Հայաստանի Հանրապետության ագրարային աշխատանքի էկոնոմիկա

Լ. Լ. ՀԱԿՈԲՅԱՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ

ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

աա

ԱԼԱՆ

ԷԿՈՆՈՄԻԿԱ

Լ. Լ. ՀԱԿՈԲՅԱՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ

ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԵՐԵՎԱՆ

ԼԻՄՈՒ

ՀՐԱՏԱՐԱԿՁՈՒԹՅՈՒՆ

ԷԿՈՆՈՄԻԿԱ

ԳՄԴ

.331(479.25) 65.9(2Հ)24

ՀՏԴ

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆԸ...

Աշխատանքը երաշխավորվել է հրատարկմանՀԱԱՀ տնտեագրոբիզնեսին շուկայաբանությանֆակուլտետների միացյալ սագիտական, մեթոդականխորհրդի ն տնտեսագիտական ֆակուլտետի գիտական խորհրդի կողմից գիտ. դոկտ., պրոֆ. Ս. Լ. Ղանթարջյան տնտ. գիտ. դոկտ., պրոֆ. Գ. Վ. Բաղդասարյան տնտ. գիտ, դոկտ., պրոֆՁ.է. Ս. Ղազարյան Գ. Վ. Դավթյան տնտ. գիտ. թեկ., պրոֆ.

Գրախոսներ`

ԳԼՈՒԽ 1. «ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ

Հակոբյան Լ. Լ. ՀՂՀ77 «Հայաստանի Հանրապետությանագրարային աշխատանքի է 342 էջ: կոնոմիկա/Լ. Լ. Հակոբյան.-Եր.: Լիմուշ, 2014. --

Աք

են

նմառանձնահատ արարը կությունները

րային ոլորտում: Մենագրությունը նախատեսվածէ գիտաշխատողների,դասախոսներին ոչ մագիստրանտների, գյուղատնտեսական ն ասպիրանտների, Գյուղատնտեսական բուհերի տնտեսագիտական մասնագիտությունների ուսանողների ն ագրարային ոլորտին առնչվող այլ անձանց համար: ՀՏԴ 331(479.25) ԳՄԴ

65.9(2Հ)24

|ՏՑԻ| 978-9939-64-180-5 Օ Լ. Լ.

Հակոբյան,2014

աւոոաաոաաա նանան

աւ

եե

ԷԿՈՆՈՄԻԿԱ»-Ն

աուն

ՌԵՍՈւՐՍՆԵՐԸ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄԸ.

ԸԼԼԱ

Անանց կանը ՈԼՍրԱմցկազմըւ

2.7.

աաա ա

2.3. 2.4.

ԵՎ ՆՐԱ աաա

մաման

ԵՎ ԴՐԱՆՑ

աաակապա

ռեսուրսներհասկացությունն

անական» Գյուղատնտեսությանաշխատանքայինռեսուրսները............... 17 աաա

2.2

Աշխատանքիշուկան գյուղատնտեսությանմեջ........................ 21 Զբաղվածություննու գործազրկությունը գյուղատնտեսությանՄեջ... տնաաա աաա

ԳԼՈՒԽ

իգական

ագրարային միկայի, ագրարային աշխատանքի շուկայի հիմնական տեսագործնակա Հայաստանում, շուկայական տնտեսության պայճաններում: Մշակված Ա տրված են հեռանկարում ն պայմաններում գյուղում շուկայի աշխատանքի ագրարային ն աշխատուժի գյուղատնտեսության մեջ զբաղվածության բարձրացման արդյունավետ օգտագործման ուղիներն ու հնարավորություններըՀՀ ագրա-

Մենագրությունում ներառված

եե.

ԳԼՈՒԽ 2. ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ...

տնտ.

Խմբագիր` Մերի Գագիկի Մանուչարյան

3.1.

3. ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԲԱՐՁՐԱՑՄԱՆ

ՄԾՋ.

3.3.

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

աաա ւական աակ աաա անակ աւա աաա

Լենա

Աշխատանքիարտադրողականություն հասկացությունը էությունը... Աշխատանքի արտադրողականության որոշման մեթոդիկանն դրա ցուցանիշները............................................... 40 Աշխատանքի արտադրողականությանբարձրացման գործոններն ու ուղիները գյուղատնտեսությանմեջ.............................. 46 ն դրա

3.2.

ԵՎ ԴՐԱ

ԱՐՏԱԴՐՈՂԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԳԼՈՒԽ

ւ...

4. ԱՇԽԱՏՈՒԺԻ

ո...

աան

ԶԲԱՂՎԱԾՈՒԹՅԱՆ

ԳՅՈՒՂՈՒՄ...

Լ.

ՊՐՈԲԼԵՄԸ

աաա

ոաջ

4.1.Աշխատանքի շուկայի, գյուղատնտեսությամբ զբաղված ն գյուղական բնակչության զբաղվածության մեթոդաբանական հիմնահարցը... 4.2.Աշխատանքի ն արտադրության կազմակերպման բնույթի փոփոխություններըՀՀ գյուղատնտեսությանմեջ................... 60 4.3.Աշխատանքային ռեսուրսների բաշխումը ն օգտագործումը ն շուկայի պայմաններում....................... սեփականաշնորհման ե...

եւ.

աու

աաաաանա

անապա

Գյուղական բնակչությանզբաղվածությունը............................. 74 4.5.«Բնակչության զբաղվածությանն գործազրկության դեպքում սոցիալականպաշտպանվածությանմասին» ՀՀ օրենքը ն դրա կիրարկումըՀՀ գյուղականբնակավայրերում.............

4.4.

ԳԼՈՒԽ 5. ԱՇԽԱՏՈՒԺԻ

5.1.Արտադրության վարման մակարդակիազդեցությունըաշխատուժի օգտագործմանարդյունավետությանվրա........................ 91 5.2. Աշխատաժամանակիհնարավորֆոնդը................................. 107 5.3. Աշխատաժամանակի ֆոնդի օգտագործումը..........................107 5.4.Աշխատանքայինռեսուրսներիօգտագործման արդյունավետությունըգյուղում..............................................., 116 5.5. Աշխատանքայինռեսուրսներիօգտագործմանբարելավման ուղիներըգյուղատնտեսությանմեջ.......................................... 127

ԳԼՈՒԽ 6. ԳՈՐԾԱԶՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ԶԲԱՂՎԱԾՈՒԹՅԱՆ

ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

ՀՀ ԳՅՈՒՂԱԿԱՆ

1...

ԲՆԱԿԱՎԱՅՐԵՐՈՒՄ...

ԼեԼ..............

Գործազրկությանէությունը...................................................... 125 6.2. Աշխատանքայինռեսուրսներիզբաղվածության հիմնախնդիրը. Լ... Լա մամաաննա 6.3. Աշխատուժիզբաղվածությանբարձրացման հեռանկարային ուղղությունները գյուղում... Լ.Լ... աա 142 6.1.

ե...

Լ.Լ...

ԳԼՈՒԽ 7. ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ՇՈՒԿԱՅԻ

ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՄԱՆ

ԲԱՐՁՐԱՑՄԱՆ

ւււ.

ւ...

ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ............................................

ԲԱՐՁՐԱՑՄԱՆ

Վարձու աշխատանքիօգտագործումը.................................... 167 7.4.ՀՀ մասնագիտականկադրերով գյուղատնտեսության դրա լուծման ապահովվածութան հիմնախնդիրը ն ուղիները. Լ.Լ... ու աան աման

7.3.

ւ...

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

ԲԱՐՁՐԱՑՄԱՆ

ԱՐՏԱԴՐԱՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

Լ...

եւ

եւեւ

ւեւ...

8.1.Աշխատուժի ռեալ զբաղվածության բարձրացման հնարավորությունները գյուղատնտեսությանմեջ................................ 183 8.2.Գյուղատնտեսությանաշխատանքային ծախսումների նորմատիվները... Ղա աաաա192 8.3.Զբաղվածության բարձրացումըգյուղատնտեսությանարտադրական ենթակառուցվածքումն գյուղի արտադրականոլորտի մնացածստորաբաժանումներում............................................196 8.4. Զբաղվածությունըգյուղի ոչ արտադրականոլորտներում.....201 8.5. Զբաղվածությունըգյուղական կյանքիայլ ոլորտներում........203 8.6.Զբոսաշրջությանզարգացումըն զբաղվածությանբարձրացման գյուղում............................................... 207 հնարավորությունները 8.7. Գյուղական բնակչությանմիգրացիան...................................213 8.8.Պետության դերը միգրացիոն հոսքերի կարգավորման

ԳՈլԹՓՈԼՄմ...

աաա ւ...

ւ.

Լ...

ւան

կաաաակաց

անասնապա

ւ...

ԳԼՈՒԽ 9. ԶԲԱՂՎԱԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ.......................................

Աշխատանքի շուկայի ձենավորումըն գյուղատնտեսությանու գյուղի աշխատանքային ռեսուրսնեի .8,օգտագործման կատարելագործումը... Նա ասսու սաա 7.2. Գյուղական բնակավայրերիաշխատանքի շուկայի պետական կարգավորմանհիմնականուղղությունները..........................153 7.2.1. Ագրարային քաղաքականությանհիմնական ուղղությունները գյուղում աշխատուժիզբաղվածությանբնագավառում........155

9.1. 9.2.

ՄԾՋ.

Լ...

ԵՎ ԴՐԱ ԲԱՐՁՐԱՑՄԱՆ

ԵՐԿՐԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ

ՀՀ ՈՌՈԳԵԼԻ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

7.1.

եւե...

ՆՈՐ

ՊԱՅՄԱՆՆԵՐՈՒՄ.

ԵՎ ԶԲԱՂՎԱԾՈՒԹՅԱՆ

ե...

ԶԲԱՂՎԱԾՈՒԹՅԱՆ

ԳԼՈՒԽ 8. ԱՇԽԱՏՈՒԺԻ

ե.

ե...

Լե.

աան

աաա ականա

աաա

սոս, ..227

ոռոգմանարդյունավետությունը ջրօգտագործողներիընկերություններում............................... ն Աշխատանքիարտադրողականությանզբաղվածության բարձրացմանհիմնախնդիրներըՀՀ ոռոգելիերկրագործության մեջ... մանական

Զբաղվածությունըն

ւ...

ումա

ԳԼՈՒԽ 10. ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ

ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐԸ...

Նա

աան

աաա

ականա

անան

ԿԵՆՍԱՄԱԿԱՐԴԱԿԸ

Ն.Վ...

ե...

եՆ...

Լե.

եե

ԵՎ նե

նանո,

10.1.

10.2 10.3

10.4

Բնակչության կենսամակարդակ հասկացությունը Բնակչությանկենսամակարդակիցուցանիշները Նվազագույն սպառողականբյուջեն Նվազագույն սպառողական բյուջեի հաշվարկման մեթոդները... Աղքատությունըն դրա

293:

ւ,302

ուղիները 305 հաղթահարման.

ԵԶՐԱԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵԾՐ....ՆՎՎՎՎԼԼ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

10.5

Լ.Վ

ապաս

Վանա

ւաաանաան

Ղա

մական

աաա

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

«Ագրարային աշխատանքի էկոնոմիկա»-ն տնտեսական գիտությունների շարքում առավել երիտասարդ գիտություններից բաղկացուցիչ մեկն է Ա «Աշխատանքի էկոնոմիկայի»կարնեորագույն ն ՀՀ գործնական Այն առավել տնտեսագիտության մասը: պայմաններումառավել կիրառականմասերիցմեկն Է, որը կարնոր նշանակություն ունի գյուղատնտեսականարտադրությանմեջ աշխատանքային հարաբերությունների կարգավորման բնագավառում, որտեղ աշխատում են ՀՀ զբաղվածներիընդհանուր թվի շուրջ 37,396-ը (2012թ.), մինչդեռ արդյունաբերությանն. շինարարությունը միասինվերցրած` 17,7 06-ը: Ագրարային աշխատանքի էկոնոմիկան այսօր ուսումնասիրում է շուկայականտնտեսությանպայմաններումգյուղում ն գյուղատնտեսությանմեջ ընթացող հասարակականկյանքիսոցիալ-տնտեսական երնույթները,սկզբունքներնու օրինաչափությունները: «Ագրարային աշխատանքի էկոնոմիկա»-յի ուսումնասիրման հիմնական հասկացություննագրարային ոլորտի աշխատանքն է, որով ստեղծվում են նյութականբարիքներն հասցվում սպառողին: Սույն աշխատանքըշարադրելիս հաշվի է առնվել ն ներկայացվել ուսումնասիրությանառարկա հանդիսացողհիմնախնդիրների ոչ լրիվ, բայց հիմնական,վճռորոշ մասը ն հատկապես նրանք, որոնք դեռնս լուծված չեն ու հանրապետությանհամար էական նշանակությունունեն: Ցանկացածաշխատանքում, այդ թվում` ագրարային,կենտրոնական,գլխավոր ն առանցքայինդերը պատկանում է մարդուն` աշխատանքային ռեսուրսներին, ուստի աշխատանքում կարնոր տեղ է հատկացվածնրանց` դիտարկելով որպես ապրանք: Բնականաբար, մեծ անդրադարձ է կատարվել գյուղատնտեսությանմեջ ն ամբողջությամբվերցրած գյուղում բնակչության զբաղվածությանհիմնախնդրին,տեղերում գյուղատնտեսության մասնագիտական կադրերով ապահովվածությանը, գործազրկությանը, աշխատանքի շուկային, աշխատանքի արտադրողականությանըն այլ հրատապ հարցերի: Զարգացածհասարակությանմեջ աշխատանքիօգտագործման սահմաններին հնարավորությունների որոշումն ու ճշգրտումը ու հանրապետության նրա առանձին տնտեսականշրջանների հա-

մար զբաղվածության ն նրա սոցիալ-տնտեսական զարգացման առավել արդյունավետ պետական քաղաքականությանմշակման, մասնավորապես հանրապետության լեռնային ն սահմանամերձ գյուղական բնակավայրերիամրապնդման,հանրապետությանհիմնական գյուղատնտեսական շրջանների աշխատուժի առավել է: լիարժեք օգտագործմանկարնորագույննախապայմանն Ագրարային աշխատանքի էկոնոմիկան աչքի է ընկնում մի շարք առանձնահատկություններով: Ագրարայինաշխատանքի հետ մեկտեղ ագրարային ոլորտում մեծապես կիրառվում է արդյունաբերության, շինարարության աշխատողների աշխատանքը` գյուղատնտեսական տեխնիկայի, բուժանյութերի,վերամշակող ձեռնարկությունների, վերանորոգման արհեստանոցների,դրանց սարքավորումների մեջ ե այ տեսակի արտադրանքներում` անցյալի առարկայացած աշխատանքի տեսքով: Այս տեսակետից ագրարային աշխատանքի էկոնոմիկան սերտորեն կապված է աշխատանքին առնչվող մի շարք գիտությունների Ա առաջին հերթին` աշխատանքի տնտեսագիտությանհետ: Ագրարայինաշխատանքի էկոնոմիկան ուսումնասիրում է ագրարային աշխատանքի հետ կապված այնպիսի հիմնախնդիրներ,ինչպիսիք են գյուղատնտեսության աշխատանքային ռեսուրսները, գյուղում ն գյուղատնտեսության մեջ բնակչության զբաղվածությունը ն կենսամակարդակը, աշխատանքի արտադրողականությունը,զբաղվածության հիմնախնդիրն ագրարայինոլորտում ն գյուղում, ամբողջությամբվերցրած, ագրարային աշխատանքի շուկան ն դրա առանձնահատկությունները, ագրարային աշխատանքի սեզոնայնությունը, առանձնահատկությունները ոռոգելի երկրագործությանմեջ, աշխատանքը գյուղացիականտնտեսություններումն գյուղատնտեսությամբ զբաղվող այլ տնտեսավարող սուբյեկտներում, գյուղական բնակչության միգրացիան այլն: ն Ագրարայինաշխատանքի էկոնոմիկայիհամար որպես մեթոդական հիմք է ծառայել աշխատանքիտնտեսագիտությունը:Սույն աշխատանքը, որը բաղկացած է 10 գլուխներից, առաջին փորձն է

մայրենի լեզվով, որում աշխատել ենք տալ նան այս ուղղությամբ հանրապետությունումտիրող իրավիճակը,ն թերություններիառկայության դեպքում հայցում ենք ընթերցողիներողամտությունը:

ԳԼՈՒԽ

1. «ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ

ԵՎ ՆՐԱ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԷԿՈՆՈՄԻԿԱ»

-Ն

ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Ագրարային աշխատանքի էկոնոմիկան ուսումնասիրում է գյուղի ն գյուղատնտեսության աշխատանքային հարաբերությունների բնագավառումհասարակականկյանքի զարգացման սոցիալտնտեսական օրինաչափությունները,դրանց դրսնորման ձները: Ուսումնասիրության առարկան գյուղական աշխատանքն է, որը աշխատանքիէկոնոմիկայի կարնորագույն բաղկացուցիչ մասն է

կազմում:

Աշխատանքն ընդհանրապես, ն ագրարային աշխատանքը՝ մասնավորապես,մարդու նպատակահարմարգործունեությունն է, որի ընթացքումստեղծվում են հասարակությանպահանջմունքները բավարարելուհամար անհրաժեշտ գյուղատնտեսական նյութական բարիքներ: Ագրարային աշխատանքը մի պրոցես է, որի ընթացքում, մարդը ներգործելով բնությանվրա ն միաժամանակօգտագործելով բնական ն հասարակականօրենքները, ստեղծում է նյութական բարիքներ,որոնք անհրաժեշտ են մարդու սննդի, գործուեության ն ամենօրյա գոյատնման համար: Այդ աշխատանքի ընթացքում մարդն իրականացնումէ ակտիվ գործունեություն, որն ունի հասարակական բնույթ` ուղղված գյուղատնտեսական արտադրանքով հասարակության պահանջմունքներիբարելավմանը: Մնացած բոլոր աշխատանքների նման, գյուղատնտեսականաշխատանքը դարերի ընթացքում ծառայել է մարդու գոյատնմանը,նրա պահանջմունքներիբավարարմանը: Որպես օրինաչափություն, աշխատանքհասկացության տակ հասկանումեն բացառապեսմարդկայինէներգիայիայնպիսի ծախսումները, որոնցով ստեղծվում են միայն սպառողականարժեքներ, հակառակ դեպքում մարդը կարող է էներգիայի (մտավոր ն ֆիզիկական)ծախսումներ կատարել, բայց օգտակար աշխատանք չկատարել: Աշխատանքը մարդու հոգնոր ն ֆիզիկական կարողությունների ամբողջությունն է, որը ներդրվում է աշխատելու ժամանակ: Աշխատուժը հասարակության հիմնական ն գլխավոր արտադ-

րողական ուժն է: Այն պատմականհասկացությունԷ ն ունեցել է իր զարգացման հաջորդականփուլերը: Ներկա փուլում աշխատանքի ն աշխատուժի օգտագործման, զբաղվածության |. գյուղի սոցիալտնտեսական զարգացման առավել արդյունավետ քաղաքականության մշակումը հանրապետությանն մասնավորապեսնրա լեռնային ն սահմանամերձգյուղական բնակավայրերիամրապնդման, հանրապետությանհիմնական գյուղատնտեսական շրջանների աշխատուժի առավել լիարժեք օգտագործման կարնորագույննախապայմանն է: Տնտեսական ռեֆորմից հետո, նոր ստեղծված պայմաններում գյուղում աշխատանքային ռեսուրսների ն աշխատանքի բովանդակության բացահայտումը,դրանց սահմաններիճշգրտումը հանրապետության ն նրա առանձինտարածաշրջանների,բնաարտադրական պայմանների համար, թույլ կտա որոշել գյուղի ն գյուղատնտեսական արտադրության զարգացմանհիմնական ուղղությունները, նյութական արտադրության ն ոչ արտադրական ոլորտի ճյուղերի միջե աշխատուժի բաշխման օբյեկտիվ, ճիշտ համամասնությունները, սահմանել հիմնավորված համամասնություն` աշխատուժի առաջարկի ն նրան ներկայացվողպահանջարկիմիջն: Առանձինտնտեսականշրջանի աշխատունակ հասակ մտնող ն այդ հասակիցդուրս եկող (թոշակի անցնող) բնակչության,ինչպես նան տնտեսությունը դրսից համալրող աշխատանքային ռեսուրսների ճիշտ բացահայտման միջոցով միայն հնարավոր կդառնա ապահովել համեմատաբարբարձր, ապահով ն ռացիոնալ զբաղվածություն, կարգավորել աշխատանքայինռեսուրսների մեխանիկական տեղաշարժերը հանրապետության ներսում` առանձին տնտեսական շրջանների միջն, այնպես էլ հանրապետությունից դուրս, նպաստել այդ տնտեսական շրջանների արտադրողական ուժերի զարգացմանը` բնական ռեսուրսները ն հնարավորություններն ավելի ակտիվորեն, :։»տնտեսականշրջանառության մեջ ներգրավելուճանապարհով: Աշխատանքայինռեսուրսներիօգտագործումը գյուղում զբաղվածությանբարձրացմանտեսանկյունից առանձնակիկարնորություն է ստանում: Բանն այն է, որ այսօրվա պայմաններում զարգացած երկրներում, 1 բնակչի հաշվով ՀՀ-ի նկատմամբ մի քանի

անգամավելի գյուղատնտեսականհողատեսքեր ունենալու պարաֆերմերայինտնտեսություննիր եկամուտներիգրեթե կեսը ն գայում անգամ կեսից ավելին, ստանում է ոչ գյուղատնտեսական գործունեությունից,մինչդեռ Հայաստանում նման հնարավորությունները են: սահմանափակ

Մինչնե վերջերս, ՀՀ բնակչության, այդ թվում գյուղական աշխատանքային տարիքի) բարձր աճը, որը տեղի էր (հատկապես ունենում գիտատեխնիկականառաջընթացի պայմաններում,կանխորոշումէր աշխատանքային ռեսուրսներով հանրապետության բարձր մակարդակը:Դա դարձել էր հանրապեապահովվածության տության տնտեսական զարգացման ուղղությունների ընտրության որոշիչ գործոններից մեկը: «Մի կողմից մշակելի օգտահողերն խիստ սակավ օգտագործելու հնարավորությունընդարձակվելու ները, բնակչության բարձր ն անընդհատ ավելացող խտությունը, ջրի ն էներգիայի ոչ մեծ պոտենցիալը, մյուս կողմից գիտատեխնիկականառաջընթացինյութականհիմք կազմող մի շարք առաջատար ճյուղերի զարգացման բարձր մակարդակը ն դրան համան բանվորականբարձրորակ պատասխանինժեներատեխնիկական կադրերի առկայությունըթելադրում էին որակավորում պահանջող բարձր աշխատատար, քիչ էներգատար ն ոչ ջրատար ճյուղերի

զարգացումը»:՝

Այսօր ՀՀ ն մասնավորապեսդրա գյուղի աշխատանքի շուկան աշխատանքային ռեսուրսների զբաղվածությունն ու օգտագործումն աչքի են ընկնում մի շարք յուրահատկություններով: Նախ, ի տարբերություն ութսունական թվականների,վերջին 20-22 տարիներիընթացքումբնակչությանբնականաճը հանրապետությունում կտրուկ կրճատվել է ինչպես քաղաքային, այնպես էլ` գյուղական բնակավայրերում: Երկրորդ, նախկինում նկատվող` բնակչության ընդհանուր թվում աշխատանքային տարիքի բնակչությանտեսակարարկշռի ավելացման միտումի փոխարեն ավելանում Էէ աշխատունակ տարիքիցբարձր բնակչությանտեսակարարկշիռը: ն

ԽոջաբեկյանՎ. Ե. «Հայկական ՍՍՀ բնակչությունը ե աշխատանքային ռեսուրսներիվերարտադրությանարդի պրոբլեմները»,Երնան,1976, էջ 11

Երրորդ, աշխատանքային տարիքում գտնվողների թվում գնալով նվազում է առավել ակտիվ բնակչության տեսակարար կշիռը, որը պայմանավորված է այդ խմբի` հանրապետությունից դուրս մեկնելով` աշխատանք ն ապրելու համար նպաստավոր պայմաններ գտնելու ակնկալիքով: Չորրորդ, հանրապետությանարդյունաբերություննայսօր էլ գրեթե չի աշխատում, իսկ գյուղատնտեսությանմեջ չի մշակվում վարելահողերի գրեթե 40 տոկոսը, կտրտվել կամ ոչնչացել է խաղողի ն պտղատու այգիների35-43 տոկոսը, չի մշակվում կերային մշակաբույսերի կեսից ավելի, վերացել են գրեթե բոլոր տեխնիկական մշակաբույսերի մշակությունը, իսկ մշակվում է ծխախոտի նախկին տարածության 1096-ից պակասը, լիովին

վերացել

են

արդյունաբերական խոզաբուծությունը,

մեծ թռչնաբուծության մտամվարաբուծությաան մասը, կտրուկ կրճատվել է ոչխարի գլխաքանակը: Հինգերորդ, գյուղացին շրջադարձ Է կատարել դեպի առավել պակաս արդյունավետ, ծանր ու աշխատատար ձեռքի աշխան

տանքը:

Վեցերորդ, դեռես շարունակվում Է հանրապետության տնտեսական ն ճանապարհային շրջափակումը, որը չի կարող իր բացասական ազդեցությունը չթողնել զբաղվածության մակարդակի խորացող անկմանվրա: Յոթերորդ, 24-25 տարի անց, դեռնս լիովին չեն վերացվել ավերիչ երկրաշարժիհետնանքները: Ութերորդ, այս ամենի արդյունքում հանրապետությունիցմիգրացիան շարունակվելով, նոր թափ է ստանում, այս անգամ ավելի մեծ ուժով` ընդգրկելով հանրապետության գյուղական`հատկապես սահմանամերձ,հեռավոր, աննպաստ բնաարտադրականպայմաններում գտնվող բնակավայրերը: Ստեղծված պայմաններում, գյուղատնտեսական շրջանագտնվող գյուղատնտեսական օգտագործելի ռությունից դուրս հողատեսքերիվերադարձնելըգյուղատնտեսականշրջանառության մեջ, նոր հողեր մշակովի դարձնելու խիստ սահմանափակհնարավորությունները, գյուղատնտեսությանմեջ աշխատանքների մեքենայացման մակարդակի կրկին բարձրացման շնորհիվ աշխա-

բարձրացումը, վիճակի կայունացտանքի արտադրողականության ման հետ` երկրիցդուրս գտնվող` ժամձանակավորապես արտագնա մեկնածների թեկուզ մի մասի վերադառնալու աշխատանքի բնակչության բնական աճի տեմպերի վերահավանականությունը, են անհրաժեշտաբար թելադրում հանրապետության կանգնումն

բնակավայրերում գյուղատնտեսությանբարձր աշխագյուղական

եկամտաբեր ճյուղերի վերականգնումը,գյուղում ենթակառուցվածքների զարգացումը, վերամշակող արտադրական արտադրական կարողությունների ձեռնարկությունների վերականգնումն ու ավելացումը,նորերի ստեղծումը, ազատ աշխատուժի մի մասի սպասարկման ն ոչ արտադրական ոլորտ փոխադրվելը, ագրոտուրիզմի,էկոտուրիզմի ն ավանդական զբոսաշրջության ոլորտում ներգրավելը սպասարկման ն այլն: Աշխատանքայինտարիք մտնող ն այդ տարիքից դուրս եկող բնակչության,գյուղի ն գյուղատնտեսությանաշխատանքային ռեսուրսների ռեզերվների բացահայտման նպատակովմեթոդական մոտեցումներիմշակման,գյուղական բնակավայրերի տնտեսության բոլոր ոլորտներում աշխատատեղերիթվի բացահայտման միջոցով միայն հնարավոր կդառնա ապահովել այդ ռեսուրսներիառավել լրիվ ու ռացիոնալ զբաղվածությունը,կարգավորելմեխանիկական տեղաշարժերը, կրճատել միգրացիան, ապահովել գյուղական բնակավայրերի արդյունավետզբաղվածություն: ն

տատար

ԳԼՈՒԽ 2. ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ

ՌԵՍՈւՐՍՆԵՐԸ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՈւՄԸ

2.1.

ԵՎ ԴՐԱՆՑ

Աշխատանքային ու ռեսուրսներ հասկացությունն նրանց կազմը

2.2. Գյուղատնտեսության աշխատանքայինռեսուրսները 2.3.

2.4.

Աշխատանքի շուկան գյուղատնտեսության մեջ

ու Զբաղվածությունն գործազրկությունըգյուղատնւոե-

սության մեջ

2.1.

ու նրանց ռեսուրսներհասկացությունն Աշխատանքային

Գծապատկեր 1 գյուղատնտեսության Աշխատանքիառանձնահատկությունները

կազմը

մեջ

«Աշխատանք» հասկացությունն ու դրադերը: Աշխատանքը «Աշխատանք»

հասկացությունն

ու

դրա

դե

մարդու նպատակասլացգործունեություննէ, որի ընթացքում իր ն հասարակությանպահանջներիբավարարմանհամար ստեղծվում են նյութականն հոգնոր բարիքներ: Աշխատանքիգործընթացնիր մեջ ներառում է` աշխատանք, որպես մարդու նպատակասլաց գործունեություն, աշխատանքի առարկա,աշխատանքիմիջոց ն աշխատանքի արդյունք: Միայն աշխատանքնէ գործարկում արտադրությանմիջոցները ն օգնում Այսպիսով,աշխատանմարդկանցնպատակներիիրականացմանը: է կարնոր աղբյուր, այլ հարստության քը հանդես գալիս ոչ միայն նան հանդիսանումԷ ողջ մարդկության գոյատնմանհիմնականպայ-

մանը:

«Աշխատանքայինգործընթաց» հասկացությունը«արտադրության գործընթաց»-իհետ համեմատած ավելի նեղ է: Վերջինս իրականցվում է աշխատանքայինգործընթացներիամբողջ համալիր բազայի վրա, որոնցիցյուրաքանչյուրը,պատրաստիարտադրանքի արտադրությունումորոշակի փուլ է արտահայտում:Արտադրության գործընթացըերբեմն տեղի է ունենում նան առանց մարդու աշխատանքի մասնակցության` բնական գործոնների ազդեցության

ներքո:

Աշխատանքիառանձնահատկությունները գյուղատնտեսության մեջ

Լ-

կախված է արդյունավետությունը Աշխատանքի ն

| բնակլիմայական պայմաններից

որակից

Աշխատանքի օգտագործման վրա զգալի ազդեցություն է գործում արտադրությանսեզոնայինբնույթը

Ւ--|

Ւ- |

հետ

ն Անասնաբուծության

մեջ բուսաբուծության աշխատանքային գործընթացներիմեքենայացման համեմատականցածր մակարդակը

Գյուղատնտեսության մեջ բացակայում է աշխատանքի նեղ մասնագիտացումը Գյուղատնտեսության մեջ աշխատանքը կապված է կենդանի օրգանիզմների (կենդանիների, բույսերի) Օգտագործման

Ւ|

առաջընթացիարագացումընպաստում է Գիտատեխնիկական արտադրության աշխատանքիառարկաներիկատարելագործմանը, գործընթացումաշխատանքիբոլոր նոր առարկաների ներգրավմանը: Չնայած գիտությանն տեխնիկայի զարգացմանը,արտադրության գործընթացումաշխատանքըչի կորցնում իր որոշիչ դերը, իսկ աշխատանքում`մարդնիր դերը: Աշխատանքըհանդիսանումէ տնտեսագիտականկատեգորիա, ն դրա բնույթը որոշվում է հարաբերություններով: արտադրական գլուղատնտեսության Աշխատանքիառանձնահատկությունները ունի մի շարք առանձաշխատանքն մեջ մեջ: Գյուղատնտեսության են նահատկություններ,որոնք արտահայտում ճյուղի յուրահատկությունը(գծապատկեր1):

հողային ռեսուրսների

Գյուղատնտեսությանմեջ աշխատանքըքիչ հրապուրիչ ն ոչ էսթետիկ է (կլիմայական պայմաններ, տեղումներ, աղտոտվածություն, արնայինճառագայթում)

Աշխատողների աշխատանքն օգտագործվում է ինչպես հասարակականարտադրությունում, այնպես ն անձնական տնամերձտնտեսություններում

Արտադրությանգործընթացում բարձր տեսակարարկշիռ են կազմում կանանց պատանիների նե թոշակառուների աշխատանքը

Գյուղատնտեսության մեջ աշխատանքի գործընթացումմարդը գործ ունի կենդանի օրգանիզմների`բույսերի ն կենդանիներիհետ: Հետնաբար, արտադրանքի արտադրության ընթացքում անհրաժեշտ է իմանալ ն հաշվի առնել կենսաբանականօրենքների պահանջները: Գյուղատնտեսության մեջ աշխատանքի արտադրողականությունը որոշ չափով կախված է կոնկրետ մշակաբույսի ն կենդանիներիցեղայինկազմի ռացիոնալ օգտագործումից: Գյուղատնտեսության մեջ աշխատանքի արդյունավետության վրա մեծ ազդեցությունեն գործում բնակլիմայականպայմաններնու հողի որակը: Այս կապակցությամբ,առանձինկլիմայականգոտիներում, միանման աշխատանքային ծախսումները տալիս են արտադրության միանգամայնտարբերարդյունք: Գյուղատնտեսությանմեջ աշխատանքիօգտագործմանարդյունավետության վրա էական ազդեցություն են գործում արտադրության սեզոնայնությունը,պայմանավորվածարտադրության ժամանակի ն աշխատանքայինժամանակաշրջանի չհամընկնելու հանգամաքով: Գյուղատնտեսությանմեջ, կապվածաշխատանքի սեզոնայնությանհետ, մշակաբույսերի ցանքի, տնկմանն բերքահավաքի ժամանակահատվածումաճում է աշխատուժի պահանջը: Միաժամանակ, ձմռան շրջանում բուսաբուծության ճյուղում նկատվում է աշխատուժի ավելցուկ: Գյուղատնտեսականարտադրությունումանհնար է աշխատանքի նեղ մասնագիտացումը:Աշխատանքի ձների բազմազանությունը ն դրանց կատարմանկարճ ժամկետներըհանգեցնումեն նրան, որ գյուղատնտեսությանմեջ շատ աշխատողներ համատեղում են մի շարք աշխատանքայինգործընթացներ: Բուսաբուծության մեջ նկատելի է աշխատանքայինգործընթացների մեքենայացմանհամեմատաբարցածր մակարդակ:Սերմերի ն տնկանյութ նախապատրաստման, մշակաբույսերի խնամքի, բերքահավաքի,արտադրանքինախնականմշակման աշխատանքների նշանակալի մասը բուսաբուծության ճյուղում կատարվում է ձեռքով: Մեքենայացմանմակարդակնավելի բարձր է անասնապահության ճյուղում:

Ագրարայինոլորտում աշխատանքի ն հանգստի պայմանները վատ են: Աշխատանքայինգործընթացներիգերակշռող մասը կատարվում են բաց երկնքի տակ, տարբեր եղանակների ն բարդ պայմանների ազդեցության ներքո (բարձր ն ցածր կլիմայական տեղումների, արնային ռադիացիայի, փոշու, ջերմաստիճանի, ն այլն): Միննույն ժամանակ բնակչության սոցիալական ենկեղտի օբյեկտներովապահովվածություննայստեղ ցածր թակառուցվածքի ուրիշ ճյուղերում ն քաղաքներում: Այս բոլորը գյուղատնտեէ, քան սականաշխատանքըդարձնումեն անհրապույրն ոչ էսթետիկ: Գյուղատնտեսականարտադրությունումավելի, քան ժողտնտեսությանմյուս ճյուղերում, օգտագործվումէ կանանց, դեռահասների ն կենսաթոշակառուներիաշխատանքը: Այստեղ աշխատողների ընդհանուր թվի կառուցվածքում կանանց տեսակարար կշիռը կազմումէ մոտ 4096, երբ շինարարության,տրանսպորտին անտառային տնտեսություններումայն կազմում է միայն 20-2592: Գյուղական վայրերում բանվորներիաշխատանքն օգտագործվում է ինչպես հասարակական արտադրությունում, այնպես էլ անձնականօժանդակ տնտեսություններում:

2.2

Գյուղատնտեսության աշխատանքային ռեսուրսները

Գյուղատնտեսականարտադրության ն աշխատանքի վերջնական արդյունքի արդյունավետության բարձրացումնանմիջականորեն կախվածէ կադրերի որակավորմանմակարդակիցն աշխատանքայինռեսուրսներիօգտագործման աստիճանից: Գյուղատնտեսությանմեջ աշխատուժը հանդիսանում է աշխատանքային ռեսուրսների ամենագործունն սոցիալապես ակտիվ մասը: Աշխատուժհասկացությանտակ պետք է հասկանալ ֆիզիկական ն հոգնոր հնարավորություններիամբողջություն, որոնց մարդը տիրապետումն դրանքօգտագործումանհրաժեշտ ապրանքներին ծառայությունների ստեղծման համար: Այստեղից հետնություն, որ աշխատանքայինռեսուրսները աշխատուժ են դառնում միայն այն դեպքում, երբ աշխատանքի գործընթացումիրացվում են ֆիզիկա-

հոգնոր հնարավորությունները Այս կապակցությամբ «աշխատանքայինռեսուրսներ» հասկացությունըմի քանի անգամ ընդարձակ է ն բազմակողմանի, քան «աշխատուժ» հասկացութԱշխատանքայինռեսուրսներիկազմի մեջ մտնում են ինչպես ասարակական արտադրությունում ընդգրկված աշխատողները, այնպես էլ բնակչության մի մասը, որոնք մասնակցություն չունեն աշխատանքի գործընթացում, սակայնհաճապատասխանպայմաններում կարող են օգտագործվելգյուղատնտեսականարտադրանքի արտադրությանհամար: ՀՀ գործող օրենսդրության համաձայն, գյուղատնտեսության աշխատանքային ռեսուրսնե են համարվում աշխատունակ տարիքի` 16-63 տարեկանբնակչությունը:Բացի այդ, ընդգրկվում են նան գյուղական վայրերում բնակվող աշխատողդեռահասներն կան

յունը:

կենսաթոշակառուները: Ինչպես ամբողջ բնակչության առումով, այնպես էլ այդ թվում գյուղական բնակչությունը տարբերակվում է ըստ աշխատունակ ու

հասակի` աշխատունակ տարիքից ցածր, աշխատունակ տարիքից բարձր ն աշխատունակտարիքի (Աղյուսակ2.1.):

ՀՀ գյուղական բնակչություննըստ

մարդ

Բնակչությունըստ տարիքային

ա/

ընդամենը

թվում` Այդ | աշխատունակ տարիքից ցածր

աշխատունակտարիքի բ/ Գ | աշխատունակտարիքից բարձր 2.

| բ/ |

ա/

2010թ.

11685

11741

25.5

Թ59

129,7

2009թ.

խմբերի Գյուղական բնակչությունը,

Աղյուսակ2.1. տարիքայինխմբերի, հազ.

Կանանցթիվը 1000տղամարդու հաշվով, միջին տարեկան

Ադթվում՝ քաղաքային գյուղական

169.7

136,7

2011թ. | 2012թ.

11783

1061 1060 1064

Աղյուսակ 2.1-ում բերված տվյալները վերջին հինգ տարիների ընթացքում, ըստ

գյուղական բնակավայրերի բնակչության թվի հանրապետության էականփոփոխությունտեղի չի ունեցել: Սակայն ավելի մանրազնին ցույց է ստտալիս, որ առաջին` աշխատունակ ուսումնասիրությունը տարիքից ցածր խմբում բնակչության թիվը կրճատվել է 25,7 հազարով կամ 9,6 52-ով, որը պայմանավորվածէ այդ ժաճանածնելիությանկրճատմամբն այդ պատճառով առաջին կաընթացքում խմբիչհամարակալմամբ:Երկրորդ`աշխատունակտարիքի խմբում 58,9 հազարով կամ 7,895-ով աճը պայմանավորված է բնակչության աշխատունակտարիքից ցածր խմբից աշխատունակ տարիքի խումբ փոխադրվողների թվի առաջանցիկ աճի պայմաններում տարիքից բարձր խմբի բնակչության թվի 10,455-ով աշխատունակ 11,8 հազար մարդովկրճատվելու հանգամանքով: կամ Նույն աղյուսակի տվյալները նան ցույց են տալիս, որ քաղաքային բնակչության շրջանում միգրացիայի անհամեմատ բարձր մակարդակին դրանցում տղամարդկանցանհամեմատ բարձր տեսակարար կշռի պատճառով, քաղաքային բնակավայրերիբնակչության մեջ միգրանտներիընդհանուրթվում տղամարդկանցթիվը շոշափելիորեն պակաս է (շուրջ 695-ով) կանանց նկատմամբ(1000 բնակչի հաշվով), մինչդեռ գյուղական բնակավայրերում տղամարդկին հարաբերակցությունըգրեթե անփոփոխ է, քանի որ գյուղում

միայն նոր է սկսել թաւի առնել:

Աշխատանքային ռեսուրսներըբաղկացածեն հիմնական,սեզոնային ն ժամանակավոր Հիմնականեն համարաշխատողներից: վում այն աշխատողները, որոնք ընդունվում են աշխատանքի առանց ժամկետը նշելու, սեզոնային,որոնք ընդունվում են որոշակի ժամանակիհամար, սակայն 6 ամսից ոչ ավելի, Ժամանակավոր` երկու ամսից ոչ ավելի: ովքեր աշխատանքներինմասնակցում են ր '

Աշխատանքային

ուղատնտեսության

տվյալները:

ռեսու

մեջ

տառը Չր աների տման են օ

բնութագրում

տալիս, որ ԱՎԾ-ի տվյալների,

ցույց

են

աղյուսակ

2.2-ում

բերված

2.3.

Աշխատանքիշուկան գյուղատնտեսության մեջ

Աշխատանքիշուկա հասկացությունը:Աշխատանքիշուկան

հան-

է շուկայական մեխանիզմի բաղկացուցիչ մասը սպառման դիսանում

արտադրության միջոցների, ներդրումներին ֆինանապրանքների, հետ միասին ն նրա զարգացումն անհնարին շ ուկաների սավարկային է առանց ամբողջությամբ վերցրած շուկայական

տնտեսությանգոր-

ծելուն: Աշխատանքիշուկան իրենից ներկայացնում է հարաբերությունների բարդ համակարգ: «Աշխատանքի շուկա» հասկացությանտակ

պետք է հասկանալ աշխատուժի շուկա, քանի որ աշխատանքն ինքնինապրանք չէ ն շուկայական հարաբերություններիօբյեկտ չի կարող լինել: Աշխատուժի շուկայի ձնավորումնշանակում է ապրանքային շուկայում ազատ աշխատողների ի հայտ գալը, աշխատուժի տնօրինումը որպես ապրանքի: Ամբողջականն մրցակցային աշխատանքի շուկա ձնավորելու ն գործունեությանիրականացմանհամար անհրաժեշտ են մի շարք պայմաններ:Դրանցից հիմնականներնեն` աշխատանքի շուկայի պահանջարկի կողմը ն առաջարկի կողմը ներկայացնողբազմաթիվանկախ սուբյեկտների առկայությունը, աշխատանքի շուկայում տնտեսականսուբյեկտների վարքագծի շուկայական հիմնավորումը, աշխատանքի շուկաներում սուբյեկտների համար ընտրության տնտեսականազատությունը, երկրի էկոնոմիկայում ընդհանուր մրցակցային միջավայրի առկայությունը: Աշխատանքի շուկան, ինչպես ն մյուս շուկաները, գործում է գնայինհավասարակշռվածության հիման վրա: «Աշխատանքի շուկայական գինը, գրել է Ա.Սմիթը, այն գինն է, որն իրականում վճարվում է նրան, պայմանավորված հարաբերություններիառաջարկով ն պահանջարկով: Աշխատանքը թանկ է, երբ այն հազվադեպ է, ն էժան` երբ ունենում է ավելցուկ»: Հավասարակշռվածգինը, որը համապատասխանումէ աշխատուժի հասարակականգնահատմանը,սահմանվում Է աշխատուժի ծառայության գործելակերպի պայմաններում աշխատանքի սահմանային արտադրողականության մակարդակինհամապատասխան: -

Գծապատկեր

Հավասարակշռվածգինը պետք է համապատասխանիաշխատանքի վարձատրությանայնպիսի մակարդակին,որը կապահովի աշխատուժի գոյության հնարավորություն ն մոտ է ֆիզիկապես անհրաժեշտմիջոցներինվազագույնին: Աշխատուժի գնի վրա ազդում են մի շարք գործոններ, որոնցից

գյուղատնտեսության մեջ աշխատանքիշուկայի կազմավորմանվրա

ազդող գործոնները

են`

նվազագույնաշխատավարձը,ելնելով նվազագույն սպառողական զամբյուղից, որն ասպահովում է կենսաապահովման ֆիզիոլոգիականմինիմումը, կենսական միջոցների գինը, որն անհրաժեշտ է աշխատուժի համար, փոխհատուցմանն վերարտադրության իրավիճակն աշխատանքի շուկայում, առաջարկի ու պահանջարկի գործընթացը: Աշխատանքիշուկան հիմնվում է կոնկրետպահանջարկին առաջարկի վրա: Պահանջարկը որոշվում է տվյալ գոտում գործատուի՝ աշխատուժի նկատմամբ ունեցած ընդհանուր պահանջարկով: Աշխատուժի առաջարկի ձնավորումը կախված է կոնկրետ մարզում բնակչության`աշխատանքինկատմամբունեցած ամբողջականհնա(Գծապատկեր 2): րավորություններից Աշխատուժիպահանջը որոշվում է այնպիսիգործոնների անբողջությամբ, ինչպիսիք են` աշխատատեղերի առկայությունը, երկրի տնտեսությունումկառուցվածքայինփոփոխությունը,ինվեստիցիոն ն դրա վերարտադրականկառուցվածքը:Իր հնարավորությունները հերթին, աշխատուժի առաջարկը կախված է առկա աշխատունակ բնակչության թվից, գործատուի կամ վարձու աշխատողների ժողովրդագրականպայմաններից,կենսամիջոցներիֆոնդի ն դրամական մուտքերի հարաբերակցության աշխատանքի դրդապատճառներիվրա ունեցածազդեցությունից,աշխատուժի սոցիալ-տնտեֆինանսական զարգացումիցն հասարակության սական պայմանների

Տնւոեսապեսակտիվգյուղականբնւսկչությանթիվը

Բնակչության զբաղվածությանձնավորված մակարդակըն կառուցվածքը

հնարավորություններից:

ն համալիրությունը Տնտեսությանմասնագիւռացումը

Վումքային

նյութատեխնիկական բազայով, ռեսուրսներով տնտեսությանապահովվածությունը

Արտադրությանմակարդակը,շարժը

տությունը

կազմակերպությունների ներդրումային ակտիվությունը

գրավչությունը

ենթակառուցվածքիզարգացումը

արդյունավե-

Տնտեսությունների ն Տարածքի

Մարզային Ա տեղական սությաննաջակցումը

սոցիալական

մարմինների կողմից

տնտե-

Աշխատանքի շուկայիհատվածավորումը: Աշխատանքի շուկան ունի իրեն հատուկ հատվածավորումը: Աշխատանքի շուկայի հատվածավորման իմաստը կայանում Է նրանում, որ կոնկրետ ճյուղերում

սահմանափակաշխատունակությամբ առանձին կատեգորիաների մասնագիտությանաշխատողները դուրս չեն գալիս հատվածավորված շուկայի շրջանակներիցն մրցակցությունչեն կազմում մյուս ն

Աշխատողների ոլորտներում զբաղված աշխատողների հետ: է մրցակցությունըկայանում շուկայի ներքին հատվածում: Աշխատանքի շուկան ունի 3 առանձնացվածհատված` Աշխատանքի առաջնային շուկայի մեջ են ընդգրկվում բարձր աշխատավարձ, աշխատանքի լավ պայմաններ ունեցող, կայուն զբաղվածությամբ, պաշտոնի առաջխաղացման հնարավորություն ունեցող, ինչպես նան սոցիալապես ապահովված աշխա-``

տողները: Երկրորդային աշխատանքի շուկայում, որում ընդգրկվում են արտոնություններ չունեցող աշխատողները, մասամբ կամ ամբողԱյս խմբում ջությամբզրկված են բազմաթիվարտոնություններից: են ունենում աշխատողներիկրճատումներ ն աշհաճախ տեղի խատանքից ազատումներ: Այս հատվածը բնութագրվում է լրիվ զբաղվածությանռեժիմով աշխատողներիցն ներգրավվածներից: Երրորդ հատվածը` գործազուրկների աշխատանքի շուկան է: Ըստ «Բնակչության զբաղվածությանն գործազրկությանդեպքում սոցիալական պաշտպանվածությանմասին» ՀՀ օրենքի 7-րդ հոդվածի գործազուրկ են համարվում կենսաթոշակառուչհանդիսացող այն զբաղված անձինք, ովքեր աշխատանքի տեղավորման նպատակովհաշվառված են զբաղվածության պետական ծառայությունում, պատրաստվումեն անցնել հարձար աշխատանքի ն ստացել են գործազուրկիկարգավիճակ:Գործազուրկի սահմանած անհրակարգավիճակտրվում է ՀՀ կառավարության հետո` օրացուցային ժեշտ փաստաթղթերը ներկայացնելուց օրվա ընթացքում: Աշխատանքի շուկայի հատվածավորմանվրա ազդում են այն-

պիսի գործոններ, ինչպիսիք են՝ աշխատողներիկրթականն մասնագիտականմակարդակը, աշխատողներիխտրականություննըստ սեռի, ` էթնիկականն կրոնականառանձնահատկությունները, աշխատողներիտարիքայինխտրականությունը: Բարձր որակավորում,լավ մասնագիտականհմտություն ունեցող աշխատողները, որպեսկանոն, շահում են աշխատանքիմրցակցային շուկայում` կոնկրետ պաշտոնի ընդունմանժամանակառաջնությունը տրվում է նրանց: Միննույն ժամանակ, առավել որակավորված ն ղե-

պաշտոններիհամար առավելությունը տրվում է տղամարդկավար իսկ կանայք ընդգրկվում են ավելի պակաս հեղինակություն, կանց, ն ցածր աշխատավարձովաշխատանքներում: որակավորում է շուկայի հատվածավորումըբերված գծապատկեր Աշխատանքի

3-ում:

Գծապատկեր Աշխատանքի շուկայի հատվածավորումը շուկայի հատվածավորումըստորաբաժանվումէ Աշխատանքի ըստ՝

-- |

աեր մանության

ձների (զբաղվածությանայլընտրանքային

Արտադրությանֆոնդատարությանն, աշխատատարության

Արտադրությանտեխնոլոգիայիառանձնահատկությունների

զբաղվածներ Աաաման գործընթացում Աշխատանքի ընդհանրացմանն բաժանմանմակարդակի

Աշխատանքիկազմակերպմանն խրախուսմանպատմականորենստեղծվածձների

պահվածքի դրդապատճառային Աշխատողների

(մոտիվացիա) ավանդույթների

Առանձին ճյուղերում աշխատանքի ընդունելիս առավելությունը տրվում է միջին տարիքի աշխատողներին, իսկ երիտասարդների տրվում է ավելի ցածր կարգիմասնագիտականպաշտոններ: Այստեղ նս գործում է խտրականությանգործոնը: Այսպիսով, աշխատանքի շուկայի հատվածավորումը կատարվում է՝ ելնելով տնտեսությունումաշխատատեղերինկատմամբ ունեցած պահանջիցն աշխատանքայինծառայությունների գնից: Աշխատա

ուկայի

Իր հերթին, աշխատանքի պահանջարկի վրա ազդեցություն են

բնահումքայինպայմանները, գոտիական-տնտեսական գործում

ա-

գիտատեխնիկական ռանձնահատկությունները, առաջընթացիարան ներդրումային սոցիալականքաղաքականությունը: գացումը, 2.4.

դասակարգումը ագրոարդյունաբերական

համալիրում:Գոյությունունի աշխատանքիշուկայի երկու ձն` արտաքին ն ներքին: ատանքի ներքին շուկանհիմնվում է տնտեսության ներսում կադրերիշարժի վրա: Համեմատաբարառանձնացվածաշխատանքի ներքին շուկան թելադրվում է տվյալ ձեռնարկությանհամար պահանջվող աշխատողներիորակավորմանառանձնահատկություններով: Ձեռնարկությունըպետք Է անցկացնիաշխատուժի մասնագիտական որակավորման նախապատրաստումանմիջապես աշխատատեղերում:Ներքին շուկայում աշխատանքիպայմաններըկարգավորվում են վարչականկանոններով: Աշխատանքիարտաքին շուկան համապատասխանումէ արտադրության ցիկլային զարգացման պահանջներին,իսկ ներքին շուկան` տնտեսությանմեջ կատարվող կառուցվածքային փոփոխութ-

յուններին:

Աշխատանքիազգայինշուկան ձնավորվում է /տարածաշրջանային շուկաներիփոխգործունեությանհիմանվրա: շուկան, գոտու, մարզի, շրջաԱշխատանքիտարածաշրջանային նի տերիտորիալբաժանմանըհամապատասխան, իր հերթին բաղկացած է աշխատանքիտեղականշուկաներից: Աշխատանքի շուկայի տարածաշրջանայինհատվածավորումը վճռական դեր է խաղում աշխատուժիառաջարկիձնավորմանգործում, քանի որ նրա վերարտադրությունն իրականացվումէ առավելապես կոնկրետտարածքում:Աշխատանքիառաջարկըձնավորվում է՝ կառուցվածքից, կախված բնակչության սոցիալ-ժողովրդագրական հասարակականհանրօգուտ գործունեությամբ զբաղվածությունից, վարձու աշխատուժի կառուցվածմասնագիտական-որակավորված քից:

Զբաղվածություննու գործազրկությունը գյուղատնտեսության մեջ

Բնակչությանզբաղվածությունհասկացությունը: Որպես տնտեսականկատեգորիա, զբաղվածություննիրենից ներկայացնումէ աշխատունակբնակչության`հասարակականարդյունքի ստեղծմանն ուղղվածգործունեություն: Աշխատանքային ռեսուրսները բաժանվում են երկու խմբի՝ տնտեսապեսակտիվ բնակչությունն տնտեսապես ոչ ակտիվ բնակչություն: Առաջինն իր հերթին բաժանվում Է երկու խմբի` զբաղվածներ ն գործազուրկներ,իսկ երկրորդի մեջ են մտնում՝ չաշխատողները (տնային տնտեսուհիները, թոշակառուները,հաշմանդամները): Տնտեսապես ակտ նակչությունը բնակչությանայն մասն է, որն ապահովում է աշխատանքիշուկայում աշխատուժիառաջարկը` նյութական բարիքներ արտադրելու ն ծառայություններ կատարելու համար: Ըստ կատեգորիաների տնտեսապեսակտիվ բնակչությաննեն վերաբերվում` վարձու աշխատողները (բանվորներն ծառայողներ), մշտական աշխատողները,ընտանիքի չվարձատրվողանդամները, սեզոնայինե պատահական աշխատողները,օբյեկտիվ պատճառներովժամանակավորապես չաշխատողները, սովորողները,ուսումն աշխատանքի հետ համատեղողոչ լրիվ բանվորականօրվա կարգավիճակով աշխատողները, արտադրությունում մասնագիտական որակավորմանանցնող ն ուսանողականթոշակ կամ աշխատավարձստացող աշակերտները ն անձինք: -

Գյուղատնտեսության մեջ զբաղվածությունն ունի իր յուրահատուկ առանձնահատկությունները: Դրանք կախված են ճյուղում աշխատանքի ներդրման տնտեսական պայմաններից: Գյուղատնտեսության մեջ աշխատանքն օրգանապես կապված է հողի հետ: Այստեղ հողը հանդես է գալիս աշխատանքային հարաբերությունների նյութական կրողը: Աշխատանքիարդյունքների վրա էական ազդեցություն են գործում բնականկենսաբանականգործընթացները:Գյուղատնտեսության մեջ, կապված արտադրության ն աշխատանքի սեզոնայնությանհետ, գոյություն ունի աշխատուժի անհավասարաչափ պահանջարկ: Այստեղ տարբերում են հիմնական ն սեզոնային աշխատուժ հասկացությունները:Հիմնականաշխատողներըկոչված են մշտական աշխատանքի լրիվ ծավալի կատարման համար, իսկ սեզոնայինը`սեզոնային աշխատանքների: Գյուղատնտեսությանմեջ զբաղվածությունը,քանակական տեսանկյունից հանդես է գալիս երկու ձնով` լրիվ ն ոչ լրիվ: Լրիվ զբաղվածություննաշխատողներինաշխատանքէ երաշխավորումամբողջ տարվա ընթացքում:Դրանք հիմնականումանասնապահները,մեխանիզատորները,մասնագետներըն արտադրությանղեկավարներնեն: Ոչ լրիվ զբաղվածությունըբնութագրվումէ ոչ լրիվ աշխատանքային օրով, շաբաթով,տարով: Այս կատեգորիայինեն պատկանումմեխանիզատորների առանձին խմբերը, սեզոնային աշխատանքում ներգրավվածկենսաթոշակառուները,դպրոցականները: Զբաղված քաղաքացիներեն համարվում` վարձու աշխատողները,ներառյալսեզոնայինն ժամանակավոր, ձեռնարկատիրականգործունեությամբզբաղվողները, ինքնուրույն աշխատանքովապահովվածները, Օժանդակ տնտեսություններումզբաղված ն ըստ պայմանագրի արտադրանքիրացնողները, քաղաքացիա-իրավական պայմանագրերովաշխատանք կատարողները,ինչպես նան արտադրական կոոպերատիվների

ն գոյության օրինական միջոցներիաղբյուր կացողները չունեցող-

ները, ւ

կամավորչզբաղված բնակչությունը, ամուսնական զույգերից որնէ մեկի կամ ծնողներիմիջոցներովապրողները,

հարկադրված չզբաղված բնակչությունը, արտադրությունից տարբեր պատճառներով ազատվածները, աշխատանքի մի տեղից ազատված, բայց աշխատանքի բորսայում գրանցվել չհասցրածանձինք, հարկադրված չզբաղված գործազուրկները, այսինքն մարդիկ, որոնք ուզում են աշխատել ու վարձատրվելն հաշվառված են աշխատանքի բորսայում: Աշխատանքի ագրարային շուկայում զբաղվածության ապահովմանն ուղղված միջոցառումների ֆինանսավորման աղբյուրները են բերված գծապատկեր4-ում: Գործազրկությանհասկացություննու ձները: Ինչպես նշվեց վերնում, գործազուրկներն` աշխատունակ քաղաքացիներն են, որոնք չունեն աշխատանք ն աշխատավարձ,գրանցված են աշխատանքի զբաղվածության ծառայություններումհամապատասխանաշխատանք գտնելու նպատակովն պատրաստ են անցնել աշխատանքի: Գյուղատնտեսությանմեջ գործազրկությունըկարող է ունենալ տարբեր պատճառներ: Այս կապակցությամբ գոյություն ունի գործազրկությանմի քանի ձներ` ֆրիկցիոն, կառուցվածքային,ցիկլային (Գծապատկեր5): Գործազրկությանմակարդակը(Գմ) որոշվում է գործազուրկների թիվը աշխատուժի ընդհանուր թվաքանակին հարաբերելով: Հաշվարկվումէ հետնյալ բանաձնով` -

Գ:

Գ.-2

տ.ա.

անդամները:

Պրտեղ` Գչ- գործազուրկներիթիվն է, մարդ, Բտա. տնտեսապեսակտիվ բնակչությանթիվն է, մարդ: -

Աշխատանքի շուկայի անմիջական սուբյեկտ է համարվում չզբաղված բնակչությունը, որի շարքինեն դասվում. կամավոր չզբաղվածները,տնտեսությունիցհեռացածները կամ աշխատել չցանոչ մի անգամաշխատանքիչմասնակցածները, -

Գծապատկեր 4

Գծապատկեր 5

աջակցման շուկայում զբաղվածության աշխատանքի Ագրարային աղբյուրները ֆ ինանսավորման միջոցառումների

Գործազրկությանտեսակներըգյուղատնտեսությանմեջ

Պետականբյուջե

(ձեռնարկաաջակցում Ինքնազբաղվածության ՛

անձնական օժանդակ

տնտեսություն) արություն ֆերմերային ն

գործունեություն,

ստեղծմանխրախուսում Նոր աշխատատեղերի --Վ

Տեղական բյուջե

պահպանման Աշխատատեղերի խրախուսում

աշխատանքների Վասարակական

կազմակերպում

| Քաղաքացիներիզբաղվածությանֆոնդ

Կառուցվածքային` իրենից ներկայացնում է աշխատուժի ընդհանուր պահանջարկի կառուցվածքի փոփոխություն: Պահանջվում է կադրերի վերապատրաստում, լրացուցիչ ուսուցում, երբեմն՝աշխատողներիբնակավայրիփոփոխում:

Լ -| Ցիկլային՝ գործազրկություն է, առաջացած արտադրության անկման հետնանքով:Այն կապվածէ ապրանքներին յությունների պահանջարկիպակասիհետ:

Գործազուրկներիվերապատրաստում ի

առետրային զբաղվածության ծառայությունների

Բնակչության

եկամուտներ գործունեությունից

կազմաաշխատանքների Հասարակական

կերպում

վերապատրաստում Գործազուրկների

ծառա-

երկրներումգործազրկության մակարդակիտարբերությունը թելադրվում է տնտեսական քաղաքականության բնույթով, տնտեսության կառուցվածքով, ինչպես ն նրա հաշվարկման մեթոդների տարբերությամբ:Մարդը համարվում է գործազուրկ, եթե նա ոչ մի տեղ չի աշխատում ե զբաղված է աշխատանք փնտրելով: Հետնաբար, մարդուն բավարար չէ միայն աշխատանք չունենալ, որպեսզի համարվիգործազուրկ: Անհրաժեշտ է ակտիվորեն ձգտել դրա գտնելուն:Սակայն,շատ մարդիկտարբերերկրներումոչ մի,տեղ չեն աշխատում ն ըստ որում չեն հաշվարկվում գործազուրկներ:Սրանք մարդկանց այն կատեգորիաներնեն, ինչպիսիք են կենսաթոշակառուները, երեխաներիհետ տանը նստածները, երկարատն արձակուրդ վերցրածները նախքան նոր աշխատանքին անցնելը, նոր աշխատանքի անցնելու համարնախնականմասնագիտական պատրաստվածություն ստացողները: Շատ

պահպանում Աշխատատեղերի

նպաստները Գործազրկության

Ֆրիկցիոն` գործազուրկներ, որոնք փնտրում են աշխատանք կամ սպասում են այն ստանալու մոտ ապագայում: Այդպիսի | գործազրկությունը համարվում է անխուսափելի ն ինչ որ այսինքն գործազուրկ աշխատողներիթվի չափով` ցա ցանկալի, ն աշխատատեղերիքանակիանհամապատասխանություն:

Գծապատկեր

Տնտեսագիտական գրականությանմեջ առանձնացվում են գործազրկությաներեք տեսակ. կառուցվածքայինճշգրտման ժամանակաշրջանիգործազրկութ-

Աշխատանքապահովման գործոննե րո արգելակմանԳոր

գյուղատնտեսությանմեջ

յուն, ժամանակաշրջանի տնտեսությաննորմալ կենսագործունեության գործազրկություն, կարճաժամկետ տնտեսական ցիկլերի հետ կապված գոր

ծազրկություն:

Տարբերում են նան հոսուն, բացահայտ,թաքնված,լճացած, եր---| կարատե ն այլ գործազրկությանտեսակներ: ն Առաջինի դեպքում, ծրագրի կայունացման ռեֆորմի սկզբում դիտվում է գործազրկությանժամանակավորբարձրացում:Երկրորդի դեպքում` գործազրկությանմակարդակըկայունանումԷ ն տատանվում է 5-796-ի սահմաններում, որը նորմալ է համարվում մի շարք զարգացած երկրներում: Գործազրկությանմակարդակի ցիկլային ավելացումը կամ իջեցումը շարունակվումէ 3-5 տարի, որը բնորոշ է երրորդ տիպին: Այսպիսի տատանումներ տեղի են ունենում գրեթե --. բոլոր խոշոր զարգացածերկրներում,ինչպես, օրինակ՝ԱՄՆ-ում: Շուկայական տնտեսության պայմաններում ձեռնարկությունը կրճատում է զբաղվածությանաստիճանը` հենց որ բարձրանումէ աշխատանքի վարձատրությունը,ն հակառակը՝ բարձրացնում է զբաղվածության մակարդակը աշխատավարձիիջեցման դեպքում: բարձրացնումէ զբաղվածությունըայն Այլ խոսքով,-ձեռնարկությունը դեպքում, երբ աճում է արտադրանքիգինը: Այս դեպքում, երբ աշխատանքի վարձատրություննարագ է աճում, քան արտադրանքիգինը, ձեռնարկություննընդունումէ քիչ աշխատողներ: Նույնիսկ լրիվ զբաղվածությունըչի նշանակում գործազրկության բացակայություն:Գործազրկությունըառկա է լրիվ զբաղվածության հավասարվում դեպքում, երբ ցիկլայինգործազրկությունը էզրոյի: են գործում երեք հիմԱշխատանքիշուկայի վրա ազդեցություն ն ուն ժողովրդագրական նական գործոններ` բնական-ռեսուրսային, մեջ աշխատանքաապասոցիալ-տնտեսական:Գյուղատնտեսության հովվածությունըկախվածէ մի շարք գործոններից(Գծապատկեր6): -.պ

գործո արկատարվում յունների Գեռագյական

Աշխատանքի

Ագրարային ի

ծան մոտ

հատվածում վ

ցումը,

այմաննե

եխն է

սոցիալական ոլորտի թույլ

զարգա-

Երկրի տարածքում գյուղատնտեսության աշխատանքային ռեսուրսներիանհամաչափ բաշխվածությունը

Բանվորական կադրերի՝ մեխանիզատորների, շինարարների, անասնապահներիանբավարար

պատրաստումը

Գյուղատնտեսությանմեջ գործազրկությանաճը

Գյուղատնտեսականարտադրության ցածր արդյունավետությունը Գյուղատնտեսականարտադրության ոլորտից երիտասարդության արտահոսքը

Գործազրկությանմակարդակիվրա առավել էական ազդեցութէ գործում սոցիալ-տնտեսականգործոնները: Դրանցիցեն` արտադրությանանկումը, արտադրանքիարտադրությունումկառուցվածքայինտեղաշարժերը,

սեփականությանձներում փոփոխությունը, իրավիճակը ֆինանսա-վարկային, ինվեստիցիոն, արտաքին տնտեսականն եկամուտներիոլորտներում: Ժողտնտեսությունումամբողջությամբ, այդ թվում` գյուղատնտեսության մեջ գիտության ն գիտաարտադրականկազմակերպություններից կադրերի ներհոսքը դեպի արտադրականգործունեությանե կառավարմանօրգաններ: Վերջին հաշվով դա տանում է բարձր որա-.

կավորման:

ԳԼՈՒԽ 3. ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԲԱՐՁՐԱՑՄԱՆ

3.1.

ԱՐՏԱԴՐՈՂԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ԵՎ ԴՐԱ

ՄԵՋ

Աշխատանքի արտադրողականությունհասկացությունը ն

էությունը Աշխատանքի արտադրողականությանորոշման մեթոդիկան ն դրա ցուցանիշները Աշխատանքի արտադրողականության բարձրացման մեջ գործոններնու ուղիները գյուղատնտեսության

դրա 3.2. 33.

3.1.

ու Աշխատանքիարտադրողականություն հասկացությունն

էությունը

դրա

Ընդհանրապես,ն մասնավորապեսգյուղատնտեսությանմեջ արտադրանքիարտադրությանաճ ն դրա որակի բարելավում կարելի Է ապահովել ի հաշիվ օգտագործվող ռեսուրսներիավելացման կամ դրանցօգտագործմանարդյունավետությանբարձրացման:Վերջինիս մեջ իր կարնորագույն դերն ունի աշխատանք հասկացությունը:Դա մարդու գիտակցված,նպատակաուղղվածգործունեություննէ` ուղղված նրա պահանջմունքներիբավարարմանը: Աշխատանքըմարդկային հասարակությանգոյատնման ն զարգացմանպարտադիրն անփոխարինելի պայմանն է: Աշխատանքի ընթացքումկատարելագործվում են արտադրությանմիջոցները,ստեղծվում աշխատանքին արտադրությանկազմակերպմաննոր, ավելի կատարյալ ն բարձր

արտադրողականձներ ու մեթոդներ: Մարդըձեռք է բերում ավելի մեծ փորձ ու հմտություն,բարձրացնումիր պրոֆեսիոնալ-մասնագի ման մակարդակը ն. դրանով իս` իր աշխատանքիաո նության մակարդակը: Իսկ «աշխատանք»ասելով ճիշտ կլինի հասկանալ մարդկայինէներգիայիայնպիսի ծախսումները, որոնք ծում են բացառապես միայնօգտակար արժեքներ: Վերջին հաշվով, աշխատանքը մարդու համար կենսական անհրաժեշտություն է, մարդկայինբարիքներին հարստության աղբյուր ն իր ծագումիցմինչն այժմ ունեցել է ն ունի հասարակական բնույթ:

րդրողա

Ստեղ

Աշխատանքի իրականացման պարտադիր պայմանըաշխատուժի ն արտադրության միջոցների միացումն է ն վերջինիս շարժման մեջ դնելը աշխատուժիմիջոցով:

Արտադրության միջոցներնիրենցիցներկայացնում են

աշխատանքի առարկաներնու աշխատանքի միջոցները: առարկաներըբնության կենսագործունեության կամ գոյության արդյունք են կամ իրերիամբողջություն, որին ուղղված է մարդու գիտակցված ն նպատակասլաց գործունեու թյունը: Իր ստեղծման օրից մարդը աստիճանաբար ն ճանաչում է ուսումնասիրում բնությունը,ընդլայնում աշխատանքի առարկաներիմասին իր իմացության սահմանները: Մարդու,որպես աշխատանքային

Աշխատա

ռեսուրսների, օգտագործման արդյունավետությունը բնութագրողհիմնական ցուցանիշը աշխատանքի արտադրողականությունն է:

Գյուղատնտեսական արտադրանքիարտադրության աճ կարելիէ ապահովել ի հաշիվ կիրառվողռեսուրսների քանակի ավելացման կամ դրանց օգտագործման արդյունավետության բարձրացման: Այստեղ,իր կարնոր դերն ունի նան աշխատանքային ռեսուրսների ռացիոնալօգտագործումը: Աշխատանքային ռեսուրսներիօգ-

տագործման արդյունավետությունը բնութագրող հիմնականտնտե-

սական ցուցանիշըհանդիսանումէ աշխատանքի արտադրողակա

նությունը:

Աշխատանքի

արտա

ականությունը, դա կոնկրետ աշխա-

տանքիարդյունքայնությունն է որոշակի ժամանակաշրջանում, այ-

սինքն մարդու

նպատակասլաց արտադրական գործունեության արդյունավետությունը: Այն արտադրված արտադրանքի քանակի ն դրա արտադրության վրա ծախսվածժամանակի էհարաբերությունն

Աշխատանքի արտադրողականությունն իրենից ներկայացնում Է միավոր աշխատաժամանակում որոշակի քանակով սպառողական արժեքի ստեղծման մարդու կոնկրետ աշխատանքի հնարավորութ-

յունը:

Միավոր աշխատաժամանակում որքան ավելի շատ արտադրանք է արտադրվում, այնքան քիչ է ձիավոր արտադրանքի րության համար կատարված աշխատանքային ծախսերը, ն բարձր դրա աշխատանքի արտադրողականությունը: Աշխատանքի արտադրողականության բարձրացումը հանդիսանում է առավել հրատապ խնդիր, որից կախված են գյուղատնտեսության ընդլայնված վերարտադրության տեմպերը ն իր արտադրանքներով բնակչության պահանջմունքների լրիվ բավարարումը: Աշխատանքի արտադրողականությանբարձրացումըհանդիսանում է աշխատանքի գործընթացում ցանկացած փոփոխություն, որն ուղղված է տվյալ արտադրանքի արտադրության համար անհրաժեշտ աշխատաժամանակիկրճատմանը: Աշխատանքի արտադրողականութան աճը հանդիսանում է համընդհանուր օրենք, յուրահատուկ բոլոր հասարակականտնտեսական ֆորմացիաներին:Աշխատանքի արտադրողականությանանընդհատությանօրենքն ընդհանուրէ ժողտնտեսությանբոլոր ճյուղերի համար: Սակայնգյուղատնտեսությանմեջ այն ունի ի հայտ գալու յուրահատուկ ձները: Այն կապված է աշխատանքի արտադրողականությանմակարդակիվրա կլիմայական պայմանների ճյուղի սոցիալական կառուցվածքիազդեցությանհետ: արտադրողականության էությունը: Արտադրանքի Աշխատանքի արտադրությանընթացքումծախսվում են ինչպես կենդանի, այնպես էլ արտադրության միջոցներում, նյութերում առարկայացած ն այլ անցյալի աշխատանք, որը փոխանցվում է նոր ստեղծվող արտադ. րանքին: Կենդանի աշխատանքըգործունեությանմեջ է դնում անցյալում ստեղծված արտադրությանմիջոցները: Այն հանդիսանում է նոր սպառողականարժեքի միակ ստեղծողը: Աշխատանքը,որպես գործընթաց միշտ հանդիսանում է կենդանի, սակայն, երբ աշխատանքի գործընթացըավարտված է ն աշխատանքիարդյունքըդուրս է եկել դրա սահմաններից,արտադրանքումամփոփվածողջ աշխատանքը հանդիսանում է նյութականացված(անցյալի)աշխատանք:

արտադ-

նյութականացված աշխատանքի համեմատ գյուղատնտեսության նյութականացված աշխատանքն աչքի է ընկնում ավելի քիչ արդյունավետությամբ, քանի որ վերցինս կարնորդեր է խաղում գյուղատնտեսության մեջ

տեխնիկական միջոցների նորացմանգործում: Նախորդշրջանում

կատարվա

արտադրության վերջնական փուլում ծախսված աշխատանքի գումարն իրենից ներկայացնում է աշխատանքը:Այն ստեղծում է կոնկրետ արտադրանքիարժեք, իսկ արտադրության վերջնական փուլում ծախսված Ստեղծում է արտադրանքինոր արժեք: Այս կապակցությամբ անհրաժեշտ է տարբերել ամբողջ աշխատանքի (ամբողջական) ցուցանիշ. ներ ն միայն նոր միացված (կենդանի)աշխատանքիարդյունավետության ցուցանիշներ:

ամբողջակ

աշխատա

Աշխատանքի ատադրողականության բարձրացման

էությունը

ժաման

կայանում է նրանում, որ արտադրանքի արտադրության կենդանիաշխատանքիբաժինը կրճատվումէ, իսկ առարկայացած աշխատանքիբաժինը՝ ավելանում, սակայնավելանում է այնպե ր արտադրանքի արտադրության համար պահանջվողաշխատաժամանակիընդհանուրծավալը պակասումէ: Այսինքն`կենդանիաշխատանքն ավելի շատ է կրճատվում, քան ավելանում Է առարկայացած աշխատանքը: Կենդանին առարկայացած աշխատանքի միջն հարա-

Նյութականացվածաշխատանքնիր մեջ ընդգրկում Է արդյունաբերության աշխատողների աշխատանք,որն ամփոփվածէ մեքենաների, սարքավորումների, հանքայինպարարտանյութերի մեջ, ինչպես նան գյուղատնտեսության աշխատողների աշխատանքը, որը ծախսվել է արտադրության նախորդփուլերում ն. ամփոփվածէ սերմերի, կերերի, գյուղատնտեսական ծագման այլ միջոցների ե աշխատանքի առարկաներիմեջ: Արդյունաբերության

բերակցությունը փոփոխվումէ տեխնիկական վերազինմանբարձ. րացմանըզուգահեռ: Ամբողջական աշխատանքի ծախսերըգյուղատնտեսական արտադրանքի արժեքի որոշման ժամանակ, որպես ապրանքի արժեք որոշվում է բացառապես նրանում ամփոփված աշխատանքի ժամանակով: Երբ ծախսերիտարրերից մեկը տնտեսվումէ մյուսի հաշվին, ապա աշխատանքի աճ տեղի չի ունենում: արտադրողականության Այլ խոսքով,արտադրանքիարտադրության համարանհրաժեշտաշ-

խատանքային ծախսերը չեն կրճատվում, այլ տեղի է ունենում փփոխւթւնծծ....ՁզվՁ2՞2ը կառուցվածքային Ս) Կենդանի ն առարկայացածաշխատանքայինծախսերի հարաբերակցության միջն փոփոխությունը տեղի է ունենում տեխնիկական զինվածության շնորհիվ: Աշխատանքի արտադրողականության բարձրացմանն արտադրանքիարտադրությանվրա ծախսված աշորոշման համար, անհրաժեշտ է խատաժամանակի տնտեսման աշխատաժամանակումներառել աշխատանքայինծախսերի ամբողջությունը (կենդանին առարկայացած):Այսպիսի հաշվառումը հիմք է հանդիսանում գյուղատնտեսականարտադրանքիարժեքի որոշման համար: Սա բացառիկկարնոր նշանակությունունի գյուղատնտեսաառաջընթացիգնահատման կան ճյուղերում ե գիտատեխնիակական ն բացահայտմանմիջճյուղային Ա գոտիական համամասնությունների սահմանման համար (Գծապատկեր7): ճյուղում անցյալի աշխատանքայինծախսումԵրկրագործության ներին բաժին է ընկնում մոտ 67, իսկ կենդանիաշխատանքայինծախ-

սումներին` 3396-ը: Գիտատեխնիկականառաջընթացի ներդրման շնորհիվ փոքրանում է կենդանիաշխատանքայինծախսերը, ավելանում` անցյալի առարկայացածը:Արդյունքում, առաջինի կրճատման առաջանցիկ տեմպերիշնորհիվ կրճատվում են ամբողջական աշխա-

տանքային ծախսումները:

ՍՕՐ

9ծՐՈոՈՎ--ՎՎ---ՀԸ

ԷՎ

մղոռվոցնր ախատաղոութթ

ՀՒ

Բ.

րո

թթ»

արվատցգիդվ

Ցադվճ դ մղ: մղոուղ

Հ ատա -

5|Ք

թիկ

Յ|Յ

5|2

աաթաաաը

տմիըհսկոյոմղի«ովհւուղ

Հաաա

Պմի-րեսադտմգի տվող

Յ|5

863|3 | Ց

ա ուր տոռարունի արու

ՏԱՅ

Յ|ա

աաա

ԼԷ

: ի

56|ք

առ

հոեղմիոստի նվ,

կովում

մղրտոկ մղմսդոբաժ դղոտոադոթղմհով ք

|Զ

ղմփղոոի

ԱՒՈԻՅ ԱՄԱ

Ե-րՀ----

ԷՎ

շվոճոչ

Գ---4լ յ

ԷՋ լ

5Է---

Ւ|

դակորզը

ԼԱ

ՈՀԱՀ-Հ-Հ՝

կ լ

կ է

ձցոտմնվչուդոկոռ «պտդտուում։ վերլ

թ| տռատհնւոգուու

լ լ

Հ.

Թթ ԷԹ

մզոմոտժ

վեմ

աՀՀՀաա------------

Պմիցոբեսմսդ

Ծ»լ

իխաապբթ աաա

ԻՇՇՇՇՀ-՞

ՆԻմնննեենեն

աարաաային

փակմոտոհտ

վիոանոորը

3:3

յ լ լ յ

Աշխատանքիարտադրողականության որոշման մեթոդիկանն դրա ցուցանիշները

3.2.

Աշխատան

արտադրողականության

ցուցանիշնե

Բնեղեն արտահայտությամբ բ աշխատան աշխ քի արտադրողականության ցուցանիշը դա կենդանի աշխատանքով ստեղծված տվյալ տեսակի արտադրանքի (հացահատիկ, կարտոֆիլ,կաթ,միս ն

համա-

նակի

կարգը: Գյուղատնտեսության մեջ աշխատանքի արտադրողականության մակարդակը ն դինամիկան (շարժը) որոշելու համար օգտվում են բնեղեն կամ արժեքայինցուցանիշներից (Գծապատկեր 8): Գծապատկեր8.

կանությանկատեգորիան: Քանի որ աշխատանքի

աճն իր կոնկրետ արտադրողականության

արտահայտությունը գտնում Է ամենիցառաջ կենդանի աշխատանքի

Աշխատանքիարտադրողականության ուղղակիցուցանիշը՝ :

որտեղ ՀԱ-ն համախառնարտադրանքնէ (բնամթերայինկամ արժեքային արտահայտությամբ), Աչ-ն` արտադրանքի արտադրության համար կատարված աշխատանքային ծախսումները, մարդ-օր, մարդ-ժամ, միջին տարեկան աշխատողներիթիվ: -

ծախսերիբացարձակիջեցմանմեջ, ուստի ընդունվածէ ուսումնասիրել կենդանիաշխատանքի ն որոշել աշարտադրողականությունը խատանքիարտադրողականության մակարդակը ծախսվածմիավոր կենդանի աշխատանքիծախսերի դիմաց ստացված համախառն արտադրանքիելքով:

Գյուղատնտեսության մեջ աշխատանքիարտադրո րտադրողականութ յունը հանդիսանում է բարդ տնտեսագիտական կատեգորիա:Այն է լրիվ, ուղղակի, հակադարձ բնութագրվում ն անուղղակի ցուցանիշ-

ներով: Աշխատանքի արտադրողականության ուղղակի ցուցանիշնեհաշվարկվումեն որպես արտադրված արտադրանքի քանակի ն ծախսվածաշխատաժամանակի րը

Աշխատանքիարտադրողականության հակադարձցուցանիշը՝ աշխատատարությունը`Այ

Աշխատանքի արտադրողականության բնեղեն

ցուցանիշների համակարգը հանդիսանումԷ շատ արժեքավոր,քանի որ դրանք ավելի ճիշտ են բնութագրում աշխատանքի արտադրողա-

| ՀԱ,

այլն) քաարտադրության վրա ծախսված աշխատաժաման

հարաբերություննէ:

Աշխատանքիարտադրողականության ցուցանիշները գյուղատնտեսությանմեջ

Աա-Ա-

ե դրա

Հե. ՀԱ

հարաբերություն`

որտեղ` ՀԱ-ն` արտադրված արտադրանքի քանակն Է բնեղեն կամ

կանիշներ ժամանակում կատարված

Աշխատան

արտադրողականության ր դրողակ թյ

անուղղա ղղակի

գյուղատնտեսական միավոր աշխատանքիծավալը, հա/ժամ, տ/ժամ, 4 հա գյուղատնտեսականմշակաբույսերի մշակության համար կատարված աշխատանքային ծախսումները,մարդ-

ժամ, -.

մեկ գլուխ անասունի սպասարկման համար աշխատանքային ծախսումներն անասնաբուծությունում,

մարդ-ժամ, -

մեկ աշխատողի ծանրաբեռնվածությունը(համապատասխան անասնագլխաքանակըմեկ աշխատողիհաշվով), առանձին գործողությունների (կերատեսակներիբաշխում,

արժեքային արտահայտությամբ, ա-ն արտադրանքի արտադրության վրա ծախսված աշխաէ, մարդ-ժամերով տաժամանակն կամ մարդ-օրերով կամ -

աշխատողների թիվը:

Սա, աշխատանքի արտադրողականության հիմնական(լրիվ) ն գլխավորցուցանիշն է, որն առավել է ամբողջությամբ

աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործման

գյուղատնտեսության մեջ:

բնութագրում

արդյունավետությու

Աշխատանքի արտադրողականության ցու անիշնե հիմնականցուցասիշները, կախվածարտադրանքի հաշվա անան մ նունն Մաո

քային, իսկ ըստ արտադրանքիտեսականու ու ճյուղերի ընդգրկման աստիճանի մասնավոր ն ընդհանրացնող: Առանձին կամ միասեռ արտադրատեսակների(օրինակ` ցորեն, կարտոֆիլ, կաթ ն այլն) արտադրությանժամանակ աշխատանքի արտադրողականությանմակարդակըորոշվում Է մասնավորցուցանիշների օգնությամբ, իսկ առանձին ճյուղերում (բուսաբուծություն, անասնաբուծություն)կամ տնտեսության ու ամբողջ գյուղատնտեսության գծով աշխատանքի արտադրողականության վերլուծության ժամանակ օգտագործվում են ընդհանրացնող ցուցանիշները: Մասնավորցուցանիշները, որպես կանոն, ներկայացվումեն բնեղեն, իսկ ընդհանրացնողներնա̀րժեքային ձնով: Աշխատանքի արտադրողականությանբնեղեն ցուցանիշները, ի տարբերությունարժեքայինցուցանիշների, արտադրանքի տեսականու կառուցվածքայինտեղաշարժերիազդեցությանը չեն ենթարկվում, է որը թույլ տալիս դրանք օգտագործել առանձին տեխնոլոգիական գործընթացներիվրա աշխատանքայինծախսերի հաշվարկմանհամար: Այս ցուցանիշներն արտահայտում են կենդանի աշխատանքի իրական ծախսերը, քանի որ դրանց հաշվարկը անմիջականորեն իրականացվումէ աշխատաժամանակիմիավորներով: Արտադրանքիաշխատատարությունը(Ար) դա աշխատանքի արտադրողականութանհակադարձմեծությունն է: Այն որոշվում է արտադրանքիարտադրության համար կատարված աշխատանքան յին ծախսումների արտադրված արտադրանքիքանակիհարաբե-

րությամբ՝

ԱւՀ-Ց:

ՀԱ

Այս ցուցանիշն ավելի հաճախ օգտագործվում Է տնտեսվարող սուբյեկտի տնտեսական գործունեության վերլուծության, ինչպես նան, ըստ գոտիներին տնտեսականշրջանների,գյուղատնտեսական արտադրանքի առանձին տեսակների արտադրությանարդյունավետությանբնութագրմանժամանակ: Աշխատանքի արտադրողականությանլրիվ ն հակադարձցուցանիշների կողքին օգտագործվումեն նան լրացուցիչ (ոչ լրիվ) ցուցածախնիշներ: Այդ ցուցանիշները ցույց են տալիս աշխատանքային

սումների արդյունավետության իրական բնութագիրը,սակայն անուղղակի ձնով բնութագրումեն առանձին տեխնոլոգիական

գործընթացներիմիջանկյալգործողությունների աշխատանքիարտադրո-

ղականությունը: -

Դրանցթվին են պատկանում` մեկ ժամում կամ օրում կատարված աշխատանքի ընդհանուր ծավալը, դաշտային աշխատանքներումմեկ աշխատողի կատարած աշխատանքը, միավոր արտադրանքի արտադրության համար ծախսված աշխատանքը, գյուղատնտեսական մշակաբույսերի առանձին տեսակների ցանքերով կամ անասնաբուծությունում անասուններով մեկ աշխատողի ծանրաբեռնվածությունը, աշխատանքային մեկ հա ցանքի կամ մեկ գլուխ անասունիհաշվով:ծախսումներ Այդ դեպքում փաստացի ծախսումները համեմատում են նորմատիվա տվյալներիհետ: Օրինակ, մեկ հեկտար աշնանացան մշակությանվրա ըստ նորմատիվիպետք է ծախսվի 40 մարդժամ, սակայնփաստացիծախսվելէ 31 մարդ-ժամ:

ցորենի

տա

արտա

ծավալի

որոշման

Ձեռնարկությունում կամ ճյուղում, երբ արտադրվում է

մեթո

ան:

տարատեսա

արտադրանքներ,որոնք բնեղեն արտահայտությամբ հնարավոր չէ գումարել, դրանց ծավալը որոշում են արժեքային արտահայ տությամբ: Այդ նպատակիհամարօգտագործվում են ընթացիկ, գործող գնման ն համադրելիգները: Այն դեպքում, երբ աշխատանքի արտադրողականությունը հաշվարկվումէ մեկ տնտեսությունում, միա-

նման

մասնագիտացման տնտեսություններում կամ որոշակի գոտու սահմաններում,մեկ տարվա ընթացքում, գյուղատնտեսական արտադրանքիգնահատման համարօգտագործվումեն ընթացիկ գնման գները կամ առանձին արտադրանքներիիրացման գները: Տարբեր մասնագիտացման տնտեսություններում, տարբեր բնակլիմայակ գոտիներումաշխատանքի արտադրողականության համեմատությա համարօգտվում են վերջին երեք տարիներիցորնէ մեկ տարվա իրացմանմիջին գներից, որոնք համարվումեն համադրելի գներ: Նման գներ նախառեֆորմյան շրջանում սահմանվումէր յուրաքան-

չյուր

ժամանակահատվածիհամար (օրինակ 1983թ. համադրելի

գները):

Աշխատանքի արտադրողականությունը համախառն արտադրանքով որոշելու թերությունը կայանում է նրանում, որ այն չի ապահովումբավարար ն օբյեկտիվ պատկերացումաշխատանքային ռեսուրսներիարդյունավետ օգտագործման մասին, քանի որ տվյալ ցուցանիշում առկա է կրկնակիհաշվարկ, ինչպես նան արտադրանքի ոչ ապրանքային մասի իջեցված գնահատում: Գյուղատնտեսության

ագրդ-

համախառն արտադրանքիկրկնակիհաշվարկմանտարրերիցեն` կերատեսակները,սերմերը, տնկանյութերը, հորթերի կերակրման համար կաթը ն այլն, որոնց արտադրությանհամարաշխատանքային ծախսեր են կատարվել արտադրության նախորդ փուլերում: Այդ ամենը խեղաթյուրում Էէաշխատանքի արտադրողականության մակարդակնու դինամիկան,չնպաստելովարտադրանքինյութատարության իջեցմանը ն որակի բարձրացմանը: Կապված այս հանգամանքիհետ, պետք Է նշել, որ աշխատանքիարտադրողականության աճի կարելի է հասնել ոչ այնքան ի հաշիվ նրա օգտագործման որքան արտադրանքինյութատարությանավեարդյունավետության, լացման շնորհիվ: Ուստի, այս նկատառումովաշխատանքի արտադհաշվարկմանհամար նպատակահարմարէ օգտարողականության գործել ոչ թե համախառն,այլ զուտ արտադրանքը(համախառնեկամուտ), որն արտացոլում է կենդանիաշխատանքով ստեղծված նոր արդյունքի արժեքը ն չի պարունակումկրկնակիհաշվարկ ու նյութական ծախսեր: Այս ցուցանիշը աշխատանքի արտադրողականության ցուցանիշների համակարգում պետք է համապատասխան տեղ

զբաղեցնի:

Աշխատանքային

ծախսումների

որոշման

մեթոդիկան:

Աշխաարտադրողականությանհաշվարկման ժամանակ, խիստ կարնոր է ճիշտ հաշվարկել գյուղատնտեսականարտադրանքի արտադրության համար կատարվող աշխատանքային ծախսումների քանակը: Աշխատանքայինծախսումներն արտահայտումեն միավոր աշխատաժամանակով` օրերով, ժամերով: Գյուղատնտեսության պրակտիկայումկիրառվում է մեկ աշխատողի հաշվով ծախսված աշխատաժամանակըմարդ-ժամը: Որպես կանոն, հաշվարկների համար վերցվում են արտադրանքի արտադրությանվրա կատարտանքի

ված միայն ուղղակի աշխատանքային ծախսումները:Ավելի ճիշտ հաշվարկմանհամարանհրաժեշտԷ հաշվարկել նան համաարտա րական ն համատնտեսական ծախսերը: Դրանք ներկայացնումեն գյուղատնտեսական ձեռնարկության առավել որակավորվածաշխատողներիաշխատանքը,որոնք սպասարկում են ն երկրագործության անասնապահության ճյուղերը: Դրանց թվին են պատկանում` նոմները,զոոտեխնիկները, անասնաբուժները, ինժեներա-տեխն կան անձնակազմը ն այլն: Նշված կատեգորիաներիաշխատողերի աշխատանքի ծախսերը բաշխված են ըստ արտադրանքիտեսակների ուղղակի աշխատանքի ծախսերինհամամասնորեն: Ներկայումսգյուղատնտեսության մեջ աշխատանքիարտադրողականությանորոշման ժամանակընդունվում են միայն աշխատանքի ուղղակի ծախսերը:Սա բացատրվում է կառավարման ն սպասարկող անձնակազմի աշխատանքիծախսերն ըստ առանձին արտադրանքի բաշխման բարդությամբ, իսկ Հայաստանում նան գյուղացիական տնտեսություններում նրանցբացակայությամբ: Աշխատանքի արտադրողականությունը որոշվում Է նան համախառն արտադրանքը հարաբերելով ձեռնարկության միջին տարեկան աշխատողներիթվին: Այս ցուցանիշն արտահայտում է ոչ միայն աշխատանքի արտադրողականության մակարդակը, այլ նան տարվա ընթացքումաշխատուժիօգտագործման աստիճանը: Սա աշխատանքային ռեսուրսներիօգտագործման արդյունավետությանամենագլխավորցուցանիշն Է գյուղատնտեսության մեջ: Աշխատողների միջին տարեկանթիվը որոշվում է տնտեսության աշխատողների աշխատած ժամերը հարաբերելովմեկ աշխատողի աշխատաժամանակի տարեկանֆոնդին: Վերջինս 40 ժամյա շաբաթվա դեպքում կազմում է 2009 ժամ, իսկ 36 ժամյա շաբաթի դեպքում` 1814 ժամ, բանվորականօրերի թիվը հնգօրյա շաբաթի դեպքում կազմումԷ 252:

Գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրության գործընթացին անմիջականորեն մասնակցումեն ինչպես բուն գյուղատնտեսության, այնպես էլ արդյունաբերության մի շարք ճյուղեր:

տնտեսական արտադրանքի

արտադրության վրա

Գյուղա-

կատարվա խմբի`

աշխատանքային ծախսերը ընդունված է բաժանել երկու

ն անցյալի կենդանի առարկայացած:

Կարնոր դերը պատկանումէ կենդանի աշխատանքին,քանի է դրա միջոցով ստեղծվումէ նոր արդյունքը: Տարբեր

որ

գյուղատնտե-

աշխատանքի արդյունաբերության անցսության առարկայացած արտադարտադրանքի դ երը գյուղատնտեսական յալի աշխատանքի գործում:Եվ, եթե գյուղաբարձրացման րությանարդյունավետության փոխանցվումէ տնտեսությանանցյալիաշխատանքըմեխանիկորեն անցապա. արդյունաբերության նոր արտադրվողարտադրանքին, տեխնիկական յալի աշխատանքընպաստումէ գյուղատնտեսության առավել ն հետնաբար արտադրության արդյունան

հագեցվածությանը

վետությանը: 3.3.

բարձրացման արտադրողականության Աշխատանքի մեջ ու ուղիներըգյուղատնտեսության գործոններն

բարձրա ման նշանաԱշխատանքի արտադրոդղականության մեջ աշխամեջ: Գյուղատնտեսության

առանձինտեսակի արտադրանքի արտադրությանարդյունավետության բարձրացմանվրա: Աշխատանքի արտադրողականության աճի գործոնները: Գյուղատնտեսութան մեջ աշխատանքի արտադրողականության վրա ազդող գործոնների ուղղվածության ն ներգործությանաստիճանը միանմանչէ: Դրանցից մեկը նպաստում է աշխատանքայինծախսերի կրճատմանը,մյուսները` տանում են գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրության ավելացմանը, երրորդները` միաժամանակ ու ներգործում են աշխատանքի տնտեսման արտադրանքի արտադրությանաճի վրա (Գծապատկեր9): Գծապատկեր9.

Աշխատանքիարտադրողականության բարձրացման գործոններըն ուղիներըգյուղատնտեսությունում

Բնակլիմայականպայմանները

գյուղատնտեսության կությունը տեմպերի արագացումըհանդիսատանքի արտադրողականության

է աեկտիվ

կարնոր ժողտնտեսական նում ն տնտեսական սոցիալականխնդիրների բազմաթիվ նշանակության աճի գլխաուծման համար: Աշխատանքիարտադրողականության հանդիայն է որ նրանում, կայանում դերն ու ավելացհամախառնարտադրանքի սանում է ն ունի անհրաժեշտոթյուն

որ

երանկութունը

գյուղատնտեսության

է երկրի բնակչությանը սննդահիմնականաղբյուրը ն նպաստում տանում է արտադրանքի Այն մթերքով ավելի լրիվ բավարարմանը: կրճատծ ախսերի աշխատանքային վրա կենդանի արտադրության ու տնտեսմանն գյուղահետնաբար` աշխատաժամանակի թվի կրճատմանը,որոնք աշխաայլ ոլորտներում: տանք են գտնումտնտեսության բարձրացումընպաստում արտադրողականության Աշխատանքի հաշվով աշխատանքիվարձատրության է միավոր արտադրանքի

անասնապահական

Ան

նյութատեխնիկական

Ա ատացգար թացների

համալիրմեքենայացումը

Աշխատանքիինտենսիվությունը

Կադրերիորակավորմանբարձրացումը

Է,

ԱԱ

ներդնումը

ոասության աշխատողների մեջ

բուսաբուծական է գործում կան ազդեցություն

Կոն

Գիտատեխնիկականառաջադիմությաննվաճումների

ման

ծախսումներիարդյունավետ տնտեսմանը, անցյալիաշխատանքային էաու տնտեսմանը: Վերջին հաշվով, արդյունքում օգտագործմանն

ԿԱ

տեղաբաշխումըն

Աշխատանքիարդյունավետկազմակերպումըն նյութականխրախուսումը

Օրինակ` բուսաբուծության մեջ արտադրականգործընթացների մեքենայացման մակարդակի բարձրացումը նպաստում է ձեռքի աշխատանքիազատմանը,այն մեքենայականներովփոխարինելով, ն վերջին հաշվով, կրճատվում են ամբողջական աշխատանքային ծախսումները:Բուսաբուծությանմեջ աշխատանքային գործընթացների մեքենայացման մակարդակիաճը ապահովում է սեղմ ագրոտեխնիկականժամկետներում դաշտայինաշխատանքներիկատարումը, նպաստումհողի մշակման,ցանքերի խնամքի ն բերքահավաքի որակի բարելավմանը:Այս բոլորը բերում է աշխատանքի արտադրողականությանբարձրացման ն միավոր տարածության հաշվով արտադրանքիելքի ավելացման: Ա

տան

տադրողականության

բարձրացման

ները:

բարձրացմանուղիներն են` Աշխատանքիարտադրողականության

ֆոնդաապահովվածությանն ֆոնդազինվածութտնտեսության յան աճը, հիմնականֆոնդերի օգտագործմանինտենսիվությանբարձրա-

ցումը,

մասնագիտացման խորացումըն գյուղատնտեսականարտադրության արդյունավետհամակենտրոնացումը, ռեսուրսախնայոբուսաբուծությունումն անասնաբուծությունում ու ղական առաջադիմականտեխնոլոգիաներիներդրումը, աշխատանքիկազմակերպմանբարելավումը ն ինտենսիվացման մակարդակի բարձրացումը, ագրոարդյունաբերական համալիրի կադրերի որակավորման

բարձրացումը,

աշխատանքինյութականխրախուսմանուժեղացումը: արտադրողականությունըկախված է նան արտադԱշխատանքի րության սանիտարահիգիենիկպայմաններիցն անասնապահական ֆերմաներիմիկրոկլիմայից: Աշխատանքիարտադրողականությանվրա անմիջականորեն ազդում է նան աշխատողներիորակավորմանմակարդակը:Որքան բարձր է աշխատողների մասնագիտականվարպետությունն ու նրանցմասնագիտական աշխատանքիստաժը, այնքանցածր է միածախսումվոր արտադրանքիարտադրությանվրա աշխատանքային ները:

Փորձառու մեխանիզատորները կատարելապեստիրապետումեն գյուղատնտեսականմշակաբույսերիմշակությանագրոտեխնիկային ն

տեխնոլոգիական Սա նպաստում գործընթացներիկազմակերպմանը: է աշխատանքի առավել արդյունավետ օգտագործմանն

ու

դրա

արտադրողականության բարձրացմանը: Աշխատանքիարտադրողականությանբարձրացմանգործում ոչ պակաս նշանակություն ունի գյուղատնտեսական աշխատողների նյութականխրախուսումը:Աշխատողների աշխատանքիհիմնականն լրացուցիչ վարձատրությունն ապահովում է արտադրության արդյունքի նկատմամբնրանց շահագրգռվածությունը: Աշխատանքիարտադրողականության աճի տեմպերըաշխատանքի վարձատրության աճի տեմպի նկատմամբպետք է լինեն առաջանցիկ: Սրանում Է կայանում աշխատանքիարտադրողականությանն նյութականխրախուսման տնտեսականիմաստը: Ցավոք, շուկայականտնտեսության անցման պայմաններում տնտեսվարման այս կարնոր գործոնը խախտվում է, ե աշխատանքի վարձատրության աճի մակարդակը շատ գյուղատնտեսականձեռնարկություններում գերազանցում է աշխատանքիարտադրողականության աճի մակարդակին: Աշխատանքիարտադրողականության աճի նյութական հիմքը հանդիսանումէ գյուղատնտեսության տեխնիկականհագեցվածության մակարդակիբարձրացումը: Տեխնիկական առաջընթացը,որն անմիջականորենարտահայտվում է գյուղատնտեսականմեքենաների քանակի ավելացման ն որակի մեջ, հանդես է գալիս կենդանի աշխատանքըարտադրությանհիմնականֆոնդերիայնպիսիակտիվ մասովփոխարինելու ու այլ ձնով, ինչպիսիքեն մեքենաներն տեխնիկական միջոցները, որոնք կենդանի աշխատանքի փոխարինման կարնորգործոն են:

Տրակտորներով,կոմբայններովն գյուղատնտեսականմեքենաներով տնտեսությունների ապահովվածությանբարձր մակարդակը նպաստում է բուսաբուծությանն անասնաբուծությանմեջ աշխատանքի արտադրողականության բարձրացմանը:Այսպես, համալիր մեքենայացմանկիրառումըկաթնայինֆերմաներումհնարավորություն է ստեղծում ավելի քան 3596-ովիջեցնել կաթի արտադրության աշխատատարությունը:

Աշխատանքի արտադրողականությունը որոշ չափով կախված է ոչ միայն աշխատանքի ֆոնդազինվածությունից, այլ նան հիմնական միջոցների արդյունավետ ն ինտենսիվ օգտագործումից: Տրակտորների, կոմբայնների,բեռնատար ավտոմեքենաներին մյուս մեքենաների ինտենսիվ օգտագործումը, ի հաշիվ դրանց տեխնիկական ն կազմակերպականպարապուրդներիկրճատման,նպաստում է տեխ-

նիկայի միավորի

հաշվով

բարձրացմանը:

20-2595»-ով արտադրողականության

Գյուղատնտեսականարտադրության մինչն օպտիմալ չափերով ռացիոնալ մասնագիտացումնու արմատավորումը նպաստում Է մեքենաների, մեխանիզատորների,նյութական ն աշխատանքային ռեսուրսներիառավել արդյունավետօգտագործմանը:Խոշոր մասնագիտացված տնտեսություններումբարձրարժեք ն բարձր արտադրողական մեքենաներնու սարքավորումներըկարող են օգտագործվել առավելագույնծանրաբեռնվածությամբ:Սա հնարավորությունէ տալիս խոշոր մասնագիտացվածտնտեսություններումհասնել գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքի ելքի ավելացմանն ու արտադրության աշխատատարությանիջեցմանը: 1 ցենտներ հացահատիկի վրա 1,4, իսկ 1 ց խոզաբուծական արտադրանքիվրա` 1,9 անգամ: Արտադրանքիաշխատատարությանիջեցումը դիտվում Է նան գյուղատնտեսականարտադրությունումինտենսիվ ն առաջադիմական տեխնոլոգիաների ներդրմանժամանակ: Բուսաբուծությանմեջ ինտենսիվ տեխնոլոգիաների կիրառումը ապահովում Է միավոր արտադրանքի հաշվով 20-2246-ով աշխատանքայինծախսերի իջեցում: Անասնաբուծականհամալիրներում մեկ աշխատողի ծանրաբեռնվածությունը`3, խոզաբուծությանմեջ` 1,7 անգամ ավելի բարձր է, քան համեմատաբարփոքր ֆերմաներում: Դրանցից առաջիններում 1ց կաթիարտադրությանվրա աշխատանքայինծախսերը 1,5, 19 խոզի քաշաճի վրա՝ 3,5 անգամցածր է, քան երկրորդներում: Ինտենսիվ ն ինդուստրիալ տեխոնոլոգիաներիկիրառումը աշխատանքի ն աշխատանքայինգործընթացներիռացիոնալպահպանման նկատմամբ համապատասխանպահանջներ Է ներկայացնում: պետք է իրակաՁեռնարկությունումաշխատանքի կազմակերպումը նացվի այնպես, որ նպաստիաշխատանքայինռեսուրսներիարդյու-

նավետ օգտագործմանն ու աշխատանքի արտադրողականո աճին: Բուսաբուծության նկատմամբառավել ցածր արտադրողա-

կանությունըանասնապահության մեջ բացատրվում է ոչ միայն մեքենայացման ցածր մակարդակով,այլ նան ճյուղի կազմակերպական պատճառներով:Անասնապահության ճյուղում դիտվում է հիմնական ն օժանդակ մասնագիտության աշխատողներիաշխատանքիբաժանման ն կոոպերացման տեսակետիցանհամապատասխանություն ժամանակակիցարտադրությանմեքենայացման ն մակարդակի առաջադիմական տեխնոլոգիական պահանջներինկատմամբ:Սա բերում է կթվորներին անասնապահների ծանրաբեռնվածության աստիճանի տարբերության:Անասնապահության մեջ աշխատանքիարտադրողականությունըկախվածէ նան արտադրության սանիտարա-հիգիեն անասնապահական նիկ պայմաններից շինությունների միկրոկլիմայից, աշխատողների որակավորումից, աշխատողների փորձիցն նյութականխրախուսմանպայմաններից:

ԳԼՈՒԽ 4. ԱՇԽԱՏՈՒԺԻ ԶԲԱՂՎԱԾՈՒԹՅԱՆ

ՊՐՈԲԼԵՄԸ

ԳՅՈՒՂՈՒՄ

4.1.

Աշխատանքի շուկայի, գյուղատնտեսությամբ զբաղված ն գյուղական բնակչությանզբաղվածությանմեթոդաբանական հիմնահարցը 4.2.

Աշխատանքին արտադրության կազմակերպման բնույթի ՀՀ գյուղատնտեսության փոփոխությունները մեջ 4.3. Աշխատանքային ռեսուրսներիբաշխումըն օգտագործումը ն շուկայի պայմաններում սեփականաշնորհման 4.4. Գյուղականբնակչության զբաղվածությունը 45. «Բնակչության զբաղվածության ն գործազրկության դեպքում սոցիալականպաշտպանվածության մասին» ՀՀ օրենքը ն դրա կիրարկումըՀՀ գյուղական բնակավայրերում

Աշխատանքիշուկայի,գյուղատնտեսությամբ զբաղվածն գյուղականբնակչությանզբաղվածությանմեթոդաբանական 4.1.

կամ ցիկլայինգործազրկությունը որպես օրինաչափություն, աշխարհի ցանկացած երկրում դրսնեորվումէ անցումային շրջանում, երբ աշխատանքի շուկայում բոլոր ժողովրդագրական

հիմնահարցը

«Աշխատանքի շուկա» հասկացություննիր էությամբ հարաբերական հասկացողություն է ն իր բովանդակությամբներառում Է աշխատուժի առաջարկը ն պահանջարկը:Եվ պատահական չէ, որ անգլերեն «ԼՅԵՕԱՐ Ոոճուճէ» բառակապակցությունըերկակի թարգմանություն ունի` «աշխատանքի շուկա» ն «աշխատանքի պահանջարկ ն առաջարկ»: Մինչնե 1930 թվականը նախկին ԽՍՀՄ-ում աշխատանքի շուկայի ֆունկցիաներըիրականացվում էին աշխատանքի բորսայի միջոցով, ն երբ համարվեց, որ երկրում գործնականորենայլես գործազրկությանպրոբլեմչկա, բորսանվերացվեց: Ներկայումս հանրապետության գյուղատնտեսության ոլորտի ապապետականացմանն սեփականաշնորհման գործընթացիսկզբից ավելի քան քսան տարի հետո, երբ նման գործընթացներտեղի են ունեցել նան տնտեսությանմյուս ճյուղերում ն ոլորտներում, տնտեսության ճյուղերը Ա հատկապես արդյունաբերությունն ու գյուղատնտեսությունըգործում են իրենց հզորություններիմի փոքր մասով միայն: Մեծ թվով աշխատունակներ,հատկապես բնակչության աշխատունակհասակիառավել ակտիվ ն զարգացած մասը, որոնք չեն կարողանում աշխատանք գտնել, շարունակում են մեկնել հանրապետությունիցդուրս` մշտական կամ ժամանակավորաշխատանքի: Դա հավասարապեսվերաբերվում է ինչպես քաղաքային, այնպես էլ գյուղականբնակչությանը,չնայած վերջինս, գյուղատնտեսությանմեջ մեքենայացման մակարդակի կտրուկ նվազման պատճառով որոշ ճափով զբաղված է ձեռքի գյուղատնտեսականաշխատանքով: Գործազրկությունը հանդիսանում է Ժամանակակիցաշխատանքի շուկայի բնորոշ առանձնահատկությունը: Որպես կանոն, գործազրկությունըտեղ է գտնում աշխարհի բոլոր, այդ թվում` նույնիսկամենազարգացածերկրներում:Այն կարող է լինել կամավորն հարկադիր:Ինչպես նշվեց վերնում,ժամանակակից տեսությունն առանձնացնում է գործազրկությաներեք ձն` ֆրիկցիոն, կառուցվածքայինն պարբերակայինկամ ցիկլային: Պարբերակային

խմբերում զբաղ-

է: Այսպես, օրինակ, վածությունը նվազում 1973-1982թթ. ընթացքում

ԱՄՆ-ում գործազրկության մակարդակը յուրաքանչյուր խմբում աճեց անգամ: Պ. Սամուելսոնի Նորդհաուսի նՎ. վկայությամբ այդ տարիներին 6 ամսից ավելի գործազուրկ մնացած մարդկանցքանակն աճեց ավելի քան 8 անգամ:'Եվրոպայում անցյալ դարի թվականներիգործազուրկների 5046-ըերկար ժամանակաշխատանք չուներ: Նույնը վերաբերվումէ 2008-2010թթ. տնտեսական ճգնաժա տարիներին: Որպես կանոն, աշխատանքի շուկայում գործազուրկների բանակը համալրվումէ (ե պայմանավորված է) առաջին անգամ աշխատանքիընդգրկվողներով, բնակավայրը ն. այլն: Սակայն, ի վերջո, դրա առաջին ն գլխավորհանգամանքն աշխատանքըկորցնելնէ:

80-ակ

փոխողնե

Հանրապետությունում տիրող իրավիճակըմեկ անգամ

նս

ապացուցում է, որ զբաղվածությունն իջնումէ անկման ժամանակաշրջանում, երբ տնտեսությանճյուղերը կամ բոլորովին չեն

գործու

կամ գործում են մասնակիորեն: Այսպես, ՀՀ վիճակագրության, պետական ռեգիստրին վերլուծության

նախարարության տվյալներո

1987-1995

թվականներինհանրապետության արդյունաբերութ մեջ զբաղվածներիթիվը կրճատվելէ 179,7 հազարովն 1995թ. կազմել է 302,9 հազար ն 2011թ.` 128,7 հազար մարդ, շինարարութ մեջ կազմելէ համապատասխանաբար 61,1 հազարն 76 հազար,իսկ 2011թ.` 67,4 հազարմարդ,պետականկառավարման ժողովրդական կրթության,մշակույթին արվեստի բնագավառներում` 1995թ. կազմել է 213 հազար,իսկ 2011 թվին՝ 242,8 հազարմարդն այլն:2 Մեծագույն բացառություն է կազմում գյուղատնտեսությ որտեղ այդ նույն ժամանակաշրջանում, գյուղատնտեսական մթերքների ծավալներիարտադրության շեշտակի կրճատման պայմաններում, ըստ ՀՀ վիճակագրության, պետականռեգիստրի ն վերլուծության նախարարության տվյալների,զբաղվածներիթիվը 1987թ. կազմեց ո Սամուելը

Վ Նոր

Երեան, 1999ԱՆԻ

որենագիտություն»,

ռեֆերատ), (դասագրքի

Հայաստանի վիճակագրական տարեգիրք,Երնան, 2011, էջ 56

հազար, 2011թ.` 457,4 հազար մարդ: Եթե զբաղվածների ընդհանուր թվից գյուղատնտեսությանմեջ աշխատողները 1987թ. 30,5 տոկոս, ապա 2011թ.՝ կազմում էին 19,14, արդյունաբերությանը`

3899 ն 11,0 համապատասխանաբար

տոկոսը`:

Առաջին հայացքից կարծեք, թե հանրապետության գյուղատնտեսության մեջ սեփականաշնորհման շնորհիվ գյուղական հիմնախնդրումակնհայտ դրական տեբնակչությանզբաղվածության ղաշարժ է նկատվում:Մինչդեռ ավելի խորը ն մանրամասնհետազոտություններըցույց են տալիս, որ այստեղ ակնհայտ է գյուղատնտե-

հաշվարկմանմեթոդիկայի սության մեջ աշխատուժիզբաղվածության է սոցիալիստականն պետական պայմանավորված ո րը թերությունը, դեպի մասնավոր սեփականության կոոպերատիվ-կոլտնտեսայինից վրա հիմնված շուկայական հարաբերություններիպայմաններին վիճակագրության դեռես լիովին հարմարեցված չլինելու հան-

գամանքով:

մեջ զբաղվածությանմեթոդաբաԽոսելով գյուղատնտեսության չանդրադառնալայն հանչի կարելի նական հիմնահարցի մասին, ՀՀ-ում գյուղատնտեսական վիճագամանքին, որ ներկայումս կառուցվածքայինփոփոկատարվող մեջ անընդհատ կագրության է խությունները,կարելի ասել` կազմալուծվածվիճակից դուրս գալու որոնումները, դեռես լիարժեք հնարավորությունչեն տալիս ունենալ ճյուղում զբաղվածությանմակարդակիհաշվարկմանհստակ ու հիմնավորված մեթոդիկա, իսկ ՀՀ "վիճակագրության,պետական ռեգիստրի ն վերլուծության նախարարության`այդ խնդրի հաար թերի է ն հանգեցնումԷ ոչ ճիշտ եզրահանգումկիրառվողմեթոդիկան

ների:

Ներկայումս դեռես չկա գյուղատնտեսությանիրական վիճակը բնութագրողվստահելիցուցանիշներիստացման հստակհամակարգ: Ուստի շատ դժվար է սահմանել այդ ցուցանիշների ցանկը, դրանց եղանակներըն հատկապեսհաշվառման ստացման, հավաքագրման ն գոնե նախնականվերլուծմանմեթոդականմոտեցումները:Չնայած

դրան, այդ ուղղությամբ մեր կողմից արվել

քայլեր':

տարեգիրք, Երնան, 2012, էջ Հայաստանիվիճակագրական

56-59

արվում

են

որոշակի

Մյուս կողմից, գյուղատնտեսության վիճակը բնութագրող տվյալները ն դրանց նախնական վերլուծության տնտեսագիտական ինչպիսիք են հողի, աշխատանքայինու արտադրացուցանիշները, ռեսուրսների օգտագործումը, համախառն արտադրանքը, արկան տադրական ծախսերն ու արտադրանքի ինքնարժեքը, շահութաբերությունըն այլն, խստագույնսանհրաժեշտ են ագրարայինքաղաքականության տեսական ն գործնական հիմնախնդիրները լուծելու համար: Հնարավորչէ վարել փոքր ի շատե հիմնավորվածգ̀յուղի սոնկատմամբհարկային, ցիալականզարգացման, գյուղատնտեսության վարկային, ֆինանսական կարգավորման,ինվեստիցիոնքաղաքականություն, չունենալով գյուղատնտեսության իրավիճակը բնութագրող տնտեսագիտական վերլուծության համար առաջնահերթ գոնե մի քանի սկզբունքային ցուցանիշներ: Սկզբունքորեն ընդունելով նման ցուցանիշների անհրաժեշտությունը, համառոտակիկանգ առնենք դրանցից միայն մի քանիսի վրա, որոնք, մեր կարծիքով, ներկա պայմաններումանհրաժեշտ են գյուղատնտեսությանմեջ աշխատուժի պահանջի,զբաղվածությանն ընդհանրապեսաշխատանքի օգտագործման մեթոդաբանականմոտեցումներմշակելու համար: Ընդ որում, չհավակնելով նյութի ընդգրկմանամբողջականությանը, ներկայացվածառաջարկությունըդիտում ենք որպես ոչ վերջնական (ժամանակավոր)տարբերակ ն առաջին փորձ, որը հետագայում պարբերաբար պետք է հղկվի, լրացվի, ճշտվի ն բարելավվի, հաշվի առնելով իրավիճակի փոփոխություններնու նոր սպահանջները: Մեր կողմիցմշակված մեթոդականմոտեցումներովնախատեսվում էր դիտարկումների միջոցով նյութերի ստացումն ու վերամշակումը կազմակերպելպարզեցվածսխեմայով`մինչն գյուղատնտեսական ձեռնարկություններիպ̀ետական ռեգիստրի ն գյուղատնտեսական վիճակագրությանհիմնական ն ավարտուն համակարգիստեղծումը: Հակոբյան, Ն. Ա. Շաւիաղաթյան,«Արտադրությանարդյունքներիհաշվառումը ն ձեռնարկություներիգործունեությանգնահատումըշուկայականտնտեսության պայմաններում»,Երնան, 1998, 52 էջ լ, Լ.

Մեթոդիկայինպատակնէր գյուղատնտեսությանմեջ համատարած հաշվառման ն կատարյալ վիճակագրությանբացակայության պայմաններում մշակել աշխատանքի էկոնոմիկային վերաբերվող հիմնական ցուցանիշների տեղեկատվությանհավաքագրման կոնկրետ ուղղությունները: Մեթոդիկայի դրույթները,որոնք հիմնականումվերաբերվումեն գյուղատնտեսությանհամախառն արտադրանքի շուրջ 9795-ը ապահովող գյուղացիական տնտեսություններին,անհրաժեշտությանդեպքում կարող են կիրառվել նան պետական, առետրայինն այլ կարգի գյուղատնտեսականձեռնարկություններիհամար: Մեթոդիկայիկազմման ժամանակ հաշվի է առնված այն հանգամանքը, որ նյութերիստացմանն դրանց համար օբյեկտների ընտրությունն իրականացվելու են ՀՀ վիճակագրության,պետական ռեգիստրի ն վերլուծության նախարարության կողմից ընդունված կարգով: Մեթոդաբանականմոտեցմամբ պարզաբանվում էր միայն ցուցանիշների բովանդակությունը,դրանց ստացման մեխանիզմը ն նրանց տարրերի կառուցվածքն ու տնտեսագիտականվերլուծությունը՝ Ակնկալվում էր, որ ստացված տվյալները, կախված բնույթից, կարող են լինել տարեկան ն օպերատիվ: Վերջիններսիրենց հերթին կարող են լինել միանվագ ն եռամսյակային:Օպերատիվ ցուցանիշները տարեկանիմի մասն են կազմում ն մշակվում են մեթոդական նույն դրույթներով ու մոտեցումներով: Տվյալ փուլում, պետության բյուջետային խիստ դեֆիցիտի պայմաններում,նպատակահարմարհամարեցինքհնարավորության սահմաններումխիստ սահմանափակելստացվող ցուցանիշներիքանակը, որն էլ նկատի է ունեցվել մեթոդական մոտեցումները

մշակելիս:

Նյութերի ստացմանօբյեկտներ էին ընտրվել գյուղացիականն գյուղացիականկոլեկտիվ տնտեսությունները`շրջանային,մարզային ն հանրապետականտողով, պետականգյուղատնտեսականձեռնար(այդ թվում` «Հայագրոսպակություններն ու կազմակերպությունները սարկում», «Հայբերրիություն»ծառայությունները),հանրապետության առետրային գյուղատնտեսությունը,ինչպես նան գյուղատնտեսական կազմակերպությունները «ընդամենը» տողով: Տեղեկությունները

պետք է ստացվեիներկու խումբ ցուցանիշներիգծով` արտադրական ն

տնտեսագիտական:

Արտադրական բնութի հիմնական ցուցանիշների մեջ ընդգրկված էին տնտեսություններիտրամադրության տակ գտնվող հողատարածությունները(ընդամենը, որից` ջրովի Ա անջրդի վարելահող, խոտհարք, բազմամյա տնկարկներ, այդ թվում` պտուղ, խաղող), ցանքատարածությունները,համախառն բերքը Ա բերքատվությունը (ըստ մշակաբույսերին ընդամենը,անասնագլխաքանակը` ըստ առանձին ճյուղերի միջին տարեկան կտրվածքով, ըստ անասնատեսակների,առանձին նշելով մայրական հոտը), համախառնարտադրանքը(ըստ մթերքների),ն մթերատվությունը: Տնտեսագիտականբնույթի հիմնական դիտարկվող ցուցանիշներն էին` համախառն արտադրանքի արժեքը` միջին շուկայական կամ համադրելի գներով, աշխատանքի արտադրողականությունը. մեկ մարդ-օրվա (ժամվա) կամ մեկ միջին տարեկան աշխատողի հաշվով ստացված համախառն արտադրանքիքանակը` ընդամենը բուսաբուծություն, անասնաբուծություն,մարդ-օրերի կամ մարդ-ժամերի ծախսը` 1 ցենտներ արտադրանքի, 1 հեկտարի կամ 1 գլուխ անասունի հաշվով, առանձին աշխատանքի միավորի վրա կատարած աշխատաժամանակի ծախսը (կամ` ընդհակառակը):

Աշխատանքային ծախսումների ն արտադրական ցուցանիշներիփոխադարձկապը Գյուղատնտեսությանարտադրականցուցանիշները հաշվի են առնվում ֆիզիկականմեծությամբ,սովորականեղանակներով: Առանձինդեպքերում անհրաժեշտեն որոշ պարզաբանումներ: Այսպես, օրինակ, գյուղատնտեսությանհամախառն արտադրանքը հաշվարկվում է հիմնականումհամադրելի, անհրաժեշտությանդեպքում` նան միջինշուկայական գներով: Համախառն արտադրանքը հաշվարկվում է երեք տողով` ընդամենը, բուսաբուծություն, անասնաբուծություն,իսկ անհրաժեշտության դեպքում ավելի մանրամասն:

ենք, որ բուսաբուծության,անասնաբուծությանճյուղերի աշխատանքայինծախսումներն ըստ արտադրանքիառանձին տեսակների պետք է հաշվառել սովորական ընդունված եղանակներով: Վարձուաշխատողներիաշխատանքայինծախսումներընպատակահարմարէ հաշվառել առանձին, դրանց մեջ անջատ հաշվառելով մեքենայացվածաշխատանքներիվրա կատարվածը: Գյուղացիական տնտեսություններումվերանում Է աշխատանքային ծախսումներիբաժանումը ուղղակի Ա անուղղակի ծախսումձեռնարկութների: Այն մնում է միայնպետականգյուղատնտեսական ն յունների,առնատրային,կոլեկտիվ, կոոպերատիվ բաժնետիրական ու այլ կարգիտնտեսությունների համար: Կենդանի աշխատանքայինծախսումները լրիվ հաշվելու համար անհրաժեշտ է հաշվի առնել նան դրսից կատարվողծառայությունների կազմում եղած աշխատանքայինծախսումները(մեքենայացված աշխատանքներ,տրանսպորտայինփոխադրումներ, մասնագիտական սպասարկում,այլ աշխատանքներ): Դրսից հրավիրվածմեխանիզատորներիմիջոցով կատարված աշխատանքների արժեքը ն աշխատաժամանակիծախսումները հաշվի են առնվում փաստացիկամ հաշվարկայինտվյալներիհամաձայն: Նույնը վերաբերվում Է տրանսպորտայինաշխատանքներին: Գյուղատնտեսական արտադրության մեջ արտադրանքի ն դրա արտադրության վրա կատարված աշխատանքային ծախսումների հաշվառումն ու դրա վերաբերյալարժանահավատվիճակագրության ապահովումըթույլ են տալիս վերլուծել ինչպես գյուղատնտեսութան մեջ ն նրա առանձին ճյուղերում աշխատանքի արտադրողականության մակարդակը, այնպես էլ աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործումն ու զբաղվածությունըճյուղում: Աշխատանքի արտադրողականությունը որոշվում է միջին տարեկան աշխատողիկամ գյուղատնտեսության(կամ նրա առանձին ճյուղերում) մեջ ծախսված մեկ մարդ-ժամվահաշվով ստացված համախառն արտադրանքով`հաշվարկված համադրելիգներով: Նախկինում գործող մեթոդիկանայժմ էլ կիրառելի է ներկայումսգոյություն ունեցող գյուղատնտեսականձեռնարկություններիգ̀յուղատնտեսության մեջ ն նրա առանձինճյուղերում աշխատանքիարտադրողականությանմակարդակիորոշման համար: Գտնում

Գյուղացիական տնտեսություններում բուսաբուծութան ն անասնաբուծության մեջ, տրանսպորտայինն մեքենայացվածաշխատանքներում, օժանդակ ձեռնարկություններում ն շինարարության մեջ միջին տարեկան աշխատողների, մարդ-ժամերիկամ մարդօրերի ձնով ծախսված աշխատաժամանակի հաշվառումը թույլ է տալիս աշխատանքիարտադրողականությունը գյուղատնտեսության մեջ որոշել ավանդական եղանակներովհ̀ետնյալցուցանիշներով. համախառն արտադրանքը մեկ աշխատողի, մարդ-օրվա, մարդ-ժամերիհաշվով, մարդ-օրերիկամ մարդ-ժամերիծախսը գյուղատնտեսական արտադրանքիմեկ միավորիհաշվով: Աշխատանքիարտադրողականության վերլուծությանժամանակ համապատասխան ցուցանիշները համեմատելով ըստ տարիների, մարզերի,տարածաշրջանների, տնտեսությունների, ոլորտների (ճյուղերի), ինչպես նան զարգացած երկրներիցուցանիշների հետ, կարող ենք կատարել համապատասխան եզրահանգումներ` գյուղատնտեսության մեջ աշխատանքի արտադրողականությանմակարդակի դինամիկային դրա հնարավորփոփոխությունների մասին: Աշխատանքիարտադրողականությանվերլուծությանընթացքում պետք է վեր հանվեն նրա բարձրացմանհիմնականգործոնները ն ռեզերվները,որոնք պետք է արտահայտվենեզրակացությունների մասում ն հիմք ծառայենհիմնավոր համապատասխան առաջարկություններիհամար: Աշխատանքայինռեսուրսներիկազմում հաշվի են առնում աշխատունակտղամարդկանցն կանանց,ինչպես նան 16 տարեկանից ցածր պատանիներինն աղջիկներին,աշխատունակծերերին, համապատասխանգործակիցներով: Չի կարելի համաձայնվել ՀՀ վիճակագրության, պետական ռեգիստրին վերլուծության նախարարության գործող մեթոդական մոտեցման հետ, ըստ որի մեկ գյուղացիական տնտեսությունում ստանդարտ կերպովհամարվումէ, որ կա 1,5 աշխատող: Եվ հենց այս հանգամանքովէ պայմանավորված այն փաստը, թե ՀՀ վիճակագրության, պետական ռեգիստրի ն վերլուծության նախարարության 1998թ.տվյալներովհանրապետության գյուղատնտեսության մեջ կային շուրջ 564 հազար զբաղվածներ, այսինքն` ըստ այդ -

համարվում գյուղացիական տնտեհասակիհամարյա բոլոր անդամները: սություններիաշխատունակ Աշխատանքայինռեսուրսների օգտագործմանմակարդակը տարեկան հնարավոր ֆոնդի օգորոշվում Է աշխատաժամանակի մոտեցման զբաղված էին

տագործման աստիճանով,երեք մակարդակով. ընդամենը գյուղաանասնաբուծութտնտեսությանմեջ, այդ թվում`բուսաբուծությունում, այդ ֆոնդը կարելի է ընդունել 320, յունում: Անասնաբուծությունում են բուսաբուծությունում2̀50 օր: Վերջինիս դեպքում բացառվում ձմեռվա ամիսներըն հաշվիառնվում, որ աշնան վերջին ն գարնանը նախորդող օրերին ու գարնանսկզբում (կախված բնաարտադրական աշխատանքներ պայմաններից)տարվում են նախապատրաստական ն ջերմոցայինտնտեսությունումայլն: Աշխատանքայինռեսուրսների օգտագործմանմակարդակին զբաղվածությանվերլուծությունըհնարավորությունէ տալիս եզրաաշխատուժի հանգումներ կատարել նրանց արդյունավետության, հիման արդյունքների Վերլուծման մասին: պակասի կամ ավելցուկի ն են սխալների բացահայտված թերությունների վրա մշակվում ուղիները: Առաջին հերթին դա վերաբերվում է աշվերացման խատուժի ներճյուղային վերաբաշխման հանարավորությունների ուսումնասիրությանը:Դրանիցհետո որոշվում է աշխատանքային ռեսուրսերի բացարձակավելցուկը կամ պակասը, նրանց զբաղորի համար պավածությանապահովմանհնարավորությունները, հանջվում է պետության,իշխանությանտեղական մարմիններիկամ կառույցներիներգործությունըն համապատասխան կառավարության

միջամտությունը: 4.2.

բնույթի Աշխատանքի ն արտադրությանկազմակերպման մեջ ՀՀ գյուղատնտեսության փոփոխությունները

նոր ձները: Այսօրվա դրութԱրտադրության կազմակերպման մեջ բագյուղատնտեսության յամբ ՀայաստանիՀանրապետության ունեն տնտեսությունները, գյուղացիական ցարձակ գերակշռություն որոնց թիվը` 2012թ. հունվարի1-ի դրությամբհանրապետությունում կազմում է 339,2 հազար, իսկ մեկ տնտեսությանըբաժին է ընկնող

հողատեսքերը` 1,43 հեկտար (առանց արոտագյուղատնտեսական

վայրերի):

Տնտեսությունների այս խմբին բաժին է ընկնում սեփականկաշնորհվածգյուղատնտեսական հողատեսքերի ն անասնագլխաքանակին մյուս հիմնական միջոցների ճնշող մասը, գյուղատնտեսության մեջ ստացվող համախառն արտադրանքի շուրջ 97 տոկոսը (2010 ն 2011թթ.): Արտադրության մյուս ձներից համեմատաբար տարածվածը գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսություններն էին, որոնց թիվը տարեցտարի կրճատվեց, ն ներկայումս դրանք գրեթե

չկան:

Հողի ն գյուղատնտեսությանմյուս հիմնական միջոցների ապապետականացմանն սեփականաշնորհմանմասին ՀՀ օրենքների ն ենթաօրենսդրականակտերի ու որոշումների ընդունումից հետո, անցած տարիների ընթացքում գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսությունների թվի նվազելուն ն գյուղացիական տնտեսությունների թվի ավելանալուն, զուգընթաց ավելացել է մեկ տնտեսությանն ընկնող հողաբաժնիչափը: Գյուղատնտեսականարտադրությանմեջ աշխատանքների մեքենայացմանմակարդակիհետագա բարձրացման, հանրապետությունից դուրս ժամանակավորապես աշխատանքի մեկնած աշխատունակ տարիքի գյուղական բնակչության վերադառնալու ակնկալիքը ն վիճակի կայունացման հետ բնակչության բնական աճի տեմպերի վերականգնմանհավանականությունը անհրաժեշտաբարթելադրում են հանրապետության գյուղական բնակավայրերումվերականգնել արտադրության աշխատատար ն բարձր եկամտաբեր ճյուղերը, վերապրոֆիլավորել ն ստեղծել նորերը: Անհրաժեշտ է նան գյուղատնտեսությանառավել աշխատատար ն բարձր եկամտաբերճյուղերի վերականգնումը ն նրա արտադրական ենթակառուցվածքի կատարելագործման միջոցով գյուղում առկա ազատ աշխատուժի մի զգալի մասի փոխադրումը գյուղատնտեսութան սպասարկման, տուրիզմի, ժողովրդական արհեստների, կենցաղիծառայությաննայլ ոլորտներ: Աշխատանքայինտարիք մտնող ն դուրս եկող բնակչության, գյուղատնտեսությանն գյուղի աշխատանքայինռեսուրսների ռեզերվների բացահայտմաննպատակով մեթոդականմոտեցումների մշակման, հանրապետության տնտեսությանբոլոր ոլորտներում աշխա-

թվի բատատեղերի առկայության պոտենցիալաշխատատեղերի գյուղաու կապի փոխադարձ մեջ դիտարկման, դրանց ցահայտման ոռոգելի տնտեսությունըմասնագիտականկադրերով ապահովելու, ն հողատեսքերի ավելի լիարժեք օգտագործման գյուղատնտեսական արժեքավորմշակաբույսերի տեսակարար կշռի ավելացման,ոռոգվերականգնմանմիջոցով միայն հնարավորկդառվող տարածքների այդ ռեսուրսներիառավել լրիվ ու ռացիոնալզբաղվանա ապահովել ն ծությունը,կարգավորելմեխանիկականտեղաշարժերը, արտաքին ներքին միգրացիան, ապահովել երկրի պարենային անվտանգութն

յունը:

Հանրապետության գյուղատնտեսության մեջ ներկայումս գործումեն նան փոքր թվով կոոպերատիվներ,պետականձեռնարկություններ, մասնավորապես անասնապահական համալիրներ, սելեկցիոն սերմնաբուծական,տոհմային տնտեթռչնաֆաբրիկաներ, կայաններ, սություններ,կենդանիներիարհեստականսերմնավորման ն հենակեփորձակայաններ հ իմնարկների գիտահետազոտական հետո անցած տարիներիփորձը ցույց տեր: Սեփականաշնորհումից մեջ տվեց, որ անկախ սեփականությանձնից, գյուղատնտեսության են այն ծավալել գործունեություն արդյունավետ տնտեսական ն ունեն դրա տնտեսությունները, որոնք խոշոր արտադրություն պայմանանբարեմպաստ բացառիկ շրջանի շնորհիվ անցումային ներում համեմատաբար դիմացկուն գտնվեցին, օրինակ, «Մուլտի Կոտայքի մարզում, Երնանի թռչնաԱգրոն» ն Արզնու «ՏԹԽՏ»-ն` համանման ն պայմաններումավելի մեծ ֆաբրիկան այլն: Դրանք ն ունեն արտադրութհողի գյուղատնտեսական հնարավորություններ օգտագործարդյունավետ առավել միջոցների հիմնական յան մյուս համար: Յուրաքանչյուր արտադրություն,այդ թվում նան գյուղատնտեսական, իր մեջ ներառում է տեխնիկան,տեխնոլոգիանն արտադՎերջինսիրենից ներկայացնում րությանկազմակերպումը: է մարդկաիրականացման խնդիրների առաջացած միավորումը` յին ջանքերի տարրերնեն` արտադրութհամար: Արտադրությանկազմակերպման յան առջն դրված խնդիրներնու նպատակները,մարդկանցընտրությունն ու տեղաբաշխումը`առաջադրված խնդիրների կատարման ման

համար ն աշխատանքի բաժանման ն կոոպերացիայի` արտադրության ավելի բարձր արտադրողականությունապահովող ձները: Հենվելով բնության Ա հասարակությանզարգացման օբյեկտիվ օրենքների ն օրինաչափությունների վրա, արտադրության կազմակերպմանձները բացահայտում են միավորհողատարածությանն մեկ գլուխ անասունի հաշվով աշխատանքի ու միջոցների նվազագույն ծախսումներով առավելագույն հատույց ու աշխատանքի բարձր

արտադրողականությունապահովող ուղիներն ու հնարավորությունները: «Կազմակերպում» հասկացողությունը նշանակում է որնէ համալիրի տարրերի կարգավորում, դրանց ի մի բերումը մեկ կուռ կառուցվածքի մեջ: Կազմակերպումը հանդես է գալիս իր երկու կողմերի` կառուցվածքայինն ֆունկցիոնալ միասնությանմեջ, որոնք պայմանավորված են նպատակի կամ կատարման ֆունկցիաների միասնությամբն որոշակի տեղերով ու ժամանակով: Կառուցվածքային տեսակետից գյուղատնտեսական արտադրության առաջին ամենամեծ ն անցանկալի առանձնահատկությունը գյուղացիական տնտեսություններիչափազանց փոքր չափերն են, հատկապես Արարատյան հարթավայրի գյուղերում: Մյուս կողմից առկա են վերը թվարկված պետականն այլ կարգիգյուղատնտեսական ձեռնարկությունները,տնամերձհողակտորները, այգեգործական ընկերություններիձեով հատկացված հողերը, տարբեր ձեռնարկություններին կից օժանդակգյուղատնտեսական ստորաբաժանումները, ինչպես նան անտառայինտնտեսության ձեռնարկություններինկից գյուղատնտեսականարտադրամասերը: Առանձնահատկություններիցմեկն էլ գյուղատնտեսությանմեջ բաժնետիրական ձեռնարկություններիհամարյա լրիվ բացակայությունն է: Յուրահատուկ դեր է պատկանում «Հայագրոսպասարկում»ն «Հայբերրիություն» սպասարկող կազմակերպություններին, ԳՇԿներին ն գյուղատնտեսականբնույթի այլ ձեռնարկություններին,որոնք համալրում են գյուղատնտեսությաան արտադրական ենթակառուցվածքը: Մասնավոր ն կոլեկտիվ սպասարկող ծառայությունների գրեթե լրիվ բացակայությունըբացառում է մրցակցությանհնարավո-

տվյալներով

րությունը ն վերը բերված սպասարկմանծառայություններիաշխատանքը դարձնում մենաշնորհային. Այդ պայմաններում ներկայումս նվազագույնի են հասցվել նախկինումգործող արտադրությանհիմնական տարրերի` տեխնիկայի, տեխնոլոգիայի ձեռքբերման ն կազմակերպման պետական կարգավորման լծակները, իսկ նոր կառույցներ, հատկապես մասնավոր կամ կոոպերատիվ,բաժնետիրական(բացառությամբ «Հայագրոսպասարկումի» ն «Հայբերրիության»), դեռես գրեթե չեն ստեղծվել (չնայած այդ ուղղությամբ աշխատանքներտարվում են): Գործնականորենչկա կամ շատ թույլ է գործում գյուղատնտեսական հումքի մթերման ու վերամշակման նախկին համակարգը, (բացառությամբկաթի մթերման ն մի քանի այլ կոոպերատիվները), որտեղ նեսմասնավորկամ խառը ծառայություններչեն ստեղծվել, իսկ հումքի գնումը տեղերում կրում Է տարերային կամ հիմնականում էպիզոդիկ,անկազմակերպ բնույթ: Գյուղացիականտնտեսություններումմեկ տնտեսության հաշվով հողի, անասուններիչնչին չափը ն այդ հողը բազմաթիվ կտորների ձնով սեփականաշնորհելըհնարավորությունչի ընձեռում դրանցում կիրառել ժամանակակիցտեխնիկա ն արտադրության տեխնոլոգիա` արդյունավետ ցանքաշրջանառություն,ոռոգման, պարարտացման ն բույսերի պաշտպանության համակարգ, ձեռք բերել բարձրորակսորտային սերմացուն տոհմայինանասուններ: Բավական է միայն նշել, որ հանրապետությանգյուղացիական ՀՀ ռետնտեսությունների 28,576-ը, պետական վիճակագրության, գիստրի ն վերլուծության նախարարության ուներ 4-7 1 հողակտոր: հողակտոր, նմիայն 4,022-ը` Արտադրությունից դուրս են մղվել սիլոսային մշակաբույսերըն կերի արմատապտուղը:Ինչպես նշվեց, վերացման եզրին են խոզաբուծությունը ն թռչնաբուծությունը:Արարատյանհարթավայրում,որն աչքի է ընկնում իր յուրօրինակ բնատնտեսական պայմաններին համապատասխանխիստ նեղ մասնագիտացմամբ,մշակությունից լրիվ դուրս են եկել խորդենին, ծխախոտը (Արարատում), իսկ հազարավոր հեկտար խաղողի ն պտղատու այգիներ կտրտվել ու փոխարինվել են հացահատիկային ն կերային մշակաբույսերով: Արդյունաբերականխոզաբուծություննու թռչնաբուծությունը իրենց

տեղը զիջել են գյուղա բուծության զարգացմանը էլ վերացման եզրին Է նա տարածություններէլ պար Գյուղատնտեսակա դեֆիցիտը հանգեցրել է ն կան տնտեսություններիգ նում դադարեցրելէ գյուղ

ԲՆՈՒ

ն վերածվել փակ, բնամ ցածր մթերատվությանու բ միայն չնչին ավելցուկ ո դեպքերում էլ` նույնիսկ բավարարել մասնակիոր տոննա կարտոֆիլ, խաղո յունների ն ներքին շուկա պատճառովամեն տարի փ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

րության կազմակերպմա տանքի կազմակերպո պայմաններում խիստ փ ձեռնարկություններումայ կրել, սակայն դրանց կո աշխատանքիվարձատր տրվել: Այս հարցերի դր գյուղացիականկոլեկտիվ ենթակա չէ որնէ միջամտ կարգավորման:Ավելին, ցակայում է գյուղացիակ ների համար: Այստեղ շր համախառնեկամուտ հա համախառն արտադրա կատարվածնյութականծ Գյուղացիական կոլ կազմակերպումն ու վար

նադրության, սակայն, արդեն վերջերս վերջինս գոյություն ուներ միայն ձեականորեն` թղթի վրա: Ինչ վերաբերվում է գյուղացիական

տնտեսություններին, ապա այստեղ աշխատանքը կազմակերպվում է` ելնելով արտադրականկոնկրետ պայմաններիցն ստեղծված հնարավորություններից. տնտեսության մասնագիտացումից ե իրենց առջն դրված նպատակից: Գյուղացիական բոլոր կարգի տնտեսությունները իրենք են որոշում աշխատանքայինօրվա տնողությունը, որն ինչպես ցույց է տալիս պրակտիկան,աշխատանքների լարված շրջանում կազմում է շուրջ 12 ժամ: Նրանց իրավունք է տրվում օգտագործել վարձու աշխատանքը` համաձայն ՀՀ գործող օրենսդրության: Դրա պայմանները կարող են կանոնակարգվելքաղաքացիների հետ` նրանց աշխատանքի օգտագործմանմասին կնքված պայմանագրով:Աշխատանքն օգտագործելու մասին պայմանագիրը կնքած քաղաքացիների աշխատանքիվարձատրությունըմտցվում Է ընթացիկծախսերիմեջ ն կատարվում առաջին հերթին: Այն կախված չէ գյուղատնտեսական աշխատանքիարդյունքներից,եթե այդ մասին չկա հատուկ կետ կամ համաձայնագիր,բայց ն այն չի կարող ավելի ցածր լինել, քան պետական ձեռնարկութան համապատասխան մասնագիտության աշխատողիաշխատավարձը: Գյուղացիական տնտեսության ղեկավարը պարտավոր Է ապահովել իր տնտեսությանանդամներին վարձու աշխատողների աշխատանքիանվտանգությունը: Աշխատանքային հարաբերություններըգյուղացիական տնտեսություններումորոշում Ա կարգավորվում են գյուղացիականտնտեսությանանդամներիկողմից:Վերջիններիսն վարձու աշխատողների աշխատանքային ստաժի մասին գրառումները գյուղացիական տնտեսության ղեկավարի կողմից մտցվում են աշխատանքային գրքույկների մեջ ե հաստատվում տեղական համայնքի ղեկավարի

կողմից:

Տնտեսության ղեկավարի, անդաների ն պայմանագիրկնքած վարձու աշխատողների միջն ծագած վեճերը լուծվում են դատական կարգով, եթե այն երկկողմանիհամաձայնությամբ հնարավոր չի եղել

լուծել:

Գյուղացիական ն գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսության ղեկավարը, անդամներըն վարձու աշխատողներնիրենց աշխատանքի համար ենթակա են պետական սոցիալական ապահովագրության պետական գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների համար սահմանված պայմաններով: Ապահովագրական մուծումները կատարվում են գյուղացիականիտնտեսությանանդամիկամ վարձու աշխատողի ամբողջվաստակից:

Գյուղատնտեսությանոլորտի ձեռնարկություններում, անկախ նրանց բնույթից ն պատկանելությունից,սոցիալական ապահովագրական մուծումները ե աշխատողների սոցիալական ապահովագրությունըկատարվում են «ՀՀ-ում պետական կենսաթոշակների մասին» օրենքին համապատասխան: Մուծման կարգը որոշվում է ՀՀ նախարարների խորհրդի կողմից: Ընդ որում, գյուղացիական տնտեսություններումգյուղատնտեսականկոոպերատիվներում, պետական գյուղատնտեսականն այլ կարգի գյուղատնտեսական ձեռնարկություններումաշխատած ամբողջ ժամանակաշրջանը,որի դեպքում սոցիալականապահովագրությանը մուծումներեն կատարվել, մտնումէ նրանցընդհանուրստաժի մեջ: Գյուղացիականտնտեսությանանդամներըն վարձու աշխատողները զանազան նպատակների համար,պետականսոցիալական ն այլ սպասարկմանձներով օգտվում են ապահովագրության պետական գյուղատնտեսականձեռնարկությունների ն կոլեկտիվ տնտեսություններիանդամներիհետ հավասար իրավունքներով` ներառյալ հղիությանն ծննդյանկապակցությամբ տրվող վճարովի արձակուրդները,նպաստներընայլ արտոնություններ: Գյուղացիականտնտեսությանանդամներին այնտեղ պայմանագրովաշխատողվարձու աշխատողներիաշխատանքայինստաժը հաշվարկվում է անընդմեջ աշխատանքիստաժի մեջ՝ աշխատանքային գրքույկում ն փոաստաթղթերի մեջ սոցիալական ապահովագրությանը կատարվողմուծումներիմասին նշումներիհիման վրա: Նրանց աշխատանքի հաշվառումը գյուղացիական տնտեսությունը կատարումԷ ինքնուրույն: Գյուղացիական տնտեսությունը պատասխանատվությունէ կրում իր աշխատողներիկողմիցվարձու աշխատանքում ընդգրկված անձանց հասցված վնասի համար` կապված տնտեսությունում

կավերջիններիս կողմից աշխատանքայինպարտականությունների հետ: տարման Աշխատանքներիկազմակերպմաննպատակով անհրաժեշտ տնտեարտադրականռեսուրսների պահանջը որոշվում է, ելնելով ունեսության հեռանկարայինն ընթացիկ զարգացմանծրագրերից, ցած նյութականու ֆինանսականհնարավորություններից:

4.3.

ռեսուրսներիբաշխումըն օգտագործումը Աշխատանքային սեփականաշնորհման ն շուկայիպայմաններում

Աշխատուժիբաշխումն ըստ տնտեսությանճյուղերի ն գործուն բնորոշ է նեության ոլորտների օբյեկտիվ անհրաժեշտությունէ բոլոր

կացութաձներին: հասարակական-տնտեսական

բաշխումը`դա աշխատողներին Զբաղված ազգաբնակչության ն տարբեր ձների գործունեության ճյուղերի ըստ տնտեսության հանրորեն անհրաժեշտ համամասնություններովտեղաբաշխման ձն է ն բնորոշ է նան իրականացման օբյեկտիվանհրաժեշտության Հայաստանի Հանրապետությանանցումային ժամանակաշրջանի

տնտեսությանհամար: բաշխումը ըստ արտադրության Զբաղվածազգաբնակչության նան տնտեսության գյուղատնտեսական), ոլորտների (այդ թվում` ն ճյուղերի, հանրապետությանմարզերի, տարածաշրջանների մասնագիտությունների,արտացոլում է արտադրողականուժերի զարգացմանմակարդակըն դասվում է կարնորագույնտնտեսագիշարքին: տական համամասնությունների է արդյունավետության արտադրության Այդ բաշխումը որոշում ն հոգնոր բարիքների նկատմամբ մասշտաբները, նյութական բազմազանխնդիրներիլուծմանհաջողությունը: բնակչության Ցանկացած երկրի, այդ թվում նան Հայաստանի,զարգացման տնտեյուրաքանչյուր փուլում գոյություն ունեին բնակչությանը սության մեջ պլանաչափկերպով ընդգրկելու իրեն բնորոշ ձները: տարիներինպրակտիկաէր պատերազմի Այսպես, քաղաքացիական (բաշխումը) աշխատանքային տեղավորումը դարձել բնակչության բորսայի միջոցով, ինդուստրացմանտարիներին` աշխատուժի

կազմակերպված հավաքը, աշխատանքային մոբիլիզացումը` Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ: Հետագայում տարածում գտան աշխատողների հավաքագրումը ձեռնարկությունների կողմից, պետական կազմակերպված հավաքագրումը, կամավոր վերաբնակեցումը, ուսումնական հաստատություններիշրջանավարտների պետական նշանակումները,ընդհանուր միջնակարգկրթությամբշրջանավարտների կազմակերպված ձեով աշխատանքի տեղավորումը, հանրայինկոչերը: Աշխատանքայինռեսուրսներիբաշխումն ըստ աշխատանքների ներդրման ոլորտի, ցանկացած արտադրության անհրաժեշտ նախադրյալն է: Նրանց միջե փոխադարձկապի բացահայտմանհամար կարնոր է նկատի ունենալ հետեյալ հանգամանքը. գիտատեխնիկական առաջընթացի ազդեցությամբ ընթացող աշխատանքի արտադրողականությանաճը հարաբերականորենպակասեցնում է աշխատուժի նկատմամբ նյութական արտադրության պահանջը ն աշխատատեղերի, ճյուղային ե մասնագիտական կառուցվածքում առաջ է բերումավելի խոր ն հաճախակիտեղաշարժեր: Այսօր, հանրապետությունումնախառեֆորմյանշրջանի նկատմամբ գյուղատնտեսականարտադրությանանկման պայմաններում, նյութական արտդրության այդ ճյուղերում աշխատանքի արտադրողականությանբարձրացմանհետ միասին, աշխատուժի օգտագործման արդյունավետության բարձրացմանկարնորպայման է նան տնտեսության երկու ոլորտների` նյութական արտադրության ն ոչ արտադրականոլորտների միջե գիտատեխնիկականառաջընթացին աշխատանքային ռեսուրսներիբաշխմանռացիոհամապատասխան նալ համամասնություններիապահովումը:Դա այսօրվահասարակական առաջընթացիկարեորագույներաշխիքնէ: Բնակչության զբաղվածության կառուցվածքային փոփոխություններն, ըստ արտադրությանճյուղերի, ժողովրդատնտեսականմակարդակով ազդեցությունեն գործում ամենից առաջ տնտեսության ընդհանուր ցուցանիշների, նյութականարտադրությանճյուղերում ն ոչ արտադրականոլորտում աշխատանքայինռեսուրսների օգտագործմանվրա: Զարգացած հասարակության մեջ ավելանում է ոչ արտադրական ոլորտում ն էկոնոմիկայի առաջատար ճյուղերում զբաղ-

վածների բացարձակ ն հարաբերական թիվն ընդհանուր տնտեսությունում աշխատողների ամբողջ թվի մեջ` նյութական արտադրության աշխատողների տեսակարար կշռի նվազման պայմաններում: Եվ պատահականչէ, որ Կ.Մարքսը գրում է. «Երկիրն այնքան ավելի հարուստ է, որքան արդյունքների միննույն քանակի դեպքում

բնակչության բնակչությունն ավելի քիչ է չարտադրող նկատմամբ»:' Հասարակականարտադրությանայս երկու ոլորտների միջն օպտիմալ համամասնությունկարելի ն հնարավոր է ձեռք բերել նյութական արտադրության ճյուղեի ն հատկապես արդյունաբերության ն գյուղատնտեսությանզարգացմանու դրանցում աշխատանքի արտադրողականության բարձր մակարդակիապահովման պայմաններում:Այս դեպքում հնարավորությունկստեղծվիհարաճուն կենսական պահանջների ապահովման պայմաններում աշխատանքային ն նյութական ռեսուրսներն ուղղել մարդկանց հոգնոր պահանջմունքներիբավարարմանը,նրանցառողջությանպահպանմանը, այլ խոսքով` ավելացնել ոչ արտադրականոլորտիբաժինըաշժամանակ: խատանքայինն նյութականռեսուրսներիվերաբաշխման ՀՀ տնտեսությունում զբաղված բնակչության բաշխման ըստ նյութականարտադրության ն ոչ արտադ ուսումնասիրությունն րական ոլոտների ցույց է տալիս, որ ուսումնասիրվող ժամանակաշրջանում հանրապետությունում,արտադրողականուժերի զարգացմանը զուգընթաց, սկսած 1940 թվականից նկատվում է նյութական արտադրության ճյուղերում զբաղված բնակչության տեսակարար կշռի հետնողական նվազման ն ոչ արտադրական ոլորտում` դրա աճի միտում, որը շարունակվում էր մինչն 90-ական թվականներիսկիզբը: Այսպես, եթե այդ երկու ոլորտներիզբաղվածների թվի հարաբերակցությունը1940թ. կազմում էր 8,3:1, ապա 1987թ. այն իջավ, մինչն 2,4:1 (Աղյուսակ4.1.) 1991 թվականին,հանրապետությունում տնտեսականռեֆորմի ն սեփականաշնորհմանհենց առաջին տարում սկսվեց հակառակ պրոցես, որը նկատվում է ինչպես հանրապետությանառանձին շրջաններում, այնպես էլ ամբողջությամբվերցրած`հանրապետությունում: Հենց 1991թ. վերը բերված հարաբերակցությունը արդեն

կազմեց 2,6:1, իսկ 1997թ. հասավ 4,8:1-ի: Հետագայում` 2010թ. այն դարձյալ իջավ ն կազմեց 2.1:1, իսկ 2011թ.` 1,8:1:: Աղյուսակ 4.1. բնակչությանբաշխումը նյութականարտադրության նոչ արտադրական ոլորտների միջն, դինամիկայում(առանց սովորողների ն զինծառայողների),52

ՀՀ-ում

արտադրող

Խորոօ ո

Փ.

Զբաղվածության|

րաղվածներն ոլորտնե

ամբողջ

աաա

Էա

ոը

տնտեսությունում Այդ թվում` ա) արտադրության ճյուղերում որից` գյուղատնտեսությանմեջ

նյութական883 |

արդյունաբերութ-

| |

յան մեջ

ոչ արտար-

րական ոլորտում

ԷԹ

| |

4,2

| |

Լ86

-ո7

38,9

»59

է մի շարք սուբյեկտիվն Մեր կարծիքով դա պայմանավորված օբյեկտիվպատճառներով,որոնցվրա հարկ կա կանգ առնել: ԽՍՀՄ փլուզումից հետո ընդհատվեցինտնտեսականկապերը, իսկ նորերը դեռնս չեն ստեղծվել կամ շատ թույլ են: Հանրապետությունը երկար ժամանակ փաստորեն գտնվում էր պատերազմական վիճակի ն տնտեսական շրջափակման պայմաններում: Վերջինսշարունակվում Է նան այժմ: Ուստի, հանրապետությանարդյունաբերությունըփաստորեն ավելի շուտ գործում է իր հզորության չնչին չափով միայն: Նման պայճաններում արդյունաբերությունն արտադրանք գրեթե չի տալիս, բացի լեռնահանքային ն սննդի ճյուղերից, իսկ արտադրականմյուս ճյուղերի գործունեությունըսերտորեն կապված է արդյունաբերականարտադրանքի արտադրության ն իրացմանհետ:

1 26. 6ւթ. 215.

ՉԵՐՇՈՏՇ,«ԸՕԳՔԱՅԵՈԾՐ»,

Գյուղատնտեսությանձեջ 1991թ. սկսված ապապետականացման ն հողիու արտադրության մյուս միջոցների սեփականաշնորհման գործընթացիհետնանքովհանրապետությանառանց այն էլ մանրատվածհողայինֆոնդը բաշխվեց339,2 հազար սեփականատերերի (նկատի են առնվում գյուղացիական տնտեսությունները) միջն: Գոյություն ունեցող հզոր ն խոշոր տեխնիկան շատ քիչ հնարավորություններուներ աշխատելու նման փոքր հողակտորներում:Այն օգտագործելը ձեռնտու չէր տնտեսապես ն հնարավոր չէր կամ շատ դժվար էր տեխնիկապես:Իսկ փոքր հողակտորներումաշխատելու ն հզորության գյուղատնտեսական հաճար փոքր տրամաչափերի տեխնիկա հանրապետությունը չունի ն չի կարողանումներմուծել մի շարք պատճառներով: Նախ, այն շատ թանկ է, ն մյուս կողմից` այսօր գյուղացին ոչ մի նյութականհնարավորությունչունի այդ տեխնիկան ձեռք բերելու: Անհաջողությամբ պսակվեց նան տեղում` Վանաձորի տրակտորային մեքենաշինության գործարանում («Չին վան»-ում) ն Հրազդանի նախկին հաստոցաշինական` վերասարքավորվածգործարանում նման տեխնիկաարտադրելու փորձը` դրանք շատ թանկ ն դժվարությամբէին սպառվում, իսկ էին ու տեխնիկապեսանկատար միայն Հայաստանի համար արտադրելը ձեռնտու չէր նան

տնտեսապես:

Այս պայմաններում,հայ գյուղացին,որ սովոր էր արդեն վերջին մի քանի տասնամյակներում գյուղատնտեսականաշխատանքների ճնշող մեծամասնությունը կատարել մեքենաներով, հարկադրվածէր վերադառնալ պարզունակ ձեռքի գործիքներին: Մյուս կողմից՝ տրանսպորտայինմիջոցների շահագործմանթանկությանկամ դրանց բացակայության պատճառով բնակավայրերից հեռու գտնվող մնում են տասնյակ հազարավոր հեկտարհողակտորներ անմշակ, ձեռնտու քանի որ գյուղացու չէ իր փոքր տնտեսապես համար հողակտորի համար այնտեղ տեխնիկա փոխադրելը կամ ձեռքով մշակելը: Այստեղ տեղին նշել, որ վերջին շուրջ 20 տարում հանրապետություն գյուղաղատնտեսական տեխնիկա գրեթե մուտք չի գործել, չհաշված ճապոնացիներից, Բելոռուսից, ՌԴ-ից, չինացիներից, հնդիկներից ե 2012թ. ներկրված մի քանի հարյուր միավոր տրակտորներըն գյուղատնտեսական այլ տեխնիկանու բեռւճատար

մեքենաները:

Սկսած 60-ական թվականների վերջերից, հանրապետությունախկին ԽՍՀՄ-ում տնտեսության մեջ զբաղվածների ընդհանուր թվում արդյունաբերությանաշխատողների տեսակարար կշիռը սկսեց գերազանցել գյուղատնտեսության մեջ զբաղվածների թվին: Ադ պրոցեսը շարունակվեց ընդհուպ մինչն 1991թ. վերջը: ՀՀ-ում գյուղատնտեսության մեջ ւապապետականացման ն սեփականաշնորհման գործնական իրականացումից հետո աստիճանաբար նորից ավելացավ գյուղատնտեսության մեջ զբաղվածների տեսակարար կշիռը ե բացարձակթիվը: Եվ եթե 1992 թվականինհանրապետության արդյունաբերությանմեջ զբաղված հազար աշխատողի դիմաց գյուղատնտեսությանմեջ կար 1048 աշխատող, առ 1.1.1998թ.՝ 2465, ապա 2012թ.` 4530: Նման տեղաշարժերը մի կողմից պայմանավորված էին արդյունաբերությանմեջ եղած ճգնաժամային վիճակով, մյուս կողմից` գյուղատնտեսությանմեջ ձեռքի աշխատանքին վերադառնալու հանգամանքով ն այդ ճյուղում զբաղվածների հաշվարկմանմեթոդիկայիթերությամբ: Ի օգուտ նյութական արտադրության ճյուղերի մեջ զբաղվածների թվի փոփոխությանընպաստել Է նան այն հանգամանքը, որ ոչ արտադրական ոլորտում, բացառությամբառանձին բնագավառների, աշխատանքի չափազանց ցածր վարձատրության ն շահագրգռվածության պատճառով այդ ոլորտից հեռացել են հազարավոր լավագույն մասնագետներ:21-րդ դարասկզբին հանրապետության գյուղական բնակավայրերի դպրոցներում թափուր էին մնացել ավելի քան 1500 ուսուցչի տեղ: Նախկինի համեմատությամբ պակաս են առողջապահականհիմնարկներում` 257-ից ավելի բժշկի, շուրջ 350 մշակույթիաշխատողներիտեղեր: Գյուղական բժշկի միջին աշխատավարձը կազմում էր 10 հազար, ուսուցչինը` 6,4 հազար դրամ: Շրջանների լուծարումից հետո գյուղական ինտելիգենցիայի ավելի քան 70 տոկոսի եկամտի աղբյուրը հիմնականում մնացել է հողը: Արարատյանհարթավայրիտնտեսականգոտին ներկայացնող նում

Արարատի ն Արմավիրի մարզերի վեց նախկին շրջանների 12 գյուղերում մեր կողմից կատարված հետազոտությունները ցույց տվեցին, որ 2010թ. դրությամբ այդ գյուղերից արտագնա աշխատանքով (տարածաշրջանիցու հանրապետությունիցդուրս) զբաղ-

ված են գյուղերի աշխատունակ հասակի բնակչությանշուրջ 20,69օ-ը: Ընդ որում, եթե Նոր Խարբերդից հեռացել էր աշխատունակների

միայն 8,6 տոկոսը, ապա Դեղձուտից` 27,0: Մինչդեռ Արարատյան հարթավայրը հանրապետթւայնայն տնտեսականգոտին է, որտեղ ավանդաբար եղել է ն պետք էր ակնկալել հանրապետության գյուղատնտեսական շրջանների մեջ ամենաբարձրզբաղվածություններից մեկը, որը պայմանավորվածէ ինչպես նրա ինտենսիվվարվող գյուղատնտեսությամբ (իսկ վերջինս իր հերթին` բարենպաստ բնակլիմայական պայմաններով), այնպես էլ քաղաքամերձ գոտի լինելու հանգամանքով:Վերջինս, բացի տեղականաշխատատեղերը, մյուս շրջանների նկատմամբ ճոճանակայինմիգրացիայիավելի մեծ հնարավորութուններէ ընձեռում: Ինչպես նշվեց վերնում, ներկայումս ՀՀ-ում աշխատունակ հասակի բնակչութան հիմնական ն գերակշիռ մասը դարձյալ զբաղված է նյութականարտադրությանոլորտի ճյուղերում ն հատկապես գյուղատնտեսությանմեջ: Դրանում, ինչպես նան ընդհանրապես գյուղական վայրերում բնակչության զբաղվածության կոնկրետ վիճակից է կախված գյուղատնտեսականարտադրությանարդյունավետությունը, գյուղական բնակչության սոցիալական պայմանների բարելավումը ն վերջին հաշվով` հանրապետության ազգաբնակչությանը հնարավորին չափով սեփական արտադրության սննդամթերքով ապահովելը: Ուսումնասիրենք, թե ինչպիսին է հանրապետությանգյուղականբնակչությանզբաղվածությունը:

4.4.

Գյուղական բնակչության զբաղվածությունը

Զբաղվածություննիր տնտեսագիտականնշանակությամբ`դա հարաբերություններիհամակարգ է, որը բնութագրում է հասարակական արտադրության մեջ աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործման աստիճանը, աշխատունակ բնակչության թվի ն աշխատատեղերի հարաբերակցությունը:Ցանկացած արտադրության պարտադիրպայմանը առարկայական(արտադրությանմիջոցների) ն անձի (մարդիկ) գործոնների միացումն Է: Արտադրության գործոնների տեսանկյունից` դա պրոցեսը առարկայական

տեխնոլոգիան Է: Իսկ անձնականգործոնի տեսանկյունիցարտադրության պրոցեսը հանդես է գալիս որպես աշխատանք: Սակայն աշխատանքըն զբաղվածությունըհոմանիշներ չեն: Ինչպես հայտնի է, աշխատանքը` դա գործունեություն է, որն ընթանում է օրվա որոշակի մասի` աշխատաժամանակի շրջանակներում:Այստեղիցէլ աշխատանքիբնական ընդհատությունը, սիստեմատիկ հերթափոխելիությունը գործունեությանայլ ձներով ն հանգստով: Նույնիսկարտադրական բուն պրոցեսի ներսում աշխատանքինպատկանում Է արտադրության ժամանակիմի մասը` աշխատանքային ժամանակաշրջանը: Ի վերջո, իր ընդհատվածության նկատառմանհաշվառումով աշխատանքն անմիջականորեն մասնակցում է արտադրության մեկանգամյա ակտին: Ի տարբերություն աշխատանքի,զբաղվածությունը ոչ թե գործունեություն է մարդկանց միջե, այլ հասարակական հարաբերություն է` կապված որոշակի աշխատատեղում աշխատողինկոնկրետ աշխատանքիկոոպերացիայում ներառելուհետ: Զբաղվածությունը, արտահայտելովաշխատատեղերով ապահովելու առիթով մարդկանցմիջն եղած հարաբերությունները, անմիջականորեն հանդես է գալիս որպես աշխատունակ բնակչության ֆունկցիոնալ բնութագիր, նրան (աշխատունակ բնակչությանը ստորաբաժանելով տարբեր կոնկրետաշխատանքային պրոցեսների մեջ ընդգրկվածներին այդ պրոցեսից դուրս հայտնվածների (գտնվողների):Այլ խոսքերով` զբաղվածությունը հանդես է գալիս որպես աշխատողներինըստ գործունեության բնույթի բաշխման հարաբերությունների հանրագումարային պահ: Սակայն, լինելով ֆունկցիոնալհարաբերություններն անմիջա-

կանորեն արտահայտողկատեգորիա,զբաղվածություննիր վրա կրում Է այն հարաբերությունների կնիքը, որոնք որոշվում են տիրապետող սեփականության ձնով ն արտացոլում Է արտադրության կազմակերպման կոնկրետպատմականհասարակական ձնի առանձԴա արտահայտվումէ նահատկությունները: զբաղվածությանգոյություն ունեցող համակարգիբոլոր կարնոր կողմերում`նրա սոցիալական բովանդակությանմեջ, աշխատատեղերիբաշխման չափանիշների, համամասնությունների ձեավորմանուղիներիմեջ: Ժամանակակից փուլում, ՀՀ-ում գոյություն ունեն աշխատունակ բնակչության

զբաղվածությանհետնյալ հիմնական ձները` հասարակականօգտակար գործունեություն` երկրի տնտեսության մեջ, հասարակական ոլորտում ն անձնականաշխատանքիոլորտում: աշխատանքի Զբաղվածությանվերը թվարկած ձների հետ մեկտեղ, որոնք են ըստ աշխատանքի ներդրմանոլորտների, տարատարբերակված նան են ծում գտել զբաղվածությանհատուկ ձներ, որոնք օգտագործվում են որպես կազմակերպականձներ` տնտեսությունում աշխատուժ ներգրավելու լրացուցիչ աղբյուրներից, այսինքն` այն անձանց թվից, որոնք արդեն ունեն զբաղվածության կամ եկամտի աղբյուր: Զբաղվածությաննման ձների թվին են դասվում` ոչ լրիվ աշխառեժիմովաշխատանքը: Սա շատ հարմար է ծերերի տաժամանակի կամ հաշմանդամների համար, ովքեր զանազան հանգամանքների բերումովի վիճակի չեն աշխատելու ամբողջ օրը (զբաղված են տնայինտնտեսությունում,սովորում եննայլն): Տնային աշխատանքը,սա աշխատանքի այն ձնն Է, երբ ընտանեկան հանգամանքների կամ առողջական վիճակի պատճառով մարդը արտադրությանմեջ է ընդգրկվում արտադրությունիցդուրս՝

նակի ուժգնությամբ արտահայտվեցին նան

տանը:

Աշխատանքայինկիսամլակ`սեզոնային կամ ժամանակավոր ձն` սովորողներիհամար, դասերից ազատ ժամազբաղվածության նակ կամարձակուրդիընթացքում: Համատեղություն, սա ենթադրում է աշխատողի կանոնավոր ընդգրկումվճարովի աշխատանքի`հիմնականաշխատավայրինորմալաշխատօրից դուրս: Հասարակության մեջ ձնավորված աշխատանքի բաժանման արտացոլհամակարգը ն նրա զարգացմանօրինաչափություններն վում են զբաղվածությանտարբերկառուցվածքներում:Զբաղվածության վերը նկարագրված ձների ամբողջությունը Աեհատուկ տեսակները իրենցից ներկայացնում են այդ կառուցվածքներիտարատեսակները: էական նշանակություն ունեն նան զբաղվածության այլ տարատեսակներըն այլ կառույցները`ճյուղային, կառուցվածքների մասնագիտական որակավորման: ԽՍՀՄ փլուզումից ե տնտեսական ռեֆորմների սկզբից հետո անցած տարիների ընթացքում հանրապետությանտնտեսությունը շատ լուրջ փոփոխություններկրեց: Այդ փոփոխություններըառանձ-

հանրապետությունու

աշխատանքայինռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման, արտադրության արդյունավետության, ազգաբնակչությանզբաղվածության ն նրա սոցիալականպայմաններիվրա ազդելու տեսանկյունից: Առանձնապես լուրջ փոփոխություն կրեց զբաղվածությունը հանրապետության տնտեսությանարտադրական ոլորտում ն հատկապես` գյուղատնտեսության մեջ: Եթե 1961-1972թթ.հանրապետության գյուղատնտեսությանհամախառնարտադրանքի 2,552 միջին տարեկան աճի պայմաններումգյուղատնտեսության մեջ զբաղվածներիբացարձակ թիվը կրճատվեց2096-ով ն այդ կրճատման տենդենցը շարունակվեց մինչն 1988թ., ապա գյուղատնտեսությանմեջ ապապետականացումից,հողի ն գյուղատնտեսականարտադրությանմյուս հիմնական միջոցներիսեփականաշնորհումից հետո, գյուղատնտեսութ յան համախառնարտադրանքիկրճատման պայմաններումնրանում զբաղվածներիթիվը աճեց ինչպես հարաբերականորեն, այնպես էլ բացարձակ մեծությամբ: Հանրապետությունում, միջին տարեկան կտրվածքով,առ 01.01.2012թ.առկա 3274,3 հազար բնակչից շուրջ 1178,3 հազարը ապրում են գյուղական բնակավայրերում: Դրանցից աշխատունակհասակի են 788 հազարը: Գյուղատնտեսության մեջ զբաղվածներիընդհանուրթիվը 2011թ. հասավ457,4 հազարմարդու, որը 1987 թվականիհամապատասխան ցուցանիշըգերազանցումէր 4876-ովկամ 149,5 հազար մարդով:Ընդ որում, գյուղատնտեսության մեջ զբաղվածներիընդհանուր թվում գրեթե 99օ4-ը կամ շուրջ 453 հազար մարդ զբաղված էին գյուղացիական տնտեսություններում իսկ մնացած 4,4 հազար հոգին` առնտրայինն պետական գյուղատնտեսականձեռնարկություններում: Շուրջ 62,5 հազար մարդ հանրապետության գյուղական բնակավայրերումաշխատում է կրթության, պետականկառավարման, մշակույթի,առողջապահության, գիտությանն արվեստի 20,6 հազար` արդյունաբերության,20,1 հազարը` շինարարության,16,1 հազարը՝ առետրի, հասարակակնսննդի, նյութատեխնիկական մատակարարման, կոմունալ ե այլ ծառայությունների, մթերումներին իրացման ոլորտներում, 8,4 հազարը` տրանսպորտին կապի, իսկ 4,2 հազարը՝ այլ ծառայություններում:Ընդ որում 48,6 հազար մարդ Նս գյուղատնտեսությանմեջ զբաղված են քաղաքային բնակավայրերում:

Առաջին հայացքից թվում է, թե ամեն ինչ բարեհաջող է, գյուղական բնակավայրերումբավականաչափ բարձր է զբաղվածների տեսակարար կշիռը: Մինչդեռ տնտեսական ռեֆորմից հետո ընկած ժամանակաշրջանի ուսումնասիրությունըմեզ բերեց այն համոզման, որ դա ձնական, ոչ թե իրական զբաղվածություն է: Բանը նրանում է, որ փաստորեն գյուղացիականտնտեսություններումիրականում այս կամ այն չափով, այն էլ տարվա ոչ բոլոր ամիսներին, աշխատանքով զբաղված են ընտանիքի 1-2 անդամներ, որը նս իր հերթին խիստ պայմանականէ: ՀՀ գյուղատնտեսությաննախարարությանն Համաշխարհային բանկի դեռես 1996թ. մարտ-հունիսամիսներին հանրապետությունների 7 մարզերինախկին23 շրջանների 2038 գյուղացիական տնտեսությունների անկետային հարցման տվյալներով կազմված` զբաղվածության աստիճանը բնութագրող աղյուսակում (աղյուսակ 4.2.) բերված տվյալները ցույց են տալիս, որ հարցվողների մեջ լրիվ տարին զբաղվածների տեսակարար կշիռը տատանվում է 16,2-ից մինչն 76,4 տոկոս, իսկ միջին հաշվով կազմում է 36,2 տոկոս: Հարցվողների44,5 տոկոսը նշում է, որ տարվա ընթացքումզբաղված է 6-9 ամիս, 16,2 տոկոսը` 3-6 ն 3,1 տոկոսը` մինչն 3 ամիս: Համանման արդյունքներ են ստացվել ՀՀ վիճակագրության, պետականռեգիստրին վերլուծությաննախարարությանգ̀յուղացիական ծավալուն ընտրանքայինհետազոտություն: ների նյութերով Ընդ որում Լոռու, Արագածոտնի ն Արարատյան հարթավայրը ներկայացնողԱրարատին Արմավիրիմարզերում6 ամսից մինչն մեկ տարվա ժամանակահատվածումզբաղվածների տեսակարար կշիռը ամենաբարձրն է հանրապետությունում` համապատասխանաբար 90,2 ն 83,1, 82,5 ն 82,8 տոկոս: Լրիվ տարին զբաղվածների առավել բարձր տեսակարարկշիռ ունեն Լոռու, Կոտայքի ն Շիրակիմարզիհարցվողները:Զբաղվածության նման հարաբերակցությունըԱրարատյանդաշտավայրում ն այս երեք մարզերում մեր կարծիքով պայմանավորված է դրանցում

բուսաբուծության ինտենսիվ վարման ժամանակահատվածով, որը տնում է 6-9 ամիս, իսկ նան անասնաբուծությամբ զբաղվողներըԱրարատյան հարթավայրի տնտեսություններումն վերը թվարկված մարզերի տնտեսությունների մեծ մասում աշխատանքովզբաղված են կլոր տարին: Աղյուսակ4.2.

Զբաղվածության աստիճանըՀՀ գյուղական բնակավայրերում ըստ հանրապետության գյուղացիական տնտեսություններում անցկացվածհարցմանարդյունքների'

Մարզերը Արագածոտն

Արարատ

Արմավիր Լոռի

Կոտայք

Շիրակ

տնտեսությունների

ՍուվարյանՅու., ԱսատրյանՊ. «Գյուղականբնակչությանզբաղվածության մակարդակըն արդիհիմնահարցերը»,«ՀայաստանիՀանրապետություն»օրաթերթ,

17.09.1997թ.

Տավուշ

Միջինը

Զբաղվածհարցվողներիտես. կշիռը ըստ զբաղվածությանժամկետի 3-6 մինչե3 6-9 լրիվ

ամիս ամիս ամիս տարին 7,9 9.0 49.2 33.9

63.0 66,9

2.1

13,8

16.2

76.4

4,2

12.6

տ»

3.1

Իսկ ինչպիսի՞ն է զբաղվածությանինտենսիվությունը գյուղացիական տնտեսություններումտարվա տարբեր ժամանակահատվածներում: Այս հարցին պատասխանելու համար վերոհիշյալ (Գյուղատնտեսության նախարարությանն Համաշխարհայինբանկի) ն մեր կողմից Արարատյանհարթավայրի12 գյուղերի 240 գյուղացիական տնտեսություններում1996թ., ինչպես նան 2003-2006թ. Արմավիրի, Աշտարակին Սպիտակիտարածաշրջանների27 համայնքների 570 ջրօգտագործող գյուղացիական տնտեսություններում կատարվածընտրանքային հետազոտություններիարդյունքներով `

Հարցվողներիմնացածմասը տարվա ընթացքումբոլորովին զբաղվածչի եղել ոչ մի

օր: Դա ըստ

մարզերիկազմում է 0,2-0,952:

կազմված` ՀՀ գյուղացիականտնտեսություններումտարվա ընթացքում գյուղատնտեսականաշխատանքներիինտենսիվությունըբնութագրող` կոմբինացվածաղյուսակի (Աղյուսակ 4.3.) տվյալները ցույց են տալիս, որ հանրապետության գյուղատնտեսությանմեջ աշխատանքների ամենամեծ ծանրաբեռնվածությունըբաժին է ընկնում հունիս-սեպտեմբերժամանակահատվածին,իսկ բոլորովին չծանրաբեռնվածի մեծ մասը` ձմեռվա երեք ամիսներին:Ընդ որում, եթե հանրապետությունում գյուղատնտեսական աշխատանքները համեմատաբար մեծ ծանրաբեռնվածությամբսկսվում են ապրիլից (21,272), Արարատյան հարթավայրի տնտեսություններումհամարյա ապա նման ծանրաբեռնվածություն` 17,4 օ. կար արդեն մարտին, իսկ ապրիլին կազմում էր 30,6 22, մինչդեռ լեռնային շրջաններումփոքրինչ ծանրաբեռնվածությունսկսվում է մայիսից: Նույն ձնով, եթե միջին հաշվով արդեն նոյեմբերին հանրապետության առումով շատ են ծանրաբեռնված հարցվածներիմիայն 3.5 տոկոսը, ապա Արարատյանհարթավայրում`15,5, իսկ լեռնային շրջաններում նույն ժամանակահատվածումծանրաբեռնվածություն արդեն չկա: Այդ նույն ամսին հանրապետությանառումով բոլորովին չէին ծանրաբեռնվածհարցվածների24,2, իսկ Արարտյան հարթավայրում` 7 տոկոսը, մինչդեռ լեռնային շրջաններում` կեսից ավելին: Նման կարգի զբաղվածությունը նս կարելի է համարել խիստ

պայմանական:

Տնտեսությունների մեծ մասում ինչպես բուսաբուծության,այնպես էլ անասնաբուծությանմեջ ձեռքոով են կատարվումնախկինում մեքենայացված շատ աշխատանքներ` խաղողի ն պտղատու այգիների, կարտոֆիլի, բանջարանոցայինշատ մշակաբույսերիմշակության, վնասատուներին հիվանդությունների դեմ պայքարի, պարարտացման, բերքահավաքի,անասունների խնամքի ն այլն: ն Մեր ընտրովի ուսումնասիրությունները դրանց հիման վրա կատարված հաշվարկները ցույց են տալիս, որ մինչն սեփակագյուղատնտեսությանմեջ գոյություն նաշնորհումըհանրապետության ունեցող տեխնոլոգիաների պահպանման,եղած գյուղատնտեսական տեխնիկայի օգտագործմանն գյուղատնտեսականարտադրության այսօրվա ծավալի պահպանմանդեպքում, գյուղատնտեսությանմեջ կատարվող ներկայիս աշխատանքներիծավալը կբավականացներ

գբաղեցնելու հազիվ 180-185 հազար մարդու, մինչդեռ միայն գյուղականբնակավայրերում գյուղատնտեսությանմեջ 1998թ. սկզբի դրությամբ զբաղվածների թիվը, ինչպես նշվեց վերնում, ըստ

վիճակագրականտվյալների կազմում էր 564,2 հազար, իսկ 20171թ.՝ հազար, մինչդեռ գյուղի աշխատանքային ռեսուրսները (2011թ.)՝ 788 հազար մարդ: Եվս 150 հազար մարդ գյուղում աշխատում է այլ ոլորտներում ու ծառայություններում:Փաստորենգյուղատնտեսության մեջ հաշվվում են շուրջ 283 հազար, իսկ գյուղում` ավելի քան 194 հազար «թաքնված» գործազուրկներ (եթե հաշվի առնենք, որ ավելի քան 35 հազար մարդ զբաղված Է անհատական աշխատանքային ն այլ գործունեությամբն չի մտնում գործազուրկների թվի մեջ), մինչդեռ ըստ պաշտոնական վիճակագրության, գյուղաբնակ գործազուրկներիթիվը հանրապետությունում2011թ., կազմում է ընդամենը33,3 հազար մարդ կամ հանրապետությանգործազուրկների ընդհանուրթվի 12,5 տոկոսը, իսկ գյուղի գործազրկության մակարդակը 5,8 տոկոս, հանրապետությանմիջին 18,4 տոկոսի

դիմաց''

վիճակագրության, պետական ռեգիստրի ն վերլուծության նախարարության 01.09.1994թ. 7Ք 17 որոշմամբ, հաստատված` մեր կողմից կազմված գյուղատնտեսությանբաժնի հ. 4 հարցաթերթիկով («Գյուղատնտեսականարտադրանքիինքնարժեքը 199.թ») մի շարք այլ ցուցանիշներիթվում, ինչպես հարցաթերթիկիառաջին բաժնով (բուսաբուծություն), այնպես էլ երկրորդ (անասնաբուծություն),ընտրանքային հետազոտություններիցուցանիշների շարքում նախատեսվում էր ունենալ նան ԳՏ ն ԳՏԿ-ի անդամների, ինչպես նան վարձու աշխատողների կողմից կատարված աշխատանքայինծախսումները ն վարձու տեխնիկայիգծով աշխատանքայինծախսումները նույն (տվյալ) արտադրատեսակիարտադրության վրա: Նույն հարցաթերթիկով նախատեսվում էր նան ունենալ ստացված արտադրանքի քանակը, մշակված տարածությունը ն պահվող անասնագլխաքանակը`՝ ֆիզիկականմեծությամբ: ՀՀ

ՀՀ ԱՎԾ, «Հայաստանիվիճակագրականտարեգիրք,2012» վիճակագրական ժողովածու,Երնան, 2012, էջ 50-83

Աղյուսակ4.3. Տարվա ընթացքումգյուղատնտեսականաշխատանքների ինտենսիվությանգնահատականըՀՀ գյուղացիական տնտեսություններումըստ հարցման արդյունքների'

Ամիսը

Զբաղվածությանաստիճանը, 5»

Շատ

բեռնված բեռնված խրված րարի:

1996թ

0,4

Հունվար

աոա

Ապրիլ

Մայիս

Հունիս

Յ54

1996թ| 2008թ | 1996թ | 2008թ

5,1

8,5

| |

3,5

Դեկտեմբեր 0,8

4.1 1,2

15,4

6,5

16,6

8,4

1996թ

18,9

15.4

56,9

2.2

38,0 6,8 54,4

44,6

24,2

44,9

ԼՑ Յ-| Ց

աշ 38 Յո 22 ՈՏ 32 584Է 279 396 Ւ՛Թ6 6:

208 | Հոկտեմբեր

Նոյեմբեր

2008թ

ա-ԼԹ| Թվ Թ

Հր տոս5 Սեպտեմբեր

Ծանրա- ՀամեմատաԲոլորովին

ծանրա-

2008թ

2.2

7.8

24,9 45,8

ԱՎԾ-ի կողմից կազմակերպվածամենամյա ընտրանքային հետազոտությամբ ստացված նման ցուցանիշների առկայությունը հնարավորություն տվեց որոշելու առանձին գյուղատնտեսական մթերքների ն արտադրատեսականերիարտադրության բնագավառում աշխատանքի արտադրողականությանգոյություն ունեցող մակարդակը,ինչպես նան մեկ հեկտար տարածության ն մեկ գլուխ անասունի հաշվով կատարված աշխատանքային ծախսումները: Վե րջիններս իրենց հերթին ե ե ե հնարավորություն տվեցին հաշվարկել ինչպես տնտեսության անասնաբուծության կամ բուսաբուծության առանձին ճյուղերում, այնպես էլ գյուղատնտեսության այդ երկու խոշոր բնագավառներումն ամբողջությամբվերցրած ԳՏ-ում (ինչպես նան 9 ցանկացած կարգի րգի Գյուղ ձեռնարկությունում) գյուղատնտեսական րյոթ '

Բերված են ՀՀ գյուղատնտեսությաննախարարությանն համաշխարհայինբանկի 1996թ. մարտ-հունիս ամիսներինհանրապետության նախկին 23 շրջանների(ներառյալ Արարատին Արմավիրիմարզերը) 2038 ն մեր կողմից 2008թ. գյուղացիական տնտեսություններիանկետայինհարցում-հետազոտության արդյունքներովստացված տվյալները:

աշխատանքիօգտագործման վիճակը` զբաղվածությունը,

տնտե-

սության առկա աշխատողների աշխատանքի օգտագործումը, վարձու (այդ թվում` որակավորված)աշխատուժի օգտագործումը նայլն: Սակայն, ինչպես ցույց տվեցին մեր ուսումնասիրությունները, հետազոտություններըչեն կատրվում Ազգային վիճաընտրանքային ծառայության նախանշված սցենարով. 1996թ. հետազոկագրական տություններիընթացքում ընտրանքային հարցաթերթիկներում(78 4) կար միայն վարձու աշխատուժի վարձատրությանչափը, իսկ մարդժամերով աշխատանքային ծախսումների հաշվառումն ընդհանրապեսբացակայումէր: Ան չկար (էր վերցվել) ինչպես անձիջակա. նորեն տնտեսությանաշխատողների, այնպեսէլ վարձու աշխատուժի աշխատանքի հաշվառման առումով: Մյուս կողմից, շատ վիճակագիրների(տեղական) մասնագիտականցածր որակավորմանկամ անփութությանպատճառով արտադրանքիհաշվառումը միննույն արտադրատեսակի համար տարբեր մարզերի տարածաշրջաններում (կամ տնտեսություններում) հաշվառված էր տարբեր չափի միավորով (ց, կգ ն այլն), ուստի մարզի կամ հանրապետությանտողի հաշվարկմանժամանակարդյունքում ստացվել էին միավորարտադրանքի ամենահավանականարդյունքներ, որոնք առանձին դեպքերում դուրս էին մնացել նան մարզային կամ նույնիսկ հանրապետական վիճակագրական մարմնի աշխատակիցների ուշադրությունից: Ստացվել էին միավոր արտադրանքի ամենահավանական ինքնարժեքներ, իսկ աշխատանքային ծախսումների բացակայությունը անհնարին էր դարձրել գյուղատնտեսությանբնագավառի աշխատանքիարտադրողականությանմակարդակիկամ զբաղվածների թվի որոշման հնարավորությունը` այս նյութերի օգտագործումով: Ուստի նման ընտրանքային հետազոտություններըլիարժեք չէին ն միայն մասնակիորեն ծառայեցին նախատեսված նպատակին: Վիճակը որոշ չափով շտկվեց 1997թ., 1998թ. ն 2008-2011թթ.: Ընտրանքային հետազոտություններիժամանակ հաշվի առնվեցին նան այդ ցուցանիշները, որոշակիորեն բարելավվեց հետազոտության մակարդակը, կատարվեցին կադրերի որոշ փոփոխություններ,իսկ մնացածներնէլ որոշակի աշխատանքի փորձ ձեռք բերեցին: Գյուղատնտեսության մեջ աշխատուժի ռացիոնալ զբաղվածութանը ն դրա մակարդակի բարձրացմանը էապես կարող է

վաղուց ընդունված «Բնակչության զբաղվածությանն գործազրկության դեպքում սոցիալական ։պաշտպանվածության մասին» ՀՀ օրենքը: նպաստել

ոչ

ն գործազրկության «Բնակչությանզբաղվածության մասին»ՀՀ օրենքըն դեպքումսոցիալականպաշտպանվածության դրա կիրարկումըՀՀ գյուղականբնակավայրերում 4.5.

Օրենքը, որն ընդունվել է 2005թ. հոկտեմբերի24-ին, ի փոփոխումն «Բնակչության զբաղվածության մասին» 1996թ. դեկտեմբերի 26-ին ընդունված ՀՀ օրենքի ն ուժի մեջ է 2006թ. հունվարի 1-ից: Այն սահմանում է ՀՀ բնակչության,այդ թվում գյուղական, զբաղվածության կարգավորման իրավական հիմունքները, ինչպես նան աշխատանքի ազատ ընտրության իրավունքի իրականացման, իսկ գործազրկությանդեպքում` պետության կողմից տրվող սոցիալական երաշխիքները: պաշտպանվածության Նախկին օրենքն, իր դրական կողմերի հետ միասին ուներ դրույթներ,որոնք մեր կարծիքով, վիճելի կամ անընդունելի էին ն չէին կարող նպաստել բնակչության,մասնավորապեսգյուղական բնակչության, զբաղվածությանբարձրացմանը:Այսպես, օրենքով, մի շարք այլ կատեգորիաներիանձանց հետ միասին զբաղված էին համարվում ինքնուրույն իրենց աշխատանքովապահովող անձինք (հոդված 4, գ/կետ): Սակայն այս դեպքում սկզբունքորենզբաղված կարելի էր համարել ցանկացած անձի, պատճառաբանելով, թե նա իրեն է աշխատանքով: ապահովել

Նույն օրենքի 7-րդ հոդվածով գործազուրկ համարվելու համար անհրաժեշտ էր ունենալ առնվազն մեկ տարվա աշխատանքային ստաժ: Փաստորեն համարվում էր, որ ինչ-ինչ հանգամանքներով մարդը, որն ապրուստի միջոց չունի ն ցանկանում երբնէ չաշխատած է աշխատել` գործազուրկչէ: Ստացվում էր, որ գործազուրկ չէ նան ուսումը նոր ավարտած ն աշխատել ցանկացող անձը, որն աշխատանք չի կարողանումգտնել: Օրենքով սահմանվում էին բնակչությանզբաղվածության պեծառայությունները,դրանց հիմնականլիազոտական կարգավորման

րությունները, զբաղվածությանծառայություններ մատուցող ոչ պետական ձեռնարկությունները: Սակայն հանրապետության նոր վարչատարածքային կառուցվածքի պայմաններումամենուրեք չէ, որ գործում են զբաղվածության պետականծառայությունները, իսկ նման ոչ պետականծառայություններ գյուղական բնակավայրերում առայժմ չկան: Մյուս կողմից, գյուղերում գործատուներըմեծ մասամբոչ միայն չեն մասնակցումօրենքով սահմանված զբաղվածությանպետական քաղաքականության իրականացմանը,այլ գործում են միայն զուտ անձնական շարժառիթներով, ինչը բնորոշ է անցումային շրջանին: Քաշքշուկներն այնքան շատ են, ն տրվող նպաստներնայնքան չնչին, որ գյուղական բնակավայրերում գործազուրկի կարգավիճակունեցողներինկարելի է մատների վրա հաշվել: Համենայն դեպս այդպիսինէր վիճակը մեր

կողմից ուսումնասիրվածընտրովիհետազոտվողբնակավայրերում, որտեղ այն կազմումէր 2,0-3,556 (2008թ.): Գյուղական պայմաններումմեծ դժվարություններկային նան զբաղվածության ապահովման նպատակովօրենքով սահմանված վճարովի հասարակական աշխատանքներիկազմակերպման,ինչպես նան գործազուրկներիմասնագիտական վերաորակավորման գործում: «Բնակչության 6զբաղվածութան մասին» ՀՀ օրենքով գործազուրկին երկրորդ անգամ նպաստ տրվում էր միայն այն դեպքում, եթե զբաղվածության պետական ծառայությանըդիմելուն նախորդած վերջին մեկ աշխատանքային տարում նա ուներ առնվազն յոթ ամսվա աշխատանքայինստաժ: Իսկ գյուղական բնակավայրերումնե.հատկապես գյուղատնտեսության մեջ հազվադեպ է հաջողվումաշխատանքճարել, կամ սեզոնայնության պատճառով հազիվ թե հնարավոր լինի այն հասցնել յոթ ամիս ն ավելի ժամկետի: Ուստի, որպես կանոն, գյուղական վայրերում գործազրկությունը տնական բնույթ է կրում, ե «Բնակչության զբաղվածությանմասին» ՀՀ օրենքը շատ քիչ էր օգնում դրա վերացմանը: Ակնկալվում էր, որ օրենքի վերանայումը` գյուղական վայրերի առանձնահատկությունների հաշվառումով, թույլ կտա էապես բարձն ընդհանրապեսգյուղի աշխատանրացնել գյուղատնտեսության քային ռեսուրսներիզբաղվածությունը:

Ամբողջությամբվերցրած, նոր օրենքի ընդունումը էական դեր գյուղականբնակչությանզբաղվածության խաղաց հանրապետության սահմանման տեսական հիմնադրույթներիմշակման ն փաստացի զբաղվածությանգործում: Մի շարք դրույթների բացակայությունը հնարավորությունչէր տալիս լիարժեք օգտագործել «Բնակչության զբաղվածությանմասին» օրենքի հնարավորություններըժամանակակից պայմաններումգյուղականբնակչությանզբաղվածությանբարճ-

րացմանգործում: ն նոր օրենքի Ակնկալվում էր, որ օրենքի կատարելագործման ընդունման ժամանակ հարկ կլինի ճշգրտել գործազուրկի կարգավիճակը գյուղական պայմաններիհամար: Դրա այժմեկանությունը բխում է գյուղական կյանքի այնպիսի առանձնահատկություններից, աշխատանքներիսեզոնայնութինչպիսիք են գյուղատնտեսական ն սահմատնտեսությանառկայությունը յունը, անձնականօժանդակ ն կտրված բնակավայրերի նափակ հնարավորությունըհեռավոր առանձնահատկությունները սահմանամերձ գոտու համար, ն այլն: ձասնավոր հիմնականում Հետռեֆորմյան շրջանում անցումը ՀՀ-ում ն վարձու աշխատանքի առաջ տնտեսական գործունեության ոլորտում ագրարային մասնավորապես բերեց նոր դժվարություններ, աշխատուժի զբաղվածությանապահովման երաշխիքներիստեղծման գործում: Այդ բացը լրացնելունշոշափելիորենօգնում է 2005թ. ընդունված «Բնակչության զբաղվածության ն գործազրկության մասին» ՀՀ օրենքը: Օրենքը դեպքումսոցիալականպաշտպանության

կազմված է 10 գլուխներից: Առաջինգլուխն իր մեջ ներառումէ ընդհանուրդրույթներ,որում ներառվածեն 9 հոդվածներ,նվիրվածօրենքի կարգավորմանառարկային, բնակչությանզբաղվածությանն. գործազրկությանդեպքում մասին ՀՀ օրենսդրությանը:ՀՀ սոցիալականպաշտպանվածության ն քաղաքացիություն քաղաքացիների,օտարերկրյաքաղաքացիների զբաղվածություն համարվող չունեցող անձանց զբաղվածությանը, ն չզբաղված անձանց, զբաղված գործունեությանտեսակներին, աշխատանք փնտրող անձանց, գործազուրկներին,աշխատանք փնտրող անձանց հաշվառմանու գործազուրկիկարգավիճակիկադադարեցմաննու հաշվառումից հանեսեցմանը, վերականգնմանը, լուն, հարմարաշխատանքին:

Բնակչության զբաղվածության կարգավորմանը նվիրված երկներառվածեն երկու հոդվածներ` նվիրված բնակչության գլխում րորդ հիմնական պետական քաղաքականությանը զբաղվածությանն ն դրա

սկզբունքներին:

Երրորդ` բնակչությանզբաղվածությանկարգավորմանընվիրգլխի յոթ հոդվածներում տրվում են բնակչության զբաղվաված ծության պետական կարգավորումը, դրա ամենամյա պետական ծրագրերը,աշխատուժի տեղաշարժը, զբաղվածության պետական ծառայությանհիմնական լիազորությունները,համաձայնությանկոմիտեները, գործատուների մասնակցությունը զբաղվածությանպետական քաղաքականության իրականացմանը, հասրակական աշխատանքներիկազմակերպումը: Զբաղվածության կարգավորման բնագավառում իրավական երաշխիքներիննվիրված չորրորդ գլուխը (հոդված 19) վերաբերվում է աշխատանք փնտրող անձանց ն գործազուրկների իրավական

երաշխիքներին: Աշխատաշուկայում անմրցունակ խմբերին ն նրանց լրացուցիչ երաշխիքներին է առնչվում հինգերորդ գլուխը, որն ընդգրկում է «Աշխատաշուկայում անմրցունակխմբերը ն նրանցտրվող լրացուցիչ երաշխիքները»վերնագրով 20-րդ հոդվածը: Օրենքում հատուկ տեղ է հատկացվածգործազրկությանդեպքում բնակչության սոցիալական պաշտպանության պետական քաղաքականությանը(Գլուխ 6), որում ներառվածեն նան գործազրկության դեպքում սոցիալական ապահովությանը ն օտարերկրյա քաղաքացիների ն քաղաքացիություն չունեցող անձանց գործազրկության դեպքում սոցիալական պաշտպանության մասին հոդվածները (հոդված 22-27): «Սոցիալական երաշիքները զբաղվածության բնագավառում» վերնագրով 7-րդ գլուխը ներառում է 12 հոդվածներ, նվիրված` գործազրկությանդեպքում սոցիալականնպաստի վճարմանը: Կալանավորված անձի չստացված գործազրկությաննպաստի վճարմանը, բնակության վայրը փոխելու դեպքում գործազրկության նպաստի վճարմանը, թաղման նպաստի վճարմանը, նպաստառու գործազուրկի մահվան պատճառովչստացված գործազրկությաննպաստի վճարմանը, գործազրկությաննպաստի վճարմանկասեցմանը,վերա-

ն դադարեցմանը, վեռահաշվարկմանը զբաղվածության ան 5րագրերինուղղված ն ոչ նպատակայինօգտագործկարգաւլդրմ ինչպես նան բնակված ֆիրանսականմիջոցների վերադարձնելուն, կարգավորման պետական ծրագրերի չության զբաղվածության

յնը. կանգնմ

ֆինանսայվորմանը:

ոլորտի տեղեկատվականբազային է նվիրԶրաղվառության

ված ութերորդԴլուխը(հոդված 40), իսկ օրենքի խախտմանհամար սահմանված է իներորդգլխով: նախատեսՕրենքիո̀ւժի մեջ մտնելու մասին ժամկետը, որը ված էր 2006թ.հունվարի 1-ից, ամրագրվածէ օրենքի վերջին` 10-րդ գլուխը կերառող 42-րդ հոդվածով: Այս հոդվածով, նան օրենքի ուժի մեջ պահից,դադարեցվեցին1996թ. դեկտեմբերի26-ից ուժի

պատաւյխանաովությունը մտլլելու

մեջ մպած «Բնակչության զբաղվածությանմասին» ՀՀ օրենքի Այս օրենքում ճշգրտվել են մի շարք դրույթներ,որոնք ոչ կիրառումը: ճիշտ էիը ւորված«Բնակչությազբաղվածությանմասին» օրենքում, գործազուրկի կարգավիճակիշնորհման համար մասնավորապես ստաժի պահանջը: Նոր ընդունված աշխատանքային պարտւդիր նշանաօրենքում դրականկարելի է համարել գյուղատնտեսական փնտրող աշխատանք հանդիսացող` կությակ իողի սեփականատեր ուսուցումը (հոդված 13 կետ 5) մասնագիտական անձանց չզբաղվ.լյժ նայլն:

ԳԼՈՒԽ 5. ԱՇԽԱՏՈՒԺԻ ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

Տ. 1Արտադրությանվարման մակարդակի ազդեցությունը վրա արդյունավետության աշխատուժի օգտագործման հ նարավոր Աշխատաժամանակի ֆոնդը Հ. շ ֆոնդի օգտագործումը Տ.1 Աշխատաժամանակի ռեսուրսների օգտագործմանարդյունաՏ, գԱշխատանքային Բ

վետությունըգյուղում ռեսուրսների օգտագործմանբարելավՏԱշխատանքային մեջ ման ուղիներըգյուղատնտեսության

Արտադրությանինտենսիվացումնանիմաստ է առանց հասարակության աշխատանքային պոտենցիալի արդյունավետ օգտագործման որակապես նոր մակարդակի: Դրան պետք է նպաստի աշխատանքային ռեսուրսների արդյունավետ զբաղվածության համակարգի ձնավորումը, որոնց տակ պետք է հասկանալ այն օրինաչափ պրոցեսների ամբողջությունը, որոնք օգնում են ստեղծելու զբաղվածություն, որը բավարարում է ռացիոնալ զբաղվածության, աշխատանքի տեղավորման, աշխատանքից ազատված աշխատողների ն զբաղված աշխատունակ բնակչությանվերապատրաստմանն մասնագիտականկողմնորոշման, ձեռնարկություններին անձանց՝ կադրերինկատմամբունեցած պահանջներիչափանիշներին: «Աշխատանքայինռեսուրսներ-աշխատատեղեր»համակարգը զբաղվածությաննյութականառանցքն Է, իսկ այդ համակարգիփոխհամաձայնեցվածությանաստիճանը մեծապես պայմանավորում է զբաղվածությանարդյունավետությանմակարդակը: Աշխատատեղերի կատարելագործումը, որպես աշխատուժի արդյունավետ զբաղվածությունը ձնավորող համակարգի տարր հասկացվում է հենց որպեսարտադրությանգործոններիհամաձայնեցում, դրանց փոխադարձհարմարեցում անձնականգործոնի առաջատար դերի դեպքում, որը կանխորոշվումէ սեփականությանձնով: Եթե հաշվի առնենք, որ մինչե վերջերս հանրապետության ժողովրդական տնտեսության, այդ թվում` գյուղատնտեսությանմեջ կային մեծ թվով ավելորդ աշխատատեղեր,ապա հողի սեփականաշնորհմամբ նման «աշխատատեղերը» տառացիորեն անհետացան: Իսկ այն աշխատատեղերը, որոնք կան, ն հաշվի առնելով դրանց անհրաժեշտությունը պիտի պահպանվեն, պետք է զբաղեցվեն աշխատատեղի նկատմամբ ներկայացվող բոլոր պահանջներին (տեխնիկական, տնտեսական, սոցիալական) համապատասխան: Այստեղ պետք է մեծ դեր խաղա տեխնիկական նորացումը: Այս պրոբլեմը պետք է լուծվի նոր տնտեսականմեխանիզմիներդրման հետ միասին, որի կարնորագույնարդյունքը կլինի գիտատեխնիկական առաջընթացինկատմամբէկոնոմիկայիընկալումը: Այլ խոսքով, ի տարբերություննախկինումկոմպանիոնձեով վարչահրամայական կարգով վերնից իջեցված գիտատեխնիկականնորություններիօգտագործման, դրանք պետք է վերածվեն տնտեսական անհրաժեշ-

տության, մրցակցությանպայմաններում «տնտեսապեսգոյատնելու» բնական միջոցի: Դա նան կլինի աշխատատեղերի որակական կառուցվածքի մշտական կատարելագործմանմեխանիզմ, որը կհամապատասխաներաշխատանքի նկատմամբ ժամանակակիցպայմաններում ներկայացվողպահանջներին(ըստ աշխատանքի բովանդակության, պայմանների, մանագիտական աճի ն առաջադիմության հնարավորություններին, աշխատանքի ռեժիմներին նեն տարբեր սոցիալ-ժողովրդագրականխմբերում զբաղվածների կենսագործունեության ռեժիմներին նրանց համապատասխանությանը, բնակավայրի առումով, սեռին ն հասակին հարմոնիկ զբաղվածություն ստեղծելու հնարավորություն տվող աշխատատեղերիընտրությունը ն

այլն):

Աշխատուժի արդյունավետ զբաղվածության համակարգը, որպես պլանաչափ կազմակերպվող պրոցեսների ամբողջություն, ներկայումսգյուղատնտեսությանմեջ խարսխվում է մասնավոր սեփականությանհիմքով ձեավորվածարտադրահարաբերությունների

վրա:

Ներկա բազմաձն սեփականությանպայմաններում տնտեսական գործուն ձների որոնումը գլխավորն է գյուղատնտեսությանբնագավառում ն գյուղում սոցիալ-տնտեսական, այդ թվում` զբաղվածության ոլորտի վերակառուցման գործում: Արդյունավետության որակապես նոր բնագավառներ դուրս գալը հնարավոր կդառնա միայն այն դեպքում, եթեյուրաքանչյուրն իրեն անմիջական տեր զգա, որը կենսականորեն շահագրգռված է արտադրության արդյունք-

Սերում:

գյուղում ն գյուղատնտեսությանմեջ ներկաՀանրապետության յիս անհատականաշխատանքայինգործունեությունը, տարբեր վարձակալական հարաբերությունները,ներառյալ վարձու աշխատուժի օգտագործումը համապատասխան փոփոխություններեն մտցրել նան զբաղվածությանձնավորվող կառուցվածքում, այսինքն` աշխատանքի ներդրմանոլորտներիհամակարգում: Անձնական աշխատանքի ոլորտում տեղի է ունեցել զբաղվածության ընդհանուր աճ, առաջին հերթին`ի հաշիվ գյուղացիական տնտեսություններումաշխատանքներիմեքենայացմանմակարդակի

իջեցման ն ձեռքի աշխատանքիգերակայության,հողի սեփականաշնորհման նգյուղում աշխատանքայինգործունեությանծավալման:

Տնտեսավարմաննոր ձները, որոնք առաջ են եկել տնտեսական կյանքում ժողովրդավարական փոփոխությունների արդյունքում (սեփականությանբազմաձնությունը, որի շրջանակներում տնտեսական գործունեությանտվյալ ձնը ն դրա հետ միասին զբաղվածությունըկարող են լինել ավելի արդյունավետ), արտադրության ն սպասարկման կազմակերպման բազմաթիվ տարբերակներից լավագույններիընտրությունըդարձնում են առավել այժմեական խնդիր:Միայն բազմասեփականության դեպքումկարող է խոսքը գնալ մրցակցության,սպառողական պահանջարկըլավագույն ձնով բավարարելու պայքարում առավել էժան ն որակյալ արտադրանք ապահովելու գործում լավագույն արդյունքիհասնելումասին:

Արտադրության վարմանմակարդակի ազդեցությունը աշխատուժիօգտագործմանարդյունավետության վրա

5.1.

Հայաստանը, որի

գյուղատնտեսական հողատեսքերը

01.07.2011թ. դրությամբ կազմում են ընդամենը գրեթե 2,1 մլն հեկտար, աչքի է ընկնում արտադրատնտեսական պայմաններիբազմազանությամբ,տեղանքիբարձրությունըծովի մակերնույթից 350-4090 մ, ջերմաստիճանային տատանումներըկարող են հասնել -35՝Օ-ից մինչն «40"Շ ն ավելի, իսկ հողային ֆոնդը մասնատվածէ հազարավոր փոքր ն փոքրագույնհողակտորներին այլն: Խոշորացված ձնով հանրապետություննըստ բնաարտադրականպայմանների կարելի է բաժանել4 մասի՝Արարատյանհարթավայր,նախալեռնային գոտի, լեռնային՝կտրտվածտեղանքովն լեռնային`հարթ տարածքով գոտիները: Սրանցիցյուրաքանչյուրում աշխատուժիօգտագործման ն արտադրության վարման արդյունավետությունը մակարդակըմեեն այն ծապես պայմանավորված արտադրատնտեսական պայմաններով, որում կիրառվում Է այդ աշխատուժը: Վերցնենք, օրինակ, Արարատյանհարթավայրը: Արարատյան հարթավայրըՀՀ կարնորագույն գյուղատնտեսական շրջաններից է: Դա խաղողաործության, պտղաբուծությանն

բանջարաբուծության գոտի է զարգացած կաթնային տավարաբուծությամբ, իսկ մինչն վերջերս նան թռչնաբուծությամբ,խոզաբուծությամբ ն խորդենիագործությամբ: Գոտին զբաղեցնում է հանրապետության տարածքի շուրջ 1195-ը ն ընդգրկում է Արարատին Արմավիրիմարզերհ վարչական տարածքը, Երնանի մարզը: Գյուղատնտեսական հողատեսքերին բաժին է ընկնում գոտու տարածքիշուրջ 56Չ2-ը: գյուղատնտեսության,կարելի է ասել Դրանք հանրապետության լավագույն ն առավելագույնհատույց ապահովող հողերն են: Այստեղ երկրագործությունը վարվում է բացառապեսջրովի պայմաններում: Եվ պատահական չէ, որ ըստ գյուղացիական տնտեսությունների (3400) հարցման արդյունքների,1 հեկտար գյուղատնտեսականհողատեսքերի հաշվով 1996թ. ստացված համախառն արտադրանքի ամենաբարձր մակարդակըԱրմավիրին Արարատի մարզերում էր՝ համապատասխանաբարմոտ 625 հազար ն 445 հազար դրամ, հանրապետության 250 հազար դրամ միջին մակարդակի դիմաց: Գոտում 1 աշխատունակինընկնումէ 0,56, իսկ գյուղատնտեսության մեջ 1 զբաղվածին՝0,82 հեկտարգյուղատնտեսականհողատեսք:

Աղյուսակ5.1. գնահատումըՀայաստանի Վարելահողերիտնտեսական

Հանրապետությունում

ՎարելահողերիՏնտեսական գնահատականը

բաշխվածությունը,Չ2

Ց:

Ամ

Ել

Ը 5. Յ

1996թ. 2012թ.

ՀՀ-ում

(բալլ)

Տ Էջ

30,4

|Գգթ 5

Էլ Յ

Յ Տ/ՅՏ Յ

Յ -

Յ՝

ծ Յ

ըստ

5Յ

Յ |

| 63.6

64.1

Գոտու

գյուղատնտեսական հողատեսքերի կառուցվածքում հազար հեկտարը կամ 44,446--ըբաժին է ընկնում ինտենսիվ օգտագործվող հողատեսքերին: Ընդ որում, Արարատի մարզը չնայած 18,5 հազար հեկտարով կամ 1096-ովավելի գյուղատնտեսական հողատեսքեր ունի, քան Արմավիրի մարզը, սակայն ինտենսիվ օգտագործվող հողատեսքերի տեսակետիցզիջում է վերջինիս (20,196ով): Այստեղհաշվի չեն առնված տնամերձն այգեգործականամառանոցների հողերը: Վերջիններիս հաշվառումով ինտենսիվ օգտագործվող հողատեսքերին տարածությունը կազմում է 95,8 հազար հեկտար կամ գյուղատնտեսականօգտագործելիհողերի ավելի քան 53,206-ը: Ամբողջ օգտագործելի հողատարածությանմեջ տնամերձ հողերի բաժինը կազմում է 17,1 հազար, իսկ այգեգործական ամառանոցները՝միայն 0,6 հազար հեկտարկամ համապատասխանաբար 9,5 ն 0,03 տոկոսը: Ընդ որում, ինչպես ցույց են տալիս Արարատյան հարթավայրիվարելահողերիտնտեսականգնահատման տվյալները, գոտու վարելահողերը, ի տարբերությունհանրապետության մնացած հողերի, որտեղ ոռոգելի է դրանց միայն 30,4 տոկոսը, հիմնականում կանոնավոր ոռոգելի են, ն միայն Արարատի ու Բաղրամյանիշրջաններում համեմատաբար զգալի տարածություն են զբաղեցնում անջրդի վարելահողերը: Դա իր կնիքն է դրել նան հողերի տնտեսական գնահատականի վրա: 2012թ., հանրապետության29 բալլ միջին գնահատականիփոխարեն (Աղյուսակ5.1.) Արարատյանհարթավայրի վարելահողերի տնտեսականգնահատականըըստ համախառն արտադրանքիելքի կազմել է 59-90 բալլ կամ 2,3-3,1 անգամ բարձր հանրապետականցուցանիշից: Հողի նման բարձր որակականգնահատականիպայմաններում, բնականաբար,Արարատյան հարթավայրիտարածություններիկառուցվածքում առավել մեծ տեսակարարկշիռ ունեն առավել արժեքավոր մշակաբույսերիւ՛տարածությունները: Վերջին 20 տաիների ընթացքում, հանրապետությունում ստեղծված իրավիճակի պայմաններում, ինչպես Արարատյան հարթավայրում, այնպես էլ ամբողջ հանրապետությանգյուղատնտեսության մեջ տեղի ունեցան լուրջ կառուցվածքային փոփոխություններ: Արտադրությունից համարյա ամբողջությամբհանվեցինհիմնականտեխնիկականմշակաբույսերը՝ շուրջ 80

ծխախոտը, խորդենին, իսկ ճակնդեղը հանվել էր ավելի վաղ: Կտրտվեցին հազարավոր հեկտար խաղողի ն պտղատու այգիներ (այդ թվում նան Արարատյան հարթավայրում),ամենուրեք իրենց

տեղը զիջելով հացահատիկային, մասամբ`

նան

կերային մշակա-

բույսերին:

2011թ. Արարատյանհարթավայրումինտենսիվ օգտագործվող բազմամյա հողատարածությունների (ցանքատարածություն Ֆ տնկարկներ) կառուցվածքում35,1 տոկոսը կազմում են բազմամյա (առանց Արարտյան տնկարկները, մինչդեռ հանրապետությունում հարթավայրի) 9,7 տոկոսը (26,7 հազար հեկտար): Նույն տարում Արարատյան հարթավայրումէր գտնվում հանրապետությանբազմամյա տնկարկների 52,6, այդ թվում` խաղողի՝ 73,3 տոկոսը, բանջարեղենի՝ 63,6, բոստանայինմշակաբույսերի 95,2, տեխնիկական մշակաբույսերի՝31,5, իսկ հացահատիկի՝միայն7,7 տոկոսը: Բազմամյա տնկարկներըինտենսիվ օգտագործվող հողատեսքերի կառուցվածքումառավել մեծ տեսակարարկշիռ ունեն Արարատի մարզում՝35,1 տոկոս: կառուցվածքումառավել արժեքաՑանքատարածությունների ն տեսակարարկշիռները պայմամշակաբույսերի վոր աշխատատար են հանրապետությանմիջինի նկատմամբ գյուղական նավորում բնակչության ն գյուղատնտեսությանմեջ համեմատական կարգով

առավել բարձր զբաղվածություն: Գյուղատնտեսական արտադրանքի գերակշռող մասը գրեթե կենտրոնացածէ գյուղացիական 96,5 տոկոսը հանրապետությունում 3,5 տոկոսը` առնտրային կազմատնտեսություններում,իսկ շուրջ (2012թ.): կերպություններում Հանրապետության գյուղատնտեսության նախարարության շրջա2010թ. գյուղատնտեսական տվյալներով, նման պայմաններում դուրս էր մնացել կամ կարելի է նառությունիցհանրապետությունում ասել` պարզապեսչէր մշակվում շուրջ 166,4 հազար հեկտար վարելահող, որը կազմում է հանրապետությանհամանման հողատեսքերի 37,1 տոկոսը:2012թ. հանրապետությունում համապատասխանաբար չի մշակվել 162,5 հազար հա կամ վարելահողերիշուրջ 36,2 տոկոսը ն բազմամյատնկարկներիզգալի մասը:

Խոշոր

581 Տ անանուններ

Ադ

թվում

կովեր

Խոզեր

Մանր

եղջրավոր

առսասուսներ

շոր

Թռչուններ

860,1

25.2

272.6 283.3 339.8 310,9 54.3

54,0

108,1

1818,8

1186,3

ՅՈՑ

Բ Ց-2

78.9 79.5

86.1

103.9

91.5 Էն

15,7

Հ մ

33,8

94,2

68.2

Լի

29570 23.4 3462.5 274

2310,5

, ՞ »

Ր» 126294 00 93523 292.0

մամբ,օշ

18,3

: :

Ը Ն . -

66,7

Նման

մնալն քանակով հողերի շրջանառությունից դուրս առաջին հերթին պայմանավորվածԷ կրկնակի աղակալումով, ոռոգման ջրի վարձի թանկությամբ ե դրա անկանոն մատակարարումներով, ինչպես նան համարյա ամենուրեք բոլոր տարածաշրջաններում մասնատված հողատեսքերի մշակությունն ունեցած հզոր, բայց հին ու անսարք տեխնիկայով մշակելու կազմակերպականն տեխնիկական դժվարություններով, տարեց բնակչության զգալի տեսակարարկշռով ն նրանց կողմից վարձու աշխատող ներգրավելու ֆինանսական խնդիրներով: Մեր կողմից կատարված հաշվարկները ցույց են տալիս, որ միայն Արարատյանհարթավայրի չմշակվող հողատեսքերիմշակությունը վերսկսելու դեպքում լրացուցիչ կերպով, լիարժեք ծանրաբեռնվածությամբաշխատանք կունենային շուրջ 3900 մարդ (գործող մասնագիտացման պահպանման դեպքում), այդ թվում 2900-ը վարելահողերի մշակության,850-ը բազմամյատնկարկների ն շուրջ 150 մարդ խոտհարքների ն արոտավայրերի օգտագործման գծով: Զգալի աշխատուժ կպահանջվի (շուրջ 880 մարդ) նան հողերի աղազերծման համար: Գոտու քաղաքամերձլինելն իր կնիքն է դրել նան անասնապահության զարգացման վրա, որը ներկայումս էլ ավելի ցայտուն ձնով է դրսնորվում (Աղյուսակ5.2): Վերջին տասը տարում Արարատյան հարթավայրի տեսակարար կշիռը հանրապետության տավարաբուծության մեջ աճել է համարյա 1,5 անգամ ն կազմում է 14,9 տոկոս, այդ թվում կովերը 13,9: Վերլուծվող հետռեֆորմյան ժամանակաշրջանում(Աղյուսակ 5.2) խոշոր եղջերավոր անասուններիգլխաքանակըհանրապետությունում կրճատվել է 30,396-ով, իսկ դրանցից կովերինը 10,5 տոկոսով: Ընդ որում, հոտում կովերի տեսակարար կշիռը 1996թ. Արարատյան հարթավայրի տնտեսություններում նե հանրապետությունում, ամբողջությամբ վերցրած, հավասարվեց ն կազմեց ավելի քան 54 տոկոս: Այս մակարդակը հետագայում որոշ չափով իջավ ն 2011թ. կազմեց 47,7, իսկ Արարատյանհարթավայրում՝44,3 տոկոս: Եթե տավարի ն կովերի գլխաքանակը նվազեց ոչ շատ մեծ չափով, ապա նույնը չի կարելի ասել խոզաբուծության, ոչխարաբուծությաանն թռչնաբուծությանմասին (Աղյուսակ 5.2): Ընդ որում,

խոզերի ն ոչխարների գլխաքանակը կրճատվեց 3.1 անգամ, իսկ արդյունաբերական թռչնաբուծությունը, կարելի է վստահությամբ ասել, որ համարյա լրիվ լիկվիդացվեց(կրճատվեց ավելի քան 5,4 անգամ):

Գյուղացիականտնտեսությունների ստեղծումովկազմավորվեց

նոր ճյուղ ձիաբուծությունը,որով իրականացվումեն նրանց փոքրածավալ բեռնափոխադրումները: Սակայն հանրապետության հաշվեկշռում անասնապահության մյուս ճյուղերի համեմատությամբդրա

տեսակարարկշիռը համեմատաբար ցածր է` 5,0 տոկոսից պակաս: Հանրապետությունում խոզերի գլխաքանակի կրճատման ավելի դանդաղ տեմպերի պայմաններում Արարատյան հարթավայրի տեսակարար կշիռն այդ ճյուղում շուրջ երկու անգամ կրճատվեց ն 1997թ. կազմեց 18,5 տոկոս, ապա նորից վերելք ապրեց ն ներկայումս կազմում է շուրջ 4096-ը, իսկ ոչխարաբուծությանմեջ նկատվեց ուղիղ հակառակ պրոցեսը, ուստի դրա տեսակարարկշիռը աճեց ն 2011թ. կազմեց հանրապետության գլխաքանակի 23,6 տոկոսը նախկին 15,576-ի դիմաց: 2012 թվին, բացառությամբ խոզաբուծության ն թռչնաբուծության,մյուս ճյուղերում որոշ չափով վիճակըշտկվել է: Գյուղական բնակավայրերում զբաղվածության մակարդակին աշխատուժի օգտագործման արդյունավետության բարձրացման գործում էական նշանակությունունի գյուղատնտեսական արտադրության վարման մակարդակը,գյուղատնտեսականմշակաբույսերի բերքատվությունը(Աղյուսակ 5.3) ե անասուններիմթերատվությունը (Աղյուսակ5.4):

ՀՀ.

նսնոոլ Ատստոտտով ղ

ՅՒՅ

տստլ,

Էւ

ցոտոսժց

Հ|տռ|շ

Վ-ՀԱԱՇ|Հ/ՀՎՀ|Փ/Ճ

(|ա |ՎԶ/Տ/Տ| աաՀԱԺ|Է|Փ

|տ

ՒՀ|

Փ|Շ|Ջ|Ջ|-|Թ|-Հ|Հ/|-|Հ

|/օ|տ/տ|

ԹՇ

տ|պ

|օ

Թար |Թ|Թ|ռ

«|

| Է| Տվց| ՇՈԳ

ՀԻԵՊԱՒՀՎԻԻՂԷԱՅԻ

նոմոծ |ԱՀԹ ԹՀ |Հ|Ա-Ի-|Հ ցղնդԱՈ6դՈԾ ԹՀ-

Հվ

/|15|2|Փ

|Թ|»|Տ

'|Ձ|Հ|

Էջ

բերքատ-

|/`|Ջ| '|Շ/Հ|' |Ջ|Ջ|Թթ|

ՓՓ

Տ.

Փ|Հ

յտ

դՓստմոո

ՅԷ: Յ|Բ

|(Կ|տյա|ռ|Փյտ|Թ|Է|տ|Օ5

(ՃԱԹ/Տ|Տ|Հ/ՏԱՅԱՑ|Տ|Հ

Ջ|տ

|ՓվՓ|Հ|Կ|-|-|Փ|Հ|օ|տ

Ջ|տ

|ա|Թվօ|-|Թ|Փ|Թ|-|Ց|օ

՝«-ի. |

ՀՎԷՎԱ ԷԷ

Փ|Փ|

1Զ|ԿՎ|Թ)օ

Թաթա ԷԷ

Փ6|Փ|շ|ԶԾ|Ո|պՎ |Ճ/Թ|Թ|Թ|Գ

Ի«Թ

նսնոոլ

Փ|Փ Փ|Փ Հ|Թ Զ|Թ|Ց| ,|8/|Ճ|,|Տ|Թ|Ց ՑՓ

ղ նստ

էլ

դտտոսց

ՏԱՅ»

դզնղմոծդոց

Փ Շ

Յ|

ԽՓստմոհ

«ռ|Դ|-

Փ|Փ|Փ

|/-|Հ/Թ)|

ԼԹ

|օ/թ|

|)Շ|Հ

ԱՀՀ

ՀԱԹՏԱՑՅՏՈՐ

Տ|-

|Հ|Փ|/Փ|Հ|ՀՎՀ|Ծ|Վ|ՀՎՀՊԿ

«ՕՇյ|Փ| Թ

ԷԾ

՝|Հ|/Զ| |Ծ('ՀՎՀՎ|

Փ/Ծ

|ՓՑԱՏ ԹԾԱ

Է|Զ|ՀԱԹ|Փ|Ծ/Ի|Ջ|Փ|»

Ի-

,|Ծյ)

Տ:

ԳԱՀ)

Առզըոնդց

տստոտտով Յ

Փ|Փ

ԷՉԵՉԷա ԷԷ

ԱՋ Ե

Հ|լՓ

Յ Յ

«Վ

ՋԽ

դզմսՑ

/ՅՏ

ԿԱԷ|Գ|Հ

|Թ|թ|Թթ|Հ-|Հ|-|Հ|Ծ|Ց|Փ

ՏզխվՀՈԹ|Ց|ՀՈԾ ՑՋՓ լավա |-|Թ|Հ/|Ջ/Թ|Փ|| Հ|ՓԻՀ ՕՏ

Պլբ ՅՑ

դզմսք

ԷՎ|Ջ|Հ|Փ|Թ|ԹՉ)Ա|`

|ԹԹԹՀԹԹ/ՑԹ|Հ|Տ

ՀԾ

|Թթ|թՀ|Ց|6տ|տ|ՋՑ|Փ|Հ-|Հ

Է| -

մդզրոնըդց

վությանցուցանիշներըբավականաչափ բարձր են ն գերազանցում են միջին հանրապետական ն. մյուս մարզերի մակարդակին՝ առանց բոլոր մշակաբույսերի բացառության գծով, սակայնտարբերությունը մյուս տարածաշրջանների նկատմամբ ավելի մեծ է միամյա ն բազմամյա խոտերի, պտղի ն կերի արմատապտուղների գծով: Բերքատվության մակարդակների նման տարբերություններ, չնչին բացառությամբ, նկատվումէ նան 2008-2011թթ.(Աղյուսակ 5.3): Հանրապետական միջինի ն մյուս մարզերինկատմամբԱրարատյանհարթավայրերում գյուղատնտեսական մշակաբույսերի բեր-

է բացառապես քատվության բարձր լինելըպայմանավորված նրա-

նով, որ այստեղ երկրագործությունը վարվում է միայն ջրովի պայմաններում:

Գյուղատնտեսական մշակաբույսերի բերքատվությունը մեր կողմից ուսումնասիրվելԷ նան վիճակագրության, պետականռեգիստրի ն վերլուծությաննախարարության ընտրանքային տնտեսությունների օրինակով:Համեմատական վերլուծության արդյունքները ցույց են տալիս, որ ինչպես Արարատյան հարթավայրում, այնպես էլ ՀՀ-ում, ամբողջությամբ վերցրած, առանց բացառության, բոլոր

մշակաբույսերի բերքատվությունն ընտրանքային տնտեսություննեանհամեմատ

րում

ցածր է ցույց

Հարրի

համընդհանուր

վիճակագրության նյութերը անասուններիմթերատվության մասին,

օգտագործվել են

վիճակագրության պետական ռեգիստրի

վերլուծության նախարարության` ընտրանքային տնտեսությունների

հետազոտությունների նյութերը(Աղյուսակ5.4):

ՅՀՅՀՀՏ/ՋՍՏԹՏ |պ ռյԾ|

|ՅՀՏՑՏ

պՅՅՏԱՅՅՏՑ

Հռ թ|3|3Յի5| 1.25|Յ5|Ջ5 ԷԷ ՆԷՒԽԷ Ք

ՅՅ

ՀՅ

պաշտոնական

ծախսումների հաշվառման հիմքում դրել ենք վերջիններիս արդյունքը: Անասնապահության բնագավառում, որքանով որ ուսումնասիրությանպահին դեռես չկային պաշտոնական

Ք Օ|Բ

տրված, քան

համընդհանուր վիճակագրության նյութերով,ուստի աշխատանքային

ԵՓ |Վ|/Թ|Թ|Ջ|Թ|Փ|Ջ)Ց|Կ|Փ

|Փ/Թ|Ց|Հ|Ց|Ց/Հ|Փ|Փ|Ծ

վիճակագրության, պետականռեգիստրին վերլուծության

նախարարության տվյալներովԱրարատյանհարթավայրի

ՀԾ Ո ԷԻԷԷԷԻԷ

թլ»)2

գլխաքանակն

ու թռչունների Անասունների ՀՀ-ում 2007-2011թթ. Ցուցանիշներ 2007թ. | 2008թ. | 2009թ.

Կովերի

Մեկ կովի կաթնատվությունը,կգ

Ոչխարի

283.0

| 52010թ.| 273.9

2011թ

272,6

195"

|1992

|202

|2035

|6055

|5683

15165

|5208

2,2

2,3

|3064

գլխաքանակը,

հազ.գլ.

Աղյուսակ5.4 մթերատվությունը

| 2035

գլխաքանակը, հազ. գլ.

Մեկ ոչխարի

բրդատվությունը,

կգ

Ածան

հավերի

գլխաքանակը, հազ.գլ. Մեկ հավի ձվատվությունը,

դիկայով ստացված նյութերի բացառումից հետո հնարավորեղավ պարզել իրական պատկերն ընտրովի հետազոտվողտնտեսութ-

յուններում: Մյուս կողմից,վիճակագրական աշխահաշվետվություններում

տանքային ծախսումների բացակայությունըթույլ չէր

տալիս հաշվարկել փաստացիօգտագործված աշխատաժամանակըգյուղատնտեսականարտադրության մեջ: Նման պայմաններում այդ բացը հնարավորեղավ լրացնել բնորոշ ընտրովի հետազոտվող տնտեսություններում բերքատվությաննե մթերատվությանփաստացի մակարդակների ն մեկ գլխի պայմաններումմիավոր տարածության հաշվով կատարված աշխատանքայինծախսումների օգտագործումով: ՀՀ ԱՎԾ

տվյալներով,հանրապետությունում վերջին5 տարիներին 1 գլխի հաշվով կովի կաթնատվությունն աճեց 145 կգ-ով կամ 7.Ր6-ով, իսկ 1 ոչխարի բրդատվություննու 1 հավի ձվատվությունը՝

4,5 ն 36,9 տոկոսովն 2010 թվինհամապահամապատասխանաբար տասխանաբարկազմեցին 23 կգ բուրդ ու 230 ձու, որոնք գյուղացիական տնտեսության համարվատ ցուցանիշներչեն:

5.2.

հատ

Արարատյանհարթավայրիընտրանքայինկարգով հետազոտված գյուղացիականտնտեսություններում1 կովի կաթնատվությունը միջին ցուցանիշի նկատմամբբարձր էր համարյա. հանրապետության 1,4 անգամ, մինչդեռ տավարի 1 գլխի քաշաճի, խոզի ն ոչխարի 1 գլխի քաշաճի գծով զիջում էր հանրապետականցուցանիշին: Սակայն, ընտրանքայինմեթոդով ՀՀ վիճակագրության,պետական ռեգիստրի ն վերլուծության նախարարությանկողմից կատարված հետազոտությունների նյութերի`մեր կողմից կատարվածուսումնասիրությունը ցույց տվեց, որ դրանք ունեն սկզբունքային թերություններ: Միայն ոչ արժանահավատկամ բացահայտորենսխալ մեթոՀՀ ԱՎԾ, «Հայաստանիվիճակագրականտարեգիրք,2012» վիճակագրական 2012, էջ 303-307

ժողովածու, Երնան,

ՀՀ-ում

Աշխատաժամանակի ֆոնդը հնարավոր

թվի տարեսկզբինաշխատունակտարիքի բնակչությունը կազմում Էր ամբողջբնակչության 69,5 տոկոսը կամ 2274,7 հազար, իսկ 2011թ. մարդահամարի հիմքով ճշտված տվյալներով` 2051,5 հազարմարդ: Ընդ որում, ինչպես ցուց են տալիս հետազոտության տվյալները,ծերերինն դեռահասներին վերածելու աշխատունակների դեպքում աշխատանքային աշխատռեսուրսներիկառուցվածքում ունակ բնակչությունը կազմում է ռեսուրսների74,5, անչամփահասներինը՝13,6 ն ծերերը՝11,9 տոկոսը(2012թ.): Բնակչության մյուս խմբերին աշխատունակ հասակի փոխադրելու համար մեր կողմից օգտագործվել են հետնյալ խոշո-

ն ընդհանրացված 0,3, գործակիցներըա̀նչափահասներին` րացված

ծերերին՝0,7:

Հարթավան, Լճափ ն Շենավանու բազմաթիվ այլ բնակավայրերում հետռեֆորմյանշրջանում տարիներշարունակ զանազան ծրագրերի շրջանակներումկատարվածմեր հետազոտությունների հիման վրա: Ինչպես ցույց են տալիս դրանց արդյունքները,ներկա պայմաններում բնակչության երիտասարդհատվածիհանրապետությունիցհեռանալն ուղեկցվում է հանրապետության գյուղատնտեսության մեջ աշխատողներիթվում թոշակառու տարիքի աշխատողների տեսակարար կշռի կտրուկ ավելացմամբհ̀աստատելովՎ. Ե. Խոջաբեկյանի ավելի քան 36 տարի առաջ կատարած կանխատեսումը:' Այստեղ միայն առանձնահատուկ պահը կայանում է նրանում, որ գյուղատնտեսության մեջ աշխատող թոշակառուներիընդգրկման մասշտաբներըսահմանագծվածեն, կախված կատարվող աշխատանքի բնույթիցն ծանրությունից: Հետազոտությանարդյունքները ցույց են տալիս նան, որ ծերերի տեսակարարկշռի ավելացմանըզուգընթաց աշխատաժամանակիհնարավորֆոնդում ն դրա օգտագործման մեջ նկատվումԷ անչափահասների տեսակարարկշռի վերստին ավելացում գյուղատնտեսականաշխատանքներում, որը չէր նկատվում,սկսած ութսունական թվականներիսկզբից: Երեխաներիընդգրկումըժամանակակից արտադրության մեջ չի կարելի համարելբացասականերնույթ: Կ. Մարքսը, անդրադառնալով այդ հիմնախնդրին,գրում է. «Խելացի հասարակական կառուցվածքիժամանակ յուրաքանչյուր երեխա նս, սկսած 9-ամյա հասակից, պետք է դառնա արտադրողական աշխատող, ինչպես յուրաքանչյուր աշխատունակհասուն մարդ, պետք է ենթարկվի բնության ընդհանուր օրենքին, այն է՝ ուտելու համար նա պետք Է աշխատի, ն ոչ միայն գլխով, այլ նան

Վերածման գործակիցների ընտրութան համար հիմք են ծառայել մի շարք գիտնականների ն գիտահետազոտականհաստատություններիուսումնասիրությունների,ինչպես նան սեփական հետազոտություններիարդյունքները: Այսպես, օրինակ, Լենինգրադի Հաշմանդամների աշխատունակության ե աշխատանքիկազմակերպմանփորձագիտականինստիտուտի ուսումնասիրություններիտվյալներով հետազոտության ենթարկված աշխատող թոշակառուների 27 տոկոսը պահպանել է լրիվ աշխատունակությունը,42 տոկոսի մոտ այն իջել է չնչին չափով (շուրջ 13 տոկոսով), իսկ աշխատունակությունըկորցնողներըկազմել են ընդամենը 18 տոկոսը", ուստի տեղին է նրանց զբաղվածության հարցերով հետաքրքրության դրսնորումը: ՀՀ Գառի տնտեսագիտության ինստիտուտի առաջատար գիտնականների կարծիքով նս կենսաթոշակառուներիաշխատուժն Նման կարծիքի օգտագործելուպրոբլեմն արժանիէ ուշադրության: են նան նախկին ԽՍՀՄ-ի ն արտասահմանյանխոշոր ժողովրդաբանները: Հայտնի ազգագրագետ Բ.Ց. Ուրլանիսը արդարացիորեն նկատում Է, որ «... ծերերի տեսակարար կշռի ավելացման հետ նրանց մեծամասնության կողմից աշխատանքը շարունակելու դեպքում բնակչությանծերացմանպրոցեսը նկատելի ազդեցություն չի թողնի հասարակությանտնտեսականկառուցվածքիվրա: Իսկ եթե տարիքավոր մարդիկ անցնելով կենսաթոշակի, սկսեն դուրս գալ տնտեսական ակտիվ բնակչության շարքերից, ապա հասարակության խնամքի տակ ապրողներով բեռնվածությունն անընդհատ

կավելանա»՝:

եզրակացությանենք հանգել նան մենք` գյուղատնտեսութան մեջ Արարատյան հարթավայրի թվով 12, Աշտարակի տարածաշրջանի 7, Սպիտակի տարածաշրջանի ՛Յ գյուղերի, Տավուշի մարզիԲերքաբեր, Պառավաքար,Բերդավան,Նոյեմբերյան, Կողբ, Կոտայքի մարզի Մրգաշեն, Լոռվա մարզի Լեռնապատ,Դարպաս, Շնող ն Ճոճկան, Շիրակի մարզի Ջրափի, Արագածոտնիմարզի Նման

Տես

«ՉԽՕԵՕԽՒՐԼՇՇՅՒՇ էո»,

Վ. Ե. շխոջաբեկյան

1973, Կ8, 6ք.

աշխատանքայինռեսուրսների արդի պրոբլեմները»,ՀայկականՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, վերարտադրության Երնան, 1976, էջ 111-113:

ՄթոճհոօԵ.ԼԼ նաոճւթուռ հ

թութ

քո

Եճօօոօաում

ԸԸԸՔ

Հենվելով ֆիզիոլոգիայիվրա, նա գտնում է, որ երեխաներինԱ դեռահասներինպետք է տարբերակել3 խմբի, որոնք իրենց նկատմամբ տարբերմոտեցում են պահանջում: Առաջինխմբի մեջ պետք է '

36-37

բնակչությունըն

«ՀայկականՍՍՀ

ձեռքերով»:

ԸԱԼՃ», «Բռոճ»,

1960, օք.

185.

ԽոջաբեկյանՎ.

Ե.

«ՀայկականՍՍՀ բնակչությունըն աշխատանքային ռեսուրսների

վերարտադրության արդիպրոբլեմները»,ՀայկականՍՍՀ

1976, էջ 111-113: Երնան, Խ(ճթեօ16.,ՅՒՈՇՈԵՇ Փ., ՆՏ6քուդու «Հք.

84-86,

ոքօ8Շղ6

Բու

3-5 1,12-

ԳԱ

հրատարակչություն,

(Լ, 1Օոււշու,

1983. 5436.

16-17 տարեկանները,երկրորդում 13-15 ն երրորդում տարեկանները: Նա առաջարկում է, որ առաջին խմբի համար, 2, աշխատանքը, որտեղ էլ այն լինի, օրենքը սահմանափակի Ընդ որում, երկրորդ խմբի համար` 4 ն երրորդի համար` ժամով: ժամ ընդմիջում երկրորդի համար առաջարկվումէ նվազագույնըմեկ

մտնեն

9-12

սննդի ն

հանգստի համար:

Սակայն Մարքսն անհրաժեշտ ն պարտադիրէ համարում, որ երեխաների ն դեռահասներիաշխատանքը պետք է թույլատրվի միայն այն դեպքում,եթեայն զուգակցվում է դաստիարակության հետ: Վերջինիս տակ նա հասկանում է երեք իմաստ. առաջինը մտավոր դաստիարակություն,երկրորդը ֆիզիկականդաստիարադպրոցկություն (այնպիսին, որը տարվում է մարմնամարզական ն ներում կամ զինվորական վարժություններով), երրորդ տեխնիէ արտադրության որը երեխաներին կական ուսուցում, ուսուցանում

ունակությունբոլոր պրոցեսների (մեր դեպքում`գյուղատնտեսական) հետ գործիքների պարզագույն վարներ բոլոր արտադրությունների վել կարողանալուհամար: Ըստ հասակային խմբերի ուսուցման երեխաներիբաշխումը մտավոր ն ֆիզիկականդաստիարապետք է համապատասխանի կության ն տեխնիկական ուսուցման աստիճանաբար բարդացող դասընթացին, նրանց ֆիզիկական ն մտավոր հնարավորություն-

ներին:

տարիքի աշխատունակյուՀայաստանումաշխատանքային 1959-1975 թթ. 16 տարիրաքանչյուր 100 բնակչի բեռնվածությունը ների ընթացքում անչափահասներիհաշվով 78,8 տոկոսից իջավ 68.45-ի, աշխատանքային տարիքի սովորողների հաշվով 4,9-ից հաշվով 24,15-ից իջավ բարձրացավ14,1 տոկոսի ն թոշակառուների

տոկոսի": 20,617

Դրանից 20 տարի անց, 1996 թ. Արարատյանհարթավայրի տնտեսական շրջանում այդ ցուցանիշներըհամապատասխանաբար կազմեցին55,2: 29,0 ն 20,6 տոկոս: Վ. 'Խոջաբեկյան

Ե.

ն աշխատանքային ռեսուրսների «Հայկական ՍՍՀ բնակչությունը

արդի պրոբլեմները»,ՀայկականՍՍՀ վերարտադրության 104,125: 1976, էջ Երնան,

ԳԱ

հրատարակչություն,

Ներկայումս ՀՀ-ում ընթանում է նոր պայմաններումկանանց ն տղամարդկանց աշխատանքային տարիքի օրենսդրորեն կայունացում, որն ավարտվեց 2009թ.: 2004-2009թթ. տղամարդկանցն կանանց աշխատանքային տարիքը համարյա հավասարվեց:Ընդ որում տղամարդկանցմոտ այն մնացկայուն ն անփոփոխ՝16-62 տարեկան, իսկ կանանց մոտ 16-59 տարեկանից հասավ 61,5 տարեկանի (2009թ.): Նման տարբերակմանպայմաններում անչափահասների, աշխատանքային տարիք ունեցողների ն թոշակառուներիհարաբերակցությունը կազմումէր համապատասխանաբար 20,2: 67,9 ն 11,9 տոկոս: Ընդ որում, եթե աշխատանքային տարիքից բարձր է տղամարդկանց միայն 9,1 տոկոսը, ապա կանանց` 14,5, չնայած աշխատանքային տարիքից ցածր ցուցանիշի (անչափահասների) դեպքում նկատվում է հակառակ միտումը տղամարդիկ 22,1, իսկ

կանայք՝ 18,4տոկոսը:

Ինչպես ցույց են տալիս ընտրովի հետազոտվող 12 բնակավայրերի ուսումնասիրությունները,արտագնա աշխատանքիմեկնածները կազմում էին այդ բնակավայրերիաշխատանքայինռեսուրսների 7,7, իսկ աշխատունակ հասակի բնակչության ավելի քան 10,3 տոկոսը: Առանձին գյուղերում այդ ցուցանիշներն անհամեմատ բարձր են ն կազմում են աշխատանքային ռեսուրսների համապատասխանորեն 26,2 ն 27,8 տոկոսը: Արտագնա աշխատանքի մեկնելու հիմնական ն գլխավոր նպատակը`հանրապետությունիցդուրս սեզոնային աշխատանք կատարելու միջոցով առավելագույն հնարավորգումարվաստակելն է: Սկզբունքորեն համաձայնելով Վ. Ե. Խոջաբեկյանի այն կանխատեսման հետ, որ «...ավելի նպատակահարմարաշխատանքի անցնելու նպատակով աշխատավայրի փոփոխությունը հետզհետե նս կուժեղանա», ն եթե միգրացիանուներ դրական մնացորդ, ապա այլ հանրապետություններգնացողնեի թիվը միշտ կունենա ավելանալու միտում»:, չենք կարող չնշել, որ նրա այն ենթադրությունը,թե «հեռանկարում բնակչության աճի վրա թույլ ազդեցություն կունենա նրա մեխանիկական տաեղաւիոխությունը»,պրակտիկայում չի ԽոջաբեկյանՎ. Ե. «ՀայկականՍՍՀ բնակչությունըն աշխատանքայինռեսուրսների վերարտադրության արդիպրոբլեմները»,Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, Երնան, 1976, էջ 104:

արդարանում:Սակայն դա ոչ թե ՎԵ. Խոջաբեկյանի կամ նրա մեթոդիկայիսխալն է, այլ վերջին շրջանի աշխարհականխատեսման որոնք կարող էին ի չիք դարձնել իրադարձությունները, քաղաքական

նույնիսկ ամենախելացի ժողովրդագրական կանխատեսումների

արդյունքները:

ռեսուրսների որակական կազմը ն աշխաԱշխատանքային տանքի բնույթը, նույնիսկ նման պայմաններում,երբ զգալի են արտագնա աշխատանքիմեկնածները, չեն բացառել հետազոտվող գյուղերումդրսից աշխատուժի ներգրավումը:Ինչպես ցույց են տալիս աղյուսակ 15-ի տվյալները, այստեղ ճիշտ է, փոքրաթիվ` (աշխատունակների 1,1 տոկոսի չափով), սակայնառկա են այլ բնկավայրերից հրավիրված աշխատողները: Կախված աշխատանքի բնույթից, նրանց տեսակարար կշիռն առանձին տեղերում բվականաչափ բարձր է: Օրինակ, Նիզամիում այն կազմում է աշխատունակների 13,7, իսկ զբաղվածների17,9 տոկոսը: Հետազոտված բնակավայրերիմեկ երրորդումդրսից աշխատողներչկան: աշխատանքի մեկնածներիցմիայն 25,3 տոկոսն է Արտագնա տարածաշրջանի ներսում, այսինքն այստեղ առկա է աշխատում միգրացիան,իսկ մնացած շուրջ 75 տոկոսն աշխաճոճանակային ն հանրապետությունից տում է տարածաշրջանից դուրս, ն անորոշ է, ն մասը, ե՞րբ ի՛նչ ո՞ր պայմաններում կվերադառնան թե նրանց հայրենի գյուղ, կամ արդյո՞ք կվերադառնան: Վերջին տարիների արդյունքները, դժբախտաբար, առայժմ հեւոռազոտությունների թվականին արտաքին միգրացիան նոր թափ հուսադրողչեն: նան գյուղական ն սահմանամերձ բնակաթվում այդ ստացավ, եթե կոնկրետ հետազոտությունների համար ընտրված վայրերից:Եվ Արարատյանհարթավայրի տնտեսական գոտում աշխատաժամանակիհնարավորֆոնդը 1998թ. դրությամբիրենից ներկայացնում էր շուրջ 326 հազար աշխատունակներ(ներառյալ դեռահասներըն աշխատունակների), դրան ավելացան նան շուրջ ծերերը`վերածած Յ5 հազար մարդ այ մարզերից Արարատյան հարթավայրում

աշխատողներ:

5.3.

Գյուղատնտեսությանաշխատանքային ռեսուրսների

օգտա-

առավել էականչափանիշը հանդիսանումէ նրանց բնութագործման

գրումը`աշխատանքայինծախսումների,աշխատաժամանակիհնարավորֆոնդի իրացմանմակարդակի տեսանկյունից: ճիշտ է, մեկ աշխատողի աշխատաժամանակի տարեկան ֆոնդը բոլոր կարգի աշխատողներիհամարսահմանված է 1960 մարդ-ժամվամակարդակով',սակայնպրակտիկայումոչ բոլոր կարգի աշխատողներիփաստացի տարեկանզբաղվածություննէ համապատասխանում մեկ աշխատողի աշխատաժամանակինորմատիվին: Եթե անասնաբուծության աշխատողներնու մասնագետներըփաստորենզբաղված են սահմանված պահանջվող աշխատաժամանակի տնողությունից

համարյա կլոր տարին, ապա բուսաբուծության մեջ ձեռքի աշխատանքովզբաղվածներընրանցիցզգալիորեն պակաս: Դա պայմանավորված է վերջինիս մեջ աշխատանքներիսեզոնային բնույթով, որտեղ աշխատուժի նկատմամբ պահանջարկիաճը սեզոնային աշխատանքներիլարված շրջանում հերթափոխվում է նրա կտրուկ նվազմամբ՝միջսեզոնայինժամանակաընթացբում:Մյուս կողմից, առաջ է գալիս այնպիսի մի կարնոր պահ, ինչպիսին լրիվ ն ռացիոնալ զբաղվածությանհարցն է: Եթե լրիվ զբաղվածությունն ապահովել հնարավորէ ամբողջ աշխատունակ բնակչությանը աշխատանքի տարբեր բնագավառներում(ոլորտներ) ներգրավելու ն նրանց աշխատաժամանակըամբողջությամբ օգտագործելու միջոցով, ապա ռացիոնալ զբաղվածությանդեպքում ակնկալվում է զբաղմունքներիտարբեր բնագավառների,ինչպես նան արտադրության տարբեր ճյուղերիմիջե աշխատողներիայնպիսի բաշխում, որն ապահովի աշխատուժի առավել արդյունավետօգտագործումը` արտադրության տվյալ պահին ունեցած որակավորման, մասնագիառաջընթացիու ինտենտական մակարդակին գիտատեխնիկական պայմաններում: սիվացմանընձեռածհնարավորությունների Սակայն այսօր հանրապետությանգյուղատնտեսությանմեջ բնակչության «լրիվ զբաղվածություն»ձեռք է բերվել աշխատունակ ավելին

Է|ՋՇԾՈՅՒՈԼՅ11 1քյոօ8ելծ

(136.

ֆոնդի օգտագործումը Աշխատաժամանակի

օք.

քեճշքեել: ԸոքճոօՎուր,

6061.

Ճ. Է. Լօոռաաւը

ԽԼ, Տօոջ,

1990, 398,

Պակաս կարնոր չէր նան այն հանգամանքը, որ հանրապեն խաղողի տությունում հազարավոր հեկտար պտղատու այգիներ կտրվեցինն դրվեցին հացահատիկին կերային կուլտուրաներիտակ, ակնկալելով սեփական հացով ն հիմնական անասնապահական մթերքներովիրենք իրենց ապահովելը: 1997 թվից համարյաամբողչնայած հետագայում ջությամբվերացել է ծխախոտագործությունը, այն վերականգնելուանհաջող փորձերին: Լիովին վերացել են այնպիսի աշխատատար տեխնիկական կուլտուրաներ,ինչպիսիքեն շաքարի ճակնդեղը ն խորդենին: Գյուղատնտեսականարտադրության մասնագիտացմաննման անհետնանք չէին կարող մնալ: Դա իր խոր կնիքը փոփոխությունները դրեց նան գյուղական բնակչության զբաղվածության վրա: Եթե 1 հեկտար պտղի մշակության վրա, կախված բերքատվությունից, ծախսվում էր 550-700, ծխախոտինը՝5-7,2 հազար մարդ-ժամ, ապա 1 հա հացահատիկին` միայն 80-100 մարդ-ժամ կամ շուրջ 7-70,2 անգամ պակաս, քան բազմամյա տնկարկներին ն ծխախոտին: Նույնը վերաբերվում է միամյա ն բազմամյախոտերի ն վերջիններիս աշխատատարության հարաբերակցությանը: Հաշվարկներըցույց են տալիս, որ միայն Արարատյանհարթավայրի բոլոր կարգի գյուղատնտեսական ձեռնարկություններում բուսաբուծության մեջ աշխատել են 36,3 հազար միջին տարեկան աշխատողներկամ հանրապետության նույն բնագավառիաշխատողների 39,1 տոկոսը: Ընդ որում, առավել մեծ թվով աշխատողներէին զբաղվածխաղողի արտադրության բնագավառում, որտեղ աշխատում է բուսաբուծության մեջ զբաղվածների 35,1 տոկոսը, բանջարեղենի արտադրությունում2̀5,8 ն պտղի արտադրությանբնագավառում`14,2

բնակչությանը նախկինի համեմատ խիստ ցածր արտադրողականությամբ բնութագրվողգյուղատնտեսությանն նրա արտադրական ինչպես նան արդյունաբերությանցածր տեխենթակառուցվածքում, նիկական կազմ ունեցող ճյուղերում ն ոչ արտադրական ոլորտներում, այն էլ մասնակիորեն,ընդգրկելումիջոցով: ՀՀ Գյուղատնտեսության էկոնոմիկայիգիտահետազոտական ինստիտուտի գիտնականներիվերջին տարիների հետազոտությունները'ցույց տվեցին, որ նույնիսկ Արարատյանհարթավայրի համեմատաբար մեքենահարմարտեղանքային պայմաններումզգակուլտուրաներիմշակության լիորեն բարձրացելէ գյուղատնտեսական մակարդակը, ն անասնապահական ճյուղերի աշխատատարության սեփաբ նագավառում է գյուղատնտեսության որը պայմանավորված կանաշնորհմանհետնանքով հողատեսքերի մանրատման, խոշոր անասնապահականհամալիրների ն մեքենայացվածշինությունների անգործությանմատնվելու պայմաններումհին, անսարք գյուղտեխնիկայիառկայության,նոր տեխնիկայիպակասին գրեթե լրիվ բացակայությանպատճառովմեքենայացմանմակարդակիիջեցմամբ,բերանկմամբ: քատվությանն մթերատվության արդյունքներովներկա պայմանուսումնասիրությունների Մեր 1986-1990թթ.նկատմամբկարտոֆիլի մշաներում, նախառեֆորմյան կության բնագավառում աշխատատարությունն աճել|լ է 2,1: 1,4. բոստանայինկուլտուրաներինը՝1,2: պտղինը՝ բանջարեղենինը՝ 1,4. խաղողինը՝1,5: կերի արմատապտղինը՝1,4, սիլոսացու եգիպտացորենինը՝1,35: միամյան բազմամյախոտերինը 1,2, անգամ: Ինչ աշխատաապա այս բնագավառում վերաբերվումէ հացահատիկին, տարության առումով էական ակնառու փոփոխություններ չեն

նկատվել:

Անասնապահությանբնագավառում աշխատատարության մեջ՝ 1,9 անգամ: կտրուկ բարձրացումէ նկատվումխոզաբուծության է մեջ, իսկ ոչխաՇուրջ 1,35 անգամ այն աճել տավարաբուծության չեն նկատվում: Գրեթե րաբուծությանմեջ էական փոփոխություններ թռչնաբուծությունը: լիովինվերացել է արդյունաբերական

ծրագիրը,հեղինակայինկոլեկտիվ, գյուղատնտեսության «Ագրոմոդել-2000» ԳՀ ինստիտուտ»: էկոնոմիկայի '

տոկոսը:

Հացահատիկի ն կերային կուլտուրաների արտադրությամբ զբաղված էր բուսաբուծությանմեջ աշխատողներիմիայն4,6 տոկոսը կամ շուրջ 1700 մարդ: Հանրապետական մակարդակում այս հարաբերակցությունը որոշ չափով խախտվում է: Այստեղառավել մեծ թվով աշխատողներ էին զբաղված կարտոֆիլի արտադրությանմեջ՝ 25 տոկոսը, խաղողի՝ 17,6 ն պտղի ու բանջարեղենիարտադրությունում15-ական տոկոսը,

չնայած

այստեղ

նկատվում էր

նս

ազդեցությունը:

Արարատյան հարթավայրի

Աղյուսակ 5.4. Գյուղատնտեսականարտադրությանծավալներըընտրովի հետազոտվող գյուղերիգյուղացիականտնտեսություններում

Գյուղերի

անվանումը|

Տ»

Բ յ ՅՅ

-5.

|Ք

ՅվՔ2

|959Հ

ՏքՔ|Յ Յ

| | Հոկտեմբեր| 0,18 | 0,44 | Բամբակա-| 0,09 | 0,26 |

0,35

0,15

Արտաշատ

Նոր

Խարբերդ

Նիզամի Միջինը

0,2

0,18

0.01

0:32

0,53

0:58

| 010 | 024 |

0,24

0,26

0,1

| | | | | 0.03 0,03 | 0.20 0.62 | 073 | 0,11 | 114 | 0,001| 0,02 0,35 | 036 | 0,04 | 0.29 | 0,001 | 0,02

0.14

Յ.

0.02

0,002

0,90 | 0,05 | 1,07 | 00031

| 0.47 |

0,59

1.18

0,02

|034100410357 1024|038 0,29 | 0,44 | 0,83 0,11 0.23

|092|102035|0581 080 | 1.60 0,4 | 024

|0,9|

| 0.06 | 0,53 |

||0.001 |007 -

0,01

Դալարիկ

Յ Յ-5Տ8Տ|53283Տ|38 ՔԲՅ|

1997թ. |

Դարակերտ1997թ.|

0,2

2008թ.|

2008թ. | 1090 Փարաքար 1997թ.| 1280 2008թ.| 1312 1997թ. 619 2008թ. | 669 1997թ. 1735 Հոկտեմբեր 2008թ.| 1774 Բամբակաշատ 1997թ. 1700

Պտղունք

Ավշար

Հանրապետությանառումով բուսաբուծությանմեջ զբաղվածության մակարդակիիջեցման վրա էական ազդեցությունունեցավ (բացի վերը թվարկածից)այնպիսիաշխատատար ճյուղերիվերա-

ՏՔ|ՅՏ||ԾՏ5| 85/5

Նոր կյանք

Դեղձուտ Վ.

Արտաշատ

Նոր Խարբերդ|

Նիզամի Միջինը

| | | | |

2008թ. 1730 1997թ.| 1278

2008թ.| 1314 | 1997թ.| 848 | 2008թ. | 860 1997թ.| 262 2008թ. | 270 1997թ.| 1034 | 2008թ.| 1127 | 1997թ.| 1535 | 2008թ. 1584 1997թ.| 538 | 2008թ. 504

| 1055 | 1989

1997թ.|

| |

2006թ.

| 2033| 97 | | 2095 | 95,6 | | 2167 | 95 | | 2235 | 92,0 | | |

1779|

97,2

| 3475 | 97,1 | |

1906|

| 18411| |

| |

1411|

| |

97,2

95,4

19281

| |

79,0

78,5

| 2753 |

| 3326 | 876 |

| 3297 |

ՏՅ

|32|:53 Բ «5 8 |

|Տ

թ -

Պտղունք |

0,18 | 0,35

|թ

Բյ

Յ |ՏՋ|`» Յ 5 Տ ռ 6. Յ ո" 5 Բ | Ք Յ

68|8|2 5, Զ 3 Յ

Տայ

Է.

Ավշար Նորկաանք Դեղձուտ

3 բ: | 8 51Յ

Դալարիկ Դարակերտ | 0,40 | 0,40 0,11 0,19 Փարաքար 0.26 0.06

շատ

թ:

656036

անվանումը

|»

ի Գյուղերի ի

5.5.

գյուղացիականտնտեսությանըընկնումԷ

Ը.

Աղյուսակ Զբաղվածության մակարդակըընտրովի հետազոտվող տնտեսություններում

| 936 |

| |

Աղյուսակ 5.6. Գյուղատնտեսականարտադրությանծավալները ընտրովի հետազոտվող գյուղերի գյուղացիականտնտեսություններում

ն ճակնդեղագործութցումը, ինչպիսիք էին ծխախոտագործությունը յունը, որոնց մշակելի տարածությունը,միասին վերցրած, առանձին տարիներին հասել է մինչե 15 հազար ն ավելի հեկտարի, իսկ զբաղվածների թիվը՝ 45-52 հազար մարդու:Նույնը վերաբերվում է Արարատյան հարթավայրումխորդենումշակությանը: Գոտու բուսաբուծությանըբաժին է ընկնում Արարատյանհարթավայրիգյուղատնտեսությամբզբաղվածների84,4 տոկոսը`հանրապետության 70,7 տոկոսի դիմաց, իսկ Արարատյանհարթավայրը ձնացած մարզերի բուսաբուբացառելու դեպքում հանրապետության միայն64 տոկոսը: ծությանըբաժին է ընկնում ճյուղի զբաղվածների մեջ օգտաԱրարատյան հարթավայրիգյուղատնտեսության 15,6 տոկոսն է մասը մի փոքր միայն գործված աշխատաժամանակի

Գյուղերի

անվանումը:

ՏՏ

Տ5/5

80,7

Յ, Դալարիկ

Դարակերտ Փարաքար Պտղունք Հոկտեմբեր

0,22

. Ց

55|Գ

3 :-

զբաղվածիհաշվով

2 5 -

58 Է 2-6 Յ

մինչդեռ հանրապետությունում բաժին ընկնում անասնաբուծությանը, 35-36 տոկոս: այն կազմում է շուրջ մեջ ծախսված Այս ճյուղի ներսում մեծ է ստտավարաբուծության է աշխատել համապատասխանաբար Այստեղ աշխատաժամանակը: մեջ զբաղվածների 5360 ն 28227 մարդ կամ անասնաբուծության ն 73,5 տոկոսը: 800 մարդ Արարատյանհարթավայրումն 4587-ը հանրապետությունումաշխատելեն ոչխարաբուծությանմեջ (համա-

պատասխանաբար 14,6 ն 16,396): Խոզաբուծությամբ,ձիաբուծութթիվը փոքր է ն էական դեր յամբ ն թռչնաբուծությամբ զբաղվածների գործում: չի խաղումզբաղվածությանբարձրացման 2 ճյուղերի` բուսաբուծությանն անասնաԳյուղատնտեսության բուծության մեջ զբաղվածներիթվի համադրումըցույց է տալիս, որ մեջ լիարժեք զբաղ1997թ. հանրապետությանգյուղատնտեսության 131,2 նրանց աշխամարդ, է հազար շուրջ վածների թիվը կազմել տած ժամանակը 257152 հազար մարդ-ժամ:

ճտ|

0,36

ՏՅ

Տ,

8 3

Ե:

0,471| 0,14 | 0.23

| 0,17 | 035 | 0,71 | 0,02 ||0,10 ||0040 | 0,13 | 0,08 | 0,21 | 0.12 | 0.01 | 0.01 | 0,002| 0,02 0,18 | 004 | 02210141 1002| |0702 0.09 0,001 | | 0.22 | 0,31 | 0,36| 0,05| 0,57| | 0,01 0,18

1028 | 03 Բամբակա-

շատ

Ավշար

0,10

0.23

0,6

10031025

0,001

0.07

Խարբերդ

Նիզամի

Ընդամենը

0,11

0,13

0,15

0,14

0,25

0.31

0.00

0,05

0,002

| 013| 02 1019|002|020Լ 0,06 |005| Դեձուտ | 0,13 | 019|1040| Վ. Արտաշատ |040| | 0,12 | 0,08 | 020) 02 | 0.02 | 0,04 | 0,06 | 0.08 | 0,01 | 0,15 | Նոր

Նոր կյանք

.ԳՏ-ում մեկ (միջինը)

0,001 -

0,03 -

0,03 | 0,28 | 0,005 | 0,01

Աշխատաժամանակիօգտագործման իրական մակարդակը պարզելու նպատակով կատարված հետազոտությունները,ինչպես ընտրված 12 գյուղերի գյուղացիական տնտեսություններում,այնպես էլ այդ բնակավայրերի մյուս ոլորտներում ցույց տվեցին, որ այն

տեսքով, ինչպես ներկայացնում են վիճակագրական մարմինները ն տեղական ինքնակառավարմանմարմինները, զբաղվածությաններկայացվող մակարդակը հեռու է իրականությունից,իսկ վերջինս չափազանց ցածր է: Այսպես, 1 գյուղացիական տնտեսությաննընկնող ինտենսիվ օգտագործվող հողատեսքերի միջին չափը ընտրովի ուսումնասիրվող տնտեսություններում չի հասնում նույնիսկ կես հեկտարի (0,47 հեկտար), 2 գյուղացիականտնտեսությանըբաժին է ընկնում 1,2 գլուխ խոշոր եղջերավոր անասուն, ն 1 ոչխար: 1 խոզ է բաժին ընկնում 16 գյուղացիական տնտեսությանը, 1 մեղվաընտանիք 50-ին, իսկ 1 ձի՝ միայն 100 ընտանիքին:Մինչդեռ յուրաքանչյուր գյուղացիական տնտեսությունում հաշվարկային աշխատունակների թիվը միջին հաշվով կազմում է 2,8 մարդ: Նման պայմաններում զբաղվածության մակարդակըբավականաչափբարձր է՝ 71,0 տոկոս: Սակայն ինչպիսին է իրականզբաղվածությունը, լրի՞վ է այն, ռացիոնա՞լ: Մեկ զբաղվածին գյուղացիական տնտեսությունում բաժին է ընկնում 0,25 հեկտար գյուղատնտեսականինտենսիվ հողատեսք, 0,31 Գլուխ խոշոր, 0,28 գլուխ մանր եղջերավոր անասուն, իսկ հաշվարկային (լիարժեք զբաղված) 1 աշխատողի դեպքում համապատասխանաբարմիայն 0,17 հեկտար, 0,21 ն 0,19 գլուխ: Ինչպես տեսնում ենք, ուսումնասիրվողգյուղերի գյուղատնտեսության ոլորտում ոչ միայն ազատ աշխատատեղեր չկան, այլն բավականաչափ ցածր է մեկ աշխատողի աշխատանքային ծանրաբեռնվածությունը: Իսկ ինչպիսի՞ հնարավորություններ կան գյուղատնտեսության մեջ թերբեռնվածկամ աշխատանք չունեցող աշխատուժին գյուղական բնակավայրերումայլ ոլորտներում աշխատանքի ընդգրկելու համար: Ինչպիսի՞նէ զբաղվածությունը հետազոտվող գյուղերի մյուս արտադրականճյուղերում ն ոչ արտադրականոլորտներում: Դժբախտաբար,այս բնագավառիհամար վիճակագրությունը հավաստի պատասխան այսօր չունի, ուստի այս բացը փորձեցինք լրացնել գյուղական խորհուրդներիցհետագայում` գյուղապետարաններից ստացած տեղեկատվությամբ: Այն նս սպառիչ ն բացարձակ հավաստի չի կարելի համարել, սակայն թույլ է տալիս կատարել որոշակի եզրահանգումներ հետազոտվող գյուղական բնակավայրերումաշխատանքայինռեսուրսներիզբաղվածությանմասին:

Սրանցում, բացի արդյունաբերությունից ն տրանսպորտից, մնացած բոլոր բնագավառներում ե ոլորտներում գործնականորեն

աշխատատեղեր չկան, մինչդեռ զբաղվածությանապահովհամարայնպիսիկարնորոլորտում, ինչպիսինարդյունաբերությունն է, աշխատատեղերի զբաղվածությունըկազմում էր միայն կիսով չափ (50,546), իսկ տրանսպորտում էլ ավելի պակաս 36,494: Ամբողջությամբ վերցրած, գյուղականբնակավայրերումեղած աշխատանքայինտեղերը, ըստ գյուղապետարաններիտվյալների, միջին հաշվովզբաղեցված են 94,1 տոկոսով: Գյուղականբնակավայրերի արդյունաբերականն տրանսպորտային ձեռնարկությունների աշխատատեղերի թերբեռնվածությունն ունի իր օբյեկտիվ ն սուբյեկտիվ պատճառները: Սրանցից, մեր կարծիքով, առավել էական պետք է համարել այն, որ գյուղական բնակավայրերի արդյունաբերական ձեռնարկություններիմեծ մասը չեն գործում, կամ գործում են մասնակիորեն:Չեն գործում կամ գործում են մասնակիորեն նան. տրանսպորտայինձեռնարկությունները: Եթե գյուղատնտեսական հումք (բացառությամբ խաղողի) վերամշակող արդյունաբերական ձեռնարկությունները հիմնականումչեն գործում դրամական սուղ հնարավորությունների պատճառով գյուղացիներից հումք գնել չկարողանալուհետնանքով, ապա մնացած արտադրական ձեռնարկությունները, բացի վերահիշյալից, նան տնտեսական շրջափակման,սարքավորումներիֆիզիկականու բարոյական մաշվածության,ժամանակակիցմիջազգային շուկայի պահանջներին ու ստանդարտներին համապատասխան բարձրորակ արտադրանք արտադրել չկարողանալու պատճառով: Շատ մեծ դժվարութն ոռոգման ջրի՝ օրեցօր յուններ է առաջացնում նան էներգակիրների էլ ավելի աճող թանկությունը,որակավորվածբանվորականն մասնագետ կադրերի արտահոսքն այդ բնակավայրերից,արտաքին տնտեսականշրջափակումը: Աշխատատեղերիառկայությունըգյուղական բնակավայրերի արտադրական ն ոչ արտադրական ոլորտներում աշխատաժամանակիֆոնդի առավել արդյունավետօգտագործմանկարնորագույնն առաջնահերթպայմաններիցմեկն է: Վերջին 7-8 տարիների ընթացքումգյուղում որոշ աշխուժություն է նկատվում նան բուսաբուծական ն անասնաբուծական հումք ազատ

ման

վերամշակող ձեռնարկություններիվերագործարկման, նոր արտադրամասերի ստեղծման ն դրանցում նոր աշխատատեղերիստեղծման գործում, սակայն վերջին համաշխարհային ֆինանսատնտեսական ճգնաժամի բացասականազդեցությունն այստեղ նս իր կնիքը դրեց, դանդաղեցնելովսկսված գործընթացը:

5.4.

կարդակի ապահովման կարեորագույնպայման է նան հանրապետության տնտեսությաներկու ոլորտների նյութական արտադրութան ն ոչ արտադրական ոլորտների միջե աշխատանքային ռեսուրսների բաշխման օպտիմալ համամասնության ապահովումը: Այդ հանգամանքըընդգծում էր դեռես Կ. Մարքսը, որը գրում է. «Երկիրն այնքան հարուստԷ, որքան արդյունքներիմիննույն քանակի դեպքում արտադրող բնակչությունն ավելի քիչ է չարտադրող բնակչության նկատմամբ»": Այստեղ Մարքսը նկատի ունի այն հանգամանքը,որ միննույն քանակի արտադրանքն արտադրվում է պակաս թվով աշխատողներիմիջոցով, որն ինքնին, աշխատանքի արտադրողականության բարձրացմանարտահայտություննԷ: 1940-

Աշխատանքայինռեսուրսների օգտագործման գյուղում արդյունավետությունը

Գյուղում աշխատուժի օգտագործմանարդյունավետության կարնեորագույնպայմանը այսօրվա շուկայական հարաբերություններին անցման պայմաններում առաջին հերթին աշխատանքի արտադրողականությանբարձրացումնէ գյուղատնտեսությանմեջ, ինչ- . պես նան արդյունաբերությունում:Սակայն, դժբախտաբար, վերջին քսաներկու տարում թե՛ մեկում, ն թե մյուսումայն անկում է ապրում,,նե.. այդ փաստն ապացույցներիկարիք չունի: Այսօրշուկայական հարաբերություններինանցմանպայմաններումգյուղում բնակչության«լրիվ զբաղվածություն» է ձեռք բերվել աշխատունակբնակչությանը(ն ոչ. միայն աշխատունակ) հասարակականաշխատանքի ավելի ցածր արտադրողականությամբբնութագրվողճյուղում գյուղատնտեսության մեջ ն նրա առանձին աշխատանքներումընդգրկելու միջոցով: Թեն դա ինքնին աշխատուժի օգտագործման արդյունավետության բարձրացման պայման է, սակայն դարձյալ բնութագրվում է նրա օգտագործմանանհամեմատ ցածր մակարդակով: մեջ` աշխաԵթե նախկինում, հատկապեսարդյունաբերության տանքային ռեսուրսներիհամեմատությամբաշխատատեղերիառաջանցիկ աճ էր նկատվում,ն դադիտվումէր որպեսսոցիալիստական այժմ նույն էկոնոմիկայի զարգացման օրինաչափություն,Օ ապա Ձ: աշխատատեղերի առկայությունն ամենքինէլ չի նշանակում զբաղվածության ապահովում, քանի որ արտադրականկարողությունները առկայությունն գործնականորենչեն աշխատում, ն աշխատատեղերի ամեննինԷլ զբաղվածությանարտահայտություն ման հետ մեկԱշխատանքիարտադրողականության բարձրացմա տեղ աշխատուժի օգտագործման արդունավետությանբարձր մա-

Հ :

թվականներինարտադրական ն ոչ արտադրական ոլորտներում աշխատողների թվի հարաբերակցությունը հանրապետութ յունում փոփոխվեցն 1940 թվականի7,5:1-ից 1974-ին հասավ 2,7:1: Սա բավականաչափ ռացիոնալ էր, ե ըստ ՀԳԱ

համամասնություն

տնտեսագիտության ինստիտուտիհաշվարկներիշ, ՀՀ ժողովրդակա տնտեսության մեջ զբաղվածներիընդհանուրթվում ոչ արտադրական ոլորտում զբաղվածների տեսակարար կշիռը (ներառյալ բնակչությաննանմիջապեսսպասարկողնյութականարտադրության ճյուղերինը)պետք է աճեր ն 1990թ.կազմեր45,5 օօ: Սակայներկրորդ հազարամյակի վերջին տարիների ընթացքում երկու ոլորտներում աշխատողաշխատանքային ռեսուրսներիբաշխման համամասնությունը կազմեց 3,6:1-ի (1997թ.), այսինքն նյութական արտադրության ոլորտի զբաղվածների տեսակարարկշիռն աճեց 57 տոկոսով, 2008թ. այդ հարաբերակցությունը կազմեց 1:1,9, 2011թ.` 1:1,2: Այդ երկու ոլորտներում աշխատողների հարաբերակցությունը Արարատյան հարթավայրի էլ ավելի բացասական տնտեսական հարաբերակցություն ունի 5,2:1 (1997թ. 7,3:1), որն ամեննին չի խոսում այստեղ աշխատուժիարդյունավետօգտագործման Ռացիոնալ համամասնության վերականգնմանգլխավոր ուղին

գոտում

մասին:

խոչ

Է.

ուշու

ԽոջաբեկյանՎ.

Փ., ԸՕԿ. 65.-Ի26.Կ. Ե.

1.6.

215.

«ՀայկականՍՍՀ բնակչությունը ն աշխատանքային ռեսուրսների վերարտադրության արդի պրոբլեմները»,ՀայկականՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, Երեան, 1976, էջ 158-167.

մեքենայացման`նախկինում ձեռք բերված մակարդակիվերականգնման միջոցով աշխատանքի արտադրողականության մակարդակի նան է մեջ ընդունված է: վիճակագրության բարձրացումն Կարնոր մեջ զբաղվածների իրական թվի հաշվարկման գյուղատնտեսության

մեթոդիկայիճշգրտումը: Աշխատուժի օգտագործման արդյունավետությանորոշման կարնոր ցուցանիշներից մեկն էլ զբաղվածության մակարդակն է՝ զբաղվածներիթվի հարաբերությունըաշխատունակներիընդհանուր թվի նկատմամբ:Վիճակագրականտվյալներով1996թ. Արարատյան հարթավայրիտնտեսական գոտում այն կազմում էր 86,6, իսկ 2008թ. է: 96,5 տոկոս: Սա բավականաչափբարձր արդյունավետություն Սակայն մեթոդիկայի ճշգրտման դեպքում 2008թ. գյուղատնտեսությանմեջ զբաղվածների թիվը գոտում պաշտոնապեսներկայացվող 235,2 հազարի փոխարեն կկազմեր 46,1 հազար, զբաղվա493,5 ծությունը 34,7 տոկոս, իսկ ՀՀ-ում, համապատասխանաբար, ն 29,3 փոխարեն՝ մարդ 44,2-ի հազար հազար մարդու փոխարեն տոկոս: Հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ զբաղվածներ են համարվում նան գոտու՝ տարիներով չգործող մի շարք արդյունաբերականձեռնարկություններիցուցակներումառկա աշխատողներ, այս ցուցանիշն էլ ավելի կիջնի: Աշխատուժի օգտագործման արդյունավետությունը բնութագրվումէ, նան. գյուղատնտեսությանմեջ աշխատողների ն մյուս արտադրականու ոչ արտադրականճյուղերում աշխատողներիթվի հարաբերակցությանդինամիկայիփոփոխությամբն զբաղվածության փաստացի մակարդակով: Ինչպես ցույց են տալիս գյուղում մակարդակի ուսումնասիրությունները, աշխատուժի զբաղվածության գյուղատնտեսությանմեջ զբաղվածների թվի կտրուկ ավելացումը վերջին (1991թ. հետո) տարիների ընթացքում վերը նշված հարաբերակցությունըփոխել է հօգուտ գյուղատնտեսության,այն չուղեկցելով ճյուղում արտադրանքիավելացմամբ,դրանով նս մեկ անգամ ապացուցելով ճյուղում աշխատուժի օգտագործման ցածր մակարդակը: արդյունավետության Գյուղատնտեսությանճյուղային կառուցվածքի համալիրում նրա խախտված ներճյուղային կառուցվածքի վերականգնումնու խելամիտ, ժամանակակից պահանջներինհամապատասխանկա-

տարելագործումը, ավելի հեռանկարային,բնաարտադրականպայճյուղերի ա ռաջանմաններին առավելագույնս համապատասխանող է ցիկ զարգացումը կարող վճռական ազդեցություն գործել ոչ միայն բուն գյուղատնտեսությանմեջ աշխատուժի զբաղվածությանմակարդակի, այլ նան արտադրությանճյուղային կառուցվածքիբարելավման Ա աշխատուժի օգտագործման արդյունավետության բարձրացման վրա: Այսօր գյուղում աշխատուժի օգտագործմանարդյունավետության բարձրացման կարնորագույն ելակետը աշխատանքային խոր բաժանմանն հատկապեսկոոպերացմանհիման վրա գոտու էկոնոմիկայի ն առաջին հերթին գյուղատնտեսության խոր մասնագիտացումն է, դրա համապատասխանեցումը բազմաձն սեփականութն շուկայի պահանջներին: յան Գոյություն ունեցող մանր հողակտորների գերակշիռ առկայության պայմաններում անհնարին է աշխատուժի արդյունավետ զբաղվածությունը ն ապրանքային արտադրության ապահովումը: Հարցի լուծման առավել ընդունելի ուղիներից մեկը զանազան արտադրականկոոպերատիվներին միավորումներիստեղծումն է, ն պետության կողմից այդ գործընթացի խրախուսումը, ճոճանակային միգրացիայիհնարավորություններիօգտագործումըն այլն: Աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործման արդյունավետության գործում իր որոշակի տեղն ունի արտագնա աշխատանքը: Միգրացիան հանրապետությունից չի դանդաղում նան այժմ` տնտեսական ռեֆորմից 23 տարի անց: Բավական է նշել, որ 2013 թվականի միայն առաջին երկու աճսում հանրապետությունից հեռացել էր շուրջ 15 -16 հազար մարդ: Ինչպես նշվեց վերնում, զգալի տեսակարարկշիռ ունեն գյուղական բնակավայրերիցհանրապետությունից դուրս արտագնա աշխատանքի մեկնողները: Իր առանձին բացասական կողմերի հետ միաժամանակ,աշխատանքի արդյունավետ օգտագործմանգործում այն ունի նան դրական դեր՝ ապահովում է աշխատունակբնակչությանավելի լրիվ ն ռացիոնալ զբաղվածության աշխատուժի զգալի ավելցուկ ունեցող բնակավայրերում ն լրացնելով հանրապետությունիցդուրս աշխատուժի կարիք ունեցող տնտեսական շրջանների պահանջը, բարելավում

այնտեղ դրսից աշխատանքի եկածների ն նրանց ընտանիքների նյութականպայմանները: Թերենսնպատակահարմարէ այս հարցը կարգավորել պետական մակարդակով, որով մեկնողների աշխատանքը կդառնա էլ ավելի արդյունավետ, ն միաժամանակ կկարգավորվի հանրապետությունումաշխատանքայինռեսուրսներիհաշվեկշիռը: Այս առումով օգտակար կլիներ կիրառել միգրացիոն հոսքերի կարգավորման Ինդոնեզիայիփորձը: Աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործման արդյունավետության բարձրացմանգործում զգալի նշանակությունունի աշխատունակ հասակի բնակչութան կազմում ակտիվ աշխատանքային տարիք ունեցողների տեսակարար կշռի բարձրացումը: Կանխատեսվում էր, որ գյուղատնտեսությանմեջ, այլ հավասար պայմաններում, աշխատանքի արտադրողականությունընրանում առավել ակտիվ աշխատանքային տարիք ունեցողների տեսակարար կշռի բարձրացմանհետ ավելի արագ կաճի 1985 թվից հետո: Ենթադրվում էր, որ 1996-2000թթ.հանրապետությունում տնտեսությանզբաղված25-40 ների մեջ տարեկաններիտեսակարար կշիռը կկազմի 54,1 տոկոս: Մինչդեռ, ինչպես ցույց են տալիս մեր ն զանազան այլ հետազոտողների կողմից կատարված ուսումնասիրությունները, վերջին տարիներին հանրապետությունիցարտագնա աշխատանքի մեկնած ավելի քան 1,02 միլիոն անձանց 70 տոկոսից ավելին 25-44 տարեկաններնեն: Ուստի հանրապետությաններսում ե հատկապես գյուղական բնակավայրերում վերը նշված ցանկալի 54 տոկոսի փոխարեն 25-44 տարեկանների տեսակարար կշիռը կազմում է միայն 30-32 տոկոս (2011թ): Մյուս կողմից, նույնիսկայս կատեգորիայիաշխատուժի օգտագործման արդյունավետությունը գյուղատնտեսության մեջ ցածր է նրանց տեխնիկական անբավարար զինվածության պատճառով: Բավական է նշել, որ սկսած 1991 թվից հանրապետությունում, բացառությամբ, Չինաստանից, Ճապոնիայից, Բելոռուսիայից, Հնդկաստանիցներկրված գյուղտեխնիկայիչնչին քանակից, գյուղատնտեսությանմեջ նոր գյուղատնտեսականտեխնիկա,տրակտորներ ն տրանսպորտային միջոցներ չեն ներկրվել, եղածներն էլ ֆիզիկապես ն բարոյապես մաշված են ն աշխատանքների անհրաժշտ

ծավալ չեն կարող ապահովել: Գյուղատնտեսության մեջ բարձր արտադրողական տեխնիկայի(թեկուզ հին) կիրառումը խիստ դժվարանում է հողերի մասնատվածությանն մեկ գյուղացիական տնտեսության հաշվով անասունների աննշան գլխաքանակիպատճառով: Աշխատուժի օգտագործման արդյունավետությունը բնութագրող բոլոր գործոնների մանրակրկիտ հաշվառումը թույլ կտա այդ գործոնների կիրառմամբհանրապետության գյուղատնտեսությանմեջ ապահովել աշխատանքայինռեսուրսների առավելագույն ն արդյունավետ զբաղվածություն, ազգաբնակչությանն ամրապնդել հարազատ

բնակավայրերում:

ռեսուրսներիօգտագործման Աշխատանքային բարելավմանուղիներըգյուղատնտեսությանմեջ 5.5.

Աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործման արդյունավետությունը: Աշխատանքի ոլորտում հիմնական խնդիրը հանդիսանում է աշխատանքային ռեսուրսների առավել արդյունավետ

օգտագործումը: Աշխատանքային ռեսուրսնեի օգտագործման կարնոր ցուցանիշը ագրարային հատվածում հանդիսանում է հանրային արտադրությունումռեսուրսների ներգրավման .:աստիճանը՝ աշխատանքային տարվա ն օրվա ընթացքում աշխատանքիգործա-

ռույթները, աշխատանքայինռեսուրսների օգտագործման

սեզոնայնությունը(Գծապատկեր 10): Գյուղատնտեսականմշակաբույսերի մշակության ն բերքահավաքի առավել ծանրաբեռնվածժամառակահատվածումաշխատանքային օրվա տնողությունը աշխատող ների մոտ բարձրանում է 12 ձմռան է ժամ, իսկ շրջանում` իջնում մինչն 5-6 ժամ: Աշխատանքային տարվա ամենաբարձրտնողությունը դիտվում Է անասնապահության մեջ: Այն տարվա ընթացքում միջին հաշվով կազմում է 310 օր, երբ դաշտավարության մեջ աշխատում են ընդամենը 220-240 օր: Այդ թվում, ըստ հանրապետությանտարբեր տնտեսական շրջանների ն գոտիների, դրանք էապես տարբերվում են:

Գծապատկեր

Աշխատանքային ռեսուրսներիՕգտագործման ցուցանիշները

Աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործման տնտեսական արդյունավետությունը բնութագրվում Էէաշխատանքի արտադրողականությանցուցանիշներով` համախառն արտադրանքի ելքը միջին տարեկան մեկ աշխատողի կամ մեկ մարդ-օրվահաշվով: Աշխատանքային

Աշխատանքայինռեսուրսներիօգտագործմանմակարդակը՝

Առ

Գոաո-

առ

ակին Առփ-նարտադրությանը ԱԱ .

Առ, '

ռեսուրսներիարտադրությանմաս

մասնակցածաշխատանքայինռեսուրսների փաստացիթիվն է, մարդ, Առքն է, մ մարդ: ոջ-նաշխատանքային ռեսուրսներիառկաթիվն է,

օգտագործմանգործակիցըտարվա Աշխատաժամանակի ընթացքում՝ ԱԺ

ԳՏ

Աժ,ջ

է, ժամ, որտեղ` Աժ-ն փաստացիաշխատածաշխատաժամանակը Աժիջ-նաշխատաժամանակիտարեկանհնարավորֆոնդն է, ժամ: 3.

ո.

օգտագործմանգործակիցը՝ Օրվա աշխատաժամանակի Գ

արն

որտեղ` Ժփ-նօրվա փաստացիաշխատածժամերն են, ժամ, են ժամ: Ժսո-ն օրվա սահմանված աշխատաժամերն

Աշխատանքայինռեսուրսներիօգտագործմանսեզոնայնության գործակիցը՝ Զ

Գլ

Լ-|

--Հ

ա-«Ծ, Զ,

որտեղ` Զառ)-նամսվաընթացքումաշխատանքիառավելագույնկամ նվազագույնզբաղվածություննէ, ժամ, Զյ-ն՝ աշխատողներիմիջին ամսականզբաղվածություննէ,

ռեսուրսնե

ժամ:

օգտագործման

բարելավման

ուղիները: Աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործման արդյունավետությանվրա ազդող հիմնականգործոնը հանդիսանում է գյուղատնտեսականաշխատանքի սեզոնայնությունը:Այն պայմանավորված է արտադրության սեզոնայնությամբն արտադրության ու աշխատանքի ժամանակաշրջանիչհամընկնելով: Գյուղատնտեսությանմեջ աշխատանքի սեզոնյանությունըպայմանավորվում է երկրագործությունում դրա օգտագործման անհավասարաչափությամբ:Գյուղատնտեսական մշակաբույսերիմշակությանն բերքահավաքի շրջանում այն բարձրանումէ, իսկ ձմռան շրջանում` իջնում: Աշխատանքիսեզոնայնության մեղմացման կարելի է հասնել արտադրությանճյուղային կառուցվածքի կատարելագործման, աշխատանքային գործընթացների մեքենայացման մակարդակի բարձրացման, գյուղատնտեսական ն արդյունաբերական արտադրության զուգակցման միջոցով (Գծապատկեր 11): Աշխատանքի սեզոնայնությունն ունի մի շարք տնտեսական ն սոցիալական բացասական հետնանքներ: Դրանք հանգեցնում են համախառնարտադրանքիքանակի զգալիորեն պակաս ստացմանը, տարվա ընթացքում աշխատանքի ե աշխատավարձի անհամաչափ ծախսմանը:Այն հանդիսանում է գյուղատնտեսությանաշխատողների անբավարարվածությանհիմնական պատճառը, ն առաջացնում է ճյուղից կադրերիարտահոսք: Գյուղատնտեսության մեջ աշխատանքայինռեսուրսների համաչափ ն լրիվ օգտագործման կարնոր պայմանը հանդիսանում է արտադրության խորը մասնագիտացումն ու համակենտրոնացումը, գյուղատնտեսական մշակաբույսերի մշակության ն բերքահավաքի ինդուստրիալ տեխնոլոգիաներիներդրումը, միջտնտեսայինկոոպերացման ն ագրոարդյունաբերականինտեգրացման զարգացումը: Վերջինս ունի նան սոցիալ-տնտեսականնշանակություն, քանի որ այն նպաստում է աշխատանքիբնույթին պայմաններիարմատական

փոփոխմանը, երիտասարդությանը գյուղին ամրացնելուն, գյուղական բնակչության կենսամակարդակի բարձրացմանը:

Գծապատկեր11 Աշխատանքայինռեսուրսներիօգտագործմանբարելավմանուղիները

Օժանդակարդյունաբերականարտադրությանն արհեստագործությանզարգացումը Արտադրությանկառուցվածքիկատարելագործումըն դրա գիտատեխնիկականբարեփոխումը

Աշխատանքիօգտագործմանտարածաշրջանայիննճյուղային

պայմանների հաշվառումը

Աշխատողներիտնտեսականխրախուսմանկատարելագործումը գործունեությանզարգացումը Ձեռնարկատիրական փոփոխումն Սեփականատիրական հարաբերությունների անձնականօժանդակտնտեսությանզարգացումը կատարելագորԿադրերիպատրաստմանն վերապատրաստման

ծումը

սոցիալականպայմաններիբարելավումը Աշխատողների

ԳԼՈՒԽ 6. ԳՈՐԾԱԶՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԲԱՐՁՐԱՑՄԱՆ

ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

ԵՎ ԶԲԱՂՎԱԾՈՒԹՅԱՆ

ՀՀ ԳՅՈՒՂԱԿԱՆ

ԲՆԱԿԱՎԱՅՐԵՐՈՒՄ

6.1. 6.2.

զբաղվածությանբարձրացմանհեռանկարային ուղղությունները գյուղում

6.3. Աշխատուժի

6-1.

Գործազրկության էությունը

Գործազրկությունն ինչպես աշխարհում, այնպես էլ ՀՀ-ում, ամենածանրըպրոբլեմներից մեկն է, ն դրա մաղմացմանն ու վերացմաննուղղված միջոցառումներիմշակումն ու իրագործումը կարող է կենսական նշանակություն ունենալ հանրապետության համար: Դրա անշեղ աճը հանգեցրելէ հանրապետությանգյուղական բնակավայրերից միգրացիայի չափազանց մեծ չափերի, գյուղի սոցիալականծանր վիճակի ն վերջին հաշվով` գյուղատնտեսության արտադրական պոտենցիալի շատ վատ օգտագործման ն գյուղատնտեսական մթերքների, հատկապես դրա ապրանքային մասի շեշտակի կրճատմանը: 2013թ. տարեսկզբին հանրապետությանգյուղական բնակավայրերում ապրում էր ՀՀ ամբողջ ազգաբնակչության36,796--ըկամ 1109,4 հազար մարդ: Հանրապետության աշխատունակ հասակի գյուղական բնակչությունը, ըստ պաշտոնական վիճակագրության,կազմում էր շուրջ 811,3 հազար մարդ, որից գործազուրկներ՝ 33,3 հազար, զբաղվածներ 543,1 հազար հոգի, նրանցից գյուղատնտեսությանմեջ` 408,6 հազար: Մինչդեռ, ինչպես ցույց տվեցին մեր ուսումնասիրությունները, վերջիններս իրականում կազմում են գյուղական աշխատունակ հասակի բնակչության հազիվ մեկ երրորդը: Իր հերթին, ճշգրտման կարիք ունի նան աշխատունակ հասակի գյուղական բնակչությանն ընդհանրապես գյուղական բնակչության թիվը: Հաշվի առնելով ստեղծված իրավիճակը ն առկա փաստացի գործազուրկների մեծ թիվը, ներկայումս խնդիր է դրված պարզել ՀՀ գյուղական բնակավայրերում մշտական բնակչության, աշխատանքայինռեսուրսների ն գործազուրկների զբաղվածության իրական մակարդակը ն ուղիներ մշակել դրա հետագաբարձրացմանհամար:

Գործազրկությանէությունը Աշխատանքայինռեսուրսներիզբաղվածությանհիմնախնդիրը

ՀՀ Ազգային Վիճակագրական ծառայություննայս ուղղությամբ արդեն որոշակի քայլեր է կատարել: Մասնավորապես ՀՀ 2011թ. մարդահամարիհիմքով ընթացիկ հաշվառմամբ ներկայացված է հանրապետության ընդամենը ն գյուղական բնակչության թվաքանակն ըստ մարզերի 2011թ. հոկտեմբերի 12-ի դրությամբ, ինչպես նան այդ մարդահամարիհիմքով, ընթացիկհաշվառմամբստացված մշտական բնակչության ցուցանիշները հաջորդած 2012 ն 2013 թվականների համար (Աղյուսակ 6.1): ՀՀ 2011թ. մարդահամարին նախորդող տարիների ցուցանիշների վերահաշվարկումն ու ճշգրտումը, որն իրականացվում է 2011թ. մարդահամարի արդյունքներով,ավարտվելուց հետո նախատեսվումէ հրապարակել վերջնական,ճշգրտված տեսքով: Ինչպես ցույց են ւստալիս արդեն հրապարակված 2011թ. նկատմամբ մարդահամարիտվյալները, նախորդհրապարակումների թվին հանրապետության մշտական բնակչության թիվը իրականումպակաս էր 243,7 հազար մարդով կամ 8,1 տոկոսով, իսկ գյուղական բնակչությունը` համապատասխանաբար66,5 հազար մարդովկամ 6 տոկոսով:

ՅայՀ 8 Յ|Ջ ..Ց/,

ԸԱՀ|տ|6|6

Շ|Ծ/ՀՎ|Ց

|Ջ/Փ/4ՎԻ-|Ժ|Հ|Զ|ԾԹ|Հ|Կ

ՒՉԻՂՒԹԵՏԻՈԻՉԻՂԻԻԵՊԻ

Ջ|Շ|Վ|(ՎՎ/ՎԱՎ/-

ՋՑ

Ջ|Ջ|Տ

|Ջ

ՎԻՀ

Հ|Փ||Զ|Ծ|«|Փ)Հ|Փ

Ջ|՞|Փ|Փ|5|ռ|տ|տ|Հ՝|

Ի8պ|Ջ

Հ|Փ|Զ|Թ|Ծ|Ջ|Վ|Ե|Փ

Ց|-

ԹԸ Տ|Ք|ԹԱՔ |Ք/ա/Ծ

ռ Գ

|Ջ|Փ/Հ|ԿՀԼ(ՓԾԼ(-|Ջ|Հ

Ց|Թ|Փ|ԹԹԹյԹՀ|թ

|Հ|Թ|Թ|»

Վ|Փ/Շ/Չ|ՈԻ

Հավի"

Շ ||5|Փ|ՓԹՓ|ՀԱ|ՀԱԿ Շ|Շ|Ա/Վ|/Վ/Վ|Վ|ԿՈ-

Հայք 5"Ց|Ծ Ց|-

Ջ|Զ|ԷՀԷ|թ|Ց|Ջ|6|ծ

ւ|ՎԺՓԹԹԻ

ԱՓ

(ԹՀԹ |-|Փ|:Հ|Փ|Ցտ|» Ջ|Վ|Տ|յայ|ա|Թ|Հ|Շ|ՀՇ|վպ

|Ջ

Ց|Զ|Փ|տ|ռ|Թ|տ|6)Հ՝|՞

Յ՝|-

Լ-

Ց|-

|Վ|Կ|Վ|/Վ|Ա|ԿԱ-

ՓԱՓ|`Հ|Փ|ՑԱՎՋ|Կ|Թ

ւ1Ջ|Փ|Վ|ՀՓ||Շ|ՇԱ»|թ

ԶՏԱՔԱՇԸ

|Բ/|Ը)Հ/Թ

ՓԱՀ|Փ|-|տ|Փյայտ||Թ|ջ

Ջ/ԶՓՀԱՀԱՀ|Ջ|Հ|ԱՎ/թ

ԴԻԶ 52

Շ)ՉԱԷՓ/ՀԱԹյյտտ

թ»

Ձ/Ք/Թ/ԱՔ|ԹԸ|ՔԿ)Ց

Յայտ Տ Յ|՞ `, ՅՎ- Ծ|-

ԻԱՆՎԱԵԱՎԵՎԷՎԵՎԻ

Ջ|Հ|Փ/ԹԱՓՀ|ՀԱԿ|Վ

ՋԻՀԷՉԷ ՋԱՔԸ

ԷԱԷԴՎԷՉԱ)ՀԼ:

ԻԸ||

Փ|ՋԻՉ|ԳԱՓ|Հ|ԿՎ|Թ||`»

Տ|Թ||ԹՓԱալՓ|ՀՇ|Վ/Լք

ՁԱ|Վ|ԷՀԷ|Ե|ՉՓ)/ԷՀ|Փ)տ)թ

Վ Ծ

|-|Վ|Ա|Ա/ՎԿԱՎ/Ա|-

ՀԹԷ ՅՑ

ՅՅ|ՑՏ|ՔՈՃ|

3ՅՀԽՅՅՏ5|Տ

Շ|Ը|Ժ|5|Յ|Յ

Շ-

|գ

|ՅԼ7|ՑՏ

Կապված գյուղատնտեսության սեզոնայնությանհետ տարվա ընթացքումզբաղվածության մակարդակը ն զբաղվածների թիվը գյուղում ն քաղաքային վայրերի վերամշակող արդյունաբերության մեջ աճումԷ (Աղյուսակ 6.3):

Նոր ստեղծված պայմաններում որոշակի խնդիրներ ն դժվարություններ են առաջանում աշխատանքիշուկայի, զբաղվածության,

գործազրկության ն դինամիկայում աշխատանքի էկոնոմիկային առնչվող զանազան վերլուծություններիին համեմատությունների, առաջարկությունների մշակմանժամանակ նայլն: Նկատի ունենալով մի շարք հանգամանքներՀՀ ազգային վիճակագրականծառայությունը 2012թ. փետրվարից, առաջնորդվելով Արժույթի միջազգային հիմնադրամի ն Եվրոմիության (այդ թվում Եվրոստատի) փորձագետների խորհրդով, դադարեցրել է աշխատանքի շուկայի վիճակագրական ցուցանիշների (զբաղվածության, գործազրկութան մակարդակ,տնտեսապես ակտիվն ոչ ակտիվ բնակչություն, աշխատանքային ռեսուրսներ) հաշվարկը` վարչական աղբյուրներից ստացվող տեղեկատվությանհիման վրա ն դրանք հաշվարկելիս հենվում ու օգտագործում է բացառապես աշխատուժի վերաբերյալ հետազոտություններիարդյունքներիվրա, որոնք ստացվում են 2007 թվից իրականացվողտնային տնտեսություններիկենսամակարդակի ամբողջացվածհետազոտությանշրջանակներում,ն որոնց արդյունքները նախատեսվում է հրապարակելեռամսյակը մեկ: Տվյալները հիմնված են տնային տնտեսությունների15-75 տարեկան անդամների տեղեկատվության վրա: ՆԱՎԾխի կողմից `կատարվող հետազոտության հիմքում դրված հասկացությունները,ներառված ցուցանիշները ն հաշվարկման մեթոդաբանությունը հիմնականում համապատասխանում են Աշխատանքի միջազգային կազմակերպության (ԱՄԿ) ն Եվրոստատի կողմից առաջարկվողներին`հաշվի առնելով Հայաստանի առանձնահատկությունները: Ստորն բերվում են վերջին 4 տարվա հետազոտություններովարձանագրվածորոշ ցուցանիշներ, որոնք առնչվում են ՀՀ ագրարային աշխատանքի շուկային ն գյուղական բնակչությանզբաղվածությանը(Աղյուսակ6.2 ն աղյուսակ6.3): Ինչպես տեսնում ենք բերված աղյուսակից (Աղյուսակ 6.2), շուրջ 9096-ով ավելի աշխատանքայինռեսուրսների առկայության պայմաններում, զբաղվածների թիվը քաղաքներում գյուղական ազգաբնակչությանմեջ զբաղվածներինկատմամբ 2011թ. ավելի էր ընդամենը 16,3 տոկոսով, սակայնգործազուրկներիթվով` 7 անգամ, գործազրկությանմակարդակով՝14,9 տոկոսայինկետով:

Աղյուսակ6.2. ՀՀ աշխատանքայինռեսուրսներիկազմն ըստ քաղաք/գյուղ

կտրվածքի,2011-2012թթ.: ՛

հազ. մարդ

| Դասակարգումն Ընդամենը ըստ

Գյուղ Քաղաք 2011թ| 2012թ | 2011թ| 2012թ| 2011թ| 2012թ

զբաղվածության Աշխատանքային| 2286,3 | 1475,1 ռեսուրսներ

Տնտեսապես

1440,9

Զբաղվածներ

11751

ակտիվ բնակչություն

որից՝ ունեն երկրորդ

| 36,2

աշխատանք Գործազուրկներ| 2657 | Տնտեսապես ոչ | 845,4 |

ակտիվ

1498,3

2260,8

788,0

785,0

842,4

864.3

1418,3

576,6

575,9

11728

543,3

545,4

| |

8.7 634.0

27,5

| |

| 333 | | 211.4 |

30,5

բնակչություն

Հայաստանի Հանրապետությանսոցիալ-տնտեսական վիճակը 2012թ. հունվարմարտին,էջ 98-99 մարզերըն Երեանքաղաքը թվերով2008-2012, ՀայաստանիՀանրապետության Երնան 2013, էջ 81-93

«Զ ւռ Տ

«Վ Փ

ւթ .

ԵԾ «օօ ւթ -

«Վ Փ ՀԻ

ՒՓ

Աշ

Թ.

«Զ

Փ ւռ

-Փ --

ւթ

ԻԹ օօ

Հ «Վ

/օ

ՀԻ

թ Լջ) Իծ ՀՒ Փ

օօ

55)

Զբաղվածության հետ մեկտեղ գյուղում քաղաքային բնակչության նկատմամբբարձր Է նան տնտեսական ակտիվությունը: Այն 2010-2011թթ.քաղաքայինի նկատմամբբարձր էր 15,2-15,5 տոկոսով` 26,4-ից 26,7 տոկոսային կետով բարձր տարեկան զբաղվածության պայմաններում ն ունենալով 21,7-21,1 տոկոսային կետով ցածր (6,146-5,896)գործազրկություն: Հանրապետության գյուղատնտեսության մեջ զբաղվածների թիվն, ըստ պաշտոնական վիճակագրության,2008-2012թթ., որոշ տատանումներով 3,4-3,6 անգամ գերազանցում է արդյունաբերության մեջ զբաղվածներինն 2012թվին կազմել է 437,2 հազար մարդ կամ երկրում զբաղվածների 37,3 տոկոսը: Ընդ որում քաղաքային բնակավայրերումշոշափելի է գյուղատնտեսությամբզբաղվածների տեսակարարկշիռը գյուղատնտեսությամբզբաղվածների ընդհանուր թվում ն կազմում է 9,9 տոկոսից ավելին կամ 43,1 հազար մարդ (2012թ.), իսկ գյուղում, նույն ժամանակահատվածում ոչ գյուղատնտեսական գործունեությամբ զբաղված է գյուղի զբաղվածների ընդհանուր թվի 24,8 տոկոսը կամ 134,7 հազար մարդ:

Թ ւշ

Ծ6

.|)Ջ

«Շ

Աշ

6.2.

Ց| |ԹԿԱվՏ ԹԱԹՑԹԹ ԹաԳ Շի

|ա

ՏԵԽախԽ-խԷ-ԽխԽ|

թ|

Ձ| 2 ջ Ե

ՏՏ

:տտ|

ԵՀԱԱԱՑԵԵՏԱՑՑՀՀՑՀՑ|

Յ ՀթԽաԽէՏչԷ

ախ

ԿպԱՏՎԹԻԿԵ/Էտ|

օթ

ՋԻՀՎԹ|Հ|ՋՑ/|«|ՀԷ|Ց|-|Հ

Հ/ԾԹՀԱ

ԹԹ Թթ

Է|

ՏԹ5|

Փ, -

|ա ՖԱ

||աա |օ|Է|օ|Փօ

ՏԹԱԹՑՏ|Թատ|

ո Հ Ց ՋԻՏՍԻ/Ե|Հ 8

Թ(ՑՓԻ-

ԻԸ

ՑԻՉ

օԽԷախխԿԻԷ

|ԸԱՀ

ՆԽ,

ախմախիրախք

ՇՀ

ԱԱՑախալ

ՓԿՀՀԿՀ

ԹՆՆԽ|

Տ 5.

ՏԱՑԸՀԿՏՏԱԹՅԹԹՅՑԹ

Տ|Գ թ

Դ - ՑԵՑ

ՀԱՓ|Տ|Ա|Ը || ՀԱՇ/|Փ|`|» օխ

թԽթԽլ

5 5 ծԷյ օԵՏՏՑՅ

ԵԼ,

5Յ

| վՋ|

ՀՒԷՒՒՒԷԷԷԷՐԼՐՈՒ

8 5ք Յ էէ ՀՅՁԶՅՅՑ

(ՅՀՅՋՋՀ»Հ

Օ -

Աշխատանքայինռեսուրսներիզբաղվածության հիմնախնդիրը

Այսօր Հայաստանի գյուղի աշխատանքային ռեսուրսների զբաղվածության խնդիրն ու օգտագործումը աչքի են ընկնում մի շարք առանձնահատկություններով: Այսպես, ի տարբերություն ութսունական թվականների, վերջին 20 տարում գյուղական բնակչության աճը կրճատվել է ավելի քան երկու անգամ: Այսպես, հանրապետությունումգյուղում 1990թ. 27-ի դիմաց 1000 մարդու հաշվով ծնունդների թիվը 2012թ. կազմել է 14 մարդ, իսկ մահվան դեպքերը, ընդհակառակը, ավելացել են ն 1990 թվականի 6,7-ի դիմաց կազմել է 9,1 մարդ: Աճել է աշխատունակ տարիքից բարձր անձանց տեսակարար կշիռը, չնայած միջին հաշվով այդ կատեգորայիանձանց տարիքի 5 տարով ծերացումը:Աշխատունակ բնակչությանաշխատանքայինտարիք ունեցողներիկազմում անընդհատ նվազում է դրանց առավել ակտիվ մասի 20-45 տարեկանների տեսակարարկշիռը, որը պայմանավորվածէ աշխատանքին ապրելու նպաստավորպայմաններգտելու ակնկալիքովնրանց`հանրապետությունիցդուրս մեկնելով: Հանրապետությանարդյունաբերությունը դեռես գործնականապես համարյա չի գործում, վերացել են գյուղատնտեսության՝արդյունաբերականհիմքերի վրա դրված ճյուղերը, առավել աշխատատար գյուղատնտեսականկուլտուրաներիտակ դրված ցանքատարածությունները հասցվել են նվազագույն չափերի, իսկ գյուղացին բարձր մեքենայացված գյուղատնտեսությունիցվերադարձ է կատարելդեպի ձեռքի աշխատանքը: Մի կողմից դեռնս լրիվ չեն վերացվել 1988թ. ավերիչ երկրաշարժի հետնանքները, մյուս կողմից շարունակվում է հանրապետության տնտեսականշրջափակումը: Հանրապետությունիցհեռացած գյուղաբնակ ադրբեջանցիներին փոխարինեցին քաղաքաբնակ ադրբեջանցի հայերը, որոնք չունեին մասնագիտականորակավորում ն. դժվարությմաբ էին հարմարվում գյուղին, գյուղատնտեսական աշխատանքին, ուստի նրանց ճնշող մեծամասնությունըհեռացավ հանրապետությունիցն մի փոքր մասը միայն հաստատվեց քաղաքային բնակավայրերում: Նոր

ստեղծված պայմաններում շատ կարնոր է գյուղի աշխատանքային ռեսուրսների բովանդակությանբացահայտումը ն աշխատանքի շուկայի ձնավորումը, աշխատանքիարտադրողականությանն զբաղվավերը բերված խնդիրների ծության մակարդակի որոշումն ու ն առանձին տնտեսականշրջանՃշգրտումը հանրապետության նրա ների համար, որը թույլ կտա որոշել արտադրության զարգացման հիմնական ուղղությունները, նյութական արտադրության ն ոչ արտադրական ոլորտների ճյուղերի, արտադրությաներկու հիմնական ստորաբաժանումների արդյունաբերության ն գյուղատնտեսության միջն սահմանվելիք համամասնությունը, կօգնի մշակել հանրապետության ն նրա առանձինտնտեսական շրջանների,մասնավորապես հանրապետությանն նրա` գյուղատնտեսությանարտադրանքի4072ից ավելին տվող կարնորագույնգոտու Արարատյանհարթավայրի զարգացման նկատմամբ վարվելիք տնտեսականքաղաքականությունը, բանական ն հիմնավորված համամասնությունսահմանել աշխատուժի ն նրան ներկայացվող պահանջարկի միջն, ապահովել գյուղականբնակչությանառավել բարձրզբաղվածություն: Հանրապետությանգյուղատնտեսություննընդգծված սեզոնային բնույթ ունի, որն էլ ավելի Է բարդացնումզբաղվածությանհիմնա-

խնդրի լուծումը:

ՀՀ Գյուղատնտեսության էկոնոմիկայի Գիտահետազոտական միջին հաշվով, հանրապետությունում ինստիտուտի տվյալներով, ամբողջ տարին գյուղատնտեսությամբզբաղվում են այդ ճյուղում աշխատողների 36,1 տոկոսը, 7-9 ամիս 39,8, 3-6 ամիս՝ 19,4 ն մինչն Յ ամիս 4 տոկոսը: Այսինքն, աշխատողների 63 տոկոսից ավելին զբաղված են մինչն 9 ամիս: Հետազոտության տվյալներով մեկ վիճակագրական միջին գյուղացիականտնտեսությունումզբաղվածներիկազմը հետնյալն է. Ընտանիքի անդամներ 2,22 մարդ, որից անչափահասներ՝ 0,36, այլ ընտանիքիանդամներ՝0,06, մշտական ն սեզոնային վարձու աշխատողներ`0,04, բարեկամներն ծանոթներ՝0,068մարդ: Մեկ գյուղացիականտնտեսությանը, ըստ հետազոտության,բաժին է ընկնում 2,68 զբաղվածներ: Հաշվի առնելով հանրապետության համար

ՍԳՇԲ, Գյուղացիական տնտեսություններիսոցիալ-տնտեսականվիճակը ն

գյուղատնտեսականարտադրանքիգների ինդեքսը ՀՀ-ում, Երնան, 1999, էջ

Արարատյանհարթավայրիկարնոր դերը, պրոբլեմի հետ կապված առավել խոր հետազոտություններկոնկրետ տարածաշրջանների առումով կատարվել են այս տնտեսական շրջանում, ինչպես նան նախալեռնային(Աշտարակիտարածաշրջան) ն լեռնային (Սպիտակի տարածաշրջան) շրջաններում: Առանձին տնտեսական շրջանի աշխատանքային ռեսուրսների հետ կապված հիմնահարցերի ուսումնասիրության,ռեզերվների ու զբաղվածության ուղիների բացահայտման նպատակով առանձին ընտրանքային հետազոտություններ են կատարվել նան Արարատյանհարթավայրնընդգրկող 2 մարզերի 12. բնակավայրերում: Կատարվել են նան զանգվածային հետազոտություններ ն ուսումնասիրություններ գոտու աշխատանքի շուկայում տիրող իրավիճակի ն զբաղվածության մակարդակի բարձրացման հնարավորությունների բացահայտման նպատակով:

վիճակագրության", 1990-2010թթ 6Հանրապետության բնակչի հաշվով բնական հավելաճը` ծնվածների Ա մահացածների տարբերությունը նվազել է շուրջ 3,1, իսկ գյուղական բնակավայրերում` 3,7 անգամ, որը զուգակցվելով ազգաբնակչությանառավել ակտիվ մասի (20-50 տարեկանների) հանրապետությունիցհեռանալու հետ, սկզբում հանգեցրել էր մինչն 15 տարեկաններիտեսակշռի նվազման ն 60 տարեկանիցբարձր տղամարդկանց ու կարար 55-ից բարձր տարիքի կանանց տեսակարար կշռի ավելացման (մինչե 14-15 տոկոսով), իսկ 2003 թվականից տեղի ունեցավ հակառակ պրոցես երեխաների տեսակարար կշռի ավելացում ն տարեցներիտեսակարարկշռի կրճատում: ՀՀ-ում գյուղատնտեսականվիճակագրությանհետռեֆորմյան ներկայիս,կարելի է ասել` դեռնս ամբողջությամբն վերջնականապես չճնավորված վիճակը հնարավորությունչի տալիս ունենալ ճյուղում զբաղվածության ն աշխատանքի արտադրողականությանմակարդակների ցուցանիշների հաշվարկման հստակ ն հիմնավորված մեթոդիկա, իսկ ՀՀ ազգային վիճակագրական ծառայության այդ խնդրի համար ունեցածը թերի է, անավարտ, ուստի միշտ չէ, որ հանգեցնումէ ճիշտ եզրահանգումներին կատարելագործմանկարիք ունի: Մեր կողմից առաջարկվող մեթոդիկան, որի նպատակն է Ըստ

13-22

ՀՀ ԱՎԾ, «Հայաստանիսոցիալականպատկերըն աղքատությունը, վիճակագրականվերլուծականզեկույց», Երնան-2011, էջ 23

գյուղատնտեսության մեջ հաշվառման ն վիճակագրության ներկա վիճակի պայմաններում մշակել աշխատանքի էկոնոմիկայի վերաբերյալ հիմնականտեղեկատվությանհավաքման կոնկրետ ուղղությունները, կիրառելի է բոլոր գյուղատնտեսականձեռնարկությունների

համար:

Հանրապետությանգյուղատնտեսության մեջ նկատվում են մասնագիտացման զգալի փոփոխություններ: Համարյա իսպառ վերացած տեխնիկական կուլտուրաներից նորից հարություն է առնում ծխախոտագործությունը: Դժվարությամբ, բայց նույն ուղին է սպասվում նան շաքարի ճակնդեղի մշակությանը: Համարյալիովին վերացել են արդյունաբերականտավարաբուծությունը, խոզաբուծությունըն թռչնաբուծությունը, չնայած վերջինիս գծով որոշ աշխուժացման միտումներեն նկատվում: Չորս անգամից ավելի կրճատվել է ոչխարների գլխաքանակը:Բազմամյա տնկարկների տարածությունը նախառեֆորմյանտարիների (1988թ.) 88.1: . հազար հեկտարից կրճատվել է ն 2012թ. կազմում էր միայն 567 հազար հեկտար: Այս մշակաբույսերի տակ դրված տարածություն- . ներն ավելի մեծ չափով քանդվել են Հյուսիս-արնելյան գոտում ն : դրվել հացահատիկին կարտոֆիլի տակ կամ պարզապեսմնացելեն անմշակ: Լիովին վերացվել են սիլոսային կուլտուրաների տարածությունները: Որոշ վերելք ապրող ստապվարաբուծությունը, սկսած 1996թ. դարձյալ անկման միտում ունի: Այս բոլորը խիստ բացասաբար է անդրադառնումգյուղական բնակչությանզբաղվածության .

վրա:

Այսօր հանրապետությանգյուղական բնակավայրերիհամար պայման է տնտեսությաներկու ոլորտների` նյութականարտադրության ն ոչ արտադրականոլորտի միջն զբաղվածությանանհրաժեշտ համամասնությունների ամպահովումը Եթե մինչե 1987թ. այդ հարաբերակցությունը(սկսած 1940 թվից, երբ այն կազմում էր 3,3:1) ցանկալի համամասնությանձնավորման տենդենց ուներ ն կազմում եր 2,4:1, ապա արդեն 1991թ., տնտեսական ռեֆորմից ն սեփականաշնորհմանհենց առաջին տարում սկսվեց հակառակպրոցես, ն արդեն 1991թ. տարեվերջին այն կազմեց 2,6:1: 1997թ. այն հասավ 4,6:1, իսկ Արարատյանհարթավայրիտնտեսականշրջանում` համապատասխանաբար 3,3:1 ն 6,8:1: Եթե 1999թ. հանրապետության

բնակչության ընդհանուր թվաքանակի 27,4 տոկոսը կազմում է աշխատունակ տարիքից ցածր, 61,6 տոկոսը աշխատունակ տարիքի, իսկ 11 տոկոսը աշխատունակ տարիքից բարձր բնակ19,6: 68,9 ն 11,596ապա 2011թ. համապատասխանաբար չությունը", Գրեթե նույն օրինաչափություննէ գյուղական բնակչության ը: 21: 68 ն 1196: ՀՀ կառավաշրջանում համապատասխանաբար` րության 1996թ. թիվ 15 որոշմամբ սահմանված տարիքային սանդղակի համաձայն 2000թ. կենսաթոշակայինտարիք էր համարվում կանանցհամար 57,5, իսկ տղամարդկանցհամար՝ 62,5 տարին: Նման մոտեցումը, երբ տարբեր տարիներին աշխատունակ հասակի տարիքը կարող է տարբեր սահմանվել, մեր հետազոտությունների համար ընդունելի չէր կարող լինել: Ի վերջո, 2002թ. նոյեմբերի 29-ին ընդունված նոր «Պետական կենսաթոշակների մասին» օրենքով, որն ուժի մեջ մտավ 2003թ. ապրիլի 10-ից կենսաթոշակիիրավունքի վերին սահմանը երկու սեռի համար էլ սահմանվեց63 տարին: Ընտրանքային հետազոտություններիտվյալներով, ընտրված գյուղերում աշխատանքային ռեսուրսների կազմում աշխատունակ հասակիբնակչությունըկազմում է 74,4 տոկոսը, անչափահասներինը՝ 13,7 ն ծերերինը՝ 11,9 տոկոս: Ընդ որում աշխատունակ հասակի բնակչությունը կազմում է ամբողջ բնակչության 58,6 տոկոսը: Արտագնա աշխատանքի մեկնածներըկազմում են հետազոտված բնակավայրերի աշխատանքային ռեսուրսների 7,7, իսկ աշխատունակ հասակի բնակչության ավելի քան 10,6 տոկոսը: Դրանց 75 տոկոսն աշխատում է իր նախկին շրջանից ն հանրապետությունից դուրս:

7-ժամյա աշխատանքային օրվա ն 280 օր աշխատաժամանակի միջին տարեկան ֆոնդի դեպքումհանրապետությունում գյուղի

աշխատաժամանակիհնարավոր ֆոնդը կազմում է 257,2 մլն մարդժամ:

Գյուղատնտեսական հողատեսքերիմանրատման, տեխնիկայի սեփականաշնորհմանն այլ հանգամանքների հետնանքով նույնիսկ Արարատյան հարթավայրիհամեմատաբար մեքենահարմարտեղանՀՀ վիճակագրության, պետականռեգիստրի ն վերլուծությաննախարար. «ՀՀ տնտեսականվիճակը 1999թ. հունվար-դեկտեմբերին», Երնան, 2000, էջ 120 '

սոցիալ-

քային պայմաններում1986-1990 թվականներինկատմամբ զգալիկուլտուրաներիմշակությանն որեն բարձրացելԷ գյուղատնտեսական անասնապահականճյուղերի աշխատատարության մակարդակը. կարտոֆիլի գծով` 2,1, բանջարեղենի՝1,4, բոստանայինկուլտուրաների 1,2, պտղի՝ 1,4, խաղողի 1,3, կերի արմատապտղի՝1,4, սիլոսային եգիպտացորենի`1,35, խոտերինը՝ 1,2 անգամ, խոզաբուծութ1,35 անգամ, իսկ հացահատիյան մեջ՝ 1,9, տտավարաբուծության` ասպարեկային կուլտուրաների մշակության ն ոչխարաբուծության զում էականտեղաշարժերչեն նկատվում: 1996-2000թթ. հանրապետությունումՀՀ վիճակագրության, պետականռեգիստրի ն վերլուծությանվարչության կողմից կատարված աշխատատարությանվերաբերյալընտրանքայինհետազոտությունների տվյալները հավաստի չեն, ուստի փաստացի ծախսված. աշխատաժամանակիորոշման համար օգտագործել ենք գոյություն ունեցող պայմաններիհամար մեր կողմիցմշակվածտեխնոլոգիական քարտերի հիման վրա ստացված աշխատանքայինծախսումների

նորմատիվները:

վերջին հինգ տարինեՀաշվի առնելով հանրապետությունում րին գյուղատնտեսությանմեջ աշխատատարությանձնավորման միջին մակարդակը` հաշվարկման համար հիմք ենք ընդունել աշխա տատարությանհետնյալցուցանիշները(աղյուսակներ6.5: 6,6): ոչ ավանդական մեջ անասնապահության Գյուղատնտեսության ն վերը չբերված ճյուղերում (ճագարաբուծություն,ձիաբուծություն, ձկնաբուծություն, մեղվաբուծությունն այլն) օգտագործվել է անասնաբուծությանմեջ ծախսվածաշխատաժամանակների14-1646-ը, իսկ մեջ, աղյուսակ 6.5-ում չբերվածճյուղերում(միամյա բուսաբուծության ն բազմամյախոտ, բնական խոտհարքներիխոտ, կերի արմատաշաքարի սիլոսացու եգիպտացորեն,սերմձնարտադրություն, պտուղ, ճակնդեղ ն այլ տեխնիկականկուլտուրաներ, սնկի աճեցում ն այլն) -

20-2496-ը: Կատարվել են նան առանձին գյուղատնտեսականարտադրանքներիաշխատատարությանհաշվարկներըստ մարզերի, որոնք այստեղ չեն բերվում:

շուրջ

Աղյուսակ 6.5. Գյուղատնտեսականհիմնականկուլտուրաների աշխատատարությունըՀՀ-ում (1996-2000թթ.միջին տարեկան մակարդակըըստ մեր կողմից փաստացիաշխատատրության արդյունքի) հետազոտությունների

Բերբատվությունը,ցիա Կուլտուրա

Փաստաց

աշխատանքային ծախսումները 1996-2000թթ.

5 35

Հացահատիկ| 18,4 Բանջարեղեն| 202,1

9,7

Կարտոֆիլ 1844 |

Տ Հարթ» տուղ ,

Ծխախոտ

Բոստան

5 35

Է:

|93Հ

աՅ8

ՅՏ ՏՏ

Տ8:ՎՅտ

5 Յ| ռԾ |5

Ճ6

15,4 | |

51,1

2,55

515 Պոմ528 5 ,

ԱԻՄ վրա

վրա

6,0

5.37

3728 62

Հաշվարկները ցույց են տալիս, որ հանրապետությունում բուսաբուծությանմեջ զբաղված են եղել 1997թ. 92,8 հազար ն 1999թ.՝ 104,3 հազար միջին տարեկանաշխատողներ:Ճյուղում առավել մեծ թվով աշխատողներ են զբաղված եղել կարտոֆիլի, բանջարեղենի ն խաղողի արտադրության ոլորտներում: Անասնաբուծության մեջ զբաղված էին 1997թ. 39 հազար ն 1999թ. համապատասխանաբար հազար միջին տարեկան աշխատողներ: Ամբողջությամբ վերցրած, բուսաբուծությանը բաժին է ընկնում զբաղվածների ընդհանուր թվի շուրջ 70, անասնաբուծությանը՝3096-ը (1999թ. 72 ն 2846-ը): Հետագա տարիներին ն՛ համապատասխանաբար

բուսաբուծության,ն անասնաբուծությանմեջ աշխատատարության կրճատումչի նկատվում: Աղյուսակ 6.6. մեջ 1996ԱշխատատարությունըՀՀ անասնապահության

2000թթ.

աշխատանքի խոր բաժանման ն հատկապեսկոոպերացմանհիման վրա հանրապետության էկոնոմիկային առաջին հերթին գյուղատնտեսության խոր մասնագիտացմամբ ու դրա համապատասխանեցմամբ, բազմաձն սեփականության ն շուկայական տնտեսության

պահանջարկին, աշխատուժի ավելցուկի պայմաններումարտագնա աշխատանքի միջոցով հանրապետության աշխատունակբնակչությանավելի լրիվ ն ռացիոնալզբաղվածության ապահովմամբ, հանրապետությանաշխատանքայինտարիքի բնակչության կազմում ակտիվ աշխատանքայինտարիք ունեցող (20-44 տարեկաններ) աշխատուժի տեսակարար կշռի բարձրացումովն այն հասցնելով շուրջ 50-5526-ի, ներկայիս30-32-ի փոխարեն: Հայաստանում չկա գյուղմթերքներովշուկայի հագեցվածություն, իսկ ներկրումը մի քանի անգամ գերազանցում է արտահանմանը, բայց ն չկա կամ չնչին Է նոր աշխատատեղեր ստեղծելու հնարավորությունը: Ընդհակառակը,օբյեկտիվորեն հանրապետության ն արդյունավետ չի հողային ֆոնդն ամբողջությամբ օգտագործվում, որը պայմանավորվածէ մի շարք հանգամանքներով. Առաջին,հանրապետության հողայինֆոնդի զգալի մասը(շուրջ 17 տարածաշրջաններում) գտնվում է վտանգավոր (սահմանային) -

Մթերքիանվանումը,| Մթերատվության չափիմիավորը մակարդակը

Փաստացի աշխատանքային

ծախսումները, մարդգլխի հաշվով

ձվի

282,4 32,9 17,0

5.8

1.0 0,045

80,6

Տավարիքաշաճ, կգ Կաթ(կովի), կգ Խոզի քաշաճ, կգ Ոչխարիքաշաճ, կգ Բուրդ, կգ Թռչնիքաշաճ, կգ Ձուց

հաշվով (1

ձու-50 -

ժամ

29.8

ց-ի վրա

62,5 15,1

39,6

29.8 17.98"

գրամ)

Գյուղատնտեսությանմեջ ն գյուղում աշխատանքայինռեսուրսների օգտագործմանարդյունավետությանբարձրացումը հանրապետությունումպայմանավորվածէ հետնյալ ցուցանիշներով. աշխատանքի արտադրողականությանաճով, նյութականարտադրության ն ոչ միջն արտադրականոլորտների օպտիմալ համամասնությանապա-

արարքն ԱԱ աների

հովմամբ,

զբաղվածությանմակարդակով,այսինքն՝զբաղվածների ն աշխատունակներիընդհանուրթվի հարաբերակցությամբ, գյուղատնտեսության խախտվածներճյուղային կառուցվածքիվերաու կանգնումով ժամանակակից պահանջներինհամապատասխան այդ կառուցվածքի կատարելագործումով, -

գոտում,

Երկրորդ, ավելի քան 120 հազար հեկտար վարելահողերն խոտհարքներգտնվում են բնակավայրերից մեծ հեռավորության վրա, ն արտադրության կազմակերպման ներկա պայմաններում կամ օգտագործումը տնտեսապեսաննպատա-

Ա Ա ոը թանկ ոռոգման ջրի վարձը, ԱՐՐոՐԴ, գնովի կերինարգակիրների ձեռքբերման դժվարությունների ,

շատ

որրորդ,

պատ-

ճառով, անհրաժեշտանասնագլխաքանակ չլինելու արդյունքում հազարավոր հեկտարարոտավայրերչեն արածեցվում,քանի որ դրանց լիարժեք արածեցնելու դեպքում մսուրային շրջանում հատիկաֆուկերի ն սիլոսի սեփական չի բավակաացնում այդ գլխաքանակիկերակրմանհամար, ն բուժանյութերիթանկության Հինգերորդ, պարարտանյութերի ն հողի ինտենսիվ պատճառովդրանց կիրառմանսահմանափակումը

րային

աադրությունը

մշակության (մեքենայացման)թանկացումը գյուղի անապահով խավին հնարավորությունչի տալիս մշակելու սեփականաշնորհված ամբողջ հողը, իսկ վարձու աշխատուժիներգրավումըշատ թանկ է ն ձեռնտու չէ հողատիրոջը: Վեցերորդ, գրեթե չեն մշակվում կամ շատ վատ են օգտագործվում արտագնա աշխատանքիմեկնածներիընտանիքներիհողերը ն

այլն:

պայմաններումշատ ցածր է հանրապետությանգ̀ործազրկության համար հատկացվող նպաստներին մյուս միջոցների չափը: Սակայն, պետությունը առաջնահերթ ուշադրությունպետք է դարձնի ոչ թե այդ նպատակներովհատկացվող միջոցներիավելացմանը, այ ագրարային աշխատանքի շուկայում զբաղվածության մշակման ն իրականացմանհարցերին, ակտիվ քաղաքականության մեծ է խնդրիլուծումը: չափով պայմանավորված որով էլ Նման

բարձրացման Աշխատուժիզբաղվածության ուղղություններըգյուղում հեռանկարային

6.3.

Գյուղում աշխատուժի զբաղվածությանբնագավառումհեռահիմնական ուղղություննկարային ագրարայինքաղաքականության մեծ մասշտաբներովարտադրական ները պետք է լինեն այնտեղ ոչ մթերքների վերագյուղատնտեսական գործունեությանծավալումը, մշակման կազմակերպումը,ժողովրդական արհեստների,արտադզարգացումը, րական ճյուղերի, սոցիալականենթակառուցվածքների ն այդ նպատակով համապատասխանկադրերի պատրաստումը

վերապատրաստումը:

Կարնոր է պետական հովանավորությունըգործատուներին, ինչպես նան տնային ն օժանդակ տնտեսություններումաշխատողհամակարգի մշակումը ն ների սոցիալականպաշտպանվածության գործադրումը:Զբաղվածության ակտիվ քաղաքականությունըպետք է զուգորդվի գործազրկության հիմնախնդրի մեղմացման գծով միջոցառումների ուժեղացման (նպաստներիհաշվարկման համաֆոնդի ավելացում ն կարգի կատարելագործումը,զբաղվածության այլն), ագրոպարենայինհամալիրի առանձին ճյուղերի միջն աշխա-

տանքային պոտենցյալի համամասնականբաշխման հետ: Օրինակ, մեր հաշվարկներով Արարատյան հարթավայրիգյուղատնտեսության մեջ զբաղվածներիբաժինը մոտական հեռանկարումպետք է իջնի 1,5 անգամ ն ընդհակառակըարտադրանք վերամշակող խմբերում ավելանա1,3, իսկ առնտրում ն հասարակականսննդում՝ ավելի քան 2,2 անգամ: Գտնում ենք, որ անցումը զբաղվածությաննոր կառուցվածքին տեղի կունենա 2 փուլով: Առաջինփուլը կտնի 6-8 տարի: Դա գյուղատնտեսությունից ազատվածներինաշխատանքիտեղավորելու սահմանափակ հնարավորություննեի ժամանակաշրջան է: Այդ ստադիայում առավել նախընտրելին նպատակահարմարէ հանրա-

պետությանգյուղական բնակավայրերում զբաղվածության այլընտրանքային ձների լայն զարգացումը (ոչ կապիտալատար փոքր արտադրություններն արհեստներ, ոչ մեծ վերամշակողկետեր, մոբիլ (շարժուն) տրանսպորտային միջնորդական ծառայություններ,արտադրականենթակառուցվածքի,բանկայինն այլ ծառայությունների ստորաբաժանումներ, վարձու աշխատուժի օգտագործում): Երկրորդ` գործարար ակտիվության փուլը կբնութագրվի նոր արտադրություններիզարգացմամբ. հողի առք ու վաճառքի բուռն ընթացքով, գյուղատնտեսականշրջանառություններիցդուրս մնացած հողերի մշակումով ն մի քանի գյուղատնտեսականկուլտուրաների նորից մշակումով (շաքարի ճակնդեղ, խորդենի, մասամբ՝ բամբակ) ն նախկինում եղած տարածություններիվերականգնումով (խաղող, պտուղ), վարձու աշխատուժի առավել ակտիվ օգտագործմամբ, նախկինում ոռոգվող տարածքներումոռոգման աշխատանքների վերականգնմամբ: Զբաղվածության առաջին փուլում թվարկված կարգավորման լծակները կպահպանվեն,սակայն ձեռք կբերեն նոր որակ ն առանձնահատկություններ: Գյուղատնտեսության մեջ առանձնահատուկ նշանակություն կստանավարձու աշխատուժի օգտագործումը:Դրա կարիքնունեցող գործատերն այդ աշխատուժը ներգրավելու համար հարկադրված կլինի այստեղ մյուս ճյուղերի համեմատությամբավելի նպաստավոր պայմաններստեղծել աշխատանքին հանգստի համար: Դրան պետք է նպատակաուղղվի նան աշխատանքի այդ բնույթին նվիրված

օրենքի էությունը ե դրա խթանմանը նպատակաուղղված պետության կարգավորիչ մեխանիզմները: Մեր կողմից մշակվել ն հրատարակվելեն հանրապետությանգյուղատնտեսությանմեջ, վարձու աշխատուժի կազմակերպման մասին տեսական հիմնաապագա

դրույթները:

ենք, որ հանրապետությունումխոշոր գյուղատնտեսական արտադրությունըզարգացման`վերը նշված առաջին փուլում կընդգրկի ամբողջ գյուղատնտեսական արտադրության 30-35 տոկոսը, իսկ բնակչության(գյուղացիական)տնտեսություններըդարձյալ հիմնականտեղը կգրավենն կտան ճյուղի համախառնարտադրանքի Գտնում

60-7096-ը:

Մշակված ն առաջարկվող` բուսաբուծության ն անասնաբուծության աշխատանքայինծախսումների նորմատիվներընախատեսված են կանխատեսվողժամանակաշրջանիհամար, այդ ժամանակաշրջանի համար կազմված տեխնոլոգիական քարտերի հիման վրա, որոնք կազմել ենք հաշվի առնելով հանրապետության հիմնականբնաարտադրականպայմանները:Ակնկալվում է, որ վերը նշված հանրապետության4 հիմնական տնտեսական գոտիների (Արարատյանհարթավայր, նախալեռնայինգոտի, լեռնային հարթ տեղանքով ն լեռնային կտրտված տեղանքով գոտիներ) տնտեսությունները դրանց կհասնեն կանխատեսվող մթերատվության ն բերքատվությանպայմաններում: Բոլոր հիմնական ռեզերվների հնարավոր հաշվառումներով, տեսանելի հեռանկարում, գյուղի արտադրականոլորտում (առանց արտադրական գյուղատնտեսության),ներառյալգյուղատնտեսության ենթակառուցվածքը,կաշխատեն շուրջ 180 հազար մարդ: Շուկայական հարաբերություններիպայմաններում, կապված անցումային շրջանի առանձնահատկություններիու դժվարությունների հետ, կրկին սկսել է նվազել գյուղի ոչ արտադրականոլորտում զբաղվածների տեսակարար կշիռը: 1997թ. հանրապետությունում այդ ցուցանիշն իջավ ն կազմեց 17,296, 1999թ. ավելի պակաս 14,9, 27,396-ի ընթացքում այդ ցուցադիմաց: Հետագա տարիների 1994թ. նիշը դարձյալբարձրացավն 2010թ. կազմեց19,746: Իրավիճակիցբխող մի քանի հանգամանքներհուշում են, որ առաջիկայում ոչ արտադրականոլորտի բնագավառներում զբաղ-

մակարդակինոր, էական բարձրացումչի սպասվում, որը վածության պայմանավորվածէ ծնելիության կտրուկ անկումով, վճարովի

առողջապահական ն կրթական համակարգի ներդրմամբ, կառավարմանապարատի կրճատմամբնայլն: Ամբողջությամբվերցրած, գյուղական այդ ոլորտներում կանխատեսվող հեռանկարում գոտու 90-91 զբաղված կլինի շուրջ հազար մարդ (առանց բնակավայրերում ապարատում ն ձեռնարկչությամբզբաղվածների): կառավարման Հաշվարկները ցույց են տալիս, որ գյուղական կյանքի այլ ոլորտներում, ամբողջությամբ վերցրած, մեր կողմից առաջարկվող պայմաներում ներկայիս 33,6 հազարի փոխարեն փոփոխությունների հազար մարդ: կաշխատիշուրջ Զբոսաշրջության զարգացումը գյուղում զբաղվածության բարձրացմանն նրա տնտեսական վերելքի լավագույն ուղիներից մեկը կարող է հանդիսանալ: Հանրապետությունումտուրիզմի զարգացման հնարավորություններիմեր կողմից կատարված ուսումնասիրություններիհիման վրա ն արված նախնականհաշվարկներով, առաջարկվող միջոցառումներիիրականացմանդեպքում հանրապետությունումայդ բնագավառումկարող են աշխատել շուրջ 53 հազար մարդ: Ապագայում,վիճակի կայունացման ն ճյուղում ներդրումների ավելացման, նյութա-տեխնիկականբազայի բարելավման դեպքում զբաղվածներիթիվն այստեղ անհամեմատ կավելանա, ն կմեծանա հետագա հնարավորությունները: Հանրապետությունից, տարբեր հաշվարկներով հեռացել են 800 հազարից մինչն 1,2 մլն. մարդ: Իրավիճակը 1999-2013թթ. պայմաններովպահպանվելու դեպքում, մոտ ապագայում հանրապետությանգյուղից կարտագաղթիես շուրջ 70-100 հազար մարդ: Այսպիսով, տեսանելի հեռանկարում, բոլոր ռեզերվների (այդ թվում` միգրացիայի)հաշվառումով ն դրանց իրականացումովգԳյուղական բնակավայրերումներկայիսպաշտոնականվիճակագրության 18,4 (2011թ. ն մեր կողմից հաշվարկված փաստացի 36,5 62-ի փոխարեն, գործազրկությունը գյուղում տեղի կտա աշխատաշուկայում պահանջարկինկատմամբ աշխատուժի որոշ պակասի, որը պայմանավորված կլինի գյուղատնտեսական աշխատանքի ցածր ցածր ծնելիությամբն ծանր աշխատանքներիմեծ վարձատրությամբ, տեսակարար կշռով, մեքենայացման շարունակվող ցածր մակար-

դակով, գյուղական բնակավայրերում աշխատունակ հասակի աշխատուժի ակտիվ մասի շարունակվող միգրացիայի արդյունքում աշխատունակներիթվի նվազումով ե սպասվող ցածր տեսակարար

կշռով:

ԳԼՈՒԽ 7. ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՄԱՆ

ՇՈՒԿԱՅԻ ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ

ԵՎ ԶԲԱՂՎԱԾՈՒԹՅԱՆ

ԲԱՐՁՐԱՑՄԱՆ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

Աշխատանքի շուկայի ձնավորումը ն գյուղատնտեսության ու գյուղի աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործման

7.1.

կատարելագործումը

շուկայի 72.Գյուղական բնակավայրերի աշխատանքի պետականկարգավորմանհիմնական ուղղությունները

7.2.1.Ագրարային քաղաքականության հիմնական ուղղությունները գյուղում աշխատուժի զբաղվածության

7.3.

բնագավառում

Վարձու աշխատանքի օգտագործումը .գյուղատնտեսութան մասնագիտական կադրերով ապահովվածությանհիմնախնդիրըն դրա լուծման ուղիները

7.4ՀՀ

7.1.

Աշխատանքիշուկայի ձնավորումըն գյուղատնտեսության ու գյուղի աշխատանքային ռեսուրսներիօգտագործման

կատարելագործումը

Հայաստանի Հանրապետությունում զարգացման շուկայական մոդելին անցնելու ներկա ժամանակաշրջանումամենաբարդհիմնախնդիրներիցմեկը ագրարայինաշխատանքիշուկայի ստեղծումն է: Զարգացած երկրների փորձը ցույց է տալիս, որ հստակ ձնավորված ագրարային աշխատանքի շուկան ընդունակ է նշանակալիորեն բարելավել գյուղի աշխատանքայինռեսուրսների օգտագործումը, կտրուկ կրճատել գյուղատնտեսության մեջ նրանց նկատմամբ ունեցած պահանջը: Միննույն ժամանակ շուկայական հարաբերութ-

յունները բերում են մի շարք նեգատիվ սոցիալական հետնանքներ, որոնցից առավել ցավոտը գործազրկություննէ: ԱՊՀ երկրների միջպետական տնտեսականկոմիտեի տնտեսագիտական խորհրդի նախագահությաննախագահ Ա. Բոլշակովի կարծիքով խորհրդի ստեղծվելիք դեպարտամենտներիգործունեության հիմնական ուղղություններից մեկը պետք է համարել «...աշխատանքի ընդհանուրշուկայի կազմավորումըԱՊՀ երկրների

համար»:

Հանրապետությանագրարային հատվածի յուրահատկության պատճառով աշխատանքի շուկայի ձնավորումը անցնում է իր ճանապարհով ն ունի միայն իրեն բնորոշ տարբերիչ գծերը: Տնտեսավարման հին մեխանիզմի տնական գործունեությունն իր ուժգին ներգործությունն է ունեցել ագրարային աշխատանքի ոլորտի վրա: Դա իր արտահայտություննէ գտել ճյուղերում աշխատանքի ցածր արտադրողականության,գյուղատնտեսությանմեջ աշխատուժի ոչ ռացիոնալ ճյուղային մասնագիտականկառուցվածքիմեջ: Ներկայումս գյուղում զանգվածային գործազրկության«բացակայությունը» հետնանք է ոչ թե աշխատուժի հավասարակշռված առաջարկի ն պահանջարկի,այլ արտադրության բարձր աշխատատարության, մեծ չափով` նան արտադրության հետամնացկառուցվածքի, որոշ չափով` նան կադրերի արհեստական անբավարարության: Չի կարելի չնշել անհամամասնությունները հանրապետության, առավել նս՝ Արարատյանհարթավայրիտնտեսական շրջանի գյուղական բնակչությանզբաղվածության ոլորտում. ագրարայինհատվածի զբաղվածության գերակայությունըԱ, աշխատատեղերիդատարկությունը գյուղականբնակավայրերիոչ գյուղատնտեսականձեռնարկությունների չաշխատելու պայմաններում,թաքնված գործազրկությունը՝ ներկայումս հանրապետությանհամար առավել ցածր ծնելիության պայմաններում: Եթե դրան ավելացնենքժողովրդագրականբարդ իրավիճակը, գյուղատնտեսական արտադրութան 0`ամպախոշորացման մինչե վերջերս ընթացող պրոցեսները, գյուղից երիտասարդությանշարու)

ԷՇՅՅ5ԱՇՔԱՎԻՍ:

5ԲՕԻՕ"ՈՂՎՇՇԵՔՒ

ԽԺԽԵԱՐԼ ԸՇՕղք՞7ԵօՇ180 Լ063711թօ18. ԻՂօ:ւօօՄ1քօՂ1ՔՇԻՒԵԼԸ

3ԲՕԽՕԽՈԼՎՇՇԽՕԼՕ

601034. Խ/., 1996 ՍուֆօքեխճւաօԻ

ՑԵԱՐ/ՇԲ).

161 6:01Դ616Ի3 ԻՎ (ՀոԱՅԼԱՈՃՈՒՒԵՈՆ

նակվող միգրացիան,կադրերի պատրաստմանհարաբերականորեն ցածր հանրակրթականու մասնագիտական մակարդակը ն նեգատիվ այլ երնույթներ, ապա կստացվի ագրարային աշխատանքի շուկայի կազմավորմանխիստ յուրահատուկ պատկեր: ԲավականԷ ասել, որ զարգացած ագրարային էկոնոմիկա ունեցող երկրների մեծամասնությունը վաղուց անցել է գյուղատնտեսությունից ավելորդ աշխատուժի «դուրս գցելու» փուլը ն ունի ագրոարդյունաբերական արտադրության ն գյուղական բնակչությանզբաղվածության բավականաչափճկուն ն կայուն կառուցվածք:Մինչդեռ այլ է վիճակը ԱՊՀ-ի երկրներում: Եթե նման վիճակում էր նան նրանց մեծամասնությունը մինչն վերջերս, ապա ներկայումսվիճակը փոխվել է ն այն միմյանցից գյուղի ժոտարբերվում է սկզբունքորեն: Այսպես, Ռուսաստանում ղովրդագրական վիճակի առողջացումը պահանջում է այնտեղ վերաբնակեցնելաշխատունակ բնակչությանմի մասին, որը պայմանավորված է Ռուսաստանի եվրոպական մասի հնուց հող մշակող : շրջաններում«լքված» հողերիհսկայականքանակով Դրանք քաղաքներիարդյունաբերությունիցազատվածներնեն, զորացրված զինվորականները,ռուսալեզու փախստականները այլ ն այլն: Մինչդեռ Հայաստանում նման հնահանրապետություններից րավորություններ չկան: Ընդհակառակը, աշխատանք է որոնում գյուղականաշխատուժի ավելցուկը: Դրա հետ միասին, կապվածայն բանի հետ, որ գործազուրկներիհիմնականմասը կենտրոնացվածէ միգրացիոներնույթները քաղաքներում, տրադիցիոն«գյուղ-քաղաք» կտրուկ կրճատվել են, որը բերում է գյուղատնտեսությանոլորտից աշխատողների վերաբաշխմանարագացման:Որոշակի օբյեկտիվ ն գյուղասուբյեկտիվպատճառներովչի մշակվում հանրապետության տնտեսական ինտենսիվ մշակվող հողատեսքերի ավելի քան մեկ

երրորդը:

Կարնոր է հաշվի առնել այն հանգամանքը,որ եթե Արնեմուտքում գործազրկությանմասշտաբների աճի համար նորմալ հիմք է հանդիսանում շուկայի հագեցումը, երբ շուկայում զբաղվածության հետագա ընդլայնումը կնշանակեր պարենային ապրանքների լ

8. թւ. ՎԱթօծոշխել խլուօարօ8 Ց. Փ., ՈՅոուօտ 5. 11. "«Ճոքճթուտ քեուօտ 7թյյտ Ք ղքի" ՇՇՈԵՇԵՕՃՕ3116186.11010 քեւոճ՞. ԸՇօթեդո:ԷՅՆԳԻՖՐ: 1ք»68.Ց ւլո. 131, 4.2. Խ/Լ., ՓօքոււբՕԲճում

գերարտադրություն, ուստի ն արդյունավետությանիջեցում, իսկ Ռուսաստանում նրա կարգավորելի լինելու ն ցածր արդյունաանկման պայմաններում,որի դեպքում չի վետության, արտադրության գործում գերհագեցվածության գործոնը, ն, հետնապես, անհաղթահարելի արգելքներ ու վտանգ չկա գյուղատնտեսությանմեջ նոր աշխատատեղերստեղծելու համար, բացի ներդրումներիպակասից, ապա Հայաստանում չկա գյուղատնտեսականմթերքներովշուկայի հագեցվածություն,բայց ն չկա կամ նվազագույն է գյուղատնտեսության մեջ նոր աշխատատեղերիստեղծման հնարավորությունը: Ընդհակառակը,օբյեկտիվորեն,հանրապետությանհողային ֆոնդն ամբողջությամբ չի օգտագործվում: Դա պայմանավորվածէ մի շարք

հանգամանքներով. առաջին, հանրապետության հողային ֆոնդի մի զգալի մասը (շուջ է տարաշրջաններում) գտնվում վտանգավոր ն (սահմանային) գոտում գործնականորեն չի օգտագործվում կամ օգտագործվում է ոչ արդյունավետ: Երկրորդ,ավելի քան հարյուր հազար հեկտար վարելահող ն հազարավոր հեկտար խոտհարքներգտնվում են բնակավայրերից մեծ հեռավորությանվրա, ն արտադրության կազմակերպման ներկա ձների պայմաններումդրանց օգտագործումը տնտեսապեսձեռնտու

չէ:

Երրորդ,էներգակիրներին այդ պատճառով նան ոռոգմանջրի թանկությանն դրա վատ մատակարարմանհետնանքովհազարավոր հեկտար ոռոգելի հողեր դարձել են պայմանականոռոգելի կամ բոլորովին չեն ոռոգվում, ուստի օգտագործվում են մասնակիորենն շատ ցածր հատույց ու զբաղվածությունեն ապահովում: Չորրորդ, հազարավոր հեկտար արոտավայրեր օգտագործվում են մասնակիորեն կամ չեն օգտագործվում անասնագլխաքանակի(հատկապես ոչխարի) խիստ նվազելու պատճառով: Հանրապետությունումարոտավայրերի ոչ լիարժեք օգտագործումը պայմանավորված գնովի (ներմուծվող) կերերի կտրուկ կրճատմամբ, որի պայմաններում տնտեսությունները հարկադրված են պահել այնքան անասուն, որը մսուրային շրջանում կարող է ապահովելսեփականարտադրությանկերով: ՝

1993. 1476.. 6քք. 30-42.

Հինգերորդ, տեխնիկայի սեփականաշնորհումից հետո,

երբ

խիստ թանկ են պարարտանյութերըն բուժանյութերը, միաժամանակ ու թանկացել Է հողի ինտենսիվմշակությունը,գյուղի բնակչությանմի

զգալի մասը (միայնակ կանայք, թոշակառուներ, հաշմանդամներ ն չունի մշակելու սեփականաշնորհված այն) հնարավորություն ն տարածքը շատ դեպքերում զբաղվում է միայն տնամերձի ամբողջ մշակությամբ,իսկ վարձու աշխատուժ ներգրավելը խիստ թանկ է նստում ն տնտեսապես ձեռնտու չէ հողատիրոջը: պատրանք է գյուղաԱյս պայմաններում, եթե Ռուսաստանում տնտեսությանմեջ աշխատողների դեֆիցիտի վերացումը, ապա Հայաստանում,ընդհակառակը, պատրանք է գյուղատնտեսության մեջ այսօրվա պայմաններում նոր աշխատատեղերի ստեղծման հնարավորությունը:Եվ ակնկալել, թե մոտ ապագայում առանց պետության լուրջ միջամտության ն արմատական տնտեսական բարեփոխումներիհնարավոր կլինի տնտեսավարմանշուկայականհարաբերություններինանցնելով կարճ ժամանակում լրիվ ապահովել գյուղականբնակչության զբաղվածությունը,առնվազն միամտություն կլիներ:Դրա ապացույցն է այն փաստը, որ ՀՀ-ում, ըստ զբաղվածության ծառայության մարմինների, պաշտոնապես իրենց աշխատանքն առաջարկողներիթիվը 1997թ. մայիսին կազմել է 171,6 հազ. մարդ, որը դրա նախորդ տարվա նույն ժամանակի համեմատությամբ ավելացել է 13,596-ով, ե դրանցից 167 հազարը աշխատունակ տարիքիքաղաքացիներ են': Ընդ որում, ՀՀ Վիճակագրության,պետական ռեգիստրի ն վերլուծությաննախարարությանհավաստմամբդիմել Է` աշխատանք չունեցող յուրաքանչյուր 3,5 հոգուց մեկը, այսինքն աշխատանք չունեցողներիթիվը կազմում էր շուրջ 601 հազ. մարդ: Թվի համոզիչ լինելը ընդգծելու համար նշենք, որ ըստ Համաշխարհային բանկի տվյալների, դեռես 1993թ. փետրվարին մոտ 700 հազար մարդ,

հաստիքացուցակմնալովգործարաններին կազմակերպությունների չէին ներում,պարզապես աշխատում:

ՀՀ Վիճակագրության, պետականռեգիստրի ն վերլուծությաննախարարության (Աշխատանքի շուկա), «ՀայաստանիՀանրապետություն» հաղորդագրությունը '

22 հուլիսի 1997թ.: օրաթերթ,

եւմ Ոքօ06ք0308ոտ, ոծքօօւքօքտոոքօղոթու ում8 /Ճքոյւծաօ8 ոքՕԽխ ոծ110618. 38184110618 1995. Ի/Օ՛1, 268688, ՃոքՇոծ, 1996. ճքոժոօյլք 0630քՈ0 113/1ՇԽՇԻՌԱ0

0ԽԱՎՇՇԻՏՇ

Այս թվից շուրջ 66 հազարը բաժին է ընկնում Արարատյան հարթավայրիգյուղականբնակավայրերին: 2004-2011թթ. վերջին 7 տարում աշխատանքառաջարկողների թիվը գնալով նվազել է Ա 2004 թվականի 142,7 հազար մարդուց 2012թ. իջել է 72,6 հազարի, կամ նվազել է 49,196-ով, մինչդեռ աշխատուժի պահանջարկը 622 մարդուց հասել է 11538-ի: Սակայն անգամ նման աճի պայմաններումայն հազիվ կարող է բավարարել աշխատելու համար դիմածների15,996-իպահանջը: Այսպիսով, ագրարային աշխատանքի շուկան հեռանկարում նախկինի ն ներկայիս նման կմնա չհավասարակշռված, ընդ որում նժարը շեղվածկլինի աշխատուժի ավելցուկի կողմը: Զարգացած երկրների մեծամասնությանհամար աշխատուժի ռեզերվայինբանակն օրինաչափ վիճակ է շուկայական էկոնոմիկայի համար: Սակայն տվյալ պարագայում անհրաժեշտ է պատասխանել (ն այն հարցին, թե ինչպիսին պետք է լինի գյուղում գործազրկության զբաղվածության) ռացիոնալ մակարդակը: Գործազրկությունը, ինչպես ցույց է տալիս զարգացած երկրների փորձը, ոչ միայն լուրջ սոցիալականչարիք Է. այլ նան ուղղակի հանուրդ (պահում) տնտեսական արդյունավետությունից:Այստեղվտանգավոր ն ցավալի է այն փաստը, որ հանրապետությունում պաշտոնապես գրանցված գործազուրկների գերակշիռ մասը 75,296-ը 2011թ. տվյալներով կազմում էին աշխատունակ տարիքի ակտիվ մասը 23-50 տարեկանները: Ընդ որում, գործազուրկների 45,796օ-ըբուհերի ու տեխնիկումներիշրջանավարտներնեն": Եվ, եթե հսկա Ռուսաստանը 1991թ. ընդամենը 6163 գյուղաբնակ գրանցված գործազուրկներից կարողացավաշխատանքի տեղավորել միայն 1726 հոգու (կամ 2896ին), ապա ի՞նչ կարող Է անել փոքրիկ Հայաստանըշուրջ 246 հազար կամ թեկուզ Արարատյան հարթավայրի վերը հիշատակված 66 աշխատանքիտեղավորելու համար, նման հազարգործազուրկներին խիստ անբավարար ֆինանսական ն հողային ռեսուրսների պայմաններում: Շատ ցածր են հատկապես գործազրկության համար հատկացվող միջոցներիչափերը: Սակայն, մեր կարծիքով, պետությունն '

ՀՀ ԱՎԾ «Աշխատանքի շուկան Հայաստանի Հանրապետությունում»2004-2008,

ժողովածու, Երնան 2009թ., էջ 37-49 վիճակագրական

առաջնահերթուշադրություն պետք է դարձնի ոչ թե այդ միջոցների ավելացմանը, այ ագրարային աշխատանքի շուկայում զբաղվածության ակտիվ քաղաքականությանմշակման ն իրականացման հարցերին, որից մեծապես կախված է գործի հաջողությունը: Դրա վառ ապացույցն Է Շվեդիան, որն ընդամնեը 246 գործազրկության պայմաններումաշխատողների մասնագիտականպատրաստման ն աշխատատեղերի ստեղծման վրա ծախսում է ավելի շատ, քան ցանկացածայլ երկիր, չնայած նրա զբաղվածությանբարձրացման համար հատկացվող բյուջեի բաժինը բարձր չէ, քան ուրիշ

երկրներում":

2011թ. 333 հազար գյուղաբնակ գործազուրկներից բարձրագույն Աե միջնակարգ մասնագիտականկրթություն ունեին 4,0 հազարը կամ նրանց 12,192--ը,իսկ միջնակարգկրթություն`60,172-ը: Ընդ որում գյուղում առկա գործազուրկների ընդհանուր թվից գերակշիռմասը կամ 77,146-ը 23-44 տարեկաններնէին: Երկրում գործազուրկների գերակշիռ մասը` 51,825-ը կանայք են, նրանցից 70,896-ը 20-50 տարեկաններնեն, որը պայմաէ նավորված այդ տարիքի գործազուրկներինե ընդհանրապեսառկա բնակչությանմեջ նրանց ավելի բարձր տեսակարարկշռով: Վերջինս, իր հերթին, պայմանավորված է միգրանտներիմեջ տղամարդկանց անհամեմատ մեծ տեսակարարկշռով: Պաշտոնապես գրանցված գործազուրկների մեջ, գործազուրկների ընդհանուր թվի համեմատությամբ,անհամեմատ մեծ է բարձրագույն ն թերի բարձրագույն կրթություն ունեցողների տեսակարար կշիռը: Այդ պայմաններում, երկրի տնտեսության ծանըր վիճակի պատճառով նրանցից քչերին է հաջողվում աշխատանք աշխատանքի շուկան, գտնել: Այս ամենը հուշում են, որ ձենավորվող մասնավորապեսՀՀ գյուղական բնակավայրերում,անհետաձգելի պետական միջամտության,աջակցությանն կարգավորման կարիք

ունի:

Խուոժուօտ

8. Փ., Ոռուօտ

քթոօք թյո 5. Ա." ՃՐթճբեում

Փօքեքօ84Ւ114ՀՇՈԵՇ:0203848621861Է010 1993, 1476.,օք. 30-42.

8. «Աթօճումտ տռղքեր

թծռուո".ԸՇօքուի: ոգի

աւ

թռ:

1ք)ո08.

8ջու

131, 4.2, ԽԼ,

72.

Գյուղական բնակավայրերի աշխատանքիշուկայի պետականկարգավորմանհիմնականուղղությունները

Աշխատուժի շուկայի ներքին կարգավորիչներիբազմազանության հետնանքով ն նրա սոցիալականկարնորությանուժգնության առումով աշխատանքի շուկան որակավորված կարգավորման կարիք ունի Ենթադրվում է, որ զբաղվածության ոլորտում կարգավորմանայդպիսիգործուն համակարգիստեղծումը հանրապետությունում կատարվող սոցիալական ռեֆորմներում կարնորագույններիցմեկն է հանդիսանում:Պետք է ասել, որ այդ բնագավառում որոշ բան արված է: 1991թ. ն 1997թ. ընդունվել ն գործում են «Բնակչության զբաղվածության մասին» ՀՀ օրենքը, գործում են զբաղվածությանմարզային նե հանրապետականծառայությունները, կատարվում է գործազուրկներիգրանցում, հաշվառում, նպաստների տրամադրումն այլն: Նշելով կատարվածը,հարկ ենք համարում նշել, որ այստեղ տեղին ն ուսանելի է այս բնագավառի համաշխարհային փորձը նե մեր պայմաններին համապատասխանող դրական արդյունքներիկիրառումը: Կարելի է առանձնացնել աշխատանքի շուկայի պետական կարգավորման4 հիմնականուղղություններ. նե (աշխատատեղերի առաջին, զբաղվածության աճի ավելացմանխթանմանծրագրեր, են երկրորդ, ծրագրեր, որոնք ուղղած աշխատուժի պատրաստմանը ն վերապատրաստմանը, -երրորդ աշխատուժի վարձմանը համագործակցելու -

ծրագրեր,

գործազրկությանսոցիալական ապահովագրության ծրագրեր, այսինքն պետության կողմից գործազուրկներին նպաստներիհամար միջոցներիհատկացում: Բացառությամբ երրորդից, մնացած երեք ուղղություններով գյուղական բնակավայրերում աշխատանքի շուկայի պետական կարգավորման ծրագրեր են հատկացվում նան Հայաստանի մինչե 70-ական թվականների վերջը երկար Հանրապետությունում, տարիներ տիրապետող էին ակտիվ պետական միջամտության մտածելակերպը(քեյնսականներ ն ինստիտուցիոկողմնակիցների -

չորրորդ,

ների օրենսդրությունը ն այլն: Նման օրենքներ, օրինակ ԱՄՆ-ում, արդենընդունվել էին 30-ական թվականներին: Աշխատուժի շուկայի անուղղակի կարգավորման միջոցառումները միաժամանակ ընդհանուր տնտեսական կարգավորման միջոցառումներ են ն զբաղվածության ն գործազրկության վրա ազդում են հանրապետությունումառկա կոնյունկտուրայիմիջոցով: Այսպիսով,աշխատանքի շուկայի ժամանակակիցպետականկարգավորումը տնտեսական, օրենսդրականկազմակերպական վարչական, նայլ միջոցառումների համալիր է:

նալիստներ), 80-90-ական թվականներին Արնմուտքում սկսեց տիրապետող դառնալ պետական միջամտությունը սահմանափակելու կողմնակիցներիտեսակետը, որի հիման վրա էլ 80-ական թվականներին ամերիկյան կառավարությունը «խուզեց» աշխատանքային ռեսուրսների բնագավառի պետական ծրագրերի վրա կատարվող ծախսերը: Այդ գիծը շարունակվեց նան 90-ական

թվականներին:

Շուկայական տնտեսություն ունեցող երկրում աշխատանքի շուկայի կարգավորման կարնոր հիմքը գործազրկությանն աշխատավարձի միջն կախվածություննէ` այսպես կոչված Ֆիլիպսի կորը, ըստ որի, եթե ընդունենք, որ աշխատավարձին գների փոփոխության տեմպերի մեջ գոյություն ունի միատեսակհարաբերակցություն,ապա Ֆիլիպսի մոդելը կարող է ձնափոխվել գործազրկության ն գների մակարդակի փոփոխության տեմպերի միջն հարաբերակցության: Ֆիլիպսի կորը ընտրության երկու տարբերակ է տալիս կամ բավականին բարձր զբաղվածություն առավելագույն տնտեսական աճով, բայց գների արագ աճի դեպքում, կամ բավարար կայուն գներ՝ նշանակալից գործազրկությանդեպքում: ե Արնմուտքի այլ երկրներում Երկար ժամանակ ԱՄՆ-ում Ֆիլիպսի կորը սոցիալ-տնտեսական կարգավորման հիմք էր հանդիսանում:Շատ արնմտյանտնտեսագետներնույն կարծիքին են նան այժմ: Սակայն այսօր շատ քիչ չեն օրինակները, ն դրա վառ ապացույցն է Հայաստանը, երբ գործազրկությունը ն ինֆլյացիան ձեռք են բերում ոչ թե հակադարձ, այլ ուղիղ կապ չնայած գործազրկության աճին, շարունակում են աճել գները: Այս հանգամանքն անիմաստ ն անհիմն է դարձնում Ֆիլիպսի կորի օգտագործումը որպես երկրի էկոնոմիկայիհուսալի կարգավորիչի: Թվարկված ուղղություններովչեն սահմանափակվումգյուղական բնակավայրերի աշխատանքի շուկայի վրա պետության ներգործության բոլոր հնարավորությունները:Կա նան աշխատուժի շուկայի անուղղակի կարգավորման միջոցառումների համալիր` պետության հարկային,դրամա-վարկայինԱ ամորտիզացիոնքաղաքականություն: Բացի այդ, աշխատանքի շուկայի վրա ոչ քիչ ազդեցություն է թողնում սոցիալականապահովության,աշխատանքային հարաբերությունների,քաղաքացիականիրավունքներիբնագավառ-

Ագրարայինքաղաքականության հիմնական ուղղություններըգյուղում` աշխատուժիզբաղվածության բնագավառում 12.1.

Գյուղում պետք է վարել զբաղվածությանբարձրացմանակտիվ քաղաքականություն,նախատեսելով մեծ մասշտաբներովոչ գյուղատնտեսական ձների արտադրականգործունեությանկազմակերպում ն, իհարկե, առաջին հերթին գյուղատնտեսական մթերքների վերամշակման, արդյունաբերությանու ժողովրդականարհեստների զարգացման, արտադրականճյուղերի ն սոցիալականենթակառուցվածքի վերականգնման ն հետագա զարգացման գծով: Դրա իրականացմանհամար անհրաժեշտ կլինի ըստ տարածաշրջանների մշակել քաղաքի ն գյուղի համար միասնական զբաղվածության ապահովման պետական ծրագրեր (ճյուղային ն ժողովրդագրական կտրվածքներով), որոնք նախատեսեն կադրերի ուսուցման, վերապատրաստման ն որակավորման բարձրացման ուսումնական կենտրոններիստեղծում, այդ թվում` նան վճարովի հասարակական աշխատանքների կազմակերպում, ազատված աշխատողներին աշխատանքիտեղավորելու համար: ժամանակավորապես Գյուղում զբաղվածության բարձրացման քաղաքականության կարնոր մասը պետական հովանավորչություննէ գործատուներին՝ արտոնյալ հարկման, վարկավորման, այլ ֆինանսականօգնության ձնով, առաջնահերթությանկարգով վարձակալման համար կամ վաճառքի ձնով հող հատկացնելով: Մասնավորապես նպատա-

կահարմար է պրակտիկա դարձնել զբաղվածության տարածաշրջանային ֆոնդերից ցածր տոկոսադրույթովվարկերի հատկացումն

գյուղացիականտնտեսություններին,գյուղացիական,կոոպերատիվ ձեռնարկություններին,ասոցիացիաներինն այդ գյուղերում գործող այլ ձեռնարկություններին,որոնք աշխատանքիկտեղավորեն այս կամ այն պատճառով գործազուրկդարձածգյուղաբնակներին: Գյուղի աշխատանքիշուկայի վրա ճնշումը նվազեցնելու նպատակով անձնական օժանդակ տնտեսություններում (ԱՕՏ) զբաղվածների (հատկապես կանանց), եթե նրանք այլ աշխատանքի վայր չունեն, այդ տնտեսություններում ծախսված ժամանակը մտցնել նրանց ընդհանուր աշխատանքայինստաժի մեջ, ն ապահովագրական մուծումների դեպքում նրանց վճարել թոշակ ն նպաստ` ՀՀ օրենսդրությանըհամապատասխան: Ընդհանուր առմամբ զբաղվածության ակտիվ քաղաքականություն, պետք է զուգորդվի գործազրկության հետնանքների մեղմացման գծով միջոցառումների ուժեղացման հետ: Այս երկու հիմնախնդիրների լուծման համար կպահանջվի նշանակալիորեն ավելացնել զբաղվածությանֆոնդը: Սակայնայդ ֆոնդի ավելացումը, է կատարել գործատուների պարտադիր որը ։-նպատակահարմար ապահովագրական մուծումների ավելացման հաշվին, չպետք է տարածվի գյուղի վրա: Այստեղ պետք է հաշվի առնել այն հանգամանքը, որ գյուղի քաղաքի նկատմամբ գործազրկության ավելի ցածր մակարդակը, գործազուրկների ժողովրդագրական կազմն ամեննին գյուղի լավագույն սոցիալական պայմանների ենք, որ մեր կողմից վերն արտահայտություն չեն: Գտնում է առաջարկվողմիջողառումըչպետք տարածվի գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների(տնտեսությունների)վրա, հակառակ դեպքում նրանք ստիպված կլինեն վճարել նան քաղաքային գործազրկության համար: Ուշադրության պետք է արժանանա նան այն փաստը, որ գյուղում գործազրկությունըհիմնականումհետնանք Է սոցիալականն արտադրական ենթակառուցվածքի գործունեության ծավալների կրճատման, այլ ոչ թե կառուցվածքայինվերակառուցմանն գյուղատնտեսականաշխատանքիինտենսիվացման: Փոփոխություններիկարիք ունի նան գործազրկությանհամար տրվող նպաստների հաշվարկման համակարգը: Հաշվարկների անհատ

աշխատատարությունըկրճատելու նպատակով նպատակահարմար Է նպաստը սահմանել միանգամյա`քաղաքացուն որպես գործազուրկ գրանցելիս: Ինչ վերաբերվում է նպաստի չափին, ապա առաջին հերթին պետք է ապահովի ապրուստի համար անհրաժեշտ նվազագույնը,երկրորդ, մղի աշխատանքի ակտիվ որոնման, ն երրորդ, բավականաչափ խիստ կերպով կախված լինի գործազուրկի որակավորումից: Ելնելով վերը նշված պահանջներից, նպատակահարմար ենք համարում հրաժարվել նպաստի առավելագույն մակարդակիսահմանումից, այն սահմանելով վերջին աշխատանքի վայրի վերջին երկու ամսվա միջին աշխատավարձով` մտցնելով նպաստի ինդեքսավորում՝ոչ պակասգների աճի ինդեքսի՝7092-ից: Գյուղում զբաղվածությանբնագավառի պետականագրարային քաղաքականութան կատարելագործման խնդիրը վերջինիս կարնորագույնուղղություններիցմեկն է: Այս խնդրում ուսանելի փորձ են կաւոտակել նան ԱՊՀ երկրները, օրինակ Ուզբեկստանը, որն ամեն ջանք գործադրում է գյուղատնտեսությանմեջ այսօր ազատ աշխատուժն զբաղեցնելու համար: Այստեղ դեռես 10 տարի առաջ գյուղում զբաղված էր 6,5-7 մլն աշխատունակ բնակչություն, որոնց ներկայումս աշխատանքով լիարժեք ապահովելու նպատակով պետությունը ինտենսիվ ջանքեր է գործադրում արտադրական ն սոցիալական ենթակառուցվածքներնն՝արագացված տեմպերով զարգացնելու համար: Ստեղծվում են կոմունալ ն ինժեներական համակարգերի ճյուղավորված ցանց, փորձ է արվում գյուղական բնակչության 0սոցիալ-կենցաղային պայմանները արմատապես բարելավելու, գյուղատնտեսությունը որակապես նոր, ինդուստրիալ (արդյունաբերական)ճակարդակիբարձրացնելուհամար: Դրա հետ միաժամանակ որոշվում է գյուղի առանցքային հիմնախնդիրներից մեկը անմիջականորեն գյուղատնտեսական արտադրությունիցաշխատանքային ռեսուրսներիավելցուկի զգալի մասի փոխադրումն արդյունաբերությանն կենցաղայինսպասարկման ոլորտները: Անկախության ձեռք բերման հենց առաջին օրերից Ուզբեկստանում իրականացվում է հետնողական նպատակային է

ԷԼ 4., քոբմաոտ

1999, 246.,

օք.

33665Բ6յոււ

դօ

ու

7ՐՈԾՈ61մլն38010184Վ60Թ::

55-70

ըօֆծքո.-""336ՇԽԱՇՈՂՈ՞,

ծրագիր գյուղական բնակիչներին խմելու ջրով ն բնական գազով ապահովելու համար: Այն հասցվում է նույնիսկ ամենահեռավոր աուլներն ու սարերը: Բացի այդ, այստեղ կարնոր խնդիր է մնում յուրաքանչյուր՝ նույնիսկ ամենափոքր բնակավայրում մանրածախ ապրանքների, նորոգմանարհեստանոցների,կերերիմատակարարման,գյուղացուն սպասարկողզանազան ծառայությունների(որոնք կմատակարարեն գյուղտեխնիկա, տնկիներ, պարարտանյութեր,բուժանյութեր ն այլն) ցանցի ստեղծումը: Նման մոտեցումը օրվա խնդիր պետք Է լինի նան համար: Այդ մասին մեր կողմից նախանշվել մեր հանրապետության թվականին:«Հաշվի առնելով Արարատյան էր դեռես հարթավայրիքաղաքամերձգոտի լինելու հանգամանքը ն նրա տեղը հանրապետության գյուղատնտեսության էկոնոմիկայում, նման քաղաքականությանպրակտիկ իրականացումըճիշտ կլիներ սկսել հենց այդտեղից:Այս միջոցառումներիշղթայումամենակարնորնայն ինչ, ն գյուղացու խնդիրն է, որ արվի անհրաժեշտ ամեն հոգեբանության մեջ սեփականատիրոջ զգացում ամրապնդելու միջոցով հասնել գյուղատնտեսականմթերքների առավելագույն արտադրության ն դրա ապրանքայնությանավելացման, հստակ երաշխիքներապահովել նրանգյուղում ամրացնելուհամար: Գյուղատնտեսությամբզբաղվածների տեսակարար կշիռը զբաղվածների ընդհանուր թվում առավել բարձր է մարզերի գյուղական բնակավայրերում:Այսպես, ինչպես երնում է աղյուսակ Արմավիրում,Արարատում 7.1.-ից, 2008 թվականինԱրագածոտնում, 73,7. 73,1. ն Վայոց Ձորում այն կազմումէր համապատասխանաբար ն ն 38.796: Ընդ որում 70,5 ն 70.69ե, իսկ Երնանում Կոտայքում 0,3 2004թ. նկատմամբ, համարյա բոլոր մարզերում, բացառությամբ մարզերում գյուղաՇիրակի Ն Վայոց Ձորի, մնացած բոլոր տնտեսությամբզբաղվածների տեսակարար կշիռը 2008թ. ընդհանուրի մեջ իջել Է, իսկ թվաքանակըԱրարատյանհարթավայրում, Վայոց Ձորում ն Տավուշի մարզումավելացել է:

ռ"

-- Տ

մսՇ 6մո

մվ

ՑՅ

Բ:

հով,

Է,

Գյոտսո

վոս՛

ԳվոոսծմոնզԾ

»՛

մվիտոմը

5 5 Յ, Յ, Յ

տոմոմը

ցտսօտծտմը

ղմը 3 4

Ջ Թ՝

Հակոբյան Լ.Լ., ՇափաղաթյանՆ.Ա. «Ագրարայինաշխատանքիշուկան ն զբաղվաՀայաստանիգյուղականբնակավայրերում», ծության բարձրացմանհիմնախնդիրները Եր., 1999, էջ 75

աիոտ

ՅՑ

0-5» Ադզրոնդց առեմոր

Ստա

մզդվմոՏ

Հանրապետության գյուղատնտեսության մեջ զբաղվածների ընդհանուրթվում առավել բարձր է Արմավիրի,Արարատին Գեղարքունիքի մարզերի տեսակարար կշիռը համապատասխանաբար՝ 17,6: 16,9 ն 15,195 կամ 87,1 հազար, 83,2 հազար ն 74,6 հազար մարդ, իսկ ամենաքիչը Երնանում՝ 1,0 հազար, Վայոց Ձորում 18,5 հազարն Սյունիքում

23,1 հազար մարդ (Աղյուսակ 7.1.):

Մոտակա հեռանկարում շուկայական հարաբերությունների

հետագա զարգացմանպրոցեսում ագրարային քաղաքականությունը պետք է նպատակաուղղվի ագրոպարենայինհամալիրի առանձին

ճյուղերի միջե աշխատանքային պոտենցիալի համամասնաբար բաշխմանը՝ներկայումս գոյություն ունեցող խոշոր անհամամասնության փոխարեն: Բավական է հիշել, որ 2004-2011 թթ. զբաղվածները ՀՀ գյուղատնտեսության մեջ կազմում էին հանրապետությանամբողջ զբաղվածների 46,9-38,906-ը, իսկ արդյունաբերությանմեջ միայն 11,4-12,996, շինարարությանմեջ` 3,1-5,4, մատակարարմանծառայություններում՝ 37,8-39,096 ն այլն, մինչդեռ զարգացած եվրոպական երկրների, օրինակ, Գերմանիայիպարենայինհամաարգում համապատասխանաբար33,24 ն 4ՂՉ2: Մեր հաշվարկներով մոտակա հեռանկարում գյուղատնտեսության մեջ զբաղվածների թիվը կնվազի ն վերը նշված 38,9-ից կիջնի 3396-ի, ն ընդհակառակը`արդյունաբերությունումկավելանա ավելի քան 1,8, իսկ ծառայություններում` ավելի քան 1,2 անգամ: Ագրոպարենայինհամակարգի ոչ ագրարային ոլորտում զբաղվածների թվի ավելացումը տեղի կունենագյուղատնտեսությունիցազատված աշխատողների մի մասի այդ ոլորտից վերամշակող ճյուղեր փոխադրվելու շնորհիվ: Այդ ճյուղերն առաջին հերթին կզարգանան նոր պայմաններում տեղերում փոքր վերամշակման ձեռնարկությունների սեփականաշնորհումիցհետո կամ բաժնետիրականսկզբունքով վերագործարկման, ինչպես նան մասնավոր, խառը ն պետականագրոսերվիսի զարգացման միջոցով: Ընդ որում, գյուղատնտեսությունիցազատվածներիմի զգալի մասը, հատկապես կանայք, որոնք բարձր որակավորում չեն ունենա, կդառնան գործազուրկներ, իսկ մի մասն էլ կանցնենթոշակի: Եվ եթե հաշվի առնենք, որ այսօր արդեն միայն Արարատյան հարթավայրի գյուղական բնակավայրերում շուրջ 66 հազար մարդ մշտական աշխատանք ՝

չունի ն ապրում է պատահական աշխատանքով` նպաստներով կամ ընտանիքի մյուս անդամների օգնությամբ, ապա այդ թիվը կկազմի շուրջ 84-90 հազար, իսկ հանրապետությանգյուղական բնակավայրերում, ամբողջությամբվերցրած, 230 հազար մարդ, որոնց զբաղվածւթյան ապահովումը պետք է նպատակաուղղվի պետության ագրարայինքաղաքականությունըհեռանկարում: Հակառակպարագայում,արդեն ոչ հեռու ապագայում,հանրապետությանգյուղի աշխատանքիշուկայում գործազուրկներիբանակը կարող Է կտրուկ աճել, որը կհանգեցնի սոցիալական լարվածության ուժեղացման: Դա կարող է տեղի ունենալ ինչպես ժամանակինագրարային ոլորտից դուրս նոր աշխատատեղերչստեղծելով, այնպես էլ. ուշացնելով ազատվող կադրերի պատրաստումն ու վերապատրաստումը նոր պայմանների համար, հատկապես եթե գյուղատնտեսությունից ազատվողներն ընդհանուր կրթականն մասնագիտական ունեն: ցածր պատրաստվածություն Շատ կարնոր է ուշադրությունը կադրային կազմի որակական կառուցվածքիփոփոխությանը:Անցումը շուկայական էկոնոմիկային պայմանավորում է նշանակալից փոփոխություններ կառավարողների, մասնագետներիԱ բանվորականկադրերիհարաբերակցություկում (Աղյուսակ7.2.): Գյուղական բնակչության զբաղվածության կառուցվածքային փփոխություններին գյուղատնտեսությանաշխատողներիմասնագիտականորակավորմանկառուցվածքի`2020թ. համար կատարված մեր կանխատեսումը(Աղյուսակ 7.2.) թույլ է ՛տալիս կատարել գյուղական բնակավայրերի աշխատանքի շուկայի կազմավորման ընդհանուր իրավիճակի կողմնորոշիչ գնահատում, տալ գործազրկությանմասշտաբները,բացահայտելհիմնախնդրիսրությունը, կապված բնակչության առավել խոցելի խմբերի սոցիալ-մասնագիտականպաշտպանվածությանհետ ն մշակել տարբերակված մոտեցումնր կադրերի պատրաստման ն վերապատրաստման ուղղությամբ: Այդ միջոցառումներիիրականացմանգործում ակտիվ մասնակցությունպետք է ունենան նոր կազմավորվածտեղական ն մարմինները, գյուղատնտեսության մարզայինինքնակառավարաման կառավարմանօրգանները, քանի որ սպասվող փոփոխությունները դրանց անկարգավորելիությանպայմաններումկարող են առաջացնել

կամ խորացնել կադրային ճգնաժամը, իջեցնել կադրային ներուժի որակը, հանգեցնել նեգատիվ սոցիալական հետնանքների:Այսպիսով, գյուղական զբաղվածության ծառայությունների,ճյուղային օրգանների ն տեղերում տարածաշրջանային վարչակազմերիառաջ կանգած է կարնոր սոցիալ-տնտեսականխնդիր` ապահովել որքան հնարավոր է առավել մեղմ անցումը զբաղվածությանմի կառուցվածքից մյուսին, մի տեսակ աշխատողի վերարտադրությունից՝ մյուսին:

Աղյուսակ7.2. Գյուղատնտեսության մեջ զբաղված աշխատողների որակականկառուցվածքիառաջարկվողփոփոխությունները շուկայականտնտեսությանանցմանշրջանում (ընտրովի 92" հետազոտվողտնտեսություններում), 1990թ. | 2005թ.

Ընդամենըզբաղվածներ գյուղատնտեսության մեջ Դրանցից՝ա) ծառայողներ այդ թվում մասնագետներ ղեկավարներն գործավարներ (ներառյայգյուղացիական տնտեսությանղեկավարներին) բ) բանվորներ այդ թվում՝ ունիվերսալներ բարձրորակավորման լայն ն նեղ պրոֆիլի ճիջին

որակավորման

ցածր որակավորվածն որակավորումչունեցող

6,2

2020թ. սպասվող

2,2

5,1

9.1

1,1

25.9

"Տվյալները զբաղվածության փաստացի վիճակի մասին վերցված են ընտրովի հետազոտվածգյուղականխորհուրդներիոցն գյուղապետարաններից են մուտավոր են, իսկ հեռանկարը հաշվարկվածէ հեղինակի կողմից:

Մեր կարծիքով, անցումը գյուղում զբաղվածության նոր կառուցվածքին տեղի կունենա երկու փուլով: Առաջին փուլը, որում գտնվում ենք, ն որը կտնի 6-8 տարի, գյուղատնտեսությունիցազատվողներին աշխատանքիտեղավորելու սահմանափակհնարավորությունների ներկայիս ստադիան (ժամանակաշրջանն) է: Այդ ստադիայում, ինչպես ցույց է ստալիս Չինաստանի փորձը, գյուղատնտեսութան մեջ ներդրումների համընդհանուր անբավարարության պայմաններում,առավել նպատակահարմար ն ընդգրկունեն ոչ կապիտալատար փոքր արտադրություններիին արհեստների, վերամշակող ոչ մեծ կետերի ստեղծումը, մոբիլ (շարժուն) տրանսպորտային-միջնորդականծառայությունների, արտադրականենթաճանապարհաշինականկոոպեկառուցվածքիստորաբաժանումների, հետագա զարգացումը, ծառայության րատիվների, կենցաղային նորերի ստեղծումը, վարձու աշխատուժի օգտագործումը նայլն: Այդ ձեռնարկություններումաշխատատեղերըկարող են ստեղծվել ինչպես ի հաշիվ կենտրոնացված աղբյուրներից կատարվող հատկացումների, բնակչության սեփական միջոցների, այնպես էլ ի հաշիվ խոշոր արդյունաբերականձեռնարկությունների,ինչպես նան ու ձեռնարկությունների,միջառնտրականկազմակերպությունների ե արտասահմանյանինվեստորկազմակերպությունների ազգային նայլն: ների ներդրումների, ձեռներեցության Տվյալ արտադրություններիզարգացումը խթանելու նպատակով հարկ կլինի ապահովել ներդրողների արտոնյալ հարկումը: «էժան» աշխատատեղի ստեղծումը թույ կտա կասեցնել երիտասարդ բնակչության միգրացիայի պրոցեսները ն ապահովել ժողովրդագրականկայունությունը: Այդ նույն փուլում սոցիալական լարվածութան զսպման կարնոր ուղղությունը հեռանկարային արհեստների ն մասնագիտությունների գծով կադրերի պատրաստումն ու վերապատրաստումն է: Սակայնհաշվի նյութականռեսուրսները, որպես երիտասարդականգործազրկությանիջեցման առավել ուսուցման, ռեալ ուղղություն կարելի է համարել պրոֆտեխնիկական ուսման ժամանակաշրջանի երկարացումը 1,5-2 ագրոքոլեջների 8. Փ., Ոճուօտ Ե. Լ. «Ճրքռքխեքքեւօք 1ք»ճ խլում6ա ՇՇՈԵՇԵՕՃ03816186Է11010 թեա". Ը6օքաու ՓօքեուքօՔ4ոււտ Է

ո էո

քռոքու՞8. Վէ:

թե.

17168.

`Աքօ6ոծուծլ Յեւո.

131, «2, հ/.,

տարով, որի ընթացքում կարելի է գյուղում լրացուցիչ աշխատատեղեր ստեղծել ավարտող երիտասարդներիհամար, իսկ ուսման ընթացքում նրանց տալ հարակից (երկրորդ) մասնագիտություննե խորացնելպրակտիկգիտելիքները: Այս փուլում` գործազրկության նպաստը ն այլ վճարումները պետք է ուղղված լինեն աշխատողների որակավորմանն վարպետության բարձրացմանը,նրանց լավատեսական տրամադրության պահպանմանը: Երկրորդ փուլում` գործարար ակտիվությանստադիայում,որը կբնութագրվի նոր արտադրություններիզարգացմամբ,հողի առք ու վաճառքի բուռն ընթացքով ն հողօգտագործողներիխոշոր միավորների, կոոպերատիվներին ֆերմերայինտնտեսությունների կազմավորմամբու վարձու աշխատուժի ակտիվ օգտագործմամբ,զբաղվածության վերը թվարկված կարգավորման լծակները կպահպանվեն, սակայնձեռք կբերեննոր որակ ն առանձնահատկություններ: Այդ փուլում այլընտրանքային աշխատատեղերի ստեղծման պետական օժանդակությունըկթուլանա: Աշխատատեղերի ստեղծման ուղղությամբ ծավալվող գործունեությունըպետք է ապահովվի արտադրության մրցունակությանբարձրացմամբ,այսինքն հիմնական ուղղություն կդառնա աշխատուժի կրճատումը նյութական արտադրության բոլոր ոլորտներում, որը կարգավորվում է առաջարկով ն պահանջարկով: Այս փուլում կտրուկ կերպով կկրճատվեն նպաստներիհամար կատարվողհատկացումներըն դրանք կուղղվեն շուկայի պահանջներին հաճապատասխանկադրերի պատրաստմանըն վերապատրաստմանը,այսինքն անհրաժեշտություն կառաջանաստեղծել կրթական ծառայություններիշուկա: Զբաղվածությանծառայությունների կողմիցանհրաժեշտություն կառաջանամշտապեսուսումնասիրելաշխատանքիշուկայի վիճակը ն կանխատեսելսպասվող իրավիճակը:Դժբախտաբար,այդ աշխատանքը ներկայումս տարվում է անբավարար, քանի որ օգտագործվող կանխատեսման ցուցանիշները փաստորեն չեն հիմնավորված տեղերի կոնկրետ տվյալներով ն շատ դեպքերում չեն

համապատասխանում իրականությանը:

1993. 1476., օք. 30-42.

Հայաստանի Հանրապետության«Բնակչության զբաղվածության մասին» օրենքի հետագա կատարելագործմանժամանակ անհրաժեշտությունկառաջանա ճշգրտել գործազուրկի կարգավիճակը, որը կիրառելի լինի գյուղական տեղանքի համար: Դրա բխում է գյուղականկյանքի այնպիսի առանձնաայժմեականությունը

7.3.

Գյուղատնտեսություննաշխարհում ե մասնավորապես ՀՀ-ում համարվում է ժողովրդական տնտեսությանպակաս գրավիչ ն ցածր բնագավառներց վարձատրվող մեկը: Օրինակ, Անգլիայումարդյունաբերության մեջ զբաղվածի միջին շաբաթական աշխատավարձը (1973թ.) 45,5 ժամի համար 4496-ով բարձր էր գյուղատնտեսության

հատկություններից,ինչպիսին գյուղատնտեսական աշխատանքի Է, անձնական օժանդակ տնտեսությանառկայութսեզոնայնությունն յունը, զբաղվածությանծառայություններինդիմելու համար տրանսպորտային միջոցների մատչելիությանբացակայությունըհեռավոր, սահմանամերձ ն կտրված բնակավայրերիբնակիչների համար ն

մեջ աշխատողի միջին շաբաթական (48,6 ժամվա) աշխատավար-

ձից:

Հանրապետությունում,հողի սեփականաշնորհումիցն մանրատումից հետո, ն վերջինիս պատճառով վերադարձը դեպի ձեռքի աշխատանքը, այդ ճյուղում աշխատելն էլ ավելի անհրապույր են

այլն:

Թերնս ճիշտ կլիներ գործազրկությանհամար տրվող նպաստները տարբերակել, ելնելով գործազուրկի ընտանիքի անդամների (հաշվի առնել ընտաթվից, նրանումաշխատողներիառկայությունից Շուկայականպայմաններում նեկան բյուջեի հնարավորությունները): գյուղատնտեսական արտադրության պլանավորման ժամանակ աշխատուժի օգտագործմանըն գործազրկությաննվազեցմանըմեծ տեղ են հատկացնում նան ԱՊՀ-ի երկրների, մասնավորապես Ռուսաստանիգիտնականները": Ինչպես նշվեց վերնում, առաջին փուլի կարնոր առանձնահատկություններիցմեկը վարձու աշխատանքի օգտագործումն է: Հանրապետության գյուղատնտեսությանմեջ այն արդեն աստիճանաբար լայն կիրառությունէ գտնում: Սակայն դրա հետագա զարգացմանը ն դրանով իսկ զբաղվածության աստիճանի բարձրացմանը վարձու աշխատանքիմասին խոչընդոտում Է հանրապետությունում օրենսդրության բացակայությանը,չնայած դրա օգտագործումը օրենսդրորենարդեն իր արտահայտություննէ գտել «Գյուղացիական ն գյուղացիական մասին» ՀՀ օրենքում: կոլեկտիվ տնտեսությունների Հաշվի առնելով հարցի կարնորությունը,մեր կողմից մշակվելէ ն ստորն ներկայացվում է գյուղատնտեսության մեջ վարձու աշխատանքի օգտագործմանհիմունքներիհամառոտ շարադրանքը:

որւաւ

7Լ Թ.ւօՎ8

ԷքոՅոօճ. ՉԵՕԻՇԽՈՎՇՇԻԱ6 ոճոք,

160ոօրոտ

36ՕԻՕԿՈՒՆ:

Թ. Ք.,

քոդուու:

ԸօքաօոՃ. Փ.,

Խուսաաօտ

քԵՈԼՕՎԻՐՈ: օւօուծում

8. Փ.

ոք. Օալ088ելծ

4Րքօոքօխելււօէւօո

շո.

ԽՆ Ա 1-

հճոքճտոծայո: Փօքոդւքօոոում

ԷԼԷ11 ՉԸ

1993. 716.

ոքօ138076186.

24,

Վարձու աշխատանքի օգտագործումը

դարձել:

Ուստի գյուղատնտեսության մեջ լրացուցիչ աշխատուժի օգտագործման կարիք ունեցող գործատերերըվարձու աշխատողին աշխտանքի մեջ ներգրավելու համար հարկադրված են ավելի նպաստավոր ն մյուս ճյուղերի համեմատությամբ առավել բարենպաստ պայմաններստեղծել: Դրան պետք է նպատակաուղղվածլինեն նան վարձու աշխատանքի մասին ապագա օրենքի հիմնադրույթները ն պետության կողմից այդ աշխատանքի խթանմաննուղղված կարգավորիչմեխանիզմները: Դրանք պետք է հնարավորությունտան հավաքագրել լավ, ունակ ն ձեռներեցաշխատողներին`ստեղծելու բնակության,կենցաղային ն աշխատանքային անհրաժեշտ պայմաններ ն դրանով իսկ նպաստեննրանց պահելու տնտեսությունում: Աշխարհի առավել զարգացած երկրների ֆերմերային տնտեսություններն ունեն բավականաչափ մեծ գյուղատնտեսական ԱՄՆ-ում հողատեսքեր. մեկ ֆերմերայինտնտեսությանմիջին չափը 80-ական թվականների վերջերին, ըստ մշակվող հողի չափերի, կազմեց շուրջ 190, Կանադայում 270, Ֆրանսիայումն Շվեդիայում ն այլն: Հետագայում այդ 28-ական, Անգլիայում՝ 1998թ. 70,6 հեկտարՉ

ածրօքեւծ80Ոթօծել

ՇՇՈԵՇԵՑՐ0

3403486188

ԽԼ, Թօոտոօ6թանատււ

1975.

ՉառլզՆիմ «ՃգնաժամԱնգլիայիթագավորությանմեջ 20-րդ դարիվերջին»:

Զեկուցում«ՀՀ Գյուղատնտեսությաննախարարության,Հայկական Գյուղատնտեսական ակադեմիայիե ԱՄՆ-ի Գյուղատնտեսության դեպարտամենտի

չափերն էլ ավելի մեծացան՝ մանը ֆերմաների քայքայման հետնան-

քով:

Մինչդեռ Հայաստանի Հանրապետությունում մեկ գյուղացիական տնտեսությանը բաժին ընկած գյուղատնտեսական օգտագործելի հողատարածքիմիջին չափը, ըստ ՀՀ գյուղնախարարության տվյալների, կազմում է 1,43 հեկտար, որը հարթավայրայինգոտում իջնում է մինչն 0,8, նախալեռնային ն լեռնային գոտիներում բարձրանում ն հասնում համապատասխանաբար1,86 ն 3,27 հեկտարի: Գյուղացիականկոլեկտիվ տնտեսություններիհողատարածքի միջին մինչդեռ, օրինակ, Անգլիայի նման չափը կազմում էր 32. հեկտար", զարգացած արդյունաբերականերկրում ֆերմայի մեկ աշխատողին ընկնում է 39,5 հեկտար: Նման պայմաններումզարգացածարտասահմանյաներկրներն արդեն տասնամյակներ ն նույնիսկ հարյուրամյակներ շարունակ օգտագործում են վարձու աշխատուժը, մասնավորապես գյուղատնտեսության մեջ ն ունեն ու օգտագործում են օրենսդրական կարգով սահմանվածդրանց կիրարկմանպայմանները:Մեր հանրապետությունումայժմ վարձու աշխատուժն օգտագործվում է ինչպես գյուղացիականտնտեսություններիմի զգալի մասում, որոնք վարում են հաշմանդամներըկամ ծերության կենսաթոշակառուները, այնպես առած ֆերմերային համեմատաբար խոշոր էլ արդեն ծնունդ տնտեսություններում, վարձու գյուղատնտեսականտեխնիկայով ն տրանսպորտային միջոցներով կատարվող աշխատանքներում, մատակարարման,մասգյուղատնտեսությաննյութատեխնիկական նագիտականգիտելիքներ ն հմտություն պահանջողգյուղատնտեսական աշխատանքների (գյուղատնտեսի, զոոտեխնիկի, անասնաբույժի, մեխանիկի սպասարկում, ինչպես նան ոչխարների խուզ, կենդանիներիսրսկում, բույսերիպաշտպանությանաշխատանքներն այլն), որոշակի կարճ ժամանակահատվածումշտապ կատարում պահանջող աշխատանքների(ձեռքով կատարվող սածիլում, ոռոգում, բերքահավաք, սրսկում-փոշոտում ն այլն), ինչպես նան

«Ագրարայինգիտությունըն բարեփոխումները«241 դարի նախաշեմին» խորագրով միջազգայինգիտաժողովում,Երնան 5 սեպտեմբերի,1998թ. ն Պարենինախարարություն, ՀՀ Գյուղատնտեսության «Գյուղատնտեսությանդերը շրջանում»,Երնան, 1996թ., էջ 21: շուկայական հարաբերություններիանցման

պետական պահուստային հողերի մշակման ժամանակ ն այլ դեպքերում: ՀՀ-ում, ընդհանրապես գյուղատնտեսության մեջ ե մասնավորապես վարձու աշխատուժի ն վարձու աշխատանքի մասին տեսական հիմնադրույթներիե համապատասխան օրենսդրական դաշտի բացակայությանպատճառով վարձու աշխատանքը կիրառվում է տտարերայնորեն. կամայականմոտեցում է հանդես բերվում ինչպես վարձատրության, այնպես էլ վարձվողների սոցիալական ապահավվածության բնագավառում, չկա գյուղատնտեսությանմեջ վարձու աշխատուժի հավաքագրման հատուկ սահմանված ն ձնավորված համակարգ ն նրանց շահերի օրենքով ամրագրված պաշտպանվածություն: Այս ամենի հետնանքով դժվարություններ են ծագում ինչպես վարձու աշխատանքների կազմակերպման ու վարձատրության, այնպես էլ այդ բնագավառումծագող վեճերի ու պրոբլեմներիլուծման ժամանակ: Հանրապետությունում հողի առ ու վաճառքի գործընթացի գործնական իրականացմամբ կստեղծվեն խոշոր ֆերմերային տնտեսություններն հողը օգտագործող այլ կազմավորումներ,որոնցում ավելի լայնորենկկիրառվիվարձու աշխատանքը: Մեր կողմից, հաշվի առնելով հարցի կարնորությունը,մշակվել են գյուղատնտեսությանմեջ վարձու աշխատանքի կազմակերպման հիմնադրույթները, որի բովանդակությունը »համակարգված ն ընդհանրացվածձնով ընդգրկում է հետնյալը. սահմանվել է «վարձու աշխատուժ» հասկացությունըն տրվել դրա էությունը, մշակվել են ՀՀ գյուղատնտեսությանմեջ վարձու աշխատուժի օգտագործման հիմնական ոլորտները ն վարձատրության հիմնադրույթները, մշակվել են վարձու աշխատողներիառողջապահականսպասարկման ն սոցիալական(այդ թվում` կենցաղային)պայմանների մասինհիմունքները, -

Հակոբյան Լ.Լ., «Աշխատանքիշուկայի կազմավորումըն վարձու աշխատուժի ն «Ագրոմոդել-2000ծրագիրը» օգտագործումը», «Ագրարայինքաղաքականությունը» թեգիսներում,Երնան, 1995.

տրվել են վարձու աշխատողների մասնագիտականն աշխատանքային որակավորման բարձրացման ն ընդհանրապես կրթական համակարգի կազմակերպման ձներն ու պայման-

ները,

մշակվել են վարձու աշխատուժի հավաքագրման հիմունքներն ու սկզբունքները, նրանց ընտրության պայմաններնու

առանձնահատկությունները,

սահմանվել են աշխատողի ֆունկցիաները նե աշխատանքի տեսակներիբնութագրմանսկզբունքները, մշակվել են վարձվողի ն գործատիրոջ փոխհարաբերությունների հիմնական բովանդակությունն ընդգրկող հարցերը, որոնք կկազմեն տիպային օրինակելի համաձայնագրիձնի հիմքը: Այն ընդգրկում է մի շարք կարնորագույնպայմաններ, այդ թվում` ապագա աշխատանքի մասին բնութագիրը, վարձատրությունը, աշխատակարգը(աշխատանքիկազմակերպման ռեժիմը), արձակուրդները, զանազանարտոնություններն ու պարտականությունները,նյութական խրախուսման պայմաններն ու չափերը, ապահովագրական պայմանները դժբախտ պատահարների ն հիվանդությունների դեպքում, կենսաթոշակայինպայմանները, բնակարանայինպայմաններով ն տրանսպորտային միջոցներով ապահովվածությունը, որակավորման բարձրացումը, անվտանգությանտեխնիկայի ն համաձայնագրի վերանայման ապահովման դրվածք

պայմանները:

Այս հարցերի մշակման ժամանակ առանձին ուշադրություն է դարձվել աշխատանքի հիմնականվարձատրության,լրացուցիչ վարձատրությանն նյութական խրախուսմանհիմնական սկզբունքների

մշակմանը: -

Մշակվել են վարձու աշխատողի աշխատանքի գիտական կազմակերպման (ԱԳԿ) ընդհանուր, հիմնական սկզբունք-

ները,

մշակվել ն տրվել են թափուր տեղերի մասին ազդագրի (տիպային) հիմնական բովանդակության կարնորագույն հարցերը, մասնավորապես աշխատանքի տեղական շուկայի ն կատարվելիք աշխատանքներիբնույթիմասինբնութագրերը,

մշակվել է վարձվողի հայտարարությանօրինակելի ձնը, ինչպես նան հարցազրույցի նպատակը,անթույլատրելիհարցերի շրջանակը, վարձվողի տվյալների կոնտրոլ ստուգման անհրաժեշտությունը, նպատակըն կազմակերպմանձնը, մշակված են վարձմանվերաբերյալվճռի կայացման հիմնական պայմանները ն վարձման մասին համաձայնագրի նախնականձնը: Մշակված ձները, հարցերըն օրինակելի ձները չեն հավակնում ն վերջնականը ամենակատարյալը լինելու: Դրանք, ելնելով կոնկրետ պայմաններից,աշխատանքիբնույթից Ա բնագավառից, կարող են տարբեր լինել ն փոփոխվել, սակայն հիմքում կարող են դրվել մեր կողմից առաջարկված մշակումները,որոնք յուրաքանչյուր կոնկրետ դեպքում կհեշտացնեն վարձու աշխատուժի ընդգրկման ն գյուղատնտեսությանմեջ նրա օգտագործման աշխատանքը: Ընդ որում, հարկ կլինի պահպանելմի շարք սկզբունքային մոտեցումներ,որոնք ընդհանուր են բոլոր պայմաններիհամար: Այսպես, աշխատուժի վարձման առաջին քայլը պետք է լինի աշխատողի ֆունկցիաների ճշգրիտ սահմանումը: Կարնորէ նան աշխատանքիբնույթի մասին նկարագրությունը որը միննույն ժամանակթափուր աշխատատեղիմասին ծանուցման բաղադրիչ մասն է ն ցանկալի որակավորմանչափանիշ է վարձվողի համար: Վարձվողի աշխատանքում կարնորագույն տեղերից մեկն է զբաղեցնում վարձատրությունը,որը ցանկացած պայմաններում վարձողի տեսակետից պետք է արտացոլի աշխատողի որակավորումը ն նրաաշխատանքիծավալը: Ընդ որում կիրառվումեն երեք սկզբունքներ,որոնց ընտրությունըկախված է տնտեսությանտիպից (ձնից), կատարվողաշխատանքի բնույթիցն այն բանից, թե աշխատողը մշտականԷ, թե սեզոնային: Աշխատողըկարող է աշխատավարձստանալ շաբաթվա կան ամսվա ընթացքումմեկ անգամ: Պետք է նշվի Ճշգրիտ աշխատաժամանակը,քանի որ առանձին ժամանակահատվածներում գյուղատնտեսությանմեջ անխուսափելիԷ արտաժամյա աշխատանքըն աշխատանքային օրվա երկարացումը, ուստի աշխատանքային համաձայնագրում պետք է նախատեսված լինի արտաժամյաաշխա-

տանքի վարձատրության կամ դրա դիմաց լրացուցիչ վճարովի հանգստյանօրեր: Եթե աշխատողը վարձատրվելու է ժամավճարային հիմունքներով, սահմանելով առավելագույն ծանրաբեռնվածություն, ցույց տալով շաբաթվա աշխատելիք ժամերի քանակը են արտաժամյա աշխատանքի համար սահմանելով, ասենք, 1,5 գործակցով վարձատրություն, ապա լարված գյուղատնտեսականշրջանում գործատիրոջ կողմից աշխատօրվա երկարացումը կարելի է համարել

հիմնավորված:

Երրորդ, գործավարձային վարձատրությունը գյուղատնտեսութան մեջ նպատակահարմար է կիրառել բերքահավաքի ժամանակ,ընդ որում դրա ավելի բարձր մակարդակսահմանելով ընտրովի բերքահավաքի ժամանակ, իսկ բերքահավաքի եռուն անհամեմատ ցածր: շրջանում

Բոլոր բնույթի աշխատանքներում ցանկալի է մեծ տեղ հատկացնելլրացուցիչ պարգններին ն խրախուսանքներին:Համընդէ գտնեն հանուր ընդունելություն պետք սոցիալականապահովության նպատակով, դժբախտ պատահարների, հիվանդություններիդեպքում ն ընդհանուր ապահովագրությունը,վճարովի արձակուրդների տրամադրումը նե կենսաթոշակային ֆոնդին կատարվող հատ-

կացումները:

Այլ բնակավայրերիցհրավիրված վարձու աշխատողն առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձնում բնակարանայինպրոբլեմին, հատկապես մշտական կամ երկար ժամանակով վարձակալվելու դեպքում, գերադասելով ոչ թե գործատիրոջից ստանալ բնակարան, այլ այդ խնդիրը լուծել սեփական հայեցողությամբ,այդ նպատակով գործատիրոջիցստանալով լրացուցիչ արտոնություններ: Արտասահմանյան երկրներում ընդունված պրակտիկա է վարձու աշխատողներինանվճար տրամադրել գյուղատնտեսական մթերքներ`կաթ, միս, ձու, պտուղ, բանջարեղեն,կարտոֆիլ, հացահատիկ: Սակայն այս սովորությունը նս վարձվողի մոտ կարող է անբավարարությանզգացում առաջացնել: Ուստի, ավելի ճիշտ կլինի բարձրացնելնրա աշխատավարձը ն գյուղմթերքներընրան վաճառել ինքնարժեքով:Կարելի է վարձու աշխատուժինտեղում ամրացնելու ն նրա արդյունավետ աշխատանքն ապահովելու նպատակով

կիրառել խրախուսանքների մի ողջ համակարգ: Այն պետք է յուրաքանչյուր կոնկրետ դեպքում իրականացնելայն հաշվով, որ բոլոր կարգի խրախուսանքները վարձու աշխատողը դիտի որպես պայմանավորված վարձատրությունից դուրս վճար` միջինից բարձր ջանասիրության համար: Պարգնատրումը պետք է ձնակերպվիգրավոր ն այնպիսի ցուցանիշներով,որոնք հարմար են հաշվարկման համար, ինչպես աշխատողին,այնպես էլ գործատիրոջը: Ցանկալի է պարգնատրումների համակարգը մշակել վարձու աշխատողի Նման մոտեցումըձեռնտու կլինի մասնակցությամբ: երկու կողմերինն կբարձրացնի աշխատանքի արդյունավետությունը, կստեղծի լավ

փոխհարաբերություններ:

համար կարող Աշխատողին խրախուսելու են լինել մի շարք մոտեցումներ:Քննարկենքդրանցից երկուսը, որոնք առավել հաճախ են հանդիպում: Մի դեպքում, գործատերըգտնում է, որ հասարակության մեջ, միջին ցուցանիշներով, մարդն ի ծնե չի սիրում աշխատանքըն խուսափում է դրանից, եթե դա հնարավոր է: Եվ այդ դեպքում, եթե աշխատանքըխթաններէ ծնում, ապա մարդն աշխատում է փողի ն այն դրությունը պահպանելու համար, որի նպատակովստեղծվել է աշխատատեղը:Ելնելով այդտրամաբանությունից, մարդիկ գերադասում են աշխատել գործատիրոջ կամ նրա կողմից լիազորված անձի ցուցումով, խուսափում են պատասխանատվություն պատվախնդիրչեն նայլն: Երկրորդ դեպքում ընդունվում է, որ մարդու համար աշխատանքը նույնքան բնականէ, որքան խաղը կամ հանգիստը:Նրա մոտ աշխատանքինկատմամբչկա բնածին արգահատանք:Այս դեպքում աշխատանքըկարող է բերել բավարարվածություն, հպարտություն, նախաձեռնություն: Եվ, եթե խրախուսվում Է ն ընդլայնվում մարդու նախաձեռնության շրջանակներըն ինքնուրույնությունը, ապա ինքը մեծ կձգտի Նման ձեով մտածողգործապատասխանատվության: տերերնիրենցաշխատողներիցշատ բան կակնկալենն հավատալով դրանց, նրանցիրենցկոնկրետգործողություններով ընդառաջկգնան: Առաջին ձնով մտածող գործատերըաշխատողներին նայում է որպես ծույլերի, որոնք իրենց վրա չեն ցանկանում պատասխանատվություն վերցնել Ա դիմադրում են նորամուծությունների

Ուստի, նման դեպքերումնա աշխատանքըղեկավարում է անձամբ, արդյունքին: որպես վերակացու, հետնելով աշխատանքի նայում է որպես աշխատողին գործատերն դեպքում Երկրորդ ն էլ որոշում տրամաբանությամբ այդ պատասխանատուկատարողի

յուրաքանչյուր աշխատատեղի ֆունկցիաները, աշխատողներին ն հնարավորությունտալով զարգացնելիրենց ընդունակությունները բավարարելու մարդկային պահանջմունքները,դրանով իսկ խթանելով նորամուծությունները: Իրականկյանքում հազիվ թե կգտնվի որնէ մեկը, որը խստորեն հետնում է այս երկու սկզբունքներից որնէ մեկին: Խելացի գործաէություննու տերը, հենց սկզբից, փորձելովլավ հասկանալվարձճվողի հոգեբանությունը,կաշխատիհանդես բերել կոմբինացվածմոտեցում, հաշվի առնելով, թե վերջինս վերը բերված ձներից որին է ավելի

համապատասխանում:

Կարնոր են վարձու աշխատանքի կառավարմանֆունկցիաները: Վարձվելուց հետո գործատիրոջհոգսը պետք է լինի աշխա-

տողի ուսուցումն ու աշխատատեղումպահելը: Ընդ որում, ուսուցման տնողությունըկարող է տարբեր լինել ն առավելցանկալի լինել վերը հիշատակվածերկրորդ դեպքում,երբ աշխատողնաշխատանքը համարում է որպես օրինաչափ երնույթ ն ցանկություն ունի կատարելա-

գործվելու:

Վարձու աշխատանքիհաջող կազմակերպմանհամար մեծ նշանակությունունի գործատիրոջկողմից իր աշխատանքիվաղօրոք

պլանավորումը:

Հսկայական նշանակություն պետք է տալ գործատեր-աշխահարաբերություններին:Գործատիրոջ հոգատար վերաբերտող մունքը աշխատողի նկատմամբ, վերջինիս մասնակից դարձնելը որպես պլանների կազմմանը, օգնում է նրան իրեն զգալու ն դիրքերից այդ դեմք աշխատանքիիրագործմանկենտրոնական

խնամքովհաշվառում տանել, թե աշխատողները որտեղ ն ինչպես են

անցկացնելու աշխատաժամանակը: Սիստեմատիկկերպով աշխատանքի արտադրողականության մակարդակը վերլուծելու համար պետք է կազմել շաբաթական քարտեր: Առայժմ վաղ է մտածել հանրապետությանգյուղացիական տնտեսություններում համակարգիչներ օգտագործելու մասին, սակայն ժամանակավորքարտերն էլ կարող են բավարար պատկեձեռնարկության օրացուցային գրաֆիկի մասին: րացում տալ Վերջինիս ընդլայնման կամ կրճատման դեպքում այդ գրաֆիկով կարելի Է հաշվել աշխատանքի կամ նոր տեխնիկայի պահանջը ն կամ կրճատմանչափը: Վարձու աշխատուժի արդյունավետ օգտագործման համար անգնահատելիծառայությունկարող է մատուցել նրա աշխատանքի գիտական կազմակերպումը (ԱԳԿ), որի ներդրումը գյուղատնտեսության ոլորտում կարողէ բացահայտել մի շարք առավելություններ: Այս բնագավառում նույնիսկ փոքր բարեփոխումներըաշխատանքի արտադրողականությանշոշափելի բարձրացումկարող են ապահովել: Ինչ վերաբերում է խոշոր փոփոխություններին, որոնք շատ դեպքերում լրացուցիչ կապիտալ ներդրումներկարող են պահանջել, ապա հարկ կլինի կատարել դրանց արդյունավետությանապահովման լրացուցիչ հաշվարկներ: Այսօր հանրապետությանգյուղատնտեսությանմեջ մեծ տեղ զբաղեցնող ձեռքի աշխատանքը արտադրության խոշորացման ն

համակենտրոնացմանհետ իր տեղը կզիջի մեքենայական,ավելի արտադրողականաշխատանքին: ԱԳԿ-ն, ձեռքի աշխատանքի փոխարինումը կապիտալով (մեքենայացվածաշխատանքով),պլանավորումնու նյութականխրախուսումը վարձու աշխատուժի աշխատանքի արտադրողականության բարձրացմանգլխավոր միջոցներնեն:

կազմակերպելուիր աշխատանքը: Վարձու աշխատողներիաշխատանքիարտադրողականության կլինի կատարել բարձրացմաննպատակով նպատակահարմար ։Աշխատաժավերլուծություն: օգտագործման աշխատաժամանակի մանակի օգտագործումը պետք է վաղօրորք լավ պլանավորել,

գյուղատնտեսությանմասնագիտականկադրերով ապահովվածությանհիմնախնդիրը ն դրալուծման ուղիները 7.4. ՀՀ

Հայաստանի Հանրապետության կառավարության ծրագրում նշված է. «Կարնորելով գյուղատնտեսությանոլորտում մեթոդներիու տեխնոլոգիաների կիրառումը կառավարությունըհատուկ ուշադրություն կդարձնի համապատասխանորակյալ կադրերի պատրաստման

խնդրին»':

Հանրապետությանգյուղատնտեսականարտադրությունըվերջին շուրջ քսան տարիների ընթացքում միայն մասնագիտական խորհրդատվության սուր փորձի չկիրառման, տեղերում ագրոզոոտեխնիկական,բույսերի պաշտպանությանն անասնաբուժական միջոցառումների ժամանակին չկատարման, չբացահայտման կամ վատ կատարման, ինչպես նան գյուղատնտեսական անսարք տեխնիկայինու տրանսպորտայինմիջոցների օգտագործման,ոռոգման աշխատանքների մասնագիտական անբավարար իրականացման պատճառով ՀՀ Գյուղատնտեսությանէկոնոմիկայի ԳՀԻ տվյալներով ետռեֆորմյան շրջանում ՀՀ գյուղատնտեսությունը տարեկան կորցնում է կամ չի ստանում այնքան արտադրանք, որը համարժեք է գյուղատնտեսության մեջ ստացվող համախառն արտադրանքի ավելի, քան մեկ երրորդին: Պատկերավոր լինելու համար նշենք, որ միայն անսարք կոմբայններիկիրառմանարդյունքում դաշտում հացահատիկի բերքահավաքի ժամանակ բերքի կորուստներն ավելին են, քան Կոտայքի մարզում ստացված հացահատիկիամբողջ բերքը: Նախառեֆորմյան շրջանում հանրապետության շուրջ 880 գյուղատնտեսական ձեռնարկություններին (276 :կոլտնտեսություն, 573 սովխոզն 32 միջտնտեսայինձեռնարկություն)սպասարկող հազար գյուղատնտեսութան մասնագետների փոխարեն (որոնցից 7404-ը բարձրագույն, իսկ 7920-ը՝ միջնակարգ մասնագիտական կրթությամբ), ներկայումս 339,2 հազար գյուղացիական տնտեսություննեին նեն գյուղատնտեսությամբ զբաղվող մյուս տնտեսավարող սուբյեկտներին սպասարկում են ոչ մեծ թվով կադրեր,որոնք ընգրկվածեն ՀՀ գյուղատնտեսութմասնագիտական '

ՀՀ

յան նախարարության ն նրա մարզային կառույցների, Գյուղատնտեսության աջակցության հանրապետականկենտրոնի ն նրա մարզային կառույցներում,մասամբ նան այլ ծառայություններում ն ագրարային գիտական կենտրոններում: Նրանց թիվը չի գերազանցում 870-ից: Հետռեֆորմյանսկզբնական շրջանում գյուղին ն գյուղատնտեսությանըորոշակի մասնագիտականօգնություն էին ցույց տալիս «Ագրոգիտասփյուռ»-ի նրա տեղականբաժանմունքների մի քանի հարյուր մասնագետները, սակայն աստիճանաբար, արտասահմանյան երկրներից այդ կառույցին ֆինանսական աջակցության կրճատմանը զուգընթաց, որը ներկայումս հասել է նվազագույնի, կառույցը գործնականումգրեթե ամեննինչի գործում: Հանրապետությունումմիայն անասնաբուժականվերականգնված ծառայությունն է համեմատաբարլիարժեք սպասարկում իրականացնում, մինչդեռ հանրապետության 951 գյուղական ն գյուղատնտեսությամբ զբաղվող բազմաթիվ քաղաքային բնակավայրերից (Ապարան, Նոյեմբերյան, Բերդ, Արտաշատ, Իջնան, Արմավիր ն այլն) յուրաքանչյուրում ամենօրյա գյուղատնտեսական մասնագիտական խորհրդատվությանսուր կարիք կա, որն անհնար է իրականացնել վերը թվարկված մարմինների մասնագետների ոչ մեծ ուժերով: Ամենալավագույնցանկության ն աշխատանքը օպերատիվ կազմակերպելու դեպքում մարզային ծառայությունների մասնագետը լավագույն ձնով կարող է այցելել 1-3 բնակավայր:Այսինքն, միննույն բնակավայրին մասնագիտական ծառայություն հնարավոր կլինի մատուցել լավագույնդեպքում 1-1,5 ամիսը մեկ անգամ: Արդյունքում, գյուղացին մի քանի օրում կարող է կորցնել տարվա ընթացքում ստեղծածը: Գյուղացիականտնտեսություններիցյուրաքանչյուրն ի վիճակի չէ ն տնտեսապես էլ հիմնավորված ու ձեռնտու չէ առանձին գյուղացիական տնտեսությունում կամ խումբ տնտեսություններում գյուղատնտեսական մասնագետներպահել: Պետության համար էլ ծանր բեռ է ագրարային ոլորտի համար մասնագետներիմեծաթիվ բանակիպահելը: Անհրաժեշտ է այստեղ օպտիմալ լուծում գտնել: Այս պայմաններում խնդիրն ավելի հրատապ է դառնում, քանի որ Հայաստանիազգային ագրարային համալսարանը, որը տարեկան 1,5-1,6 հազար մասնագետներէ պատրաստում ագրարային շուրջ

վարչապետՍ. Սարգսյանի ելույթը ՀՀ Ազգայինժողովում2007թ. հուիսի 26-ին

ոլորտի համար, նրանց աշխատանքի տեղավորման հարցում կանգնածԷլուրջ դժվարություններիառաջ, մինչդեռ արտադրությունն ունի նրանց կարիքը: Այստեղ արդեն կարնորը նրանց մասնագիտական աշխատանքի օգտագործման արդյունավետ տարբերակ գտնելն է` այսօրվա սուղ հանրապետական բյուջեի պայմաններում: որ խնդիրը ենք ն նպատակահարմար ենք համարում, Գտնում կարելի է լուծել գյուղատնտեսությամբզբաղվող յուրաքանչյուր բնակավայրում իշխանության տեղական մարմինների կառուցվածքում կամ դրանցիցյուրաքանչյուրին կից գյուղատնտեսությանմասնագետների մասնագիտականխումբ (կամ բաժին) ստեղծելու միջոցով, ն ստորն ներկայացվումեն խնդրի լուծման ուղիները ն նկատառումները:Վերը բերված` գյուղատնտեսության մարզային կառույցների մասնագետների ուժերը ն հնարավորություններըթերես ավելի ճիշտ կլինի օգտագործել նախարարության, վերադաս այլ մարմիններիու օղակների հանձնարարականները, գիտության նվաճումներըենագրարային բնագավառի լավագույն համաշխարհային փորձը գյուղացուն . . մատուցելու գործում` որպես միջնորդ օղակի, դրանք տեղի գյուղատնտեսության մասնագետներին օպերատիվ ձնով փոխանցելու միջոցով: Իսկ հիմնական ամենօրյա մասնագիտականօգնությունը գյուղացուն կիրականացնենտվյալ բնակավայրի տեղական իշխակության կազմում կամ նրան կից կառույցում ընդգրկված մասնաբաժնի կամ մասնագիտական գետները՝ խմբիկարգավիճակով: Այդ խմբերիստեղծմամբ հնարավոր կդառնան. մեկընդմիշտլուծել գյուղացուն ամենօրյագյուղատնտեսական մասնագիտական խորհրդատվության ն օգնություն ցույց տալու խնդիրն այսօրվա շուկայական տնտեսության

դարձնել գյուղատնտեսականմարմինների օգնությունը

պայմաններում,

Հայաստանի ազգային ագրարային համալսարանի ն մյուս ագրարային ուսումնական հաստատություններիթողարկած գյուղատնեսության մասնագետներիհամար սեղծել մասնագիտական աշխատանքովզբաղվելու ռեալ հնարավորություն, բարձրացնելբարձրորակկադրերի զբաղվածությանմակար-

դակը,

օգնել տեղական իշխանության մարմիններին մասնագիտական անհրաժեշտ մակարդակով լուծելու գյուղատնտեսութ-

ն գյուղական գյուղատնտեսությանը բնակչությանը,

կրճատել

(մեղմացնել) որակյալ մասնագետ կադրերի

արտահոսքը գյուղից,

նշանակալիորեն օգնել ՀԱԱՀ-ի կողմից թողարկվող բարձրորակկադրերիաշխատանքիտեղավորմանը ն նրանց ամճրապնդմանը գյուղում ն գյուղատնտեսականարտադրության ինտենսիվացմանը, շուրջ մեկ երրորդով ավելացնել համագյուղատնտեսության խառն արտադրանքը ն մեկ քՔառորդով`գյուղացու

յանը վերաբերվողընթացիկն հեռանկարայինզարգացման հարցերը, ինչը հնարավորչէ իրականացնել ավագանուկամ ուժերով գործադիր մարմնի առարկայական ն ավելի արդյունավետ ու գործնական

իրական

զբաղվածությունը, նվազագույնիհասցնել չմշակվող ն չօգտագործվողգյուղատնտեսականհողատեսքերը,

լուծելգյուղատնտեսական իրացման հիմնաարտադրանքի

խնդիրը, ապահովել աշխատանքիարտադրողականության իրական աճ` արտադրության խոր մասնագիտացման, համակենտրոնացման ն մեքենայացման մակարդակի բարձրացման ուղիով:

է յուրաքանչյուր բնակավայրումգյուղաՆպատակահարմար տնտեսությանմասնագետների մասնագիտական խմբերըձնավորել` հիմք ընդունելով տվյալ տնտեսությանմասնագիտացումը ն յուրաքանչյուր ճյուղի արտադրականչափերը, հիմնականումներգրավելով հետնյալ մասնագետներին`գյուղատնտես, զոոտեխնիկ-անասնաբույժ, ինժեներ-մեխանիկ, տնտեսագետ, հաշվապահ, իսկ ոռոգելի մեծ մակերեսունենալու դեպքում՝ նան հողատեսքերի հիդրոտեխնիկինժեներ:Փոքր մակերեսիդեպքում այդ միսիան իր վրա է վերցնում ջրօգտագործողների ընկերությունը կամ իշխանությանտեղական մարմինը: 2009թվից ՀՀ գյուղատնտեսությանհարկայինդաշտ մտնելու կապակցությամբ գյուղացիականտնտեսությունների ն եկամուտների

ծախսերի հաշվառման,հարկերի ճիշտ հաշվարկմանգործում նրանց է հաշվապահների ն տնտեսաօգնելու տեսակետից մեծանում գետների պահելու անհրաժեշտությունը, որոնց աշխատանքի վարձատրության չափը որոշելու համար հիմք պետք է ծառայի

տնտեսության(գյուղի) գյուղատնտեսության համախառն

արտադրանքիչափը: Ինժեներ-մեխանիկի աշխատանքի վարձատրության չափը որոշելու համար հիմք կծառայի գյուղում առկա գյուղ տեխնիկայի քանակը, մասնավորապեստրակտորներին բեռնատարավտոմեքենաների գումարայինհզորությունը ձիաուժերով, նորոգման կայանի կամ արհեստանոցիառկայությունը ն այլն: նրա աշխատավարձի չափը Գյուղատնտես պահելուն սահմանելու հիմքում նպատակահարմար է դնել պայմանական վարելահող հասկացողությունը, գումարային արտահայտությամբ, դրանում ներառելով բոլոր գյուղատնտեսականհողատեսքերը`վարելահող, բազմամյատնկարկներ,խոտհարքներ ու արոտավայրերը: Դրանք առանձին գործակիցներով վերածելով ։պայմանական վարելահողի` տվյալ բնակավայրի ն դրանում տնտեսական գործունեություն իրականացնող յուրաքանչյուր տնտեսավարող սուբյեկտի հաշվով: Իսկ զոռտեխնիկի ն անսնաբույժի հաստիքի աշխատավարձի չաւփը սահմանել ու անհրաժեշտությունն ու հիմնավորել ունեցած անասնագլխաքանակը վերածելով պայմանական խոշոր եղջերավոր անասունների: Մեկ տնտեսությունում տվյալ մասնագիտությանհամար սահմանված չափից փոքր լինելու դեպքում հարնան 2-3 բնակավայրերիհամար կարելի է սահմանել մեկ հաստիք տվյալ մասնագետի աշխատավարձի ֆոնդը սահմանելով այդ բնակավայրերիունեցած գումարային ցուցանիշներին

համամասնորեն:

կարնոր է տվյալ բնակավայրումնախատեսված մասնագետների վարձատրությանֆինանսավորմանաղբյուրների ն դրանցից կատարվող ֆինանսավորումներիչափերի որոշումը: Որքանով որ մասնագիտականսպասարկումը հիմնականումբաժին է ընկնում գյուղացիականտնտեսություններին,ուստի մասնագետիաշխատանքի վարձատրությանզգալի մասը պետք է կատարենգյուղացիական Շատ

տնտեսությունները:

Հաշվի առնելով հանրապետության գյուղատնտեսական արտադրության արդյունավետության տեսակետից անհավասար պայմանները, նպատակահարմար է հանրապետությանտարածքն այդ տեսակետից առանձնացնել երեք մասի՝ Արարատյանհարթավայր, Նախալեռնայինգոտի, Հեռավոր, սահմանամերձ ն աննպաստ հողակլիմայական պայմաններումգտնվող բնակավայրեր: Հաշվի առնելով գյուղացու ն տնտեսավարողսուբյեկտների համար գյուղատնտեսականարտադրության վարման տեսակետից առավել նպաստավոր վիճակը, Արարատյան հարթավայրում ն պետության գյուղացու մասնակցությունը (հանձինսգյուղապետարանի) մասնագետներիաշխատանքի վարձատրությանմեջ սահմանել 60:40, Նախալեռնայինգոտու 50:50 ն վերջին խմբում (հեռավոր, աննպաստ պայմաններումգտնվող ն սահմանամերձ բնակավայրեր) 30:70, իսկ առանձնահատուկծանր դեպքերում՝ ամբողջությամբպետությանհաշվին: Վերջինս պայմանավորված է մի դեպքում անգամ բոլորովին աղքատ հողերը մշակելու անհրաժեշտությամբ (մինչդեռ ներկայումս չի մշակվում հանրապետության վարելահողերիմեկ երրորդից ավելին), մյուս դեպքերում սահմանամերձ բնակավայրերը բնակչությունից չդատարկելու, դրանք

ամրապնդելու անհրաժեշտությամբ:

Մասնագետների աշխատանքի վարձատրության մեջ պետութ-

յան մասնակցությունը կապահովվիտեղական հարկերից

ու

տուր-

քերից կատարվող հատկացումներիհաշվին: Ամենապարզհաշվարկներըցույց են տալիս, որ շուրջ 950 բնակավայրերում,նույնիսկ միջին հաշվով 4-5-ական մասնագետներունենալու պարագայում, միջին հաշվով ամսեկան 100 հազար դրամ աշխատավարձի դեպքում, նրանց աշխատավարձիտարեկանֆոնդը կկազմի 5,1 մլրդ դրամ, որից պետությանբաժինը 2,6 մլրդ-ից մի փոքր ավելին կամ շուրջ 6,5-6,8 մլն ԱՄՆ դոլար: Նման վարձատրության պայմաններում, նրանց միաժամանակսահմանվածչափով հող հատկացնելուպարագայում ռեալ հնարավորությունկստեղծվի հանրապետության գյուղատնտեսությունը տեղերում բարձրորակ մասնագիտական կադրերով ապահովելու ն ամրապնդելու, գյուղատնտեսականարտադրության մասնագիտական սպասարկումն իրականացնելու, արդյունավետությունըբարձրացնելու, հանրապետության առավե-

ապահովություն լագույն պարենային

ու

անվտանգություներաշխա-

վորելու համար:

Ստեղծված պայմաններումգյուղատնտեսությանըմասնագիտնտեսատական կադրերովապահովելու, ճյուղի արդյունավետ վարում իրականացնելուլավագույն այլընտրանքայինտարբերակ ն հատկապես կարող է դառնալ կոոպերացիայի զարգացումը ոլորտում արտադրական կոոպերատիվների գյուղատնտեսության որի կազմակերպումը, դեպքում անհամեմատ հեշտ ն տնտեսապես կլինի դրանց մասնագիտականկադրերով ապահոհիմնավորված կոոպերատիվիմիջոցներից: Կոոպերավումը ն ֆինանսավորումը հնարավոր կլինի նան օգտագործել մասնագետ կադրերին տիվի գյուղացիականտնտեսություններին գյուղում առկա չկոոպերացված տեխնիկայի մասնագիտական սպասարկման, գյուղատնտեսական նան տվյալ գյուղական բնակավայրի ընթացիկ ն հեռաինչպես նկարայինզարգացմանծրագրերի ն միջոցառումների ագրարային ոլորտինառնչվող հարցերիլուծման ժամանակ:

ԳԼՈՒԽ 8. ԱՇԽԱՏՈՒԺԻ ԶԲԱՂՎԱԾՈՒԹՅԱՆ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

ՆՈՐ

ԲԱՐՁՐԱՑՄԱՆ

ԱՐՏԱԴՐԱՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՊԱՅՄԱՆՆԵՐՈՒՄ

8.1.Աշխատուժի ռեալ զբաղվածությանբարձրացմանհնարավորութմեջ յունները գյուղատնտեսության

աշխատանքայինծախսումների 8.2.Գյուղատնտեսության նորմատիվները

8.3.Զբաղվածությանբարձրացումը գյուղատնտեսությանարտադն գյուղի արտադրականոլորտի րական ենթակառուցվածքում մնացած ստորաբաժանումներում 8.4. Զբաղվածությունը գյուղի ոչ արտադրականոլորտներում 8.5. Զբաղվածությունըգյուղականկյանքի այլ ոլորտներում 8.6. Զբոսաշրջությանզարգացումըն զբաղվածության բարձրացման գյուղում հնարավորությունները 8.7. Գյուղականբնակչության միգրացիան 8.8. Պետությանդերը միգրացիոնհոսքերի կարգավորման գործում

Աշխատուժիռեալզբաղվածությանբարձրացման մեջ հնարավորությունները գյուղատնտեսության

8.1.

Ուսումնասիրությունները հանգեցնում են այն եզրակացության, որ 2011թ. վիճակագրականմարմիններիկողմից ներկայացվող457,4 հազար զբաղվածների փոխարեն,որոնցից մշտական են համարվում 324-405 հազարը, հանրապետությանգյուղատնտեսությանմեջ կան լիարժեքզբաղված շուրջ 132 հազար միջին տարեկան աշխատողներ, որոնցից 93 հազարը՝ բուսաբուծությանն 39 հազարը՝ անասնաբուծությանմեջ: Մեր կողմից կատարված հաշվարկները ցույց են տալիս, որ 1990-ականթվականներինգյուղատնտեսությանմեջ ձեռք բերված մեքենայացման ու արտադրության համակենտրոնացման մակարդակի ապահովման ն այսօրվա ցանքատարածությունների կառուցվածքիու գլխաքանակի, այսօրվա բերքատվությանն անասունների մթերատվության պայմաններում բուսաբուծության մեջ զբաղվածներիթիվը կարող է կրճատվել նս շուրջ 24,5 հազար միջին տարեկան աշխատողով: Անասնաբուծությանմեջ, ամբողջությամբ վերցրած, ոչխարաբուծութան ն թռչնաբուծության գլխաքանակի կտրուկ կրճատման ն խոզաբուծությանհամարյա լիովին վերացման հետնանքով,զբաղվածությանէական տեղաշարժչի նկատվի: Հաշվի առնելով գյուղատնտեսական աշխատանքների սեզոնայնությունը, ինչպես ցույց են տալիս հաշվարկները, գյուղատնտեսությանմեջ, նախկինում ձեռք բերված մեքենայացմանմակարդակի ն արտաղրության ծավալների վերականգնմանպարագայում կարող են լինել շուրջ 189 հազար լիարժեք զբաղվածներ:Այստեղմեծագույնխնդիր է հանդիսանում գյուղատնտեսությանմեջ թերբեռնված կամ ձնականորենզբաղված համարվողգյուղական բնակավայրերիայն շուրջ 330,6 հազար չզբաղված աշխատուժի (788 հազ.-457,4 հազ.) ն 33,3 հազար գործազուրկներիհարցը, որոնք փաստորեն գտնվում են ծայրահեղ ծանր վիճակում ն ապրուստի միջոցներ համարյա բոլորովին չունեն: Միամտությունկլիներ կարծել, թե հնարավոր է նրանց բոլորին ապահովել աշխատանքով:Սակայն պետությանմիջամտությանն մի շարք միջոցառումների հետնողական իրականացման դեպքում զբաղվածությանմակարդակըհանրապետության գյուղականբնակա-

վայրերում, մասնավորապես գյուղատնտեսության մեջ, կարող է անհամեմատ բարձր լինել: Որո՞նք են այն ուղիները, որ կօգնեին հասնելու ցանկալիարդյունքի: Առաջին, գյուղատնտեսական շրջանառությունից դուրս մնացած հողերը շրջանառության մեջ վերադարձնելու միջոցով լրացուցիչ զբաղվածությունապահովելն է: Հանրապետությունում 2011թ. գյուղատնտեսականշրջանառությունից դուրս էր մնացել շուրջ 198 հազար հեկտար ինտենսիվ հողատեսք օգտագործվողգյուղատնտեսական ն խոտհարքներ,որից 17,496-ը բազմամյա տնկարկներ, 82,696-ը վարելահողեր: Բարձիթողի վիճակում է 694 հազար հեկտար արոտավայրերիօգտագործումը: Նման կառուցվածքով այս հողերի վերադարձնելը գյուղատնտեսականշրջանառությանմեջ լիարժեք աշխատանքով կապահովեր շուրջ 33,0 հազար միջին տարեկան աշխատող կամ 41,3 2012-2013 հազար մարդ: Վիճակն էապես չի փոխվել նան թվականներին,երբշարունակում էր անմշակ մնալ ավելի քան 170 հազար հեկտար վարելահող ն բազմամյատնկարկ: Երկրորդ, հանրապետությունումլիովին վերացվել են շաքարի ճակնդեղի, վարդագույն խորդենու ն համարյա ամբողջությամբ՝ ծխախոտի մշակությունը: Մի քանի տասնյակ հազար հեկտար խաղողի ն պտղատու այգիներ կտրվել ն դրվել են հացահատիկի ու կերային մշակաբույսերի տակ: Ապացույցի կարիք չի զգում այն հանգամանքը, որ ծխախոտը, խորդենին,խաղողը ն պտուղը խիստ աշխատատար ն նյութատար լինելով հանդերձ, քաղաքակիրթ երկրագործությանպայմաններում,պետության հովանավորությանն անհրաժեշտ ինվեստիցիաներիառկայության դեպքում, բարձրորակ վերջնական արտադրանք արտադրելու ն միջազգային շուկայում կերային ն հացաիրացնելու շնորհիվ միավոր տաարածությունից հատիկային մշակաբույսերի նկատմամբ անհամեմատ բարձր հան արդյունավետություն են ապահովում: Դրա ապացույցը տույց հանրապետությունում1997 թվից որոշ աշխուժացումնէր ծխախոտի մշակությանվերսկսման ու «Գրանդ Տոբակո» ընկերությանկողմից ծխախոտի գլանակների արտադրության բնագավառում: Ելնելով

խնդրի: կարնորությունից.հանրապետությանկառավարութունը Ն. մասնավորապես,ՀՀ Գյուղատնտեսությաննախարարությունը նա-

խատեսում են հանրապետությունումվերականգնել տեխնիկական մշակաբույսերի, մասնավորապեսխորդենու ն շաքարի ճակնդեղի մշակությունը, իսկ խաղողի տարածություններըհասցնել 21 հազար հեկտարի, արտադրությունը` 300-325 հազար տոննայի նախատեսելով գյուղատնտեսության հետագա զարգացման ժամանակ շեշտը դնել ինտենսիվ գործոններիվրա": Հաշվարկները ցույց են տալիս, որ այդ մշակաբույսերի տարածության թեկուզ նախկին մակարդակները վերականգնելու դեպքում, դրանց ն ներկայումս մշակվողների աշխատատարությունների մակարդակների տարբերության շնորհիվ գյուղական բնակավայրերումկարող են աշխատանքովլրացուցիչ ապահովել նս շուրջ 30500 միջին տարեկանաշխատողի(կամ 38000 մարդու), այդ թվում 640 մարդու խորդենու, 25 հազարը` ծխախոտի, 3500-ը խաղողի ն 1400 մարդու` պտղաբուծությանբնագավառում: Երրորդ, Արարատյան հարթավայրում ոռոգման ոչ ճիշտ ռեժիմներ կիրառելու, ոռոգման ջրի անկանոն մատակարարումների պատճառով, մի քանի հազար հեկտարմշակելի հողեր ենթարկվելեն երկրորդային աղակալման ն գործնականորեն, հատույց չտալու պատճառովկամ համարյա բոլորովին չեն մշակվում ն կամ դրվում են կերային մշակաբույսերի տակ: Օրինակ, 1998թ. միայն Արարատի շրջանում նախկինում մշակված ավելի քան 2,0 հազար հեկտար վարելահող ն բազմամյա տնկարկ արդեն չէր օգտագործվում: Նման հողատեսքերի վերադարձնելը շրջանառության մեջ, հնարավորություն կտա ցանքերի նախկին կառուցվածքը պահպանելու դեպքում լրացուցիչ կերպով գյուղատնտեսությանմեջ աշխատանք ունենալու 2,75 հազար միջին տարեկանաշխատողի կամ 3,44 հազար շուրջ մարդու: Չորրորդ, Արարատյան հարթավայրում կան շուրջ 30 հազար հեկտար աղուտներ, որոնք աղազերծման դեպքում հնարավոր է ընդգրկել գյուղատնտեսականշրջանառության մեջ: Հանրապետության ոռոգման համակարգերիվարչության տվյալներով՞, պետության ռացիոօժանդակությանն նրա տնտեսականհնարավորությունների

ն կանացաԼկատար իեն Իա գիտնան ՀՀ

Գյուղատնտեսության նախարարությանտվյալներով այդպիսիհողատեսքերը

գոտում կազմում են շուրջ 4,7 հագար հեկտար(1996թ.):

դեպքումայդ հողերի աղազերծմանաշխատանքնալ օգտագործման

ներում, մեր հաշվարկներով,կարող են ընդգրկվել ավելի քան աշխատող կան 880 մարդ: միջին տարեկան տվյալներով,ԱրարատԲացի այդ, ՀՀ Գյուղնախարարության գրեթե 49 հազար հեկտար հողերի մելիորատիվ յան հարթավայրում կրկնակիաղակալվիճակը մնում տագնապալի՝գերխոնավության

ման

պատճառով:

հողեր Հինգերորդ,զգալի քանակությամբսեփականաշնորհված կամ չեն մշակվում, քանի որ դրանց տերերը հաշմանդամներ ն ի վիճակի չեն հողը սեփական են ծերությանկենսաթոշակառուներ ուժով մշակելու: Մյուս կողմից նրանց ֆինանսականհնարավորությունները միշտ չէ, որ թույ են տալիս այդ գործում օգտագործելու

աշխատանքը:Նման հողատարածությունները վարձու աշխատուժի կատարընտրովի հետազոտվողտնտեսություններումմեր կողմից են ինտենսիվ տվյալներով կազմում ված հետազոտությունների օգտագործվողհողատեսքերիտոկոսը: Դրանց մշակումը, թեկուզ վարձու աշխատուժիընդգրկումով, աշխատանքով կապահովեր 14,5 հազար միջին տարեկան աշխատողի (18,1 հազար. շուրջ

մարդու):

ամբողջի Վեցերորդ, 1999թ. սկզբին հանրապետությունում հանդիսացողգյուղասեփականություն 47,196-ը կազմող ն պետական 6596-ն էր տրվել վարձատնտեսական հողատեսքերի միայն 139,3 հազար հեկտարը կալության,իսկ մնացած 3596-ը կամ շուրջ մեր մշակությունը, կատեգորիայի այս Հ ողերի մնում էր չմշակված: կագոյություն ունեցող ցանքատարածությունների հաշվարկներով, մեջ ռուցվածքը պահպանելու դեպքում կարող է աշխատանքի (175 ընդգրկել շուրջ 14,0 հազար միջին տարեկան աշխատողի անմշակ վարելահող էր. հազար մարդու): Ավելի մեծ քանակությամբ

նան 2012թվին:

իրականաԱյսպիսով,այս հիմնականռեզերվներիգործնական մեջ լրացուցիչ կտա. գյուղատնտեսության ցումը հնարավորություն կամ աշխատողի տարեկան կերպով ստեղծել 95,4 հազար միջին 119,2 հազար մարդու լրացուցիչ աշխատատեղ: գյուղահանրապետությունում Սակայն ինքնահոսիթողնելով չի ընթացքը, հետագա տնտեսականարտադրությանզարգացման

կարելի ակնկալել, թե առաջիկա կարճ ժամանակաընթացքում, առանց վերը նշված միջոցառումների իրականացման կոնկրետ ուղիների մշակման ն պետությանակտիվ միջամտության հնարավոր կլինի որնէ դրական արդյունքի հասնել: Արդյունավետաշխատանքի համար առաջին հերթին անհրաժեշտություն կառաջանա գյուղատնտեսական արտադրության հետագա կազմակերպումն իրականացնել խոշոր արտադրության հենքի վրա ն խրախուսել այն: Փոքր տնտեսությունները, ունեցած առանց այն էլ չնչին հողաւստտարածություն, դրա կտրտվածության ն ցրվածության՛, տեխնիկական ցածր զինվածության ն սուղ ֆինանսական հնարավորությունների պատճառով տնտեսապեսի վիճակի չեն լիարժեք կերպով գյուղատնտեսական տեխնիկա օգտագործելու, ուստի ն խիստ ցածր է նրանց աշխատանքի արտադրողականությունը: 2010թ. հանրապետության Ազգային վիճակագրականծառայության կողմից ուսումԳՏ-ը իրենց տրամադրության տակ ունեին նասիրված 2688 ընդամենը 126 տրակտոր, 26 մինի տրակտոր, 53 բեռնատար ավտոմեքենա, 17 գութան, 18 կուլտիվատոր, 12. շարքացան, 17 խոտհնձիչն 9 հացահատիկային կոմբայն: Արարատյան հարթավայրի փոքր հողակտորների պայմաններում կոոպերացմանճանապարհով գյուղատնտեսականարտադրության արդյունավետությանբարձրացումըկասկած չի հարուցում: Ղրղզստանում, նման տնտեսություններիպայմաններումներկայումս «Առավել հաճախ ազգականներիխմբերը ն ամենամոտիկհարնանները միավորում են իրենց փոքրիկ հողակտորները, դրանք որպես մեկ միասնականհողակտորմշակելու համար, գիտակցելով որ հենց այդ ճանապարհով (ի հակադրություն կոոպերատիվների) սրանք կհասնեն մեծ հաջողության,հատկապես երբ ռեսուրսները,օրինակ, գյուղատնտեսականտեխնիկան,սահմանափակեն»: Խոշորացումը թերես ճիշտ կլիներ իրականացնել Գյուղատնտեսության էկոնոմիկայի գիտահետազոտական ինստիտուտի ն կողմից մշակված «Ագրոմոդել-2000»ծրագրում հանրապետության ,

ՀՀ Գյուղատնտեսությաննախարարության տվյալներով գյուղացիական տնտեսությունների2896-ը ունեն 7 ն ավելի հողակտոր (ՄովսիսյանՎ.Մ., Զեկուցում նստաշրջանում17.06.1997թ.) ՀԳԳԱ-ի 067Վ6115111 ԵՕՒԾՄՈՒՂԸք084ԵԱԼԼ1քոօք ք ուլքրեԹօոուտ. Մեֆ. Ը2:Ծ8 ՇՇՈԵՇ6020328618611010 ԲՕԽՈԼՒ. Եքէօօօղծ,16եճԾբթ2007 ո, օոք.1 6:օբօ՛ՒոՇՔօ. ԲՑքօոծտօաո)լ `

մասնավորապես Արարատյան հարթավայրի համար առաջարկվող մոդելային տնտեսությունների օրինակով, որտեղ մեր մասնակցությամբ հաշվարկվել է աշխատուժի պահանջը:Այն, որպես օրինակ, բերենք Արարատյանհարթավայրի մոդելային տնտեսություններում (Աղյուսակ8.1.): Այուսակ 8.1. Աշխատուժիպահանջարկը Արարատյանհարթավայրի տարբեր մասնագիտացմանմոդելային տնտեսություններում է աշխատող Տնտեսություններ Տարեկան Պահանջվում

մասնագիտացումը | աշխատան-

Միջին Ընդա- | տարեկան մենը

արամ հազ. մարո/ժամ

Այդ թվում

Գ Ց զ

Յ Յ Ց

կարող են պատկանել անհատի կամ ընտանիքի, մյուս դեպքում գյու՝

ղացիականկոլեկտիվտնտեսության,բաժնետիրական ընկերության, կոոպերատիվի,ասոցիացիայի կամ որնէ այլ ձնի միավորման կամ չինել պարզապես պետական ձեռնարկություն: Հողերի մի մասը կարող է լինել սեփականաշնորհված, մյուս մասը վարձակալվածն այլն: Հնարավոր են տասնյակտարբերակներ:Այստեղ կարնորը վարվող տնտեսության մեծ չափերն են, որոնք թույլ են տալիս բարձր մեքենայացվածապրանքայինտնտեսությունվարել: Մոդելային տնտեսությունների համար աշխատուժի պահանջարկի վերը բերված հաշվարկը կատարված Է` ելնելով տվյալ կոնկրետ պայմաններումգյուղատնտեսականարտադրության կազմակերպմանն աշխատուժիօգտագործման հետնյալ սկզբունքներից ու պայմաններից. աշխատուժիռացիոնալ օգտագործում, գյուղատնտեսականաշխատանքներիօպերատիվ կազմակերպում ե ագրոտեխնիկականսեղմ, օպտիմալ ժամկետներում կատարում, միննույնաշխատողիօգտագործումը տնտեսությանտարբեր ճյուղերում կատարվողաշխատանքներում, կնոջ աշխատանքի զուգակցումը դաշտում, ֆերմայում ն -

Բանջարա-

24,3

տավարաքուծական

բանջարաբուծական 3. Խաղողա-պտղա66,54

45,5

տավարաբուծական

Բանջարա-խաղո-

89.14

7»

34,0

տավարարուծական Տեխնիկական

ղա-պտղաբուծական

ընտանիքում,

նությունից

Որպես մոդալային տնտեսության առաջարկվող գյուղատնտեսական ձեռնարկություններըբոլորովին պարտադիրչէ, որ պաւտկանեն մեկ գյուղացիական տնտեսության: Դրանք նան մի դեպքում

«Ագրոմոդել2000» ծրագիրը: Հեղինակների կոլեկտիվ: Գյուղատնտեւության էկոնոմիկայի գիտահետազոտականինստիտուտ, Երնան, 1996, ձեռագիր,453 էջ:

աշխատանքային օրվա տնողության չսահմանափակում՝ կախված գյուղատնտեսականաշխատանքներիսեզոնայ-

գյուղատնտեսականաշխատանքիզուգակցումը այլ ոլորտն գյուղատնտեսական ների աշխատանքների արտադրանքի ն վերամշակման իրացմանհետ, ֆիզիկապեսառողջ կենսաթոշակառուների (համեմատաբար ցածր տարիքի) ն բարձր(12 տարեկանիցվերն) տարիքի երեխաներիաշխատանքի մասնակիօգտագործում հատկապես գյուղատնտեսական աշխատանքիլարված շրջանում, վարձու աշխատուժի օգտագործում (ժամանակավորն մշտական) աշխատողներիսոցիալականապահովվածության ն պաշտպանվածության երաշխիքներ,

ված է նան ճյուղերի աշխատատարությունը, դրանց տեսակարար կշիռը ն մեքենայացմանհնարավորմակարդակը,համարյա համանման արտադրական պայմաններումաչքի է զարնում աշխատուժի պահանջարկի կտրուկ տտարբերությունները (ավելի քան երկու

աշխատուժի վերարտադրության հնարավորության երաշ-

խիքներ,

աշխատողների պրոֆեսիոնալ ն մասնագիտական որակավորման, դրա բարձրացման երաշխիքներ ն հնարավորութ-

անգամ):

յուններ,

աշխատաժամանակիմիջին տարեկանֆոնդի օգտագործում` 70-7596-ով (հաշվի առնելով սեզոնայնությունը): Աշխատուժի պահանջարկիհաշվարկման հիմքում դրված են տեխնոլոգիականքարտերը ըստ մասնագիտացմանտիպերի առաջարկվող մշակաբույսերին անսնապահականճյուղերի, առաջարկվող մեքենաներիհամակարգի: Աշխատանքների(աշխատաժամանակի) ծավալը վեր է ածվել միջին տարեկան հաշվարկային աշխատողների դրանցից յուրաքանչյուրի տարեկան աշխատաժամանակիհաշվարկային ֆոնդն ընդունելով 1960 ժամ 7 ժամյա աշխատանքայինօրվա դեպքում: Ընդ որում, եթե այդ ֆոնդը տղամարդկանց համար ընդունվել 290 օր, ապա կանանցհամար, հաշվի առնելով նրանց աշխատանքի առանձնահատուկ բնույթը ն օրգանիզմի ֆիզիոլոգիական առանձնահատկությունները՝270: Աշխատանքների լարված ժամանակաշրջանում նախատեսէ վում նան ծերերի (մինչն 70 տարեկան` 0,7 գործակցով) ն անչափահասների (0,3 գործակցով) մասնակցությունը գյուղատնտեսական արտադրությանը նայն էլ` հիմնականումոչ ծանր աշխատանքներում, կրճատ աշխատանքայինօրով: Նախատեսվում է վարձու աշխատուժի օգտագործումը, հեղինակի կողմից մշակված ն աշխատանքումտրված (գլուխ 7) գյուղատնտեսությանմեջ աշխատանքիներգրավման,նյութականխրախուսման, սոցիալականապահովագրության,ուսուցման ն այլ հիմնական սկզբունքներիօրենսդրորենձնակերպումը պետությանկողմից, որը գյուղատնտեսությանմեջ վարձու կհեշտացներհանրապետությունում աշխատուժիավելի լայն մասշտաբներովընդգրկումըն դրանով իսկ՝ կնպաստեր գյուղական բնակավայրերում աշխատուժի զբաղվածությանմակարդակիբարձարացմանը: Մոդելային տնտեսություններում,միննույն հողատարածության պայմաններում`կախված մասնագիտացումից,որով պայմանավոր-

Մենք չենք հավակնում ենթադրել,թե առաջարկվող մոդելային տնտեսություններնիդեալական են, ն միայն այստեղ կարող է աշխատուժն օգտագործվել առավել ռացիոնալ ձնով: Սակայն այսօրվա պայմաններում հանրապետության գյուղատնտեսության մեջ արտադրականռեսուրսային պոտենցիալիարդյունավետօգտագործման ուղիներից մեկը, մեր կարծիքով կարող է լինել նման տնտեսություններիկազմակերպումը: Դրա համար ներկայումս կան մի քանի նախադրյալներ. մոդելային տնտեսությունները կարելի է կազմակերպելպետական, այդ թվում` վարձակալությամբտրվող հողերի բազայի վրա, մինչե այժմ, քանի դեռ սեփականաշնորհված բազմամյա տնկարկների տարածությունը ն վարելահողերըբարեբախտաբար ամբողջությամբչեն զբաղեցված շինություններով կամ այլ կառույցներով, ն սեփականաշնորհվածնման կատեգորիայիհողատեսքերըհիմնականումառանձնացված չեն միմյանցից, ուստի գլխավորապեսմասսիվ հողակտորների տեսքով դրանց առկայությունը հնարավորությունէ տալիս կազմակերպելումոդելային տնտեսություններիպարամետրերն(չափանիշները)ապահովողգյուղատնտեսական արտադրություն, հողի առք ու վաճառքի օրենքի գործողությանմեջ դրվելուց հետո հնարավոր է նման համեմատաբար խոշոր, ապրանքային արտադրություն ապահովող ֆերմերային տնտեսությունների ձնավորումը, մոդելային տնտեսություններըկարող են հողակտորներ ունենալ տարբեր վայրերում ապահովելով մեկ տեսակի մշակաբույսիհամար անհրաժեշտտարածությանչափը, մոդելային տնտեսություններում գյուղատնտեսական տեխնիկան կարող է լինել ինչպես սեփական, այնպես էլ օգտա-

գործվել վարձակալականսկզբունքներով

տրվել

նան

վարձակալությամբ:

որ խոշոր գյուղատնտեսական նշված առաջին փուլում վերը զարգացման արտադրությունը հանրապետությանամբողջ գյուղատնտեսականարտադկընդգրկի րության 30-3596-ը, իսկ գյուղացիական տնտեսությունները դեռես հիմնականտեղը կգրավեն ն կտան համախառն արտադրանքի

Այսուհանդերձ,գտնում ենք,

մնացած65-70Չ42-ը: Հաշվի առնելով այս հանգամանքը, աշխատանքայինծախսումների նորմատիվներըմշակվել են ինչպես մոդելային, այնպես էլ արտադրությանվարման պայ տնտեսություններում գյուղացիական

Բուսաբուծության առանձին ճյուղերի աշխատատարությունը, ելնելով արտադրության վարման պայմաններից, հաշվարկված է ջրովին անջրդի երկրագործությանհամար(Աղյուսակ8.2): Աղյուսակ8.2. Աշխատանքային ծախսումներինորմատիվները բուսաբուծությանմեջ 1 հեկտարի ն1 ցենտներ արտադրանքի հաշվով (ջրովի (Ջ) ն անջրդի (Ա) պայմաններում),մարդ/ժամ

Մշակաբույսը

համար: մանների

ծախսումների աշխատանքային Գյուղատնտեսության

նորմատիվները

ծախսումներինորառաջարկվողաշխատանքային մատիվները նախատեսված են կանխատեսվողժամանակաշրջանի (2015 թ) համար: Ընդ որում, ակնկալվում է, որ դրանք հանրապետությանգյուղացիականտնտեսություններըձեռք կբերեն կան-

Մշակվածն

պայմաններում: խատեսվող բերքատվությանն մթերատվության են միավոր տարածությանն Նորմատիվները հաշվարկված մեկ գլխի, գյուղատնտեսականարտադրանքի մեկ միավորի (ցենտներ, կգ, 1000 հատ) հաշվով: Դրանք մեր կողմից հաշվարկված

ինչպես ավանդական(սովորական)միջոցներովաշխատանքների կատարման (հիմնականումձեռքի), այնպես էլ փոքր մեքենայացման կամառավելագույն տնտեսություններում) միջոցների (գյուղացիական մոդելային ն օրինակ: տնտեսություններում, (խոշոր մեքենայացման

են

ավելի մեծ) պայմաններիհամար, ընդամենը (ուղղակիԻանուղղակի) աշխատանքային ծախսումների տեսքով, բերքատվությանն մթերատվության մեկական մակարդակներիդեպքում: Այլ մակարդակների հաշվարկմանժամանակ հիմք են ընդունել մշակված տեխնոլոծախսումներիհաստատուն ն գիական քարտերի` աշխատանքային նը: փոփոխունմասերիհարաբերակցությունը

8.2.

Բերքատ-

ծախսումները, մ/ժամ Աշխատանքային 1 հեկտարի վրա | 1 ցենտներիվրա մոդե- | գյուղաց. մոդե- | գյուղաց. տնտե տնտե ան լաին

վությունը | ց/ոա

տնտեսութ.

Հացահատիկ ը

Կարտոֆիլ

741.0

Բանջարեղեն 5

Ծխախոտ

անային

շակաբույսեր

Պտուղ

Ծորդենի

վ `

Կերի արմատապտուղ Ջ ն

ո.

57,5

բտ

ոա

4.74 3,90 -

4.58

2.30

5.20 ար

3,12 -

240,0

7.40

7,96

ոթ Թ

5»

ոթ

Բ38

Յ.

սութ.

928,8 6,80

1649,0 ատ

Խաղող

տնտե սութ.

սութ.

2,62 2,98

Բազմամյա

(խոտ)

խոտ |

70,8

Միամյա (խոտի)

խոտ

Սիլոսային

մշա-

(ներառ-

Ա զիա Փորոաը) աբույսեր

1,50

2,32

2,4

1.18

75,5

3.42

յուսակ

արտադրանքիհաշվով, մարդ/ժամ

|է 072 ,

Արտադրանքի| Մթերա-

Հանրապետության պայմաններում առավել աշխատատար ճյուղը ծխախոտագործություննէ, որը, ինչպես միավոր արտադրանքի, այնպես էլ միավոր տարածությանհաշվով մի քանի անգամ գերազանցում է մյուս ճյուղերին: Առավել աշխատատարճյուղերից (1 հեկտարի հաշվով) են նան խորդենագործությունը,բանջարաբուծությունը ն խաղողագործությունը: Ակնկալվում է, որ տեխնիկականմշակաբույսերիցխորդենու մշակությունը նպատակահարմար կլինի միայն խոշոր տնտեսություններում: Մյուս կողմից, վերջիններս կապահովենբերքատվության ն մթերատվությանավելի բարձր մակարդակ ն ցածր աշխատատարություն` կապված նրանցում ինտենսիվացման ավելի բարձր հետ (մեքենայացում, մակարդակապահովելու հնարավորությունների պարարտացում, ոռոգում, բույսերի պաշտպանությանաշխատանքների իրականացումն այլն): Անասնաբուծությանմեջ ավելի բարձր աշխատատարությունէ ակնկալվում ոչխարաբուծությունում, որտեղ ինտենսիվացմանուղղությամբ լուրջ դրական տեղաշարժեր չեն սպասվում (Աղյուսակ

8.3.):

բազան, ենՀաշվի առնելով դեռես առկա նյութատեխնիկական թադրվում է, որ նախկինինման, վերականգնվողթռչնաբուծությունն ու խոզաբուծությունը կզարգանան խոշոր մակա արդյունաբերական հիմքի վրա: Դա իր հերթին հնարավորությու համեմատությամբդրանցում գյուղացիականտնտեսությունների 2-4 անգամ բարձր արտադրողականություն:Տավարաապահովել բուծութան մեջ առկա հնարավորությունների լիարժեք օգտա-

աաներ

տա

83.

Աշխատանքային ծախսումների նորմատիվները անասանաբուծության 1 գլխի ն 1 ցենտներ մեջ անասունների

գործումը թույլ կտա այդ տարբերությունըհամապատասխանաբա հասցնելու մսի արտադրության բնագավառում 14 ն կաթի 1,7 անգամ (Աղյուսակ8.3.):

մ/ժամ Աշխատանքային ծախսումները,

անվանումը տվության

1 գլխի հաշվով մակարդակը մոդելային գուղաց.

Հազարի թ Կաբ, 770ը

շաճ,

կովի,

ցենտ. Խոզի

քաշաճ, կգ

Բուրդ, կգ

2,7

կգ

հատ

288.6

62»

4,26

42.9

18.8

34,3

Ոչխարի

Ձու

քաշաճ,

աը ոթ

ձվի հաշվով

գյուղաց, տնտես.

46,26

338,4

Թռշնի 12

տնտես.

քաշաճ, կգ

ցենտների վրա

իմոդելային|

տնտես. տնտես. |

64,8

68.1

26.6

Զբաղվածությանբարձրացումըգյուղատնտեսության ենթակառուցվածքումն գյուղիարտադրական արտադրական ոլորտի մնացածստորաբաժանումներում

չնչինդրական տեղաշարժերին,գյուղատնտեսությանարտադրական

8.3.

ենթակառուցվածքի,ն հատկապես ագրոսպասարկման ծառայություններիաշխատանքը դեռնս հեռու է բավարար լինելուց, իսկ շատ օղակներպարզապես չեն գործում:Մի շարք այլ պատճառների հետ մեկտեղ, մեր կարծիքով, այս հանգամանքըպայմանավորված է նրանով,որ սեփականաշնորհումը գյուղատնտեսության մեջ սկզբում իրականացվեցմիայն արտադրական ոլորտում, իսկ նրա արտադրականենթակառուցվածքը դուրս մնաց այդ գործընթացից:

ենթակառուցվածքումառանձնահատուկ Արտադրական դեր է պատկանումագրոսպասարկմանոլորտին: Ենթակառուցվաօքն իր

մեջ Է ներառում «արտադրական,սոցիալական ն ինստիտուցիոնալ ծառայություննեի փոխկապակցված տնտեսական տարրերի Դրանցից որնէ մեկի բացակայությունըկամ զարգացհամալիրը»': ման ցածր մակարդակնիջեցնում կամ համարյա անհնարին է դարձ-

մյուսների օգտագործումը ն ի չիք է դարձնում ամբողջ համակարգիարդյունավետությունը: Ներկայումս, երբ հանրապետությունումձենավորվածն գործող գյուղացիականկոլեկտիվ տնտեսություններիթիվը հասնում է շուրջ ոլորտից 339,2 հազարի, բազմապատկվելէ ագրածառայությունների են մեծացել այդ ծառայություններինկատմամբ օգտվողներիթիվը, ունեցած պահանջներն ու բնույթը: Անհրաժեշտություն է առաջացել ստեղծել նոր տիպի ծառայություններ,իսկ գործողներինզուգահեռ՝. նան այլընտրանքայինծառայություններ,որոնք մրցակցությանպայմաններում կօգնեն էապես բարելավելու սպասարկման որակը ն նվազեցնելու դրա կատարմանվարձը: Ներկայումս գյուղատնտեսության սպասարկման ոլորտում զբաղված են շուրջ 27,5 հազար մարդ, որոնք իրականացնում են նյութատեխնիկական մատակարարումը, տեխնիկայի նորոգումը, մթերումները ն իհարկե գյուղացիական տնտեսություններին ն առետրայինկազմակերպություններինտեխնիկայովսպասարկումը, բույսերի պաշտպանութան ն պարարտացման աշխատանքների կատարումը: Սակայն աշխատանքներիանբավարար կազմակերպման պատճառով, գյուղատնտեսականդաշտային աշխատանքների ճնշող մեծամասնությունը, իսկ անասնաբուծության մեջ անխտիր գրեթե բոլոր աշխատանքներըկատարվումեն ձեռքով: Մեր կողմից տասնվեց շրջաններում կատարված ընտրանքային հեւտազոտությունների արդյունքներըվկայում են, որ չնայած

Չսեփականաշնորհված ենթակառուցվածքի օբյեկտների

նկատմամբ անբավարարուշադրությունը, կամ պարզապես բարձիթողի վիճակը հանգեցրին այդ ոլորտի քայքայմանը ն կազմալուծմանը: Արդյունքում, մեր հետազոտությանտվյալներով, վերանորոգման արհեստանոցները, «Հայբերրիություն», «Հայագրոսպասարկում» ծառայությունների տեղական ստորաբաժանումները կարելի է ասել համարյա չէին աշխատում կամ աշխատում էին իրենց նախկին կարողությունների 20-2596-իչափով: Գործնականորենգրեթե չեն գործում ագրոքիմիական,սերմստուգիչ լաբորատորիաները, անասուններիարհեստականսերմնավորման կայանները,ցածր է անասնաբուժական լաբորատորիաների աշխատանքիարդյունավետությունը:

նում

Հ. Մ. Մաճիկոնյան

«ՀՀ

արտադրությանզարգացման գյուղատնտեսական

հիմնախնդիրները», Երնան, 1997, էջ 93

Շրջանայինվարչատարածքային կառավարմանփոխարինումը մարզայինովգյուղացու համար պրոբլեմային հարց դարձրեց մատչելի գներով գյուղատնտեսականաշխատանքներիմեքենայացման ծառայություններից օգտվելու, բուժանյութերի, պարարտանյութերի ձեռք բերման, մասնագիտացված ագրոնոմիականն անասնաբուժական ծառայություններից, ոռոգմանջրից օգտվելու խնդիրները: Մրցակցությանն պետական միջամտությանբացակայության պայմաններումգործող սակավաթիվսպասարկողծառայությունները կամայականվերաբերմունք են հանդես բերում կատարվողաշխատանքների գնի ն որակի խնդրում, իսկ արտադրողը գտնվում է ն անպաշտպան անելանելի վիճակում: Մթերող կազմակերպությունների ն վերամշակող ձեռնարկություններիծանր ֆինանսական վիճակի պատճառով գյուղացու արտադրած մթերքը չի իրացվում, իսկ վերջինս հնարավորություն չունի այն դուրս հանել հանրապետությունիցկամ լրիվ իրացնել տնտեսությաններսում: Ստացվում

ավելցուկ չունի, այնպես,որ մի կողմից գյուղացին գյուղմթերքների ավելցուկի իրացումը մյուս կողմիցպրոբլեմ է ունեցած անգամ չնչին ն Այս հանգամանքն առաջին հերթին մեծապես կամ վերամշակումը: է վերաբերվում Արարատյանհարթավայրիտնտեսական շրջանին, ապրանքայինգյուղմթերքորտեղարտադրվումէ հանրապետության ների հիմնականմասը (բանջարեղեն,խաղող, վաղահասկարտոֆիլ, հեռու, սահմապտուղ ն այլն): Առավել դժվար է խոշոր քաղաքներից արտադրվածգյուղմթերքներին նամերձ, կտրված բնակավայրերում է

իրացումը: արտադրանքի

Պետական օժանդակությանն առաջարկվող մոտեցումների կիրառմանդեպքում հնարավոր է լրիվ հզորությամբ աշխատեցնել դրանց տեխնիկականվերազինվերամշակողձեռնարկությունները` մամբ ապահովելովմիջազգայինշուկայի պահանջիչափանիշներին արտադրանքիստացումը ն սպառումը, դրանով համապատասխան ն իսկ ստեղծելով լրացուցիչ աշխատատեղեր գյուղական բնակ-

չությանլրացուցիչզբաղվածություն: Մոդելային ն ավելի մեծ արտադրականչափերի տնտեսությունների ստեղծումը բաժնետիրական,կոոպերատիվ կամ այլ հիմունքներով, ինչպես նան պետական սեփականությունհանդիարտադրությունը սացող հողերի վրա, թույլ կտա գյուղատնտեսական մնացած ճյուղերի հետ ե նթակառուցվածքի միավորել արտադրական ն ապահովել վերջինիս անխափանաշխատանքը: Նպատակահարայլմար է պայմաններստեղծել արտադրականենթակառուցվածքի ն բոլոր համար ընտրանքայինծառայություններիկազմակերպման կառույցներըդնել տնտեսականհավասար պայմաններում: Այս պայմաններում,ինչպես ցույց են տալիս մեր հաշվարկները, գյուղատնտեսության արտադրական ենթակառուցվածքումզբաղվածների թիվը կավելանա առնվազն 2-2,5 անգամ (այդ թվում 1,8 անգամ) ն կհասնի 60-75 վերամշակող արդյունաբերությունում

հազար մարդու:

ցույց տվեցին, նան, որ մինչն այժմ Ուսումնասիրությունները ձեռնարկությունգյուղում շատ քիչ են գործող արդյունաբերական ձեռնարկություններից առկա գյուղում ները: Հետազոտված գործում է միայն 3096-ը, որոնց կեսը աշխատում է արտադրական կարողությանմիայն 15, իսկ մնացածները՝մինչն 48-5546-ով: Ամբող-

ջությամբվերցրած, ըստ պաշտոնական վիճակագրության,մարզերի ձեռնարկություններում2011թ. աշխատում էր արդյունաբերական զբաղվածների6,396-ը':Սա ստեղծված պայմանների պաշտոնապես

համար բավականաչափպատկառելի ցուցանիշ Է: Դժբախտաբար, իրականում,ինչպես նշվել էր աշխատանքի սկզբում, հաշվարկման մեթոդիակայիթերությանպատճառով, մեծ մասամբ այդ թվի մեջ են հաշվառված քաղաքների, ինչպես նան մարզերի չգործող ձեռնարկություններիաշխատողները,որոնք հրամանով ազատված չեն աշխատանքից ն գրանցված են ցուցակներում: Այդուհանդերձ, արդյունաբերությանե արտադրական ոլորտի մնացած ճյուղերում, հետո, զբաղված է գյուղի աշխատանքային գյուղատնտեսությունից ռեսուրսներիառավել ստվար մասը: Գյուղի տնտեսությանվիճակը ն աշխատաշուկայի կառուցվածքը պայմանավորումէ, որ տնտեսության հետագա զարգացումը պետք է ընթանահավասարակշռվածաճի ն բաց տնտեսություն վարելու սկզբունքով: Միննույն ժամանակ տնտեսական կայուն աճ ն բարձր զբաղվածություն ապահովելու համար անհրաժեշտ են մեծ չափերի ֆինանսականներդրումներգործող արտադրական ձեռնարկություննեի վերազինման ն նոր տեխնոլոգիաների ներդրման, նոր աշխատատեղերի ստեղծման համար: Հաշվի առնելով այդ գործում պետության սահմանափակ հնարավորությունները,անհրաժեշտություն է առաջանում ուղիներ գտնել ձեռնտու պայմաններով օտարերկրյա ներդրումների համար: Այդ նպատակով անհրաժեշտ է ճշգրտել ներդրումներիչափերը ն օբյեկտները ըստ առաջնահերթության: Մեր խնդիրը չէ տվյալ պարագայի համար հարցի լուծում առաջարկելը, սակայն համոզված ենք, որ գոտու աշխատանքային ռեսուրսների զբաղվածության խոշոր բարձրացման գործում առավելությունը պետք է տալ օբյեկտների արտադրական հզորությունների լրրիվ հզորությամբ աշխատեցնելուն:

Հանրապետությունը հարուստ Է ոչ մետաղական հանածոներով (կրաքար, դոլոմիտ, ֆոսֆորիտ, կերակրի աղ, տուֆ, բազալտ, մարմար,պեռլիտ ն այլն) Ա հանքայինջրերով, կան նան գունավորն թանկարժեք մետաղների պղնձի, մոլիբդենի, ոսկու, երկաթի

«Հ

ԱՎԾ

«Աշխատանքիշուկան ՀայաստանիՀանրապետությունում 2007-2011»,էջ

Ռեզերվների (ֆինանսական) առկայության դեպքում հանքավայրեր'

8.4.

այս

հարուստ

բնական

ռեսուրսները

լավագույն

բազա

նոր ճյուղեր զարգացնելու ն նոր աշխատատեղեր արդյունաբերական

ստեղծելու համար: Ստեղծված սուղ ֆինանսական պայմաններում վերջինիս համար շոշափելի ռեզերվ Է նան փոքր արտադրությունների կազմակերպումը, հատկապես սեփական արտադրության հումքի վերամշակմանհամար: Որոշակի զբաղգյուղատնտեսական բարձրացման ռեզերվ է նան սառեցված շինարարության վածության աշխուժացումը արդյունաբերական օբյեկտների, բնակարանային, կրթական ն մշակութային,առողջապահական կոմունալ-կենցաղային, ն այլ օբյեկտների շինարարության, մի շարք այլ օբյեկտների . բնագավառում: Այստեղ հարկ է նշել մի վերապրոֆիլավորման այնպիսիբավականաչափմեծ ռեզերվ, ինչպիսինկառավարմաննոր բաժանմանանցնելուց հետո նախկինշրջկենտվարչատարածքային րոններում ազատված վարչական ն այ կարգի շինությունների ու օգտագործմանվերապրոֆիլավորումնէ: վերակառուցումն Ուշադրության է արժանի զբաղվածության փոփոխություններն առետրի ու հասարակականսննդի ն արտադրականբնույթի կենցաղային ծառայություններիմատուցման բնագավառում: Եթե վերջինս գործում է նվազագույն ծավալներով, ապա մանրածախառնետրում զբաղվածների թիվը, մեր ընտրանքային հետազոտությունների̀ արդյունքներով,ավելացել է 6,5-7 անգամ:Հեռանկարում ակնկալվում է առնտրում զբաղվողների թվի կայունացում ն նույնիսկ որոշ կրճատում, իսկ կենցաղային ծառայությունների բնագավառում՝ ավելացում 2,8-3,2 անգամ: Բոլոր ռեզերվների հնարավորհաշվառումով, տեսանելի հեռանկարում, գյուղատնտեսության արտադրականենթակառուցվածքում, գյուղական արդյունաբերության, շինարարության ն այ արտադրական ոլորտներում մոտավոր հաշվարկներով կաշխատեն շուրջ. 184 հազար մարդ: ։

Հայկականհամառոտ հանրագիտարան, Չորս հատորով, Հ. 4, Երնան, 1990,

էջ 341:

Զբաղվածությունըգյուղի ոչ արտադրականոլորտներում

են

768 էջ,

Շուկայական հարաբերություններին անցման պայմաններում անցումային շրջանի դժվարություններով, ինչպես նան մի շարք օբյեկտիվ ն սուբյեկտիվ հանգամանքների հետնանքով, զբաղվածության մակարդակի կտրուկ անկման, զբաղվածների ընդհանուր թվումգյուղատնտեսությամբզբաղվածների տեսակարար կշռի ավելացման պայմաններում կրկին սկսել է նվազել գյուղի ոչ արտադրական ոլորտում զբողվածների տեսակարար կշիռը: Այն 1997թ. հանրապետությունումկազմեց միայն շուրջ 17,296, 1974 թվականի 27.396-ի դիմաց: Այստեղ համեմատաբարբարձր է կրթության ն առողջապահության բնագավառներումզբաղվածների տեսակարար կշիռը (7,896), չնայած այդ ցուցանիշը նս կրկնակի անգամ ցածր Է 1974թ. համապատասխան ցուցանիշից. Վերջին 7 տարիներին վիճակն այս ոլորտում էապես չփոխվեց 2007-2012թթ. հանրապետությունում ծառայությունների ոլորտին բաժին էր ընկնում զբաղվածներիընդհանուր թվի 37,1-39,896-ը, այդ թվում` կրթություն, առողջապահությունն սոցիալականոլորտներում՝ 13,9-13,746: Իրավիճակից բխող մի քանի հանգամանքներհուշում են, որ առաջիկայում ոչ արտադրական ոլորտներում զբաղվածության մակարդակի բարձրացում չի սպասվում կամ սպասվում է չնչին չափով: Որո՞նք են այդ հանգամանքները:Նախ, վերջին տարիներին նկատվող ծնելիության կտրուկ անկումը, որը հետնանք է տնտեսական ծանր պայմանների ն հասարակությանակտիվ մասի (երիտասարդություն)շարունակվողմիգրացիայի,հուշում է, որ առաջիկա տարիներին կշարունակի նվազել դպրոց հաճախողների, բուհերում կադրերի սովորողների ն բնականաբար, գիտամանկավարժական թիվը: Վերջիններիս պակասելը պայմանավորվածէ նան մասնագիտական կադրերի նկատմամբ պահանջարկի կտրուկ նվազումով: Եթե վերցնենք նույնիսկ միայն գյուղատնտեսությանբնագավառը, ապա նախկինում շուրջ 20 գյուղ ունեցող շրջաններում այդ բնագավառը սպասարկում էին հիմնականումբարձրագույն կրթությամբ 250-300 մասնագետներ, (չհաշված միջնակարգ մասնագիտական կրթություն ունեցողները): Մինչդեռ այժմ տեղերում կան միայն անասնաբույժներ,որոնցից յուրաքանչյուրն սպասարկում է շուրջ 3

ինչպես նան մարզային գյուղատնտեսականհիմնարկներիմի քանի աշխատակիցներ: Սեփականության պետական ն կոլտնտեսայինձներից մասնավորին անցմամբ կտրուկ կրճատվեցկառավարմանապարատում զբաղվածներիթիվը: Ուստի կրճատվեց նան կառավարմանմասնագիտություններիգծով կադրերի պահանջարկը,իր բոլոր հետնանքներով: Սակայն հետագայում, ձեռնարկչականգործունեությանակտիվացմամբ` (մենեջմենթ, բիզնես, մարքեթինգ) ն արտադրության խոշորացմաննուղղված աշխատանքներիշնորհիվ այս բնագավառն անհամեմատ կզարգանա: Լուրջ ւիոփոխություններտեղի ունեցան նան առողջապահության բնագավառում:Այստեղհամատարածանցումը վճարովի բժշկական սպասարկման,մարդկանցճնշող մասին հարկադրում է հիմնականում բժշկին օգնությանհամար դիմել միայնծայրահեղդեպքերում, . երբ փաստորեն այլ ելք չկա: Բնականաբար,հարկադրաբար«նվազում է» նան առողջապահությանկադրերի նկատմամբ եղած պահանջը ն բնագավառումաշխատողներիթիվը: Գյուղական բնակավայրերումորոշ չափով ոչ արտադրական ոլորտներում ավելանում է սոցիալական ապահովության ն զանազան՝ միջնորդականծառայություններումզբաղվածներիթիվը, կապված այս բնագավառներումաշխատանքներիաշխուժացման՝միջազգային օգնությունների, բարեգործականծառայություններին այլնի ակտիվացման հետ: Սակայն, մեր կարծիքով, այս ակտիվացումը ժամանակավորբնույթ Է կրում ն էական դեր չի կարող խաղալ մարդկանց զբաղվածության բարձրացման ն սոցիալականպայմանների գյուղ,

բարելավմանգործում: Նյութական պայմաններիվատացման հետնանքով մշակույթի ոլորտի նկատմամբհետաքրքրությաննվազման,մշակույթի բնագավառին հատկացվող միջոցների կրճատման պատճառով նվազել է այդ ոլորտում աշխատողներիթիվը: Ամբողջությամբվերցրած, գյուղում ոչ արտադրականոլորտում զբաղվածներիթիվը, մեր կարծիքով, մոտակա կանխատեսվողհեռանկարում կկազմի շուրջ 90-91 հազար մարդ (առանց կառավարման ապարատումն ձեռնարչությամբզբաղվածների):

8.5.

Զբաղվածությունըգյուղականկյանքի այլ ոլորտներում

Գյուղական պայմաններումկան ն գործում են զբաղվածության այլ բնագավառներ,որոնց կարելի է դասել արտադրական կամ ոչ արտադրական ոլորտների շարքը, սակայն դրանց առանձնահատուկ բնույթի պատճառով այդ բնագավառներնուսումնասիրելը ն դրանցում զբաղվածության բարձրացմանվերաբերյալ առաջարկությունները նպատակահարմարէ տալ առանձին: Դրանցից են ապահովագրական,տեղեկատվական, վիճակագրական,կենսաթոշակային ն սոցիալական այլ բնույթի ծառայությունները,զինվորականիրավական ծառայության,կառավարմանմարմինները,ֆինանսավարկա հարկային ն բանկային համակարգերիգրասենյակները ն ծառայությունները, մասնագիտական,այդ թվում` գյուղատնտեսական ծառայությունները («Հայագրոգիտասփյուռ», «Ագրոմաքետինգ», գյուղատնտեսականտեսչություններն վարչություններ(մարզային), գիտահետազոտական հիմնարկներ, դրանց փորձադաշտերի ն հենակետերիաշխատակազմ,միջազգայինկազմակերպություններ այլն: Մեր կողմից սրանցից յուրաքանչյուր խմբի գործունեության ուսումնասիրությունըցույց տվեց, որ այս բնագավառների գործունեության բնույթը ն տեղը տվյալ գոտու տնտեսականկյանքում տարբեր է ն, բնականաբար,տարբեր են դրանց զարգացման հեռանկարները:Այսպես,գրեթե չեն գործում ինչպես գյուղատնտեսության, այնպես էլ հանրապետությանամբողջ տնտեսության ապահովագրական ծառայությունները:Մինչդեռ, ինչպես ցույց են տալիս փաստերը, այսօր արդեն այդ ծառայությանչգործելը խիստ բացասաբար է անդրադառնում ոլորտի արտադրական գործունեությանծավալման վրա: Առաջինհերթին դա վերաբերվում է գյուղատնտեսական արտադրությանը (ապահովագրությունտարերայինաղետներից, (հատկապեսկարկտահարությունից), բույսերի զանազան վնասատուներից ն հիվանդություններից ն այլն): Առաջիկայումնախատեսվում է վերականգնելգյուղատնտեսությանապահովագրության ծառայություննե աշխատանքըն ստեղծել նան այնպիսի մի նոր ծառայություն, ինչպիսինապահովագրականանասնաբուժությունն է:

Անցումը վճարովի ծառայություններիե դրանց բավականաչափ թանկ վարձերը, անհրաժեշտությունէ առաջացրել ապահովագրական ծառայության ստեղծման նան առողջապահության բնագավառում: Դրա առաջին փորձերը կան ն հուսադրող են: Մեր կարծիքով, ինչպես գյուղատնտեսությանմեջ, այնպես էլ մնացած բնագավառներում, ապահովագրականծառայությունները նպատակահարմարէ ստեղծել այլընտրանքային սկզբունքով` պետական, խառը ն մասնավոր հիմքի վրա: Մնացած դրական կողմերի (բարձրորակ սպասարկում, ցածր տոկոսով ապահովագրությունն այլն) հետ մեկտեղ դա կօգնի այս բնագավառում լրացուցիչ տեղծել զգալի թվով

աշխատատեղեր:

Այսօր գյուղում ստեղծված են տեղեկատվականծառայության սաղմերը: Այս ծառայության դերը ցանկացած բնագավառի համար գնալով մեծանում է` սկսած վիճակագրականմարմիններից մինչն զբաղվածության մասին տեղեկատվության մարմինները, ուստի մոտակա հեռանկարում, համակարգչային տեխնիկայի ներդրման հետ այստեղ աշխատատեղերի ե աշխատանքների ծավալը կավելանա առնվազն 3-4 անգամ: Հատկապես մեծ տեղ պետք է տրվի վիճակագրությանզարգացմաննու կատարելագործմանը,որը գտնվում է բարձիթողի վիճակում: Մեծ է ֆինանսավարկայինմարմինների դերը, որոնք առայժմ շատ քիչ են օգնում գյուղին: Գյուղը վարկայինօժանդակությունգրեթե չի ստանում, իսկ ստացածն էլ, շատ բարձր տոկոսադրույքների պատճառով,քչերին է մատչելի: Այստեղպետության ն օտարերկրյա ֆինանսականմարմինների ներդրումներիցբացի, մեծ դեր կարող է խաղալ կոոպերատիվ բանկերի ստեղծումը, որոնց կողմից ցածր տոկոսադրույքներովվարկերի տրամադրումը մեծապես կարող է նպաստելտնտեսությանն զբոսաշրջիկությանզարգացմանը: Մեծ չափով աճել է հարկային մարմինների աշխատանքի ծավալը: Լրիվ ծավալով հարկերիգանձումը, անցումը գյուղացիական տնտեսություններիցն այլ հարկման սուբյեկտներիցզանազան հարկերի սահմանմանն ն գանձմանը, մեծապես կավելացնի հարկային մարմինների աշխատանքի ծավալը ն դրանցում աշխատողների

թիվը:

Ինչպես նշվեց վերնում, ներկայումս կոլտնտեսություններին ու խորհտնտեսությունների շրջանային գյուղվարչություններիվերացումից հետո խիստ նվազել են գյուղատնտեսությանըսպասարկող մասնագետ կադրերը, որը մթերատվությանն բերքատվության ու ամբողջությամբ վերցրած գյուղատնտեսականարտադրությանարդյունավետությանիջեցման հիմնականպատճառներիցմեկն է: Գյուղին գյուղատնտեսական մասնագիտականօգնությունցույց տվող, կարելի է ասել, միակ հիմնական ծառայությունը «Ագրոգիտասփյուռ»-նէր, որն իր գործակալություններն ուներ բոլոր նախկին շրջաններում ն այս բնագավառում ընդգրկել էր հանրապետությանմի քանի տասնյակ մասնագետների:Սակայն մեկ մասնագետը, որքան էլ որակյալ լինի, չի կարող լիարժեք օգտակար լինել բոլոր մասնագիտությունների գծով, իսկ գյուղատնտեսությանմարզային ծառայությունների աշխատանքը, անգամ ցանկալի մակարդակովկատարվող, սիմվոլիկ կամ տեսչականբնույթէ կրում: Այստեղ ելքը տեսնում ենք տեղական համայանքներինկից տնտհաշվարկայինմասնագիտականծառայություններիստեղծման մեջ, որոնց կազմավորման առաջին (սկզբնական)փուլում պետությունը պետք է մասնակիորենֆինանսավորիդրանց գործունեությունը, որպեսզի նպաստի դրանց կայացմանը:Այս դեպքում հանրապետության գյուղատնտեսության մեջ լրացուցիչ կարգով աշխատանք կունենան ն գյուղացիականտնտեսություններինլիարժեք ծառայություններ կմատուցեն շուրջ 3500-4000 գյուղատնտեսության մասնագետներ: Ինչ վերաբերվում է «Ագրոգիտասփյուռ»-իգործունեությանը, ապա այն այսօր գործնականորենչի գործում: Կապված կենտրոնացված կառավարման մարզային համակարգի ստեղծման հետ, հանրապետությաննախկին շրջանների բազայի վրա ստեղծված 10 մարզային կառույցներիկառավարման ապարատում ընդգրկված աշխատողների թիվը շուրջ 2,5 անգամ պակաս է նախկինից: Նախկին շրջանային օղակում, կրճատված ձնով, դեռես պահպանվումեն վիճակագրության, սոցիալականապահովության, դատաքննչական, առողջապահական ն մի քանի այլ ծառայություններ:Այսպիսի համակենտրոնացումը, ինչպես ցույց են ն վերջին մի քանի տասնամտալիս մեր ուսումնասիրությունները յակներում կուտակված կառավարման փորձը (օկրուգների ստեղ-

-տոզտդտ դտթիստզոռտվդով'օոմճմզի մոոթոսծնսմող "Ղ ցոոճողմ -ԾԱՈՄդոթոսօտինոմԵ ուստսմ մոսծոծեմոԵ վոոիտեռդմ ող

տսնս(3 ԱԱզդդւսԹոսմսիոմոցվ դործոմցմոմ ցոթիսթոինոմԵղ ԱրսՑոծմտԵդոԹոսծմՀշոոսմԾՇ "9'8 ԱռւսծոեմոԵ ղ մըւսծտիվտկո դոթոսծմչոոսժեԵՂոդ 1ոնոոլ| 1 նսմոհ մզն վղոՀշսմս ուսդոմՆ, :Ամզդմվնդոյոդնվվ դութ յսկմեոոօ -ԱսԵ 1ղօյս) դվիսվ) տոդոնսմող վչ դրոոհկոո'վիսկոհոտկ դսթոսօ -ինոժԵ 3վ6:սԾոոմ|վղոշսմս (Ամզցտմսս դողոմնտտսո ս ղ դո -ոմնտտմո հոնոմզդ) ոյսմղդտմսխ օոիկմոիժ Սմզի վմոոիողոդմ դոկոնաԵ3 Առածոդողկտմվ վմղզդուսետծսծվընսիղմոծոցղ նմոոը մոծով շ9 ուսդսԹւստղիո -Ոմռով օոմծմղի մրուսծնսժոող ղով 'մոտԵռվչ'/ լ ծմմսշ վտողշող դղմտոլսփվմոՂծով0'Բ ովրողմզդ'ուսմզդդոորո վմզդդ:սԹոսոսփսփ օոիշդ մմզի 'ուսմղդտմսն տ վժցող դոկոնսմԵ վմոոիտժմով մս դոլտոմոտմղ դրովը ՛'ովոտտ դղ 6ճոսճ Ամղզդղմտիշո» ոսժցոիծսծտհ վղոմտոլորո» դվրոմոմեր դվոտեեր վռոտտոտ(ո»1 օոիճոմղդ մոն օզը 6ռոմն 4202 :իսեմոտհդվրոժ -ոսծճմը ըւսմղդդսմտդղզկդողոտվե դզ տասիօմսեոմվԱմզդուսկոշը թոտմն կով 'ոռսմղդճոսստղ դվրտեմոտն ուսմզնղտ վ առսիմսի -ոՂջ դոկվտոողժ դոկոտվեԵ :ուսմզդդւսթհսննյսմսղմոհ 1զիտօո դղ իծճոդսմտռղկ ԱմզդուսԹոստսեոտտզվ Ղ ՛'Աիվ վմզդնստողշո դող -ոտվԵ օղ 1զիտտջմկփո: իսովղ դոժ վ՛.գիո՞ուսծդսմս 'մզդդսմտդղզի դոկոտսԵեոտղվ դզ 1իջնզտո ոմի վրոոծոմ վմզդդսԹյստոտոտվ դողոդուսուս դոսծտմօմոմ ղ դտհոտսեոտղվոտվե քլ օոծղդւս "իսմետմջց նզտոնտվ դոմկվմզոո-րով օտիոկո դորճսօռտկոմդգի դորհոմղկտրեոկ վմղոժցտտտղՀշո դոտկոտվե :մդւսԹոսդոտնուցզը նսշդջ վմղդուսթւսողտդտտդոհոդօցմսփՂ վմզտզդոդզվ ՛վմզնմջ -ոդոտը 6դտմն 'վմղդկմոդովվ դռտկտտվեվեմոկոնով դոթյսո -ղտտտտնոմԾ ջտիմսիոնդտ լ տսմրոիոժմով դոմտոմոմղ 11 Ղ դորմզմժսզցվսճորմզո դվրոտ :ԱՂսԱզծմողվ -մսո 'ցորկտշոտմղի 'դտթոսդտհվտիո 'դոթոսմնտտմտ վմզդժմղզժը 'դոթոստվե դտկտողտդտոնսմԵ Ղոդ ովլտտտ6ոստ դվլ դսթյսդեօ

Դ դվոողմոի 6վնողոդոՀռդ'մոնով դոնջնղտո վո դվլովմսդՀոոքոոմն -Հսշ ովոօոցզն (դո ցոկոհոսմիզ դորճոծմոծԵ Ղ դոնցեռողովգԻ) լզմնոնոմտ դվլ մտի վմտխն դն ջ')շ Ժդյսմս 'Ամզդդւսթոսհո օո(ոդչ 'ոդոտմռովնցԱդուսցնզտոՂ Աուստ -ԱզհտոԵողդվրտեծտծվը մուսեջեց -մտիտ դոթսմոմոդվշ տմն տսըն լ հտտ վդտկոտծմով ոլոջոօղո վոհաչ վմղզդժցոտտտոշո դորհմղկտըեոկ "ոչ քմոշոնդտ դողումն ըսծմուվ որո 11ըք/ո 4դվը Ղ 'ոսօմսե դռոնտմոիո վմցոտողյչտ որո մղդլտոլո 'մզդը:սնսժթոոմ յս ԱՂդդւսթսմոիքն ծմս) ցվ տոտ տսստիտետըմ որո քսուք «ոստզիոտմդով 'օոմծմզի մոտթիսծնսմոտ'դոկտո 'Անեծոկոդջոո Ցդոմն մլ ոռսիմծոժոիով 'ԱԺդտտտոշտդողուտոոմտոոոոոլոդ ովոոօոօգը դոնոմզղոնծտկ վմզտզկ դոնժտիոտվդողտնզտ վրւս: ուսմղեմոն մլ 1զիոկո դզնմոտ:490002-666Լ :միվժ վմղդօտինոմԵ մոոործոմվ ղ իսմզդուսմզժը ըուսծդոմն տղռոյզիոդղ ոդոք սղո Աժդտտտոշտ վմզդդւսթոսրոսոց դվրոծդվտղժմոն դորթսողզտդտ -տոնսԾ նսօմսԵ ուսմզնղտ ստղվ 6վմյմզի ոմն ուսմողցոսղվ Ղ 6վը դոտթոսմնոտմտդողտոզտդտոնոմ -ՎԱԾողդւսրող 3 '6վըուսոմզկոնետկ վմզտզհցտոժտիողվոմն ուսմզեմտը Ղ ճվտմոիտ դոռոօնզտովրոհոսՀ ըասժողն դտկտոզտդտտնմԾ ըյսսթոստզոմդով ոլոօուօզը :ըսնոո| դզչ մզն դողով դոնհոմզկոտնծոկ նսծով վժցոտտոտղշղ Ղ մղզդնստողշո իսի հոտփողոնվոո ռզուս դմզդուսդոքոմոմստո դոթիսկմոդեզօ դտկոտզո «Եցվտղժմոնսմետրո»»նսցմսԵ որոս( դոթոսզուսցմսծդողոչկմոգծգց 'օոիհող -տհմզՂ :մտսճոտիվտկոտ դվրոծցվտզժմոննստ վմգդդւսԹոսնոճուց տղվ տմն "Ղ 0մցտտողՀշչտ -ողոդ Ադոոոծոմվվմցոմնտտմո գդողտոզտդտոոնոս ի: 1 մսղմտդ ըյսմ -Ղդդտնրոհ դոնծոծմոծ վմզդդւսթոսմղմոմով դողորողյսՉ վտ ըւսդոոմն -տզվ դտոճուզիտվիժ վմզդնստոոոլշոո Ղդործ ծմտե -Աստս դոթոսրոստօցտղոովծսո վցվհկջոիհոտղ դզմսվլտԵԵմբոսծոո) -ղիտ վցտջվտոտ դոթոսջոիդորտՀտիոդողոովծսո դոթոսչկողմ '0սԱս նդժ "'ըսդոոծմշ դոնոծդտ-վմզդդւսԹսմզմոմով դողում: նո զող իսզոծոյգիտ նեղ Սիվմ վմզդօտինոմԵ տստոմտիոռտ վկտդղմկ դոժ փղիտ իսցտմն 'զիսպոհոտ դսթոստգիոդւմնմոո դոնմոիտսողկ Ամոն մօմոմ լ նսմող դվժցտիճսետհկդվրոոդոոծմՀ -տմզի վտուՍ :ըսիիսկտոտ վչ դսթոստզիտդւմնմտ ժվղզիոռխրո (ոոսմսիտվը վմզդդւսթոսչմտիդտղտողտդտոն սթ 'վմզդդոոծԱՀ"ըյսջ

կան վերելքի լավագույն ուղիներից մեկը կարող է հանդիսանալ: Ամերիկյան նկարիչ ն գրող, «Ժողովուրդների միջն խաղաղության ամրապնդմանմիջազգային մրցանակի դափնեկիր Ռոքուել Քենտը գրում է. «Եթե ինձ հարցնեն, թե մոլորակի վրա որտեղ կարելի է հանդիպել առավել շատ հրաշքների, ես առաջին հերթի կտամ Հայաստանի անունը... Ակամայից զարմանում ես, որ աշխարհի այդպիսի մի փոքր անկյունում կարելի է հանդիպել այդպիսի հուշարձանների ն այնպիսի մարդկանց, որոնք կարող են լինել աշխարհիզարդն ու հպարտությունը»: ՀայաստանիՀանրապետության ողջ տարածքով մեկ սփռված են մեկը մյուսից զարմանահրաշ, Այդ Քարակերտ հուշարձաններ, որոնց թիվն անցնում է 40000-ից": առումով Արարատյանդաշտն ինքնատիպ ն յուրօրինակ դեր կարողէ խաղալ, քանի որ հնագույն ժամանակներից եղել է հայկական ն մշակույթիօրրանը: պետականության Հանրապետությունում ընդամենը 30 հազար քառակուսի կմ տարածության վրա են գտնվում այնպիսի պատմամշակութային կոթողներ, ինչպիսիք են Զվարթնոցը, Գառնիի տաճարը ն ամրոցը, Գեղարդը, Հաղպատի վանքը, էջմիածնի վանքային համալիրը, Խոր Վիրապը, Տաթնի վանքը, Արտաշատի հնավայրը, էրեբունու համալիրը, Մեծամորի ամրոց-բնակատեղին, Թարգմանչաց, Հովհաննես Կարապետի ն մի քանի տասնյակիցանցնող այլ վանքերը, բերդեր, հուշարձաններ,եկեղեցիներ,պատմավայրեր Աայլն: Քիչ չեն նան նոր կառուցված ուշագրավ ն տեսարժան օբյեկտները` Տաթնի ճոպանուղին, Սարդարապատիհամալիրը, Բյուրականի աստղադիտարանը,նախկինԽՍՀՄ գյուղական տարածքում ստեղծված, միակը համարվող Արմաշի սանիտարական մշակույթի ն մշաթանգարանը,բազմաթիվ այլ պատմաճարտարապետական կույթի հուշարձաններ: Եվ պատահականչէ, որ այսօր մեր հանրապետությունըդեպի իրեն է ձգում ոչ միայն Հայաստանի անցյալն ու պատմությունըներկայացնողհուշարձաններով,այլն ժամանակակից հայ ճարտարապետության նվաճումներով: Նման պատմաճարտարապետականն մշակութային հուշարձանների ն օբյեկտներիառկայությունըհանրապետությունումմիջազՍովետականՀայաստանիճարտարապետականհուշարձանները,ուղեցույց (հայերեն,անգլերեն, ռուսերեն լեզուներով), Երեան, «Պարբերական», 1989.

գային տուրիզմի զարգացման ն դրանով գյուղական բնակավայրերի ազատ աշխատուժի զբաղվածությանլայն հեռանկար է բացում: Ն. ռուս Նշանավոր գրող Տիխոնովիխոսքերով. «Կյանքում գեթ մեկ անգամ պետք Է լինել Հայաստանում: Այնտեղ յուրաքանչյուրին սպասումեն հայտնություններն հրաշքներ, որոնք մեծ հետք կթողնեն նրա ողջ գործունեության վրա... Եվ նա, ով ցանկանում է ապրել անմոռանալի շատ պահեր, թող, ինչպես հին ժամանակներում,ոտԱյս քով կտրի Հայաստան երկիրը..., արածի համար չի զղջա»: արտահայտություններից հետո, թերնս, մեկնաբանություններն ավելորդ են: Միջազգային տուրիզմի զարգացմանը ն հատկապես էկոտուրիզմի վերելքին կարող են նպաստել այնպիսի եզակի հետաքրքրություններկայացվողօբյեկտների ներկայությունը, ինչպիսիք են Սնանա լիճը, Խոսրովի արգելավայրը, Մեծամորի շամբուտները, մի քանի տասնյակիհասնող ջրամբարներընայլն: Արդեն տասնյոթերորդ տարին է, ինչ Հայաստանում էկոտուրիզմի բնագավառումհետազոտություններ են կատարվում: Պատրաստվել ն Ինտերնետային կայք է մտցվել տեղեկատվություն, որում, բացի հանրապետության մասին ընդհանուր տեղեկություններից, կան նան գործնական խորհուրդներ ն հանձնարարականներ: Այս տեղեկատվությամբ արդեն հետաքրքրվում են 280 հաղար օտարերկրացիներ ն մի քանի հարյուր հազարից ավելի ԱՊՀ երկրների քաղաքացիներ: 2011թ. ընթացումՀայաստան են ժամանել հազար զբոսաշրջիկներ, որը 10,3946-ով ավելի է 2010թ. նկատմամբ, իսկ զբոսաշրջությաննպատակով հանրապետությունից մեկնել է 715 հազար զբոսաշրջիկ, որը 2040թ. նկատմամբ ավելի է 10,296-ով: Ի տարբերություն դասական տուրիզմի, էկոտուրիզմը զբաղվածությանբարձրացամանհետ մեկտեղ կարող է դառնալ նան բնությանպահպանությանըօժանդակողանչափ կարնոր բնագավառ: Սեփականաշնորհման ն հողի մասնավոր սեփականության պայմաններումլայն հնարավորություններկան տուրիզմի մի այնպիսի նոր ձնի զարգացման համար, ինչպիսին է ագրոտուրիզմը, որի կազմակերպմանբավական փորձ կա կուտակված, օրինակ, Լեհաստանում:

ստնտեսութան ն շրջական միջավայրի հնարավորություններիօգտագործումն է զբոսաշրջիկներին սպասարկելու ն ծառայություններմատուցելու ճանապարհով դրամ վաստակելուհամար: Հայաստանի Հանրապետության պայմաններում ագրոտուրիզմի արմատավորմամբզբոսաշրջիկին կարող է գրավել ն հրաԱգրոտուրիզմը

գյուղացու

իր

պուրել գյուղացիականտնտեսությանլճակային տնտեսություններում կամ արագահոս գետակներումձկնորսությամբզբաղվելըն նավակով զբոսնելը, զբոսանքը գյուղացու ձիով կամ էշով, հոլիկում գիշերելը, ավանդական լավաշի թխելը, դրա ն Արարատյան հարթավայրի քաղցրահամ խաղողի, Նոյեմբերանի դեղձի կամ Եղեգնաձորի պանրի ճաշակելը, սեւիական ձեռքով թոնրում խորոված պատրաստելը: Նման գայթակղությունը դեպի իրեն կարող է ձգել հատկապես արնմտաեվրոպական կամ ամերիկյան, աֆրիկյան մայրցամաքի երկրների բազմահազար զբոսաշրջիկների: Նրանց ծառայություններ մատուցելը, ձեռքի արվեստի գործերի արտադրությունը ն տուրիզմի սպասարկման օբյեկտներում աշխատանքը լրացուցիչ զբաղվածության մեծ ռեզերվ կարող է լինել գյուղական բնակավայրերիազատ կամ թերբեռնվածաշխատուժի համար: Նոր պայմաններում հանրապետության տուրիզմի զարգացմանը նպաստելու նպատակով պետությունըն առաջին հերթին նրա մարզային վարչատարածքային մարմինները պետք է գործուն միջոցառումներ ձեռնարկեն տուրիզմը 01հանրապետությունում «ինդուստրիալ» ճյուղի վերածելու համար: Այդ նպատակով անհրաժեշտ կլինի (ըստ առաջնահերթության)հաշվառման ենթարկել հանրապետությանմարզերումեղած տուրիզմի բոլոր ձների զարգացման համար նպաստավոր բոլոր օբյեկտները ն դրանք կանոնաըստ տուրիզմի ձների. առանձնացնելայն օբյեկտները, որոնք առանձնահատուկնշանակություն ունեն, կարող են ավելի մեծ զբաղվածություն ապահովել ն կարոտ են պետական ֆինանսական օժանդա-

կարգել

կության,

կատարել հանրապետությունումգործող տուրիզմի օրգանների անձնագրավորում,նպատակ ունենալով' մշակել նրանց հաշվեկշիռը(հաճախելիությունը),

բացահայտել աշխատատեղերը ն մշակույթի աշխատողներով տուրիզմի հաստատություններիապահովվածությունը, բացահայտել գեղարվեստադեկորատիվն տնայնագործական արհեստներով,հուշանվերների արտադրությամբզբաղվողների արտադրանքիծավալները (հզորությունները) ն տուրիստներին դրանով բավարարելու հնարավոր թեկուզ մոտավոր մակարդակը, մշակել նոր տուրիստական երթուղիներ ն որոշել դրանցում ռացիոնալ կերպով զբոսաշրջիկներին հարմարավետ տեղավորելու ուղիները, բարելավել տուրիզմի հաստատություններիհամար կադրերի պատրաստմանն վերապատրաստմանգործը: Տուրիզմի օբյեկտներին ն կազմակերպություններինինքնուրույնություն տալը ն նրանց գործունեությունը տնտհաշվարկի սկզբունքով կազմակեպելը հնարաավորություն կտա այս բնագավառը հանրապետությունում, իրոք, վերածել «ինդուստրիալ» ճյուղի ն մեծապեսօգնել գյուղական բնակավայրերի աշխատուժի լրացուցիչ զբաղվածությունստեղծելուն: Տուրիզմի զարգացման հնարավորությունների մեր կողմից կատարված ուսումնասիրությունները ն դրա հիման վրա արված մոտավոր նախնականհաշվարկները թույլ են տալիս ակնկալելու, որ հանրապետությանգյուղական բնակավայրերումայս բնագավառում, վերը նշված միջոցառումների իրականացմանդեպքում կարող են զբաղված լինել շուրջ 53 հազար մարդ, այդ թվում 6,9 հազար հոգի՝ ագրոտուրիզմի, 14,8 հազարը Էկոտուրիզմի ն 31,3 հազար մարդ՝ միջազգային ճանաչողական տուրիզմի բնագավառներում(ներառյալ սպասարկման ոլորտը): Հետագայում, վիճակի կայունացման ն ճյուղում ներդրումների ավելացման, նյութատեխնիկականբազայի բարելավման դեպքում, զբաղվածների թիվը ճյուղում անհամեմատ կմեծանա: Հանրապետությունումտուրիզմի զարգացման հիմնախնդիրը հսկայական նշանակություն ունի ն առանձին, ինքնուրույն, լուրջ գիտականհետազոտությանառարկա է: Մենք մեր առջն խնդիր էինք դրել հարցին անդրադառնալայնքանով, որքանով այն առնչվում է գյուղական բնկավայրերումզբաղվածության բարձրացմանխնդրին: .

Սակայն հարկ է նշել, որ այս բնագավառիտեղից շարժելը ն հետագա զարգացումը հնարավոր է միայն համատեղ ձեռնարկությունների արտասահմանյան կամ ստեղծման, ցածր ատոկոսադրույքներով պետականլուրջ ներդրումների պայմաններում,ինչպես նան առանձին հարուստ ձեռներեցների միջամտության դեպքում: Նման ներդրումներնանհրաժեշտեն տուրիզմի օբյեկտների բարեկարգման, նորերի ստեղծման, բնագավառի ենթակառուցվածքիստեղծման ն եղածների վերականգնման,կադրերի պատրաստմանն վերապատրաստման, տրանսպորտային ուղիների ու միջոցների ստեղծման, նորոգմանն ձեռքբերմանհամար ն այլն: Հնդկաստանի, Իտալիայի, Հունաստանի, Շվեյցարիայի, ն շատ այլ երկրների փորձը Իսպանիայի, Լիբանանի, Թուրքիայի համոզիչ կերպովվկայում Է, որ մոտակահեռանկարումաշխատանքների ճիշտ կազմակերպումը տուրիզմը կարող է դարձնել հանրապետության տնտեսութան հիմնական ն ամենաեկամտաբեր ճյուղերից մեկը, եթե ոչ ամենաեկամտաբերը: Այսպիսով, առաջարկվող բոլոր միջոցառումների իրականացումը հնարավորություն կտա մոտակա հեռանկարում հանրապետության գյուղական բնակավայրերումլրացուցիչ կերպով զբաղվածությունապահովել 253,2 հազար մարդու համար: Եվս 62 հազար հոգի գյուղական բնակավայրերում կզբաղվեն տնային տնտեսությունում ն 16,5 հազար մարդ կսովորեն արտադրությունից կտրված: Ներառյալ վերջիններիս, հանրապետության գյուղական բնակավայրերումզբաղված կլինի շուրջ 785 հազար մարդ: Դրանցից 80 հազարը կլինի աշխատունակտարիքից բարձր, իսկ 95 հազարն՝ այդ տարիքիցցածր հասակ ունեցողները: Այսօր հանրապետությանգյուղական բնակավայրերում,կախված տարվա ժամանակից,սեզոնային աշխատանքովզբաղված են 134,1-127,9 հազար մարդ, ժամանակավորաշխատանքով՝ 18,0-27,3 հազար ն պատահականաշխատանքով1,5-2,8 հազար մարդ: Այնուհանդերձ, 130 հազար աշխատունակ հասակի մարդ (առանց հաշմանդամների)կայուն աշխատանքչեն ունենա: Դրանց մի զգալի մասը շուրջ 110 հազար հոգի, ինչպես ներկայումս, կփորձեն աշխատանք գտնել ներհանրապետականն արտաքին միգրացիայի միջոցով:

8.7.

Գյուղական բնակչությանմիգրացիան

Հանրապետության գյուղական բնակավայրերում նոր աշխատտեղերի ստեղծումը նե աշխատուժի գոնե բավարար զբաղվեծության մակարդակի ապահովումը ստեղծված անբավարար ֆիյանսական միջոցների, բարդ իրավիճակի, արդյունաբերության դժվար կազմալուծման պայմաններում բացահայտորեն բարդ, լոշելի, երկարաժամկետն մեծ ներդրումներ պահանջող խնդիր է: 1558թ. գյուղական բնակավայրերից միգրացիայի հոսքի երկու եր՛որդն ուղղվում էր քաղաքները, մնացած մասը` գյուղական այլ բեսկավայրեր:Երկրաշարժից ն հողի սեփականաշնորհումիցհետո Աշեղծված պայմաններում առաջիկայում նս խիստ կարնոր կլինի նեւ գյուղական բնակավայրերի աշխատուժի կանոնակարգված ա-տահանումը, ի տարբերություն ներկայիս շարունակվող տարերեին, պետականորենչկարգավորող միգրացիոնհոսքերի: Այսպես, ը Դ Հայկական սոցիոլագիական ընկերության նախագահ Գ. Պողոսյանի,1988թ. երկրաշարժից հետո հազար մարդ նս Հ այաստանից դուրս, հազարը`հեռացան իրենց էվսկուացվեց ուշերով: Վերջիններիս զգալի մասն այդպես էլ չվերադարձավ ՀԿաստան, չնայած զբաղվածության համակարգի առանձին ա՛սջատար մասնագետներիկանխատեսումներին,որոնք ակնկալու էին, որ «հանրապետությունումսոցիալ-տնտեսականպայմաննէ-ի ե բնակչութան կենսամակարդակիբարձրացման միտումը ենչադրումէ աշխատանքային միգրացիայի նվազում, ն արտեր,րներումգտնվողների գերակշռող մասը կվերադառնա իր մշճական բնակությանվայրերը....»': Պատերազմիհետնանքով Ադրբեջանիցե Ղարաբաղիցտեղահայվեցին նե Հայաստան, հատկապես Արարատյան դաշտի գողական բնակավայրերեկան շուրջ 360 հազար հայեր, այնուհետն 48 հազար հայեր ներգաղթեցին Ղարաբաղից: «Հայաստանից հեւսցան160 հազար ադրբեջանցիներ:Հետագայում Հայաստան այդ հայերի մեծամասնությունն էլ դուրս գնաց: նե՛գաղթած

ԸշյանԳ. «ՀայաստանիՀանրապետության աշխատաշուկայիվիճակի ն մակարդակիիջեցմանուղիներիմասին»:«Հայաստանի Գո-օազրկության օրաթերթ:1997թ.: Հանրապետություն»

Տարերային աղետի, շրջափակման, էներգետիկ ճգնաժամի Լ թվին ծանը սոցիալ-տնտեսական վիճակի պատճառով 1995 հեռացել էր 700 հազար մարդ: 1993-1994թթ. հարցման Հայաստանից պատրաստ էր հեռանալ նան մնացածների65-7096-ը, արդյունքներով սակայն միջոցներ չուներ: 20-րդ դարավերջին միգրացիան շարունակվում էր, չնայած կիսով չափ կրճատվել ն կայունացվել էր, արտահոսքը տարեկան կազմում էր 50-60 հազար, այնուամենայնիվ հազար մարդ':Ներկայումս նս այն շարունակվում է, ներհոսքը սակայն ավելի դանդաղ տեմպերով: (Այսպես 2004-2008թթ. է 39,7 հազար մարդ, այդ թվում` 2008 թվին 6,7 հազար, արտագաղթել 6,3 հազար ն 2008թ.՝ 0,9 հազար, ներհոսքը համապատասխանաբար իսկ միայն 2013թ. հունվարին` շուրջ 8 հազար մարդ: Նրանց գերակշիռ մասը` 78,826-ը գաղթել են ԱՊՀ երկրներ: Գաղթածների թվում հիմնականում20-49 տարեկաններնեն` 43,796-ը ն մինչն 19 տարեկանները՝29,746-ը (2008թ.): Այսօր էլ` տնտեսականռեֆորմից, երկրաշարժից ն պատերազմից 20-22 տարի անց հայրենիք է վերադառնում մեկնածների միայն 13,496-ը (2008թ.)՛: Որոշակի պրոբլեմ է դարձել ներքին միգրացիան:Սահմանամերձշրջաններից առաջին` 1989թ. արտագաղթը պայմանավորված էր հարնան Ադրբեջանի հետ եղած լարված հարաբերություններով:Այդ շրջանների մի մասում հատկապես Հյուսիս-Արնելքում ն Զանգեզուրում գյուղատնտեսական աշխատանքները հետագա 3-4 տարիներին կատարվում էին պատերազմականպայմաններում կամ պարզապես չէին կատարվում: Մյուս կողմից այս շրջաններում սեփականաշնորհման արդյունքումբնակիչներիմի զգալի մասի ստացած հողերը հայտնվեցինժամանակավորսահմանիմյուս կողմում, ն հողատերերը զրկվեցին եկամտի միակ աղբյուրից: Բացի այդ, դադարել էին գործել այդ բնակավայրերիարդյունաբերական Սրանք ձեռնարկությունները: էին այն գլխավոր պատճառները,որ հանրապետությունումշուրջ 75 հազար մարդ սահմանամերձվտանգավոր շրջաններից տեղափոխվեցին կենտրոնական,հատկապեսԱրարատյանդաշտի շրջաններ,

Ավետիսյան Տ.

«Հայաստան. միգրացիոն թռիչքներ»...«ՀայաստանիՀանրապե-

տություն» օրաթերթ,25.06.1997թ.: Հ Հայաստանի վիճակագրականտարեգիրք, Երնան 2009թ., էջ 45-46

սակայն 35 հազարը ետ վերադարձան:Եվս

հազար մարդ վերա-

դարձելէ Ղարաբաղ:

Պրակտիկան ցույց է տալիս, որ արտաքին միգրացիայիդեպքում, հակառակ սպասելիքներն, մեկնածների ճնշող մեծամասնությունը, նոր տեղում այս կամ այն կերպ լուծելով իր աշխատանքային, պրոբլեմները, երեխաներիկրթության,կենցաղային բնակարանային ն այլ հարցեր ն հին բնակավայրումնորից հարմարվելու անորոշությունից դրդված, աշխատում է չվերադառնալ առաջին բնակության վայրը:

տարբերություն սահմանամերձ գոտու գյուղական բնակավայրերի,Արարատյանհարթավայրիտնտեսական գոտու գյուղական բնակավայրերիմիգրացիան,հիմնականումենթարկվելովհանրապետական միգրացիայի օրինաչափություններին,ունի իր առանձնահատկությունները: Այսպես, գոտում արտագնա աշխատանքի մեկնածներից միայն 25,396-ն է աշխատում իր նախկին շրջանի ներսում: Մյուս կողմից, գտնվելով հանրապետությանմյուս գյուղական բնակավայրերինկատմամբ ավելի բարենպաստ պայմանների մեջ (ավելիլավ բնատնտեսականպայմաններ,մոտիկությունըԵրեան քաղաքին, հեռու լինելը սահմանամերձ,վտանգավոր գոտուց ն այլն), գոտում հիմնականումտեղ է գտել ճոճանակային միգրացիան,իսկ գոտուց հանրապետությունիցդուրս մեկնողների թիվն համեմատամյուս գյուղականբնակավայբար փոքր է, քան հանրապետության րերից: Այնուհանդերձ,դրանց թիվը հանրապետությունումմեծ է, ն որ առավել վտանգավորնէ, հիմնականումմեկնում են 20-50 տարեկան«սերուցքը»: Նրանց ները, այսինքն այսպես կոչված հասարակության մեջ մեծ թիվ են կազմում բարձր որակավորված, հատկապես որը հետագայում (ն այժմ) կրթական բարձր ցենզ ունեցողները", մեծապես դժվարացնում է հանրապետության տնտեսական պոտենցիալի, հատկապես արդյունաբերության մեջ (այդ թվում նան գյուղական բնակավայրերի) աշխատանքների վերսկսումը կամ վերապրոֆիլավորումն ու գործարկումը կամ նոր ձեռնարկությունների ստեղծումը: Ի

20341618. ՄոփօքուււմտօէՈօՇ

«Օ1ԱԾԵՒԹԻԵՐ:

ԷԼՀւօ1օթուծ ոքոււաւու քօօթոճ 381811

ԲՕԽՈԼՇԵՑ.

1266. 1995Ր.. 36 օ.. օք. 7 81046քե. ԷՑքօոշաօոշտ Եքօօօյծ, 010քօ լ

զոտության արդյունքների միջն: Այն պայմանավորված է վիճակագրությանմեթոդիկայիթերությամբ,այսինքնգործող պայմաններին Դա ավելի մեծ չափով դրա որոշ անհամապատասխանությամբ: է դրսնորվում առաջին հերթին գյուղատնտեսությանն արդյունաբերությանոլորտներում, որտեղ այդ տարբերությունը կազմում է 3,5ն 2,6 անգամ: համապատասխանաբար Հեռանկարում,աշխատանքային ռեսուրսների տարեկան 1,592 աճի պայմաններում,գյուղատնտեսությունում ն նրա արտադրական ենթակառուցվածքումաշխատողներիթվի` 2008թ. վիճակագրությամբ բերված մակարդակի նկատմամբ 3995-ով կրճատվելու, իսկ փաստացիինկատմամբ2696-ովավելանալուպայմաններումգյուղական բնակավայրերումզբաղվածությունը կբարձրանա արդյունաբերության,շինարարությանմեջ ն նյութականարտադրությանմյուս ոլորտներում ն հատկապես՝զբոսաշրջությանբնագավառում: Ոչ արտադրական ոլորտում, ինչպես նան տնային տնտեսությամբ զբաղվածների ն սովորողների թվի մեջ էական փոփոխութ-

աշխատուժի կազմակերպվածարտահանման՝ Օգտագործելով

երկրների (օրինակ, Ֆիլիպինների) արդյունավետ արտասահմանյան է ձնավորել հանրապետությունից աշխատուժի փորձը, կարելի հստակ մեխանիզմներ, որոնց համար անհրաժեշտ արտահանման կլինի ստեղծել օրենսդրականհիմքեր: Այդ մեխանիզմների ստեղծումն ու գործողությանմեջ դնելը հնարավորություն կտա կարգավորել աշխատուժի արտահանման ամբողջ գործընթացը սկսած հավաքագրումից, արտասահմանումայդ անձանց ն աշխատողների նրանց ընտանիքի անդամների հայրենիքում իրավական ն սոցիամինչն աշխատողի հայրենիք վերալական պաշտպանվածությունից հետո նրանց սեփականգործ ստեղծելում աջակցելը: Այդ դառնալուց գործում ընդգրկված բոլոր կարգի գրասենյակների ն ինստիտուտների գործունեությունըպետքէ կարգավորիպետությունը: Զնայած մյուս տնտեսականշրջանների նկատմամբ Արարատյան հարթավայրիունեցած՝ վերնում շարադրված արտոնյալ պայմանդուրս գյուղական միգներին, այդուհանդերձ, հանրապետությունից րացիայիշուրջ 14-1526-ը բաժին է ընկնում այս գոտուն: Ինչպես նշվեց վերնում, ըստ փաստացի վիճակագրության, հանրապետությունիցդուրս մեկնածների միայն 13-1496 է վերադառնում: Դա նշանակում Է, որ ներկայումս աշխատունակներիթվից հանրապետությունիցհեռացել են ն չեն վերադարձել` վերջին 6-7 տարիների ընթացքում 34-39 հազար, իսկ ամբողջ ժամանակաընթացքում միայն հանրապետությանգյուղական բնակավայրերից՝ 300-310 հազար մարդ: Ակնկալվում է (իսկ դրա համար կան բոլոր հիմքերը), որ հանրապետությանգյուղականբնակավայրերիցառաջիկա 7-8 տարում կհեռանան նս 35,0-36,0 հազար աշխատունակներ: Ըստ պաշտոնական վիճակագրության2010թ. հանրապետության գյուղական բնակավայրերից հեռացել էր նս 3,3 հազար, 20072011թթ.` 24,9 հազար մարդ, իսկ 2013թ. առաջին տասն ամիսների ընթացքում հանրապետությունից շուրջ 120 հազար, այդ թվում գյուղական բնակավայրերից38-40 հազար մարդ: արդյունքներիհիման վրա մեր կողմից կազմՀետազոտության ված հանրապետությանգյուղական բնակավայրերի աշխատուժի ցույց է տալիս, որ նկատելի տարբերություններկան հաշվեկշիռը պաշտոնական վիճակագրությանն մեր կողմից կատարվածհետա-

յուններ չեն սպասվում: Ամբողջությամբվերցրած, նույնիսկ հնարավոր բոլոր ռեզերվների օգտագործմամբ, տեսանելի հեռանկարումգոտու գյուղական բնակավայրերում,ներկայիսպաշտոնական վիճակագրության 4,496-ի ն մեր կողմից հաշվարկված 36,596-ի փոխարեն, ըստ տարբեր հաշվարկների, թաքնված գործազրկությունըՀՀ ւտոնտեսությունում կազմում էր 50-8096 (1997թ.): Գտնում ենք, որ տեսանելի հեռանկարում, միգրացիայի հաշվառումով գործազրկությունը կկազմի 10,226, որը 3,2-4,296-ով բարձր է անցումայինշրջանից դուրս եկած շուկայականտնտեսությանհամար նորմալ (6-77) համարվողցուցանիշից ն 2012 թվականին Հայաստանի Հանրապետությանգործազրկության 17,325 պաշտոնական մակարդակից: ՀՀ ԱՎԾ-ի «Տնային ։տոնտեսությունների կենսամակարդակի ամբողջացված 2007-2008 հետազոտության թթ. հիմնական արդյունքներով»2008թ. ԶարգարյանԱ.

Մ.

Հակոբյան Լ.Լ,

ՇափաղաթյանՆ.Ա.

«Անցումային փուլում

նոմիկա» ամնս., 7-9,1997,էջ11-18

վարերուն, Սր, 1898Աո

ՀՀ

զբաղվածության հարցի

«Ագրարային աշխատանքի շուկան «մաստատ Գողական:

«էկո-

շուրջը», ն

զբաղ-

բնակա.

գործազուրկներիթիվը կազմում էր 478 հազար մարդ, այսինքն գործազրկության մակարդակը հանրապետությունում կազմում է 39,890, պաշտոնական 6,396-ի փոխարեն: 2011թ. գործազրկության պաշտոնական մակարդակը կազմեց արդեն 18,490, որը 296-ով բարձր էր 2008թ. նկատմամբ: Աշխատանքում առաջարկվող միջոցառումներիիրականացումը թույլ կտա Էապեսօգնել ձնավորելու գյուղական բնակավայրերի աշխատանքի շուկանն բարձրացնելու գյուղականբնակչությանռեալ զբաղվածությունն ու սոցիալական վիճակը, առավելագույնս օգտագործելու հանրապետության գյուղատնտեսությանն գյուղի տնտեսականպոտենցիալը: ՀՀ-ում

Բացի այդ, անկանոն միգրացիայի պայմաններում ընդունող երկրի առանձին մեկ տարածաշրջանում(կամ քաղաքում) միգրանտների կուտակումըտեղի բնակչությանշրջանում բերում է Քսենոֆոբիայի ն էտնոֆոբիայիմակարդակիբարձրացման (սեփական աշխատանքըկոցնելումտավախություն): Միգրանտների հիմնականխնդիրը հաշվառմանկանգնելու լ աշխատելու թույլատվություն ստանալն է: Օրինակ, Ռուսաստա Դաշնությունում, ուր մեկնում Է հայաստանցի աշխատանքայի միգրանտներիգերակշիռմասը,երկրի մուտք գործելիսպետք է` յոթօրյա ժամկետումգրանցվեն , ունենան աշխատանքի պաշտոնականհրավեր, կնքեն աշխատանքային պայմանագիր: Վերը նշված պայմանները աշխատանքային միգրանտներ գերակշիռ մասի կողմից չեն պահպանվում, ե դրա հետնանքո նրանք դառնում են անլեգալ: Իսկ այն միգրանտները, որոնք պաիպանում են նշված պայմանները,ավտոմատ դառնում են սոցիալապես պաշտպանվածմիգրանտներ: Լինելով աշխատուժիհարուստ կապիտալն գործազրկությա բարձր մակարդակունեցող երկիր, Հայաստանի Հանրապետութ ներկայուսկանգնածէ արտագնա աշխատանքիռեժիմի իրավական կարգավորման առջն: Այլ եկրների (Հնդկաստան,Ֆիլիպիններ, Չինաստան)փորձը ցույց է տալիս, որ արտագնա աշխատանքի ոլորտի կարգավորու զգալի արդյունքներիկարելիէ հասնելարտերկրում աշխատանքային պայմանագրերձեռք բերելու ն այնտեղ պայմանագրային հիմունքներովաշխատողՀՀ քաղաքացիներիհամարավելի լավ պայմաններ ապահովելուառումով: Երկրիցդուրս աշխատուժիանկանոնմիգրացիայի մեծ չափերը պայմանավորված նրանով,որ մեր երկրում դեռես չկա արտագնա աշխատանքիկարգավորման մասին օրենք, ինչպես նան միգրացիոն քաղաքականությունմշակող ն արդյունավետ համակարգման լիազորություններունեցող կառավարման միասնական մարմին: Ոլորտում իրականացվող գործընթացների վերահսկմանպար.

» .

8.8.

» »

Պետությանդերը միգրացիոնհոսքերիկարգավորմանգործում

Համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամը աշխատաշուկայի աշխատանքային ռեսուրսներիներքին ն արտաքին հոսքերի կարգավորման գործում պետությանառջն նոր խնդիրներդրեց: Միգրացիոնպրոցեսներիկարգավորմանհարցերը ներկայումս ձեռք են բերել կարնոր նշանակություն, որովհետն ն նրա դրական ն բացասական կողմերը էական ազդեցություն են ունենում յուրաքանչյուր պետությանզարգացման վրա, ն այդ պրոցեսները ներկայումս համարվում են պետականկառավարմանմարմիններիգործունեությանգնահատման կարնորագույնցուցանիշներիցմեկը: Այն լուրջ խնդիր է ինչպես ծագման, այնպես էլ տարանցիկ ն ընդունող երկրներիհամար: Այդ խնդիրներըբարդ են՛ իրենց մեջ ներառում են. մարդու իրավունքներիպաշտպանությունը, միգրացիոն ոլորտում պարտականությունների հստակ

բաժանումը,

միգրանտների

անլեգալ միգրացիայի ն մարդու անօրինականշահագործմանդեմ

վերաբերյալ

կառավարումը,

տվյաների

պայքարը:

հավաքագրումը

տականությունները շարունակվում են բաժանված մնալ մի շարք պետական կառավարման գերատեսչությունների միջն, այդ թվում՝

».

Աշխատանքայինմիգրացիայիհարցերով` Աշխատանքի ն սոցիալական հարցերի նախարարությունը( Զբաղվածության պետական ծառայությունգործակալություն), Միգրացիայի վերահսկողության քաղաքականության մշակման, ն համակարգման, ինչպես նան աշխատանքային իրականացման միգրացիայիպետականքաղաքականությանմշակման հարցերով` Տարածքայինկառավարմաննախարարությունը, Միգրացիայիկարգավորման ու փախստականներիխնդիրների լուծմանն ուղղված ծրագրերի մշակում ն իրականացում` Տարածքային կառավարմաննախարարությանՄիգրացիոն գործակալութ-

յունը,

Մուտքի արտոնագրերին անձնագրերի տրամադրում` Արտաքին գործերի նախարարությունը, Արտասահմանյաներկրներում բնակվող հայերի հետ հարահաստատում` Սփյուռքի նախարարությունը, բերությունների ն Սահմաններիհսկողություն կառավարում` ՀՀ կառավարությանն առընթերԱզգայինանվտանգությանծառայությունը, Սահմանում մուտքի արտոնագրերիտրամադրում`ՀՀ տարածքում գտնվող օտարերկրյա քաղաքացիներիհաշվառում, ՀՀ քաղաքացիներին ելքի արտոնագրերի տրամադրում (անձնագրերիվավերացում)`ՀՀ ոստիկանությանանձնագրերին վիզաներիբաժինը: Հատկապես իրավիճակը խրթին է աշխատուժի միգրացիայի կարգավորմանք̀աղաքականության մշակման ն իրականացման

գործում:

Տարածքային կառավարման նախարարությունը ն նրա ենթակայության տակ գործող Միգրացիայի գործակալությունը որպես են կրում միգրացիայի գործադիր մարմին պատասխանատվություն իրականացման,աշխատանքայինմիգրացիայի քաղաքականության ն խնդիրներիհամար: փախստականների «Բնակչության զբաղվածության ն գործազրկության դեպքում սոցիալական պաշտպանության մասին» ՀՀ օրենքով արտագնա աշխատանքիհամար պատասխանատվությունէ կրում Աշխատանքի ն սոցիալականհարցերի նախարարությունը: Ոլորտում մի քանի կառավարման պետական մարմինների չհամագործակցվածգործունեությունը բացասականազդեցությունէ

միջպետական նոր պայմանագրերիմշակման Ա հների բարեփոխմանվրա: Օրինակ, մինչն այժմ չեն գործում 1994թ.-2001թ. Ազգային ժողովի կողմից վավերացրած Ռուսաստանի Դաշնության, Ուկրաինայի ն Բելոռուսի հետ կնքված աշխատանքայինմիգրանտների սոցիալական պաշտպանությանմասին երկկողմ պայմանագրերը, աշխատանքներչեն տարվում նշված երկրների օրենսդրությունը կնքված պայմանագրերինհամապատասխանեցնելու ուղղությամբ: Բնակչությանն աշխատուժի միգրացիայիխնդիրներիգործընթացը Հայաստանի Հանրապետությունումկարգավորելունպատակով անհրաժեշտություն է առաջացել վերացնել ու ոլորտի իրավական կարգավորման բացը ընդունելու աշխատուժի արտաքին միգրացիայի մասին օրենք, այդ օրենքով կամ կառավարության որոշմամբ ստեղծելու պետական կառավարման մի մարմին, որը պատասխանատվությունկկրի ընդունվելիք օրենքի դրույթների ն միգրացիոնքաղաքականությանիրականացմանհամար: Աշխատանքային միգրացիայի արդյունավետ կառավարման շնորհիվ հնարավորություն կստեղծվի այն ծառայեցնել երկրի զարգացման նպատակներին,ավելացնել ֆինանսական հոսքերը, մեծացնել ձեռներեցներիթիվը, նոր տեխնոլոգիաներիներմուծման միջոցով բարելավել երկրից արտահանվող ապրանքների մրցակցությունը, ինչպես նան մեղմել աշխատաշուկայում տիրող լարվածությունըն որակյալաշխատուժիարտահոսքը: Եվրոպական մի շարք երկրներում ոլորտի աշխատանքների կարգավորումըն վերահսկողությունն իրականացվումԷ կենտրոնացված կարգով կամ մի շարք պետական կառավարմանմարմինների միջոցով: Այսպես, օրինակ, Բելգիայի թագավորությունում,որտեղ միջազգային միգրացիայի ն երկրում գտնվող օտարերկրացիների համարպատասխանատվություն է կրում իմիգրացիոնվարչությունը, որը նան ն հանդես է գալիս որպես կենտրոնական մարմին: Չեխիայի նս օտարեկրյա քաղաքացիներիաշխատանքի Հանրապետությունում տեղավորմանհարցերով պետք է զբաղվեն միայն զբաղվածության տեղական մարմինները, որոնք ունենալով անհրաժեշտ փորձ ն տեղեկատվություն տեղական աշխատաշուկայում տիրող իրավիճակի վերաբերյալ, կարողանում են արագ արձագանքելօրինական ունենում

ճանապարհովերկրի ներսում գտնվող օտարերկրյաքաղաքացիների աշխատանքիտեղավորմանը: հաշվառմամբ ն որոշ Հայաստանի առանձնահատկությունների փոփոխություններկատարելով, վերը նշված մոդելը կարելի է կիրառելնան մեր երկրում: Նոր մոդելի կիրառումը թույ կտա վերահսկել Հայաստանի (տարեկանշուրջ 50-60 հազար կարճաժամկետ Հանրապետությունից մարդ) ն երկարաժամկետ(մոտավորապես 500-700 հազար մարդ) միգրացիայիգործընթացը: աշխատանքային է առաջարկվողկառույցը ստեղծել Թերենսնպատակահարմար ն նախարարությանաշխատահարցերի սոցիալական Աշխատանքի կազմի «Զբաղվածության պետական ծառայություն» գործակալության բազայի վրա նրան միացնելով Տարածքային կառավարման նախարարությանաշխատակազմիՄիգրացիոն գործակալությունը: Նման առաջարկը հիմնված է այն տրամաբանությանվրա, որ «Զբաղվածությանպետականծառայություն» գործակալությունըհանաշխատաշուկայումունի 19 տարվա գործունեության րապետության փորձ, տարածքային կենտրոններիլայն ցանց, որի կառուցվածքում ներկայումս գործում են 10 մարզային ն 41 տարածքային կենտրոններ: Նրանց կողմից մատուցվող ծառայություններըշահառուներին հեշտ հասանելի են ն տրամադրվումեն անվճար: Բացի այդ, նրանք ավելի լավ են ճանաչում իրենց տարածաշրջանիաշխատաշուկանն հետնաբար ուրիշներից ավելի լավ կարող են իրականացնելինչպես աշխատանքի տեղավորման, այնպես էլ արտերկիր աշխատուժ գործուղելու աշխատանքները: ՛Նախարարությունն ունի կայացած ինստիտուտ,որի միջոցով աշխատակազմիվերապատրաստողների են վերապատմասնագետների պարբերաբար իրականացվում աշխատուժիներքին րաստում,ինչպես նան ունի հանրապետության աշխատանքգործուղ«Այլ վայր փորձ: տեղաշարժիկարգավորման վող գործազուրկին նյութական ծախսերի հատուցում» ծրագրի շրջանակում փոխհատուցվում է գործազուրկների ն աշխատանք փնտրող չզբաղված հաշմանդամներիիրենց բնակավայրից դուրս աշխատանքի տեղավորվելու նպատակով գույքի, ընտանիքի անդամների տեղափոխման, կոմունա: նե այ տրանսպորտային ծախսերը:

հետ համատեղ գործաՄիջազգային կազմակերպությունների կալությունը իրականացնումէ արտերկրից վերադարձած միգրանտների ադապտացման,սեփականգործ հինելու ծրագրեր: Գործակալությունը սկսել է նան բնակչությանը միգրացիայի վերաբերյալ տեղեկատվության տրամադրման գործընթաց: 2010թ. զբաղվածության 3 կենտրոններում (էրեբունի, Աշտարակ ն Իջնան) ստեղծվել են միգրացիոն ռեսուրս կենտրոններ, որոնց միջոցով Ծրնան քաղաքի, Արագածոտնի ն Տավուշի մարզերի գյուղական համայնքների պոտենցիալ արտագնա աշխատանքի մեկնողներին տրամադրվում է տեղեկատվությունընդունող երկրներում հաշվառվելու, աշխատանքի անցնելու, աշխատանքայինպայմանագիրկնքելու, սոցիալականպաշտպանվածությանվերաբերյալ: «Զբաղվածությանպետական ծառայության» տեղական մարմինները ունեն անհրաժեշտ շենքային պայմաններ,հագեցված են ն գույքով ժամանակակիցտեխնիկականմիջոցներով: Զբաղվածության ն միգրացիայիպետական կոմիտեի կառուցվածքը պետք Է իր մեջ ներառի երկու հիմնական ուղղություն` զբաղվածության ն միգրացիայիկարգավորում:Զբաղվածության ոլորտը կարգավորելու, պետական քաղաքականություն իրականացնելու նպատակով կոմիտեն պետք է հնարավորություն ունենա վերլուծել հանրապետությանաշխատաշուկան, կատարելագործելկենտրոնին դիմող շահառուներին տրամադրվող խորհրդատվության տրամադրմանձները, համակարգել հանրապետությունումիրականացվող զբաղվածությանն միգրացիայինվազեցմանը նպաստող ակտիվ ծրագրերը,որոշել այդ ծրագրերի արդյունավետությանմակարդակը, Ն ֆինանսավորել վերը նշված ծրագրերը: Կոմիտեն պետք է հնարավորությունունենա պլանավորելն իրականացնելմիգրացիային ն էմիգրացիայինվերաբերվող ծրագրեր, ինչպես նան ՛արտերկրից հանրապետություն ժամանող անձանց տրամադրել փախստականի կարգավիճակ: Այս պայմաններում նորաստեղծ կոմիտենպետքէ ունենա հետնյալկառուցվածքը(Գծապատկեր 12):

Մարզային մակարդակում կարնեորվում է աշխատանքի տեղավորման ն գործատուների հետ տարվող, միգրացիայիե էմիգրացիայի հարցերի բաժինների ստեղծումը, քանի որ այդ բաժիններիհիմնականխնդիրն է սերտ հարաբերություններ հասե տատելով տարածաշրջանի մարզի գործատուների հետ, հաշվառված աշխատանք փնտրողների համար գտնել հարմար աշխատանք,ինչպես նան իրականացնել այնպիսիծրագրեր,որոնք հնարավորությունկտան էապես նվազեցնել միգրացիոն հոսքերը ե կօգնեն էմիգրանտներին մարզերի սահմաններից դուրս հարմարվել իրենց հիմնական բնակության վայրերում ե հիմնելով սեփական գործ, կկարողանան այ աշխատանք փնտողների ներգրավելիրենց սեփականբիզնեսում: Մարզային մակարդակում զբաղվածության ն միգրացիայի մարզային կենտրոնը մեր կարծիքով պետք է ունենա հետնյալ

կառուցվածքը.

Գծապատկեր13. Զբաղվածությանն միգրացիայի մարզայինկենտրոնի կառուցվածքը

Գործատուների խորհուրդ

Տնօրեն

Համաձայնեցման կոմիտե

Զբաղվածության

տարածքային

Տնօրենի տեղակալ

կենտրոնների տնօրեններ

Աշխատանքի ակումբ

Միգրացիային էմիգրացիայի բաժին

Հաշվառման ն խորհրդատվության բաժին

Աշխատանքիտեղավորգործատուներիհետ քների տարվող

Վերլուծությանն ծրագրերիմշակմանու համակարգմանբաժին

ման ն

աշն բա

Բնակչությանզբաղվածությանն միգրացիայիհարցերի առաջարկվող նորաստեղծ կոմիտեի, նրա մարզային ն տարածքային կենտրոններիվերը նշված կառուցվածքըթույլ կտա էապես բարելավել բնակչությանըծառայություններիմատուցումը, վերահսկելի դարձնել հանրապետության սահմաններիցդուրս միգրացիոնհոսքերը, մեծացնել արտերկրում աշխատող միգրանտների սոցիալականպաշտպանվածությունը:

Այն տարածքայինկենտրոնները,որտեղ չեն լինի բաժիններ, նպակահարմար է ունենալ տվյալ գործընթացնիրականացնող մեկականմասնագետ̀

Գծապատկեր 14 Զբաղվածությանն միգրացիայի տարածքայինկենտրոնի

կառուցվածքը

գործատուների խորհուրդ

Ւ--|

Տնօրեն

Վամաձայնեցմանկոմիտե

ԳԼՈՒԽ 9. ԶԲԱՂՎԱԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

Հաշվապահ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

Խորհրդատվությանտրամադրմանգծով մասնագետ

Հաշվառման գծով մասնագետ Աշխատանքի տեղավորմանն գործատուների հետ տարվող աշխատանքներիգծով մասնագետ

Աշխատանք փնտրողներիհետ տարվող

տ,,,,/

մասնագետ

Մարզային ն տարածքայինկենտրոնները հնարավորություն կունենան գործատուների խորհուրդների միջոցով տարածքային մակարդակում գործատուների շրջանում հասանելի դարձնել մարզային ն տարածքային կենտրոնների կողմից իրականցվող զբաղվածությանակտիվ ծրագրերը, աշխատանքներ կտանեն այդ ծրագրերում այլ գործատուների ներգրավման ուղղությամբ, իսկ համաձայնեցման կոմիտեները՝ ակտիվ դերակատարություն կունենան բնակչությանզբաղվածության կարգավորմանգործում համաձայնեցվածորոշումներ ընդունելու գործում:

ԵՐԿՐԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ

ՄԵՋ

9.1.Զբաղվածությունըն ոռոգման արդյունավետությունը ջրօգտագործողներիընկերություններում ն զբաղվածության 9.2.Աշխատանքիարտադրողականության բարձՀՀ ոռոգելի երկրագործության րացման հիմնախնդիրները մեջ 9.1.

Միգրացիային էմիգրացիայիհարցերի գծով մասնագետ

ՀՀ ՈՌՈԳԵԼԻ

ԵՎ ԴՐԱ ԲԱՐՁՐԱՑՄԱՆ

ն ոռոգմանարդյունավետությունը Զբաղվածությունը ջրօգտագործողներիընկերություններում

ն Ագրարային ոլորտ ընդհանրապես գյուղական բնակչությանզբաղվածությանհիմնախնդիրըորոշիչ նշանակություն ունի գյուղի սոցիալ-տնտեսական պայմանների բարելավման, քաղաքային բնակչությանը սննդամթերքի անխափան մատակարարման ն երկրի պարենային անվտանգության ապահովման գործում: Հաշվի առնելով այդ կարնորագույն հանգամանքը երկար տարիների ընթացքում այդ հիմնախնդրի ուղղությամբ հետազոտություններեն կատարվել Հայաստանի Գյուղատնտեսության էկոնոմիկայիգիտահետազոտական ինստիտուտում,որոնց արդյունքում արվել են մի շարք ուշագրավ աշխատանքներ,կատարվել մշակումներ ու առաջարկություններ, որոնք զգալի ազդեցություն են թողել հիմնախնդրիլուծման վրա՝ տեսական ն գործնական տեսակետից: Նշենք դրանցից առավել

էականները.

գյուղականբնակաշուկայական էկոնոմիկայիպայմաններում վայրերում աշխատանքային ռեսուրսների զբաղվածության մշակումը, մեթոդիկայի հաշվարկման մակարդակի մեջ աշխաառումով գյուղատնտեսության հանրապետության

արտանքայինծախսումներինորմատիվներիմշակումը միավոր անասունի տադրանքի, միավոր տարածության ն մեկ գլոխ փաստացիպայմաններում, հաշվով արտադրության աշխամեջ կանանց ն տղամարդկանց ` գյուղատնտեսության ն սահմանումը տունակ հասակի տարիքային հիմնավորումը, մնացած գործակիցների սահմանումը աշխատունակության հասակայինխմբերիհամար, հիմնադրույթների մշակումը աշխատանքի վարձու համար, արտադրության գյուղատնտեսական որոշումը, իրականմակարդակի գյուղում միգրացիայի զբաղվածությաննոր կառուցվածքին(2 փուլով) անցումը

Հետռեֆորմյան շրջանում հանրապետությունումոռոգման գծով կատարված մի շարք աշխատանքների, իրականացված ն ծրագրերի միջոցառումների իրականցման վերջնական արդյունքում դեռնս գյուղատնտեսական շրջանառության մեջ ներգրավված է նախկինում ոռոգելի հողերի կեսից պակասը: Այդուհանդերձ, դրանց ընդհանրացման արդյունքներով խնդիր է

դրված. -

գյուղումն այլն: ն Մշակված ն վերը նշված ձեռքբերումներիընդհանրացումը ավարտուն արդյունքը կարելի է համարել «Ագրարային զբաղվածության բարձրացման աշխատանքի շուկան ն մեՀայաստանիգյուղականբնակավայրերում» հիմնախնդիրները

նագրությունը: արդյունքումբացահայտԿատարված հետազոտությունների

դակը,

համար՝

ոռոգելի

երկրագործությա

պայմաններում`բերքատվությանն մթերատվությանտարբեր մակարդակներիհամար (փաստացին հեռանկարային), հաշվի առնելով հրապարակիվրա եղած ն շրջանառության

մեջ

գտնվող

ծրագրերով ակնկալվո

հնարավորությունները, հաշվարկել (ռախնական)առաջիկա մեջ հեռանկարում ոռոգելի երկրագործության վերադարձվող կամ ներգրավվելիք պոտենցիալ ոռոգելի տարածքները, դրանցում ակնկալվող մշակաբույսերիտեսակային կազմը, բնակչութան զբաղվածության բարձ-

առանձին բնատնտեսական հանրապետությունում

շրջաններն աչքի են ընկնում ակնհայտ տարբերություններով, աշխատանքային ռեսուրսների արդյունավետ էլ" որոնք գյուղատնտեսությանմեջ աշխատանքի օգտագործման ն տեսակետից թելադրումեն բարձրացման արտադրողականության հանդես բերել առանձնահատուկ մոտեցումներ: Զբաղվածության մակարդակիվրա առանձնապես մեծ է ոռոգման ազդեցությունը: ՀՀ ոռոգելի երկրագործության մոռանալ, որ Չպետք է պայմաններում ստացվում է հանրապետությանգյուղատնտե70-8096-ը: սության համախառնարտադրանքի

մշակել աշխատանքայինծախսումներինորմատիվներհիմնական գյուղատնտեսականմշակաբույսերի ն անասնատե-

սակների

իրական մեջ ն գյուղում զբաղվածության վեց գյուղատնտեսության այս անգամ վիճակը ՀՀ-ում, ամբողջությամբվերցրած: Սակայն

փոքր

որոշել ոռոգելի երկրագործության մեջ հանրապետության հիմնական բնաարտադրական պայմաններում ջրօգզբաղվածության տագործողներիընտանիքների հնարավորությունները,մասնավորապես` Ազգայինվիճակագրականծառայության(ԱՎԾ)ն սեփական ընտրանքային հետազոտությունների արդյունքներով բացահայտել ոռոգելի երկրագործության առանձին ճյուղերում աշխատանքի արտադրողականությանմակար-

րացման

հնարավորությունները՝աշխատանքի

արտադրողականության բարձրացմանպայմաններում, տալ առանձինկոնկրետ ճյուղերում ոռոգելի պայմաններում արդյունավետ զբաղվածություն ապահովելու տեսանելի ն արդյունավետ ուղիները: Ոռոգելի երկրագործության կարնորագույն տնտեսական առանձնահատկություններիցմեկը կայանում է նրանում, որ -

են ստեղծվում ինտենսիվ ոռոգման շնորհիվ պայմաններ այնպիսի գյուղատնտեներգրավել մեջ հողերի օգտագործվող առանց սական պոտենցիալ բերրի հողատեսքեր, որոնք կամ օգտագործվել չեն կարող ընդհանրապես ճելիորացման է ապացույցն այն ձնով: Սրա փաստը, էքստենսիվ կօգտագործվեն վարելահողերի37,252-ը, իսկ անջրդի օգտագործվում չեն այսօր որ Նախկին (1989թ.) ոռոգելի 303 (2010թ.): ավելին հողերի կեսից փաստացիոռոգվում է միայն 125-140 հազար հեկտար տարածքից` հազար հեկտարը: է տալիս չորային շրջանների ջրային Ոռոգումը թուլ հաշվեկշռի կարգավորման միջոցով հողում խոնավացման օպտիմալ պայմաններ ստեղծելով աճեցնել կայուն բարձր. արժեքավոր գյուղատնտեսական կուլտուրաներ: բերքատու ֆիզիկո-քիմիական հատկությունները, Փոփոխելով հողի մելիորացիան նպաստում է հողի պրոգրեսիվ բերրիության բարձրացմանըն հնարավորություններստեղծում ավելացնել ֆոնդը: պիտանի հողային գյուղատնտեսութան համար ոռոգումը առաջնահերթ Հանդիսանալովռենտագոյացնողգործոն, դեր է խաղում գյուղատնտեսականարտադրության արդյունավետության բարձրացման, բարձր զբաղվածություն ապահովելու

գործում:

Ոռոգվող երկրագործության պայմաններում հողի հետ միասին ջուրը արտադրությանհիմնական միջոց է: Իր բնական վիճակով ջուրը, ինչպես ն հողը, բնության նվիրած բարիքն է, սակայն վերցվելով ոռոգման սկզբնաղբյուրիցն հասնելով մինչն գյուղատնտեսականկուլտուրայի ոռոգման վայրը, այն դառնում է հողի տնտեսական բերրիության բարձրացման կարնորագույն միջոց: Ոռոգման ջրի ռացիոնալ օգտագործումն ուղղակի ներգործություն է թողնում ն էապես ազդում ոռոգելի երկրա-

վրա: գործությանարդյունավետության Ոռոգման համակարգերիկառուցումը,դրանց շահագործումն ու պահպանությունը,ոռոգելի հողերի օգտագործումըպահանջում են խոշոր կապիտալ ներդրումներ, որոնք բազմապատիկ

ՐԾՇԲՕԿ

Լո

1990. 6ղք. 486

ԸՇԸՔ

«ոքօղւօօ

«03816180

ՇՇԸԻ

1989Ը՞, ԽԼ,`"ՓՈԵՒՑԻՇԵԼՔ ՇՅ11261863-,

են անգամներ գերազանցում անջրդի երկրագործության պայմաններում կատարվող ընթացիկ աշխատանքային ն նյութականծախսերին: Չպետք է մոռանալ, որ ոռոգման համակարգերիկառուցումը, օգտագործումը, բացի վերոհիշյալ ծախսերից, նան մեծաթիվ աշխատուժ են պահանջում ն նշանակալից զբաղվածություն ապահովում: Ոռոգումը հիմնական ֆոնդերի ն դրանց կառուցվածքի վրա էական ներգործությունէ թողնում մեծացնում է մեկ հեկտարի հաշվով հիմնականֆոնդերի արժեքը, ավելացնում մեքենաներին սարքավորումների բաժինը, դրանով իսկ ավելացնում անցյալի օգտագործման առարկայացած աշխատանքի հնարավորությունները: Սա, իր հերթին, նպաստում է արտադրության արդյունավետության աճին, աշխատանքի արտադրողականությանբարձրացմանը: Որպեսզի ոռոգման հետ կապված ծախսերը լինեն տնտեսապես արդարացված, գյուղատնտեսական գնագոյացման արդյունավետությունը ոռոգելի հողերում պետք է ավելի բարձր լինի, քան չոռոգվող հողերում: Ավելացնելով կապիտալ ն արտադրական ծախսերը գյուղատնտեսությանմեջ, ոռոգումը, ոռոգելի հողերի ռացիոնալ օգտագործման դեպքում պայմաններ է ստեղծում արտադրանքի ն աշխատանքի արդյունավետությանբարձրացման համար ն դրանով իսկ դառնում ձեռնտու: Այսպես, ապացուցվածէ, որ եթե անջրդի պայմաններում, երբ հողը բավարար չափով ապահովված չէ բնական խոնավությամբ, մեկ հեկտարի հաշվով պարարտացումըշատ չնչին չափով է նպաստում բերքատվության բարձրացմանը,հացահատիկայինկուլտուրաների գծով` 0,4-1,4 ցով, կարտոֆիլինը 3-7, բանջարեղենինը 5-10, պտղինը` 2-11, խաղողինը`3-8, ծխախոտինը` 0,4-1,8, կերային մշակաբույսերինը` 1,5-5, շաքարիճակնդեղինը`4-13ց ն այլն: Մինչդեռ, նույն քանակով ոռոգելը օգտագործելի: անգամ պարարտանյութ բերքատվությունը բարձրացնում է համապատասխանաբար՝ 2-3,5,կարտոֆիլինը` 8-15, բանջարեղենինը`10հացահատիկինը` 17, պտղինը՝ 5-12, խաղողինը՝ 5-10, ծխախոտինը` 2-4, կերային

էՏՇ մսնմ դրո Հսրց "վմզդոշսեսմսը'վմզդժդոտոովՀչո'վմզդուսթհսոոծոցծ մոռճողվ1սզշսմս Ափո: մյսդովնցԱ վմզգդմոջիումը 1 տսիհմտիչշովկ Ղ վմզդմոջիոօմտի նսիմտ մորով վմսիովը վմծ ռորԵսծլյ ։Սոոով շսմզիսկոոռտուսմոմոկոտոնովմծ դոփոոլդոտվջնզտո ուսթոսմսիոմոդվ վղոՀսմս ղ Ամզոռյոց մսխսմ տշզքոմվդո իսկոտ որդ նրո 1Ղկջոց ոտ 1սմ Ամս 'Եմոտհտորով վովոդրո վմզդմոջի դոոմոմոկոտոն վմօ դորԵեսծսզ ուսդորվտո մդսԹւսմզկդց Աուսծղաո վմզորսմ նսծդոովկոտիդասթոսկոշն իվողղտդվ 'մզմոոճիսվողշ Ղ նսիսպոոտ դսԱԹսջտինոմե մօմոմ 1 ստդճօզօ ուսմզցցոնոո դոտնդ Վմղ 'հոջվիոտմվ վովոդրտ իտղջնզտո կոդոնոքովը 'իսժդւսմեկո ցոնդօոօտողլոցտդժցվՂ վհմտիշչովտռտ դոսետտոող|էլ ատսդտոդոտկոտմվ դուսթսմզկդԱ դը:սցմսծովոՀ

վեմոոռով

դոկոոզտդտումծ օջոիծոտո 6վռւսթոստզիղ

'վմոջի դոքծստովոխփ ծդոսոտ մոտով վշոիտովողոդոռողք դոտկողտ ՛ոսմզդդոնրոր դոնմոտիտսոկ դվրոծկոգոռղ մնո :ուսօմսԵդոնօմսեոտեօ տզիոց վքյստողոլ շո ոյսմզդդտըՈոո դոկոմնոտմոռտդմ մղմմոտ դոթոստզոռմգցտով ուստոզն դոնրմոի -ոսոհկ դվրտծկոտդոտը Ամզդժուսմեկոդորմոիոծտոկ վմզեմոկորով դոկոտոզտդտոմծտզիողդմնմո գղ իսդոժմս Ղժ ՛դվճմով դրո դվծ -զիտ ռողոտտոտ վղոշսմս Արստովոցե ղ ՍԵդվմստվդսը986002 օտիծոհծդո ծվոնսկ մզը դոոթիսզդւսօմսԵվմզցդդ:սԹյսմզդդԱ Հռոմն դզ ըւսիծոմվի ըուսծդսմս'ԱրշսջնզտովմզդուսԹոսմղզդդԱ

վմՂդնսօմսԵոտեօմծ

իսհոտոհոց

դոնծողողոմվ

վմզդժցսմեո դոճմոիոծոկ դվոոթկողոտը դոնԵսծս դվճղիտ դոոլոտտոհ վղոՀշսմս խիսուսսո նր :ատսդոտոտրո» ղոդ 0ԱմղդըսԹիսմսիտմոդվ դոնօմսետտեծ տղիոցգւմմնմո ծ6դոմն դՂ օզը Ղ վտուս Դզդեմ դզ դւսԹսցդժ նսծով ՀղտԱՆ :(դ1տ ղ տվոտվ 'տվդոտով 'տկդոլ վմշ 'տղվոճզո) ուսմզդմկմզ տոՀ վվմող|չո դզ ոսիսոմվի Ղ 1զիդւսնդԱռզնմո 68սնոի Ամզդժդւսմեկո յս դմղդմոսմն դոհոդորվվԼ օտիմետմոտ ուսժդզմՕ :դվ-ջ վովդյսկ 22002 6ՂՎիդյսնդԱ դմս 'ԱԺդզմօ «ռվոտը վմղզդդսԹյսվը վմզդըւսԹոսմզղդԱ վմզդնսցմսԵտտԵօմծ Ղ վաղդդւսաթյսմզկդմվմզդնսջմսծԵտտեօմ»» Ղ «ԱԺմվեռոդղմօ դվրոմթ» մսդ Ղոդ օտինասոտկոտտոդ գցվլ դցտմՆ :Ադոն

ՇԷՇ

-0մսետտեօ տզիոդւմնմո դոթիրսօոմոտոնսկ նսիեսոս մոտկզվ փստռոժոմ սմ 'վմճ դորեսօս րլ տստռոժոմաս դղ օոիխիննս Ժդսմս'մմզդըւսսոԲսծվը«ս դմզոժ մսխմ դրո ուսդոտն ցզ մսղմող մվեոմջ մսդ նսիմսիտոդոդվգ ծվոնսկ դոոթոսմտիտստկ »» ղ վհդոոմցվրովմոռշոռո» 4 1զիդւսնդԾ:մմզմեոմօ «մզՂդմզիտմվոտտ -Աոը վղոլրոմոտետ»» Ղ «ռործտեմոծ վմզեմողոնով դոճեսելյ» '«ռոոճոմոո վմղզդմոիտու» '«ռոնդեռոկոմզի վմզեմողոռով դորեսյ» դվտղիտճտդոկտմվիսկտտտոդ նոր :մռոթոսննոս Ղ դտքծսս պորդեդոտկոմզի դոոծտեմոԵ վմղզեմոկորով վմզդուսթԹթսօոմոտոնսվվղեսծս վմղդդսԹիոսմսիոմոդռվ դորօմսծեոտեօմճ ոսիմտ դղզ մՂլրոմ վղոՀսմս 'ոնիոզմոմ Ասդւսթոստզոտմդով դվմզդվմոտ դվծմզի '6վդսԹոսջմսԵոմկմզ վժդոմնոտմո մլ 6վօչօ7 վղեսս աասիճտտո դվզիտ դստովոոով դոր ւսօսմոուսմ դոթոստզոռմվդողվմս 'ԱԺդորոծդով որտ իսղզոստ վիշոտվ 'ցրոկտղ :ԱդւսԹաստզիոումնմո դոնեսծս իոկդմ 'Ադւսթգսջտինոտմե դոթոսոզտդտոնսմԵ 6ղիտոցմի դզմսվոծԵ ''դվտզիտոջմվ հասմտկ ԱմզդդւսԹոսջոմոտոնսվ դվմզդվմտտ Բշ-22 դվծմզի նսիծսծս ըոյսդւսաԹոստզոտմցով :6վդւսմՄդտողտ Ղ դորմոիտստհկ 3աղզդօմոն տղիողամնմո Պպիոստ դո 1որվտոօ 'դորջցմսեոտեօմծ ողոտմսիոդոտը 'դոթոսմնոտմո դոկտողտցտոնսԵ 'սծմզի վ Պ դործտմջօմոմ վղոտնմողոը .'դոոօմսծոտեօ դոաոթոսկտդմ դոկոնսԵ ցոթսօջոինոմե վմղդդսօմսե ոսք դոոըճոիվոդզտցվ տզիտուսմնմո վզիտ վո ՛ցոթգսմտդմԱ դորճոտվե դոթիսմնտտմո ըասժոզն Սո ըոյսմղզդ նոնվտոօ Ղ դոթիսոնփսփ դորճոտվեոդոոն -ոդոտը -Սոճրոո դոնեսսս ոյսժոզն ուսո 'իսուսստ վճոստովկ վծւսծողմ| նսիճոտո 68վուսթոսօտմոտմսիտվը վմզնսվ վիսմծ մոորտողց ուսժողզնվը տղ :մտոսիսսոհոո վմղնսվ վնմծռո 1ոդոկոռվ մ ՃԺտզտ դոնօմսետտեօ տզիտդւամնմովմծ դորբեսսս չոլ մսճտդոժոմ:ս( տսդսոն 1 հոտտոհդ Ղ մվնդո| մսղմող 'Ամզն դործսօս ոյսջմսԵ դործոմօմոմ դոթրսիտտժմզմ 1 Հսռտդկտ մմղ 'տսմզդդոնրո դոոՂ :մրորտոդդ վմզնսվ վնմծդռոզ մջմոմ ըտեղ 6-գ'Ը դծետիդետ ԱդսԹոսիտոժԱՂմ ըուսմզնսվվղզեսես իսուսստ դոթոստզիոռմդո» ԱդվնզնդկոտջվմոժոտՀ '6-Ը ԱմգվմղորսմողոչՀը :իսմզցտդզ6 Ցյ-օլ

թական ն աշխատանքային ծախսումների, պահպանության, ամորտիզացիային մյուս ծախսերի գումարայինմեծությունը, որոնք անհրաժեշտէ կատարել ոռոգման ջուրը ժամանակին,անխափան ն պահանջված քանակով տեղ հասցնելու համար: Մյուս կողմից, հաշվի առնելով ընկերությանսպասարկմանտարածքում մշակվող կուլտուրաներիտեսականին գյուղատնտեսական նյուրաքանչյուրի ն զբաղեցրած ոռոգվող տարածքը, ոռոգման ջրման նորմաները, հաշվարկվում է ընկերությանոռոգման ջրի պահանջարկըտվյալ տարում: Արդյունքում բոլոր ծախսերը հարաբերելով պահանջվող ոռոգման ջրի քանակին, հաշվարկվում Է ոռոգման համար պահանջվող 1մ5 ջրի վճարի չափը: Հաշվարկը ոռոգման համար ծախսված աշխատաժամանակին տրված ջրի վճարի համար կարող է կատարվել ինչպես 13-ի, այնպես էլ 1 հեկտարիհաշվով: Սակայն վերջինիս դեպքում անհրաժեշտ կլինի նան հաշվի առնել ոռոգվող մշակաբույսը,քանի որ այդ դեպքում փոխվում է ինչպես մեկ անգամ տրվող ջրման նորման, այնպես էլ ոռոգման սեզոնի ընթացքում ոռոգումների թիվը, որոնք էլ պայմանավորում են ոռոգման վրա ծախսվող պահանջվող ջրի քանակը ն հաշվի առնելով կոնկրետ դեպքերում, Բոլոր աշխատաժամանակը: պայմանները,պետք է հետապնդել իդեալական նպատակ, որը նշվեց վերնում` ջանքեր գործադրել, որպեսզի հնարավոր լինի ապահովելջրի ժամանակինն անխափանմատակարարումնայն հաշվով, որ մակերնույթային ն գրունտային ջրերի համար սահմանված տարիֆները խելացիորեն հիմնավորված լինեն ու առնեն միջին մանը ն հաշվի հարկ եղած չափով շահերն ու հնարավորությունները: ջրօգտագործողների «Ջրօգտագործողներիընկերություններին ջրօգտագործողների ընկերություններիմիություններիմասին» ՀՀ օրենքի 20-րդ : հոդվածովնախատեսվումԷ, որ ընկերությանոչ անդամներինջուրը մատակարարվում է պայմանագրայինհիմունքներով. դրանով մատակարարվող ջրի համար գանձվող վճարը չի կարող գերազանցել ընկերության անդամների համար նախատեսվածի կարող են նախատեսվել 15096-ը: Ընկերությանկանոնադրությամբ .

վճարումներինան

այլ

տեսակներ:

Արտասահմանյանմի շարք երկրներումկան նան նորմատիվներ, որոնք սահմանվածեն ջրասակավությանպայմաններումնվազագույն երաշխիքներ ապահովելու համար: Այդ մոտեցումները հաջողությամբ կարող են կիրառել նան ՀՀ պայմաններում նման ոռոգման համակարգերստեղծելու դեպքում: Ոռոգման համակարգերի մասնակցային կառավարում իրականացնողջրօգտագործողների ընկերությունները, կախված տվյալ ընկերության սպասարկմանտարածքի բնաարտադրական պայմաններիցն ջրապահովվածությանաստիճանից (ոռոգումների լարված շրջանում), կարող են ձեռնարկելմի շարք միջոցառումներ, որոնք միտված են ոռոգման ջրի ավելի լիարժեք ն արդյունավետ օգտագործմանը: Այսպես, եթե ոռոգման ջրի պակասի դեպքում կարելի ե նպատակահարմար է (կիրառել վերը բերված տարբերակին (Իտալիայի փորձը), նման մուտեցումը, ապա համեմատաբար բարձր ջրապահովվածության պայմաններում (օրինակ, երեկոյան կամ գիշերային ոռոգումների դեպքում կամ ոռոգմանոչ լարված ժամանակահատվածում)ոռոգմանջրի համար կատարվող վճարների նկատմամբ կարելի է կիրառել զեղչերի կիրառման քաղաքականության:Նման քաղաքականությանկայուն կիրառման պայմաններում (տնական ժամանակահատվածում) ջրօգտագործողների զգալի մասը կվերապրոֆիլավորի իր տնտեսությանարտադրականուղղությունը կսկսի համեմատաբար մեծ տեղ տալ այն կուլտուրաներին, որոնք արժեքավոր լինելով, ոռոգման ջրի համեմատաբար մեծ կարիք ունեն հենց այդ ժամանակահատվածներում,երբ մնացած մշակաբույսերը դրա նկատմամբմեծ պահանջ չունեն: Ոռոգման համակարգերի մասնակցայինկառավարմանդեպքում ջրօգտագործողների ընկերությունները, իրենց բնույթով լինելով ստնւտծհաշվարկային կազմակերպություն, դիտարկում են աշխատանքի բոլոր կողմերը, բացահայտելովայն թույլ օղակները, մեծանալ որոնց գործունեության արդյունքում կարող են 10: ջուրը տեսակարար ծախսերը, կապված յուրաքանչյուր ջրօգտագործողին հասցնելու հետ: Կա ցուցանիշների մի ողջ է տալիս գնահատել ընկերության համակարգ, որը թույլ տնտեսական գործունեությունը:Մոնիտորինգիարդյունքումկարելի

ստանա արժանահավատ (հավաստի) տեղեկատվություն աշխատուժի օգտագործման, գյուղատնտեսականկուլտուրաների բերքատվության, տվյալ կուլտուրայի, միավոր տարածության հաշվով ոռոգման ջրի օգտագործման,եկամուտների ն ծախսերի վերաբերյալ: (ներառյալ անասնապահության) Տվյալներ կարելի Է ստանալ նան ոռոգելի հողերում բուսաբուծության իտենսիվացման առանձին գործոնների (պարարտամիջոցների, ոռոգման ջրի, աշնյութերի, բույսերի պաշտպանության խատանքներիմեքենայացմանմիջոցների)կիրառմանվերաբերյալ: Ոռոգման ջրի համար կատարվող ծախսերի տեսակարար կշռի որոշումն ընդամենը ծախսերի (ինքնարժեքի) ն համախառն արտադրանքիմեջ ըստ առանձին կուլտուրաների թույլ է տալիս տվյալ պայմաններում ընտրել առավել եկամտաբեր ն բարձր ապահովողմշակաբույսերը: աշխատանքիարտադրողականություն նան ջրօգտագործողի է ստացվել Տեղեկատվություն կարող բոլոր եկամուտներիմասին, դրանումորոշելով ոռոգելի մակերեսից ընտանիքի ստացած եկամտի տեսակարարկշիռը: Ամբողջությամբ վերցրած, տնտեսագիտականմոնիտորինգի արդյունքում հնարավորություն կստեղծվիեկամտիհիմնականաղբյուրի օգտագործման շնորհիվ ունենալ ստացված վերջնական արդյունքը հետնյալ հիմնականտնտեսագիտականցուցանիշներիգծով. Զուտ եկամուտ(վնասը) տվյալ տարում՝ Ղ հեկտար ոռոգելի հողատարածության հաշվով, առանձինկոնկրետկուլտուրայի 1 հեկտարիհաշվով, 1 տնտեսությանհաշվով, ընտանիքի1 անդամիհաշվով, օգտագործված 1մ: ջրի հաշվով: 1մ3 Օգտագործված ջրի հաշվով: Ընտանիքում զբաղված միջին տարեկան աշխատողների է

թիվը:

(համախառն արԱշխատանքի արտադրողականությունը

տադրանքն՝

արտադրված

աշխատաժամանակում) -

միավոր

ցենտներ բուսաբուծական կոնկրետ արտադրանքի հաշվով,

ցենտներանասնապահական հաշվով, արտադրանքի դրամի կամ 15 համախառն արտադրանքի հաշվով այլն:

Բուսաբուծության համախառնարտադրանքը 18 օգտագործված ջրի հաշվով, 1 հեկտարոռոգված հողատարածության հաշվով, 1 տնտեսության հաշվով,

ջրօգտագործողի ընտանիքի1 անդամիհաշվով: ն հատկապեսջրովի Ցանքատարածությունների, տարածությունների կրճատման, տրանսֆորմացիայի ն պարզապես մի շարք -

մշակաբույսերի շրջանառությունից դուրս

գալու

պատճառովտնտե-

սական ծանր հետնանքներիշարքում մեծագույն հիմնախնդիրէ դարձել գյուղատնտեսության մեջ զբաղվածությանփաստացիմա-

կարդակիկտրուկիջնելը: Անցած նախառեֆորճյան ժամանակաշրջանի նկատմամբ կրճատվելեն նան հսկայականքանակությամբբարձրըաշխատատարություն ն բարձր արդյունավետությունապահովող ջրովի հողատեսքեր`շուրջ 38 հազար հեկտար խաղողի ն պտղատու այգիներ, 4,4 հազար հեկտար շաքարի ճակնդեղ, 1,8 հազար հեկտարի խորդենի, 3,5 հազար հեկտար ծխախոտ, որի արդյունքում շուրջ 45 հազար միջին տարեկանաշխատողներ (այդ թվում` խաղողագործության մեջ 18 հազար պտղաբուծության մեջ՝ հազար, ծխախոտագործության մեջ 9 հազար, շաքարի ճակնդեղի մշակության՝2,6 հազար, խորդենիագործության մեջ 1,9 հազար ն այն) կամ ավելի քան 58 հազար մարդ թողեցին գյուղատնտեսականաշխատանքը, իսկ նրանց մի զգալի մասը հեռացավհանրապետությունից: Հետռեֆորմյանշրջանում, վերը թվարկվածծրագրերինզուգընթաց, 2002թ. հուլիսին ընդունված«Հայաստանի Հանրապետության ջրային օրենսգիրքը»ն «Ջրօգտագործողների ընկերություններին ընկերությունների միության մասին» ՀՀ օրենքները թուլ տվեցին սկզբունքորեն նորովի կարգավորել ոռոգման

կազմակերպմանգործընթացը Հայաստանի

Հանրապետությունում:

Հանրապետությանհիմնական բնաարտադրականպայմանմեր կողմից իրականացվեց տնտեսագիտականմոնիտորինգ տարեսկզբինն տարեվերջին մի քանի տարի անընդմեջ Տնտեսագիտական մոնիտորինգը նպատակուներ. հետազոտությամբ պարզել վերոհիշյալ երեք ՋՕԸ-ների գործունեությանառաջին տարվա արդյունքում գյուղացիական տնտեսությունների գյուղատնտեսական արտադրությանն ջրօգտագործմանարդյունավետությունը, փաստացի զբաղվածությանմակարդակը, պարզել վերոհիշյալ երեք ՋՕԸ-ների գործունեությաներեք տարվա արդյունքում գյուղացիական տնտեսությունների գյուղատնտեսական արտադրության ն ջրօգտագործման արդյունավետությունը, զբաղվածության բարձրացման ներն ընդգրկող երեք ՋՕԸ-ներում

հնարավորությունները:

Մշակված հարցաթերթիկի լրացման միջոցով կատարվող հարցման ժամանակակնկալվում էր պարզել. ջրօգտագործողի մշակած գյուղատնտեսական -

մշակաբույսերիկազմը,

բերքը,

պահվող

ն ստացված մթերքներիքանակը, անասնագլխաքանակը բուսաբուծության մեջ կատարված ծախսերը, այդ թվում` ըստ ծախսերիառանձինտեսակների, անասնաբուծությանմեջ կատարվածծախսերը, այլ ծախսեր(նան ըստ առանձինտեսակների), ընդամենը բոլոր ծախսերը, դրամական

արտահայտությամբ,

բուսաբուծութան նե անասնապահության արտադրանքը, դրամական արտահայտությամբ (այդ թվում` ըստ առանձին

ճյուղերի), -

ընտանիքի ստացված այլ եկամուտները (ըստ եկամտի

աղբյուրներ), -

հաշվով,

մեկ տնտեսությանհաշվով, ընտանիքիմեկ անդամիհաշվով, Օգտագործվածյուրաքանչյուր 1մ5ոռոգմանջրի հաշվով, յուրաքանչյուր ջրօգտագործողի հաշվով: ե) Աշխատանքիարտադրողականությունը (մեկ մարդ-օրվադիմաց ստացված արտադրանքը)ոռոգելի հողատարածքում: յուրաքանչյուր առանձին հիմնական գյուղատնտեսական կուլտուրայիհաշվով. յուրաքանչյուրջրօգտագործողիհաշվով, տվյալ ընկերության սպասարկման տարածքում մշակված տվյալ կուլտուրայիամբողջմակերեսիհաշվով, 1000 դրամ արտադրանքիկամ 1 ԱՄՆ Ֆ-ի հաշվով կատարված աշխատանքայինծախսումները (կամ հետադարձ -

ընդամենը ընտանիքի եկամուտը, դրամական արտահայ-

տությամբ, -

Մշակվող ցուցանիշներնէին. Միավոր ջրովի հողատարածության հաշվով հիմնական մշակվող գյուղատնտեսականկուլտուրաներիբերքատվությունը. յուրաքանչյուր հարցվողջրօգտագործողի հաշվով, տվյալ ընկերությանկողմից սպասարկվողտարածքի 1հա-ի հաշվով: բ) Յուրաքանչյուրանասնատեսակի մեկ գլխի մթերատվությունը (քանի որ կերերի զգալի մասն արտադրվում է ոռոգելի հողատարածքում). յուրաքանչյուր ջրօգտագործողի հաշվով արտադրվող անասնաբուծական արտադրանքը, տվյալ ընկերությանկողմից սպասարկվողտարածքի 1հա-ի հաշվով (միջինը) ստացվող անասնաբուծական արտադրանքը: գ) Բուսաբուծության հաշվով ստացվող զուտ եկամուտը(շահույթը). յուրաքանչյուր առանձինջրօգտագործողներիհաշվով, տվյալ ընկերության կողմից սպասարկվող տարածքում մշակվածմակերեսի1 հա-ի հաշվով: դ) Շահույթըկամ վնասը. սպասարկմանտարածքի 1 հեկտարցանքատարածության ա)

յուրաքանչյուր ընկերությունումընտանիքիզբաղվածության մակարդակը:

ցուցանիշը (1 մարդ-օրվա հաշվով ստացված համախառն

արտադրանքը),

զ) Բուսաբուծության ն առանձին մշակաբույսերի գծով ստացված համախառնարտադրանքը(համադրելիգներով). առանձին տնտեսությանհաշվով, 4: օգտագործվածոռոգմանջրի հաշվով, յուրաքանչյուր ջրօգտագործողիհաշվով, 1 հեկտարոռոգելի մակերեսիհաշվով, 1 տնտեսությանհաշվով, ամբողջությամբվերցրած, ամբողջընկերությանսպասարկմանտարածքիհաշվով, ընկերությունումօգտագործված1մ5ոռոգմանջրի հաշվով, ընկերությանսպասարկմանոռոգելի հողատարածքի 1 հեկտարի հաշվով, ամբողջ ընկերության սպասարկմանտարածքի բուսաբուծության հաշվով: է) Յուրաքանչյուր կուլտուրայի հաշվով ոռոգման վրա կատարված ծախսերի տեսակարարկշիռը տվյալ կուլտուրայի նույն /տարածությունից ստացվածհամախառնարտադրանքում. յուրաքանչյուր հարցվող ջրօգտագործողիհաշվով, տվյալ ընկերությանհաշվովն բազմաթիվայլ ցուցանիշներ: ՀայաստանիՀանրապետությանտարածքը շատ փոքր է, սակայն աչքի է ընկնում խիստ բազմազանբնատնտեսականպայմաններով: Դրանք խոշորացված ձնով կարելի է խմբավորել վերը թվարկված 3 հիմնական խմբերիմեջ. ա) հարթավայրային, բ) նախալեռնային, գ) լեռնային: -

Սրանցից յուրաքանչյուրըգյուղատնտեսականարտադրության վարման տեսանկյունիցունի իր առանձնահատկությունները: ընդգրկում է Արարատյան Այսպես, հարթավայրային մասն վարվում է միայն ոռոգելի երկրագործությունը ո րտեղ հարթավայրը, ն պայմաններում առանց ոռոգմանջրի բույս մշակելը պարզապես անհնարին է` շոգ կլիմայի ն բնական խոնավության պակասի (տարեկան 250-300 մմ) պատճառով: Հանդիսանում է հանրապետության ոռոգելի երկրագործությանհիմնական բազան ն

առավել բերրի տարածքը: Այստեղ ոռոգման ջրի նկատմամբ պահանջն անհամեմատ բարձր է:

Նախալեռնային ն առավել նս՝ լեռնային տարածաշրջանները չափով ապահովված են բնական խոնավությամբ(տարեկան մմ տեղումներ), սակայն ոռոգման սեզոնում բնական 450-750 տեղումների պակասի կամ չլինելու պատճառով, ոչ երկարը ժամանակահատվածներում,ոռոգման խիստ կարիք են ունենում: Այս պահանջը չբավարարելը շատ ուժեղ է անդրադառնում ն կտրուկ իջնում է բերքի քանակն ու որակը: Սրանք անկայուն գյուղատնտեսությանգոտիներ են, որտեղ ոռոգման սեզոնում ջրի պակասը կարող է ուղեկցվել հեղեղումներով ու հողատարմամբ, կարկտահարությամբ,ուշ գարնանային կամ վաղ աշնանային ցրտահարություններով,առանձինտարիներին՝գյուղատնտեսական աշխատանքներիսեզոնայնությամբն անկայունզբաղվածությամբն այլն: Հետազոտման առաջին տարում ոռոգելի երկրագործության պայմաններում զբաղվածության ն տնտեսական գործունեության արդյունավետության բացահայտման նպատակով մեր կողմից իրականացվեցջրօգտագործողների ընտանիքների տնտեսական գործունեության մոնիտորինգ` հանրապետության 3 հիմնական բնատնտեսական պայմաններում`յուրաքանչյուրում ընդգրկելով մեկ ջրօգտագործողների ընկերության անդամների ընտանիքներ: Հետազոտություններըկատարվեցին 2003-2005թթ.` երեք տարի անընդմեջ: Հարթավայրայինպայմանների համար ընտրվեց «Սնջուր Ախթամար» ՋՕԸ-ն` Արմավիրի մարզից (150 ընտանիք), նախալեռնայինպայմաններիհամար` «Քասախը»` Արագածոտնի մարզից(170 ընտանիք) ն լեռնայինպայմաններիհամար` «Գետիկ» ՋՕԸ-ն` Լոռու մարզից (Սպիտակիտարածաշրջան)` 270 ընտանիք: 2003-2005թթ. արդյունքներով, իրականացվեց վերոհիշյալ երեք ՋՕԸ-ների գործունեության համալիր մոնիտորինգ, որոնց նպատակը հանրապետությանբոլոր հիմնական 3 բնատնտեսական պայմաններում գործող ջրօգտագործողների ընկերությունների որոշ

գործունեությանուսումնասիրությունն էր: Ինչպես ցույց են մտտալիս հետազոտված գյուղացիական տնտեսությունների գյուղատնտեսական գործունեությանարդյունք-

9.1 Աղյուսակ ՋՕԸ-ներում ներգրավվածգյուղացիական տնտեսություններիստացած եկամուտներըմեկ տնտեսության հաշվով հետազոտվողծրագրայինտնտեսություններում(2005թ.)

ջուրհարթավայրային պայմաններում գտնվող «Սն ( Աղյուսակ տնտեսություններում Ախթամար»ՋՕԸ-ի գյուղացիական ստացվել է 9.1) 1 տնտեսության հաշվով բուսաբուծությունից առավելագույն համախառն արտադրանք շուրջ 1մլն դրամի, 3 անգամ մինչդեռ «Գետիկ»-ի տնտեսություններում համարյա

ները,

պակաս:

Հ5 Հ 3

ՋՕԸ

ստացված համախառն արտադրանքը բուսաբուծությունից թվին 2002թ. նկատմամբ ավելացել է 39,776-ով, հեկտարի հաշվով 74,795-ով, «Գետիկ»-ի տարածքի տնտեսություններում 2,996-ով, 43,346-ով ն 35,476-ով: համապատասխանաբար

«Սն

ջուր

«Քասախ»

(31Լ«Գետիկ»

Հ3

բ:

278,9

154,3

8 5

«8 5 5/3

760,552| 58288

27016

| 8018 |

89050

ւջ

2072.

58 5 5Հ :

45517

- :

|Յ

-. ք

8 3.

Ախթամար»

արտադրանք, հազ. դր.

Յ համախառն :

3 Յ ու

4անգամ նկազմում է1հեկտարի

ծ5

շատ,

107,1հազարիդիմաց: Համեմատությունը 2002թ. գործունեությանհետ ցույց է տալիս, որ ինչպես «Քասախ», այնպես էլ «Գետիկ» ՋՕԸ-ների ն ջրօգտագործողներիընտանիքների տնտեսական վիճակը բնութագրող ցուցանիշները գործունեությունը գյուղատնտեսական նան նորաստեղծ շոշափելիորենբարելավել են, որն արդյունք է ՋՕԸ-ների արդյունավետ աշխատանքի: Այսպես, «Քասախ»-ի հաշվով ընտանիքի մեկ հետազոտված տարածքում

Աոա

քան «Գետիկ»-ում: «Քասախ»-ում համեմատաբար բարձր է նան մեկ ընտանիքի տնտեհաշվով ստացված համախառնեկամուտը ինչպես ամբողջ Ընդ որում, այն սության հաշվով, այնպես էլ գյուղատնտեսության: «Սն առավել ընդգծված է միավոր տարածության(1 հա) հաշվով` նկատմամբայն բարձր է ավելի քան 2,5, իսկ ջուր-Ախթամար»-ի հաշվով «Գետիկ»-ի նկատմամբ՝ 711,1 հազար, իսկ ընտանիքի 1 անդամի հաշվով 189,5 հազար ն «Գետիկ»-ի դրամ, «Սն ջուր-Ախթամար»-ի`154,3 հազարի

Բուսաբու:բ

ցույց են Սակայն ավելի մանրակրկիտհետազոտությունները են տալիս. որ հողն ու ոռոգման ջուրն ավելի արդյունավետ օգտագործվել «Քասախ»-ի գյուղացիականտնտեսություններիկողմից, որոնք միավոր (1 հա) ոռոգելի հողատարածքի հաշվով բուսաբուծությունից ստացել են 1,9 անգամ ավելի համախառն արն ավելի քան 4 անգամ Ախթամար»-ում տադրանք,քան «Սն ջուր

| 72960 | 7111 |

| 449063 | 30413 |

107.

Հետազոտության արդյունքներով հաշվարկված` «1Օ00 դրամի ջրի ծախսի հաշվով ստացված համախառն եկամտի» ցուցանիշը ջրօգտագործման արդյունավետության աստիճանի համար չի կարող բնութագրական լինել, քանի որ բերված 3 են ընկերությունները գտնվում միանգամայն տարբեր բնակլիմայական պայմաններում, որոնք էլ թելադրում են առանձնահատուկ մոտեցում ինչպես ոռոգման ջրի մատակարարման,այնպես էլ դրա արդյունավետությանհարցում: Բանն այն է, որ եթե «Սն ջուր-Ախթամար» ՋՕԸ-ի պայմաններում առանց ոռոգման ջրի երկրագործությունըպարզապես անհնար է ն 15-17 է պատկերացնել, կարող մինչն անգամ ոռոգման ջուր տրվել, ապա «Գետիկ»-ում բնակլիմայականպայմաններըթույլ են տալիս բավարարվել 3-4 անգամով:Սակայն, մյուս կողմից, այստեղ երաշտ եղանակը համընկնում է այնպիսի ժամանակահատվածի,

9.2. Աղյուսակ

անգամ) ոռոգման, գյուղատնտեսական մշակաբույսերը կարող եկ պարզապես երբ առանց արհեստական (թեկուզ

նե 2-3

Գյուղատնտեսականկուլտուրաների բերքատվությունը ընտրանքայինտնտեսություններում2002-2005թթ.,ց/հա

չորանալ:

Սակայն որքանով որ այդտեղ տրված ոռոգման ջրի փոքր քանակը փոխհատուցվումէ բնական տեղումներով,ստացվում է, որ 1 միավոր ոռոգման ջրի հաշվով ստացված հատույցն այդ «Սն ջուրտարածքում ավելի բարձր է «Քասախ»-ի նկատմաճբ1,7, Ախթամար»-ինկատմամբ՝5,1 անգամ: Հենց նման նկատառումովէլ ն ընտրել ենք այդ ցուցանիշը պիտանի չէ օգտագործման,ուստի չափման այլ ցուցանիշներ:Բնակաոռոգմանարդյունավետության ն նաբար, միննույնկուլտուրայի միննույն տարածքիպայմաններում բարձր բերքատվությունէ ինտենսիվ ոռոգումն անհամեմատ ապահովում,քան այն դեպքում, երբ խոնավությամբբույսին ապահովելը հիմնականումթողնվումէ բնությանհույսին: Մոնիտորինգիարդյունքներովայս ցուցանիշը2002 շրջանկատմամբավելի բարձրէ «Քասախ»-ի ջրօգտագործողների նում (Աղյուսակ9.2.), որտեղ մշակվող բոլոր կուլտուրաներիգծով բարձրացում,բացառությամբկարտոնկատվումէ բերքատվության

թվականի

բերքատվությունն Ֆիլի: Այսպես, բանջարեղենի է 21,990546 ն 62,3, հացահատիկինը ով, պտղինը 28,8. խաղողինը 2002թ. նկատմամբ ցանովի խոտերինը՝ 115,690-ով: գծով կուլտուրաների բոլոր մշակվող բերքատվություն, նան «Գետիկ»-ի (բացառությամբ հացահատիկի) բարձր էր մակարդակը բերված մոտ, ձեռք սակայն ջրօգտագործողների դեռնս բարձր համարել չի կարելի 2005թ. արդյունքներով գյուղատնտեսականկուլտուրաների բերքատվությունըոռոգվող

ավելացել

հողերի 1 հեկտարիհաշվով ավելի բարձր է «Սն ջուր-Ախթամար»-ի պտղի, մնացած մոտ, որտեղ բացառությամբ ջրօգտագործողների ն կուլտուրաների գծով այն գերազանցում է «Քասախ»-ում «Գետիկ»-ում ձեռք բերվածմակարդակները:

«Գետիկ»

ջութ: «Քասախ» աար

Կուլտուրա Ոոարերեն ղ

ԱՐԻԻ

թամար»

Բո252505թ. 2002.2005թ

ՀՏ:

: Թ»

աղո Կարտոֆիլ

Հացահատիկ

Խոտ

որ

ՈՅ

Անասնապահության բնագավառում ցուցանիշները մթերատվության տեսակետիցառավել բարձր են /տավարաբուծության գծով` «Գետիկում», խոզաբուծությանն թռչնաբուծության`«Սն ջուրԱխթամարում»(Աղյուսակ9:3.): Աղյուսակ 9.3. Անասուններիմթերատվությունըհետազոտվող ընկերություններում2005թ.

| Խեա. անվանումը

Ընկերութան

աին

Բր

|ք

|11՛0|

20,0

1,62

1,0 | 0,41

| (10 | 0.01 |

Շ-

Ց մ

Յ ։

9,97

ծ |

Յ|Յ

«Քասախ» «Գետիկ»

իրին

Ոչխար

Խոզ

8,2

7,3

Ինչ վերաբերվում է ոչխարաբուծությանը,ապա կաթի ն քաշաճի գծով դրանք առավել բարձր են «Սն ջուր-Ախթամար»-ի

՛տեեսակետից՝

մոտ, իսկ բրդատվության ջրօգտագործողների է, նկատմամբ ն «Քասախ»-ում

2002թ.

«Քասախ»-ի: ճիշտ

մակարդակով կիրառմանհանգամանքով: անհամեմատ

թվականին, առանձին մթերատվությունը2005 «Գետիկ»-ում, է, սակայն 3 ընկեմթերքներիգծով որոշ չափով բարձրացել

էլ ձեռք բերված մակարդակը դեռնս հեռու է րություններում բավարարլինելուց: կարնորագույն վարմանարդյունավետության Արտադրության երկրագործության ոռոգելի մեկը, այդ թվում ցուցանիշներից ն պայմաններում,հիմնական բուսաբուծական ճյուղերում մեջ, ամբողջությամբ վերցրած, ձեռք բերված բուսաբուծության մակարդակնէ (Աղյուսակ արտադրողականության աշխատանքի

94):

Հետազոտությանարդյունքներով,ամբողջ

բուսաբուծության

«Քասախ» աշխատանքիարտադրողականությունը

կտրվածքով մոտ 2005թ. «Գետիկ»-ի նկատմամբ ՋՕԸ ջրօգտագործողների

նկատմամբ` 11,596-ով ն 1 բարձր է 57,4 ն «Սն ջուր-Ախթամար»-ի մարդ-ժամվա հաշվով կազմում է 214 հազար դրամ: Նույն մոտ այն ամենաբարձրնէ նան ընկերությանջրօգտագործողների պտղի ն խաղողի արտադրությանբնագավառում:Եվ քանի որ տեսակարար կշիռն անհամեմատ մեծ է պտղի արտադրության բուսաբուծությանմեջ, ե աշխատանքի արտադրողականության մակարդակնայնտեղմյուսներինգերազանցումէ 3,7-ից 6,4 անգամ բարձր բերքատու պալմետայինխնձորի (այստեղ գերազանցապես են «Քասախ»այգիներ են), այս հանգամանքներնէլ կանխորոշում

մեջ աշխատանքիարտադրողականության բուսաբուծության առավելբարձրմակարդակը: Առանձին կուլտուրաներից կարտոֆիլի, հացահատիկի, մաարտադրողականության ցանովի խոտերիգծով աշխատանքի կարդակն ավելի բարձր է «Սն ջուր-Ախթամարի»ջրօգտագործողների մոտ, իսկ բանջարեղենիարտադրությանբնագավառում վերջինիսնկատմամբբարձրէ շատ չնչին չափով այդ մակարդակը առանձինկուլտուրաներից «Գետիկ»-ում: «Սն ջուր-Ախթամար»-ում ում

մակարդակը բարձր է աշխատանքի արտադրողականության

բնագավառում, որը հացահատիկիարտադրության պայմանավորվածէ

այս

կուլտուրայի մշակությանմեքենայացման

բարձը

որակյալ

աշխատանքի 9.4. Աղյուսակ

Աշխատանքի արտադրողականությունըբուսաբուծությանմեջ ն նրա առանձին հիմնականճյուղերում, 2005թ. պ

Ճյուղը |

| Բանջարեղեն

| Պտուղ

| Խաղող

| Կարտոֆիլ | Հացահատիկ

| Խոտ

Ընդամենը

մարդ-օրվադիմացստացվել է, հազ. դրամ «Քասախ» ջուր «Գետիկ»

«Սն

Ախթամար» 2.83

2,13

9,67

2.60 1,51

5,88 27.87

12.91

2.00

2,89 1.50 -

3.84

4,41

15.29

7,33

8.78

7.97

բուսաբուծություն

Վերը թվարկված 3 ջրօգտագործողների ընկերություններում նան կատարվեց դրանց գործունեության կառավարման մոնիտորինգ: ՊՋՕԸների Ընտրված 2005թ. գործունեության նան կառավարման մոնիտորինգը ցույց տվեց, որ ՋՕԸ աշխատողի հաշվով սպասարկվող տարածքը «Քասախ»-ում ամենամեծն է՝ 95 հեկտար, որն ավելի քան 2 անգամ գերազանցում է «Գետիկ»ի ն համարյա 2 անգամ «Սն ջուր-Ախթամար»-ի համանման ցուցանիշին: Ընդ որում, միննույն ոռոգվող տարածքի հաշվով առկա հաստիքների թիվը «Քասախ»-ում պակաս է 2, «Գետիկ»-ում. 1,6 անգամ: Որքանով որ բնակլիմայականպայմանների(տեղումներիմեծ քանակի ն զով կլիմայի) պատճառով «Գետիկ»-ում 1 հեկտարի հաշվով 1,5 անգամ պակաս ջուր է օգտագործվել, քան «Քասախ»ում ն շուրջ 3 անգամ`քան «Սն ջուր-Ախթամար»-ում,ուստի այդ ջրի համար վճարված չնչին գումարը թույլ է տվել 1 աշխատողին

վճարել ամսեկան 2,3 անգամ պակաս աշխատավարծ, քան «Քասախ»-ում ե ավելի քան 3 անգամ պակաս, քան «Սն ջուրԱխթամար»-ում, չնայած բոլոր դեպքերում էլ այս ընկերություններում 1 աշխատողի միջին ամսեկան աշխատավարձըգերազանցում է նույն ընկերությունների տարածքում նախկինում աշխատած ցուցանիշին: համապատասխանկազմակերպությունների առավել բարձր է «Սն ջուրՋրի տեսակարար ծախսը (մ5/հա) Ախթամար»-ումն առանձինդեպքերում`«Քասախ»-ում, որոնք նույն հաջորդականությամբէլ ջուր են ծախսել. «Գետիկ»-ի 2,24 մլն :-ի դիմաց «Քասախ»-ը ծախսել է 16,66 մլն, «Սն ջուր-Ախթամար»-ը՝ 26,4 մլն մ: ոռոգման ջուր, ուստի ե եթե ՋՕԸ բյուջեով ջրի նախատեսված տարեկանծախսը 1 հեկտարի հաշվով կազմում էր շուրջ 9,3 հազար դրամ, ապա «Քասախ»-ում ավելի քան 3 անգամ շատ՝ 28,2 հազար, իսկ «Սն ջուր-Ախթամար»-ում՝ ավելի քան 5,7 անգամ (շուրջ 52,6 հազար): Ֆինանսական ցածր հնարավորություննեի պատճառով «Գետիկ»-ում անհամեմատ փոքր էին համակարգի ամենամյա ն պահպանության, կառավարման ապարատի 1 շահագործման համանուն ծախսերը ն համարյա 2 աշխատողին բաժին ընկնող անգամ թանկ 1 մ ջրի հաշվով գանձվող վճարը (8,44 դրամ` «Սն ջուր-Ախթամար»-ի՝4,3 ն «Քասախ»-ի՝ 5,4 դրամիդիմաց): Կլիմայական պայմանների ազդեցության արդյունքում «Գետիկ»-ում մի կողմից տրվել է նախատեսված ոռոգման ջրի քանակի միայն 4096--ը «Սն ջուր-Ախթամար»-ին «Քասախ»-ի 88 ն 8096-ներիդիմաց ն ոռոգման ջրի վարձն էլ հավաքագրվել է 6926-ով «Քասախ»-ի 81,3 -ի դիմաց: «Գետիկ»-ի բյուջեն` 27,3 մլն դրամով կամ ավելի քան 3 անգամ պակաս է, քան «Քասախ»-ի ն շուրջ 5,3

անգամ պակաս, քան «Սե ջուր-Ախթամար»-ինը, չնայած աշխատողների թվով գերազանցում է նրանց: Մի կողմից 1 աշխատողի հաշվով պարտադիր սոցիալական վճարները, մյուս աշխատողներ պահելու կողմից: որոշակի թվով անհրաժեշտությունը, որը պայմանավորված չէ ոռոգման ջրի մատակարարվածքանակով ն աղքատիկ բյուջեն, ինչպես նան ն «Քասախ»-ի նկատմամբ)մեխանիկական («Սն ջուր-Ախթամար»-ի եղանակով տրվող ոռոգմանջրի անհամեմատ բարձրտեսակարար

կշիռը ն ծախսերը, «Գետիկ»-ում ՋՕԸ կառավարումըդարձնում են պակաս արդյունավետ, իսկ գյուղացիական տնտեսությունների գործունեությունը՝ցածր արդյունավետ, անգամ վնասաբեր:Այստեղ է գալիս պետական հովանավորչության ն աջակցության առաջ

անհրաժեշտությունը: Ընդհանուրառմամբ,2002 թվականիցի վեր ՀՀ-ում ստեղծվեցին 53 ջրօգտագործողներիընկերություններ,որում ընգրկված էին համայնքների 3027 հազար ջրօգտագործողներ, իսկ փաստացի ոռոգվող տարածքը հազար հեկտար: Հետագայում մի քանի ՊՋՕԸ-ներ լուծարվեցին («Բերդի», «Քարաունջի ջրամբար», «Սպանդարյանի» ն այլն), ստեղծվեց «Գառնի-Գեղարդ»ՋՕԸ-ն ն այլն: Ներկայումս(1.01.2011թ)գործում են 44

ջրօգտագործողների ընկերություններ:

ն զբաղվածության Աշխատանքիարտադրողականության ՀՀ ոռոգելիերկրագործության բարձրացմանհիմնախնդիրները մեջ

9.2.

Սկսած 1988թ. ավերիչ երկրաշարժից, այնուհետն սուր ԽՍՀՄ սոցիալական ցնցումներից ու փլուզումից հետո Հանրապետությանտնտեսականկյանքը հայտնվեցճգնաժամային վիճակում, որը չէր կարող չանդրադառնալ հասարակության, մասնավորապես գյուղական բնակչութան զբաղվածության ն սոցիալ-տնտեսական վիճակի վրա: Միննույն ժամանակ գյուղատնտեսական օգտագործելի հողամասերի կտրտվածությունը, յուրաքանչյուր հողակտորի համար ջրտարների, ճանապարհների,միջնակներիառկայությունը, եղած գյուղատնտեսականտեխնիկայի հին ն ոչ սարքին վիճակը, դրանց հարմարեցված չլինելը ոչ մեծ հողակտորների վրա աշխատելու համար ն գյուղացիների ճնշող մեծամասնության անվճարունակություննայդ տեխնիկան վարձակալելու համար, գյուղատնտեսությանմեջ կատարվողաշխատանքներիընդհանուր ծավալում կտրուկ ավելացրին ձեռքի աշխատանքի ինչպես տեսակարարկշիռը, այնպես էլ` ծավալը:

շրջանում (մինչե 2000թ) պարարտանյութերի մակարդակի իջնելու, ոռոգելի պայմաններումմշակօգտագործման ցանքատարածություններիկրճատման, մի մշակաբույսերի վող մշակաբույսերի մշակության դադարեցման (օրինակ շարք խորդենի,շաքարի ճակնդեղ) կամ մշակվող տարածքի կտրուկ խաղող), արդյունաբերական կրճատման (ծխախոտ, պտուղ, հզորությունների անկման, անասնաբուծականճյուղերի պակասելու ն այլ պատճառներով շուրջ 3,2 անասնագլխաքանակի անգամ նվազեց գյուղատնտեսությանհամախառն արտադրանքըն չափով՝ այդ ճյուղերում աշխատուժի նկատմամբ համապատասխան եղած պահանջարկը(շուրջ 60-65Չ2-ով): Ինչպես արդեն նշվել էր, 2001 թվականին ՀՀ Ազգային վիճակագրականծառայությանտվյալներով հանրապետության գյուղատնտեսությանմեջ զբաղվածների թիվը կազմում էր ավելի քան 564 հազար մարդ, իսկ 1 մարդու հաշվով ստացված համախառն արտադրանքը ընդամենը 62,1 հազար դրամ (մոտ 105, ԱՄՆ 503,1 հազար մարդ ն դոլար), 2006 թվին` համապատասխանաբար ԱՄՆ մլն դրամ (3250 դոլար), 2012թ. 437,2 հազար աշխատողներ ն 1,92 մլն դրամ (կամ 4752 ԱՄՆ դոլար), մինչդեռ 1980-1988թթ.`4015-4940 ռուբլի (մոտ 5,6-6,9 հազար ԱՄՆ դոլար): 20-22 Ալ խոսքերով, վերջին շուրջ տարում աշխատանքի Առաջին

ՀՀ արտադրողականությունը

գյուղատնտեսությանմեջ,

1953 անգամ: ամբողջությամբ վերցրած, նվազել է շուրջ Գյուղատնտեսությանառանձին ճյուղերում այդ նվազումը հասել է անհամեմատ մեծ չափերի: Սակայն ճշմարտությունըպահանջում Է ասել, որ ամբողջությամբ վերցրած, գյուղատնտեսությանմեջ նկատվող աշխատանքի արտադրողականությանմակարդակիմեծ չափերով անկումը մի շարք օբյեկտիվ պատճառներիցզատ պայմանավորվածէ նրանով, որ Ազգայինվիճակագրականծառայությանկողմից վերցված էր ոչ թե գյուղատնտեսությանմեջ աշխատողներիփաստացի թիվը, այլ հաշվարկային,որը մեթոդիկայիթերությանպատճառով շուրջ 2.22,5 անգամ ավելի Է միջին տարեկանաշխատողների փաստացի թվից: Դա են վկայում նան Ազգային վիճակագրականծառայության

ընտրանքայինհետազոտությունների ժամանակստացված աշխատանքայինծախսումների տվյալները: ՇուկայականտնտեսությանպայմաններումՀՀ գյուղատնտեսութան մեջ նկատվում են աշխատուժի առաջարկի ն պահանջարկի,զբաղվածության փոփոխության մի շարք միտումներ ն

օրինաչափություններ:

Արդյունքում, մի քանի տասնյակ հազարով պակասել է ոլորտի ճյուղերում աշխատողների պահանջարկը: Մյուս կողմից, նույն ժամանակահատվածում (1990-2012թթ.) հազար հեկտարով ավելացել է այնպիսի աշխատատար կուլտուրայի տարածությունը,ինչպիսինկարտոֆիլնէ, 7,6

հազար

հեկտարով` բանջարեղենի ն բոստանային կուլտուրաների տարածությունը:Զգալիորեն(85,9 հազար հեկտարով) ավելացել էին հացահատիկի տակ դրված տարածությունները, 2005թ. սակայն մեքենայացմանհամեմատաբար բարձր մակարդակի պատճառով այդ ճյուղում աշխատուժիլրացուցիչ պահանջարկը այնքան մեծ չէ, որքան կարտոֆիլին բանջարեղենիդեպքում: Մյուս կողմից, այդ մշակաբույսի տակ դրված տարածություններըհետագայում դարձյալ զգալիորեն կրճատվեցինն կազմում են միայն 172.3 հազ. հա (2012թ): 0Չարդարացանհանրապետությունում շաքարի ճակնդեղիմշակությանվերականգնման հույսերը,որը նշանակալից զբաղվածություն էր խոստանում: ն աշխատուժի Աշխատատարությունը նկատմամբպահան-

ջարկն այս պայմաններումառանց բացառության բոլոր ճյուղերում մեծանում Էէ նան մեքենայացման մակարդակի իջեցման պատճառով: Վերջինս,իր հերթինպայմանավորվածէ նրանով, որ առկա տեխնիկանմաշված է ֆիզիկապեսն բարոյապես, հարմարեցված չէ մանր հողակտորներիպայմաններում աշխատելու համար: Միաժամանակ, վերջին 20-23 տարում հանրապետությունը գյուղատնտեսական տեխնիկաներմուծելէ չնչին չափով:

Առաջին դեպքում, բերված հանգամանքների արդյունքում

հանրապետության մեջ մեծապեսկրճատվեցինաշխատատեղերը,

երկրորդդեպքում, ընդհակառակը` որոշ չափով աշխատուժիպահանջարի առաջ եկավ: Հանրապետության գյուղական բնակավայ-

րերից տեղի ունեցած ն մեծ չափերի հասնող միգրացիան վկայում է առաջինհանգամանքիգերակշռողազդեցությանմասին: որ առաջիկայում, կայուն վիճակը Ակնկալվում է, պահպանվելու ն տնտեսությունը ոտքի կանգնելու պարագայում հնարավոր կդառնա գյուղատնտեսության մեջ մեքենայացման մակարդակի վերականգնումը ն դրանով իսկ աշխատանքի արտադրողականության մակարդակի բարձրացումը: Ուստի շուկայական տնտեսութան պայմաններում հանրապետության

գյուղատնտեսության

մեջ

վարվող

ագրարային

քաղաքականությունն առաջիկայում պետք է նպատակաուղղել բարձր արդյունավետությունունեցող աշխատատար ճյուղերի զարգացմանըն այդ նպատակովձեռնարկվողմիջոցառումներիիրականացմանը: Սրա հետ մեկտեղ, նախկին ոռոգելի հողատարածությունների աստիճանական վերադարձնելը գյուղատնտեսական շրջանառության մեջ թույլ կտա ավելացնել բարձրարժեք,ինտենսիվ մշակություն պահանջող, սակայն աշխատատար մշակաբույսերի տարածությունը,որն իր հերթին կբերի լրացուցիչ զբաղվածություն ոչ միայն գյուղատնտեսությանմեջ, այլ ամբողջ ագրոպարենային ոլորտում` նույնիսկ աշխատանքներիմեքենայացման մակարդակի բարձրացմանպայմաններում: Հետռեֆորմյան շրջանում հանրապետության գյուղատնտեսությունը հսկայական վնասներ կրեց առանց խոր գիտական նախապատրաստական աշխատանք հիմնավորման ն լուրջ տանելու գյուղատնտեսության մեջ հախուռն սեփականաշնորհում իրականացնելու պատճառով: Դրանցից ամենածանրը խոշոր արտադրության քայքայումն ու մանրատումն էր: Ինչպես արդեն նշվել է, շուրջ 0,5 մլն հա վարելահողերըբաժանվեցին ավելի քան հազար գյուղացիական տնտեսությունների միջն, որոնք արտադրություն են վարում ավելի քան 1,2 մլն հողակտորի վրա: Մեկ տնտեսությանը,միջին հաշվով, բաժին է ընկնում առնվազն 2-7

հողակտոր: Աս պրոցեսն

ուղեկցվեց անասունների գլխաքանակի զանգվածային մեծածավալ կրճատմամբ, որի գլխավոր ն հիմնական պատճառը հատիկայինկերի բազայի բացակայությունն էր: Նախկինում, տարեկան 1-1,2 մլն տոննա կերամիավոր ն

ծավալով, այն ներկրվում Էր ԽՍՀՄ մյուս հանրապետություննե ներքին հնարավորությունների բացակայությանպատճառով:Բացի այդ, 1987թ. 269 հազար հեկտարի ՛փհոխարեն կերային մշակաբույսերիցանքատարածությունները 2011թ. կազմեցինմիայն 67.2 հազար հեկտար, այսինքն ներկայումս, նախկինի նկատմամբ շուրջ 4,1 անգամ կրճատվել են կերային մշակաբույսերի ցանքատարածությունները,իսկ դրանցից սիլոսացու եգիպտացորենին համարյա ամբողջովին: Այնուհանդերձ, վերջին 6-7 տարիներին հանրապետությանգյուղատնտեսությանմեջ որոշակի աշխուժացում ու ակտիվացում Է նկատվում ճյուղի վիճակի

կայունացման, արտադրության մասնագիտացման ու

տեղաբաշխման կատարելագործմանու նոր պայմաններին հարմարեցմանն ագրարային ոլորտում ու գյուղում, ընդհանրապես, զբաղվածության բարձրացման ուղղությամբ` մասնավորապես Առանձնակիլուրջ, նպատակադրված ջանքեր են գործադրվում ու միջոցներ ներգրավվում ոռոգման՝ նախկինում ձեռք բերված մակարդակիվերականգնմանմիջոցով վիճակի կայունացմանու բարելավման ուղղությամբ: Այսպես, ՀՀ կառավարության 2001թ. մայիսի Պորոշամբ, հավանության արժանացած ծրագրային խնդիրների լուծման համար «Ոռոգում» ՓԲԸ-ի առաջ խնդիր էր դրվել մինչն 2006 թվականը վարկային ծրագրերի արդյունավետ ն միջոցների ներգրավմամբու իրականացմամբ օգտագործմամբ լիարժեք կազմակերպել ոռոգման ջրի արդյունավետ օգտագործումը, մասնավորապես ջրօգտագործողներիընկերությունների ու ընկերություններիմիությունների ստեղծման միջոցով, որն ամրագրվեց2002թ. հունիսի 4-ի ընդունած օրենքով: Միաժամանակ նախատեսվեցառավելագույնիհասցնել ոռոգելի հողատարածությունների շրջանառության մեջ նոր հողատարծքների ընդգրկումը: Որոշվեց ավելացնել մեխանիկակ եղանակով ոռոգումից ինքնահոսի փոխադրվողոռոգվող հողերի տարածությունները, բարձրացնել դրանց տեսակարար կշիռը ամբողջ ոռոգվող տարածքում ն ամբողջականդարձնել ոռոգման համար տրվող ջրի հաշվառումը ջրառի կետերից մինչն ջուր սպառողը:

Խորհրդային իշխանության վերջին տարիներին ՀՀ-ում ցանված փաստացի հողատարածության վրա ոռոգեի 172, հազար հեկտարից կուլտուրաների գյուղատնտեսական հացահատիկիտակ էր դրված 47,9 հազարը, տեխնիկական կուլտուրաների տակ 2,7 հազարը, կարտոֆիլի, բանջարբոստանային կուլտուրաների տակ 21,3 հազար ն կերային տակ՝ 100,4 հազար հեկտարը: Փաստացի ոռոգվում կուլտուրաների ն հատապտղատու էին նան 51 հազար հեկտար պտղատու կուլտուրաներն 31 հազար հեկտար խաղողի այգիներ: Այսինքն, փաստացի ոռոգված ամբողջ հողատարածքըկազմում էր 254,3 հազար հեկտար կամ ամբողջ ոռոգելի հողատարածությունների շուրջ 8496-ը: Ներկայումս, չնայած վերջին տարիների ընթացքումհանրաոռոգման բնագավառի իրականացված պետությունում են «Ոռոգման համակարգերի ներդրումներին ավարտվել վերկանգնման» ն («Ոռոգման համակարգերի զարգացման», «Պատվարների ամրացման» ծրագրերը, ոռոգման համակարգերի հետագա

զարգացմանն ուղղված`

ծրագրի մարտահրավերներ»

ոռոգման

«Հազարամյակի

բաղադրիչը,

կառավարությանն տեղական Համաշխարհային բանկի, կողմից կատարվելէ ավելի քան 21,3 մլն դոլար իշխանությունների միջոցների հատկացումը ն իրացումը), փաստացի ոռոգվում է կեսից էլ պակասըկամ շուրջ նախկինոռոգվող հողատարածքների ՀՀ

130-140 հազար հեկտար:

փասԱյնուհանդերձ,21-րդ դարասկզբինհանրապետության բաժին է ընկնում բուսաբուտացի ոռոգվող հողատարածությանը շուրջ 7006մթերքներիարտադրության ծական գյուղատնտեսական

ը՛:

Ոռոգելի հողերից էր ստացվում պտղի ն խաղողի 97-99, հացահատիկի ավելի քան 4796-ը, -բանջար-բոստանային կուլտուրաներից ստացվող բերքն ամբողջությամբ, շաքարի ճակնդեղը, խորդենին, ծխախոտի երկու երրորդը, կարտոֆիլի 6996-ից ավելին, այդ թվում` վասահասկարտոֆիլն՝ամբողջությամբ, ՄարկոսյանԱ., ՆազարյանԳ. «Ջրային ռեսուրսներիկառավարումը»,Երնան,

կերային մշակաբույսերի ավելի քան կեսը, այդ թվում` սիլոսացու եգիպտացորենիմեծ մասը, առվույտի խոտն ամբողջությամբ նայլն: Ներկայումս, ոռոգման համակարգի հրատապ խնդիրների շարքում հանրապետությանոռոգելի հողատարածքների կայուն ջրաապահովվածության բարձրացմանայս ճանապարհովզբաղվածութան ավելացման նպատակով գյուղատնտեսությանբնագավառի ագրարայինքաղաքականությանառաջնահերթ խնդիրներն

են.

մեխանիկական համակարգի աստիճանական փոխարինումնինքնահոսով, » ոռոգման համակարգերիլիակատարվերականգնումը, մայր, երրորդ երկրորդ ն կարգի ջրանցքների ն վերականգնումը վերակառուցումը, » ոռոգման ն դրենաժային համակարգերի կազմակերպակառուցվածքային ռեֆորմների իրականացումը, որի նպատակն է շահագործմանծախսերինվազեցումը, հողերի մելիորատիվվիճակի բարելավումը, ջրօգտագործման արդյունավետ տնտեսական լծակների մշակումըն ներդնումը, ոռոգման ջրի հաշվառման ն կառավարմանկատարելա»

» »

գործումը,

նոր, սակայն արդեն իրեն արդարացվածոռոգման եղանակների տեխնոլոգիաների ներդնումը. կաթիլային բազմամյա տնկարկներիհամար ն անձրնացումովդ̀աշտայինկուլտուրաների: Այս դեպքում կապահովվի ոռոգման ջրի շուրջ 7046 տնտեսում, ոռոգման իրականացման համար պահանջվող աշխատուժի համարյա լրիվ (90-9295) տնտեսում ե ոռոգման իրականացման նպատակով նախապատրաստական աշխատանքների կտրուկ կրճատում, համակարգի ջրի հաշվառման ն կառավարմանկատարե»

լագործումն պարզեցում, ջրամբարներիպատվարներիհուսալիությանապահովումը, ոռոգման ցանցերի ն կառույցների տեխսպասարկումների կորուստների կատարելագործումը, ջրի բարելավումը ն ն օպերատիվ բացահայտումը վերացումը, ոռոգման համակարգի « »

«Լույս», 2003թ., էջ 401:

նյութերի, համար անհրաժեշտ տեխնիկայի ն ապահովումը, միջոցների տրանսպորտային ն համակարգի հիմնական միջոցների հիմնանորոգումը

նորոգման »

թարմացումը,

շրի մատակարարման համար գանձվող զանազան ն վճարների հավաքագրմանպարզեցված,հիմնավորված իրենց ն արդարացնող մեխանիզմների մշակումը, փորձարկումը իրականացումը, ջրօգտագործման հիմնավորված սակագների համար: մշակումըյուրաքանչյուրկոնկրետ պայմանների օ գնում է նան ՀՀ իրականացմանը Այս միջոցառումների կառավարության09.02.2001թ. Խ92 որոշմամբ հաստատված «Ջրային պաշարների ն ջրային տնտեսությանբարեփոխումների հայեցակարգը», որով հնարավորությունէ ստեղծվել լրացուցիչ ամբարել 1,1. մլրդ մ" ջուր: Այդ նպատակով մշակվել են 97 ջրամբարներիտեխնիկա»

տնտեսական հիմնավորումներ, որոնց շնորհիվ իրականացվող շինարարությունըթույլ կտա լրացուցիչ ոռոգել 110 հազար հեկտար գյուղատնտեհողատարածք, այդ տարածքից հանրապետության ԱՄՆ դոլարին մլն սությանը լրացուցիչ բերելով շուրջ

զբաղվածություն: համարժեք եկամուտ ն 65-70 հազար մարդու վերը թվարկված նախանշված Կառավարությանկողմից միջոցառումներիիրականացումըթույլ կտա նորովի գնահատել

ոռոգման համակարգի զարգացմանազդեցությունըգյուղատնտեն մասնագիտացման գործընթացիհետասության տեղաբաշխման վրա: ն արդյունավետության բարձրացման գա կատարելագործման

պայ բնակլիմայական Մեր կարծիքով, հանրապետության փաստացի մանները թելադրումեն, որ այսօր հանրապետությունում 130-140 հեկտար հողատարածություններում հազար ոռոգվող է պահպանելնախկինիցարդեն ձնավորվածն նպատակահարմար մասնագիտափաստացիգոյություն ունեցող գյուղատնտեսության (շուրջ 7-8 չափով ո րոշ ցումն ու կուլտուրաներիտեղաբաշխումը,

հազար հեկտարով) կրճատելով Արարատյան հարթավայրում Վերջինս, ինչպես նան մշակվող հացահատիկի տարածությունը: վերը նշված լրացուցիչ ոռոգվող 110 հազար հեկտարը (այսինքն

միասին 117-118 հազար) ըստ առանձին բնաարտադրական գոտիների կարելի է տեղաբաշխելհետնյալ կերպ. Արարատյանհարթավայրում.խաղողի սեղանի սորտերի համար հազար հեկտար, գինու 3 հազար, պտղի 7-8 հազար, բանջարեղենի` 2,5-3 հազար, վաղահաս կարտոֆիլի` 3-4 հազար, բոստանային կուլտուրաների շուր. հազար, կերային 8-10 կուլտուրաներ (եգիպտացորեն սիլոսի, առվույտ) հազար, եգիպտացորենիհատիկի` 1,5-2 հազար հեկտար, ընդամնեը` 32-38 հազար հեկտար: Արարատյան հարթավայրի նախալեռնային գոտում. պտղի 2-3 հազար, խաղողի 1,5 հազար, վաղահաս կարտոֆիլի 0,7-1.0 հազար, բանջարեղենի՝ 1,0 հազար, ընդեղեն կուլտուրաների՝0,51,0 հազար, հատիկացու եգիպտացորենի 1,5-2 հազար, կերային կուլտուրաների՝3-3,5 հազար, տեխնիկականկուլտուրաների՝1-1,5 հազար հեկտար, ընդամենը՝11,2-14,5 հազար հեկտար: Հյուսիս-արնելյան գոտում. պտղի՝ 5-7 հազար հեկտար, խաղողի (տեխնիկականսորտեր) 1,0-1,2 հազար, տեխնիկականկուլտուրաների (ծխախոտ) 1,3-1,5 հազար, հատիկացուեգիպտացորենի՝2,53 հազար հեկտար,ընդամենը՝13,0-16,7 հազար հեկտար: Շիրակի գոտում. հացահատիկային կուլտուրաներին 7,0-8,0 2,5-3,0 հազար հեկտար, շաքարի ճակնդեղին հազար, կարտոֆիլին 1,2-15 հազար, բանջարեղենին 08-10 հազար, ընդամենը՝11,5-13,5 հազար հեկտար: Վայքում. պտղին՝ 1,2-1,5 հազար, խաղողին՝0,5 հազար, բանջարբոստանային կուլտուրաներին՝0,5-1,0 հազար, ծխախոտին՝0,3-0,5 հազարհեկտար,ընդամենը՝2,5-3,5 հազար հեկտար: Սյունիքում. հացահատիկին՝ 0,7-1,0 հազար հեկտար, պտղին՝ 0,30,5 հազար, ընդեղեն կուլտուրաներին` 0,2-0,3 հազար, կերային կուտուրաներին՝1,0-1,5 հազար հեկտար, ընդամենը՝2,2-3,3 հազար -

հեկտար:

Կենտրոնականգոտում. հացահատիկին՝0,5-0,7 հազար հեկտար, կարտոֆեիլին0̀,7-0,8 հազար, բանջարեղենին՝0,3-0,5 հազար հեկ1,5-2,0 հազար հեկտար: տար, ընդամենը՝ Լոռի Փամբակի գոտում. պտղին՝ 0,8-1,0 հազար հեկտար, շաքարի ճակնդեղին՝ 1,2-1,5 հազար, կարտոֆիլին`1,2-1,6 հազար, բանջա-

րեղենին 0,3-0,6 հազար, հացահատիկին 2,5-3,0 հազար, ծխախոտին՝ 0,2 հազար հեկտար, ընդամենը`6,2-7,9 հազար հեկտար: 1,0-1,5 հազար, հացահաՍնանի ավազանում. կարտոֆիլին տիկին` 2,0 հազար, ծխախոտին՝ 0,8-1,0 հազար, ընդեղենին 0,2 հազար, բանջարեղենին՝ 0,3-0,4 հազար հեկտար, ընդամենը` 4,35,1հազար հեկտար: Ինչպես նշվեց վերնում, ըստ ԱՎԾ տվյալների, ՀՀ գյուղատնտեսությանմեջ 2011թ. զբաղվածների թիվը կազմում էր 437,2 հազար մարդ: Մինչդեռ նախառեֆորմյանշրջանի վերջում հանրապետության գյուղատնտեսության մեջ զբաղվածների թիվը չէր գերազանցում 330-350 հազարից: Աշխատողների թվի նման ավելացումը ոռոգելի գյուղատնտեսական մշակաբույսերի տարածություններին անասնագլխաքանակիկրճատման, գյուղատնտեսական մթերքների արտադրության ծավալների նվազման պայմաններում առաջին հերթին պայմանավորված է ճյուղում մեքենայացման մակարդակի իջեցման ն վերստին ձեռքի աշխատանքին անցնելու հանգամանքով: Առաջիկայում,ոռոգվող հողատարածություններիավելացմանն դրանցում ինտենսիվմշակվող մշակաբույսերի կշռի առաջարկվող տեսակարար ավելացման մեծ պահանջարկ պայմաններում աշխատողների անհամեմատ կլինի: Սակայն, կոոպերացման,հողերի կոնսոլիդացման ն հողային մասսիվների ու գյուղատնտեսականարտադրության խոշորացման այլ միջոցառումների շնորհիվ աստիճանաբար կվերականգնվի մեքենայացման բարձր մակարդակը (դա են վկայում արդեն գոյություն ունեցող մի շարք նման փաստերը) ն, բնականաբար, կբարձրանա աշխատանքի արտադրողականությանմակարդակը, կկրճատվիճյուղում զբաղվածներիթիվը: Այս ամենի արդյունքում, ինչպես ցույց են տալիս հաշվարկները, ՀՀ կայուն զարգացման ծրագրով (2008թ.) գյուղատնտեսությանմեջ առաջիկայում,նախանշվածմակարդակըձեռք բերելու դեպքում (2020թ.) աշխատանքի արտադրողականությանմակարդակի բարձրացմանշնորհիվ, ՀՀ գյուղատնտեսությանմեջ զբաղվածների թիվը, նախանշված արտադրությանծավալների բարձրացման դեպքում կայուն կպահպանվի ն կկազմի շուրջ 450,3 հազար մարդ, որից ոռոգելի երկրագործության բաժինը կընկնի 250-

տում:

հազար աշխատող` դինամիկայում ունենալով կրճատման միՄնացյալը բաժին կընկնի անջրդի երկրագործությանը ն

անասնապահությանը:

ՀՀ գյուղատնտեսությանհամար ոռոգելի

երկրագործության

հետագա զարգացման նշանակությունն էլ ավելի է կարնորվումնրա վրակլիմայի հետագա

փոփոխության վնասակար ազդեցությու

մեղմացնելուգործում ոռոգման անգնահատելիդերի տեսանկյունից, որը սակավահողՀայաստանիհամար պարզապես անհնարին է գերագնահատել ն կենսական նշանակություն ունի: ՀՀ գյուղատնտեսության մեջ տիրող վիճակը տեղի ունեցող փոփոխությունների արդյունքում ճիշտ գնահատելուհամար պետք է հաշվի առնել հանրապետության այդ ոլորտի առանձնահատկությունները ն վերջին 20 տարում կատարվածայն հսկայածավալն լուրջ սոցիալ-տնտեսական, քաղաքական ն այլ բնույթիփոփոխությունները, որոնք չէին կարող անցնել գյուղատնտեսության կողքով ն նրա ներկայիու ապագայի վրա ազդեցությունչգործել: Հայաստանն ԱՊՀ երկրների մեջ առաջինն էր, որ ԽՍՀՄ փլուզումից հետո անցավ ապապետականացման ն սեփականաշնորհման նոր տնտեսական համակարգին: Սակայն դրան նախորդելէր 1988 թվականիդեկտեմբերյանավերիչ երկրաշարժը՝ իր կործանարարհետնանքներով:Այն ուղեկցվեց ավելի քան 25 հազար զոհերով. շուրջ 350 հազար միգրանտներով, որոնք արտագաղթեցին այլ հանրապետություններ, բնակարաններից զրկված հարյուր հազարավոր գյուղատնտեքաղաքացիներով, ավերված

սությամբ ն արդյունաբերությամբ, տնտեսությանմնացած հատված-

ների անմխիթար վիճակով:

Երկրաշարժիհետնանքներիվերացման հենց առաջին քայլերին հետնեցին Սումգայիթին Բաքվի կոտորածները շուրջ 400 ն հազար փախստական քաղաքաբնակադրբեջանահայերի մուտքը Հայաստան, որն ինքը կարիք ուներ երկրաշարժիցտուժածներին օգնության,բնակարանին սննդի, ապրուստի միջոցների:

Խնդիրն էլ ավելի էր բարդանում նրանով, որ ադրբեջանցի հայ փախստականները, լինելով հիմնականումքաղաքաբնակներ, տեղավորվումէին առաջին հերթին հիմնականումայն գյուղական վայրերում, որտեղից հեռացելէին ադրբեջանցիները: Նրանց ճնշող

մեծամասնությունըգյուղատնտեսականաշխատանքիփորձ չուներ: Սա հիմնական պատճառներից մեկը դարձավ, որ Ադրբեջանից եկածների մեծ մասը չմնաց Հայաստանում, այ տեղափոխվեց երրորդ երկիր: Մինչն այժմ էլ Ադրբեջանիցեկածների նշանակալից մասը զուրկ է հիմնականբնակարանից,իսկ նրանց մի մասը դեռես անգամՀայաստանիքաղաքացիությունչի ընդունել: Այսօր էլ դեռնս վերացված չեն երկրաշարժի գոտու բոլոր հետնանքներըն «աղետի գոտի» հասկացությունը:Այդ ուղղությամբ պետությունըդեռնս մեծ խնդիրներունի, ն հսկայականմիջոցներ են անհրաժեշտ:Գյուղականվայրերումքաղաքաբնակներիհայտնվելը կամ ադրբեջանցիներովբնակեցվածգյուղերիցբնակչությանհեռանալը անհետնանք չանցավ նան հանրապետությանգյուղատնտեսության հետագա ճակատագրիառումով: 1991 թվականի սկզբին Հայաստանի Հանրապետությունում իրականացվածտնտեսական ռեֆորմի հետնանքներն առաջին հերթին իր վրա զգաց գյուղատնտեսությունը: Առանց խոր, լուրջ գիտական հիմնավորման սեփականաշնորհվեցին հողը, գյուղա-

տնտեսական տեխնիկան, շինությունները,անասունները,

արտադրությանմյուս միջոցները: Ձնավորվեցինմի քանի հարյուր հազար գյուղացիական ն տասը հազարից ավելի գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսություններ(ԳԿՏ): Հետագայում, չնայած «Գյուղացիական ն գյուղացիականկոլեկտիվ տնտեսությունների մասին» օրենքի առկայությունը,առանց ամուր տնտեսականհիմքի կազմավորված գյուղացիականկոլեկտիվ տնտեսություններըլուծարվեցին ն վերածվեցինգյուղացիականտնտեսություններիկամ ընդհանրապես կազմալուծվեցին: Սեփականաշնորհվեցինպետական համաժողովրդականսեփականությունըհանդիսացողվարելահողերը, բազմամյատնկարկները, խոտհարքերը:Ընդ որում, դրանցընդհանուր մակերեսի2092ը չսեփականաշնորհվեց, մնացպետությանձեռքին որպես համայնն քային սեփականություն ցանկությանդեպքում տրվեց օգտագործելու վարձակալությամբ: Չսեփականաշնոհվեցինարոտավայրերը: 2012թ. դրությամբհանրապետությունումկան 339,2 հազար գյուղացիական տնտեսություններ, որոնցից յուրաքանչյուրը, միջին հաշվով, ունի 1,443 հեկտար գյուղատնտեսական հողատեսքեր,

տեղադրված2-7 հողակտորիվրա, որոնք, որպես կանոն, իրարից շատ հեռու են ն գտնվում են բնակավայրի տարբերկողմերում: Հանրապետության ընդհանուր 2974,3 հազար հեկտար տարածքից շուրջ 2,05 մլն հեկտարը կամ 6196-ը զբաղեցնում են գյուղատնտեսականնշանակությանհողերը, 333,1 հազար հեկտարը կամ 11,276-ը բաժին է ընկնում անտառայինֆոնդին ն պահուստային հողերին, իսկմնացած0,39 մլն հեկտարըկամ շուրջ 13,294-ը՝ այլ հողօգտագործողների հողերն են: 2012թ. հուլիսի 1-ի դրությամբ վերը նշված քանակությամբ գյուղատնտեսական հողատեսքերից 448,4 հազար հեկտարը (15,196-ը) վարելահողերն են, 33,0 հազար հա (կամ 1894-ը)՝ բազմամյատնկարկները,121,6 հազարհա (4,196-ը) խոտհարքները ն 1056,3 հազարհա-ը (35,596-ը))՝արոտավայրերը: Ընդհանուրհողային ֆոնդի 15-2095-ը,եթե ոչ ավելին, զբաղեցնում են ճանապարհները,միջնակները, ջրատարները: Չեն մշակվում ոչ միայն վարձակալվածհողերի նշանակալիմասը, այլ նան սեփականաշնորհված հողատեսքերիզգալի մասը (շուրջ 2830965): Պատահականչէ, որ նման պայմաններումգյուղատնտեսական կուլտուրաներն զբաղեցնում են (2012թ.) հանրապետության ամբողջ վարելահողերի միայն 67,896-ը,կամ 304,2 հազարհեկտար, որը նախորդ տարվանից ավելի է 17,5 հազար հեկտարով:Ընդ որում 2012թ. մշակաբույսերի ցանքերի 56,696-ը դրված է հացահատիկիտակ (Աղյուսակ9.7.), որն ամեննին էլ դրական չէ այսօրվա շուկայական տնտեսությանպայմաններում:Այսօր, շուրջ 0,45 մլն հա վարելահողիցինտենսիվ մշակվող մշակաբույսերով զբաղված է փաստացիօգտագործվողվարելահողիմիայն 20,294-ը (տեխնիկականմշակաբույսեր, կարտոֆիլն բանջար-բոստան), իսկ կերային մշակաբույսերնէլ 1990թ. 57,596-ի փոխարեն 2012թ. զբաղեցնումԷինընդհանուրցանքերիմիայն2296-ը(Աղյուսակ9.5.):

Չնայած վերջին 7-10 տարիներին նոր այգիների տնկման ուղղությամբ գործադրված ակտիվ ջանքերին, բազմամյա տնկարկների (խաղող պտուղ) տարածությունը ներկայումս (2011թ.) կազմում է միայն 535 հազար հեկտար, որը շուրջ 4096-ով պակաս է խորհրդայինշրջանի վերջին տարիներինձեռք բերված մակարդակից (Աղյուսակ9.6.):

Ցանքատարածություններիկառուցվածքում հացահատիկի ցանքատարածությունների կտրուկ աճի պայմաններում, այնուհանդերձ, հանրապետությունըչկարողացավ լուծել պարենային անվտանգությամբ պահանջվող նվազագույն քանակով հացահատիկ արտադրելու իր խնդիրը, ուստի վերջինիս տարածություններընորից կրճատվեցին: Ինչպես նշվել Է վերնում խաղողից ու պտղից բացի, կտրուկ կրճատվեցին կամ մշակությունից դուրս եկան մի շարք արժեքավոր կուլտուրաներ, որոնք իրենց լավ են դրսնորում հանրապետությանհողակլիմայականպայմաններում:Այսպես, գրեթե չի մշակվում այնպիսի եկամտաբերե աշխատատարտեխնիկական կուլտուրա, ինչպիսին ծխախոտն է: Մինչդեռ հայկական ծխախոտի մեկ հեկտարից ստացված եկամտով կարելի է դրսից ներկրել 10-12 հեկտարից ստացվող հացահատիկի բերք, միննույն ժամանակ աշխատանքովապահովելով 3 մարդու, հացահատիկի0,06-ի փոխարեն: Արտադրությունից դուրս են եկել խորդենին Ն շաքարի ճակնդեղը, որոնք այսօրվա շուկայական տնտեսության պայմաններում շատ մեծ տնտեսական նշանակություն ունեն, ե որոնց մշակության համար կան բարենպաստբնակլիմայականպայմաններ: Վերջին 10-12 տարում որոշ ակտիվացում է նկատվում պտղի, խաղողի, կարտոֆիլի, բանջարեղենի,բոստանային կուլտուրաների մշակության բնագավառում: Արդյունքում, 2002-2011թթ. դրանց ն բերքատվությունըւ համախառն բերքն աճել է: Այսպես, կարտոֆիլի բերքատվություննաճել է 83,9 ցենտներով կամ 68,396-ով, բանջարեղենինը՝92,7 ց-ով կամ 39,946-ով, բոստանային կուլտուրաներինը՝ 167,1 ց-ով կամ 71,725-ով, պտղինը համարյա 2,5 խաղողինը՝ 1,8 անգամ (Աղյուսակ9.7.):

Ը |Ց

-|Տ|Ջ ՞|պՎ|

Թ|ռ|Հ

Ց||Հ

Փ|Թ|Հ

«թ

ՀԿ

«Վ|-|Թ Զ|ՀԷՀ|Փ Ծ |»|-

Փ|Վ

Օ|Հ|Թ|Ջ)Ծ Փ|տ|Թյ--

|-Հ

Փ|Ջ

|»

«-|Հ

Ծ|ՊՎ

ՀՃաԾԹԳՉԹՓ

Ըեք

:|Զ|Ջ

Հ|Շ|ԳԱջ Ծ Տ|)Ծ|Հ Վ

Հ|տ|թ

Ջ|Ծ |Ծ ՋՀՓ

|ԹՀ

Տ): Փ

ՅՅ

|-|տ|օ

Թ ՀԻԼԻ Փ|Ջ|Հ|.|Թ|

Ց.

Գ|Վ|Հ

ՀԶ.

|Ջ

ՏՅՅՅՑ

Զ ՞

ՀԷ մ

ա Թ

ՏԱՏ օ|Ջ|Ջ|Թ|Ծ

ՀՅԹԱՀԹ

ՑՑԻ

Փ. 6-5

| --

Փ6

ԻԷ

Զ|Փ|Հ`|Ծ

ճՔ|Փ|ԾԱԱ|Թ|Հ

օՓՇ|ՎԱԹՕԾԱ|Ֆ

ՏՐ

՝-

ՐԲ

ւռ

Փա

2 ՋՊ|օյայջ»

ՓՓ|Հ|ՋյԹյՎ

«-

Հ|

ՎԱՀԺ|Թ|Փ/|ԹՋ

Բվ՞-

ՓԱ|Հ՞|պ թ ՔՐ ՎՀ/ԱՀԳ ` Թ

շծ«-

ո 5 ՓԶ|-ՎԾ|Հ|Փ . ՇԱԹ |

Տ ԶՔՏաՏՑՀՇ|Ծ

0ծ«-

ՀԱՏ

ԵՀ

օօ

ՀՔ Փ

թ|/'Ճ

ՅԾ

ՓԾ

«աթ

օ2ռ||Ջ 6տ|Վ|»՞

ՀԼՓ|-պ »

Փ|Է|թ|տ/պ ՑՃԱՀՎ

ՓԱ|Զ|Վ|`|ՑՋ Փ|ԱՀ՝|)Ջ ռ|տ|՞|Հ

ՓԱՀ|Թ|Թ)Թ

5|Ք|Շ

Վ Հ|Դ »5Ց|''|''|»

Փ|թ Փ

Շ Տ

ԸԼ

|Հ)օ

ւռ ՀԷ Է| '

Ի-

ՀԱՀ|'| Յ

|Ջ|թյր

պ Գ

ԷՀ պՊ

նք

|Զ

ւռ

Ք|Հ|Հ|Վ|Հ|Թ

Հ|Փ

Հ.

ւթ -

Ք'

8| |«|վԸ Տ|2 |Տ5Տ|Ք|3|3|23Յ|8/3|8

ՅԹՑ|ՔՑ|5

Յ|)5 56.ՏՅԵ0Ց|ԵՅ Տ2/5

ԵԷ Է|

Ծ|Ը|ՑՏ|Յ|Ք

Հյ

ՅԹՅ|Յ|ԱՑ ՅՀՅ|Յ

ՀՔ

ՀԽՍՄՎ/'Ա:ԲՔ|Զ|/ՄՃՄԹ

ավելացել է Այս պայմաններումկարտոֆիլի արտադրությունն 2,3 անգամ, պտղինը՝ 4 82,2, բոստանինը՝ 72,995-ով, բանջարեղենինը՝

խաղողինը՝2,396 անգամ (Աղյուսակ9.8.): Եվս մի քանի հանգամանք, որոնց վրա արժե կանգ առնել, ն հեռանկարում ադապտացելնելով հիմնախնդրիկարնորությունից ման մոտեցում մշակելու տեսանկյունից:Խնդիրը վերաբերումէ համշակությանը,որը շուկացազգիներիցհատիկացու եգիպտացորենի յում ցորենից առնվազն երկու ն ավելի անգամ թանկէ գնահատվում, միջին հաշվով հանն որն իր մշակությանհիմնականտարածքներում կուլտուրաների մշակվող մյուս հացահատիկային րապետությունում ն բերքատվություն նկատմամբ առնվազն կրկնակի անգամ բարձր եռապաիկ զբաղվածությունէ ապահովում(համենայնդեպսայսպիսին են արդյունքներըվերջին 11 տարում, միավոր տարածությունից ապահովելով շուրջ 6 անգամ ավելի համախառն արտադրանք Գաղտնիք չե որ Արարատյան (արժեքային արտահայտությամբ): հարթավայրում, հանրապետությանմնացած գյուղատնտեսական են գոտիների նկատմամբ ավելի արժեքավոր կուլտուրաներ մշակվում ն անհամեմատ բարձր բերք է ապահովվում,որի պատճառը է ն արնի էներգիան: Անգամ ավանդաոռոգելի երկրագործությունն կան հիմնականպարենայինկուլտուրայի՝հացահատիկիհամախառն բերքի տեսակարար կշիռը հանրապետությունումարտադրված հացահատիկիմեջ շատ ավելի բարձր է շնորհիվ մնացած տարածաշրջաններինկատմամբմի քանի անգամ բարձրբերքատվության: ընթացԱյս աշխատանքներըհետագա հետազոտությունների ն վերլումյուս կատարված քում ավելի կխորացվեն,սակայն այս ծություններիարդյունքներով(հատկապեսոռոգելիերկրագործության հստակ կարելի է ուղղությամբ կատարված հետազոտությունների) ՀՀ եզրակացնել,որ կլիմայի փոփոխություններին գյուղատնտեսութհիմնականն գլխավոր ուղին այսօր ն տեսանելի յան ադապտացման զարգացումնէ, ոռոգման հեռանկարում ոռոգելի երկրագործության ու խորացումը,անցումը նախկին ծավալներին դերի վերականգնումն առաջադիմական տեխնոլոգիաների, ոռոգմաննոր, ջրախնայողական հետ բարձր զբաղվածություն` կապահովեն մեկտեղ, դրա որոնք պայմանապահովման բարձրաշխատանքիարտադրողականության

ներում:

Ադվճվը

մ45002-|.002 մցվծվո

940002-966Լ Առվճվը Վ4666Լ-166Լ մդվճվը 99596լ-196Լ մդվծվը 94086է-946Լ մդվճվը

մժ676չ-176Լ

Վերջին 8-10 տարիների տնտեսական գործունեությանարդյունքների վերլուծությունըցույց է տալիս, որ հանրապետության ունի որոշակի ձեռքբերումներ:2000-2012թթ. գյուղատնտեսությունն համախառնարտադրանքիավելաընթացքումգյուղատնտեսության ոռոգմանջրով ապահովելու ցում. ոռոգելի հողատարածությունները նպատակով կատարվող նկատելի կապիտալ ներդրումներիտրա-

մադրումն իրականացում: ընթացքումգյուղատնտեԴիտարկվող ժամանակահատվածի տարվա նկատելակետային սության համախառն արտադրանքը մեջ 3,3, մամբ ավելացել է 2,9 անգամ, այդ թվում` բուսաբուծության 2,5 անգամ (Աղյուսակ 9.9): Ընդ որում, 2000անասնաբուծության` ապահովել է ՀՀ համախառններքին 2006թթ. գյուղատնտեսությունն արդյունքի18,3, 2011 թվին`15,8Չ6-ը: 2011թ. ՀՀ գյուղատնտեսության տնտեսությունմեջ ներառված շուրջ 339,2 հազար գյուղացիական համաստացվող մեջ են գյուղատնտեսության ներին արտադրում 75,9 բազ974-ը, տնօրինելով վարելահողերի խառն արտադրանքի 44,944-ը: 74,7, խոտհարքների մամյատնկարկների՝ Աղյուսակ9.9 2000-2012 թթ. համախառնարտադրանքը ՀՀ գյուղատնտեսության (մլրդ դրամ) Ոլորտը

Գյուղա-

տնտեսու-

| |

զլրդ որան

Հաճախառնարտադրանք,

| |

ոռ

ին

Այդ թվում ա Բուսա

բուծություն

քնատ

208,

392,7

465,1

516,0

220.2

325,5

Ներկայումս ՀՀ-ում բուսաբուծությանհամախառն արտադ(Աղյուսակ է անասնաբուծությանը րանքի աճը էապես գերազանցում պայմատեմպերը 9.11.) Բուսաբուծությանգծով աճի առաջանցիկ ոռոգման մասնավորապես նավորվածեն ոլորտի արդիականացման, զգալի կատարված ջրի արդյունավետօգտագործմաննպատակով համակապիտալ ներդրումներով57 մլն ԱՄՆ դոլար «Ոռոգման

կարգերի վերականգնման» ն 82 մլն «Ոռոգման համակարգերի զարգացման»ծրագրերով: Եվս 30 մլն դոլարէ առանձինհատկացվել ու ծախսվել ջրամբարների պատվարների ամրացման ն անվտանգության ապահովմանն ուղղված առաջին ն երկրորդ ծրագրերի համար: Ավարտվել են «Հազարամյակիմարտահրավերներ»ծրագրով նախատեսվածաշխատանքները: Դրանցից առաջինը նպատակաուղղվել էր շուրջ 360 հազար բնակչությանապահովմանըն ոռոգման համակարգերիջրապահովվածությանավելացմանը: Այն ներառում է առավել մեծ վտանգ ներկայացնող 20 պատվարների անվտանգության ապահովման միջոցառումները ն վերականգնումը: Երկրորդ ծրագիրը նախատեսում էր 47 պատվարների վերականգնման աշխատանքներիիրականացում:Ինչպես նշվեց վերնում, ներկայումս ֆինանսավորված է Համաշխարհային բանկի ն ՀՀ կառավարությաննոր ծրագիրը ավելի քան 21,3 մլն ԱՄՆ դոլար ար-

ժողությամբ:

Գյուղատնտեսությանարդիականացմանն ուղղված ն տասնյակ այլ ծրագրերով նախատեսված կապիտալ ներդրումներն անհամեմատ բարձր արդյունք կարող են ապահովել, ավելի արդյունավետեն ն ավելի մեծ կարնորություն են ստանում խոշոր արտադրության պայմաններում: Սակայն այսօր առաջնահերթ խնդիրներից մեկը կլինի տնտեսավարող սուբյեկտներիթվի կրճատման ն կոոպերաց-

նսածվի լ տենա աան մեծացմանը Արոունքու հնարավորություն տեխնոլոգիաներիկիրառմամբ հասնել աշխատանքի արտադրողականության բարձրացման ն արտադրության արդյունավետության աճի: Մոտակա հեռանկարում կարճ ժամանակահատվածումդժվա կլինի այս հիմնախնդրիլուծումը: Ուստի կառավարության կած միջոցառումներն առայժմ բխում են ստեղծված իրավիճակից: Մասնավորապես, բացի ոռոգման համակարգերի զարգացումից, հետնողականորենիրականացվումեն հողերի մելիորատիվվիճակի բարելավման, արոտավայրերի ջրարբիացման, գյուղատնտեսական կուլտուրաներիվնասատուներին հիվանդություններիդեմ պայքարի, զարգացմանն այլ ծրագրեր: գյուղականենթակառուցվածքների

անար

ծաու արտադրության կարողություններն Անասնապահության առաջին տարիներինխիստ վալները ագրարայինբարեփոխումների կրճատվեցին`բուսաբուծությանմեջ կերային մշակաբույսերիցանդրանց կառուցվածքի կտրուկ պակասեցման, քատարածությունների համարյա հացահատիկի փոփոխությանն արտերկրիցֆուրաժային ամբողջ քանակի ներկրումը դադարեցնելու պատճառով: Այստեղ նկատմամբավելի ծախսատար վիճակի շտկումը բուսաբուծության է Մյուս կողմից, արտադրական ն տնական ժամանակ է պահանջում: պոտենցիալըլրիվ ծավալով վերականգնելըստեղծված պայմաններում տնտեսապես հիմնավորվածչէ սեփական փոքր կերային բազայի պատճառով: Այս պայմաններում,այնուհանդերձ, վերջին (2000-2006թթ.)կաթի, մսի, բրդի Ա ձվի շուկայումդրանց տարիներին նկատմամբ առկա մեծ պահանջարկը,վարկավորմանավելի լայն անասնաբուծական ծառայության համահնարավորությունները, են անասնապահության կարգված ն լավ աշխատանքընպաստել (Աղյուսակ9.9): ն դրականտեղաշարժերին ճյուղի կայունացմանը համար առանցքային գյուղատնտեսության Հանրապետության ն ունեն հողաբարելավմանըշրջակա միջավայրիվրա նշանակություն բացասականներգործության մեղմացմանն ուղղված ծրագրերի կազմումը, ֆինանսավորումը ն իրականացումը: Առաջիկայում ակնկալվումէ իրագործելնան ՀՀ Պետական բյուջեից, այլ աղբյուրմի շարք ծրագրեր:Ոռոգման համակարգերի ներց ֆինանսավորվող զարգացմանն հողերի մելիորատիվվիճակի բարելավմանհիմնական ն ուղղությունները ներառում են կառավարման կառուցվածքի տեխնիկականվիճակի բարելավումը, մեխանիկականոռոգումն ն ինքնահոսիփոխարինման,ոռոգմանջրի հաշվառման,բաշխման տնօրինման մեխանիզմներիմշակումը: Չափազանց կարնոր էր միություններիկայունացընկերությունների ջրօգտագործողների ներտնտեսային մանն ու զարգացմանը օժանդակելը,աջակցությունը ու ոռոգման ցանցի վերականգնմանն բարելավմանը,դրենաժային հողերի երկրորդայինաղակալման,տարաջրերի կարգավորման, հողերի տարածմանկանխարգելմանը, փոխիկ հիվանդությունների մելիորատիվ վիճակի կարգավորմաննպատակով «Կոլեկտորա.

ենաժալին

զանցերի մաքրման ն նորոգման 2006-2008թթ. ծրագրի»

Ակնկալվում էր ինքնահոս ոռոգման համակարգերիկառավարմամբ իջեցնել ոռոգման ջրի վարձավճարիչափը, բարձրացնել ջրա-

պահովվածություննու ջրամատակարարման հուսալիությունը, կրճատել ջրի կորուստները, լրացուցիչ ջրառի շնորհիվ բարձրացնել երկրագործությանարդյունավետությունըն զբաղվածությունը,կառավարման արդյունավետությանբարձրացմամբոլորտը դարձնել ինքնածախսածածկելի նախքան ծրագրի ավարտը: Այս խնդիրը նս կատարվեց: 2001-2006թթ. կատարվել է 13,6 հազար հեկտար խաղողի ն պտղատու նոր այգիների հիմնում, գյուղատնտեսականհումք վերամշակող սննդարդյունաբերության ճյուղերի ակտիվացում ն արտադրանքի աճ: Հետագա 5 տարիներին 870 հեկտարով կրճատվեցին պտղի, իսկ 400 հեկտարով ավելացան խաղողի այգիների տակ դրված տարածությունները: Մինչնե 2011թ. «Հազարամյակի մարտահրավերներ» ծրագիրը 177 մլն ԱՄՆ դոլար արժողությամբ ներդրումներ պետք է կատարեր գյուղի սոցիալական ն կենցաղային պայմաններիբարելավմանն ոռոգմանհամակարգիհետագա կատարելագործման նպատակով (որից 122 մլն-ը ոռոգմանը, մնացածը` գյուղատնտեսությանըն գյուղի սոցիալականենթակառուցվածքնե-

րին):

Ավարտվել են «Ոռոգման համակարգերիվերականգնման» ն «Ոռոգման համակարգերիզարգացման»ծրագրերը,«Հազարամյակի մարտահրավերներ հիմնադրամ-Հայաստան» ծրագիրը (20062011թթ. իր «Համայնքային զարգացման» ն «Ոռոգման հետագա զարգացման»բաղադրիչներով: Ծրագրի իրագործումը թույլ տվեց շուրջ 3096-ով կրճատել մեխանիկականեղանակով տրվող ոռոգման ջրի համար ծախսվող էլէկտրեէներգիան, 30 հազար հա-ի վրա վերականգնել ոռոգման համակարգը,2096-ով կրճատել համակարգիընդհանուր ծախսերը, ստեղծել շուրջ 6,3 հազար աշխատատեղ: Ոռոգման նոր պայմաններիհամար մեր կողմից մշակվել են բուսաբուծական հիմնական կուլտուրաների մշակութան համար միավոր տարածության Ա միավոր արտադրանքի գծով կատարվող աշխատանքային ծախսումներինորմատիվներ,որոնք հաշվարկված

իրականացումը:

են

վերին, ստորին ն միջին մակարդակներիհամար բերքատվության

(Աղյուսակ 9:10)

Կերի

9.10 Աղյուսակ ԱշխատանքայինծախսումներինորմատիվներՀՀ ջրովի

արմատապտուղ Եգիպտացորեն

ն 1 1 ցենտների պայմաններում գյուղատնտեսական մշակաբույսերի

համար սիլոսի

հեկտարի հաշվով (մարդ-ժամ)

Ար: ա Մոստ

Բերքատ- | Աշխատանքայինծախսումները, Մշակաբույսերի ն անվանումը վությունը, մարդ-ժամ

պայմանները

Աշնանացան

հացահատիկ

82.1 90,8

Յ0

98.6

Գարնանացան հացահատիկ 25

Հատիկաընդեղեն

100.1 102.4 105.3 75,5

75.9

Կարտոֆիլ

(վաղահաս)

Կարտոֆիլ (ուշահաս)

Ծխախոտ ա/ մանրատերն բ/ խոշորատերն

Շաքարի ճակնդեղ

մշակաբույսեր

3.76 6,29

սաղարթով

3,73

Յ,17

2,70

2,54

2,48

1,00

ՐՏ2

11,00

10,6

11,79

1.80 1.59

2,00

10,50 9.68

նախալեռնային գոտի

գ) (6մ24մ)

սխեմայով,

3,4 2,9

լայնածավալ սաղարթով

2,6

5,117 4,90 4.63 3.75 3.44

լայնածավալ

4,08

185,917

բ) (7Փ.4մ)

4.62

սխեմայով,

ա) (5մ24մ)

4.26

181,714

681.6

4.59

(առվույտ) խոտի համար

Պտուղ, հնդավոր,

5.13

խոտ Բազմամյա

1.55 4.10

Բանջարեղեն Բոստանային

2:98

պայմաններում) համար

3.07 Յ,03

սխեմայով, տափակ սաղարթով

ացման

4,38 5,02

տացման ն

78.6 602,4

642,6

նախալեռնային պայմաններում Պտուղ կորիզավոր, ա) (8746մ) սխեմայովլայնածավալսաղարթով

12,82

8,14 7.89 7,54

16,92

13,718

բ) (67444)

սխեմայով, լայնածավալ սաղարթով

Խաղող, թաղովի

(2,5941,5մ)

10,90 10,53 10,20

16,15

դաշտի նախալեռնային

Խաղող (2մ:1,25մ)

մխեմայու» Արարատյան դաշտ

Խաղող`

Արարատյան գոտի

սխեմայով,

պատվաստված, Գոմի

նյան

15,09 28.62 25.91

32.46

24.73

20,42

շրջաններ

«Հայաստանի

Հանրապետության

գյուղատնտեսության

կայուն

զարգացման ռազմավարության»մեջ ռազմավարությանիրականացման տնտեսական ն գյուղատնտեսականքաղաքականության կարնորագույննպատակներիթվում ընգծվում է «... աշխատանքային ն բնապահպանական կիրառելի կանոնակարգումների ստեղծումը»: Այս ծրագրով, ի թիվս այլ խնդիրների,առաջադրվում Է «... վեր հանել գյուղատնտեսական տարբեր գոտիները ներկայացնող տնտեսություններում գյուղատնտեսությանշահութաբերության բարձրացման էական խոչընդոտները ն ներդնել առավելագույն շահույթ ապահովող բուսաբուծության ու անասնապահությանխառն ար-

տադրություն»:

Ծրագրի վերջում առաջարկվող ռազմմավարականմիջոցառումներից`ոռոգմանջրի ծախսածածկմաննպատակովդրա սակագների բարձրացումըմիշտ չԷ, որ կարող է դրական արդյունք բերել,

քանի որ այն ոռոգվող վայրերում, ուր գյուղատնտեսական արտադրանքի ինքնարժեքը թանկ է, որպես կանոն, բարձր է նան ոռոգման ջրի տեսակարար կշիռը արտադրանքի ինքնարժեքում: Ուստի, նման ռազմավարության դեպքում անխուսափելի է միզրացիայիուժեղացումը, ն նման բնակավայրերումկդժվարանագյուղատնտեսականգործունեությամբզբաղվելը: Այսօր վարվող հանրապետությանագրարայինքաղաքականությամբգյուղատնտեսությանռազմավարությանմատրիցայով(հավելված 2-րդ) առաջարկվող «ոռոգման համակարգին հատկացվող լրավճարներիաստիճանականդադարեցման»միջնաժամկետռազմավարության(էջ 134) մեջ թերնս պետք է ճշգրտում մտցվի` այն տարածքներում,ուր անբարենպաստբնատնտեսականպայմանների պատճառով մյուս տնտեսություններիհետ մնացած հավասար պայմաններում անհնարին է արդյունավետ տնտեսություն վարել, լրավճարներ կատարելը ոռոգման համակարգին անհրաժեշտ է պահպանել: «Ռազմավարության»ուղղություններում կարնոր ն տեղին են «Բուսաբուծական արտադրանքի ավելացման ն արտադրական ծախսերի կրճատման», «Բազմազանեցմանն ուղղված առավել եկամտաբեր մշակաբույսերի ներդրման» ուղղությունները հետապնդող նպատակները ն ագրարայինքաղաքականությունը,որը բխում է ժամանակակիցպայմաններումշուկայի կողմիցներկայացէ ստանում վող պահանջներից:Այստեղառանձնապեսկարնորություն ոռոգվող հողերում համալիր պարարտացմանպայմաններիապահովման ն շուկայի պահանջարկիցբխող նոր բուսաբուծականարտադրանքների բարձր բերքատու սորտերի ու գծերի սերմացուի ձեռքբերումը ն տեղում դրանց արտադրության կազմակերպման հանգամանքը հաշվի առնելով կլիմայի հնարավոր փուիհոխություններին այդ մշակաբույսերիհարմարվելուհնարավորությունը: «Ռազմավարության»մեջ զգալի են նան հողի շուկայի ձնավորմանն ու զարգացմանըմիտված կարճաժամկետն. միջնաժամկետ, անասնաբուծությանըկերերով ապահովելուն ուղղված կարորոնց իրականացումը թույլ կտա ճաժամկետ ռազմավարությունները, ՀՀ գյուղատնտեսության մեջ ապահովելլրացուցիչ զբաղվածություն:

Սակայն իրադարձությունների զարգացումը ցույց է տալիս, որ ոչ միայն «Կայուն զարգացման ծրագրի» (2006թ.), այլ անգամ դրա բարեփոխված տարբերակի(«Կայուն զարգացմանծրագիր», Երնան, 2008թ.) մի շարք դրույթներ ն կանխատեսումներչեն արդարացնում արդեն այժմ: Այսպես,օրինակ, չափազանցդանդաղէ, կարելիէ ասել գրեթե տեղաշարժ չկա գյուղատնտեսականարտադրության խոշորացման գործընթացում:2010թ. համար կանխատեսվածգյուղացիական տնտեսություններիկրճատումըտեղի չունեցավ, ն դրանց թիվը ն արտադրած արտադրանքիտեսակարարկշիռըներկայումսէլ շարունակում է մնալ նույնը: Գրեթե չի ավելանում նան ապրանքային տնտեսությունների (առնտրային կազմակերպությունների) թիվը, սկսել են կոճատվել հացահատիկիցանքատարածությունները նայլն: Եզրակացություն Ամփոփելով այս գլուխը, որպես ընդհանրացում կարելի է նշել, որ հետռեֆորմյանշրջանում, գյուղացիական տնտեսություններիկազմավորմանարդյունքում գյուղատնտեսական օգտագործելի հողատարածություններիմանրատման արդյունքում վերադարձը մեքենայական աշխատանքից ձեռքի աշխատանքի արհեստականորենավելացել է գյուղատնտեսությանմեջ զբաղվածների թիվը ն շուրջ 1,5-1,6 անգամ ընկել է աշխատանքի արտադրողականությունը:Սրանզուգահեռ, մշակությունիցհանվել են աշխատատար, սակայն խիստ արժեքավոր մի շարք մշակաբույսեր ն առաջինհերթին`տեխնիկականմշակաբույսերը: ն որ Շուրջ 36-409265-ով կրճատվել են ցանքատարածությունները ավելի վտանգավորէ՝ ավելի քան կիսով չափ՝ ոռոգելի ցանքատարածությունները,չնայած այս ոլորտում պետությանկողմիցգործադրվող ջանքերին ն կատարած մեծածավալ կապիտալ ներդրումներին ու իրականացված ծրագրերին: Փոխվել են ոռոգման սկզբունքները. ջուրը տրվում է վճարովի սկզբունքով ն ոչ թե ըստ ոռոգված տարածքի, այլ տրված ջրի քանակի: Ստեղծված ջրօգտագործմանընկերությունները սպասարկում են ՀՀ գյուղատնտեսության համարյա ողջ ոռոգելի տարածքը ն իրենց 302 հազար ջրօգտագործողների: են շարքերում ներառում շուրջ Ելնելով շուկայական տնտեսությանպահանջներից,փոխվում է նան ոռոգելի երկրագործության մասնագիտացումնու տեղաբաշխումը: Հիմնվում են բարձր աշխատատարությունպահանջողնոր այգիներ, -

մշակությանմեջ ներառվումբարձրարժեքն աշխատատարգյուղատնտեսական մշակաբույսեր,այդ թվում նան նախկինումմշակվող: Մշակվել ն տրվել են նոր պայմաններումՀՀ ոռոգելի երկրագործության համար աշխատանքայինծախսումերի նորմատիվներմշակաբույսերի բերքատվությաներեք մակարդակներիհամար: Հաշվարկվել է կատարվող ծրագրերիու միջոցառումների ն կատարվելիք իրականացմանարդյունքում ըստ առանձին մարզերի ոռոգելի նոր տարածքներում մշակվելիք մշակաբույսերի տարածությունները, ն պահանջվողաշխատուժի ակնկալվողբերքատվությունը քանակը: Հաշվարկներըցույց են տալիս, որ այդ ամենը հնարավորություն կտա ոլորտում միաժամանակմեքենայացմանմակարդակի բարձրացմանն արտադրությանինտենսիվացմանգործոնների համալիր կիրառման պայմաններումմոտակա հեռանկարում գյուղատնտեսությանմեջ զբաղվածների թիվը ներկայիս 437,2 հազարից կրճատել ն հասցնել420 հազար, իսկ ոռոգելի երկրագործության մեջ՝ 250-260 հազար մարդու, ունենալով հետագա կրճատման միտում, իսկ ավելցուկ աշխատուժը տեղավորել գյուղական կյանքի մյուս արտադրականն ոչ արտադրականոլորտներում:

ԳԼՈՒԽ 10. ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ

ԿԵՆՍԱՄԱԿԱՐԴԱԿԸ ԵՎ

ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐԸ

10.1.

Բնակչությանկենսամակարդակ հասկացությունը Բնակչությանկենսամակարդակի ցուցանիշները 10.3. Նվազագույնսպառողականբյուջեն 10.4.Նվազագույն սպառողական բյուջեի հաշվարկման մեթոդները 10.5. Աղքատությունը ն դրա հաղթահարման ուղիները 10.2.

10.1.

Բնակչությանկենսամակարդակ հասկացությունը

Հասարակության զարգացման համար կարնորնշանակություն ունի աշխատանքայինռեսուրսների վերարտադրության ապահո277

վումը: Այդ նշանակում է, որ արտադրությանգործընթացում ֆիզիկա. կան ու մտավոր ունակություններիվերականգնումը, դրա քանպ. կականն որակականկողմերի աճն ապահովելու համար անհրաժեշլդ է անընդհատբարձրացնելբնակչությանկենսամակարդակը: Բնակչության կենսամակարդակասելով հասկանում ենք իսլ. մեջ մարդկանց նյութական, հոգնոր ն սոցիալակաը սարակության կենսականպահանջմունքների բավարարման աստիճանը, նրանց. մակարդակը: բարեկեցության Մարդկանցպահանջմունքներըբազմազան են ն բազմաբնույթ: Ընդհանուր առմամբայդ պահանջմունքներըչեն կարող ամբողջովիկ բավարարվել,քանի որ դրանց անընդհատ բավարարման հետ ծնվում են նոր պահանջմունքներ: Սակայն կան պահանջմունքներ, որոնց բավարարումըկարնոր Է ն առաջնային: Դրանք կապված են մարդկանցգոյության, զարգացման ու գործունեության հետ: Հասազարգացմանըզուգընթաց հանդես են գալիս նոր, ավելի րակության բարձր կարգի պահանջմունքներ կապված մարդկանց կեցության ն գիտակցությանզարգացմանու փոփոխությանհետ: Ինչպես նյութական, այնպես էլ հոգնոր ն սոցիալականպահանջմունքներըանհրաժեշտ են մարդկանցգոյության, մտավոր, հոգնոր, բարոյական,գիտական, կուլտուրայի զարգացման, նրանց գեղագիտականհաճույքի, բավականությանն ընդհանրապեսբնակչությանընդլայնված վերարտադրության գործընթացնապահովելու համար: Պահանջմունքներն ունեն օբյեկտիվ բնույթ: Բնակչության կենսամակարդակ հասկացությունը առաջին անգամ օգտագործել Է Կ. Մարքսը՝ բնութագրելունյութականարտադրության, ծառայությունների ոլորտի ն ընդհանուր առմամբ երկրի տնտեսությանզարգացմանտվյալ պայմաններումբնակչությաննյութական, հոգնոր ն սոցիալականպահանջմունքներիբավարարման սոցիալ-տնտեսականմակարդակը: Ստեղծված արդյունքի բաշխման ոչ ճիշտ քաղաքականության աշխահետնանքովոչ արտադրականոլորտի ցածր վարձատրվող տողները չեն կարող ապահովել նույնիսկ իրենց որակավորմանձնավորման ն վերարտադրության վրա կատարվողծախսերը:Քիչ ապահովված ընտանիքները հիմնականումկենսաթոշակառուների,բազմանդամ, չաշխատող, կրթաթոշակով ապրող ընտանիքներն են:

առկա Է ցածր վարձատրվողաշխատողների խումբ, բավարարելնույնիսկսպառողականնվազագույն չի կարողանում

ՀՀ-ում Այսօր էլ

ը աահանջմունքները:

Րր Մ

Բնակչության կենսամակարդակի վրա իրենց ազդեցությունն են երկրում կիրառվող անվճար ծառայությունները,որոնց շրջաթողնում նակներըներկա պայմաններումխիստսահմանափակեն: Կենսամակարդակըչի սահմանափակվումպահանջմունքների առավել նս՝ այդ պահանջմունքներիբավարարման բավարարմամբ, համար անհրաժեշտ միջոցներով: Բնակչության կենսամակարդակը հասկացությունԷ ն պայմանավորված չէ սպառման հարաբերական ծավալով: փաստացի Բնակչության բարեկեցությանբարձրացմանգործում պահանջմունքներին եկամուտների հետ միասինէականնշանակությունունեն նան աշխատանքի պայմանները,աշխատանքայինն արտաաշխատանքային ժամանակի հարաբերակցություննու կառուցվածքը, կրթականն կուլտուրական մակարդակը, նույնիսկ`ժողովրդագրական ն բոապահպանական պայմանները: Բնակչության կենսամակարդակըքննարկելիս անհրաժեշտ է նկատիունենալ, որ դեռնս 1948թ. դեկտեմբերի10-ի ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի կողմից ընդունված Դեկլարացիայի 25-րդ հոդվածում նշվում էր, որ յուրաքանչյուր մարդ իրավունք ունի կյանքի այնպիսի մակարդակի,(այդ թվում սնունդը, հագուստը, բնակարանը, բժշկական ն սոցիալական սպասարկումը), որն անհրաժեշտ է մարդու առողջության, իր ն իր ընտանիքի բարեկեցության,ինչպես նան հիվանդության, հաշմանդամության,գործազրկությանդեպքում պահպանելու իր ապահովվածությունը:Ըստ ՄԱԿ-ի հանձնարարականների, բնակչության կենսամակարդակիմեջ մտնում են իրար հետ ն փոխպայմանավորվածմի շարք փոխկապակցված այնպիսի տարրեր, ինչպիսիք են առողջությունը, աշխատանքի պայմանները, զբաղվածությունը, աշխատանքի կազմակերպումը, կրթությունը, կենցաղային բարեկարգ պայմանները, սոցիալական ապահովվա-

ծությունը:

Այդ տարրերից յուրաքանչյուրն ունի իր ցուցանիշները,ընդ բնակչության կենսաճակարդակըպայմանավորված է այդ ցուցանիշների քանակականն որակականբնութագրմամբ: որում

102.

ցուցանիշները . Բնակչությանկենսամակարդակի

Բնակչության կենսամակարդակըտնտեսագիտական բարդ է, որի մակարդակըբնութագրելուհամար օգտագորհասկացություն են քանակականն որակականցուցանիշների մի ամբողջ հածում մակարգ: Դրանցիցեն.

ամնյութականբարիքների ն ծառայություններիսպառման արդյունաբերաբողջ ծավալը, ինչպես նան սննդամթերքների, կան ապրանքների ն ծառայություններիսպառման մակար-

դակը, չափը, բնակչությանիրականեկամուտները,աշխատավարձի

աղբյուրներիցգոյացող այնպիսիեկամուտները,ինչպիսիք են նպաստը, կենսաթոշակը, կրթաթոշակը,անձնական,օժանապրանքներիիրադակ, գյուղացիականտնտեսությունների տոկոսը դիվիդենդը, ցումից ստացվածեկամուտը, նայլն, այլ

աշխատանքիպայմանները,աշխատանքին ազատ ժամանակի տնողությունը, պայմանները, բնակարանային արվեստը, գիտությունըն առողջապահությունը, կրթությունը, այլ ցուցանիշներ: Ըստ աշխատանքի միջազգային կազմակերպության(որը հիմնվել է դեռնս 1919թ.) 117-րդ կոնվենցիայի,յուրաքանչյուր պեորոնք կապատություն պետք է ձեռնարկիայնպիսիմիջոցառումներ, հովեն նորմալ կյանքի մակարդակ`ընդգրկելովսնունդը, հագուստը, բուժսպասարկումը,սոցիալականապահովությունըն այլն: Այս կա1995թ. հուլիսի 5-ին պակցությամբՀայաստանիՀանրապետության նշվում է, որ հոդվածում ընդունված Սահմանադրության31-րդ յուրաքանչյուր քաղաքացիունի իր ն իր ընտանիքիհամար բավարար կենսամակարդակի,այդ թվում բնակարանի,ինչպես նան կենսաձեռպայմանների իրավունք: Պետություննանհրաժեշտ միջոցներ է համար: նարկումայդ իրավունքիիրականացման Բնակչության կենսամակարդակըմարդկանց նյութական, մակարբավարարման հոգնոր ն սոցիալականպահանջմունքների այդ ասելով դակը, պայմանավորվածէ եկամուտներով:Սովորաբար տրամադմարդկանց ժամանակաշրջանում հասկանումենք որոշակի -

րության տակ մուտք լինող միջոցները (հոսքերը): Ուստի, բնակչության եկամուտները բնակչությանկենսամակարդակը բնութագրող կարնորագույնցուցանիշներիցեն: Բնակչությանեկամուտները դրամական ն բնեղեն միջոցների այն ամբողջություննեն, որոնք ուղղվում են մարդկանց պահանջմունքների բավարարման, նրանց ֆիզիկական, մտավոր Ա հոգնոր վիճակըորոշակիմակարդակումպահպանելուհամար: են Բնակչության դրամական եկամուտների մեջ մտնում բնակչության թվից բոլոր աշխատողների աշխատանքի վարձատրությունը, կենսաթոշակները,նպաստները,հավելավճարները,կրթաթոշակները,թոշակները ն սոցիալականտրանսֆերտները,գյուղատնտեսականմթերքներիվաճառքիցստացվածմուտքերը, սեփականությունից ստացված եկամուտները, ձեռնարկատիրական գործունան նեությամբզբաղվածներիեկամուտները,ինչպես վարկերը, արժեթղթերիվաճառքիցստացվածեկամուտները նայլն: Բնակչությանկենսամակարդակը բնութագրելուհամարընդունեն ված արժեքային մի շարք ամփոփ ցուցանիշներ:Այդ ցուցանիշները կարելի է դասակարգելհետնալ ձնով. 1. Նյութական բարիքներին ծառայությունների ընդհանուր սպառումը բնակչությանըտրամադրվող անձնական սպառման համարվճարովի ն անվճարծառայություններնու նյութական 2.

բարիքները:

Իրական եկամուտներ` առանց ծառայությունների: Սա ազգային եկամտիմի մասն Է, որն օգտագործվումէ բնակչության կողմից նյութականն հոգնոր պահանջմունքներըբավարարելու համար: Իրական եկամուտները` ծառայություններովհանդերձ: Դա համախառնազգային արդյունքի (ՀԱԱ) մի մասն է, որը նյութականբարիքների ն ծառայություններիտեսքով օգտագործում է բնակչությունը`սպառմանն կուտակմանհամար: Իրական եկամուտներիաճը կամ իջեցումը բնութագրելուհամար հաշվարկում են իրական եկամուտների ինդեքսը ինչպես ամբողջ բնակչության, այնպես էլ առանձին սոցիալական խմբերիհամար:

Անվանական աշխատավարձը: Այդ դրամականայն գումարն է, որն ստանում է վարձու աշխատողը աշխատավարձիձնով: 5. Բանվոր ծառայողների իրական աշխատավարձը: Այն իրական եկամուտների(նան ծառայությունների)հիմնականմասն է ն որոշվում է անվանականաշխատավարձըհարաբերելով գների ինդեքսին: Իրական աշխատավարձնընդհանուր առմամբ ծառայություններին ապրանքներիայն քանակությունն է, որը կարող է ձեռք բերվել այդ գումարով հաշվի առնելով դրամի գնողունակությունը: 6. Ընտանիքի դրամական միջոցները: Այն տվյալ ընտանիքի դրամական միջոցների ամբողջությունն է` աշխատավարձ, թոշակներ, նպաստներ, կրթաթոշակներ,տոկոսներ, սեփական արտադրությունիցստացվող եկամուտներնայլն: 7. Ամբողջական եկամուտը: Այն հանդիսանում է երկրի մասշտաբով բնակչության նյութական ապահովությանհիմնական ցուցանիշը: Իր մեջ ընդգրկում է դրամական եկամուտների բոլոր տեսակները ն բնեղեն ձնով ստացված ապրանքներիարժեքը: Սրա մեջ մտնում են հասարակական ֆոնդերից տրվող արտոնություններըն անվճար ծառայությունները (բյուջեից ն ձեռնարկություններիֆոնդից): Դրանք են առողջապահության,կրթության, նախադպրոցականտարիքի երեխաների դաստիարակության,ինչպես նան բնակարանի, տրանսպորտի, սննդիծառայությունները: 8. Բնեղեն եկամուտները: Դրանք անձնական, օժանդակ ն գյուղացիականտնտեսություններիցստացվածեկամուտներն են: Այն կազմում է ընտանիքի եկամուտների1/4-ից, իսկ գյուղերում՝ կեսիցավելին: 9. Տնօրինվող եկամուտներ: Այդ ամբողջական եկամուտների այն մասն է, որը բնակչությունը տնօրինում է իր հայեցողությամբ սեփական պահանջմունքները բավարարելու ն խնայողություններկատարելուհամար: 10. Դրամական եկամուտները: Կատարված աշխատանքի դիէ: մաց դրամականվարձատրությունն ունեն նան ընտանիքի բյուջե, բնակչության եկաԳոյություն մուտների շերտավորում, բնակչության խնայողություն, աշխատան4.

քային

ոչ

աշխատանքային եկամուտներ, չհսկվող եկամուտներ

հասկացությունները:

Սրանք են այն հիմնականցուցանիշները,որոնցով կարող ենք բնորոշել բնակչության կենսամակարդակը:

Սեփականության տարբերձների առկայությանպայմաններու հանդեսեն գալիս եկամուտների բաշխման հարաբերությունների նոր ձներ: Առաջին հերթինդա վերաբերումէ ն ձեռներեցության հատկապես գործարարությանմեջ սեփական դրամական միջոցների ն դրանից ներդրմանը ստացվողեկամուտին:Այժմբնակչությանեկամուտներիմեջ կարնորտեղ են գրավում շահույթը, բաժնետոմսերից ստացվողդիվիդենդը, արժեթղթերից ստացվողտոկոսներըայլն: վերը նշված բոլոր եկամուտները Ընդհանուր. առմամբ, աշխատանքային եկամուտներ են: Առկաէ նան ոչ աշխատանքային եկամուտներ հասկացությունը: Դրանք են նվիրատվությունը, միջնորդությունից ստացվող եկամուտները, վերավաճառողների եկամուտները: Ոչ աշխատանքային եկամուտները, կարողեն լինել բացահայտ ն ոչ բացահայտ (գաղտնի), օրինական ն ոչ օրինական: Այսպես, օրինակ, բացահայտ եկամուտկարող ենք համարելայն, երբ անձը ստանում է նվիրատվություն օրենքովսահմանված կարգով:Ոչ օրինական եկամուտներն այն եկամուտներնեն, որոնք կրում են հակաօրինական բնույթ ն ձեռք են բերվում օրենքի խախտման կամ օրենքի շրջանցման հետնանքով:Այդպիսիօրինակ կարող է լինել ձկան չթույլատրված որսը, չօրինականացված չարտոնագրվածբժշկությունընայլն: Ներկա ժամանակաշրջանում կարնոր նշանակությունունի բաշխմանհարաբերություններում ըստ աշխատանքիքանակի ն որակի ն դրա դիմաց տրվող վարձատրության միջն ճիշտ համապատասխանություն ապահովելը: Ընդհանրապես, ամբողջքաղաքակիրթաշխարհումստեղծված արդյունքը (հասարակության հարստությունը, ազգային արդյունքը) բաշխվում Է` «ըստ աշխատանքի» սկզբունքի,որը հայտնի է դեռես շատ վաղուց:

արտադրություն

ման

Պրակտիկգործունեությանժամանակայդ սկզբունքիկիրառընթացքում հաանդիպումենք մի շարք դժվարությունների:

Մասնավորապես՝

ինչպես որոշել աշխատանքայինծախսումներընարդյունքը, ինչպես գնահատել տարբեր կարգիաշխատանքները նհատկապեսստեղծագործականաշխատանքը, ինչպիսինպետք է լինի աշխատանքայինծախսումների հատուցումը վարձատրությունը, ինչպիսինպետք է լինի եկամուտներիշերտավորման լավագույն տարբերակը ն այլն: Խորհրդային իշխանության տարիներին աշխատանքի վարձատրություննըստ աշխատանքիքանակի ն որակի իրականացվելէ` նկատի ունենալով աշխատանքայինծախսումները:Սակայն վերջին տարիներիընթացքումառաջ է քաշվել ըստ աշխատանքի արդյունքի բաշխմանտեսակետը: Ըստ էության, ըստ աշխատանքի քանակի ն որակի բաշխումը կապված Է մարդու աշխատանքի բնույթի ն պայմանների հետ: Ըստ աշխատանքի բաշխման սկզբունքին անդրադարձել են աշխարհիշատ տնտեսագետներ: Ընդհանուր առմամբ, այն երկրներում, որտեղ ազգային եկամտի բաշխումը իրականացվում է ըստ աշխատանքի ն ըստ սեփականության,ապա այդ ուղղությամբ պետության կողմից ոչ մի կարգավորմաննորմատիվ չի սահմանվում,սակայնաստիճանաբար մեծանում է ըստ աշխատանքի բաշխմանդերը: Կան նան բաշխման այլ սկզբունքներ, որոնցից կարելի է նշել` ըստ կարողության,ըստ հաստիքի, ըստ պահանջմունքի նայլն: Շուկայական տնտեսությանպայմաններումըստ աշխատանքի բաշխումը փոխակերպվում է ըստ աշխատանքի սահմանային բաշխմանձնի, որը որոշվում է շուկայում: արդյունավետությամբ Բնակչությանեկամուտներըձնավորվում են ոչ միայն ըստ աշԱՄՆ-ում, ըստ Վ.Վ. Լեռնտնի, խատանքի, այլ նան սեւփականության: սեփականությունիցստացվող եկամուտներըկազմում են անձնական եկամուտներիմոտ 1596, այսինքն` այնքան, որքան կազմում է պետությունիցտրվող նպաստը ն կենսաթոշակը: Բնակչութան կենսամակարդակի ուսումնասիրման համար անհրաժեշտ Է ընտրանքային եղանակովուսումնասիրելընտանիքների եկամուտներն ու ծախսերը ն դրանց հիման վրա կազմել եկամուտներիու ծախսերի հաշվեկշիռ: -

Եկամուտների մեջ

մտնում են վարձու աշխատողիաշխատագործատուի կողմից տրվող այլ վճարներ, ինքնուրույն գործունեությունից ստացվող եկամուտը,շահույթը, ռենտան, տոկոսը, հոնորարը,ալիմենտը,թոշակները,օգնությունըն այլն: Ընտանիքիծախսերիմեջ մտնում են սպառման հետ կապված դրամական բոլոր ծախսերը ն ծառայությունների համար տրվող վճարները: Ընդհանուր առմամբ բնակչությանդրամական եկամուտները պետք է ունենան աճի միտում ն գերազանցենդրամական որպեսզի բնակչությունըունենա նան դրամական կուտակումներ: ՍակայնՀայաստանիՀանրապետությունում սկսած 1991թ. կտրուկ կերպով իջել են դրամականեկամուտներըն դրան համապատասխան՝ դրամականծախսերը: Վերջին տարիներին (2009-2011թթ.)բնակչության դրամական ու եկամուտներն ծախսերըՀայաստանիՀանրապետությունում ունեն հետնյալպատկերը(Աղյուսակ10.1.)

վարձը

ծախսերը,

Պարենի

մատչելիությունը,

որը

բնութա-

աեոմական ԴԱաաազեր եկամուտների 10.

5301) գրվում է բնակԼՎարձու աշխատանքից չութան կողմից 2-Ինքնազբաղվածությունից փաստացիսպառՕ1Գյուղմթերքի անասունի ված վաճառքից .պարենաՕ4-Սեփականությունից ( 03.6 մթերքի մակարտր) դակով, մեծապես Պրոտավանկապար 2ճՏրասֆերտներից է Ը5.1Թ) կախված առկա Զ7-Այլ եկամուտներ (գ) ռեսուրսներից, 190) այդ թվում` տոնային տնտեսությունների դրամական եկամուտներից,որոնք հանդիսանում են բնակչության կենսամակարդակը գնահատողկարնորագույն ցուցանիշներ: Ինչպես ցույց են տալիս ՀՀ ԱզգայինՎիճակագրական Ծառայության վերջին տվյալներն ու վերլուծություն, 2011թ. նախորդ Օ

2»

«Վ

տարվա

համեմատ

արձանագրվելէ բնակչությանդրամականեկամուտների աճի միտում: Այսպես,տնային տնտեսությանմեկ շնչի հաշվով միջին ամսականանվանականդրամականեկամուտներն են 8.492աճել ով': Դրամականեկամուտներիաճ է արձանագրվելսեփականությունից (վարձակալում, տոկոսներ, շահաբաժին)` 4.7 անգամ, գյուղմթերքին գյուղատնտեսական կենդանիների վաճառքից`46.694, ն նպաստներից1̀ կենսաթոշակներից 0.496-ով:Արդյունքում, ավելացել է նան վերը նշված աղբյուրներիցստացված եկամուտների մասնաբաժիններն ընդամենըդրամական եկամուտներում, համա0.3, 1.4 ն 0.3 տոկոսայինկետերով:Նույն ժամապատասխանաբար՝ նակահատվածում8.396-ով աճել է վարձու աշխատանքիցստացված դրամական եկամուտները, սակայն վերջինիս մասնաբաժինը մնացել է անփոփոխ: Ավելացել են նան ինքնազբաղվածությունի 6.096-ով, ատրանսֆերտներից՝ 5.176-ով ստացված դրամական

Տնային տնտեսությունների կենսամակարդակի ամբողջացված ընտրանքային հետազոտություններիհիմնականարդյունքներըկառուցվածքային ցուցանիշներնեն:

բացարձակ արժեքներն առավել օգտագործելի չերի ամար:

են

Դրամականեկամուտ-

դրանց կառուցվածքին

տեմպերի

եկամուտները, սակայն վերջիններիս մասնաբաժինները նվազելեն համապատասխանաբար` 0.2 ն 0.3 տոկոսային կետերով: Փոխարենը կրճատվել են այլ եկամուտները (22.096-ով), որի արդյունքում 1.5 տոկոսային կետով դրանց մասնաբաժինըընդամենը դրամական եկամուտներումնվազել են նան գյուղմթերքի ն գյուղատնտեսական

կենդանիների վաճառքից ստացված

(21.446-ով)

Պարենի

մատչելիությունը

ցուցանիշները տնային

տնտե-

սությունների

են՝ ծախսերն ըստ ուղղությունինչպես ների, նան սպառված

տրանսֆերտներիցստացված դրամականեկամուտները (2.9:6-ով): 2011թ. գյուղական բնակավայրերում տնային տնտեսության մեկ շնչի հաշվով անվանական դրամական եկամուտներն աճել են 9.446-ով: Այսպես, դրամական եկամուտների աճ է արձանագրվել գյուղմթերքի ն գյուղատնտեսականկենդանիներիվաճառքից` 52.692ով ն տրանսֆերտներից`27.946-ով: Արդյունքում, ավելացել է վերը նշված աղբյուրներից ստացված եկամուտների մասնաբաժիններն ընդամենը դրամական եկամուտներում, համապատասխանաբար՝ 5.1 ն 2.0 տոկոսային կետերով: Աճ է արձանագրվել նան ինքնազբաղվածությունից` 5.696»-ով, կենսաթոշակներիցն նպաստներից՝ 4.696-ով, սակայն վերջիններիս մասնաբաժինները նվազել են, համապատասխանաբար0̀.2 ն 1.1 տոկոսային կետերով: Դրան են զուգահեռ կրճատվել այլ եկամուտները (21.926-ով) ն վարձու աշխատանքիցստացված դրամականեկամուտները (0.0296-ով), իսկ վերջիններիս մասնաբաժինները նվազել են, համապատասխանաբար՝ 2.7 ն 3.1 տոկոսային կետերով: Դրամական եկամուտների աճին զուգընթաց գրեթե չի մեղմացել բնեռացումը: Այսպես, 2011թ. ամենաշատ ապահովված 1026 բնակչությանդրամական եկամուտներըմեկ շնչի հաշվով 14.6 անգամ գերազանցել են ամենաքիչ ապահովված 1096 բնակչության դրամականեկամուտներին (2010թ.` 14.2 անգամ):

Օ4Կ.70)

2011թ.

ծախսեռհ

նախորդ տարվա

խումբ

սենդամթերբ Ջ2-Չզնված Ա

5572) :

Հաաա" -

(6)

.)770)

ՄԹԵՐՔ

ԻՈԳվաԿԱՈՂա

ու

կառուցվածքը:

հաջորդ

Գծապատկեր10.2. Սպառողական

սննդամթերքի ծավալներն

բնութագրող

գանրայինանունդ

ԱՆ ա:

Սխախոտ

Բւոչաարլնայի ապրանքներ Օ՛-Ծառայություններ

համեմատ

ամսական միջին անվանական սպառողական ծախսերը մեկ շնչի հաշվով ավելացել են 13.746-ով: Ծախսերի մեջ ավելացել են գնված սննդամթերքի(21.596-ով), ոչ պարենային ապրանքների(13.226-ով), ծառայությունների` (11.596-ով), ծխախոտի (11.396-ով) մասնաբաժինները: Միննույն ժամանակ արձանագրվել է ալկոհոլային խմիչքների (9.996-ով), հանրային սննդի (4.096»-ով) ն չգնված սննդամթերքի (1.4:6-ով)համար ծախսերինվազում: 6.296-ով նվազել են 2011թ. նախորդ տարվա համեմատ Ա մեկ շնչի հաշվով ամսակարտոֆիլի, 5.446-ով մրգի հատապտաղի՝ կան սպառումը: Դրա հետ մեկտեղ 14.246-ով աճել է բանջարեղենի, 5.095-ով` շաքարի, 3.896-ով պանրի բոլոր տեսակների,2.626-ով հաց ն հացամթերքի, 1.696-ով ձվի, 0.696-ով` միս ն մսամթերքի, կաթի ն մածնի ամսական սպառումը: Բուսական յուղի, կարագի ն ձուկ, ձկնեղենի ամսականսպառումըմնացել է անփոփոխ : է հանրապետության աղյուսակից, բերված երնում Ինչպես կտրվածքով, միջին ցուցանիշներով, վերջին տարիներին 1 շնչի հաշվով դրամական եկամուտները գերազանցում են ծախսերին: Սակայն դա ամեննին չի նշանակում բնակչության բարեկեցությանն կենսամակարդակիբարձրացում: Ավելին, եթե քաղաքային բնակչության առումով դրամական եկամուտները գերազանցում են սպառողականծախսերին, ամբողջությամբ վերցրած, ապա այդ նույն

բոլոր երեք տարիներինանխտիր, ժամանակահատվածում, եկամուտնկատվումէ հակառակմիտումը 2009-2011թթ. դրամական

գյուղում

ները 11.4-6,096-ով հետ են մնում ծախսերից: դիԴրականպետք է համարել այն փաստը, որ եկամուտները են ծախսերիաճի նկատմամբ տարկվողվերջին 3 տարիներինաճում գյուղում ավելի մեծ չափով: Այսպես, եթե այդ

առաջանցիկտեմպերով են 17896-ով, Յ տարիներինծախսերը մեկ բնակչի հաշվով աճել գյուղում համապատասխանաբար ապա եկամուտները22: Ընդ որում գյուղում Այդուհանդերձ, 12,6 ն 19,6, իսկ քաղաքում 20,3-23,396-ով: եկամուտներինկատմամբ ծախսերի շարունակվողգերազանցումը վիճակի ն ցածր խոսում է գյուղի շարունակվողծանր սոցիալական ն մասին, չնայած 1995 թվականից սկսած կենսամակարդակի եկամուտներիդանդաղ դրամական

բնակչության շարունակվող

աճին` ինչպեսքաղաքում,այնպես էլ գյուղում: այնպեսէլ Ինչպես երնում է աղյուսակ10.1-ից, ինչպես գյուղում,

ուսումնասիրելիս

քաղաքում բնակչության կենսամակարդակն կյանքի մակարդակը անհրաժեշտ է կարնոր ուշադրությունդարձնել այնպիսի ցուցանիշներիփոփոբնութագրող սոցիալ-տնտեսական եկաեն շնչին ընկնող դրամական մեկ վրա, ինչպիսիք խությունների ն ամսականաշխատավարձըկենսաթոշակի մուտները, անվանական միջին չափը: պակաս կարնոր չէ ծախսերի նշանակությունը Սպառողական ժամանակ (Աղյուտալիս, որ այդ բերվածտվյալները ցույց սակ 10.2): Աղյուսակում սննդին հատկացվող էական տեղ ունեն առաջին հերթին

ուսումնասիրելու կենսամակարդակն բնակչության են

ծախսերում են ծախսերի կեսից ավելին ն ավելի գումարները, որոնք կազմում մինչունեն գյուղականբնակավայրերում, բարձր տեսակարարկշիռ վճարծառայությունների դեռ երկրորդ տեղում գտնվող անձնական (գյուղի են քաղաքայինբնակավայրերում ներն անհամեմատ բարձր են բարձր առավել նկատմամբբարձր են 16 անգամ): Այստեղ դիմաց վճարները: Մնացած ծախսերից ծառայությունների կոմունալ գնմաննպատակով ապրանքների առավել բարձրեն ոչ պարենային

կատարվողծախսերը:

Օ|-

Ջ|Կ

Հ|Փ

Ց Ց

Թե

Վ«-

ՎԻ

օլՋ

թ Թ|

օ|Ջ

Փ|ջ

|Ջ|թ

«-

ՀԹ|-|Ց

ԽՋ

օռ|Վ

Հլ

ՎԵ

Թ|ռ

ՓՕ ռ

.)Թ

որ

Շ Հ

ԹԻ

(Է

ՀԷ

ՏՏ Թ

ԷՍ

ՀՅ

«Իլ

ԱԷ:

Հ|Տ

Ց ՅՈ

Օ|Յ

ՀՑ

էէ Տատթ ԷԷ

Ջ|Վ-Ը|Յ ՅՅ

ՔՅ Ժ

Էվ

ՒԷԷՒԵ

է ::Է: Հ Հա 33 ՅՅՅ ՀՅՏՔՅ ՀԱՎԵՏ -

ՅԵՏ

Յ. Յ

Է|Ե

:Ց ՋԻԳ ՏԱՅ Յայտ 5Ց|ՅՅ

ՀԱՅ:

Ֆ-Ի

Է|

ՅՅԱՂ31

ՏՅԱ ՅԱ:Յ51

ՀՏՐ

ՅԹՅթ

սծել փոխակերավ ան

ւթյո

տի, լրացո

դարձել,

ել է նպա

ն սպառողակ ան բյուջեն 10.3.Նվազագույ ան Բնակչ ությ

կենսամակարդակի կամ նրա բարեկեցության վերաբեր) երյալ պատ կերացումկազմել ելու համարա նհրաժեշտ է ո ւնենալ ությա ն կողմից հաստ նվազագույնսպա սպ ռող ական բյ ուջե ատված ( Գոյություն ու նեն նվա վազագույնսպա ռողական բյուջե հասկա ցության մի քանի տա են կենսագոյա Դրանցից տնման ն բյուջե, նվազագ ույն սպա թ նվազագույ ազագո ն զամբյուղ, ռացիո նայի նալ սպառողական բյուջե, ակա նյութական ապ ւթ յան մինիմում ն այլ

ՍԲ)

րատեսակներ: :

Ջյ

ման գոր

ն, ան,

ՅՑ

Փչ|Ց

ավարը ները, խնդիրները ուկր յա ության ծումնրարորկրմ խթանիչ մասին: բարձրաց էությ աշխատավար ձը, հատկապես Տատ ոլորտու (բյուջեետակ մակերպո ններում)

|: 8

ների մեջ բերեց բնակչությա

ններին անցած տ ասը տարիների երությու է կատարել դադարել տավար ընթացքում իր հիմնական գործա ծառույթները, նիսկ չի ա պահովել աշխատուժի Պ արզ վերարտադրությ ունը, չ արտադր ողա-

ՇՀ

Հ«ՎԱՒՒՀ ՏԹ|.

ՀԼ |ԾլՏ -Տ

Եր

ՀՏ

Փ|Հ|-

ԵԵ

կահատվածումբ

ղքատացման: յական անն Շու

նակչության կարո լարձի, ատում նվազումը աշխատավարձի մասսա ադ

Ագ ականա Լ անգամ:

Տ ԱԷՀՅԵ)

ոփոխությանը:

Հ-|Վ

ջՋ

|թ

ՏՅ ՋԻՅՀ|Ծ Տ/Տ|Ջ

|Վ

ամսականանվ ձի ն տվյալների բնակչությա ն միՄ նվանական դր արձը Յթթ. ընթացքում ճատվել է ն կազ 2 ներով), այսինքն վարձը իջել է

ՏԱՀ

|Թլծ

ՀՏ» ՀԽ

եշ

շք

ՓՏԵՏՀ-

աթ

թ.

Հ|Ծ|՞

|ՏլՈյ-

ւռ

ՏՈ

Հ Հ

վ Ց|

28» -

օլելՏ

նսամակարդակը կարնոր մնասիրելիս հնակչության: իջին անական աշխատավար

տեղ է հատ կացվու

ռողական ւյն սատիմ Բուն,

ահովվածո հասկացություններ՝

Մազո գույ

Ատ

ողական բյուջեն հանդիսա արնոր աիալական նորմատիվ, որն էլ մեջ րանքների,ինչպ նան հա մար ն գիտակա մշ

էպարենի Նը ենայԱՑԻ ընդգրկում պարենային ակված ծառայությունների նորեն վճարովի ր

ում

պար

հիմնավորվածնորմաներ ն նորմատիվներ:Նվազագույն

սպառողա-

կան բյուջեն բնակչության ծախսերի եկամուտների հաշվեկշիռ է, որը հնարավորությունէ տալիս պատկերացում կազմել հատկապես նվազագույն եկամուտներ ունեցող բնակչության սոցիալական խմբերիկյանքիմակարդակիմասին: Նվազագույն սպառողական բյուջեն պետք է լինի այնպիսին, որպեսզիմարդը հնարավորությունունենա ֆիզիոլոգիական նորմատիվներովնախատեսված չափով սնվելու ն լիովին փոխհատուցելու օրգանիզմիէներգետիկ ծախսը: Այն պետք է հնարավորություն տա ապահովելու ինչպես մարդկանց նորմալ կենսագործունեությունը, այնպես էլ իրենց երեխաների բնականոն զարգացումն ու աճը: Այսինքն` ՆՍԲ-ն հնարավորությունպետք է ընձեռի բավարարելու մարդու նվազագույն ինչպես կուլտուրական պահանջմունքները, այնպես էլ ձեռք բերելու սնունդ, հագուստ, տնտեսականապրանքներ ն ավճարելու կոմունալ-կենցաղային ծառայությունների, կապի, տրանսպորտի ն այլ ծառայություններիծախսերը: Նվազագույն սպառողականբյուջեն իրենից ներկայացնում է սպառողական նվազագույնի մեջ մտնող բոլոր ապրանքների ն ծառայություններիարժեքայինգնահատումը, ինչպես նան հարկերի, կատարվող պարտականությունների, ծառայությունների վրա ն

ծախսերը:

Այսպիսով` նվազագույն սպառողականբյուջեն իրենից ներկայացնում է դրամական արտահայտությամբբարիքների ն ծառայությունների նվազագույն այն չափը, որն ապահովում է բնակչության ն հատկապես՝աշխատուժի բնականոն,նորմալ վերարտադրությունը ն անաշխատունակբնակչությանկենսագործունեությունը: Նվազագույն սպառողականբյուջեն հիմք ընդունելով՝ կարելի է. որոշել բնակչության նվազագույն եկամուտները, այդ թվում աշխատավարձը, կենսաթոշակը, նպաստը ն սոցիալական մյուս վճարները, որոնք անհրաժեշտ են աշխատուժի վերարտադրության համար, հաշվարկել նվազագույնեկամուտներ ունեցող բնակչության այս կամ այն խմբի կյանքի արժեքի դինամիկան,ընդ որում` որոշելով, թե ինչ գործոնների հաշվին ն ինչ չափով Է այն տեղի ունեցել, -

որոշել բնակչության այն թվաքանակը, որոնց եկամուտները ցածր են նվազագույնսպառողականբյուջեից, մշակել քիչ ապահովված ու ցածր վարձատրվող աշխատողների սոցիալական պաշտպանվածության ն երաշխիքների ապահովմաննուղղված միջոցառումներիհամակարգ: Նվազագույն սպառողական բյուջեն վաղուց հաշվարկվում է բոլոր քաղաքակիրթերկրներում: Նվազագույն սպառողականզամբն նրա նվազագույնչափը շրջանառությանմեջ է յուղ հասկացությունը դրվել դեռես նախանցյալ դարում: Այսպես, օրինակ, ԱՄՆ-ում չորս անձից բաղկացած ընտանիքիհամար շաբաթական կենսաապահովման նվազագույնզամբյուղը կազմում էր 1851 թվականին 11,53, իսկ 1933 թվականին՝33,6 ամերիկյանդոլար: ՄիավորվածԱզգերի Կազմակերպությունը Ասիային Աֆրիկյան տնտեսապեսթույլ զարգացած մի շարք երկրների համար կենսագոյատնման նվազագույն չափ է սահմանել մեկ բնակչի համար տարեկանհազար ամերիկյան դոլարը: Խորհրդային իշխանության շրջանում նվազագույն սպառողական բյուջեի հաշվարկմանաշխատանքները կատարվել են դեռես անցած դարի 20-ական թվականներին:Այն հաշվարկվումէր յուրաքանչյուր անձի համար՝ինչպես ըստ տարածաշրջանների,այնպեսէլ` երկրի կտրվածքով:Նվազագույն սպառողականբյուջեի մեջ ընդգրկվում էին սպառման համար անհրաժեշտ պարենայինն ոչ պարենային ապրանքատեսակները, այսինքն`մարդու ֆիզիոլոգիականգոյության ապահովման համար անհրաժեշտ ապրանքները: Սպառողական նվազագույն բյուջեի հաշվարկման աշխատանքներն իրականում սկսվել են 1919 թվականիցԱ դադարեցվել են 30-ականթվականների սկզբերին: Այնուհետն այդ ուղղությամբ տարվող աշխատանքները վերականգնվելեն 50-ական թվականներին:Որոշ հեղինակներնվազագույն սպառողական բյուջեի հաշվարկումը կապում են շուկայական հարաբերություններիանցման հետ: Դեռնս 1951 թվականին խորհրդային ֆիզիոլոգները հաշվարկել են մարդկային էներգիայի ծախսումներըկալորիաներովն դրա վերականգնմանհամարանհրաժեշտ ապրանքատեսակները: -

էին

էներգիայի օրական միջին ծախսը Ռուսաստանում ընդունում կկալ, իսկ ամերիկյան ֆիզիոլոգների կարծիքով միջին

կկալ: Հաշվի առնելով, որ բնակչության տարիքայինտարբեր խմբեր ունեն էներգիայիտարբեր ծախսումներ, մեկ բնակչի հաշվով էներգիայի միջին ծախսը ընդունվել էր 2400

ծախսը կազմում էր 3000

ապահովելու համար առաջարկվել էր կկալ: Այս կալորիականությունն համար սննդի ֆիզիոլոգիական հետնյալ սպառման բնակչության

նորմաները.

Ըստ հաշվարկների,մեկ օրվա ընթացքումմարդը ծախսում է՝ մտավոր աշխատողը` 2200-2400, աշակերտը` 2400-2500, բժիշկը՝ 2200-2800, ուսանողը` 2800-3000, տրակտորիսը՝ 2900-3000, փականագործը՝ 3300, գյուղատնտեսության մեջ աշխատողը` 4000-4500 կկալ նայլն: Ռուսաստանում նվազագույնպարենայինզամբյուղը կազմվել է առանձնահատգոտու տնտեսական գոտիների: Յուրաքանչյուր ըստ կություններիցելնելով` զամբյուղի մեջ մտնող 11 խումբ սննդամթերքի կալորիականությունըտատանվել է 2204-ից մինչ, 2607 կկալ-ի սահմաններում միջինը կազմելով 2386,4 կկալ:

Աղյուսակ 10.3. Բնակչությանմեկ շնչին ընկնող սննդի ֆիզիոլոգիական նորմաները (կգ-ով) կ 1.

ԱՄՆ

| պյուր

ԼԿարտոֆիլ Բանջարեղեն 4. Շաքար մեղր 5 | Միրգ ն հատապտուղ ծ Կաթնամթերք Մսամթերք Ձկնեղեն ու հատ) 2.

ԽՍՀՄ

| |

Ըստ

րանում են

էության, մարդու էներգիայի ծախսումները գնալով փոքկապված գիտատեխնիկականհեղափոխության հետ: ն ըստ եթե 60 տարի առաջ, ամերիկյան

օրինակ, Այսպես,

խորհրդային իշխանության մասնագետների հաշվակների, մարդու էներգիայի ծախսի կալորիականությունը օրական կազմում էր մոտ 3000,։ ապա այն տատանվում է 2000-2400 այսօր կկալ սահմաններում: Եվ իրականում իջնում է նան փաստացի սպառվող սննդամթերքների ընդհանուր կալորիականությունը: Այս երնույթը հատուկ է ԱՊՀ բոլոր երկրներին: Այսպես, օրինակ, եթե 1985 թվականին սպառվող սննդամթերքիհիմնական տեսակներիկալորիականությունըմեկ շնչի հաշվով օրական հասնում էր 2546 կկալ, ապա այն կազմել էր 2181, 1994 թվականին` 1600 կկալ ն

թվականին

այլն:

Ընդհանրապես,վարչահրամայականհամակարգիփլուզումից թվում նան Հայաստանը, հայտնվեցին սոցիալական ն տնտեսական խիստ անբարենպաստ կացությանմեջ, ն վատթարացան ապրուստի պայմաններն ու բնակչության հիմնական մասը հայտնվեց աղքատության մեջ, սկսեցին համատարած խոսել նվազագույն պարենային զամբյուղի մասին ն այն էլ՝ հատկապեսընդդիմադիրուժերը: Ի տարբերությունՀայաստանի Հանրապետության,որը դեռես չուներ ընդունված ու հաստատված նվազագույն սպառողական բյուջե կամ նվազագույն պարենային զամբյուղ 1992թ. մարտի 2-ի «ՌուսաստանիԴաշնությանբնակչությաննվազագույնսպառողական բյուջեի համակարգի վերաբերյալ» հրամանով կառավարությանը հանձնարարվածէր մշակել նվազագույն սպառողականբյուջեն` հիմք ընդունելով սպառողական ապրանքների հավաքածուն ն ծառայությունները, որոնք կապահովեն բնակչության հիմնականնյութականն հոգնոր պահանջմունքները: Այնուհետն, հաշվի առնելով կենսագոյատնման նվազագույնի հաշվարկման մեթոդական ցուցումները, 1992թ. նոյեմբերի 10-ին Ռուսաստանի աշխատանքի նախարարությունը հաշվարկեց ն հաստատեց կենսագոյատնման նվազագույնի չափը: Այն իր մեջ ընդգրկում Էր սպառմանհամար անհրաժեշտ նյութական բարիքների ն ծառայությունների նվազագույն չափը, որը կարող էր ապահովել բնակչությանֆիզիկական ակտիվ վիճակը, առողջությունը ն զարգացումը: Կենսագոյատնմաննվազագույն չափը հետո, երբ անջատված պետությունները, այդ

Սե ,«Ա 00 աը. ա-27

նքի տնտե «Աշխատանքի Երնան, «Զանգակ-97», «Զանգակ-97» տնտեսագիտություն», ն»,ԾԵրնան,

2012թ. 113163 դրամ: Միջին աշխատավարծի էական սպառողական բարձրացմանը զուգընթաց տեղի է ունեցե ապրանքներիգների կտրուկ աճ, ն էական փոփխություններտեղի չեն ունեցել նվազագույն սպառողական զամբյուղի ն միջին միջն: հարաբերակցության աշխատավարձի Ընդհանրապես, կարնոր նշանակություն ունի, փաստացի միջին աշխատավարձը: Այս տեսակետից հետաքրքիր են ԱՊՀ մի շարք երկրներիտվյալները(Աղյուսակ 10.4):

ընդգրկելովսպառհաշվարկվումէր դրամականարտահայտությամբ ինչպես նան հարման համար ընդունված ապրանքատեսակները, կերի ն պարտադիրվճարումներիգծով ծախսերը: ասամբլեայի կողմից ԱՊՀ երկրների միջխորհրդարանական օրենսդրականակտով ընդունվել է նվազագույն սպառողական բյուջեն: Այն 1994թ. հոկտեմբերինվավերացվելէ ԱՊՀ անդամ բոլոր երկրների կողմից: Այդ ակտի համաձայն` նվազագույնսպառողական բյուջեի մեջ մտնում են պարենային ապրանքները, հագուստը, ապրանքները, դեսպիտակեղենը,կոշկեղենը, սանիտարահիգենիկ ապրանքները, բնակարանայինկուլտուր-կենացաղային ղորայքը, կոմունալ ծառայությունների վճարումները, հարկերը, ծխախոտը, ալկոհոլը ն այլն: Այդպիսիմոտեցումը բխում է Աշխատանքիմիջազկողմից ընդունված 117-րդ կոնվենցիայի գային կազմակերպության

108092

Փաստացի միջին աշխատավարձըըստ դոլարով)

պահանջներից:

ն մար: Այն միննույն ժամանակ կարելի է համարել եկամուտների

ծախսերիհաշվեկշիռ: Հաշվարկված զամբյուղի ն միջին աշխատավարձիմիջն խզումը մեծ է: Այսպես, օրինակ, 1998թ. պարենայինապրանքերի զամբյուղը մեկ շնչի հաշվով կազմումէր 17,5 հազար սպառողական դրամ, որով կարելի էր տվյալ շրջանումձեռք բերել մարդու նորմալ համար անհրաժեշտ սննդամթերքներ: Ոչ կենսագործունեության 10,0 պարենայինապրանքներիձեռքբերմանհամար անհրաժեշտէր

ականին

Ռուսաստան

| | Ղազախստան Հայաստան

ԼԲելոռուս

Մոլդովա

ԼՈւկրաինա Ադրբեջան Ղըրղըզստան Տաջիկստան

Լ |

Աղյուսակ 10.4. (ԱՄՆ երկրների'

Միջին ամսական աշխատավարձը 2008թ. | 2009թ. | 2010թ. | 2011թ.

696,9

588,3

681,6

290,2

45655

613,7

| |

403.9 350.0 406.6 243,5 67,5

| | |

247.2

24,6

68.6 ,

| | |

343.4

239,7

272,4

80,9 ,

| | |

99,6 ,

վերջին 2041թ. տվյալների ԱՊՀ անդամ նախկին հանրապետություններիցհամեմատաբարբարձր միջին ամսական աշխատավարձ ունեին, Ռուսաստանի Դաշնությունը 802, ն Ղազախստանը` 614 ԱՄՆ դոլար, որոնք վերջին հինգ տարում, առանց տատանումների,աշխատավարձիաճ են արձանագրել, իսկ առավել ցածր է աշխատավարձը Տաջիկստանում (99,6Ֆ), Ղրղզստանում (202,5Տ) ն Հայաստանում(290,25): Ըստ

10,0 հազար դրամ: զամբյուղը կազմում էր 37,5 սպառողական նս

Այսպիսով` նվազագույն հազար դրամ կամ 75 ամերիկյանդոլար, այն դեպքում, երբ երկրում աշխատավարձի նվազագույն չափը սահմանված էր 1000 դրամ կազմում 5000 դրամ), իսկ միջին աշխատավարձը էր 18,0 հազար դրամկամ 36 ամերիկյանդոլար: "Ըստ ծառայությանտվյալների, միջին ամսավիճակագրական եթե 1990թ. կազմել էր 24 հազար, ապա կան աշխատավարձը, 2011թ. 1995թ.` 7060, 2000թ. 22706, 2007թ. 74227, 2010թ. 102652,

Երկրներ

Նվազագույն սպառողականբյուջեն այն չափանիշն է, որի բազայի վրա պետք է կառուցել սոցիալականքաղաքականությունը, կենսաթոշակերի, որը ն պետք է հիմք հանդիսանաաշխատավարձի, սահմանելու հաչափը նպաստներինվազագույն կրթաթոշակների,

համար` հազար դրամ, իսկ ծառայությունների

մ Փոռաւ. Վ «Ճրրչաժուրը

48, 20017.

Ընդունված է նվազագույն զամբյուղը հաշվարկել ոչ միայն բնակչությանմեկ շնչի, այլ նան ըստ տարիքային խմբերի՝ 0-ից մինչե 7 տարեկան երեխաների, 7-16 տարեկան անչափահասների ն աշխատունակտարիքի ու թոշակառու բնակչության համար: Նվազագույն սպառողականզամբյուղի կառուցվածքը ըստ 11 խումբ սննդամթերքների, ն միջին նորմատիվները ըստ տարիքային խմբերի, զետեղվածեն աղյուսակ 110.5-ում: սղյուսատ .5. Նվազագույն սպառողականզամբյուղի կառուցվածքըըստ բնակչությանխմբերի,տարվա համար, կգ Սննդամթերքի|

խմբերը

130,8 Հացամթերք Կարտոֆիլ 124,2 Բանջարեղեն 94,0 Միրգ 19,4

|լ

կան | | |

66,4 34,4

| | | |

19,7

26,1

Մսամթերք 26,6

18,7

Կաթնեղեն 212,4

279.0

303,4

Յուղ

150,0

6,8

180,0

Շաքար ն

20,7

հրուշակեղեն

Ձկնեղեն Ձու /հատ/

Այլ մթերքներ

11,7

151,4

10,0 6,4

5,0

| 1249 | 1600 | 1200 | 800 | 988 | 146 | 125 | 77.0

19,8

180,0

11,7

11,2

9,0

6,2

| |

150,0 9,8 6,2

18,8

բնակվողկենսաթոշակառուների

ծախսերը:

Նվազագույն սպառողական

թոդ

զա

աւանոաու հիմբ համար

Նմ

ծախսե ոագուն կառուցվածքը ըստ

կառուցվածքը:

սպառողական զամբյուղի փաստացի

րի

աղյուսակ 10.6-ում:

մոտավոր

բնակչության տարիքայինխմբերիտե՛ս

Աղյուսակ10.6. Ծախսերիկառուցվածքն ըստ բնակչության տարիքային

Ծախսերի Միջինը

խմբերի,96-ով Բնակչության տարիքայինխմբե Երեխաներ աշխատան-

| բնակ-||մինչե7|

տեսակները

չության

174.1

6,2

խի

րդուն աուեի լսենդ աբերական

90,0

մոմ ծախսեր իակառո ընտանի նեո

մթերքից, մտնում են յյությունները, հարկերնու պարտ ադիր այլ վճարումները: Ննվազագույն սպառողական բյուջեի մեջ բացի ծախսի մյուս սննդամթերքներից տեսակներիտեսակարա ռը որոշե են ընդունում բազիսայինշրջանում լ պահով ընտանիքների 1094-իփաստացիծախսերի

8,9

եթե

որ

սիրությունները ցույց են տալիս, որ միայնակ կենսաթո սպառողականծախսերը10-1596-ովավելի են, քան

վերը նշված միջին նորմատիվներըն տվյալ ժամանակաշրջանի (տարածաշրջանի)սննդամթերքներիգները: Ըստ բնակչության տարիքային խմբերի` նվազագույն սպառողական զամբյուղի հաշվարկման նման մոտեցումը հնարավորություն է տալիս տարբերակվածմոտեցում ունենալ բնակչությանտարբեր

իվընցնում ԻաԲի մեջ պադաղնե | հաս է,

տարիքիանձանց կրճատվումեն 1 անձի հաշվով սպառողական

90,0

Ցանկացած ժամանակաշրջանի (տարածաշրջանի) համար նվազագույն սպառողականզամբյուղը հաշվարկելիս հիմք են ընդունում

խմբերի վերարտադրության, նրանց անհրաժեշտ եկամուտնե

վերաբերյալ:Հայտնի

Ամբողջ

ծախսումներ Այդթվում`

հշ

68,3

սննդամթերք Աբե19,1

Կանո

ապրանքներ

Ծառայութուններ

ն այլ Հարկեր պարտադիր

7.4

5,2

տարեկան

7-5

| տարե- | կան

|թռակա--

քային

տարիքի

բնակչություն

74,5

73,4

21.4

18,9 6.6 -

6.8 -

ճարումներ

ԶՈ

ռուներ

82,9| 10,0

ՀՀ ազգային վիճակագրականծառայությունը Համաշխարհային բանկի տեխնիկական աջակցությամբ 1996 թվականինբնակչության

կենսամակարդակի,աղքատությանչափերի ն կառուցվածքի բացահայտման նպատակով ընտրանքային եղանակով ուսումնասիրելԷ 5040 տնային տնտեսություն: Հիմք ընդունելով վերը նշված պարենայիննվազագույն զամբյուղի կառուցվածքը, պարենայինգիծը ընդունվել է 6612, իսկ աղքատության գիծը` 10784 դրամ: Ընդ որում` շատ աղքատ համարվել Է բնակչության այն մասը, որի մեկ շնչին ընկնող ամսական ծախսը ցածր է եղել պարենայինգծից, իսկ աղքատ համարվել են այն անձինք, որոնց մեկ շնչին ընկնող ամսականծախսը բարձր է եղել պարենային գծից, բայց ցածր է եղել աղքատությանգծից: Տնային տնտեսություններիհետազոտություններեն անցկացվել նան 1999, 2001 ն 2002 թվականներին`ընդգրկելով համապատասխանաբար 3600: 4128 ն 4634 տնային տնտեսություններ: Ընդ որում` նվազագույն պարենայինզամբյուղի կառուցվածքը կազմվել է միայն 1996թ. տնային տնտեսություններիհետազոտությունների հիման վրա, իսկ սպառմանարժեքի հաշվարկը կազմվել է 1996, 1999 ն 2001թթ. տնային տնտեսությունների հետազոտությունների միջին գների հիման վրա: Ըստ այդ տվյալների պարենայինգիծ է ընդունվել 1997թ. 7194 ն 2001 թվականին`7368 դրամը, աղքատության գիծը՝ համապատասխանաբար՝ 11735 ն 12019 դրամ: Սպառմանմակարդակիվրա էական ազդեցությունեն թողնում ապրանքատեսակներիգները, ծառայություններիփոփոխությունները ն դրանց հետ կապված սպառմանկառուցվածքի փոփոխությունները: Մյուս կողմից կարնոր է, թե ո՞ր գինն են հիմք ընդունում հաշվարկման ժամանակ, որովհետն գոյություն ունեն նան գների տարբեր տե-

սակներ: 104.

«Նվազագույն սպառողականբյուջեի հաշվարկման

Գոյություն ունեն հաշվարկման հետնյալ

մեթոդները

նվազագույն սպառողական բյուջեի մեթոդները վիճակագրական, նորմա-

տիվային, նորմատիվային վիճակագրական, սուբյեկտիվ ռեսուրսային:

Վիճակագրական մեթոդի էությունն այն է, որ նվազագույն սպառողական բյուջեն հաշվարկելիսհենվում են ոչ թե գիտականորեն

հիմնավորվածնորմաներին նորմատիվներիվրա, այլ ընտանիքների բյուջեի փաստացի ուսումնասիրությունների վրա: Հաշվարկների համար հիմք են ընդունում բնակչությանառավել քիչ ապահովխմբի սպառման ն ծախսերի փաստացի մակարդակը:Քիչ ամպահովվածության սահմանը հարաբերական է, այն որոշում են` ելնելով ուսումնասիրությունների նպատակից:Ընդունված է հիմք ընդունել 10, 20 կամ 5026 բնակչությանընդհանուր թվաքանակիմեջ մեկ շնչին ընկնող եկամուտը: Նորմատիվային մեթոդըհամեմատաբար լայն տարածում ունի: Ըստ այդ մեթոդի սահմանում են սպառման ապրանքերի ն ծառայությունների գիտականորենհիմնավորվածնորմատիվներ, որոնք ապահովումեն աշխատանքինորմալ վերարտադրությունը ն մարդու հոգնոր զարգացումը: Այս մեթոդովհաշվարկելիսկարելի է առավել ճիշտ պատկերացում կազմել ինչպես նվազագույն սպառողական զամբյուղի ամբողջ պարունակության,այնպես էլ ըստ ստարածաշրջանների տարբեր սոցիալ-ժաղավրդագրական խմբերի ընտանիքների կյանքի արժեքի վերաբերյալ:Բացի այդ, նորմատիվային մեթոդով որոշվում են նյութականբարիքներիԱ ծառայությունների անհրաժեշտ պահանջմունքների քանակականմեծությունները, որոնց հիման վրա ճշտորեն հաշվարկվումէ կյանքի արժեքի դինամիկան: Վիճակագրական-նորմատիվային մեթոդիդեպքում սպառողական նվազագույնբյուջեն հաշվարկվումէ ինչպես գիտականորեն հիմնավորվածնորմաներով, այնպես էլ վիճակագրական մեթոդով:Ընդ որում սպառման համարանհրաժեշտսննդամթերքը հաշվարկումեն գիտականորենհիմնավորվածֆիզիոլոգիական նորմատիվների հիման վրա, իսկ բյուջեի ծախսի մյուս տեսակետըվերցնում են դրամական արտահայտությամբ` ընդհանուրիմեջ յուրաքանչյուրի բաժինը: Այդ պատճառովնվազագույնսպառողականբյուջեն հնարավոր չէ ամբողջովիններկայացնել բնեղեն տեսքով:

Սուբյեկտիվ մեթոդի դեպքում անցկացվում են սոցիոլոգիական հետազոտություններ ն ուսումնասիրություններ, պարզում՝ բնակչության անհրաժեշտ նվազագույնեկամուտները: Ռեսուրսային մեթոդի ժամանակ հաշվի են առնվում երկրի տնտեսական իրական հնարավորությունները, որոնք կարող են ապահովելնվազագույնսպառողականզամբյուղը: Գոյություն ունի կենսաապահովմաննվազագույն միջոցների հաշվարկման նան այլ մեթոդ, ինչպիսին է աղքատության շեմ հասկացությունը, որի մեծությունը Եվրոպական վիճակագրական հանձնախումբը ընդունում է այդ երկրների բնակչության մեկ շնչին ընկնող փաստացի միջին եկամուտների կեսը: Բնակչության այն մասը, որն ունի միջին եկամուտներիկեսից ցածր եկամուտ, համարվում է նվազ ապահովված: ԱՄՆ-ում կենսաապահովմաննվազագույնը հաշվարկելիս կիրառում են հետնյալ կարգը: Նախ հաշվարկում են պարենային ապրանքների այն ամբողջությունը, որն անհրաժեշտ է գոյատնման համար, ն ապա հաշվարկում են նրա արժեքը: Այնուհետն եռապատկում են այն Ա ստանում կենսաապահովման նվազագույնգումարը: ԱՄՆ-ում սննդամթեքրիվրա կատարվող փաստացի ծավալը չի գերազանցում սպառողականծախսերի 15, իսկ Եվրոպայում2̀092-ից: Նվազագույն սպառողական բյուջեի հաշվարկման լավագույն մեթոդըհամարվումԷ նորմատիվայինմեթոդը, որի միջոցով հաշվի են առնվում աշխատուժի վերարտադրությանապահովմանն նրա զարգացման համար անհրաժեշտ սպառողական զամբյուղի կառուցվածքը ն արժեքը, ինչպես նան նկատի են առնվում կյանքի արժեքի տարածքային տարբերությունները:Այս մեթոդը դրված Է «Ռուսաստանի Դաշնությանռեգիոններումնվազագույնսպառողականբյուջեի հաշվարկմանմեթոդականցուցումների» հիմքում: Ըստ այդ ցուցումների՝ հիմք են ընդունվել 35 տեսակիսննդամթերքհ̀ացամթերք,կարտոֆիլ, միրգ, բանջարեղեն, հատապտուղներ, մսամթերք, կաթնամթերք, ձու, ձկնեղեն, շաքար, յուղ ն այլն` չորս խումբ պարենային ապրանքներն հինգ խումբ ծառայություններ,որոնք ապահովումեն բնակչությանբոլոր խմբերի կենսագործունեությունը:Առավել գիտականորեն հիմնավորված նվազագույն սպառողական բյուջեի մեջ ընդգրկում են սննդամթերքի`75, հացի ն կոշիկի 45, երկարատն

օգտագործման առարկաների 24, կահույքի` 24, սպասքի՝ 31 ն ալ

անվանատեսակներ: Սննդամթերքի տեսակների ընտրությունըն դրանց նորմատիվները սահմանել

են Ռուսաստանի Բժշկական ակադեմիայի սննդի ինստիուտիմասնագետները: Նրանք հաշվի են առել Ռուսաստանի բնակչության սննդամթերքիսպառման առանձ-

նահատկությունները, ավանդույթները, մթերքներիկալորիակա

յունը: Նրանց կողմիցսահմանված նորմատիվները ընդունվելն կան են գնահատվել

դրա-

Առողջապահության համաշխարհային կազմա-

կերպությանկողմից:Նվազագույնսպառողական բյուջեի հաշվարկժամանակհաշվի են առնվել բ նակչությանտարբեր խմբերի էներգիային սննդամթերքի նկատմամբ մարդուֆիզիոլոգիական պահանջմունքների նորմատիվները, սննդամթերքիքիմիականկառուցվածքը,բաղադրությունը ու կալորիականությունը: Ըստ առանձին տարածաշրջանների՝ նվազագույն սպառողականբյուջեն հաշվարկելիս հաշվի են առնվում Առողջապահության համաշխարհային կազմաման

կերպության հանձնարարականներով նախատեսվող

բնակլիմայա-

բնակչության սեռատարիքային կազմը, ընտանի

կան պայմանները,

մեծությունըն կազմը, տնտեսության զարգացման մակարդակը, ազգային կենցաղի ն այլ առանձնահատկությունները

հանգամանքներ:

105.

ն դրա հաղթահարման Աղքատությունը ուղիները

Խոսելովբնակչությանկենսամակարդակի, մարդկանցնյութա-

կան, հոգնոր ն սոցիալական պահանջմունքների բավարարմանն

հատկապես կենսամակարդակի ցուցանիշների, կյանքի արժեքի,

սպառողական.բյուջեյի մասին՝ անհրաժեշտէ նան անդրադառնալ բնակչության տարբեր խավերի կյանքի գոյության ն հատկապես աղքատության խնդրին:

Բնակչության աղքատությունը

բարդ

սոցիալ-տնտեսակա

երնույթէ, իրավիճակ,որն ունի դրսնորմանտարբեր ձներ: Այն դժվար է միանշանակ սահմանելկամ բնորոշել,քանի որ իր մեջ ներառումէ բնակչության գոյության հետ կապվածբազմաթիվ խնդիրներ: Աղքատություն հասկացության վերաբերյալգոյություն ունեն բազմաթիվ սահմանումներ: Ընդ որում աղքատությունըբնութագրում

համար անհրաժեշտ բավարարման իբրե պահանջմունքների ն սննդամթերքի ունենալու միջոցների, բնականոն ապրելակերպ կամ էլ անպաշտբացակայություն հնարավորության

են

ձեռքբերման

անձին կամ պանվածություն: աղքատ կարելի է համարել այն Այնուամենայնիվ,

իր մտավոր ն ֆիզիկականգործուոր չի կարողանում ընտանիքին, կենսականպահանջնեությամբ ապահովել իր ն իր ընտանիքի առնչվում է նան մարդհասկացությունը մունքները: Աղքատություն ն յուրաքանչյուրանդամիհոգնոր նյութական կային հասարակության հետ: բավարարման պահանջմունքների կապվումէ հիմնաբավարարումը Հոգնոր պահանջմունքների արվեստի,մշակույթի,կրթության,իրականում առողջապահության, իսկ կյութոնոնը պաշտպանվածության, վունքի, անվտանգության,

բավարարման պահանջմունքների կենսաբանական

հետ:

Ընդհանուր

կյանքիու գոյության առնչվումէ մարդկային առմամբաղքատությունը հետ: շատ տարբերկողմերի որոնէ մի շարք գործոններով, բնութագրվում Աղքատությունը վատ բնակարանային Կար ցից կարելի է նշել սննդի պակասությունը, ցածրտնողությունը, մանները, առողջությունըն հատկապեսկյանքի տնտեճանկական բարձր մահացությունը, հիվանդությունները, անպաշտպանվածություԿ պատահարներից սական տագնապներից անկումը, ընտանիքի մակարդակի կրթական նը, ցածր եկամուտները, ազդեն այլն: Նշված գործոններըանմիջական անկայունությունը ն | ցությունեն թողնումմարդու կյանքիոչ միայն

Ծայրահեղ աղքատություն

կենսագործունեության իբրն

վրա նրա կենսունակության

կենսաապահովվածության, այլ նան

Հայաստանի Հանրապետությունը անկախացումիցանմիջապես վերապրեց տնտեսական ու սոցիալական խոր անկում: Երկրում տեղի ունեցած հասարակականն տնտեսականփոփոխությունները կտրուկ ազդեցին բնակչության շերտավորմանվրա: Կարճ ժամանակահատվածումբնակչությունը ըստ նյութականհնարավորությունների բաժանվեց երկու բնեռացված շերտերի: Աղքատությունը դարձավ հասարակականչարիքն ընդգրկեց բնակչությանմեծամասնությանը: Այժմ աղքատները կազմում են հստակ սոցիալական մի շերտ ն բացահայտորեն ազդում են երկրի բարոյահոգեբանական արժեքների ձնավորման վրա: Սղքատների Ն պետությանմիջն առաջացել է մեծ անջրպետ, ն այն գնալով խորանում է: Սակայն այդ չի նշանակում, որ չկան հարուստներ: Ըստ փորձագետների ազգային հարստությանհիմնական մասը կենտրոնացվածէ բնակչության 5Ցօծ-ի ձեռքին, որոնց մեջ էլ պայքար է ընթանում ազդեցության ոլորտների վերաբաշխմանհամար: Հարուստների հզորացումը ն աղքատների աղքատացումը համընդհանուր բնույթ են կրում, ե այս տեսակետիցաղքատությունը սպառնալիքէ ն սոցիալականտեսակետիցպայթյունավտանգ: Մասնագետները տարբերում են աղքատության հետնյալ տեսակները. ծայրահեղ աղքատություն,աղքատություն Ա համեմատական աղքատություն: համարում են մթերքների, հագուստի, կենցաղային ն սանհիգիենիկպայմաններիայնպիսիմակարդակ, որը վտանգում է օրգանիզմի անմիջականնորմալ ֆիզիոլոգիական գործունեությունը:Ծայրահեղ աղքատությունը բնորոշող չափանիշ է ընդունվել մեկ շնչին ամսականընկնող 17 ԱՄՆ դոլարը, որը համապատասխանում է ՄԱԿ-ի զարգացման ծրագրի կողմից առաջարկված օրական մեկ դոլարի գնողունակությանը Հայաստանում :: 2010թ. 19126 այդ ցուցանիշն արդեն կազմեց դրամ: Հայաստանում ծայրահեղ էր բնակչության394-ը,գյուղականվայրերում` 1,196-ը: Աղքատություննայն է, երբ առկա է օրգանիզմիհամար համեմատաբար նորմալ ֆիզիոլոգիական պայմանների բավարարման մակարդակ:Սակայն այս խմբի ամսականծախսը չէր գերազանցում 35 ԱՄՆ դոլարին համարժեք դրամը: 2010թ.` 33,5 հազար դրամը: հետո

օրգանիզմի: ամբողջական սոցիալական այն բխումէ բուն տնտեսակարգիէությունից, Աղքատությունը տնտեէ ն հետնանք տնտեսականհամակարգի բնորոշ է ցանկացած Սակայն անհավասարության: սական ն սոցիալական

աղքատության

հետամնաց ն թույլ

սրությունը առավել խիստ է արտահայտվում նույնպես երկրներին թեն ամենազարգացած երկրներում, զարգացած Ըստ էության, զարգացած հատուկ է աղքատությունը:

երկրներում են

եկամուտների առավել հարուստ ե առավել աղքատ բնակչության չկան, ինչպիսիքառվա ճիջն էական այնպիսիտարբերություններ թույլ

երկրներում: զարգացած

աղքատ

«Հայաստան,մարդկայինզարգացմանծրագիր», 1996 թ.էջ

10-12:

Աղքատ էր բնակչության 35,896-

3696-ը:

այդ

թվում գյուղական բնակչության

Համեմատական աղքատություն համարում են այն, երբ չեն կարողանում ծրագրավորել իրենց եկամուտները ն բավարարել կենցաղային, բայց ոչ առաջնային անհրաժեշտության կարիքները: Այս խմբի մեջ մեկ շնչին ընկնող ամսական ծախսը ՀՀ-ում չէր գերազանցում 55 ԱՄՆ դոլարին համարժեք դրամը, 2010 թվին` 53 հազար դրամը: Աղքատությունըկարող է լինել բացարձակ, հարաբերական, ինչպես նան սուբյեկտիվ: Բացարձակ աղքատություն դեպքում եկամուտները ցածր են սպառողական կենսաապահովմաննվազագույնից, այսինքն մարդու օրգանիզմի համար անհրաժեշտ գոյամիջոցներից սպառողական

զամբյուղից:

Հարաբերական աղքատություն ասելով նկատի է առնվում նվազագույն կենսապայմաններունեցողների ն առավել ապահովվածների կենսամակարդակների տարբերությունը, կամ երբ եկամուտները հասարակականմիջին եկամուտներիցցածր են: Հարաբերականաղքատությունը որոշում են երկու եղանակով: Նախ՝ զարգացած շատ երկրներումամբողջբնակչությունըբաժանում են առավել ապահովված ն առավել չապահովված հինգ խմբերի: Եվ երկրորդ՝ երբ հարաբերականաղքատությունը որոշում են Ջինիի գոր-

ծակցով:

Սուբյեկտիվ աղքատությունը համեմատաբար նոր հասկացություն է: Դա ասելով նկատի է առնվում այն, երբ յուրաքանչյուր խմբի մեջ մտնող մարդ իր սուբյեկտիվ մոտեցումն է ցուցաբերում աղքատությունը բնութագրելիս: Հաշվի է առնվում նախ ինչքան եկամուտ է հարկավոր ծայրը ծայրին հասցնելու համար, ն ապա հարաբերակցությանինչ մակարդակ ունի: Ընդհանրապես,բացարձակն հարաբերական աղքատությունը կարող են երբեմն զարգանալ հակադարձ ուղղություններով: Ընդ որում` հարաբերականաղքատությունը կարող Է նվազել բացարձակ աղքատության աճի պարագայում, եթե հարուստների կենսապայմանները վատթարանանանգամ այն դեպքում, երբ ավելի ու ավելի հեծ թվով մարդիկ են հայտնվում աղքատության գծից ցած: Բացար՛

ձակ

հարաբերական աղքատությունը

գներ եկակարող հայտն սակայն առանց կախված են

հետ ն փոփոխության հատկապես, երբ գներն արագ մուտներից:Այս դեպքում աղքատների մի մասը

նան

են աճում

են

բացարձակ աղքատության վիճակում, կարգա» վիճակի փոփոխության, քանի որ համարժեքորեն կվատթարանան նան բացարձակաղքատների կենսապայմանները:

Բնակչությունը աղքատության տեսակետից կարող է

երեք խմբի:

բաժանվ

Առաջին շատ աղքատներ, երբ մեկ շնչին ընկնողմիջին ընթացիկ ծախսերըցածր են աղքատության պարենայինգծից: Երկրորդ աղքատներ, երբ մեկ շնչին ընկնող միշին ծախսերըբարձր են պարենային գծից, սակայն ցածր են աղքատության ընդհանուրգծից: Երրորդ ոչ աղքատ բնակչության,որոնց մեկ շնչին ընկնող միջին ընթացիկծախսերըբարձր են աղքատության ընդհանուրգծից: Այս խմբին 2010թ. բաժին էր ընկնում ՀՀ բնակչության`64.2. գյուղական

ընթաց

բնակչության6̀45.-ը:

իսկ

Գոյությունունեն «աղքատության խորությունն սրություն»

հաս-

կացությունները: Խորությունը բնութագրումէ, թե աղքատության գծից

ինչքան ներքն են գտնվում, իսկ սրությունը, թե որքան շատ ներ են կենտրոնացված աղքատության ստորին Բացի վերը նշված տեսակներից, աղքատությունը կարող է լինել ընթացիկն շարունակական (խրոնիկական): Գոյություն ունեն աղքատության գնահատման վիճակագրական, նորմատիվային, էվրիստիկական, տնտեսական այլ մեթոդներ: ն Ըստ էության, Հայաստանում աղքատության մակարդակի գնահատման համարհիմք է հանդիսանումնորմատիվային մեթոդը,

աղքատ մակարդակում:

որ

աղքատության սահման են զագույն մակարդակը, այսինքն

քանի

ընդունվել կենսագոյատնճման նվաանհրաժեշտսննդամթերքի տեսա-

արտահայտու համա կկալ-ին համարժեք սնունդ: Եթե

կանին ն նվազագույն քանակը դրամական Ըստ ՄԱԿ-ի օրական

սահմանվելէ

հանձնարարականի՝ մեկ շնչի

բացարձակաղ-

քատության սահման ընդունվիֆիզիկական գոյության (2100 կկալ) կամ պարենային

ապա

պահպանո

զամբյուղի դրամական մեծությունը, բնակչությանկեսից ավելին կհայտնվիաղքատ բնակչության

արարք

տեղաբաշխՀայաստանում շարքում: Առավել աղքատ բնակչությունը ն Երնան քաղաքներում: Վանաձոր Գյումրի, ված է հիմնականում ցույց ու հետազոտությունները ուսումնասիրություններն Կատարված մակարդակ ամենաբարձր աղքատության են տվել, որ Հայաստանում

ն բարձր լեռնայինգոտիդիտվել է աղետի գոտում, սահմանամերձ են ընտանիքբազմանդամ ներում: Աղքատներիհիմնականխմբերն աշխատողները, ն ները, գործազուրկները ցածր աշխատավարձով ու հաշմանդամները:Սակայն

թոշակառուներն փախստականները, կարողանումէ բնակչությունը այդ չի նշանակում, որ զբաղված

ավելին` նրանց մոտ ապահովելիր կենսականպահանջմունքները, է հետնյալ բնութագրվում կեսը նույնպես աղքատ է: Աղքատությունը (Աղյուսակ10.8): ցուցանիշներով տնտեսական Վերջին տարիների ընթացքումձեռք բերված կրճատմանը,այլ ընդհակառակը, աճը չնպաստեց աղքատության ն անհամաչափ բաշխումն ոչ ճիշտ կամ անհավասար եկամուտների Եկամուտներիբաշխբնեռացումը: խորացրեցբնակչության ավելի

անհրաժեշտ է ամե-

ցույց տալու համար անհամաչափությունը բնակչությանվերին 2096»-ի եկաունեցող նաբարձր եկամուտ ունեցող ստորին խմբի մուտները բաղդատելամենացածր եկամուտ հետ: Եթե թվականինբարձր եկամուտ 2095-ի եկամուտների 2096-ի եկամուտներըգերազանցելէր ցածր ունեցող բնակչության 4,4 անգամ, ապա ըստ եկամուտ ունեցող 2095-ի եկամուտները 1993 թվականինայն ն գնահատումների ուսումնասիրությունների 40-50 անգամ: 23-27, 1996 թվականին կազմելէ 9,0, 1995 թվականին՝ է ՌԴ-ում այն գերազանցել Համեմատությանհամար նշենք, որ անգամ,իսկ երկրներում5,7, Բրազիլիայում 14, Սկանդինավյան բաշխմանանհա2004թ. տվյալներով50 անգամ:Եկամուտների պայունի: Այն հիմնականում դարերիպատմություն մաչափությունը հարաբերություննետնօրինման մանավորվածէ սեփականության (անաշխատ)եկաորի հետ են կապվումոչ աշխատանքային

ման

րով,

ռենտան ն այլն: Բացի այդ եկամուտները, տոկոսը, դիվիդենդը, պատճառեն հանդիսանում

անհամաչափության մուտների բաշխման

կրթականն մասնագիտական ռասսայական խտրականությունը, անհամաչաբաշխման ցենզը, տարիքը, սեռը նայլն: Եկամուտների են փությանաստիճանըորոշում տարբերմեթոդներով:

Ի-

«Վ

-ջ Շ Շ

|ԲՅծ

լր Ց|Ջ

Աա

«Ց

ՀԾ

|/Վ

Տ|

Է:

(Տ| Է

ը Տ-

Էի թ

«Տ

Ծ|Ծ

ԾՎ

|Ջ

լտ

թվ

|ՀՓ

Ց/Ծ

ՅՐ

5յՓ

Չրեր թղ

ՅՓ Լ |Ջ

Օօ

Ծ :

Կր

ԷԷ

-շ

թի Հ

Տ ՞

Ց|Թ Յ|Տ

«Վ

ար

ՔՀ

օօ Վ

|:Փ

ի»

«Յ

Տ.

«ռ

ՀԷ

Է»

«Զ

ՅՑ

Լ.

ւԾ

նջ)

Հ.

«Վ

Օյ ՅՑ ծ

ՇՀ

ԵՏ

Գ ՅՅ Ց վթ պառ ծ

ՅՑՇՑՏԾՇՅԾՇ

ապ)

ՋՅ

ՅՅ ՇԼ

-Հ

5|/Յ «|

ւԶ «6

ՕԹ Շ. ` Ծ|Թ

օօ

ՇՑ -

Ց|ւ

-ջ

Ջ5| ա Ք«ՓՅճ ԾԵ,

ՔԱ

Ժ-ՔՑՋ/|ԺՓ

Յ55

ՅԷՊՎԷՊՀԻՌՊԷՆ

Ք|Զ ԶԼՔ 85.5 |

Կ|Յ35|3 |

ԵԶՐԱԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Ներկա շրջանում ամենատարածվածը Մաքս Լորենցի մեթոդն

է, որը գրականության մեջ ստացել է «Լորենցի կոր» անվանումը, ն որի միջոցով արտացոլվում է եկամուտների անհամաչափ բաշխումը

հասարակությանտարբեր խավերի ն խմբերի միջն: Ըստ Լորենցի, որքան կորը փքված լինի, այնքան մեծ կլինի եկամուտների բաշխման անհամաչափությունը, իսկ եթե կորը ձգտի ուղիղ գծի, ապա այդ կնշանակի, որ եկամուտների բաշխման մեջ անհամաչափությունը հաղթահարվում է, բայց երբեք չի վերանում ն ուղիղ գծի հետ չի համընկնում: Այնուհետն Կորրադո Ջինին, Լորենցի կորից ելնելով, առաջարկել է եկամուտներիբաշխման համաչափությանգործակից, որը ստացավ «Ջինիի գործակից» անունը: Եթե Ջինիի գործակիցը մեծ Է, ձգտում է մեկ միավորի, ապա բաշխման անհամաչափությունը ունենում իսկ 0-ի մոտենալիստեղի է արդարացիբաշխում: Ուսումնասիրություններըցույց են տվել, որ անցումայինփուլում գնալով անկում է ապրել բնակչության կենսամակարդակը,տեղի է ունեցել հասարակության բնեռացում, բնակչության մեծամասնությունը կարիքավոր է դարձել: Առավել անբարենպաստպայմաններում են հայտնվել կենսաթոշակառուները, միայնակ ե բազմազավակ ընտաճիքները: Շեշտակի վատացել են մտավորականների,ծնողազուրկ երեխաների,հաշմանդամների,առավել ես` փախստականների ն աղետի գոտու բնակչությանվիճակը: Չնայած 1998-2002 թվականներիընթացքում երկրում դիտվել է տնտեսականաճ, ն դրա զուգահեռ աշխատանքներեն տարվել աղքատությանկրճատմանմիջանկյալ(2000թ.) ն աղքատությանհաղթաուղղությամբ, հարմանռագմավարականծրագրերի(2002թ.) մշակման այնուամենայնիվ,առանձին ծրագրերը չեն կարող էական դրական արդյունք, տալ առանց երկրի սոցիալ-տնտեսական զարգացման ամփոփծրագրի: Այսպիսով`ներկա տնտեսականաճի ն սոցիալականասոավասարության խորացման պայմաններումխիստ կարնոր է ոչ միայն աղքատության հաղթահարմանռազմավարականծրագրերի առկայությունը, այլն մշակված ծրագրերիարդյուճավետներդնումը:

Նոր ստեղծված պայմաններումգյուղում աշխատանքիշուկայի

ձեավորումը, նրանում աշխատանքային ռեսուրսների բովանդակության բացահայտումը, դրանց սահմաններիճշռումը հանրապե տության նե նրա առանձին տնտեսական շրջանների համար, թույլ կտա որոշել արտադրության զարգացման հիմնականուղղությունները, նյութականարտադրության ն ոչ արտադրական ոլորտների

ճյուղերի,արտադրության երկու հիմնական ստորաբաժան

ն արդյունաբերության գյուղատնտեսության միջե սահմանվելիքհամամասնությունը: Կօգնի մշակել հանրապետության ն նրա առանձին

տնտեսական

շրջանների, մասնավորապես Արարատյանհարթավայրի, զարգացման նկատմամբվարվելիթ տնտեսականքաղաքականությունը,բանականե հիմնավորված սահմահամամասնություն նել աշխատուժիառաջարկի ն նրան ներկայացվող պահանջարկի միջն, ապահովել առավել բարձր զբաղվածություն: Հանրապետութ յան գյուղատնտեսության համարԱրարատյանհարթավայրը կարնոր դեր ունի: Զբաղեցնելով նրա տարածքի 12 տոկոսը,տալիս է տնտեսությանհամախառն արտադրանքի 40 տոկոսից ավելին: Ուստի, հաշվի առնելով գոտու առանձնահատուկ տեղը հանրապլետության գյուղատնտեսության էկոնոմիկայում, առանձին ւտնտեսական շրջանի աշխատանքային հետ ռեսուրսների կապված հիմնահարցերի ուսումնասիրության, ռեզերվներիե զբաղվածությանուղիների բացահայտմաննպատակով առանձինընտրանքային հետազոտություններ են կատարվելնան գոտին ընդգրկող 2 մարզերի 12

րարա

բնակավայրերում: Կատարվելեն գանգվածային հետազոտություն ներ ն

ուսումնասիրություններ գոտու աշխատանքիշուկայում ն զբաղվածության տիրող իրավիճակի մակարդակիբարձրացման հնարավորությունների վերաբերյալ: Այս գոտում գյուղատնտեսակ հոդատեսքերին բաժին է ընկնում տարածքի շուրջ 56 տոկոսը: Դրանք հանրապետության առավելագույն հատույցտվող հոդերնեն: Այսպես,1996թ.1 հեկտարիհաշվով ստացվել էր Արմավիրի մարզում 625 հազար ն Արարատիմարզում 445 հազար դրամի համապատասխան արտադրանք, 250 հազարդրամ հանրապետության միջին նան

մակարդակիդիմաց, 2008 թվին` համապատասխանաբար979 հազար ն 525 հազար դրամ` 296 հազարի դիմաց: Գոտու գյուղատնտեսական հողատեսքերի կառուցվածքում Բոր ազար հեզտարը աաաՅՑ տոկոսը բաժին է ընգնում ինտենսիվ օգտագործվող հողատեսքերին:Հանրապետության միջին 25 բալլի փոխարեն գոտու վարելահողերի միջին գնահատականը, ըստ համախառն արտադրանքի, կազմել է 59-90 բալ, իսկ տարբերակված եկամտի` 20-ի փոխարեն` 53-80 բալլ: Գ ոութ րար աար բազմամյատնկարկների 53,0, այդ թվում` խաղողի 712.պտղի, 44.2, բանջարեղենի 52,0, բոստանային մշակաբույսերի 94.6, տեխնիվական մշակաբույսերի 72.7 տոլոսը: Նման առասել արժեքավոր ն աշխատատար մշակաբույսերի բարձր տեսակարար կշիռը գոտում պայմանավորումէ գյուղատնտեսությանմեջ հանրապետությանգյուդավան Սյում շրջանների նկատմամբ առավել բարձր զբաղվածութ

ների ցանկը, ստացման ու հավաքագրման ն հատկաեղանակները պես դրանց հաշվառման ու գոնե նախնական մշակման ն վերլուծության մեթոդիկան: Հիմնականում ընտրանքային եղանակով հավա. Քագրվող ցուցանիշներիցանկը շատ թերի է ն այն էլ միշտ չէ, որ ամբողջությամբ հավաքվումԷ: Մինչդեռ առան ց այդ ցուցանիշների մասին ստույգ տվյալների անհնարէ ագրարա յին քաղաքականությա տեսական ու գործնական հ լուծման իմնախնդիրների

նպատակով

միջոցառումների մշակումը:

մեթոդիկան,որի նպատակն Առաջարկվող Դաարաաատության գյուղատնտեսութ յան մեջ համատարած հաշվառման

յուն:

բնազչության բնա-

«երջին 12 տարում հանրապետությունում վան աճը կրճատվել է 3, իսկ գյուղականբնակավայրերում`2 անգամ, որը զուգակցվել Է աշխատանք որոնելու նպատակով աշխատանՔային տարիքի առավել ակտիվ մասի (20-45 տարեկանների)հանրա պետությունից հեռացման հետ: Դա հանգեցրել է աշխատունակ տարիքից բարձր հասակի բնակչության տեսակարար կշռի բարձրանալուն (10,7 տոկոսից` 14 տոկոսի): ՀՀ-ում ներկայումս գյուղատնտեսության վիճակագրության, վարելի է ասել, վերջնականապեսչձնավորված վիճակը հնարավորություն չի տալիս ունենալ ճյուղում զբաղվածությանն աշխատանքի արտադրողականության ձակարդակների ցուցանիշների հաշվարնման ստակ ա տիմնավորված իկ «Հ մեթոդի, պետականռեգիստրի նվերլուծության նախարարության`այդ խնդրի համար գոյություն ունեցող մեթոդիկանթերի է, անկատար, հանգեց: նում է ոչ ճիշտ եզրահանգումներին բարելավման ու կատարելագործմանկարիք ունի: Ներկայումս դեռնս չկա գյուղատնտեսության մեջ աշխատանքի օգտագործման իրավիճակըբնութագրող բոլոր ցուցանիշներիստացնի7ման հստակ համակարգ, ուստի դժվար է սահմանել այդ ցուցանիշ

կատարյալ

վիճակագրությ բացակայության պայմաններում մշակել աշխատանքի էկոնոմիկային հիմնականցուցանիշների վերաբերվող տեղեկատվության ման կոնկրետ հավաքուղղությունները,կիրառելիէ

բոլոր կարգի գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների համար: ի գող. Մերին

ժամանակհաշվի է առնված, որ նյութերի ստացումն ու դրանց օբյեկտների ընտրությունը կատարվելու են պետական ռեգիստրին վերլուծության նախարարության կողմից ընդունվածկարգով: Մեթոդաբանական մոտեցմամբ

վիճակագրու

պարզաբանվում ցուցանի շների բովանդակությունը, դրանը տարգաբանվում նիզմը, է միայն

տարրերի կառուցվածքը ն տնտեսագիտական վերլուծությունը: Ընդ որում, տեղեկությունները պետք է ստացվեն երկու խումբ ցուցանիշներիգծով` արտադրականն տնտեսագիտական է (տրվում ցուցանիշներիկազմը`ըստ

խմբերի)

Ցուցանիշների համակարգում առանձին տեղ չ ատկա

աշխատանքային ծախսումներին` հատկապես կենդանիաշխատանքի, առաջարկելովայն արտահայտելմարդ-ժամերով ն դրամական ձնով, որպես մոտեցումաշխատանքի

միավորիարժեքն վիճակագրության, ընդունելով նվազագույն աշխատավարձի (եկամտի) տասնապատիկի չափով, իսկ

ֆիզիկական

աշխատանքի

արտադրողականությունը` միջին տարեկան աշխատողի կամ ծախսված մեկ մարդ-ժամվա հաշվով ստացված համախառնարտադրանքի չափով` ավարա հաշվով

մադրելիգներով:

Աշխատանքային ռեսուրսների հաշվարկման ազար, րան:

կազմում աշխատունակ հասակի ն տղամարդկանց

կանանցհամար

առաջարկվում Է ընդունել1,0, ծերերի համար`0,5, 12-16

տարեկան

պատանիների ն աղջիկների համար` 0,5, աշխատունակ տնային տնտեսուհիների համար` 0,7 գործակիցները: Առանձին խոր հետազոտությունների համար, երբ քննարկվում են կոնկրետ դեպքեր, խնդիրներն պայմաններ,1,0 գործակիցը կարելի է ընդունել մինչն 65 տարեկան տղամարդկանցն մինչն 63 տարեկան կանանց համար, իսկ 66-70 տարեկան տղամարդկանց ն 63-65 տարեկան կանանց համար` 0,7: Միջին տարեկան աշխատողի աշխատաժամանակիտարեկան ֆոնդի ցուցանիշն ընդունելով հավասար280 օրվա կամ 1960 ժամվա (--ժամյա աշխատանքային օրվա դեպքում), ելնելով հանրապետության գյուղատնտեսության մեջ տղամարդկանց ն կանանց մասնակցությանհարաբերակցությունից,նպատակահարմարէ այդ ցուցանիշը տարբերակել տղամարդկանցհամար` 290 օր կամ 2030 ժամ ն կանանցհամար՝ 270 օր կամ 1890 ժամ: Անընդունելի պետք է համարել վիճակագրության,պետական ռեգիստրի ն վերլուծության նախարարությանմեթոդականմոտեցումը` 1 գյուղացիական տնտեսությունումաշխատողների թիվը միջին հաշվով 1,5 գործակցով հաշվարկելու համար: Աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործման մակարդակը որոշվում Է աշխատաժամանակի տարեկան հնարավոր ֆոնդի օգտագործման աստիճանով` բուսաբուծությանմեջ` 250, անասնաբուծության մեջ 365 օր: Բոլոր կարգի գյուղացիական տնտեսություններում աշխատանքների եռուն շրջանում աշխատանքային օրվա տնողությունը կազմում է՛12 ժամ: 2012թ. դրությամբ ՀՀ-ում ե նրա առավել ընդգծված գյուղատնտեսականարտադրությամբզբաղվող մասում` Արարատյանհարթավայրում գյուղատնտեսության մեջ բացարձակ գերակշռություն ունեն գյուղացիական տնտեսությունները(բնակչության տնտեսություններ), որոնց թիվը կազմում է համապատասխանաբար ավելի քան 339.2 հազար ն 102,444 հազար, իսկ մեկ տնտեսությանը բաժին ընկնող գյուղատնտեսական հողատեսքերը` 1,43 ն 0,64 հեկտար (առանցարոտավայրերի): Տնտեսությունների այս խմբին 2011թվին բաժին էր ընկնում սեփականաշնորհված գյուղտեխնիկայի ն անասնագլխաքանակի

տադրանքի շուրջ

98,9,

տարի կրճատվեց, ն դրանք վե րացան: Մինչկ վերջերս պահպանված խիստ փոքրաթիվ գյուղացիական կոլեկտիվ

տնտեսություննե

միավորգյուղատնտեսական

պայմաններում համեմատաբ

Գյուղացիական տնտե սություններում հ ՂԻ ր հ լ տնտեսությու նում բազմաթիվմանրը հողա

ոաների (դրանց այությունը 23գիրի Ան տոկուը՝ տոկոսը` հողակտոր) հնարավորություն ոին

քանակը, մեկ ./

28,5 տոկոսն ունի 4-7, 63

չի ընձեռում

որ տեկմանանակակից

եղ

դրանցում

հզոր, բարձր ունեարտադրողականություն տ րտադրությանտեխնոլոգիա, կատարել ներդրում-

Հանրապետության գյուղատնտեսության

մեջ նկատվումեն մասնագիտացման զգալի փոփոխություններ: խություններ: Համարյա իսպառ վերացելեն տեխնիկական նս

տության գյուղատնտեսությունը, որոշ բացառությամբ(Արարատյան ունի փակ, բնամթերային տնտեսության բնույթ, իսկ հարթավայրի), վերջինս էլ իրացնում է միայն տնտեսության կարիքների համար օգտագործելուցհետո մնացած արտադրանքի ավելցուկը, չկա հստակ արտահայտվածապրանքայինարտադրություն: Այսօր գյուղատնտեսությանհամար կարնոր պայման է տնտեսությաներկու ոլորտների` նյութականարտադրության ն ոչ արտադրական ոլորտի միջն զբաղվածության անհրաժեշտ համամասնությունների ապահովումը: Եթե մինչն 1987թ. այդ հարաբերակցությունը (սկսած 1940 թվից, երբ այն կազմում էր 8,3:1), ցանկալի համամասնության ձնավորման տենդենց ուներ ն կազմեց 2,4:1, ապա արդեն 1991թ., տնտեսական ռեֆորմի ն սեփականաշնորհմանհենց առաջին տարում սկսվեց հակառակ պրոցես, ն արդեն 1991թ. տարեվերջին այն կազմեց 2,6:1: 1997թ. այն հասավ 4,8:1, իսկ Արարատյանհարթավայրիտնտեսական շրջանում` համապատասխանաբար3,8:1 ն 6,3:1: Ընտրանքային հետազոտություններիտվյալներով ընտրված գյուղում աշխատանքայինռեսուրսների կառուցվածքում աշխատունակ բնակչությունըկազմում է ռեսուրսների74,4, անչափահասները՝ 13.7 ն ծերերը 11,9 տոկոսը: Ընդ որում, աշխատունակ հասակի բնակչությունը կազմում է ամբողջ բնակչության 53,6 տոկոսը: Արտագնա աշխատանքի մեկնածները կազմում են հետազոտված բնակավայրերիաշխատանքայինռեսուրսների 7,7, իսկ աշխատունակ հասակի բնակչության ավելի քան 10,6 տոկոսը: Դրանց 75 տոկոսն աշխատում Է իր նախկին շրջանից ն հանրապետությունից դուրս: Ամբողջգոտում հաշվարկվում են շուրջ 326 հազար աշխատունակներ (ներառյալ ծերերը ն 12-16 տարեկան անչափահասները՝ վերածած աշխատունակների),ն 3,5 հազար հոգի՝ այլ մարզերից գոտում աշխատողներ: 7-ժամյա աշխատանքային օրվա ն 280 օր աշխատաժամանակի միջին տարեկանֆոնդի դեպքում գոտում գյուղի աշխատաժամանակի հնարավոր ֆոնդը կազմում է 63,9 միլիոն, իսկ հանրապետությունում` 1130,14 միլիոն մարդ-ժամ: Գյուղատնտեսականհողատեսքերիմանրատման, տեխնիկայի ն այլ հանգամանքներիհետնանքով նույնիսկ սեփականաշնորհման

Արարատյան հարթավայրի համեմատաբար

տեմեքենայահարմար ղանքային պայմաններում 1986-1990թթ. նկատմամբ զգալիորեն է

գյուղատնտեսական կուլտուրաների մշակության Բարձրացել ճյուղերի ասնապահական աշխատատարության

մակարդակ

գծով` 2,1, կարտոֆիլի րաների` 12, պտղի`

բանջարեղենի1̀.4, բոստանային.կուլտու. 1.4, խաղողի` 1.5, կերի արմատապտղի` 14, ՆՅ5, խոտերի` 1,2 անգամ, խոզաբուբնագավռում1̀,9, տավարաբուծության` 1,35

սիլոսային եգիպտացորենի`

մությանկուլտուրաներիմշակությանմեջ անգամ, իսկ մացահատիկային ոչխարաբո էական տեղաշարժեր չեն նկատվում:Համարյա ն

ութունում

վերացել է արդյունաբերական թռչնաբուծությունը:

լիովին

Հաշվարկները տալիս, որ հանրապետությունում բուսաբուծության մեջ 1997թ. զբաղված են եղել 92,8 հազար,2011

ցույց

են

թվականինշ̀ուրջ

հազարմիջին տարեկան

աշխատողներ: ճյուղում առավել մեծ թվով զբաղված էին խաղողի (18,955), բանջարեղենի (15,870, կարտոֆիլի(26,95: ) արտադրության բնագավառներո Ամբողջությամբ վերցրած, բուսաբուծությանը բաժին է ընկնում գյուղատնտեսության մեջ զբաղվածներիընդհանուր թվի 70,5, իսկ

աշխատողներ

29,5 տոկոսը: անասնաբուծությանը՝

Աշխատանքային ռեսուրսներիօգտագործման

տության -

բարձրացումը է աշխատանքի արտադրողականության աճով, տնտեսության երկու ոլորտների` նյութական

արդյունավե-

պայմանավորված հետնյալ ցուցանիշնե

արտադրությանն ոչ արտադրական ոլորտների միջն օպտիմալ համամասնության ապահովմամբ: Այդ համամասնությունը 1940թ. 7,5:1-ից 1974թ. հասավ2,7:1 ն 1990թ. պետք է կազմեր 1,2:1, սակայն իրադարձությունների արդյունքում տեղի ունեցած փոփոխություննե հետնանքով ն 1994թ. խախտվեց կազմեց3,6:1, իսկ

Արարատյա հարթավայրի տնտեսական գուտում՝ նույնիսկ7,3:1: զբաղվածության մակարդակով, այսինքն զբաղվածների ն աշխատունակների ընդհանուր թվի հարաբերակցությամբ,

Գյուղատնտեսութանխախտվածներճյուղային ու վերականգնումով ժամանակակից

տասխան այդ

կառուցվածքի

պահանջներին համապա-

կառուցվածքի կատարելագործումով,

աշխատանքի խոր բաժանմանն հատկապես կոոպերացման էկոնոմիկային առաջին հերթին հիման վրա հանրապետության ն դրա համապախոր մասնագիտացմամբ գյուղատնտեսության ն տասխանեցմամբ բազմաձն սեփականության շուկայական տնտեսությանպահանջներին, աշխատուժիավելցուկիպայմաններումարտագնաաշխատանքի բնակչությանավելի լրիվ ն ռացիոմիջոցով գոտու աշխատունակ ապահովմամբ, նալ զբաղվածության տարիքի բնակչությանկազմում ակտիվ աշխաաշխատանքային տեսատանքային տարիք (20-44 տարեկաններ)ունեցողների 50-55 տոկսի, ն այն հասցնելովշուրջ կարար կշռի բարձրացումով

ներկայիս30-32-ի փոխարեն: (որտեղ մի շարք երկրների պայմաններում Արտասահմանյան շուկայի է հանդիսանում աճի համար օրինաչափ գործազրկության հագեցումը), ն զբաղվածությանշուկայի հետագա ընդլայնումը կնշանակերապրանքների(այդ թվում` պարենային)գերարտադն ցածր րություն, իսկ Ռուսաստանում, նրա կարգավորելիլինելու արտադրությանանկման պայմաններումչի արդյունավետության, գործոնը, արգելքներու վտանգ չկա գործում գերհագեցվածության մեջ նոր աշխատատեղերստեղծելու համար, գյուղատնտեսության չկա գյուղբացի ներդրումներիպակասից:Մինչդեռ Հայաստանում ն չկա կամ չնչին է բայց շուկայի հագեցվածություն,

մթերքներով

նոր աշխատատեղեր ստեղծելու հնարավորությունը: հողային ֆոնդն Ընդհակառակը,օբյեկտիվորենհանրապետության որը օգտագործվում, ն արդյունավետ չի ամբողջությամբ

այստեղ

է մի շարք հանգամանքներով. պայմանավորված հողային ֆոնդիզգալի մասը (շուրջ առաջին,հանրապետության գտնվում է վտանգավոր (սահմանային 11. տարածաշրջաններում)

գոտում),

ն երկրորդ, ավելին քան 100 հազար հեկտար վարելահողեր մեծ հեռավորության խոտհարքներգտնվում են բնակավայրերից ներկա պայմաններում վրա, ն արտադրությանկազմակերպման

է, դրանցմշակությունըտնտեսապեսաննպատակահարմար ն ջրի երրորդ, շատ թանկ են էներգակիրների ոռոգման

վարձերը,

չորրորդ, գնովի կերերի ձեռք բերման դժվարություններիպատճառով հազարավորհեկտար արոտավայրեր չեն արածեցվում, քանի

որ մեծ

գլխաքանակ պահելով, դրանք լիարժեք արածեցնելու դեպքում մսուրային շրջանում սեփական արտադրության կերը չի բավականացնումայդ գլխաքանակիկերակրմանհամար: հինգերորդ, պարարտանյութերին բուժանյութերիթանկության պատճառով դրանց կիրառմանսահմանափակումըն հողի ինտենսիվ մշակության (մեքենայացման) թանկացումը հնարավորություն չեն տալիս գյուղի անապահով խավին մշակելու սեփականաշնորհված ամբողջ տարածքը, իսկ վարձու աշխատուժի ներգրավումը շատ թանկ է ն ձեռնտու չէ հողատիրոջը: Ուստի, եթե Ռուսաստանում պատրանք է գյուղատնտեսության մեջ աշխատողների դեֆիցիտի վերացումը, ապա Հայաստանում` այսօրվա պայմաններումնոր աշխատատեղերիստեղծումը: Այս պայմաններումշատ ցածր են գոտու ն հանրապետության` գործազրկության համար հատկացվող միջոցների չափը: Սակայն, մեր կարծիքով, պետությունն առաջնահերթ ուշադրություն պետք է դարձնի ոչ թե այդ միջոցների ավելացմանը,այլ ագրարայինաշխատանքի շուկայում զբաղվածութան ակտիվ քաղաքականության մշակման ն իրականացմանհարցերին,որից էլ մեծապեսկախված է գործի հաջողությունը: Գյուղում աշխատուժի զբաղվածությանբնագավառում հեռանկարային ագրարային քաղաքականությանհիմնական ուղղությունները պետք է լինեն այնտեղ ոչ մեծ մասշտաբներովոչ գյուղատնտեսական արտադրական գործունեությանծավալումը, գյուղատնտեսական մթերքներիվերամշակմանկազմակերպումը,ժողովրդական արհեստների, արտադրական ճյուղերի, սոցիալականենթակառուցվածքի զարգացումը, այդ նպատակով համապատասխանկադրերի զարգապատրաստումը ն վերապատրաստումը, զբոսաշրջության ցումը, ոչ արտադրականճյուղերիգործունեությանակտիվացումը: Կարնոր է պետական հովանավորչությունը գործատուներին, ինչպես նան տնային ն օժանդակ տնտեսություններումաշխատողների սոցիալականպաշտպանվածության համակարգի մշակումը ն գործադրումը: Զբաղվածությանակտիվ քաղաքականությունըպետք է զուգորդվի գործազրկության հետնանքների մեղմացման գծով

միջոցառումների ուժեղացման (նպաստների հաշվարկման համակարգի կատարելագործում, զբաղվածության ֆոնդի ավելացում ն այլն), ագրուպարենայինհամալիրի առանձին ճյուղերի միջն աշխատանքային պոտենցիալի համամասնական բաշխման հետ: Մեր հաշվարկներովԱրարատյան հարթավայրիգյուղատնտեսությանմեջ զբաղվածների բաժինը կանխատեսվող մոտակա հեռանկարում պետք է իջնի 1,5 ն ընդհակառակը`վերամշակողխմբում ավելանա 1,8, իսկ առնտրում ն հասարակական սննդում` ավելի քան 2,2

անգամ:

Մեր կարծիքով` անցումը զբաղվածության նոր կառուցվածքային տեղի կունենա 2 փուլով: Առաջին փուլը կտնի 6-8 տարի: Դա գյուղատնտեսությունիցազատվողներինաշխատանքի տեղավորելու սահմանափակ հնարավորությունների ժամանակաշրջանն է: Այդ ստադիայում առավել նախընտրելիե նպատակահարմարէ գոտում զբաղվածության այլընտրանքային ձների լայն զարգացումը (ոչ կապիտալատար փոքր արտադրություններեն արհեստներ, ոչ մեծ վերամշակող կետեր, մոբիլ (շարժուն) տրանսպորտային-միջնորդական ծառայություններ,արտադրական ենթակառուցվածքի,բանկային ն այլ ծառայությունների ստորաբաժանումներ, տուրիզմ, վարձու աշխատուժի օգտագործում ն այլն): Երկրորդ` գործարար ակտիվության փուլը կբնութագրվի նոր արտադրություններիզարգացմամբ` հողի առք ու վաճառքի բուռն ընթացքով, խոշոր հողօգտագործողներիկազմավորումների ստեղծմամբ նե վարձու աշխատուժի առավել ակտիվ օգտագործմամբ: Զբաղվածությանվերը (առաջին փուլում) թվարկվածկարգավորման լծակները կպահպանվեն,սակայն ձեռք կբերեն նոր որակ ն առանձ-

նահատկություններ:

Գյուղատնտեսության մեջ առանձնահատուկ նշանակություն կստանավարձու աշխատուժիօգտագործումը:Դրա կարիքն ունեցող գործատերը այդ աշխատուժը ներգրավելու համար հարկադրված կլինի այստեղ, մյուս ճյուղերի համեմատ ավելի նպաստավոր պայմաններ ստեղծել աշխատանքի, վարձատրության ն հանգստի համար: Դրան պետք է նպատակաուղղվինան աշխատանքի ալդ բնույթին նվիրվածապագա օրենքի էությունը ն դրա խթանմանընպատակամղվածպետությանկարգավորիչմեխանիզմները:

Մեր կողմից մշակվել են ե աշխատանքումհամառոտ տրվում հանրապետությունում վարձու աշխատուժի ն աշխատանքի կազմակերպման մասինտեսականհիմնադրույթները: Հաշվարկները ցույց են տալիս, որ միայն Արարատյան հարթա վայրի գյուղատնտեսական շրջանառությունից դուրս մնացած հողատեսքերիմշակությունըվերականգնելու դեպքում(գործողմասնագիտացման պահպանմամբ)լրացուցիչ կերպով լիարժեք են

բեռնվածությամբ աշխատանքկունենան 33,0

ծանրա

հազար միջին տարեկան աշխատող(կամ 41,3 հազարմարդ), պտղի, խաղողի,տեխնիկական մշակաբույսերիթեկուզ նախկին մակարդակների վերականգնմանն դրանց նախկինն ներկայիս աշխատատարության տարբերությանպայմաններում3̀0,5 հազար(38,0 հազարմարդ), երկրորդային աղակալումիցշրջանառությանմեջ վերադարձրած հողերի մշակության շնորհիվ 2,75 հազար (344 հազար) լրացուցիչ աշխատողներ: Տարեկան700 միջին տարեկանաշխատողկամ 880 մարդ կզբաղվի շուրջ 30 հազար հեկտար աղակալված հողերի յուրացման (աղազերծմանն կուլտուրականացման) աշխատանք ներում, իսկ ես 14,5 հազար միջին տարեկան աշխատողկամ 18,1 հազար վարձու աշխատողներկարելի է ընդգրկել այն զգալի քանակությամբ սեփականաշնորհված հողերի մշակությանհամար, որոնց տերերը հաշմանդամներ կամ ծերության (ավագ տարիքի) ն թոշակառուներ ի վիճակի չեն են սեփականհողը մշակել: Պետականսեփականություն հանդիսացող(ն հողային ֆոնդի շուրջ 20 տոկոսը կազմող) գյուղատնտեսականհողատեսքերի տոկոսը, որը կազմում է շուրջ 210 հազար հեկտար, չի տրված ն չի մշակվում: վարձակալությամբ Դրա մշակմամբ աշխատանք նես կունանեն 50,0 հազար միջին տարեկան աշխատողներ կամ 63,5 հազարմարդ: Այսպիսով, այս հիմնական ռեզերվների իրականացում գյուղլատնտեսության մեջ կստեղծվի լրացուցիչ 131.5 հազար աշխատատեղ: Այս ռեզերվներըկյանքում ինքնստինքյան չեն կարող իրականացվել: Իրականացման առաջին ուղին գործող գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների խոշորացումն է ն նորերի ստեղծումը նույն սկզբունքով:

Խոշորացումը հանրապետության մեջ թերնս ճիշտ կլիներ իրականացնել Գյուղատնտեսության էկոնոմիկայի գիտահետազոտական ինստիտուտի կողմից մշակված («Ագրոմոդել-2000» ծրագիրը) մոդելային ստտնտեսությունների օրինակով, որտեղ մեր է մասնակցությամբ հաշվարկվել աշխատաժամանակի տարեկան ֆոնդը ն աշխատուժի պահանջը: Ներկայումս դրա իրականացման համար կան անհրաժեշտ նախադրյալներ: Խոշորացման մեթոդները տարբեր են, սակայննպատակըմեկը` վարել բարձր մեքենայացված ն արդյունավետ ապրանքայինտնտեսություն: Ինստիտուտի կողմից տրված են առաջարկվող տիպային տնտեսությունների բոլոր հիմնական պարամետրերը բնութագրող մեծությունները, սակայն ելնելով հարցադրման բնույթից, աշխատանքում բերված են միայն վերը նշված տնտեսություններիմասնագիտացումն ու արտադրության ծավալները, դրանցում աշխատուժի պահանջարկը, որը կատարված է` ելնելով հանրապետության գյուղատնտեսականարտադրությանկազմակերպմանն աշխատուժի օգտագործման պայմաններից ն աշխատանքում բերված որոշակի

սկզբունքներից: Այսուհանդերձ, գտնում ենք,

որ խոշոր գյուղատնտեսական գյուարտադրության մեջ, ինչպես կանխատեսել էինք նախկինում՝ ղացիական տնտեսություններըհիմնական տեղը գրավեցին` նրանք արտադրեցին գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքի 6570տոկոսը` առաջին ն 95 տոկոսից ավելին՝ երկրորդ փուլում: Մշակված ն առաջարկվող`բուսաբուծությանն անասնաբուծության աշխատանքայինծախսումների նորմատիվները նախատեսված են կանխատեսվող ժամանակաշրջանիհամար: Դրանք մշակված են տեխնոլոգիականքարտերի հիման վրա` հաշվի առնելով հանրապետության բնաարտադրականպայմանները:Ակնկալվում է, որ հանրապետության 4 հիմնական տնտեսականգոտիներիտնտեսությունները դրանց կհասնենկանխատեսվողմթերատվությանն բերքատվության ձեռք բերմանպայմաններում:

Լեչենկո Հակոբյան,Նապոլեոն Շափաղաթյան«Ագրարայինաշխատանքիշուկան ն զբաղվածությանբարձրացմանհիմնախնդիրներըՀայաստանիգյուղական բնակավայրերում»,Երնան, 1999, էջ 129

Բոլոր հիմնական ռեզերվներիհնարավոր հաշվառումով,տեսանելի հեռանկարում,գյուղի արտադրական

ոլորտում (առանց գյուղատնտեսության), ներառյալգյուղատնտեսության արտադրական ենթակառուցվածքը, կաշխատենշուրջ 184 հազարմարդ: Շուկայականհարաբերությունների պայմաններում,կապված անցումային շրջանի առանձնահատկությունների ու ների հետ, կրկին սկսել է նվազել գյուղի ոչ արտադրականոլորտում զբաղվածներիտեսակարարկշիռը: 1997թ. հանրապետությու այդ ցուցանիշը իջավ ն կազմեց միայն 17,2 տոկոս, 1994 թվի 27,3 տոկոսիդիմաց,2007-2011թթ. շուրջ 13,4 տոկոս: կազմելով Իրավիճակիցբխող մի քանի հանգամանքներ հուշում են,

դժվարութ

առաջիկայում

ոլորտներում

որ

արտադրական զբաղվածությանմակարդակիէականբարձրացումչի սպասվում, որը պայմանավորված ոչ

հանրապետությունում ծնելիության կտրուկ անկումով, վճարովի առողջապահականն կրթականհամակարգի կառավարներդրմամբ, վար ման ապարատիկրճատմամբ լ, այլն:

վերցրած` Ամբողջությամբ

այդ

ոլորտներում կանխատ

հեռանկարումգյուղական բնակավայրերում զբաղված կլինի շուրջ 90-91 հազարմարդ (առանցկառավարման ապարատում Ն ձեռնարկչությամբ զբաղվածների): Հաշվարկներըցույց են տալիս, որ գյուղական կյանքի այլ ոլորտներում, ամբողջությամբ վերցրած, աշխատությանմեջ առաջարկվող փոփոխությունների պայմաններումներկայիսշուրջ 9,5 հազարիփոխարեն կաշխատիշուրջ 52,0 հազարմարդ:

Զբոսաշրջիկության զարգացումը գոտում բարձրացմանն նրա տնտեսականվերելքի լավագույն ուղիներից մեկը կարող է հանդիսանալ: Այս առումովԱրարատյանդաշտը ինքնատիպ ն յուրօրինակ դեր կարող է խաղալ, քանի որ ժամանակներից եղել Է ե պետականության օրրանը:

զբաղվածութ

հայկական

Հանրապետությունում

հնագու

մշակույ

տուրիզմի զարգացման հնարավորությունների` մեր կողմից կատարված ուսումնասիրությունների հիման վրա ն արված մոտավորնախնական հաշվարկներով, աշխատանում ա քու ռաջարկվող միջոցներիիրականացման դեպքում հանրագյուղական բնակավայրերում պետությունում այս բնագավառում

կարող են աշխատել շուրջ 53,0 հազար մարդ, այդ թվում 6,9 հազարը` ագրոտուրիզմի, 14,8 հազարը` էկոտուրիզմի ն 31,3 հազար մարդ՝ միջազգային ճանաչողական տուրիզմի բնագավառում (ներառյալ սպասարկմանոլորտը): Հետագայում, վիճակի կայունացման ն ճյուղում ներդրումներիավելացման, նյութատեխնիկականբազայի բարելավման դեպքում զբաղվածների թիվը այստեղ անհամեմատ կավելանա,ն կմեծանանհետագա հնարավորությունները: Չնայած հանրապետության մյուս տնտեսական շրջանների նկատմամբ Արարատյան հարթավայրիբարենպաստպայմաններին, հանրապետությունիցդուրս միգրացիայի շուրջ 14-15 տոկոսը բաժին է ընկնում այս գոտուն: Դա նշանակում է, որ գոտու աշխատունակների թվից հանրապետությունիցհեռացել ն չեն վերադարձել 44-49 12-14 հազար մարդ: Եվս շուրջ հազար մարդ, կամ ամբողջ միգրացիայի 22,4 տոկոսն այստեղ բաժին Է ընկնում ներքին միգրացիային:Մոտակա հեռանկարում գոտուց միգրացիան(ամնողջությամբվերցրած) կկազմի շուրջ 70 հազար մարդ կամ կաճի մոտ 40 տոկոսով, իսկ հանրապետությանբոլոր գյուղական բնակավայրերից կհեռանան նս 160-180 հազար աշխատունակներ: Այսպիսով, տեսանելի հեռանկարում, բոլոր ռեզերվների հաշվառումով ն դրանք կյանքի կոչելով, գյուղական բնակավայրերում, ներկայիս պաշտոնական վիճակագրության4,4 տոկոսի ն մեր կողմից հաշվարկված 36,5 տոկոսի փոխարեն, միգրացիայի հաշվառումով գործազրկությունը կկազմի 10,2 տոկոս, որը 3,2 տոկոսով բարձր է անցումային շրջանից դուրս եկած շուկայական տնտեսության համար նորմալ համարվող 6-7 տոկոս համարվողցուցանիշից: Աշխատանքումառաջարկվողմիջոցառումներիիրականացումը կօգնի ձնավորելու գյուղական բնակավայրերիաշխատանքիշուկան ն բարձրացնել գյուղական բնակչության ռեալ զբաղվածությունն ու սոցիալական վիճակը, առավել արդյունավետությամբօգտագործելու գյուղատնտեսությանն գյուղի տնտեսականպոտենցիալը,կնպաստի մարդկանց ձգտմանը` բարելավելու ամրապնդվելու իրենց բնակա-

վայրերում:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Ագրարային քաղաքականության հիմնադրույթները ՀՀ կառավարության թիվ 71. որոշումը. 29.02.1990. «ՀայաստանիՀանրապետության օրենքը

1. 2.

մասին.Հայաստան օրաթերթ.6.11.1990

Յ.

ՀայաստանիՀանրապետության օրենքը գյուղացիական ն գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսություններիմասին, Հայաստանօրաթերթ.10.03.1991 «Հայաստանի Հանրապետության օրենքը բնակչության զբաղվածության մասին. Հայաստանի Հանրապետությո օրաթերթ,9. 12. 1996 Հայաստանի Հանրապետության27.12.1991թ. ընդունած օրենքը «Բնակչության զբաղվածության մասին» ՀՀ ԱՎԾ, «Պարենային ապահովություն ն. աղքատություն», 2012թ. հունվար-դեկտեմբեր, Երնան, 2013թ. ՀայաստանիՀանրապետության մարզերը ն Երնան քաղաքը թվերով,2008-2012թթ.,319 էջ ՀՀ ԱՎԾ, «Հայաստանի վիճակագրականտարեգիրք»

2001, .... 2011թթ. Երնան,

ՀՀ

ԱՎԾ,

«Աշխատանքիշուկան ՀայաստանիՀանրապեՎիճակագրականժողովածու,

տությունում 2007-2011», Երնան, 2012թ

Գյուղացիական տնտեսությունվարելու համարտրամադրվող հողաբաժինների թույլատրելի նվազագույնն առավելագույն չափերի սահմանման մասին. ՀՀ նախարարների խորհրդի որոշումը. 06.03.1991 թիվ. 177

11. ՀՀ

ԱՎԾ, «Հայաստանի վիճակագրական տարեգիրք, 2012»,

վիճակագրական ժողովածու,Երնան 2012, էջ 303-307 ԱՎԾ Հայաստանի վիճակագրականտարեգիրք 2013 վիճակագրական ժողովածու,599 էջ, Երնան, 2013թ. ՀՀ Գյուղատնտեսության նախարարություն «Հայաստանի Հանրապետության ագրո-պարենայինհամակարգի 1998-2002 թթ. բարեփոխումների ծրագիրը», (կազմեց` Հ. Քլոյանը),

12.ՀՀ 13.

Երնան, «Ամարաս», 1998, էջ 86.

սեփականո

գյուղատնտեսության նեն պարենի նախարարություն «Գյուղատնտեսության դերը շուկայական հարաբերությունների անցմանշրջանում», Երնան, 1996թ., էջ 21 ՀՀ վիճվարչություն. Ամփոփտվյալներ (գյուղատնտեսություն) 1995թ գյուղատնտեսական մշակաբույսերի ցանքային տարածության նե ստացված համախառն բերքի մասին, Երնան, 1996, 185 էջ Հայկական ՍՍՀ ժողովրդականտնտեսությունը, Հայաստան,

14. ՀՀ

15.

16.

1974, 1975, 1985, 1987, 1988, 1989

Հայաստանի Հանրապետության տնտեսությունը 1991թ., 1993թ., Երնան,Հայաստան,ՀՀ վիճակագրականվարչություն 18. Հայաստանի Հանրապետությանմարզերը ն Երնան քաղաքը թվերով 2008-2012, Վիճակագրականժողովածու, Երնան, 2013թ. 19. Հայաստանը թվերով 1990թ. Վիճակագրական համառոտ ժողովածու. Երնան, Հայաստան, 1991 20. Ամփոփ տվյալներ (գյուղատնտեսություն) 1995-1998թթ. գյուղատնտեսականմշակաբույսերի, ցանքային տարածության ն ստացված համախառն բերքի մասին, ՀՀ վիճվար1997-1999 չություն, 1996, ՀՀ Վիճնախարարություն, 21. Ընթացիկ հաշվետվություններբուսաբուծության ն անասնաբուծության զարգացման մասին 1990-1998թթ., ՀՀ վիճակագրության,պետական ռեգիստրի ն վերլուծության նախա-

25.

26.

27.

17.

22.

րարություն Հայաստանի Հանրապետությունը 1997թ. հունվար-մայիսին («Աշխատանքի շուկա») ՀՀ վիճակագրության, պետական ռեգիստրի ն վերլուծության վարչությանհաղորդագրությունը. Հայաստանի Հանրապետություն օրաթերթ, 22.7.1997,

28. 29.

30.

18.06.1997

31.

32. ՅՅ.

Հայաստանի Հանրապետությանբնակչության թվաքանակը 1997թ. հունվարի 1-ի դրությամբ. ՀՀ վիճնախարարություն,

ՅՏ.

24.

Հայաստանի Հանրապետության տնտեսությունը 1996թ. հունվար-դեկտեմբերին. ՀՀ վիճակագրության պետական

մեթոդԲրասլավեց Մ. Ե. «էկոնոմիկա- մաթեմատիկական ն ները գյուղատնտեսականարտադրությանկազմակերպման պլանավորմանմեջ» Գիտամեթոդական աշխատանքների ժողովածու, Եր. Հրազդան,2000, 144 էջ ապահովման ԳրիգորյանԿ. Ա. Պարենայինանվտանգության ն աղքատության նվազեցման հիմնախնդիրներիլուծման ուղիները ՀՀ-ում / Կ. Ա. Գրիգորյան, Եր.: ՀՊԱՀ, 2011- 250 էջ Գնորգյան Մ., Մանասյան Հ. ՀՀ տնտեսականքաղաքականությունը ն էկոնոմիկայի վրա դրա ազդեցությանվերլուծությունը. Երնան, 1994 Մ. Ա Գնորգան «Տնտեսագիտության տեսություն (ուսումնականձեռնարկ)»,Երնան, 1997, 324 էջ Գյուղատնտեսական արտադրութան տնտեսավարման տնտեսականմեխանիզմը(հարց ու պատասխան),խմբագիր Լ. Հակոբյան, Երնան, 1991, 199 էջ -

34.

19.7.1997, 23.7.1997 23.

ռեգիստրի ն վերլուծության վարչության հաղորդագրությունը. ՀայաստանիՀանրապետություն օրաթերթ, 18.3.1997 Պարենային ապահովություն ն աղքատություն 2012թ. հունվար-դեկտեմբերվիճակագրականտեղեկագիրՀՀ ԱՎԾ, Երնան 2013թ. «Ագրոմոդել- 2000» ծրագիրը, Հեղինակայինկոլեկտիվ,գյուղատնտեսության էկոնոմիկայի գհ ինստիտուտ. ձեռագիր, 1996թ. Ավետիսյան Տ. «Հայաստան. միգրացիոն թռիչքներ ...», ՀայաստանիՀանրապետություն օրաթերթ,25.06.1997թ. ԲաշինջաղյանԶ. Գ., «Հողային ռենտան ն կապիատալիզմի զարգացումըգյուղատնտեսությանմեջ», Երնան, 1954 մեթոդների Բեզռուկով Վ. Բ. «էկոնոմիկա-մաթեմատիկական կիրառումը աշխատանքի պլանավորման ժամանակ», Մ., «էկոնոմիկա»,1976 Բլեան Գ. «Հայաստանի Հանրապետության աշխատաշուկայի ն գործազրկությանմակարդակիիջեցմանուղիների մասին»,։ «Հայաստանի Հանրապետություն» օրաթերթ,

36.

37.

Դ. Լ. Գյուլխասյան Լ. Մ. Գյուլխասյան Շ. Ա, Վատտ «Ագարակային տնտեսությանկառավարում»,Երնան, 1997,

174 էջ

գյուղատնտեսությանէկոնոմիկայի գ/հ ինստիտուտի կազմավորման 35-ամյակին նվիրված գիտական նստաշրջանի զեկուցումներիթեզիսներ,Երնան, 1993, 33 էջ ՀՀ գյուղատնտեսութան ն պարենի Պնախարարություն, «Գյուղատնտեսությանդերը շուկայական հարաբերությունների անցման շրջանում», Երնան, 1996, էջ 21 կատարեԴավթյան Գ. Վ. Ագրարայինքաղաքականության ձնավորման լագործումը շուկայական հարաբերությունների պայմաններում.«Գյուղ. ինստիտուտիտեղեկագիր», Երնան,

ՅՑ. ՀՀ

39.

40.

1994, թիվ 7

41.

42. 43. 44. 45.

46.

Դավթյան Գ. Վ., Գրիգորյան Վ. Գ. «Տնտեսագիտականմեթոդներիկիրառությունըգյուղատնտեմաթեմատիկական սության մեջ», Երեան, «Հայաստան», 1982 Դրաքեր Փ., «Ձեռնարկիչը ն նորի ստեղծումը», «Ապոլոն»,

Երնան, 1993, 349 էջ Զարգարյան Ա. Մ. Անցումայինփուլում ՀՀ զբաղվածության հարցի շուրջը: «էկոնոմիկա»,ԻՇ 7-9, 1997, էջ 11-18. «Զբաղվածությանն գործազրկությանդեպքում սոցիալական մասին»ՀՀ օրենքը պաշտպանության Ե. Վ. «ՀայկականՍՍՀ բնակչությունըն աշխաԽոջաբեկյան

արդի տանքային ռեսուրսների վերարտադրության

պրոբլեմները»,Երնան, 1976 հիմնախնդիրներըՀաԽոջաբեկյանՎ. Ե. «Զբաղվածության Երնան, «Գիտություն», շրջանում», անցման յաստանում 1998, 236 էջ

47.

48.

Համահայկական միություն, ծրագիր «Գործազրկությունը ն կանանց զբաղվածությանբարձրացման Հայաստանի -Հանրապետությանգյուղական ուղիներ բնակավայրերում»,Երնան, 1996, 17 էջ ն Հակոբյան Լ. Լ. Արտադրությաննոր ձների կազմակերպումը ռեսուրսների օգտագործումը Հայաստանի աշխատանքային մեջ շուկայական հարաբերությունների գյուղատնտեսության

Կանանց

անցման պայմաններում, «Հայաստանի ժողովրդական տնտեմություն»,թիվ 3, 1991, էջ 38-50 49. Հակոբյան Լ. Լ. Աշխատանքի շուկայի կազմավորումը ն վարձու աշխատուժի օգտագործումը, «Ագրարայիքաղաքականությունը ն «Ագրոմոդել-2000» ծրագիրը», թեզիսներում, Երնան, 1995 50. Հակոբյան Լ. Լ. Գյուղական բնակավայրերում աշխատուժի օգտագործման մի արդյունավետ քանի հարցեր, «Գյուղատնտեսականգիտություններիտեղեկագիր», թիվ 4-6, 1993, էջ 141-148 51. Հակոբյան Լ. Լ., Մուրատովա Լ. Ի. Հասարակականաշխատանքի արտադրողականությունը Հայաստանի Հանրապետության գյուղատնտեսությանմեջ, «Ագրոարդ,գիտություն ն արտադրություն» ամս. թիվ 11, 1990, էջ 3-11 52. Հակոբյան Լ. Լ., ՇափաղաթյանՆ. Ա., «Ագրարային աշխատանքի շուկան ն զբաղվածության բարձրացման հիմնախնդիրներըՀայաստանի գյուղական բնակավայրերում», Եր. «Հրազդան» 1999, 144 էջ 53. Հակոբյան Լ. Լ., ՇափաղաթյանՆ. Ա.,, «Աշխատանքայինռեսուրսները ն դրանց օգտագործումը Հայաստանի Հանրապետության գյուղատնտեսական ձեռնարկություններում», «Ագրոարդ, գիտություն ն արտադրություն» ամս., թիվ 10, 1990, էջ 25-32 54. Հակոբյան Լ. Լ., Շափաղաթյան Ն. Ա., «Արտադրությանարդյունքների հաշվառումը ն ձեռնարկություններիգործունեության գնահատումը շուկայական տնտեսության պայմաններում», Երնան, «Հրազդան-1», 1998, 52 էջ 55. Հակոբյան Լ. Լ, Զուրաբյան Ա. Ա. «Զբաղվածությունըն գյուղական բնակչության սոցիալականապահովվածությունը ՀՀ-ում»,։ Գիտական նստաշրջան-սեմինարի զեկուցման թեզիսներ: Գյուղատնտեսական էկոնոմիկայի Գգհ իմստիտուտ, Երնան, 1995, էջ 33-34 56. Հայաստան. Գյուղատնտեսությանքաղաքականությաններկայիսվիճակը, Երնան, 29 դեկտեմբերի,1995, 22 էջ

57.

58. 59.

60.

Հայաստանի գյուղատնտեսությանբնագավառի բարեփոխումների տեսություն, Երնան, ՀՀ -գյուղատնտեսության նախարարություն,Համաշխարհայինբանկ.Հայ էդիթ, 1995 Հայաստանումկզարգանաէկոտուրիզմը(Առկա. Հայաստանի Հանրապետություն),օրաթերթ, 17.07.1997 Հայաստանի Հանրապետությունում Ագրարային բարեփոխումներիխորացմանընվիրված համաժողովի նյութերը, Երնան, 1994 աշխատանքայինօրենսգիրք Հայաստանի Հանրապետության (ընդունված է 2004թ. նոյեմբերի 9-ին: Փոփոխություններնու լրացումները 2006թ. մարտի 15-ի դրությամբ), Եր., 2006թ., էջ Հայաստանի Հանրապետության օրենքը «Բնակչության զբաղվածության դեպքում սոցիալականպաշտպանության մասին»(Ընդունված է 2005թ. հոկտեմբերի24-ին) «Հայաստանի Հանրապետության միջազգային `պայմա1 ՊՏ ԱԳՆ (7) գիրք.8 նագրերի ժողովածու ՀՀ ՌԴ տարածքումաշխատող 12.06.2002թ.էջ367-369: 644-648. ՀՀ քաղաքացիների ն ՀՀ տարածքում աշխատող ՌԴ Քաղաքացի-ների՝ աշխատանքային գործունեութան ն սոցիալական պաշտպանությանմասին: Համաձայնագիրը «Հայաստանի Հանրապետության միջազգային `պայմա3 ՊՏ ԱԳՆ (3 գիրք Ա նագրերի ժողովածու: ՀՀ ՀՀ կառավարությանն Բելոռուսի 12.06.2002թ.էջ 235-239: միջն՝ իրենց պետություններիսահմաններից կառավարության աշխատող քաղաքացիներիժամանակավոր աշ-խադուրս տանքայինգործունեությանն սոցիալականպաշտպանության մասինհամածայնագիր: «Հայաստան. աշխատաշուկայի զարգացումները», հատոր երկրորդ,Երնան.2007թ. էջ 109 ՀՀ վայր որոշումը «Ալ կառավարության թիվ 983 հատուցման աշխատանքիգործուղվողի նյութականծախսերի կարգը սահմանելու մասին», 10.07.2006թ.,Երեան «Հայաստան,մարդկայինզարգացմանծրագիր», 1996, էջ 10-

66. 67.

68.

69.

70.

61.

62.

63. 64.

65.

Հայկական համառոտ հանրագիտարան,Չորս հատորով, Հ. 1, Երնան, 1990, 768 էջ, էջ 340-342 ՀՀ ԱՎԾ «Պարենային ապահովություն ն աղքատություն», Երնան,2001, 2012թթ. Գսպոյան Գ. Մ. «Հայկական ՍՍՀ գյուղատնտեսության բնականռեսուրսներիկոմպլեքսայինգնահատումը»,Երնան,

71.

Եգանյան

Սոցիալական քաղաքականության տեղը հանրապետությունում իրականացվող տնտեսական ռեֆորմում: «էկոնոմիկա»,76 7-9, 1997, էջ 18-24 Ղազարյան Ս. Գ, Ղազարյան է. Ս, «Տնտեսական քաղաքականությունըն գյուղատնտեսականարտադրության զարգացման հիմնախնդիրներըՀայաստանում», «Շուկայական տնտեսության անցման արդի հիմնախնդիրները Հայաստանում», Գիտական հոդվածների ժողովածույում (ՀՀՖԷՆ տնտեսագիտականհետազոտություններիինստիԳ.

Հ.

տուտ), Երնան, 1997 ՂազարյանՍ. Գ., «Նոր տեխնոլոգիաների ներդրմանառանձ-

նահատկությունները գյուղատնտեսությունում, անցումային շրջանում», Միջազգայինգիտաժողովի նյութեր,Երնան, 1997 72. Ղազարյան Ս. Գ., «Գյուղացիական տնտեսությունների զարգացման ն ֆերմերային տնտեսություններիձնավորման հեռանկարներըՀայաստանիՀանրապետությունում», «Ագրոգիտություն» ամսագիր,Երնան, 1997, 76 11-12 73. Ղուշչյան Հ. Ս. «Գյուղատնտեսության վարման արդյունավետության բարձրացման հարցերը հանրապետությունում», «էկոնոմիկա», 1994, հ. 3-4, էջ 47-56 74. ՄամիկոնյանՀ. Մ. «ՀՀ գյուղատնտեսականարտադրության զարգացմանհիմնախնդիրները», Երնան, 1997, 123 էջ 75. Մամիկոնյան Հ. Մ. «Հայաստանի գյուղատնտեսությունում կառուցվածքային տեղաշարժերինպատակահարմար ուղղությունների հիմնավորումըն իրականացմանմեխանիզմները», Երնան, ՀՀ էկոնոմիկայի նախարարության տանտեսագիտականհետազոտությունների ինստիտուտ, 1996

Մամիկոնյան Հ. Մ. Հայաստանի Հանրապետության գյուղատնտեսականարտադրության զարգացման ստրատեգիան ն արդյունավետության բարձրացման ուղիները, ատենախոսություն տնտեսագիտությանդոկտորի աստիճան հայցելու համար, Երնան, 1996 77. Մայիլյան Ֆ. Ն. Աշխատանքի շուկան ն աշխատավարձի հիմնախնդիրներըՀայաստանի Հանրապետությունում. Եր.: 122 էջ Տնտեսագետ, 2005 78. Մարկոսյան Ա., Նազարյան Գ. «Ջրային ռեսուրսների կառավարումը»,Երնան, «Լույս» 2003թ. էջ 401 79. «Մեթոդական ցուցումներ վարչական շրջանի աշխատանքային ռեսուրսների հաշվեկշռի մշակման ն վերլուծության համար», գյուղատնտեսության էկոնոմիկայի համամիութենական ինստիտուտ, Մոսկվա, 1985 է. 80. Միրզոյան Լ. «Գյուղի աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործումը Արտաշատի շրջանում (Արտաշատի շրջանի Վ, Արտաշատ ն Դեղձուտ գյուղերի օրինակով)». «Ագրարային ն քաղաքականություն» «Ագրոմոդել-2000 ծրագիրը» գիտաժողով-սեմինարիթեզիսներում,Երնան, 1995, էջ 37-38 81. Մկրտչյան Հ.Վ «Գյուղատնտեսության բարեփոխումների խորացումը ն ապրանքային արտադրության ձնավորման ուղիները Հայաստան», Երնան, ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատարակություն,1997, 89 էջ 82. Մկրտչյան Հ. Վ., Հակոբյան Լ. Լ. Զոհրաբյան Ռ. Պ. ՀՀ գյուղի զարգացման հիմնադրույթային հարցեր. «էկոնոմիկա», Երնան, 1994, հ. 7-9, էջ 63-67 83. Մկրտչյան Հ. Վ. «Հողային հարաբերությունների ւ արդի ագրարայինքաղաքականությանհիմնական ուղղությունները Հայաստանի Հանրապետությունում», Երնան, ՀՀ Գաս «Գիտություն» հրաւո., 1997, 29 էջ 84. Մկրտչյան Հ. Վ. Հողային հարաբերություններըն գյուղատնտեսականհողօգտագործմանտնտեսագիտականհիմնախնդիրներըՀայաստանի Հանրապետությունում.Ատենախոսություն տնտեսագիտությանդոկտորի գիտականաստիճան հայցելու համար, էջ 50-57, 1996

76.

85.

86.

87.

88.

89.

Մովսիսյան Վ. Մ. «ՀՀ գյուղատնտեսությանզարգացման պրոբլեմները ե ագրարային գիտության խնդիրները», Զեկուցում ՀՀ ԳԳԱ-ի նստաշրջանում, 17.06.1997, Երեան Նահապետյան Գ. «Հայաստանում կան զբաղվածներ ու չզբաղվածներ, ինչպես նան գործազուրկներ», «Մոլորակ» օրաթերթ,30.11.1996 Շուկայականտնտեսությանզարգացման հիմնահարցերըՀՀ ագրարային ոլորտում (միջազգային գիտաժողովինյութերը), ԽմբագիրԼ. Հակոբյան,Երնան, 1998, 176 էջ Չառլզ Նիմ «Ճգնաժամ Անգլիայիթագավորությանմեջ 20-րդ դարի վերջին»: «Զեկուցում Հայկական գյուղատնտեսական ակադեմիայի միջազգային գիտաժողովում», Երնան, 5 սեպտեմբերի1998թ. Չիրքինյան Ա. Ա. «Հայաստանիարդյունաբերականկերարտադրութան տնտեսական արդյունավետության բարձրացումը», սեղմագիրտնտեսագիտության թեկնածուիգիտական աստիճանի հայցմանատենախոսության, Երնան, 1997,

էջ Պողոսյան Սեդրակ «Աշխատանքի տնտեսագիտություն» Երնան «ՀՀանգակ-97»,2004թ., 320 էջ 91. Սովետական Հայաստանի ճարտարապետական հուշարձանները, ուղեցույց (հայերեն, անգլերեն, ռուսերեն լեզուներով), Երնան, «Պարբերական», 92. Սամուելսոն Պ., Նորդհաուս Վ. «Տնտեսագիտություն» Երնան, 1991 93. Սուվարյան Յու, Կիրակոսյան Շ. «Աշխատանքի շուկա. ն Միտումները արդի հիմնահարցերը», «Հայաստանի Հանրապետություն», օրաթերթ,18.06.1997 94, Սուվարյան Յու, Կիրակոսյան Շ., Միրզախանյան Ա. «Աշխատուժի արժեքը ն զբաղվածությունը», «Հայաստանի Հանրապետություն», օրաթերթ,17.07.1997 95. Սուվարյան Յու., ԱսատրյանՊ. Գյուղական բնակչության զբաղվածության մակարդակը ն արդի հիմնահարցերը: «Հայաստանի Հանրապետություն» օրաթերթ,17.09.1997 90.

ՎարդանյանՎ. Ա., ՎարդանյանԼ. Վ., «Վարձակալությունըն Երնան 1997 նրա ներդրմանկազմակերպումը», Վ. 97. Վարդանյան Ա, «Ֆինանսական մենեջմենթ», Ուս. ձեռնարկ, Եր., «Արտագերս», 1999, 445 էջ 98. Քեյնզ Ջ., «Զբաղվածության, շահույթի ն փողի ընդհանուր տեսությունը» (անգլ.), Լոնդոն, 1936 99. Քոթանյան Մ. Խ., «Շուկայական էկոնոմիկա» (ԳԱԱ տնտեսագիտությանինստիտուտ) Երնան,: ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատ., 1998, 252 էջ Ֆահրադյան Հ. Պ., «ՀՀ ագրարային արմատական 100. ռեֆորմի արդյունքների ն մի քանի խնդիրների մասին», «էկոնոմիկա»,Երնան, 1996, թիվ 5

96.

101.

Էքոտոօ: Խոն ՃԸՂ, Ճօոքօոծ, 2009.

ՃՃՅՈԾՇԹՈՒ /.

ՃՐՅԱԾՇԹՈԱԼ ԽԼ:

102.

ՃՐՅՈՇԱԹՈԼ Ճ.

ՈՕՇՈԿթՔՅՈՇԷ0-0

Աքօօքնոօոո/

Ֆօօօում /Ճ66ղ

|3|«.

ՖԵօօշտտ

Եաօխոււմ

ոտ

առնօ

Ճ6ճօտ ՃՐՅԱՇԵԹՈՒ

Ւ:

ՃՇՂ,

Ճօրքօո»,Ցոճոանաթ:ԹԵԼ, 2010.- 379 6. 103.ՃոՅո Գու8. 8., Եօսճոօո Օ. 8., Շօքօոռոռ Խ/. Է. ԾւՕԵՕԽԵԱՑ Խ/. էՕէՍՂ11, 1999, 407 «ՕԱ օո0Րոտ թ»ոճ: ՄՎօ6ՀԱՈՒ118 82308. --

«.

Թոճօտօոլաւօօառց 8. հ, 11ԼՇ., քօածոօտ 3826. /Լ Կօոօօ-1թ666, 2002

Ջ:ԹՇՇՐԵւՆՅւ

ՕՇաօտոօքտածաու հոյճօւքօֆո", Ը. Ը. Աօքօղ ոաճօքօռխ. 105. /Խ6օօօ8 135-137 Խ(Լ.,-ԴՕքքո.դոո.", 1990, օք.

104. «Ճ«6օճոօ8

ի.

ա.

Ց6ԽԼՈՇՈՕՈԵՅ082Ւ1241

ՇՇՂԵՇԽՕ:03416186Էոօ1 ոճա Ճ.

107. ՃԽօօօ6

108. 109.

ԱՆՆ

ոքճանոու

21862564 1985. 757, 1, Օօք.

ոքաօոճ Ա1թօծճոօխո

քե

/ԽԼՈՅԸ

ՇՇՈՏՇԽ0Լ0

-., օԼք. 86-88

666.

114.

ՇՇԻ. /Ճքխտիօոօն

հ/06ատշ-Էքծոտի.

56.0ո0ԽԱՎԱՇՇԻՅՅ

ՔՐՇոօոետօԲճիաՇ

115.

Եշ

/7Լ ԵաԹգաՅՑ

ԹԵԼ2Է.

ՔշոօաթեւտօտոՕ. Խ0ՕԲՇԱՇԵՆՈՇաւնու.-

116. 117.

ՒԷ080Շածաթեր,

ԽՏ

Խնռատաաա

Է/7Լ

քյո:

Շ.

Ք0օռ

3-6

ոՅո.

աօո./ Ծո

Ք., Շշքաօո Ճ. Փ., Խճաաաօտ

Փ.

Էռոթմողծ քումՓօքխաքօ848ո( քթոտոտ 5 Ճ, 4Րքօոքօեք ՏԱ ԱԾԻՈՒՒԾոԼոքօ138016186. 8ՒԼ11 ԵՖօօտ8. 3.,

Շօքոօթ Ճ.

քայ. Ց,

ՈՇԾՈ

ոք.

ւմ ոքշոոթ այում

ոօ

ոթօտծոծ

ԽԼ, 1994, 94.

ՒԼ Ճ., ՄՇղծուօո ՒԼ 8. Ըօատճղթ

Ճուօոօտ

քշֆօքոււ

քատ

ՅԵՆ

ՇՕ8ՇքԱԹՇԵՇՈՑՕ8Յ:ԱՈԾ ԿԽՇՀՅՒ

3ճատմթւ օօՕտաճտծոօտ

76108745:

606618680618

ոթոռշւտտճու:

ՑՒՈՂՒ 52,

ԲՕԿԽԱՌՂՇԵՇ6,

Օշոօութօ

1993, 716.

ոք. ՔՇճօԽօատոոմոոօ

Փ. Լ

տթճքոօն

ԹԵՌԹՕԿԻԵԵՈ:

ամ

7. 8., ԽՔօողճքծօատօ

ՈՕՇՈԾՈՇՈՑԵՎ

82Շ61Շ8

«ՈՂ

Շ.

8ՐքօոթՕԽՏԱԼՈՇՈՒԹԵԼ

121.

եքոյածճ.

Թաօոօոաում

Խնոքօոօոճ.հ/.: Փոոճոծու

Ճ0ոՇՇԲՈՀ0Ի01,4.

քո3ԻՕՇ7ԼքօՐՑՈՇՅ

120.

«ՇՀոՕՈԾԻԵ

Փշմաաճ,2002

119.

Է.

ԽԼՇՐՕՈՑՎՇՇԻՔՇ

ԽԼՈՂՇքոՅՈԵւԵՇՇ-ոոշու.

2000.- 256

118.

Շ.,

006108

Ց:

35:ԺԵՕԽԱՈՒ

1-2, Խ/Լ.,1992.

5եՕԱՕԽԱԱՀՕ-ԿԱՂՇԱՅԱՎՇՇԽ

52ՕՈՕԽՒՈՒՇ.

Եշքատղծ1. ԷԼ Օ քօոռ 10Շորքօրոճ 8 ՇՕտքշուծէուօն ՔօՇՇԱԱՇԵՈԱ158:010ՊԱՎՇՇԵՔՔ շոյթոշո. հ/., ԻՓ6, 1992.

ՒԼ Ճ.

հ/., 1993, 142

քօուճ.

Եօողոքօւուօ71. 8. ««ՇՕԱՍՃՂԵՒԵՐՃՇՈՇԵՆԵԼ

ւթ ոօ

Շշղթօրօրօ

8-քմքիօմ քօֆօքնար՞.8

1Աքօճոծուծն Փօքթոաքօ84մ ՇՇՈԵՇԵՕ:0344Շ186էՈւօօ 131, Կ.2, ԽԼ, 1993. 147 օ., Շ6օքաաւ:ԷԹՏՎՈՒԵ: ք»ղօ8. 8. ԹԺԼ:

քեդուշ.

օք.

137.

122.

ԵջոոողօոՆԼ

ի/(., 1993, օք. 123.

ՔջտոճոօտՔ. ՂՇօթո,

ԱՇ

124.

1 քեղլօո. 1օքթոօոոջ.շն. 762, քօՓօքնոա

ՒԼ 36Խ6ոծւոմ

10-15.

ԷԼ, Էխուօոօտ /Ճ. Ճ.

1օ10քՈՎՇՇԵՅՅ

ոթճարում,

Ճղքոքոաթօոաօածժու: ԽԷօդօօ,ԽԼ, 1993, ՈՇքշոտումտե. .

ոք.

օ.

86շնօ 8.Բ., Խոտ

ՒԼ ԷԼ

7Թ8ծրը ճռքօրու, 2ե., ԽԼ., 512, ո

16օօքտա.

1ք»ոտ.Խ/.,19765., 1906.

ոքո ԱոճքաքօՕ82:

ՋԵՕԽՕԽԱՔԱՎՇՇԵԿՇ

ԷՅ

ՇՇՈՏ).03.

Լ., Փճոօօռ /Ճ. Ը. ՕքոճոտտումԲ 5ֆֆամոտոօօ1ծ 03886188. 123885, 1994, տքօօրթվ ա01օ (ֆօքխօքառօոօ)

/Ճաաոօօտ հ.

ԹՇՈՇԵՈԼՑ

03416184

Ֆօոօումմ

Օճառ

Քօտթտոօո8.

ԽԼՇՐ0Ո08

ՎԱԶՈՒՈՒՑ

Խ1., 1991. Ցաօուօեդուը,37 ոքճողծմուծ.

1984, 189 110.

Ա.,

Եքոտաճք՞՞,«ԹԽՕԽՕԽՀԵՃ

ՑԵՕՅՕԽԵԱՎՇՇԻ0ՐՕ

ոթօոոքոյււն, ԻՇ 11, 7. 1992. ՈՅքօթո621Ե184:Ծ ԱՄՆ «ՃՈ:

113.

.9»ՇՇՈԵՇա00318Շ186ԻՒԼ0Ր0

ԸՕՇՆՕՑԵՈՇ

Եճոաոօօտ 8.

6., օք.

1996.

106. Ճոն

112.

Շոքմոօգոն-

աո

"93668Շ10ո՞,1995, 262

ԱՇԽ

Ճ»ոողօ8 9., ԸՇՏՈՍԱՈՒՈՒԹՈՅ

3., 730Շ6ԱՇՐ41: Էքո ԼՅՈՅԱՔՇ 1քօՂԵ6, /10ոժո ՛.:

8ու6օք

քօոյեօ...

հճ

111.

ՓշքածքօրօօոուռոՇոսծ 1992, օք. 10-14

ՔՕՇՇրրւ. 2.

ՔԹշոշաան ՆԼ Լ.

125.

«ԽՅՂՇԽՈՎԹՎՇՇԽԵՇ 6օ1օր6ք

142.

ԽԼ: ղօուօոքճֆոք՞",

Շօոօտ4),հ/.., 1972, 3886. ԽԼ Ճ., Եւոտոքգո 3. Օ. Օ Լտտօքոտո

(ոդճք.Շ

ԸԼԱՃ»

էքոՅաճ

ոօքաաօյա

ՈՅ

5Խօոօեւտւտ

8ջռւօոո

ոու

Շ6օքաոո:7ք7ո08

ՕՐԱՕԼԼՇՒՅՑԻԼ.

քելԼՕՎԻԽՈ:

Եքօտշո,1991. ԼՕօճոքօոթօուՃքոտոշաօնՇՇԻ.

ՃՈ

ԼՔԵԼ

ացում

քօշոջճուոծնօն

Ղօտաշծլ ոօաոճոօթ

օք

մոՎ0-ոթնոԼիԿ66աօն

147.

5250ԽՕՃՈՈՎ6ՕՃ0Ր0 «Օոֆօքօումամ"Յօղքօօշթւ 608օքլածաօ1808211 1990ւ.

ԽՏՀՅՒՒԹՆՑ

ՃԼՈՀ:, Եքօոճո ՇՇՇԻ ո. 1989». հ, 129. Լօոսախօոու ՇՇՇՔ "Էռքօղոօօ »օ3:նժոօ

«Փուոոծել

130.

1990, օք. 486 օ18156Շ1Աաո՛', Ճ.

օա ՈԾօօ6ած/ (118ք.6 ծու) Ք.

նռ»

1996, 255 131. 132.

Ճ.

71Շ6թեռատ8.

քծուօ Շոռու

134.

Է:

««ՕՅԼԱՇՆԲ0

ԷՇՅՅՑԱՇԱԽԿԵՌ:

Իոտունծ

Խ08886Ղ80

օօղթաւօրօ

Ֆոքոտրծուծ.

139.

Է0Շ7ոռքօ1Ց

Էրուտաոօ

՛Է.

Րօ717-. Լ

ԽԼ ԸՇ. ո ոք. Ղօրօ8թղմ

150.

36108255 3, 1991.

7/6

Ճ.

«Թողօքքճոճքօրոօ

ոօ

810թօհ.

օք.

Օոշխաս:

Շղօոձթե 5-6 ոո.

քնտոսմոտ

ԽԼ, 1992, 646.

ԷԱՇճղօատ»

օթոճքաթումոք

ՈՔ

ԽԼ:

քոօոթծ

Ճ. -

ոօ

ոք01380ղ6188

19773,59

ՇԲՈԵՇԻՕ:03441Շ186ԷՈԼԸԾ

քշօյբօել. Շոքոտօզտի (Ըօօ. 1990, 398 օ., օք. 342.

է(046քԵ,1995

ԱԾոտոաՎՇՇԻՅՑ 58

ոթ.) 156.

ՕԷԾոաոմ:

40348618.

ոքոուտաել

Ը, 36 6., օք.

Ճ.

2:0534186188 Թօոսմօծքաւճաաւ ԽԼ

ՇՇՈԵՇՔՕՐԾ

ք6օօքթոճ81438ղԼ ԽՕԱՈԾԵՈՔՈԹԵԵՐԸ

ԽՕԽԵՍՄՇՈՎՑ.

ՖնւՓօքել2ԱՔՕԷ0ՕՇ 6:Ծքօ Ղ26ՔՇ. ԷՑքօոօմօաճտ

155.

ԱԺՈւ

ոՕոքօծել ՔՐԹաօրօքթլթ

1975. 154. Էլաւօոօքեւթ

1997, 179

Լ, Ճրշքաո (ՃՇքծւ08 1988. 7օո.- ԽԼ: Առաղոյոմւ,

հ1., 1994. Մօեռթո3. ԽՈճւքօտոօոօուտո.

153.

55-70.

հքօօՐ ԵՑԱ

Լ.

(2-6 րդու. Աթքօքոծ.տ ոօո.). ԽԼ, «ԴՇՕօՇ»,1972 ո., 415 օ. 8. ԷԼ, ՃոտքօճոռԷԼ ԿԽ. «Աքդումոաւ տ Փուօքեւ 151. էԷԼտոքօաուօ

152.

703816180

ո,

լքօճոծոլել

1օքեոմօոօՐՔՎ6Շմ ՇոՕտշքթ-

Շօղթօաօօ0341618ՇԱՒ070

360Ա0ԽԱՎՇՇԵՅՆ

Է080որ7»,1ԾՄուՇ

նօօաօ

Եք.: եո. ՃՕՄ7, 1995-., 270 6. Լ. ք Թքաողոթո՞ւմ օոքոոօվքաու

Ք2ՅԽՇԼԱՇԷԾԵԼ ՇՈՇԼաՈ

Փփֆծօաոթոօծ Փօքուօքօ06

Էօտատուտմ

8ԱՈ5ԸՃ,

ոօոտոԿՇօամ ԽՀքթոոժմլ Լ., ՃԼօոդու )Օ. Ճ. Ք թ.),

ԽԱքոոջօտ/Ճ. Շ..

ՑԵՕԱՕԽԱԵՇ

ՎՇՈՕՏՇԵՉ.

ԷԼ082ն611), ԽԼ., ՂԵ, Ոօ

4798 Ը.

141.

Ըշտեաւօօ

52-59.

ՕողարաԲ

ԽԱուօաամ

ոքօոտտ076583 ՇԼԼԱՃ՝.

Ճոաաու

3.,

«03488618. (Փօքուծքճոնու)

140.

149.

Եաւօք ԽԼ, ԷՇՈՏօօո 2034160180821106. Խ/., 1995, 496 6. Շ., Օք.

Խ1., Տ

1995,

՛1.: "'7366101610Ի՞", 1995, 2466., քօփօքու.-

138.

Թոօոօն

1Լոչ,

355. 7աքճտղծուծ, 5։:080811188-. ՅԽՕԽՕԽԱՒՑ օ1քմի ՇՕյք՞ուծօ184

ԵԼ /Ճ. 736օտոօոո Առքաաւօտ Էոշտ

Ցոլօա.

ԷշՎԻԵռ:

ո6108010 ՇոքմՅօՎԵՄՈՒ

Աոոքոո Շ., ԽնքոատուԼ., Ճքուօքո:. Քքօրմու1995,96.

137.

ԽԼ:

Շ. Խոոուօ.

ԽԼոքօտաօոօեոո:. ՇՏԽԿ-11536ք6»քո,1994.

ՃԼԱԷ: Չոօտօուտ,

136.

Աօո թու

38. Յոօոօեո,

55օ:0նդոու.

133.

135.

ոք.

ք Փ., Աոարօտ 5. 1. «Ճոքշքույմ քջուօա քոռ 1թ7ոօ5. Բուո. 131, Վ. 2. ԽԼ, 1993, 1476., օք. 30-

Խռածօաաօ8 8. ԷՅոքեր՞,

66.

1քոոոսօօատմ խոքոօում:

Փ., 9068 8. Ք. ՃԱԿ, ԲԷՈ/5ԸՃ, հ, 1995, 228 6. ԽՈոածքոօտ 8.

148.

Շ.

ոժոոււթ

ԽՈռքոօու: Մ Վօ6Է ՏԱ:(Ճ. 11. Քօուուօտ, ԷՕ. ԷՕ. Ծօթոօրօո,Շ. /Ճ. Խքոքւթւմա08 ոք.) Աօո քաւ Ճ. էԼ Քօխճաօտո.- ԽԼ.: Խուա ո 6ճքշւռ,1ՕԷ1111,1996, 560 6., օթ. 12-18, 230-236. 144. ԽԱռքաօրում. Շ6օքէաու(ոօք. 6 ՅԷՐո.),հ1., 11քօոքօօօ', 1974, 447 6. 8 3-» 1., 1. 2145. հԽոռքոօ Թործոօ Փ. ՝236քոքաթթոքօա386Ո6Է015. ք., ի/.: ԱՇոուքյոոՂ, 1983, 534 օ., օք. 84-86. 146. հ/ռքոօԷԼ, Ծուօղթօ Փ., ՇօԿդիօքո, 1. 26, օք. 215.

ԷՈՆԼՅՈ, 128.

Զ.ՕԵՕԽԱՎՇՇԻՅՆ

143.

ոօյ

ՅԲող.

քօր. 8. Լ

Լ., Լ6ոօքոտԽ/., ԽՈքոԿճո Լ. Է

"Թաւքոֆաքուծաւօօդոուաք08ՅՒԱԹ

127.

Խոճոօճո

ՈՅքծաօղուօոօ ոծքաօրը (461010101181 8Էճոտ3).հ/1.,/16ոօ, 1995.

ԸրՀՆՔՇՆՔԵՏ, 1971.

126.

ԵքմՕօօտծ,

Շոօոճքծ (1օո

ԽԼ: Առուտոթոշը. 1979.- 463

քշո.

ԽԼ Լ.

ԹՕճդաօտոո

Շ.

1ԱԾԹրթօաօ-4ԻԵՇքաւ նիա, Աքօոքոխմն

.ՀօոեօաՕօ0541618ՇԱԲԻՈԼ

«ՇՏՈԵԽՇԵՕՃՕԳՏԱՇԼՑՇԱԵԷԵԼԾ

«Օ8Շ7ՈԵՂՅԱՒՒԼ

ԽՕԱՇՄՈԵՂՅԼՄԱԼ.

Ք Թ0րօԿԷօԱ ԼԱՏոոքճոթոօմ Քտքօոօ՞.11օոծւոռ,Եե, 16826քո1995, 378 6. 157. Ալո

աքԱԾ ՅԽՕՒԱՕԽԱԱՇ ՇճՂԵՇԽՕՐԾ Ճ03486482.

Ը.

ոօտ6ք-1

Խ/Լ., "ԴՀՕՈօՇ".

158.

159.

ՇՇՈԵՇԽՕՃՕՅՎԱՇՈՑՇԻԽՕՐՕ

ԼԱԱլքօճոտխճ Փօքաոտքօտճեատ ՒԹՖԿու.Լքյոօտ ՑՒՍ1Ո՞ԸՀՃ. հ/1., |993., 174 6.

11լքօտտԹժու

Լ974 ը., 55

160.

161.

Իոոոււ

/`քշքէոտ քշֆօքոճ

ԷԼ

ՔՕՇՇտտ:

ՔՕՇաաԱՇետի ՃՈԵՒԼԵՐՇ Շօօծքճածիատմ. Ատ ՈՍ

36 8, հ/., 1992, օք.

Ճ.

Քռատծօքբ5.

ՇՕՑքճուՇէ մլԵւմ ի1. 2000

Շղ088քե

ՔօԽՅԵ0Ց

1995,

Ե.

Բ.

/Ճ. Ք..

8. 11, Ծուռ Ճքոարուօտ

ծ էւօ1օ.

7Լ

Շ.

1111ՓՔՃ.

Փօքոտքօոճւտծ 8ՒԷԼ15ԸՇ2Ճ. հ՛.,

ԽօրողծաՇճ.

ոքտտաուոճւմ

5լՈ1415ԸՇ2.

168.

170.

հ,

1995, 82

177.

8ՒԼ1Ո32ԸՇՃ.

Ի/., 1993.

Լ,

ԽԱօոճօօտ

ՃԱՒ

Ճ.

1870. ո,

Փ.

/Ճ.Ճ.

7շղօտւտնմ

2810քօ6.

ԹՇՈՇՒԼՎ

Օ18.

ՅՇԽՈՇոճում

Եշոճուօք

Ոչո6 Ք

179.

Փոք

ղճատքօոճաամ

Ճքխտիաօ

ՈՄԽՀՅ, ԼՒՕԿՏՇԵՇԵԼԱ ՐՇՇ.ՄԻ-Լ.

10607Ո4քօ18ՇԱԵՕԽԸՕ8676.

182. 183.

օ/Ճ. "

ԼԼ

ԷԼ

Կոո

ւԹՔ

Եք. Ճ.

ԼօՇոճքօրՔՀաաօտ

հ/.,հՂԵԼՇոծ, օ1քօր/քն

ՒԷաշճղօաատ

ՇԸՇԸՇՔ

8/., 1993.

ոն

Ոճքօօճոծլքթ

ՇՇՈԵՇԽ:ՕՐՕ

օ.

ՕքրճոյՅումմմէքօօՒԵՑԻՇԻՕՐՕ

2:034860188. ԷՕՇԲՅՈՅ.

ՕԿօքու ՈՕ

203886184.

/Ճ. 8.

Կգա

1991.

«ատոտան էմ 1960, օոք. 185.

1989, 47

Ւ/., 1925. 223

ք.

«օծքնիոծ քշմօմ

110ՌՒԹ6

Ի. 3բօաօաոճ. Շ., օքեյ 8. Բ. Ճքռթառըոօոաոմ ՀՕոոծօրի

ԱՀՇՇՈՅՀԼԼՅ.

181.

11. Ճ.

Մ քոճմած Ե.

ՂՇօքոտ

ՇՇԼԵՇԵՕՐ0

հ.

1912.

Չ.ԹԾԵՕԽԱՈՎՇՇԽԼԾԷՅԴԺԼ, 7Թ 8.

1973, օ. 36-37, 7

10, 6. 41, 1989, 76

11, 1991. Խ1

ՇՇԻ:

ԽՈՇուօհտի հ/1. Շ. /աոօրճհ.

ԸՂծոէլոտի

Օ11էէՃ"".հ1.,

180.

քեդօաաօն

ՇՅԱԵՇԻՕԼԾ

«03816184 Ճ. Փ. Ոտոետքօտճմած քելի Ըճքեոօտ տ ոաՇօծքոճւնմն /Ճ810քթօֆօքու ՄՇՕԹԱԳ (ոօօթոտ պծրօոօաօ1ա4).

Շ1ՇՈՇԵՐԼ

3ոօււ

ՇՕԽՇԽՑԻԱՇ

ԷԹՄո.հ/., 1996, 40 6. ոօ:օք2 ՄՎՇԻՕԱ

1771. ԸՔՇՊՇԽՃ

178.

Սոատոտտոճղե օծ Ց8ԷԼ1Ո2ԸՇ2. 8՛., 1996, 159 օ.

Ըճքոօը

/քաշժտամ8

Ըշքոցտ Ճ. Փ., /Ճաօօօ5 Ճ. քշրտոմքօտճիոթ

ԼՕՇՄոՅքՇՑԵՒԱՕՇ

5ՒՕԷԼՕՆՔՒՆ.

169.

Ճ.

ՑՃՇՃՒԼՂ/Լ

ո.,

2009.

ՇճյԵՇԻՕԻՕ

Խառոտ քօփօքոճ քքշօրեզոօաոտ Քքծոոո, 1947, 3 6. 11. Չոօոօդխուռ. հ/., 1992. 166. Տոն ծղԵօօհ 167. Ըճքիօ8 Ճ. Փ., ոջֆօքտ 8. 11, Ըռոճնոտի 8. 4Ճ., Ճքուսյոօտ Ց. 1., ԵօԷտճքծուօ11.8. Օածոթն է ոքօորլօ3 ՇՕԱՔՃՂԵՒԼՕ-3ԵՕ1Լ0811ՎՇՇ

ՔՕԽՈԼՈՇԻՇՇ

.ՖօՇՇաք. Ձթօոթօելեւաո ոքօօծքթո30884Էատ լօ 165.

հ/., 1983

՛1:ՕԽՇԵՇԻՅՑԸ ՕԾոճօրլոն 1088. 11ՕԽ1ՇԷԼԵ:

ՔՕՇՇաոՇ«Օ-ՃԾքՔանիՇեճքոթօրթւոխը Ճ03486188, 61ք. 103-119.

քո38աոտմտ ՇՇՈԵՇԵ0ՐՕ

ՔԲՇԽՃՕԼքԵՏՇ ՊՇԻՒՂՇԵԼԱ:Ւ

ՇԸքճտօաա: (1Է(ՓՕՔԽԼՃԼԻՕ՛ԼԲ:). Ի/., 1992 ո., 422 Ը. Փօքուօքճ 11 ԻՕԵՇՄՈԵԼոքՕ8ՅյոՏ.

«ՇԵՇՏ ՇՇԱԵՇԻՕ240348ՇՒ8ՇԱՈՕ0ՐԾ 06ՖԿ6աոն

..Ղոծոծ, 1քոխմօք ԽՃեքւետօրտան.1ամփօքաճւաօօծ 6:օքօ «օո մՇ/8,

ԷԵՏքՕՈՇԱՇԵՅՑ

Եք:Օօօղե,ոծոճ6քծ,2007 Ր., 46 օոք., օք. 13.

176. ԸՂՏԽՈՒՒՕԻ Ը.ԷԼ ԸՕՔօքԼԱՇԻՇՐՑՕՔՅԵՈԾ

8 061261: 34Բ0Է1Ո216ՈԵ6184 տ ՔղՕոետՕԲՅԱ ոթյտոշվՇԵ ՄԼ, մ Ֆւտօքմաաօն քճծօսօմ տղե ՔՕՇՇԱԱՇօՄ Փճղծճքումա/180:ՆԱՐՄ-ԼԱ1ՕՒԱԹԾ ՕՇԵՕՑԵԼ քօ808ԵԼԹ ՖՕշօամօմ ոօոտոոմտ Խոքճաաուօմ «Փշոօքուտտմ: ԽողՇքոողծլ խոմ 2009ղ./ ոօուքոու Լ.Շ. ԷօքտորՑՇ6քօճ.Է2ՖՎ.ոքոա. ւՕեւՓ.29-30

ԱԾՃՕՆօթեւծ

հ:

ոօո.

ԸՕՇՐօաաՇ

175.

4806.

ԽԱՕՐՕՑԽՒՈՅՈՒԹԻԾ8րքօոքօրլելււ

3-6 ո3ո.

ՇՕՒՕ34.

(ՀՈՅԱՑՅՈԵՒԵԼԸ

ՑԱԱՄՇԵ),Ի/., 1996.

174.

35:560110Խ146Շարն

Ըյճքօոջճաճճճ

1է,

ԲՕՒՕԽԱՎՇՇԽՕՐՕ

Ճօ03:216182 ՓԼ:

29.

710508օան

3ԵՕՒՕԽՔՎՇՇԵՈԼ

164.

173.

հՈ:ՐՕՇՄոճք`ՈՔ6էում

106Ֆոճքտ.

ԷՇՅՅՑՔՈՇԱԽԵԼՆ

ԾՒՕՈԾՈՅՒԵԻՔ

ուՓօքուճւաւօԷուծլը

ԽԼ.

ՇԼԱՃ.

օ.

Շ1թ. շքէճո.

163.

ՀՃ03816156

ՇճՂԵՇԽՕԽ

Ըժյքյոծօւտօ

ՖԽԵՕ810Խ14ՎՇՇԵԱԱ

ԽՕԻ11161

4-Ն ՕՓՕռեււ աքտն 1լքաճեւտեւօօ ոքօտտտօոօւտօ ԽՕղՕրճ. Եծղօքոտտ,թօշօտտ 2 Է 3 ճքոուծ. ԼՏճ6ԱՇ,11Օ6օօԽ0օքո,1996 ո.,64

ոքՔ։

162.

«քյո

ՇՈԵԻՕՇԼԵ

142.

Շճ.

քերա.

երմ

184.

Խօոոծուտտ

էլքօտգու1984,

ԽԸՇՃ օք ՅՅԱ1 թօշո Ծա

ԷՋ

185. 186.

Լ.

էԷԱԱ1 Ճքթագոշաան

ՇՇԻ. Ճքխտոաատմ

ՇՅՈԵՇԵՕՐՕ

ԷՅ

ՇՕՑքՇուՇէլէլժո518ո6.

ԾԲօԵԾԽԱԼԵՑ

ՅՇաշաօտը Ճ.8.

5»րռօաօոաատ

40348

ՇՇՈԵՇԽ0Ի0

Խաքճոա

7Թ 7, ԽԼ, 67Բո.

ՇՇՈՅ

ո.

ԽԱԽՈՄԱԼքՕՈՒԾՇ օօ1քթ7ՈՒՈՎՇՇՆԻԾ(

ՂՇՅԱՇԵԼՑԵԼԸՂՄՂՈՇԷԼ/Ց)

|Թոծաքօարեւմ ք667ք6|.

ոքօՕՅՈՇԽԵԼ Էքօտոււ,1983, 241.

Ճ038426182. 3.6ԾԽՕԽԱՎՇՇԵԼՇ

ՍԱԼ:

187.

հէէք:Խ/Մ. 1Թ2ւստոմո.ՒԱ/Լոժ6Տ.քհքշօքեօո-Շօուշօութուճչէ25էՀ-1ՇԽ/6-1 Ժ-764-1օոուժ-3 1 ( ոճոտ օ6ք21Ա6826Ը 3 Խո 2010ո. )

ԹեՕաՕԽԱԱ

2403286018ճ2 /

ՇՇՈԵՇԽՕՐՕ

էԼ

ԷՕոճոօաօ,

ԾԽԾԵՕԽԱՑՎՇՇԵՅԱօ181ԱՇՐՔՒՑ.

)Օ.ԷԼ. 11881082.

190.

Յեւաոծնո

2-6

հ/.: 2000.- 480

Ե.

ԸՇՈԵԸԽՕ:Օ344686ԷԱԼԹԻՕ

ոՅղ.,

ոօո.:

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ

ՄԵՆԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԼՕՇՖոճքՂՑՇԷԵօՇ

աքօտ380ղօԲ2

ւմ, Եռ,ոքօոոթու

06116618, ՃՇօօաոճոտմ տքշօթտ իւ

քշրմքօ82:6

ոշտքօաօոճւ ո

ոօ

քՅՅՈՔՎԻԵՐ

193.

.»ՅԽԱԱԾԵՇթԵՏու

8ԷԽՈՂ5ԸՀ..

ԽԼ,

«ՇօՅոճատծ

03484618.

ԽԼ, Ըոոճնոոր Ճ. Չ.

1Ե8ՕԱՕՑՏԱՎ

ՀԵՏՎԵՒԸՕ

Ճ:ՕՂչ

ոք. ՃատոտտՔ ՕԱՇԵՒՑ ք838ո1ոգ 203421618088ՒԷ1171 էճ օճղծ. 8ԷՈՂ112ՇՃ. հ/., 1991, Փօքու

քռբոօֆ Ե. /1Շոօոճտօղքո1686:

Ալ

1991, 239

Երնան2014

1Օոռո Ճ.

ԷԿՈՆՈՄԻԿԱ

ՄՎՇԾՒՃՈւ /11օո քօո.

ՇՇՈԹՇԽՕ:Օ34246018ՇԻ

1992, 223

ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

4810ք8. Շ.-116:6ք67քւ.1993, 128 օ. քեդու/ (/օօքոտւ ուօ10Ո6Ռ. 191. ԷէՕոոո Ճ. ԽԼ ո ոք. ԱքոտշոոՅճւն Շ066186Է11061ե, ոքօօ6քթ23088Էա6

192.

ՀԱԿՈԲՅԱՆ

Ը.

Շօքօարւ Շ. Ճ. ՕքօռօտԽո ոք.- ԽԼ: ՃՕռօօշ,2008.- 208 օ. Ը/Կօ6էաւ ո ՄՎ664..11060685: ոոչ օՐ7ՈՇԷՂՕՔ 83-08)

188. ԽՕ11ՕԽԱՎՇՇՏ/6 ոքՕճՈՇԻԼԵԼ

Շ62ՈՅԻՇՔքՕ8ՅԻԻԵՇՇՐԼ

ք260Վ12:1661 Շ 163869 ոօատճոօ8 7թոճ. ՔօշոնԾոինիօիօր ԷԹՎԻՇք6ճքօճեմ ՂՏՃՒԱՐՎՇՇԵ0)1«ՕոՓօքօեւյոմ, 2. ԷՈ68, 1987, 173 6. 42615 189.

ԼԵՎՈՆԻ

ԼԵՎՉԵՆԿՈ

(116ք.6 Յուղ.)

ԽԼ «Հ0ՀՕԷԹԽԱՈՅ-՛,

ՅՃՕԻԱՕՌԼԼԵՃ

ՃՐԵՃ5Ւ(ՕՐՕ

ԻՇԼԻ

ՃթԼԵԼԼԼ21

ԵՍՈՂ:ԵՑ

194.

ԾաՕԵՕԽՔՎՇՇԵՈՇ ոքօօ6թ23082:15, ԱՇքծօրքթօրաճռ ոքօոոքայւտմ8 Ճքուգի6ւօմ ոքօաեւողծ

0ՇՆԱՃՔԵՏԱ

ԱԱ Շո մ օ63օքթոօ 936: ոոօ

ՅՅԷԾՈՒ0Շ1Ք.

1995. Խ1Օ՛1. 766682. Ճոքօոթծ. 1996. 195. Ճոտշուռո ջշսիաոու Տօլթոշծ ձոմ քօւտօոռօք Խշլուոք (էէ Ե ՆՏմշհծուօ ԷԹՃօԵ»ոո).ՄՇւ., 1998.

ու(Օ810ՐԹ4Փ:12

Բքօթռո2014

ԱԽՍՏԻ ՔՔ

Լ1ԽՒԿԾՍՏ

ԷԵ

Տպագրությանեղանակը`ռիզոգրաֆիա: Ֆորմատ` 80:84 1/16, թուդթ՝օֆսեթ, Ա 1: Ծավալ` 21.5 տպ. մամուլ: Տպաքանակ ՝ 200: Ք.

Տպագրված է «ԼԻՄՈՒՇ» ՍՊԸ-ի տպարանում: Երնան, Պուշկին 40, տարածք 76, հեռ. 58.22.99 Բ-ի: 1ոօ(Ձիոստիհ.ոո