283, 354 Կորդուք, տե՛ս Կորճայք Կորի, տե՛ս Կորո ձոր Կորիկե, տե՛ս Կվիրիկե Կորճայք, 26, 57, 132, 133, 134, 139, 142 Կորճեից աշխարհ, տե՛ս Պարսկահայք Կորնբերդ, 52 Կորո ձոր, 108, 130, 239, 242, 243 Կորո ձոր գետ, 108 Կոփա (Կապույտ) լեռներ, 175 Կվել, 280, 281 Կվիրիկե Ա, 181, 203, 204, 205, 207, 208, 275, 292 Կվիրիկե Բ, 204, 205

Կվիրիկե Գ, 204 Կրերիք, 135 Կրիմսկի Ա., 63, 157, 193 Կրճունիս, 133 Կուդամա, 15, 161, 237, 333, 335 Կուզնեցով Ի., 170 Կուլարի կամուրջ, 344, 345, 350 Կուխեթ, 220, 254 Կուղանովիտ, 133 Կումամ, 334, 335 Կուր գետ, 25-26, 39, 44, 47, 48, 58, 116, 127, 152, 153, 154, 157, 162, 163, 164, 174, 176, 186, 193, 194, 195, 196, 197, 209, 220, 221, 224, 237, 254, 277, 281, 329, 330, 339, 340, 341, 342, 345, 357 Կուրախ-չայ, 350 Կուրայշ ցեղ, 254 -ՀՀաբանդ (Սյունիքի գավառ), 144, 146, 148, 151 Հաբանդ (Արցախի գավառ), տե՛ս Մյուս Հաբանդ Հաբիբ իբն Մասլամա, 143, 197, 246, 247, 267, 272, 322, 323 Հադամակերտ, 132, 268, 269, 306 Հադամակերտի եկեղեցի, 307 Հազկերտ, 72 Հաթերք, 270, 325 Հակոբ (Հիսուս Քրիստոսի եղբայր), 307, 308 Հակոբյան Ա., 63, 64, 185 Հակոբյան Թ., 264, 322, 329 Համազասպ (Ամասպ), 225, 226, 277, 317 Համազասպ Արծրունի, 131 Համազասպ Մամիկոնյան, 143 Համակար, 57 Համամ (Աղվանից թագավոր), 61, 62, 63, 64, 65, 67, 68, 69, 70, 71, 154, 159, 160, 178, 182, 185, 186,

187, 189, 190, 191, 192, 193, 196, 355, 356 Համամ Ամատունի, 89, 167, 171, Համամաշեն, տե՛ս Համշեն Համշեն, 55, 131, 165, 166, 167, 168, 169, 170, 171, 172, 173, 174, 175, 291, 310 Համշենի բերդ, 167, 169, 171, 172, Համշենի մեծ գետ, 165, 172, 173, Հայաստան (Հայք), 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 17, 18, 19, 20, 22, 25, 27, 28, 29, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 39, 41, 42, 43, 45, 46, 47, 48, 50, 51, 52, 53, 54, 57, 58, 59, 60, 61, 62, 64, 66, 67, 70, 71, 73, 76, 77, 79, 80, 81, 82, 89, 92, 94, 96, 99, 100, 101, 102, 109, 111, 114, 115, 116, 117, 121, 124, 131, 132, 137, 140, 141, 143, 144, 145, 147, 148, 155, 161, 177, 178, 182, 190, 191, 192, 193, 196, 202, 207, 212, 213, 220, 221, 226, 227, 230, 231, 233, 235, 236, 238, 239, 240, 241, 242, 243, 244, 245, 246, 247, 248, 252, 255, 256, 257, 258, 259, 261, 264, 266, 272, 273, 274, 276, 277, 278, 281, 292, 293, 294, 296, 297, 298, 299, 300, 302, 309, 312, 314, 320, 322, 323, 328, 330, 331, 332, 334, 335, 341, 350, 351, 352, 353, 354, 355, 356, 357 Հայաստանի Հանրապետություն, 22, 176, 323 Հայկ Նահապետ, 152, 263 Հայկազյան ազգ, 178 Հայկական պար, 328, 346, 348, 349 Հայկական Տավրոս, 97 Հայկունի Ս., 168, 169 Հայոց Արնելից կողմեր, 21, 25, 131, 144, 149, 150, 151, 152, 153, 154,

156, 157, 159, 160, 161, 162, 163, 174, 178, 186, 191, 193, 194, 195, 196, 204, 230, 236, 237, 255, 269, 270, 277, 286, 293, 308, 309, 311, 325, 342, 355, 356 Հայոց թագավորություն, տե՛ս Հայաստան Հայոց (Սոմխիթի) ձոր, 188, Հայոց ձոր (գավառ), 134, 139 Հայոց մարզպանություն, 111 Հանդաբերդ, 152, 287 Հաշտյանք, 98, 99, 100, 106 Հավախաղաց, 152, 157, 193, 286, Հավճիչ, 107, 239, 248, 290 Հավնունիներ, 91 Հավնունիք, 91, 239, 242, 248 Հարավային Դաղստան, 277, 349 Հարճլանք, 151, 152, 153, 287 Հարությունաջուր գետ, 162 Հարությունյան Բ., 17, 138, 140, 195, 197, 322, 323, 331 Հարությունյան Հ., 18, 76 Հարուն ալ-Ռաշիդ, 78, 83, 238, 244, Հարք, 51, 99, 100, 106, 107, 108, 109, 129, 239, 241, 242, 243, 331 Հեմշին, 167, 168, 169, 171, 172 Հեմշին-կալեսի, տե՛ս Համշենի բերդ Հեմշինի լեռներ, 167 Հեր, 50, 111, 132, 133, 137, 140, 141, 142, 174, 240, 245, 250, 251, 252, 263, 268, 269, 273, 274, 282, 284, 320, 333, 345, 346, 348, 350 Հերնան, 346 Հերակլ, 300 Հերեթ, 179, 180, 181, 182, 185, 188, 189, 193, 194, 195, 196, 208, 274 Հին Բայազետ, 289 Հիսե, որդի Շեխի, 41, 101 Հիսն Զիադ, տե՛ս Խարբերդ Հիսուս Քրիստոս, 121, 216, 301, 305, 306, 307, 311

Հմայակ (Փառիսոսի իշխան), 57, 128, 164 Հմայակ Մամիկոնյան, 174 Հյուսիսային Կովկաս, 201, 260, 320, 329, 330, 352, 356 Հյուսիսային Միջագետք, 27, 73, Հյուսիսային փոխարքայություն, 89 Հնդկաստան, 265 Հողաբլուր, 251, 284 Հողց, 283, 284 Հորմի, 250 Հովհան, որդի Կվաբուլի, 201 Հովհան Բագարանցի կաթողիկոս, 295, 296 Հովհան Մամիկոնյան, 11, 170 Հովհան Մայրավանեցի, 188 Հովհան Մանդակունի կաթողիկոս, Հովհաննավանք, 295 Հովհաննես (Աղվանից իշխան), 154, 178, 191, 192, 193, 194, 196 Հովհաննես Բագրատունի, 185 Հովհաննես Դրասխանակերտցի, 9, 32, 37, 41, 43, 45, 46, 50, 54, 55, 56, 57, 61, 62, 64, 65, 66, 68, 69, 70, 76, 78, 82, 83, 86, 90, 91, 102, 119, 120, 123, 127, 141, 144-145, 146, 157, 164, 165, 167, 187, 190, 191, 194, 199, 207, 230, 232, 233, 235, 236, 237, 251, 252, 256, 259, 260, 264, 265, 266, 267, 278, 281, 283, 288, 291, 295, 296, 299, 300, 302, 305 Հովհաննես կաթողիկոս, 304 Հովհաննես Սկիլիցես, 14, 265 Հովհաննես Օձնեցի, 230, 299 Հովհաննեսյան Մ., 280, 290, 291 Հովսեփ Գենեսիոս, 14 Հռիփսիմյանց կույսեր, 305 Հրազդան գետ, 330 Հունարակերտ, 48, 124, 127, 162, 195, 237, 289, 330, 338, 339, 340, 349

Հունգարներ, 164 -ՁՁագիկ, 271 Ձագիկյաններ, 144 Ձախար, 229 Ձայլցեղ, 56 Ձյունականներ, 57 Ձորա պահակ, 328, 331-332, 347 Ձորագետ, 127, 163 Ձորագյուղ, 304 Ձորո վանք, 295, 305 Ձորոփոր, 124, 129 Ձորք, 271, 286 -ՂՂադո լեռներ, 215, 279, 314 Ղազար Փարպեցի, 11, 294 Ղազբեկ, 199 Ղարաբաղի բարձրավանդակ, Ղարագյոզյան Ա., 323 Ղարադաղ, 140 Ղվարել, 275 Ղվելի վանք, 317 Ղվիրիլա գետ, 227 Ղուբա, 343, 344, 345 Ղուրտ-Բուլաղ, 343 Ղնոնդ, 11, 28, 84, 89, 113, 170, 171, 226, 231, 236, 239, 248, 249, 250, 281, 285, 299, 328, 329, 332, 347, 348

161,

114, 247, 327,

-ճճակատք, 55, 85 ճակք, 281, 282 ճահուկ (Կորճայքի գավառ), 133, 135, 139, 283 ճահուկ (Սյունիքի գավառ), 144, 146, 148, 149, 285, 303

ճահուկ, 283 ճավճավաձե Ի., 117 ճիղբք (ճողբաց իշխանություն), 53, 57, 58, 176, 196, 197, 354 ճորա պահակ, տե՛ս Դարբանդ ճորոխ գետ, 89, 113, 171, 174, 175, 228, 281, 282 ճորոխի լեռնաշղթա, 175 ճվաշ գավառ, 131, 133, -ՄՄազազ, 90 Մազքութք, 26, 344, 345 Մաթնոսյան Ռ., 20, 42, 79 Մահմետ (Դվինի ամիրա), 90, 233, Մահմետ (Մուհամմադ իբն Մրվան), 230, 350 Մալաթիա, 93, 98 Մակու, 284, 285 Մամեդովա Ֆ., 22, 177 Մամիկոնյաններ, 28, 81, 83, 84, 89, 92, 112, 114, 116, 117, 120, 225, 228, 238, 262, 267, 281, 282, 288, 289, 290, 353 Մայաֆարիկին, 273, 351 Մանազկերտ, 100, 109, 110, 111, 125, 126, 239, 240, 241, 242, 243, 249, 272, 273, 306, 307, 331, 350 Մանաճի տուն, 31 Մանանաղի, 99, 100, 107 Մանանդյան Հ., 18, 72, 321, 322, 324, 325, 326, 327, 329, 331 Մանգլեաց փոր, 123, 124, 129 Մանվել Ամատունի, 297 Մաշտոց (Հայոց կաթողիկոս), 66, Մառ Ն., 23, 210, 258 Մառական, 284 Մասլամա իբն Աբդ ալ-Մալիք, 198, Մասյացոտն, 90

Մասրիկի դաշտ, 162 Մասուդի, 15, 47, 155, 158, 164, 182, 194, 199, 208, 218, 227, 253, 254, 341 Մատաղիս, 325 Մատթեոս Ուռհայեցի, 12 Մատրիս (Հատրիս), 270, 321, 324, Մարակերտ (Մարավան), 323, 326 Մարաղա, 333, 350 Մարանդ, 134, 136, 140, 141, 251, 273, 274, 320, 332, 333 Մարդաղի, տե՛ս Աղորնիք Մարդաստան, 133, 137, 138 Մարիամ Արծրունի, 101 Մարիամ Բագրատունի, 146, 304 Մարկվարտ Հ., 18, 38, 65, 82, 103, 115, 128, 187, 214, 324, 326, 339 Մարմաշեն, 329 Մարտիրոս, 165, 166, 173 Մաքենացվոց Սբ. Աստվածածին եկեղեցի, 264, 265, 267, 304 Մաքենացվոց վանք, 303, 304 Մելիքով Ռ., 177 Մեծ Աղբակ գավառ, 132, 133, 134 Մեծ Թաղլար, 286 Մեծ Լիախվ գետ, 209, 222, 228 Մեծ Կվանք, 153, 308, 309 Մեծ Հայք, 11, 16, 25, 27, 93, 98, 111, 142, 150, 171, 174, 185, 213, 223, 238, 240, 246, 247, 269, 334, Մեծ Մազրա, 194 Մեծ Սյունիք, տե՛ս Սյունիք Մեծ Քիրս լեռ, 162 Մեծիրանք, 151, 152, 153, 157, 192, Մեծիրանից Սբ. Հակոբի վանք, 192, Մեծնունիք, 133 Մեհրուժան Արծրունի, 238 Մեղ գետ (Մեղրագետ), 107 Մեսրոպ Մաշտոց, 308

Մերձավոր Արնելք, 320, 332 Մերձբալթյան երկրներ, 352 Մթիուլեթի լեռնաշղթա, 209 Միհրանյաններ, 152, 182, 183 Միհրական տոհմ, տե՛ս Միհրանյաններ Մենգրելներ, 279 Մինորսկի Ն., 164, 184, 199, 340 Միշոուդաղ լեռնաշղթա, 174 Միջա (Մոկքի գավառ), 129, 284 Միջա ամրոց, 251 Միջագետք, 93, 108, 242, 314, 331, Միջերկրական ծով, 93 Միջին Ասիա, 333, 351 Միջնաձորի վանք, 313, 315 Միսիմիացիներ, 229 Միր-Բաշիր, 325 Միքայել Ասորի, 15, 178 Մխանք, 150, 286 Մխիթար Այրիվանեցի, 12, 185, 191, 299, 314 Մծխեթա, 276, 330 Մծխեթայի Ջվար եկեղեցի, 297, 298, 311, 312 Մկրտումյան Հ., 22, 199, 200, 208 Մյուս Գայլ գետ, 107 Մյուս Իշայր, 129 Մյուս Հաբանդ, 150, 151, 153, 286, Մնացականյան Ա., 184 Մնացականյան Ս., 303 Մնձուր գետ, 98, 175 Մնձուրի լեռներ, 98, 175 Մշո Սբ. Աղբերիկ վանք, 51, 53, 106, 121, 124, 140, 272, 307, 308 Մշո Սբ. Կարապետ վանք (Գլակա, Իննակնյան), 307 Մշո Սբ. Փրկիչ եկեղեցի, 307 Մոկս բերդավան, 129, 269 Մոկք, 26, 29, 57, 81, 100, 128, 129, 132, 135, 137, 139, 142, 269, 283,

Մողոքար, 251, 284 Մոսուլ, 95 Մոսքական լեռներ, 27, 215, 220, 224, 228, 229, 277, 279, 280 Մովսես (Եսայի Աբու Մուսեի որդի), 157, 160 Մովսես (Եսայի Աբու Մուսեի տոհմից), 158, 159, 160 Մովսես Բ Եղվարդցի, 294 Մովսես Դասխուրանցի, 11, 61, 62, 63, 64, 77, 123, 150, 152, 154, 157, 163, 178, 182, 183, 185, 190, 191, 192, 193, 198, 230, 236, 255, 270, 286, 287, 308, 309, 310, 325, Մովսես Խորենացի, 11, 118, 195 Մովսես Կաղանկատվացի, տե՛ս Մովսես Դասխուրանցի Մորիկ, 294 Մռավի լեռնաշղթա, 162 Մրեն, 266, 300 Մրենի կաթողիկե եկեղեցի, 298, 300 Մուավիա (արաբ զորավար, խալիֆա), 27, 99, 246, 247 Մուավիա (Սահլ Սմբատյանի որդի), 191, 192 Մուզուր, 98, 99, 100, 106 Մութասիմ, 202 Մուկան, 47 Մուկթաֆի, 59 Մուհամմադ իբն Աթաբ, 201 Մուհամմադ իբն Խալիդ աշՇայբանի, 89, 202, 218, 233, 254, Մուշ, 272, 331 Մուշեղ (Անձնացյաց իշխան), 137 Մուշեղ (Մոկաց իշխան), 128 Մուշեղ Բագրատունի, 50, 56, 67, Մուշեղ Մամիկոնյան, 29, 84, 238, 288, 328, 329 Մուսա իբն Զուրարա, 94-95, 96 Մուսխելիշվիլի Դ., 22, 117

Մուվյան, 337 Մուտավաքքիլ, 95, 202, 218, 232, 253, 254 Մուրադյան Պ., 211, 312 Մուրց գետ, 107, 262, 290 -ՅՅազիդ իբն Ուսայդ, 198, 199, 247, 248, 253, 299 Յախար-Բախար լեռնանցք, 343, Յակուբի, 15, 161, 201, 202, 237, Յակուտ ալ-Համավի, 15, 93, 95, 98, 144, 263, 270, 271-272, 273, 274, 279, 322, 323, 336, 338, 340, 341, 342, 343 Յուզբաշյան Կ., 20, 42, 63, 80 Յունան, 334, 335, 336, 337 Յուսուֆ (արաբ զորավար), 32, 78, Յուսուֆ (Ատրպատականի ամիրա), 58, 59, 60, 61, 62, 64, 69, 70, 71, 73, 76, 79, 82, 126, 148, 207, 235, 250, 262, 271, 277, 280, 281, 283, 285, 288, 292 Յուսուֆ իբն Ռաշիդ աս-Սուլամի, -ՆՆալբանդյան Հ., 41 Նախիջնանի Հանրապետություն, Նախճավան, 51, 59, 111, 125, 126, 130, 134, 141, 149, 230, 235, 237, 248, 249, 250, 251, 261, 272, 332, 333, 334 Նախճավանի բերդ, 132 Նասր, 38, 39, 44, 122, 123, 206, 216, 226 Նավհանաց աշխարհ, 56

Նեոկեսարիա, 329 Ներսեհ, տե՛ս Ատրներսեհ Բագրատունի (Կղարջքի կուրապաղատ) Ներսեհ Կտրիճ, 146, 157, 163 Ներսես Կամսարական, 300 Ներսես Մեծոփեցի, 212, 307 Ներսես Գ Տայեցի կաթողիկոս, 262, 267, 297, 299, 301, 305 Ներքին Համշեն, 167, 169, 171, 172 Նիգ, 90, 91, 267 Նիգալ, 118, 120, 214, 215, 217 Նիժ (Նիջ), 274 Նիկիտ, 35 Նկան, 132, 142, 284 Նորաբերդ, 137 Նորաշեն, 323 Նորավանք, 152, 310 Նուխի, տե՛ս Շաքե -ՇՇաբրան, 343 Շաբրան-չայ, 342 Շակաշեն, 153, 154, 162, 255 Շակիխի, տե՛ս Շաքե Շաղատ, 285, 286 Շամախի, 58, 197, 339, 340, 342, 343, 345 Շամշուլդե, տե՛ս Սամշուլդե Շամքոր, 48, 127, 163, 165, 237, 270, 310, 338 Շամքոր գետ, 287, 338 Շամքուր, տե՛ս Շամքոր Շայբանիներ, 73, 110, 237, 241, 243, 250, 254, 307 Շապորան, 342, 343, 344, 345 Շապուհ Ամատունի, 89, 171 Շապուհ Բագրատունի (Աշոտ Մսակերի եղբայր), 29, 114, Շապուհ Բագրատունի (Սմբատ Ա-ի եղբայր), 137, 260, 304 Շավշք (Շավշեթ), 115, 118, 120, 214, 215, 217, 282, 302, 314

Շատահ, 106 Շատբերդ, 313 Շատբերդի վանք, 313, 315 Շարուր, 55, 322, 323 Շաքե (Շաքի), 154, 156, 178, 179, 180, 181, 182, 184, 185, 186, 187, 188, 193, 194, 195, 196, 199, 208, 210, 274, 275, 277, 311, 346, 349, Շաքի գյուղ, 155 Շաքիի թագավորություն, 179 Շիամուշ, 272 Շիկաքար, 152, 286, 287 Շիմշաթ, 81, 97, 98, 99, 175, 246, 247, 272 Շիրակ, 29, 81, 85, 86, 92, 111, 114, 259, 264, 294, 303 Շիրակի դաշտավայր, 186 Շիրակավան, տե՛ս Երազգավորս Շիրվան, 26, 47, 52, 53, 255, 259, 270, 339, 340, 342, 343 Շիրվանշահեր, 47, 197 Շիրվանշահերի թագավորություն, 46, 47, 342 Շնհեր, 146, 148 Շողագա Սբ. Պետրոս եկեղեցի, 304 Շվեդիա, 352 Շուլավեր, 164 -ՈՈղական, 289, 290 Ողջի գետ, 286 Ովբեդլա, տե՛ս Ուբայդալլահ Ոստան, 81, 90, 268, 306 Ոստան Դվնա, 90 Ոստանի Սբ. Մարիամ Աստվածածին եկեղեցի, 306 Ոստանի Սբ. Պետրոս եկեղեցի, 306 Որբեթ, 291 Որդսպու, 346, 347, 348, 351 Որմի, տե՛ս Ուրմիո Որոտան գետ, 286

Որոտն, 285, 286 Որսիրանք, 133, 135, 139, 283 -ՉՉաթ, տե՛ս Տափ Չամչյանց Մ., 17, 65 Չեմլիհեմշին, 167, 170, 171, 172 Չինգիլի լեռնանցք, 349 Չոր (Չող, ճորա պահակ), 230, 345 Չորմայրի լեռ, 175 Չորչան, 224, 277, 317 Չորրորդ Արմինիա, 26, 93, 94, 100, Չուխուր Նորշեն, 331 -ՊՊազկանք, 150, 286 Պալգրն Վ., 168 Պալունիք, 133 Պաղեստին, 102 Պաղնատուն, 98, 99, 100, 106 Պարխարյան լեռներ, 27, 121, 168, 169, 175, 220 Պարսից ծոց, 333 Պարսկահայք, 26, 132, 133, 134, 135, 136, 139, 140, 142, 174, 250, Պարսկաստան, 111, 164, 213, 265, 270, 333, 350, 351, 352 Պարսպատունիք, 134, 140, 251 Պարսք, տե՛ս Ատրպատական Պարտավ, 25, 51, 52, 54, 154, 157, 161, 162, 201, 204, 231, 232, 236, 238, 250, 256, 258, 269, 270, 271, 272, 276, 287, 292, 320, 321, 325, 326, 330, 333, 334, 335, 336, 337, 338, 339, 340, 341, 349, 350, 355, Պարտավի Սբ. Աստվածածին վանք, Պարտավի Սբ. Գրիգոր եկեղեցի, 310

Պարուար, 220, 254 Պելախան, տե՛ս Բայլական Պեչենեգներ, 164 Պետրոս առաքյալ, 304 Պիանք, 151, 153, 157 Պողոս առաքյալ, 211 Պոնտական լեռներ, 167, 168, 173, Պոնտոս, 281 Պտղնիի եկեղեցի, 297 -ՋՋաբալ, 351 Ջազիրա, 54, 93, 95, 96, 198, 247, Ջահապ, 29, 84, 238 Ջանաշիա Ս., 116 Ջանզա, տե՛ս Գանձակ Ջավա, 209 Ջավախիշվիլի Ի., 38, 65, 219 Ջավախոս, 263 Ջավախք, 39, 86, 115, 116, 122, 123, 129, 215, 220, 224, 280 Ջեմիլ, 168 Ջեմիլ գետ, 173 Ջերմ գետ, 97, 175 Ջերմաձոր, 128, 129, 135, 142, 283 Ջիսր Սամուր, 339, 340, 345, 350 Ջիքեր, տե՛ս ադղներ Ջլմար, 135, 137, 283 Ջվանշեր (Վրաց իշխան), 180, 181 Ջվանշեր, տե՛ս Ջվանշեր Ջվանշերյան Ջվանշեր Ջվանշերյան, 13 Ջվարիսցխե, 44, 223, 280 Ջրաբաշխ լեռներ, 328 Ջուլֆա, տե՛ս Ջուղա Ջուղա, 332 Ջուրզան, 226, 279 -ՌՌազմա-վիրական ճանապարհ, 199

Ռաճա, 51, 85, 240, 252 Ռաճայի լեռնաշղթա, 220 Ռան, տե՛ս Առան Ռիզե, 168 Ռեյ, 236, 269, 351 Ռիոն գետ, 222, 229 Ռշտունիներ, 269 Ռշտունիք, 132, 133, 134, 283, 284, Ռոմանոս, 51 Ռոտ-Պայակ (Ռոտ-Պացյան), 152 Ռոտոկ, տե՛ս Հեր ն Զարնանդ Ռուի Գոնսալես դե Կլավիխո, 173 Ռում, տե՛ս Բյուզանդիա Ռուսաստան, 352 Ռուսթավ, 210, 253, 276, 339 -ՍՍաբան, 121, 268, 301, 302, 314 Սագաստան (Սաջիստան), 351 Սագարեջո, 210 Սալամաս, 141, 240, 245, 250, 251, 273, 284, 333, 350 Սալման իբն Ռաբիա, 143, 270, 342 Սալմաստ, տե՛ս Սալամաս Սալնո ձոր, 93, 100, 106 Սակուրեթ, 124, 291 Սահակ (Աշոտ Մսակերի որդի), տե՛ս Սահակ (Մոկաց իշխան) Սահակ (Գեղարքունիքի իշխան), 144, 145 Սահակ (Հայոց կաթողիկոս), 35, Սահակ (Մոկաց իշխան), 29, 128 Սահակ Կամսարական, 296 Սահակ-Մլեհ Վանանդեցի, 87 Սահակ Մռութ եպիսկոպոս, 302 Սահակ Պարթն կաթողիկոս, 262, Սահակ Սմբատյան Առանշահիկ, տե՛ս Սահլ Սմբատյան Սահակ Սնադա, 127, 128, 153, 163, 164, 194

Սահակյաններ, 144 Սահլ Սմբատյան, 150, 151, 152, 153, 154, 155, 156, 157, 159, 160, 161, 162, 163, 178, 181, 182, 183, 184, 185, 186, 187, 191, 192, 193, 194, 196, 237, 255, 287, 310 Սամանդար, 247, 345 Սամառա, 192, 203 Սամշուլդե, 91, 124, 221, 291, 330, Սամվել Անեցի, 12 Սամուել Դոնաուրի, 201, 202, 203, Սամուր գետ, 344, 345, 350 Սամցխե, 44, 115, 116, 118, 123, 214, 215, 217, 223, 224, 225, 226, 227, 277, 280, 293, 316, 317, 318, Սամցխեի դուռ, 279 Սանասունք, տե՛ս Սասուն Սանջակի լեռներ, 107 Սաջյաններ, 78, 177, 240 Սասանյան Պարսկաստան, տե՛ս Պարսկաստան Սասանյաններ, 81-82, 86, 143, 184, 213, 330, 354 Սասուն, 26, 52, 81, 93, 94, 95, 96, 97, 100, 106, 175, 308 Սավվա, տե՛ս Սաբան Սատաղ, 327, 329 Սարիր, 350 Սարմատիա, 198, 221 Սաֆվան իբն Մուաթթալ, 246 Սբ. Առաքելոց վանք (Գեղամա ծովի կղզում), 264, 304 Սբ. Աստվածածին վանք (Գեղամա ծովի կղզում), 304 Սբ. Եղիշե առաքյալի վանք (Ջրվշտիկ), 308 Սբ. էջմիածին, 294 Սբ. Հակովբի վանք, տե՛ս Մեծիրանից Սբ. Հակոբի վանք Սբ. Հռիփսիմյանց վկայարան, 305

Սբ. Սիոն եկեղեցի, 170, 172 Սեբաստիա, 268, 282 Սեբաստուպոլիս (Սուխում), 222, Սեբեոս, 11, 27, 81, 260, 267, 285, 294, 295, 297, 298, 324, 346, 347 Սելիմի (Սուլեմա) լեռնանցք, 323, 324, 326 Սենեքերիմ (Խաչենի իշխան), 158, Սենեքերիմ Արծրունի, 112, 268, 282 Սենիքերիմ (Գարդաբանի քորեպիսկոպոս), 204 Սեպհական գունդ, տե՛ս Վասպուրական Սերապիոն Զարզմեցի, 13, 224, 225, 315, 316, 317 Սիմ լեռ, 94, 102 Սիոն կաթողիկոս, 295 Սիսական (Սիսաջան), 271, 272, 321, 322, 323, 324, 326 Սիսական (գավառ), տե՛ս Սիսականի-Կոտակ Սիսական-ի-Կոտակ, 150, 151, 286 Սիսան, տե՛ս Սիսական-ի-Կոտակ Սիսավանի Սբ. Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի, 303 Սիսիան, 303 Սիրաջ-Թայր, 29 Սկանդինավյան երկրներ, 352 Սղերդ, 94, 97, 175 Սմբատ (Արնելից իշխան), 57, 58, Սմբատ Ա (Տիեզերակալ), 7, 15, 19, 30, 45, 46, 47, 48, 49, 50, 51, 52, 53, 54, 55, 56, 57, 58, 59, 60, 61, 62, 64, 65, 66, 67, 68, 69, 70, 71, 73, 74, 75, 76, 77, 78, 79, 80, 82, 85, 86, 87, 88, 89, 90, 91, 101, 102, 103, 106, 107, 108, 109, 110, 111, 114, 116, 119, 120, 121, 122, 124, 125, 126, 127, 128, 129, 132, 133, 136, 140, 141, 142, 147, 148,

149, 154, 160, 161, 163, 164, 166, 167, 190, 191, 196, 197, 199, 203, 204, 205, 206, 207, 208, 213, 217, 220, 223, 233, 234, 235, 237, 240, 241, 242, 243, 245, 246, 248, 249, 250, 252, 255, 256, 259, 260, 261, 262, 263, 264, 265, 267, 278, 280, 281, 282, 283, 285, 288, 289, 290, 291, 300, 302, 303, 305, 308, 312, 320, 321, 326, 327, 355, 356, 357 Սմբատ, որդի Դավթի, 13, 44, 61, 118, 214, 276, 282, 312 Սմբատ Բագրատունի (/// դ.), 82 Սմբատ Բագրատունի (Հայոց իշխան, //// դ.), 281 Սմբատ Բագրատունի (Հայոց սպարապետ), 32, 146, 203, 219, 249, 259, 261 Սմբատ Բագրատունի (Մոկաց իշխան), 128 Սմբատ Բագրատունի (Սմբատ Ա-ի եղբորորդի), 82 Սմբատ Բյուրատյան, 279 Սմբատ Մամիկոնյան, 308 Սմբատ Սյունի, 148 Սյունիներ, 36, 55, 144, 148, 261 Սյունիք, 11, 21, 25, 27, 34, 55, 62, 69, 126, 130, 131, 143, 144, 145, 146, 147, 148, 149, 151, 152, 153, 154, 155, 156, 174, 194, 235, 249, 255, 271, 277, 285, 286, 293, 303, 305, 322, 323, 355, 356 Սոդք, 149, 152, 153, 194, 304, 310, 324, 326 Սողոմոն (Մեծարանց եպիսկոպոս), Սողոմոն Բագրատունի, 103 Սողոմոն կաթողիկոս, 303 Սոմխեթ, 221 Սոփի (Դիզակի թագավոր Գագիկի քույր), 158, 159, 160 Սպահան, 236, 269, 351

Սպեր, 116, 165, 167, 168, 173, 174, Սպրամ, 152, 310 Սվազյան Հ., 21 Սվաններ, 221, 222 Ստեփան Տբեթցի, 12, 55, 82, 85, 90, 148 Ստեփանոս (Վրաց իշխան), 311, Ստեփանոս Կոն, 157, 164 Ստեփանոս Մեծոփեցի, 212, 307 Ստեփանոս Տարոնեցի, տե՛ս Ասողիկ Ստեփաննոս Օրբելյան, 11, 36, 60, 62, 68, 69, 84-85, 146, 147, 159, 160, 163, 190, 265, 271, 282, 303, 304, 305 Ստորին Համշեն, 167, 169, 171, 172, 173 Ստորին Տայք, 113, 120, 214 Ստրաբոն, 15, 195 Սրինգ, 135, 137, 283 Սուլայմ ցեղ, 238, 246, 247, 248 Սուլեյման, 89, 171, 236 Սուրամ, 280, 330 Սուրենապատ, 250 Սն գետ, 174 Սն ծով, 48, 166, 167, 168, 171, 228, 229, 260, 329, 330, 352, 354 Սն քար բերդ, տե՛ս Սնուկ բերդակ Սնադա Ջահաֆյան, 238, 285 Սնան, 41, 132, 142, 284, 304 Սնանի լեռնանցք, 330 Սնանի լեռնաշղթա, 162, 163 Սնորդիներ, 127, 157, 164, 165, 270, 287, 355 Սնուկ (Տավուշի իշխան), 165 Սնուկ բերդակ, 290 -ՎՎախթանգ Գորգասալ, 13, 274, 311 Վախուշտ Բագրատիոն, 13, 40, 44,

86, 115, 116, 122, 158, 179, 180, 181, 182, 186, 187, 188, 189, 191, 205, 206, 207, 208, 223, 274, 275, 280, 282, 316 Վահան Մամիկոնյան, 294, 296 Վահան Սյունի, 143 Վահանա վանք, 271 Վաղարշ, 262 Վաղարշակ, 195 Վաղարշակերտ (Ալաշկերտ), 261, Վաղարշապատ, 51, 88, 261, 295, 297, 309 Վաղարշապատի Մայր Տաճար, 293, 294, 296 Վաղարշակերտի Սբ. Աստվածածին, Վաղարշապատի Սբ. Գայանե եկեղեցի, 298 Վաղարշապատի Սբ. Գրիգոր եկեղեցի (Զվարթնոց), 297, 298 Վաղարշապատի Սբ. Հռիփսիմե, 297, 298, 312 Վաղարշավան, 51, 262, 327 Վայկունիք, 150, 151, 152, 153, 286, Վայոց ձոր, 51, 55, 57, 144, 145, 146, 147, 148, 149, 285, 303, 322, Վայս, 322, 323 Վան, 33, 131, 268, 305, 350 Վանա բերդ, 142, 306 Վանա բերդի Սբ. Գնորգ եկեղեցի, Վանա Բերդի Սբ. Սիոն եկեղեցի, Վանա լիճ, 108, 109, 111 Վանանդ, 55, 81, 87, 265 Վանանդեցիներ, 81 Վանդիրի վանք, տե՛ս Մշո Սբ. Աղբերիկ վանք Վանեվանաց Սբ. Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի, 304

Վանեվանաց վանք, 304 Վաշդեան, 170 Վաչագան (Դիզակի իշխան), 158, 159, 160 Վաչագան Բարեպաշտ, 308, 309 Վասակ (Գոռոզի իշխան), 57, 160 Վասակ Արծրունի, 283 Վասակ Բագրատունի, 112, 113, 114, 118, 120-121, 187, 214, 223 Վասակ Գաբուռ (Գեղարքունիքի իշխան), 34, 145, 146, 147, 304 Վասակ Գնթունի, 91, 291 Վասակ Իշխանիկ (Սյունյաց իշխան), 36, 62, 69, 145, 146, 147, Վասակ Սյունի (Սյունյաց մեծ նահապետ), 144, 145 Վասիլ (Բարսեղ, Բյուզանդիայի կայսր), 35, 42, 43, 224 Վասիլ Զարզմեցի, 13, 224, 225, 316, 317 Վասիտ, 351 Վասպուրական, 7, 10, 20, 21, 26, 31, 33, 34, 49, 50, 51, 55, 56, 57, 58, 59, 61, 65, 66, 68, 69, 70, 82, 85, 91, 92, 95, 101, 111, 112, 124, 125, 128, 130, 131, 132, 133, 134, 135, 136, 137, 138, 139, 140, 141, 142, 147, 174, 235, 238, 245, 249, 250, 251, 252, 261, 268, 269, 277, 282, 283, 285, 289, 293, 295, 297, 305, 306, 307, 346, 347, 355, 356 Վարագա լեռ, 109, 244, 305, 306 Վարագա Սբ. Նշան եկեղեցի, 305 Վարագա Սբ. Խաչ եկեղեցի, 305 Վարազ Տրդատ, 309 Վարաժնունիք (Այրարատի գավառ), Վարաժնունիք (Վասպուրականի գավառ), 134, 140, 251 Վարաժնունիք (Տուրուբերանի գավառ), 239 Վարդ Վանանդեցի, 87

Վարդան Միհրանյան, 182, 183 Վարդան վարդապետ, 11, 35, 36, 38, 43, 70, 84, 92, 112, 114, 118, 200, 214, 216, 238, 282, 288, 302, 307, 314 Վարդանակերտ, 161, 270, 320, 333, 334, 335, 336, 337, 342 Վարդանանք, 82, 174, 310 Վարդանյան Վ., 20, 59, 134, 136, Վարդենիսի լեռնաշղթա, 162 Վարսան, տե՛ս Վարդանակերտ Վեժին (Վժան), 274, 275, 292 Վեյսալի-ղալեսի, տե՛ս Վայս Վերին Համշեն, 167, 169, 170, 171, 172, 173 Վերին Ղուշչի, 343, 345 Վերին Միջագետք, տե՛ս Հյուսիսային Միջագետք Վերին Վայկունիք, տե՛ս Վայկունիք Վերին Քարթլի, 115 Վերմիշն Խ., 117 Վարոշ, 170, 173, 291 Վերջնբակ լեռ, 168, 170, 175 Վիհրի քաղաք, 134 Վիշապ գետ, 222, 229 Վիրք (Քարթլի), 9, 11, 12, 13, 18, 22, 23, 26, 27, 28, 30, 31, 35, 36, 37, 38, 39, 41, 42, 44, 46, 47, 49, 51, 53, 54, 55, 57, 62, 65, 67, 74, 96, 102, 111, 113, 114, 115, 117, 118, 120, 123, 143, 178, 180, 181, 187, 188, 192, 193, 197, 198, 200, 202, 206, 207, 209, 212, 213, 214, 216, 217, 218, 219, 220, 221, 223, 224, 225, 226, 227, 264, 266, 275, 276, 279, 280, 292, 293, 294, 296, 297, 298, 299, 309, 311, 312, 313, 318, 353, 354, 355, 357 Վոլգա գետ, 352 Վրաստան, տե՛ս Վիրք Վրաստանի Հանրապետություն,

Վրաց դաշտ, 51, 220, 221 Վուրի աշխարհ, 50, 56 -ՏՏագրեան, 133 Տաթնի մայր տաճար, 305 Տաթնի վանք, 159, 160, 163 Տակաիշվիլի Ե., 65 Տամբեր, 133, 134, 291 Տամբուր, 167, 170, 171, 173 Տայոց քար, 281, 282 Տայք, 26, 28, 29, 49, 51, 54, 57, 67, 81, 109, 111, 113, 114, 115, 116, 117, 119, 120, 121, 122, 124, 129, 165, 167, 171, 174, 175, 211, 214, 215, 216, 217, 220, 223, 267, 277, 281, 282, 290, 298, 301, 302, 314, Տանձիկ, 322, 323 Տանձուտ, 211 Տաշյան Հ., 168, 169 «Տաո-Կլարջեթ», 116, 117 Տաշիր-Ձորագետ, 205, Տաշիրք, 55, 81, 115, 122, 129, 221, 280, 291 Տաշրացիներ, 81 Տասուկ, 250 Տավրոսյան լեռներ, 175 Տավուշ, 48, 127, 164, 237 Տավուշ բերդ, 127, 165 Տավուշ գետ, 127, 164, 165, 287 Տավուսքյար, 282 Տատիկ, 97, 100 Տարաբազունդահ, տե՛ս Տրապիզոն Տարոն, 21, 29, 49, 51, 52, 57, 58, 66, 81, 92, 93, 94, 95, 96, 97, 99, 100, 101, 102, 103, 104, 105, 106, 107, 108, 129, 137, 139, 167, 179, 182, 243, 272, 289, 290, 307, 331, Տափ, 169, 170, 173 Տափերական (Տափերի) կամուրջ,

տե՛ս Արտաշատի կամուրջ Տաֆլիս, տե՛ս Տփղիս Տեկոր, 266, 296 Տեկորի Սբ. Սարգիս եկեղեցի, 293, Տեր-Ղնոնդյան Ա., 19, 32, 41, 42, 63, 76, 81, 91, 107, 233, 234, 235, 238, 239, 240, 244, 248 Տիգրանակերտ, 327, 331, 332 Տիգրիս գետ, 96 Տիզբոն, 72 Տիրոց Բագրատունի, 82 Տկետբա, 179, 274 Տող, 286 Տոսպ գավառ, 131, 133, 134, 269, Տոսպռշտունիք, տե՛ս Տոսպ ն Ռշտունիք Տոտոր, տե՛ս Կոտոր Տրապիզոն, 54, 55, 262, 265, 266, 272, 276, 327, 328, 329 Տռի, 150, 152, 286 Տրպատունիք, 133, 134, 138, 142 Տրտու գետ, 161, 162, 309, 325, 326 Տուման (Տուբան), 337 Տումի, 286 Տուչ Կատակ, 127, 153, 163, 165 Տուս, տե՛ս Տավուշ Տուրուբերան, 26, 85, 93, 96, 99, 100, 105, 107, 129, 135, 238, 241242, 290, 347, 355 Տփղիս, 48, 51, 52, 114, 118, 181, 199, 200, 201, 202, 203, 207, 209, 210, 213, 214, 215, 217, 218, 220, 221, 223, 226, 237, 252, 253, 254, 255, 259, 264, 265, 270, 274, 276, 277, 292, 316, 320, 329, 330, 331, 337, 338, 339, 340, 346, 348, 349, 355, 356 Տփղիսի ամիրայություն, 39, 48, 55, Տփղիսի Սբ. Մարիամ Աստվածածին եկեղեցի, 311

Տփղիսի Սբ. Սիոն եկեղեցի, 312 -ՑՑարական կայսրություն, 117 Ցիվար-դերե գետ, 168 Ցխավատք, 202 Ցկիր, 316 Ցոլակերտ, 328, 331 Ցուկերման Կ., 63 -ՈôՈւբայդալլահ, 89 Ութմազյան Հ., 21, 149 Ութմանիկներ, 50, 53, 109, 110, 125, 238, 239, 242, 243, 244, 245, 246, 262, 284, 285, 305, 355 Ուլնուտ, տե՛ս Եղանց բերդ Ուլուբաբյան Բ., 21, 63, 150, 153, 157, 158, 159, 183, 186, 191, 193, Ուխտանես, 11, 221, 295 Ուղթիս, 282 Ումայի, 90, 233, 259 Ումայր իբն ալ-Հուբաբ Սուլամի, Ուման, 337 Ուջարմա, 207, 292 Ուտի Առանձնակ, 153, 154, 162, 308, 325 Ուտի գավառ, տե՛ս Ուտիք Ուտիք, 11, 25, 44, 46, 48, 54, 123, 126, 127, 130, 150, 153, 155, 157, 163, 164, 165, 196, 236, 237, 256, 287, 325, 354, 355 Ուրծաձոր, 90 Ուրմիո, 141, 333, 350 Ուրմիո լիճ, տե՛ս Կապուտան ծով Ուփլիսցխե, 46, 57, 202, 218, 280,

-ՓՓադլա Արնմանելի, 40, 41, 158, 201, 203, 204, 205, 206, 277 Փազար գետ, 169, 173, Փայտակարան (Ատրպատական), Փայտակարան, տե՛ս Տփղիս Փայտակարան (Մեծ Հայքի աշխարհ), 136, 334 Փառախոտ, 327-328, 331 Փառիսոս, էջ 51, 57, 91, 127, 128, 130, 153, 163, 164, 355 Փառնավազ, 179, 180 Փավստոս Բուզանդ, 11, 289 Փատգոս, 154, 255 Փարիսունք, տե՛ս Փառիսոս Փարսման, 229 Փարվանա լիճ, 329 Փիլիպպե, 145, 148, 149 Փիրսաղաթ գետ, 58, 197 Փշավյան Արագվ գետ, 218 Փշավք, 218 Փոքր Աղբակ, 133, 134, 139, 283 Փոքր Ասիա, 177, 352 Փոքր Հայք, 27, 93 Փոքր Սյունիք, տե՛ս Արցախ Փույթ, 329 Փուրքա, 198 -ՔՔաջաց քաղաք, տե՛ս Արտահան Քաջբերունիներ, 57 Քաջքար գետ, 173 Քաջքար լեռ, 167, 168, 169 Քաջքար վանք, 170 Քաշունիք, 144 Քասաբե, 174 Քասաղ, 267 Քարթլիի լեռնաշղթա, 209 Քարթլոս, 179, 263 Քթիշ, 150, 156, 159, 270, 286, 355

Քիշ, 349 Քիստք, 207 Քյոր-սու դերեսի, տե՛ս Կորո ձոր գետ Քյորփի Քենդ, 341 Քսան գետ, 200, 201, 202, 209, 218 Քսենոս-դերե, 168 Քվիշափոր, 124, 129 Քրիստոս, տե՛ս Հիսուս Քրիստոս Քութայիս (Կոտայիս), 260, 330 Քուստ-ի-Փառնես, տե՛ս Փառիսոս Քուրդիկ (Քուրդի), 225, 226, 277, Քուրդիկ Մամիկոնյան, 83, 92, 225 Քուֆա, 351 -ՕՕձրխե, 44, 223, 279 Օձուն, 280 Օղուտ, 349 Օմայաններ, 254 Օշական, 88-89 Օշկ վանք, տե՛ս Աշունք վանք Օպիզա, 313 Օպիզայի Սբ. Հովհաննես Մկրտիչի վանք, 121, 211 Օպուտ-դաղ (Օվիտ-դաղ), 168 Օսման, 247 Օրեն-կալա, 336, 337 Օրթա Հեմշին, տե՛ս Ներքին Համշեն Օրկովի կիրճ, 349 Օրչոբ, 275, 292 Օֆի, 169 -ՖՖարս, 351 Ֆինլանդիա, 352 Ֆիրթինա գետ, 167, 168, 169, 171, 172, 173, 174 Ֆիրուզ Կուբադի դուռ, 279

ԱՐՄԱՆ ՍԱՄՎԵԼԻ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ

ՀԱՅ ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻՆԵՐԻ ՏԵՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

(885-908 ԹԹ.)

ՊԱՏՄԱԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆ

Կազմի վրա պատկերված է Հայոց թագավոր Սմբատ Ա-ն (Ատենի Սբ. Սիոն եկեղեցի, 906 թ.)

Հրատ. խմբագիր` Մ. Գ. Յավրյան Տեխ. խմբագիր` Վ. Զ. Բդոյան Համակարգչային ձնավորումը` Ա. Խ. Աղուզումցյանի

Ստորագրված է տպագրության` 14.10.2011 թ.: Չափսը` 60x84 1/16: Թուղթ` օֆսեթ: Հրատ. 21.8 մամուլ, տպագր. 24.8 մամուլ Հ 6 քարտեզ = պայմ. 23.0 մամուլի: Պատվեր` 57: Տպաքանակ` 300:

ԵՊՀ հրատարակչություն, Երնան, Ալ. Մանուկյան 1 ԵՊՀ տպագրատուն. Երնան, Աբովյան 52

2-57

17-57

3-57

18-57

4-57

19-57

5-57

20-57

6-57

21-57

7-57

22-57

8-57

23-57

9-57

24-57

10-57

25-57

11-57

26-57

12-57

27-57

13-57

28-57

14-57

29-57

15-57

30-57

16-57