Հայաստանի Հանրապետության գյուղական բնակչությունը և բնակավայրերը

ԱԿՍԵԼ ՊՈՏՈՍՅԱՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ԳՅՈՒՂԱԿԱՆ ԲՆԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ

ԲՆԱԿԱՎԱՅՐԵՐԸ

(ՀՀ գյուղական տարածքների համալիր աշխարհագրական հետազոտություն)

Երկրորդ արեփոխված ն լրամշակված հրատարակություն

ԵՐԵՎԱՆ

ՀՏԴ 911 ԳՄԴ 26.8 Պ 876

Գիրքը հրատարակության է երաշխավորել ԵՊՀ աշխարհագրության ն երկրա անության ֆակուլտետի գիտական խորհուրդը Մասնագիտական խմ ագիր` Աշխ. գիտ. դոկտոր, պրոֆեսոր Ա. Ավագյան

Գրախոսներ` Աշխ. գիտ. դոկտոր, պրոֆեսոր Ս. Մելքումյան Տնտ. գիտ. դոկոտր, պրոֆեսոր Ս. Ավետիսյան Աշխ. գիտ. դոկտոր, պրոֆեսոր Հ. Սայադյան Պոտոսյան Ա.Հ. Պ 876 Հայաստանի Հանրապետության գյուղական նակչությունը ն նակավայրերը/Պոտոսյան Ա. Հ.: -Եր., ԵՊՀ հրատ., 2017 թ., 466 էջ: Գրքում քննարկված են գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման համալիր աշխարհագրական հետազոտության տեսամեթոդական հիմնահարցերը` կարնորելով լեռնային երկրներում նմանատիպ հարցերի ուսումնասիրման խնդիրները: Փաստական ու վիճակագրական հարուստ նյութի մշակման, վերլուծության ն ընդհանրացման հիման վրա տրված է ՀՀ-ի, որպես լեռնային երկրի, գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման ձնավորման, շարժընթացի, ժամանակակից վիճակի, տարածաշրջանային առանձնահատկությունների, սոցիալ-տնտեսական զարգացման ժամանակակից հիմնախնդիրների վերլուծությունն ու գնահատականը: Գիրքն օգտակար է աշխարհագետների, տնտեսագետների, ժողովրդագիրների, ազգագրագետների, քաղաքագետների, պատմա անների, քարտեզագիրների, հասարակագետների, հայագիտության ոլորտի մասնագետների, ասպիրանտների, ուսուցիչների ն ուսանողների համար: Այն արժեքավոր նյութեր է պարունակում ՀՀ-ի կառավարման համակարգի ն տարածաշրջանային քաղաքականությամ զ աղվող մասնագետների համար:

ՀՏԴ 911 ԳՄԴ 26.8 ISBN 978-5-8084-2239-1  ԵՊՀ հրատ., 2017  Պոտոսյան Ա., 2017

ՆԱԽԱԲԱՆ Առանձին երկրներում տնտեսության ն նակավայրերի զարգացումը տեղի է ունենում նակլիմայական տար եր պայմաններ ունեցող տարածքներում, որի պատճառով տարածքի նպաստավոր կամ աննպաստ պայմաններն իրենց ազդեցությունն են թողնում հասարակության տարածքային կազմակերպման ն վերջինիս հենքը հանդիսացող նակավայրերի տեղաաշխման ն զարգացման վրա: Այդ երնույթն առավել ցայտուն գծերով է դրսնորվում լեռնային երկրներում, ինչպիսին նան ՀՀ-ն է: ՀՀ-ի գյուղական տարածքներն ու նակավայրերի ժամանակակից ցանցը ձնավորվել է պատմական երկարատն ժամանակաշրջանում, նաաշխարհագրական, պատմական ն սոցիալ-տնտեսական որոշակի գործոնների ներգործության տակ: Դրանով հանդերձ, ՀՀ-ի գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման ժամանակակից պատկերի առաջացման մեջ առավել մեծ է խորհրդային ժամանակաշրջանի ազդեցությունը, եր երկրի ինդուստրիալ զարգացման ն ուռն ուր անացման հետպատերազմյան ժամանակաշրջանում հիմնականում կայունացավ ՀՀ-ի գյուղական նակավայրերի ցանցը: Վերջին մոտ երեք տասնամյակում տեղի ունեցած իրադարձությունները (Սպիտակի երկրաշարժը, ԽՍՀՄ-ի փլուզման հետնանքով երկրում առաջացած էներգետիկ ն տնտեսական ճգնաժամը, շուկայական հարա երությունների ձնավորումը, տարածաշրջանում ազգամիջյան հարա երությունների սրման պատճառով առաջացած նակչության միգրացիաները, ՀՀ-ի քաղաքական համակարգի փոփոխությունները, վարչատարածքային նոր աժանումը, տեղական ինքնակառավարման ն տարածքային կառավարման նոր համակարգը, սեփականաշնորհման գործընթացը, տնտեսության ճյուղային կառուցվածքի ձնավորված համամասնությունների ն ժողովրդագրական իրավիճակում առաջացած փոփոխությունները) զգալի տեղաշարժեր են առաջացրել ՀՀ-ի գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման մեջ: ՀՀ-ի սոցիալ-տնտեսական հեռանկարային զարգացման խնդիրների շարքում առանձնահատուկ տեղ ն դեր ունեն նան ագրարային սեկտորի տարածքային կազմակերպման հիմք հանդիսացող գյուղական տարածքներն ու տարա նակեցումը: Վերջինս խիստ կարնորում ն արդիական է դարձնում ՀՀ գյուղական տարածքների համալիր աշխարհագրական ուսումնասիրությունը, որը հնարավորություն կտա ացահայտել ՀՀ-ի գյուղա-

կան տարածքներում տեղի ունեցող գործընթացները ն զարգացման ժամանակակակից միտումները: Դրանց ներքին մեխանիզմների ն արտաքին գործոնների վերլուծության ու գնահատման միջոցով հնարավոր կլինի մշակել ն իրականացնել գիտականորեն հիմնավորված այնպիսի սոցիալ-տնտեսական ն տարածաշրջանային քաղաքականություն, որը կնպաստի հանրապետության գյուղական տարածքների ու նակավայրերի սոցիալ-տնտեսական առաջընթացին, գյուղական տարա նակեցման համակարգի կատարելագործմանը ն աշխատանքային ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործմանը: Գրքի վերահրատարակությունը պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ առաջին հրատարակությունից հետո ամփոփվել ն հրապարակվել է 2011 թ. ՀՀ-ում անցկացված մարդահամարի արդյունքները, որը հնարավորություն է տալիս ավելի հավաստի տվյալներով ներկայացնելու հանրապետության գյուղական նակավայրերի ժողովրդագրական իրավիճակը ն առկա հիմնախնդիրները: Բացի այդ, աշխատանքում կատարվել են կառուցվածքային փոփոխություններ, ավելացվել է նոր գլուխ, առանձին գլուխներում` պարագրաֆներ: Սույն աշխատանքի ստեղծման համար հիմք են հանդիսացել ՀՀ-ի նակչության ն նակավայրերի թվաքանակի վերա երյալ 1831-2015 թթ. տար եր տարեթվերի պաշտոնական վիճակագրական տվյալներն ու նյութերը, վերջին ավելի քան երեք տասնամյակում հեղինակի կողմից կատարված դաշտային գիտահետազոտական աշխատանքների ընթացքում ձեռք երված նյութերը, գյուղական տարածքների հետազոտության վերա երյալ տեսական ն գիտական գրականությունը, ՀՀ-ի նակչության ու նակավայրերի ուսումնասիրությանը նվիրված աշխատանքները: Հեղինակը շնորհակալությամ կընդունի ոլոր այն դիտողություններն ու առաջարկությունները, որոնք հաշվի կառնվեն մեր հետագա գիտական աշխատանքներում:

ԳԼՈՒԽ 1

ԳՅՈՒՂԱԿԱՆ ՏԱՐԱԾՔՆԵՐԻ ՈՒ ՏԱՐԱԲՆԱԿԵՑՄԱՆ

ԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ ՀԵՏԱԶՈՏՈՒԹՅԱՆ ՏԵՍԱՄԵԹՈԴԱԿԱՆ

ՀԱՐՑԵՐԸ 1.1

Գյուղական տարածքների ձնավորման ն զարգացման պայմաններն ու օրինաչափությունները

Երկրների ու շրջանների ամ ողջ նակելի տարածքը, որն ընկած է քաղաքային նակավայրերից դուրս, իր նական ն մարդու կողմից վերափոխված լանդշաֆտներով, նակչությամ ն նակավայրերով (որոնք պատկանում են գյուղական նակավայրերի կատեգորիային) ընդունված է անվանել գյուղական տարածքներ |134): Գյուղական տարածքների գլխավոր տարրերը գյուղական նակավայրերն են, որոնք իրենց գործառութային նույթով կարող են լինել. 1) գյուղատնտեսական նակավայրեր (սրանց նակչության հիմնական մասը զ աղված է գյուղատնտեսության մեջ), 2) ոչ գյուղատնտեսական նակավայրեր (սրանք իրենց չափերով չեն համապատասխանում քաղաքային նակավայրերին ն սպասարկում են տրանսպորտային ուղիներին, անտառային տնտեսությանը, անտառարդյունա երությանը կամ էլ ստեղծված են արդյունա երական ձեռնարկություններին կից, ծառայում են ուժման կամ հանգստի կետեր), 3) խառը տիպի գյուղական նակավայրեր (սրանք համատեղում են գյուղատնտեսական ն արդյունա երական գործառույթները): Գյուղական նակավայրերի ամ ողջությունը կամ դրանց ցանցը ն միջնակավայրային կապերի ընդհանրությունը որոշակի տարածքի սահմաններում առաջացնում է գյուղական տարա նակեցում, որը հանդիսանում է տարա նակեցման միասնական համակարգի գլխավոր օղակներից մեկը: Ընդունված է համարել, որ գյուղական տարա նակեցումը ոչ քաղաքա-

յին տարածքներում նակչության կյանքի տարածքային կազմակերպման ձն է` տար եր տիպի գյուղական նակավայրերի ընդհանրության տեսքով, որոնք նախատեսված են մշտական կամ ժամանակավոր նակության համար: |134): Գյուղական տարա նակեցումը պատմականորեն ձնավորված տարանակեցման երկու ձներից մեկն է, որոնց միջն սահմանն ինչ-որ չափով նան

պայմանական է, ն գործնականում այն կարգավորվում է տար եր երկրներում ընդունված օրենսդրական ակտերով, ըստ որի այս կամ այն նակավայրը դասվում է քաղաքային կամ գյուղական նակավայրերի շարքին: Սակայն գյուղական տարա նակեցումը քաղաքայինից տար երվում է հիմնականում նրանով, որ ապահովում է տնտեսական այլ գործառույթների կատարում, քան քաղաքային տարա նակեցումը: Դրա հետ կապված գյուղական տարա նակեցումն առանձնանում է նակավայրերի առավել փոքր մարդաշատությամ , դրանց ցանցի ավելի արձր խտությամ , կառուցապատման տնամերձ տիպի ն 1-2 հարկանի տների տարածվածությամ : Միայն գյուղական տարա նակեցման դեպքում կարող են հանդիպել տարա նակեցման այնպիսի ձներ, ինչպիսիք են մենածուխ տարա նակեցումը (խուտորային, ֆերմերային, անտառային պահակակետեր, ճանապարհային տնակներ ն այլն) ն մանր (100-200 նակիչ ն ավելի քիչ) նակավայրերը |134): Աշխարհի երկրների ն շրջանների մեծ մասում գյուղական տարա նակեցման հիմնական մասը կազմում է գյուղատնտեսական տարա նակեցումը (այն նակավայրերի ցանցը, որոնց գոյությունն անմիջականորեն պայմանավորված է գյուղատնտեսական արտադրությամ ): Այդպիսին է նան մեր հանրապետությունը, ուր գյուղական նակավայրերի ճնշող մեծամասնության (95 %-ից ավելին) հիմնական տնտեսական գործառույթը գյուղատնտեսությունն է, իսկ մնացած գյուղական նակավայրերում գյուղատնտեսությունն ունի նշանակալից աժին: Բացի այդ, չնայած ՀՀ ունի 64 % ուրանացման մակարդակ, սակայն միայն մայրաքաղաքում կենտրոնացված է երկրի նակչության 35,8 %-ից ավելին, իսկ նակչության թվով հանրապետության առաջին յոթ քաղաքներում ապրում է քաղաքային նակչության 76 %-ը: Ամասիայի, Աշոցքի, Արագածի ն Բաղրամյանի տարածաշրջաններում չկան քաղաքային նակավայրեր, իսկ Նոյեմ երյան, Վայք, Մեղրի, Մարալիկ, Տաշիր, Ճամ արակ, Թալին ն Ապարան քաղաքային նակավայրերում, որոնք համարվում են տարածաշրջանային կենտրոններ, մշտական նակչության թիվը չի անցնում յոթ հազարից: Բերված փաստերն ապացույցն են այն իրողության, որ ՀՀ տարա նակեցման միասնական համակարգում գյուղական տարածքներն ու տարանակեցումը հանդիսանում են կարնորագույն օղակ ն լեռնային մակերնույթի հարուցած դժվարությունների, ինչպես նան ուր անացման խիստ օջախայնության պատճառով գյուղական տարածքների զարգացման գործընթացներում առավել մեծ դեր ունեն ոչ թե ուր անացման, այլ տեղային

գործոնները ( նաաշխարհագրական, պատմաազգագրական, արտադրատնտեսական, սոցիալ-կենցաղային, տարածաշրջանային ն այլն): Դա նշա-

նակում է, որ ՀՀ-ի նման լեռնային մակերնույթ, նական պայմանների խիստ ազմազանություն ն քաղաքային նակչության արձր կենտրոնացվածություն ունեցող երկրներում տարա նակեցման միասնական համակարգում գյուղական տարածքներն ու տարա նակեցումն ունեն «ինքնուրույնության» ավական արձր աստիճան, վճռական դեր են խաղում լեռնային տարածքների զարգացման, տարածքային ու մարդկային ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման ն կայուն հասարակական զարգացման գործում: Հետնա ար, ՀՀ նման լեռնային երկրներում գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման աշխարհագրական հետազոտությունը ն դրանցում տեղի ունեցող գործընթացների ն զարգացման միտումների ացահայտումն ունեն տեսամեթոդական ն կիրառական կարնոր նշանակություն: Սոցիալ-տնտեսական աշխարհագրության մեջ նակչության տարանակեցումն ընդունվում է որոշակի տարածքի սահմաններում նակչության աշխման ն վերա աշխման գործընթացը ն դրա արդյունքը` նակավայրերի ցանցը [114, 139]: Այլ կերպ` տարա նակեցումը որոշակի տարածքում նակչության տարա աժանումն է, տարածքային կազմակերպումն ըստ նակավայրերի ն վերջիններիս համակարգի |102,204): Տարա նակեցումը երկրի տարածքի նակեցման պատմական գործընթացն է, որն ուղեկցվում է նակավայրերի ն դրանց համակարգերի առաջացմամ ու փոփոխություններով: Այն հասարակության տարածքային կազմակերպման ձն է, նակչության համակենտրոնացումն է տարածքի որոշակի վայրերում: Ի վերջո, տարա նակեցումը մշտական ն ժամանակավոր նակչություն ունեցող նակավայրերի ամ ողջությունն է: Տարա նակեցման ձնավորումն ու զարգացումը պայմանավորված է սոցիալ-տնտեսական, աշխարհագրական ն ժողովրդագրական ազմաթիվ գործոններով ն պայմաններով |224 ):

Հասարակության զարգացման ամեն մի նոր փուլ իր ներգործությունն է ունենում թե՛ առանձին նակավայրերի ն թե՛ նակավայրերի տարածական համակարգի ու ցանցի` տարա նակեցման ոլոր կողմերի վրա: Ներկայումս ավելի ու ավելի լայն տարածում է ստանում այն մոտեցումը, որ «տարա նակեցումն» ավելի լայն հասկացություն է, քան « նակավայրերի ցանցը», քանի որ տարա նակեցման գործընթացները կարող են տեղի ունենալ նան այնպիսի տարածքներում, որտեղ նույնիսկ ացակայում է նակավայրերի ցանցը: Տարա նակեցման նման լայն ընկալումը` որպես գործընթաց ն

միջավայր, հնարավորություն է տալիս այն դիտել որպես հասարակության տարածքային կազմակերպման ն՛ նախադրյալ ն՛ հիմք |56): Տարա նակեցումն աշխարհագրական տեսանկյունից ուսումնասիրելիս խիստ կարնոր է դառնում նական միջավայրի հետ փոխազդեցության ացահայտումը |139): Այս իմաստով առանձնակի հետաքրքրություն ն կարնորություն է ձեռք երում լեռնային երկրներում գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման ն նական միջավայրի հետ փոխազդեցության ուսումնասիրումը, ժամանակակից միտումների ացահայտումը, քանի որ լեռնային տարածքներում նական միջավայրն առանձնանում է նակավայրերի ձնավորման ն զարգացման համար ինքնատիպ պայմաններով: Տարա նակեցման մեջ անընդհատ տեղի են ունենում փոփոխություններ ն զարգացում, առաջանում ն վերանում են հակասությունները, նորը դուրս է մղում հնին, սակայն միաժամանակ գոյատնում են հինը ն նորը, քանակական փոփոխությունները կուտակվելով հանգեցնում են որակականի` տարա նակեցման աստիճանական զարգացումը զուգակցվում է թռիչքաձն փոփոխություններով |164): Տնտեսության զարգացման շնորհիվ փոխվում են տարա նակեցմանը ներկայացվող հասարակական պահանջները: Փոխվում են նոր նակավայրերի ու նրանց խմ ավորումների ստեղծման ու զարգացման հնարավորությունները:

Տարա նակեցման գլխավոր օրինաչափությունը տարա նակեցման ձնի համապատասխանությունն է տնտեսության զարգացման մակարդակին ն առանձնահատկություններին |139): Նախնադարյան հասարակարգին նորոշ էր տարածքի նակեցման դանդաղ գործընթացը, որը պայմանավորված էր արտադրողական ուժերի զարգացման ցածր մակարդակով: Այդ ժամանակաշրջանում տարա նակեցումը նութագրվում էր ցրվածությամ ն ոչ շատ քոչվորային ձների տիրապետությամ : Անցումը երկրագործության սկիզ դրեց լոկալ, ամրակցված նակավայրերի ցանցի ձնավորմանը:

Ինդուստրիալ հասարակարգին նորոշ է նակչության ուր անացված տարա նակեցումը, որն առանձնանում է քաղաքային նակավայրերում արտադրողական ուժերի աննախադեպ համակենտրոնացումով, ագլոմերացիաների ն ուր անացված շրջանների ձնավորումով, նակչության տարածքային շարժունակության կտրուկ արձրացումով ն գյուղական նակչության մասնա աժնի նվազումով |139): Ցանկացած տարածքում նակչության տարա նակեցման գործընթացի զարգացումը պայմանավորում են տար եր գործոնների ամ ողջությունը,

որոնք աժանվում են երեք խոշոր խմ ի. 1. սոցիալ-տնտեսական գործոններ, 2. նական գործոններ, 3. Ժողովրդագրական գործոններ: Հետինդուստրիալ երկրներում կենսամակարդակի արձրացումը ն էկոլոգիական արժեքների գիտակցումը հանգեցնում է նրան, որ նակչությունը ձգտում է ապրել ոչ թե գերլցված ն աղտոտված քաղաքներում, այլ գյուղերում, նության գրկում, որին նպաստում են այդ ժամանակաշրջանում ձնավորված գյուղական տարածքների ենթակառուցվածքային հագեցվածությունը: Աճում է ծառայությունների ոլորտի դերը: Դրանց շնորհիվ քաղաքային նակչությունը սկզ նական շրջանում տեղափոխվում է մերձքաղաքային շրջաններ, իսկ այնուհետն` նան գյուղեր: Ժամանակակից պայմաններում գործունեության տար եր ձների ինտենսիվացումը ն տարածական համակենտրոնացումն զգալիորեն փոխում են նակավայրերի իրական տարածական սահմանները ն տար եր տիպի նակավայրերի փոխհարա երությունների նույթը: Մասնավորապես` գյուղական նակավայրերը դադարում են լինել միայն զուտ գյուղատնտեսական գործառույթ կատարողներ: Նրանք թե՛ տարածական ն թե՛ գործառութային առումով էլ ավելի են համախմ վում ազմագործառութային տարածքների մեջ |44): Տրանսպորտային ուղիների ու միջոցների կատարելագործումը, նակչության շարժունակության աճը, միասնականացման գործընթացները, նոր գործառույթների զարգացումը, մարդկանց պահանջմունքների աճը, էկոլոգիական, սոցիալական ն տնտեսական նույթի այլ գործընթացներ օ յեկտիվորեն մեծացնում են մարդկանց գործունեության տարածական սահմանները, որոնք հաճախ դուրս են գալիս նակավայրի իրավական սահմաններից: Այդ երնույթը դիտվում է նան լեռնային տարածքների, մասնավորապես, ՀՀ գյուղական տարածքներում, սակայն տեղային մի շարք գործոնների ներգործության պատճառով մեզանում գյուղական նակավայրերի զարգացման գործընթացներում գերիշխող դեր ունի գյուղատնտեսական գործառույթը: Վերջինիս արդյունավետության աստիճանը, ացի զուտ արտադրատնտեսական գործոններից, մեծապես կախված է նան գյուղական տարածքների նաաշխարհագրական ինքնատիպ պայմաններից ն առանձին նակավայրերում առկա սոցիալ-տնտեսական ու ժողովրդագրական իրավիճակից, զարգացման գոյություն ունեցող միտումներից: Հասարակական արտադրությունը ներգործում է նակավայրերի ու դրանց ցանցի վրա ազմաթիվ «ուղիներով» ն թույլ է տալիս ազմա նույթ ձների առկայությունը: Բնակավայրերի որոշ գծերի համար որոշիչ նշանա-

կություն է ձեռք երում արտադրողական ուժերի զարգացման մակարդակը, մյուսների համար (օրինակ, նակավայրերի սոցիալ-տնտեսական տիպը, դրանց նակչության սոցիալական կազմը ն այլն)` արտադրական հարա երությունները: Բնակավայրերի վրա հասարակական նույթի երնույթներից առավել մեծ ազդեցություն են թողնում որոշակի տնտեսական ազայի վրա ձնավորված, պետական ն իրավական հաստատությունները, մշակութային ն քաղաքական կյանքի կազմակերպումը |203): Գոյություն ունեցող տարա նակեցումն իր ազմազանությամ կարող է ընկալվել միայն նրա նկատմամ պատմական մոտեցմամ |139): Այն ձնավորվել է տար եր ժամանակներում, իրենից ներկայացնում է պատմական զարգացման արդյունք ն նրա ազմաթիվ գծեր իզուր է վերագրել գոյություն ունեցող արտադրաեղանակին: Առանձին գյուղերի ն դրանց ցանցի ձնավորման գործընթացում տնտեսության որոշիչ դերն առավել հստակ է դրսնորվում, եր այն դիտում ենք որպես գլխավոր արտադրողական ուժի` նակչության տեղա աշխում: Բնակչության ն արտադրության տեղա աշխումը միասնական երնույթի երկու կողմերն են: Տնտեսության զարգացման մակարդակից է կախված գյուղական նակավայրերի նակչության թիվը, դրանց աշխումն ըստ գործունեության ու տարածքի տնտեսական օգտագործման ն աշխատանքի համակենտրոնացման աստիճանը: Տնտեսության զարգացման օրինաչափություններից մեկը, պատմական որոշակի ժամանակաշրջանում, գյուղատնտեսական նակչության թվի աստիճանական նվազումն է: Արտադրության մեջ տեղի ունեցած ցանկացած փոփոխություն, որը պայմանավորված է նակավայրերի աշխատանքային ռեսուրսների ավելացման կամ նվազման, նրանց կազմի փոփոխության ն աշխատանքի տեխնիկական զինվածության, արտադրության նոր տարածքային օջախների առաջացման հետ, անմիջականորեն ազդում են նակավայրերի վրա: Այս տեսակետից առավել «շարժունակ» են զ աղված նակչության կառուցվածքը ն նակավայրերի գործառութային տիպերը, նակչության ընդհանուր թիվը ն նակավայրերի մարդաշատությունը: Դանդաղ են փոխվում նակավայրերի նյութական ձները: էլ ավելի դանդաղ է փոխվում նակավայրերի ուն ցանցը` կապված դրանցից որոշների վերացման ն նորերի ստեղծման հետ |164): Արտադրության տար եր տիպեր իրենց պահանջներն են թելադրում գյուղական նակավայրերին ու տարա նակեցմանը: Գյուղատնտեսական

արտադրության տար եր տիպեր ն դրա հետ կապված տնտեսության համար տարածքի օգտագործման նույթը նույնպես հատուկ արտադրական պահանջներ են ներկայացնում գյուղական նակավայրերին, խթանում տարա նակեման որոշակի ձների զարգացումը: Գյուղատնտեսական տարա նակեցման այս կամ այն ձների ձնավորման վրա կարնոր դեր ունեն նան տնտեսության տարածքում առավել աշխատատար ճյուղերի տարածքային համակենտրոնացման տար երությունները: Վարելահողերի միննույն մակերեսը (մի դեպքում` մեծ չափերի, մյուս դեպքում` մասնատված փոքր հողակտորները) խթանում են տարա նակեցման տար եր ձների առաջացումը: Առաջինը նպաստում է տարա նակեցման համակենտրոնացմանը, երկրորդը` մանր-փոքր գյուղային, տարակենտրոնացված տարա նակեցմանը, որը նորոշ է նան ՀՀ-ի շատ շրջանների համար: Գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման նույթի վրա էական ազդեցություն է թողնում նան հողի նկատմամ գոյություն ունեցող սեփականության նույթը: Մասնավոր սեփականության պայմաններում կարող են ձնավորվել գյուղական տարա նակեցման դիսպերս ձներ, իսկ համայնավարական պայմաններում` խոշոր կոլեկտիվ տնտեսություններ: Արտադրության տարածքային կազմակերպման համակարգում առանձին նակավայրեր կամ նակավայրերի խմ եր ստեղծում են որոշակի հասարակական աշխարհագրական դիրք |164, 209): Յուրաքանչյուր նակավայրի համար հասարակական աշխարհագրական դիրքը հանդիսանում է ինքնատիպ միջնորդավորող օղակ: Հասարակական աշխարհագրական դիրքի ստեղծման ն դրա օգտագործման միջոցով տարա նակեցման զարգացման ընդհանուր միտումները նպաստում են առանձին նակավայրերի զարգացմանը: Բնակավայրերի աշխարհագրական դիրքով է պայմանավորված միջ նակավայրային կապերի նույթը: Բնակավայրի գործառութային փոփոխությունները որոշակի ձնով փոխում են նան նրա կապերը ն հասարակական -աշխարհագրական դիրքը, քանի որ այն արտահայտում է նակավայրի տեղն արտադրության տարածքային կազմակերպման համակարգում: Հասարակական աշխարհագրական դիրքն էականորեն ազդում է նակավայրի զարգացման վրա, միաժամանակ ինքն էլ փոփոխվում է այդ զարգացման ընթացքում: Գյուղատնտեսական նակավայրերի համար հասարակական-աշխարհագրական դիրքն ունի երկակի դեր: Առաջինը` դիրքն է նակավայրի հողա-

տարածքների կամ տնտեսական տարածքի նկատմամ , որը նակավայրի գոյության տնտեսական հիմքն է: Երկրորդը` դիրքն է մնացած ոլոր տարրերի նկատմամ , որոնք ունեն նակավայրի համար որոշակի տնտեսական նշանակություն: Հասարակական աշխարհագրական դիրքի կարնորությունն առանձին նակավայրերի կամ դրանց խմ երի համար պահպանվում է պատմական ողջ զարգացման ընթացքում ն շատ դեպքերում հենց դրանով է պայմանավորված նակավայրի «ապագան»:

Հասարակական աշխարհագրական դիրքի ներուժի օգտագործումը ն իրականացումը տարա նակեցման ն առանձին նակավայրերի զարգացման օրինաչափություններից է: Չնայած որ դիրքը պատմականորեն փոփոխվում է, սակայն որպես նակավայրերի կամ տարա նակեցման զարգացման գործոն, գոյություն ունի մշտապես, քանի դեռ գոյություն ունեն արտադրությունը ն տարա նակեցումը: Տարա նակեցման արտաքին տեսքի ձնավորման համար որոշակի, իսկ եր եմն նան միանգամայն նկատելի, դեր ունեն տվյալ ժամանակաշրջանում գոյություն ունեցող իրավական ն քաղաքական հաստատությունները, տիրապետող գեղագիտական հայացքները: Գյուղական նակչության կյանքի մակարդակին, մշակույթին ն սոցիալ-տնտեսական պայմաններին համապատասխան ձնավորվում է գյուղական շինարարության որոշակի ավանդույթներ, որոնց առանձին տարրեր պահպանվում են ժամանակակից գյուղերի մեջ: ՀՀ-ի ժամանակակից գյուղերում կան ազմաթիվ տարրեր, որոնք պայմանավորված են խորհրդային ժամանակաշրջանում գոյություն ունեցող վարչաքաղաքական ն տնտեսական իրավիճակով: Ժամանակակից գյուղական նակավայրերի մեջ պատմական հաջորդականությունը տար եր աստիճաններով զուգակցվում է հնի, նորի ն նորագույնի գծերով: Այդ զուգակցումներն առաջանում են առաջին հերթին նյութական ձների կայունության շնորհիվ, նոր պայմաններին, շատ դեպքերում, դրանց հարմարվողականությամ ն տնտեսական անհրաժեշտությամ : Երկրորդ` իրենց դերն ունեն նան պատմականորեն ձնավորված սովորույթներն, ավանդույթները ն նակչության ճաշակը, որոնք այս կամ այն չափով արտահայտվում են գյուղական նոր շինարարության մեջ: Այս ամենն ընդհանրության մեջ ստեղծում է գյուղական նակավայրերի պատմական հաջորդականություն, որը ցանկացած ժամանակ հանդիսանում է նակավայրերի հետագա զարգացման պայմաններից մեկը |162):

Գյուղական նակավայրերի ն դրանց ցանցի պատմականորեն ստեղծված ձների կայունությունը շատ հարա երական է: Այն կախված է նախ ն առաջ նրանից, թե ինչքան սուր է հակասությունը նոր պայմանների ն պահանջմունքների նկատմամ , որքանով է հասարակությունը ստիպված հանդուրժել այդպիսի հակասությունները: Այնուամենայնիվ, ցրված, խուտորային կամ մանր օջախային տարա նակեցման գոյությունը ներկայումս տարեր երկրներում ն ՀՀ-ում պատմական հաջորդականության արդյունք է ն դեռնս երկար կպահպանվի, պայմանավորված մեր ռելիեֆային պայմաններով, որոշակի ավանդույթներով ն սովորույթներով: Գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման առանձնահատկություններն իրենց դերն ունեն հասարակության տարածքային կազմակերպման գործում: Դրանք հանդես են գալիս որպես որոշակի տնտեսական գործոն: Միաժամանակ, տարա նակեցման առանձնահատկությունները խաղում են մշակութաքաղաքական գործոնի դեր: Բնակավայրերի կենտրոնացվածությունը կամ էլ ցրվածությունը ստեղծում են տար եր պայմաններ սպասարկման ծառայությունների, մշակութային կյանքի ն զանգվածային քաղաքական-դաստիարակչական աշխատանքների իրականացման համար: Տարա նակեցման առանձնահատկությունների դերը ոչ պակաս կարնոր է նան նակչության ամենօրյա կյանքի կազմակերպման համար: Գյուղական տարածքների առանձնահատկություններով է պայմանավորված նան մարդու ազդեցության աստիճանը նության վրա: Առավել մեծ չափով վերափոխված են նակավայրերին մոտ ն անմիջականորեն նակավայրերի տարածքները: Գյուղական նակավայրերի ձնավորած լանդշաֆտները ստեղծում են մարդկանց կյանքի համար որոշակի հիգիենիկ ն գեղագիտական պայմաններ: Բնական միջավայրի վրա գյուղական նակավայրերի ազդեցության հարցը նության վրա մարդու ազդեցության ընդհանուր հիմնախնդրի մասն է ն ունի ոչ միայն տեսական, այլ նան գործնական նշանակություն: Գյուղական տարածքներում տեղի ունեցող փոփոխություններն արդյունք են ինչպես արտաքին, այնպես էլ ներքին գործոնների ազդեցության: Արտաքին գործոններից են երկրի քաղաքական կառուցվածքի ն վարչատարածքային աժանման փոփոխությունները, տնտեսության ազմազանացումը կամ հակառակը, տնտեսական նոր հարա երությունների ստեղծումը ն զարգացումը, ժողովրդագրական իրավիճակի ն տարածքի տնտեսաաշխարհագրական դիրքի փոփոխությունները, տարածքի նառեսուրսային

ներուժը, ֆինանսական ն նյութատեխնիկական ռեսուրսները, սոցիալտնտեսական, քաղաքական ն էկոլոգիական իրավիճակները, ենթակառուցվածքային տարրերը: ԳՏՀ-ի ժամանակակից պայմաններում տարա նակեցման գործընթացների ձնավորման ու զարգացման վրա ավելի ու ավելի մեծ ազդեցություն են թողնում ներքին մեխանիզմներն ու գործոնները, այդ թվում նան` ինքնակազմակերպման ն ինքնակարգավորման գործընթացներն ու մեխանիզմները ( նակչության նական վերարտադրությունը, միջ նակավայրային, աշխատանքային, տնտեսաարտադրական ն սոցիալ-մշակութային կապերի զարգացումը, մարդկանց տարածաժամանակային գործունեությունը ն դրա հետ կապված ժամանակային ռիթմերը) |44): Այսպիսով, գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման աշխարհագրական ուսումնասիրություններում ելակետային դեր ունեն տեսական հետնյալ դրույթները.  գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման ձնավորումն ու զարգացումը տեղի է ունենում պատմաաշխարհագրական, նատնտեսական, սոցիալ-քաղաքական, աշխարհաքաղաքական, ժողովրդագրական, տարածաշրջանային ն էկոլոգիական գործոնների, ինչպես նան հասարակական կյանքում տեղի ունեցող մի շարք երնույթների ներգործության տակ,  գյուղական տարածքներում տեղի ունեցող գործընթացներն առանձնահատուկ գծերով են դրսնորվում լեռնային երկրներում ն տարածաշրջաններում, քանի որ վերջիններս առավել զգայուն են նատնտեսական, սոցիալ-ժողովրդագրական, քաղաքական, աշխարհաքաղաքական, տարածաշրջանային, էկոլոգիական ն տեղային այլ գործընթացներում տեղի ունեցած փոփոխությունների նկատմամ ,  ուր անացման խիստ օջախայնություն ունեցող լեռնային երկրներում գյուղական տարածքների զարգացման գործընթացներում առավել մեծ դեր ունեն ոչ թե ուր անացման, այլ տեղային գործոնները ( նաաշխարհագրական, պատմաազգագրական, սոցիալ-կենցաղային, տարածաշրջանային ն այլն),  ՀՀ-ի նման լեռնային տարածք, նական պայմանների ազմազանություն ն քաղաքային նակչության արձր կենտրոնացվածություն ունեցող երկրների տարա նակեցման համակարգում գյուղական տարածքներն ու տարա նակեցումն ունեն «ինքնուրույնության» արձր աստիճան ն վճռական դեր են խաղում լեռնային շրջանների զարգացման, տարածքային ու մարդկային ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման, կայուն հասարակական զարգացման գործում:

1.2 Գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման աշխարհագրական հետազոտության հիմնական խնդիրները ն մեթոդները Ցանկացած շրջանի գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման աշխարհագրական հետազոտություններում առաջնային խնդիրներից մեկը տեղեկատվության հավաքման, մշակման ն ներկայացման եղանակներն են, որոնք հնարավորություն են տալիս ոչ միայն «ցույց տալ», այլ « ացատրել» ն «գնահատել» գոյություն ունեցող գյուղական տարածքների ու տարանակեցման պատկերը ն նրա ազմազանությունը: Առանձին նակավայրի ն գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման համալիր աշխարհագրական հետազոտության մեթոդական հարցերը սկզ նական շրջանում մշակվել են Յու.Սաուշկինի |197), իսկ այնուհետն խորացվել ն հետագա զարգացում են ստացել Ս.Կովալյովի |117, 164, 166), Վ.Ջաոշվիլու |147, 149), Շ. Գեոկչայսկու |135), Վ.Մաքսիմովի |153), Ա.Ալեքսենի |116) ն այլ հեղինակների կողմից: Գյուղական նակավայրերի աշխարհագրական հետազոտությունը լուծում է կարնորագույն մի քանի խնդիրներ: Այդպիսի հետազոտության դեպքում, որը գործ ունի առանձին (անհատական) օ յեկտների խիստ ազմազանության հետ, հատուկ նշանակություն ունի գյուղական նակավայրերի ն տարա նակեցման տիպերի վերլուծությունը: Վերջինս ենթադրում է ինչպես գյուղական նակավայրերի, այնպես էլ տարա նակեցման տար եր տարրերի ( նութագրիչների) վերլուծություն, որոշակի առանձնահատկությունների ացահայտում ն ընդհանրացում: Դա հնարավորություն է ստեղծում հիմնավորված տիպա անության համար ն հիմք է տալիս կատարել տարանակեցման շրջանային տար երությունների վերլուծություն, առանձնահատկությունների ացահայտում ն շրջանացում: Ցանկացած տարածաշրջանի գյուղական տարածքներն ու տարա նակեցումը հետազոտելիս պետք է նկատի ունենալ, որ ուսումնասիրության նպատակը ոչ թե առանձին գյուղական նակավայրերի մանրամասն հետազոտությունն է, այլ ամ ողջ տարածաշրջանի գյուղական նակավայրերի համակարգի գործառութային ն տարածքային կառուցվածքների առանձնահատկությունների ու զարգացման օրինաչափությունների ացահայտումը: Այսինքն` գյուղական տարածքների աշխարհագրական հետազոտություններում ուսումնասիրության օ յեկտ են հանդիսանում նակավայրերի տարածական խմ երը, այլ ոչ թե առանձին նակավայրերը:

Ոչ պակաս կարնոր խնդիր է նան գյուղական նակավայրերի գորնութագրող կապերի ացահայտումը, որը թույլ է տալիս հասկանալ նակավայրերի զարգացումը ն նրա աշխարհագրական տար երությունների օրինաչափությունները: Գյուղական նակավայրերի աշխարհագրական հետազոտության կարնոր ուղղություններից է միջ նակավայրային կազմակերպչատնտեսական ն վարչական, տնտեսաարտադրական, աշխատանքային ն մշակութային-կենցաղային ազմազան կապերի ուսումնասիրությունը: Առավել կարնոր են ն հետազոտությունների հիմնական օ յեկտ են ներտարածաշրջանային կամ ներմարզային միջ նակավայրային կապերը: Դրանց հետազոտության շնորհիվ ացահայտվում են տարա նակեցման համակարգի կառուցվածքային առանձնահատկությունները ն առանձնացվում են ենթակարգության տար եր աստիճանների վրա գտնվող կենտրոնները: Առանձնակի կարնորություն ունի տարա նակեցման կենտրոնների ն տարածա-

ծունեությունը ն զարգացումը

շրջանի գյուղական վերլուծությունը:

նակավայրերի միջն

առկա տարա նույթ կապերի

Լեռնային երկրներում գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման համալիր աշխարհագրական հետազոտության կարնորագույն ուղղություններից է տարա նակեցման տարածքային կառուցվածքի ուսումնասիրությունը, գյուղական նակավայրերի խմ ավորումը: Ընդունված է գյուղական նակավայրերի խմ ավորումն ըստ արտաքին ձների, արտադրական ն ծագումնա անական տիպերի: Հետազոտության այդպիսի ուղղությունները հնարավորություն կտան ացահայտել.  թե գյուղական տարածքներն ու տարա նակեցման արտաքին ձներն ինչպիսի՞ նական ն սոցիալ-տնտեսական գործոններով են պայմանավորված,  տարա նակեցման տար եր ձներն ինչպիսի՞ ազդեցություն են թողնում նակչության ապրելակերպի նույթի ն նրա արտադրական գործունեության վրա,  ինչպիսի՞ն է տարածաշրջանի տար եր շրջանների գյուղական նակավայրերի արտադրական մասնագիտացման նույթը,  տարածաշրջանի գյուղական նակավայրերի ժամանակակից վիճակն ինչքանով է պայմանավորված պատմաաշխարհագրական գործոններով ( նակչության պաշտպանական նկատառումներով), նոր տարածքների յուրացմամ , վերա նակեցման ն գյուղատնտեսության տար եր ճյուղերի զարգացման գործոններով:

Տարա նակեցման կառուցվածքի վերլուծության միջոցով ացահայտվում են գյուղական նակավայրերի ցանցի առանձնահատկությունները (գյուղական նակավայրերի միջին հեռավորությունը ն միջին խտությունը) ն տարա նակեցման հիմնական ձները (խմ ային, գծային, ցրված ն այլն): Լեռնային երկրների գյուղական նակավայրերի ուսումնասիրություններում

առանձնակի կարնորություն են ստանում ռելիեֆի տար եր ֆիզիկական հատկանիշների ( ացարձակ արձրության, լանջերի դիրքադրության, թեքությունների, ռելիեֆի մասնատվածության) ն գյուղատնտեսական հողահանդակների կառուցվածքի ազդեցությունը գյուղական տարածքների նույթի վրա, ինչպես նան տվյալ երկրում ն նրա առանձին տարածաշրջաններում գյուղական նակչության ն նակավայրերի աշխման առանձնահատկություններն ըստ արձրության գոտիների: Գյուղական տարա նակեցման տարածքային կառուցվածքի յուրահատուկ կողմերից է նան նակավայրերի մեծության, տիպերի ն զարգացման

առանձնահատկությունների փոփոխություններն ըստ մարզկենտրոններից ն տրանսպորտային մայրուղիներից ունեցած հեռավորության գոտիների: Լեռնային երկրների գյուղական տարածքների աշխարհագրական հետազոտություններում, հատկապես ժամանակակից պայմաններում, եր այդպիսի տարածաշրջաններն ունեն սոցիալ-տնտեսական ն ժողովրդագրական սուր հիմնախնդիրներ, խիստ կարնոր են դարձել լեռնային տարա-

ծաշրջանների սոցիալ-տնտեսական զարգացման ն գյուղական տարանակեցման փոխազդեցությունների հարցերի քննարկումը: Լեռնային երկրների գյուղական նակավայրերի աշխարհագրական ուսումնասիրությունները պահանջում են վերլուծական հետազոտությունների ն համադրման զուգակցում: Այդ իմաստով մեծ դեր ունի համեմատականաշխարհագրական մեթոդը: Ինչպես աշխարհագրական հետազոտությունների այլ ոլորտներում, այնպես էլ գյուղական տարածքների ուսումնասիրություններում, համադրումը կարող է ունենալ տար եր նույթ: Լեռնային երկրներում գյուղական տարածքների համալիր աշխարհագրական հետազոտությունների համար առավել տիպական ուղղությունը «տարածաշրջանային» համադրումն է` որոշակի տարածքի տարա նակեցման ամ ողջական նութագրման ձնով: Վերջինիս միջոցով լիարժեքորեն ացահայտվում են լեռնային երկրների ն նրա առանձին տարածաշրջանների գյուղական տարածքների ու տարանակեցման առանձնահատուկ կողմերը ն օրինաչափությունները: Դրա հետ

միաժամանակ, նակավայրերի առանձին կողմերի վերլուծությունը ն կապերն օրինաչափորեն հանգեցնում են նան համադրման այլ ձների անհրաժեշտությանը |164):

Այսպիսով` գյուղական տարածքների առանձին տարրերի ն տարածքային միավորների առանձնահատկությունների ամ ողջական պատկերի ացահայտումը, տարա նակեցման տարրերի, ձների ն տիպերի ազմազանությամ աչքի ընկնող լեռնային տարածքներում, հնարավոր է միայն վերլուծության ն համադրման տար եր ձների զուգակցմամ : Գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման աշխարհագրական հետազոտություններում վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս «տրոհել ամ ողջը» ն ճանաչել այն: Այն դիալեկտիկորեն կապված է համադրման հետ: Տարա նակեցման վերլուծության միանգամայն ազմազան ձների մեջ կարելի է առանձնացնել դրա մի քանի գլխավոր ասպեկտներ |164): Դրանցից առաջինը նակավայրի նակչության, նյութական ձների ն տարածքի ու նրա աշխարհագրական դիրքի ուսումնասիրությունն է: Երկրորդը` տարանակեցման տար եր կողմերի ( նակավայրերի մարդաշատության, խտության, տեղանքում փոխադարձ դասավորության ն այլն) համեմատական վերլուծությունն է: Երրորդը` նակավայրերի տար եր կապերի (պատմական, տարա նակեցման ն տնտեսության, նական միջավայրի ն տարա նակեցման, փոխադարձ կապերը ն այլն) վերլուծությունն է: Աշխարհագրական տարածքային այլ համակարգերի նման գյուղական նակավայրերին նս նորոշ են ներքին ն արտաքին կապերի ազմազանությունը, որը պահանջում է այդպիսի երնույթների ուսումնասիրություններում համալիր մոտեցում: Այդ պատճառով էլ նակավայրերի աշխարհագրական հետազոտության մեթոդա անական ն մեթոդական կարնոր հարցերից է սահմանել տարրերի այն շրջանը, որոնց ուսումնասիրումն ամ ողջությամ անհրաժեշտ է ն ավարար որնէ տարածքի գյուղական նակավայրերի ցանցի համալիր նութագրման համար: Ի տար երություն քաղաքների, գյուղական նակավայրերի աշխարհագրական հետազոտությունն առանձնանում է յուրահատուկ գծերով ն ընդգրկում է ընդհուպ մինչն առանձին արտադրական կառույցները ն կոնկրետ հիմնարկները |52): Վերջինս պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ գյուղական նակավայրերն առավել մեծ չափով է կապված նական միջավայրի հետ, որն իր ազմազանությամ առանձնանում է հատկապես լեռնային երկրներում ն տարածաշրջաններում: Նման պայմաններում առավել

կարնոր է դառնում գյուղական նակավայրերի ն նական միջավայրի միջն առկա փոխհարա երությունների ուսումնասիրությունը: Գյուղական նակավայրերի ն դրանց ցանցի աշխարհագրական հետազոտության ազային սխեման, որը մշակվել է Ս.Կովալյովի ն հարստացվել այլ հեղինակների կողմից, կիրառելի է նան լեռնային երկրների համար: Սակայն, ցանկացած տարածաշրջան ն հատկապես լեռնային երկրները,

ունենալով նատնտեսական ն նակավայրերի ինքնատիպ գծեր, պահանջում են առավել ուշադրություն դարձնել այն հարցերին, որոնք տիպական են տվյալ տարածաշրջանին ն մասնավորապես` գյուղական տարածքներին: Այդպիսի դեպքում գյուղական նակավայրերի հետազոտությունը, կարելի է ասել, ձեռք է երում մասնագիտացված ուղղություն: Գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման աշխարհագրական հետազոտություններում առավել կիրառելի են վիճակագրական, պատմաաշ-

խարհագրական, համեմատական - աշխարհագրական, քարտեզագրական, տիպա անության, շրջանացման ն դաշտային հետազոտության (տեսողական) մեթոդները: Վերջինս ընդգրկում է նան նակչության անմիջական հարցումները (սոցիոլոգիական մեթոդը): Գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման հետազոտության կարնորագույն ուղղություններից է գյուղական նակավայրերի դասակարգումը, որը հնարավորություն է տալիս առանձնացնել նակավայերի տիպերը ն հասկանալ դրանց առանձնահատկությունները, զարգացման միտումները |52): Առանձնացնում են գյուղական նակավայրերի խմ ավորումն ըստ մարդաշատության, գործառութային կառուցվածքի, ծագումնա անական հատկանիշների, սոցիալ-ժողովրդագրական ն ձնա անական կառուցվածքի,աշխարհագրական դիրքի: Ժամանակակից պայմաններում կարնոր նշանակություն է ստանում գյուղական նակավայրերի համալիրային դասակարգումը կամ տիպայնացումը, եր հաշվի են առնվում գյուղական նակավայրերի առավել տիպական ն կարնոր հատկանիշները:

ՀՀ գյուղական տարածքների հետազոտության երկարամյա փորձը ն ստացված արդյունքները հիմք են տալիս նշելու, որ լեռնային երկրների գյուղական տարածքների աշխարհագրական հետազոտություններում առանձնակի կարնորություն են ստանում այնպիսի տարրերի ուսումնասիրումն ինչպիսիք են գյուղական տարածքների ձնավորման նաաշխարհագրական, պատմական ն սոցիալ-տնտեսական նախադրյալները, նակավայրերի մարդաշատության, նակչության ու նակավայրերի տե-

ղա աշխման առանձնահատուկ գծերը լեռնային տարածքներում, նակավայրերի ձնա անական, գործառութային (արտադրական) ն ժողովրդագրական տիպերը, գյուղական նակչության ն նակավայրերի թվի շարժընթացը, տարածքի նակեցման ն տարա նակեցման տիպերը: Տեսամեթոդական ն կիրառական տեսակետից առանձնահատուկ նշանակություն ունեն լեռնային երկրների գյուղական տարածքների համալիր տիպա անության ն շրջանացման հարցերի քննարկումը: Դրանք հանդիսանում են լեռնային երկրների գյուղական տարածքների աշխարհագրական հետազոտություններն ընդհանրացնող ն զարգացման միտումները ացահայտող ուղղություններ: Առանձնակի կարնորություն ունեն գյուղական նակչության ն նակավայրերի շարժընթացի ժամանակակից միտումների, զարգացման ն վերափոխման վրա ազդող հիմնական գործոնների ուսումնասիրումը, գյուղական նակավայրերի հեռանկարային զարգացման ուղիների ացահայտումը: ՀՀ-ի ժամանակակից սոցիալ-տնտեսական ն քաղաքաաշխարհագրական իրավիճակը, հանրապետության տար եր մարզերի ու տարածաշրջանների գյուղական տարածքներում երկրի համար ստեղծված տնտեսական ն սոցիալ-ժողովրդագրական աննպաստ պայմանները խնդիր են դնում աշխատանքում վեր հանել նան ՀՀ մարզերի գյուղական տարածքների աշխարհագրական առանձնահատկությունները, սոցիալ-տնտեսական հիմնախնդիրներն ու դրանց տարածքային տար երությունները: Գյուղական տարածքների աշխարհագրական հետազոտության մեթոդա անական խնդիրներից մեկը նրա ուսումնասիրման տար եր ասպեկտների հարա երակցությունն է |116): Նախկին ԽՍՀՄ-ում ավանդական էր տնտեսական ասպեկտը (նյութական արտադրության տնտեսական արդյունավետության ուսումնասիրությունը): Դրա հետ էր կապված նան գյուղական նակավայրերի մնացած ոլոր տարրերի ուսումնասիրությունը (սպասարկման ոլորտի, նակչության ն տարա նակեցման, նական պայմանների ն ռեսուրսների): Վերջիններիս ուսումնասիրումը տարվում էր նյութական արտադրության վրա դրանց ազդեցության տեսանկյունից ն տրվում դրանց տնտեսական գնահատականը: Վերջին 3-4 տասնամյակներին զարգանում է նան գյուղական տարածքների ուսումնասիրման սոցիալ-աշխարհագրական կողմը, որի էությունը գյուղական տարածքների ոլոր կողմերի գնահատումն է նակչության, կյանքի պայմանների ն գործունեության տեսանկյունից:

Բնական պայմանների ն ռեսուրսների տնտեսական գնահատում

Բնություն

Գյուղական տարածքների տարրերը Տնտեսություն ԳյուղատնտեՆյութական արԳՀՆՓ2 աշխա- Սպասարկման ոլորտ սություն տադրության այլ տանքներ ն ճյուղեր (արդյուկադրերի (ՍՈ) նա երություն, շի- պատրաստում նարարություն, տրանսպորտ, անտառտնտեսություն) Գյուղատնտեսության Դրանց արդյունա- Դրանց արդ- ՍՈ-ի տար եր տարածքային արդ- վետ տեղա աշյունավետ տե- ձների տարածյունավետ կազմախում, կապեր գյու- ղա աշխում քային կազմակերպում ղատնտեսության ն գյուղական կերպման շահամիմյանց միջն ագ- նակատեղե- վետություն: Աշրոարդյունա երա- րում խատանքային ռեսուրսներով կան համալիրի կազմում, ինչպես ապահովվածութնան գյուղական յան, կադրերի տարածքների կազմի ն կայունական ն աշխանության վրա

Алексев А.И., Многоликая деревня, М., 1990, էջ 22-23: Գիտահետազոտական ն նախագծափորձարարական:

Տնտեսական

Ուսումնասիրության ասպեկտները

Աշխատանքային ռեսուրսների առկայություն ն օգտագործում: Բնակչության աշխատանքային ունակություններ

Բնակչություն

Գյուղական տարածքների աշխարհագրական հետազոտության թեմատիկան (շարունակությունը էջ 22 -ում) 1

էկոլոգիական

Սոցիալական

Գյուղական տարածքներում որպես կյանքի առանձնահատկություն «Մոտիկություն նությանը»: Բնության ազդեցությունը կյանքի պայմանների ն ապրելակերպի վրա, դրա գնահատումը նակչության կողմից Լանդշաֆտների փոփոխվածության ն աղտոտվածության աստիճանը: Դրանց ինքնամաքրման հնարավորությունը Բնության ն գյուղատնտեսության փոխազդեցություն: Շրջակա միջավայրի վերափոխում: Միջավայրի աղտոտումը պարարտանյութերով, թունաքիմիկատներով ն այլն:

Գյուղատնտեսության մեջ աշխատանքի պայմանները ն նույթը, դրա ազդեցությունը նակչության կազմի ն նրա ապրելակերպի վրա

Ազդեցություն նական միջավայրի վրա: Միջավայրի աղտոտումը ավտոտրանսպորտից, արդյունա երությունից ն այլն

տանքային ռեսուրսների համատեղ օգտագործում Աշխատանքի պայմաններով ն նույթով գյուղատնտեսության հետ փոխկապակցություն (փոխլրացում ն մրցակցություն): Բնակչության կազմի ն ապրելակերպի վրա ազդեցություն

Ազդեցություն նական միջավայրի վրա. օգտագործման հատուկ ռեժիմ ունեցող տարածքների ստեղծում ն այլն:

Բնակչության կազմը, նրա պայմանները ն ապրելակերպը: Բնակչության կողմից շրջակա միջավայրի ընկալումը ն գնահատումը: Բնակչության արժեքային համակարգը, ավանդույթները, սովորույթները Ազդեցություն Կեցաղային նական միջա- գործունեութ վայրի վրա. ոչ յան ն հանգստի արտադրական անցկացման ժահոսքեր, ջրամա- մանակ նակտակարարում, չության ազդեվառելափայտի ցությունը նապատրաստում ն կան միջավայրի այլն: վրա

ՍՈ-ի ազդեցության ացահայտում Դրանց ազդե- Բնակչութցությունը յան ապահովվանակչութ ծությունը հասայան կազմի ն րական ծառաապրելակեր- յություններով: պի վրա ՍՈ-ի ազդեցությունը կյանքի պայմանների ն ապրելակերպի նակչության պահանջմունքների ձնավորման վրա

Կատարվում են նան էկոլոգո-աշխարհագրական ուսումնասիրություններ, որոնց ուշադրության կենտրոնում են տնտեսության ն նակչության փոխազդեցությունը նական միջավայրի հետ, նրա փոփոխությունները, լանդշաֆտների կայունությունը մարդածին ազդեցության նկատմամ ն այլն: Ուսումնասիրությունների այդ ոլոր ասպեկտները սերտորեն փոխկապակցված են: Ակնհայտ է տնտեսական ն սոցիալական զարգացման փոխպայմանավորվածությունը: Նյութական արտադրությունը ստեղծում է հիմք մարդկանց տարա նույթ պահանջմունքների ավարարման, նրանց կյանքի պայմանների արելավման ն անհատի զարգացման համար: Ձնավորվում են պայմաններ արտադրության սու յեկտիվ գործոնի (աշխատուժի) ձնավորման համար, որն ունի հատուկ գիտելիքներ, մասնագիտական պատրաստվածություն ն տիրապետում է անհրաժեշտ ընդհանուր մշակութային արժեքների: Այդ փոխպայմանավորվածությունը կարող է լինել նան հակառակ ազդեցությամ ` տնտեսության ցածր արդյունավետությունը դժվարացնում է գործունեության լիարժեք միջավայրի ձնավորումը (սպասարկման ոլորտ, այդ թվում նան նակարանային տնտեսություն, հաղորդակցության ուղիներ ն այլն): Արդյունքում դիտվում է որակյալ մասնագետների հոսք ն համապատասխանա ար` արտադրության արդյունավետության հետագա նվազում |116): Ժամանակակից պայմաններում գյուղական տարածքների աշխարհագրական ուսումնասիրություններում պետք է հավասարաչափ ուշադրություն դարձնել տնտեսական, սոցիալական ն էկոլոգիական ասպեկտներին: Քանի որ դրանք փոխկապակցված են ն միայն դրանց ամ ողջությունն ընդհանրական ու համալիրային պատկերացում կտա գյուղական տարածքների, դրանց վիճակի, հիմնախնդիրների ն զարգացման հեռանկարների մասին: Այսպիսով, ՀՀ-ի նման լեռնային երկրներում գյուղական տարածքների ձնավորման, զարգացման ն առկա հիմնախնդիրների ացահայտումը կարող է իրականացվել համալիր վերլուծության, համադրման ն ընդհանրացման հիման վրա:

1.3 Շրջանացումը ն համալիրային տիպայնացումը որպես լեռնային երկրների գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման հեռանկարային պլանավորման, զարգացման ն կառավարման հիմք Գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման համալիր աշխարհագրական հետազոտության կարնորագույն խնդիրներից ն մեթոդներից է համարվում շրջանացումը, որն ունի ոչ միայն տեսական, այլ նան կիրառական կարնոր նշանակություն: Նրա միջոցով կատարվում է ամ ողջի տրոհումը մասերի ն ապահովում է դրանց ավելի խորն ու ազմակողմանի ուսումնասիրումը, որն անհնար է ամ ողջը հետազոտելու ժամանակ: Միաժամանակ, այդպիսի մասերի ուսումնասիրությունը, համադրումն ու համեմատումը նպաստում են ամ ողջը ճիշտ ճանաչելուն, ինչպես նան ընդհանուր օրինաչափությունները ացահայտելուն: Մեթոդա անական այդ հիմնադրույթն առավել քան կարնոր դեր ունի նաաշխարհագրական պայմանների, տնտեսական գործունեության ն տարածքի նակեցման ու տարա նակեցման խիստ ազմազանությամ ն առանձնահատկություններով աչքի ընկնող լեռնային երկրների ու տարածաշրջանների գյուղական տարածքների շրջանացման ժամանակ: Այդ առումով, որպես լեռնային երկրների գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման տարածքային կառուցվածքի ացահայտման ու հետազոտման, տարա նակեցման շրջանային տար երությունների ու առանձնահատկությունների ճանաչման միջոց, շրջանացումը կարելի է համարել անփոխարինելի: Բացի գիտական հետազոտության մեթոդից, այն հանդես է գալիս նան տարա նակեցման տարածքային կառուցվածքի կատարելագործման մեթոդ կամ միջոց: Այսինքն` լեռնային երկրնե-

րի գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման շրջանացման արդյունքները ն ստացված շրջանացման սխեման հնարավորություն են տալիս իրականացնել գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման հեռանկարային տարածքային պլանավորում: Աշխարհագրական գիտության մեջ գյուղական տարածքների ու տարանակեցման տիպա անության ն շրջանացման հարցերը մշակվել են Վ.Սուխովի |202), Ն.Լյալիկովի |169), Յու.Սաուշկինի |197), Ս.Կովալյովի |160, 161, 162, 164, 166), Բ.Ռոդոմանի |195), Վ.Ջաոշվիլու |147), Ա.Ալեքսենի |116) ն այլ հեղինակների կողմից: Բնաաշխարհագրական ազմազան պայմաններ ունեցող լեռնային շրջաններում գյուղական տարածքների ամ ողջական վերլուծության հա-

մար հարկավոր է ուսումնասիրել ոչ միայն տարա նակեցման տիպա անական առանձին հատկանիշներն, այլ նան դրանց ընդհանրության նորոշ կողմերը: Տնտեսության զարգացման ն նակչության կյանքի համար նպաստավոր պայմանների ստեղծման համար կարնոր դեր ունեն նակավայրերի ինչպես անհատական, այնպես էլ դրանց ընդհանրության տար եր կողմերը, որոնք առանձնահատուկ ձնով են դրսնորվում լեռնային տարածաշրջաններում ն առանձին երկրներում: Որոշակի տարածքում նակավայրերի այս կամ այն ձների կամ էլ դրանց տար եր զուգակցությունների տարածման շնորհիվ առաջանում են տարա նակեցման տար եր ձներ ու տիպեր, որոնք կապված են նակեցման որոշակի արեալների հետ: Ինչպես յուրաքանչյուր նակավայր, այնպես էլ դրանց առանձին խմ եր, առանձնանում են որոշակի հատկանիշներով (աշխարհագրական տեղադիրք, արտաքին տեսք, արտադրական ուղղություն, պատմական անցյալ ն այլն), որոնք ենթակա են փոփոխության տեղից տեղ ն ժամանակի ընթացքում: Տարա նակեցման տիպը կարող է առանձնացվել վերը նշված հատկանիշներից յուրաքանչյուրի հիման վրա ն տարածվել այնքան, քանի դեռ անփոփոխ է տարա նակեցման այն հատկանիշը, որի հիման վրա առանձնացվել է տվյալ տիպը |164): Լեռնային երկրներում նաաշխարհագրական, սոցիալ-տնտեսական ն պատմական գործոնների ազդեցության տակ ձնավորվում է ինչպես գյուղատնտեսական արտադրության, այնպես էլ գյուղական տարա նակեցման տիպերի ազմազանություն: Եր եմն տարա նակեցման նույթը փոփոխվում է նույնիսկ մեկ գյուղի սահմաններում: Այդ ամենի հետնանքով հաճախակի են փոփոխվում տարա նակեցման ոչ միայն առանձին հատկանիշները, այլ նան դրանց զուգակցումները: Այսպիսի դեպքում անհրաժեշտ է անցկացնել գյուղական նակավայրերի ընդհանրության աստիճանաձն (սինթետիկ) տիպա անություն |147): Լեռնային երկրներում գյուղական տարածքներն ու տարա նակեցման նույթն ուսումնասիրելիս շատ կարնոր է ացահայտել ոլոր այն կողմերը, որոնք պայմանավորված են ինչպես հասարակական երնույթներով, այնպես էլ նաաշխարհագրական գործոններով: Այդպիսի դեպքում հարկ է լինում միաժամանակ հաշվի առնել տարա նակեցման մի քանի հատկանիշներ, որոնք կապված են միմյանց հետ ն ազդում են տարա նակեցման ընդհանուր պատկերի ձնավորման վրա: Տարա նակեցման մի քանի հատկանիշների հիման վրա առանձնացված տիպը տալիս է ամ ողջական պատկե-

րացում տարա նակեցման նույթի մասին: Տարա նակեցման այդպիսի ձնն ընդունված է անվանել գյուղական տարա նակեցման տեղական կամ համալիրային տիպ |164): Վ.Ջաոշվիլին տարա նակեցման այդպիսի տիպն անվանում է սինթետիկ տիպ |147): Գյուղական տարա նակեցման համալիրային տիպն իր ովանդակությամ ավելի հարուստ է, քան տարա նակեցման տիպը: Եթե վերջինս ցույց է տալիս գյուղական նակավայրերի որոշակի խմ երին նորոշ կողմերից մեկը (օրինակ, արտաքին տեսքը` գծային, ցրված, համատարած ն այլն), ապա տարա նակեցման համալիրային տիպը ցույց է տալիս տարա նակեցման տար եր հատկանիշների զուգակցումը որոշակի տարածքի սահմաններում: Տարա նակեցման տիպն ընդգրկում է ավելի մեծ տարածք, քան համալիրային տիպը, քանի որ տարա նակեցման մեկ հատկանիշը կարող է անփոփոխ մնալ ավելի ընդարձակ տարածքի վրա, քան մի քանի հատկանիշներ ն դրանց զուգակցումը:

Տարածքի միասնական տնտեսական օգտագործումով ն տրանսպորտային կապերով կապված նակավայրերի խում ը ընդունված է անվանել տարա նակեցման արեալ |197), իսկ տարա նակեցման արեալների զուգակցումը տարածքի նակեցման, նակչության ազգային կազմի ն տնտեսական գործունեության միասնությամ ` տարա նակեցման շրջան (նույն տեղում): Այստեղ, ըստ էության, միավորված են տարա նակեցման գենետիկական ն արտադրական տիպա անության տարրերը: Սովորա ար տարա նակեցման շրջանն ունենում է տարածքային միասնություն, այսինքն միավորում է իրար կողք ընկած տարա նակեցման տիպերը: Սակայն, որոշ դեպքերում տարա նակեցման միննույն շրջանի առանձին մասեր կարող են իրարից աժանված լինել այլ շրջանների տարածքով: Այս երնույթն առավել նորոշ է լեռնային երկրների համար, ուր նաաշխարհագրական ն տարա նակեցման գրեթե համանման պայմաններ ունեցող առանձին տարածքներ կարող են գտնվել համեմատա ար ոչ մեծ տարածքի տար եր հատվածներում: Տարա նակեցման յուրաքանչյուր շրջանի մեջ կարող են լինել տարանակեցման մի քանի տիպեր, որոնք ունեն ձնա անական կամ էլ գործառութային նույթի նման գծեր: Տարա նակեցման շրջանն առանձնացվում է

տարա նակեցման տիպերի անալոգ հատկանիշների ընդհանրացման միջոցով: Ինչպես շրջանացման ցանկացած օ յեկտ, այնպես էլ գյուղական

տարա նակեցումն ունի չափազանց արդ ու ազմազան, այց որոշակի տարածական կառուցվածք, աղադրիչ մասերի իր հիերարխիան (ենթակարգությունը), հետնապես նան շրջանացման իր ուրույն կարգա անական համակարգը: Լեռնային երկրների գյուղական տարա նակեցման շրջանացման տաքսոնոմիական համակարգի ացահայտումն ունի մեթոդա անական կարնոր նշանակություն ն սերտորեն կապված է ուսումնասիրվող օ յեկտի ազմակողմանի ու սպառիչ հետազոտության հետ: Մի կողմից գյուղական տարա նակեցման շրջանը հանդիսանում է տիպա անական առանձին միավոր ն մտնում է տաքսոնոմիական ավելի արձր աստիճանի վրա գտնվող համակարգի մեջ, մյուս կողմից` գյուղական տարա նակեցման շրջանը աղկացած է ավելի փոքր, ստորին աստիճանի վրա գտնվող համակարգերից (տաքսոնոմիական միավորներից): Այդ առումով մեծ կարնորություն է ձեռք երում այն հարցը, թե արդյոք արդեն ճանաչել ն ացահայտել ենք արձր կարգի միավորը, որի մեջ մտնում է գյուղական տարանակեցման տվյալ շրջանը ն տաքսոնոմիական այն միավորները, որոնցից աղկացած է գյուղական տարա նակեցման շրջանը: Վերջինս կոնկրետացնելով ՀՀ համար, կարող ենք նշել, որ ՀՀ գյուղական տարա նակեցման առանձին շրջանները համարվում են ՀՀ տարա նակեցման միասնական համակարգի առանձին միավորներ ն իրենց հերթին աղկացած են առանձին աղադրիչներից |93): Ինչպես սոցիալ-տնտեսական ցանկացած երնույթի, այնպես էլ գյուղական տարա նակեցման շրջանացումը կարող է լինել ճյուղային ն համալիրային: Դրանց հիմքում ընկած է երնույթների տիպա անությունը: Գյուղա-

կան նակավայրերի այս կամ այն տիպերի ն տարա նակեցման տար եր տիպերի արեալների տարածումը կամ գերակշռումը երկրի քարտեզում առաջացնում են որոշակի շրջաններ: Այդ պատճառով էլ տիպա անության յուրաքանչյուր տեսակին համապատասխանում է շրջանացման որոշակի ցանց: Դա կարող է լինել «պարզունակ», հիմնված մեկ էական հատկանիշի վրա, ն «համալիրային»` արտացոլելով հատկանիշների ընդհանրությունը, որը կ նութագրի տարա նակեցման տիպերը: Պարզունակ շրջանացումը օժանդակ փուլ է համալիրային շրջանացման համար, սակայն այն նս ունի իր գիտական նշանակությունը |161): Համալիրային շրջանացումը պարզագույն դեպքերում իրականացվում է երկու-երեք հատկանիշների կոմ ինացման հիման վրա: Լրացուցիչ ցանկացած հատկանիշ կտրուկ արդացնում է շրջանացումը ն ստեղծում մի շարք մեթոդական պրո լեմներ: Անհրաժեշտ է լինում հաշվի առնել շրջա-

նացման համար առանձնացված հատկանիշների ոլոր կոմ ինացիաները, պահպանել տարածքը շրջանների աժանելու միասնությունը, աժանման հերթականությունը` ընդհանուրից մասնավորին, հիմնական հատկանիշներից` լրացուցիչներին: Կախված աշխատանքի խնդիրներից, շրջանացման «մասշտա ներից» ն ելակետային տվյալների նույթից պետք է ապահովել շրջանացման համար ընտրված հատկանիշների պատշաճ ընդհանրացում: Գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման տիպա անական շրջանացում կարող ենք կատարել «վերնից» (քարտեզագրական ն վիճակագրական տվյալների ուսումնասիրության հիման վրա, ացահայտելով տարա նակեցման այս կամ այն գծերի տարածվածությունը), կամ էլ «ներքնից» (ընդհանրացնելով տարա նակեցման տեղական տիպերն այս կամ այն ուղղությամ ): Տարա նակեցման անհատական շրջանների առանձնացումը ն դրանց ընդհանրացումը կարնորել են Յու.Սաուշկինը ն Ն.Լյալիկովը: Ն.Լյալիկովը տարա նակեցման տիպի տակ հասկանում էր շրջանի սահմաններում կայուն կերպով կրկնվող. 1/ գյուղական նակավայրերի հարմարվածությունն աշխարհագրական լանդշաֆտի որոշակի տարրերին, 2/ նակավայրերի խտությունը, 3/ նակավայրերի մարդաշատությունը, 4/ նակավայրերի կառուցվածքը, տարածական մեծությունը ն կոնֆիգուրացիան |169): Գյուղական տարածքների տարա նակեցման շրջանացման համար տիպա անական հատկանիշների ընտրություն կատարելիս պետք է ամ ողջովին հաշվի առնել տարա նակեցման ն տնտեսության առանձնահատկությունները, որին տիրապետում են տվյալ երկիրը կամ մարզը: Հասկանալի է, որ, օրինակ, լեռնային տարածք ունեցող ՀՀ-ի ն հարթավայրային Լատվիայի գյուղական տարա նակեցման շրջանացման ժամանակ առաջին պլան են մղվում տար եր հատկանիշներ (տարա նակեցման գծեր) |164):

Լեռնային երկրներում, մասնավորապես ՀՀ-ում, գյուղական տարա նակեցման շրջանները ն դրանց մեջ մտնող տեղական (համալիրային) տիպերն իրենց ովանդակությամ ավելի հարուստ են, ունեն տաքսոնոմիական տար եր կարգի ն քանակի միավորներ: Լեռնային տարածքների հարթավայրային ն լրահարթավայրային թույլ ալիքավոր մակերնույթ ունեցող շրջաններում շրջանացման տաքսոնոմիական միավորները երկուսն են (տարա նակեցման շրջան ն տեղական (համալիրային) տիպ), իսկ մակերնույթի ազմազանությամ աչքի ընկնող շրջաններում` երեքը |93).  տարա նակեցման շրջան,

 տարա նակեցման տեղական (համալիրային) տիպ,  տարա նակեցման տեղական (համալիրային) ենթատիպ: Լեռնային տարածքի մասնատվածությամ աչքի ընկնող շրջաններում գյուղական տարա նակեցման տեղական (համալիրային) տիպերում ենթատիպերի առանձնացումը պայմանավորված է դրանց աշխարհագրական դիրքով ն տեղադիրքով, նակավայրի մարդաշատության տար երություններով, միջ նակավայրային տրանսպորտային ուղիների, սոցիալ-կենցաղային ն մշակութային ծառայությունների զարգացման մակարդակների տար երություններով: Այսպիսով, ՀՀ-ի նման լեռնային երկրներում գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման շրջանացման տաքսոնոմիական ենթակարգությունը (հիերարխիան) կունենա այսպիսի կառուցվածք. տարա նակեցման

շրջան, տարա նակեցման տեղական տիպ ն տարա նակեցման տեղական ենթատիպ: Շրջանացման սխեման, առանձնացված տարա նակեցման տեղական (համալիրային) տիպերը, ենթատիպերը ն շրջանները հանդիսանում են հիմք տարա նակեցման տարածաշրջանային ն տեղական սխեմաների մշակման, հեռանկարային պլանավորման ու զարգացման ն կառավարման համար: Նման եզրահանգումը հիմնավորվում է հետնյալ փաստարկներով |93).  ցանկացած տարածքում հասարակության տարածքային կազմակերպման հենքը հանդիսանում է առկա տարա նակեցման ցանցը,  գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման համալիրային տիպերը ն ենթատիպերը կամ դրանց ընդհանրությունը որոշակի տարածքի սահմաններում (տարա նակեցման շրջանները) լեռնային երկրների նատնտեսական առանձնակի պայմաններում ստեղծված այնպիսի միավորներ են, որոնց ձնավորումը ն զարգացումը պայմանավորում է տվյալ տարածքի միասնական տնտեսական օգտագործում ն նակեցում: Վերջիններս հանդիսանալով տարա նակեցման միասնական համակարգի ենթակարգության տար եր մակարդակի վրա գտնվող օղակներ, կարող են ծառայել հիմք տարա նակեցման հեռանկարային պլանավորման ու զարգացման ն կառավարման համար:

1.4 ՀՀ գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման ուսումնասիրվածության վերլուծություն ն գնահատում Գյուղական նակավայրերի մասին աշխարհագրական ուսումնասիրություններն առաջ են եկել աշխարհագրական գիտության զարգացման հետ միաժամանակ: Աստիճանա ար աշխարհագրական ն ազգագրական գրականության մեջ կուտակվել են նյութեր առանձին երկրների գյուղական նակչության կյանքի ու կենցաղի, ինչպես նան տարա նակեցման նորոշ գծերի մասին: Դրա հետ միասին, փորձեր են արվել ոչ միայն սահմանափակվել նկարագրություններով, այլ ացատրել նան տարա նակեցման ազմազանության, առանձնահատկությունների ն օրինաչափությունների պատճառները: Արնմուտքի աշխարհագրական դպրոցներում գյուղական նակավայրերին նվիրված ուսումնասիրություններն առաջ են եկել 2I2 դարի երկրորդ կեսին, եր նակավայրերի աշխարհագրությունն արդեն դարձել էր անտրոպոաշխարհագրության (հատկապես Գերմանիայում) ն «մարդու աշխարհագրության» կարնոր աղադրիչներից մեկը (Ֆրանսիա ն Անգլիա) |164): Նախախորհրդային Ռուսաստանում նակավայրերի նութագրմանը, դրանց տեղադիրքին ն հատակագծային առանձնահատկություններին նվիրված աշխատանքներ կան դեռնս պետրոսյան (2ՄIII դարի սկիզ ) ժամանակաշրջանում: Վ.Տատիշնի ն Մ.Լոմոնոսովի կազմած անկետաներում, որոնց միջոցով հավաքվեց հսկայածավալ նյութ երկրի աշխարհագրական նութագրման համար, նախատեսված էին հարցեր նակավայրերի տիպերի, դրանց տնտեսության, կենցաղի ն նակչության վերա երյալ |164): Գյուղական նակավայրերի աշխարհագրական ուսումնասիրման տեսակետից անգնահատելի ծառայություն է մատուցել ռուս նշանավոր գիտնական, աշխարհագետ ն վիճակագիր Պ.Սեմյոնով-Տյան-Շանսկին` ն՛ որպես հետազոտող ն՛ որպես աշխարհագրական վիճակագրական նյութերի հավաքման կազմակերպիչ: Նրա ջանքերի շնորհիվ հավաքվել, մշակվել ն հրատարակվել է Ռուսաստանի Եվրոպական 49 նահանգների գյուղական նակավայրերի վերա երյալ տեղեկություններ, միաժամանակ նան տալով այդ նակավայրերի հողահանդակների կառուցվածքի ն սեփականության նույթի մասին տվյալներ: Առաջին անգամ ռուսական գիտական գրականության մեջ կատարվել է նահանգների գյուղական նակավայրերի խմ ավորում ըստ սոցիալ-տնտեսական տիպերի ( ացի նակավայրերից առանձնացրել է

նան մենածուխ տնտեսությունները): Ռուսաստանում գյուղական նակավայրերի հետազոտման նագավառում նշանակալից ավանդ ունեն նան Ա.Վոյեյկովը ն Վ.Սեմյոնով-Տյան-Շանսկին |164): Նրանց աշխատանքներում քննարկվել են նախահեղափոխական Ռուսաստանի Եվրոպական մասի ն Արնմտյան Սի իրի գյուղական նակավայերի մարդաշատության ն այլ հարցեր: Խորհրդային աշխարհագրական գիտության մեջ գյուղական նակավայրերին նվիրված աշխատանքներն ի հայտ են եկել ավական ուշ` հիմնականում հետպատերազմյան տարիներին: Մինչ այդ տնտեսաաշխարհագրական ուսումնասիրությունները նվիրված էին հիմնականում արտադրության տեղա աշխման, երկրի տնտեսական շրջանացման ն առանձին շրջանների համալիր զարգացման հարցերին: Առաջին անգամ ԽՍՀՄ-ի գյուղական նակավայրերի համալիրային աշխարհագրական ուսումնասիրության ծրագիրը մշակել է Յու. Սաուշկինը |197): Այս ժամանակաշրջանի աշխատանքներից հիշատակության են արժանի նան Ռ.Կա ոյի ն Լ.Ուստինովայի ուսումնասիրությունները |154, 155, 207): Դրանցում առաջին անգամ տրվեց առանձին լեռնային շրջանների նակչության ն նակավայրերի աշխարհագրական ուսումնասիրությունը: Լ.Ուստինովայի աշխատանքում առաջին անգամ հանդիպում ենք տարանակեցման վերլուծությանն ըստ արձրության գոտիների: Այս ժամանակաշրջանի ուսումնասիրություններում առանձնահատուկ տեղ են զ աղեցնում Ն.Լյալիկովի աշխատանքները |169): Չնայած համեմատա ար սահմանափակ փաստական նյութերի առկայությանը, Լյալիկովը տվեց հսկայական երկրի գյուղական տարա նակեցման աշխարհագրական ընդհանուր ակնարկը ն նրա տարածքային տար երություններն` առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնելով գյուղական տարա նակեցման զոնայական ն գոտիական տար երություններին, ն դրա հետ կապված` գյուղատնտեսական արտադրության տիպերին ն մասնագիտացման առանձնահատկություններին: Գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման աշխարհագրական ուսումնասիրության տեսական ն մեթոդական հարցերի մշակման հարցերում անգնահատելի ծառայություն ունի ռուս նշանավոր աշխարհագետ Ս.Կովալյովը |160, 161, 162, 163, 164, 165, 166): Նա գրական մեծաքանակ աղ յուրների ն երկարատն դաշտային գիտահետազոտական աշխատանքների հիման վրա միավորելով ֆիզիկական աշխարհագրության, գյուղատնտեսության ն նակչության աշխարհագրության, հողաշինարարության ն մի շարք

այլ գիտությունների տվյալները հիմնավորել է գյուղական տարա նակեցման ձնավորման պայմաններն ու օրինաչափությունները, գյուղական տարա նակեցման տիպա անության ու շրջանացման հարցերը: Առաջին անգամ իրականացրել է հսկայածավալ Խորհրդային միության գյուղական տարա նակեցման շրջանացումը: Եթե մինչն 20-րդ դարի 50-ական թվականները գյուղական նակավայրերի աշխարհագրական ուսումնասիրությամ զ աղվում էր ացառապես մոսկովյան աշխարհագետների մի խում , ապա 50-60-ական թվականներին այդպիսի աշխատանքներ սկսվեցին նան ԽՍՀՄ-ի ազմաթիվ այլ տարածաշրջաններում: Առաջ եկան գյուղական տարա նակեցման համալիր աշխարհագրական ուսումնասիրություններ` նվիրված ԽՍՀՄ-ի տար եր տարածաշրջաններին, մասնավորապես նան լեռնային մակերնույթ ունեցող հանրապետություններին ն տարածաշրջաններին |72, 135, 136, 142 ն այլն): Սկսած 1970-ական թվականներից գյուղական տարա նակեցմանը նվիրված ուսումնասիրություններում կան աշխատանքներ, որոնցում քննարկվում են գյուղական տարա նակեցման ն հասարակական արտադրության (հիմնականում գյուղատնտեսության) ու սոցիալական ոլորտի տար եր ճյուղերի միջն փոխազդեցության, ինչպես նան գյուղական տարա նակեցման հիմնախնդիրներն ու զարգացման հեռանկարները |13, 14, 15, 40, 48, 59, 70, 72, 73, 115, 116, 124, 125, 129, 143, 156,167, 168, 173, 185, 190, 194, 199, 201, 200 ն այլն): Հայաստանի Հանրապետության համար գիտագործնական առավել մեծ կարնորություն ունեն լեռնային շրջանների սոցիալ-տնտեսական զարգացման, նակչության, մասնավորապես` գյուղական տարածքներին ու տարանակեցմանը նվիրված աշխարհագրական ուսումնասիրությունները |3, 17, 18, 44, 57, 72, 108, 113, 115, 120, 121, 123, 126, 129, 135, 136,138, 140, 141, 142, 143, 144, 145, 146, 147, 148, 149, 150, 151, 152, 157, 158, 171, 172, 176, 177, 178, 179, 180, 187, 188, 189, 191, 192, 198, 205, 206, 208): Այդպիսի աշխատանքներում լեռնային շրջանների սոցիալ-տնտեսական զարգացման կարնորագույն հիմնահարցերի շարքում առանձնակի ուշադրություն էր դարձվում նան գյուղական տարա նակեցման ձնավորման ու զարգացման աշխարհագրական առանձնահատկություններին, արձրության տար եր գոտիներում գյուղական նակչության ու նակավայրերի խտության փոփոխություններին, լեռնային շրջանների նազրկման, ռեսուրսների օգտագործման ն կայուն զարգացման հիմնահարցերին: ՀՀ-ում գյուղական նակավայրերի աշխարհագրական ուսումնասի-

րություններն սկսվել են ավական ուշ: Եթե չհաշվենք Պ. Ա ելյանի «Հայաստանի նակչությունը նախախորհրդային ն խորհրդային շրջաններում» |1) աշխատությունը, որն ըստ էության նակչության վիճակագրությանը նվիրված աշխատանք է, ն Զ. Կորկոտյանի «Խորհրդային Հայաստանի նակչությունը վերջին հարյուրամյակում» (1831-1931 թթ.) աշխատությունը |28), որն իր մեջ ամփոփում է այդ ժամանակաշրջանում կատարված հաշվառումների ն մարդահամարների ժամանակ գրանցված նակավայրերի լրիվ ցուցակները ն նակչության քանակը, ապա մինչն 1960-ական թվականները հանրապետությունում չկար նակչության աշխարհագրությանը նվիրված որնէ մենագրություն: Մեր երկրում նակչության համալիր աշխարհագրական առաջին ուսումնասիրությունը Հ.Գրգեարյանի թեկնածուական ատենախոսությունն է |18): Օգտագործելով 1926, 1939 ն 1959 թ. մարդահամարների, ընթացիկ հաշվառումների, ինչպես նան հանրապետության տար եր շրջաններում կատարած դաշտային հետազոտությունների ընթացքում հավաքած նյութերը, Գրգեարյանը կատարել է 1926-1964 թթ. հանրապետության նակչության թվի, կազմի ն տարա նակեցման մեջ տեղի ունեցած տեղաշարժերի վերլուծություն: Առաջին անգամ Հ.Գրգեարյանի կողմից 1959 թ. մարդահամարի տվյալների հիման վրա տրվեց ՀՀ նակչության տեղա աշխումն ըստ ծովի մակերնույթից ունեցած արձրության |141): Վերը նշված աշխատանքում, ի թիվս այլ հարցերի, Հ.Գրգեարյանն ընդհանուր գծերով նութագրել է նան հանրապետության գյուղական տարանակեցումը: Մասնավորապես, անդրադարձել է 1926-1959 թթ. ընթացքում գյուղական նակավայրերի մարդաշատության փոփոխություններին, ինչպես նան ՀՀ տարածքում գյուղական նակելի վայրերի ու գյուղերի միջին մարդաշատության ն գյուղական նակավայրերի գերակշռող մարդաքանակի տարածքային տար երություններին: Անդրադառնալով ՀՀ տարածքում գյուղական տարա նակեցման ձների ազմազանությանը ՀՀ-ի համար նորոշ է համարում հետնյալ չորս տիպերը. 1) լեռնային միջակ գյուղային տարա նակեցում, 2) սարավանդային խոշոր գյուղային տարա նակեցում, 3) լեռնային խոշոր գյուղային տարա նակեցում ն 4) հարթավայրային խոշոր գյուղային տարա նակեցում: Խ.Ավետիսյանի վաթսունական թվականներին հրատարակված աշխատանքը |9) նվիրված է ՀՀ մարզերից Սյունիքի նակչության ու նակավայրերի աշխարհագրական ուսումնասիրությանը: Այստեղ հեղինակն անդրադարձել է 1920-1960 թթ. ընթացքում Զանգեզուրի նակչության թվի, խտութ-

յան, տարածքի նակեցման ն նակչության տեղա աշխման մեջ տեղի ունեցած փոփոխությունների վերլուծությանը: ՀՀ նակչության տարա նակեցման ն ռելիեֆի միջն փոխադարձ կապի վերլուծությանն է նվիրված Խ.Ավետիսյանի մեկ այլ աշխատանք |113), որտեղ կատարված հաշվարկների հիման վրա հեղինակն անդրադարձել է հաշվարկային տարեթվին (1970 թ.) ըստ արձրության գոտիների հանրապետությունում նակչության ն նակավայրերի տեղա աշխման առանձնահատկություններին: ՀՀ նակչության աշխարհագրական ուսումնասիրման նագավառում իր նշանակալից ավանդն ունի Գ.Ավագյանը: 1975 թ. հրատարակված «Հայկական ՍՍՀ նակչությունը» |3) մենագրության մեջ հեղինակն անդրադարձել է նան հանրապետության գյուղական նակավայրերի ձնավորման ու զարգացման, դրանց չափերի, տեղադրման, արտաքին տեսքի ու կառուցապատման առանձնահատկություններին, ինչպես նան անցած տասնամյակների ընթացքում գյուղական նակավայրերի թվի ու մարդաշատության փոփոխություններին: Մեկ այլ մենագրությունում |108), քննարկելով լեռնային երկրներում նակչության տարա նակեցման ն ուր անացման առանձնահատկությունները, Գ.Ավագյանն անդրադարձել է նան Հայաստանի գյուղական նակչության ն նակավայրերի թվի շարժընթացին` կարնորելով 1970-1987 թթ. հանրապետության գյուղական նակավայրերի ն նակչության թվի փոփոխությունները: ՀՀ լեռնային շրջաններից նակչության միգրացիայի ն գյուղական նակավայրերի նազրկման հարցերին են նվիրված Գ.Ավագյանի մի քանի այլ հոդվածներ |4, 5, 6, 7, 107): ՀՀ գյուղական նակչության ն նակավայրերի թվի շարժընթացի ուսումնասիրությանն են նվիրված Գ.Ավագյանի ն Հ.Գրգեարյանի |8, 109, 110) մի քանի աշխատանքներ: Դրանցում տրվել է գյուղական նակչության թվի շարժընթացի տարածքային տար երությունները 1926-1986 թթ. (ըստ նախկին վարչական շրջանների), ապա ելնելով գործնական նկատառումներից` 1970-1986 թթ. համար: ՀՀ գյուղական նակչության տեղա աշխման, նակավայրերի տիպաանության, գյուղական տարա նակեցման վերափոխման գործոնների ն տարա նակեցման գոտիավորման հարցերի քննարկմանն են նվիրված Հ.Ավետիսյանի մի քանի հոդվածներ |11, 12, 13, 14, 112): Վերլուծելով 19591975 թթ. հանրապետության գյուղական նակավայրերի թվաքանակի ն ըստ մարդաշատության նակավայրերի տար եր խմ երում տեղի ունեցած փոփոխությունները Հ.Ավետիսյանը ացահայտել է գյուղական տարա նա-

կեցման շարժընթացի միտումները` եզրակացնելով, որ ացի քանակական փոփոխություններից, հանրապետության գյուղական տարա նակեցման մեջ տեղի են ունենում նան որակական տեղաշարժեր: Անդրադառնալով հանրապետության գյուղական նակավայրերի հեռանկարային զարգացման հարցերին Հ.Ավետիսյանը կարնոր է համարում նակավայրերի տիպերի ճշգրտումը (հաշվի առնելով նակավայրի մարդաշատությունը, դրանց արտադրատնտեսական գործառույթները, նակչության կազմն ու զ աղվածության ազմազանությունը, կուլտուր-կենցաղային սպասարկման ն արեկարգվածության մակարդակները, շենքերի տիպն ու հարկայնությունը, տրանսպորտային պայմանները, մոտիկությունը քաղաքին): Նշված հոդվածներում Հ.Ավետիսյանը արձրացված հարցերը քննարկել է հիմնականում հանրապետության մասշտա ով` անտեսելով տար եր վարչական շրջանների միջն առկա գյուղական տարա նակեցման տարածաշրջանային տար երություններն ու առանձնահատկությունները: ՀՀ տարածքում ըստ նախկին վարչական շրջանների գյուղական տարա նակեցման գոտիներ առանձնացնելիս հեղինակի կողմից անտեսվել է նաաշխարհագրական գործոնների դերը, որի հետնանքով առանձնացված գոտիներում խմ ավորվել են այնպիսի վարչական շրջաններ, որոնք տար երվում են միմյանցից նաաշխարհագրական պայմաններով, նակավայրերի միջին մարդաշատությամ , գյուղական նակչության կենտրոնացվածությամ (գերակշռող մարդաքանակով), գյուղերի արտադրական մասնագիտացման ուղղություններով, տարա նակեցման արտաքին տեսքով ն վերջապես` տարա նակեցման տեղական տիպով: ՀՀ գյուղական նակչությանը ն նակավայրերին նվիրված տնտեսավիճակագրական նույթի առանձին հոդվածներում դրանց հեղինակներն անդրադարձել են ՀՀ-ի գյուղական նակչության միգրացիայի հարցերին |98,100): Ա.Սամվելյանը ն Լ.Գոմկցյանը |98) 1959-1979 թթ. ընթացքում ՀՀ քաղաքային ն գյուղական նակչության թվերի միջն գոյություն ունեցող հարա երակցության շարժընթացի վերլուծության միջոցով ացահայտել են ըստ մարդաշատության գյուղական նակավայրերի տար եր խմ երում տեղի ունեցող տեղաշարժերի հիմնական միտումները, ինչպես նան գյուղական նակչության միգրացիայի հետնանքով երկրի սոցիալ-տնտեսական շրջանների միջն նակչության աշխման փոփոխությունները: Նրանք գտնում են, որ վերը նշված միտումների ամրապնդումը հետագա տարիներին անցանկալի է ն հակասում է հանրապետության զարգացման տնտեսական, սոցիալական ն նույնիսկ ազգային շահերին:

Խորհրդային տարիներին ՀՀ գյուղական նակչության ներհանրապետական տեղաշարժերի ն գաղթի շարժառիթների հարցերը քննարկվել են ակադեմիկոս Վ.Խոջա եկյանի կողմից |27): ՀՀ լեռնային շրջանների գյուղական նակչության, նակավայրերի, տարա նակեցման ն սոցիալ-տնտեսական զարգացման հիմնահարցերին են նվիրված Մ.Ադոնցի |2), Ս.Դուլյանի |22), Ն.Մանասերյանի |37, 38, 39, 40), Վ.Մանասյանի |59), Մ.Մանասյանի, Ա.Պոտոսյանի |70), Գ.Կիրակոսյանի |159), Ռ.Մարգարյանի |181, 182) ն Մ.Ֆահրադյանի |105,210), Մ.Մանասյանի |53, 54, 55, 56), Ա.Պոտոսյանի |65, 66, 67, 68, 69, 71, 74, 75, 80, 81, 82, 83, 84, 85, 86, 87, 88, 89, 90, 91,92,93, 94, 95, 96, 97, 187, 188, 189, 190, 218), Գ.Եղյանի |23), Մ.Քոթանյանի |103) ն այլոց աշխատանքները: Դրանցում վերլուծելով հանրապետության լեռնային շրջանների սոցիալ-տնտեսական զարգացման ն տարա նակեցման հիմնախնդիրները հեղինակները որպես վերջիններիս զարգացման կարնորագույն գործոն համարում են գյուղական փոքր նակավայրերի պահպանումն ու խոշորացումը, լքված ն վերացված ազմաթիվ նակավայրերի վերականգնումը ն լեռնային շրջաններում տարա նակեցման համակարգի կատարելագործումը: Երնանյան-մայրաքաղաքային ռեգիոնում գյուղական տարա նակեցման կառուցվածքի ն նրա շարժընթացի առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանն են նվիրված Մ.Մանասյանի |175) ն Ա.Լ.Վալեսյանի |129) նշված աշխատանքները: ՀՀ գյուղական տարա նակեցման ձնավորման նախադրյալների, 19261996 թթ. ընթացքում տեղի ունեցած փոփոխությունների ն առկա վիճակի աշխարհագրական հետազոտությանն է նվիրված Ա.Պոտոսյանի «ՀՀ գյուղական տարա նակեցումը» աշխատանքը |72): Վերջին տասնամյակում ՀՀ-ի ն առանձին մարզերի գյուղական նակչության ն նակավայրերի սոցիալ-տնտեսական զարգացման, տարա նակեցման կառուցվածքում տեղի ունեցած փոփոխությունների, դրսնորվող միտումների, դրանց հետնանքների վերլուծությանը ն տարա նակեցման կառավարման հարցերին են նվիրված Ա.Պոտոսյանի կողմից հրատարակված մի շարք հոդվածներ |80, 81, 83, 84, 87, 88, 89, 90 ն այլն): Շիրակի, Սյունիքի ն Լոռու մարզերի նակչության, մասնավորապես` գյուղական նակավայրերի ու տարա նակեցման աշխարհագրական հիմնահարցերը քննարկված են թիվ 41, 42 ն 43 աշխատանքներում: Վերջին տարիներին ՀՀ-ում սկսել է ձնավորվել սոցիալ-տնտեսական քաղաքականության նոր ուղղություն, որն ուղղված է գյուղական տարածք-

ների ու նակավայրերի կայուն զարգացմանը: ՀՀ տնտեսության ագրարային հատվածին ն գյուղական նակավայրերի կայուն զարգացման հիմնախնդիրներին է նվիրված Հ.Սարգսյանի, Խ.Հարությունյանի ն Վ.Մանասյանի համատեղ աշխատանքը |99), որտեղ քննարկված են ագրարային ոլորտում աշխատանքի արտադրողականության արձրացման, գյուղմթերքների իրացման, կոոպերացիայի ն ագրարային տնտեսավարման ձների զարգացման, պարենային անվտանգության ապահովման հիմնախնդիրները: Նշված խնդիրների լուծման ուղիներից մեկն էլ հեղինակները համարում են գյուղական նակավայրերի կայուն զարգացումը, պատմականորեն ձնավորված գյուղական տարա նակեցման կազմալուծման կանխարգելումը, լեռնային ու սահմանամերձ գյուղական նակավայրերի պահպանումն ու ամրապնդումը ն լքյալ գյուղերի վերականգնումը: ՀՀ գյուղական տարա նակեցման համալիր աշխարհագրական հետազոտության հիմնահարցերն առաջին անգամ ամփոփ քննարկված են Ա. Պոտոսյանի «ՀՀ գյուղական նակչությունը ն նակավայրերը», Ե., 2013, գրքում |93): Բացի վերը նշվածերից, անցած ժամանակաշրջանում հանրապետությունում զգալի աշխատանք է կատարվել նան գյուղական նակչության ն նակավայրերի քարտեզագրման նագավառում |110, 118, 119): Առանձնակի կարնորություն ունեն 1926, 1939, 1959, 1970, 1979, 1989 ն 2001 մարդահամարների տվյալների հիման վրա կազմված ՀՀ-ի նակչության ն նակավայրերի, ՀՀ-ի նակչության շարժընթացի, ուր անացման, գյուղական տարա նակեցման ն տարա նակեցման գլխավոր սխեմայի քարտեզները, որոնք զետեղված են ՀՀ-ի Ազգային Ատլասի Ա հատորում |30, 77, 78, 79): ՀՀ գյուղական տարածքներին նվիրված առ այսօր կատարված աշխարհագրական նույթի ուսումնասիրություններում հիմնականում քննարկվել են նակավայրերի ձնավորման ն շարժընթացի, տարա նակեցման առանձին տարրերի վերլուծության հարցերը |76): Մինչդեռ վերջին երկու տասնամյակում ՀՀ-ում տնտեսական, սոցիալական, վարչատարածքային ն տարածքային կառավարման ոլորտներում տեղի ունեցած արմատական փոփոխությունները նկատելի տեղաշարժեր են առաջացրել ՀՀ գյուղական տարածքներում ն վերջինիս կարնորագույն օղակ հանդիսացող գյուղական տարա նակեցման մեջ: Տեղի են ունեցել գյուղական տարա նակեցման կառուցվածքային տեղաշարժեր (ըստ մարդաշատության խմ երի գյուղական տարա նակեցման նույթի նեռացում), գյուղական նակչության ժողովրդագրական իրավիճակի փոփոխություն (ան արենպաստ սեռատարիքային

կառուցվածքի առաջացում ն այլն), ՀՀ տար եր մարզերում ն տարածաշրջաններում գյուղական նակավայրերի սոցիալ-տնտեսական հիմնախնդիրների սրում, գյուղական նակավայրերի տարածքային ն մարդկային ռեսուրսների ոչ արդյունավետ օգտագործում, նակչության միգրացիայի ավելացում ն այլն: Բացի այդ, մինչ այժմ կատարված ուսումնասիրությունները հիմնականում վերա երվում են ՀՀ գյուղական տարածքների աշխարհագրական ուսումնասիրման մակրոմակարդակին, սակավ են ուսումնասիրությունները մեզո ն միկրո մակարդակներով: Առ այսօր չկա ՀՀ առանձին մարզերի ն տարածաշրջանների գյուղական տարածքների համալիր աշխարհագրական հետազոտություն ն հիմնախնդիրների ացահայտում: Նույնը վերա երվում է նան ՀՀ գյուղական համայնքներին ն նակավայրերին: ՀՀ գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման ուսումնասիրվածության երված վերլուծությունը ն վերջին մոտ երկուսուկես տասնամյակում գյուղական տարածքներում ծագած հիմնախնդիրները խիստ կարնորում են կատարել Հայաստանի Հանրապետության, որպես լեռնային երկրի, գյուղական նակչության ն նակավայրերի համալիր աշխարհագրական հետազոտություն, առավել կարնորելով դրանցում տեղի ունեցող գործընթացների ու հիմնախնդիրների ացահայտումը, լուծման ուղիների մատնանշումը:

ԳԼՈՒԽ 2

ՀՀ ԳՅՈՒՂԱԿԱՆ ՏԱՐԱԾՔՆԵՐԻ ԵՎ ՏԱՐԱԲՆԱԿԵՑՄԱՆ

ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ ՆԱԽԱԴՐՅԱԼՆԵՐԸ

2.1 Գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման ձնավորման նաաշխարհագրական նախադրյալները Բնակավայրերի ձնավորման ու զարգացման վրա արտադրության որոշիչ դերի ընդունումը չի ժխտում նան այն փաստը, որ նակչության արտադրական գործունեությունը տեղի է ունենում նաշխարհագրական ոչ միանման պայմաններ ունեցող տարածքներում, որի հետնանքով միջավայրի նպաստավոր կամ աննպաստ պայմաններն անմիջականորեն կամ միջնորդավորված ձնով իրենց կնիքն են թողնում հասարակության տարածքային կազմակերպման վրա: Բնաշխարհագրական պայմաններն ավելի կամ պակաս չափով ազդում են նակչության ն նակավայրերի տեղաաշխման վրա` պայմանավորելով դրանց այս կամ այն առանձնահատկությունները: Բնական գործոններից նակավայրերի վրա առավել մեծ ազդեցություն են թողնում ռելիեֆը, ջրագրական ն հողա ուսական ծածկը, միկրոկլիման ն հանքահումքային ռեսուրսները: Գյուղական տարածքների վրա նական պայմանների ազդեցությունն առավել ցայտուն գծերով է դրսնորվում լեռնային երկրներում, ինչպիսին նան ՀՀ-ն է: Վերջինիս համեմատա ար փոքր տարածքն աչքի է ընկնում նական պայմանների արտակարգ ազմազանությամ : Ռելիեֆի հարա երական ն ացարձակ արձրությունների մեծ տատանումները, ազմանույթ դիրքադրությունները ն դրանցով պայմանավորված հողա ուսական ծածկի ազմազանությունը, հորիզոնական ն ուղղաձիգ խիստ մասնատվածությունը պայմանավորել են ՀՀ նատարածքային համալիրների ինքնատիպությունը: ՀՀ տարածքում հստակորեն առանձնանում են յոթ ֆիզիկաաշխարհագրական շրջաններ ն տասնմեկ ուղղաձիգ ագրոկլիմայական գոտիներ` սկսած չոր մերձարնադարձայինից մինչն ցուրտ, արձր լեռնային կլիմայական տիպը |29): Նշված գործոնների ուժեղ արտահայտվածության ու ներգործության հետնանքով գյուղատնտեսական նպատակների համար օգտագործելի են հանրապետության ընդհանուր տարածքի կեսից էլ պակաս մասը (մոտ 46%-ը), եր Ուկրաինայում, Ղազախստանում ն Մոլդովայում

այն հասնում է 72-82%-ի |72): ՀՀ տարածքը գյուղական նակավայրերի ու տարա նակեցման համար գնահատելիս, նախ ն առաջ պետք է նկատի ունենալ նրա ռելիեֆային արդ պայմանները: Բացարձակ արձրությունների մեծ տատանումներն ու մակերնույթի կտրտվածությունը նշանակալից ազդեցություն են թողնում տնտեսության զարգացման ու նակչության տեղա աշխման վրա: Հանրապետության տարածքի լեռնային նույթի հետ կապված դրական կամ ացասական ներգործություն ունեցող գործոններն ավելացնում կամ փոքրացնում են առանձին շրջանների տնտեսական ներուժը, որն էլ իր հերթին ակտիվորեն ներգործում է տարա նակեցման նույթի վրա: Բարձրության յուրաքանչյուր գոտի յուրովի է ազդում հողատարածքների օգտագործման ու կառուցվածքի, տնտեսության մասնագիտացման, նակչության զ աղմունքի, տարա նակեցման ձների ն նակավայրերի մարդաշատության վրա: Լեռնային տարածքների առանձնացման վերա երյալ կարծիքների ազմազանությունից առավել գիտական ն ընդունելի է պրոֆ. Գ.Ավագյանի առաջարկած տար երակը |106, 108, 111), ըստ որի գյուղատնտեսական օգտագործման, հետնա ար նան գյուղական նակավայրերի ու տարա նակեցման առումով տարածքների առանձնացման համար անհրաժեշտ է հիմք ընդունել ոչ թե մեկ կամ երկու, այլ մի քանի ցուցանիշներ միանգամից: Այդպիսի ցուցանիշներ կարող են լինել տեղանքի ացարձակ արձրությունը, մակերնույթի կտրտվածությունը ն լանջերի թեքության աստիճանը, դիրքադրությունը, ջերմաստիճանային ռեժիմը ն այլն: Դրանց հիման վրա առանձնացված լեռնային տարածքը ՀՀ-ում կազմում է նրա ողջ մակերեսի մոտ 85%-ը: Հարթավայրային ն լեռնային տարածքների նման հարա երակցությունը ստեղծում է տարածքի ոչ հավասարաչափ տնտեսական օգտագործման հնարավորությունը, որն անխուսափելիորեն առաջացնում է հարթավայրային ն լեռնային շրջանների նակչության, արտադրության ն նակավայրերի տեղա աշխման միմյանցից խիստ տար երվող պայմաններ: ՀՀ տարածքի միջին արձրությունն օվկիանոսի մակարդակից 1830 մ է: Տարածքի ամենա արձր ն ամենացածր կետերի տար երությունը հասնում է 3700 մ-ի: Տարածքի մոտ 90%-ը գտնվում է օվկիանոսի մակարդակից 1000 մ-ից ավելի արձրության վրա, իսկ ավելի քան 40%-ը` 2000 մ-ից արձր: «Եթե վերանանք մասնավոր դեպքերից, ապա Հայաստանի աշխարհագրական լայնություններում մարդու կյանքի ն աշխատանքի համար առավել նպաստավոր պայմաններ կան մինչն 1400 մ ացարձակ արձրություն ունեցող գոտում, որից հետո դրանք նկատելիորեն վատանում են:

Սկսած 2000 մ-ից այդ պայմանները դառնում են ան արենպաստ: Երնան են գալիս արտադրական նույթի դժվարություններ» |102): ՀՀ տարածքի մոտ 2/3-ում խորքային մասնատվածությունը գերազանցում է 100 մ-ից` առանձին դեպքերում հասնելով մինչն 800 մ-ի, միայն տարածքի 1/3-ում է այդ ցուցանիշը հաշվվում տասնյակ մետրերով |186): Բավական արձր են նան հորիզոնական մասնատվածության ցուցանիշները. ցամաքային տարածքի շուրջ 90%-ի վրա հորիզոնական մասնատվածության ցուցանիշը գերազանցում է 400 մ/քկմ, իսկ հանրապետության տարածքի մոտ 30%-ի վրա այն կազմում է 1000 մ/քկմ (նույն տեղում): Մշակելի հողերի կեսից ավելին` 54.8%-ը |113), ունեն մինչն 5 հա մակերես, իսկ առանձին տարածաշրջաններում (Եղեգնաձորի, Կապանի, Մեղրու) այդ ցուցանիշը հասնում է 70%-ի: Հողատարածությունների այդպիսի կառուցվածքը զգալիորեն դժվարացնում է դրանց գյուղատնտեսական մշակումը, մեքենայացումը ն գյուղատնտեսության ինտենսիվացումը: Բացի այդ, այդպիսի շրջաններում տեղանքի խիստ մասնատվածությունը դժվարացնում է հաղորդակցությունը գյուղերի ն մշակելի հողատարածություններ միջն: Բնակավայրերի տեղադիրքի ն տնտեսության տար եր ճյուղերի տեղաաշխման ն զարգացման վրա իր ազդեցությունն է թողնում նան տեղանքի թեքությունների աստիճանը: Թեքությունների մեծացմանը զուգընթաց վատանում են շենքերի կառուցապատման պայմանները, առաջ են գալիս արտադրական նույթի մի շարք դժվարություններ: Քարտեզաչափական նյութերի ն տնտեսության տար եր ճյուղերի կողմից տարածքի յուրացմանը ներկայացվող պահանջների ազմակողմանի հաշվառման հիման վրա ՀՀ տարածքում ըստ թեքության աստիճանների առանձնացվել են գրադացիաներ ն տրվել է դրանց տնտեսաաշխարհագրական ընդհանուր գնահատականը |102, 186): Տափարակ ն մեղմաթեք հարթությունների (մինչն 30 թեքություն ունեցող տարածքները) ռելիեֆային պայմանները նակավայրերի պահանջների առումով կարելի է գնահատել ի րն լավագույն: Առավել արենպաստ ն արենպաստ նական պայմաններ ունեցող գոտիներին (մինչն 2000 մ) աժին է ընկնում հարթությունների կեսից ավելին, մնացածը գտնվում է 2000 մ-ից արձր ն գլխավորապես օգտագործվում է ի րն սեզոնային արոտավայր: Մեղմաթեք լանջերի (3-80) տնտեսական օգտագործման ն նակավայրերի ձնավորման ու զարգացման համար պայմաններն ընդհանուր առմամ լավ են: Սակայն այդ տարածքների 47 %-ը ընկած են 2000 մ-ից արձր, որի պատճառով նվազում է դրանց տնտեսական օգտագործման ն նակեցման

հնարավորությունները: Միջին թեքության լանջերում (8-160) զգալի տարածում ունեն ավական ինտենսիվ էրոզիոն գործընթացները: Բնակավայրերի զարգացման հնարավորությունները սահմանափակ են, սակայն ՀՀ սակավահողության պայմաններում ժամանակակից տեխնիկայի օգտագործման հնարավորությունները թույլ են տալիս մինչն 160 թեքության լանջերն ընդգրկել տնտեսապես նպատակահարմար արտադրական օգտագործման ոլորտ: Զառիթափ լանջերի (16-300) տարածքի կեսից ավելին ընկած է 2000 մ-ից արձր շրջաններում: Դրանց գյուղատնտեսական օգտագործման հնարավորությունները խիստ սահմանափակ են ն առավելապես պիտանի են խոտհարքերի ու արոտների համար: Այդպիսի տարածքներում նակեցում ն կապիտալ շինարարություն կատարվում է խիստ անհրաժեշտության դեպքում: ՀՀ տարածքում 300-ից արձր թեքությունները նակեցման համար գրեթե պիտանի չեն, օգտագործվում են միայն արոտների ն մասամ նան խոտհարքների համար, սկսած 400-ից դրանց հնարավորությունները նս ացառվում են: Հաշվարկները ցույց են տալիս, որ ՀՀ նակչության կեսից ավելին (54.5%-ը) ապրում է ծովի մակարդակից 800-1000 մ արձրության գոտում, որտեղ ընկած են ՀՀ հարթավայրային հիմնական տարածքները: Նշված գոտում 0-30 թեքությունները գրավում են ամ ողջ տարածքի 63.2%-ը: Տեղանքի թեքությունների, մասնատման խորության ն խտության, ինչպես նան հարա երական արձրությունների պատճառով ՀՀ տարածքի տնտեսական յուրացման ն նակեցման պայմանները տար եր են: ՀՀ-ում արտադրության կազմակերպման ն նակավայրերի ձնավորման ու զարգացման համար ավարար նական պայմաններ ունեցող տարածքը սահմանափակվում է մոտավորապես 160 թեքությունների ն մինչն 2000 մ ացարձակ արձրությունների սահմաններում, որը կազմում է մոտ 1.2 մլն. հա կամ հանրապետության տարածքի 42%-ը |128): Գյուղական տարածքների վրա ազդող ռելիեֆային մյուս տարրը տեղանքի դիրքադրությունն է, որը նակավայրերի վրա ազդում է ոչ թե անմիջականորեն, այլ նական միջավայրի մյուս աղադրիչների` ռադիացիայի, խոնավության հաշվեկշռի, հողա ուսական ծածկի, մակերնութային ջրերի հոսքի, տեղատարման ն այլ գործոնների միջոցով: Վերջիններիս կախվածությունը դիրքադրությունից նկատելի է դառնում սկսած 50 թեքությունից: ՀՀ տարածքի 22%-ը կազմում են հարթությունները: Մնացած տարածքի

աշխումն ըստ դիրքադրությունների ունի հետնյալ պատկերը` հյուսիսային դիրքադրություններ` 28.6%, հարավային դիրքադրություններ` 29.9%, արեվելյան դիրքադրություններ` 8% ն արնմտյան դիրքադրություններ` 11.6% |186): ՀՀ-ում նկատի ունենալով նրա աշխարհագրական լայնությունը ն դրանով պայմանավորված արեգակնային ճառագայթման մեծությունը, ֆիզիկաաշխարհագրական տարրերի համալիրը մարդու համար առավել նպաստավոր նական կենսապայմաններ է ստեղծում հյուսիսային ն դրան մոտիկ (հյուսիս-արնելյան ն հյուսիս-արնմտյան) համեմատա ար խոնավ ն ուսական ծածկով հարուստ դիրքադրության լանջերում, որոնք զ աղեցնում են հանրապետության ընդհանուր տարածքի մոտ 29%-ը |130): ՀՀ գյուղական տարածքների վրա ռելիեֆի ազդեցությունը դրսնորվում է մի քանի ուղղություններով: ՀՀ գյուղական նակավայրերի զգալի մասը գտնվում են ցածրադիր հարթավայրերում ն հովիտներում, որտեղ կան արենպաստ պայմաններ նակավայրերի կառուցապատման ն տնտեսական գործունեության համար: Գյուղերի խիտ ցանց է ձնավորվել Արարատյան, Շիրակի ն Լոռվա դաշտերում, Սնանի գոգավորությունում ն Տեղի սարահարթում, որտեղ գյուղերի արձր խտությունը զուգակցվում է մեծ մարդաշատության հետ: Դա պայմանավորված է նշված տարածքներում ոչ միայն հարթ մակերնույթի գերակշռությամ , այլն տնտեսական գործունեության համար արենպաստ հողակլիմայական պայմաններով (Աշոցքի ն մասամ նան Ապարանի ն Սիսիանի սարահարթերը, չնայած որ ունեն հարթ մակերնույթ, սակայն կլիմայական ոչ այնքան արենպաստ պայմանների պատճառով առանձնանում են գյուղերի ոչ մեծ մարդաշատությամ ): ՀՀ լեռնային կտրատված մակերնույթ ունեցող տարածքներում գյուղական նակավայրերը կուտակված են լեռնահովիտներում, հատկապես եր այն զուգակցվում է ջրային ուղիների հետ: Գյուղերի կուտակումներ կան Աղստն, Արփա, Դե եդ, Հրազդան, Գետիկ, Փամ ակ, Մարմարիկ ն Ողջի գետերի հովիտներում: Որպես կանոն, լեռնահովիտներում գյուղերի խտությունը ն մարդաշատությունն ավելանում է գետերի վերին հոսանքներից դեպի ստորին հոսանքներ շարժվելիս` գետահովտի լայնացման ն հողակլիմայական պայմանների արելավման պատճառով |44): Բնակավայրերի ձնավորումը ն զարգացումը ուղղակիորեն կապված են նան տարածքի ճարտարագիտաերկրա անական ն սեյսմիկ հատկանիշների հետ: Հայաստանի տարածքն ամ ողջովին գտնվում է 8-9 ալանոց սեյսմիկ գոտում: Տարածքի 1/4-ը, որտեղ կենտրոնացված է ամ ողջ նակչության 1/3-ից ավելին, սեյսմիկ տեսակետից համարվում է վտանգավոր: Ըստ

ընդունված սեյսմիկ շրջանցման սխեմայի, այդ տարածքը մտնում է 8 ալանոց գոտու մեջ: Սեյսմիկ ակտիվությամ աչքի են ընկնում Շիրակի դաշտը, Արարատյան գոգավորությունը, Փամ ակի լեռնաշղթան ն Զանգեզուրը: Մեկ անգամ չէ որ ավերիչ ուժի երկրաշարժերը կործանարար հետնանքներ են թողել հայկական լեռնաշխարհում: Միայն վերջին հարյուրամյակի ընթացքում Հայաստանի Հանրապետության տարածքում տեղի են ունեցել ավերիչ ուժի մի քանի երկրաշարժեր: ՀՀ տարածքի առանձին շրջաններում նակավայրերի համար ան արենպաստ պայմաններ են ստեղծում նան սողանքները, սելավները, երկրի մակերնույթին մոտ գտնվող գրունտային ջրերը ն ակտիվ գործող այլ նաաշխարհագրական երնույթներ: Կատարված մանրակրկիտ ուսումնասիրություններից պարզվել է, որ ՀՀ-ում տարածված ազմաթիվ սողանքները ն փլվածքներն առաջանում ն զարգանում են ակտիվ տեկտոնական խզվածքային գոտիներում` մեծ թեքությունների լեռնալանջերում: Ողջա երդի լեռնաշղթայի, Ուրծի, Հայոց ձորի, Վարդենիսի զառիթափ լեռնալանջերի ստորոտներում տեղադրված ազմաթիվ գյուղական նակավայրեր դարերի ն տարիների ընթացքում տուժել են սողանքային երնույթներից, նրանց մի զգալի մասը տեղափոխվել է ավելի ապահով վայրեր: Այսպիսով, ՀՀ տարածքի փոքր չափերը, խիստ արտահայտված լեռնային նույթը, մակերնույթի հորիզոնական ն ուղղաձիգ մասնատվածությունը, տարածքի զգալի մասի ացարձակ մեծ արձրությունները ն թեքությունները, կլիմայական խիստ պայմանները, ջրային ն հողային ռեսուրսների անհավասարաչափ աշխումը, սեյսմիկ ակտիվությունը, մի շարք շրջաններում սողանքները, սելավները, երկրի մակերնույթին մոտ գտնվող գրունտային ջրերը ն ակտիվ գործող այլ նաաշխարհագրական երնույթները, ինչպես նան տարածքի էկոլոգիական հավասարակշռությունը պահպանելու անհրաժեշտությունը զգալիորեն նեղացնում են ՀՀ նակեցման արեալը ն իրենց անմիջական ու միջնորդավորված ազդեցությունն են թողնում գյուղական տարածքների, մասնավորապես` նակավայրերի առաջացման ն հետագա զարգացման վրա:

2.2 Տարածքի նակեցման պատմական նախադրյալները Տարա նակեցման ձներն ու նակավայրերը պատմական կատեգորիա են: Բնակավայրերի առաջացումն ու դրանց հետագա զարգացումն ընթացել է պատմական կոնկրետ ժամանակաշրջանում` նաաշխարհագրական ն սոցիալ-տնտեսական գործոնների ազդեցության տակ: Բնակավայրերի պատմականորեն ժառանգված տար եր տարրեր` նյութական ձները (ձնավորված նակավայրերը, դրանց չափերը, արտաքին տեսքը ն այլն), ավանդույթները, ծեսերն ու սովորությունները մեծ ազդեցություն են թողնում նակավայրերի ներկայիս ցանցի ձնավորման վրա: «Նորը ոչ կտրականապես ն ոչ ամ ողջ ճակատով է դուրս մղում հնին, հաճախ չի էլ ձգտում լրիվ դուրս մղել, այլ` ընդհակառակը, պահում է հնի ոլոր արժեքավորները: Եվրոպական կոստյումը կա ի հաշիվ միջինասիական խալաթի կամ կովկասյան չերքեզկայի ն այլն» |154): Պատմական Հայաստանի տար եր աշխարհներում գյուղական տարածքների, նակավայրերի ն դրանց ցանցի ժամանակակից ձների ազմազանությունն արդյունք է ոչ միայն նական տարրերի ազմազանության, այլ նան անցյալի պատմական իրադարձությունների, մասնավորապես` անընդհատ կրկնվող ավերիչ պատերազմների: Վերջիններիս հետնանքով կործանվել ն ավերվել են ազմաթիվ նակավայրեր, նվազել է նակավայրերի թիվը ն մարդաշատությունը, փոխվել է նակչության ազգային կազմը, կենցաղն ու տնտեսությունը, նակավայրերի արտաքին տեսքը: Բազմիցս ավերվել կամ հիմնահատակ քանդվել են նակավայրերը, տեղահանվել կամ սրի է քաշվել նակչությունն օտար զավթիչների կողմից: Դրանք իրենց նկատելի հետքն են թողել նակավայրերի դիրքի, խտության, արտաքին տեսքի, մարդաշատության ն տնտեսական նույթի վրա: Հայ ազգի տարա նակեցումը Հայկական լեռնաշխարհում ն հարակից հարթավայրերում (Միջագետք, Քուռ-Արաքսյան հարթավայր) պատմական խորը արմատներ ունի: Այստեղ դեռնս անհիշելի ժամանակներից զ աղվել են հողագործությամ ն ընդերքի հարստությունների օգտագործմամ : Պատմագիտական աղ յուրների վկայությամ Հայկական լեռնաշխարհում Ք.ծ.ա. երկրորդ հազարամյակում հիմնվել են գյուղական տիպի առաջին մշտական նակավայրերը: Բնակչությունն ընտելացել ն հարմարվել է տեղանքի ինքնատիպ նակլիմայական պայմաններին` ելնելով հայ ազգի առանձին էթնիկական խմ երի նօգտագործման պահանջների ն ապրելակերպի գենետիկական առանձնահատկություններից: Նույնիսկ հայկական

պետության ամենաընդարձակ տարածքի սահմաններում (Տիգրան Մեծ, 9366 թթ. Ք.ծ.ա.), ըստ էության, այս ազմազգ հզորագույն պետության մեջ տիրող հայ էթնոսն հարազատ է մնացել իր տարածական աշխարհագրական հիմքին: ՀՀ ներկա տարածքի սահմաններում տարածքաաշխարհագրական սելեկտիվ տարա նակեցման տիպի հիմքը, կարելի է ասել, գալիս է 11-րդ դարից` Բագրատունյաց թագավորության տրոհման ժամանակաշրջանից: Թեն հետագա հազարամյակում հայ ազգի տարա նակեցման մեջ շատ փոփոխություններ են եղել` օտար նվաճողների անընդմեջ հարձակումների ն հալածանքների հետնանքով (ընդհուպ մինչն 1915 թ. եղեռնը), այց, այնուհանդերձ տեղա նակների կորիզը դարերի ընթացքում համայնքների ձնով պահպանել ն սերունդներին է փոխանցել գենետիկորեն ընտրված ն տվյալ լանդշաֆտին նորոշ ապրելակերպի առանձնահատկությունները: Վաչկատուն ցեղերի մուտքը ն հարյուրամյակներ տնած տիրապետումը Հայկական լեռնաշխարհում, ընդհուպ մինչն հայ նակչության ոչնչացումը ն տեղահանումը Արնմտյան Հայաստանից, չեն կարողացել ջնջել հայ էթնիկական խմ երի ձգտումը` ընտրել ն հարմարվել Արնելյան Հայաստանի տեղանքի այն նակլիմայական պայմաններին, որոնք հարազատ են կամ մոտ իրենց համար պատմականորեն արմատացած ապրելակերպին |93): Փոքր, համայնքային տիպի գաղթօջախները տարիների ընթացքում վեր են ածվել գյուղերի` իրենց հատուկ մորֆոլոգիական տիպի կառուցվածքով, ն ապա, նակչության աճին համապատասխան, տարա նակեցվել են տվյալ նական (լանդշաֆտային) պայմաններին նորոշ ավելի ընդարձակ գավառային տարածքներում` պահպանելով տվյալ էթնիկա ար առային համայնքին նորոշ տարա նակեցման ինքնատիպությունը: Պատմական անցած ժամանակների նաաշխարհագրական, ինչպես նան հասարակական երնույթները ՀՀ պատմաաշխարհագրական տար եր մարզերում տարա նակեցման ն գյուղական տարածքների վրա տար եր կերպ են անդրադարձել` պայմանավորելով հանրապետության նապատմական տար եր մարզերի տարա նակեցման ձների ազմազանությունը ն ինքնատիպությունը: Բնական ն պատմաազգագրական գործոններով պայմանավորված ՀՀ տարածքում կարելի է առանձնացնել հինգ խոշոր գոտիներ, որոնք միմյանցից տար երվում են տարածքի նակեցման նապատմական առանձնահատկություններով: Դրանք են.

1. Փոքր Կովկասի արտաքին, ծալքա եկորավոր, խորը գետահովիտներով մասնատված, անտառային լանջերով լեռնաշղթաների գոտի: Այս գո46

տու մեջ են մտնում Աղստնի, Հախումի, Տավուշի, Խնձորուտի, Միափորի, Մռավի, Խաչենի, Ղարա աղի, Բարգուշատի, Խուստուփի շղթաները, դրանցից տարարձակվող լեռնա ազուկները ն դրանց հարակից տարածքները:

2. Փոքր Կովկասի ներքին, ծալքավոր, չափավոր մասնատված, անտառներով աղքատ, մարգագետնային լանջերի ն լեռնաշղթաների գոտի: Այս գոտու մեջ են մտնում Վիրահայոց, Բազումի, Փամ ակի, Ծաղկունյաց, Արեգունու շղթաները ն հարակից տարածքները,

3. Հրա խային լեռնավահանների ն արձրադիր սարավանդների, միջլեռնային գոգավորությունների մարգագետնատափաստանային գոտի: Այս գոտու մեջ են մտնում Խոնավ, Արագածի, Գեղամա, Վարդենիսի, Սյունիքի լեռնավահանները` շրջակա սարավանդներով, ինչպես նան` Աշոցքը, Շիրակի ն Սնանի գոգավորությունները,

4. Արարատյան դաշտի ն հարակից ցածրադիր սարավանդների կիսաանապատային գոտի, 5. Փոքր Կովկասի մերձարաքսյան խիստ մասնատված ծալքա եկորավոր շղթաների անտառազուրկ կամ ֆրիգանաքսերոֆիլ ուսականությամ լանջերի գոտի: Այս գոտու մեջ են մտնում ՈՒրծի, Երանոսի, Վայոց ձորի, Մեղրու շղթաները ն դրանց հարակից տարածքները:

1. Փոքր Կովկասի արտաքին լեռնալանջերի գոտի: Հիմնականում պատկանում է Քուռ գետի ավազանին (Աղստն, Հախում, Տավուշ Խնձորուտ, Շամխոր, Գյանջա, Թարթառ), ինչպես նան որոշ չափով Արաքսի ավազանին (Հագարու, Ողջի, Գեղի): Այս գոտում ազատ տարածքները, որտեղ հնարավոր է կառուցել փոքր նակավայրեր, քիչ են: Մեծ մասամ դրանք գտնվում են գետերի ն նրանց հետ միախառնվող վտակների արտա երման կոների հատվածներում, որտեղ պահպանված են նան հնագույն դարավանդների սեղանաձն, աստիճանավոր մնացորդները: Գոտու կլիմայական պայմանները արենպաստ են նակչության համար, նորոշ արեխառն մեղմ սակավաձույն ձմեռներով ն երկարատն տաք ամառներով: Այս գոտու նակչության կյանքը պատմականորեն կախված է եղել անտառից ստացվող արիքներից (հատապտուղներ, զկեռ, հոն, կաղին, մասուր, ընկույզ ն այլն): Պատմական ժամանակաշրջանում մեծ չափով տարածված է եղել նան անտառահատումը ն փայտի արտահանումը հարնան տափաստանային (Փայտակարան) կամ ներքին Հայաստանի անտառազուրկ շրջանները: Այս գոտու տեղա նիկները Ղարա աղ-Խաչենի ազմաճյուղ ենթա արառներով խոսող հայ նիկներն են, որոնք վերջնականապես արմատավորվել են տվյալ նակլիմայական գոտում հավանական է 10-րդ դարից:

Սելջուկյան հորդաների հարձակումների հետնանքով այս գոտու հայ նակչությունը դուրս է մղվել երքատու ն ապրելու համար արենպաստ հարթավայրային մասերից ն այնուհետն զ աղեցվել ադր եջանական նակչության կողմից: Հայ նակչության տեղաշարժերը ն նակեցումը շարունակվել են նան Սեֆյան Պարսկաստանի տիրապետության ընթացքում` մինչն ռուս-պարսկական պատերազմների վերջը: Տարա նակեցման նոր հոսանքն արդեն կապված է ռուս-պարսկական ն ռուս-թուրքական պատերազմների հետ, որոնք առաջ են երել Արնմտյան Հայաստանի ն Պարսկահայքի ժողովրդի զանգվածային տեղաշարժեր ամ ողջ հանրապետության տարածքում ն հարակից շրջաններում` որոշակի ազդեցություն թողնելով այս գոտու նակչության տարա նակեցման վրա: 2. Փոքր Կովկասի ներքին շղթաների գոտի: Սա նապատմական ԼոռիՓամ ակի ավականին ընդարձակ շրջանն է, ցայտուն արտահայտված շրջափակող լեռնաշղթաներով, ներքին գոգավորություններով ու սարավանդներով: Շրջանը գտնվում է ծովի մակերնույթից 1500-1800 մ միջին արձրության վրա, ունի արենպաստ պայմաններ երկրագործությամ ն անասնապահությամ զ աղվելու համար: Բնակչության հիմնական մասը (ինչպես ն նախորդում) տեղա նիկներ են, որոնք հիմնավորվել են այստեղ դեռ պատմական հնագույն ժամանակներից: Մահմեդական, օտար տարրը չի կարողացել այստեղ տնական նակություն ունենալ ն հաստատվել, ացի Փամ ակ գետի հովտի ն նրա վտակների առանձին հատվածներից` փոքր գյուղերի ն ագարակախուտորային նակավայրերի ձնով: Բայց Լոռի-Փամ ակում ավական մեծ թվով հայ նակչություն է տարա նակեցվել Օսմանյան Թուրքիայի ն Իրանի տարածքներից: Սրանք ապաստան են գտել այստեղ հատկապես ռուս-թուրքական ն ռուս-պարսկական պատերազմների ժամանակ, եր արդեն Այրարատի, Շիրակի, Աշոցքի ն Սնանի ավազանի ընդարձակ տարածքները լցվել էին փախստականների ն տեղահանվածների հոծ զանգվածներով:

3. Հրա խային արձրավանդակի լեռնավահանների ն արձրադիր սարավանդների գոտին (1500-3000 մ արձրությամ ) ձգվում է հանրապետության կենտրոնական մասով (Աշոցք-Շիրակ-Սնանի ավազան ն Սյունիքի արձրավանդակ): Այս լայն գոտին իրենից ներկայացնում է լավաներով ծածկված հարթ ալիքավոր կամ աստիճանաձն սարավանդների, թույլ մասնատված լայնարձակ տափարակ տարածություններ, որոնք անջատվում են իրարից լավածածկի մեջ խորը մխրճված կանիոններով (Ախուրյան, Քասաղ, Հրազդան, Ազատ, Վեդի, Որոտան ն սրանց վտակները):

Այս գոտում նս, ինչպես ն նախորդում, ավականին արենպաստ պայմաններ կան հողագործության ն անասնապահության ճյուղերի զարգացման համար: Վերը նշված նակլիմայական պայմանները նման են Արնմտյան Հայաստանի Կարինի, Բագրնանդի, Մանազկերտի, Խնուսի, Բասենի, Տարոնի ն Կարսի սարավանդների ու դաշտերի լանդշաֆտային պայմաններին, իհարկե, ոչ այնքան արենպաստ, ինչպես Արնմտյան Հայաստանի ավելի խոնավ ն արե եր տափաստանները: Բայց, այնուհանդերձ, պատերազմների ընթացքում Արնմտյան Հայաստանից տեղահանված նակչությունն ընտրել է իր տնտեսական կյանքին ն ապրելակերպին հարմար այն տարածքները, որոնք այս կամ այն չափով մոտ են եղել հայրենիքին ն հաստատվել է այստեղ համայնքներով, տեղա նակ նակչությունից հիմնականում ամայացված վայրերում:

4. Արարատյան դաշտը ն հարակից ցածրադիր սարավանդների շրջանը նակլիմայական պայմաններով տիպիկ կիսաանապատ է` չոր, խիստ ցամաքային ցուրտ ձմեռներով ն շոգ ամառներով: Առանց ոռոգման այստեղ հնարավոր չէ նականոն կյանքը: Բայց պատմականորեն այստեղ է ձնավորվել հայ ազգի նօրրանը` Արշակունյաց ն Բագրատունյաց թագավորությունների մայրաքաղաքները (Արտաշատը, Դվինը, Վաղարշապատը, Երվանդաշատը, Արմավիրը` իրենց շրջակա ծաղկուն գյուղերով ն ավաններով), Մասյացոտն, Արագածոտն, Կոտայք, Ոստան գավառներն` իրենց ստվար գյուղական նակչությամ : Այրարատն իր ծաղկուն դաշտերով, քաղաքային հարուստ շինություններով, եկեղեցիներով ն տաճարներով օտար նվաճողների համար եղել է թալանի ու գերեվարության հարմար միջավայր: Մինչն Արնելյան Հայաստանի Ռուսաստանին միանալն Այրարատն պատկանելիս է եղել Սեֆյան Պարսկաստանի Երնանի ն Նախճնանի Խանություններին: Ժամանակ առ ժամանակ օսման ն պարսիկ նվաճողների համար հանդիսացել է պատերազմների թատերա եմ: Չնայած այս հալածանքներին ն կեղեքումներին, հայ նակչությունն ամեն կերպ ձգտել է վերա նակվել իր ամայացած հայրենիքում, վերաշինել նակավայրերը, ոռոգչական ցանցը ն այլն: Պետք է նշել, որ պարսից խաները ն սարդարները շատ դեպքերում խրախուսել են հայ նակչության վերադարձը, արտոնություններ են շնորհել նրանց ն հայ մեծամեծերին` զարգացնելու համար տնտեսական կյանքը ն առնտուրը: Այն առանձնապես նկատելի է եղել 18-րդ դարի երկրորդ կեսում

ն հետագա տարիներին, մինչն ռուս-պարսկական պատերազմները:

5. Փոքր Կովկասի մերձարաքսյան շղթաների գոտին (կամ` Ուրծ-Հայոց ձորի ն Մեղրու նակլիմայական շրջանը) հայ նակչության տարա նակեցման գործում ունեցել է նախորդներից զգալիորեն տար երվող նակչության տեղաշարժերի ու պատմական զարգացման ինքնատիպ պատկեր: Լանդշաֆտային ն նակլիմայական պայմանների տեսակետից այս երկու ներփակ գոգավորությունները (խստորեն մասնատված գետահովտային ցանցով, մեծ թեքությունների, զառիթափության հասնող լեռնալանջերով), տեղա նակների համար ստեղծել են արենպաստ պայմաններ օտար նվաճողների հարձակումներից պաշտպանվելու համար: Բարձր լեռնալանջերում գտնվող կարստային ն վիմափոր քարանձավները ծառայել են ժամանակավոր պաշտպանական նակավայրեր, թաքստոցներ: Վայքում, Արփայի դարավանդներում եղել են ծաղկուն նակավայրեր` կառուցված Զաքարյանների իշխանական տան ճյուղի` Խաչ ակյանների ն Օր ելյանների կողմից: Սրանք հետագայում (մոնղոլական ն թուրքմենական տիրապետության տարիներին), պար երա ար լքվել են նակչության կողմից: Տեղա նակները պահպանվել են միայն արձր լեռնային գյուղակներում ն անմատչելի խորը գետահովիտներում, միջնադարյան ամրոցների ն վանքերի շրջակայքում: Պատերազմական ավերածություններից զերծ չմնաց նան Մեղրու շրջանը, որը հայաթափվեց Շահ Ա ասի (1600-1610 թթ.) արշավանքների ժամանակ: Կլիմայական աննպաստ պայմանների, ջարդի ն ռնի մահմեդականացման պայմաններում Պարսկաստանի անապատները քշված հայերի մեծ մասը ոչնչացավ: Մեղրիում (Արնիկում) տեղա նակների մի փոքր մասը միայն կարողացավ պահպանել գոյությունը լեռնային գետերի վերին հոսանքներում, առանձին ագարակատիպ գյուղակներում: Արնելյան Հայաստանը Պարսկաստանի տիրապետության տակ անցնելուց (1630 թ.) մի քանի տասնյակ տարուց հետո, համեմատա ար խաղաղ պայմաններում, վերստին սկսում է զարգանալ այս գոտու քայքայված տնտեսությունը: Վերա նակեցվում են ավերված նակավայրերը, որոնք արդեն 17-րդ դարի երկրորդ կեսին դառնում են քիչ թե շատ արեկարգ ավաններ: Բայց տնտեսության ն նակավայրերի զարգացման ընթացքը շուտով ընդհատվում է ռուս-պարսկական պատերազմների հետնանքով` առաջ երելով նակչության նոր տեղաշարժեր, ն ի վերջո, Պարսկահայքից (Թավրիզից, Խոյից, Սալմաստից) ներգաղթի նոր ալիք Վայք, Ուրծ ն Մեղրի: Հայաստանն իր աշխարհագրական դիրքի պատճառով հարյուրամյակ-

ներ շարունակ եղել է պատերազմների թատերա եմ: Պետականության կորուստը ն օտարերկրյա զավթիչների ազմիցս կրկնվող ասպատակությունները Հայաստան երկիրը ն հայ ժողովրդին հասցրել էին կործանման եզրին: Հարյուրամյակներ շարունակ չէր աճում երկրի նակչությունը: Արնելյան Հայաստանը Ռուսաստանին միանալու պահին (1828 թ.) Հայաստանի Հանրապետության ներկայիս տարածքում ապրում էր ընդամենը 97.4 հազ. մարդ |102): Արնելյան Հայաստանում նակչության ձնավորման ն տարա նակեցման ընթացքը տեղի է ունեցել քաղաքական ն սոցիալ-տնտեսական որոշակի գործոնների ազդեցության տակ: 2I2 դ. ռուս-պարսկական ն ռուս-թուրքական պատերազմները ն դրանց հաջորդած հաշտության պայմանագրերն առաջ երեցին Արնմտյան Հայաստանի ն Պարսկահայքի հայ նակչության, ինչպես նան քրիստոնեադավան այլազգի ճնշված խավի զանգվածային տեղաշարժը ն գաղթը դեպի ռուսական զորքի կողմից գրաված տարածքներ: Պարսկահայության հիմնական զանգվածները Խոյի, Սալմաստի, Մարանդի խանություններից ն Թավրիզից Գյուլիստանի (1813թ.) ն Թուրքմենչայի (1828թ.) պայմանագրերի համաձայն հաստատվեցին Արարատյան ու Շարուրի դաշտերում ն կից սարավանդներում, Եղեգնաձորում, Շուշիում ն որոշ չափով նան Ջալալօղլիում (Ստեփանավան): Ռուս-թուրքական պատերազմների ժամանակ Արնմտյան Հայաստանից Արնելյան Հայաստան ն Վրաստան տեղափոխվեց հայ ժողովրդի մի ստվար զանգված Ադրիանապոլսի հաշտության պայմանագրից հետո (1828-29թթ.): էրզրումի, Գյումուշխանեի, Արդահանի ն Տրապիզոնի հայ նակչության հոծ զանգվածներ տեղափոխվեցին ն հաստատվեցին Ջավախքի ն Ախալցխայի փաշայություններից գրաված տարածքներում: Բա երդ-Արդվինից մի հոսանք տեղափոխվեց Բոլնիս Խաչեն: էրզրումից, Կարսից, Բասենից, Խնուսից տեղափոխված ժողովուրդը տեղավորվեց Շիրակի ն Ապարանի դաշտերում, Բայազետից, Ալաշկերտից ն Բասենից տեղափոխվածները` Դարաչիչակում (Ծաղկաձոր) ն Սնանի ավազանում (Գավառ, Մարտունի, Վարդենիս ն այլն) |19, 21): Միայն 1828-30 թթ. Արնմտյան Հայաստանից ն Պարսկահայքից Արնելյան Հայաստան են տեղափոխվել 130-140 հազար հայեր` տեղավորվելով վերը նշված շրջաններում |17, 24, 25): Արդեն 1831 թ. Հայաստանի Հանրապետության ներկայիս տարածքի սահմաններում հաշվվում էր 710 նակեցված գյուղ ն մեկ քաղաք, իսկ նակչության թիվը կազմում էր 161747 մարդ

Նկ. 1. ՀՀ գյուղական նակավայրերի թիվը ն միջին մարդաքանակն ըստ տարածաշրջանների 1831 թ-ի դրությամ

|28,184) (նկ. 1): Գյուղական նակչության թիվը համեմատա ար մեծ էր Արարատյան դաշտում, Շիրակում, Ապարանում ն Սնանի ավազանում, որտեղ էլ գտնվում էին առավել մարդաշատ գյուղերը: Գյուղական նակավայրերի ցանցն առավել նոսր էր Աշոցքում, Լոռիում ն Տավուշում: Ամասիայի, Աշոցքի ն Տաշիրի նախկին վարչական շրջանները 1831 թ. ունեին ընդամենը 13 նակեցված գյուղ, իսկ 4050 մարդ դեռնս անօթնան էր |184): Գյուղական նակչության խտությունը համեմատա ար արձր էր մերձերնանյան շրջանում, Ախուրյանի ն Արթիկի տարածաշրջաններում (նկ.1): Ներգաղթի երկրորդ խոշոր հոսքը կատարվեց 1877-78 թթ. ռուս-թուրքական պատերազմից հետո: Նույն փաշայություններից, ինչպես նան հետագայում Համիդյան հայկական ջարդերի պատճառով մինչն 1896 թ. ներառյալ Բա երդից, Երզնկայից, Բիթլիսից, Շապին-Գարահիսարից, Խարերդից, Սե աստիայից, Մուշից, Սասունից, Վանից ն այլ վայրերից հայ նակչության մի ստվար զանգված տեղափոխվեց Ռուսաստանի կողմից գրավված Կարսի, Կաղզվանի ն Օլթիի շրջանները, ինչպես նան` Այրարատ, Շիրակ ն Սնանի ավազան` ստեղծելով իրենց համայնքային տիպի գյուղական նակավայրերը: Մինչ երկրորդ խոշոր ներգաղթը Արնելյան Հայաստանում նակչության թվաքանակը 1831-1873 թթ. ընթացքում ավելացավ ավելի քան 3 անգամ` հասնելով 496140 մարդու: Վերա նակեցվեցին նախկինում ավերված տասնյակ գյուղական նակավայրեր, միաժամանակ հիմնվեցին ազմաթիվ նոր գյուղեր: Մոտ քառասուն տարվա ընթացքում գյուղական նակավայրերի թիվն ավելացավ 279-ով` 1873 թ.-ին կազմելով 989 գյուղ: Բնակչության խտությունը 1831 թ. 5,4 մարդ/քկմ-ից հասավ 16.7-ի: Հիմնվեցին երկու նոր քաղաքներ` Գյումրին (Ալեքսանդրապոլ) ն Նոր Բայազետը (Գավառ): Ներգաղթի երկրորդ խոշոր ալիքն իրեն զգացնել է տալիս, եր համեմատում ենք 1873 ն 1897 թթ. նակչության ն նակավայրերի թվաքանակի վերա երյալ տվյալները (աղ. 1): Այս ընթացքում Արնելյան Հայաստանի նակչության թիվն ավելացավ ավելի քան 301 հազարով, իսկ գյուղական նակավայրերի թիվը` 298-ով: Չնայած գյուղական նակավայրերի թվի այդպիսի ավելացմանը, այնուհանդերձ 1873թ. համեմատությամ գյուղերի միջին մարդաշատությունն ավելացավ ավելի քան 100 մարդով` 1897 թ. կազմելով 566 մարդ: Իսկ եթե նկատի ունենանք նան այն հանգամանքը, որ 1897թ. համառուսական առաջին մարդահամարի ժամանակ ացի սովորական, հանրածանոթ գյուղերից ցուցակագրվել են նան ազմաթիվ մանր նակավայրեր |28), ապա հասկանալի կդառնա, որ գյուղական նակա-

վայրերի մարդաշատության ավելացումն ավելի մեծ է եղել |նկ.2):

Աղյուսակ 1 ՀՀ գյուղական նակչության ն նակավայրերի թվի շարժընթացը (1831-1926 թթ.)1 Տարե -թվեր

Բնակչության թիվը ԸնդաՔաղաԳյուղա մենը քային -կան 161747 11920 149827 496140 37277 458863 797853 69558 728295 1014255 95320 918935 782052 101960 680092 881290 135644 745646

Գյուղական նակավայրերի թիվը

Գյուղական նակավայրերի միջին մարդաշատությունը

Աղյուսակը կազմված է «Населенные пункты и население Армянской ССР за 18311959 годы», Е., 1962 г., վիճակագրական ժողովածուի տվյալների հիման վրա:

Առաջին համաշխարհային պատերազմը ն մեծ եղեռնը վերջնականապես հայաթափ արեցին Արնմտյան Հայաստանը` ներառյալ նան Թուրքիային զիջված Կարսի, Օլթիի, Կաղզվանի ն Սուրմալուի գավառները: Վերջիններիս նակիչներն արդեն կրկնակի ն եռակի տեղահանման պայմաններում ցրվեցին ներկայիս ՀՀ տար եր մասերում, Վրաստանում, Հյուսիսային Կովկասում ն այլուր` աշխատելով պահպանել իրենց էթնիկա ար առային ն տարա նակեցման ինքնատիպությունն առանձին գաղթօջախների մեջ: Մինչն առաջին համաշխարհային պատերազմի սկսվելը, 1897-1914 թթ. ընթացքում, շարունակվող ներգաղթի ն նական աճի շնորհիվ Արնելյան Հայաստանի նակչությունը հասնում է նախախորհրդային ժամանակաշրջանի առավելագույն թվին (1014255 մարդ): Չնայած 1897 թ. համեմատությամ գյուղական նակավայրերի թվաքանակի որոշ նվազմանը (աղ. 1), տասնութ տարվա ընթացքում գյուղական նակչությունն ավելացավ ավելի քան 190 հազարով: Գյուղական նակավայրերի միջին մարդաշատությունը 1897 թ. համեմատությամ ավելացավ մոտ 220-ով ն 1914 թ. կազմեց 785 մարդ: Ցավոք, հետագա մի քանի տարիները դաժան ն մահա եր եղան Հայաստանի համար: Համաշխարհային պատերազմի, թուրքական ջարդերի, քաղաքացիական կռիվների, սովի ու համաճարակների հետնանքով ընդամենը 6 տարվա ընթացքում նակչության թիվը 1914 թ. համեմատությամ նվազեց ավելի քան 23%-ով, ավերվեցին ն դատարկվեցին հարյուրավոր

Նկ. 2. ՀՀ գյուղական նակավայրերի թիվը ն միջին մարդաքանակն ըստ տարածաշրջանների 1897 թ-ի դրությամ

գյուղեր (1919 թ. դատարկ էին 241, ավերակ վիճակում` 63 գյուղ) |28): Բացի ուն հայ նակչությունից նշված ժամանակաշրջանում Արնելյան Հայաստան ներգաղթեցին նան քրիստոնեադավան այլազգիներ ն ռուս աղանդավորների տար եր խմ եր: Քրիստոնեական` նեստորաքաղկեդոնական դավանանքին պատկանող ասորիների մի խում , օգտվելով Թուրքմենչայի պայմանագրից, 1830 թ. տեղափոխվեց Հայաստան` նակություն հաստատելով Արտաշատի տարածաշրջանի Վ. Դվին (Ասորի), Դիմիտրով (Ղույլասար) ն Արզնի գյուղերում: Թուրքական հալածանքներից պաշտպանվելու համար 1828 թ.-ից մինչն 1915 թ. ներառյալ Հայաստան ներգաղթեցին եզդիներ (քրիստոնեական ն այլ աղանդավորական դավանանքի պատկանող իրանալեզու ժողովուրդ), որոնք նակություն հաստատեցին Արագածի լանջերում ն ցածրադիր սարավանդերում (Ապարանի, Արագածի, Թալինի, էջմիածնի ն Արմավիրի տարածաշրջաններում), որտեղ կային նպաստավոր պայմաններ եզդիների ավանդական զ աղմունքի` ոչխարաուծության զարգացման համար: Սկսած 19-րդ դարի 40-ական թվականներից ռուսական իշխանություններն աղանդավորականների մի ստվար ազմություն վերա նակեցրին Անդրկովկասում: Դրանք նակություն հաստատեցին հարավային Վրաստանում (Ջավախք ն Ծալկա) ն հյուսիսային Հայաստանի ազատ տարածքներում` ներառյալ նան Կարսի շրջանը: Լոռի-Փամ ակի շրջաններում հաստատվեցին մոլոկանները ն այստեղ հիմնեցին կանոնավոր գծային հատակագծերով հարմարավետ ու ընդարձակ գյուղեր (Նիկոլանկա, Պոկրովկա, Գյառգյառ, Վորոնցովկա, Նովո Միխայլովկա, Պրիվոլնոյե, Վոսկրեսենովկա, Նիկիտինո): Սնանի ավազանում ն հյուսիսային Զանգեզուրում տեղա աշխվեցին հիմնականում իկոնո որները ն մոլոկանների մի մասը (Նադեժդինո, Ելենովկա, Միխայելովկա, Սեմյոնովկա, Կոնստանտինովկա, Բազարչայ, Բարիսովկա): Օգտվելով իշխանությունների կողմից տրված արտոնություններից ռուսական գյուղերն արագ զարգանում էին (եթե ռուսական կայսրության նոր տարածքներ գաղթող գյուղական նակչությունը 6 տարով ազատվում էր հարկեր ն տուրքեր վճարելուց, ապա ռուս աղանդավորներն ազատվում էին 10 տարվա հարկեր ն տուրքեր վճարելուց) |35): Միաժամանակ, ռուսական գյուղական նակավայրերի հիմնումը ն զարգացումը արերար ազդեցություն ունեցավ նակեցված այդ շրջաններում ցեղային տավարա ուծության, ձիա ուծության ն թռչնա ուծության զարգացման համար:

2.3 Տարածքի նակեցման սոցիալ-տնտեսական նախադրյալներն ու գործոնները Արնելյան Հայաստանը Ռուսաստանին միանալուց հետո ացի պատմական նախադրյալներից գյուղական տարածքների ու նակավայրերի ձնավորման ն զարգացման գործում իրենց դերն են ունեցել սոցիալ-տնտեսական գործոնները: Պատմական այդ ժամանակաշրջանում Արնմտյան Հայաստանից գաղթած քաղաքա նակ արհեստագործական խավն իր հետ երեց ն սկսեց զարգացնել արհեստագործության ավանդական ճյուղերը նակչությունից լքված ու ամայացած գյուղերում, ավաններում ն քաղաքներում: Սկսում են ձնավորվել ն զարգանալ քաղաքային կյանքին նորոշ ոլոր նագավառները: Առանձին վայրերում կառուցվում էին փաստորեն նոր քաղաքներ (Ալեքսանդրապոլ, Նոր Բայազետ) |93): Քաղաքաշինությանը նպաստում էր նան Ռուսական կայսրության վարած ռազմական քաղաքականությունը` ամրացված երդեր ն զորանոցներ կառուցելով գրաված տարածքների սահմանամերձ մասերում (Ախալցխայում, Ախալքալակում, Գյումրիում ն այլուր): Հատկանշական է, որ նույնիսկ նոր կառուցվող քաղաքների ռազմավարչական նույթի հատակագծերի սահմաններում տները կառուցվում էին այն ոճով, ինչն իրենց հետ երել էին տվյալ վայրը գաղթած ն տարա նակեցված հայերը: Նիկոլայ 1-ին կայսեր կողմից նոր կազմավորված «Հայկական մարզում» խրախուսվում էր ավերված գյուղերի վերականգնումը ն նորերի կառուցումը: Արարատյան դաշտում ն հարակից շրջաններում վերակառուցվում է պարսկական ժամանակաշրջանից մնացած ոռոգիչ ցանցը, պար երա ար յուրացվում են կիսաանապատային հողատարածքները: Ընդարձակվում են խաղողի ն մրգատու այգիների, տեխնիկական ( ամ ակ) ն յուղատու մշակա ույսերի ցանքատարածքները (կտավատ, կանեփ, քունջութ), ինչպես նան դրանց սպասարկող ճյուղերի ցանցը: Զարգացում է ապրում նան անասնապահությունը: Տավարա ուծությունը, գոմեշների ն ուղտերի ուծումը` Արարատյան դաշտում, ոչխարա ուծությունը` արձր սարահարթային ն լեռնային շրջաններում, շերամապահությունը` Արցախ-Զանգեզուրում, ձկնորսությունը` Սնանի ավազանում, որսորդությունը ն այլն: Գյուղատնտեսության ճյուղերին զուգընթաց զարգանում էր նան առնտուրը: Առնտրականներն օգտվում էին պետական հովանավորությունից: Առնտրի արտահանության հիմնական ապրանքները գյուղատնտեսա-

կան մթերքներն էին ( ամ ակ, չոր մրգեր, կաշի, մետաքս): Քաղաքային նակավայրերում ն խոշոր գյուղերում իր ազմազան կառուցվածքով զարգանում էր արհեստագործությունը: Արհեստագործական արտադրանքը սկզ նական շրջանում տարածվում էր քաղաքների ն ավանների ազդեցության ոլորտում գտնվող թե հայ, թե օսմանցի ու ադր եջանցի կամ պարսիկ նակչությամ զ աղեցված գյուղերում, ուր պար երա ար աճում էր հայ նակչության աժինը: Առնտրի զարգացումն իր հերթին նոր խթան էր դառնում գյուղատնտեսական նակավայրերի զարգացման համար: Ստեղծվում են կոնյակային սորտերի արձրորակ խաղողի նոր այգիներ` Շուստովի կոնյակի կոմ ինատի հարաճուն պահանջները ավարարելու համար: Զուգահեռա ար զարգանում էր նան արձրորակ գինիների արտադրությունը: Հայկական մարզում արագ կերպով սկսեց զարգանալ նան հանքարդյունա երությունը` Ալավերդու, Շամլուղի, Կապանի պղնձահանքերի ն Կողի արձրորակ աղհանքի շահագործմամ : Դրանք հիմք հանդիսացան մասնագիտացված հույն հանքագործների նոր օջախների ստեղծման համար: Դրանց շուրջն առաջանում էին նրանց սպասարկման համար նոր նակավայրեր, անվորական ավաններ: Գյուղական նակչությունը ավարարում էր այդ արդյունա երական կետերին ոչ միայն անվորական ուժով, այլն ստանում համապատասխան «պատվերներ» սպասարկման ոլորտի աճող պահանջները ավարարելու համար: Արնելյան Հայաստանում ձնավորված վարչառազմական համակարգը պահանջում էր ճանապարհների, զորանոցների, ամրությունների կառուցում, որի համար պահանջվող անվորական ուժը հիմնականում ներգաղթած հայ նակչությունն էր ն որոշ չափով էլ քրիստոնեադավան կամ աղանդավորական խմ ակցությունները (հույներ, դուխո որներ, մոլոկաններ, ասորիներ ն այլն): ՀՀ ժամանակակից տարածքում գյուղական տարածքների ու նակավայրերի ձնավորման ու զարգացման համար առանձնահատուկ դեր է ունեցել ճանապարհաշինությունը: Երնան-Գյումրի-Ախալքալակ, ԵրնանԱպարան-Ղարաքիլիսա-Ջալալօղլի-Բոլնիս – Խաչեն-Թիֆլիս, Երնան-Ելենովկա -Դիլիջան-Իջնան-Թիֆլիս, Երնան-Բայազետ-Մարտունի-Քեշիշքենդ, Գյումրի-Ղարաքիլիսա-Դիլիջան-Թիֆլիս,Կարս-Արդահան-Ախալցխա, ԿարսՍարիղամիշ-էրզրում, Երնան-Քեշիշքենդ-Գորիս-Շուշի ռազմավարական նույթի ճանապարհների շինարարությունը, ինչպես նան ազմաթիվ այլ անուկ ճանապարհների վերակառուցումն անգնահատելի դեր խաղացին

գյուղական նակավայրերի ձնավորման ն զարգացման համար: Մի կողմից ճանապարհաշինությունը պահանջում էր մեծ չափերի անվորական ուժ, որն ապահովվում էր հիմնականում գյուղական նակչության հաշվին, մյուս կողմից կառուցվող ճանապարհների խաչմերուկային հարմար վայրերում ստեղծվում էին իջնանատներ ն անվորական ավաններ: Դրանք դառնում էին ոչ միայն ապրանքի պահեստավորման, փոստի տեղափոխման, ապրանքափոխանակման կամ վաճառքի հարմարավետ վայրեր, այլն շրջակա գյուղերը միմյանց հետ կապող, հաղորդակցման ն սպասարկման գլխավոր օջախներ` որոշակիորեն ազդելով շրջակա գյուղերի զարգացման վրա: Հետագայում այդ իջնանատների զգալի մասը վերածվեցին կայուն նակավայրերի` իրենց նորոշ տնտեսությամ , իսկ դրանց շրջակայքում հիմնվեցին գյուղական նոր նակավայրեր: Այդ նորաստեղծ ն արագ զարգացող նակավայրերից շատերը, շնորհիվ իրենց նպաստավոր տրանսպորտաաշխարհագրական դիրքի, խորհրդային իշխանության տարիներին դարձան շրջկենտրոններ (Վայք, Եղեգնաձոր, Աշոցք, Մարալիկ ն այլն): Գյուղական նակավայրերի ցանցի ձնավորման ն զարգացման համար մեծ դեր ունեցան նան երկաթուղագծերի շինարարությունը: 1899 թ. կառուցվեց Թիֆլիս-Գյումրի-Կարս երկաթգիծը, 1908 թ.` Գյումրի-Երնան, 1898 թ.` ՈՒլուխանլի-Ջուլֆա, 1913 թ.` Կարս-Սարիղամիշ գիծը: Երկաթգծի կառուցման անավանները ն կիսակայարաններն այնուհետն վերածվեցին կայարանամերձ ավանների, իսկ ուն երկաթգծերի ուղեկցությամ հիմնվեցին ազմաթիվ նոր գյուղական նակավայրեր: Այսպիսով, ՀՀ-ի ժամանակակից գյուղական տարածքներն ու տարանակեցումը, որն ունի պատմական խորը արմատներ, պայմանավորված նապատմական ն սոցիալ-տնտեսական գործոններով, հիմնական գծերով սկսել է ձնավորվել 19-րդ դարի 30-40-ական թվականներից: Դրան հաջորդած հետագա տասնամյակների ընթացքում շարունակվող ներգաղթի, նակչության թվի ավելացման, գյուղական նոր նակավայրերի ստեղծման ն նախկինում ավերված ու նազրկված գյուղերի վերականգնման շնորհիվ հիմնական գծերով ձնավորվում է ՀՀ ժամանակակից գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման հենքը (նկ.3): Խորհրդային իշխանության տարիներին ՀՀ-ի գյուղական տարածքների ու նակավայրերի զարգացումը տեղի է ունեցել պլանային տնտեսության պայմաններում, եր արդյունա երության ն գյուղատնտեսության մեջ իշխում էր պետական սեփականությունը: Սեփականության համայնավարական-պետական ձնը նպաստում էր խոշոր գյուղային տարա նակեցման

Նկ. 3. ՀՀ գյուղական նակչության խտությունը ն գյուղերի թիվը 1926 թ-ի դրությամ

առաջացմանը, իսկ երկրում ձնավորված միասնական տարածքաարտադրական համալիրը` միասնական-միակենտրոն տարա նակեցման համակարգի ձնավորմանը` մայրաքաղաք կենտրոնով: Խորհրդային տարիներին ՀՀ-ի գյուղատնտեսության ճյուղային կառուցվածքը, վերջինիս տարածքային կազմակերպումը ն մասնագիտացումը մեծապես պայմանավորել են հանրապետության գյուղական տարա նակեցման նույթը: Արարատյան դաշտում ն ոռոգելի հողագործության մնացած շրջաններում ( ուսա ուծության աշխատար ն ինտենսիվ ճյուղերի զարգացման շնորհիվ) առաջացել են հիմնականում մեծ ն խոշոր, իսկ եր եմն նան գերխոշոր գյուղեր: Դրանց որոշ մասն ագրոարդյունա երական ինտեգրացման շնորհիվ դարձել էին գյուղատնտեսական արտադրանքի մթերման ն վերամշակման կենտրոններ, իսկ հարյուրավոր գյուղերում ստեղծվել էին մայրաքաղաք Երնանի ն արդյունա երական այլ կենտրոնների արտադրական ձեռնարկությունների մասնաճյուղեր: Դրա հետ միաժամանակ, արոտային անասնապահության ն երկրագործության համար ոչ արենպաստ պայմաններ ունեցող շրջաններում տիրապետում էին փոքր ն միջին գյուղերը: Վերջին ավելի քան քսանհինգ տարիներին տեղի ունեցած քաղաքական ն սոցիալ-տնտեսական փոփոխությունները (հողի ն գյուղատնտեսական արտադրության այլ միջոցների սեփականաշնորհումը), միանգամայն նոր տնտեսական պայմաններ են ստեղծել ՀՀ գյուղական տարածքների ու նակավայրերի համար: Քանի որ տարա նակեցումն արտադրության համեմատ ավելի իներցիոն ն պահպանողական է, ոչ միանգամից ն ոչ ոլոր դեպքերում է համարժեքորեն հետնում արտադրության մեջ ն արտադրական հարա երություններում տեղի ունեցած փոփոխություններին: Խոշոր գյուղերը, որոնք սոցիալիստական տնտեսավարման պայմաններում արտադրության զարգացման ու նակչության սպասարկման տեսակետից համարվում էին միանշանակորեն առավել նպատակահարմար նակավայրեր, հողի սեփականաշնորհման ն ազատ շուկայական տնտեսության զարգացման պայմաններում հաճախ դառնում են ազատ աշխատուժի զգալի ռեզերվներ ունեցող նակավայրեր: Հողի սակավության ն նակության վայրից մեծ հեռավորության պատճառով շատ հաճախ լիարժեք ն արդյունավետ կերպով չեն օգտագործվում աշխատանքային ռեսուրսները: Հողի սեփականաշնորհումը ն անշարժ գույքի շուկայի ձնավորումն ավելի են ապակենտրոնացնում տարա նակեցումը, վերանում է խոշոր գյուղերի ստեղծման տնտեսական անհրաժեշտությունը |44): Բացի զուտ տնտեսական գործոններից ՀՀ-ի գյուղական տարածքների ու

նակավայրերի ձնավորման համար որոշակի դեր են ունեցել նան սոցիալժողովրդագրական գործոնները ( նակչության ազգային կազմը, ազգային, մշակութային ն կենցաղային առանձնահատկությունները. նակչության շարժունակության մակարդակը, արժեքային կողմնորոշումները, ժողովրդագրական վարքը, մարդկային հարա երությունների ն կապերի նույթը): Մասնագետները գտնում են, որ հայերի սոցիալական կազմակերպման հիմնական ձնը եղել է համայնքը: Դա պայմանավորված էր դժվարին նաաշխարհագրական ն աշխարհաքաղաքական պայմաններում համատեղ աշխատելու ն պաշտպանվելու անհրաժեշտությամ , քանի որ կենսամիջոցների արտադրությունը նման պայմաններում անհամեմատ շատ աշխատանք էր պահանջում: Հայ նակչության էթնոժողովրդագրական առանձնահատկությունները` ծնելիության ն նական աճի ավանդա ար արձր մակարդակը, ազմանդամ ընտանիքների գերակշռությունը, ազգակցական կապերի մեծ դերը ն այլ գործոններ հայկական գյուղը դարձրել են հասարակության տարածքային կազմակերպման սկզ նական ն հիմնական ջիջը: Հայաստանում համայնքային-գյուղական կյանքը մի նոր ովանդակություն է ստացել խորհրդային տարիներին: Ընդհանուր նպատակների ու շահերի ն համատեղ աշխատանքի պայմաններում, համայնքը որպես միասնական սոցիալական օրգանիզմ ստանում էր իրական տնտեսական ովանդակություն: Վերջինս նպաստում էր գյուղի տնտեսական ազայի ամրապնդմանը, նակչության թվի ավելացմանը, գյուղերի խոշորացմանը ն զարգացմանը:

2.4 Տարածքի նակեցման ենթակառուցվածքային ն աշխարհաքաղաքական գործոնները Գյուղական տարածքների, մասնավորապես` գյուղական նակավայրերի ձնավորման ն զարգացման գործում իրենց կարնոր դերն ունեն նան արտադրական ն սոցիալական ենթակառուցվածքային տարրերը, աշխարհագրական դիրքը, տարածքի վարչատարածքային աժանումը, արտաքին քաղաքական գործոնները ն սահմանամերձ գոտին: Ենթակառուցվածքային տարրերից տրանսպորտը, էներգագազա ն ջրամատակարարման համակարգերը, նակչության կենցաղային, առողջապահական, առնտրային ն մշակութային սպասարկումը, որոնց գործունեությունը տարվա ընթացքում մշտական է, գյուղական նակավայրերի ձնավոր-

ման ն զարգացման համար ունեն էական նշանակություն ն կայունացնում ու ամրապնդում են նակավայրերը: Սպասարկման հիմնարկների կենտրոնացումը, ինչպես նան եզակի ն մասնագիտացված սպասարկման հիմնարկների առկայությունը, նակավայրերի զարգացման կարնոր խթանիչներ են: Գյուղական տարածքների ն նակավայրերի ձնավորման ն զարգացման համար առանձնահատուկ դեր ունի ոռոգման համակարգը, որի միջոցով իրականացվում է ՀՀ մելիորացիայի գլխավոր տեսակը: ՀՀ առավել խոշոր ոռոգիչ համակարգերը ստեղծվել են խորհրդային տարիներին կամ էլ արմատապես վերակառուցվել են: Արտաշատի, էջմիածնի, Հոկտեմ երյանի, Թալինի, Արզնի-Շամիրամի, Ստորին Հրազդանի, Շիրակի, Կոտայքի, Որոտանի ն մի շարք այլ ինքնահոս ջրանցքներ, որոնցով ոռոգվում են ՀՀ առավել ընդարձակ հարթավայրային տարածքներն, էական դեր են ունեցել նշված տարածքներում գյուղական նակավայրերի ձնավորման ն զարգացման համար: ՀՀ նման լեռնային երկրներում գյուղական նակավայրերի ձնավորման ն զարգացման համար առանձնահատուկ դեր ունի տրանսպորտային ցանցը, որի առանձնահատկությունները զգալի չափով պայմանավորում են տարա նակեցման նույթը ն զարգացումը: Ժամանակագրական առումով տրանսպորտը որպես սպասարկող ճյուղ հաջորդել է նակավայրերի ն արտադրության այլ ճյուղերի ստեղծմանը: Սակայն, եզակի չեն նան այնպիսի դեպքերը, եր այս կամ այն տարածքի տնտեսական զարգացման ն նակավայրերի ձնավորման ու զարգացման հիմքերը դրվել են տրանսպորտի շնորհիվ` ժամանակագրական առումով այն նախորդել է նակավայրերի առաջացմանը ն տարածքի յուրացմանը: Վերջինիս դերի մասին նախախորհրդային ժամանակաշրջանում տարա նակեցման ն մասնավորապես գյուղական նակավայրերի ձնավորման գործում մենք արդեն նշել ենք: Խորհրդային տարիներին ՀՀ-ում ստեղծվեց տրանսպորտային միասնական համակարգ: Այն ձնավորվեց ն զարգացավ հանրապետության արտադրողական ուժերի քանակական ու որակական տեղաշարժի պայմաններում, որի արդյունքում ամ ողջովին վերափոխվեց նան ՀՀ տրանսպորտային ցանցը: Ի հայտ եկան նոր ձներ, փոխվեցին հին ձների դերն ու նշանակությունը, արձրացավ ամ ողջ տրանսպորտի տեխնիկական մակարդակը, ընդլայնվեց ու վերակառուցվեց տրանսպորտային ցանցը: 1920-ական թվականներին կառուցվեցին Գյումրի-Արթիկ-Պեմզաշեն ն Անի-Անիպեմզա երկաթուղագծերը: Ավելի ուշ ավարտվեց Կապան-Մինջնան գիծը, որը հետագայում շարունակվեց դեպի Մեղրի: 1950-ականներին ծա-

վալվեց Երնան-Հրազդան-Սնան գծի շինարարությունը, իսկ 1976 թ. շահագործման հանձնվեց Սնան-Շորժա-Զոդ հատվածը: ՀՀ-ի տնտեսական կյանքում կարնոր դեր ունեցավ Հրազդան-Դիլիջան-Աղստաֆա գծի շինարարությունը, որն ավարտվեց 1986 թ.: Այս ամենի շնորհիվ երկաթուղային ցանցի խտությունը կազմեց 2,7 կմ/100 քկմ ն հանրապետության տարածքի մեծ մասի ֆիզիկական հեռավորությունն ուղիղ գծով երկաթուղուց չէր անցնում 25 կմ-ից: Բնակավայրերի ճնշող մեծամասնությունը (այդ թվում գյուղական), որոնցում ապրում էր հանրապետության նակչության 90 %-ից ավելին, գտնվում էին անմիջապես երկաթուղու վրա կամ մինչն 15 կմ տնտեսական հեռավորության գոտում: Մի շարք տարածաշրջանների (Սիսիան, Գորիս, Վայք, Մարտունի, Եղեգնաձոր ն Տաշիր) թվով շուրջ 150 գյուղ մնացին երկաթուղուց ավելի քան 50, իսկ երկու տասնյակը` ավելի քան 100 կմ հեռավորության վրա |102): Մեր հանրապետության գյուղական տարածքների ն նակավայրերի զարգացման համար խորհրդային տարիներին ացառիկ նշանակություն է ունեցել ավտոմո իլային տրանսպորտը, քանի որ ռելիեֆային արդ պայմաններում ավտոճանապարհների անցկացումն ավելի հեշտ է ն ացի այդ ՀՀ-ի փոքր տարածքում եռների փոխադրման ն միջ նակավայրային կապերում միջին հեռավորություններն ավելի կարճ են, քան երկաթուղային տրանսպորտի համար: Մինչն 1990-ական թվականներն արմատապես վերափոխվեց ՀՀ-ի ավտոճանապարհային ցանցը, կառուցվեցին նորերը, ստեղծվեցին ժամանակակից ավտոխճուղիներ: Եթե նախկինում ազմաթիվ գյուղական նակավայրեր ուղղակի ելք չունեին դեպի գլխավոր ճանապարհները ն նրանց հետ կապվում էին Ադր եջանի տարածքով (Սյունիքում ն Տավուշում), ապա 1980-ական թվականներից հանրապետության ավտոմո իլային ճանապարհները միացված էին միասնական ցանցի մեջ, որն ընդգրկում էր նույնիսկ ամենահեռավոր գյուղերը: Գործնականում գրեթե ոլոր գյուղական նակավայրերն ավտո ուսային մշտական երթուղիներով կապվեցին շրջանային կենտրոնների ն տարածաշրջանային նշանակության քաղաքների հետ: Հանրապետության տարա նակեցման համակարգի, մասնավորապես` գյուղական նակավայրերի զարգացման համար իր դերն է ունեցել նան էներգահամակարգն իր աղադրիչներով: Խորհրդային իշխանության արդեն վերջին տարիներին ՀՀ-ի հարյուրավոր գյուղական նակավայրեր ապահովված էին գազամուղներով ն ստանում էին նական գազ: Դեռնս 1960 թ., առաջինը ԽՍՀՄ-ում, էլեկտրականություն ստացան ՀՀ-ի ոլոր

գյուղերը, իսկ 1973 թ. ավարտվեց քաղաքային ու գյուղական նակավայրերի էլեկտրիֆիկացումը |102): Բացի նշվածներից, ժամանակակից պայմաններում ՀՀ հատկապես նախալեռնային ն լեռնային շրջաններում, գյուղական առանձին նակավայրերի ն տարա նակեցման զարգացման վրա իրենց ազդեցությունը կարող են թողնել նան գործունեության ոչ ավանդական այնպիսի ուղղություններ ինչպիսիք են զ ոսաշրջության տար եր ձները (ագրո, գյուղական ն էկոլոգիական), փոքր ջրաէլեկտրակայանների կառուցումը, տար եր տեսակի ռեսուրսների շահագործումը ն այլն: Գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման գործընթացների վրա էական ազդեցություն են թողնում նան սոցիալական ենթակառուցվածքի ճյուղեր ն տարրեր: Դրանք անմիջապես կապված լինելով նակչության թվի, տեղա աշխման ն կազմի հետ, որոշակի դեր են խաղում գյուղական նակավայրերի զարգացման ն տարա նակեցման համակարգաստեղծ գործընթաներում: ՀՀ-ում սոցիալական ենթակառուցվածքի զարգացումը տեղի է ունեցել տնտեսական ն ժողովրդագրական զարգացմանը համընթաց: Հետպատերազմյան տարիներին ՀՀ-ի տնտեսական արագ զարգացումը, նակչության եկամուտների ն պահանջմունքների աճը պայմանավորեցին սոցիալական ենթակառուցվածքի զարգացումը: Կրթության մակարդակով հանրապետությունը դուրս եկավ միջազգային չափանիշի առաջավոր նագծեր: Գյուղական նակավայրերում ստեղծվեցին կենցաղային սպասարկման, առնտրի, մշակութալուսավորչական, առողջապահական, սպորտային ու զ ոսաշրջային օ յեկտներ: Արմատապես արելավվեց գյուղական նակչության ուժսպասարկման գործը: Բացառությամ փոքր գյուղերի, հանրապետության մնացած ոլոր գյուղերում հանրակրթական դպրոցները դարձան միջնակարգ: Գրեթե ոլոր գյուղերն ապահովված էին մասսայական (ոչ մասնագիտական) գրադարաններով, ակում ային հիմնարկներով ու կինոթատրոններով: էական տեղաշարժեր կատարվեցին գյուղական նակչության կենցաղային սպասարկման ոլորտում: Հանրապետության գյուղերի մեծ մասում ստեղծվել ն գործում էին կենցաղի մասնագիտացված տներ, կենցաղսպասարկման այլ օ յեկտներ |102): Պատմական երկարատն ժամանակաշրջանում աշխարհաքաղաքական գործոնները նպաստել կամ էլ խոչընդոտել են Հայաստան աշխարհում նակավայրերի զարգացմանը: Վարչատարածքային աժանման մեջ տեղի ունեցած փոփոխությունները կամ աշխարհաքաղաքական իրավիճակի նոր տեղաշարժերը կարող են երկարաժամկետ հատվածում տարա նակեցման

զարգացման գործընթացներում կառուցվածքային ն տարածական խորը տեղաշարժեր առաջացնել ն զարգացման որակական նոր փուլի հասցնել |44): Այս իմաստով հարկ է նշել խորհրդային ն հետխորհրդային տարիներին ՀՀ-ի վարչատարածքային փոփոխությունների ազդեցությունը գյուղական նակավայրերի ն առանձին տարածքների տնտեսական յուրացման վրա: Այսպես, օրինակ, 1983 թ. նոր կազմավորված Բաղրամյանի վարչական շրջանն ուներ ընդամենը 6 գյուղ, իսկ հետագայում դրանց թիվն ավելացավ 9-ով: Անշուշտ, այդ նոր նակավայրերի ստեղծման ն հետագա զարգացման գործում իր դերն է ունեցել այդ տարածքին վարչական միավորի կարգավիճակ տալը: Իսկ ահա 1995 թ. իրականացված վարչատարածքային ռեֆորմը, տասը մարզերի ստեղծումը, հանրապետության հատկապես լեռնային ն կտրտված մակերնույթ ունեցող տարածաշրջանների (Սյունիքում, Վայոց ձորում, Տավուշում, Լոռիում ն Շիրակում) գյուղական նակավայրերի համար առաջացրել է սոցիալ-տնտեսական, կառավարման ն սպասարկման որոշակի խնդիրներ, որոնք իրենց ազդեցությունն են թողնում գյուղական նակավայրերի հետագա զարգացման ն տարա նակեցման համակարգի վրա: Աշոցք, Ամասիա, Ծաղկահովիտ գյուղերը, որոնք նախկինում ունեին շրջկենտրոնի կարգավիճակ, իրենց վարչական շրջանների մնացած գյուղերի համար կատարում էին կազմակերպիչ կորիզի ն տեղական կենտրոնի դեր: Իսկ այժմ այդ տարածաշրջանների գյուղական համայնքների կառավարման մարմինները ն նակչությունը կազմակերպական, վարչական, իրավական, սոցիալական ն այլ կարգի խնդիրներ լուծելու համար պետք է հասնեն մարզկենտրոն: ՀՀ ՏԱԴ-ը, մասնավորապես` սահմանամերձ գոտու տարածքները նախկինում որպես տարա նակեցման գործոն չունեին էական նշանակություն: Ներկայումս մեր տարածաշրջանում առկա քաղաքաաշխարհագրական իրավիճակի պատճառով հարնան Ադր եջանի հետ սահմանային գոտու նակավայրերի զարգացման համար առանձնահատուկ նշանակություն է ձեռք երել դրանց քաղաքաաշխարհագրական դիրքը` ուն սահմանային գոտում գտնվելը: Այժմ ՀՀ-ի արտաքին սահմանների ձգվածությունը մեծացել է երեք անգամ ն անհրաժեշտ է սահմանամերձ գոտում ստեղծել երկրի անվտանգության, տնտեսական գործունեության ենթակառուցվածքներ, որոնք իրենց դերը կունենան սահմանամերձ գյուղերի պահպանման ն սոցիալ-տնտեսական զարգացման համար:

ԳԼՈՒԽ 3

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ, ՈՐՊԵՍ ԼԵՌՆԱՅԻՆ

ԵՐԿՐԻ, ԳՅՈՒՂԱԿԱՆ ՏԱՐԱԾՔՆԵՐԻ ՈՒ

ՏԱՐԱԲՆԱԿԵՑՄԱՆ ԲՆՈՐՈՇ ԳԾԵՐԸ

3.1 Գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման

աշխարհագրական առանձնահատկությունները ն զարգացման օրինաչափությունները լեռնային երկրներում Լեռնային երկրներում նակչության ձնավորման ն տարա նակեցման հիմք են հանդիսանում ջրա աժան լեռներով սահմանափակված միջլեռնային գոգավորությունը, գոգհովիտը, գետային ավազանը` այն ֆիզիկաաշխարհագրական շրջանը, որի ընդհանուր համալիրում ֆիզիկաաշխարհագրական գործընթացները գտնվում են փոխազդեցության ն փոխադարձ կապվածության մեջ (մակերեսային ն ստորերկրյա հոսք, գետի ռեժիմ, ծախս, էրոզիա, նյութի տեղատարում, նստեցում ն այլն): Տվյալ գետավազանում կամ գոգհովտում կատարվող գործընթացները որոշակիորեն տարերվում է հարնան ֆիզիկաաշխարհագրական շրջանի համալիրից: Գետավազանների վերին հոսանքներում էթնիկական այս կամ այն խմ ակցությունը, սահմանափակվելով դժվարանցանելի ջր աժաններով ն լեռնանցքներով, ձեռք է երում իրեն հատուկ ապրելակերպի, լեզվա ար առային ն այլ առանձնահատկություններ: Տիպիկ օրինակ է հարնան Վրաստանը, որտեղ առանձին գետավազաններում ն ֆիզիկաաշխարհագրական շրջաններում ձնավորվել ն կազմավորվել են ազգությամ վրացի, այց իրարից զգալիորեն տար երվող ազգային խմ ակցություններ` մեգրելներ, սվաններ, իմերեթներ, ռաճացիներ, խնսուրեթներ, մթիուլներ ն այլն: Գետահովիտների ստորին հոսանքներում, եր գետերը ացվում են դեպի Ռիոնի ն Քուռի հարթությունները, այդ սահմանափակվածությունը վերանում կամ թուլանում է` տեղի տալով վրաց ազգի արդեն միատիպ խմ ակցության լայն տարա նակեցման (Քարթլի, Կախեթ, Մեսխեթիա): Տվյալ երնույթը նորոշ կլիներ նան Հայկական լեռնաշխարհի նակչության տարա նակեցման համար, եթե չլինեին օտար նվաճողների դարեր տնող ասպատակությունները, երկարամյա տիրապետումը ն ավերածությունները, որոնք էականորեն ազդել ն փոփոխել են նակչության տարա նակեցման վերը հիշատակած

օրինաչափությունները, ստեղծելով նոր` նապատմական (սոցիալական) տարա նակեցման տիպ |72): Լեռնային շրջաններում լեռնաշղթաները խոչընդոտում են տարածքի համախմ մանը ն տարա նակեցման համակարգաստեղծ գործընթացների զարգացմանը: Լեռնային տարածքներին ավելի նորոշ են գետահովտային ն ավազանային տիպի տարա նակեցման համակարգերը, եր մեկ գետի ջրահավաք ավազանում ստեղծված է նակավայրերի որոշակի ամ ողջություն, որն ունի սպասարկման միասնական համակարգ, տրանսպորտային ն այլ ինժեներական ենթակառուցվածքների ընդհանուր ցանց, միջ նակավայրային սոցիալ-տնտեսական կապեր: Տրանսպորտային ուղիները, սպասարկման հիմնարկներն ու կապերը կենտրոնանում են գետահովիտներում ն ստեղծում տարա նակեցման հենքի գծային աղադրիչները, իսկ հանգուցային աղադրիչները ստորին ավազանում գտնվող ն խաչմերուկային աշխարհագրական դիրք ունեցող նակավայրերն են |44) : Ըստ ծովի մակարդակից ունեցած արձրության նակչության տեղաաշխման ն տարա նակեցման զարգացման օրինաչափությունները վաղուց հետաքրքրել են հետազոտողներին |192): Սակայն այդ հետազոտություններից շատերն ունեն արմատական մի ացթողում` դրանցում ացարձակ արձրությունը դիտվում է որպես ինքնուրույն գործոն ն գրեթե անտեսվում են լանդշաֆտային աշխարհագրական օրինաչափությունները, առաջին հերթին` լայնակի զոնայականությունը: Լեռնային երկրներում նակչության տեղա աշխման, տարա նակեցման զարգացման ն ուր անացման մակարդակը վերլուծելիս չի կարելի ժխտել պատմական ն սոցիալ-տնտեսական գործոնների նշանակությունը, սակայն չպետք է սահմանափակվել միայն դրանցով, հաշվի չառնելով ցամաքի լանդշաֆտային դիֆերենցացման օրինաչափությունները |152): Գյուղական նակավայրերի ձնավորման ն հետագա զարգացման վրա վճռական ազդեցություն ունի արտադրողական ուժերի զարգացման մակարդակը, սակայն քանի որ դրանց տնտեսական գործունեությունը մշտական սերտ կապի մեջ է նական միջավայրի հետ, ապա քաղաքային նակավայրերի համեմատությամ գյուղական նակավայրերի վրա նական միջավայրի ազդեցությունն ավելի մեծ է: Լեռնային երկրներում, ինչպիսին նան ՀՀ-ն է, մակերնույթի խիստ կտրատված ն արձրացած տեղամասերը միահյուսվում են միջլեռնային գոգավորությունների հետ, առաջացնելով տարա նակեցման ձնավորման ու զարգացման համար ինքնատիպ պայմաններ: Այդպիսի երկրներում կամ

տարածքներում գյուղական տարա նակեցման համար էական դեր ունի լեռնային ն հարթավայրային տարածքների հարա երակցությունը ն մակերնույթի մասնատվածության աստիճանը: Տարածքի նակեցման ն օգտագործման համար լեռնային երկրներում որոշակի խոչընդոտներ ն դժվարություններ են առաջացնում մակերնույթի ուղղաձիգ ն հորիզոնական մասնատվածության աստիճանը: Աշխարհագրական լայնությունից կախված, որոշակի արձրությունից սկսած այդպիսի արգելքներ ն դժվարություններ է ստեղծում կլիման: ՀՀ-ում այն սկսվում է մոտավորապես 2200-2300 մ արձրությունից: Դրանից ավելի արձր ընկած տարածքներն օգտագործվում են որպես սեզոնային արոտներ |93): Հարկ է նկատի ունենալ նան այն հանգամանքը, որ լեռնային երկրների ռելիեֆի խիստ ազմազանության պայմաններում, լեռնային գոտու սահմաններում, առկա են ընդարձակ գոգավորություններ, սարահարթեր, լայնարձակ ձորեր ու կիրճեր, որտեղ հազարամյակներ առաջ ձնավորվել են գյուղական նակավայրեր ն այժմ էլ պահպանվում են: Ցածրադիր գոտու համեմատությամ լեռնային շրջանները սովորա ար (որոշ ացառություններով) ունեն գյուղական նակավայրերի համեմատաար նոսր ցանց ն փոքր մարդաշատություն: Հնուց ի վեր, լեռնային գոտում գյուղական նակավայրերը ստեղծվել են մերձգետային դարավանդներում: Գետահովտային լայնացած մասերում առաջացել են նույնիսկ մեծ ն խոշոր գյուղեր: Իսկ ահա ձորերի կողային լանջերին ն լեռնալանջերին ձնավորվել են փոքր ն մանր գյուղական նակավայրեր: Լեռնային երկրներում եր եմն արձրացած տեղամասերը ընդմիջվում են ընդարձակ գոգավորություններով ն սարավանդներով, որոնք ունեն առավել նպաստավոր պայմաններ գյուղական նակավայրերի ձնավորման ն հետագա զարգացման համար: Որպես կանոն այդպիսի շրջաններում առաջանում են տարա նակեցման ընդարձակ արեալներ: Գյուղական տարածքների համար պիտանիության առումով հարթավայրային ն լեռնային շրջանների պայմանների համադրումը ցույց է տալիս, որ ացի այդպիսի տարածքների ացարձակ չափերի հարա երակցությունից, կարնոր դեր ունեն նան այն տարածքների հարա երական մեծությունները, որոնք ժամանակակից ԳՏՀ-ն պայմաններում կարող են օգտագործվել տարա նակեցման համար: Բացի այդ, լեռնային ն հարթավայրային տարածքների ոչ ոլոր շրջաններն են տարա նակեցման պիտանիության առումով համարժեք: Լեռնային երկրներում տարա նակեցման համար տարածքների պիտա-

նիությունը գնահատելու համար պետք է հաշվի առնել հետնյալ ցուցանիշները. ա/ ցածրադիր ն լեռնային տարածքների հարա երակցությունը, / ցածրադիր գոտում հողերի առկայությունը (ներառյալ անապատներ, կիսաանապատներ ն ճահիճներ), որոնք արտադրողական ուժերի զարգացման տվյալ մակարդակի պայմաններում կարող են օգտագործվել նակեցման համար, գ/ Լեռնային գոտում նակեցման համար անհրաժեշտ հողերի առկայությունը |147): Լեռնային երկրներում գյուղական նակավայրերի համար առանձնահատուկ նշանակություն ունեն նան գյուղատնտեսական հողատարածքների կառուցվածքը, մշակելի ն մյուս հողատարածքների մակերեսների հարա երակցությունը, դրանց ուղղաձիգ աշխվածությունը, մակերնույթի թեքությունները, հողակտորների չափերը ն այլն: Մասնավորապես, կարնոր են հողակտորների չափերը, քանի որ միանգամայն տար եր են խոշոր ն փոքր հողակտորների ազդեցությունը գյուղական նակավայրերի ն տարա նակեցման ընդհանուր պատկերի վրա:

Լեռնային տար եր երկրների տարածքների պիտանիությունը տարանակեցման համար գնահատելիս կարնոր չափանիշ է համարվում մշակելի հողատարածքների մասնա աժինն ընդհանուր տարածքի մեջ: Իրենց դերն ունեն նան տարածքի հողակլիմայական պայմանները, որոնցով պայմանավորված են գյուղատնտեսության մասնագիտացման նույթը ն ինտենսիվացման հնարավորությունները: Լեռնային երկրներում տարա նակեցման կոնկրետ պատկերի վրա ազդող գործոններ են նան ջրագրական ցանցը, ջրային ռեսուրսների առկայությունը, դիրքադրությունները, տեղանքի միկրոկլիման, միջ նակավայրային կապերը, մշակելի հողատարածքների հեռավորությունը նակավայրից ն այլն: Լեռնային մակերնույթ ունեցող ն ջրավազաններով միմյանցից աժանված երկրներում, ինչպիսին նան ՀՀ-ն է, տարածքի յուրացման պատմական անցյալը ն տնտեսական զարգացման առանձնահատկությունները, նակչության ազգային առանձնահատկությունները, ձնավորված ավանդույթներն ու սովորույթները նս իրենց ազդեցությունն են թողել տարա նակեցման պատկերի վրա: Ընդ որում, վերը նշված նական ն հասարակական գործոնների ազդեցության աստիճանը տարա նակեցման վրա փոփոխվում է ժամանակի ու տարածության մեջ ն այդ գործոնների կոնկրետ միահյուսման արդյունքում, պատմական որոշակի պայմաններում ձնավորվել է այս կամ այն տարածքի գյուղական նակավայրերի ցանցը:

Ընդհանրացնելով նախորդ հեղինակների |3, 10, 44, 108, 127, 129, 141, 142, 144, 145, 147, 155, 158, 181, 192, 207 ն այլն) ն մեր կողմից կատարված հետազոտությունների արդյունքները կարելի է առանձնացնել լեռնային երկրների գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման հետնյալ հիմնական առանձնահատկությունները.  գյուղական նակչության ն նակավայրերի հիմնական մասի կենտրոնացվածությունը նախալեռնային հարթություններում, գետահովիտներում, լեռնային գոգավորությունների ցածրադիր հատվածներում ն սարահարթերում,  գյուղական նակավայրերի ն նակչության խիստ անհավասարաչափ աշխվածությունը տարածքում,  գյուղական նակավայրերի մարդաշատության մեծ տատանումները,  ժողովրդագրական գործընթացների յուրահատկությունը,  գյուղական նակչության զ աղվածության ն նակավայրերի գործառութային մեծ տար երությունները,  գյուղերի արտաքին տեսքի ն մորֆոլոգիայի ազմազանությունը,  գյուղական նակավայրերի միջն կապի թուլությունը,  ծովի մակարդակից ունեցած արձրության համեմատ գյուղական նակչության, գյուղերի միջին մարդաշատության ն նակավայրերի խտության ոչ միանշանակ փոփոխությունը,  արձրության միննույն գոտու սահմաններում գյուղական նակչության ն նակավայրերի տեղա աշխման, ինչպես նան խտության զգալիորեն մեծ տար երությունները,  Համեմատա ար փոքր տարածքի սահմաններում գյուղական տարանակեցման ձների ն համալիրային (տեղական) տիպերի ազմազանությունը:

Լեռնային շրջաններում գյուղական նակավայրերի ն նակչության անհավասարաչափ աշխվածության պատճառը նակեցման պայմանների տարածքային տար երություններն են: Այստեղ նակեցման համար պիտանի տարածքները հերթափոխվում են նակեցման համար ոչ պիտանի ընդարձակ տարածքներով: Քիչ թե շատ համատարած նակեցում հանդիպում է միայն համեմատա ար ցածրադիր հարթավայրային ն նախալեռնալրային տեղամասերում, գետահովիտներում, լեռնային գոգավորությունների ցածրադիր հատվածներում ն սարահարթերում: Որպես օրինաչափություն, ծովի մակերնույթից ունեցած արձրության ավելացման համեմատ, աստիճանա ար նոսրանում է նակավայրերի ցանցը, իսկ լեռնային առան-

ձին տարածքներում տեղանքի ուժեղ մասնատվածության ն մեծ թեքությունների պատճառով` ացակայում են նակավայրերը: Եր եմն լեռնային երկրներում տարածքի համատարած նակեցում հանդիպում է նան համեմատա ար արձրադիր սարահարթերում ն գոգավորություններում, որոնք ունեն թույլ մասնատվածություն: Տարա նակեցման այդ գիծը շատ հստակ դրսնորվում է հատկապես ՀՀ-ում (Շիրակի ն Լոռվա դաշտերում, Սնանի մերձլճային սարահարթային տարածքներում, Ապարանի, Գորիսի ն Եռալրի հարթություններում կան համատարած նակեցման արեալներ) |93): Լեռնային շրջաններում ինչպես ցածրադիր, այնպես էլ արձրադիր գոտիներում գյուղերի անհավասարաչափ տեղա աշխման հետնանքով երեմն ձնավորվում են այսպես կոչված գյուղական ագլոմերացիաներ (խմային տարա նակեցման ձներ): Դրանք հանդիպում են այնպիսի վայրերում, որտեղ նակեցման համար պիտանի ընդհանուր տարածքը աժանված է ավելի փոքր տարածքների: Խմ ային այդպիսի նակավայրեր շատ հաճախ հանդիպում են լեռնային հովիտներում ն ոչ մեծ գոգավորություններում: Որպես կանոն, խմ ային գյուղերը փոքր մարդաշատության պատճառով կազմակերպորեն միավորվում են վարչական մեկ միավորի (համայնքի) մեջ: Այս երնույթը նս հստակ դրսնորում ունի ՀՀ-ում: Լեռնային ոլոր երկրներում (որոշ ացառություններով) գյուղական նակավայրերը համեմատա ար հավասարաչափ են աշխված ցածրադիր միջլեռնային գոգավորություններում ն հարթություններում, այնուհետն` լեռնային սարահարթերում ու արձրավանդակներում, վերջում` արձր լեռնային գոտում: Գրեթե նույն հաջորդականությամ էլ նշված գոտիները միմյանց հաջորդում են տարածքի յուրացվածության ն նակեցվածության աստիճանով:

Լեռնային շրջաններում գյուղական նակավայրերի միջն մարդաշատության մեծ տատանումների հիմնական պատճառը մարդկանց տնտեսական գործունեության ոլորտի չափերի տար երությունն է: Սովորա ար մարդը ձգտում է ապրել այնտեղ, որտեղ աշխատում է, դրանով հանդերձ առավելագույն չափով կրճատելով ամենօրյա աշխատանքի գնալու ժամանակը: Ցանկացած գյուղական նակավայրի մեծությունը կախված է աշխատանքի կիրառության ոլորտի մեծությունից: Գյուղատնտեսական արտադրության դեպքում աշխատանքի կիրառության ոլորտի մեծությունը պայմանավորված է երկու ցուցանիշով. տարածքի մակերեսով, որտեղ կանոնավոր կերպով տեղի է ունենում գյուղական նակչության աշխատանքային գործունեությունը ն միավոր հողակտորի վրա ծախսված աշխատանքով:

Չնայած մերձքաղաքային գյուղերի նակչության որոշ մասը կարող է ունենալ ոչ գյուղատնտեսական աշխատանք ն գյուղի աշխատանքային գործունեության ոլորտի ձնավորմանը մասնակցում են նան այլ գործոններ, սակայն հիմնականում որոշիչ նշանակություն ունի գյուղատնտեսական արտադրությունը: Այդ պատճառով էլ, որպես օրինաչափություն, գյուղատնտեսական հողերի կենտրոնացման շրջաններում գյուղերն ավելի մեծ են, քան փոքր հողակտորներ ունեցող շրջաններում: Լեռնային երկրներում գյուղական նակավայրերի մարդաշատության վրա ազդող մյուս գործոնը տեղանքի արձրությունն է: Ըստ արձրության նվազում է մշակության համար պիտանի հողերի տեսակարար կշիռը, կլիման աստիճանա ար ցրտում է, փոքրանում է աշխատատար մշակա ույսերի տարածման արեալը: Դրանց արդյունքում լեռնային գոտում աստիճանա ար նվազում է գյուղատնտեսական աշխատանքների ոլորտը, որի հետնանքով գյուղերն ավելի փոքր են: Լեռնային երկրների գյուղական նակավայրերի այս առանձնահատկությունը յուրահատուկ գծերով դրսնորվում է ՀՀ-ում: Մասնավորապես` ՀՀ-ի 1500-2100 մ արձրության գոտիներում, ուր կան համեմատա ար ընդարձակ ն երրի հողատարածքներ, գյուղերն ավելի խոշոր են, քան ավելի ցածրադիր գոտում (1200-1400 մ), որտեղ մասնատված մակերնույթի ն փոքր հողակտորների պատճառով գյուղերն ավելի փոքր են |85): Այսպիսով, լեռնային երկրներում նական պայմանների ն աշխատանքային գործունեության ոլորտի ազմազանության պատճառով գյուղական նակավայրերի մարդաքանակի տար երությունները զգալիորեն մեծ են: ՀՀ-ում այդ տար երությունը տարա նակեցման միննույն արեալի սահմաններում կազմում է հարյուրապատիկ անգամ: Օրինակ` Շիրակում, Ախուրյան գյուղը Լեռնագյուղից մեծ է ավելի քան 335 անգամ:

Լեռնային երկրների գյուղական նակավայրերն առանձնանում են նան միգրացիոն ն ժողովրդագրական գործընթացների ինքնատիպությամ : Հատկապես վերջին հարյուրամյակի ընթացքում տեղի է ունեցել լեռնային շրջանների նակչության մշտական արտահոսք դեպի ցածրադիր շրջաններ, որի հետնանքով արձրադիր գոտում նվազել է գյուղերի մարդաշատությունը, իսկ որոշ մասն էլ ընդհանրապես նազրկվել են: Դրա արդյունքում արձրադիր շրջաններում նեղանում է նակեցման արեալը, իսկ ցածրադիր գոտում` ընդարձակվում: Բարձրադիր գոտու նակավայրերի փոքր չափերը, ցրվածությունը մեծ տարածքի վրա, տրանսպորտային ուղիների փոքր խտությունը ն այլ գործոններ նկատելիորեն դժվարացնում են

նակչության ն նակավայրերի սոցիալ-տնտեսական սպասարկումը ն դառնում այդ վայրերից նակչության միգրացիայի հիմնական պատճառը: Դրա հետնանքով էլ ավելի են սրվում լեռնային արձրադիր գյուղական նակավայրերի սոցիալ-տնտեսական հիմնախնդիրները: Դրանք հայտնվում են նազրկման վտանգի առաջ:

Լեռնային երկրներում գյուղական նակավայրերի գործառութային կառուցվածքի ն արտադրական տիպերի ազմազանությունը ացատրվում է գյուղատնտեսական մշակա ույսերի տարածման ուղղաձիգ գոտիականությամ ն տնտեսությունների տիպի տարածքային մեծ տար երություններով: Լեռնային տարածքի տար եր գոտիներում հանդիպում են իրարից տար եր մշակա ույսերի ն ճյուղերի զուգակցում, որն իր հերթին փոխում է գյուղական նակչության աշխատանքի ն նակավայրերի գործառնական նույթն ու արտադրական դեմքը: Ցածրադիր, հարթավայրային շրջաններից դեպի լեռներ ոչ միայն նվազում են ջերմասեր ն աշխատատար մշակա ույսերի տարածման արեալները, այլն` երկրագործության աժինն անասնապահության համեմատությամ : Վերջինս լեռնային գոտու արձրադիր շրջաններում դառնում է ավելի էքստենսիվ:

Լեռնային երկրներում տեղից տեղ նակավայրերի գործառնական կառուցվածքի փոփոխության պատճառը նակչության աշխատանքային գործունեության տարածքային մեծ տար երություններն են: Ինչպես երկրագործների, այնպես էլ անասնապահների աշխատանքի նույթը լեռնային շրջանների տար եր մասերում տար եր է: Եթե համեմատենք լեռնեցու ն հարթավայրի գյուղական նակչության աշխատանքը, ապա կարելի է նկատել, որ հարթավայրի նակիչները տարվա ընթացքում ունենում են համեմատա ար մշտական աշխատանքային ծանրա եռնվածություն ն զ աղված են աշխատանքի ավելի որակավորված ճյուղերում: Լեռնային գոտու գյուղական նակչության դաշտային աշխատանքներով զ աղվածության ժամանակահատվածն կարճատն է, քան հարթավայրերում: Այդ պատճառով էլ լեռնային գյուղերի աշխատանքային ռեսուրսներն օգտագործվում են ավելի թույլ ն վերջիններս ավելի շատ են մեկնում այլ վայրեր սեզոնային աշխատանքի: Ցածրադիր գոտում, որտեղ գյուղացիական տնտեսությունների ինտենսիվացման հնարավորություններն մեծ են, գյուղատնտեսական աշխատանքները կենտրոնացված են համեմատա ար փոքր տարածքի վրա, իսկ լեռնային գոտում գյուղատնտեսական աշխատանքները տարվում են ընդարձակ տարածքների վրա ն առանձնանում են տարակենտրոնացվածությամ (ցրված են փոքր խմ երով):

Պատմաաշխարհագրական, նական ն սոցիալ-տնտեսական պայմանների ազմազանության պատճառով լեռնային շրջաններում տեղից տեղ ն հաճախակի փոփոխության է ենթարկվում նակավայրերի արտաքին տեսքը ն մորֆոլոգիան: Վերջիններս ձնավորվում են դարերի ընթացքում մշակված նակարանի ն տնտեսական կառույցների, գյուղական նակավայրի ներքին հատակագծային առանձնահատկությունների ու ֆիզիկաաշխարհագրական տեղադիրքի, նակավայրի արտադրական նույթի ն տեղական այլ գործոնների ազդեցության տակ: Նշված գործոնները գյուղական նակավայրերի արտաքին տեսքի ձնավորման գործում մեծ փոփոխություններ են կրում ժամանակի ն տարածության մեջ: Լեռնային երկրների գյուղական նակավայրերի համար վերջին տասնամյակների ընթացում նորոշ է դրանց նյութական ձների արագ փոփոխությունը:Դրանով հանդերձ, այնուամենայնիվ, լեռնային երկրների տար եր հատվածների նաաշխարհագրական պայմանների նկատելիորեն մեծ տար երությունների պատճառով պահպանվում են գյուղական նակավայրերի արտաքին տեսքի որոշակի տար երություններ:

Լեռնային երկրների գյուղական տարա նակեցման առանձնահատկություններից մեկն էլ նակավայրերի միջն կապի թուլություն է: Շատ հաճախ, այստեղ տարա նակեցման արեալները տեղա աշխված են ոչ ընդարձակ տարածքների վրա, որոնք միմյանցից անջատված են դժվարանցանելի լեռնաշղթաներով: Հազարամյակների ընթացքում այդպիսի վիճակը պայմանավորել է ֆեոդալական մասնատվածության գոյությունը լեռնային շատ երկրներում, մասնավորապես` Հայաստան աշխարհում: Վերջին տասնամյակների ընթացքում գիտատեխնիկական առաջընթացի ն արտադրողական ուժերի զարգացման շնորհիվ լեռնային երկրներում միջ նակավայրային կապերը, ճիշտ է, նկատելիորեն արելավվել են, այդուհանդերձ ռելիեֆային խոցելի պայմաններում գտնվող գյուղական նակավայրերի համար վերը նշվածը, հատկապես տարվա ձմեռային ամիսներին, համարվում է լուրջ հիմնախնդիր: Լեռնային երկրների մեծ մասում ռելիեֆի մասնատվածության, լանջերի դիրքադրությունների ն թեքությունների, ըստ արձրության գյուղատնտեսական մշակության համար պիտանի տարածքների չափերի զգալիորեն մեծ տար երությունների, միկրոկլիմայական առանձնահատկությունների, տարածքի ենթակառուցվածքային տարրերով ապահովվածության աստիճանի, ուր անացվածության մակարդակի ն տեղային մի շարք այլ գործոնների ազդեցության հետնանքով ըստ արձրության գյուղական նակ-

չության թվի ն խտության, գյուղերի միջին մարդաշատության ն

նակա-

վայրերի խտության փոփոխության որոշակի օրինաչափություն չի դիտվում |85): Ավելին, լեռնային երկրների ն տարածաշրջանների մեծ մասում նույնիսկ, համեմատա ար փոքր տարածքում, արձրության միննույն գոտու սահմաններում գյուղական նակչության ն նակավայրերի տեղա աշխման ն խտության նկատելիորեն մեծ տար երություններ կան: Նշված առանձնահատկությունները տիպիկ ձնով արտահայտվում են նան ՀՀ-ում, որին առավել մանրամասն կանդրադառնանք աշխատանքի հաջորդ պարագրաֆներում:

3.2 Գյուղական նակչության ն նակավայրերի տեղա աշխման ժամանակակից պատկերի վերլուծությունը Լեռնային մակերնույթով պայմանավորված ՀՀ-ում նակչության ն նակավայրերի հիմնական մասը տեղա աշխված են նախալեռնային հարթություններում, գետահովիտներում, լեռնային գոգավորությունների ցածրադիր հատվածներում ն սարահարթերում: ՀՀ-ի ոչ այնքան մեծ տարածքում գյուղական նակչությունը տեղա աշխված է խիստ անհավասարաչափ: Բնակչության առավել մեծ թվով առանձնանում են Արարատյան դաշտը ն այն եզրավորող նախալեռնային գոտին, Սնանի ավազանը, Շիրակի ն Լոռվա սարահարթերը: Միայն Արարատյան դաշտում ն այն եզրավորող նախալեռնային գոտու 9 տարածաշրջաններում (Արարատի, Արմավիրի, Արտաշատի, Աշտարակի, էջմիածնի, Բաղրամյանի, Մասիսի, Կոտայքի ն Նաիրիի) նախկին ապրում է ՀՀ գյուղական նակչության 46,2 %-ը, եր այդ շրջաններին աժին է ընկնում ՀՀ ցամաքային տարածքի ընդամենը 17.8%ը: Իսկ Սյունիքի ն Վայոց ձորի մարզերում, որոնք զ աղեցնում են երկրի ցամաքային տարածքի 24.3%-ը, ապրում է գյուղական նակչության ընդամենը 7.2%-ը` ավելի քիչ քան միայն էջմիածնի տարածաշրջանում: Գյուղական նակչության միջին խտությամ (37 մարդ/կմ2) ՀՀ-ը մոտ 1,2 անգամ գերազանցում է ՌԴ խիտ նակեցված մարզերից մեկին` Մոսկվայի մարզին (30 մարդ/կմ2): Տարածքի մակերնույթի ազմազանության ն մշակության համար պիտանի հողատարածքների խիստ անհավասարաչափ տեղա աշխման պատճառով ՀՀ-ում գյուղական նակչության խտության տար երությունները մեծ են: ՀՀ տարածքում գյուղական նակչության աշխման, խտության ն գյուղական տարածքները նութագրող մի քանի այլ ցուցանիշների մասին հանգամանալից պատկերացում են տալիս թիվ 2 աղյուսակում երված տվյալները:

Ամ ողջ տարածքի հաշվով Գյուղատնտեսական հողատարածքների հաշվով

Գյուղատնտ. հողատարածքի հաշվով

կմ2)

Մշտական նակչություն չունեցող գյուղերի թիվը

Բնակչութ- Բնակավայրյան երի խտութխտությունը յունը (մարդ. 2) ( նակ.100

Ամ ողջ տարածքի հաշվով

%-ներով ընդհանուրից

Գյուղական նակավայրերի թիվը

Բնակչության թիվը

Թիվը (հազ.)

Տարածաշրջանները

Տարածքի մակերեսն ընդհանուրից (%-ներով) Գյուղատնտեսական հողատարածքների աժինն ընդհանուր մակերեսից (%-երով)

Աղյուսակ 2 ՀՀ գյուղական տարածքները նութագրող մի քանի ցուցանիշներ ըստ տարածաշրջանների (2015 թ.)1

1.Աշտարակի 2. Ապարանի 3. Արագածի 4.Թալինի 5.Արարատի 6. Արտաշատի 7.Մասիսի 8. Արմավիրի 9.Բաղրամյանի 10.էջմիածնի 11. Գավառի 12. Կրասնոսելսկի 13.Մարտունու 14. Սնանի 1ւ.Վարդենիսի 1Հ.Գուգարքի 17.Թումանյանի

2.4 2.1 1.4 3.9 4.7 1.8 0.6 1.5 1.6 1.3 2.3 2.5 4.2 1.4 4.1 2.7 4.0

44.3 15.6 13.4 28.1 57.6 70.0 58.5 74.6 20.1 87.3 31.4 7.8 77.3 20.8 25.5 21.2 21.9

4.0 1.4 1.3 3.0 6.7 4.9 6.6 1.7 7.3 2.7 0.7 6.4 1.8 2.2 2.4 2.3

4.9 3.4 5.8 3.7 2.1 7.5 8.8 3.3 1.7 2.4 1.5 2.6 3.1 3.4 2.6

9.0 7.0 9.4 7.4 5.4 12.0 19.0 13.0 6.3 15.8 2.4 4.2 2.7 4.1 5.3 7.3 8.0

-

-

Աղյուսակը կազմված է «ՀՀ մարզերը ն Երնան քաղաքը թվերով 2015 թ.», վիճակագրական ժողովածուի ն «Հայկական ԽՍՀ վարչատարածքային աժանումը», Ե., 1988 թ., գրքի տվյալների հիման վրա:

18. Սպիտակի 19.Ստեփանավանի 20.Տաշիրի 21.Հրազդանի 22. Կոտայքի 23.Նաիրիի 24.Ախուրյանի 2ւ.Ամասիայի 26.Անիի 27. Աշոցքի 28. Արթիկի 29.Գորիսի 30.Կապանի 31.Մեղրու 32.Սիսիանի 33.Եղեգնաձորի 34.Վայքի 35. Նոյեմ երյանի 36.Իջնանի 37. Տավուշի ՀՀ-ում

1.9 2.3 2.5 3.3 2.9 1.1 2.1 2.2 1.5 2.0 1.7 2.7 4.8 2.4 6.2 4.1 4.2 1.9 4.8 2.9

23.2 14.5 12.9 21.7 57.9 36.9 40.4 6.3 13.6 9.3 33.3 20.7 7.9 2.2 15.0 25.6 7.7 21.7 33.0 18.5 1097.72

2.3 20 1.5 18 1.5 23 2.2 16 5.1 30 3.3 16 4.0 35 0.6 26 1.3 19 0.9 25 2.8 23 1.8 27 0.7 53 0.2 13 1.4 34 2.4 31 0.8 20 2.1 18 2.4 28 2.0 16 100 944

3.7 2.9 3.3 1.7 3.7 5.2 6.0 4.3 4.4 4.6 4.8 3.6 3.2 2.0 2.0 2.7 1.7 3.2 2.1 1.9 3.1

5.9 5.0 4.9 4.6 6.7 7.8 8.0 6.5 6.4 8.7 8.6 5.0 14.0 10.4 3.7 7.0 6.5 5.9 6.5 6.2 6.5

Առանց քաղաքների ենթակայության տակ գտնվող թվով 12 գյուղի նակչության թվի:

Սովորա ար այս կամ այն տարածքում գյուղական նակչության տեղա աշխման առավել իրական պատկերն արտահայտում է ըստ գյուղատնտեսական հողատարածքների գյուղական նակչության խտության ցուցանիշը: Այն առավել նորոշ է ՀՀ-ի նման լեռնային երկրներին, որտեղ ացարձակ արձրությունների մեծ տար երությունների ն տարածքի մակերնույթի խիստ մասնատվածության պատճառով զգալի տարածքներ դուրս են մնում տնտեսական օգտագործումից ն նակեցումից:

Տարածքի մակերեսն ընդհանուրից (%) 9.3 7.0 4.2 18.0 7.0 9.0 12.7 15.1 7.8 9.1 0.8

Գյուղատնտ.հող. տարածքի աժինն ընդհանուր մակերեսից

101.4 186.1 182.0 162.8 116.5 102.9 93.7 45.8 33.3 73.2 1097.7

Գյուղական նակչության թիվը (հազ.) 1

9.2 17.0 16.6 14.8 10.6 9.4 8.5 4.2 3.0 6.7

12.3 10.0 10.0 9.7 6.6 13.6 12.3 13.5 5.4 6.6

38.04

Ա

54.3

Բ

4.2 4.5 7.6 1.7 3.0 4.8 3.0 2.8 2.2 2.2 3.1

Ա

5.3 6.0 9.8 2.6 3.8 5.6 4.6 3.8 2.4 5.4 4.4

Բ

Խտությունը Բնակչություն Բնակավայրեր (մարդ/քկմ) ( նակ./ 100քկմ)

Ըստ` 2015 թ. հունվարի 1-ի դրությամ ԱՎԾ ընթացիկ հաշվառման տվյալների: 2.Առանց քաղաքային համայնքների ենթակայության տակ գտնվող թվով 9 գյուղի ( ացառությամ Դիլիջանի ենթակայության գյուղերի): 3. Ըստ` «ՀՀ մարզերը ն Երնան քաղաքը թվերով», Ե., 2015 թ. ժողովածուի տվյալների: 4. Առանց Սնանա լճի տարածքի: Ա` - ամողջ տարածքի հաշվով, Բ`- գյուղատնտեսական հողատարածքի հաշվով:

1.Արագածոտն 2. Արարատ 3.Արմավիր 4.Գեղարքունիք 5. Կոտայք 6. Շիրակ 7. Լոռի 8. Սյունիք 9. Վայոց ձոր 10. Տավուշ Երնան Ընդամենը ՀՀ-ում

Վարչական մարզերը

Գյուղական նակչությունը (%)

Աղյուսակ 3 տարածքները նութագրող մի քանի ցուցանիշներ ըստ մարզերի (2015 թ.)1 Գյուղական նակավայրերի թիվը 2

ՀՀ գյուղական Գուղական նակավայրերը

Նկ. 4. ՀՀ գյուղական նակչության խտությունը ն գյուղերի միջին մարդաքանակը 2015 թ-ի դրությամ

ՀՀ-ում գյուղական նակչության խտությունն ավելի քան երկու անգամ մեծ է ամ ողջ տարածքի հաշվով գյուղական նակչության միջին խտությունից: Գյուղատնտեսական հողատարածությունների հաշվով գյուղական նակչության խտությունը արձր է հիմնականում ՀՀ-ի այն շրջաններում, որտեղ այն արձր է նան ամ ողջ տարածքի հաշվով ՀՀ գյուղական նակչության միջին խտությունից (աղ. 2): Այդ օրինաչափությունից ացառություն են կազմում Սնանի, Գավառի ն Սպիտակի տարածաշրջանները: Հակառակ երնույթը դիտվում է միայն Տավուշի տարածաշրջանում, որտեղ գյուղական նակչության խտությունն ըստ գյուղատնտեսական հողատարածությունների ավելի քան 3.2 անգամ մեծ է ամ ողջ տարածքի հաշվով գյուղական նակչության խտությունից (նկ. 4): Գյուղական տարածքների ն երկրի նակեցվածության աստիճանը նութագրող կարնոր ցուցանիշ է համարվում նան գյուղական նակավայրերի խտության ցուցանիշը (նկ. 5): Հաճախ օգտագործվում է նան հակադարձ ցուցանիշը` մեկ նակավայրին աժին ընկնող տարածքի չափը: ՀՀ-ում յուրաքանչյուր 100 քկմ-ին աժին է ընկնում միջին հաշվով 3.1 գյուղական նակավայր (աղ. 2): Սակայն առանձին տարածաշրջանների միջն գյուղական նակավայրերի խտությունների տար երությունը 6 անգամից ավելի է: ՀՀ վեց մարզում այդ ցուցանիշը ցածր է ՀՀ միջինից: Արագածոտնի, Արարատի ն Շիրակի մարզերում այն կազմում է 4.2-4.8, իսկ ամենամեծն Արմավիրի մարզում է` 7.6 գյուղ/100 քկմ (աղ. 3): Ամ ողջ տարածքի ն գյուղատնտեսական հողատարածքների հաշվով գյուղական նակավայրերի խտության ցուցանիշների միջն տար երությունը մեծ է հատկապես այն շրջաններում, որտեղ համեմատա ար ցածր է գյուղատնտեսական հողատարածքների տեսակարար կշիռը /աղ. 3/: Գյուղատնտեսական հողատարածությունների հաշվով գյուղական նակավայրերի առավել արձր խտությամ առանձնանում են Արարատյան դաշտում ընկած տարածաշրջանները (տե ս թիվ 2 աղյուսակը): ՀՀ-ի նման լեռնային երկրներում խիստ կարնոր է ացահայտել նան նակչության տեղա աշխման ն խտության պատկերն ըստ ծովի մակարդակից ունեցած արձրության, քանի որ լեռնային մակերնույթի պատճառով ըստ ծովի մակարդակից ունեցած արձրության ավելացման կամ նվազման տեղի է ունենում նական համալիրի տարրերի փոփոխություն: Այդ հանգամանքն իր անմիջական ազդեցությունն է թողնում նակավայրերի տեղադիրքի, չափերի, ձնա անական առանձնահատկությունների, նակչության թվաքանակի ն տնտեսական գործունեության վրա:

Նկ. 5. ՀՀ գյուղական նակավայրերի խտությունը

Գոտու զ աղեցրած տարածքը (կմ2)

ա

ա

ա

ա

43.0

ւ2 ւ4 1Հ.0 0.Հ -

39083

Հ777 11Հ931 19191 2181Հ 11309 -

13ւ4

99Հ 13ււ -

Աղյուսակը կազմված է «ՀՀ մարզերը ն Երնան քաղաքը թվերով 2015 թ.», վիճակագրական ժողովածուի, Погосян Д. Сельскохозяйственная оценка природных ресурсов территории Армянской ССР, Е., 1986 ст. 16, գրքի տվյալների հիման վրա: 2. Մշտական նակչություն ունեցող գյուղերի թիվը: "Առանց Սնանա լճի մակերեսի` 1272.29 կմ2 (4.3 %) ա) ացարձակ ցուցանիշը, / տոկոսային մեծությամ :

137.0 732.0 112.0 9ւ.0 7ւ.0 17.0 0.Հ 100.0 9122 100.0 111.0

ւ.0 21.Հ 1Հ.7 30.3 1ւ.9 10.1 0.4

4Հ 1ւ2 27Հ 14ւ -

10.2 22.ւ 2Հ.ւ 24.ւ 14.3 2.0 -

ա

Ամ ողջ

ւ -

ա

Գյուղական

Բնակչության աշխումն ըստ Բնակավայրերի աշխումն ըստ Բնակչության արձրության գոտիների արձրության գոտիների խտությունը Ամ ողջ Քաղաքային Գյուղական Ամ ողջ Քաղաքային Գյուղական

800 Հ07.3 2,1 834Հւ 2.7 3388Հ 1.8 49ւ79 4.0 ւ1 ւ.3 801-1000 2347.ւ 8.3 1717ւ79 ւ4.ւ 128Հ24ւ Հ7.2 431334 34.9 208 21.Հ 1001-1400 4123.0 14.ւ 4Հ2ւ37 14,7 24948ւ 13.0 2130ւ2 17.3 1Հւ 17.2 1401-1800 ւՀ48.2 19.8 ւ3Հ737 17.0 2Հ1789 13.7 274948 22.3 288 30.0 1801-2000 3Հւ3.2 12.8 27ւՀ07 8.8 791Հ0 4.1 19Հ447 1ւ.9 1ւ2 1ւ.8 2001-22ւ0 4149.0 14.Հ 7233Հ 2.3 4490 0.2 Հ784Հ ւ.ւ 93 9.7 22ւ0-2ւ00 303ւ.0 10.7 1710 0.0 1710 0.1 4 0.4 2ւ00-իից 4901 17.2 արձր ընդամենը 284Հ4.3* 100.0 3149971 100.0191ւ0ււ100.0123491Հ100.09Հ1100.0

Բարձրության գոտիները (մետր) Նույնը %-ով

Աղյուսակ 4 նակչության ն նակավայրերի աշխումն ըստ արձրության գոտիների (201ւ .)1 Քաղաքների միջին մարդաքանակը

ՀՀ տարածքի,

Գյուղերի միջին մարդաքանակը

37922 49579

ա

ա 197473 202425 21539 431334

ա 32180 19873 95903

10011200

ա 20828 27248 41690 117149

ա 14362 16 12030 3 1694 328 3 2163 20250 31 39169 37669 16 22293 47077 29 33156 10141 24 16860 11100 11 5204 1444 1 142371 134 132577

ա

Բարձրության գոտիներ ( ) 1201140116011400

ա 21607 122559 34175 196447

18012000

ա 18522 40623 64846

20012200

1 1326 114 122980 94 208777 95 210903 2 168 88 167483 115 113484 62 126847 1 216 124 121300 116 48757 45 37538 59 76847 4 1710 912 1234916

ա

2200-ից արձր

Աղյուսակը կազմված է «ՀՀ մարզերը ն Երնան քաղաքը թվերով», Ե., 2015 թ., վիճակագրական ժողովածուի տվյալների հիման վրա :ա/ գյուղերի թիվը / նակչության թիվը:

Արագածոտն Արարատ Արմավիր Գեղարքունիք Լոռի Կոտայք Շիրակ Սյունիք Վայոց ձոր Տավուշ

Մարզեր

800 մ

8011000

Աղյուսակ 5 ՀՀ մարզերի գյուղական նակավայրերի ն նակչության թվի աշխումն ըստ արձրության գոտիների ( ացարձակ թվերով, առանց քաղաքային համայնքների մեջ մտնող գյուղերի , 2015 թ. )1 Ընդամենը նակավայրեր Ընդամենը նակչություն

ա

ա

ա

ա

ա

10.1 0.2 14.2 25.5 33.1 7.1 7.8 1.0 100.0

ա

11.9 9.1 18.6 2.2 1.3 2.1 2.2 1.6 31.0 23.2 29.6 2.8 11.9 16.8 3.5 21.7 25.0 25.5 17.9 12.7 11.0 8.2 3.9 5.5 0.8 0.0 100.0 100.0 100.0

ա

11.0 0.6 62.4 2.6 2.3 17.4 2.2 1.5 100.0

ա

2200-ից արձր

29.3 27.3 25.0 77.6 34.8 59.9 50.0 9.8 3.3 1.1 25.0 9.1 25.0 12.6 3.3 2.1 4.3 0.5 100.0 100.0 100.0 100.0

ա

Բնակչության ն նակավայրերի աշխումն ըստ արձրության գոտիների (մ) 801- 1001-1200 120114011601180120011000

1.0 0.5 18.7 33.6 13.0 17.8 12.0 Արագածոտն 4.4 3.7 41.1 45.8 4.0 5.7 2.6 1.0 Արարատ - 45.2 46.9 6.7 8.2 1.3 0.5 Արմավիր 2.7 0.8 1.3 0.8 2.1 Գեղարքունիք 15.2 16.0 1.5 0.9 13.3 10.3 32.5 23.3 24.6 Լոռի 6.6 20.7 15.6 35.6 14.8 Կոտայք 1.3 0.4 23.2 Շիրակ 13.0 3.8 3.6 0.2 34.7 6.4 22.0 6.2 12.0 Սյունիք 1.0 0.7 4.0 5.0 3.9 8.4 9.9 Վայոց ձոր 67.4 76.5 6.6 5.0 9.3 9.3 6.5 6.0 1.4 Տավուշ 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 Ընդամենը

Մարզեր

Ընդամենը նակավայրեր

Աղյուսակ 5.1 ՀՀ մարզերի գյուղական նակչության ն նակավայրերի թվի աշխումն ըստ արձրության գոտիների (տոկոսներով, առանց քաղաքային համայնքների մեջ մտնող գյուղերի 2015 թ.)1

122980 208777 210903 167483 113484 126847 121300 48757 37538 76847 1234916

Ընդամենը նակչություն

26 639 48 3659 77

Լոռու Կոտայք Շիրակ Սյունիք Վայոց ձոր

-

-

-

659 14

ա

4125 16 11124

8617 32 23101 8902 20 13899 5024 5 3814

9775 17 12982 2141 13 9187

ա

36188

59214 20520 22698

56589 54476

-

33600 12

110266 13 116828 19

28 44898

ա

31324

25227

13026 -

13655 18312

48315

47291 69064

-

-

2 15456 1 5095

3 17556 7 42429

10 66021

6 40298 3 19516

2 12260

ա

11417 166 53731 177 125351 312 555274 72 266214 34 218631

175 12

1356 28 3088 28 781 16

2176 30 272 6

5984 18 11965

889 13 1016 6

22 7264 37 25243

1370 17

ա

122980

167483

208777 210903

76847 912 1234916

124 121300 116 48757 45 37538

115 113484 62 126847

Ընդամենը նակավայրե

-

-

Թիվ 6 ն 6.1 աղյուսակները կազմված են «ՀՀ մարզերը ն Երնան քաղաքը թվերով», Ե., 2015 թ., վիճակագրական ժողովածուի տվյալների հիման վրա: ա./ գյուղերի թիվը / նակչության թիվը:

165 5 368 10 271 27 2077 21 56 1 70 5

Գեղարքունիք

Արմավիր

12 1717

-

-

-

Արարատ

-

Արագածոտն

-

ա

ա

-

ա

Գյուղերի խմ ավորումն ըստ մարդաքանակի (մարդ) 101201501-1000 10013001200

ՀՀ մարզերը

51100

( ացարձակ թվերով 2015 թ.)1 Ընդամենը նակչություն

ՀՀ մարզերի գյուղական նակավայրերի ն նակչության թվի աշխումն ըստ մարդաշատության խմ երի

Աղյուսակ 6

Մշտական նակչություն չունեցող գյուղեր

-

-

Արարատ Արմավիր Գեղարքունիք

Ընդամենը

Լոռի Կոտայք Շիրակ Սյունիք Վայոց ձոր Տավուշ

6.2

2.7

7.7

Արագածոտն

1.2

3.9

-

2.1

100.0 100.0 100.0

8.8

2.9

1.4

2.4

1.3

-

1.5

6.8

7.2

9.6

16.9

16.9

3.6

18.1

10.2

1.8

2.4

13.3

ա

3.4

7.3

7.3

9.6

6.1 7.3

9.0

10.4 11.2

9.5

3.3 19.9

7.9 18.3

7.7

9.3

9.1

2.8

8.9

3.1

16.7 11.3 11.1

7.0

4.5

3.5

16.0 18.1 18.4 11.5

4.0

18.2

ա

20.9 20.1 9.0

11.1 10.2

1.9

1.6

13.5

ա

100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0

6.5

27.3 27.0

13.0 11.9

2.6

18.2 19.1

11.7 12.0

2.6

1.3

15.5 15.0

ա

5.9 8.8

9.7

-

-

5.6

6.9

5.6

9.5

-

-

4.9

6.9

5.1

-

2.9

-

5.9

20.6

8.8

16.7 18.1 29.4

26.4 25.9

18.0 17.8 17.6

11.1 11.8

ա

100.0

-

2.3

-

7.1

19.4

8.0

30.2

8.9

18.5

5.6

5000-ից ավելի

100.0 100.0 100.0 100.0

6.5

4.1

3.7

10.7

9.8

10.2

6.0

20.1

19.9

8.1

ա

Գյուղերի խմ ավորումն ըստ մարդաքանակի (մարդ) 10120150110013001200

1.9

56.8

11.5

10.1

-

34.6 42.4 56.3

-

26.9 25.8 10.4

4.7

18.0

11.5 14.4 18.8 3.9

6.2

-

-

7.0

51100

6.2

-

-

ա

մինչն ա

ՀՀ մարզերը

Աղյուսակ 6.1 ՀՀ մարզերի գյուղական նակավայրերի ն նակչության թվի աշխումն ըստ մարդաշատության խմ երի (2015թ.. տոկոսներով)

ՀՀ-ում մշտական նակչություն ունեցող տարածքը սկսվում է մոտ 400մ-ից ն հասնում մինչն 2300մ արձրությունը: Լեռնային երկրներում, որպես օրինաչափություն ըստ ծովի մակարդակից ունեցած արձրության ավելացման նակչության խտությունը, նակավայրերի թիվն ու մարդաշատությունն աստիճանա ար նվազում են: Վերջին 5-6 տասնամյակների ընթացքում այդ միտումն ավելի նկատելի է դարձել |44, 121, 122, 144, 150, 188, 198, 205, 208): Ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ ՀՀ-ում վերը նշված օրինաչափությունը չի պահպանվում է |4, 5): Դա պայմանավորված է, նախ ն առաջ, հանրապետության տարածքի ռելիեֆի նույթով: ՀՀ-ում ռելիեֆային նպաստավոր պայմաններ ունեցող շրջանները, չնայած որ ընկած են ծովի մակարդակից տար եր արձրությունների վրա (801-2000մ), առանձնանում են նակչության առավել արձր խտությամ : ՀՀ-ում ամ ողջ նակչության համեմատ գյուղական նակչությունն ըստ արձրության գոտիների համեմատա ար ավելի հավասարաչափ է տեղաաշխված (աղ.4): Եթե ՀՀ նակչության 54.5 %-ը ապրում է 801-1000մ արձրության գոտում, ապա այդ գոտում գյուղական նակչությունը կազմում է ՀՀ գյուղական նակչության մոտ 35%-ը: Հարկ է նշել, որ ծովի մակարդակից 801-1000 մ արձրության գոտին զ աղեցնում է ՀՀ տարածքի ընդամենը 8,3 %-ը: ՀՀ-ում իր զ աղեցրած տարածքի համեմատ (ՀՀ տարածքի 12,8%) գյուղական նակչության քանակով առանձնանում է ծովի մակարդակից 1801-2000 մ արձրության գոտին: Թեն այդ գոտուն աժին է ընկնում ՀՀ ամողջ նակչության 8.8%-ը, սակայն այդ գոտում ապրում է ՀՀ գյուղական նակչության մոտ 16%-ը: Եթե ծովի մակարդակից 1400մ-ից արձր շրջաններում ապրում են հանրապետության նակչության 28.1%-ը, ապա գյուղական նակչության աժինը նշված սահմաններում կազմում է 43.8%, որը 4.8 տոկոսային կետով արձր է մինչն 1000մ արձրության գոտու գյուղական նակչության տեսակարար կշռից: Ըստ ծովի մակարդակից ունեցած արձրության գոտիների ՀՀ-ում գյուղական նակչության խտությունն ամ ողջ նակչության համեմատ ավելի փոքր տար երություններ ունի: Բարձրության 5 գոտիներում գյուղական նակչության խտության ցուցանիշներն ունեն փոքր տար երություններ կամ գրեթե հավասար են (մանրամասն տես աղ.4): ՀՀ-ում ըստ ծովի մակարդակից ունեցած արձրության գյուղական նակավայրերի ամենամեծ թվաքանակը աժին է ընկնում 801-1000մ արձրության գոտուն (գյուղերի ընդհանուր թվի 21,6 %-ը): Սրան հաջորդող

Նկ. 6. ՀՀ գյուղական նակչության ն նակավայրերի խտությունն ըստ գյուղատնտեսական հողատարածքների 2015 թ-ի դրությամ

արձրության երկու գոտիներին (1001-1200 ն 1201-1400) աժին է ընկնում գյուղերի ընդհանուր թվի համապատասխանա ար 8.3 ն 8.4 %-ը, չնայած որ միայն 1201-1400մ արձրության գոտին իր զ աղեցրած տարածքով հավասար է 801-1000մ արձրության գոտուն: Մեր հանրապետությունում գյուղական նակավայրերի 57 %-ը գտնվում են ծովի մակարդակից 1400 մ-ից արձր շրջաններում: Գյուղերի մեծ թվաքանակով առանձնանում է 1801-2000մ արձրության գոտին, այստեղ են ընկած ՀՀ-ի գյուղական նակավայրերի շուրջ 16 %-ը (145 գյուղ): Բնակեցված վերջին գոտուն (2001-2250մ ն 2250-ից արձր) աժին է ընկնում ՀՀ գյուղերի 10.5 %-ը (96 գյուղ): ՀՀ-ում գյուղական նակչության ն նակավայրերի տեղա աշխման կարնոր առանձնահատկություններից մեկն էլ արձրության միննույն գոտու սահմաններում նակչության ու նակավայրերի տեղա աշխման ն խտության զգալիորեն մեծ տար երությունների առկայությունն է (աղ. 5): Մինչն 800մ արձրության գոտում գյուղական նակչության գրեթե 77 %-ը աժին է ընկնում Տավուշի, իսկ 16%-ը` Լոռու մարզին: Բարձրության 801-1000մ գոտում գյուղական նակչության 92%-ից ավելին ապրում է Արմավիրի ն Արարատի մարզերում, իսկ Արագածոտնի, Վայոց ձորի, Լոռու ն Սյունիքի մարզերում միասին վերցրած` ընդամենը 2.3%-ը, մնացած 5 %-ը` Տավուշի մարզում: Գյուղական նակչության տեղա աշխման ն խտության նմանատիպ տար երություններ կան նան արձրության մյուս գոտիներում, որի մասին հանգամանալից պատկերացում են տալիս թիվ 7 աղյուսակում երված տվյալները: Ըստ ծովի մակարդակից ունեցած միջին արձրության ՀՀ-ում առանձնացվում են. ա/ նախալեռնային-հարթավայրային, / լեռնային ն գ/ արձր լեռնային համայնքներ |23): ՀՀ կառավարության 1998 թ. նոյեմ երի 17-ի թիվ 756 որոշումով լեռնային են համարվում ծովի մակարդակից 1700-2000, իսկ արձր լեռնային` 2000 մ ն ավելի արձրության վրա գտնվող նակավայրերը: ՀՀ գյուղական համայնքներից 187-ը լեռնային են, իսկ 117-ը` արձր լեռնային: ՀՀ 562 գյուղական համայնք ըստ արձունքային նիշի համարվում են նախալեռնային-հարթավայրային, չնայած դրանց միջն կա 1000 մ-ից ավելի հարա երական արձրություն: Հասկանալի է, որ ծովի մակարդակից արձրությունների այդպիսի տարերություններ ունեցող գյուղական նակավայրերը չեն կարող ունենալ զարգացման նույնանման հնարավորություններ, մանավանդ որ ՀՀ տարածքի

1001-1400 մ արձրության մակերնույթն առանձնանում է մասնատվածության առավել արձր աստիճանով ն մեծ թեքություններով: Ուստի գյուղական նակավայրերի հեռանկարային զարգացման առումով ճիշտ կլինի այդ խում ը տրոհել երկու մասի` նախալեռնային ն հարթավայրային:

Աղյուսակ 7 ՀՀ մարզերի գյուղական նակչության խտությունն ըստ արձրության գոտիների

12011400

14011600

16011800

18012000

20012250

5.0

7.0

7.0

3.0

2250-ից արձր

10011200

1. Արագածոտն 2. Արարատ 3. Արմավիր 4. Գեղարքունիք 5. Լոռի 6. Կոտայք 7. Շիրակ 8. Սյունիք 9. Վայոց Ձոր 10. Տավուշ Միջինը ՀՀ-ում

801-1000

ՀՀ մարզերը

մինչն 800

Բարձրության գոտիները (մետր)

-

ՀՀ գյուղական նակավայրերն առանձնանում են նան արտաքին սահմանի նկատմամ ունեցած իրենց դիրքով: Ըստ այդ ցուցանիշի ՀՀ 173 գյուղական համայնք համարվում են սահմանամերձ: Այդպիսիք առավել շատ են Սյունիքի մարզում` 60 գյուղական համայնք |20): ՀՀ գյուղական համայնքների մոտ 50 %-ը նախալեռնային կամ հարթավայրային ն ոչ սահմանամերձ են, այսինքն` զարգացման համար ունեն նպաստավոր պայմաններ: Ներկայումս առավել ան արենպաստ պայմաններում են գտնվում գյուղական համայնքների 2 %-ը (18 համայնք), որոնք ն սահմանամերձ են ն արձր լեռնային: Ութսուն գյուղական համայնք լեռնային են ն սահմանամերձ, իսկ 125 գյուղական համայնք` նախալեռնային հարթավայրային ն սահմանամերձ |20):

Գյուղական նակչության խտությունը արձրության տվյալ գոտում:

3.3 Գյուղական նակավայրերի մարդաշատության առանձնահատկությունները Գյուղական նակավայրերի մարդաշատությունն օ յեկտիվորեն արտացոլում է մի շարք գործոնների գումարային ազդեցությունը գյուղական տարածքների ու նակավայրերի զարգացման վրա: Գյուղերի մարդաշատության վրա ավելի մեծ է արտադրատնտեսական գործոնների ազդեցությունը: Ագրոարդյունա երական ինտեգրացիայի հիման վրա զարգացող նակավայրերը, որտեղ կենտրոնացվում են մասնագիտացված խոշոր գյուղատնտեսական համալիրներ հումքի վերամշակման ձեռնարկություններ, աճում են ավելի արագ ն դառնում են ագրոարդյունա երական ավաններ, զգալի դեր խաղալով գյուղական տարա նակեցման համակարգում |65): Գյուղական նակչության աճը, զ աղվածությունը, կրթական մակարդակը, ապահովվածությունը հանրակրթական դպրոցներով, մշակութային օջախներով, նակելի տարածությամ ն սպասարկման ոլորտի այլ ծառայություններով զգալիորեն ազդում են գյուղական նակավայրի մեծության վրա: Տարածքի մակերնույթի նույթը, ապահովվածությունը ջրային ռեսուրսներով, տրանսպորտային մատչելիությունը, ուր անացման մակարդակը, գյուղական նակչության ճոճանակային միգրացիայի ինտենսիվությունը, գյուղական նակավայրի հեռավորությունը քաղաքներից ն շրջկենտրոնից գյուղերի մարդաքանակի վրա ազդող կարնոր գործոններ են: ՀՀ-ն աչքի է ընկնում գյուղական նակավայրերի համեմատա ար խոշոր չափերով: Այդ ցուցանիշով Հայաստանը նախկին ԽՍՀՄ-ում գրավում էր երկրորդ տեղը Մոլդովայից հետո: Ներկայումս հանրապետության գյուղերի միջին մարդաշատությունը կազմում է մոտ 1204 մարդ (ըստ ՀՀ գյուղական նակչության թվաքանակի վերա երյալ 2015 թ. հունվարի մեկի դրությամ ԱՎԾ ընթացիկ հաշվառման տվյալների), սակայն նակավայրերն առանձնանում են մարդաշատության ավական մեծ տար երություններով` մի քանի տասնյակից մինչն 9 հազ.մարդ: Ըստ մարդաշատության (մարդաքանակի) գյուղական նակավայրերի առանձնացման կամ խմ ավորման տար եր մոտեցումներ կան: Մեր հանրապետության համար, ելնելով գյուղական նակավայրի մարդաքանակի առկա պատկերից, առավել գործածական ն ընդունելի է համարվում ըստ մարդաշատության գյուղական նակավայրերի հետնյալ խմ երը. մինչն 50, 51-100, 101-200, 201-500, 501-1000,1001-3000,3001-5000, 5000-ից ավելի մարդ: ՀՀ գյուղական նակավայրերի մեջ գերակշռում են մեծ գյուղերը` 1001-

3000 մարդաքանակով: Դրանց աժին է ընկնում հանրապետության մշտական նակչություն ունեցող գյուղական նակավայրերի 34.2%-ը: Թվաքանակով մեծ տար երություն չունեն փոքր (201-500 մարդ) ն միջին (501-1000 մարդ) մեծության գյուղերը: Փոքր աժին ունեն մինչն 50 նակիչ ունեցող գյուղերը (26 գյուղ, 2,8%): Բնակչության աշխումը ՀՀ գյուղական անկավայրերի տար եր խմ երում աչքի է ընկնում են մեծ տար երություններով: ՀՀ գյուղական նակչության ավելի քան 84%-ը ապրում են 1000-ից ավելի նակչություն ունեցող գյուղերում, որոնք կազմում են մշտական նակչություն ունեցող գյուղերի ընդհանուր թվի 44.2 %-ը:

Աղյուսակ 8 ՀՀ գյուղական նակավայրերի խմ ավորումն ըստ մարդաքանակի (1.01.2015 թ.)1 Բնակավայրերի խմ երն ըստ մարդաքանակի (մարդ) Մինչն 50 51-100 101-200 201-500 501-1000 1001-3000 3001-5000 5000 ն ավելի Մշտական նակչություն չունեցող գյուղեր Ընդամենը ՀՀ-ում

Գյուղերի թիվը

Գյուղերի մասնա աժինն ընդհանուրից (%-ով) 2.8 5.1 8.2 17.6 18.7 33,0 7,6 3.6 3.4

100.0

Բնակչության աշխումն ըստ նակավայրերի խմ երի (%)

Բնակավայրերի միջին մարդաքանակը խմ ում

0.0 0.3 0.9 4,4 10.1 45.0 21.6 17.7 -

-

100.0

Հանրապետության գյուղական նակչության ընդհանուր թվաքանակում նկա1

Հաշվարկներն ըստ «ՀՀ մարզերը ն Երնան քաղաքը թվերով», Ե., 2015 թ., վիճակագրական ժողովածուի տվյալների (ՁոոտtՁt.Ձո): Առանց քաղաքային համայնքների ենթակայության տակ գտնվող գյուղերի ( ացառությամ Դիլիջանի ենթակայության երեք գյուղի):

տելիորեն ցածր է մինչն 500 նակիչ ունեցող գյուղերի անկչության աժինը` 5.7 %, մինչդեռ վերջիններս կազմում են գյուղերի ընդհանուր թվաքանակի մոտ 34%-ը: Միջին մեծության գյուղերում (501-1000 մարդ), որոնք կազմում են գյուղերի ընդհանուր թվի 18.7 %-ը, ապրում է ՀՀ գյուղական նակչության ընդամենը 10.1 %-ը: Գյուղական նակավայրերի մարդաշատության վրա հատկապես մեծ է արտադրատնտեսական, սոցիալ-մշակութային, ժողովրդագրական, նական ն քաղաքաշինական գործոնների ազդեցությունը |13): Աշխարհագրական պայմանների փոփոխմամ թվարկված գործոններից մեկը կամ մի քանիսը կարող են ձեռք երել վճռական նշանակություն: Մեղրու, Կապանի ն Վայքի տարածաշրջաններում գյուղական նակավայրերի փոքր մարդաշատությունը պայմանավորված է տեղանքի ռելիեֆային պայմաններով ն գյուղատնտեսական հողատարածքների համեմատա ար ցածր տեսակարար կշռով, իսկ Աշոցքի, Սիսիանի, Արագածի, Վարդենիսի ն Ամասիայի տարածաշրջանները, չնայած որ ունեն գյուղատնտեսական հողատարածությունների համեմատաար արձր տեսակարար կշիռ ն ռելիեֆում էլ գերակշռում են սարահարթային տարածքները, գյուղական նակավայրերի մարդաշատությունը փոքր է: Այս դեպքում արդեն կարնոր են դառնում տարածքի ացարձակ արձրությունը, կլիմայական պայմանները ն, իհարկե, հեռավորությունը մայրաքաղաքից: Նշված տարածաշրջանների 143 գյուղերից 71-ն ունեն ծովի մակարդակից 2000 մ-ից ավելի արձրություն: Իսկ Մարտունու ն Գավառի տարածաշրջանները, որոնք նույնպես աչքի են ընկնում արձրադիր ռելիեֆով, ՀՀ-ում գյուղական նակավայրերի միջին մարդաշատությամ զ աղեցնում են առաջին երկու տեղերը: Այս դեպքում մարդաշատության համար վճռորոշ դեր ունեն նակավայրերի ցանցի փոքր խտությունը (այս տարածաշրջաններում յուրաքանչյուր գյուղին աժին է ընկնում 36-41 քկմ հողատարածք, որը գերազանցում է հանրապետության միջին ցուցանիշը 2.4-2.8 անգամ), ժողովրդագրական իրավիճակը (այս տարածաշրջաններն աչքի են ընկնում նակչության վերարտադրության համեմատա ար արձր ցուցանիշներով), ն, իհարկե, նպաստավոր աշխարհագրական դիրքը Սնանա լճի նկատմամ |72): Արարատյան դաշտում ն այն եզրավորող նախալեռնային շրջաններում, ինչպես նան Շիրակի սարահարթում, գյուղական նակավայրերի համեմատա ար արձր մարդաշատությանը նպաստել են ռելիեֆային ն կլիմայական նպաստավոր պայմանները, երրի հողերը, ոռոգման առավել նպաստավոր պայմանները, գյուղատնտեսական հողատեսքերի ն վարելահողերի արձր

տեսակարար կշիռը, ինչպես նան քաղաքային նակավայրերի զարգացած ցանցի առկայությունը |72): ՀՀ-ում գյուղական նակավայրերի առավել արձր մարդաշատությամ առանձնանում են Արարատի, Կոտայքի, Արմավիրի ն Գեղարքունիքի մարզերը: Նշված մարզերում են գտնվում հանրապետության 5000-ից ավելի մարդ ունեցող գյուղերի 76, 4 %-ը: Այս մարզերի մշտական նակչություն ունեցող 339 գյուղերից մինչն 500 նակիչ ունեն 44 նակավայր, իսկ մինչն 200 նակիչ` ընդամենը տասնչորս գյուղ: ՀՀ-ում գյուղական նակավայրերի առավել փոքր մարդաշատությամ առանձնանում է Սյունիքի մարզը: Գյուղերի միջին մարդաշատությունն այստեղ կազմում է ընդամենը 420 մարդ (3.2 անգամ պակաս հանրապետության միջինից): Մարզի գյուղերի 74 %-ն ունեն մինչն 500 նակիչ: ՀՀ մարզերի գյուղական նակավայրերի միջին մարդաշատության ն ըստ մարդաքանակի գյուղերի խմ ավորման մասին հանգամանալից պատկերացում է տալիս թիվ 10-ը աղյուսակում երված տվյալները: Շիրակի ն Լոռվա մարզերի միջն գյուղական նակավայրերի միջին մարդաքանակի տար երությունը փոքր է: Այս երկու մարզերում էլ գյուղերի մարդաշատության վրա իրենց կնիքն են թողել ինչպես 1988 թ. երկրաշարժը, այնպես էլ այդ նույն ժամանակ շարունակվող ազգամիջյան հարա երությունների սրումը: Երկու մարզերում էլ գյուղերի ընդհանուր թվաքանակում գերակշռում են փոքր, միջին ն մեծ գյուղերը: Նախորդ չորս մարզերի համեմատությամ այս մարզերում զգալիորեն փոքր է խոշոր ն գերխոշոր գյուղերի աժինը: Լոռու մարզում այդպիսիք յոթն են, իսկ Շիրակում` ընդամենը 6-ը: Գյուղական տարա նակեցման ու գյուղերի մարդաշատությամ առանձնանում է Տավուշի մարզը: Գյուղերի միջին մարդաշատությունն այստեղ փոքր է հանրապետության միջին ցուցանիշից: Գերակշռում են մեծ ն միջին մեծության գյուղերը: Գյուղական նակավայրի միջին մարդաքանակը ՀՀ միջին ցուցանիշից փոքր է նան Արագածոտնի ն Վայոց ձորի մարզերում: Սակայն դրանցում գյուղերի միջին մարդաքանակը 2-2,6 անգամ մեծ է Սյունիքից: Արագածոտնում գերակշռում են միջին (501-1000 մարդ), մեծ (1001-3000) ն փոքր (201500 մարդ) գյուղերը, իսկ Վայոց ձորում` մեծ, փոքր ն մեծ գյուղերը: ՀՀ-ում ինչպես գյուղական նակչության ու նակավայրերի տեղաաշխման, այնպես էլ գյուղական նակավայրերի մարդաշատության նկատելի տար երություններ կան նան արձրության տար եր գոտիների միջն:

53731

201-500

ա ա 12 1717 22 9 1370 17 14 2176 30 10 1356 28 21 3088 28 77 11417 166

101-200 ա

1001-3000

31324 47291 69064 48315 13655 18312 13026 25227 266214

3001-5000

ա ա 25243 28 44898 8 57 110266 13 62 116828 19 11965 19 33600 12 12982 35 56589 4 28 54476 5 23101 36 59211 4 13899 11 20520 14 22698 11124 22 36188 7 125351 312 555274 72

501-1000

Գյուղերի խմ ավորումն ըստ մարդաքանակի (մարդ) 5000-ից ավելի ա 2 12260 6 40298 3 19516 10 66021 3 17556 7 42429 2 15456 34 218631

1079 114 2221 94 2220 95 1903 88 987 115 2046 62 978 124 420 116 1302 59 1354 9122

ա 122980 208777 210903 167483 113484 126847 121300 48757 37538 76847 1234916

Ընդամենը

Աղյուսակ 9

Աղյուսակը կազմված է «ՀՀ մարզերը ն Երնան քաղաքը թվերով 2015», Եր., 2015, վիճակագրական ժողովածուի տվյալների հիման վրա: Արագածոտնում` 2, Արարատում` 1, Գեղարքունիքում` 4, Լոռիում` 1, Շիրակում` 4, Սյունիքում` 11, Վայոց ձորում` 6, Տավուշում` 3 գյուղ մշտական նակչություն չունեն:

մինչն 51-100 ա ա 17 3 257 Արագածոտն 2 Արարատ Արմավիր 3 228 Գեղարքունիք 3 92 9 659 Լոռի Կոտայք 7 165 5 368 Շիրակ 9 271 27 2077 Սյունիք 56 1 Վայոց ձոր Տավուշ 26 639 48 3659 Ընդամենը

Մարզերը

ՀՀ մարզերի գյուղական նակավայրերի խմ ավորումն ըստ մարդաքանակի (առանց քաղաքային համայնքների մեջ մտնող գյուղերի, 2015թ.) 1 Գյուղերի միջին մարդաքանակը

ՀՀ-ում գյուղական նակավայրերի ծովի մակարդակից ունեցած արձրության ավելացմանը համեմատ գյուղերի միջին մարդաշատության նվազման կամ ավելացման որոշակի օրինաչափություն չի դիտվում (աղ. 1): Ըստ արձրության գոտիների գյուղական նակավայրերի միջին մարդաշատության ցուցանիշների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ ՀՀ տարածքում գյուղական նակավայրերի մարդաքանակը կախված է ոչ միայն տարածքի ացարձակ արձրությունից, այլ նան տեղանքի մասնատվածության ն թեքությունների աստիճանից: Դրանով է պայմանավորված այն իրողությունը, որ 1800-2000 մ արձրության գոտում գյուղերն ավելի մարդաշատ են, քան ավելի ցածրադիր գոտիներում:

Աղյուսակ 10 ՀՀ գյուղական նակավայրերի միջին մարդաշատությունն ըստ արձրության գոտիների (1.01. 2015 թ.) Բարձրության գոտիները

Մինչն 800 801-1000 Մինչն 1000 1001-1200 1201-1400 1000-1400 1401-1600 1601-1800 1401-1800 1801-2000 2001-2250 2250-ից արձր Ընդամենը

Բարձրության գոտու տարածքն ընդհանու1 րից (%) 2,1 8.3 10.4 6.2 8.3 14.5 9.4 10.4 19.8 12.8 14.6 27.9 100.0

Գյուղերի ընդհանուր քանակը ԸնդաԲնակչութ մենը յուն չունեցող գյուղեր

Բնակչության աժինը ընդհանուրից %ներով

Գյուղերի միջին մարդաշատությունը

4.0 35.0 39.0 7.8 9.5 17.3 11.5 10.7 22,2 15.9 5.5 0.1

100.0

Սկզ նաղ յուրը` Погосян Д. Сельскохозяйственная оценка природных ресурсов территории Арм. ССР, Е.. 1986, стр. 16: Ըստ` «ՀՀ մարզերը ն Երնան քաղաքը թվերով», Ե., 2015 թ.. վիճակագրական ժողովածուի տվյալների:

ՀՀ տար եր տարածաշրջաններում արձրության միննույն գոտու սահմաններում գյուղերի միջին մարդաշատության տար երությունները շատ մեծ են: Այս երնույթն առավել ցայտուն գծերով է դրսնորվում 1801-2000 մ արձրության գոտում (աղ. 11): Բարձրության այդ գոտում գյուղական նակավայրերի արձր մարդաշատությունը պայմանավորված է հիմնականում, Սնանի մերձլճային հարթություններում ընկած գյուղական նակավայրերով: Գոտու մնացած տարածքներում գյուղերի միջին մարդաշատությունը 2.3-7.2 անգամ պակաս է Սնանի մերձլճային հարթությունների գյուղերի միջին մարդաշատությունից:

Աղյուսակ 11 Գյուղական նակավայրերի մարդաշատությունը 1800-2000 մ արձրության գոտում Բարձրության գոտում ընկած տարածքները 1. Ապարանի հարթություն 2.Սնանի մերձլճային հարթություններ 3. Աշոցքի սարահարթ 4. Արթիկի, Կարմրաշենի ն Մարալիկի հրա խային սարահարթեր

Գյուղական նակավայրերի թիվը նշված տարածքներում

Գյուղական նակավայրերի միջին մարդաքանակը

" Աղյուսակում տրված են 1800-2000 մ արձրության գոտու այն տարածքները, որոնք ավելի մեծ մակերես ունեն ն աչքի են ընկնում գյուղական նակավայրերի մեծ թվով:

Հանրապետության տար եր մարզերում ծովի մակարդակից արձրության ոլոր գոտիներում գյուղերի միջին մարդաքանակի զգալի տար երություններ կան: Սյունիքի մարզի 800-1000 մ արձրության գոտում գյուղերի միջին մարդաշատությունն ավելի քան 10 անգամ զիջում է հանրապետությունում ծովի մակարդակից 801 -1000 մ արձրության գոտու գյուղերի միջին մարդաշատությանը: Նման օրինակներ կարելի է երել նան արձրության գրեթե ոլոր գոտիներից:

Նկ. 7. ՀՀ գյուղական տարա նակեցումը

3.4 Գյուղական նակավայրերի ձնա անական (մորýոլոգիական) առանձնահատկությունները ն աշխարհագրական դիրքը Գյուղական նակավայրերի ձնա անական նութագիրը ներառում է նակավայրերի տեղագրական ն հատակագծային առանձնահատկությունները: Մի դեպքում տրվում են նակավայրերի գոյության արտաքին նական պայմանները` շեշտը դնելով ռելիեֆի տարրերի ն շրջապատի մյուս տարրերի նկատմամ նակավայրերի գրաված դիրքին: Ուսումնասիրման մյուս կողմը նակավայրի ներքին կառուցվածքն է ( նակելի տների, տնտեսական ն հասարակական կառույցների, սպասարկման ծառայությունների փոխադարձ դասավորությունը): Արտաքին նական պայմանների ն նակավայրի ներքին կառուցվածքի միաժամանակյա փոխազդեցությամ ձնավորվում են գյուղական նակավայրերի ձնա անական որոշակի տիպեր |66): Մինչն այժմ Հայաստանում գյուղական նակավայրերի ձնա անական տիպերի ազմազանությունը ն դրանց աշխարհագրական տարածումը դեռնս չեն երված միասնական համակարգի: Անհրաժեշտ ուշադրություն չի դարձվել նակավայրերի ձնա անական առանձնահատկությունների կիրառական նշանակությանը, դրանց գնահատմանը` հողաշինարարական ն հատակագծման աշխատանքներ կատարելիս: Գյուղական նակավայրերի ձնա անական տիպերը ձնավորվում ն զարգանում են սոցիալ-տնտեսական, պատմաազգագրական ն նաաշխարհագրական գործոնների ազդեցության տակ: Տարա նակեցման այս նորոշ կողմը նս պատմական կատեգորիա է: Բնակավայրերի նյութական ձների ձնավորումը ն զարգացումը նախ ն առաջ պայմանավորված է սոցիալ-տնտեսական պայմաններով: Բնակարանի տիպը, մեծությունը ն շինանյութերի տեսակները, նակավայրում տնտեսական կառույցների առկայությունը, տնտեսության մեծությունն ու արեկարգման աստիճանը հիմնականում պայմանավորված են արտադրողական ուժերի զարգացման մակարդակով, գյուղական նակչության սոցիալ-տնտեսական պայմաններով ն մշակութային մակարդակով: ՀՀ-ում գյուղական նակավայրերի ձնա անական առանձնահատկությունները որոշակիորեն պայմանավորված են նան պատմաազգագրական գործոններով: Նախկինում անընդհատ կրկնվող հարձակումները հնարավորություն չեն տվել որպես գյուղատեղ ընտրել նակվելու համար հարմար վայրերը: Շատ դեպքերում որպես գյուղատեղ ընտրվել են պաշտպանության

համար նպաստավոր, անմատչելի լեռնալանջերը, ձորերով ու կիրճերով մեկուսացված վայրերը: Դարեր առաջ կառուցված այդ նակավայրերի մի մասը մինչն օրս մնում է իր տեղում |66): Հայաստան աշխարհում նակավայրերի ձնա անական նույթի մեջ էական փոփոխություններ են մտցրել նան նակչության ազգային կազմի մեջ տեղի ունեցած փոփոխությունները: Քրդական ն ռուսական գյուղերի առաջացումն ազգագրական նոր տարրեր են մտցրել տարա նակեցման մեջ, շատ դեպքերում զգալիորեն փոփոխվել են նակարանի տիպը, փողոցների ու ակերի փոխադարձ դասավորությունը ն այլն |72): Գյուղական նակավայրերի ձնավորման ու զարգացման ն նրա արտաքին տեսքի վրա զգալի ազդեցություն է թողնում նակավայրի կողմից այս կամ այն գործառույթի կատարումը: Տնտեսական ն սպասարկման որոշ գործառույթներ առարկայանում են նյութական կոնկրետ ձներում: Տեղական կենտրոններում սովորա ար լինում են հասարակական շենքեր` վարչատնտեսական, մշակութակենցաղային, առողջապահական ն այլ հաստատություններ: Ի վերջո, գյուղական նակավայրերի ձնա անական այս կամ այն տիպ առաջանում ն զարգանում է կոնկրետ որոշակի նաաշխարհագրական պայմաններում: Բնակավայրը, կարծես թե, հարմարվում է շրջակա միջավայրին. ռելիեֆի առանձնահատկություններին, միկրոկլիմայական պայմաններին, ջրագրական ու հողա ուսական ծածկին: «Հաշվի առնելով մակերնույթի կառուցվածքը, դիրքադրումը, քամիների ուղղությունները, խոնավությունը, տարվա եղանակների տնողության տար երությունները, գյուղատնտեսական հողային ուղղաձիգ տեղա աշխումը, խմելու ն ոռոգելի ջրերի առկայությունը ն դրանց ավելի նպատակահարմար օգտագործելու հնարավորությունները, Հայաստանում ազմաթիվ գյուղեր տեղադրված են քամիներից պաշտպանված գոգհովիտներում, խմելու ջրի (աղ յուրի) շուրջ կամ հոսող ջրի (գետերի, առուների, ջրանցքների) եզրերին ն նության առավել շքեղ ու առողջարար վայրերում»,- նշում է Գ. Ավագյանը |3): Զանգեզուրի գյուղերի մասին շատ դիպուկ է ասել նշանավոր ազգագրագետ ն աշխարհագետ Ս.Լիսիցյանը. «… Զանգեզուրի գյուղերը խորը մտնում են ձորերի մեջ ն կպչում նրանց կողերին: Այս գյուղերում տների մի խոշոր մասը ծիծեռնակի ների պես ծեփված է ձորի կողին առանց որնէ կանոնավորության` քմահաճ ելնէջ շավիղներով իրար հետ միացած: Նրանցից շատերն իրենց ետնի կեսերով խրվում են մայր ժայռի մեջ, որպես քարայրներ: Կան ն ամ ողջովին քարայր-

ներ ներկայացնող նակարաններ` քրատակներ» |26): ՀՀ-ում ռելիեֆային պայմանների արտակարգ ազմազանության հետնանքով առկա է տեղանքում գյուղական նակավայրերի տեղադրման ազմազան տիպեր: Ըստ արձրաչափության դրանք կարելի է ներկայացնել չորս հիմնական խմ երով. 1) նախալեռնային հարթությունների ն հովիտների գյուղեր` 400-1000 մ ացարձակ արձրությամ , 2) նախալեռնային գյուղեր` 1000-1600 մ ացարձակ արձրությամ , 3) լեռնային գյուղեր` 1600-2000 մ ացարձակ արձրությամ ն 4) արձր լեռնային գյուղեր` 2000-2300 մ ացարձակ արձրությամ : Գյուղական նակավայրերի ձնա անական նկարագիրը ացի նրա տեղագրական առանձնահատկություններից ընդգրկում է նան նակավայրի հատակագծային առանձնահատկությունները: Ս.Ա. Կովալյովը հաշվի առնելով այլ հեղինակների առաջարկած սխեմաները ն հատակագծման պրակտիկայում ընդունված նորմերը, ինչպես նան օգտագործելով դաշտային դիտարկումների արդյունքները, նախկին ԽՍՀՄ-ի գյուղական նակավայրերի համար նշում է 15 հատակագծային տիպեր, որոնք խմ ավորել է հետնյալ ձների մեջ. 1) պարզ գծային, 2) արդ գծային, 3) ճառագայթաձն-շրջանային, 4) կույտավոր (անկանոն կառուցապատում), 5) թաղամասային ն 6) ազատ հատակագծեր |164): Նշված ձները, առանց ացառության, տարածված են նան ՀՀ-ում: Միաժամանակ հանդիպում են նան մի շարք անցումային ն խառը ձներ, որոնք չեն արտահայտվել վերը երված սխեմայում: Անցումային ն խառը ձների առկայությունը ացատրվում է ռելիեֆի խիստ ազմազանությամ , որը Հայաստանում ենթակա է փոփոխության նույնիսկ մեկ գյուղի սահմաններում: Բացի այդ, գյուղական նակավայրերի հատակագծային դասակարգման ժամանակ կարնոր ցուցանիշ է նան շինությունների ներքին խտության աստիճանը, քանի որ լեռնային երկրներում մի շարք գործոնների ազդեցության տակ այդ ցուցանիշը տատանվում է ավական լայն սահմաններում: Հայաստանում գյուղական նակավայրերի շինությունների ավելի մեծ խտությամ առանձնանում են Արարատյան դաշտի գյուղերը (մինչն 50 մարդ/հա): Շինությունների խտությունը համեմատա ար փոքր է հանրապետության նախալեռնային ն լեռնային գոտու գյուղերում: Ամենացածր (15-20 մարդ/հա) խտություն ունեն Վայքի, Զանգեզուրի ն Հյուսիս-արնելքի նախալեռնային ն լեռնային գոտու գյուղերը: Հարնան Վրաստանում այն տատանվում է 5-40 մարդ/հա սահմաններում [147]: Ներքին, հատակագծային կառուցվածքը ն տեղադիրքը գյուղական նա-

կավայրի ձնա անական նութագրման կարնոր տարրերն են: Սակայն նակավայրի ձնա անական տիպն առաջանում է մի շարք տարրերի միաժամանակյա ազդեցության տակ: Բացի տեղագրական ն հատակագծային առանձնահատկություններից, որոնք ունեն որոշիչ նշանակություն նակավայրի ձնա անական տիպի առաջացման համար, կարնոր նշանակություն ունեն նան նակավայրի մարդաքանակը, գենետիկական տիպը (հին ն նոր գյուղեր), գործառույթային նշանակությունը, նակարանների ն տնտեսական շինությունների տիպը ն տեղական նշանակության այլ տարրեր: Հաշվի առնելով նախորդ հեղինակների (Ն.Ի.Լյալիկովի |169), Ս.Ա.Կովալյովի |164), Մ.Վ. Վիտովի |132), Վ.Ի. Սուխովի |202), Վ.Շ.Ջաոշվիլու |147) ն այլոց) համանման աշխատանքները ն մեր կողմից կատարված քարտեզագրական ն դաշտային դիտարկումների արդյունքներն առանձնացրել ենք ՀՀ գյուղական նակավայրերի ձնա անական հետնյալ տիպերը: I. Նախալեռնային հարթություններում ն հովիտներում տարածված են գյուղերի ձնա անականն հետնյալ տիպերը: 1. Մեծ, խոշոր ն խոշորագույն գյուղեր` թաղամասային հատակագծերով ն շինությունների արձր խտությամ : Տարածված են առավելապես Արարատյան դաշտում: Կառուցապատման ն արեկարգման համար ունեն լավագույն պայմաններ: Աչքի են ընկնում մարդաշատությամ : Առանձին գյուղերում կան գյուղատնտեսական հումքի վերամշակման ձեռնարկություններ կամ էլ արդյունա երական արտադրություններ:

2. Միջին, մեծ, խոշոր ն խոշորագույն գյուղեր` անկանոն խմ ային հատակագծերով ն շինությունների արձր խտությամ : Նույնպես տարածված են Արարատյան դաշտում: Գենետիկորեն հին գյուղեր են: Բազմաթիվ փողոցներն ունեն ամենատար եր ուղղություն, որոնցից մեկն ունի կենտրոնական դիրք, իսկ մնացածները դրա ճյուղավորություններն են: Գյուղերի մեծ մասն ունի 2000-ից ավելի նակիչ:

3. Խոշոր, խոշորագույն ն մեծ գյուղեր` փողոցային հատակագծով ն շինությունների արձր խտությամ : Հանդիպում են Արարատյան դաշտում: Ձգվում են Երնան-Արտաշատ-Արարատ, Երնան-էջմիածին ն մի քանի այլ գլխավոր ավտոճանապարհների երկայնքով: Հիմնական փողոցը, սովորաար, համընկնում է գլխավոր մայրուղու հետ: Գյուղերն աչքի են ընկնում մարդաշատությամ (3000-ից ավելի նակիչ): Գլխավորապես հին գյուղեր են, վերակառուցված վերջին տասնամյակներին:

4. Արարատյան հարթավայրի մեծ ն խոշոր գյուղեր` կիսաթաղամասային

հատակագծերով, շինությունների արձր խտությամ : Սրանք հիմնականում երիտասարդ գյուղեր են, հիմնադրվել են վերջին վեց տասնամյակների ընթացքում` Արարատյան հարթավայրի նոր յուրացվող հողերի վրա: Սկզ նական շրջանում հիմնականում 3-4 հարկանի շենքերով կառուցապատված ավաններն ունեին թաղամասային հատակագծեր, որն այնուհետն որոշ չափով խախտվել է անհատական նակարանային շինարարությամ : 5. Հանրապետության հյուսիս-արնելյան շրջանների միջին, մեծ, խոշոր ն հաճախ նան շատ խոշոր գյուղեր` անկանոն խմ ային ն փողոցային հատակագծերով, շինությունների արձր խտությամ : Տարածված են ծովի մակարդակից մինչն 1000 մ արձրություն ունեցող լրա-հարթավայրային ն գետահովտային շրջաններում: Գրեթե յուրաքանչյուր գյուղ առանձնանում է տեղագրական ն հատակագծային առանձնահատկություններով, որոնց միավորում է հատակագծային ն կառուցապատման նման գծերը ն տեղանքի ռելիեֆային պայմաններին հարմարվածությունը:

6. Գետահովիտների ն ձորերի փոքր, միջին ն մեծ գյուղեր` անկանոն գծային ն անկանոն- պարսաձն հատակագծերով ն շինությունների միջին խտությամ : Տարածված են հիմնականում այն նույն շրջաններում, ինչ-որ նախորդը: Գյուղերն ընկած են Աղստն, Դե եդ, Հախում ն Խնձորուտ գետերի ն դրանց վտակների հովիտներում: ՀՀ հարավային շրջաններում գյուղերի ձնա անական այս տիպը հանդիպում է Կապանի ն Մեղրու տարաշրջաններում:

II. Նախալեռնային գոտում տարածված են գյուղերի ձնա անական հետնյալ տիպերը: 7. Սարահարթային հարթ մակերնույթի վրա տեղադրված միջին, մեծ, խոշոր ն շատ խոշոր գյուղեր` անկանոն փողոցային հատակագծերով ն շինությունների արձր խտությամ : Տեղանքի ռելիեֆային նպաստավոր պայմանները ն արգավանդ սնահողային տարածքների առկայությունը պայմանավորել են գյուղերի զարգացումը ն համեմատա ար արձր մարդաշատությունը: Տարածված են Շիրակի ն Լոռվա սարահարթերի մինչն 1600 մ արձրության հարթ տեղամասերում:

8. Լոռվա սարահարթի միջին ն մեծ գյուղեր` պարզ ն արդ գծային հատակագծերով, շինությունների միջին խտությամ : Գյուղերի այս տիպի ձնա անական առանձնահատկությունը պայմանավորված է ազգագրական գործոններով: Գրեթե ոլոր գյուղերն էլ նակեցված են ռուսներով, որոնք պահպանել են նակավայրերի կառուցապատման ն հատակագծման ազգա-

յին ավանդույթները:

9. Սարահարթային թույլալիքավոր մակերնույթի վրա տեղադրված մեծ ն խոշոր գյուղեր` թաղամասային հատակագծերով, շինությունների արձր խտությամ : Հիմնականում երիտասարդ նակավայրեր են, որոնք ստեղծվել են 1950-ական թվականներին մերձերնանյան շրջաններում նոր հողերի յուրացման արդյունքում (սովխոզային ավաններ): Կառուցապատման մեջ գերակշռում են 2-3 հարկանի շենքերը մի քանի ընտանիքների համար: Վերջին 3-4 տասնամյակներում այս նակավայրերում ընթանում է անհատական նակարանային շինարարություն: Առավել շատ տարածված են Նաիրիի ն Կոտայքի տարածաշրջաններում:

10. Սարահարթային լրավոր մակերնույթի վրա տեղադրված մեծ ն խոշոր գյուղեր` առավելապես անկանոն հատակագծերով, շինությունների արձր խտությամ : Գերազանցապես հին նակավայրեր են: Չնայած վերջին տասնամյակներին նշանակալից չափով արեկարգվել են, սակայն նակավայրերի հատակագծային ն տեղագրական նախկին գծերը գրեթե պահպանվել են, որը պայմանավորված է տեղանքի ռելիեֆային պայմանների ազմազանությամ : Ամենատար եր ուղղությամ ձգվող փողոցներն ու թաղամասերը գյուղերին տալիս են անկանոն տեսք: Տարածման հիմնական շրջաններն են Եղվարդի, Կոտայքի ն Արագածոտնի սարահարթերը:

11. Նախալեռնային սարահարթերի փոքր, միջին ն մեծ գյուղեր` շինությունների միջին խտությամ : Գյուղերի տեղագրական ն հատակագծային առանձնահատկություններով նման է նախորդին: Սակայն գյուղերն այստեղ ավելի փոքր են, ընկած են հիպսոմետրիկ ավելի մեծ արձրության վրա ն շինությունների խտությունն ավելի ցածր է: Ունի տարածման ավական ընդարձակ շրջան: Տարածված են Արագածոտնի, Եղվարդի, Կոտայքի ն Շիրակի սարահարթերում:

12. Գետահովիտների ն ձորերի լանջերին տեղադրված փոքր, միջին ն մեծ գյուղեր` անկանոն խմ ային հատակագծերով, շինությունների միջին խտությամ : Սրանց նորոշ է շինությունների փոխադարձ դասավորության ն հողօգտագործման դարավանդային ձնը: Մի շինության հարթ տանիքը ծառայում է որպես ակ մյուսի համար: Տնամերձներն ընկած են զառիկող լանջերի վրա: Տարածված են ՀՀ տար եր շրջաններում (Զանգեզուրում, Վայքի, Եղեգնաձորի, Գուգարքի ն այլ տարածաշրջաններում): III Լեռնային ն արձր լեռնային շրջանների համար նորոշ են գյուղերի

ձնա անական հետնյալ տիպերը: 13. Սնանի մերձափնյա հարթությունների մեծ, խոշոր ն շատ խոշոր գյուղեր` անկանոն խմ ային ն փողոցային հատակագծերով, շինությունների արձր խտությամ : Գենետիկական առումով ացառապես հին գյուղեր են, սակայն վերջին հինգ տասնամյակներրի ընթացքում կրել են զգալի փոփոխություններ: Տեղադրված են ծովի մակարդակից 1950-2100 մ արձրություններում, Սնանա լճից մի քանի կմ հեռավորության վրա: Աչքի են ընկնում մարդաշատությամ :

14. Սնանի մերձափնյա շրջանների մեծ, միջին ն փոքր գյուղեր` անկանոն ցրված հատակագծերով, շինությունների միջին խտությամ : Տեղադիրքի տեսակետից նման են նախորդին, սակայն նակավայրերն ունեն ավելի ցրված տեսք ն մարդաշատությամ զիջում են նրանց: Տարածված են նույն տարածաշրջաններում:

15. Արեգունու լեռնաշղթայի հարավահայաց լանջերի փոքր ն միջին գյուղեր` անկանոն հատակագծերով, շինությունների միջին խտությամ : Տեղադրված են հիմնականում Սնանա լիճ թափվող գետերի ստորին` գետաերանային շրջանում, լճից մինչն 3 կմ հեռավորության վրա: Որպես կանոն ձգվում են գետերի երկայնքով: Գետի հոսանքով դեպի վեր նակավայրերն ունեն գծային, իսկ ներքին լայնացած մասերում` անկանոն խմ ային կամ էլ ցրված հատակագծեր:

16. Բարձրադիր սարահարթերի փոքր, միջին ն մեծ գյուղեր` հիմնականում անկանոն հատակագծերով, շինությունների փոքր ն միջին խտությամ : Գյուղերի ձնա անական այս տիպն ունի տարածման ավական ընդարձակ արեալ (Աշոցքի ն Ապարանի սարահարթերում, Շիրակի ն Արագածոտնի սարահարթերի արձրադիր շրջաններում, Սիսիանի տարածաշրջանում):

17. Գետահովիտներում ն լեռնահովիտներում տեղադրված միջին, մեծ ն խոշոր գյուղեր` հիմնականում անկանոն հատակագծերով, շինությունների միջին ն արձր խտությամ : ՀՀ-ում առավել տարածված գյուղերի ձնա անական տիպերից է: Գյուղերը տեղադրված են հիմնականում գետահովտի կամ լեռնահովտի լայնացած մասերում կամ էլ գետի մեջ թափվող վտակների գետա երանային լայնացած մասերում: Սովորա ար գյուղերն ունեն քամիներից պաշտպանված դիրք, ձգվում են հովտի երկարությամ : Աշխարհագրական տարածման արեալը ավական ընդարձակ է (Հրազդան, Մարմարիկ, Փամ ակ, Գետիկ ն այլ գետերի ու դրանց վտակների հովիտներում):

3.5 Տարածքի նակեցման տիպերը, գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման շրջանացումը Ցանկացած տարածքի նակեցվածության աստիճանը պայմանավորված է փոխադարձորեն միմյանց հետ կապված սոցիալ-տնտեսական ն նաաշխարհագրական գործոններով, պատմական անցյալով, տարածքի յուրացվածության աստիճանով ն այլ գործոններով: Նշվածներից յուրաքանչյուրը կոնկրետ շրջանում ն կոնկրետ ժամանակում կարող է ձեռք երել վճռական նշանակություն |93): Բնակեցման տիպերի առանձնացման համար ընդունված է սահմանափակվել միայն մի քանի կարնոր ցուցանիշներով: Որպես այդպիսիք Ս.Ա. Կովալյովը համարում է. 1/ շրջանի նակչության խտությունը, 2/ նակչության

տեղա աշխման համեմատա ար հավասարաչափությունը կամ օջախայնությունը, 3/ քաղաքային ն գյուղական նակչության հարա երակցությունը |164): ՀՀ-ում նակեցման տիպերն առանձնացնելու համար Գ.Ավագյանը որպես լրացուցիչ ցուցանիշ օգտագործել է նան նակչության խտությունը գյուղատնտեսական հողատեսքերի ն վարելահողերի հաշվով, ինչպես նան նակչության ացարձակ թիվը |3): Դրանց վերլուծության ն համադրման միջոցով պարզվել է, որ որպես լեռնային ազմազան մակերնույթ ունեցող երկրի, ՀՀ-ում նակեցման տիպերը աշխված են ոչ թե համատարած շրջանների ձնով, այլ մեծ ու փոքր արեալներով: Այդ պատճառով էլ նակեցման միննույն տիպը եր եմն հանդես է գալիս հանրապետության շրջանների մեծ մասում կամ նույն շրջանում հանդիպում են նակեցման տար եր տիպեր: ՀՀ-ն աչքի է ընկնում տարածքի նակեցման ազմաթիվ տիպերով, որոնք ընդհանրացնելով կարելի է առանձնացնել հետնյալ հինգ առավել նորոշ տիպերը |67) (դրանց առանձնացման համար հիմք ենք ընդունել նակչության խտությունը, գյուղական նակավայրերի մարդաքանակը, քաղաքային ն գյուղական նակչության հարա երակցությունը):

1. Համատարած խիտ նակեցված շրջաններ` առավելապես մեծ ն խոշոր գյուղերով, քաղաքային նակավայրերի զարգացած ցանցով: Հանրապետության ամենախիտ նակեցված շրջանն է: Ընդգրկում է ամ ողջ Արարատյան դաշտը: Այստեղ գյուղատնտեսական հողահանդակների տեսակարար կշիռը հանրապետության միջին ցուցանիշից արձր է: Գյուղատնտեսությունը մասնագիտացված է աշխատատար ն եկամտա եր մշակա ույսերի (խաղողագործության, անջարա ուծության ն այգեգործության) ուղղությամ , որոնք պայմանավորել են տարածքի համատարած ն խիտ նակեցումը,

գյուղերի մեծությունը: Բնակեցման այս տիպը զ աղեցնում է ՀՀ տարածքի մոտ 12 %-ը, սակայն այստեղ են ապրում հանրապետության նակչության մոտ 55 ն գյուղական նակչության 34 %-ը: Աչքի է ընկնում ոչ միայն նակչության, այլ նան նակավայրերի խտությամ :

2. Համեմատա ար խիտ նակեցված շրջաններ` տարածքի անհավասարաչափ նակեցումով, խոշոր ն մեծ գյուղերով, քաղաքային նակավայրերի համեմատա ար թույլ զարգացած ցանցով: Այդպիսի շրջաններում գյուղական նակչության խտությունն ամ ողջ տարածքի, գյուղատնտեսական հողատեսքերի ն վարելահողերի հաշվով արձր է ՀՀ միջին ցուցանիշից: Բնակեցման այս տիպը չունի տարածքային միասնություն ն տարածված է ՀՀ տարածքի տար եր շրջաններում, որոնք իրարից տար երվում են նաաշխարհագրական պայմաններով ն տնտեսության զարգացման ուղղություններով: Ընդգրկում է Աշտարակի, Կոտայքի, Նաիրիի, Գուգարքի ն Մարտունու տարածաշրջանները: 3. Լեռնային օջախներով նակեցման շրջաններ` փոքր, միջին ն մեծ գյուղերով, քաղաքային նակավայրերի թույլ զարգացած ցանցով: Տարածված է ՀՀ-ի լեռնային մակերնույթ ունեցող շրջաններում, որոնք առանձնանում են մասնատված ռելիեֆով, արձրաչափական մեծ տատանումներով ն թեքություններով: Այդպիսի շրջաններում փոքր են գյուղատնտեսական հողատարածքների աժինն ու հողակտորների չափերը, առավել արձր են արոտավայրերի ն խոտհարքերի աժինը: Գյուղական նակավայրերի ընդարձակման ն զարգացման հնարավորությունները սահմանափակ են: Բնակեցման այս տիպը զ աղեցնում է ՀՀ-ի տարածքի 27 %-ը, որտեղ ապրում է ՀՀ-ի նակչության 8 ն գյուղական նակչության` 13 % -ը: Տարածված է Վայոց Ձորում, Սյունիքի հարավում ն ՀՀ հյուսիս-արնելքում:

4. Նոսր նակեցված շրջաններ` հիմնականում փոքր ն միջին մեծության գյուղերով, առանձին շրջաններում քաղաքային նակավայրերի ացակայությամ : Զ աղեցնում են ՀՀ տարածքի մոտ 20 %-ը, որտեղ ապրում է երկրի նակչության ընդամենը 4.0 %-ը: Տարածված է հիմնականում արձրադիր լեռնային շրջաններում: Առավել ցայտուն է արտահայտված Աշոցքի ն Ապարանի սարահարթերում: Այստեղ նակեցմանը խոչընդոտող հիմնական գործոն է հանդիսանում կլիման, ինչպես նան այդ տարածաշրջանների սոցիալ-տնտեսական զարգացման համեմատա ար ցածր մակարդակը:

Նկ. 8. ՀՀ գյուղական տարա նակեցման շրջանացումը

5. Կոմպակտ նակեցված շրջաններ` նակչության ն նակավայրերի միջին խտությամ , տար եր մեծության գյուղական նակավայրերով: Սա ՀՀ-ում նակեցման առավել շատ հանդիպող տիպն է: Տարածված է Շիրակի ն Լոռվա սարահարթերում, Սնանի մերձլճային հարթություններում, Հրազդանի, Նոյեմ երյանի ն Սպիտակի տարածաշրջաններում: Բնակեցումը մեծ մասամ ունի համատարած նույթ, իսկ առանձին հատվածներում տարածված են նան նակեցման խմ ային ձներ: Այսպիսով, ՀՀ գյուղական նակչությունը ն նակավայրերը տեղա աշխված են խիստ անհավասարաչափ. երկրի տարածքի մոտ 14 %-ը դուրս է մնում նակեցման շրջանից, 20 %-ը նակեցված է շատ նոսր (ՀՀ միջին խտությունից մոտ 5 անգամ պակաս), նակչության ավելի քան կեսն ապրում է ՀՀ տարածքի ընդամենը 12 %-ի վրա: Բնակավայրերն ավելի խիտ ն ընդարձակ ցանց են ստեղծել նախալեռնային հարթություններում, լեռնային գոգավորություններում ն սարահարթերում: Բնակչության համեմատա ար խիտ կուտակումներով առանձնանում են նան գետահովիտները ն լեռնահովիտները, որտեղ կան հարմար հողատարածքներ երկրագործությամ զ աղվելու համար: ՀՀ տարածքն աչքի է ընկնում ոչ միայն նակեցման, այլ նան գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման տիպերի ազմազանությամ , որը ձնավորվել է պատմական երկարատն զարգացման ընթացքում` նաաշխարհագրական, սոցիալ-տնտեսական ն քաղաքաաշխարհագրական գործոնների ազդեցության տակ: Մինչն այժմ ՀՀ-ի գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման տիպերի տար երակված ուսումնասիրություն ն դրանց շրջանացում չի կատարվել: Ս.Ա.Կովալյովը ԽՍՀՄ-ի գյուղական տարա նակեցման աշխարհագրական տար երություններն ուսումնասիրելիս առանձնացրել է գյուղական տարա նակեցման 8 հիմնական զոնայական տիպեր ն ավելի քան 56 շրջաններ |182), որոնց մեջ 7-ը (լեռնային օջախներով տարա նակեցում` կապված անասնապահության ն մանր օջախային հողագործության հետ) ն 8-րդը (հարավային լեռնային շրջանների նախալեռնային հարթությունների ն լեռնալանջերի ստորին մասերի խիտ տարա նակեցում, արձր աշխատատար գյուղատնտեսությամ , առավելապես ջրովի հողագործությամ , խաղողագործությամ ն այգեգործությամ ), հանդես են գալիս նան Հայաստանում: Ընդ որում, նշված զոնայական երկու տիպերի մեջ Կովալյովն առանձնացնում է տարա նակեցման 11 շրջաններ, որոնցից երեքը նորոշ են ՀՀ-ի գյուղական

տարա նակեցման համար (ՄII… 5. Հարավ-Արնմտյան Անդրկովկասյան միջին գյուղային խոշոր օջախներով տարա նակեցում, լեռնային սարահարթերում զարգացած երկրագործությամ , 6. Դարալագյազ-Ղարա աղյան մանրօջախային, մանրգյուղային, … ՄIII… 3. Արարատյան հարթավայրի միջին ն խոշոր գյուղային խիտ տարա նակեցում): ՀՀ-ում գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման տիպա անության հարցերին առաջին անգամ անդրադարձել է Հ.Գրգեարյանը, որը ՀՀ-ի համար նորոշ է համարում գյուղական տարա նակեցման հետնյալ չորս ձները.1/

լեռնային միջակ գյուղային տարա նակեցում, 2/ սարավանդային խոշոր գյուղային տարա նակեցում, 3/ լեռնային մանր գյուղային տարա նակեցում ն 4/ հարթավայրային խոշոր գյուղային տարա նակեցում |18): Հիմք ընդունելով հանրապետության գյուղական տարա նակեցման աշխարհագրական տար երությունները Ս.Դուլյանն առանձնացրել է տարա նակեցման հետնյալ երեք տիպերը, որոնք կապված են գյուղական նակչության տնտեսական գործունեության ն նական պայմանների ու ռեսուրսների օգտագործման առանձնահատկությունների հետ. 1/ հարթավայրային` գրեթե համա-

տարած ն նախալեռնային հովիտների ստորին մասերի խմ ային տարա նակեցում, 2/ սարավանդների խմ ային ն ցրված տարա նակեցում, 3/ լեռնահովտային օազիսային, ցրված կամ շղթայանման տարա նակեցում |21): Մեր կողմից կատարված հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ ՀՀ ոչ մեծ տարածքն աչքի է ընկնում գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման ձների ն համալիրային (տեղական) տիպերի խիստ ազմազանությամ , որը պայմանավորված է տարածքի նաաշխարհագրական պայմանների ն տնտեսական գործունեության տար երություններով: Բնական ն տնտեսական պայմանների փոփոխմամ փոփոխվում են գյուղական նակավայրերի մեծությունը, դիրքը ռելիեֆային պայմանների նկատմամ , արտադրական մասնագիտացման ուղղությունը, որի հետնանքով փոփոխության են ենթարկվում նան գյուղական նակավայրերի արտաքին տեսքը (տարա նակեցման ձնը) ն արտադրական ուղղությունը: Քանի որ ՀՀ տարածքում գյուղական տարածքների նաաշխարհագրական ն տնտեսական պայմանները փոփոխության են ենթարկվում ոչ միայն մեկ նալանդշաֆտային գոտուց մյուսին անցնելիս, այլ նան դրանցից յուրաքանչյուրի ներսում, ապա միննույն նալանդշաֆտային գոտու սահմաններում առանձնանում են գյուղական տարանակեցման համալիրային (տեղական) մի քանի տիպեր: Ընդհանրացնելով ՀՀ գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման

առանձին տարրերի վերլուծության արդյունքները ն օգտագործելով ձեռքի տակ եղած փաստական, քարտեզագրական ն դաշտային-արշավախմ ային դիտարկումների արդյունքները կատարել ենք ՀՀ գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման շրջանացում` առանձնացնելով գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման 7 շրջան, տեղական (համալիրային) 37 տիպ ն 21 ենթատիպ (նկ. 8): Դրանք առանձնացրել ենք հաշվի առնելով տարա նակեցման հետնյալ հատկանիշները. ա/ աշխարհագրական դիրքը ն տարա նա-

կեցման արտաքին պատկերը, / նակավայրերի մարդաշատությունը, գ/ նակավայրերի արտադրական մասնագիտացման ուղղությունը, դ/ միջ նակավայրային տրանսպորտային ապահովվածությունը, ե/ նակեցվածության տիպը |93): I. Արարատյան հարթավայրի ն այն եզրավորող նախալեռնային գոտու համատարած տարա նակեցման շրջան` առավելապես մեծ ն խոշոր գյուղերով, ոռոգելի հողագործության ինտենսիվ ն աշխատատար ճյուղերի զարգացումով, առանձին տեղերում` տավարա ուծության հետ զուգակցված: 1. Արարատյան հարթավայրի համատարած-շղթայաձն տարա նակեցում: Տարածված է Արարատյան դաշտի հարավ-արնելյան մասում: Մեծ ն խոշոր գյուղերը ձգվում են Արտաշատի ջրանցքի ն գլխավոր մայրուղու (Երնան-Արտաշատ-Արարատ) երկայնքով: Շատ հաճախ գյուղերի տարածքներն ձուլվում են իրար` առաջացնելով տարա նակեցման համատարածշղթայանման արեալ: Բնակավայրերի մեծ մասի համար նորոշ է անջարաուծական- խաղողագործական ուղղությունը: Ունի ընդհանուր տարածքի ն գյուղատնտեսական հողատարածքների հաշվով գյուղական նակչության ՀՀ միջինից ավական արձր խտություն, միջ նակավայրային զարգացած տրանսպորտային ցանց, գյուղական նակավայրերի սոցիալ-կենցաղային, մշակութային ն ծառայությունների այլ տեսակներով համեմատա ար լավ ապահովվածություն:

2. Արարատյան հարթավայրի համատարած հոծ- տարա նակեցում, տեղ-տեղ նակավայրերի առավել խիտ կուտակումներով: Գյուղական նակավայրերի առավել խիտ կուտակումներով առանձնանում են Երնանի հարավային ն հարավ-արնմտյան քաղաքամերձ գոտին, Վաղարշապատ, Արմավիր ն Մասիս քաղաքների շուրջը` 10-15 կմ շառավղային գոտում: Արարատյան հարթավայրի ն ամ ողջ ՀՀ ամենախիտ նակեցված շրջանն է: Առավելապես մեծ, խոշոր ն խոշորագույն գյուղերն ընկած են իրարից ոչ մեծ հեռավորության վրա` կազմելով մեկ ընդհանուր նակեցված զանգված, միայն

առանձին դեպքերում դրանց միջն հեռավորությունն անցնում է 3-4 կմ-ից: Բնակեցված գրեթե ամ ողջ տարածքն օգտագործվում է ոռոգելի հողագործության աշխատատար ն ինտենսիվ ճյուղերի (խաղողագործության, այգեգործության ն անջարա ուծության) զարգացման համար: Արտադրական մասնագիտացման ն ենթակառուցվածքային տարրերի ապահովվածությամ նման է նախորդին:

3. Բլրահարթավայրային տարածքների օջախային-ցրված տարա նակեցում, տար եր մեծության գյուղական նակավայրերով: Զ աղեցնում է Արարատյան հարթավայրի հյուսիս-արնմտյան հատվածը, Բաղրամյանի տարածաշրջանը ն Թալինի տարածաշրջանի հարավային հատվածը: Տարանակեցման տեղական տիպի ձնավորման տնտեսական ազան ոռոգելի երկրագործությունն է (խաղողագործություն, այգեգործություն ն անջարաուծություն) անասնապահության հետ զուգակցված: Տարածքի միասնական տնտեսական օգտագործման ն միջ նակավայրային կապերի հաստատման համար կարնոր դեր ունեն Արմավիր-Դալարիկ-Քարակերտ-Գյումրի ավտոճանապարհը ն Մյասնիկյան, Դալարիկ, Քարակերտ, Բաղրամյան գյուղերը: Վերջիններս հանդիսանում են օջախային-ցրված տարա նակեցման արեալի հենակետային նակավայրեր: Գյուղերի մոտ կեսը ձնավորվել են 1980-ական թվականներին, որոնց սոցիալ-կենցաղային (ջրմուղ, կոյուղագիծ) ն մշակութային ծառայություններով ապահովվածությունը դեռնս թույլ է:

4. Նախալեռնային գոտու սարահարթա լրային գրեթե համատարած տարա նակեցում: Տարածվում է Արարատյան հարթավայրը հյուսիսից ն հյուսիս-արնելքից եզրավորող նախալեռնային գոտում (Եղվարդի, Արագածոտնի ն Կոտայքի սարահարթերում): Այստեղ նս նակեցված տարածքն օգտագործվում է ոռոգելի հողագործության աշխատատար ու ինտենսիվ ճյուղերի (խաղողագործության, այգեգործության), դաշտավարության ն տավարա ուծության զարգացման համար: Հիմնականում մեծ ն խոշոր գյուղերը համարյա հավասարաչափ տեղա աշխված են նակեցված տարածքում: Անցած տասնամյակներին նոր հողերի յուրացման շնորհիվ հիմնադրվել են ազմաթիվ նոր գյուղեր: Գյուղական նակչության խտությամ սա նս գերազանցում է ՀՀ միջին ցուցանիշը ն ունի նակեցվածության համեմատա ար արձր աստիճան: Առկա է միջ նակավայրային տրանսպորտային ուղիների համեմատա ար խիտ ցանց,ենթակառուցվածքային տարրերով միջին ն արձր ապահովվածություն: Տարա նակեցման համալիրային տիպի ն միասնական արեալի ձնավորման համար հենակետային դեր ունեն Ա ովյան, Աշ-

տարակ, Եղվարդ, Բյուրեղավան, Նոր Հաճն քաղաքները ն Գառնի, Գեղաշեն, Արգել, Զովունի, Նոր Գեղի, Կար ի, Բյուրական ն Օշական գյուղերը:

II. Սարավանդային մարզերի խոշոր օջախներով տարա նակեցման շրջան, տար եր մեծության գյուղական նակավայրերով, անասնապահության ն երկրագործության տար եր ճյուղերի զարգացումով: 5. Շիրակի սարահարթի ցրված տարա նակեցում` նակչության ն նակավայրերի միջին խտությամ : Բնակեցման համար նպաստավոր հողատարածքներում նակավայրերը աշխված են տարածքի տար եր հատվածներում, որոնք կապված են միմյանց հետ տրանսպորտային ուղիներով ն տարածքի միասնական տնտեսական օգտագործումով` ստեղծելով տարա նակեցման միասնական արեալ: Բնակչության խտությունը ՀՀ միջինից արձր է: Սարահարթերի կենտրոնական շրջանում, որտեղ մակերնույթն առավել հարթ է, նակավայրերը համեմատա ար ավելի մեծ են, դեպի եզրամասեր գյուղերը փոքրանում են: Դրանց մեծ մասում գյուղատնտեսության առաջատար ճյուղը հացահատիկի մշակությունն է տավարա ուծության հետ զուգակցված: Գյուղական նակավայրերի սպասարկման ն տնտեսական զարգացման վրա նկատելի է Գյումրիի ազդեցությունը: Չնայած դրան, մարզկենտրոնից հեռանալուն համեմատ մեծանում են գյուղերի սոցիալական, մշակութային, կենցաղային սպասարկման ն տնտեսաարտադրական զարգացման խնդիրները:

6. Բարձրադիր սարավանդային շրջանների ցրված տարա նակեցում, առավելապես փոքր ն միջին մեծության գյուղերով, անասնապահության ն դաշտավարության տար եր ճյուղերի զարգացումով: Տարածված է Ապարանի ն Աշոցքի արձրադիր սարահարթերում, որտեղ գյուղատնտեսական հողատարածքների կազմում վարելահողերի հետ միասին զգալի տարածք են զ աղեցնում ազմամյա խոտհարքերը ն արոտավայրերը: Ձնավորվել է տարա նակեցման ոչ խիտ ցանց: Առանձնանում է Աշոցքի սարահարթը, որը հանրապետության ամենանոսր նակեցված շրջաններից է: Չկան քաղաքային նակավայրեր, գյուղական նակավայրերի մեջ մեծ թիվ են կազմում 201-500 ն մինչն 200 նակիչ ունեցող գյուղերը: Ապարանի սարահարթում` Աշտարակ-Ապարան-Վանաձոր գլխավոր ճանապարհի, միջ նակավայրային տրանսպորտային ավելի խիտ ցանցի, մայրաքաղաքի ն Ապարան քաղաքի ազդեցության շնորհիվ, գյուղերն ունեն տնտեսական, սոցիալական ու մշակութային զարգացման ն սպասարկման ավելի լայն հնարավորություններ: Գյուղերն ավելի մարդաշատ են, քան առավել արձրադիր ն տնտեսաաշխարհագրական ոչ այնքան արենպաստ դիրք ունեցող Գյումրու տնտեսա-

կան, սոցիալական, մշակութային սպասարկման ներուժից սահմանափակ չափով օգտվելու հնարավորություն ունեցող Աշոցքի սարահարթի գյուղերը: Տարա նակեցման համալիրային այս տիպի մեջ հստակորեն առանձնանում են երեք ենթատիպեր, որոնք կազմելով մեկ ընդհանրություն, միմյանցից տար երվում են տարա նակեցման ենթատիպի աշխարհագրական դիրքով ն տեղադիրքով, գյուղերի միջին մարդաշատությամ , միջ նակավայրային տրանսպորտային ուղիների, սոցիալ-կենցաղային ն մշակութային սպասարկման ծառայությունների զարգացման մակարդակով:

7. Սարահարթա լրային ցրված տարա նակեցում, առանձին շրջաններում նակավայրերի խմ ային օջախներով, տար եր մեծության գյուղական նակավայրերով, անասնապահության ն դաշտավարության տար եր ճյուղերի զարգացումով: Ընդգրկում է Արագածոտնի սարահարթը, ինչպես նան Շիրակի սարահարթի արձրադիր` սարահարթա լրային շրջանները: Գյուղական նակավայրերը ցրված են տարածքի տար եր հատվածներում, առանց որնէ կանոնավորության: Հաճախ նակեցված տարածքներն ընդհատվում են նակեցման համար անհարմար լեռնային մասնատված տեղամասերով, որի հետնանքով դժվարանում է կապը նակավայրերի միջն: Գերակշռում են 5011500 մարդ ունեցող գյուղերը, որոնք մասնագիտացված են հացահատիկայինների, տավարա ուծության, ոչխարա ուծության, անջարա ոստանային մշակա ույսերի, իսկ համեմատա ար ցածրադիր շրջաններում` նան այգեգործության ճյուղերով: Զարգացման ավելի մեծ հնարավորություններ ունեն Աշտարակ-Թալին-Գյումրի ն Ապարան-Արթիկ-Գյումրի ավտոճանապարհների երկայնքով ն դրանց մերձակայքում ընկած գյուղական նակավայրերը (Աշնակ, Մաստարա, Կաթնաղ յուր, Դավթաշեն, Մեծ ն Փոքր Մանթաշ ն այլն), որոնց վրա որոշակի ազդեցություն ունեն նան Արթիկ, Մարալիկ ն Թալին քաղաքները: Ինչպես նախորդում, այստեղ նս առանձնանում են տարա նակեցման համալիրային տիպի ենթատիպեր, որոնք չորսն են:

III. Լոռի-Փամ ակի ցրված, տեղ-տեղ նակավայրերի խմ ային կուտակումներով տարա նակեցման շրջան, տար եր մեծության գյուղական նակավայրերով, հիմնականում տավարա ուծության, կարտոֆիլագործության ն հացահատիկային տնտեսության մասնագիտացմամ : 8. Լոռվա սարահարթի ցրված տարա նակեցում, առանձին շրջաններում նակավայրերի առավել խիտ ցանցով: Ընդգրկում է Տաշիրի ն Ստեփանավանի տարածաշրջանները: Առավելապես մեծ, միջին ն փոքր գյուղական նակավայրերը տեղա աշխված են հիմնականում Ձորագետի ն

նրա վտակների երկայնքով, որոնք մասնագիտացված են տավարա ուծությամ , կարտոֆիլի ն հացահատիկայինների մշակությամ : Գյուղական նակավայրերի զարգացման համար իր դերն ունի Վանաձոր-ՍտեփանավանՏաշիր-Վրաստանի սահման ավտոճանապարհը, որից հեռանալուն համեմատ նվազում է նակավայրերի միջին մարդաշատությունը, միջ նակավայրային կապերի զարգացման մակարդակը ն տարածքի նակեցվածության աստիճանը: Տարա նակեցման համալիրային միասնական տիպի ձնավորման ն զարգացման համար հենակետային դեր ունեն Ստեփանավան ն Տաշիր քաղաքները, ինչպես նան ն Գյուլագարակ ն մի քանի այլ գյուղեր: Առանձնանում են տարա նակեցման համալիրային տիպի երկու ենթատիպ` Տաշիրի ն Գյուլագարակի: 9. Շիրակամուտի գոգավորության ցրված տարա նակեցում: Ընդգրկում է հիմնականում Սպիտակի ն Գուգարքի տարածաշրջանների տարածքը: Մեծամասամ մեծ ն միջին մեծության գյուղերը ցրված են գոգավորության տար եր մասերում` մշակության համար նպաստավոր հողակտորների մերձակայքում` կարտոֆիլագործության, հացահատիկայինների, ոստանային մշակա ույսերի ն անասնապահության տար եր ճյուղերի զարգացումով: Տարա նակեցման համալիրային տիպի ձնավորման համար հիմնական դեր են կատարում Փամ ակի հովիտը ն գոգավորությունը` ստեղծելով գետավազանային տարա նակեցման տիպիկ օրինակ, իսկ սոցիալ-տնտեսական գործոններից` Գյումրի-Սպիտակ-Վանաձոր, Վանաձոր-Դիլիջան ն Վանաձոր-Թումանյան ավտոճանապարհը, Վանաձոր ն Սպիտակ քաղաքները, Գուգարք տարածաշրջանային կենտրոնը ն Շիրակամուտ գյուղը: Ընդգրկում է երկու ենթատիպ` Գուգարքի ն Սպիտակի:

10. Ստորին Փամ ակ-Դե եդի առանձին օջախներով տարա նակեցում, միջին, մեծ, իսկ առանձին դեպքերում նան խոշոր նակավայրերով: Տարածված է Փամ ակի ստորին հոսանքի շրջանից մինչն Դե եդի վերին ն միջին հոսանքի շրջանը` Դե եդի կանյոնին զուգահեռ նեղ գոտիով տարածվող Օձունի, Աքորիի, Սանահինի, Հաղպատի ն լավային այլ սարավանդներում, որոնք ունեն սեղանաձն մակերնույթ ն ծածկված են լեռնային սնահողերով: Նշված տարածքներում ձնավորվել են գյուղական նակավայրերի խմ ային օջախներ` հացահատիկի, կարտոֆիլագործության ն անասնապահության ճյուղերի զարգացումով: Ռելիեֆի մասնատվածության ն արձրաչափական նիշերի ավական մեծ տար երությունների պատճառով գյուղական նակչության խտությունը ն գյուղերի միջին մարդաշատությունը ( ացառությամ

Օձուն, Դսեղ, Աքորի ն Շնող գյուղերի) մեծ չէ: Հենակետային դեր ունեն Օձուն գյուղը, Թումանյան ն Ալավերդի քաղաքները: Գյուղական նակավայրերի մեծ մասի համար նորոշ է սոցիալ-ժողովրդագրական լարված իրավիճակը: Առանձնանում են գյուղական տարա նակեցման համալիրային տիպի երեք ենթատիպ:

IՄ Միջլեռնային գոգավորությունների, լեռնահովիտների ն հարթությունների տարա նակեցման շրջան, հիմնականում մեծ ն խոշոր գյուղերով, անասնապահության ն ուսա ուծության տար եր ճյուղերի զարգացումով: Ընդգրկում է Սնանի գոգավորության մերձլճային շրջանները ն Մարմարիկի հովիտն ու մերձակա տարածքները:

11. Սնանի մերձլճային հարթությունների շղթայաձն-աղեղնաձն տարանակեցում, առանձին հատվածներում նակավայրերի խմ ային օջախներով, առավելապես խոշոր, մեծ ն միջին մեծության գյուղերով: Տարածվում է Սնանա լճից հարավ ն հարավ-արնելք ընկած հարթություններում ն լրահարթավայրային տարածքներում, ավելի քան 40 կմ երկարությամ ն 10-20 կմ լայնությամ ` առաջացնելով տարա նակեցման շղթայաձն-աղեղնաձն արեալ: Տարա նակեցման մեջ աչքի ընկնող դեր ունեն խոշոր ն գերխոշոր նակավայրերը, որոնք մասնագիտացված են տավարա ուծության, ոչխարա ուծության, հացահատիկի ն կարտոֆիլի մշակությամ : Տարա նակեցման միասնական արեալի ձնավորման համար հենակետային դերն ունեն մարզկենտրոն Գավառը, Մարտունի ն Վարդենիս քաղաքները, Սնան-ԳավառՄարտունի-Վարդենիս ավտոճանապարհը ն Վարդենիկ, Գեղհովիտ Սարուխան, Լիճք, Ներքին Գետաշեն գերխոշոր գյուղերը: Առանձնանում են Կարմիրգյուղ-Վարդենիկի ն Մասրիկի ենթատիպերը:

12. Սնանի հյուսիս-արնմտյան ափերի շղթայաձն-ցրված տարա նակեցում, մեծ ն միջին մեծության գյուղերով, անասնապահության ն դաշտավարության տար եր ճյուղերի զարգացումով: Բնակավայրերն ընկած են Սնանա լճի ափամերձ տարածքներում` Ծովագյուղից մինչն Նորատուս գյուղը, առաջացնելով տարա նակեցման շղթայաձն արեալ: Մակերնույթում լրահարթավայրային տարածքների գերակշռությունը նվազեցնում է գյուղերի զարգացման ն ընդարձակման հնարավորությունները: Բնակավայրերն ընկած են գլխավոր ավտոճանապարհի անմիջական մերձակայքում, որը հիմնական դեր է կատարում դրանց զարգացման ն սպասարկման համար:

13. Սնանի արնելյան ափերի շղթայաձն տարա նակեցում, հիմնականում միջին մեծության գյուղերով, տավարա ուծության, ոչխարա ուծության ն

դաշտավարության

առանձին ճյուղերի զարգացումով: Բնակավայրերն ընկած են Արեգունու ն Սնանի լեռնաշղթաների դեպի լիճն իջնող լանջերի այն հատվածներում, ուր կան քիչ թե շատ հարմար հողատարածքներ դաշտավարությամ , իսկ մերձակա շրջաններում` անասնապահությամ զ աղվելու համար: Մշակելի հողատարածքների համեմատա ար փոքր մակերեսները, տեղանքի թեքությունները, նակավայրերի սահմանամերձ կարգավիճակը, թույլ ուր անացումը, տարածաշրջանային զարգացած կենտրոնի ացակայությունը ն մայրաքաղաքից ունեցած մեծ հեռավորությունը նվազեցնում են գյուղերի զարգացման հնարավորությունները: Գյուղերի մեծ մասի նակչությունն Ադր եջանից ռնագաղթվածներ են: Այդպիսի գյուղերի համար լուրջ հիմնախնդիր է կոմունալ-կենցաղային, կրթաառողջապահական ն սոցիալ-մշակութային սպասարկման ցածր մակարդակը ն միջ նակավայրային թույլ կապը: 14. Մարմարիկ-Հրազդանի գետահովտային շղթայաձն տարա նակեցում, միջին ն մեծ գյուղերով, առավելապես անասնապահության ն դաշտավարության ճյուղերի զարգացումով: Ձգվում է Մարմարիկի հովտի երկայնքով (վերին հոսանքից մինչն գետա երանային շրջան), ինչպես նան Հրազդանի վերին հոսանքի շրջանում` Վարսեր գյուղից մինչն Ջրառատ գյուղը: Գյուղերն ընկած են հիմնականում Մարմարիկի հովտի լայնացած մասերում ն Հրազդանի հովտի մերձակայքում, ուր թեքությունները մեծ չեն, կան ընդարձակ վարելահողային տարածքներ (Հրազդան քաղաքից մինչն Հանքավան գյուղը ձգվող ավտոճանապարհի ն քաղաքի անմիջական մերձակայքում): Հեռանկարում դրանց զարգացմանը մեծապես կնպաստի Մարմարիկի հովտի ռեկրեացիոն ռեսուրսների առավել արդյունավետ օգտագործումը, զ ոսաշրջության ն ծառայությունների ոլորտի զարգացումը:

Մ. ՀՀ հյուսիս-արնելքի նախալեռնային հարթությունների ն հովիտների ստորին հատվածների առանձին օջախներով խմ ային ն ցրված տարա նակեցման շրջան, առավելապես մեծ, միջին, հաճախ նան խոշոր գյուղերով, այգեգործության, դաշտավարության ն անասնապահության տար եր ճյուղերի զարգացումով: Ընդգրկում է Տավուշի մարզի ամ ողջ տարածքը, Թումանյանի տարածաշրջանի հյուսիս-արնելյան հատվածը ն Գետիկի միջին ն ստորին հոսանքի շրջանները:

15. Խնձորուտ-Ոսկեպարի ցրված տարա նակեցում, առանձին տեղերում խմ ային տարա նակեցման օջախներով: Ընդգրկում է Խնձորուտ ն Ոսկեպար գետերի միջն ընկած տարածքը: Ռելիեֆային պայմանների ն ան-

տառապատվածության պատճառով գյուղերն ընկած են հիմնականում Աղստն, Տավուշ, Հախում, Խնձորուտ, Ոսկեպար ն այլ գետերի հովտային ն հարակից տարածքների ցածրադիր շրջաններում: Դրանց մեծ մասին նորոշ են այգեգործության, խաղողագործության, ծխախոտագործության, կարտոֆիլագործության ն դաշտավարության այլ ճյուղերի զարգացումը տավարաուծության հետ զուգակցված: Տարածաշրջանային առումով մեծ թիվ են կազմում սահմանամերձ նակավայրերը, որը ժամանակակից աշխարհաքաղաքական պայմաններում խոչընդոտում է նակավայրերի զարգացմանը: Մարզկենտրոն Իջնանից ն Բերդ քաղաքից ացի տարա նակեցման միասնական արեալի համար հենակետային դեր ունեն նան Աչաջուր, Գանձաքար, Այգեհովիտ, Սնքար, Արծվա երդ, Մոսեսգեղ ն Վերին Կարմիր աղ յուր գյուղերը, ինչպես նան Իջնան-Բերդ ն Իջնան-Նոյեմ երյան ավտոճանապարհները: Առանձնանում են գյուղական տարա նակեցման հինգ ենթատիպ, որոնք միմյանցից տար երվում են ացառապես աշխարհագրական դիրքով ն տեղադիրքով, իսկ տարա նակեցման տեղական տիպին նորոշ մնացած հատկանիշներով նման են միմյանց:

16. Կոթի-Բագրատաշենի լրահարթավայրային ցրված տարա նակեցում, այգեգործության ն տավարա ուծության ճյուղերի զարգացումով: Տարածվում է Նոյեմ երյանի տարածաշրջանում ն Թումանյանի տարածաշրջանի հյուսիս-արնելքում: Մեծ, միջին ն խոշոր գյուղերը տարածված են լրահարթավայրային մակերնույթի տար եր մասերում` առաջացնելով տարա նակեցման ոչ խիտ ցանց: Առանձին գյուղերի սահմանամերձ դիրքը, իսկ մյուսների համար` տարածքի աննպաստ պայմանները խոչընդոտում են նակավայրերի սոցիալ-տնտեսական զարգացմանը: Տարա նակեցման համալիրային տիպի ձնավորմանը նպաստում են միջպետական ճանապարհի Իջնան-Նոյեմ երյան-Բագրատաշեն հատվածը, Նոյեմ երյան ն Այրում քաղաքները, Կող , Կոթի, Բագրատաշեն ն Բերդավան հենակետային նշանակություն ունեցող գյուղերը:

ՄI. Դահնակ - Վայքի առանձին օջախներով տարա նակեցման շրջան, հիմնականում փոքր ն միջին մեծության գյուղական նակավայրերով, անասնապահության ն երկրագործության տար եր ճյուղերի զարգացումով: 17. Արփայի գոգահովտի ն հարակից սարավանդային տարածքների ցրված տարա նակեցում, հիմնականում մեծ ն միջին մեծության գյուղական նակավայրերով: Զ աղեցնում է Արփայի միջին հոսանքի շրջանը: Գյուղերն ընկած են Արփայի հովտի դարավանդային լայնացած մասերում ն հարակից

սարավանդային տարածքներում: Ագրոկլիմայական նպաստավոր պայմանների շնորհիվ գյուղերում զարգացած են ոռոգելի երկրագործության ճյուղերը (խաղողագործությունը, այգեգործությունը) ն անասնապահությունը: Տարածքի մասնատվածության, հողակտորների ոչ մեծ չափերի պատճառով նակավայրերի ընդարձակման ն զարգացման հնարավորությունները սահմանափակ են: Միջ նակավայրային կապերն առավելապես իրականացվում են գլխավոր ավտոմայրուղու միջոցով: Վերջինիս նկատմամ ունեցած հեռավորությունը ն տրանսպորտային մատչելիությունն էական դեր ունեն գյուղերի զարգացման ն սպասարկման համար: Տարածքի նակեցվածության աստիճանը արձր չէ, սակայն ըստ գյուղատնտեսական հողատարածքների գյուղական նակչության խտությունը արձր է ՀՀ միջինից` գյուղատնտեսական հողատարածքների ցածր տեսակարար կշռի պատճառով: Միջ նակավայրային կապերի ն տարա նակեցման միասնական արեալի ձնավորման համար կարնոր դեր ունի Եղեգնաձոր մարզկենտրոնը:

18. Շատին-Աղնջաձորի շղթայաձն տարա նակեցում, հիմնականում փոքր ն միջին մեծության գյուղերով: Բնակավայրերն ընկած են Սելիմի գոգավորության տար եր մասերում` ստեղծելով տարա նակեցման ՇատինԱղնջաձոր շղթայաձն արեալը: Գյուղերի արտադրական մասնագիտացման մեջ գերակշռում է ոչխարա ուծության ճյուղը, որը զուգակցվում է այգեգործության ն մեղվա ուծության հետ: Տարածված է Եղեգնաձորի տարածաշրջանի ավելի արձրադիր տարածքներում, հասնելով մինչն 2100-2200 մ արձրությունները: Բնակավայրերի զարգացման համար նկատելիորեն թույլ են գլխավոր ավտոմայրուղու ն մարզկենտրոնի ազդեցությունը: Դրանց զարգացման համար կարնոր դեր կարող են խաղալ Սելիմի լեռնանցքով անցնող ճանապարհը ն այս շրջաններում զ ոսաշրջային ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործումը:

19.Եղեգիսի գոգավորության շղթայաձն-ցրված տարա նակեցում, առավելապես փոքր ն միջին մեծության գյուղերով: Նախորդի համեմատությամ տարա նակեցման արեալն այստեղ ավելի ընդարձակ է ն տարածված է Շատինից մինչն Գետիկվանք: Արտադրական մասնագիտացման առումով նման է նախորդին: Բնակավայրերն ունեն լեռնային ն արձրլեռնային տեղադիրք: Տարա նակեցման տեղական տիպի ձնավորման համար հենակետային դեր ունի Շատին գյուղը, որը նան կապող օղակ է տարանակեցման այս ն նախորդ տիպերի միջն: Այստեղ նս նակավայրերի հեռանկարային զարգացման համար կարնոր դեր կարող է ունենալ զ ոսաշրջային

ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործումը ն համապատասխան ենթակառուցվածքների զարգացումը:

20. Արփայի վերին հոսանքի ցրված տարա նակեցում, առավելապես փոքր ն միջին մեծության գյուղերով: Տարածված է Վայքի տարածաշրջանի հյուսիս արնելքում: Ռելիեֆի ձների ազմազանության, սելավային ու սողանքային երնույթների տարածման պատճառով քիչ են նակեցման համար հարմար տարածքները: Բնակավայրերն ընկած են ընդարձակ տարածքի տար եր մասերում` առաջացնելով տարա նակեցման ավական նոսր ցանց: Գյուղերը մասնագիտացված են հիմնականում անասնապահական ուղղությամ : Ըստ տարածաշրջանային նշանակության դրանց մի մասը սահմանամերձ նակավայրեր են ն ունեն լեռնային, հաճախ նան արձրլեռնային տեղադիրք: Միջ նակավայրային կապը թույլ է, այն առավելապես իրականացվում է գլխավոր ավտոմայրուղու միջոցով: Հենակետային նակավայրի դեր ունեն Վայք ն Ջերմուկ քաղաքները:

21. Ջահուկի վերնագավառի ցրված տարա նակեցում, հիմնականում փոքր ն միջին մեծության գյուղերով: Ընդգրկում է համեմատա ար փոքր տարածք: Միջ նակավայրային կապերը զարգացած չեն ն խոչընդոտում են տարածքի միասնական տնտեսական օգտագործմանն ու տարա նակեցման համալիրային տիպի զարգացմանը: Ոչխարա ուծության ն տավարա ուծության հետ միաժամանակ նակավայրերի արտադրական գործունեության մեջ որոշակի դեր ունեն նան այգեգործությունն ու մեղվա ուծությունը:

ՄII. Զանգեզուրի օջախային ն ցրված տարա նակեցման շրջան, առավելապես փոքր, միջին ն մանր գյուղական նակավայրերով, երկրագործության ն անասնապահության տար եր ճյուղերի զարգացումով: 22. Որոտանի վերին հոսանքի շղթայաձն-ցրված տարա նակեցում, փոքր ն միջին մեծության գյուղերով, տավարա ուծության ն ոչխարա ուծության մասնագիտացումով: Ընդգրկում է Գորայք-Սպանդարյան շղթայաձն գոտին: Գյուղերն ընկած են ծովի մակարդակից 2000-2150 մ արձրությունների վրա, գլխավոր ավտոմայրուղու երկարությամ կամ դրա անմիջական մերձակայքում: Վերջինս հանդիսանում է տարա նակեցման ենթատիպի ձնավորման հիմնական նախադրյալը:

23. Անգեղակոթ-Ցղունի գետավազանային ցրված տարա նակեցում, փոքր, միջին ն մեծ գյուղերով, հացահատիկային տնտեսության ն անասնապահության մասնագիտացումով: Ընդգրկում է Սիսիան ն Այրիգետ գետերի ավազանների տարածքում ընկած գյուղական նակավայրերը, ինչպես նան

Նորավան, Վաղատին ն Որոտան գյուղերը: Սրա մեջ մտնող Շամ -Շենաթաղի տարա նակեցման ենթատիպը ընդգրկում է Սիսիանի տարածաշրջանի հարավ-արնելյան հատվածի վեց գյուղերը (Շամ , Լծեն, Դար աս, Գետաթաղ, Լոր, Շենաթաղ), որոնք նս ունեն առավելապես անասնապահական մասնագիտացում:

24. Խոզնավար-Կոռնիձորի սարահարթա- լրային տարա նակեցում, առավելապես մեծ գյուղերով, հացահատիկային տնտեսության ն անասնապահության մասնագիտացումով: Ընդգրկում է Տեղի ն Եռա լրի լրահարթավայրային տարածքները, որոնք ունեն քիչ թե շատ նպաստավոր պայմաններ երկրագործության ն անասնապահության վերը նշված ճյուղերի ն գյուղական նակավայրերի զարգացման համար:

25. Խնձորեսկ-Վերիշեն-Հարժիս-Հալիձորի սարահարթա- լրային ցրված տարա նակեցում, առավելապես մեծ գյուղերով, հացահատիկայինների, անասնապահության ն այգեգործության ճյուղերի մասնագիտացումով: Տարա նակեցման տեղական տիպի հատկանիշներով նման է նախորդին:

26. Տաթն-Սվարանցի խմ ային տարա նակցում, փոքր ն միջին գյուղերով, երկրագործության ն անասնապահության տար եր ճյուղերի զարգացումով: Ընդգրկում է Որոտանի միջին հոսանքի աջափնյա հատվածը, Քաշունի գետի միջին ն ստորին հոսանքի շրջանները: Տարա նակեցման համալիրային տիպի ձնավորման նաաշխարհագրական ն սոցիալ-տնտեսական նախադրյալների առումով նման է Գորիսի տարածաշրջանի գյուղական տարա նակեցման համալիրային մյուս տիպերին:

27. Ողջիի գետահովտային շղթայաձն տարա նակեցում, փոքր ն մանր գյուղերով, անասնապահության ն երկրագործության ճյուղերի զարգացումով: Բացի երկրագործության համար օգտագործվող Ողջիի հովտից ընդգրկում է նան գետափնյան դարավանդային, անտառազուրկ տարածքները ն ավելի արձրադիր շրջանների խոտհարքներն ու արոտները: Գյուղական նակավայրերի միջն հիմնական կապող օղակը Կապան-Քաջարան ավտոճանապարհն է: Այստեղ գտնվող Կաթնառատ ն Փուխրուտ գյուղերը ձմեռային ամիսներին նակեցված չեն լինում:

28. Գեղիի գետահովտային տարա նակեցում, փոքր ն մանր գյուղերով, տավարա ուծության, մեղվապահության ն երկրագործության որոշ ճյուղերի զարգացումով: Տարա նակեցման նույթով հիմնականում կրկնում է նախորդին: Միջ նակավայրային համեմատա ար թույլ կապերի զարգացմանն առաջիկայում կարող է նպաստել Աջա աջում ացված հանքավայրի շահա-

գործումը: Այստեղ նս կան ժամանակավոր նակչություն չունեցող գյուղեր: Տարա նակեցման տեղական այս տիպի ենթատիպ է կազմում Վերին ն Ներքին Գիրաթաղ գյուղերը ն հարակից տարածքները, որոնք ունեն ավելի թույլ կապ Գեղիի հովտի մնացած նակավայրերի հետ:

29. Կապանի գոգավորության (Սյունիք-Վաչագան-Շղարշիկի) ճառագայթաձն-ցրված տարա նակեցում, հիմնականում փոքր գյուղերով, այգեգործության, անասնապահության ն անջարա ուծության ճյուղերի զարգացումով: Տարա նակեցման տեղական տիպը ձնավորվել է Կապանից առավելագույնը 5-6 կմ շառավղային գոտու տարածքում: Բոլոր գյուղերը Կապանի հետ ունեն ճոճանակային-միգրացիոն կապ ն սպասարկվում են հիմնականում վերջինիս կողմից:

30. Աճանան-Քաշունիի գետավազանային տարա նակեցում, փոքր գյուղերով, հիմնականում անասնապահության ճյուղերի զարգացումով: Այստեղ առանձնանում են Նորաշենիկ-Տանձավեր-Աղվանիի ն ՈւխտավայրԱնտառաշատ ենթատիպերը: Սրանք միմյանցից տար երվում են տարա նակեցման արտաքին նույթով, ինչպես նան նակավայրերի տնտեսական զարգացման առումով: Տարա նակեցման միասնական համալիրի ձնավորման համար հիմնական դեր կարող է կատարել արեկարգվող Տանձավեր-Տաթն ավտոճանապարհը, որն ապահովում է նան կապը մարզկենտրոնի հետ:

31. Արծվանիկի շառավղային-ճառագայթաձն տարա նակեցում, փոքր ն միջին գյուղերով, հիմնականում անասնա ուծության ճյուղերի (տավարաուծություն) զարգացումով: Տարա նակեցման տիպի ձնավորման համար հիմնական դեր ունեն Գորիս-Կապան ավտոմայրուղին, Արծվանիկ ն Դավիթ Բեկ գյուղերը: Արծվանիկից ճառագայթաձն դուրս եկող ճանապարհների ուղղությամ ընկած են տարա նակեցման տեղական տիպ ձնավորող գյուղական նակավայրերի խում ը:

32. Բարգուշատի լեռնաշղթայի հարավային մասի օջախային տարանակեցում, փոքր գյուղերով, հացահատիկայինների, տավարա ուծության ն մեղվա ուծության զարգացումով: Տարա նակեցման տիպի համար հենակետային դեր ունի Եղվարդ գյուղը, որը ավտոճանապարհով կապված է ԼՂՀ Քաշաթաղի շրջանի հետ:

33. Շիկահող-Ծավի շղթայաձն-ցրված տարա նակեցում, փոքր գյուղերով, տավարա ուծության ն անջարա ուծության զարգացումով: Ընդգրկում է 5-6 գյուղ: Տարա նակեցման համալիրային տիպն ավելի կամ ողջանա նորակառույց Կապան-Մեղրի ավտոճանապարհի շնորհիվ: Ներքին Հանդ

գյուղով կապ կա ԼՂՀ Քաշաթաղի շրջանի Կովսական նակավայրի հետ: 34. Տաշտուն-Լիճքի փոքր-օջախային տարա նակեցում: Տարա նակեցման այս փոքր օջախն ընկած է Մեղրու տարածաշրջանի առավել արձրադիր հատվածում` ծովի մակարդակից 1750-2000 մ արձրությունների վրա ն ընդգրկում է ընդամենը երկու գյուղ` Լիճքը ն Տաշտունը: Վերջիններս ունեն առավելապես անասնապահական արտադրական ուղղվածություն` անջարա ուծության ն մեղվա ուծության հետ զուգակցված: Բնակավայրերի ն տարա նակեցման արեալի ձնավորման ն զարգացման համար իր դերն ունի Քաջարան-Մեղրի ավտոճանապարհը: 35. Ալվանք-Նռնաձորի օջախային-շղթայաձն տարա նակեցում: Ընդգրկում է Մեղրու տարածաշրջանի հարավային, առավել ցածրադիր շրջանները. Շվանիձոր ն Նռնաձոր գետակների հովիտները, ինչպես նան Մերձարաքսյան տարածքները: Մեղմաթեք լանջերի յուրացման ն էրոզիոն գործընթացների դեմ պայքարելու շնորհիվ ստեղծվել են մերձարնադարձային մշակա ույսերի աճեցման համար նախադրյալներ: Բնակավայրերի զարգացման համար կարնոր դեր ունի Արաքս գետը: Հեռանկարում այդ գործընթացին էապես կարող է նպաստել նան նոր կառուցված Մեղրի-Կապան ավտոճանապարհը, որն ունի տարանցիկ նշանակություն: 36. Թխկուտ-Լեհվազի շղթայաձն տարա նակեցում: Տարա նակեցման համալիրային այս տիպի համար առանցքային նշանակություն ունի Քաջարան-Մեղրի միջպետական նշանակության ավտոմայրուղին: Բնակավայրերի արտադրական զարգացման մեջ հիմնական դեր ունեն այգեգործությունը, պտղա ուծությունը ն այծա ուծությունը: Մշակելի հողակտորների փոքր չափերը, տարածքի մասնատվածությունը, թեքությունները ն էրոզիոն գործընթացները սահմանափակում են գյուղական նակավայրերի ընդարձակման հնարավորությունները:

37.

Վահրավար-Կարճնանի

շղթայաձն-հովտային

տարա նակեցում:

Զ աղեցնում է Մեղրի ն Կարճնան գետերի հովիտները: Տարածքի տնտեսական յուրացման ն գյուղական նակավայրերի արտադրական գործունեության նույթով զգալիորեն նման է նախորդին: Ինչպես այս, այնպես էլ Մեղրու տարածաշրջանում ընկած տարա նակեցման նախորդ երկու տեղական տիպերի համար համեմատա ար սահմանափակ են Մեղրի ն Ագարակ քաղաքների ազդեցությունը գյուղական նակավայրերի զարգացման վրա:

ԳԼՈՒԽ 4

ՀՀ ԳՅՈՒՂԱԿԱՆ ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԲՆԱԿԱՎԱՅՐԵՐԻ

ÄՈՂՈՎՐԴԱԳՐԱԿԱՆ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

4.1 Գյուղական նակչության ն նակավայրերի թվի շարժընթացը (1831-2015 թթ.) Lեռնային տարածք ունեցող երկրներում գյուղական տարածքների ու նակավայրերի նույթը ն դրանց նութագրող ցուցանիշներն առավել «զգայուն» են ինչպես նաաշխարհագրական պայմանների, այնպես էլ հասարակական կյանքում տեղի ունեցող փոփոխությունների նկատմամ : Իր հերթին, գյուղական տարածքներում, մասնավորապես` գյուղական նակավայրերում տեղի ունեցող ժողովրդագրական գործընթացներն իրենց անմիջական ազդեցությունն են թողնում հասարակական կյանքի տար եր կողմերի վրա: Այդ հանգամանքը խիստ կարնորում է ՀՀ գյուղական նակավայրերում տեղի ունեցող ժողովրդագրական գործընթացների ուսումնասիրությունը ն առկա միտումների ացահայտումն ու գնահատումը: ՀՀ նակավայրերի ձնավորման, զարգացման ն շարժընթացի հարցերին իրենց ուսումնասիրություններում անդրադարձել են Հ. Գրգեարյանը |17, 8), Գ.Ավագյանը |3, 108, 110), Խ. Ավետիսյանը |10), Ա.Վալեսյանը |101), Մ.Մանասյանը |44), Հ. Սարգսյանը |196) ն Ա.Պոտոսյանը |70,72): ՀՀ գյուղական նակչության ն նակավայրերի թվի շարժընթացի հիմնահարցերն առավել խորությամ քննարկվել են Գ.Ավագյանի |3, 6, 7, 8, 107, 108, 109), Հ.Գրգեարյանի |17), Մ.Մանասյանի |44, 57), Ա.Պոտոսյանի |68, 71, 72, 74, 78, 81, 83, 84, 87), Վ.Խոջա եկյանի |27) աշխատանքներում: Ամփոփելով ն ընդհանրացնելով ՀՀ գյուղական նակչության ն նակավայրերի թվի 1831-1926 թթ. շարժընթացի վերլուծության արդյունքներն առանձնացրել ենք ժամանակագրական երեք փուլ (I. 1831-1926 թթ., II. 1926-1988 ն III. 1988-2015 թթ.), որոնք միմյանցից տար երվում են ՀՀ ներկայիս տարածքում քաղաքական իրավիճակի, սոցիալ-տնտեսական պայմանների, վարչատարածքային ն սահմանային փոփոխություններով ն դրանցով պայմանավորված գյուղական նակչության ն նակավայրի թվի շարժընթացի նույթով: Առաջին փուլ (1831-1926 թթ.): Սույն աշխատանքի երկրորդ գլխում հիմնական գծերով ներկայացրել ենք նան ՀՀ գյուղական նակչության ն

նակավայրերի թվի շարժընթացի որոշ մանրամասներ 1831-ից 1926 թթ. ընկած ժամանակահատվածի համար: Այդ մասին հանգամանալից պատկերացում են տալիս նան թիվ 12 աղյուսակում երված տվյալները: Նշված ժամանակահատվածում ՀՀ-ում գյուղերի թիվն ավելացել է ավելի քան 1,8 (702-ից` 1277), նակչության թիվը` շուրջ 5, իսկ գյուղերի միջին մարդաքանակը` ավելի քան 2,7 անգամ

Աղյուսակ 12 նակչության ն նակավայրերի թվի շարժընթացը (1831-1926 թթ.)1

միջին մարդաքանակը

նակչության թիվը

Գյուղերի թիվը

Գյուղերի թիվը նակչության թիվը

միջին մարդաքանակը

Տարածաշրջանները

Գյուղերի թիվը նակչության թիվը

միջին մարդաքանակը

ՀՀ գյուղական

Անիի Վայքի Թումանյանի Ամասիայի Ապարանի Արտաշատի Արթիկի Ախուրյանի Աշտարակի Վարդենիսի

3446* 14969**

17696 18190 19138 12288 20466 33334 23555 29490 23975 24812

16487 11729 29234 10270 22099 27332 26822 27779 24587 22203

Արարատի

35585

17340

Գորիսի

5039*

25882

20672

Աղյուսակը կազմված է «Населенные пункты и население Арм. ССР за 1831-1959 гг», Е., 1962 г., վիճակագրական ժողովածուի տվյալների հիման վրա: * 1831 թվականին նշված տարածաշրջաններում ացի առկա նակավայրերում գրանցված նակչությունից գոյություն է ունեցել նան հաշվառված նակչություն. Ամասիայում` 3000, Ախուրյանում` 1759, Գորիսում` 161, Աշոցքում` 524, Տաշիրում` 526, Կապանում` 812, Գուգարքում` 2446, Մեղրիում` 537, Սիսիանում` 494, Ստեփանավանում` 600 մարդ: ** որից 3444-ը նախկին Գյումրիի նակչություն է:

11830

11459

23890

18345

*

Աշոցքի

Եղեգնաձորի

Իջնանի

Տաշիրի

827*

21033

28124

11260

18671

Գավառի

17336

21370

Կապանի

3612*

26317

23146

*

Գուգարքի

16972

22525

Կոտայքի

22493

23447

Կրասնոսելսկի

10684

17238

Մարտունու

25498

36723

*

Մեղրիի

Նոյեմ երյանի

11100

14354

Արմավիրի

25291

25026

Հրազդանի

25611

29507

Սնանի

14173

15720

*

Սիսիանի

25187

22410

Սպիտակի

22086

26858

*

Ստեփանավանի 11

15450

24279

Թալինի

20641

16059

Տավուշի

11268

20142

էջմիածնի

26639

19053

Մասիսի

10538

20437

15234

Արագածի

13173

16484

Բաղրամյանի

Նաիրիի

ՀՀ-ում

149211

1278 719776

739310

1 ն 2` այդ թվում նան Դիլիջանի ենթակայության տակ գտնվող գյուղերի նակչությունը: 3. Առանց քաղաք Գավառի նակչության: 4. Այդ թվում նան քաղաք Վանաձորի նակչությունը: 5. Առանց Վանաձոր քաղաքի նակչության:

Երկրորդ փուլն ըստ էության համընկնում է Հայաստանում խորհրդային ժամանակաշրջանի հետ: Սակայն, վիճակագրական տվյալների հավաստիության առումով, վերլուծության համար նպատակահարմար ենք համարել հիմք ընդունել 1926 թ. մարդահամարի ն 1988 թ. նախաերկրաշարժային ժամանակվա` 1988 թ. հունվարի 1-ի դրությամ ՀՀ նակչության ն նակավայրերի թվի վերա երյալ ԱՎԾ ընթացիկ հաշվառման տվյալները: ՀՀ արդյունա երության ճյուղային կառուցվածքի ազմազանությունը, ուր անացման գործընթացները, նակչության արձր նական աճը ն միգրացիոն ակտիվությունը, գյուղատնտեսության զարգացման նական սահմանափակ հնարավորությունները, երկրում տարվող ագրարային ն տարածաշրջանային զարգացման քաղաքականությունը եղել են այն հիմնական ազդակները, որոնք խորհրդային տարիներին իրենց անմիջական ն միջնորդավորված ազդեցությունն են թողել ՀՀ գյուղական տարածքների ու նակավայրերի զարգացման վրա: Այդ ամենի հետնանքով առաջացրել են ինչպես քանակական, այնպես էլ որակական ն տարածքային փոփոխություններ ՀՀ գյուղական տարածքների, նակչության ու նակավայրերի, ինչպես նան գյուղական տարա նակեցման կառուցվածքում: Ժամանակագրական առումով ՀՀ գյուղական նակավայրերի ցանցն առավել մեծ փոփոխություններ է կրել 1926-1970 թթ.: Եթե 1926-70 թթ-ին նորոշ էր ՀՀ գյուղական նակավայրերի թվի նվազումը, ապա 1970-88 թթ-ին` գյուղերի թվի կայունացումը: 1926-1988 թթ. ընթացքում ՀՀ-ում գյուղական նակավայրերի թիվը նվազել է 361-ով, վերացել են 274 գյուղ ն 138 գյուղական տիպի ժամանակավոր նակելի կետ, 41 գյուղ դարձել են քաղաքային նակավայրեր, իսկ 97 գյուղ միացել են այլ նակավայրերի (քաղաքների կամ գյուղերի): Այդ ժամանակահատվածում ՀՀ-ում ստեղծվել են 97 նոր ն վերականգնվել նախկինում վերացած 2 գյուղ (աղ. 13): Սկսած 1980-ական թվականների կեսից ՀՀ-ում ի հայտ է եկել նոր երնույթ` սկսել են վերականգնվել նախկինում նազրկված ն վերացված գյուղական նակավայրեր: Իսկ 1988 թ-ից հետո, կապված տարածաշրջանում տեղի ունեցած իրադարձությունների հետ, 44 գյուղական նակավայր զուրկ էին մշտական նակչությունից: Ուսումնասիրվող ժամանակաշրջանում ացի Բաղրամյանի, էջմիածնի ն Նաիրիի տարածաշրջաններից, որտեղ գյուղական նակավայրերի թվաքանակն ավելացել է, մնացած ոլոր տարածաշրջաններում տեղի է ունեցել դրանց թվաքանակի նվազում:

Աղյուսակ 13 ՀՀ գյուղական նակավայրերի թվաքանակի փոփոխությունները (1926-2015 թթ)1 Բնակավայրերի թիվը ժամանակահատվածի ընթացքում 19261959- 1970 1988199519261959 1988 1995

Ընդամենը հանրապետությունում ա/ Գյուղական նակավայրերի ընդհանուր թիվը ժամանակահատվածի սկզ ում ն վերջում /Վերացված գյուղական նակավայրերի թիվը այդ թվում` գյուղեր գ/ Քաղաքներ դարձած գյուղերի թիվը դ/ Այլ նակավայրերի միացած գյուղերի թիվը ե/ Նոր ստեղծված գյուղական նակավայրերի թիվը զ/ այդ թվում գյուղեր է/Վերականգնված գյուղերի թիվը ը/ Նախկին քաղաքային նակավայրերից առաջացած գյուղերի թիվը

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

1926-1988 թթ. ընթացքում ՀՀ-ն նակչության թիվն ավելացել է ավելի քան 3,9 անգամ (քաղաքային նակչությունն ավելացել է 14.1, , իսկ գյու1

Աղյուսակը կազմված է Զ.Կորկոտյան, «Խորհրդային Հայաստանի նակչությունը վերջին հարյուրամյակում (1831-1931 թթ.)», Երնան, 1932 թ., «Населенные пункты и население Армянской ССР за 1831-1959 годы», Е., 1962, վիճակագրական ժողովածուի ն ՀՀ ԱՎԾ ՀՀ նակչության ն նակավայրերի վերա երյալ ամենամյա հրապարակումների տվյալների հիման վրա: Համարիչում` նակավայրերի թիվը ժամանակահատվածի սկզ ում, հայտարարում` նակավայրերի թիվը ժամանակահատվածի վերջում: 1926-2015 թթ. ՀՀ-ում ստեղծվել է 104 գյուղ, մնացած 10-ի վերա երյալ տե՛ս այս պարագրաֆում տրված ացատրությունները:

ղական նակչությունն` ընդամենը 1,5 անգամ): Եթե 1926 թ. քաղաքային ն գյուղական նակչության հարա երակցությունը կազմում էր 19.0 ն 81.0 %, ապա 1988 թ.` 69.0 ն 31.0 %:

Աղյուսակ 14 ՀՀ մարզերի գյուղական նակավայրերի մի քանի ցուցանիշների շարժընթացը 1926-2015 թթ.1

1. Արագածոտնի

ա/ Գյուղական նակավայրերի թիվը / Գյուղական նակչության թիվը գ/ Գյուղական նակավայրերի միջին մարդաշատությունը դ/ Գյուղական նակչության խտությունը

10 .9

11 .1

11 .5

11 .7

117 3 12.3

90280 10.1

86284 8.5

83473 8.0

88028 8.2

101436 9.2

11 .0

79229 10.6

2. Արարատի ա/ Գյուղական նակավայրերի թիվը

12 .4

/ Գյուղական նակչության թիվը 59906 8.0

գ/ Գյուղական նակավայրերի միջին մարդաշատությունը դ/ Գյուղական նակչության խտությունը

10 .4

10 .2

9.7

9.9

111581 143245 153106 166383 15 .5 12.5 14.1 14.7

10 . 0 186126 17 .0

Աղյուսակը կազմած է «Населенные пункты и население Армянской ССР за 18311959 годы», Е., 1962, վիճակագրական ժողովածուի, ՀՀ մշտական նակչության թվաքանակի վերա երյալ 1970, 1979, 1988 հունվարի մեկի դրությամ ՀՀ ԱՎԾ հրապարակումների ն «Հայաստանի Հանրապետության մարզերը ն Երնան քաղաքը թվերով 2015 թ.», Ե., 2015, վիճակագրական ժողովածուի տվյալների հիման վրա: Համարիչում` ացարձակ թիվը, հայտարարում` տոկոսներով ընդհանուրից: Ներառյալ նան քաղաքային համայնքների մեջ մտնող գյուղերը:

ա/ Գյուղական նակավայրերի թիվը

3. Արմավիրի 6.4

/ Գյուղական նակչության թիվը 45122 6.0

գ/ Գյուղական նակավայրերի միջին մարդաշատությունը դ/ գյուղական նակչության խտությունը

9.4

10 .0

10 .0

8.0

9.0

84556 9.5

123043 136568 151523 14 .1 12.1 13.2

182007 16.6

4. Գեղարքունիքի ա/ Գյուղական նակավայրերի թիվը

8.9

/ Գյուղական նակչության թիվը 113254 15.2

գ/ Գյուղական նակավայրերի միջին մարդաշատութունը դ/ Գյուղական նակչության խտությունը

ա/ Գյուղական նակավայրերի թիվը

12 .6

11 .2

10 .1

9.7

9.8

9.8

146706 162209 163259 170359 162794 14 .8 16.5 15.9 15.7 15.9

5. Լոռու

/ Գյուղական նակչության թիվը 121567 16.3

գ/ Գյուղական նակավայրերի միջին արդաշատությունը դ/ Գյուղական նակչության խտությունը

11 .5

13 .1

13 .2

12 .7

12 . 8

123706 129178 122736 120292 93689 13.9 12.7 11.8 11.2 8 .5

6. Կոտայքի ա/ Գյուղական նակավայրերի թիվը

6.4

6.2

6.3

6.4

6.7

59529 6.7

74165 7.3

88813 8.6

100603 116525 10 .6 9.4

/ գյուղական նակչության թիվը 59528 8.0

գ/ Գյուղական նակավայրերի միջին մարդաշատությունը դ/Գյուղական նակչության խտությունը

6.5

7.Շիրակի ա/ Գյուղական նակավայրերի թիվը

11 .5

/ Գյուղական նակչության թիվը 92817 12.4

գ/ Գյուղական նակավայրերի միջին մարդաշատությունը դ/ Գյուղական նակչության խտությունը

12 .4 91796 10.3

13 . 4 101309 102956 102495 102884 10.0 10.0 9.6 9.4 13 .7

14 .0

13 .4

8.Սյունիքի ա/ Գյուղական նակավայրերի թիվը

14 . 3

13 .5

13 .3

13 .4

13 . 3

65444 7.3

66418 6.5

59033 5.7

48791 4.5

45752 4, 2

16 .0

/ Գյուղական նակչության թիվը 75193 10.1

գ/ Գյուղական նակավայրերի միջին մարդաշատությունը դ/ Գյուղական նակչության խտությունը

9. Վայոց ձորի ա/ Գյուղական նակավայրերի թիվը

5.4 36434 41122 40065 40512 33316 4.1 4.0 3.8 3.8 3 .0

6.3

4.9

/ Գյուղական նակչության թիվը 30074 4.0

գ/Գյուղական նակավայրերի միջին մարդաշատությունը դ/ գյուղական նակչության խտությունը

5.8

5.5

5.4

10. Տավուշի ա/ Գյուղական նակավայրերի թիվը / Գյուղական նակչության թիվը գ/ Գյուղական նակավայրերի միջին մարդաշատությունը դ/ Գյուղական նակչության խտությունը

7.8

10 .0

6.8

7.0

6.7

6 .5

62620 8.4

80073 9.0

84862 8.3

81619 7.8

75625 7.1

73141 6.7

ՀՀ գյուղական նակչության թվի շարժընթացի տարածքային տարերությունների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ 1926-1988 թթ. ինչպես

հանրապետության տարածաշրջանների, այնպես էլ ներկայիս մարզերի միջն գյուղական նակչության թվի շարժընթացի նկատելիորեն մեծ տարերություններ կան: Հանրապետության գյուղական նակչության թվի 1926-1988 թթ. շարժընթացի վերլուծության արդյունքների ընդհանրացումը թույլ է տալիս առանձնացնել երեք խում մարզեր, որոնք միմյանցից տար երվում են քննարկվող ժամանակահատվածում ՀՀ գյուղական նակչության ընդհանուր թվաքանակում առանձին մարզերի ունեցած ացարձակ ն հարա երական ցուցանիշներով (աղ. 14). ա) մարզեր, որտեղ 1926-88 թթ. տեղի է ունեցել գյուղական նակչության ինչպես ացարձակ, այնպես էլ հարա երական մեծության աճ (Արարատի, Արմավիրի, ն Կոտայքի), ) մարզեր, որոնցում տեղի է ունեցել գյուղական նակչության ացարձակ թվի աճ, սակայն հարա երական մեծությամ այդ մարզերում գյուղական նակչության քանակը նվազել է (Արագածոտնի, Գեղարքունիքի, Լոռու, Շիրակի, Վայոց ձորի ն Տավուշի), գ) մարզեր, որտեղ տեղի է ունեցել գյուղական նակչության թվի նվազում (Սյունիք): Քննարկվող ժամանակաշրջանում տեղի է ունեցել հանրապետության տար եր տարածաշրջանների ն մարզերի միջն գոյություն ունեցող գյուղական նակչության աշխման տար երությունների մեծացում: Վերջինիս պատճառով ՀՀ մարզերի միջն գյուղական նակչության խտությունների տար երությունները 2,8-ից հասել է 11, իսկ տարածաշրջանների միջն` 6ից 32 անգամի: 1926-1988 թթ. ՀՀ-ի գյուղական նակչության տեղա աշխման մեջ էապես արձրացել է Արարատի, Արմավիրի ն Կոտայքի մարզերի աժինը: Եթե 1926 թ. այդ մարզերի տարածքում ապրում էր ՀՀ գյուղական նակչության 22 % -ը, ապա 1988 թ.` 39 %-ը: Լոռու, Շիրակի ն Սյունիքի մարզերում, եթե 1926 թ. ապրում էր ՀՀ գյուղական նակչության մոտ 39 , ապա 1988 թ.` ընդամենը 25.3 %-ը: 1926-1988 թթ-ին տեղի է ունեցել ըստ մարդաքանակի ՀՀ գյուղական նակավայրերի խոշորացման գործընթաց: Գյուղական նակավայրերի միջին մարդաշատությունը 1926-1988 թթ. ընթացքում ավելացել է ավելի քան 2 անգամ (580-ից 1180 մարդ): Այն տեղի է ունեցել ինչպես մանր ն փոքր գյուղերի ու գյուղական տիպի այլ նակավայրերի վերացման, այնպես էլ գյուղական նակչության ացարձակ թվի ավելացման շնորհիվ: Արմավիրի ն Արարատի մարզերում այն ավելացել է 3.0-4.9, իսկ Սյունիքի մարզում`

ընդամենը 1,1 անգամ: Այստեղ 1970 թ-ից հետո տեղի է ունեցել գյուղական նակավայրերի միջին մարդաշատության նվազում: Գյուղական նակավայրերի միջին մարդաշատության փոփոխությունների տար երությունն առավել մեծ է ՀՀ-ի տարածաշրջանների միջն: Եթե 1926 թ. ՀՀ-ում գյուղական նակավայրերի ամենամեծ ն ամենափոքր միջին մարդաշատություն ունեցող տարածաշրջանների միջն տար երությունը կազմում էր մոտ 8 անգամ (Գավառի ն Բաղրամյանի տարածաշրջանների միջն), ապա 1988թ.` 19 անգամ (Մարտունու ն Կապանի տարածաշրջանների միջն): Քննարկվող ժամանակաշրջանում արմատական փոփոխություններ են կրել նան ըստ մարդաշատության գյուղական նակավայրերի տար եր խմ երը ն դրանց նակչության թվաքանակը: ՀՀ-ի գյուղական նակավայրերի մեջ զգալիորեն նվազել է մանր, փոքր ն միջին մեծության (մինչն 1000 մարդ) գյուղերի թիվը: 1926 թ. այդպիսիք կազմում էին հանրապետությունում ոլոր գյուղական նակավայրերի 83.2 %-ը ն դրանցում ապրում էր գյուղական ամ ողջ նակչության 48.2 %-ը, 1959 թ.` համապատասխանա ար` 73.4 ն 37 %, իսկ 1988 թ.` 58.5 ն 22.6 %-ը: Առանձնապես նկատելի է մանր (մինչն 200 մարդ) գյուղական նակավայրերի թվաքանակի նվազումը (1926-88 թթ. սրանց թվաքանակը նվազել է 4,2 անգամ), 437-ից` 105: 1926-1988 թթ. ըստ մարդաքանակի ՀՀ գյուղական նակավայրերի տար եր խմ երում տեղի ունեցած հաջորդ խոշոր փոփոխությունը 1000ից ավելի նակիչ ունեցող գյուղերի թվի ն դրանց նակչության քանակի ավելացումն է: Այդ ընթացքում դրանց թիվն ավելացել է ավելի քան 1,7 անգամ (217-ից` 378): 1926 թ. այդպիսի գյուղերում ապրում էր ՀՀ գյուղական նակչության 51.8, իսկ 1988 թ.` 77.4 %-ը: Հատկապես արագ տեմպերով է ավելացել խոշոր (3001-5000 մարդ) ն գերխոշոր (5000 մարդուց

100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0

100.0 11.2 0.5 100.0 0.4 0.0 100.0 1.4 0.0 100.0 1.1 0.0 100.0 3.5 0.0 100.0 2.9 0.0

1017216 1038511 1072570 1103415 1234916 10.0 1.4 2.2 3.1 5.3 5.2

1.3 0.1 0.2 0.2 0.4 0.3

48 7525 232 80050 270 52 7957 228 82049 224 67 10099 220 78797 206 92 13936 190 65169 180 77 11417 166 53731 177 Նույնը տոկոսներով 12.8 3.2 28.0 16.0 21.2 5.2 0.7 24.9 7.9 29.0 5.7 0.8 24.9 7.9 24.5 7.4 0.9 24.2 7.4 22.7 10.1 1.3 20.8 5.9 19.7 8.5 0.9 18.2 4.3 19.4

27.2 18.8 15.8 14.1 12.0 10.2

191114 164395 151074 132409 125351

15.7 34.0 34.7 34.0 32.1 34.2

43.5 53.3 51.1 48.9 47.2 45.0

542564 530387 524412 521096 555274

1.1 4.4 5.4 5.8 5.9 7.9

7.4 15.5 17.6 18.7 19.2 21.6

57686 182887 201142 211932 266214

745646 144 4074 128 9643 165 24018 360 119565 272 202715 202 323796 14 55319

0.0 0.7 1.2 1.7 2.6 3.7

0.9 3.7 6.6 9.8 14.0 17.7

37034 68891 104603 154381 218631

Գյուղական նակավայրերի ն նակչության թվի աշխումն ըստ մարդաշատության խմ երի (մարդ) մինչն 50 51-100 101-200 201-500 501-1000 1001-3000 3001-5000 5000-ից ավելի ա ա ա ա ա ա ա ա

Աղյուսակը կազմված է «Населенные пункты и население Армянской ССР за 1831-1959 годы», Е., 1962, ժողովածուի, 1970, 1979, 1988 թթ. հունվարի 1-ի դրությամ ՀՀ մշտական նակչության ն նակավայրերի վերա երյալ ՀՀ ԱՎԾ հրապարակումների, 2011 թ. մարդահամարի ն «ՀՀ մարզերը ն Երնան քաղաքը թվերով 2015» վիճակագրական ժողովածուի տվյալների հիման վրա: 2. 2011 թ-ին` 31, 2015 թ-ին` 32 գյուղ մշտական նակչություն չեն ունեցել:

Տարեթվեր

Աղյուսակ 15 ՀՀ գյուղական նակավայրերի ն նակչության թվի շարժընթացն ըստ մարդաշատության խմ երի (1926-2015 թթ. )1 Գյուղական նակավայ րերի թիվը Գյուղական նակչության թիվը

100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 3.2 4.3 4.9 4.5 5.0 5.1

3.8 4.6 4.8 4.2 4.2 4.0

47278 49765 45130 46501

18.7 21.8 21.3 22.4 21.6 21.6

17.8 29.7 30.7 32.3 34.4 35.0

7.5 7.0 7.5 7.5 8.2 8.2

6.8 6.2 6.7 6.7 7.6 7.8

95903

62998 69923 71360 84290 117149

90720 93374 100918 105439

142371

125724 123295 127055 124004

10.8 8.5 8.6 8.3 8.4 8.4

10.3 8.9 9.0 9.5 9.6 9.5

14.8 15.5 15.4 15.1 15.7 15.6

14.6 12.4 11.9 11.8 11.2 11.5

Նույնը տոկոսներով

16.8 15.5 15.4 15.3 14.7 14.7

17.6 13.7 12.6 11.6 10.6 10.7

132577

139256 131249 124303 116552

17.0 17.0 16.5 16.4 15.9 15.9

20.3 17.0 16.7 16.5 17.0 15.9

196447

172669 173203 177139 187106

10.3 10.0 10.0 10.1 10.1 10.1

8.5 7.3 7.4 7.2 5.3 5.5

67846

74916 76659 77286 58266

0.9 0.4 0.4 0.4 0.4 0.4

0.3 0.2 0.2 0.2 0.1 0.1

1017216 1038511 1072570 1103415 431334

ա

1234916 46 49579 197

ա

ա

301386 318464 346861 379825

ա

ա

745646 41 28303 240 133059 96 50564 139 76864 191 108899 216 131182 219 151490 132 63023 12

ա

ա

ա

ա

Գյուղական նակավայրերի ն նակչության թվի աշխումն ըստ արձրության գոտիների (մետր) 801-1000 1001-1200 1201-1400 1401-1600 1601-1800 1801-2000 2001-2200 2200-ից արձր

մինչն 800

Աղյուսակ 16 նակավայրերի ն նակչության թվի շարժընթացն ըստ արձրության գոտիների (1926-2015թթ.)1

Աղյուսակը կազմված է թիվ 15 աղյուսակում նշված սկզ նաղ յուրների հիման վրա: Տե՛ս թիվ 15 աղյուսակի տողատակի համապատասխան նշումներով ացատրությունը:

100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0

1926 1286 1970 931 1979 916 1988 909 2011 9132 2015 9122

Տարեթվեր

ՀՀ գյուղական Գյուղական նակավայր երի թիվը Գյուղական նակչության թիվը

ավելի) գյուղերի թիվը: 1926 թ. խոշոր ն գերխոշոր գյուղերը կազմում էին հանրապետության գյուղական նակավայրերի ընդամենը 1,1, իսկ 1988 թ.` 7,5 %-ը: Այդ ժամանակահատվածում 20.2 տոկոսային կետով ավելացել է այդպիսի գյուղական նակավայրերի ու նակչության մասնա աժինը ՀՀ գյուղական նակչության թվաքանակում (1926 թ.` 8.3, 1988 թ.` 28.5 %-ը (աղ. 15): Եթե խոշոր ն գերխոշոր գյուղերի թիվը ն նակչության քանակը քննարկվող ժամանակաշրջանում մշտապես ունեցել են աճման միտում, ապա նույնը չի կարելի ասել մեծ (1001-3000 նակիչ ունեցող) գյուղերի համար: Ինչպես 1926 թ., այնպես էլ 1988 թ. գյուղերի այս խում ն առաջինն էր հանրապետությունում նակչության ացարձակ թվաքանակով: Եթե 1926-70 թթ. ավելացել է այդպիսի գյուղերի ոչ միայն նակչության ացարձակ թիվը, այլ նան դրանցում ապրող նակչության տեսակարար կշիռը նակչության ընդհանուր թվաքանակում, ապա 1970 թ-ից հետո տեղի է ունեցել ՀՀ գյուղական նակչության մեջ այդ խմ ի գյուղերի նակչության մասնա աժնի նվազում: Բերված վերլուծության արդյունքները թույլ են տալիս եզրակացնել, որ 1926-1988 թթ. ընթացքում ՀՀ գյուղական նակավայրերի ն նակչության թվաքանակում կատարված փոփոխությունների պատճառով տեղի է ունեցել ըստ գերակշռող մարդաքանակի ՀՀ գյուղական տարա նակեցման նույթի փոփոխություն: Եթե 1926 թ. ՀՀ-ի համար ըստ գերակշռող մարդաքանակի նորոշ էր մեծ, միջին ն փոքր գյուղային տարա նակեցումը, 19591970 թթ.` մեծ, միջին ն խոշոր գյուղային տարա նակեցումը, ապա 19791988 թթ.` մեծ, խոշոր ն միջին գյուղային տարա նակեցումը: ՀՀ-ի նման լեռնային երկրներում գիտագործնական առումով առանձնակի կարնորություն ունի նան գյուղական նակավայրերի ն նակչության թվի շարժընթացի վերլուծությունն ըստ ծովի մակարդակից ունեցած արձրության գոտիների: 1926-1988 թթ. ընթացքում ՀՀ-ում գյուղական նակավայրերի թիվը նվազել է ըստ ծովի մակարդակից ունեցած արձրության ոլոր գոտիներում: Հարա երական մեծությամ գյուղական նակավայրերի թիվն ավելացել է մինչն 1000 ն 1401-1600 մ արձրության գոտիներում: Ծովի մակարդակից մինչն 2200 մ արձրության ոլոր գոտիներում 1926-1988 թթ. ընթացքում գյուղական նակչության թիվն ավելացել է: Հաշվարկները ցույց են տալիս, որ գյուղական նակչության թվի ավելացման մեծ մասը աժին է ընկնում 801-1000 մ արձրության գոտուն: 1926 թ. այդ գոտում ապրում էր

հանրապետության գյուղական նակչության ընդամենը 17.8 %-ը (ավելի քիչ, քան 1801-2000 մ գոտում), իսկ 1988 թ.` 32.3 %-ը: Դրա հետնանքով 1200 մ-ից արձր ոլոր գոտիներում քննարկվող ժամանակաշրջանում տեղի է ունեցել գյուղական նակչության մասնա աժնի նվազում (աղ. 16): Երրորդ փուլ: Սկսած 1980-ական թվականների վերջերից ՀՀ գյուղական տարածքներում ն նակավայրերում տեղի են ունենում փոփոխություններ, որոնք էականորեն տար երվում են մինչ այդ տեղի ունեցող գործընթացներից: Եթե մինչ այդ հանրապետության գյուղական տարածքների ն նակավայրերի զարգացման համար վճռորոշ դեր էին խաղում սոցիալտնտեսական գործոնները, ապա 1988 թ. Սպիտակի երկրաշարժը, ութսունական թվականների վերջերին ծավալված ժողովրդավարական գործընթացները, անկախության հաստատումը ն դրա անմիջական հետնանք հանդիսացող քաղաքական ու տնտեսական փոփոխությունները ն անդրկովկասյան տարածաշրջանում ազգամիջյան հարա երությունների սրման հետնանքով առաջացած նակչության միգրացիաներն իրենց անմիջական ազդեցությունը թողեցին ՀՀ հասարակական կյանքի ոլոր կողմերի, այդ թվում նան` գյուղական տարածքների ու նակավայրերի վրա: ՀՀ-ի քաղաքական համակարգի փոփոխությունները, վարչատարածքային նոր աժանումը, տեղական ինքնակառավարման ն տարածքային կառավարման նոր համակարգը, հողի, արդյունա երական ձեռնարկությունների, տրանսպորտային միջոցների ն սպասարկման ծառայությունների սեփականաշնորհումը, տնտեսության կառուցվածքային տեղաշարժերը, նակչության սոցիալական կազմի, վերարտադրության, սեռատարիքային կառուցվածքի, ազգային կազմի ն միգրացիոն շարժերի փոփոխությունները զգալի տեղաշարժեր են առաջացրել ՀՀ-ի տարա նակեցման ողջ համակարգում, մասնավորապես` գյուղական տարածքներում ն նակավայրերում: Այս փուլի առաջին 7 տարիների ընթացքում ՀՀ նակչության թվաքանակում գյուղական նակչության ացարձակ աճը կազմել է ավելի քան 146 հազ. մարդ, որի շնորհիվ 1988-ի համեմատությամ ՀՀ-ում ավելացել է գյուղական նակչության մասնա աժինը (1988թ.` 31.0 %, 1995 թ.` 32.6 %): Դրան նպաստել են հողի սեփականաշնորհումը, էներգետիկ ճգնաժամի ն Ադր եջանի կողմից տրանսպորտային շրջափակման պատճառով արդյունա երական արտադրանքի ծավալների խիստ կրճատումը, գյուղից քաղաք միգրացիայի նվազումը ն դրան հակառակ` քաղաքա նակների որոշ մասի վերադարձը գյուղական նակավայրեր: 1988-1995 թթ. ընթացքում հանրապետությունում գյուղերի թիվն էական

փոփոխություններ չի կրել: Արմավիրի մարզում ստեղծվել է երկու նոր գյուղ (Արտամետ ն Կող ավան գյուղերը Բաղրամյանի տարածաշրջանում): Այս տարիներին սկսվել է նախկինում վերացած գյուղերի վերականգնման գործընթացը: Մինչն 1990-ական թվականների վերջը պաշտոնական որոշումներով վերականգնվել է 10 գյուղ, սակայն դրանց մի մասում մինչն այժմ էլ մշտական նակչություն չկա: Սյունիքի, Վայոց ձորի ն Գեղարքունիքի մարզերից ացի 1988-95 թթ-ին գյուղական նակչության թիվն ավելացել է հանրապետության ոլոր մարզերում: Գյուղական նակչության թիվը նվազել է այն տարածաշրջաններում, որտեղ մինչն 1988թ. գյուղական նակչության մեջ համեմատա ար արձր էր ադր եջանցիների մասնա աժինը: Շիրակի, Արագածոտնի, Լոռու ն Տավուշի մարզերում, ուր մինչն 1988 թ-ը դիտվել է գյուղական նակչության թվի նվազում կամ էլ մնացել է գրեթե նույնը, 1988-1995 թթ. ընթացքում գյուղական նակչության թիվն ավելացել է: Դա ացատրվում է այդ ժամանակահատվածում ՀՀ-ում ստեղծված սոցիալ-տնտեսական նոր իրավիճակով: 1988-1995 թթ. համար հատկանշական է 3000 մարդուց ավելի նակչություն ունեցող գյուղերի թվի ավելացումը ն ՀՀ գյուղական նակչության մեջ 8,9 կետով այդ խմ ի գյուղերի մասնա աժնի ավելացումը: Նույն այդ տարիներին ՀՀ-ում նակչության թվաքանակը նվազել է 101-1000 նակիչ ունեցող գյուղերի ոլոր խմ երում: Գյուղական նակչության թիվն ավելացել է ծովի մակարդակից մինչն 2000 մ արձրության ոլոր գոտիներում, իսկ դրանից արձր գոտում գյուղական նակչությունը նվազել է մոտ 17 %-ով: Վերջինիս պատճառը արձրության այդ գոտում Վարդենիսի ն Ամասիայի տարածաշրջանների նախկին ադր եջանա նակ 12 գյուղի մշտական նակչությունից զուրկ լինելն էր: 1995 թ-ից հետո ՀՀ-ում գյուղական նակչության ն նակավայրերի շարժընթացի մանրամասներին առավել հանգամանորեն կանդրադառնանք հաջորդ պարագրաֆում: Գիտագործնական առումով կարնոր է ոչ միայն քննարկվող ժամանակաշրջանում գյուղական նակավայրերի թվաքանակի փոփոխություններն, այլ նան տարա նակեցման ցանցի կայունության աստիճանը: Վերջինիս վերա երյալ պատկերացում է տալիս գյուղական նակավայրերի ցանցի ռոտացիայի գործակիցը, որը հաշվարկվում է

= անաձնով, որտեղ Ա-ն տվյալ ժամանակահատվածում վերացած

նակա-

վայրերի թիվն է, Մ-ն` տվյալ ժամանակահատվածում միավորված նակավայրերի թիվը, Ն-ն` նոր ստեղծված նակավայրերի թիվը, Վ-ն` վերականգնված նակավայրերի թիվը ն Բ-ն` տվյալ տարածքում առկա նակավայրերի ընդհանուր թիվը |44): ՀՀ-ի գյուղական տարա նակեցման ցանցի ռոտացիայի գործակիցը 1926-2015 թթ. համար կազմում է 0,342 կամ մեկ տարվա համար` 0,004: Ըստ առանձին ժամանակահատվածների այն ունի հետնյալ պատկերը. 1926-1959 թթ.` 0,175, մեկ տարվա համար` 0,005, 1959-1970 թթ.` 0,117, մեկ տարվա համար` 0,011, 1970-1988 թթ.` 0,034, մեկ տարվա համար` 0,002 ն 1988-2015 թթ.` 0,008, մեկ տարվա համար` 0,000: Ինչպես երնում է երված տվյալներից ՀՀ գյուղական նակավայրերի ցանցը ռոտացիայի առավել արձր գործակից ունի 1959-1970 թթ-ին` մեկ տարվա համար 0,011, որից հետո այդ ցուցանիշը կտրուկ նվազում է, իսկ 1988 թվականից հետո այն հավասարվում է գրեթե զրոյի: Հետնա ար` ՀՀ գյուղական նակավայրերի ցանցը մինչն 1970-ական թվականները կրել է զգալի փոփոխություններ, որից հետո տեղի է ունեցել հանրապետության գյուղական նակավայրերի ցանցի կայունացում:

4.2 Գյուղական նակչության թվի շարժընթացի ժամանակակից միտումները ն սոցիալ-տնտեսական հիմնախնդիրները Գյուղական տարածքների ու նակավայրերի աշխարհագրական ուսումնասիրման կարնոր խնդիրներից է նակչության թվի շարժընթացի միտումների ացահայտումը, գյուղական նակավայրերի ն տարա նակեցման հիմնախնդիրների վերհանումը ն հեռանկարային զարգացման ուղիների մատնանշումը, քանի որ գյուղական տարածքների ու նակավայրերի զարգացումը կախված լինելով մի շարք գործոններից, իր հերթին նշանակալից ազդեցություն է թողնում տնտեսության զարգացման, տարածքի յուրացվածության ն նակչության կենսամակարդակի արձրացման վրա: Ավելին` գյուղական տարածքներում ու նակավայրերում տեղի ունեցած փոփոխությունները ն զարգացման առկա միտումներն էական ազդեցություն են թողնում ինչպես հասարակության տարածքային կազմակերպման, այնպես էլ տնտեսության տար եր ոլորտների վրա: Անկախացումից հետո ՀՀ գյուղական նակավայրերում տեղի ունեցող գործընթացները ն նակչության թվի շարժընթացի առկա միտումները պայ-

մանավորել են հետնյալ գործոնները.  ՀՀ-ում տեղի ունեցած հողի սեփականաշնորհումը ն դրա հետ կապված գյուղատնտեսական արտադրության կազմակերպման ն նյութատեխնիկական ազայի կրած փոփոխությունները,  Երկրի տարածքի խիստ անհավասարաչափ նակեցվածությունը ն մասնատվածության արձր աստիճանը,  ՀՀ-ն ուր անիզացվածության համեմատա ար արձր մակարդակի պայմաններում վերջինիս տարածաշրջանային մեծ տար երությունները,  ՀՀ-ից, մասնավորապես` լեռնային ու նախալեռնային շրջաններից նակչության շարունակվող միգրացիան (արտաքին ն ներքին),  մեր տարածաշրջանում ստեղծված աշխարհաքաղաքական նոր իրավիճակի պատճառով ՀՀ տրանսպորտաաշխարհագրական դիրքի կրած փոփոխությունները (Ադր եջանի ն Թուրքիայի կողմից ՀՀ տրանսպորտային շրջափակումը ն երկրի տնտեսության զարգացման համար ստեղծված սահմանափակումները),  2008-2009 թթ. ընթացքում համաշխարհային ֆինանսատնտեսական ճգնաժամի պատճառով երկրում ստեղծված սոցիալ-տնտեսական ճգնաժամային իրավիճակը:

ՀՀ գյուղական նակչության թվի շարժընթացի ժամանակակից միտումները ն զարգացման հիմնախնդիրները քննարկելիս պետք է ելակետ համարենք այն հանգամանքը, որ ՀՀ, մասնավորապես` սահմանամերձ ն լեռնային շրջանների գյուղական տարածքների ու նակավայրերի ամրացումը, կայունացումն ու սոցիալ-տնտեսական առաջանցիկ զարգացումը մեր երկրի համար առաջնահերթ ռազմավարական խնդիր է: ՀՀ գյուղական նակավայրերի նակչության թվի շարժընթացի վիճակագրական տվյալների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ անցած մոտ երկու տասնամյակի ընթացքում հարյուրավոր գյուղական նակավայրերում նկատելիորեն պակասել է առկա ն մշտական նակչության թիվը: Այդ երնույթն առավել ցայտուն է դրսնորվել մինչն 200 նակիչ ունեցող գյուղերում, որոնց զգալի մասը կարող են հայտնվել նազրկման վտանգի առջն: Այդպիսի գյուղերում նկատելիորեն խախտվել է նակչության սեռատարիքային կառուցվածքը, առաջացել է ոչ արենպաստ ժողովրդագրական իրավիճակ: Այս երնույթն առավել սուր դրսնորում ունի երկրի սահմանամերձ ն արձրալեռնային շրջանների գյուղական նակավայրերում: Այդպիսի շրջաններից նակչության հեռացումն ու նակավայրերի լքումը կնվազեցի հանրապետության տարածքի տնտեսական տարողունակությունը:

Աղյուսակ 17 ՀՀ գյուղական նակչության թվաքանակի շարժընթացն ըստ մարզերի ն տարածաշրջանների (2001, 2011 թթ.մարդահամարների ն 2015 թ. տվյալներով) 1 ՀՀ մարզերը ն տարածաշրջանները Առկա

Արագածոտնի մարզ Աշտարակի տ/շ Ապարանի տ/շ Արագածի տ/շ Թալինի տ/շ

Արարատի մարզ Արտաշատի տ/շ Արարատի տ/շ Մասիսի տ/շ Արմավիր մարզ Արմավիրի տ/շ էջմիածնի տ/շ Բաղրամյանի տ/շ

Գեղարքունիքի մարզ Գավառի տ/շ Կարմիրի տ/շ Մարտունու տ/շ Սնանի տ/շ Վարդենիսի տ/շ

Լոռու մարզ Գուգարքի տ/շ Թումանյանի տ/շ

Գյուղական նակչության թիվն ըստ տարիների (մարդ) ՄշտաԱռկա ՄշտաՄշտական կան կան

96671 41614 14416 12619 28022 179196 72197 55277 51722 166995 72254 77331 17411 144513 28922 63350 18423 24840 104667 23448 25865

105437 45179 15413 14073 30772 192131 77532 58898 55731 177941 76057 82233 19651 158693 31963 72023 19645 25837 116455 27148 27247

96378 43082 14668 12020 26608 177636 67604 53856 56176 173802 71167 83347 19288 145138 26884 67654 18321 24818 86595 19970 20870

102330 45453 15578 13250 28049 186264 70744 57293 58227 180720 73582 86847 20291 163652 31922 77330 20547 25915 97753 22675 22161

101436 44301 15562 13448 28125 186126 70062 57609 58455 182007 74610 87326 20071 162794 31419 77349 20781 25471 93689 21184 21887

Աղյուսակը կազմված է «ՀՀ 2001 թ. մարդահամարի արդյունքները», Ե., 2003 թ., ժողովածուի, «ՀՀ առկա ն մշտական նակչության աշխումն ըստ ՀՀ վարչատարածքային միավորների ն սեռի 2011 թ. մարդահամարի» ն ՁոոտtՁt.Ձո տվյալների հիման վրա:

Սպիտակի տ/շ Ստեփանավանի տ/շ Տաշիրի տ/շ

Կոտայքի մարզ Հրազդանի տ/շ Կոտայքի տ/շ Նաիրիի տ/շ

Շիրակի մարզ Ախուրյանի տ/շ Ամասիայի տ/շ Անիի տ/շ Աշոցքի տ/շ Արթիկի տ/շ

Սյունիքի մարզ Կապանի տ/շ Գորիսի տ/շ Մեղրիի տ/շ Սիսիանի տ/շ

Վայոց ձորի մարզ Եղեգնաձորի տ/շ Վայքի տ/շ

Տավուշի մարզ Դիլիջանի ք/հ Իջնանի տ/շ Նոյեմ երյանի տ/շ Տավուշի տ/շ Ընդամենը

24001 15941 15412 109985 22807 53554 33624 95944 39989 13080 26924 46051 19392 16141 34902 26319 78156 25095 25144 22315 1057080

26509 20252 17206 13675 18345 11828 118488 112818 24516 20158 57371 56379 36601 36281 109129 95826 45589 38151 14668 11922 31269 31783 48537 39269 20610 17470 16741 12964 36392 30825 27563 23571 83655 66360 27410 23343 26473 19699 23450 17947 1146858 1024647

23349 15156 14412 116916 21845 58081 36990 105033 41546 13560 34531 46601 20982 15048 33875 26051 74423 26793 21910 19472 1107567

23209 14518 12891 116525 21691 57934 36900 102884 40409 13625 33249 45752 20686 14956 33316 25617 73141 26952 21684 18446 1097670

Հատկանշական է այն փաստը, որ գյուղական նակավայրերի վերը նշված հիմնախնդիրները, եթե նախկինում նորոշ էին հիմնականում արձրլեռնային ն սահմանամերձ նակավայրերին, ապա ներկայումս նմանատիպ խնդիրներ ունեն նան ՀՀ գյուղական նակավայրերի մեծ մասը: Թիվ 17 աղյուսակի տվյալների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ 2001 թ. համեմատությամ 2015 թ-ին ՀՀ գյուղական մշտական նակչության թիվը նվազել է 49188-ով (4,3 % -ով): Այդ ժամանակահատվածում ա-

ցի Արմավիրից ն Գեղարքունիքից գյուղական մշտական նակչության թիվը նվազել է ՀՀ ոլոր մարզերում: 2001 թ. մարդահամարի տվյալներով ՀՀ-ում գյուղական առկա նակչության թիվը մոտ 90 հազ.-ով պակաս էր մշտական նակչության թվից, իսկ 2011 թ. մարդահամարի ժամանակ այդ տար երությունը կազմել է շուրջ 83 հազ. մարդ: Չնայած վերջին տարիների համար հանրապետության գյուղական նակչության առկա թվաքանակի վերաերյալ չկան վիճակագրական հավաստի տվյալներ, սակայն մեր դիտարկումները ցույց են տալիս, որ ՀՀ-ում գյուղական նակչության մշտական ն առկա թվաքանակի վերը նշված տար երությունը ոչ միայն պահպանվում է, այլ էլ ավելի է մեծացել: Վերջինիս մասին է վկայում նան այն փաստը, որ վերջին տասնամյակի ընթացքում ՀՀ գյուղական մշտական նակչության թիվը նվազել է համեմատա ար արենպաստ նաաշխարհագրական ն սոցիալ-տնտեսական զարգացման պայմաններ ունեցող այնպիսի մարզերում, ինչպիսիք են Արագածոտը ն Արարատը (աղ. 17): Արագածոտնի մարզի 111 գյուղական համայնքների մեծ մասում այդ ընթացքում դիտվել է գյուղական մշտական նակչության թվի նվազում: Բնակչության թվի նվազում է դիտվել ոչ միայն փոքր ն միջին մեծության գյուղական նակավայրերում, այլ նան Արագածավան, Արտենի, Բյուրական, Ծաղկահովիտ, Մաստարա, Կաթնաղ յուր ն մի շարք այլ մեծ ն խոշոր գյուղերում: Արմավիրի մարզում գյուղական մշտական նակչության թիվը նվազել է այնպիսի գերխոշոր ն խոշոր գյուղական համայնքներում ինչպիսիք են Նալ անդյանը, Բամ ակաշատը, Հայթաղը, Ակնալիճը ն այլն: Հաշվարկները ցույց են տալիս, որ 2001 թ. համեմատությամ 2015 թ.ին ՀՀ նախկին վարչական շրջաններից 28-ում գյուղական մշտական նակչության թիվը նվազել է (տես աղ. 17), իսկ 2011-2015 թթ. ընթացքում այդպիսի տարածաշրջանների թիվը հասել է 31-ի: Ինչպես ացարձակ թվով, այնպես էլ հարա երական մեծությամ 2001-2015 թթ. ընթացքում ՀՀում գյուղական մշտական նակչության թիվն առավել մեծ չափով նվազել է Լոռու մարզում (22777-ով կամ 19.6 %-ով): Գյուղական մշտական նակչության թվի նվազման համեմատա ար արձր ցուցանիշներ են արձանագրվել նան Տավուշի (12.6 %) ն Վայոց ձորի (8.6 %) մարզերում, իսկ ամենացածրը` Կոտայքի մարզում (1,6%): ՀՀ մարզերի ն տարածաշրջանների գյուղական նակչության թվաքանակի 2001-2015 թթ. շարժընթացի մասին հանգամանալից պատկերացում են տալիս թիվ 17 աղյուսակում երված տվյալները: ՀՀ գյուղական նակավայրերի նակչության թվի 2001 ն 2011 թթ. մարդահամարի տվյալների համեմատությունը ցույց է տալիս, որ Շիրակի

մարզի 116 գյուղական համայնքներից մշտական նակչության թիվը նվազել է 80-ում, իսկ Լոռու մարզի 105 գյուղական համայնքներից ընդամենը 8ում է նակչության թիվն ավելացել կամ պահպանվել նույնը, մնացած 97 համայնքում այն նվազել է: Նմանատիպ պատկեր է նան Սյունիքի, Վայոց ձորի, Տավուշի ն Արարատի մարզերում: Չնայած Արմավիրի ն Գեղարքունիքի մարզերում 2001-2015 թթ. ընթացքում արձանագրվել է գյուղական մշտական նակչության թվի աճ, սակայն այս մարզերում նս զգալի թվով գյուղերում տեղի է ունեցել նակչության ացարձակ թվի նվազում: ՀՀ գյուղական նակչության թվաքանակի վերը նշված փոփոխություններն իրենց անմիջական ազդեցությունն են թողել նան գյուղական նակավայրերի ըստ մարդաքանակի տար եր խմ երի աշխվածության վրա: Ըստ մարդաշատության խմ երի ՀՀ գյուղական նակավայրերի աշխվածության շարժընթացի վերլուծութունը ցույց է տալիս, որ 1970 թ-ի համեմատությամ 2015 թ. հանրապետությունում մինչն հարյուր նակիչ ունեցող գյուղերի թիվն ավելացել է 4.2 անգամ (աղ. 15): Եթե այդպիսի գյուղերը 1970 թ-ին կազմում էին ՀՀ գյուղերի 1.8 %-ը, ապա 2015 թ` 8,1 %-ը: Նույն այդ ժամանակաշրջանում 101-200 նակիչ ունեցող գյուղերի թիվը հանրապետությունում ավելացել է 1,6 անգամ` 48-ից հասնելով 82-ի: Նշված ժամանակահատվածում մինչն 200 նակիչ ունեցող մանր ն փոքր գյուղերի թվաքանակի ավելացումը հիմնականում տեղի է ունեցել 201-500 նակիչ ունեցող գյուղերի հաշվին: Վերջիններիս թիվը 1970 թ-ի համեմատությամ նվազել է 66-ով (աղ.15): Հանրապետությունում մանր ն փոքր գյուղերի թվի ավելացումն ավելի արագ տեմպերով է տեղի ունեցել հատկապես 1988-2015թթ. ընթացքում (մինչն 200 նակիչ ունեցող գյուղերի թիվը 1988 թ. 105-ից 2015 թ. հասել է 150): Ներկայումս հանրապետությունում մշտական նակչություն ունեցող գյուղերի 16.6 %-ը կազմում են մանր ն փոքր գյուղերը, այն դեպքում, եր 1988 թ. այդպիսիք կազմել են ՀՀ գյուղերի 11.6 %-ը, իսկ 1970 թ.` ընդամենը 7.1 %-ը: Այսինքն` 1970-2015 թթ. ընթացքում հանրապետությունում մինչն 200 նակիչ ունեցող գյուղերն ավելացել են մոտ 1.8 անգամ: ՀՀ գյուղական նակավայրերի 29 %-ը 1970 թ. ուներ 501-1000 նակիչ ն դրանցում ապրում էր երկրի գյուղական նակչության մոտ 19 %-ը: 19702015 թթ. ընթացքում այդպիսի գյուղերի թիվը նվազել է 93-ով, իսկ 2015 թին դրանց աժին էր ընկնում ՀՀ գյուղական նակչության ընդամենը 10.2 %ը: 1970-2015 թթ. ընթացքում համեմատա ար կայուն է մնացել ըստ մարդաքանակի 1001-3000 նակիչ ունեցող գյուղերի խում ը: Չնայած դրանցում

գյուղերի թիվը մնացել է գրեթե նույնը, սակայն 8.3 տոկոսային կետով նվազել է այդպիսի գյուղերի նակչության աժինը ՀՀ-ում (աղ. 15): Հաջորդ նկատելի փոփոխությունն ըստ մարդաքանակի ՀՀ-ի գյուղական նակավայրերի աշխվածության մեջ տեղի է ունեցել խոշոր ն գերխոշոր գյուղերի խմ երում (3001-5000 ն 5000-ից ավելի մարդ ունեցող գյուղերը): 1970 թ-ի համեմատությամ 2015 թ. 3000-ից ավելի նակչություն ունեցող գյուղերի թիվը հանրապետությունում ավելացել է մոտ 2.3 անգամ (47-ից հասնելով 106-ի): Առավել նկատելի է այդ ընթացքում 5000-ից ավելի մարդ ունեցող գյուղերի թվի աճը` ավելի քան 6 անգամ: 1970 թ-ից հետո Հանրապետության գյուղական նակչության ընդհանուր թվաքանակում ավելի քան 2 անգամ ավելացել է նան 3000-ից ավելի մարդ ունեցող գյուղերի նակչության աժինը: Եթե 1970 թ. այդպիսի գյուղերում ապրում էր ՀՀ գյուղական նակչության 19.2 %-ը, ապա 2015 թ-ին` 39.3 %-ը: Այսինքն` ՀՀ մշտական նակչություն ունեցող գյուղերի 11.6 %-ին (106 գյուղ) աժին է ընկնում երկրի գյուղական նակչության մոտ 40 %-ը: Բերված վերլուծության արդյունքները ցույց են տալիս, որ անկախացումից հետո ՀՀ գյուղական նակչության թվաքանակի շարժընթացի ն ըստ մարդաքանակի գյուղական նակավայրերի տար եր խմ երում տեղի ունեցած փոփոխությունների պատճառով հանրապետությունում առաջացել է ըստ մարդաքանակի գյուղական նակավայրերի տար եր խմ երի միջն հարա երակցությունների նեռացում: Այսպիսով, ՀՀ գյուղական նակչության թվի վերջին տասնամյակների շարժընթացի արդյունքների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ.  եթե մինչն 1990-ական թվականները հանրապետությունում գյուղական նակավայրերի նակչության թվի նվազումը նորոշ էր հիմնականում փոքր ն միջին մեծության գյուղերին, ապա հետագա ժամանակաշրջանում այդ երնույթը դիտվում է նան ազմաթիվ մեծ, խոշոր ն նույնիսկ գերխոշոր գյուղերում,  2001 թ.-ից հետո գյուղական նակավայրերի նակչության թվի նվազում տեղի է ունեցել ՀՀ ոլոր մարզերում ն տարածաշրջաններում, ընդգրկելով նան առավել նպաստավոր նաաշխարհագրական ն սոցիալ-տնտեսական զարգացման պայմաններ ունեցող մարզերի ու տարածաշրջանների մեծ, խոշոր ն գերխոշոր գյուղական նակավայրերը,  2001-2015 թթ. ընթացքում ՀՀ հարյուրավոր գյուղական նակավայրերում մշտական նակչության թվի նվազման պատճառով ստեղծվել է ան արենպաստ ժողովրդագրական իրավիճակ, որի հետնանքով առաջա-

նում են գյուղական նակավայրերի տնտեսական, սոցիալական ու կենցաղային կյանքի կազմակերպման ազմաթիվ հիմնախնդիրներ,  1970-2015 թթ. ընթացքում ըստ մարդաշատության հանրապետության գյուղական նակավայրերի տար եր խմ երում տեղի ունեցած փոփոխությունների հետնանքով նկատելիորեն ավելացել է մանր ն փոքր գյուղերի (մինչն 200 նակիչ) աժինը (15.6 %): Չնայած 1970-2015 թթ. ընթացքում համեմատա ար կայուն է մնացել 1001-3000 նակիչ ունեցող գյուղերի թիվը, սակայն 8,3 տոկոսային կետով նվազել է այդպիսի գյուղերի նակչության աժինը ՀՀ գյուղական նակչության մեջ,  ներկայումս ըստ գերակշռող մարդաքանակի հանրապետության գյուղական նակավայրերի տար եր խմ երի միջն գյուղական նակչության աշխման տար երություններն ավելի են մեծացել: Մինչն 1000 նակիչ ունեցող 493 գյուղական նակավայրերում (ՀՀ մշտական նակչություն ունեցող գյուղերի 54,1 %-ը) ապրում է երկրի գյուղական նակչության ընդամենը 15.7 %-ը, որի հետնանքով նվազում է այդ նակավայրերի տարածքային ն գյուղատնտեսական հողատարածքների օգտագործման արդյունավետությունը,  ՀՀ գյուղական նակչության շարժընթացի ն դրանով պայմանավորված գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման համակարգում առաջացած հիմնախնդիրներն առավել սուր ն տագնապալի նույթ ունեն հանրապետության արձրլեռնային ն սահմանամերձ շրջաններում, որտեղ գյուղերի միջին մարդաշատությունը փոքր է ն շարժընթացի նման միտումների պահպանման դեպքում մոտ ապագայում դրանք կկանգնեն նազրկման վտանգի առաջ:

4.3 Գյուղական նակչության նական շարժի տարածաշրջանային տար երությունները ն հիմնախնդիրները Ինչպես արդեն նշեցինք, անկախացումից հետո ՀՀ-ում տեղի ունեցած քաղաքական, տնտեսական ն սոցիալ-մշակութային փոփոխությունները զգալի տեղաշարժեր են առաջացրել նակչության թվաքանակի ու կառուցվածքի, տեղա աշխման ու տարա նակեցման, ժողովրդագրական իրավիճակի ն այլ գործընթացների մեջ: Այդ երնույթներն առավել ցայտուն ն տիպիկ են դրսնորվում ՀՀ-ի մարզերում ու տարածաշրջաններում, մասնավորապես` գյուղական նակավայրերում, քանի որ վերջիններս առավել զգայուն են տնտեսական ն սոցիալական ոլորտներում տեղի ունեցող փոփոխությունների նկատմամ : 1960-2015 թթ. ընթացքում ՀՀ-ի գյուղական նակչության նական շարժի գործընթացներում տեղի ունեցած փոփոխությունների մասին հանգամանալից պատկերացում են տալիս թիվ 18 աղյուսակում երված տվյալները: Այդ ժամանակահատվածում, չնայած հանրապետության գյուղական նակչության ացարձակ թիվն ավելացել է ավելի քան 205 հազ-ով, սակայն ՀՀ գյուղական նակչության ծնելիության ացարձակ ցուցանիշը նվազել է 2,9, իսկ հարա երական ցուցանիշն` ավելի քան 3.5 անգամ: Դրան հակառակ, տեղի է ունեցել գյուղական նակչության մահացության ացարձակ ն հարա երական ցուցանիշների ավելացում (աղ. 18): Եթե մահացության ացարձակ ցուցանիշի ավելացումն ինչ որ չափով պայմանավորված է գյուղական նակչության ացարձակ թվի ավելացումով (1960-2015 թթ. ընթացքում գյուղական նակչության ացարձակ թիվն ավելացել է մոտ 1,3, իսկ մահացության ացարձակ թիվը` ավելի քան 1,5 անգամ), ապա մահացության հարա երական ցուցանիշի ավելացումը պայմանավորված է գյուղական նակչության սոցիալական պայմաններով, գյուղական նակչության ժողովրդագրական իրավիճակի աղադրիչներում տեղի ունեցած փոփոխություններով ն ժողովրդագրական գործընթացներով: 2015 թ. դրությամ ՀՀ գյուղական նակչության մահացության գործակիցը 1970 թ. համեմատությամ ավելացել է 3.4 պրոմիլային կետով կամ մոտ 70.4 %-ով: Ծնելիության ն մահացության ցուցանիշների վերը նշված փոփոխությունների պատճառով 2015 թ. ՀՀ-ի գյուղական նակչության նական հավելաճի գործակիցը կազմել է ընդամենը 4,1 ‰, որը 1960 թ. համեմատությամ պակաս է 9.6 անգամ:

42509 23980 26327 29738 19829 12886 13737 13846 14586 15009 16153 16562 15727 15357 14992 15157 14639

10127 10083 10131 10067 10135

Մահացածներ 35918 18535 19718 22446 11750

Բնական հավելաճ

Աղյուսակ 18

Գործակիցը, 1000 նակչի հաշվով, (‰) Ծնելիութ- ՄահաԲնական ՀՀ գյուղական յուն ցություն հավելաճ նակչ.թիվը/հզ 46.6 7.2 39.4 892,2 23,7 5,4 18,3 1019,9 25,1 6,3 18,8 1058,1 27,0 6,7 20,3 1098,1 18,1 7,4 10,7 1093,9 11,4 7,3 4,1 1131,1 11,9 8,0 3,9 1153,5 12,0 8,2 3,8 1156,6 12,6 8,3 4,3 1157,0 12,9 8,6 4,3 1159,6 13,9 8,7 5,2 1164,6 14,1 8,6 5,5 1156,6 14.2 9.1 5,1 1107,6 13,8 9,0 4,8 1108,7 13,5 8,8 4,7 1109,4 13.8 9.2 4.6 1103.0 13.3 9.2 4.1 1097.7

Սկզ նաղ յուր` Հայաստանի ժողովրդագրական ժողովածու, Ե., 2016 թ.:

Ծնվածներ

Տարիներ

ՀՀ գյուղական նակչության նական շարժի հիմնական ցուցանիշները (1960-2015 թթ.)1

Թիվ 18 աղյուսակում երված տվյալների վերլուծությունից պարզվում է, որ ՀՀ գյուղական նակչության ժողովրդագրական իրավիճակը նութագրող կարնորագույն աղադրիչներում` վերարտադրության գործընթացներում, առավել ինտենսիվ փոփոխություններ են տեղի ունեցել 1990ական թվականներից հետո: 1990-2015 թ. ընթացքում ՀՀ գյուղական նակչության ծնելիության գործակիցը նվազել է 2,0, իսկ նական հավելաճի գործակիցը` 5 անգամ: Առավել անհանգստացնող է ՀՀ գյուղական նակչության մահացության ցուցանիշում տեղի ունեցած փոփոխությունը: Չնայած 1990-2015 թթ. ընթացքում գյուղական նակչության ացարձակ թիվը մնացել է նույնը, սակայն տեղի է ունեցել մահացության գործակցի ն ացարձակ թվի էական ավելացում: Առաջինն ավելացել է 2,5 պրոմիլային կետով, իսկ երկրորդը` շուրջ 1,4 անգամ: Գիտագործնական առումով առավել կարնորություն ն մեծ նշանակություն ունի ՀՀ գյուղական նակչության վերարտադրության վերջին տարիների իրավիճակի վերլուծությունը, գնահատումը ն հիմնախնդիրների ացահայտումը:

Աղյուսակ 19 ՀՀ գյուղական նակչության նական շարժի ցուցանիշներն ըստ մարզերի ն տարածաշրջանների (2005-2015թթ.)1 Մարզերը ն տարածաշրջանները

Ծ

Արագածոտնի մարզ Աշտարակի Ապարանի Թալինի Արագածի Արարատի մարզ Արտաշատի Արարատի Մասիսի Արմավիրի մարզ Արմավիրի Բաղրամյանի

Մ

12,5

7,7

11,6 12,5 12,2 15,5 11,5 11,2, 13,0 10,5 12,1 12,3 13,1

7,4 8,6 8,1 6,2 7,9 8,2, 7,3 8,0 7,3 7,6 5,4

փոփոխությունը 2005-2015 թթ ԲԱ Ծ Մ ԲԱ Ծ Մ ԲԱ 4,8 13,6 8,8 4,8 1,1 1,1 0,0

4,2 3,9 4,1 9,3 3,6 3,0 5,7 2,5 4,8 4,7 7,7

14,3 12,9 12,3 15,2 14,3 14,5 15,8 12,7 12,1 12,6 13,6

9,4 8,4 9,1 6,8 8,9 9,4 8,1 8,9 8,3 9,2 6,5

4,9 4,5 3,2 8,4 5,4 5,1 7,7 3,8 3,8 3,4 7,1

2,7 0,4 0,1 -0,3 2,8 3,3 2,8 2,2 0,0 0,3 0,5

2,0 -0,2 1,0 0,6 1,0 1,2 0,8 0,9 1,0 1,6 1,1

0,7 0,6 -0,9 -0,9 1,8 2,1 2,0 1,3 -1,0 -1,3 -0,6

Աղյուսակը կազմված է ՁոոտtՁt.Ձո կայքի տվյալների ազա, ժողովրդագրական տվյալների ազայի ցուցանիշների հիման վրա:

էջմիածնի Գեղարքունիքի մարզ Գավառի Կրասնոսելսկի Մարտունու Սնանի Վարդենիսի Լոռու մարզ Գուգարքի Թումանյանի Սպիտակի Ստեփանավանի Տաշիրի Կոտայքի մարզ Հրազդանի Կոտայքի Նաիրիի Շիրակի մարզ Ախուրյանի Ամասիայի Աշոցքի Անիի Արթիկի Սյունիքի մարզ Կապանի Գորիսի Մեղրու Սիսիանի Վայոց ձորի մարզ Եղեգնաձորի Վայքի

11,7 13,5

7,4 7,3

4,3 6,2

11,3 13,6

8,0 7,4

3,3 6,2

-0,4 0,1

0,6 0,1

-1,0 0,0

13,2 11,0, 13,8 13,1 13,5 10,2 11,7 7,5 9,9 9,2 12,9 11,6 12,0 11,8 10,9 12,1 11,0 9,0 16,9 14,2 11,9 12,4 11,9 13,9 6,5 11,6 11,4 10,9 11,8

7,5 13,4 6,0 7,1 8,4 9,1 8,2 8,4 8,8 10,8 9,6 7,6 7,9 8,2 6,6 7,6 7,4 6,2 8,7 6,6 8,2 9,0 9,8 8,4 15,4 8,5 9,8 9,4 10,0

5,7 -2,4 7,8 6,0 5,1 1,1 3,5 -0,9 1,1 -1,6 3,3 4,0 4,1 3,6 4,3 4,5 3,6 2,8 8,2 7,6 3,7 3,4 2,1 5,5 -8,9 3,1 1,6 1,5 1,8

13,7 10,3 13,9 14,2 13,3 14,6 12,9 13,8 17,1 13,8 14,9 12,8 17,2 12,1 11,2 15,0 16,6 13,9 15,8 15,0 13,0 11,3 9,4 12,0 7,1 12,0 11,9 11,9 11,8

9,0 10,0 5,9 7,8 8,6 12,1 13,2 12,1 10,3 11,8 13,8 9,2 9,3 9,1 9,1 9,1 9,9 7,3 9,5 9,2 8,2 10,4 14,6 8,4 13,4 10,6 11,1 10,9 11,8

4,7 0,3 8,0 6,4 4,7 2,5 -0,3 1,7 6,8 2,0 1,1 3,6 7,9 3,0 2,1 5,9 6,7 6,6 6,3 5,8 4,8 0,9 -5,2 3,6 -6,3 1,4 0,8 1,0 0,0

0,5 -0,7 0,1 1,1 -0,2 4,4 1,2 6,3 7,2 4,6 2,0 1,2 5,2 0,3 0,3 3,1 5,6 4,9 -1,1 0,8 1,1 -1,1 -2,5 -1,9 0,6 0,4 0,5 1,0 0,0

1,5 -3,4 -0,1 0,7 0,2 3,0 5,0 3,7 1,5 1,0 0,9 1,6 1,4 0,9 2,5 1,5 2,5 1,1 0,8 2,6 0,0 1,4 4,8 0,0 -2,0 2,1 1,3 1,5 1,8

-1,0 2,7 0,2 0,4 -0,4 1,4 -3,8 2,6 5,7 3,6 -2,2 -0,4 3,8 -0,6 -2,2 1,4 3,1 3,8 -1,9 -1,8 1,1 -2,5 -3,1 -1,9 2,6 -1,7 -0,8 -0,5 -1,8

Տավուշի մարզ Իջնանի Նոյեմ երյանի Տավուշի ՀՀ-ում

11,5 12,8 10,8 10,3 11,9

9,8 9,1 9,2 11,5 8,0

1,7 3,7 1,6 -1,2 3,9

11,7 13,5 11,0 9,4 13,3

12,2 9,9 12,2 16,3 9,2

-0,5 3,6 -1,2 -6,9 4,1

0,2 0,7 0,2 -0,9 1,4

2,4 0,8 3,0 4,8 1,2

-2,2 -0,1 -2,8 -5,7 0,2

2005-2015 թթ. ընթացքում ՀՀ-ում գյուղական նակչության միջին տարեկան նական հավելաճը կազմել է 5189 մարդ, իսկ նական հավելաճի միջին տարեկան գործակիցը` 4,6 ‰: Հանրապետության մասշտաով գյուղական նակչության ծնելիության գործակիցը 2005-2015 թթ-ին

ավելացել է 1,4 ‰-ով, իսկ մահացության գործակիցը 1,2 ‰-ով: Թիվ 18 աղյուսակի տվյալների ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ նշված ժամանակահատվածի առաջին վեց տարիներին (2005-2010 թթ.) գյուղական նակչության նական հավելաճի գործակիցն ունեցել է աճման միտում (3,9-ից` 5,5 ‰), որից հետո այն սկսել է նվազել (5,5-ից` 4,1 ‰): Նույն այդ ժամանակահատվածում գյուղական նակչության մահացության գործակիցն ունեցել է աճման միտում (2005-ից 2015 թթ.-ին այն ավելացել է 1,2 ‰-ով): Իսկ 2000 թ-ի համեմատությամ ՀՀ գյուղական նակչության մահացության միջին տարեկան գործակիցն ավելացել է 1,9 ‰-ով: Մարզային կտրվածքով 2005-2015 թթ. ընթացքում ՀՀ գյուղական նակչության վերարտադրության ցուցանիշների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ.  Սյունիքից ն Արմավիրից ացի մնացած ոլոր մարզերում տեղի է ունեցել գյուղական նակչության ծնելիության գործակցի ավելացում: Հանրապետության 5 մարզերում (Արմավիրի, Կոտայքի, Սյունիքի, Վայոց ձորի, Տավուշի) տեղի է ունեցել նական հավելաճի գործակցի նվազում, Լոռու, Շիրակի ն Արարատի մարզերում` ավելացում, իսկ Գեղարքունիքի ն Արարատի մարզերում` այդ ցուցանիշը մնացել է նույնը,  գյուղական նակչության ծնելիության գործակցի առավել արձր (2,5 ‰-ից ավելի) աճ են ունեցել Արարատի, Լոռու ն Շիրակի մարզերը,  գյուղական նակչության նական հավելաճն առավել մեծ չափով ավելացել է Արարատի մարզում (1,8 ‰), իսկ Լոռու ն Շիրակի մարզերում այն կազմում է 1,4‰,  ՀՀ ոլոր մարզերում տեղի է ունեցել գյուղական նակչության մահացության գործակցի ավելացում, որն առավել մեծ է Լոռու (3 ‰) ն Տավուշի (2,4 ‰) մարզերում: Երնան քաղաքում ն մարզկենտրոններում 2005-2015 թթ. նակչության վերարտադրության աղադրիչների շարժընթացը որոշակիորեն տար երվում է մարզերում ն տարածաշրջաններում գյուղական նակչության վերարտադրության աղադրիչների շարժընթացից: Այսպես` 20052015 թթ. Գյումրի ն Վանաձոր քաղաքներն ունեցել են նական հավելաճի գործակցի նվազում, մինչդեռ Շիրակի ն Լոռու մարզերում 2005 թ-ի համեմատությամ 2015 թ-ին գյուղական նակչության նական հավելաճն ավելացել է:

Աղյուսակ 20 Երնան քաղաքի ն մարզկենտրոնների նակչության նական շարժի ցուցանիշները (2005-2015 թթ.)1 Երնան քաղաք ն մարզկենտրոնները Երնան Գյումրի Վանաձոր Աշտարակ Արտաշատ Արմավիր Գավառ Հրազդան Կապան Եղեգնաձոր Իջնան Միջինը ՀՀ-ում

Ծ‰ 11,1 11,4 12,6 12,4 10,5 13,8 12,0 10,7 8,9 12,9 10,9 11,7

Մ‰ 8,3 10,2 9,8 9,3 7,5 8,9 8,8 6,9 7,5 6,8 7,2 8,2

ԲԱ ‰ 2,8 1,2 2,8 3,1 3,0 4,9 3,2 3,8 1,4 6,1 3,7 3,5

Ծ‰ 14,9 13,6 12,1 14,1 16,2 15,8 14,5 13,9 7,8 12,7 11,3 14,4

Մ‰ 8,6 12,5 12,7 9,7 10,8 10,5 10,1 9,6 8,2 11,1 7,6 9,3

ԲԱ‰ 6,3 1,1 -0,6 4,4 5,4 5,3 4,4 4,3 -0,4 1,6 3,7 5,1

Փոփոխությունը 2005-2015 թթ Ծ‰ Մ‰ ԲԱ‰ 3,8 0,3 3,5 2,2 2,3 -0,1 -0,5 2,9 -3,4 1,7 0,4 1,3 5,7 3,3 2,4 2,0 1,6 0,4 2,5 1,3 1,2 3,2 2,7 0,5 -1,1 0,7 -1,8 -0,2 4,3 -4,5 0,4 0,4 0,0 2,7 1,1 1,6

Աղյուսակը կազմված է ՁոոտtՁt.Ձո կայքի տվյալների ազա, ժողովրդագրական տվյալների ազայի ցուցանիշների հիման վրա:

Ըստ մարզերի ն տարածաշրջանների ՀՀ գյուղական նակչության 2015 թ. նական շարժի ցուցանիշների միջն կան նկատելի տար երություններ: Ծնելիության գործակցի ՀՀ միջինից (13,3 ‰) արձր ցուցանիշ

ունեն Շիրակի, Արագածոտնի, Գեղարքունիքի, Լոռու ն Արարատի մարզերը: Ծնելիության համեմատա ար արձր ցուցանիշով առանձնանում են նան Արագածի, Արարատի, Ախուրյանի, Սպիտակի, Հրազդանի, Ամասիայի ն Աշոցքի, Անիի տարածաշրջանները, որոնցում գյուղական նակչության ծնելիության գործակիցը արձր է 15 ‰-ից: Ծնելիության գործակցի առավել ցածր ցուցանիշ ունեն (Մեղրու 7,1 ‰), Տավուշի (9,4‰), Կապանի (9,4 ‰) ն Կրասնոսելսկի (10,3 ‰) տարածաշրջանները: Դրանցում գյուղական նակչության նական հավելաճի փոփոխությունը 2005-2015 թթ.եղել է ացասական: ՀՀ մարզերից հինգում գյուղական նակչության ծնելիության գործակիցը ցածր է ՀՀ միջին ցուցանիշից, մնացած հինգում` արձր: Բացի Կոտայքից ն Արմավիրից մնացած երեք մարզերը, որոնք գյուղական նակչության ծնելիության ցուցանիշով զիջում են ՀՀ միջին ցուցանիշին, առանձնանում են սոցիալ-տնտեսական զարգացման առավել սուր հիմնա-

խնդիրներով, ունեն մեծ թվով սահմանամերձ գյուղական համայնքներ, աչքի են ընկնում մակերնույթի առավել խիստ մասնատվածությամ ն արձրաչափական նիշերի մեծ լայնույթով, հեռու են ընկած մայրաքաղաքային գոտուց ն գյուղական նակավայրերի միջին մարդաշատությամ զիջում են ՀՀ միջին ցուցանիշին ( ացի Տավուշի մարզից): Նշված մարզերի մեջ մտնող տարածաշրջաններից ացի գյուղական նակչության ծնելիության ՀՀ միջինից ցածր ցուցանիշ ունեն նան Ապարանի, Թալինի Կրասնոսելսկի, Վարդենիսի, Մասիսի, Գուգարքի ն Արթիկի տարածաշրջանները: 2015 թ. տվյալներով ՀՀ միջինից գյուղական նակչության մահացու-

թյան գործակցի ցուցանիշը ցածր է Գեղարքունիքի, Կոտայքի, Արմավիրի, Շիրակի ն Արարատի մարզերում, իսկ Արագածոտնի Տավուշի, Սյունիքի, Լոռու ն Վայոց ձորի մարզերում` արձր է ՀՀ միջին ցուցանիշից, Կոտայքի մարզում հավասար է ՀՀ միջին ցուցանիշին: ՀՀ գյուղական նակչության մահացության գործակիցն առավել ցածր է Արագածի, Մարտունու, Բաղրամյանի, Սնանի ն Ամասիայի տարածաշրջաններում ն չի անցնում 7,8 ‰ից: Կապանի, Կրասնոսելսկի, Մեղրու, Թումանյանի ն Տավուշի տարածաշրջաններում այդ ցուցանիշը մինչն 2 անգամ գերազանցում է վերը նշված տարածաշրջաններին: Մահացության գործակցի արձր ցուցանիշով առանձնանում են նան Ստեփանավանի ն Գուգարքի տարածաշրջանները, որտեղ այն տատանվում է 11,8-13.2 ‰ սահմաններում: ՀՀ մնացած տարածաշրջանների գյուղական նակչության մահացության գործակցի մասին հանգամանալից պատկերացում են տալիս թիվ 19 աղյուսակում երված տվյալները: Դժվար չէ նկատել, որ ՀՀ գյուղական նակչության մահացության

գործակիցն առավել արձր է այն տարածաշրջաններում ն գյուղական համայնքներում, որտեղ հանրապետության մասշտա ով ցածր է ծնելիության գործակիցը: Սա, անշուշտ, խոսում է այդ տարածաշրջանների գյուղական համայնքների նակչության տարիքային կառուցվածքում մեծահասակների մասնա աժնի ավելացման ն երիտասարդ տարիքի նակչության նվազման մասին: Վերջինս ացատրվում է այդ տարածաշրջանների գյուղական համայնքների սոցիալ-տնտեսական զարգացման նվազ հնարավորություններով, գյուղատնտեսության ցածր ապրանքայնությամ , աշխատատեղերի խիստ սահմանափակ հնարավորություններով ն այդ ամենի պատճառով երիտասարդների միգրացիայով դեպի հանրապետության կենտրոնական տարածաշրջաններ, մայրաքաղաք Երնան կամ էլ արտերկիր: Հասկանալի է, որ ՀՀ-ում ծնելիության համեմատա ար ցածր ն մահա-

ցության արձր գործակից ունեցող տարածաշրջանների գյուղական նակավայրերում նական հավելաճի գործակիցը կարող է լինել ցածր կամ նույնիսկ ացասական: ՀՀ հինգ (Գուգարքի, Կապանի, Մեղրու, Նոյեմ երյանի, Տավուշի) տարածաշրջաններում, որոնք միասին ունեն մշտական նակչություն ունեցող թվով 116 գյուղական նակավայր ն մոտ 72 հազ. նակչություն, նական հավելաճի գործակիցը ացասական է` կազմելով 0.3-ից – 6.9 ‰ (աղ. 19): Գյուղական նակչության հավելաճի ցածր գործակից ունեն նան Կրասնոսելսկի, Թումանյանի, Տաշիրի, Նաիրիի, Վայքի, Ստեփանավանի, Եղեգնաձորի, Սիսիանի, տարածաշրջանները: Դրանցում այն կազմում է 0,3-2,1 ‰:

ՀՀ-ում գյուղական նակչության նական հավելաճը 2015 թ. ՀՀ միջինից առավել արձր է եղել Արագածի, Մարտունու, Արարատի, Բաղրամյանի, Հրազդանի, Ամասիայի, Աշոցքի ն Ախուրյանի տարածաշրջաններում: Նշված տարածաշրջաններում գյուղական նակչության նական հավելաճի ցուցանիշը ՀՀ միջինից մեծ է 1,5-ից 2 անգամ: Մարզերից այդ առումով առանձնանում են Շիրակը, Գեղարքունիքը Արագածոտնը ն Արարատը: Դրանցում գյուղական նակչության նական հավելաճը ՀՀ միջին ցուցանիշից մեծ է 1,2-1,5 անգամ: Մնացած հինգ մարզերում գյուղական նակչության նական հավելաճի գործակիցը պակաս է ՀՀ միջինից, մասնավորապես` Տավուշի, Սյունիքի ն Վայոց ձորի մարզերում: Այսպիսով, կատարված վերլուծության արդյունքները ցույց են տալիս, որ.  վերջին տասնամյակների ընթացքում ՀՀ գյուղական նակչության նական շարժի (վերարտադրության) գործընթացներում տեղի են ունեցել նկատելի փոփոխություններ, որոնք առավել ինտենսիվ նույթ են ունեցել 1990-ական թվականներից հետո, պայմանավորված մեր երկրում տեղի ունեցած քաղաքական, վարչական, տնտեսական ն սոցիալ-մշակութային վերափոխումներով,  գյուղական նակչության ծնելիության ացարձակ ն հարա երական ցուցանիշի նվազման պայմաններում տեղի է ունեցել մահացության ացարձակ ն հարա երական ցուցանիշների ավելացում, որը հանգեցրել է գյուղական նակչության նական հավելաճի կտրուկ նվազմանը` հատկապես 1990-2015 թթ. ընթացքում: Եթե 1960-1990 թթ. այն նվազել է 1,9, ապա 1990-2015 թթ.` շուրջ 5 անգամ,  վերջին տասնհինգ տարիներին (2000-2015 թթ.) ՀՀ գյուղական նակչության ծնելիության գործակցի մոտ 2 պրոմիլով ավելացումը չի հանգեցրել նական հավելաճի ավելացման, քանի որ այդ ժամանակա-

հատվածում նույնքան ավելացել է մահացության գործակիցը,  ՀՀ-ում կենտրոնական ն առավել նպաստավոր աշխարհագրական դիրք, հիմնականում հարթավայրային մակերնույթ, ոռոգելի հողատարածքների ն խոտհարքերի ու արոտավայրերի ավելի մեծ մակերես, ենթակառուցվածքային տարրերի ավելի արձր ապահովվածություն ն գյուղական նակավայրերի համեմատա ար մեծ մարդաշատություն ունեցող մարզերում ն տարածաշրջաններում 2005-2015 թթ. ընթացքում գյուղական նակչության ծնելիության ն նական հավելաճի ավելի արձր ցուցանիշներ են արձանագրվել, քան ծայրամասային ու սահմանամերձ դիրք ն լեռնային արդ մակերնույթ ունեցող մարզերում ն տարածաշրջաններում,  ՀՀ մարզերի ն տարածաշրջանների միջն առկա է գյուղական նակչության նական շարժի ցուցանիշների զգալիորեն մեծ տար երություններ, որոնք պայմանավորված է դրանց տարածքի աշխարհագրական դիրքով, նատնտեսական առանձնահատկություններով ն սոցիալ-տնտեսական զարգացման ժամանակակից իրավիճակով: Գյուղական նակչության մահացության գործակիցն առավել արձր է ՀՀ այն տարածաշրջաններում ն գյուղական համայնքներում, որտեղ հանրապետության համեմատ ցածր է ծնելիության գործակիցը, որը վկայում է այդ տարածաշրջանների գյուղական նակավայրերի նակչության տարիքային կառուցվածքում մեծահասակների մասնա աժնի ավելացման ն երիտասարդ տարիքի նակչության մասնա աժնի նվազման մասին,  ՀՀ գյուղական նակչության վերարտադրության շարժընթացի առկա միտումները ն ժամանակակից վիճակը հղի են ժողովրդագրական լուրջ հիմնախնդիրներով ( նակչության սեռատարիքային կառուցվածքի խախտում ն ծերացում, գյուղական նակավայրերի մեծ մասում նակչության թվաքանակի նվազում ն այլն) ն կարող են պատճառ դառնալ ՀՀ մարզերում, տարածաշրջաններում ու գյուղական նակավայրերում տնտեսական ն սոցիալական վիճակի էլ ավելի վատթարացման, ընդհուպ` առանձին գյուղերի վերացման:

4.4 Գյուղական նակչության ժողովրդագրական իրավի×ակի արելավումը որպես նակավայրերի զարգացման նախադրյալ Յուրաքանչյուր նակավայրի ժողովրդագրական իրավիճակն անմիջական, սերտ կապ ունի երկրում տեղի ունեցող սոցիալ-տնտեսական, քաղաքական ն այլ գործընթացների հետ, իր վրա է կրում այդ գործընթացների անմիջական ն միջնորդավորված ազդեցությունը: Իր հերթին երկրում տիրող ժողովրդագրական իրավիճակը նշանակալից ազդեցություն է թողնում քաղաքական, սոցիալ-տնտեսական ն այլ երնույթների վրա` պայմանավորելով դրանց հետագա զարգացման միտումները: Ժողովրդագրական գործընթացների վերջնական արդյունքում ձնավորվում է տվյալ երկրի կամ նակավայրի նակչության սեռատարիքային կառուցվածքը, որն իր անմիջական ազդեցությունն է թողնում ինչպես առանձին նակավայրերի զարգացման ն առաջընթացի, այնպես էլ տարա նակեցման վրա |96): 2015 թ. հունվարի 1-ի դրությամ ՀՀ-ի գյուղական մշտական նակչության թիվը կազմել է 1097684 մարդ, որից 552980-ը (50.4 %-ը) կանայք, 544704-ը (49.6 %-ը)` տղամարդիկ: Ըստ հիմնական տարիքային խմ երի այն ունի հետնյալ պատկերը: Մինչն 15 տարեկանները կազմում են ընդհանուր նակչության 21.5 %-ը, որից 11.6 %-ը` տղամարդիկ, 9,9 %-ը` կանայք: Աշխատանքային տարիքի նակչությունը կազմում է 68.4%-ը (34.0 %ը` տղամարդիկ, 34.4 %-ը` կանայք), իսկ մեծահասակները` 10.1 %-ը (4.0 %-ը` տղամարդիկ, 6,1 %-ը` կանայք): ՀՀ գյուղական նակչության սեռատարիքային կառուցվածքն ըստ մարզերի առանձնանում է որոշակի տար երություններով, որն ընդհանրացված տեսքով ունի հետնյալ պատկերը: 1) Տարիքային հիմնական խմ երից մինչաշխատունակ նակչության աժինն առավել արձր է Գեղարքունիքի ն Արագածոտնի մարզերում: Դրանցում մինչաշխատունակ նակչության աժինը հանրապետության միջին ցուցանիշից արձր է համապատասխանա ար 1,4 ն 1,1 տոկոսային կետերով (աղ.42): 2) Գյուղական նակչության մեջ հանրապետության միջին ցուցանիշից մինչաշխատունակ նակչության առավել ցածր տոկոս ունեն Լոռու, Վայոց ձորի ն Շիրակի մարզերը: Իսկ Տավուշի, Սյունիքի, Արարատի ն Արմավիրի մարզերում այդ ցուցանիշը քիչ է տար երվում հանրապետության միջին ցուցանիշից (աղ. 42): 3) ՀՀ-ում գյուղական նակչության տարիքային կառուցվածքում աշխատանքային տարիքի նակչության ամենամեծ աժին ունի Կոտայքի

մարզը: Արարատի ն Արմավիրի մարզերում այդ ցուցանիշը ՀՀ-ի միջինից մեծ է տոկոսային 1,1 կետով, իսկ Գեղարքունիքում` հավասար է ՀՀ միջին ցուցանիշին (տես աղ. 42): 4) ՀՀ-ում գյուղական նակչության մեջ աշխատունակ նակչության ամենափոքր տոկոսային ցուցանիշ ունի Տավուշի մարզը, որտեղ աշխատունակ նակչության աժինը ՀՀ միջինից ցածր է 4,6 %-ով: Այդ ցուցանիշը ՀՀ միջինից ցածր է նան Սյունիքի, Արագածոտնին , Վայոց ձորի ն Լոռու մարզերում: 5) ՀՀ մարզերի գյուղական նակչության տարիքային կառուցվածքում առավել ակնհայտ տար երություններ կան հետաշխատունակ նակչության մեջ: Այդ ցուցանիշով ամենա արձր (16,4 %) ն ամենացածր (10,8%) տվյալներ ունեցող Տավուշի ն Գեղարքունիքի մարզերի միջն տար երությունը կազմում է 5,6 տոկոսային կետ: Այն ՀՀ միջինից մեծ է նան Սյունիքի, Լոռու ն Վայոց ձորի մարզերում: Արագածոտնի ն Շիրակի մարզերում այն մոտ է ՀՀ միջին ցուցանիշին, իսկ Կոտայքի, Արարատի ն Արմավիրի մարզերում ՀՀ միջին ցուցանիշից ցածր է համապատասխանաար 1,3, 1,0 ն 0,9 տոկոսային կետերով: 6) ՀՀ ոլոր մարզերում մինչաշխատունակ նակչության տարիքային խմ ում տղամարդկանց տոկոսային աժինը գերազանցում է կանանց, իսկ հետաշխատունակ տարիքային խմ ում` գերազանցում են կանայք: Բացառությամ Արագածոտնի, Գեղարքունիքի ն Վայոց ձորի, մնացած ոլոր մարզերում աշխատունակ տարիքի գյուղական նակչության մեջ ավելի մեծ տոկոս են կազմում կանայք: Գիտագործնական առումով խիստ կարնոր է ՀՀ գյուղական առկա նակչության հիմնական տարիքային խմ երի աշխման վերլուծությունն ըստ գյուղական համայնքների, որը հնարավորություն է տալիս առանձնացնել գյուղական համայնքների ու նակավայրերի այնպիսի խմ եր, որոնք միմյանցից տար երվում են նակչության հիմնական տարիքային խմ երին նորոշ առանձնահատկություններով զարգացման միտումներով ն հեռանկարով: Այդպիսի խմ երի առանձնացման համար որպես չափորոշիչ մեր կողմից ընտրվել է ՀՀ գյուղական առկա նակչության մեջ հիմնական տարիքային խմ երի հանրապետության միջին տոկոսային ցուցանիշները:

ացարձակ թվերով ն %-ով

24988 42888 41813 36423 22014 25528 24743 10140 16588 252625

21.6 20.4 20.3 21.9 18.9 20.4 19.8 20.6 19.6 20.9 20.5

76357 143917 141085 112221 77536 86036 85076 31565 25427 49629 828849

65.9 68.4 68.4 67.3 66.8 68.7 68.1 64.1 66.7 62.7 67.3

14485 23640 23216 18122 16600 13726 15041 12973 150558

12.5 11.2 11.3 10.8 14.3 10.4 12.1 15.3 13.7 16.4 12.2

13228 22205 21986 19316 16684 13500 13016 132868

11.4 10.6 10.7 11.6 10.0 10.8 10.4 10.7 10.5 10.7 10.8

38200 71318 69384 56714 38520 41997 42237 15627 12800 24124 410912

33.0 6181 33.9 9749 33.6 9480 34.0 8077 33.2 6663 33.5 5575 33.8 6356 31.8 3196 33.6 2152 30.5 5347 33.4 67776

5.3 11760 4.6 20683 4.6 19827 4.8 17107 5.7 10330 4.4 12028 5.1 11727 6.5 4894 5.6 3494 6.8 7907 5.1 119757

10.2 38157 32.9 8304 7.2 9.8 725955 34.5 13891 6.6 9.6 71701 34.8 13736 6.7 10.3 55507 33.3 10045 6.0 8.9 39016 33.6 9937 8.6 9.6 44039 35.2 8151 6.5 9.4 42839 34.3 8685 7.0 9.9 15938 32.3 4356 8.8 9.1 12627 33.1 3051 8.1 10.2 25505 33.2 7626 9.6 9.7 417928 33.9 87782 7.1

Հետաշխատունակ ա

Կանայք, ացարձակ թվերով ն %-ով

Մինչաշխա- Աշխատու- Հետաշխա- Մինչաշխա- Աշխատուն Հետաշխա Մինչաշխա- Աշխատունակ նակ տունակ տունակ նակ տունակ տունակ տունակ ա ա ա ա ա ա ա ա

Տղամարդիկ,

Աղյուսակ 21

Աղյուսակը կազմված է 01.01.2012 թ. դրությամ «ՀՀ գյուղական նակչության սեռատարիքային կազմի մասին» պետական վիճակագրական հաշվետվության տվյալներով: ա/ նակչության ացարձակ թիվը, / նույնը տոկոսներով:

Արագածոտն Արարատ Արմավիր Գեղարքունիք Լոռի Կոտայք Շիրակ Սյունիք Վայոց Ձոր Տավուշ ՀՀ-ում

Մարզերը

Ընդամենը` ացարձակ թվերով ն %-ով

ՀՀ գյուղական նակչության աշխումն ըստ հիմնական տարիքային խմ երի ն սեռի 01.01.2012 թ.1

Գյուղական ցանկացած նակավայրի զարգացման ն հեռանկարի առումով կարնորագույն դեր ունի նակչության տարիքային կառուցվածքում աշխատունակ նակչության տեսակարար կշիռը:Դրա համեմատա ար արձր ցուցանիշի դեպքում նակավայրը կարող է ապահովված լինել աշխատանքային ռեսուրսներով (եր եմն ունենալ նան աշխատանքային ռեսուրսների ավելցուկ), իսկ ցածր լինելու դեպքում` ունենալ աշխատանքային ռեսուրսների պակաս: Բացի դրանից, գյուղական նակավայրերում աշխատանքային տարիքի նակչության արձր ցուցանիշը նպաստում է գյուղատնտեսության աշխատատար ն ինտենսիվ ճյուղերի զարգացմանը ն նակավայրի սոցիալ-տնտեսական առաջընթացին, իսկ ցածր ցուցանիշի դեպքում գյուղատնտեսության ինտենսիվացման ն նակավայրի սոցիալտնտեսական զարգացման հնարավորությունները նվազում են: ՀՀ-ի գյուղական նակչության մեջ աշխատանքային տարիքի նակչությունը կազմում է 67,3%: Այն հանրապետության միջինից արձր է կամ հավասար ՀՀ գյուղական համայնքների 48,7 %-ում (421 գյուղական համայնքում): Աշխատունակ նակչության տոկոսային մեծությամ ՀՀ միջինից տոկոսային արձր ցուցանիշ ունեցող գյուղական համայնքներն առավել մեծ թիվ են կազմում Արմավիրի, Արարատի, Կոտայքի ն Շիրակի մարզերում, իսկ ավելի փոքր` Տավուշի, Սյունիքի ն Լոռու մարզերում: Տավուշի մարզի 57 գյուղական համայնքից 52-ում աշխատունակ նակչության աժինը ցածր է ՀՀ-ի միջին ցուցանիշից: Մարզի 16 գյուղական համայնքում այն չի հասնում նույնիսկ 60 %-ի, իսկ Բարեկամավան համայնքում` կազմում է ընդամենը 45,7 %: Սյունիքի մարզում գյուղական համայնքներից աշխատունակ նակչության առավել ցածր տեսակարար կշիռ ունեն Մեղրու ն Կապանի տարածաշրջանները: Կապանի տարածաշրջանի 35 գյուղական համայնքներից ընդամենը 4-ում է աշխատունակ նակչության աժինը գերազանցում ՀՀ-ի միջին ցուցանիշը, իսկ Մեղրու տարածաշրջանում` 11 գյուղական համայնքից մեկում: Կապանի տարածաշրջանի 35 գյուղական համայնքներից 15-ում աշխատունակ նակչության տոկոսը չի անցնում 60-ից, իսկ 4 գյուղական համայնքում այդ ցուցանիշը տատանվում է 44-ից 50%-ի սահմաններում: Գորիսի ն Սիսիանի տարածաշրջանների 41 գյուղական համայնքում (գյուղական համայնքների 74,5 %-ում) աշխատունակ նակչության մասնա աժինը ցածր է ՀՀ միջին ցուցանիշից, իսկ 15 գյուղական համայնքում այն պակաս է 60 %-ից:

Հետաշխատունակ նակչության տոկոսային մեծությամ ՀՀ միջին ցուցանիշից արձր ն ցածր ցուցանիշ ունեցող գյուղական համայնքների թիվը Բարձր Ցածր 38.4 69 61.6 30.1 65 69.6 25.5 70 74.5 40.7 51 59.3 69.5 32 30.5 28.3 43 71.7 34.8 75 65.2 80.2 20 19.8 66.7 14 33.3 86.0 8 14.0 418 48.3 447 51.7

Մինչաշխատունակ նակչության տոկոսային մեծությամ ՀՀ միջին ցուցանիշից արձր ն ցածր ցուցանիշ ունեցող գյուղական համայնքների թիվը Բարձր Ցածր 51.8 54 48.2 44.1 52 55.9 43.6 53 56.4 57.0 37 43.0 37.1 66 62.9 41.7 35 58.3 42.6 66 57.4 42.6 57 57.4 26.2 31 73.8 54.4 26 45.6 44.9 477 55.1

Ընդամենը թվերով ն %-ով

Թիվ 22 ն 23 աղյուսակները կազմված են 01.01.2012 թ. դրությամ «ՀՀ գյուղական նակչության սեռատարիքային կազմի մասին» պետական վիճակագրական հաշվետվության տվյալներով: 2. Համարիչում` գյուղական համայնքների թիվը, հայտարարում` նույնը` տոկոսով:

Արագածոտն Արարատ Արմավիր Գեղարքունիք Լոռի Կոտայք Շիրակ Սյունիք Վայոց Ձոր Տավուշ ՀՀ-ում

ՀՀ մարզերը

Աշխատունակ նակչության տոկոսային մեծությամ ՀՀ միջին ցուցանիշից արձր ն ցածր ցուցանիշ ունեցող գյուղական համայնքների թիվը Բարձր Ցածր 47.32 52.7 67.7 32.3 69.1 30.9 48.2 51.8 41.9 58.1 66.7 33.3 66.7 33.3 18.8 81.2 50.0 50.0 8.8 91.2 48.7 51.3

Աղյուսակ 22 ՀՀ մարզերի գյուղական համայնքների նակչության հիմնական տարիքային խմ երի տոկոսային մեծությամ ՀՀ միջինից արձր ն ցածր ցուցանիշ ունեցող գյուղական համայնքների թիվը (01.01.2012 թ.)1

Լոռու մարզում գյուղական համայնքների ավելի քան 58 %-ում (105-ից` 61-ում) աշխատունակ նակչության աժինը ցածր է հանրապետության միջին ցուցանիշից (աղ.43): Թումանյանի ու Գուգարքի տարածաշրջանների 13 գյուղական համայնքում աշխատունակ նակչության աժինը չի գերազանցում 60 %-ը, Արդվի, Դսեղ, Շամուտ, Չկալով, Ձորագյուղ ն Քարա երդ գյուղական համայնքներում այդ ցուցանիշը տատանվում է 43,0-ից 47,6 %-ի սահմաններում, իսկ Ազնվաձոր գյուղում` ընդամենը 36 %: Մարզի տարածաշրջաններից աշխատունակ նակչության տեսակարար կշիռը համեմատա ար արձր է Սպիտակի (20-ից` 13-ում) ն Ստեփանավանի (18-ից 10ում) տարածաշրջանների գյուղական համայնքներում: Արագածոտնի ն Գեղարքունիքի մարզերում նս գյուղական համայնքների ընդհանուր թվաքանակում գերակշռում են այն համայնքները, որոնցում աշխատունակ նակչության աժինը ցածր է հանրապետության միջին ցուցանիշից (աղ.43): Այդպիսիք ավելի մեծ թիվ են կազմում Արագածի (22-ից` 19-ը) ն Թալինի (40-ից` 24-ը) տարածաշրջաններում: Մարզի մյուս` Աշտարակի ն Ապարանի տարածաշրջաններում գերակշռում են աշխատունակ նակչության տոկոսային մեծությամ հանրապետության միջինից արձր ցուցանիշ ունեցող գյուղական համայնքները: Գեղարքունիքի մարզի Սնանի, Գավառի ն Մարտունու տարածաշրջաններում գերակշռում են աշխատունակ նակչության մասնա աժնով ՀՀ-ի միջինից արձր տոկոս ունեցող գյուղական համայնքները, իսկ Կրասնոսելսկի ն Վարդենիսի տարածաշրջաններում` ՀՀ միջինից ցածր տոկոս ունեցող գյուղական համայնքները: Վայոց ձորի մարզում աշխատունակ նակչության տոկոսային մեծությամ ՀՀ միջինից արձր ն ցածր ցուցանիշ ունեցող գյուղական համայնքների թիվը հավասար է: Արմավիրի, Արարատի, Կոտայքի ն Շիրակի ոլոր տարածաշրջաններում, ացառությամ Ամասիայի մնացած ոլոր տարածաշրջաններում գերակշռում են աշխատունակ նակչության տոկոսային մեծությամ ՀՀ միջինից արձր ցուցանիշ ունեցող գյուղական համայնքները: Այսպիսով, ՀՀ գյուղական համայնքների աշխատունակ նակչության տարածքային տար երությունների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ. 1) ՀՀ գյուղական համայնքների նակչության տարիքային կառուցվածքում աշխատունակ նակչության մասնա աժինն ունի տարածաշրջանային զգալի տար երություններ, 2) ՀՀ-ում առավելապես կենտրոնական դիրք ունեցող ն մայրաքաղա-

քին մոտ ընկած Արմավիրի, Արարատի, Կոտայքի ն Շիրակի մարզերում առավել մեծ թիվ են կազմում ՀՀ միջինի համեմատ աշխատունակ նակչության ավելի արձր տոկոս ունեցող գյուղական համայնքները: Դրանց 362 համայնքից 235-ում (65,7 %) աշխատունակ նակչության աժինը արձր է ՀՀ միջինից: Նշված մարզերի ոլոր տարածաշրջաններում, ացառությամ Ամասիայի, առավել մեծ թիվ են կազմում ՀՀ միջինի համեմատ աշխատունակ նակչության ավելի մեծ տոկոս ունեցող գյուղական համայնքները, 3) Տավուշի, Սյունիքի, Լոռու, Արագածոտնի ն Գեղարքունիքի մարզերում, որոնք առանձնանում են լեռնային արդ ռելիեֆով, սոցիալ-տնտեսական զարգացման առավել սուր հիմնախնդիրներով, իսկ Տավուշի, Սյունիքի ն Գեղարքունիքի մարզերը` նան սահմանամերձ դիրքով, ավելի մեծ թիվ են կազմում ՀՀ միջին ցուցանիշի համեմատ աշխատունակ նակչության ավելի ցածր տոկոս ունեցող գյուղական համայնքները: Դրանց 461 գյուղական համայնքից 299-ում (64,8%) աշխատունակ նակչության աժինը ցածր է ՀՀ միջին (67,3%) ցուցանիշից: Գյուղական նակավայրերի զարգացման ն հեռանկարի առումով ացի աշխատունակ նակչության տեսակարար կշռից էական դեր ունի նան մեծահասակ նակչության մասնա աժինը նակչության ընդհանուր թվաքանակում: Վերջինիս արձր լինելու դեպքում նվազում են տվյալ նակավայրի նակչության վերարտադրության ցուցանիշները, մեծանում է նակչության ծերացման նախադրյալները ն փոքր ու միջին մեծության գյուղեր կարող են հայտնվել նազրկման վտանգի առաջ: ՀՀ 418 (48,3 %) գյուղական համայնքում մեծահասակ նակչության մասնա աժինը արձր է միջին հանրապետական ցուցանիշից (12,2%-ից): Տավուշի, Սյունիքի, Լոռու ն Վայոց ձորի մարզերում ակնհայտորեն գերակշռում են մեծահասակ նակչության տոկոսային արձր ցուցանիշ ունեցող գյուղական համայնքները: Այդ մարզերի 305 գյուղական համայնքներից 231-ում (75,7 %) մեծահասակ նակչության մասնա աժինը արձր է ՀՀ միջինից: Այդպիսի գյուղական համայնքներն առավել արձր (86%) տեսակարար կշիռ ունեն Տավուշի մարզում: Մարզի 57 համայնքից 38-ում (66,7%) մեծահասակ նակչության աժինը մեծ է 15 %-ից, իսկ 9-ը գյուղական համայնքում` 20 %-ից: Սյունիքի մարզի ոլոր տարածաշրջաններում նս ավելի մեծ թիվ են կազմում մեծահասակ նակչության տոկոսային մեծությամ ՀՀ միջին ցուցանիշը գերազանցող գյուղական համայնքները (աղ. 44): Մտահոգիչ է այն փաստը, որ Սյունիքի մարզում զգալի թիվ (42) են կազմում այն գյուղական

համայնքները, որոնց նակչության տարիքային կառուցվածքում մեծահասակ նակչության աժինն անցում է 20 %-ից: Միայն Կապանի տարածաշրջանում այդպիսիք են 35 գյուղական համայնքից 23-ը, իսկ 17 գյուղական համայնքում այդ ցուցանիշը գերազանցում է 25 %-ը: ՀՀ-ի գյուղական համայնքների նակչության տարիքային կառուցվածքում մեծահասակ նակչության աժինը հանրապետության միջին ցուցանիշից արձր է նան Լոռու մարզում: Այստեղ այդպիսի ցուցանիշ ունեն գյուղական համայնքների 69,5 %-ը: Մարզի ոլոր տարածաշրջաններում գյուղական համայնքների կեսից ավելին ունեն մեծահասակ նակչության 12,2%ից արձր ցուցանիշ, սակայն դրանք առավել մեծ թիվ են կազմում Թումանյանի տարածաշրջանում (27 գյուղական համայնքից 24-ը): Մարզի 10-ը գյուղական համայնքի նակչության տարիքային կառուցվածքում մեծահասակ նակչության մասնա աժինը 25 %-ից ավելի է, իսկ դրանցից 5-ում` 30 %ից ավելի: Վայոց ձորի մարզում ՀՀ միջինից արձր մեծահասակ նակչություն ունեցող գյուղական համայնքների թիվը երկու անգամ գերազանցում է մնացածին: Վայքի տարածաշրջանում այդպիսիք են 16 գյուղական համայնքից 14-ը, իսկ Եղեգնաձորի տարածաշրջանում` 26-ից 14-ը: Գյուղական համայնքների նակչության տարիքային կառուցվածքում մեծահասակ նակչության մասնա աժնի առավել արենպաստ պայմաններ ունեն Արմավիրի, Կոտայքի, Արարատի, Շիրակի, Արագածոտնի ն Գեղարքունիքի մարզերը: Այդ մարզերի 560 գյուղական համայնքներից 373-ում (66,6%) մեծահասակ նակչության աժինը ցածր է հանրապետության միջին ցուցանիշից (մանրամասն տե՛ս աղ. 44): Այսպիսով, ՀՀ գյուղական համայնքների նակչության տարիքային կառուցվածքում հետաշխատունակ նակչության տարածաշրջանային տար երությունների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ. 1) ՀՀ-ում ծայրամասային ու սահմանամերձ դիրք զ աղեցնող Սյունիքի, Վայոց ձորի ն Տավուշի, ինչպես նան սոցիալ-տնտեսական զարգացման սուր հիմնախնդիրներով աչքի ընկնող Լոռու մարզերի ոլոր տարածաշրջաններում ավելի մեծ տոկոս են կազմում մեծահասակ նակչության ՀՀ միջինից ավելի արձր ցուցանիշ ունեցող գյուղական համայնքները: Վերջինս իր ացասական ներգործությունն է ունենում այդ գյուղական համայնքների ինչպես ժողովրդագրական իրավիճակի, այնպես էլ դրանց սոցիալ-տնտեսական զարգացման վրա, 2) Ժողովրդագրական ն սոցիալ-տնտեսական զարգացման համար

գյուղական համայնքների նակչության տարիքային կառուցվածքում մեծահասակ նակչության տոկոսային ցուցանիշի քիչ թե շատ արենպաստ պայմաններ ունեն Արմավիրի, Արարատի, Կոտայքի, Արագածոտնի ն Գեղարքունիքի մարզերը: Իրենց նշանակությամ գյուղական նակավայրի նակչության տարիքային կառուցվածքում առանձնահատուկ դեր ունեն մինչաշխատունակ նակչության ացարձակ թիվը ն տեսակարար կշիռը նակչության ընդհանուր թվաքանակում: Դրա մեծությամ է պայմանավորված գյուղական նակավայրերում կրթա-մշակութային, առողջապահական, սպորտային ն սոցիալական որոշակի ծառայությունների զարգացման մակարդակը, աշխատանքային տարիքի նակչության համալրումը նորերով ն սոցիալ-տնտեսական նույթի մի շարք այլ խնդիրների լուծումը: ՀՀ-ի պարագայում գյուղական նակավայրերում մինչաշխատունակ նակչության ացարձակ թիվը ն տոկոսային մեծությունն ունեն ացառիկ դեր ն նշանակություն, քանի որ հանրապետության հարյուրավոր գյուղական նակավայրերում կրթամշակութային ն առողջապահական հաստատությունների պահպանումն ու հետագա զարգացումը մեծապես պայմանավորված են նան տվյալ գյուղական նակավայրի նակչության տարիքային կառուցվածքով, մասնավորապես` դպրոցահասակ երեխաների թվաքանակով: ՀՀ գյուղական համայնքների թվաքանակում մինչաշխատունակ նակչության տոկոսային մեծությամ հանրապետության միջինից (20,5%) մեծ ն փոքր ցուցանիշ ունեցող գյուղական համայնքների թվաքանակների միջն տար երությունն էլ ավելի մեծ է (աղ. 43): ՀՀ մարզերից յոթում ( ացի Արագածոտնից, Գեղարքունիքից ն Տավուշից), գյուղական համայնքների թվաքանակում ավելի մեծ թիվ են կազմում մինչաշխատունակ նակչության տոկոսային մեծությամ ՀՀ-ի միջինից փոքր մեծություն ունեցող գյուղերը: Դրանց 610 գյուղական համայնքից 361-ում (59,2 %) մինչաշխատունակ նակչության տոկոսային մեծությունը փոքր է ՀՀ (20,5 %) միջինից: Այդպիսի գյուղական համայնքներն ավելի մեծ տոկոս են կազմում Վայոց ձորում: Լոռու մարզի չորս տարածաշրջանում, ացի Տաշիրից, գյուղական համայնքների թվաքանակում ավելի մեծ թիվ են կազմում մինչաշխատունակ նակչության տոկոսային մեծությամ ՀՀ միջինից փոքր մեծություն ունեցող գյուղական համայնքները: Կոտայքի, Շիրակի, Սյունիքի, Արարատի ն Արմավիրի մարզերում, ացի Ամասիայի, Աշոցքի, Գորիսի, Սիսիանի ն Արարատի տարածաշրջաններից, մնացածներում գյուղական համայնքների թվաքանակում ավելի մեծ

թիվ են կազմում մինչաշխատունակ նակչության տոկոսային մեծությամ ՀՀ միջինից փոքր մեծություն ունեցող նակավայրերը: Գեղարքունիքի ն Տավուշի մարզում, չնայած որ գյուղական համայնքների ընդհանուր թվաքանակում գերակշռում են մինչաշխատունակ նակչության տոկոսային մեծությամ ՀՀ միջին ցուցանիշը գերազանցող գյուղական համայնքները, սակայն Գավառի, Կրասնոսելսկի, Տավուշի ն Նոյեմ երյանի տարածաշրջաններում ավելի մեծ թիվ են կազմում այդ ցուցանիշից փոքր մեծություն ունեցող գյուղական համայնքները: Նմանատիպ պատկեր կա նան Արագածոտնի մարզում: Այսպիսով, ՀՀ գյուղական համայնքների նակչության մինչաշխատունակ տարիքային խմ ի տարածաշրջանային վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ 37 տարածաշրջանից 23-ում ավելի մեծ թիվ են կազմում մինչաշխատունակ նակչության տոկոսային մեծությամ ՀՀ միջին ցուցանիշից փոքր մեծություն ունեցող գյուղական համայնքները: Բերված վերլուծության արդյունքներն ավելի ամ ողջական կլինեն եթե կատարենք գյուղական համայնքների նակչության հիմնական տարիքային խմ երի ցուցանիշների համադրում ն գյուղական համայնքների առանձին խմ երի առանձնացում, որոնք միմյանցից տար երվում են նակչության տարիքային կառուցվածքի ու ժողովրդագրական իրավիճակի պատկերով ն սոցիալ-տնտեսական զարգացման հնարավորություններով: Այդպիսի խմ երի առանձնացման համար որպես չափանիշ մեր կողմից ընտրվել է գյուղական համայնքների նակչության տարիքային հիմնական խմ երի տար եր զուգակցումները: Դրանց հիման վրա համակարգչային ծրագրի օգնությամ առանձնացվել են ՀՀ գյուղական համայնքների 5 խում ն մեկ ենթախում , որոնք առանձնանում են նակչության տարիքային հիմնական խմ երի ու ժողովրդագրական իրավիճակի նշանակալից տար երություններով ն, իհարկե, նան սոցիալ-տնտեսական զարգացման հնարավորություններով: Առաջին խմ ի մեջ մտնում են այն գյուղական համայնքները, որոնք ունեն առավել արենպաստ ժողովրդագրական իրավիճակ ն սոցիալտնտեսական զարգացման հնարավորություններ: Սրանք ունեն աշխատունակ ն մինչաշխատունակ տարիքի նակչության ՀՀ միջինից արձր ցուցանիշներ: ՀՀ-ում այդպիսի գյուղական համայնքները 107 են: Դրանք առավել շատ են Արագածոտնի (15), Արարատի (18), Արմավիրի (17), Գեղարքունիքի (14) ն Շիրակի (20) մարզերում, քիչ` Լոռու (9), Սյունիքի (2), Տավուշի (3) ն Վայոց ձորի (1) մարզերում:

Երկրորդ խմ ի մեջ մտնում են 62 գյուղական համայնք: Սրանք ժողովրդագրական ն սոցիալ-տնտեսական զարգացման առումով ունեն արենպաստ իրավիճակ ն հնարավորություններ: Սրանցում աշխատունակ տարիքի նակչության աժինը արձր է միջին հանրապետականից (67,3 %), իսկ մինչաշխատունակ տարիքի նակչության աժինը չի գերազանցում ՀՀ միջին (20,5 %) ցուցանիշը, այց ոչ պակաս դրանից մինչն 1 %: Այս խմ ի նակավայրն ավելի շատ են Արմավիրի (13), Կոտայքի (11), Շիրակի (10), Արագածոտնի (13) ն Արարատի (8) մարզերում, քիչ` Լոռու (3), Սյունիքի (3) ն Վայոց ձորի (1) մարզերում: Տավուշի մարզում այդպիսի գյուղական համայնք չկա: Երրորդ խմ ի մեջ մտնող գյուղական համայնքների ժողովրդագրական իրավիճակը ն սոցիալ-տնտեսական զարգացման հնարավորությունները կարելի է գնահատել լավ: Սրանք ընդամենը 29 գյուղական համայնք են: Այս գյուղական համայնքների աշխատունակ տարիքի նակչության աժինը չի գերազանցում ՀՀ միջին ցուցանիշը (67,3 %), այց ոչ պակաս է 66,3 %-ից, իսկ մինչաշխատունակ նակչության աժինը մեծ է 19,5 %-ից: Սրանք թվաքանակով (8) ավելի շատ են Արմավիրի մարզում, իսկ մնացած մարզերում դրանց թիվը տատանվում է մեկից չորսի սահմաններում: Չորրորդ խմ ի մեջ մտնող գյուղական համայնքները ժողովրդագրական իրավիճակի ն սոցիալ-տնտեսական զարգացման առումով ունեն ավարար պայմաններ: Դրանցում աշխատունակ նակչության աժինը գերազանցում է 67,3 %-ը, իսկ մինչաշխատունակ նակչության աժինը փոքր կամ հավասար է ՀՀ միջին (20,5 %) ցուցանիշից, այց վերջինից 1,5 անգամից ոչ պակաս: Այս խում ն ամենախոշորն է: Ընդգրկում է 300-ից ավելի գյուղական համայնք: Այդպիսիք ավելի քիչ են Տավուշի (5) ն Սյունիքի (17) մարզերում, շատ են Արագածոտնի (39), Արարատի (44), Արմավիրի (48), Լոռու (42) ն Շիրակի (45) մարզերում: Հինգերորդ խմ ի մեջ մտնող գյուղական համայնքները ժողովրդագրական իրավիճակի ն սոցիալ-տնտեսական զարգացման առումով ունեն վատ պայմաններ: Այդ համայնքներում մինչաշխատունակ նակչության աժինը փոքր է ՀՀ միջինից (20,5 %), իսկ մեծահասակ նակչության աժինը մեծ է ՀՀ միջին (12,2 %) ցուցանիշից: Այս խմ ի մեջ մտնում են շուրջ 244 գյուղական համայնք ոլոր մարզերից: Այդպիսիք են Սյունիքի գյուղական համայնքների գրեթե կեսը (51 համայնք), 46 գյուղական համայնք Լոռու մարզից, 26-ական համայնք Շիրակի ն Տավուշի մարզերից, 17 համայնք Վայոց ձորից, 23 համայնք Արագածոտնից: Թվաքանակով ն տոկոսային

մեծությամ դրանք առավել քիչ են Արարատի (17 համայնք), Արմավիրի (11), Կոտայքի (11) ն Գեղարքունիքի մարզերում: Այս խմ ից կարելի է առանձնացնել ենթախում կամ պայմանականորեն 6-րդ խում : Դրանք այն գյուղական համայնքներն են, որոնք ժողովրդագրական առումով գտնվում են շատ վատ կամ ծայրահեղ վատ իրավիճակում:

Աղյուսակ 23 ՀՀ տարածաշրջանների գյուղական համայնքների նակչության հիմնական տարիքային խմ երի տոկոսային մեծությամ ՀՀ միջինից արձր ն ցածր ցուցանիշ ունեցող գյուղական համայնքների թիվը (01.01.2012 թ.)

Արագածոտնի մարզ Արագածի Աշտարակի Ապարանի Թալինի

Արարատի մարզ Արտաշատի Արարատի Մասիսի

Արմավիրի մարզ Արմավիրի Բաղրամյանի էջմիածնի

Գեղարքունքի մարզ

Աշխատունակ Հետաշխատունակ Մինչաշխատունակ նակչության տոկո- նակչության տոնակչության տոկոսային մեծությամ կոսային մեծութ- սային մեծությամ ՀՀ միջին ցուցանիշից ՀՀ միջին ցուցանի- յամ ՀՀ միջին արձր ն ցածր ցուշից արձր ն ցածր ցուցանիշից ցուցանիշ ունեցող արձր ն ցածր ցանիշ ունեցող գյուգյուղական ցուցանիշ ունեցող ղական համայնքների թիվը համայնքների թիվը գյուղական համայնքների թիվը Բարձր Ցածր Բարձր Ցածր Բարձր Ցածր 112 53/47,3 59/52,7 43/38,4 69/61,6 59/51,8 53/48,2

Գյուղական համայնքների ընդհանուր թիվը

Մարզերը ն տարածաշրջանները

63/67,7 65/69,1 41/47,7

30/32,3 29/30,9 45/52,3

28/30,1 24/25,5 35/40,7

65/69,9 70/74,5 51/59,3

41/44,1 41/43,6 49/57,0

52/55,9 53/56,4 37/43,0

Գավառի Կրասնոսելսկի Մարտունու Սնանի Վարդենիսի

Լոռու մարզ Գուգարքի Թումանյանի Սպիտակի Ստեփանավանի 18 Տաշիրի Կոտայքի մարզ Կոտայքի Նաիրիի Հրազդանի Շիրակի մարզ Ախուրյանի Ամասիայի Անիի Աշոցքի Արթիկի Սյունիքի մարզ Գորիսի Կապանի Մեղրու Սիսիանի Վայոց ձորի 42

44/41,9 40/66,7 70/60,9 19/18,8 21/50,0

61/58,1 20/33,3 45/39,1 82/81,2 21/50,0

73/69,5 17/28,3 40/34,8 81/80,2 28/66,7

32/30,5 43/71,7 75/65,2 20/19,8 14/33,3

39/37,1 25/41,7 49/42,6 44/43,6 11/26,2

66/62,9 35/58,3 66/57,4 57/56,4 31/73,8

5/8,8 421/48,7

52/91,2 444/51,3

49/86,0 8/14,0 31/54,4 418/48,3 447/51,7 387/44,7

26/45,6 478/55,3

մարզ Եղեգնաձորի Վայքի

Տավուշի մարզ Իջնանի Նոյեմ երյանի Տավուշի Ընդամենը

Այդպիսի գյուղական համայնքներում մինչաշխատունակ նակչության աժինն ավելի քան 1,5 անգամ պակաս է ՀՀ միջին ցուցանիշից, իսկ մեծահասակ նակչության աժինն ավելի քան 1,5 անգամ գերազանցում է ՀՀ միջին ցուցանիշը: Այս կարգավիճակում են ՀՀ 30 գյուղական համայնք, որի կեսից ավելին (17 համայնք) գտնվում են Սյունիքում, չորս համայնք Լոռու մարզում, 3 համայնք Արագածոտնում, երկուական համայնք Գեղարքունիքում ն Շիրակում, մեկական համայնք Տավուշի ն Վայոց ձորի մարզերում, իսկ Արարատի ն Արմավիրի մարզերում այդպիսիք ացակայում են: Վերը երված խմ երը միասին ընդգրկում են 759 գյուղական համայնք, մնացած 107 համայնքները չեն մտնում նշված խմ երից որնէ մեկի մեջ ն զ աղեցնում են միջանկյալ դիրք նշվածների միջն: Այսպիսով, ՀՀ գյուղական առկա նակչության սեռատարիքային կառուցվածքի վերլուծությունը թույլ է տալիս եզրակացնել, որ. 1) Վերջին երկու տասնամյակում ՀՀ-ում ստեղծված սոցիալ-տնտեսական իրավիճակն իր անմիջական ազդեցությունն է թողել գյուղական նակչության սեռատարիքային կառուցվածքի վրա, 2) ՀՀ մարզերի ն տարածաշրջանների գյուղական նակչության աշխումն ըստ հիմնական տարիքային խմ երի ն սեռի ունի նկատելի տար երություններ, որն առավել ցայտուն է դրսնորվում գյուղական համայնքների մակարդակով, 3) ՀՀ հարյուրավոր գյուղական համայնքներում ն նակավայրերում առաջացել է առկա նակչության տարիքային հիմնական խմ երի ոչ նպաստավոր իրավիճակ` տարիքային հիմնական խմ երի տոկոսային մեծությունների նկատելի շեղումներ հանրապետության միջին ցուցանիշից, որն իր անմիջական ազդեցությունն է թողնում այդ գյուղերի ժողովրդագրական գործընթացների ն նակավայրերի սոցիալ-տնտեսական զարգացման վրա, 4) ՀՀ միջին ցուցանիշի համեմատ գյուղական համայնքների նակչության տարիքային հիմնական խմ երի տոկոսային մեծությունների առավել ակնհայտ տար երություններ կան Սյունիքի, Վայոց ձորի, Տավուշի ն Լոռու մարզերում, որոնք առանձնանում են լեռնային արդ ռելիեֆով, նական համալիրի տարրերի ազմազանությամ , սահմանամերձ ու ծայրամասային դիրքով, տարածաշրջանային իրավիճակով ն վերջապես սոցիալտնտեսական զարգացման առավել սուր հիմնախնդիրներով, 5) ՀՀ գյուղական համայնքներից նակչության տարիքային հիմնական խմ երի, ժողովրդագրական գործընթացների ն սոցիալ-տնտեսական զարգացման համար առավել արենպաստ, արենպաստ ն լավ իրավիճակ

ունեն ընդամենը 198 գյուղական համայնք, ավարար իրավիճակ` մոտ 300 գյուղական համայնք, իսկ վատ ն շատ իրավիճակ` շուրջ 244 գյուղական համայնք (ՀՀ գյուղական համայնքների 28 %-ից ավելին), 6) Հանրապետությունում առավելապես կենտրոնական դիրք ու մայրաքաղաքին մոտ ընկած մարզերում ն տարածաշրջաններում գերակշռում են այնպիսի գյուղական համայնքները, որոնք նակչության հիմնական տարիքային խմ երի, ժողովրդագրական գործընթացների ն սոցիալ-տնտեսական զարգացման առումով գտնվում են քիչ թե շատ լավ ն արենպաստ իրավիճակում, իսկ ծայրամասային ու սահմանամերձ դիրք զ աղեցնող Սյունիքի, Վայոց Ձորի ն Տավուշի, ինչպես նան սոցիալ-տնտեսական զարգացման սուր հիմնախնդիրներով աչքի ընկնող Լոռու մարզերում ավելի մեծ թիվ են կազմում նակչության հիմնական տարիքային խմ երի, ժողովրդագրական գործնթացների ն սոցիալ-տնտեսական զարգացման առումով վատ ն շատ վատ իրավիճակ ունեցող գյուղական համայնքները: Վերը երված վերլուծության արդյունքներն ու ամփոփիչ եզրահանգումները հիմք են տալիս պնդելու, որ ՀՀ գյուղական համայնքներում առկա նակչության սեռատարիքային կառուցվածքում ստեղծված իրավիճակը հանրապետական, մարզային ն տեղական ինքնակառավարման մարմիններից պահանջում է իրականացնել սոցիալական, տնտեսական, ժողովրդագրական, հարկային ն տարածաշրջանային այնպիսի քաղաքականություն, որոնք կնպաստեն գյուղական համայնքների սոցիալ-տնտեսական զարգացմանը, ժողովրդագրական գործընթացների արելավմանը ն գյուղական համայնքներում նակչության սեռատարիքային կառուցվածքի առավել նպաստավոր իրավիճակի ձնավորմանը: Վերջինս իր հերթին դառնում է ՀՀ գյուղական համայնքների ն տարա նակեցման համակարգի զարգացմանն ու առաջընթացին նպաստող գործոն:

ԳԼՈՒԽ 5

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԳՅՈՒՂԱԿԱՆ ՏԱՐԱԾՔՆԵՐԻ

ՍՈՑԻԱԼ-ՏՆՏԵՍԱԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

5.1 Գյուղական նակավայրերի գործառութային կառուցվածքը, արտադրական տիպերը ն զարգացման հիմնախնդիրները ՀՀ ոլոր գյուղական նակավայրերին նորոշ է գյուղատնտեսական գործառույթը: Հանրապետությունում ոչ գյուղատնտեսական գործառույթ իրականացնող գյուղեր գրեթե չկան: ՀՀ համեմատա ար փոքր տարածքի սահմաններում ագրոկլիմայական ռեսուրսների խիստ ազմազանության պատճառով առկա է գյուղատնտեսության ճյուղային կառուցվածքի նկատելի տար երություններ: Հաշվի առնելով այդ հանգամանքը նպատակահարմար է կատարել գյուղական տարածքների գործառույթային տիպերի առանձնացում ըստ արտադրական մասնագիտացման ուղղությունների: Վերջինս թույլ է տալիս առավել խորությամ ացահայտելու գյուղական տարածքների արտադրական դեմքը ն զարգացման միտումները: Հայտնի է, որ յուրաքանչյուր նակավայրում աշխատանքային ծախսումների կառուցվածքը հանդիսանում է նակավայրերի արտադրական մասնագիտացման հիմնական ցուցանիշը: Սակայն ոչ միշտ է, որ ծախսված աշխատանքի չափը համապատասխանում է տնտեսությունում այդ ճյուղի գրաված տեղին: Հետնա ար գյուղական տարածքների արտադրական ուղղությունները որոշելիս պետք է հաշվի առնել ոչ միայն արտադրական ծախսումների կառուցվածքը, այլ նան տվյալ ճյուղի համախառն արտադրանքի աժինը: ՀՀ գյուղական նակավայրերի արտադրական տիպերը որոշելու ն տիպա անություն կատարելու համար որպես ելակետային տվյալներ օգտագործել ենք 1990-ական թվականների դրությամ ոլոր կոլտնտեսությունների ն խորհրդտնտեսությունների տարեկան հաշվետվությունները, նկատի ունենալով այն հանգամանքը, որ հողի սեփականաշնորհումն էական փոփոխություններ չի մտցրել հանրապետության գյուղական նակավայրերի արտադրական մասնագիտացումների մեջ, ն կոլտնտեսությունների ն խորհրդտնտեսությունների վերացումից հետո հանրապետությունում առանձին գյուղական նակավայրերի համար այդպիսի վիճակագրություն

չկա: Բացի այդ, հանրապետության ոլոր մարզերի ն տարածաշրջանների գյուղական նակավայրերի արտադրական մասնագիտացումների, զարգացման ուղղությունների ն անկախացումից հետո գյուղացիական տնտեսությունների արտադրական գործունեության մեջ տեղի ունեցած փոփոխությունների վերա երյալ անհրաժեշտ ճշգրտումներ ենք կատարել 2016 թ-ին մեր կողմից կատարված մարզային այցելությունների ն դաշտային դիտարկումների ընթացքում հավաքված տվյալների հիման վրա: Միաժամանակ պետք է նկատի ունենալ, որ շուկայական տնտեսական հարա երությունների խորացումը ն զարգացումը հեռանկարում կարող է որոշակի փոփոխություններ մտցնել ՀՀ գյուղական նակավայրերի արտադրական մասնագիտացումների մեջ: Գյուղական նակավայրերի արտադրական մասնագիտացումներն առանձնացրել ենք տնտեսությունների ապրանքային արտադրանքի կառուցվածքի վերլուծության միջոցով: Յուրաքանչյուր տնտեսության արտադրական ուղղությունը որոշվել է տնտեսության համախառն արտադրանքի կառուցվածքում առաջին երեք ճյուղերի գրաված տեսակարար կշռով: Արտադրական մեկ ուղղություն առանձնացված է այն տնտեսություններում, որտեղ հիմնական ճյուղի արտադրանքի տեսակարար կշիռը տնտեսության համախառն արտադրանքի արժեքի 50%-ից ավելին է կազմում, երկու արտադրական ուղղություն, եր առաջին երկու ճյուղերից յուրաքանչյուրի տեսակարար կշիռը տնտեսության համախառն արտադրանքի արժեքի մեջ կազմում է 20%-ից ոչ պակաս, իսկ դրանց գումարը` 50%-ից ավելի, ն երեք արտադրական ուղղություն, եր առաջին երեք ճյուղերից յուրաքանչյուրի տեսակարար կշիռը տնտեսության համախառն արտադրանքի արժեքի մեջ կազմում է 20%-ից ոչ պակաս, իսկ դրանց գումարը` 75%-ից ավելի |119): Հանրապետության գյուղացիական տնտեսությունների ապրանքային արտադրանքի կառուցվածքի վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ ՀՀ գյուղերն աչքի են ընկնում արտադրական մասնագիտացման ազմազանությամ : Հանդիպում են քսանից ավելի արտադրական մասնագիտացման ուղղություններ: Շատ նակավայրերում գյուղատնտեսության ազմազան ճյուղերի առկայությունը ստեղծում է դրանց ամենատար եր զուգորդություններ, այդ պատճառով էլ, ինչպես ոլոր կարգի դասակարգումների ժամանակ, այս դեպքում նս կատարել ենք ընդհանրացումներ: ՀՀ գյուղական նակավայրերի արտադրական տիպերի ողջ ազմազանությունից կարելի է առանձնացնել առավել նորոշ հետնյալ տիպերը |93): (տավարա ուծական,ոչխարա ուծական) 1. Անաասնապահական

մասնագիտացման գյուղեր: Այս տիպի գյուղերն ամենաշատն են հանրապետությունում: Անասնապահության նշված ճյուղերն արտադրական այս տիպի գյուղական նակավայրերում զուգակցված են հացահատիկայինների ն կերային մշակա ույսերի աճեցման ն կարտոֆիլի մշակության հետ: Այդպիսի նակավայրերն առավել շատ են Շիրակում, Զանգեզուրում ն Գեղարքունիքում: Բացի հանրապետության հյուսիս-արնելյան շրջաններից ն Արարատյան դաշտից, նակավայրերի արտադրական մասնագիտացման այս տիպը հանդիպում է մնացած ոլոր շրջաններում: Գյուղերի այս տիպը մեծ տարածում ունի նան Վայոց ձորում ն Լոռիում: Այդպիսի գյուղական նակավայրեր կան նան ՀՀ նախալեռնային ն լեռնային գոտու տար եր շրջաններում, մասնավորապես` Ապարանի տարածաշրջանում: Գյուղական նակավայրերի արտադրական մասնագիտացման այդպիսի ուղղություն ունեն նան Արարատի ն Կոտայքի տարածաշրջանների առանձին գյուղեր, որոնք ընկած են նախալեռնային ն լեռնային շրջաններում: Մեր հանրապետությունում անասնապահական (տավարա ուծականոչխարա ուծական) ուղղություն ունեցող գյուղերի առավել մեծ չափով տարածումը (ընդհանուր թվաքանակով դրանք կազմում են ՀՀ ոլոր գյուղերի մոտ 28%-ը) պայմանավորված է հանրապետության տարածքում նախալեռնային ն լեռնային գոտիների զ աղեցրած մեծ տարածքով (70.6%): 2. Տավարա ուծական մասնագիտացման գյուղեր : Արտադրական մասնագիտացման այս տիպի գյուղերը թվաքանակով ն տարածման շրջաններով երկրորդն են հանրապետությունում: Դրանք առավելապես տարածված են հանրապետության հյուսիսային շրջաններում: Լոռու մարզում այդպիսիք կազմում են ոլոր տիպի գյուղերի մոտ կեսը ն ունեն կաթնային ուղղություն, որը պայմանավորված է մարզում հյութալի արոտավայրերի ու կերային կայուն ազայի առկայությամ : Շիրակի մարզում այդպիսի տնտեսություններն շատ չեն, տարածված են հիմնկանում Աշոցքի ն Ամասիայի տարածաշրջաններում, հատուկենտ նան` Արթիկի ն Ախուրյանի տարածաշրջաններում: Տավարա ուծական մասնագիտացման գյուղերի տարածման հաջորդ արեալը Զանգեզուրում է: Ի տար երություն նախորդ շրջանի այստեղ զարգացած է անասնապահության մսակաթնային ուղղությունը: Հանրապետության մյուս շրջաններում այս տիպի գյուղերը քիչ են (հանդիպում են նան Իջնանի, Կրասնոսելսկի, Սնանի ն Գավառի տարաշրջաններում): Տավարա-

ուծական ուղղություն ունեն Նաիրիի ն Ապարանի տարածաշրջանների մի քանի գյուղական նակավայրեր, որոնք Երնանի նակչությանն ապահովում են թարմ կաթով ն կաթնամթերքներով: 3.Տավարա ուծական-դաշտավարական մասնագիտացման գյուղեր : Գյուղերի այս տիպը առավելապես տարածված են ՀՀ հյուսիսային ն հյուսիս-արնելյան շրջաններում: Տաշիրի, Ստեփանավանի, Ախուրյանի, Սպիտակի ն Արթիկի տարածաշրջաններում արտադրական այդպիսի մասնագիտացում ունեցող նակավայրերեում տավարա ուծությունը զուգակցվում է կարտոֆիլի ն հացահատիկի մշակության, հյուսիս-արնելքում` Իջնանի, Թումանյանի ն Նոյեմ երյանի տարածաշրջաններում` այգեգործության, իսկ Տավուշի տաածաշրջանում` ծխախոտագործության հետ: Տավարա ուծական-դաշտավարական գյուղեր կան նան Հրազդանի, Մարտունու, Եղեգնաձորի ն Աշտարակի տարածաշրջաններում, որտեղ տավարա ուծությունը զուգակցվում է դաշտավարության ն այգեգործության ճյուղերի հետ: Ընդհանուր առմամ այս տիպի նակավայրերը կազմում են հանրապետության ոլոր գյուղերի մոտ 8%-ը: 4. Ոչխարա ուծական մասնագիտացման գյուղեր: Այս տիպի գյուղերն ամենաքիչն են հանրապետությունում: Դրանք տարածված են Թալինի, Եղեգնաձորի, Սիսիանի ն Վարդենիսի տարածաշրջաններում, որտեղ գյուղացիական տնտեսությունների այդպիսի մասնագիտացումը զուգակցվում է երկրագործության տար եր ճյուղերի, մասնավորապես` հացահատիկայինների ն կերային մշակա ույսերի աճեցման հետ: 5. Բանջարա ուծական մասնագիտացման գյուղեր: Տարածված են Արարատյան դաշտում, առավելապես` էջմիածնի ն Մասիսի տարածաշրջաններում: Սրանց գլխավոր գործառույթը մայրաքաղաքի նակչությանը թարմ անջարեղենի մատակարարումն է: Նշված տարածաշրջանների որոշ գյուղական նակավայրերում անջարա ուծության հետ միասին մասնագիտացման նշանակություն ունի նան կաթնային տավարա ուծությունը:

6. Բանջարա ուծա-խաղողագործական մասնագիտացման գյուղերը: Արտադրական այսպիսի ուղղության գյուղերը տարածված են միայն Արարատյան դաշտի ոլոր տարածաշրջաններում: Դրանց 70%-ից ավելին գտնվում են Արարատի ն Արտաշատի տարածաշրջաններում: 7) Խաղողագործական մասնագիտացման գյուղեր: Արարատյան դաշ-

տից ացի արտադրական մասնագիտացման այդպիսի ուղղություն ունեն նան Արարատյան դաշտը եզրավորող Նաիրիի, Աշտարակի, ինչպես նան Բաղրամյանի ն Տավուշի տարածաշրջանների առանձին գյուղական նակավայրեր: Չնայած գյուղերի մասնագիտացման խաղողագործական ուղղությունը Հայաստանում ունի խորը արմատներ, սակայն այդպիսի գյուղեր են ստեղծվել նան խորհրդային տարիներին` նոր հողերի յուրացման շրջաններում: Աշխատատարության ն մեքենայացման ոչ արձր մակարդակի պատճառով ՀՀ-ում խաղողագործական գյուղերն առանձնանում են նակչության առավել մեծ թվով: Վերը նշված տարածաշրջաններում ինչպես նան հանրապետության հյուսիս-արնելքում ն Մեղրու շրջանում կան շուրջ չորս տասնյակ գյուղեր, որտեղ խաղողագորգործության հետ միասին զարգացած են այգեգործությունը (հյուսիս-արնելքում), իսկ մնացած տարաշրջաններում` տավարա ուծությունը: 8) Այգեգործական մասնագիտացման գյուղեր: Գյուղերի արտադրական այս տիպը ՀՀ-ում տարածված է ծայր հյուսիս-արնելքում (Նոյեմ երյանի ն Թումանյանի շրջաններում) ն ծայր հարավում` Մեղրու շրջանում, ուր կան մերձարնադարձային նպաստավոր կլիմայական պայմաններ այգեգործության զարգացման համար: Այգեգործական մասնագիտացում ունեն նան Արմավիրի, Աշտարակի, Նաիրիի ն Կոտայքի տարածաշրջանների առանձին գյուղեր: Նույն այդ շրջանների մի շարք գյուղերում այգեգործությունը զուգակցված է տավարա ուծության հետ:

9) Ծխախոտագործական-տավարա ուծական- մասնագիտացման գյուղեր: Տարածված են հանրապետության հյուսիս-արնելքում` Տավուշի տարածաշրջանում: Ծխախոտագործությունը այստեղ զուգակցվում է այգեգործության ն տավարա ուծության հետ: Բացի վերը նշված տիպերից, որոնք տալիս են հանրապետության գյուղական նակավայրերի գործառույթային կառուցվածքի ն արտադրական մասնագիտացման ընդհանուր պատկերը, կան նան մոտ չորս տասնյակի հասնող գյուղական նակավայրեր, որոնք նշված տիպերից ոչ մեկի մեջ չեն մտնում: Դրանք հիմնականում խառը արտադրական մասնագիտացում ունեցող նակավայրեր են, որոնք տարածված են մեծ մասամ Արարատյան դաշտում, Շիրակում ն Սնանի ավազանում: ՀՀ գյուղական համայնքները ն նակավայրերն առանձնանում են նան իրենց տնտեսական իրավիճակի ազմազանությամ ն տարածաշրջանային

մեծ տար երություններով: ՀՀ գյուղական տարածքների ժամանակակից տնտեսական իրավիճակին առավել հանգամանորեն կանդրադառնանք ըստ մարզերի գյուղական տարածքների վերլուծության ժամանակ (6-րդ գլխում): Կատարված դաշտային ուսումնասիրությունների արդյունքները թույլ են տալիս առանձնացնել ՀՀ գյուղական տարածքների տեսական զարգացման ժամանակակից առավել հրատապ հետնյալ հիմնախնդիրները.  ֆինանսների պակասի, ոռոգման ցանցի ացակայության, նակավայրից հեռու գտնվելու, տարածքի թեքությունների ն այլ պատճառներով ՀՀ ոլոր մարզերի գյուղական տարածքներում զգալի տոկոս են կազմում չօգտագործվող մշակելի հողատարածքները (առանձին տարածաշրջաններում ն գյուղական տարածքներում այն հասնում է մինչն 50 %-ի),  տասնյակ հազարավոր գյուղացիական տնտեսություններում ապրանքային արտադրության ծավալների ավելացմանը խոչընդոտում է գյուղմթերքների ընդունման ցածր գները ն մթերման ոչ ճիշտ կազմակերպման պատճառով երքի ոչ ամ ողջական մթերումը,  պար երա ար կրկնվող ցրտահարությունների, կարկտահարությունների ն կլիմայական այլ աննպաստ երնույթների պատճառով գյուղացիական տնտեսությունները կրում են նյութական զգալի վնասներ,  գյուղացիական տնտեսություններին տրվող համեմատա ար արձր տոկոսով վարկերը եր եմն հնարավորություն չեն տալիս կատարել վարկային պարտավորությունները ն վերջիններս հայտնվում են ֆինանսական լուրջ խնդիրների առաջ,  գյուղացիական տնտեսություններին տրվող վարկերի արձր տոկոսը ն գյուղմթերքների իրացման շուկայական ցածր գները խոչընդոտում են արձրացնել տնտեսությունների ինտենսիվացման մակարդակը,  գյուղացիական տնտեսությունների մեծ մասում օգտագործվող գյուղտեխնիկայի, մեքենաների, շարքացանների, մամլիչների ն այլ գործիքների ու մեխանիզմների մեծ մասը հին է, որը չի ապահովում գյուղատնտեսական աշխատանքների անհրաժեշտ արդյունավետություն:

5.2 Գյուղական նակավայրերի սոցիալ-աշխարհագրական նութագիրը ն հիմնախնդիրները Գյուղական տարածքների ու նակավայրերի ձնավորման ն զարգացման համար ացի զուտ տնտեսաարտադրական գործոններից իրենց դերն ունեն նան սոցիալ-մշակութային նախադրյալները: Դարեր շարունակ հայ շինականը ստեղծել է հազարավոր գյուղական նակավայրեր, որոնք տեղադրված են եղել նական շքեղ ու առողջարար վայրերում: Սակայն գյուղական այդ գեղատեսիլ նակատեղերում, շատ հաճախ, նակչության կյանքը եղել է խղճուկ ու մռայլ: Օտարազգիների պար երա ար ներխուժումները, ավերումները, կոտարածը, թալանը ն դրանց պատճառով ստեղծված տնտեսական ծանր վիճակն ու հարկահանությունը հնարավորություն չեն տվել հայ գյուղացուն արելավելու իր նակավայրի ու նակարանի սոցիալ-կենցաղային պայմանները: Հայ շինականը զրկված է եղել լիարժեք կառուցելու, արտադրելու ն իր նակավայրի ու նակարանի սոցիալ-կենցաղային պայմանները արելավելու հնարավորությունից: Հայաստանի Հանրապետությունում գյուղական նակավայրերի տնտեսական առաջընթացի, արեկարգման, սոցիալ-կենցաղային պայմանների արելավման, մշակութային կյանքի ձնավորման ու զարգացման համար միանգամայն նոր պայմաններ ստեծղվեցին խորհրդային իշխանության տարիներին: Խաղաղ տնտեսական կյանքի համար երկրում ստեղծված նախադրյալները, հատկապես երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո, հնարավորություն տվեցին արեկարգել հանրապետության գյուղական նակավայրերը, նոր հողերի յուրացման շրջաններում կառուցել տասնյակ գյուղական նակավայրեր: Հանրապետության գրեթե ոլոր գյուղական նակավայրերում նախկին խուլ պատերով կամ գետնափոր տների փոխարեն կառուցվեցին քարակերտ ու լուսավոր, շքեղ նակարաններ, կառուցապատվեցին գյուղերի փողոցները: Հարյուրավոր գյուղական նակավայրերի համար ստեղծվեցին ճարտարապետական հատակագծումներ ն դրանց հիման վրա վերակառուցվեցին գյուղական նակավայրերը: Հետպատերազմյան շուրջ 4.5 տասնամյակի ընթացքում սոցիալտնտեսական աննախադեպ առաջընթաց ապրեցին ՀՀ գյուղական նակավայրերը: ՀՀ ժամանակակից ոլոր մարզերի ն տարածաշրջանների գյուղական նակավայրերը վերակառուցվեցին պաշտոնապես հաստատված գլխավոր հատակագծով |102): Դրանցում ստեղծվեցին կենցաղսպասարկման, առնտրի, առողջապահական, մշակութային, կապի ն այլ ծառայութ-

յուններ իրականացնող օ յեկտներ: Դեռնս 1950-ական թվականների սկզ ներին հանրապետության ոլոր գյուղական նակավայրերն ապահովված էին էլեկտրականությամ , հնարավորություն ունեին օգտվելու ռադիոյից, իսկ 1960-70-ական թվականներից` հեռուստացույցից: Խորհրդային վերջին երկու տասնամյակներին հարյուրավոր գյուղական նակավայրեր մուտք գործեց գազամուղը ն գյուղական նակչությունը կենցաղում սկսեց օգտագործել նական գազը: Գյուղական նակչության կենսամակարդակը նութագրող կարնոր նագավառներից է նակարանային ն կոմունալ-կենցաղային տնտեսությանը ն վերջիններիս զարգացման մակարդակը: 1980-ական թվականների կեսերին հանրապետության նակելի ընդհանուր ֆոնդը կազմում էր շուրջ 46 մլն. քկմ, որից 35 % աժին էր ընկնում գյուղական նակչությանը: Եթե հաշվի առնենք, որ 1980-ական թվականներին ՀՀ-ում ուր անացման մակարդակը հասնում էր 68 %-ի, ապա պարզ է դառնում, որ հանրապետության գյուղական նակչության մեկ շնչին ավելի շատ նակ մակերես էր աժին ընկնում, քան քաղաքային նակչությունը: Բացի այդ, ի տար երություն քաղաքային նակչության, գյուղական նակչության գրեթե յուրաքանչյուր ընտանիք ուներ իր մեկուսացված նակարանը: Քարակերտ տներով, հարմար հատակագծով ն կուլտուր-կենցաղային հարմարավետ շինություններով գյուղական նակավայրեր կային հատկապես Արարատյան դաշտի վարչական ոլոր շրջաններում, Լոռիում, Շիրակում, Սնանի ավազանի վարչական շրջաններում, Վայքում, Աղստնի հովտում, Զանգեզուրում, ինչպես նան Կոտայքի ն Արագածոտնի ժամանակակից մարզերի տարածքներում |3): Խորհրդային տարիներին արմատապես արելավվեց ՀՀ գյուղական նակչության ուժսպասարկման գործը, թեն դրանում դեռնս մեծ էր շրջանային տար երությունները: Եթե Վայքի, Եղեգնաձորի, Բաղրամյանի, Նոյեմ երյանի, Մարտունու վարչական շրջաններում նակչության 10 հազ. շնչին ընկնում էր 35-40 հիվանդանոցային մահճակալ, ապա Ապարանի, Գորիսի, Թալինի Ստեփանավանի, Թումանյանի ն Մեղրու շրջաններում` մեկուկեսից-երկու անգամ ավելի |102): Բացի սոցիալ-կենցաղային ծառայություններից խորհրդային տարիներին արմատապես արելավվեց ՀՀ գյուղական նակավայրերի կրթամշակութային սպասարկման մակարդակը: Բացառությամ փոքր գյուղական նակավայրերի, հանրապետության մնացած գյուղերում գործում էին միջնակարգ կամ ութամյա դպրոցներ, տասնյակ գյուղերում` երաժշտական

կամ արվեստի ն սպորտդպրոցներ: Հանրապետության տար եր վարչական շրջանների մի շարք գյուղական նակավայրերում գործում էին նան միջնակարգ պրոֆտեխնիկական ուսումնարաններ: Արմատական փոփոխություններ տեղի ունեցան գյուղական նակչության մշակութային սպասարկման նագավառում: 1985 թ. դրությամ ոչ մասնագիտական գրադարաններ կային հանրապետության գրեթե ոլոր գյուղերում: Ակում ային հիմնարկների ն կինոթատրոնների օ յեկտներ ստեղծվեցին հանրապետության ոլոր գյուղական նակավայրերում |102): Գյուղական նակչության մշակութային սպասարկման ն կրթական մակարդակի արձրացման գործում անգնահատելի դեր է ունեցել նան տպագրական գործի զարգացումը հանրապետությունում: Միութենական ն հանրապետական ամենօրյա թերթեր, տասնյակ անուն ամսագրեր ն այլ պար երական հրատարակություններ կանոնավոր կերպով հասցվում էր նան ՀՀ գյուղական նակչությանը: Հանրապետության ոլոր վարչական շրջկենտրոններում գործում էին տպարաններ, որտեղ տպագրվում էին շրջանային ամենօրյա թերթեր ն հասցվում նան գյուղական նակավայրեր: Հանրապետության գյուղական նակավայրերում մշակութային սպասարկման վերը նշված օ յեկտների ստեղծումը, նակչության կրթական ցենզի արձրացումը, ինչպես նան գյուղատնտեսական աշխատանքների համատեղ կազմակերպումը ստեղծում էր նախադրյալներ գյուղական կյանքի ն միջավայրի որակական մի նոր աստիճանի ձնավորման համար: Այդ ամենն իր արտացոլումն է գտել ժամանակի գեղարվեստական գրականության (Հ.Մաթնոսյան ն ուրիշներ), երաժշտության ն արվեստի ստեղծագործություններում («Մենք մեր սարերը», «Ոսկե ցլիկ», «Աշնան Արն» կինոնկարները, երաժշտական ազմաթիվ ստեղծագործություններ ն այլն): Հայաստանի Հանրապետության անկախացումից հետո երկրում ստեղծված սոցիալ-տնտեսական ճգնաժամային իրավիճակն իր անմիջական ազդեցությունն է թողել նան գյուղական նակավայրերի սոցիալական իրավիճակի վրա: Անցումային անցած ժամանակաշրջանում ՀՀ գյուղական նակավայրերում առկա հաստատությունների զգալի մասը դուրս է եկել շարքից, իսկ որոշ մասն էլ դառնալով մասնավոր սեփականություն փոխել է իր գործունեության ուղղությունը: Վերանորոգման արհեստանոցների, աղնիքների, վարսավիրանոցների, երաժշտական կամ արվեստի դպրոցների ն սպորտային հիմնարկների թիվը գյուղական համայնքներում փոքր է ն կարելի է համարել, որ գյուղական համայնքների զգալի մասը զուրկ են նշված հաստատություններից ն տեղում համապատասխան ծառայություններից

օգտվելու հնարավորություններից |20): Հանրապետության լեռնային ն արձրլեռնային տասնյակ գյուղական համայնքներում ձմռան ամիսներին միջհամայնքային ն համայնքները մայրուղուն միացնող ճանապարհները դառնում են անանցանելի, որի պատճառով այդպիսի համայնքները կրթական ն առողջապահական խնդիրներ իրականացնելիս հանդիպում են լուրջ դժվարությունների: Հանրապետության գյուղական համայնքների զգալի մասը տեղում հոգնոր ն մշակութային արիքներից օգտվելու հնարավորություն չունեն, չեն ստանում հանրապետական ն մարզային մամուլ, ավականին մեկուսացած են: Այդուհանդերձ, հարկ է նշել, որ ՀՀ գյուղական նակավայրերն առանձնանում են սոցիալ-մշակութային իրավիճակի, կրթական, առողջապահական ն կենցաղսպասարկման ծառայությունների զարգացման զգալիորեն մեծ տար երություններով: Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ Արարատի, Արմավիրի, Արագածոտնի, Կոտայքի, Տավուշի, Գեղարքունիքի մարզերը, ինչպես նան Շիրակի, Լոռու, Վայոց ձորի ն Սյունիքի մարզերի ցածրադիր շրջանների համեմատա ար խոշոր գյուղական նակավայրերն ունեն կրթական, առողջապահական, մշակութային ն կոմունալ-կենցաղային ծառայություններով գյուղական նակչության սպասարկման քիչ թե շատ ավարար պայմաններ: Իսկ Շիրակի, Լոռու, Վայոց ձորի ն Սյունիքի մարզերի լեռնային ն արձրլեռնային (հատկապես նակչության թվով փոքր գյուղական նակավայրերի զգալի մասը), գրեթե զուրկ են նման ծառայություններից: Կրկնություններից խուսափելու համար նպատակահարմար ենք համարում ՀՀ մարզերի գյուղական նակավայրերի սոցիալ-աշխարհագրական նկարագրին առավել մանրամասն անդրադառնալ ՀՀ մարզերի գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման տարածաշրջանային առանձնահատկություններին ն հիմնախնդիրներին նվիրված հաջորդ` 6-րդ գլխում:

ԳԼՈՒԽ 6

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԳՅՈՒՂԱԿԱՆ ՏԱՐԱԾՔՆԵՐԻ

ՈՒ ՏԱՐԱԲՆԱԿԵՑՄԱՆ ՏԱՐԱԾԱՇՐæԱՆԱՅԻՆ

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԵՎ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Տիպա անությունը գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման ուսումնասիրման եղանակներից մեկն է, սակայն այն չի ացահայտում վերջիններիս ոլոր կողմերը: Գյուղական նակավայրերի ն տարա նակեցման տար եր տիպերի ու դրանց տարածման շրջանների առանձնացումով չի սահմանափակվում գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման տարածքային կազմակերպման նութագրումը: Տիպ առաջացնող հատկանիշներից ացի, կան նան գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման ոչ քիչ տարրեր, որոնց ուսումնասիրումը հնարավորություն է տալիս ավելի ամ ողջական պատկերացում կազմել գյուղական տարածքների, մասնավորապես` նակչության ն նակավայրերի տարածքային կազմակերպման առանձնահատկություններին: Բացի այդ, որոշակի տարածքի սահմաններում տիպա անությունը չի կարող փոխարինել գյուղական տարածքների ամ ողջական նութագրմանը: ՀՀ-ում գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման տարածաշրջանային առանձնահատկությունների ակնարկային վերլուծություններ կան Հ.Գրգեարյանի |18), Ս.Դուլյանի ն Լ.Վալեսյանի |22), Գ.Ավագյանի |3,7, 107, 108), Խ.Ավետիսյանի |9, 10), Հ.Ավետիսյանի |11,14), Հ.Բա այանի, Մ.Մանասյանի ն Ա.Պոտոսյանի |15), Ա.Պոտոսյանի ն Մանասյանի |70), Ռ.Մարգարյանի |181, 182), Մ.Քոթանյանի |103) ն այլոց աշխատանքներում: ՀՀ առանձին մարզերի ն տարածաշրջանների տարա նակեցման աշխարհագրական առանձնահատկություններին անդրադարձել են Մ.Մանասյանը, Ա.Պոտոսյանը, Գ.Եղյանը |23, 41, 42, 43) ն Ն.Գա րիելյանը |16): ՀՀ տարանակեցման համակարգի հիմնահարցերը ն զարգացման հիմնախնդիրները քննարկվել են Մ.Մանասյանի աշխատանքներում |44, 46, 47, 49, 51, 53, 54, 55, 56, 57, 175, 176): Առ այսօր ՀՀ գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման տարածաշրջանային առանձնահատկությունների ն զարգացման հիմնախնդիրների հարցերը հիմնականում քննարկվել են Ա.Պոտոսյանի |69, 72, 73, 79, 80, 83, 84, 88, 90, 187, 189) ն Մ.Մանասյանի |60) կողմից: ՀՀ-ում նակչության տարա նակեցումը դարերի ընթացքում իր վրա է կրել պատմական, սոցիալ-տնտեսական ն նաաշխարհագրական գործոն-

ների ազդեցությունը: Լեռնային մակերնույթի արդ կառուցվածքի ն նաաշխարհագրական պայմանների ազմազանության հետնանքով ՀՀ-ում հստակորեն առանձնանում են նատնտեսական միավորներ: ՀՀ-ում ընդունված է առանձնացնել նատնտեսական հետնյալ շրջանները. Արարատ, Շիրակ, Գուգարք, Ուտիք, Սնան, Վայք ն Զանգեզուր, որոնց սահմանները հիմնականում անցնում են խոշոր լեռնաշղթաների ն զանգվածների ջր աժաններով: Դրանցից յուրաքանչյուրը աչքի է ընկնում պատմաազգագրական, նական համալիրի ն տնտեսության զարգացման ու մասնագիտացման ինքնատիպ գծերով, որոնք պայմանավորում են առանձին նատնտեսական միավորների տարա նակեցման նույթը: Բնատնտեսական միավորների միջն տար երություններն ակնառու է նան գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման առումով, քանի որ գյուղական տարածքներն առավել մեծ չափով են իրենց վրա կրում նական համալիրի տարրերի անմիջական ն միջնորդավորված ազդեցությունը: Որպես կանոն, նատնտեսական միավորներն իրենց տարածքի սահմաններում ունենալով տարա նակեցման լավ արտահայտված գծեր, առաջին հերթին միմյանցից տար երվում են նակչության տարածքային կազմակերպման առանձնահատկություններով: Չնայած որ վերջին տասնամյակներին այդ տար երություններն ինչ որ չափով համահարթվել են, այնուամենայնիվ նատնտեսական միավորները պահպանում են գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման իրենց նորոշ գծերն ու ինքնատիպ առանձնահատկությունները: ՀՀ-ի ներկայիս վարչական մարզերից Շիրակը, Լոռին, Տավուշը, Գեղարքունիքը, Վայոց ձորը ն Սյունիքն իրենց տարածքով, հիմնականում, համապատասխանում են Շիրակ, Գուգարք, Ուտիք, Սնան, Վայք ն Զանգեզուր նատնտեսական շրջաններին, իսկ Արարատի, Արմավիրի, Կոտայքի ն Արագածոտնի մարզերի տարածքները միասին վերցրած մասնակի շեղումներով, համապատասխանում են Արարատ նատնտեսական շրջանին: Հիմք ընդունելով վերը նշվածը ն ելնելով աշխատանքի գիտական գործնական ու կիրառական նշանակությունից, նպատակահարմար ենք համարում ՀՀ գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման տարածաշրջանային առանձնահատկությունների ն առկա հիմնախնդիրների վերլուծությունը ներկայացնել ըստ վարչական մարզերի:

6.1 Արագածոտնի մարզ Արագածոտնի մարզն առանձնանում է նաաշխարհագրական պայմանների ազմազանությամ : Այստեղ առկա են ՀՀ-ում հանդիպող գրեթե ոլոր վերընթաց լանդշաֆտային գոտիները, որոնք ընկած են 950-ից մինչն 4090 մ արձրությունների վրա: Մարզին աժին է ընկնում ՀՀ տարածքի մոտ 9,3, նակչության` 4,4 ն գյուղական նակչության` 10 %-ը: 2015 թ. հունվարի 1-ի դրությամ մարզն ուներ գյուղական 117 ն քաղաքային երեք նակավայր: Չնայած մարզի տարածքում արձրաչափական նիշերի մեծ տար երություններին, այստեղ նակեցման համար առավել նպաստավոր համարվող մինչն 1500 մ արձրություններում ընկած են տարածքի 36 %-ը, իսկ մինչն 2000 մ արձրություն ունեցող տարածքները կազմում են մարզի ավելի քան 64 %-ը: Մարզում 2000-2500 մ ացարձակ արձրություն ունեցող շրջաններին աժին է ընկնում տարածքի 19 -ը, իսկ 2500 մ-ից արձր շրջաններին` 17 %-ը |հաշվարկներն ըստ 128-ի տվյալների): Արագածոտնի ժամանակակից տարածքի նակեցման, նակավայրերի առաջացման ն հետագա զարգացման համար առանձնահատուկ դեր են ունեցել պատմաաշխարհագրական նախադրյալները: Այն մեր հանրապետության տարածքի առավել վաղ նակեցված շրջաններից մեկն է Արտենի լեռան մոտ է գտնվում մարդու ամենահնագույն նակավայրը Հայկական լեռնաշխարհում, որտեղ հայտնա երված քարե գործիքներն ունեն շուրջ մեկ միլիոն տարվա հնություն: Մարզի տարածքը մասամ համապատասխանում է պատմական Արագածոտն գավառին: Այդ ամենով հանդերձ, պատմական երկարատն ժամանակաշրջան, մարզի ներկայիս տարածքի զգալի հատվածներ յուրացված չեն եղել ն մշտական նակչություն չեն ունեցել: Առկա նակչությունը ն նակավայրերն առավելապես կենտրոնացված է եղել Քասաղի ն նրա վտակների միջին հոսանքի շրջաններում: Արնելյան Հայաստանը Ռուսաստանին միանալուց հետո, սկսած 1829 թ-ից, Արագածոտնի մարզի տար եր տարածքներում (Ապարանի, Թալինի, Արագածի ն Աշտարակի ներկայիս տարածաշրջաններում), Արնմտյան Հայաստանից (հիմնականում Մուշից, Սասունից, Մանազկերտից, Ալաշկերտից, Վանից, Խոյից) վերա նակեցվել են մեծ թվով հայ գաղթականներ: Ներղթի երկրորդ մեծ հոսք այստեղ տեղի է ունեցել 1915-22 թթ., եր Արնմտյան Հայաստանի վերը նշված շրջաններից, Մեծ եղեռնից փրկված-

ներից մի մասը վերա նակեցվեցին ներկայիս Արագածոտնի մարզում: Բացի հայ նակչությունից այդ նույն ժամանակաշրջանում Արնմտյան Հայաստանի տար եր շրջաններից այստեղ ներգաղթել են նան եզդիներ, որոնք հաստատվել են առավելապես մարզի ներկայիս տարածքի Արագածի ն Թալինի տարածաշրջաններում: 1831 թ-ին մարզի ժամանակակից տարածքի սահմաններում ապրող նակչության թիվը կազմում էր 15645 մարդ, նակավայրերինը` 88, նակչության միջին խտությունը` 5,8 մարդ/քկմ: Առավել մարդաշատ գյուղերից էին Աշտարակը (826 մարդ), Օշականը (611 մարդ), Կար ին (694 մարդ), Քուչակը (531 մարդ), Մաստարան (561 մարդ): Համեմատա ար խիտ էին նակեցված Աշտարակի (8,2 մարդ/քկմ) ն Ապարանի (9,1 մարդ/քկմ) տարածաշրջանները, նոսր էր նակեցված Թալինի տաչածաշրջանը (1,7 մարդ/քկմ) |184): Մինչն 2I2 դարի վերջը 1831 թ. համեմատությամ Արագածոտնի մարզի տարածքում նակչության թիվն ավելացել է հինգ անգամ, իսկ նակավայրերինը` գրեթե կրկնապատկվել է: Հետագա մոտ երեք տասնամյակի ընթացքում (1897-1926 թթ.) մարզի նակչության թիվը մնացել է գրեթե նույնը, որի հիմնական պատճառն առաջին համաշխարհային ն քաղաքացիական պատերազմի տարիներին նակչության թվաքանակի զգալի կորուստներն էին (աղ. 24): Ինչպես հանրապետության մի քանի մարզերում Արագածոտնում նս խորհրդային իշխանության տարիներին դիտվել է նակավայրերի թվի նվազում ն հետագա կայունացում, իսկ նակչության թվաքանակի` կայուն աճ: 1926-1995 թթ. ընթացքում մարզի նակչության թիվն ավելացել է ավելի քան երկու անգամ, ընդ որում այն առավել արագ է աճել 1979-1995 թվականներին: Եթե 1926-1979 թթ. մարզի նակչության տարեկան միջին ացարձակ հավելաճը կազմել է ընդամենը 680 մարդ, ապա 1979-95 թթ. ընթացքում 3114 մարդ (աղ. 24): Մարզի ժամանակակից տարածքում նակավայրերի ցանցի ձնավորումը ն հետագա զարգացումը պայմանավորված է նան համեմատա ար նպաստավոր աշխարհագրական դիրքով: Դա նախ ն առաջ հարնանությունն է մայրաքաղաք Երնանին: Երնան-Աշտարակ-Թալին-Գյումրի, ԵրնանԱշտարակ-Ապարան-Վանաձոր ն Երնան-Արմավիր-Քարակերտ-Արագածավան-Գյումրի համապետական նշանակության ավտոճանապարհներն իրենց դրական ազդեցությունն են թողնում մարզի նակավայրերի զարգացման վրա:

Բնակեցման ն նակավայրերի ցանցի ձնավորման ու զարգացման համար պակաս կարնոր չեն նան մարզի նառեսուրսային նախադրյալները: Այստեղ առկա ազմագույն տուֆերը, ազալտի, պեռլիտի ն հրա խային խարամի պաշարները որակյալ շինարարական ռեսուրսներ են ոչ միայն Արագածոտնի մարզի, այլ նան ՀՀ համար: Մարզում շատ են նան լավային ծածկույթների տակից խող սառնորակ աղ յուրները, որոնք ունեն տնտեսական կարնոր նշանակություն մարզի նակավայրերի համար:

4" 4"

Ընդա- Քաղա- Գյումենը քային ղական

15645 78255 78841 90320 106380 114184 133149 138301 133.300 131.300

15645 78255 78841 90320 20026 86284 31249 82935 39520 93629 32864 105437 30800 102500 29900 101400

5,8 28,4 28,6 32,8 38,6 41,4 48,3 50,2 48,4 47.6

Գյուղերի միջին մարդաքանակը

Բնակչության թիվը

Գյուղական նակչության խտությունը

Բնակավայրերի թիվը ԳյուղաՏարեթվեր Քաղական քային

Բնակչութ յան խտությունը

Աղյուսակ 24 Արագածոտնի մարզի նակավայրերի ն նակչության թվի շարժընթացը (1831-2015 թթ.)1

5,8 28,4 28,6 32,8 31,5 30,3 34,2 38,3 37,2 36.8

Աղյուսակը կազմված է «Населенные пункты и население Армянской ССР за 1831-1959 годы», Е., 1962, վիճակագրական ժողովածուի, 1988 թ. հունվարի 1ի դրությամ ՀՀ մշտական նակչության ն նակավայրերի վերա երյալ ՀՀ ԱՎԾ հրապարակումների, 1970, 1979, 2001, 2011 թթ. մարդահամարների ն «ՀՀ մարզերը ն Երնան քաղաքը թվերով, 2015», Ե., 2015, վիճակագրական ժողովածուի տվյալների հիման վրա: " Թալինի տարածաշրջանի Արագածավան նակավայրը 1979 ն 1988 թթ-ին համարվել է քաղաքատիպ ավան, իսկ 1996 -ից` գյուղական նակավայր:

Արագածոտնի մարզի ագրոկլիմայական ռեսուրսները հնարավորություն են տալիս տարածքի ստորին գոտում զ աղվել խաղողագործությամ ն այգեգործությամ , միջին գոտում` հացահատիկայինների մշակությամ ն

անասնապահության տար եր ճյուղերով, իսկ վերին գոտում` արոտային անասնապահությամ : Մարզի գյուղական նակավայրերի համար առանձնահատուկ տնտեսական նշանակություն ունեն նան տարածքի մեծ մասը զ աղեցնող լեռնային սնահողերը, իսկ արձրլեռնային մասերում` մերձալպյան ն ալպյան մարգագետինները: Մարզի նակավայրերի ժամանակակից ցանցի ձնավորումը ն զարգացումը որոշակիորեն պայմանավորված է նան նածին ն մարդածին ռեկրեացիոն ռեսուրսներով: Դրանց դերն առավել կարնորվում է ժամանակակից պայմաններում, եր զ ոսաշրջությունը դառնում է ՀՀ տնտեսության զարգացման գերակա ուղղություններից մեկը: Արագածոտնի տարա նակեցման, մասնավորապես գյուղական տարածքների համար իրենց առանձնահատուկ դերն ունեն նան Արզնի-Շամիրամի ն Թալինի մայր ջրանցքները, դրանցից սնվող ոռոգման ողջ համակարգը: Վերջիններս համարվում են մարզի գյուղական տարածքների գոյատնման ն տնտեսական զարգացման համար կարնորագույն գործոն: Արագածոտնը ՀՀ թույլ ուր անացված մարզերից մեկն է: Այստեղ գյուղական նակչության թիվն ավելի քան չորս անգամ գերազանցում է քաղաքային նակչության թվին: Քաղաքային նակավայրերում ապրում է մարզի նակչության ընդամենը 22.8 %-ը: Արագածոտնի մարզի նակչության կազմի նորոշ կողմերից մեկն ազգային հատկանիշն է: Այստեղ, ի տար երություն այլ մարզերի, հայ նակչության տեսակարար կշիռը համեմատա ար ցածր է: 1989 թ. մարդահամարի տվյալների մարզով նակչության մոտ 8 %-ը կազմում էին եզդիները (ընդհանուր թվով 10551 մարդ): 2011 թ. մարդահամարի ժամանակ այդ ցուցանիշը կազմել է 4% (5474 մարդ): Մակերնույթի խիստ ազմազանության ն արձրաչափական նիշերի ու տնտեսական զարգացման մակարդակների տար երությունների պատճառով մարզի տարածքի տար եր հատվածներում նակչության խտության ցուցանիշները նկատելիորեն տար եր են: Մարզը նակչության խտությամ (48,4 մարդ/քկմ) մոտ երկու անգամ զիջում է ՀՀ նակչության միջին խտությանը: Աշտարակի տարածաշրջանում այդ ցուցանիշն ավելի քան 3 անգամ մեծ է քան Թալինի տարածաշրջանում, իսկ Ապարանի ն Արագածի տարածաշրջաններին գերազանցում է 2,5-2,6 անգամ:

Բնակչության ն նակավայրերի աշխումն ըստ արձրության գոտիների (մետր) Ընդա 2200-ից մենը 100112011401160118012001արձր գյուղեր ա ա ա ա ա ա ա

Ընդա մենը նակչություն

2 2125 13 28400 5 13965 4 6271 7 3203 0 53964 Աշտարակի 0 17 16938 3 1421 0 18359 Ապարանի 1 132 20 15372 1 1326 16830 Արագածի 1 3780 5 6863 13 8091 9 8827 9 4537 4 1729 0 33827 Թալինի 2 2125 14 32180 10 20828 17 14362 16 12030 27 21607 27 18522 1 1326 122980 Ընդամենը մարզում Աղյուսակը կազմված է «ՀՀ մարզերը ն Երնան քաղաքը թվերով 2015 թ.», Ե., 2015, վիճակագրական ժողովածուի տվյալների հիման վրա: Արագածոտնի մարզի գյուղական նակավայրերի ընդհանուր թիվը 117 է, որից 2-ը մշտական նակչություն չունեն (Աշտարակի տարածաշրջանի Նիգատուն ն Լուսաղ յուր գյուղերը), իսկ Մուղնի գյուղը Աշտարակի քաղաքային համայնքի ենթակայության տակ է: ա/ Գյուղերի թիվը, / Բնակչության թիվը:

Տարածաշրջան ները ն մինչն մարզը ա

Աղյուսակ 25 Արագածոտնի մարզի գյուղական նակչության ն նակավայրերի թվի աշխումն ըստ արձրության գոտիների (2015 թ.)1

14 2

Արագածի Թալինի

2285 8

1166 9

6 9287 0

4 6342 1 3911 0

7 2353 15 9848 7 10568 1 3780 1 6145

33827

16830

18359

53964

Ընդա մենը նակչություն

122980 Ընդամենը մարզում 2 17 3 257 12 1717 22 7264 37 25243 28 44898 8 31324 2 12260 Աղյուսակը կազմված է «ՀՀ մարզերը ն Երնան քաղաքը թվերով 2015 թ.», Ե., 2015, վիճակագրական ժողովածուի տվյալների հիման վրա: Արագածոտնի մարզի գյուղական նակավայրերի ընդհանուր թիվը 117 է, որից 2-ը մշտական նակչություն չունեն (Աշտարակի տարածաշրջանի Նիգատուն ն Լուսաղ յուր գյուղերը), իսկ Մուղնի գյուղը Աշտարակի քաղաքային համայնքի ենթակայության տակ է: ա/ Գյուղերի թիվը, / Բնակչության թիվը:

Ապարանի

ա 1 93

Ընդա101-200 201-500 50110013001- 5000-ից մենը ավելի գյուղեր ա ա ա ա ա ա 2 293 4 1460 5 3646 11 18721 6 23633 1 6115

Բնակավայրերի ն նակչության թվի աշխումն ըստ մարդաքանակի (մարդ) 51-100

մինչն ա

Աշտարակի

Տարածաշրջանները ն մարզը

Աղյուսակ 26 Արագածոտնի մարզի գյուղական նակավայրերի ն նակչության թվի աշխումն ըստ մարդաքանակի (2015 թ.)1

18458 32180 50638 33.1

8.5

20828 20828 13.6

15.4

14362 19387 12.7

13.7

12030 12030 7.9

23.9

21607 28020 18.3

23.1

ա

18522 18522 12.1

0,9

ա

1326 114 1326 117 0,9 100.0

29896 122980 152878 100.0

12.8

1,4

ա

1,7

ա

ա

ա

ա

ա

ա

Ընդամենը

Բնակավայրերի ն նակչության աշխումն ըստ արձրության գոտիների (մետր) մինչն 1001120114011601180120012200-ից արձր

Աղյուսակ 27 աշխումն ըստ արձրության

Աղյուսակը կազմված է «ՀՀ մարզերը ն Երնան քաղաքը թվերով 2015», Ե., 2015, վիճակագրական ժողովածուի տվյալների հիման վրա: ա/Բնակավայրերի թիվը , / Բնակչության թիվը:

քաղաքային գյուղական ընդամենը %-ով

Բնակավայրեր

Արագածոտնի մարզի նակչության ն նակավայրերի գոտիների (2015 թ.)1

5.2 1.7 1.7

3.8 1.7 1.7

14.8 9.5 12.3 12.3

18.3 21.3 26.1 26.2

14467 17754 26510 32180 7.7 8.6 8.8 8.8

7.5 12.1 17.1 16.9

10124 17321 20828 16.9 12.4 14.9 14.9

24,7 25,7 23,7 23,7

նույնը տոկոսներով 10.8 12.7 8.3 12.6 15.2 11.5 11.8 14.0 9.9 11.7 14.0 9.8

10044 12030

10529 12036 14362

31,4 19,1 18,7 17,.6

24840 15930 18970 21607

23.2 24.8 23.7 23.7

23.7 18.2 13.5 15.0

18745 15147 13750 18522

0.9 0.9

1.2 1.1

ա

79229 83473 101549 122980

Ընդամենը

Աղյուսակը կազմված է «Населенные пункты и население Армянской ССР за 1831-1959 годы», Е., 1962, վիճակագրական ժողովածուի, 1979 ն 2011 թ. մարդահամարի ն «ՀՀ մարզերը ն Երնան քաղաքը թվերով, 2015», Ե., 2015, վիճակագրական ժողովածուի տվյալների հիման վրա, ա/ Բնակավայրերի թիվը ն տոկոսը, / Բնակչության թիվը ն տոկոսը:

մինչն ա

Բնակչության ն նակավայրերի աշխումն ըստ արձրության գոտիների (մետր) 1001-1200 1200-1400 1401-1600 1601-1800 1801-2000 2001-2200 2200-ից արձր ա ա ա ա ա ա ա

Աղյուսակ 28 Արագածոտնի մարզի գյուղական նակչության ն նակավայրերի թվի շարժընթացն ըստ արձրության գոտիների (1926-2015 թթ.)1

Տարեթվերր

Արագածոտնում նակեցվածությամ հստակորեն առանձնանում են արձրության 1001-1200 ն 1801-2000 մ գոտիները, որոնց աժին է ընկնում մարզի գյուղական նակչության շուրջ 44 %-ը (26,2%-ը` 1001-1200 մ, իսկ 17,6%-ը` 1801-2000 մ արձրության գոտուն): Մարզի գյուղական նակչության 28 %-ից ավելին տեղա աշխված է 1201-1600 մ արձրություններում, ավելի քան 16 %-ը` 2000 մ-ից արձր շրջաններում ն ընդամենը 1,7 %-ն է ապրում մինչն 1000 մ արձրության գոտում (աղ. 25): Մարզի գյուղական նակավայրերի 32 %-ից ավելին միջին մեծության գյուղեր են (501-1000 մարդ), որոնցում ապրում է Արագածոտնի գյուղական նակչության 22,3 %-ը: Թվաքանակով երկրորդը մեծ գյուղերն են (10013000 մարդ), որոնց աժին է ընկնում մարզի գյուղական նակչության գրեթե 40 %-ը: Մարզում մեծ, խոշոր ն գերխոշոր գյուղերում է ապրում գյուղական նակչության մոտ 72 %-ը, որոնք կազմում են գյուղերի ընդհանուր թվի ընդամենը 33,3 %-ը: Իսկ մինչն 500 նակիչ ունեցող գյուղերին (39 գյուղ) աժին է ընկնում մարզի գյուղական նակչության ընդամենը 7,5 %-ը: Անցած տասնամյակների ընթացքում Արագածոտնում տեղի է ունեցել գյուղական նակչության ն նակավայրերի թվի ըստ արձրության գոտիների աշխվածության նկատելի փոփոխություններ: Տեղի է ունեցել մարզի ցածրադիր շրջաններում (մինչն 1400 մ արձրություններն ընկած տարածքներում) ապրող գյուղական նակչության ինչպես ացարձակ, այնպես էլ հարա երական ցուցանիշների էական ավելացում: Եթե 1926 թ. նշված տարածքներին աժին էր ընկնում մարզի գյուղական նակչության 25,8 %-ը, ապա 2015 թ-ին` 44,8 %-ը (աղ.27): Նույն այդ ժամանակահատվածում տոկոսային 21,4 կետով նվազել է մարզի լեռնային ն արձրլեռնային շրջանների (1801-2250 մ) աժինը գյուղական նակչության թվաքանակում: Մարզի մնացած տարածքներում` 1401-1800 մ արձրության շրջաններում, թեն 1926-2015 թթ. ընկած ժամանակահատվածում գյուղական նակչության ացարձակ թիվն ավելացել է ավելի քան 1,7 անգամ, սակայն հարա երական ցուցանիշով այն էական փոփոխություն չի կրել (19,1 %-ից հասել է 21,5 %-ի) (աղ. 28): Մարզի ժամանակակից տարածքում գյուղական նակավայրերի ամենամեծ թվաքանակը գրանցվել է 1897 թ.-ին անցկացված մարդահամարի ժամանակ (166 գյուղ): Հետագա տասնամյակների ընթացքում մարզի արձրադիր շրջաններում գյուղերի նազրկման ու վերացման պատճառով դրանց թվաքանակը նվազել է: Դրա հետ միաժամանակ մարզի ցածրադիր շրջաններում խորհրդային տարիներին նոր հողերի յուրացման շնորհիվ

ձնավորվել են գյուղական մի շարք նոր նակավայրեր: Սկսած 1950-ական թվականներից մարզում տեղի է ունեցել գյուղերի թվաքանակի նվազում ն նակավայրերի ցանցի աստիճանական կայունացում: Վիճակագրական տվյալների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ անցած տասնամյակների ընթացքում Արագածոտնում տեղի է ունեցել գյուղերի խոշորացում ն ըստ գերակշռող մարդաքանակի գյուղական նակավայրերի խմ երի նկատելի փոփոխություններ: 1926-2015 թթ. ընթացքում մարզում առավել կայուն է մնացել 1000-3000 մարդ ունեցող գյուղերի նակչության մասնա աժինը (աղ. 29): 501-1000 մարդ ունեցող գյուղերի թվաքանակը թեն 1926-2015 թթ. ընթացքում քիչ է փոխվել, սակայն տոկոսային գրեթե 10 կետով նվազել է այդ խմ ի գյուղերի նակչության մասնա աժինը մարզում: Առավել նկատելի է փոփոխույունը մարզի խոշոր (3001-5000 մարդ) գյուղերի խմ ում (1926 թ. համեմատությամ 2015 թ-ին այդպիսի գյուղերում ապրող նակչության աժինն ավելացել է շուրջ 4,2 անգամ) (աղ. 29): Մյուս կողմից տեղի է ունեցել մինչն 500 մարդ ունեցող գյուղերի ինչպես թվաքանակի, այնպես էլ նակչության մասնա աժնի կտրուկ նվազում: 1926թ. համեմատությամ 2015 թ. այդպիսի գյուղերի թիվը նվազել է 2,2 անգամ, իսկ դրանց մասնա աժինը մարզի գյուղական նակչության մեջ` 3,4 անգամ (աղ.29) Արագածոտնի մարզի գյուղատնտեսական նշանակության հողատեսքերի ընդհանուր մակերեսը 218219 հա է, որը կազմում է մարզի ընդհանուր հողային ֆոնդի 79.2 %-ը: Գյուղատնտեսական հողատեսքերն ունեն հետնյալ կառուցվածքը. արոտավայրեր (60,2 %), վարելահողեր (24,5 %), ազմամյա տնկարկներ (2,2 %), խոտհարքեր (1,7 %), մնացածը` այլ հողատեսքերն են:

24.6 8.6 21.1 14.9

4.3 1.2 2.7 1.6

36.7 32.4 25.4 19.3

21.3 14.5 10.4 5.9

16875 12125 10535 24.6 37.1 28.1 32.5

10013000 ա

24044 19 30026 25537 19 29859 22918 23 40062 25243 28 44898 Նույնը տոկոսներով 30.4 13.4 37.9 30.6 18.1 35.8 22.6 20.2 39.4 20.5 24.6 36.5

ա

ա

501-1000

201-500

0.7 2.9 4.4 7.0

ա

6.1 11.8 19.9 25.5

20237 31324

3001-5000

0.9 0.8 1.7

6.1 5.0 10.0

12260

5000-ից ավելի ա

100.0 100.0 100.0 100.0

ա

100.0 100.0 100.0 100.0

79229 83473 101549 122980

Ընդամենը

Աղյուսակը կազմված է «Населенные пункты и население Армянской ССР за 1831-1959 годы», Е., 1962 г., վիճակագրական ժողովածուի, 1979 ն 2011 թ. մարդահամարի ն «ՀՀ մարզերը ն Երնան քաղաքը թվերով, 2015», Ե., 2015, վիճակագրական ժողովածուի տվյալների հիման վրա: Մարզի գյուղական նակավայրերի ընդհանուր թիվը 117 է, որից 1-ը` Մուղնին, Աշտարակի քաղաքային համայնքի ենթակայության տակ է, իսկ Լուսաղ յուր ն Նիգատուն գյուղերը մշտական նակչություն չունեն:

մինչն 200 մարդ ա

Գյուղական նակավայրերի խմ ավորումն ըստ մարդաքանակի (մարդ)

Աղյուսակ 29 Արագածոտնի մարզի գյուղական նակավայրերի ն նակչության թվի շարժընթացն ըստ մարդաշատության խմ երի (1926-2015 թթ.)1 Տարեթվեր

Մարզի գյուղացիական տնտեսությունների ընդհանուր թիվը մոտ 35 հազ է, որը 1990-ական թվականների համեմատությամ նվազել է մոտ 2 հազ-ով: Գյուղացիական տնտեսությունների հողատարածքների միջին չափերն ավելի մեծ են Արագածի տարածաշրջանում, երկրորդն այդ ցուցանիշով Ապարանի տարածաշրջանն է, երրորդը` Թալինի, չորրորդը` Աշտարակի: Իսկ գյուղացիական տնտեսությունների եկամտա երության առումով առավել արձր ցուցանիշներ ունեն Ապարանի ն Աշտարակի տարածաշրջանի գյուղական համայնքների տնտեսությունները, այնուհետն Թալինի ն Արագածի: Բնակլիմայական պայմանների ազմազանության պատճառով մարզն առանձնանում է գյուղացիական տնտեսությունների արտադրական մասնագիտացման տար երություններով: Աշտարակի տարածաշրջանի Կար ի, Օհանավան ն Ուշի գյուղերն ունեն հիմնականում պտղա ուծական մասնագիտացում (առավելապես խնձորենու մշակության ուղղությամ ), Ոսկեվազ, Բյուրական, Աղձք գյուղերը` գետնաելակի ն պտղա ուծության, Աշտարակ, Սասունիկ, Կոշ, Ուջան, Եդեսիա, Արուճ` համայնքները խաղողագործական մասնագիտացում: Տարածաշրջանի մնացած գյուղերն առավելապես ունեն անասնապահական ն երկրագործական տար եր ճյուղերի զուգակցմամ ձնավորած արտադրական մասնագիտացումներ: Աշտարակի տարածաշրջանի ցածրադիր ն միջին արձրություններում ընկած գյուղացիական տնտեսություններին նորոշ է տնտեսության վարման ինտենսիվ եղանակը, մնացած գյուղական համայնքներում դեռնս գերակշռում է էքստենսիվ ուղությունը: Ապարանի տարածաշրջանի գյուղական համայնքների մեծ մասը զ աղվում են կարտոֆիլի մշակությամ ն անասնապահությամ , ինչպես նան անջարա ուծությամ (կաղամ ի մշակություն` Շենավան, Հարթավան, Ափնա, Արագած, Ծաղկաշեն, Քուչակ ն այլ գյուղերում): Արագածի տարածաշրջանի գյուղացիական տնտեսություններում հիմնականում զ աղվում են տավարա ուծությամ (ոչխարա ուծության հետ զուգակցված) ն հացահատիկի (գարու) մշակությամ : Թալինի տարածաշրջանի ցածրադիր գոտու (Արտենի, Արագածավան, Լուսակն գյուղերում) տնտեսական գործունեության հիմնական ուղղությունը խաղողագործությունը ն պտղա ուծությունն է, իսկ մնացած գյուղական համայնքներում` հացահատիկի մշակությունը ն անասնապահությունը: Մարզի գյուղացիական տնտեսությունների կողմից օգտագործվում են

առկա վարելահողերի 70-75 %-ը, մնացածը չեն օգտագործվում (ֆինանսների սղության, նակավայրից հեռու գտնվելու, ոռոգման համակարգերի ացակայության, տարածքի թեքությունների, քարքարոտության ն այլ պատճառներով): Ներկայումս մարզում ոռոգման համակարգի հիմքը կազմում են Արզնի Շամիրամի ն Թալինի (Ախուրյանի ջրամ արից սնվող) ջրանցքները, Ապարանի ն 28 փոքր ն միջին մեծության (շուրջ 110 մլն մ3 ջրի ծավալով) արհեստական ջրամ արները, Քասախ ն Գեղաձոր գետերի ջրերը: Մարզում գյուղացիական տնտեսությունների եկամտա երության ավելացման ուղիներից մեկը ներկայումս ոռոգման առկա համակարգի վերակառուցումն ու արեկարգումն է, նոր ջրագծերի անցկացումը, ագրոտեխնիկական միջոցառումների ն գյուղատնտեսական աշխատանքների մեքենայացման մակարդակի արձրացումը: Խնդրի լուծմանը կնպաստի նոր ջրամ արների կառուցումը: Մասնավորապես ծրագրվում է կառուցել Մաստարայի ջրամ արը մոտ 100 մլն մ3 ջրատարողությամ : Արագածոտնի մարզի գյուղացիական տնտեսությունների արտադրանքն հիմնականում իրացվում է «Աշտարակ Վայն», «Հայասի», Կոշ, Ոսկեվազ ն Սասունիկ գյուղերի խաղողի մշակման ձեռնարկություններում, «Թամարա Ֆրուտ», «Իշխան» ՍՊԸ-ի ն Աղձքի պտղի վերամշակման գործարաններում: Բացի այդ մի շարք նակավայրերում կան սառնարանային տնտեսություններ, որոնք ապահովում են մոտ 20 հազ. տոննա երքի պահեստավորում: Մարզի տարածքով անցնող միջպետական նշանակության (ԱշտարակԼանջիկ, Աշտարակ-Ապարան-Սպիտակի լեռնանցք) մոտ 144 կմ ն հանրապետական նշանակության 160 կմ ճանապարհահատվածները կարնոր դեր ունեն դրանց մերձակայքում կամ անմիջապես ճանապարհի վրա գտնվող գյուղական համայնքների զարգացման համար: Մարզային նշանակության ճանապարհների ընդհանուր երկարությունը կազմում է մոտ 389 կմ, որոնք ապահովում են գյուղական համայնքների տրանսպորտային կապը մարզկենտրոնի, նախկին վարչական շրջանների ն տար եր գյուղերի միջն: Ընդհանուր առմամ մարզի գյուղական նակավայրերին սպսարկող ավտոճանապարհները գտնվում են ավարար ն լավ վիճակում, իսկ Արագածի տարածաշրջանի ն Թալինի տարածաշրջանի լեռնային շրջաններում գտնվող գյուղերի ճանապարհները գտնվում են վատ վիճակում ն հիմնանորոգման կարիք ունեն:

Մարզի գյուղական նակավայրերից 61-ը (53,5 %-ը) գազաֆիկացված են (Աշտարակի տարածաշրջանում` 18, Թալինի տարածաշրջանում` 16, Ապարանի ն Արագածի տարածաշրջաններում 27 գյուղ): Գյուղական նակավայրերի սոցիալական կարնոր հարցերից մեկը` ջրամատակարարումը, Արագածոտնի մարզում որոշակի խնդիրներ ունի: Մարզի Թալինի, Արագածի ն Աշտարակի տարածաշրջանի մի շարք գյուղերում ջրամատակարարումն իրականացվում է ոչ շուրջօրյա: Մարզում կա խմելու ջրի պակաս, ջրագծերի արեկարգման ն նոր ջրագծերի կառուցման անհրաժեշտություն: Արագածոտնի մարզի գյուղական համայնքները սոցիալ-մշակութային ծառայությունների զարգացման մակարդակով միջին տեղ են զ աղեցնում ՀՀ-ում: Մարզի գյուղական 114 նակավայրում գործում են 79 միջնակարգ ն 29 հիմնական դպրոցներ, 26 գյուղում գործում են մանկապարտեզներ: Նախակրթական հաստատություններ կան 35 գյուղի դպրոցներում: Օշական, Ուջան, Ոսկեվազ, Կոշ, Արագած, Արագածավան գյուղերում գործում են երաժշտական ն արվեստի դպրոցներ: Մարզի գյուղական համայնքներում առկա մշակութային օ յեկտները ստեղծվել են դեռնս խորհրդային տարիներին: Մարզի գյուղական նակավայրերի ապահովվածությունը մշակութային օ յեկտներով ըստ տարածաշրջանների ունի հետնյալ պատկերը. Ապարանի տարածաշրջան` 14 գրադարան ն 11 մշակույթի տուն, Արագածի տարածաշրջան` 7 գրադարան, 7 մշակույթի տուն, Աշտարակի տարածաշրջան` 30 գրադարան ն 20 մշակույթի տուն: Մարզի գյուղական նակչության առաջնային ուժսպասարկումն իրականացվում են գյուղական նակավայրերում առկա առողջության պահպանման կենտրոնները, ուժկետերը ն ուժհաստատությունները: Այսպիսով, Արագածոտնի մարզի գյուղական նակավայրերի ն նակչության վերա երյալ փաստական ն վիճակագրական տվյալների մշակումը, վերլուծությունը ն ընդհանրացումը թույլ է տալիս անել հետնյալ եզրակացությունները.  մարզի ժամանակակից տարածքի նակեցման, նակավայրերի ցանցի ձնավորման ն հետագա զարգացման համար առանձնահատուկ դեր են ունեցել 1829-30 ն 1915-22 թթ.-ին Արնմտյան Հայաստանից նակչության ներգաղթի ալիքները, տնտեսաաշխարհագրական ն տրանսպորտաաշխարհագրական համեմատա ար նպաստավոր դիրքը ն սոցիալ-տնտեսական գործոններն ու ռեսուրսները,  մարզում նակչության թվաքանակի կայուն աճ է դիտվել խորհր-

դային իշխանության տարիներին: 1926 ն 1989 թթ. մարդահամարների միջն ընկած ժամանակահատվածում մարզի նակչության ացարձակ թվաքանակն ավելացել է 1,7, իսկ գյուղական նակչությունը` 1,2 անգամ: Վերջին երկու տասնամյակի ընթացքում մարզում տեղի է ունեցել ինչպես ընդհանուր, այնպես էլ գյուղական նակչության թվաքանակի նվազում,  մարզի տարածքում արձրաչափական նիշերի մեծ տար երությունների, մակերնույթի ազմազանության, առանձին շրջանների միջն սոցիալտնտեսական զարգացման մակարդակների տար երության ն այլ գործոնների պատճառով առկա է նակչության ն նակավայրերի տեղա աշխման ն խտության նկատելիորեն մեծ տար երություններ: Մարզի գյուղական նակչության ավելի քան 43 %-ը տեղա աշխված է 1001-1400, իսկ մոտ 33 %-ը` 1801-2200 մ արձրության գոտում: Գյուղական նակավայրերի առավել մեծ թվաքանակով աչքի է ընկնում 1801-2200 մ արձրության գոտին, որտեղ ընկած են մարզի գյուղերի ընդհանուր թվի ավելի քան 47 %-ը (54 գյուղ),  Արագածոտնին նորոշ են մեծ, խոշոր ն միջին մեծության գյուղական նակավայրերը: Դրանց աժին է ընկնում մարզի գյուղական նակչության 82,5 ն գյուղերի ընդհանուր թվի` 64 %-ը,  անցած տասնամյակների ընթացքում Արագածոտնի մարզում տեղի է ունեցել գյուղական նակչության ն նակավայրի աշխվածության զգալիորեն մեծ փոփոխություններ` ինչպես ըստ արձրության գոտիների, այնպես էլ ըստ գյուղական նակավայրերի մարդաշատության խմ երի: Ինչպես ացարձակ, այնպես էլ հարա երական ցուցանիշներով գյուղական նակչության ընդհանուր թվաքանակում ավելացել է մարզի ցածրադիր` մինչն 1400 մ արձրության գոտու նակչության աժինը: Մյուս կողմից` մարզի գյուղական նակչության ընդհանուր թվաքանակում տեղի է ունեցել լեռնային ն արձրլեռնային շրջանների (1800-2250 մ) գյուղական նակչության մասնա աժնի նվազում,  Արագածոտնում գյուղացիական տնտեսությունների ն գյուղական համայնքների տնտեսական զարգացման լուրջ հիմնախնդիրներից է ոռոգման ջրի հարցը: Այստեղ ոռոգելի հողատարածքները կազմում են մոտ 24 հազ. հա ն ոռոգվում են տարեկան միջին հաշվով 2,5-3 անգամ, որը արձր երք ապահովելու համար ավարար չէ: Պատճառը ոռոգման ջրի պակասն է ն ոռոգման համակարգի մաշվածության պատճառով ջրի զգալի կորուստները,  Արագածոտնի մարզի գյուղական տարածքների, մասնավորապես

նակչության ն նակավայրերի վերա երյալ վերը երված վերլուծության արդյունքները, ինչպես նան մարզի գյուղական տարա նակեցման մեջ տեղի ունեցած քանակական ն որակական փոփոխություններն ու շարժընթացի առկա միտումները պետք է հաշվի առնվեն ինչպես հանրապետական, այնպես էլ մարզային իշխանությունների կողմից սոցիալ-տնտեսական զարգացման ծրագրեր կազմելիս ն տարածաշրջանային քաղաքականության խնդիրներ լուծելիս:

6.2 Արարատի մարզ Արարատի մարզն ընկած է Արարատյան գոգավորությունում: Այն զ աղեցնում է Արարատյան ֆիզիկաաշխարհագրական շրջանի հարավարնելյան կեսը, ունի հարթավայրային ու լեռնային հատվածներ: Հարթավայրային շրջանների արձրությունը ծովի մակարդակից տատանվում է 800-ից մինչն 1000 մ-ի սահմաններում: Մարզի լեռնային տարածքի մեծ մասը զ աղեցնում են Գեղամա լեռների լանջերը, Ուրծի ն Երանոսի լեռները: Դրանց նախալեռնային շրջաններում շատ են երկրագործության ն նակեցման համար ոչ պիտանի «վատահողերը» ( եդլենդները): Արարատի մարզին աժին է ընկնում ՀՀ տարածքի 7,0 ն նակչության` 8,6 %-ը: 2015 թ. հունվարի 1-ի դրությամ մարզի գյուղական նակչության թիվը կազմել է 186126 մարդ (ՀՀ գյուղական նակչության մոտ 17 %-ը), որը աշխված է 94 գյուղական նակավայրերում (մարզի մեկ գյուղ մշտական նակչություն չունի): Արարատին աժին է ընկնում ՀՀ գյուղական նակավայրերի ընդհանուր թվաքանակի 10 ն մշտական նակչություն ունեցող գյուղերի` 10.3 %-ը: Արարատի մարզի տարածքի աշխվածությունն ըստ ծովի մակարդակից ունեցած արձրության ունի հետնյալ պատկերը. մինչն 800 մ արձրություն ունեցող շրջաններին աժին է ընկնում ընդամենը 1,2, 801-1000 մ շրջաններին` 22,6, 1001-1500 մ արձրության շրջաններին` 27,8, 1501-2000 մ շրջաններին` 16,7, 2001-2500 մ` շրջաններին` 16.9 ն 2500 մ-ից արձր շրջաններին` 14,8 % -ը |հաշվարկներն ըստ 128-ի տվյալների): Բերված ցուցանիշները ցույց են տալիս, որ նակեցման ն տնտեսական գործունեության համար առավել նպաստավոր ն նպաստավոր պայմաններ ունեցող տարածքները (մինչն 2000 մ ացարձակ արձրության շրջանները) մարզում կազմում են ավելի քան 68 %-ը:

Բացի ռելիեֆային պայմաններից մարզի նակեցման ն նակավայրերի տնտեսական զարգացման համար պակաս կարնոր դեր չունեն նան համեմատա ար նպաստավոր կլիմայական պայմանները: Մարզի հարթավայրային շրջաններին նորոշ է տնական (4-5 ամիս), շոգ ամառը, կարճատն գարունը ն ձմեռը, տնական աշունը: Իսկ լեռնային մասերում կլիման չափավոր լեռնային է, Գեղամա լեռների արձրադիր մասերում` ցուրտ լեռնային: Հարյուրամյակներ շարունակ ագրոկլիմայական նշված պայմանները հնարավորություն են տվել ոռոգելի երկրագործության զարգացման համար, ինչի շնորհիվ մարզի տարածքում նական, հումուսից աղքատ գորշահողերը վեր են ածվել կուլտուր-ոռոգելի հողերի, կիսաանապատային ուսականությունը փոխարինվել է ծաղկուն այգիներով ու մշակելի դաշտերով: Մարզի ավելի արձրադիր վայրերում գերիշխում են լեռնատափաստանային ն մերձալպյան լանդշաֆտները, որոնք օգտագործվում են անասնապահական նպատակներով: Արարատի մարզը ՀՀ-ում առանձնանում է առավել նպաստավոր աշխարհագրական դիրքով, որը, նախ ն առաջ, պայմանավորված է մայրաքաղաքին հարնանությամ , ՀՀ հյուսիսային ն հարավարնելյան մարզերի ու տարածաշրջանների միջն տարանցիկ տրանսպորտաաշխարհագրական դիրքով: Մարզի տնտեսաաշխարհագրական ն տրանսպորտաաշխարհագրական դիրքերի վերը նշված արենպաստ կողմերը, հատկապես վերջին հարյուրամյակի ընթացքում, իրենց անմիջական ազդեցությունն են թողել Արարատի մարզի ժամանակակից տարածքում առանձին նակավայրերի ն տարա նակեցման ողջ համակարգի ձնավորման ն զարգացման վրա: Ներկայումս նս մարզի գյուղական տարածքների ու նակավայրերի համար առանձնահատուկ դեր ունեն միջպետական` Երնան-Արտաշատ-ԵրասխԵղեգնաձոր, հանրապետական նշանակության Արտաշատ-Վեդի-ՈւրցաձորՇաղափ-Զանգակագուն ավտոճանապարհները ն դրանցից սկզ նավորվող ներմարզային ավտոխճուղիները: Խորհրդային տարիներին մարզի ժամանակակից տարածքի ն մասնավորապես նակավայրերի տնտեսության զարգացման համար կարնոր դեր է խաղացել նան երկաթուղին, մասնավորապես` Երնան-Մասիս-Արտաշատ-Արարատ-Երասխ հատվածը: Ցավոք, ՀՀ անկախացումից հետո, Ադր եջանի կողմից ՀՀ մուտք գործող տրանսպորտային ուղիների շրջափակման պատճառով, հատկապես երկաթուղային տրանսպորտի դերը մարզի ժամանակակից զարգացման գործընթացներում զգալիորեն նվազել է:

Ինչպես ՀՀ շատ այլ տարածաշրջաններում, Արարատի մարզում նս, տարածքի նակեցման գործում կարնորագույն դեր են ունեցել նան պատմական նախադրյալները: Մարզի տարածքը համարվում է պատմական Հայաստանի Այրարատ նահանգի Ոստան գավառի մի մասը, որը միջնադարում հայտնի էր որպես մայրաքաղաքների գավառ: Հայաստան աշխարհում տնտեսական ու քաղաքական վերելքներն այստեղ ուղեկցվել են քաղաքային ն գյուղական նակավայրերի առաջընթացով, հարյուրավոր նոր նակավայրերի առաջացումով: Այստեղ էին գտնվում միջնադարյան Հայաստանի Արտաշատ ն Դվին մայրաքաղաքներն իրենց հարակից գյուղական նակավայրերով: Մարզի տարածքի ժամանակակից նակավայրերի հենքի ձնավորման համար առանձնահատուկ դեր է ունեցել Արնելյան Հայաստանի միացումը Ռուսաստանին, եր 1830-ական թվականներից սկսած տասնյակ հազարավոր հայեր Պարսկահայքի Սալմաստի ն Խոյի գավառներից ներգաղթեցին Արնելյան Հայաստանի ժամանակակից տարածք ն վերա նակեցվեցին նան Արարատի մարզի ներկա տարածաշրջաններում: 1831 թ. դրությամ Արարատի մարզի ժամանակակից տարածքում նակչության թիվը կազմում էր ավելի քան քսաներկու հազար մարդ, որը աշխված էր իննսուն գյուղերում: Բնակչության միջին խտությունը կազմում էր 11 մարդ/կմ2 |184): Մարզում առավել խտա նակ էր ժամանակակից Արտաշատի տարածաշրջանը (18,6 մարդ/կմ2), իսկ Արարատի տարածաշրջանում նակչության խտությունը կազմում էր ընդամենը 3,1 մարդ/կմ2: Բնակչության թվաքանակով առավել խոշոր գյուղերից էին Վեդին (1244 մարդ), Արարատը (661 մարդ), Ազատավանը (534 մարդ), Արտաշավանը (408 մարդ), Այգեզարդը (353 մարդ), Վ.Արտաշատը (370 մարդ), Ոստանը (352 մարդ), Աղամազլուն (435 մարդ), Կաֆարլուն (652 մարդ) ն այլն |184): 1831-1987 թթ-ի ընթացքում մարզի նակչության թվաքանակն ավելացել է ավելի քան 3.6, իսկ հետագա մոտ երեք տասնամյակում` նվազել է 1,5 անգամ (աղ.30): Մարզի ն' ընդհանուր ն' գյուղական նակչության թվաքանակի կայուն աճ է դիտվել խորհրդային ժամանակաշրջանում: 1926-1988 թթ. ընթացքում մարզի ընդհանուր նակչության թիվն ավելացել է ավելի քան չորս անգամ, իսկ գյուղական նակչության թիվը` 2,8 անգամ (աղ. 30): Արարատը ՀՀ-ի այն մարզերից է, որտեղ անկախացումից հետո առաջին տասնամյակի ընթացքում դիտվել է ինչպես ընդհանուր, այնպես էլ գյուղական նակչության թվաքանակի աճ (համապատասխանա ար` 10,8 ն 15,5 %-ով): Վերջին մեկուկես տասնամյակում (2001-2015 թթ.) մարզի ն

ընդհանուր ն գյուղական նակչության թվաքանակը նվազել է: Առաջին դեպքում այն կազմել է 4,4, իսկ երկրորդ դեպքում` 3,1 %:

22123 89356 59906 124270 178369 205191 245532 272016 260367 260102

12689 35124 52085 79149 79885 74103 73976

22123 89356 59906 111581 143245 153106 166383 192131 186264 186126

Գյուղերի միջին մարդաքանակը

Գյուղական

Գյուղական նակչության խտությունը

Քաղաքային

Բնակչության խտությունը

Ընդամենը

Բնակչության թիվը

Գյուղական

Բնակավայրերի թիվը Քաղաքային

Տարեթվեր

Աղյուսակ 30 Արարատի մարզի նակավայրերի ն նակչության թվի շարժընթացը (1831-2015 թթ.)1

10.6 42.8 28.7 59.5 85.3 98.2 117.4 130.2 124.6 124.5

10.6 42.8 28.7 53.4 68.5 73.2 79.6 92.0 89.1 89.1

Աղյուսակը կազմված է « 1831-19ւ9 », Е., 1962, վիճակագրական ժողովածուի, 1988 թ. հունվարի 1-ի դրությամ ՀՀ մշտական նակչության ն նակավայրերի վերա երյալ ՀՀ ԱՎԾ հրապարակումների, 1970, 1979, 2001 2011 թթ. մարդահամարի ն «ՀՀ մարզերը ն Երնան քաղաքը թվերով, 2015», Ե., 2015, վիճակագրական ժողովածուի տվյալների հիման վրա: Մարզում 1 գյուղ մշտական նակչություն չունի:

Արարատի մարզի ժամանակակից տարածքում առավել մեծ թվով գյուղական նակավայրեր գրանցվել է 1897 թ-ին անցկացված մարդահամարի ժամանակ (179 գյուղ):Հետագա ժամանակաշրջանում աստիճանաար տեղի է ունեցել մարզի գյուղական նակավայրերի թվաքանակի նվազում, որը հիմնականում պայմանավորված էր մարզի լեռնային ու նախալեռնային շրջաններում այսպես կոչված «ոչ հեռանկարային նակավայրերի»

վերացումով: 1970 թ-ից հետո մարզում գյուղական նակավայրերի թիվն էական փոփոխություններ չի կրել: Արարատի մարզի տարածքի ագրոկլիմայական ռեսուրսները, ձնավորված ոռոգման համակարգը (Արտաշատի ջրանցքը, Մխչյանի ջրհան կայանը ն այլն), ավարար նախադրյալներ են ստեղծել ցածրադիր-հարթավայրային շրջաններում գյուղատնտեսության աշխատատար ն եկամտա եր ճյուղերի ( անջարա ուծության, այգեգործության ն խաղողագործության) զարգացման, խոշոր ու գերխոշոր գյուղերի ձնավորման համար: Արարատը 2015 թ. հունվարի 1-ի դրությամ նակչության ընդհանուր թվաքանակով երկրորդն էր հանրապետությունում, իսկ գյուղական նակչության թվով` առաջինը: Մարզի նակչության ավելի քան 71.5 %-ը ապրում է գյուղական նակավայրերում: Գյուղական նակչության խտությամ (87 մարդ/կմ2) Արարատը զիջում է միայն Արմավիրի մարզին, իսկ գյուղական նակավայրերի խտությամ ` միջին տեղ է զ աղեցնում հանրապետությունում: Մարզն առաջին է հանրապետությունում գյուղերի միջին մարդաքանակով (2221 մարդ): Արարատի մարզին առավել նորոշ է շղթայաձն տարա նակեցումը: Գյուղական նակավայրերի հիմնական մասը տեղա աշխված են մարզի հարթավայրային մասում` գլխավոր ավտոմո իլային ճանապարհի ն երկաթուղու երկայնքով, իսկ սահմանափակ թվով գյուղեր` նախալեռնային ն լեռնային շրջաններում: Գյուղական նակավայրերի 86 %-ից ավելին տեղա աշխված են ծովի մակարդակից 801-1000 մ արձրություններում: Դրանց աժին է ընկնում մարզի գյուղական նակչության 94.5 %-ը: Մարզի ընդամենը 6 գյուղ գտնվում են ծովի մակարդակից 1601-2000 մ արձրության շրջաններում, որոնց աժին է ընկնում Արարատի մարզի գյուղական նակչության ընդամենը 1,3 %-ը: Ըստ ծովի մակարդակից ունեցած արձրության Արարատի մարզի գյուղական նակչության ն նակավայրերի աշխվածության մասին հանգամանալից պատկերացում են տալիս ստորն երվող թիվ 31 աղյուսակի տվյալները:

Աղյուսակ 31 Արարատի մարզի գյուղական նակչության ն նակավայրերի թվի աշխումն ըստ արձրության գոտիների (2015 թ.)1 Բնակչության ն նակավայրերի թվի աշխումն ըստ արձրության գոտիների (մետր) Մարզը ն տամինչն 8011001- 1201- 1401- 1601- 1801րածաշրջան800 1600 1800 ները ա ա ա ա ա ա ա Արարատի

2 1847 18 57831

2 3887 2 1181 -

-

Ընդամենը

ա

3 1694 3 1111 30 67551

- 37 77302 1 1584 - - - - - 38 Արտաշատի - 26 62340 - - - - - - 26 Մասիսի 2 1847 81 197473 3 5471 2 1181 - - 3 1694 3 1111 942 Արարատի մարզում Աղյուսակը կազմված է «ՀՀ մարզերը ն Երնան քաղաքը թվերով, 2015», 2015, վիճակագրական ժողովածուի տվյալների հիման վրա: Մարզում 1 գյուղ մշտական նակչություն չունի:

78886 62340 208777 Ե.,

Ըստ մարդաքանակի Արարատի մարզին առավել նորոշ են մեծ (10013000 մարդ) գյուղերը, որոնց աժին է ընկնում մարզի գյուղական նակչության մոտ 53 %-ը:

Աղյուսակ 32 Արարատի մարզի ն տարածաշրջանների գյուղական նակչության ն նակավայրերի աշխումն ըստ մարդաքանակի (2015 թ.)1 Տարածաշրջան101ները ն մարզը ա

Գյուղական նակավայրերի ն նակչության թվի աշխումն ըստ մարդաքանակի (մարդ) 201- 501100130015000-ից 500 1000 ավելի ա ա ա ա ա

Ընդամենը

ա

Արարատի

1 155 4 889 6

4584 12 27809

15046 3 19068

30 67551

Արտաշատի

- -

- -

3903 25 45122

24771 1 5084

38 78886

Մասիսի

- -

- -

1391 20 37335

Արարատի մարզում

1 155 4 889 13 9878 57 110266 13 47291 6 40298

2 16146

26 62340 942 208777

Աղյուսակը կազմված է «ՀՀ մարզերը ն Երնան քաղաքը թվերով, 2015», Ե., 2015, վիճակագրական ժողովածուի տվյալների հիման վրա: Մարզում 1 գյուղ մշտական նակչություն չունի:

Մարզում կան 13 խոշոր ն 6 գերխոշոր գյուղեր, որոնցում ապրում է Արարատի գյուղական նակչության շուրջ 42 %-ը: Արարատում սահմանափակ թիվ(5) են կազմում փոքր (մինչն 500 մարդ) գյուղերը: Դրանց աժին է ընկնում մարզի գյուղական նակչության ընդամենը 0,5 %-ը:

Աղյուսակ 33 Արարատի մարզի գյուղական նակավայրերի ն նակչության թվի շարժընթացն ըստ մարդաշատության խմ երի (1926-2015 թ.)1

Տարեթվեր

Գյուղերի թիվը

Բնակչության թիվը

Գյուղական նակավայրերի ն նակչության աշխումն ըստ նակավայրերի մարդաքանակի (մարդ) Մինչն

59906 166383 186264 208777

100.0 100.0 100.0 100.0

100.0 100.0 100.0 100.0

201-1500 501-1000 1001-3000 30015000

5000-ից ավելի

ա

ա

ա

ա

ա

15799 26 18441 13 2508 13 9827 56 2506 10 7328 62 889 13 9878 57 Նույնը տոկոսներով 44.6 10.1 30.8 26.4 16.4 30.8 8.2 3.3 0.2 6.7 1.5 14.5 5.9 62.2 4.2 0.4 6.4 1.4 10.6 3.9 66.0 1.1 0.0 4.3 0.5 13.8 4.7 60.6

ա

19627 103423 116759 110266

36826 35641 47291

32.7 62.2 62.7 52.8

11.1 22.2 9.6 19.1 13.8 22.7

13357 23351 40298

2.2 3.2 6.4

8.0 12.5 19.3

Աղյուսակը կազմված է «Населенные пункты и население Армянской ССР за 1831-1959 годы», Е., 1962, վիճակագրական ժողովածուի, 1988 թ. հունվարի 1-ի դրությամ ՀՀ մշտական նակչության ն նակավայրերի թվի վերա երյալ ՀՀ ԱՎԾ հրապարակումների, 2011 թ. մարդահամարի ն «ՀՀ մարզերը ն Երնան քաղաքը թվերով, 2015», Ե., 2015, վիճակագրական ժողովածուի տվյալների հիման վրա: ա/ նակավայրերի թիվը ն տոկոսը, / նակչության թիվը ն տոկոսը:

Թիվ 33 աղյուսակի տվյալների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ վերջին 90 տարվա ընթացքում մարզում ըստ մարդաքանակի գյուղական նակավայրերի տար եր խմ երում տեղի ունեցած առավել նկատելի փոփոխություններից են.  փոքր (մինչն 500 մարդ) գյուղերի թվաքանակի կտրուկ նվազումը (եթե 1926 թ-ին այդպիսիք մարզում կազմում էին գյուղերի ընդհանուր թվի ավելի քան 75%-ը, ապա 2015 թ-ին` ընդամենը 5,4 %-ը),

 մեծ, խոշոր ն գերխոշոր գյուղերի թվի (1000-ից ավելի մարդ) կտրուկ ավելացումը (1926 թ-ին այդպիսիք մարզում կազմում էին ընդամենը 8,2 %, ներկայումս` մոտ 81 %),  մի կողմից` գյուղական նակչության կենտրոնացումը մեծ ն խոշոր (1001-5000 մարդ) գյուղերում (1926 թ. այդպիսի գյուղերին աժին էր ընկնում մարզի գյուղական նակչության ընդամենը 32,7 %-ը, ներկայումս` 75.5 %-ը), մյուս կողմից` մարզի գյուղական նակչության մեջ ըստ մարդաքանակի փոքր ն միջին մեծության գյուղերի ընդհանուր մարդաքանակի կտրուկ նվազումը (1926 թ-ին մինչն 1000 նակիչ ունեցող գյուղերում ապրում էր մարզի գյուղական նակչության 67.3 %-ը, իսկ 2015 թ-ին` ընդամենը 5.2 %-ը),  եթե 1926 թ-ին Արարատի մարզի ներկայիս տարածքն ըստ մարդաքանակի ուներ մեծ, միջին ն փոքր գյուղային տարա նակեցում, ապա ներկայումս` մեծ, խոշոր ն գերխոշոր գյուղային տարա նակեցում: Թեն Արարատում գյուղական նակչությունը ն նակավայրերն առավելապես տեղա աշխված են եղել մարզի ցածրադիր - հարթավայրային շրջաններում, սակայն այստեղ նս անցած տասնամյակների ընթացում տեղի է ունեցել գյուղական նակավայրերի ն նակչության ըստ ծովի մակարդակից ունեցած արձրության աշխվածության որոշակի փոփոխություններ: 1926 թ-ի համեմատությամ ներկայումս (2015 թ.) մարզի 1600 մ-ից արձր շրջաններում գտնվող գյուղական նակավայրերի ացարձակ թիվը նվազել է 32 –ով (աղ.34) կամ 17 տոկոսային կետով: Եթե 1926 թ. մարզի նախալեռնային ն լեռնային շրջաններում (1200 մ-ից արձր) ապրում էր գյուղական նակչության 10 %-ը, ապա 2015 թ-ին` ընդամենը 1,9 %-ը: Մյուս կողմից տեղի է ունեցել մարզի հիմնական նակեցված գոտու (մինչն 1000 մ արձրության շրջանների) ինչպես գյուղական նակավայրի, այնպես էլ նակչության հարա երական մեծությունների ավելացում: Արարատի մարզի գյուղական նակավայրերի գոյության տնտեսական ազան հիմնականում գյուղատնտեսական արտադրությունն է: Մարզը գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքի ցուցանիշով 2015 թ. դրությամ երրորդն էր հանրապետությունում: Այն տալիս է ՀՀ գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքի մոտ 14,2 %-ը (2015 թ.), որն արժեքային արտահայտությամ կազմում է շուրջ 140 մլրդ դրամ:

Աղյուսակ 34 Արարատի մարզի գյուղական նակավայրերի ն նակչության թվի շարժընթացն ըստ արձրության գոտիների (1926-2015 թ.)1 Բնակչության ն նակավայրերի

Տարեթվեր

Գյուղերի թիվը

Բնակչության թիվը

մինչն

59906 166383 186264 208777

52462 159665 178628 199320

100.0 100.0 100.0 100.0

100.0 100.0 100.0 100.0

67.3 91.1 88.3 88.3

87.5 96.0 95.9 95.5

ա

աշխումն ըստ արձրության գոտիների (մետր)

10011200

12011400

1401- 16011600 1800

ա

ա

ա

6 1500 5 403 3 167 2 4019 1 772 - 3 4320 2 1067 - 3 5471 2 1181 - Նույնը տոկոսներով 3.8 2.5 3.1 0.7 1.9 0.3 2.2 2.4 1.1 0.4 - 3.2 2.3 2.1 0.6 - 3.2 2.6 2.1 0.6 - -

ա

18012000 ա

11.9 5.0 2.2 0.7 3.2 0.7 3.2 0.8

20012200 ա

10.1 3.8 3.4 0.5 3.2 0.5 3.2 0.5

-

-

1.9 -

0.2 -

Աղյուսակը կազմված է «Населенные пункты и население Армянской ССР за 1831-1959 годы», Е., 1962, վիճակագրական ժողովածուի, 1988 թ. հունվարի 1-ի դրությամ ՀՀ մշտական նակչության ն նակավայրերի թվի վերա երյալ ՀՀ ԱՎԾ հրապարակումների, 2011 թ. մարդահամարի ն «ՀՀ մարզերը ն Երնան քաղաքը թվերով, 2015», Ե., 2015, վիճակագրական ժողովածուի տվյալների հիման վրա: ա/ Բնակավայրերի թիվը ն տոկոսը, / Բնակչության թիվը ն տոկոսը:

Մարզի 93 գյուղական համայնքներում գյուղատնտեսական արտադրական գործունեություն են իրականացնում 52 հազ. գյուղացիական տնտեսություններ, որոնք ընդհանուր հաշվով ունեն շուրջ 164366 հա գյուղատնտեսական նշանակության հողատարածքներ (այդ թվում նան 7404 հա տնամերձ հողատարածքները): Գյուղատնտեսական նշանակության հողատարածքներն ունեն հետնյալ կառուցվածքը. վարելահողեր` 29636 հա, ազմամյա տնկարկներ` 12499 հա (այդ թվում նան խաղողի այգիները), խոտհարքեր` 2689 հա, արոտավայրեր` 78129 հա, մնացած 41412 հա-ն այլ հողատեսքեր են:

Մարզի գյուղացիական տնտեսություններից մշակելի հողատարածքները միջին հաշվով ավելի մեծ չափեր ունեն Արտաշատի տարածաշրջանի գյուղական համայնքներում, երկրորդը Արարատի տարածաշրջանն է, երրորդը` Մասիսը: Մարզի գյուղական նակավայրի արտադրական մասնագիտացման մեջ հիմնականն այգեգործական, խաղողագործական ն անջարա ուծական տնտեսություններն են, անասնապահության (տավարաուծության) հետ զուգակցված: Մարզի տարածաշրջանների միջն առկա է գյուղացիական տնտեսությունների արտադրական մասնագիտացման որոշակի տար երություններ, որը պայմանավորված է առանձին գյուղական համայնքների ագրոկլիմայական պայմանների տեղային առանձնահատկություններով ն նակչության տասնամյակներով ձնավորված արտադրական հմտություններով ու ավանդույթներով: Արտաշատի տարածաշրջանի գյուղացիական տնտեսությունների համար ըստ առաջնահերթության նորոշ են պտղա ուծությունը, խաղողագործությունը ն անջարա ուծությունը, որոնք գրեթե ոլոր գյուղերում զուգակցված են տավարա ուծության հետ: Արարատի տարածաշրջանում պատկերն հետնյալն է. խաղողագործություն, պտղա ուծություն, անջարա ուծություն: Այստեղ նս նշված ուղղությունները գրեթե ոլոր գյուղերում զուգակցված են տավարա ուծության հետ: Այս տարածաշրջանի նախալեռնային ն լեռնային հատվածի գյուղերում արտադրական մասնագիտացման հիմնական ուղղությունը տավարա ուծությունն է, որը զուգակցվում է երկրագործության որոշ ճյուղերի հետ: Միայն Ուրցաձորի գյուղական համայնքում պահվում է ավելի քան 4 հազ. գլուխ խոշոր եղջերավոր անասուն: Մասիսի տարածաշրջանի գյուղերում առավելապես անջարա ուծական տնտեսություններ են անասնապահության հետ զուգակցված: Մարզի գյուղացիական տնտեսություններից եկամտա երության ավելի արձր ցուցանիշներ ունեն Արտաշատի տարածաշրջանի գյուղական համայնքները, ցածր` Մասիսի: Արտաշատի տարածաշրջանում գյուղացիական տնտեսությունների ավելի արձր եկամտա երությունն առավելապես պայմանավորված է մասնագիտացման արձր մակարդակով ն տնտեսավարման ինտենսիվ մեթոդներով: Այստեղ շատ գյուղեր ունեն տասնամյակներով ձնավորված մասնագիտացման ուղղություն (խաղողագործական կամ պտղա ուծական ուղղություններով), գյուղական նակչության ձնավորված արտադրական ավանդույթներ ն հմտություններ: Մասիսի տարածաշրջանի գյուղական նակչության մեջ անկախացումից հետո տեղի ունեցած փոփո-

խությունն (տարածաշրջանի գյուղերում մեծ թվով փախստական հայ նակչության առկայությունը) իր ազդեցությունն է թողել տարածաշրջանի մի շարք գյուղական համայնքների արտադրական գործունեության վրա: Վերա նակեցված նակչության մեծ մասը նախկինում ունեցել է աշխատանքային գործունեության այլ նագավառ (արհեստագործություն ն այլն), որի պատճառով այդ գյուղացիական տնտեսությունների համար գյուղատնտեսական արտադրությամ զ աղվելն ինչ որ առումով դեռնս «խորթ» է: Մարզում արդեն կան ձնավորված ֆերմերային խոշոր տնտեսություններ ն ջերմատներ: Վերջին մեկ տասնամյակում մարզի գյուղացիական տնտեսություններում նկատելիորեն կրճատվել է հացահատիկայինների ցանքատարածքները ն գյուղական նակավայրերն իրենց արտադրական մասնագիտացումով գրեթե ամ ողջությամ կրկնում են նախկինում (մինչն 1990-ականների սկիզ ը) ունեցած ուղղությունները (այգեպտղա անջարաուծական տնտեսություններ անասնապահության հետ զուգակցված): Վերջին տասնամյակում Արարատի մարզի գյուղական համայնքների տնտեսական զարգացման համար կարնոր նշանակություն ունեցավ հազարամյակի մարտահրավեր ծրագրով ն Համաշխարհային անկի ֆինանսավորմամ ոռոգման համակարգում իրականացված աշխատանքները: Մարզում անցկացվել են նոր ջրատարներ, վերանորոգվել են պոմպակայանները, հորատվել են նոր հորեր: Մարզի ոռոգման համակարգի հիմքը կազմում են Արտաշատի, Կախանովի, Դվինի, Սայաթ-Նովայի ն Ար աթի ջրանցքները, Խորվիրապի, Արմաշի ն Արազափի ջրհան կայանները ն դրանցից ճյուղավորված ոռոգման ցանցը: Ներկայումս մարզի գյուղացիական տնտեսությունները ոռոգման ջրի խնդիր չունեն: Մարզի գյուղական որոշ համայնքների համար եկամտի լրացուցիչ աղ յուր է համարվում արհեստական լճակներում իրականացվող ձկնա ուծությունը, իսկ նախալեռնային ն լեռնային գոտու գյուղերի համար` մեղվապահությունը: Արարատի մարզում գյուղական առանձին տարածքների ու նակավայրերի տնտեսական զարգացման համար իրենց դերն ունեն նան այստեղ հայտնա երված կրաքարի, տրավերտինների, հանքային ն արտեզյան ջրերի նական հարստությունները: Պակաս կարնոր չեն նան մարզի զ ոսաշրջա-ռեկրեացիոն ռեսուրսները` Խոր Վիրապի վանքը (այստեղից նան` Մասիսի անկրկնելի տեսարանը), Պարյուր Սնակի տուն թանգարանը ն էկոլոգիական զ ոսաշրջության զարգացման համար ավարար նախադր-

յալներ ունեցող Խոսրովի պետական արգելոցը: Վիճակագրական տվյալների ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ մարզի Արտաշատի ն Արարատի տարածաշրջաններում վերջին տարիներին մշակելի հողատարածքների ավելացման միտում կա: Գյուղմթերքների իրացման խնդրի հստակ կարգավորման դեպքում այդ միտումը կպահպանվի: Մարզի գյուղատնտեսական հողատարածքների էկոլոգիական խնդիրներ գրեթե չկան: Արարատի մարզի գյուղական նակավայրերը ՀՀ-ում առանձնանում են սոցիալ-մշակութային ն կենցաղային սպասարկման համեմատա ար արձր մակարդակով: Բացառությամ Սուրենավան, Արմաշ, Պարույր Սնակ ն Զանգակատուն համայնքների մնացածները գազաֆիկացված են: Բացի Մասիսի տարածաշրջանի Սիփանիկ, Ռանչպար ն մի քանի այլ գյուղերի մարզի մնացած ոլոր համայնքներն ունեն կենտրոնացված ջրամատակարարում: Մարզի տարածքով անցնող միջպետական ավտոճանապարհի 104 կմ հատվածը, հանրապետական նշանակության 151,5 կմ ն ներմարզային (տեղական) նշանակության 355 կմ ավտոճանապարհներն ապահովում են ինչպես ողջ մարզի, այնպես էլ գյուղական ոլոր համայնքների համար տրանսպորտային սպասարկում: Մարզի 93 գյուղական համայնքներից 48-ում գործում են առողջության պահպանման կենտրոններ, իսկ Արմաշ գյուղում` առողջության կենտրոն: Մնացած գյուղական համայնքներն ունեն ուժմանկա արձական կետեր: Արարատի մարզի գյուղական համայնքների 47 %-ը (45 գյուղ) ունեն գործող մանկապարտեզ, իսկ 23 գյուղում կան դպրոցներին կից նախակրթական հաստատություններ: Մարզը հանրապետությունում առաջատար է գյուղական նակավայրերի սոցիալ-մշակութային սպասարկման ծառայություններով: Մարզի 82 գյուղական համայնքում գործում են գրադարաններ, 68 գյուղում` մշակույթի տներ, 11 գյուղում (Այգեզարդ, Քաղցրաշեն, Շահումյան, Վ.Արտաշատ, Նորաշեն, Արգավանդ, Նոր Խար երդ, Մխչյան, Վ.Վեդի ն Արնշատ)` երաժշտական ն արվեստի դպրոցներ: Մարզի գյուղական համայնքների սոցիալ- մշակութային զարգացմանն են ուղղված պետական, ազգային ն հիշատակի օրերի հետ կապված մշակութային տար եր միջոցառումների անցկացումը: Մարզի Զանգակատուն ն Արարատ գյուղերում են գտնվում համապատասխանա ար Պարյուր Սնակի ն Վազգեն Սարգսյանի տուն թանգարանները: Արարատի մարզում գյուղական համայնքների սոցիալ-տնտեսական

զարգացման, զ ոսաշրջային միջավայրի արելավման համար առանձնահատուկ դեր կարող են ունենալ գյուղական ն ագրոզ ոսաշրջության ռեսուրսների օգտագործումը: Այս իմաստով առաջին քայլերն արդեն արվում են (Փոքր Վեդիում կազմակերպվում է «Լավաշի փառատոն», ծրագրվում է զ ոսաշրջիկների համար կազմակերպել «Ծիրանի փառատոն»): Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ Արարատի մարզի գյուղական տարածքների ն նակավայրերի սոցիալ-տնտեսական զարգացման ներկայիս թիվ մեկ խնդիրը գյուղացիական տնտեսությունների արտադրած գյուղմթերքների իրացման ն մթերող կազմակերպությունների կողմից գյուղմթերքների ընդունման ցածր գներն են: Բանջարեղենի, խաղողի ն մրգի երքառատ տարիներին մթերող կազմակերպություններն այն ընդունում են համեմատա ար ցածր գներով, կամ էլ մթերման ոչ ճիշտ կազմակերպման պատճառով հարյուրավոր տոննաներով երք փչանում կամ չի մթերվում: Այդ ամենի հետնանքով գյուղացիական տնտեսությունները կրում են հսկայական ֆինանսական կորուստներ, որը չի խթանում գյուղացիական տնտեսություների տնտեսական զարգացումը ն դրանից կախված սոցիալական տար եր խնդիրների լուծումը: Այսպիսով, Արարատի մարզի գյուղական տարածքների սոցիալ-տնտեսաաշխարհագրան վերլուծության երված արդյունքները թույլ են տալիս եզրակացնել, որ.  մարզն առանձնանում է գյուղական տարածքների ձնավորման ու զարգացման առավել նպաստավոր ն նպաստավոր ռելիեֆային պայմաններով, նպաստավոր աշխարհագրական դիրքով ն արենպաստ ագրոկլիմայական ռեսուրսներով,  մարզի նակեցման ն գյուղական տարածքների ու նակավայրերի զարգացման համար առանձնահատուկ դեր են ունեցել պատմական նախադրյալները ն ենթակառուցվածքների զարգացումը,  խորհրդային տարիներին դիտվել է մարզի ն ընդհանուր ն գյուղական նակչության թվի կայուն աճ, իսկ վերջին մեկուկես տասնամյակում` այդ ցուցանիշների նվազում,  Վերջին 90 տարիների ընթացքում մարզի գյուղական տարա նակեցման մեջ տեղի է ունեցել փոքր գյուղերի թվաքանակի կտրուկ նվազում, մեծ, խոշոր ն գերխոշոր գյուղերի թվի` կտրուկ ավելացում, նակչության կենտրոնացում խոշոր գյուղերում, մարզի հիմնական նակեցված գոտում (մինչն 1000 մ արձրության շրջանների) ինչպես գյուղական նակավայ-

րերի, այնպես էլ նակչության թվի հարա երական մեծությունների ավելացում,  Արարատին նորոշ է մեծ, խոշոր ն գերխոշոր գյուղային տարանակեցումը, որը պայմանավորված է ագրոկլիմայական նպաստավոր պայմաններով ու ռեսուրսներով, ինչպես նան գյուղատնտեսության աշխատատար ու եկատմա եր ճյուղերի զարգացումով,  մարզի տարածաշրջանների ն առանձին գյուղական նակավայրերի գյուղացիական տնտեսությունների արտադրական մասնագիտացման մեջ առկա են որոշակի տար երություններ, որոնք պայմանավորված են ագրոկլիմայական պայմանների տեղային առանձնահատկություններով, նակչության տասնամյակներով ձնավորված արտադրական հմտություններով ն ավանդույթներով,  Արարատի մարզի գյուղական նակավայրերն ՀՀ-ում առանձնանում են սոցիալ-մշակութային ու կենցաղային սպասարկման ն ենթակառուցվածքների զարգացման համեմատա ար արձր մակարդակով,  մարզի գյուղական տարածքների ու նակավայրի սոցիալ-տնտեսական զարգացման թիվ մեկ խնդիրը գյուղմթերքների իրացման ն մթերող կազմակերպությունների կողմից դրանց գնման ցածր գներն են, որի պատճառով գյուղացիական տնտեսությունները կրում են ֆինանսական կորուստներ: Վերջինիս լուծման համար պետական ն տեղական կառավարման համապատասխան մարմինների կողմից պետք է իրականացվեն տնտեսական ն իրավական կարգավորման այնպիսի մեխանիզմներ, որոնք կնպաստեն գյուղացիական տնտեսությունների կողմից արտադրվող մթերքների քանակի ն տնտեսությունների եկամտա երության ավելացմանը, ի վերջո` գյուղական տարածքների ու նակավայրերի սոցիալ-տնտեսական առաջընթացին:

6.3 Արմավիրի մարզ Արմավիրը ՀՀ-ում տարածքով ամենափոքր մարզն է (մարզին աժին է ընկնում ՀՀ տարածքի ընդամենը 4,2 %-ը), այց նակչության քանակով ամենամեծն է: Այստեղ 2015 թ. հունվարի 1-ի դրությամ ապրում էր հանրապետության մշտական նակչության 8,9 ն գյուղական նակչության 16,6 %-ը: Արմավիրի մարզն Արարատից հետո երկրորդն է ՀՀ-ում գյուղական նակչության թվաքանակով: Մարզին աժին է ընկնում ՀՀ մշտական նակչություն ունեցող գյուղական նակավայրերի 10,4 ն գյուղերի ընդհանուր թվաքանակի 10 %-ը: Արմավիրի մարզը զ աղեցնում է Արարատյան գոգավորության արնմտյան հատվածը ն ունի հիմնականում հարթավայրային մակերնույթ (800-1100 մ արձրությամ ): Հյուսիս-արնմուտքից մարզը եզրավորված է Կարմրաշենի ն Շամիրամի լավային սարավանդներով, որտեղ տեղանքի առավելագույն արձրությունները հասնում են մինչն 1300 մ-ի: Մարզի տարածքի մոտ 81 %-ը գտնվում է ծովի մակարդակից մինչն 1000 մ, մնացածը` 1001-1300 մ արձրություներում: Մարզում մինչն 30 թեքություն ունեցող շրջանները կազմում են տարածքի 83, իսկ մինչն 50 թեքություն ունեցող շրջանները` 92 %-ը |հաշվարկներն ըստ թիվ 128 գրականության տվյալների): Բարձրաչափական ն տեղանքի թեքությունների վերը երված ցուցանիշները ցույց են տալիս, որ մարզի տարածքն առանձնանում է նակեցման համար ռելիեֆային առավել նպաստավոր պայմաններով: Ի տար երություն Արարատի, Արմավիրի մարզի գրեթե ամ ողջ տարածքին նորոշ է տնական, շոգ ամառը, կարճատն գարունը ն ձմեռը, տնական աշունը: Այստեղ նս իշխողը կուլտուր-ոռոգելի հողերի վրա ձնավորված մարդածին լանդշաֆտներն են: Ագրոկլիմայական ռեսուրսների երված նկարագիրը նս խոսում է մարզի տարածքի նակեցման նպաստավոր պայմանների մասին: Արմավիրի մարզի տարածքը Հայաստան աշխարհում պետականության ձնավորման օրրաններից է: Այստեղ են գտնվել հայոց առաջին մայրաքաղաք Արմավիրը ն Երվանդունիների թագավորության վերջին մայրաքաղաքը` Երվանդաշատը, որոնք դարեր շարունակ եղել են պետական ն մշակութային խոշոր կենտրոններ: Մեծամորի լրի լանջին հայտնա երված հինգհազարամյա մետաղաձուլարանը, ուրարտական քաղաք Արգիշտիխինլիի ավերակները, Զվարթնոց տաճարի ավերակները, Վաղարշապատի վանական համալիրները ն ազմաթիվ այլ պատմական հուշարձաններ

վկայում են Արմավիրի մարզի ժամանակակից տարածքի հազարամյակներ առաջ նակեցման փաստի մասին: Այդուհանդերձ, պատմական ճակատագրի երումով, ինչպես ՀՀ մարզերի ու տարածաշրջանների մեծ մասում, Արմավիրի մարզում նս ժամանակակից նակավայրերի ցանցի հենքը ձնավորվել է Արնելյան Հայաստանը Ռուսաստանին միանալուց հետո: 1831 թ-ին ցարական կառավարության կողմից Արնելյան Հայաստանի տարածքում անցկացված ժողովրդագրի տվյալների համաձայն Արմավիրի մարզի ժամանակակից տարածքում եղել է 52 գյուղական նակավայր, որոնք միասին ունեցել են 14517 նակիչ |184): 1831 թ. էջմիածնի տարածաշրջանն ունեցել է 27 նակավայր (8685 նակչով), Արմավիրի տարածաշրջանը` 22 (5140 նակչով), Բաղրամյանի տարածաշրջանը` ընդամենը 3 (692 նակչով): Հարկ է նշել, որ էջմիածնի տարածաշրջանն այդ ժամանակաշրջանում (1831 թ.) նակչության թվաքանակով ՀՀ ժամանակակից տարածաշրջանների մեջ զիջում էր միայն Ախուրյանի ն Մասիսի տարածաշրջաններին: Բնակչության միջին խտությունը մարզում կազմում էր 11,7 մարդ/կմ2 (էջմիածնի տարածաշրջանում` 24, Արմավիրի տարածաշրջանում` 12,2, Բաղրամյանի տարածաշրջանում` 1,5 մարդ/կմ2): Բնակչության քանակով առավել խոշոր գյուղերից էին էջմիածինը (2175 մարդ, քաղաքի կարգավիճակ է ստացել 1924 թ-ին), Հոկտեմ երը (1487 մարդ), Չո անքարան (951 մարդ), Ներքին Խաթունարխը (870 մարդ), Ջրառատը (885 մարդ), Արշալույսը (419 մարդ), Նալ անդյանը (630 մարդ), Ալաշկերտը (413 մարդ) ն այլն |184): 19-րդ դարի ավելի քան վեցուկես տասնամյակի (1831-1897 թթ.) ընթացքում Արմավիրի մարզի նակչությունն ավելացել է ավելի քան 3,6, գյուղական նակավայրերի քանակը` 1,6 անգամ (52-ից` 81): 1897-1926 թթ. ընկած ժամանակահատվածում տեղի ունեցած իրադարձությունների պատճառով մարզում ընդհանուր նակչության թվաքանակը մնացել է գրեթե նույնը: Խորհրդային տարիներին մարզի ինչպես ընդհանուր, այնպես էլ գյուղական նակչությունն ունեցել է կայուն աճ: 1926 թ-ի համեմատությամ 1988-ին մարզի ժամանակակից տարածքում նակչության ընդհանուր թիվն ավելացել է ավելի քան 4,8, իսկ գյուղական նակչության թիվը` 3,4 անգամ (աղ. 35): Արմավիրը ՀՀ մնացած մարզերից տար երվում է անցած տասնամյակների ընթացքում գյուղական նակավայրերի թվաքանակում տեղի ունեցած փոփոխությունների նույթով: Եթե հանրապետության մնացած

ոլոր մարզերում ն տարածաշրջաններում (մինչն 1970-ական թվականները) տեղի է ունեցել գյուղական նակավայրերի թվաքանակի նվազում, ապա Արմավիրում կատարվել է հակառակ գործընթացը` գյուղերի թվաքանակն ավելացել է (աղ 35): Արմավիրն այն մարզն է, որտեղ խորհրդային տարիներին ստեղծվել են առավել մեծ թվով գյուղական տիպի նոր նակավայրեր (հատկապես Արմավիրի` նախկին Հոկտեմ երյանի ն Բաղրամյանի տարածաշրջաններում), քան որնէ այլ մարզում: Միայն 1980-ական թվականներին այստեղ ստեղծվել են 9 նոր գյուղ (հիմնականում` նորաստեղծ Բաղրամյանի տարածաշրջանում): Արմավիրի մարզը ացառիկ է նան մեկ այլ ցուցանիշով: Այստեղ անկախացումից հետո դիտվել է գյուղական նակչության թվաքանակի կայուն աճ: Թեն 2001 թ. մարդահամարից հետո մարզի մշտական նակչության ընդհանուր թվաքանակը մինչն 2015 թ-ը նվազել է 9231-ով (3,3 %-ով), սակայն գյուղական նակչությունն այդ ժամանակահատվածում ավելացել է ավելի քան 4 հազ.-ով կամ 2,3 %-ով (աղ. 35): Արմավիրի մարզում գյուղական տարածքների ձնավորման, դրանց տնտեսական ազայի ամրապնդման ն սոցիալ-տնտեսական զարգացման գործընթացների վրա իրենց դրական ազդեցությունն են ունեցել նան մարզի համեմատա ար նպաստավոր աշխարհագրական դիրքը ն անցած տասնամյակների ընթացքում ձնավորված, հատկապես, արտադրական ենթակառուցվածքները: Մարզն անմիջականորեն սահմանակցում է մայրաքաղաքին: Նրա տարածքով անցնում են տարանցիկ նշանակություն ունեցող ավտոճանապարհներ (մասնավորապես` Երնան-ՎաղարշապատԱրմավիր-Քարակերտ-Արագածավան-Գյումրի-Բավրա-Վրաստան) ն երկաթուղի: Մարզի գյուղական տարածքների տնտեսական զարգացման համար ացառիկ դեր ունեն նան Արաքսից սնվող` Արմավիրի Մեծ, Հրազդանից սնվող` Ստորին Հրազդանի ն Ախուրյանի ջրամ արից սնվող` Թալինի ջրանցքներն ու դրանցից սկզ նավորվող ոռոգման ողջ համակարգը, ինչպես նան Արարատյան արտեզյան ավազանը: Մարզի գյուղական տարածքների համար տնտեսական կարնոր նշանակություն ունեն նան այստեղ հայտնա երված շինարարական հումքի` տուֆերի, հրա խային խարամի ն պեռլիտի պաշարները: 2015 թ. հունվարի 1-ի դրությամ Արմավիրի մարզի նակչության 68.2 % ապրում էր գյուղական նակավայրերում: Մարզի գյուղական նակչության գրեթե 48 %-ը աժին էր ընկնում միայն էջմիածնի տարածա-

շրջանին, որն այս ցուցանիշով հանրապետության նախկին վարչական շրջանների մեջ առաջինն է: Գյուղական նակավայրերի միջին մարդաքանակով (2220 մ) Արմավիրը հավասար է Արարատի մարզին: Մարզի գյուղական նակչության ն նակավայրերի աշխվածությունն ըստ տարածաշրջանների ն գյուղերի թիվն ըստ մարդաքանակի տրված է ստորն երված թիվ 36 աղյուսակում:

Գյուղական

Բնակչության խտությունը

Գյուղական նակչության խտությունը

Գյուղերի միջին մարդաքանակը

Գյուղական

Քաղաքային

Բնակչության թիվը

Ընդամենը

Բնակավայրերի թիվը Քաղաքային

Տարեթվեր

Աղյուսակ 35 Արմավիրի մարզի նակավայրերի ն նակչության թվի շարժընթացը (1831-2015 թթ.)1

14517 53046 53558 119187 180743 220274 258961 276233 265770 267002

34631 57700 83706 107438 98292 85050 84995

14517 53046 45122 84556 123043 136568 151523 177941 180720 182007

11,7 42.7 43.1 96.0 145.5 177.4 208.5 222.4 214.0 215.0

11,7 42.7 36.3 68.0 99.0 110.0 122.0 143.3 145.5 146.5

Աղյուսակը կազմված է «Населенные пункты и население Армянской ССР за 1831-1959 годы», Е., 1962, վիճակագրական ժողովածուի, 1988 թ. հունվարի 1-ի դրությամ ՀՀ մշտական նակչության ն նակավայրերի թվի վերա երյալ ՀՀ ԱՎԾ հրապարակումների, 2011 թ. մարդահամարի ն «ՀՀ մարզերը ն Երնան քաղաքը թվերով, 2015», Ե., 2015, վիճակագրական ժողովածուի տվյալների հիման վրա:

Արմավիրի մարզում գերակշռում են նակչության թվով մեծ (1001-3000 մարդ) գյուղերը (գյուղերի ընդհանուր թվի 65 %-ը), որոնց աժին է ընկնում մարզի գյուղական նակչության 55.4 %-ը: Խոշոր ն գերխոշոր գյուղերում է ապրում Արմավիրի գյուղական նակչության 42 %-ը: Մարզում մինչն 500 մարդ ունեցող գյուղերի թիվն ընդամենը հինգն է:

Արմավիրի գյուղական նակչության գրեթե 96 %-ը տեղա աշխված է ծովի մակարդակից 801-1000 մ, 3,7 %-ը` 1001-1200 մ, ընդամենը 0,3 %-ը` 1201-1400 մ արձրության գոտիներում: էջմիածնի ն Արմավիրի տարածաշրջաններին նորոշ է տարածքի համատարած տարա նակեցման տիպը, իսկ Բաղրամյանի տարածաշրջանին` լրահարթավայրային ցրված տարանակեցումը:

Աղյուսակ 36 Արմավիրի մարզի ն տարածաշրջանների գյուղական նակչության ն նակավայրերի թվի աշխումն ըստ մարդաքանակի (2015 թ.)1 Գյուղական նակավայրերի ն նակչության թվի Տարածաշրջանաշխումն ըստ մարդաքանակի (մարդ) ները ն մարզը մինչն 201- 501100130015000-ից Ընդամենը 500 1000 ավելի ա ա ա ա ա ա ա Արմավիրի

-

-

-

էջմիածնի

-

-

1 361 1 516

-

2 1501 28 55507

Բաղրամյանի

2 327 2 649 3 2141

17833 2 12756 37 87597

29 54740 11 37526 1 6760 43 99903

13705 -

-

15 23403

2 327 3 1010 6 4158 52 116828 19 69064 3 19516 95 210903 Ընդամենը մարզում Աղյուսակը կազմված է «ՀՀ մարզերը ն Երնան քաղաքը թվերով, 2015», Ե., 2015, վիճակագրական ժողովածուի տվյալների հիման վրա: ա/ Բնակավայրերի թիվը / Բնակչության թիվը:

Ի տար երություն ՀՀ մի շարք մարզերի, որոնցում անցած տասնամյակների ընթացքում տեղի է ունեցել արձրադիր լեռնային շրջանների գյուղական նակչության ն նակավայրերի թվի նվազում ն մարզի գյուղական նակչության ն նակավայրերի ընդհանուր թվաքանակում այդպիսի տարածքների մասնա աժնի նվազում, ապա Արմավիրի մարզում տեղի է ունեցել հակառակ գործընթացը: Մարզի համար քիչ թե շատ արձրադիր համարվող 1000 մ-ից արձր շրջաններում 1926 թ. կար ընդամենը մեկ գյուղ, իսկ ներկայումս այդպիսիք վեցն են (դրանց աժին է ընկնում մարզի գյուղական նակչության 4 %, 1926 թ-ի 0,3 %-ի դիմաց):

Աղյուսակ 37 Արմավիրի մարզի գյուղական նակավայրերի ն նակչության թվի շարժընթացն ըստ մարդաշատության խմ երի (1926-2015 թ.)1

Տարեթվեր

Գյուղերի թիվը

Բնակչության թիվը

Գյուղական նակավայրերի ն նակչության թվի աշխումն ըստ նակավայրերի մարդաքանակի (մարդ)

45122 151523 180720 210903

100.0 100.0 100.0 100.0

100.0 100.0 100.0 100.0

32.9 3.3 3.2 2.0

6.1 0.2 0.3 0.2

մինչն

201-500 501-1000 1001-3000 30015000

5000-ից ավելի

ա

ա

ա

ա

ա

7386 22 15282 13 2098 15 11087 59 977 14 10929 62 1010 6 4158 62 Նույնը տոկոսներով 24.4 16.4 26.8 33.9 15.9 5.5 1.4 16.5 7.3 64.8 3.2 0.5 14.7 6.0 65.3 3.2 0.5 6.3 2.0 65.3

ա

19688 102143 114121 116828

30722 43425 69064

10776 19516

43.6 67.4 63.2 55.4

8.8 11.6 20.0

20.3 24.0 32.7

1.1 2.0 3.2

3.4 6.0 9.2

Աղյուսակը կազմված է «Населенные пункты и население Армянской ССР за 1831-1959 годы», Е., 1962, վիճակագրական ժողովածուի, 1988 թ. հունվարի 1-ի դրությամ ՀՀ մշտական նակչության ն նակավայրերի վերա երյալ ՀՀ ԱՎԾ հրապարակումների, 2011 թ. մարդահամարի ն «ՀՀ մարզերը ն Երնան քաղաքը թվերով, 2015», Ե., 2015, վիճակագրական ժողովածուի տվյալների հիման վրա: ա/ Բնակավայրերի թիվը ն տոկոսը / Բնակչության թիվը ն տոկոսը:

Ըստ մարդաշատության մարզի գյուղական նակավայրերի ն նակչության թվի շարժընթացի վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ Արմավիրում տեղի է ունեցել նակավայրերի խոշորացման գործընթաց: 1926-ի համեմատությամ կտրուկ նվազել է մինչն 1000 նակիչ ունեցող գյուղերի ացարձակ թիվը (1926թ-ի` 69-ից 2015 թ-ին` 11): Եթե 1926 թ. այդպիսի գյուղերին աժին էր ընկնում մարզի գյուղական նակչության 56,4 %-ը, ապա 2015 թին` ընդամենը 2,7 %-ը: Ներկայումս մարզին ըստ մարդաքանակի նորոշ է մեծ, խոշոր ն գերխոշոր գյուղային տարա նակեցումը: Արմավիրի մարզի ոլոր գյուղերում գյուղացիական տնտեսությունների

հիմնական տնտեսական ազան գյուղատնտեսական արտադրությունն է: Վերջին շուրջ տասը տարում մարզի հողային ֆոնդի կառուցվածքում էական փոփոխություններ տեղի չեն ունեցել: Մարզի 124211,4 հա ընդհանուր տարածքից 97022.2 հա-ը (78.1%) գյուղատնտեսական նշանակության հողեր են, որից 47381 հա-ը 2015 թ. օգտագործվել է գյուղատնտեսական արտադրության մեջ (31771 հա-ը` վարելահողեր, 67.1 %), 7120 հա-ը (15.0 %-ը)` խաղողի ն 849.0 հա-ը (17,9 %-ը)` պտղատու այգիներ: Արմավիրի մարզի 94 գյուղական համայնքներում կան շուրջ 55 հազ. գյուղացիական տնտեսություններ: Գյուղացիական տնտեսությունների ապահովվածությունը գյուղատնտեսական հողատարածքներով առավել արձր է Բաղրամյանի, այնուհետն` Արմավիրի տարածաշրջանում: Այդ ցուցանիշով վերջին տեղում էջմիածնի տարածաշրջանի գյուղացիական տնտեսություններն են: Վերջին հինգ տարիներին մարզի գյուղացիական տնտեսությունների կողմից արտադրվել է միջին հաշվով տարեկան 160 մլրդ դրամի համախառն արտադրանք (մոտավորապես 337 մլն ԱՄՆ դոլար): Մարզի գյուղացիական տնտեսությունների կողմից օգտագործվող հողատարածքներն ամ ողջովին ոռոգելի են, որի համար ինչպես արդեն նշել ենք, օգտագործվում են Արմավիրի Մեծ, Ստորին Հրազդանի ն Թալինի ջրանցքներով մարզի տարածք հասցվող ջրերը: Առանձին տարիներին, եր ջրամ արներում ջրի պակաս է լինում մարզի առանձին գյուղական համայնքների գյուղացիական տնտեսություններ ունենում են ոռոգման խնդիր: Գյուղացիական տնտեսությունների եկամտա երության (տնտեսական արդյունավետության) առումով մարզում առաջատար են էջմիածնի ն վերջինիս սահմանակից Արմավիրի տարածաշրջանի գյուղական համայնքների տնտեսությունները, որոնք ավելի մեծ հնարավորություններ ունեն գյուղատնտեսության ինտենսիվացման ուղղությամ : Մասնավորապես` մարզի շուրջ 70 գյուղական համայնքներում առկա են 463 հա ընդհանուր մակերեսով ջերմատներ (առավելապես պոլիէթիլենային թաղանթով): Դրանցից 332 հա-ը մասնագիտացված են անջարեղենի (լոլիկ, վարունգ, սմ ուկ) արտադրությամ : Ջերմատների առավել մեծ մակերեսով առանձնանում են էջմիածնի տարածաշրջանի գյուղացիական տնտեսությունները: Մասնագետների գնահատմամ մարզում գյուղատնտեսության ինտենսիվացման ն գյուղացիական տնտեսությունների եկամտա երության արձրացման ուղիներից մեկը ջերմատների մակերեսի ավելացումն է: Գյուղացիական տնտեսությունների եկամտա երությամ մարզում երկ-

րորդն Արմավիրի տարածաշրջանի մնացած գյուղական համայնքներն են, երրորդը` Բաղրամյանի: Մարզի գյուղական նակավայրերն ունեն այգեպտղա անջարա ուծական արտադրական մասնագիտացման ուղղություն, որն ըստ տարածաշրջանների ունի հետնյալ պատկերը.  Արմավիրի տարածաշրջան` խաղողագործություն, պտղա ուծություն ն անջարա ուծություն, անջարա ուծություն ն խաղողագոր էջմիածնի տարածաշրջան` ծություն,  Բաղրամյանի տարածաշրջան` ոստանային մշակա ույսերի (առավելապես` ձմերուկ ն սեխ) աճեցում: Մարզի գրեթե ոլոր գյուղերում երկրագործության վերը նշված ճյուղերը զուգակցվում են կաթնային տավարա ուծության, իսկ առանձին գյուղերում` նան ոչխարա ուծության հետ: Վերջին հինգ տարում մարզում հացահատիկային մշակա ույսերի ցանքատարածությունները չեն գերազանցում 6 հազ. հա-ը (1998-2000 թթ. մարզում մշակվում էր 18-20 հազ. հա հացահատիկ), որը վկայում է այն մասին, որ մարզի գյուղական համայնքներում վերականգնվում է մասնագիտացումը գյուղատնտեսության առավել եկամտա եր ճյուղերի` խաղողի, պտուղների ն անջարեղենի տար եր տեսակների արտադրության ուղղությամ : Ի տար երություն ՀՀ մի շարք այլ մարզերի Արմավիրում գյուղացիական տնտեսությունների կողմից գյուղատնտեսական նշանակության չօգտագործվող հողատարածքները համեմատա ար քիչ մակերես են զ աղեցնում: Մարզում կա մոտ 3 հազ. հա աղակալած հողեր, իսկ շատ հողատարածքներ էլ չեն մշակվում ոռոգման ցանցի ացակայության ն ջրի սակավության պատճառով: Նախատեսվում է կառուցել ջրամ ար 100 մլն մ3 ծավալով (Սելավ-Մաստարայի հեղեղատարի հիման վրա), որը հնարավորություն կտա գյուղատնտեսական շրջանառության մեջ ներառել նոր հողատարածքներ: Մարզում ավազի արդյունահանման հետնանքով մոտ 2 հազ. հա հողատարածք դուրս է եկել գյուղատնտեսական շրջանառությունից ն գոյացել են արհեստական լճակներ: Արմավիրի մարզի գյուղական նակավայրերի տրանսպորտային սպասարկումը իրականացվում է միջպետական նշանակության 109, հանրապետական` 88 ն ներմարզային` 398 կմ ավտոճանապարհային ցանցի միջո-

ցով: Մարզի գրեթե ոլոր գյուղական նակավայրերը մարզկենտրոնի կամ տարածաշրջանային կենտրոնի հետ ունեն ավտո ուսային կամ միկրոավտո ուսային երթուղային սպասարկում: Արմավիրի մարզի գյուղական նակավայրերի ապահովվածությունը սոցիալ-մշակութային օ յեկտներով ն կենցաղային սպասարկման ծառայություններով ունի հետնյալ պատկերը.  գյուղական համայնքներից երկուսը` Ծաղկունքը ն Կող ավանը չունեն դպրոցներ, իսկ մնացած գյուղական համայնքներում գործում են 91 միջնակարգ ն 3 հիմնական դպրոցներ,  ցածր է մարզի գյուղական համայնքների ապահովվածությունը նախակրթական հաստատություններով (մարզի ընդամենը 39 գյուղական համայնքներում են գործում մանկապարտեզներ),  դեռնս խորհրդային ժամանակաշրջանում մարզի գյուղական նակավայրից 82-ում ստեղծվել էին մշակույթի տներ, որոնք ունեին նան գրադարաններ ն իրականացնում էին նակչության մշակութային սպասարկում: Ներկայումս դրանց մեծ մասը չեն իրականացնում վերը նշված գործառույթը ն ունեն հիմնանորոգման կարիք,  մարզի գյուղական նակչության առաջնահերթ ուժսպասարկումն իրականացնում են համայնքային ենթակայության 52 ուժհաստատությունները (նշվածներից շատերը սպասարկում են երկու նակավայր) ,  մարզի գյուղական նակավայրերից գազաֆիկացված չեն 9-ը (Երվանդաշատը, Բագարանը, Արտամետը, Լեռնամերձը, Արգինան, Արաքսը (էջմիածնի տարածաշրջան), Մեծամորը, Հայկաշենը, Կող ավանը), որոնցից 5-ը միայն Բաղրամյանի տարածաշրջանում են:  Բացի Բաղրամյանի տարածաշրջանի մի քանի գյուղերի, մարզի մնացած գյուղերն ունեն խմելու ջրի ներքին ջրագծեր: Մարզի 94 գյուղերից միայն 48-ն ունեն կենտրոնացված ջրամատակարարում, որտեղ սահմանված կարգով կատարվում է նան ջրի վարակազերծում: Մնացած գյուղական նակավայրերի ջրամատակարարման ն ջրահեռացման ցանցերը հանդիսանում են համայնքային սեփականություն ն գտնվում են ոչ արվոք վիճակում: Այդ հանգամանքը լուրջ խնդիրներ է առաջացնում նակչությանը որակյալ ջրամատակարարում իրացնելու գործում: Արմավիրի մարզում են գտնվում Սարդարապատի հուշահամալիրը (Հայաստանի ազգագրության ն ազգային ազատագրական պայքարի պատ-

մության պետական թանգարանը), Մուսալեռի հուշահամալիր-թանգարանը, Զվարթնոցի պատմաճարտարապետական արգելոց-թանգարանը, Մեծամորի պատմահնագիտական թանգարանը: Մարզի 9-ը (Մրգաշատ, Ալաշկերտ, Արնիկ, Հացիկ, Նալ անդյան, Դալարիկ, Լեռնագոգ, Բաղրամյան, Մյասնիկյան) գյուղում գործում են երաժշտական, Փարաքար, Արմավիր, Արշալույս գյուղերում` արվեստի դպրոցներ, իսկ 6 գյուղում` մարզադպրոցներ ն տար եր մարզական ընկերությունների ն միությունների մասնաճյուղեր: Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ Արմավիրի մարզի գյուղական համայնքների արտադրական հիմնական գործունեությանը` գյուղատնտեսության զարգացմանը ն նակավայրերի ընդհանուր սոցիալտնտեսական առաջընթացին ներկայումս խոչընդոտող հիմնական գործոններից են.  գյուղմթերքների իրացման խնդիրը,  պար երա ար կրկնվող ցրտահարություններից, կարկտահարությունների ն կլիմայական այլ աննպաստ երնույթներից գյուղացիական տնտեսությունների կրած վնասները,  գյուղացիական տնտեսություններին տրվող համեմատա ար արձր տոկոսներով վարկերը: Համառոտակի անդրադառնանք նշված խնդիրներից յուրաքանչյուրին: 1. Եթե մինչն 1990-ական թվականների սկիզ ը մարզում գործում էին պահածոյագործական երեք խոշոր գործարաններ (որոնք ունեցել են միութենական նշանակություն), ապա ներկայումս դրանք չեն գործում: Մարզում այժմ կան գյուղմթերքների վերամշակող երեք ձեռնարկություն (ՄԱՊ-ը, «Նոյան» Եվրոտել ՓԲԸ-ն ն «Բյուրակն» ՍՊԸ-ն), որոնք դեռնս լիարժեք չեն գործում: 2. Մարզն իր աշխարհագրական դիրքով գտնվում է Թուրքիայի Կողասարի հատվածից ներթափանցող կարկտա եր ամպերի ազդեցության շրջանում: Այս առումով առավել ռիսկային են Բաղրամյանի ն Արմավիրի տարածաշրջանի գյուղական համայնքների տարածքները: Վերջին տարիներին մարզի գյուղացիական տնտեսությունների կրած վնասը կակտահարությունից կազմել է տարեկան միջին հաշվով 20-25 մլրդ. դրամ: Պակաս վնաս չեն պատճառում նան վաղ գարնանային ցրտահարությունները, որոնք կրկնվում են միջին հաշվով 2-3 տարին մեկ ն մեծ կորուստներ պատճառում մարզի գյուղացիական տնտեսություններին (կարելի է հիշատակել 2014 թ. մարտի 30-31-ի ն 2016 թ. մարտի 16-18-ի ցրտահարությունները):

3. Ապահովագրված չլինելով նակլիմայական պայմանների պատճառած վնասներից, իսկ եր եմն նան գյուղմթերքների իրացման հետ կապված խնդիրների պատճառով գյուղացիական տնտեսությունների կրած ֆինանսական կորուստները հնարավորություն չեն տալիս ժամանակին կատարել վարկային պարտավորությունները ն վերջիններս հայտնվում են ֆինանսական լուրջ խնդիրների առաջ (2016 թ. հուլիսի 10-ի ուժեղ կարկտահարությունից մարզի 10-ը համայնքի հարյուր տոկոսով վնասված 1413 գյուղացիական տնտեսություններ ունեին 1,4 մլրդ դրամի վարկային պարտավորություններ որից 1,2 մլրդ-ը մայր գումարն է, 200 մլն դրամը` տոկոսագումարը): Արմավիրի մարզի գյուղական տարածքների աշխարհագրական հետազոտության երված արդյունքների ամփոփումը թույլ է տալիս եզրակացնել, որ.  մարզն առանձնանում է գյուղական տարածքների ձնավորման ու զարգացման համար ռելիեֆային առավել նպաստավոր պայմաններով, արենպաստ աշխարհագրական դիրքով ն ագրոկլիմայական ռեսուրսներով,  մարզում նակավայրերի ձնավորման ն զարգացման համար առանձնահատուկ դեր են ունեցել պատմական նախադրյալները ն խորհրդային տարիներին ձնավորված արտադրական ենթակառուցվածքները,  մարզը հանրապետությունում առանձնանում է անցած տասնամյակների ընթացքում գյուղական նակչության ն նակավայրերի թվի կայուն աճով, գյուղական նոր նակավայրերի կազմավորումով,  ագրոկլիմայական արենպաստ ռեսուրսները, գյուղատնտեսության աշխատատար ու եկամտա եր ճյուղերը ն նպաստավոր աշխարհագրական դիրքը պայմանավորել են մարզի տարածքում մեծ, խոշոր ն գերխոշոր գյուղերով հարթավայրային համատարած ն լրա-հարթավայրային ցրված տարա նակեցման ձնավորմանը,  մարզի գյուղական համայնքներն ունեն առավելապես պտղա անջարա ուծական արտադրական մասնագիտացում, որը ոլոր տարածաշրջաններում զուգակցված է կաթնային տավարա ուծության, եր եմն` ոչխարա ուծության հետ,  մարզի գյուղական համայնքների տնտեսական զարգացման ն գյուղացիական տնտեսությունների եկամտա երության արձրացման ուղիներից մեկը ջերմատնային տնտեսությունների ընդարձակումն ու զարգացումն է,  մարզի գյուղական նակավայրերի սոցիալ-տնտեսական զարգաց-

ման հրատապ լուծում պահանջող խնդիրներից են գյուղմթերքների իրացման հարցը, պար երա ար կրկնվող նական աննպաստ երնույթներից գյուղացիական տնտեսությունների կրած վնասները նվազագույնի հասցնելը ն գյուղացիական տնտեսություններին առավել նպաստավոր պայմաններով վարկերի տրամադրումը: Նշված խնդիրների լուծումը կնպաստի մարզի գյուղացիական տնտեսությունների եկամտա երության արձրացմանը ն նակավայրերի սոցիալ-տնտեսական առաջընթացին:

6.4 Շիրակի մարզ Շիրակի մարզն ընկած է ՀՀ-ի հյուսիսարնմտյան մասում ն իր մեջ ընդգրկում է գերազանցապես Ախուրյանի ավազանի ձախափնյակը` նրա միջին հոսանքի սահմաններում, իսկ վերին հոսանքում` նան նրա աջափնյա մի հատվածը: Նրան աժին է ընկնում հանրապետության տարածքի 9 % -ը: 2015 թ. հունվարի 1-ի դրությամ այստեղ ապրում էր ՀՀ-ի նակչության 8,2, գյուղական նակչության` 9,4 % -ը: Շիրակում են գտնվում ՀՀ-ի մշտական նակչություն ունեցող գյուղական նակավայրերի 13,6 % -ը: Մարզն առաջինն է հանրապետությունում գյուղական նակավայրերի թվաքանակով (128 գյուղ): Շիրակի նական պայմանների համալիրում գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման համար առաջնային նշանակություն ունի տարածքի ընդհանուր արձրադիր դիրքը: Մարզում ծովի մակարդակից 1500 մ-ից արձր գոտում է ընկած տարածքի 88.4%-ը, իսկ 1500-2500 մ արձրության գոտում` 75.4%-ը (հաշվարկներն ըստ 128 աշխատանքի տվյալների): Հաշվարկները ցույց են տալիս, որ արձրաչափական առումով տարա նակեցման ն տնտեսական գործունեության համար առավել արենպաստ պայմաններ ունի Շիրակի մարզի տարածքի 50 %-ը: Տարածքի նակեցման ն յուրացման համար ռելիեֆի մյուս տարրը թեքություններն են: Այդ իմաստով Շիրակում շատ ավելի արենպաստ են տափարակ ն մեղմաթեք հարթությունները (մինչն 3օ), ինչպես նան մեղմաթեք լանջերը (3օ– 8օ), որոնք զ աղեցնում են տարածքի մակերնույթի 80 %-ը: Չնայած դրանց որոշ մասն ընկած են 2200 մ-ից արձր շրջաններում, այդուհանդերձ մակերնույթի թեքությունները Շիրակում գյուղական տարանակեցմանը խոչընդոտող գործոն չեն: Մարզի համար նորոշ են համե-

մատա ար հարթ ն սակավ մասնատված տարածքների գերակշռությունը: Հյուսիսում ընկած է Աշոցքի արձրադիր սարահարթը, հարավում` համեմատա ար ցածրադիր, հարթ ն թույլ մասնատված Շիրակի սարահարթը: Մեծ մասնատվածություն ունեցող ն զառիթափ լանջերով ընդարձակ տարածքներն ընկած են մարզը եզրավորող լեռնալանջերում, որոնք նակեցման համար չեն օգտագործվում: Շիրակի մարզի կլիման ընդհանուր առմամ արեխառն է, աչքի է ընկնում ցամաքայնությամ ն ըստ արձրության դառնում է խիստ: Տարանակեցման համար աննպաստ են մարզի հյուսիսային ն հյուսիս - արնմտյան հատվածի (Աշոցքի սարահարթի) կլիմայական պայմանները: Աշոցքի սարահարթն առանձնանում է կարճատն զով ամառներով ն երկարատն ու ցուրտ ձմեռներով, որն իր անմիջական ազդեցությունն է թողնում տարածքի գյուղատնտեսական յուրացման, գյուղական տարածքների ու նակավայրերի զարգացման վրա: Մարզում տիրապետողը լեռնատափաստանային ու ալպյան նական լանդշաֆտներն են` լեռնային սնահողերի ն լեռնամարգագետնային հողերի ծածկով: Շիրակի նակլիմայական պայմանները արենպաստ են հացահատիկայինների (ցորենի, գարու), կարտոֆիլի, շաքարի ճակնդեղի ն անջարա ոստանային մշակա ույսերի աճեցման, իսկ հյութալի արոտներն ու խոտհարքերն` անասնապահության հիմնական ճյուղերի (տավարա ուծության ն ոչխարա ուծության) զարգացման համար: ԽՍՀՄ-ի տարիներին Շիրակի տնտեսական շրջանը, որը հիմնականում համապատասխանում է ներկայիս Շիրակի մարզի տարածքին, իր տնտեսական ներուժով հանրապետությունում գրավում էր երկրորդ տեղը, Արարատյան տնտեսական շրջանից հետո: Սակայն, 1988 թ. ավերիչ երկրաշարժը ն դրան հաջորդած ԽՍՀՄ-ի փլուզման հետնանքով առաջացած տնտեսական ճգնաժամը վերջին 25 տարում էապես փոխել են մարզի տեղն ու դերը հանրապետությունում: Այժմ ՀՀ-ում արդյունա երության արտադրանքի ծավալով Շիրակը վեցերորդն է մարզերի մեջ, իսկ գյուղատնտեսական արտադրանքով` չորրորդը: Նախկինում ունեցած տնտեսական ներուժի այդպիսի կտրուկ անկումն իր անմիջական ազդեցությունն է թողել մարզի հասարակական ն սոցիալ-տնտեսական իրավիճակի, այդ թվում նան գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման համակարգի, առանձին գյուղական նակավայրերի սոցիալ - տնտեսական զարգացման տար եր կողմերի վրա: Չնայած Շիրակն ունի եզրային դիրք ՀՀ-ի ծայր հյուսիս-արնմուտքում, այդուհանդերձ, տարածքի նակեցման ն նակավայրերի զարգացման հա-

մար նրա տրանսպորտաաշխարհագրական ն քաղաքաաշխարհագրական դիրքերը համարվում են արենպաստ: Մարզի տարածքն ունի կարնոր տարանցիկ նշանակություն ունի ՀՀ-ի ճանապարհատրանսպորտային ցանցում ն հանգուցային դեր է կատարում: Այստեղով են անցնում Հայաստանը Վրաստանին կապող գլխավոր երկաթուղին ն ավտոճանապարհը: Հաղորդակցության նշված ուղիները վերջին 100 -150 տարվա ընթացքում իրենց դրական դերն են ունեցել Շիրակ աշխարհի սոցիալ-տնտեսական զարգացման համար: Մայրուղիների մերձակայքով ն դրանց ազդեցության շրջաններում ձնավորվել են նակավայրեր, յուրացվել են հազարավոր հեկտար հողատարածքներ: Վրաստանի հետ պետական սահմանը ն սահմանամերձ գոտում նորմալ տնտեսական գործունեությունը, սահմանամերձ առնտրի ն տարանցիկ փոխադրումների շնորհիվ, սահմանային այդ հատվածում գտնվող մի շարք նակավայրերի համար, ներկայումս նս զարգացման արենպաստ նախադրյալներ կարող են համարվել: Շիրակի նակեցման ն գյուղական նակավայրերի առաջացման համար կարնոր դեր է խաղացել նան պատմական գործոնը: Այն ՀՀ-ի հնագույն հայա նակ տարածքներից է: Նրա ներկայիս տարածքը կազմում է պատմական Շիրակ գավառի արնելյան մասը: Շիրակի ներկայիս նակչության նախնիներն այստեղ հաստատվել են 19-րդ դարի առաջին տասնամյակներից սկսած, եր ռուս-պարսկական (1804-1813 թթ. ն 1828թ.) ն ռուս – թուրքական (1828-1830թթ.) պատերազմներից հետո Արնելյան Շիրակը մտավ ռուսական կայսրության կազմի մեջ: Ներգաղթողների մեջ գերակշռում էին Կարսից, Կարինից, Բիթլիսից, Մուշից, Վանից, Դիար եքիրից, Բասենից ն Սասունից տեղափոխված հայ ընտանիքները: Համեմատա ար կարճ ժամանակամիջոցում նոր նակեցված տարածքը շենացավ: Արդեն 1837 թ. հնագույն Կումայրի գյուղից արնմուտք, Ախուրյանի ձախափնյակում հիմնադրվեց նոր երդաքաղաք ն կոչվեց Ալեքսանդրապոլ, որը դարձավ ռուսական զորանիստ - կենտրոն (տես թիվ 42 աշխատանքը): Ցարական կառավարության կողմից Հայկական մարզում անցկացված առաջին աշխարհագրի տվյալների համաձայն 1831 թ. ներկայիս Շիրակի մարզում կար յոթանասունյոթ գյուղական նակավայր, որոնց նակչության թիվը կազմում էր 20260 մարդ |184, էջ 58, 62, 66 - 68, 75 - 76): Գերակշռում էին մանր ն միջին մեծության գյուղական նակավայրերը: Գյուղերի միջին մարդաշատությունը կազմում էր 263 մարդ: Հազարից ավելի նակչություն ունեին ընդամենը երկու նակավայր` Կումայրին (Գյումրին)` 3444 ն

Ազատանը` 1450 նակիչ: Բնակչության միջին խտությունը կազմում էր 7.5 մարդ/քկմ: Խիտ էին նակեցված ներկայիս Ախուրյանի ն Արթիկի տարածաշրջանները, որոնցում նակչության խտությունը կազմում էր համապատասխանա ար 26.4 ն 9.5 մարդ/քկմ: Մնացած շրջաններում նակչության խտությունը չէր անցնում 7 մարդուց: Ներկայիս Աշոցքի տարածաշրջանում այն կազմում էր ընդամենը 2.6 մարդ/քկմ (հաշվարկներն ըստ թիվ 184-ի տվյալների): Շիրակի մարզի նակչության թիվը 1831 թ. համեմատությամ 1897-ին ավելացել է ավելի քան 4 անգամ, իսկ նակավայրերի թվաքանակը` կրկնապատկվել: Նույն այդ ժամանակահատվածում գյուղական նակչության թիվն ավելացել է մոտ 4,7 անգամ (աղ.38): Բնակչության ն նակավայրերի թվաքանակի նման աճը պայմանավորված էր ինչպես նական շարժով, այնպես էլ այդ ընթացքում շարունակվող ներգաղթով: Մասնավորապես` 187778 թթ. ռուս – թուրքական պատերազմից հետո, ինչպես նան համիդյան հայկական ջարդերի պատճառով Արնմտյան Հայաստանի տար եր գավառներից հայ նակչության մի ստվար զանգված տեղափոխվեց Արնելյան Հայաստանի տար եր շրջաններ, այդ թվում նան Շիրակի մարզ: Շիրակի մարզի նակչության թիվը համեմատա ար դանդաղ է աճել 1897 -1926 թթ. ընթացքում: Մոտ 30 տարվա ընթացքում մարզի նակչության թվի ացարձակ աճը չի անցել տասը հազարից: Հասկանալի է, որ եթե չլինեին 1914 - 1920 թթ. մահա եր իրադարձություններն, ապա այդ ավելացումն ավելի մեծ կլիներ, մանավանդ որ այդ տարիներին, հատկապես Մեծ Եղեռնից հետո, շարունակվում էր ներգաղթը Արնմտյան Հայաստանից: Շիրակի մարզում խորհրդային իշխանության տարիներին տեղի է ունեցել նակչության թվաքանակի համեմատա ար կայուն աճ: Այն 1926 – 1979 թթ. ավելացել է մոտ 2.5 անգամ: Հետագա 10 տարիների ընթացքում նս, ըստ էության, տեղի է ունեցել նակչության թվաքանակի ավելացում, սակայն 1988 թ. երկրաշարժը զգալի ազդեցություն թողեց մարզի նակչության թվի հետագա շարժընթացի վրա:

20260 125475 135130 214294 286241 332606 319643 283389 282300 246400

30616 42313 122235 184932 229650 213415 182460 169500 143500

20260 94859 92817 92059 101309 102956 106228 100929 112800 102900

Գյուղերի միջին մարդաքանակը

Գյուղական Բնակչության խտությունը

Բնակավայրերի Բնակչության թիվը թիվը Գյուղ Քաղաք Ընդամենը Քաղա- Գյուղաքային կան

Բնակչության խտությունը

Տարեթվեր

Աղյուսակ 38 Շիրակի մարզի նակչության ն նակավայրերի թվի շարժընթացը (1831-2015 թթ.)1

7.5 47.0 50.4 80.0 207.0 124.0 119.0 106,0 105,0 99.0

7.5 36.0 35.0 35.0 39.0 39.0 41.0 38,0 42,0 41.0

Սոցիալ-տնտեսական, Ժողովրդագրական, ն հասարակական այլ հիմնախնդիրների առումով կարնոր է ն կիրառական մեծ նշանակություն ունի Շիրակի մարզի նակչության թվաքանակի շարժընթացի ուսումնասիրությունը հատկապես վերջին տասնամյակներին, մասնավորապես` հանրապետության անկախացումից հետո: 2001 թ. մարդահամարի տվյալներով մարզում մշտական նակչության թիվը 1989 թ. համեմատությամ նվազել է 36254-ով, իսկ 2001-2015 թթ. ընթացքում` գրեթե 37 հազարով: Աղյուսակ 38-ի տվյալների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ Շիրակի մարզում, հատկապես խորհրդային իշխանության տարիներին, առավել արագ տեմպերով աճել է հիմնականում քաղաքային նակչությունը: Մարզի ներկայիս տարածքում 1897 թ. գյուղական նակչության թվաքանակը 3.1 անգամ գերազանցում էր քաղաքային նակչությանը, իսկ 1926 թ.` 2.2 անգամ:

Աղյուսակը կազմված է «Населенные пункты и население Арм. ССР за 1831-1959 гг.», Е., 1962, վիճակագրական ժողովածուի, 1970, 1979, 1989, 2001 ն 2011 թթ. մարդահամարների ն 2015 թ. հունվարի 1-ի դրությամ ՀՀ մշտական նակչության թվաքանակի վերա երյալ ԱՎԾ տվյալների հիման վրա: 2. Մարզի մշտական նակչություն ունեցող նակավայրերի թիվը 124 է, 4 գյուղ մշտական նակչություն չունեն:

Աղյուսակ 39 Շիրակի մարզի գյուղական նակավայրերի թվաքանակի փոփոխությունները (1926-2015 թթ.)1 Բնակավայրերի թիվը ժամանակահատվածի ընթացքում 1926-1959 19591970198819261970 ա)Գյուղական նակավայ- 148 րերի ընդհանուր թիվը ժամանակահատվածի սկզ ում ն վերջում )Վերացված գյուղական նակավայրերի թիվը այդ թվում `գյուղեր գ)Քաղաքներ դարձած գյուղերի թիվը դ)Այլ նակավայրերի միացած գյուղերի թիվը ե)Նոր ստեղծված գյուղական նակավայրերի թիվը այդ թվում `գյուղեր զ)Վերականգնված գյուղերի թիվը է/ Նախկին քաղաքներից առաջացած գյուղեր

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

Խորհրդային առաջին 3-4 տասնամյակների ընթացքում Շիրակի մարզում արդյունա երության արագ զարգացման շնորհիվ արդեն 1959 թ. քաղաքայնացման մակարդակը կազմում էր 57%: Ընդ որում, այդ տարիներին,

Աղյուսակը կազմած է «Населенные пункты и население Арм. ССР за 1831-1959 гг.», Е., 1962, վիճակագրական ժողովածուի, 1970, 1979, 1989, 2001 ն 2011 թթ. մարդահամարների ն 2015 թ. հունվարի 1-ի դրությամ ՀՀ մշտական նակչության թվաքանակի վերա երյալ ԱՎԾ տվյալների հիման վրա: Արթիկի տարածաշրջանի Լեռնակերտ գյուղը 1959 թ-ին հաշվառվել է Պեմզաշեն քաղաքատիպ ավանի հետ, իսկ 1970 թ-ին`որպես առանձին գյուղական նակավայր: Ախուրյանի ջրամ արի կառուցման կապակցությամ Վերին ն Ներքին Ջրափի գյուղերն ապա նակեցվել են ն հիմնադրվել է Ջրափի գյուղը:

մարզում նակչության թվաքանակն ավելացել է հիմնականում քաղաքային նակչության հաշվին: 1926-1989 թթ. ընթացքում Շիրակում գյուղական նակչության ացարձակ թիվն ավելացել է ընդամենը 13411-ով (14.5 %ով), իսկ 1989- 2001 թթ. ընթացքում մարզի գյուղական նակչության թիվը ոչ միայն չի ավելացել, այլ նվազել է մոտ շուրջ 5300-ով (5 %-ով): Անցած տասնամյակների ընթացքում Շիրակում որոշակի փոփոխություններ են կրել նան գյուղական նակավայրերի թիվը ն դրանց միջին մարդաքանակը: Մարզն առավելագույն թվով նակավայր ունեցել է 1926 թ.-ին (149 նակավայր): 1831–1926 թթ. ընթացքում մարզում գյուղական նակավայրերի թիվն ավելացել է ուղիղ երկու անգամ: Այնուհետն, 1926–1970 թթ. ընթացքում մարզի գյուղերի թիվը նվազել է, հասնելով մինչն 128-ի: Այդ թվաքանակն էլ պահպանվում է մինչն օրս: Նախկինում քաղաքատիպ ավաններ համարվող Անիպեմզան ն Պեմզաշենն այժմ դասվում են գյուղական նակավայրերի շարքին:

Աղյուսակ 40 Շիրակի մարզի գյուղական նակչության թվաքանակի շարժընթացն ըստ տարածաշրջանների (1970-2015 թթ.)1 Տարածաշրջաններ

1970 թ.

Գյուղական նակչության թիվն ըստ տարիների 1979 թ. 1989 թ. 2001 թ. 2015 թ.

Ախուրյանի

34910

35811

38117

46159

40400

Ամասիայի

18809

20576

19497

Անիի

13116

12899

12526

14668

13600

Աշոցքի

Արթիկի

24483

24393

22931

31244

33300

Ընդամենը

101309

102956

102495

109129

102900

Աղյուսակը կազմված է ՀՀ մշտական նակչության թվաքանակի վերա երյալ 1970, 1979, 1989, 2001 ն 2015 թ. հունվարի 1-ի դրությամ ԱՎԾ հրապարակած տվյալների հիման վրա:

Եթե մինչն 1980-ական թվականները Շիրակի մարզին ըստ գերակշռող մարդաքանակի նորոշ էր մեծ, միջին ն փոքր գյուղային տարա նակեցումը, ապա ներկայումս` մեծ, միջին ն խոշոր գյուղային տարա նակեցումը (աղ. 44):

Միջին մարդաշատությունը

Միջին մարդաշատությունը

1979 թ. Գյուղերի թիվը

Գյուղերի թիվը

Գյուղերի թիվը

Գյուղերի թիվը

1988 թ.

2015թ.

Տարածաշրջանները ն մարզը

գրական ժողովածուի, 1979 թ. մարդահամարի, 1988 ն 2015 թթ. ՀՀ նակչության ն նակավայրերի ընթացիկ հաշվառման տվյալների հիման վրա:

840 1242 881 կազմված է «Населенные пункты и население Арм. ССР за 1831-1959 гг.», Е., 1962 г., վիճակա-

Գյուղերի թիվը

Ախուրյանի Ամասիայի Անիի Աշոցքի Արթիկի Շիրակի մարզ Աղյուսակը

Միջին մարդաշատությունը

1959 թ. Միջին մարդաշատությունը

1926 թ.

Միջին մարդաշատությունը

1831 թ.

Գյուղերի թիվը

Աղյուսակ 41 Շիրակի մարզի տարածաշրջանների գյուղական նակավայրերի թվի ն միջին մարդաշատության շարժընթացը (1831-2011 թթ.)1

Միջին մարդաշատությունը

-

14517

14987

-

-

-

1 474 33 47077 29 33156 37 34175 23

-

Շիրակի մարզում

-

Արթիկի

-

-

Աշոցքի

-

-

-

1 474 12 7538

20012200 ա

Անիի

18012200 ա

Ամասիայի

15 33223 13 13759

1401-1600 1601ա ա

-

-

-

-

-

-

2200-ից արձր ա

-

-

-

-

36499

10914

16471

49577

1242 121300

ա

Ընդամենը

Աղյուսակը կազմված է «ՀՀ մարզերը ն Երնան քաղաքը թվերով», Ե., 2015 թ. վիճակագրական ժողովածուի տվյալներով: ա/ նակավայրերի թիվը, / նակչության թիվը: Մարզի գյուղական նակավայրերի թվաքանակը 128 է, Ախուրյանի տարածաշրջանում` 1 ն Ամասիայի տարածաշրջանում` 3 գյուղ մշտական նակչություն չունեն:

-

Ախուրյանի -

մինչն ա

Տարածաշրջաններ ն մարզ

Աղյուսակ 42 Շիրակի մարզի գյուղական նակավայրերի ն նակչության թվի աշխումն ըստ արձրության գոտիների (2015 թ.)

Ինչպես ՀՀ լեռնային այլ տարածաշրջաններում, այնպես էլ Շիրակի մարզում վերջին շուրջ 90 տարիների ընթացքում տեղի է ունեցել արձրադիր լեռնային գոտու նակչության ն նակավայրերի թվաքանակի նվազում ն ցածրադիր գոտում նակչության ն՛ ացարձակ թվաքանակի ն՛ տեսակարար կշռի ավելացում (աղ. 43): Նշված ժամանակահատվածում մարզի ծովի մակարդակից 2000 մ-ից արձր շրջաններում գյուղական նակչության ացարձակ թիվը ոչ միայն չի ավելացել, այլ 2015 թ.-ին 1926թ.-ի համեմատությամ նվազել է մոտ 1.6 անգամ, իսկ գյուղերի թիվը նվազել է 7-ով: Ըստ արձրության գոտիների մարզի գյուղական նակչության ն նակավայրերի թվի շարժընթացի մասին հանգամանալից պատկերացում են տալիս թիվ 43 աղյուսակում երված տվյալները: Շիրակն առանձնանում է նակչության անհավասարաչափ տեղաաշխմամ : Չնայած մարզը նակչության խտությամ (97 մարդ/քկմ) մոտ է ՀՀ-ն միջին ցուցանիշին, սակայն դա չի արտահայտում մարզի տարածքի իրական նակեցվածության ն տարածքային ռեսուրսների օգտագործման աստիճանը: Գյումրին իր շրջակա նակավայրերի հետ միասին զ աղեցնում է մարզի տարածքի մոտ 23%-ը, սակայն այստեղ կենտրոնացված է Շիրակի նակչության ավելի քան 68%-ը: Այստեղ նակչության խտությունը կազմում է 300 մարդ/ք.կմ, իսկ առանց Գյումրիի` 75 մարդ/քկմ: Մարզում գյուղական նակչության խտությունը (41 մարդ/քկմ) քիչ ավելի է ՀՀ գյուղական նակչության միջին խտությունից: Սակայն մարզի տարածաշրջանների միջն այդ ցուցանիշն ունի մեծ տար երություններ: Շիրակի մարզի գյուղական նակչության 39 %-ից ավելին աժին է ընկնում միայն Ախուրյանի տարածաշրջանին, իսկ Ախուրյանի ն Արթիկի տարածաշրջանների միասին` 71.6%-ը: Ամասիայի ն Աշոցքի տարածաշրջաններում, որոնց աժին է ընկնում մարզի տարածքի 43 %-ը, ապրում է Շիրակի գյուղական նակչության ընդամենը 15.2% -ը: Մարզում նակեցվածության ն տարա նակեցման առումով առանձնանում են Ախուրյանի, Աշոցքի ն Արթիկ-Անիի արեալները, որոնք միմյանցից տար երվում են գյուղական նակչության ն նակավայրերի խտությամ , մարդաշատությամ , տնտեսական մասնագիտացումով ն գործառույթներով: Չնայած Շիրակում գյուղատնտեսական հողահանդակների տեսակարար կշիռը հանրապետության միջին ցուցանիշից արձր է 1.3 անգամ, սակայն գյուղական նակավայրերի միջին մարդաշատությամ (829 մարդ) Շիրակը մոտ 1.5 անգամ զիջում է ՀՀ միջին ցուցանիշին: Այս փաստը հիմք է

տալիս պնդելու, որ մարզի գյուղատնտեսական հողահանդակներն արդյունավետ չեն օգտագործվում, քանի որ ազմաթիվ այլ գործոնների թվում տարածքային ռեսուրսների օգտագործման արդյունավետությունը կախված է նան նակչության խտությունից, գյուղական նակավայրերի մարդաշատությունից ն խտությունից: Եթե Ախուրյանի ն Արթիկի տարածաշրջաններում գյուղական նակավայրերի միջին մարդաքանակը նույնիսկ մեծ է է հանրապետության միջին ցուցանիշից, ապա Ամասիայի ն Աշոցքի տարածաշրջաններում այն մարզային միջին ցուցանիշից պակաս է մոտ 2.3 անգամ, իսկ ՀՀ գյուղերի միջին մարդաքանակից, համապատասխանա ար` 4.0-ից 2.9 անգամ: Շիրակի մարզի նակչության գրեթե 70 %-ը տեղա աշխված է մինչն 1600 մ արձրության գոտում: Այստեղ են գտնվում Գյումրի քաղաքը ն 34 գյուղական նակավայր: Հաջորդ արձրության գոտիներին աժին է ընկնում մարզի նակչության համապատասխանա ար 18.7, 9.3 ն 1.8%-ը: Մարզում ծովի մակարդակից 2200 մ-ից արձր է գտնվում Աշոցքի տարածաշրջանի Սարագյուղ նակավայրը: Վերջին քսանհինգ տարում ՀՀ-ում ստեղծված սոցիալ-տնտեսական ծանր պայմանները, որոնք առավել սուր են դրսնորվում Շիրակում, նշանակալից ազդեցությունն են թողել մարզի գյուղական նակավայրերի վրա: Մեր դիտարկումները ցույց են տալիս, որ մարզում գյուղական նակչության առկա թիվը զգալիորեն զիջում է մշտական նակչության թվին: Շարունակվող արտագաղթի ն ծնելիության ցուցանիշի նվազման պատճառով մարզի 116 գյուղական համայնքների մեծ մասում նակչության թիվը նվազել է: Մարզի փոքր ն միջին մեծության գյուղերում առաջացել է ոչ արենպաստ ժողովրդագրական իրավիճակ: Այս երնույթն առավել սուր է արտահայտվում Ամասիայի ն Աշոցքի տարածաշրջաններում, որոնք առանձնանում են նան ոչ արենպաստ նաաշխարհագրական պայմաններով, ընկած են մարզկենտրոնից ավելի մեծ հեռավորության վրա, գյուղերն ունեն ավելի փոքր մարդաշատություն ն մարզի մյուս տարածաշրջանների համեմատությամ սոցիալ-տնտեսական զարգացման հնարավորությունները սահմանափակ են: Շիրակում գյուղական նակչության թվաքանակի նվազումն առավել նորոշ է 1801-2000 մ արձրության գոտում: Այստեղ են գտնվում մարզի գյուղերի մոտ 50 %-ը, իսկ միայն 2001-2200 մ արձրության գոտում` ավելի քան 19 %-ը (աղ. 43):

100.0 100.0 100.0 100.0

100.0 100.0 100.0 100.0

92817 102956 105033 121300 0,8 0,8

ա

0,2 0,4

26.4 27.3 26,6 26,6

ա

26390 30082 34726 26342 39431 29823 47077 33156 Նույնը տոկոսներով 28.4 24.3 32.4 33.7 22.7 25.6 37.5 23.4 28.4 38,8 23,4 27,3

ա

27.7 29.7 29.8 29,8

ա

28.2 29.5 28.8 28,2

26156 30326 30222 34175

20.9 19.5 18.6 18,6

ա

10.8 10.9 4.9 5,1

10037 11275

0.7 0.8 0,8 0,8

0.2 0.3 0,2 0,2

Գյուղական նակչության ն նակավայրերի թվի աշխումն ըստ արձրության գոտիների (մ) մինչն 1400-1600 1600-1800 1800-2000 2000-2200 2200-ից արձր

Աղյուսակը կազմված է «Населенные пункты и население Арм. ССР за 1831-1959 гг.», Е., 1962 г., վիճակագրական ժողովածուի, 1979 ն 2011 թթ. մարդահամարների ն «ՀՀ մարզերը ն Երնան քաղաքը թվերով- 2015» վիճակագրական ժողովածուի տվյալների հիման վրա: Մարզի գյուղական նակավայրերի իրական թիվը 128 է, որից 4 գյուղ մշտական նակչություն չունեն:

Տարեթվեր

Գյուղերի թիվը

Աղյուսակ 43 Շիրակի մարզի գյուղական նակչության ն նակավայրերի թվի շարժընթացն ըստ արձրության գոտիների 1926-2015 թթ.1 Բնակչության թիվը

100.0 100.0 100.0 100.0

100.0

100.0 100.0

100.0

17.7

12.5 23.4

18.9

ա

1.6

1.4 2.7

2.9

22.6

32.8 24.2

35.8

ա 18290

26988

41640 49070

47405

7.1

14.0 9.5

25.8

28.1 23.4

19.1

25.4 20.7

29.0

24.2 25.0

48.8

46.0 46.7

44.9

Նույնը տոկոսներով 19.7 25.0 29.1 19.6

23101

21793

26108

59211

ա

14386

ա

3.2

1.6 3.2

0.7

ա

10.7

7.0 13.6

3.4

13026

14279

-

1.6

0.8 0.8

-

ա

12.7

6.2 6.8

-

15456

-

Գյուղական նակչության ն նակավայրերի թվի աշխումն ըստ մարդաքանակի (մարդ) մինչն 201-500 501-1000 1001-3000 3001-5000 5000-ից ավելի

Աղյուսակ 44 ըստ գյուղերի

Աղյուսակը կազմված է « Населенные пункты и население Арм. ССР за 1831-1959 гг.», Е., 1962 г., վիճակագրական ժողովածուի, 1979 ն 2011 թթ. մարդահամարների ն «ՀՀ մարզերը ն Երնան քաղաքը թվերով- 2015», Ե., 2015, վիճակագրական ժողովածուի տվյալների հիման վրա: Մարզի գյուղական նակավայրերի իրական թիվը 128 է, որից 4 գյուղ մշտական նակչություն չունեն:

121300

105033

92817 102956

Տարեթվեր

Գյուղերի ընդհանուր թիվը

Շիրակի մարզի գյուղական նակավայրերի ն նակչության թվի փոփոխություններն մարդաքանակի (1926-2015 թթ.)1 Գյուղական նակչության թիվը

Բարձրադիր այդ գոտում գյուղական նակավայրերի միջին մարդաշատությունն ավելի քան 2,8 անգամ զիջում է մարզի միջին ցուցանիշին ն գյուղական նակչության շարժընթացի նման միտումների պահպանումը կարող է հանգեցնել այդ գոտում տասնյակ գյուղական նակավայրերի աստիճանա ար նազրկմանը, տարածքային, գյուղատնտեսական ն այլ ռեսուրսների ոչ արդյունավետ օգտագործմանը: Շիրակն առանձնանում է գյուղական տարա նակեցման ձների ն տեղական տիպերի իրեն նորոշ գծերով: Մարզի տարածքն ամ ողջությամ մտնում է սարավանդային մարզերի խոշոր օջախներով տարա նակեցման շրջանի մեջ: Այստեղ առանձնացնում են տարա նակեցման տեղական հետնյալ տիպերն իրենց ենթատիպերով.  Շիրակի սարահարթի ցրված տարա նակեցում, նակչության ն նակավայրերի միջին խտությամ , առավելապես հացահատիկային տնտեսության ն տավարա ուծության զարգացմամ ,  արձրադիր սարավանդային շրջանների ցրված տարա նակեցում, առավելապես փոքր ն միջին մեծության գյուղերով, անասնապահության ն դաշտավարության տար եր ճյուղերի զարգացումով,  Սարահարթա լրային ցրված տարա նակեցում, առանձին շրջաններում նակավայրերի խմ ային օջախներով, տար եր մեծության գյուղական նակավայրերով, անասնապահության ն դաշտավարության տար եր ճյուղերի զարգացումով: Շիրակի մարզի 128 գյուղական նակավայրերում գործում են շուրջ 27 հազ. գյուղացիական տնտեսություններ: Մարզի գյուղատնտեսական հողատարածքների ընդհանուր մակերեսը 2016 թ. հուլիսի 1-ի դրությամ կազմել է 21109 հա, որից 78163 հա-ը` վարելահողեր, 44.5 հազ.-ը` ազմամյա տնկարկներ, 112129 հա-ն` արոտավայրեր, 9838 հա-ը` խոտհարքեր, մնացածն` այլ հողատեսքեր: Մարզում 2016 թ-ի դրությամ օգտագործվում էր մշակելի հողատարածքների մոտ 90 %-ը: Դրանց ավելի մեծ չափեր ունեն Աշոցքի ն Ամասիայի, իսկ ավելի փոքր` Արթիկի տարածաշրջանի գյուղացիական տնտեսությունները: Մարզի գյուղացիական տնտեսությունների արտադրական մասնագիտացումների մեջ առավել տիրապետող են հացահատիկայինների մշակությունն, անասնապահության հետ զուգակցված: Ըստ տարածաշրջանների մարզի գյուղական համայնքների արտադրական մասնագիտացումն ունի հետնյալ պատկերը.

 Ախուրյանի տարածաշրջան` հացահատիկայինների (հիմնականում` ցորենի) ն կարտոֆիլի մշակություն, անջարա ուծություն ն անասնապահություն,  Անիի տարածաշրջան` հացահատիկայինների (ցորեն, գարի) ն կերային մշակա ույսերի աճեցում, անասնապահություն,  Աշոցքի տարածաշրջան` անասնապահություն (տավարա ուծություն ն ոչխարա ուծություն), կերային մշակա ույսերի ն հացահատիկայինների (գարի, վարսակ) աճեցում,  Ամասիայի տարածաշրջան` անասնապահություն (տավարա ուծություն ն ոչխարա ուծություն), կերային մշակա ույսերի աճեցում, ցածրադիր հատվածի մի քանի գյուղական համայնքներում` նան ցորենի մշակություն,  Արթիկի տարածաշրջան` հացահատիկայինների (ցորեն, գարի) ն կերային մշակա ույսերի աճեցում, անասնապահություն, մի շարք գյուղական համայնքներում` նան անջարա ուծություն: Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ մարզի գյուղացիական տնտեսություններից առավել արձր եկամտա երություն ապահովում են Ախուրյանի ն Արթիկի գյուղական համայնքները, որոնք ունեն գյուղատնտեսության ինտենսիվացման (հատկապես` ոռոգման) առավել մեծ հնարավորություններ ն առանձնանում են նպաստավոր ագրոկլիմայական ռեսուրսներով: Այդ ցուցանիշն առավել ցածր է Աշոցքի ն Ամասիայի գյուղական համայնքներում, որոնք ընկած են արձրադիր գոտում (Աշոցքի սարահարթում) ն դրանցում գերակշռում է տնտեսավարման էքստենսիվ ուղին: Անկախացումից հետո մարզի գյուղական համայնքների արտադրական գործունեության մեջ տեղի են ունեցել որոշակի փոփոխություններ. շաքարի ճակնդեղը փոխարինվել է կարտոֆիլով ն հացահատիկով, ներդրվել է եգիպտացորեն (սիլոսի ն հատիկի համար): Մարզի առանձին գյուղական համայնքներում մշակում են նան կտավատ ն հնդկաձավար, նախկինի համեմատ ավելացել են կերային մշակա ույսերի (հատկապես կորնգանի) ցանքատարածքները: Շիրակի մարզի գյուղացիական տնտեսությունները վերջին 5 տարում (2011-2015 թթ.) միջին հաշվով տարեկան արտադրել են 110 մլրդ դրամի համախառն արտադրանք: Շիրակի գյուղական տարածքների մշակելի հողատարածքների ոռոգումն իրականացվում է Արփի լճի, Կառնուտի, Մանթաշի, Վարդաքարի, Սառ-

նաղ յուրի ն Թավշուտի ջրամ արների, ինչպես նան Շիրակի ու Աջափնյա ջրանցքների ջրերով: Ընթացքի մեջ է Կապսի ջրանցքի ջրամ արի վերակառուցման ծրագիրը: Մարզի ոռոգելի հողատարածքների ընդհանուր մակերեսը կազմում է 20 հազ.հա, որը մշակելի հողատարածքների 25,5 %-ն է: Միջպետական 116, հանրապետական 135 ն մարզային նշանակության 461 կմ ավտոճանապարհային ցանցն ապահովում են Շիրակի մարզի գյուղական համայնքների տրանսպորտային սպասարկումը: Մարզի տարածքում ներմարզային ավտոճանապարհները, որոնցով իրականացվում է գյուղական նակավայրերի տրանսպորտային սպասարկումը, տեխնիկական առումով ավարար ն վատ վիճակում են: Շիրակի ոլոր գյուղերը մարզկենտրոնի ն տարածաշրջանային կենտրոնների հետ ունեն ավտո ուսային կամ միկրոավտո ուսային կանոնավոր կապ: Շիրակի նման նակլիմայական պայմաններ ունեցող մարզում առանձնահատուկ նշանակություն ունի գյուղական նակավայրերի կենցաղային ջրամատակարարման ն գազամատակարարման հարցը: Մարզի ոլոր գյուղերն ունեն ներքին ջրամատակարարման համակարգ ն առկա ջրային ռեսուրսները ավարար են շուրջօրյա ջրամատակարարում իրականացնելու համար, սակայն մատակարարման տեխնիկական թերությունների ն ներքին ցանցերում ջրի կորուստների պատճառով այդ խնդիրը դեռնս լուծված չէ: Մարզի 128 գյուղից 59-ը դեռնս գազաֆիկացված չեն: Այդպիսիք առավել շատ են մարզի արձրադիր գոտում: Շիրակի գյուղերից ընդամենը 5-ը չունեն ժշկական ամ ուլատորիաներ ն սպասարկվում են հարնան նակավայրերի կողմից: Մարզում 4 գյուղական նակավայր ունեն տարրական, 12 գյուղ` հիմնական, իսկ մնացած գյուղերը` միջնակարգ դպրոցներ: Ախուրյան գյուղում գործում է ավագ դպրոց: Մարզի 46 գյուղում գործում են դպրոցահեն նախակրթական հաստատություններ, իսկ 24 գյուղում` համայնքային ենթակայության մանկապարտեզներ (Ախուրյան գյուղն ունի երեք մանկապարտեզ): Ախուրյան, Ամասիա, Ազատան գյուղերում գործում են համալիր մարզադպրոցներ, իսկ Ախուրյան, Աշոցք ն Ամասիա գյուղերում` Հայաստանի Շախմատի Ակադեմիայի մասնաճյուղ - խմ ակներ: Մարզի Ախուրյանի` 21, Անիի` 11, Արթիկի` 19, Աշոցքի 10 ն Ամասիայի տարածաշրջանի 6 գյուղական համայնքներում գործում են գրադարաններ, իսկ 10 գյուղում` երաժշտական ն արվեստի դպրոցներ: Մարզի 40 գյուղական համայնքում կան մշակույթի տուն կամ

կենտրոն, իսկ Ազատան ն Ջաջուռ գյուղերում` թանգարաններ (Ջաջուռում է գտնվում Մինաս Ավետիսյանի տուն թանգարանը): Ամասիա ն Աշոցք գյուղերում գործում են արտադպրոցական մարզամշակութային կենտրոններ: Շիրակի մարզի գյուղական տարածքների վերը երված վերլուծության արդյունքները հիմք են տալիս եզրակացնելու, որ.  նատնտեսական համեմատա ար նպաստավոր ու ավարար պայմանները, պատմական զարգացման ընթացքը ն տնտեսաաշխարհագրական քիչ թե շատ նպաստավոր դիրքը պայմանավորել են Շիրակի մարզի գյուղական նակավայրերի ցանցի ձնավորումը ն զարգացումը: Խորհրդային տարիներին մարզի տնտեսական հզոր ներուժը ն Գյումրին էապես նպաստում էին տարա նակեցման համակարգի զարգացմանը: Սպիտակի երկրաշարժը ն ԽՍՀՄ-ի փլուզման հետնանքով առաջացած տնտեսական ճգնաժամը խստորեն նվազեցրին մարզի տնտեսական ներուժը ն Գյումրիի ազդեցությունը տարա նակեցման ն առանձին գյուղերի սոցիալ-տնտեսական առաջընթացի վրա,  մարզի տարա նակեցման ն գյուղական նակավայրերի զարգացման ընթացքի վրա էական ազդեցություն են թողել պատմաաշխարհագրական գործոնները ն իրադարձությունները, մասնավորապես` 19-րդ դարի 40-ական թվականներից հետո մարզի վարչատարածքային տար եր կարգավիճակները ն Ալեքսանդրապոլ-Գյումրիի դերը տարածաշրջանում,  նակեցվածության ն տարա նակեցման առումով մարզը աժանվում է իրարից որոշակիորեն տար երվող երեք արեալների. Ախուրյանի, Աշոցքի ն Արթիկ-Անիի, որոնք միմյանցից տար երվում են գյուղական նակչության ն նակավայրերի խտությամ , նակավայրերի մարդաշատությամ , տնտեսական մասնագիտացումով ն գործառույթներով: Գյուղական նակավայրերի մարդաշատության վրա առավել մեծ ազդեցություն ունի մարզկենտրոն Գյումրին ն գլխավոր տրանսպորտային ուղիների նկատմամ նակավայրերի ունեցած դիրքը,  մարզի գյուղական նակչության 2/3-ից ավելին տեղա աշխված է 1401-1800 մ արձրություններում, իսկ 2000 մ-ից արձր շրջաններում` ընդամենը 4,9%-ը, չնայած վերջինիս աժին է ընկնում մարզի տարածքի գրեթե կեսը: Ըստ գերակշռող մարդաքանակի մարզին նորոշ է մեծ, միջին ն խոշոր գյուղային տարա նակեցումը,  նախկինում ունեցած տնտեսական ներուժի անկումը ն վերջին երկու տասնամյակում մարզում ստեղծված սոցիալ-տնտեսական ճգնա-

ժամային իրավիճակն առավել սուր դրսնորում ունի հատկապես Ամասիայի ն Աշոցքի տարածաշրջանների ն մարզի լեռնային ու արձր լեռնային գյուղական նակավայրերում, որոնք առանձնանում են փոքր մարդաշատությամ , ոչ նպաստավոր աշխարհագրական դիրքով, մարզկենտրոնից ունեցած մեծ հեռավորությամ ն վերջինից ունեցած թույլ ազդեցությամ : Նման իրավիճակը զգալիորեն խոչընդոտում է մարզի գյուղական նակավայրերի զարգացման ու առաջընթացի գործին ն կարող է պատճառ դառնալ նշված տարածաշրջաններում առանձին գյուղական նակավայրերի նազրկման ու վերացման: Մեր կողմից կատարված դաշտային հետազոտությունների արդյունքները ցույց են տալիս, որ Շիրակի մարզում գյուղական համայնքների սոցիալ-տնտեսական զարգացմանը խոչընդոտող հիմնական գործոններից են.  ոռոգման ներքին ցանցի մաշվածության պատճառով ջրի կորուստները հասնում են 50-60 %-ի, որը նվազեցնում է ոռոգման արդյունավետությունը,  գյուղացիական տնտեսությունների մեքենատրակտորային պարկը, գյուղտեխնիկան ն գործիքներն առավելապես հնացած են, ֆինանսական միջոցների սղության պատճառով վերջիններիս թարմացումը քիչ է,  գյուղացիական տնտեսություններին տրվող վարկերի արձր տոկոսը ն գյուղմթերքների իրացման շուկայական ցածր գները հնարավորություն չեն տալիս արձրացնել տնտեսությունների ինտենսիվացման մակարդակը,  մարզի ոլոր տարածաշրջաններում, հատկապես` Ամասիայի ն Աշոցքի գյուղական համայնքներում ն տնտեսություններում, գյուղմթերքների արտադրության արձր ինքնարժեքի պատճառով տնտեսությունները դառնում են անմրցունակ,  մարզում վերամշակող ձեռնարկությունների սակավությունը (գործում են կաթի մշակման մի քանի փոքր ն միջին ձեռնարկություններ) չի խթանում գյուղմթերքների համախառն արտադրանքի ավելացմանը:

6.5 Լոռու մարզ Լոռու մարզում 2015 թ. ապրում էր ՀՀ-ի նակչության 7,6, գյուղական նակչության` 9,2 %-ը: Մարզն ունի ընդհանուր թվով 122 գյուղ, որից 6-ը գտնվում են քաղաքային նակավայրերի ենթակայության տակ, իսկ 1-ը մշտական նակչություն չունի: Լոռու մարզին աժին է ընկնում ՀՀ-ի տարածքի 12,7 %-ը: Այն ընդգրկում է Դե եդ գետի ավազանը ն առանձնանում է մակերնույթի սուր հակադրություններով: Մարզի տարածքի մակերնույթը ծալքա եկորավոր լեռների, հրա խային զանգվածների, արձրադիր հարթավայրերի ու սարավանդների, միջլեռնային գոգավորությունների, նեղ ու խորը գոգահովիտների մի համակցություն է: Մարզի 3789 քկմ-ի սահմաններում տեղանքի ացարձակ արձրությունները տատնվում են 400-3186 մ-ի միջն: Բազումի լեռնաշղթայով ն Դե եդի հովտով մարզի տարածքը աժանվում է երկու մասի` Լոռվա սարահարթի ն Փամ ակի հովտի: Լոռին ՀՀ-ի հյուսիսում ամենաընդարձակ մարզն է: Տարածքի մակերնույթի նման նույթն իր անմիջական ն միջնորդավորված ազդեցությունն է թողնում տարածքի նակեցման, գյուղական տարածքների ու նակավայրերի ձնավորման ն զարգացման վրա: Լոռում առավել մեծ աժին ունեն ծովի մակերնույթից 1500 -2000մ արձրության շրջանները, որոնք կազմում են տարածքի գրեթե 43%-ը: Նշված արձրության սահմաններում է գտնվում նան մարզի տարածքի առավել ընդարձակ ն տարա նակեցման համար նպաստավոր պայմաններ ունեցող Լոռվա սարավանդը, իսկ մինչն 2000 մ ացարձակ արձրություն ունեցող տարածքներին աժին է ընկնում մարզի ավելի քան 72 %-ը: Համեմատա ար փոքր է ծովի մակերնույթից մինչն 1000 մ արձրություն ունեցող տարածքների աժինը (5,1%): Բնակեցման ն տնտեսական գործունեության համար առավել նպաստավոր պայմաններ ունեցող մինչն 80 թեքություն ունեցող տարածքները Լոռու մարզում կազմում են տարածքի 25,8%-ը, ոչ արենպաստ (160-ից արձր թեքության) տարածքները` 42,5%-ը, իսկ ավարար պայմաններ ունեցող շրջանները (8-16օ)` 31,7%-ը (հաշվարկներն ըստ128-ի տվյալների): Մակերնույթի խիստ կտրատվածության, տար եր ուղղությամ ձգվող լեռնաշղթաների ն դիրքադրությունների տար երությունների պատճառով Լոռու մարզում կլիմայական տիպերի ավելի մեծ ազմազանություն է նկատվում,

քան Շիրակում: Մարզի տարածքի մեծ մասի համար նորոշ են չափավորցուրտ, չափավոր-ցամաքային, չափավոր-տաք, համեմատա ար խոնավ ն չոր մերձարնադարձային կլիմայական տիպերը: Կլիմայական պայմանների նշված ազմազանությունն իր ազդեցությունն է թողնում մարզի գյուղական տարածքների, մասնավորապես` նակավայրերի զարգացման վրա: Մարզի տարածքին առավել նորոշ են անտառների, լեռնային (մարգագետնային) տափաստանների ն ալպյան մարգագետինների լանդշաֆտները: Տարածքի նակեցման տնտեսական նախադրյալների առումով Լոռու նական պայմանները նպաստավոր են հացահատիկայինների, կարտոֆիլի ն կերային մշակա ույսերի աճեցման համար: Լեռնային խոտհարքերն ու հյութալի արոտավայրերը ծառայում են ազա անասնապահության երկու հիմնական ճյուղերի` տավարա ուծության ն ոչխարա ուծության զարգացման համար: Լոռու մարզի տարածքում գունավոր մետաղների հարուստ պաշարների առկայությունը ն էներգետիկ հզորությունների ստեղծումը պայմանավորել են մի շարք քաղաքային նակավայրերի ձնավորումը: Մարզի կենտրոնական մասով անցնում է Հայաստանի գլխավոր երկաթուղին, իսկ արեկարգ ավտոճանապարհներով Լոռին կապված է հարնան մարզերի ն մայրաքաղաքի հետ: Բնաշխարհագրական նշված պայմանների ն սոցիալ-տնտեսական ու քաղաքաաշխարհագրական որոշակի գործոնների համալիր ազդեցության շնորհիվ պատմական զարգացման ընթացքում ձնավորվել է Լոռու մարզի ժամանակակից գյուղական տարածքների ու նակավայրերի հիմքը: Լոռին նս Հայաստանի ամենավաղ նակեցված տարածքներից է: Թեպետ Լոռու նակեցումը եղել է դեռնս քարեդարյան ժամանակներից, սակայն պատմական իրադարձությունների պատճառով հիմնական նակեցումը ն նակավայրերի ցանցի ձնավորումը կատարվել է 2I2 դարի 20-ական թվականներից: Մարզի նակչության հիմնական մասը տեղա նիկներ` արմատական հայ նակիչներ են, որոնք հաստատվել են այստեղ պատմական հնագույն ժամանակներից: Տաշիր -լոռեցիներն իրենց ինքնատիպ էթնիկաար առային հատկանիշներով հիմնականում պահպանվել են անաղարտ, կարողացել են դիմագրավել ն փրկել երկիրն օտար նվաճողների ասպատակություններից, որոնց մուտքն այս գոտում կրել է դրվագային նույթ: Արնելյան Հայաստանը Ռուսաստանին միանալուց հետո Արնմտյան Հա-

յաստանից ն Պարսկահայքից այստեղ ներգաղթեց հայ նակչության ստվար մի զանգված |43, էջ 82): 2ՄIII դարի երկրորդ կեսերից (1763թ.) Լոռիում հիմնադրվել են հույները (Ալավերդի, Ախթալա ն այլն), որոնք այստեղ են գաղթել Գյումուշխանեից (Տրապիզոնի վիլայեթ): Սկսած 1840թ-ից Լոռիում ապրում են նան ռուս աղանդավորական համայնքներ (մոլոկաններ), որոնք այստեղ հիմնել են ազգագրական ինքնատիպ առանձնահատկություններով աչքի ընկնող մի շարք գյուղական նակավայրեր: Քանի որ Լոռին կապող օղակ էր Հայաստանի մնացած տարածքների ն Ռուսաստանի միջն, ապա ռուսների նակեցումը հիմնականում տեղի էր ունենում ռազմավարական ն տնտեսական նշանակություն ունեցող ճանապարհների երկայնքով:

Աղյուսակ 45 Լոռու մարզի նակավայրերի ու նակչության թվի շարժընթացը (1831-2015 թթ.)1 Տարեթվեր

Բնակավայրերի թիվը

Բնակչության թիվը

Բնակչու Գյուղական -թյան նակչութԳյու- Քաղա- Ընդա Քաղա Գյուղա խտութ- յան խտուղաքային մենը քային կան յունը թյունը

Գյուղերի միջին մարդաքանակը

կան

-

11130

-

88823

130207

11130

2.9

2.9

- 88823

23.5

23.5

121567

34.0

33.0

217916 94210 123706

57.6

33,4

296088 170367 125721

78.2

34.0

339326 215540 123786

90.0

33.5

309518 198521 110997

82.0

30.0

2001 թ. մարդահամ.

286408 169953 116455 253351 148684 104667

76.0 67.0

31.5 28.8

235537 137784 97753

26.4

227999 134310 93689

61.6

25.3

Աղյուսակը կազմված է Населенные пункты и население Арм. ССР за 1831-1959 гг., Е., 1962, վիճակագրական ժողովածուի, 1970, 1979, 1989, 2001 ն 2011 թթ. մարդահամարների ցուցանիշների ն «ՀՀ մարզերը ն Երնան քաղաքը 2015», Ե., 2015, վիճակագրական ժողովածուի տվյալների հիման վրա:

Լոռու մարզի ներկայիս տարածքի նակչությունը 1831 թ. կազմում էր 11130 մարդ, նակավայրերի թիվը` 54, նակչության միջին խտությունը` 29

մարդ/կքմ: Գերակշռում էին նակչության թվով մանր ն փոքր (մինչն 200 մարդ) գյուղերը: Գյուղերի միջին մարդաշատությունը կազմում էր 206 մարդ: Հինգ հարյուր մարդուց ավելի նակիչ ունեին ընդամենը երեք գյուղ (Ուզունլարը (Օձուն), Շնողը ն մեծ Պարնին): Համեմատա ար խիտ էին նակեցված Գուգարքի ն Սպիտակի տարածաշրջանները (6,4 ն 4,4 մարդ /քկմ): Նոսր էին նակեցված Տաշիրի (1,2 մարդ /քկմ) ն Թումանյանի (2 մարդ /քկմ) տարածաշրջանները |հաշվարկներն ըստ թիվ 184-ի տվյալների): 19-րդ դարի երկրորդ կեսին ն 20-րդ դարի առաջին քառորդին Հայաստան աշխարհի տար եր հատվածներում տեղի ունեցած իրադարձություններն իրենց դերն են ունեցել ՀՀ ժամանակակից տարածքի նակչության ն նակավայրերի ձնավորման գործում: 1877-78 թթ. թուրքերի կազմակերպած ջարդերի պատճառով Արնմտյան Հայաստանից (հատկապես Մուշից, Բասենից, Ալաշկերտից, Խնուսից), ինչպես նան Ղարա աղից ն Շուլավերից ներգաղթած հայ նակչության մի մասը հաստատվել են նան Լոռիում: 1880թ. Լոռիում կար 66 գյուղ, որոնցից խոշորներն էին Ուռուտը, Ագարակը, Լեջանը, Լոռի երդը, Ուզունլարը, Ջալալօղլին ն այլն |43): Լոռու տարածքում նակչության թվի ավելացման գործում մեծ դեր են խաղացել 19-րդ դարի երկրորդ կեսին մարզի տարածքում արհեստների, առնտրի ն արդյունա երության որոշ ճյուղերի զարգացումը: Այդ նույն ժամանակահատվածում մարզում գյուղական նակավայրերի ձնավորման համար վճռորոշ դեր են ունեցել նան հաղորդակցության ուղիների ստեղծումը: Երնան -Ղարաքիլիսա – Թիֆլիս երկաթուղու ն Երնան -Ապարան Ղարաքիլիսա- Դիլիջան ավտոխճուղիների անցկացումը խթանեցին նոր գյուղերի ձնավորմանը ն մինչ այդ գոյություն ունեցող գյուղերի խոշորացմանը: Նշված ճանապարհների երկայնքով, հարմար վայրերում հիմնվում էին իջնանատներ ն փոստատներ, որոնց կից ստեղծվում էին դար նոցներ, ուժկետեր ն այլն: Հետագայում դրանց մեծ մասը դարձան նակավայրեր (Փամ ակ, Վահագնաձոր, Ձորագետ ն այլն): 1926 թ. Լոռին արդեն ուներ 162 գյուղ ն մեկ քաղաք: Ընդհանուր առմամ 1831-1989թթ. ընթացքում մարզի նակչության թիվն ավելացել է ավելի քան 35 անգամ: Սկսած 20-րդ դարի 20-ական թվականներից առավել արձր տեմպերով աճել է մարզի քաղաքային նակչությունը (վերջինս 1926-1989 թթ. ընթացքում ավելացել է մոտ 23 անգամ): Նույն այդ ժամանակամիջոցում գյուղական նակչության թիվը նվազել է ավելի քան 10,5 հազ-ով:

Լոռու մարզում նակչությունը տեղա աշխված է խիստ անհավասարաչափ: Միջին խտությունը կազմում է 62 մարդ /քկմ, իսկ գյուղական նակչության խտությունը` 31.0 մարդ/քկմ: Մարզի նակչության 70-75%-ը կենտրոնացված է Փամ ակ, Ձորագետ ն Դե եդ գետերի ավազաններում: Գյուղական նակչության խտությունն ավելի արձր է Սպիտակի ն Գուգարքի տարածաշրջաններում, իսկ մնացած տարածաշրջաններում այն փոքր է մարզի գյուղական նակչության խտության միջին ցուցանիշից:

Աղյուսակ 46 Լոռու մարզի գյուղական նակավայրերի թվաքանակի փոփոխությունները (1926-2015թթ.)1 Բնակավայրերի թիվը ժամանակահատվածի ընթացքում 1926- 1959- 1970- 198819261959 1970 1988 2015 ա) Գյուղական նակավայրերի ընդհա- 162 նուր թիվը ժամանակահատվածի սկզ ում ն վերջում )Վերացված գյուղական նակավայ- 23 րերի թիվը, այդ թվում `գյուղեր գ)Քաղաքներ դարձած գյուղերի թիվը դ)Այլ նակավայրերի միացած գյուղերի թիվը ե)Նոր ստեղծված գյուղական նակավ. 13 թիվը, այդ թվում `գյուղեր զ)Վերականգնված գյուղերի թիվը է) Նախկին քաղաքներից առաջացած գյուղեր

-

-

-

-

-

-

-

-

Լոռու մարզում գյուղական նակչության անհավասարաչափ տեղաաշխումը պայմանավորված է տարածքի մակերնույթի ազմազանությամ , տնտեսական յուրացվածության ն տնտեսության կառուցվածքի տարածքային տար երություններով, տրանսպորտային ցանցի խտությամ ն այլ գոր1

Հաշվարկներն արված են «Населенные пункты и население Арм. ССР за 1831-1959 гг.», Е., 1962, վիճակագրական ժողովածուի ն ՀՀ ԱՎԾ տվյալների հիման վրա:

ծոններով: Մարզի նակչության ն նակավայրերի տեղա աշխման ն տարա նակեցման ցանցի ձնավորման գործում վճռորոշ դեր են ունեցել տրանսպորտային ուղիները: Մարզի նակավայրերի գերակշռող մասը կենտրոնացված են Երնան – Վանաձոր – Թ իլիսի երկաթուղու մերձակա տարածքներում: Սպիտակի, Գուգարքի ն Թումանյանի տարածաշրջանների գյուղերի 71%-ը գտնվում են կամ երկաթուղու անմիջական հարնանությամ , կամ նրանից մինչն 3 կմ հեռավորության վրա |43): Ունենալով ծովի մակարդակից արձրությունների մեծ տար երություններ ն մասնատված լինելով Փամ ակ, Ձորագետ ն Դե եդ գետերի ու նրանց վտակների հովիտներով, Լոռու տարածքն աչքի է ընկնում նան գյուղական նակավայրերի խիստ անհավասարաչափ տեղա աշխմամ : Մշտական նակության տարածքը մարզում տատանվում է ծովի մակարդակից 505 մետրից մինչն 1930 մ ացարձակ արձրությունների միջն: Բնակավայրերի ացարձակ արձրությունների մեծ լայնույթով աչքի է ընկնում Թումանյանի տարածաշրջանը, որտեղ այն կազմում է 1145 մ: Մարզի գյուղական նակավայրի շուրջ 80 %-ն ընկած են 1200-1800 մ ացարձակ արձրություններում: Նշված գոտում ապրում է Լոռու գյուղական նակչության ավելի քան 76%-ը: Մարզի ամենա արձրադիր տարածաշրջանը Սպիտակն է, որտեղ գյուղական նակչության 80 %-ը տեղա աշխված է ծովի մակարդակից 16011800 մ արձրություններում, իսկ 14%-ը` 1800 մ-ից ավելի արձրություններում: Տաշիրի տարածաշրջանում գյուղական նակչության 39 %-ը կենտրոնացած է 1401-1600 մ արձրություններում, իսկ 53%-ը` 1601-1800մ արձրություններում: Դա պայմանավորված է Տաշիրի տարածաշրջանի նշված գոտիներում նական հարուստ արոտների առկայությամ ն անասնապահության զարգացման արենպաստ հնարավորություններով: Սպիտակի տարածաշրջանում դրան ավելանում են նան հացահատիկայինների, շաքարի ճակնդեղի, կաղամ ի ն այլ մշակա ույսերի աճեցման համար ագրոկլիմայական արենպաստ պայմանները: Լոռու մարզի նակչության տեղա աշխման ն խտության, ինչպես նան գյուղերի մարդաշատության ցուցանիշների վրա իրենց ազդեցությունն են թողել 1988 թ. երկրաշարժը ն ազգամիջյան հարա երությունների սրումը: Վերջինիս հետնանքով մեծ թվով ադր եջանա նակ գյուղեր դատարկվեցին, իսկ որոշ գյուղերի նակչության թիվը նվազեց, որը կապված էր նան մեծ

թվով հույների Հունաստան տեղափոխվելու հետ: Մեծ էր նան ժողովրդագրական աննպաստ վիճակի ն տնտեսական ճգնաժամի ազդեցությունը, որոնց հետնանքով վատացան գյուղական նակչության սոցիալական պայմանները ն տեղիք տվեցին արտագաղթի: Դրան նպաստեցին նան գյուղատնտեսական մեքենաների, պարարտանյութերի ն վառելիքի պակասը, սեփականաշնորհված հողերի հեռու գտնվելը, դրանց օգտագործման ն գյուղատնտեսական ապրանքների իրացման դժվարությունները ն այլ գործոններ: Լոռու տարածաշրջանները գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման նույթով զգալիորեն տար երվում են միմյանցից: Մարզի հարավում, որտեղ մակերնույթի մասնատվածության աստիճանը համեմատա ար փոքր է, նակեցվածության աստիճանը արձր է (մոտ 41 մարդ/քկմ): Այս մասի համար նորոշ է տարա նակեցման խմ ային ձնի տարածումը: Բնակավայրերի առանձին խմ եր տարածված են Սպիտակ ն Վանաձոր քաղաքների շրջակայքում: Մարզի հյուսիսային մասն առանձնանում է հարթ մակերնույթով ն արձրաչափական նիշերի ոչ մեծ տատանումներով: Այն ունի քիչ թե շատ համատարած տարա նակեցում ն ընդգրկում է Տաշիրի տարածաշրջանի մեծ մասը, ացի նրա արնմտյան մասից, որտեղ արձրանում է Ջավախքի լեռնազանգվածը: Լոռու մարզի կենտրոնական մասում նակեցված հիմնական տարածքն ընկած է Ստեփանավան-Ալավերդի-Եղեգնուտ եռանկյունու հատվածում: Այստեղ գյուղերը տարածված են Ձորագետի ն Դե ետի երկայնքով: Նոսր է նակեցված մարզի արնելյան հատվածը, որտեղ նակավայրերի մի առանձին խում տարածված է ծայր հյուսիս-արնելյան մասում, իսկ մնացած մասերում տարածված առանձին նակավայրերը տարա նակեցման արեալ չեն ստեղծում: Ի տար երություն Շիրակի, Լոռիում գյուղերի մարդաշատության տատանումները մեծ չեն: Գերակշռում են 1000-3000, 200-500 ն 500-1000 նակիչ ունեցող գյուղերը: Առավել մարդաշատ են շրջանի հարավային մասի (Սպիտակի ն Գուգարքի տարածաշրջանների) գյուղերը: Գյուղերի միջին մարդաքանակով Լոռին 1.4 անգամ զիջում է ՀՀ միջին ցուցանիշին: Մարզում կա մինչն 50 նակիչ ունեցող 3 գյուղ ( ացի Ախթալա, Թումանյան ն Շամլուղ քաղաքների ենթակայության տակ գտնվող գյուղերից), սակայն մարզի նակեցված 115 գյուղից 73 %-ն ունի մինչն 1000 նակիչ: Երեք հազարից ավելի նակիչ ունեն մարզի ընդամենը 7 գյուղ: Դրանցում 2015 թ-ին ապրում էր մարզի գյուղական նակչության 27,5 %-ը:

121567 (16.3%)

Գյուղական չության թիվը

32.4

Գյուղական նակչության խտությունը ( մարդ /քկմ) 32.9

123706 (13.9%)

(11.5%)

34.4

129178 (12.7%)

(13.2%)

32.7

122736 (11.8%)

(13.2%)

120292 (11.2%)

(12.7%)

Տարեթվեր

32.7

122918 (10.1%)

(12.9%)

33.8

127469 (11.2%)

(12.8%)

96705

12.6

11384

12.6

Աղյուսակը կազմված է Населенные пункты и население Арм. ССР за 1831-1959 гг., Е., 1962 г., վիճակագրական ժողովածուի, 1970, 1979, 1989, 2001 ն 2011 թթ. մարդահամարների ցուցանիշների ն «ՀՀ մարզերը ն Երնան քաղաքը 2015», Ե., 2015, վիճակագրական ժողովածուի տվյալների հիման վրա:

Գյուղական նակավայրերի միջին մարդաքանակը

նակ-

(12.6%)

Գյուղական նակավայրերի թիվը ( աժինը ՀՀ-ում)

Ցուցանիշներ

Աղյուսակ 47 ՀՀ Լոռու մարզի գյուղական նակավայրերի ն նակչության թվի ցուցանիշների շարժընթացը (1926-2015 թթ.)1

100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0

6.1

6.1

7.4

4.3

7.0

6.4

6.4

3.6

2.6

2.6

3.3

6.2

11 10362

22694

22512

3.3

3.1

3.1

8.7

8.7

9.1

8.8

8.8

8.4

21.7

21.7

21.5

24.0

23.5

18.3

10 9947 25 27248 Նույնը տոկոսներով 2.2 13.0 13.0 24.0 23.2

30.9

31.3

30.6

24.1

17.8

19.5

23.8

26.2

20250

18851

29194

27.0

26.1

24.8

29.6

34.5

33.8

35.5

28.9

39169

32666

43584

3.5

3.5

3.3

1.8

4.6

4.9

4.5

2.9

Գյուղական նակչության ն նակավայրերի թվի աշխումն ըստ արձրության գոտիների (մ) մինչն 80110011201140116011801800 ա ա ա ա ա ա ա 7 4350 10 2690 21 15818 34 28220 39 31731 48 351165

Աղյուսակը կազմված է « Населенные пункты и население Арм. ССР за 1831-1959 гг.», Е, 1962 г., վիճակագրական ժողովածուի, 1979 ն 2011 թթ. մարդահամարների ն «ՀՀ մարզերը ն Երնան քաղաքը թվերով- 2015», Ե., 2015, վիճակագրական ժողովածուի տվյալների հիման վրա: Մարզի գյուղական նակավայրերի իրական թիվը 122 է, որից 1-ը մշտական նակչություն չունի, իսկ 6-ը գտնվում են քաղաքային նակավայրերի ենթակայության տակ:

100.0 100.0

113484

96705

122736

121567

Տարեթվեր

Գյուղերի թիվը

Աղյուսակ 48 Լոռու մարզի գյուղական նակավայրերի ն նակչության թվի շարժընթացն ըստ արձրության գոտիների (1926-2015 թթ.) Բնակչութ յան թիվը

Գյուղական նակավայրերի արձրաչափական տեղադիրքի առումով Լոռում նակավայրերի թվով ն նակչության քանակով առանձնանում է ծովի մակարդակից 1401-1800 մ արձրության գոտին, որին աժին է ընկնում մշտական նակչություն ունեցող գյուղերի 57 ն գյուղական նակչության 52 %-ը: 1979 թ. համեմատությամ 2015 թ. այդ գոտու գյուղական նակչության մասնա աժինը նվազել է տոկոսային 7 կետով, որը տեղի է ունեցել հիմնականում վերջին մեկուկես տասնամյակի ընթացքում: Գյուղական նակչության ն նակավայրերի ըստ ծովի մակարդակից ունեցած արձրության տեղա աշխման նկատելի փոփոխություն է տեղի ունեցել նան մարզի մինչն 1000մ արձրության գոտում: 1926թ. համեմատությամ 2015 թ. այստեղ, ճիշտ է, գյուղերի թիվը նվազել է, սակայն նակչության մասնա աժինն ավելացել է մոտ 1.8 անգամ (աղ.48): Լոռու մարզում ըստ ծովի մակարդակից ունեցած արձրության գոտիների աշխման գյուղական նակչության թվի շարժընթացը որոշակիորեն տար երվում է ՀՀ-ում տեղի ունեցած ընդհանուր գործընթացից: Եթե 19262015 թթ. մարզում ծովի մակարդակից 1801-2000 մ արձրության գոտում գյուղական նակչության մասնա աժինն ավելացել է 1,9 տոկոսային կետով,ապա ՀՀ-ում արձրության այդ գոտում տվյալ ժամանակահատվածում գյուղական նակչության մասնա աժինը նվազել է 4.4 տոկոսային կետով: Անցած տասնամյակների ընթացքում Լոռու մարզի գյուղական նակավայրերի նակչության թվաքանակում տեղի ունեցած փոփոխությունների պատճառով փոփոխվել է նան մարզի գյուղական տարա նակեցման նույթն ըստ գերակշռող մարդաքանակի: Եթե 1926 թ. մարզի համար առավել նորոշ էր մեծ ն միջին մեծության գյուղային տարա նակեցումը, ապա ներկայումս` մեծ ն գերխոշոր գյուղային տարա նակեցումը: Վերջիններիս թեն աժին է ընկնում գյուղերի ընդհանուր թվի ընդամենը 33 %-ը, սակայն գյուղական նակչության` 65,3 %-ը: Անշուշտ, գյուղական նակավայրերի խոշորացումը դրական երնույթ է: Նույնչափ վտանգավոր է նան գյուղական նակավայրերի մարդաքանակի նվազումը: Լոռու մարզում առավել խոցելի են մինչն 500 նակիչ ունեցող գյուղերը: Մարզից դեռնս շարունակվող միգրացիան հիմք է տալիս պնդելու, որ մոտ ապագայում նազրկման վտանգը կարող է սպառնալ վերը նշված գյուղերին, որոնց թիվը 2015 թ. կազմում էր 56: Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ մարզում ժողովրդագրական ծայրահեղ վատ ն վատ վիճակ ունեն առավելապես մանր ու փոքր գյուղական համայնքները, որոնք նախկին

100.0 100.0 100.0 100.0

100.0 100.0 100.0 100.0

121567 122736 96705 113484 35.2 14.1 21.7 22.6

ա

4.1 1.6 2.9 2.6

Մինչն 200 մ

17.9 25.6 29.6 26.1

ա

10794 28379 11352 20818 15580 12982 Նույնը տոկոսներով 8.9 22.8 23.3 9.2 22.3 17.0 11.5 17.4 16.1 8.6 14.8 11.4

ա

20.4 33.9 27.0 30.4

ա

42.9 55.0 49.4 49.9

52165 67475 47785 56589

3.7 3.3 4.3 3.5

ա

20.8 11.9 20.1 12.0

25232 14600 19466 13655

Գյուղական նակավայրերի աշխումն ըստ մարդաքանակի (մարդ ) 201-500 501-1000 1001-3000 3001-5000

0.8 2.6

ա

5.3 15.5

17556

5000-ից ավելի

Աղյուսակը կազմված է « Населенные пункты и население Арм. ССР за 1831-1959 гг.», Е., 1962 г., վիճակագրական ժողովածուի, 1979 ն 2011 թթ. մարդահամարների ն «ՀՀ մարզերը ն Երնան քաղաքը թվերով- 2015 », Ե., 2015, վիճակագրական ժողովածուի տվյալների հիման վրա: Մարզի գյուղական նակավայրերի իրական թիվը 122 է, որից 1-ը մշտական նակչություն չունի, իսկ 6-ը գտնվում են քաղաքային նակավայրերի ենթակայության տակ:

Տարեթվեր Գյուղերի թիվը

Աղյուսակ 49 Լոռու մարզի գյուղական նակավայրերի ն նակչության թվի փոփոխություններն ըստ գյուղերի մարդաքանակի (1926-2015թթ.)1 Բնակչության թիվը

շրջկենտրոններից, մարզկենտրոն Վանաձորից ն մայրուղիներից գտնվում են համեմատա ար մեծ հեռավորության վրա (Ջիլիզա, Ապավեն, Արծն, Գոգավան, Պաղաղ յուր, Ձյունաշող ն այլ գյուղեր) |23): Մարզի գյուղական նակավայրերում դիտվող էական փոփոխություններից է նան գյուղերի միջին մարդաշատության նվազումը, որը տեղի է ունեցել նան խոշոր ն գերխոշոր գյուղերում: Լոռու մարզն ընդգրկում է Լոռի- Փամ ակի ցրված, տեղ-տեղ նակավայրերի խմ ային կուտակումներով տարա նակեցման շրջանը, գյուղական տարածքների ն տարա նակեցման տեղական հետնյալ տիպերով.  Լոռվա սարահարթի ցրված տարա նակեցում` առանձին շրջաններում նակավայրերի առավել խիտ ցանցով,  Շիրակամուտի գոգավորության ցրված տարա նակեցումը,  Ստորին Փամ ակ-Դե եդի առանձին օջախներով տարա նակեցում` միջին, մեծ, իսկ առանձին դեպքերում նան խոշոր նակավայրերով: Վերջիններս իրենց մեջ ունեն գյուղական տարա նակեցման յոթ ենթատիպեր: Ինչպես ՀՀ այլ մարզերում, այնպես էլ Լոռիում գյուղական տարածքների տնտեսական գործունեության հիմքը գյուղատնտեսությունն է: Այստեղ գործում են 39700 գյուղացիական տնտեսություններ: Դրանց կողմից գյուղատնտեսական նպատակներով օգտագործման համար պիտանի տարածքների ընդհանուր մակերեսը կազմում է շուրջ 251054 հա (մարզի տարածքի 66.1 %-ը), որից 42089 հա-ը (16.8 %-ը)` վարելահողեր, 1,1 %-ը` ազմամյա տնկարկներ, 58 %-ը` արոտավայրեր, 14 %-ը` խոտհարքեր, մնացածը` այլ հողատեսքեր: Ըստ Լոռու մարզպետարանի աշխատակազմի գյուղատնտեսության ն նապահպանության վարչության տվյալների ներկայումս գյուղացիական տնտեսությունների կողմից օգտագործվում են մարզի մշակելի հողատարածքների մոտ 70 %-ը (մի քանի տարի առաջ այն կազմել է ընդամենը 50 %): Մարզում ոռոգելի հողատարածքները կազմում են մոտ 9300 հա կամ մշակելի հողատարածքների 22 %-ը: Դրանք ավելի մեծ մակերես են կազմում Սպիտակի, Ստեփանավանի ն Թումանյանի տարածաշրջաններում: Մարզի գյուղացիական տնտեսությունների արտադրական մասնագիտացման մեջ առավել մեծ աժին ունեն խոշոր եղջերավոր անասնապահությունը, կարտոֆիլի ն հացահատիկի մշակությունը: Ըստ առանձին տարածաշրջանների գյուղացիական տնտեսություններրի արտադրական մասնագիտացումն ունի հետնյալ պատկերը.

 Գուգարքի տարածաշրջան ` խոշոր ն մանր եղջերավոր անասնապահություն, կարտոֆիլի ն հացահատիկի մշակություն, անջարա ուծության (տարածաշրջանում վարելահողերի համեմատա ար փոքր աժինը ն հողակտորների փոքր չափերը սահմանափակում են երկրագործության զարգացման հնարավորությունները),  Սպիտակի տարածաշրջան` հացահատիկի ն կարտոֆիլի մշակություն, անասնապահություն (առավելապես` խոշոր եղջերավոր): Տարածաշրջանի մի շարք գյուղերում զ աղվում են նան անջարա ուծությամ , որն ունի առավելապես սպառողական նշանակություն: Նախկինում այստեղ մշակվող շաքարի ճակնդեղի ցանքատարածքները փոխարինվել են հիմնականում հացահատիկի (ցորենի) ն կարտոֆիլի ցանքատարածքներով: Տարածաշրջանում ձնավորվել են Ագրոհոլդինգ ՍՊԸ, որն իրականացնում է տավարի զտարյուն ցեղերի ազմացում: Տարածաշրջանի գյուղական համայնքներից գյուղացիական տնտեսությունների առավել արձր եկատմաերությամ առանձնանում է Մեծ Պարնի գյուղը, որն ունի արգավանդ հողատարածքների առավել մեծ տարածքներ, կարտոֆիլի ն  Ստեփանավանի ն Տաշիրի տարածաշրջաններ` հացահատիկի մշակություն, տավարա ուծություն ն սպառողական նշանակության անջարա ուծություն: Տարածաշրջանի գյուղերում խորհրդային տարիներին գոյություն ունեցող տոհմա ուծական խոշոր տնտեսություններ ներկայումս չկան, պտղա ուծություն, անասնապա Թումանյանի տարածաշրջան` հություն, անջարա ուծություն: Մարզում մշակելի հողատարածքների միջին չափն առավել մեծ է Սպիտակի տարածաշրջանի գյուղացիական տնտեսություններում: Նրան հաջորդում են Ստեփանավանի ն Տաշիրի տարածաշրջանի գյուղացիական տնտեսությունները, իսկ Գուգարքի ն Թումանյանի տարածաշրջաններում այդ ցուցանիշը նկատելիորեն ցածր է: Մարզի գյուղացիական տնտեսությունների ինտենսիվացման մակարդակն առավել արձր է Սպիտակի ն Տաշիրի տարածաշրջանների գյուղերում, որոնք առանձնանում են մշակելի հողատարածքների ավելի ընդարձակ ն հողակտորների մեծ չափերով, հողերի նական երրիությամ , ագրոտեխնիկական միջոցառումների իրականացման (հատկապես ցանքաշրջանառության) ավելի լայն հնարավորություններով: Այդ ամենի շնորհիվ նշված տարածաշրջանների գյուղացիական տնտեսություններում եկամտա երությունն

ավելի արձր է քան մարզի մյուս տարածաշրջանների գյուղացիական տնտեսություններում: Վերջին հինգ տարիներին (2011-2015 թթ.) Լոռու մարզի գյուղացիական տնտեսությունների կողմից արտադրված համախառն արտադրանքը կազմել է մոտ 73.5 մլրդ դրամ, որը կազմում է ՀՀ համապատասխան ցուցանիշի մոտ 7.3 %-ը: Մարզի գյուղացիական տնտեսությունների տնտեսական զարգացման առավել հրատապ հիմնախնդիրներից են.  ոռոգման ջրի պակասը ն ցանցի մաշվածությունը հնարավորություն չեն տալիս սեզոնին ապահովել անհրաժեշտ քանակով ոռոգում ն մշակելի տարածքների երքատվության արձրացում: Այս իմաստով խիստ հրատապ է մարզում նոր ջրագծերի ստեղծումն ու ոռոգման ցանցի վերանորոգումը,  չնայած վերջին տարիներին գյուղատնտեսության զարգացման ծրագրի շրջանակներում մարզի գյուղացիական տնտեսություններում ներդրվել է որոշակի թվով տրակտորներ, շարքացաններ, մամլիչներ ն այլ գործիքներ ու մեխանիզմեր, սակայն գյուղտեխնիկան առավելապես հին է, որը չի ապահովում գյուղատնտեսական աշխատանքների անհրաժեշտ արդյունավետություն: Մասնավորապես` մարզի գյուղացիական տնտեսություններում հացահատիկահավաք կոմ այնների փոքր թիվը ն հին լինելը հնարավորություն չեն տալիս ժամանակին կատարել երքահավաքը ն խուսափել երքի կորուստներից,  զգալի թվով գյուղական համայնքների տարածքներ չունեն հակակարկտային կայաններ, որի պատճառով գյուղացիական տնտեսությունները կրում են ֆինանսական զգալի կորուստներ,  մարզում չկան հացահատիկի ն այլ մշակա ույսերի լա որատորիաներ, որոնք հնարավորություն կտան լուծել սերմնա ուծության ն սորտաթարմացման հիմնահարցերը ն արձրացնել սերմնաապահովվածության մակարդակը,  մարզի գյուղացիական տնտեսությունների զարգացմանը խոչընդոտում է գյուղմթերքների իրացման առկա խնդիրը (վերջին մի քանի տարիներին զգալիորեն նվազել է մարզից գյուղմթերքների արտահանումը Ռուսաստան` ռուսական ռու լու արժեզրկման պատճառով): Մարզի տարածքում մսի, կաթի, կաշվի ն րդի մթերման ն վերամշակման ձեռնարկությունների, գյուղատնտեսական կենդանիների նախկինում գոյություն ունեցող սպանդանոցների վերականգնումը, մրգի ն անջարեղենի սառնարանային տնտեսությունների ն

չորանոցների ստեղծումը էապես կնպաստեն նշված խնդրի լուծմանը: Լոռու գյուղական տարածքների ու նակավայրերի ապահովվածությունը արտադրական ենթակառուցվածքներով ն սոցիալ-մշակութային ծառայություններով ունի հետնյալ պատկերը: Գյուղական նակավայրերի տրանսպորտային սպասարկումն իրականացվում է մարզի տարածքում առկա միջպետական 219, հանրապետական 264 ն մարզային նշանակություն ունեցող 408 կմ ավտոճանապարհների միջոցով: Բացառությամ մի քանի փոքր գյուղերի, մարզի մնացած ոլոր գյուղական նակավայրերը ներմարզային գործող երթուղիներով կապված են մարզկենտրոնի ն տարածաշրջանային կենտրոնների հետ: Ներմարզային ավտոճանապարհների տեխնիկական վիճակն ընդհանուր առմամ գնահատվում է ավարար: Առավել արվոք են Սպիտակի ն Ստեփանավանի տարածաշրջանների գյուղական նակավայրերի ավտոճանապարհները: Մարզի ոլոր գյուղերն ունեն ջրամատակարարման ներքին ցանց: Իրականացվում են նոր ծրագրեր ջրագծերի արեկարգման ուղղությամ , որը հնարավորություն կտա ապահովել ջրի անհրաժեշտ ծավալ ն նակավայրերի շուրջօրյա ջրամատակարարում: Մարզի 27 գյուղական համայնք 2016 թ-ի դրությամ գազաֆիկացված չէր: Սպիտակի ն Ստեփանավանի տարածաշրջանների գրեթե ոլոր գյուղերը գազաֆիկացված են: Ամենաքիչ գազաֆիկացված է Տաշիրի տարածաշրջանը: Մարզի ոլոր գյուղական համայնքներում կան առողջապահական հաստատություններ: Մարգահովիտ, Վահագնի, Լեռնապատ, Գուգարք, Շահումյան, Մեծ Պարնի, Ջրաշեն, Արնաշող, Մեծավան, Ուռուտ, Վարդա լուր, Աքորի, Դսեղ, Արնածագ, Օձուն, Ճոճկան, Շնող գյուղերում գործում են առողջության կենտրոններ կամ ժշկական ամուլատորիաներ, որոնք սպասարկում են հարակից մի քանի այլ գյուղերի: Մարզի մնացած գյուղերի առողջապահական սպասարկումն իրականացվում է Վանաձոր, Ստեփանավան, Տաշիր, Ալավերդի, Ախթալա, Թումանյան ն Սպիտակ քաղաքների ենթակայության տակ գտնվող ուժակմանկա արձական կետերի կողմից: Լոռու մարզի 7 գյուղում չկան հանրակրթական դպրոցներ, իսկ Օձուն, Մեծավան ն Շիրակամուտ գյուղերում գործում են 2-ական դպրոց: Մարզի 69 գյուղում կան մանկապարտեզներ, իսկ 22-ում` նախակրթական հաստատություններ: Մարզի գյուղերի կրթական հաստատությունների հրատապ հիմնախնդիրներից են նյութատեխնիկական ազայի արելավումը, փոքր գյուղերում` դասարանների համալրումը աշակերտ-թվով, իսկ առանձին

գյուղերում` նան մասնագետ մանկավարժների պակասը: Այսպիսով`  Լոռու նական պայմանների ազմազանությունը, ագրոկլիմայական ռեսուրսների ն սոցիալ-տնտեսական զարգացման նախադրյալների նշանակալից տար երությունները ստեղծել են գյուղական տարածքների նակավայրերի ձնավորման ն զարգացման միանգամայն տար եր պայմաններ, որն արտահայտվում է մարզի ժամանակակից գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման նորոշ գծերով ն ինքնատիպությամ : Դրանում իրենց դերն են ունեցել նան մարզի տարա նակեցման ձնավորման պատմական ն ազգագրական գործոնները:  Տարածքի տնտեսական յուրացվածության ն տնտեսության տարածքային կառուցվածքի նկատելիորեն մեծ տար երությունները պայմանավորել են մարզի գյուղական նակչության ն նակավայրերի խիստ անհավասարաչափ տեղա աշխումը: Գյուղերն առավելապես տեղա աշխված են 1200-1800 մ արձրության գոտիներում, տրանսպորտային ուղիների երկայնքով ն մերձակա հատվածներում, Լոռվա սարահարթում ն գետահովտային ու լեռնահովտային հարմար շրջաններում` առաջացնելով տարանակեցման միանգամայն տար եր ձներ ն համալիրային (տեղական) տիպեր ն ենթատիպեր:  Սպիտակի երկրաշարժը, մեր տարածաշրջանում տեղի ունեցած քաղաքաաշխարհագրական իրադարձությունները ն նակչության շարունակվող արտագաղթը վերջին քսանհինգ տարում էական ազդեցություն են թողել մարզի գյուղական նակավայրերի վրա. նվազել է նակավայրերի մարդաքանակը, տասնյակ գյուղական նակավայրերում առաջացել են աննպաստ ժողովրդագրական իրավիճակ ն սոցիալ-տնտեսական մի շարք հիմնախնդիրներ: Առանձնապես նկատելի է մարզի 1401-1800 մ արձրություններում գյուղական նակչության մասնա աժնի նվազումը, որը 1979 թից հետո պակասել է 7,3 տոկոսային կետով: Վերջինիս հետնանքով նշված շրջանների գյուղական նակավայրերի ժողովրդագրական իրավիճակի վատթարացումից ացի էապես նվազում է հատկապես 1600-1800 մ արձրությունների յուրացվածության աստիճանը ն տնտեսական արդյունավետությունը:  Լոռու մարզի գյուղական տարածքների ու գյուղերի առավել հրատապ լուծում պահանջող հիմնախնդիրներն են համարվում գյուղական նակավայրերի մարդաքանակի նվազման կանխումը, տասնյակ գյուղերում ստեղծված նակչության ծայրահեղ աննպաստ սեռատարիքային կառուց-

վածքի ու ժողովրդագրական իրավիճակի արելավումը, գյուղական նակավայրերի տարածքային, մարդկային ն այլ ռեսուրսների արդյունավետ ու նպատակային օգտագործումը:

6.6 Կոտայքի մարզ Կոտայքի մարզը զ աղեցնում է ՀՀ տարածքի 7 %-ը: Մարզին աժին է ընկնում ՀՀ նակչության 8,5 ն գյուղական նակչության 10,6 %-ը: Մարզն ունի 60 գյուղական համայնք ն 62 գյուղ (ՀՀ մշտական նակչություն ունեցող գյուղերի 6,8 ն գյուղերի ընդհանուր թվաքանակի` 6,5 %-ը): Կոտայքի մարզի տարածքը նակեցման ն տնտեսական գործունեության տեսանկյունից գնահատելիս պետք է նախ ն առաջ նկատի ունենալ մարզի նպաստավոր աշխարհագրական դիրքը: Մարզը կենտրոնական դիրք է զ աղեցնում ՀՀ տարածքում ն միակ մարզն է, որ չունի արտաքին սահմաններ: Այն մայրաքաղաքի հետ ունի սահմանագծի նույնքան երկարություն, որքան Արագածոտնի, Արմավիրի ն Արարատի մարզերը միասին վերցրած: Կոտայքի մարզի կենտրոնական մասով են անցնում ՀՀ-ի համար առանցքային նշանակության Երնան - Հրազդան – Սնան-Դիլիջան-Իջնան ավտոմայրուղին ն Արարատ-Երնան-Հրազդան-Սնան-Սոթք երկաթգիծը: Աշխարհագրական դիրքի նշված կողմերը, հատկապես խորհրդային իշխանության վերջին 4-5 տասնամյակների ընթացքում, իրենց դրական դերն են ունեցել Կոտայքի մարզի ժամանակակից տարածքի նակեցման, մասնավորապես` գյուղական տարածքների սոցիալ-տնտեսական զարգացման համար: Կոտայքի մարզում ծովի մակարդակից մինչն 2000 մ արձրություն ունեցող շրջանները կազմում են տարածքի մոտ 48 %-ը, 2001-2500 մ արձրության շրջանները` մոտ 30 %-ը, իսկ մնացած 22 %-ը` 2500 մ-ից արձր շրջաններն են |հաշվարկներն ըստ 128-ի տվյալների): Մարզում նակեցման ն տնտեսական գործունեության համար առավել նպաստավոր պայմաններ ունեն Եղվարդի ն Հրազդանի սարավանդները: Առաջին երկուսն ունեն ծովի մակարդակից 1350-1550 մ արձրություն ն հյուսիսից եզրավորում են Արարատյան գոգավորությունը: Մարզի կենտրոնական հատվածը զ աղեցնում է Հրազդանի սարահարթը, որն ունի ծովի մակարդակից 1700-1800 մ արձրություն: Կոտայ-

քի տարածքը արնելքից եզրավորվում է Գեղամա լեռնաշղթայով, հյուսիսից` Փամ ակի, Հյուսիս-արնմուտքից` Ծաղկունյաց: Կոտայքի մարզ հարավային շրջաններին (Կոտայքի ն Եղվարդի սարավանդներին) նորոշ է չոր ցամաքային, միջին արձրություններին` արեխառն լեռնային, իսկ ավելի արձրադիր շրջաններին` ցուրտ կլիման: Ցածրադիր վայրերում ամռանը շոգ է, միջին արձրություններում` չափավոր տաք, լեռներում` զով: Մարզում մթնոլորտային տեղումների տարեկան քանակը տատանվում է 400-800 մմ-ի միջն: Մարզի գյուղական տարածքների համար առանձնակի նշանակություն ունեն լեռնատափաստանային սնահողային վարելահողերի ն լեռնամարգագետնային ամառային արոտավայրային տարածքները: Գեղամա ն Փամակի լեռների լանջային հսկայական տարածքներ համարվում են հյութալի արոտավայրեր ն խոտհարքեր մարզի գյուղական տարածքների համար: Կոտայքի մարզը ացառիկ հարուստ է տարածքի նակեցման ն նակավայրերի զարգացման համար կարնորագույն դեր ն նշանակություն ունեցող ջրային ռեսուրսներով: Մարզի տարածքում հրա խային ապարների մեջ ներծծվող ջրերն աղ յուրների տեսքով դուրս են գալիս լեռների ստորոտներում, Հրազդան ն Ազատ գետերի կիրճերում: Հայտնի են Քառասունակնի, Արզնիի ն Գառնիի աղ յուրները: Կարնոր նշանակություն ունեն նան տեղական (Հրազդան գետի ու նրա վտակների) ն տարանցիկ ջրային ռեսուրսները: Մարզի տարածքում կան նան հանքային ջրերի մի շարք (Արզնու, Բջնիի, Հանքավանի ն այլն) աղ յուրներ, որոնք ունեն տնտեսական ն ռեկրեացիոն ացառիկ նշանակություն: Դեռ հին ժամանակներից ն մասնավորապես` վերջին հարյուրամյակի ընթացքում մարզի ժամանակակից տարածքի նակեցման, գյուղական տարածքների ձնավորման ն զարգացման գործում իրենց դերն են ունեցել այստեղ առկա շինարարական ազմազան ռեսուրսների, հատկապես` ազալտի, պեռլիտի ն մարմարի պաշարները: Բնառեսուրսային ու աշխարհագրական վերը նշված գործոնները ն ժամանակի ընթացքում ձնավորված ենթակառուցվածքներն իրենց անմիջական ազդեցությունն են թողել մարզի ժամանակակից տարածքում նակավայրերի ցանցի ձնավորման ն զարգացման վրա: Կոտայքի մարզի ժամանակակից տարածքը նս մեր հանրապետության վաղ նակեցված շրջաններից է, որի մասին են վկայում այստեղ առկա պատմաճարտարապետական ազմաթիվ հուշարձաններ (Գառնիի հեթա-

նոսական տաճարը, Գեղարդի Վիմափոր ն Կեչառիսի վանքերը, Բջնիի երդը ն այլն): Մարզի տարածքի տար եր շրջաններում կան երեքհազարամյա կենդանակերպ քարե հսկաներ` «վիշապներ»: Այդ ամենն ապացուցում են մարզի ժամանակակից տարածքում դեռ հազարամյակներ առաջ նակավայրերի գոյության ն դրանց նյութական ու հոգնոր մշակույթի զարգացման մասին: Կոտայքի մարզի տարածքը հնում մտել է Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգի մեջ ն համապատասխանում է Կոտայք ն Նիգ գավառներին: Մարզի ժամանակակից նակչության ձնավորման վրա մեծ դեր է ունեցել 1828-30 թթ.-ին պարսկահայքից ն Արնմտյան Հայաստանից (Բայազետից, Ալաշկերտից, Սուրմալուից, էրզրումից, Մուշից ն այլ շրջաններից) նակչության ներգաղթը Կոտայքի մարզի ժամանակակից տարածք: Մարզի ժամանակակից տարածքի նակչության ն նակավայրերի թվաքանակի վերա երյալ առավել հավաստի տվյալներ կան 1831 թ-ից: Ըստ առկա սկզ նաղ յուրների տվյալների այստեղ 1831 թ. եղել է 53 գյուղական նակավայր, որոնք ոլորը միասին ունեցել են 7964 նակիչ: Առավել խտա նակ էր Հրազդանի տարածաշրջանի տարածքը (5,8 մարդ/քկմ), որն ուներ 28 գյուղական նակավայր: Կոտայքի ն Նաիրիի տարածաշրջաններում գյուղական նակավայրերի ն նակչության թիվը 1831 թ. կազմել է համապատասխանա ար 20 գյուղ, 1985 մարդ ն 5 գյուղ, 633 մարդ: 1831 թ. Կոտայքի մարզում համեմատա ար խոշոր գյուղեր էին Արամուսը (228 մարդ), Առինջը (243 մարդ), Եղվարդը (279 մարդ), Ալափարսը (267 մարդ), Բջնին (410 մարդ), Ջրառատը (790 մարդ), Մեղրաձորը (336 մարդ), Սոլակը (363 մարդ), Քաղսին (246 մարդ), Արզականը (233 մարդ), Վ.Ախտան (349 մարդ), Ն.Քաղսին (246 մարդ) ն այլն: Ներկայիս մարզկենտրոն Հրազդանի նակչության թիվն այդ ժամանակ կազմում էր 339 մարդ, իսկ Ա ովյան քաղաքի տեղում էլար գյուղն ուներ 158 նակիչ |ըստ 184-ի տվյալների): Մինչն 19-րդ դարի վերջը (1831-1897 թթ.) Կոտայքի մարզի ժամանակակից տարածքում նակչության թիվն ավելացել է 6,8 անգամ (աղ. 50), իսկ գյուղերի թիվը 53-ից հասել է 94-ի:

Ընդամենը

Քաղաքային

Գյուղական

Բնակչության խտությունը

Գյուղական նակչության խտությունը

Գյուղերի միջին մարդաքանակը

Բնակչության թիվը

Գյուղական

Բնակավայրերի թիվը Քաղաքային

տարեթվեր

Աղյուսակ 50 Կոտայքի մարզի նակավայրերի ն նակչության թվի շարժընթացը (1831-2015 թթ.)1

54118 59528 78615 149580 213682 271588 272469 254397 254990

19356 75415 124869 170985 153981 137481 138465

54118 59528 59259 74165 88813 100603 118489 116916 116525

3,8 26,0 28,5 37,7 71,7 102,4 130,2 130,6 122,0 122,2

3,8 26,0 28,5 28,4 35,6 42,6 48,2 56,8 56,0 55,9

Աղյուսակը կազմված է «Населенные пункты и население Армянской ССР за 1831-1959 годы», Е., 1962, վիճակագրական ժողովածուի, 1988 թ. հունվարի 1-ի դրությամ ՀՀ մշտական նակչության ն նակավայրերի թվի վերա երյալ ՀՀ ԱՎԾ հրապարակումների, 1970, 1979, 2001 2011 թթ. մարդահամարի ն «ՀՀ մարզերը ն Երնան քաղաքը թվերով, 2015», Ե., 2015, ժողովածուի տվյալների հիման վրա:

Կոտայքն ՀՀ այն մարզերից է, որտեղ 20-րդ դարի 50-ական թվականներից հետո տեղի է ունեցել արդյունա երության ուռն զարգացումը, որը հանգեցրել է դեպի մարզ նակչության մեծ ներհոսքի, ինչպես հանրապետության այլ շրջաններից (հատկապես` արձրադիր լեռնային շրջանների գյուղական նակավայրերից), այնպես էլ հարնան Վրաստանի ն Ադր եջանի հայա նակ շրջաններից: 1926-1988 թթ. ընթացքում մարզի նակչության թիվն ավելացել է 4,6 անգամ: Միայն 1959-1988 թթ. ընթացքում մարզի քաղաքային նակչության թիվն ավելացել է 8,8 անգամ: Եթե մինչն 1950ական թվականների կեսերը մարզում չկար քաղաքի կարգավիճակ ունեցող

ոչ մի նակավայր, ապա 1988 թ-ին այդպիսիք ութն էին: Արդյունա երության զարգացման արձր տեմպերը ն ուր անացման գործընթացներն իրենց անմիջական ազդեցությունն են թողել Կոտայքի մարզի գյուղական նակչության ն նակավայրերի թվի շարժընթացի վրա: Ավելի քան 60 տարվա ընթացքում (1926-1988 թթ.) մարզի գյուղական նակչության թիվն ավելացել է ընդամենը 1,7 անգամ: 1950 -ական թվականներին քաղաքի (կամ քաղաքատիպ ավանի) կարգավիճակ են ստացել Հրազդանը (իր մեջ ներառելով նան շրջակա մի քանի այլ գյուղեր), Արզնին, Լուսակերտը, Նոր Հաճնը: 1961 թ-ին էլար գյուղի տեղում հիմնադրվում է Ա ովյան քաղաքը: Այնուհետն կազմավորվել են նան Չարենցավան ն Բյուրեղավան քաղաքները ն քաղաքի կարգավիճակ է ստացել Ծաղկաձորը: Մարզում ամենից ուշ` 1996 թ-ին, քաղաքի կարգավիճակ է ստացել նան Եղվարդը: Ուրանացման նշված գործընթացների պատճառով ոչ միայն դանդաղ է աճել գյուղական նակչության թիվը, այլն նվազել է գյուղերի թիվը (1926-1988 թի ընթացքում մարզի գյուղերի թիվը նվազել է 21-ով): Դրանցից որոշների տեղում հիմնվել են քաղաքներ կամ նակավայրը ստացել է քաղաքի կարգավիճակ, սակայն մեծամասնությունը նազրկվել ն վերացել են: 1970ական թվականներից հետո մարզի գյուղական նակավայրերի թիվը էական փոփոխություններ չի կրել (աղ. 50): ՀՀ անկախացումից հետո երկրում ստեղծված սոցիալ-տնտեսական նոր իրավիճակը, մասնավորապես` էներգետիկ ն տնտեսական ճգնաժամը, մեծ ազդեցություն թողեցին Կոտայքի մարզի արդյունա երական ներուժի վրա: Դադարեցին գործել տասնյակ արդյունա երական ձեռնարկություններ, որի պատճառով մարզի քաղաքային նակավայրերում կտրուկ մեծացավ գործազրկության մակարդակը: 1988 թ-ից հետո մարզի նակչության թիվը ոչ միայն չի ավելացել, այլ 2015 թ. դրությամ նվազել է շուրջ 16600ով (6,1 %-ով): Ընդ որում, մարզի նակչության թվի նվազումը տեղի է ունեցել ացառապես քաղաքային նակչության թվի նվազման պատճառով (1988-2015 թթ. մարզի քաղաքային նակչության թիվը նվազել է ավելի քան 32500-ով կամ 19 %-ով), քանի որ այդ ժամանակահատվածում մարզում դիտվել է գյուղական նակչության թվի 15,8 % աճ: Կոտայքի մարզում նս 2001 թ-ից հետո դիտվել է գյուղական մշտական նակչության թվի նվազում, որը 2001-2015 թթ-ին կազմել է 1963 մարդ կամ 1,7 %:

ա

ա

ա

ա

ա

ա

-

1 30 - - 1 101 1 400 4 2807 9 20787 -

Կոտայքի մարզում

-

-

ա

- - 1 171 4 1366 6 4290 13 23734 3 11415 3 19543 30 60519

Ա ովյանի Հրազդանի Նաիրիի

-

ա

նակչություն

Գյուղական նակավայրերի ն նակչության թվի աշխումն ըստ մարդաքանակի (մարդ) Տարածաշրջան1001- 3001- 5000ները ն մարզը Մինչն 51- 101- 201- 50150 100 200 500 1000 3000 5000 ից ավելի

Ընդամենը ե Ընդամենը

Աղյուսակ 51 Կոտայքի մարզի ն տարածաշրջանների գյուղական նակչության ն նակավայրերի թվի աշխումն ըստ մարդաքանակի (2015 թ.)1

- - -

-

-

-

16 24125

- 1 375 3 2090 6 9955 2 6897 4 22886 16 42203

1 30 - - 2 172 6 2141 13 9187 28 54476 5 18312 7 42429 62 126847

Աղյուսակը կազմված է «ՀՀ մարզերը ն Երնան քաղաքը թվերով 2015», Ե., 2015, վիճակագրական ժողովածուի տվյալների հիման վրա:

2015 թ. դրությամ Կոտայքի մարզը նակչության ընդհանուր թվով հանրապետությունում երրորդն էր Արմավիրից ն Արարատից հետո, իսկ գյուղական նակչության թվով` չորրորդը (Արարատից, Արմավիրից ն Գեղարքունիքից հետո): Ներկայումս (2015 թ.) մարզի նակչության 45,7 %-ը ապրում է գյուղական նակավայրերում, այն դեպքում, եր 1988 թ-ին գյուղական նակավայրերին աժին էր ընկնում մարզի նակչության 37 %-ը: Մարզի գյուղական տարածքներն առանձնանում են նակավայրերի համեմատա ար մեծ միջին մարդաշատությամ (2144 մարդ): Այս ցուցանիշով Կոտայքը երրորդն է ՀՀ-ում Արարատից ն Արմավիրից հետո: Այստեղ մինչն 500 նակիչ ունեցող գյուղերի թիվը 8-ն է, որոնցում ապրում է մարզի գյուղական նակչության ընդամենը 1,9 %-ը: Մարզում առավել մեծ թիվ են կազմում նակչության թվով մեծ (1001-3000 մարդ) գյուղերը (28 գյուղ), որոնց աժին է ընկնում մարզի գյուղական նակչության շուրջ 43 %-ը, իսկ խոշոր ն գերխոշոր գյուղերին` 47,9 %-ը: Մարզի 13 գյուղ ունեն 501-1000 նակիչ, որոնց աժին է ընկնում մարզի գյուղական նակչության 7,2 %-ը: Կոտայքի մարզի գյուղական նակչության ն նակավայրերի թվի աշխվածությունն ըստ տարածաշրջանների տրված է թիվ 51 աղյուսակում:

Աղյուսակ 52 Կոտայքի մարզի գյուղական նակչության ն նակավայրերի թվի աշխումն ըստ արձրության գոտիների (2015 թ.)1 Բնակչության ն նակավայրերի թվի աշխումն Մարզը ն ըստ արձրության գոտիների (մետր) տարածա10011201140116011801շրջանները 1200 ա ա ա ա ա

28755 12 21503 6

1 368

Ընդամենը 20012200 ա ա

Կոտայքի

- -

3 734 30 60519

Հրազդանի Նաիրիի Կոտայքի մարզում

- - 4 8901 8 11004 4 4220 - 16 24125 5 19873 4 12935 5 7265 2 2130 - - 16 42203 5 19873 12 41690 21 37669 16 22293 5 4588 3 734 62 126847

Աղյուսակը կազմված է «ՀՀ մարզերը ն Երնան քաղաքը թվերով, 2015», Ե., 2015, վիճակագրական ժողովածուի տվյալների հիման վրա:

Կոտայքի մարզում նակչությունը տեղա աշխված է ծովի մակարդակից 1100-ից 2040 մ արձրության շրջաններում: Ամենացածրադիրը Նաիրիի տարածաշրջանի Զովունի գյուղն է (1100 մ), իսկ արձրադիրը` Կոտայքի տարածաշրջանի Սնա երդ գյուղը (2040 մ): Մարզի գյուղական նակավայրերի մեծ մասը (62.6 %) տեղա աշխված է ծովի մակարդակից 1201-1600 մ արձրության շրջաններում: 1601-2000 մ արձրություններում ապրում է Կոտայքի գյուղական նակչության 21.2 %-ը, իսկ մինչն 1200 մ արձրություններում կա ընդամենը հինգ գյուղ, որոնց աժին է ընկնում մարզի գյուղական նակչության 15,7 %-ը: Մարզում ծովի մակարդակից 2000 մ-ից արձր շրջաններում կա ընդամենը երեք գյուղ, որոնք միասին 2015 թ. հունվարի 1-ի դրությամ ունեին 734 նակիչ: Կոտայքի գյուղական նակչության ն նակավայրերի թվի աշխվածության մասին (ըստ ծովի մակարդակից ունեցած արձրության ն տարածաշրջանների), հանգամանալից պատկերացում են տալիս թիվ 52 աղյուսակի տվյալները:

Գյուղերի թիվը Բնակչության թիվը

Տարեթվեր

Աղյուսակ 53 Կոտայքի մարզի գյուղական նակավայրերի ն նակչության թվի շարժընթացն ըստ մարդաշատության խմ երի (1926-2015 թ.)1 Գյուղական նակավայրերի ն նակչության թվի աշխումն ըստ նակավայրերի մարդաքանակի (մարդ) մինչն ա

2011500 ա

29 8160 21 15804 16 14 5067 11 7311 26 8 2832 16 11844 23 6 2141 13 9187 28 Նույնը տոկոսներով 35.4 13.7 25.6 26.5 19.5 23.0 5.0 18.0 7.3 42.6 12.9 2.4 25.8 10.1 37.1 9.6 1.7 21.0 7.3 45.2

59528 100603 116916 126847

100.0 100.0 100.0 100.0

100.0 100.0 100.0 100.0

18.3 1.6 4.8 4.8

2.3 0.2 0.2 0.2

501-1000 10013000 ա ա

30015000 ա

5000-ից ավելի ա

30992 44113 43545 54476

3192 22621 3 21291 16945 7 41459 18312 7 42429

52.1 43.8 37.3 43.0

1.2 9.8 8.1 8.1

5.4 22.5 5.0 21.2 14.5 11.3 35.5 14.4 11.3 33.4

Աղյուսակը կազմված է «Населенные пункты и население Армянской ССР за 18311959 годы», Е., 1962, վիճակագրական ժողովածուի, 1988 թթ. հունվարի 1-ի դրությամ ՀՀ մշտական նակչության ն նակավայրերի թվի վերա երյալ ՀՀ ԱՎԾ հրապարակումների, 2011 թ. մարդահամարի ն «ՀՀ մարզերը ն Երնան քաղաքը թվերով, 2015», Ե., 2015 թ., ժողովածուի տվյալների հիման վրա: ա/ Բնակավայրերի թիվը / Բնակչության թիվը:

Հայաստանի Հանրապետության այլ մարզերի ու տարածաշրջանների նման Կոտայքում նս անցած տասնամյակների ընթացքում տեղի է ունեցել գյուղական նակավայրերի ն նակչության թվի ըստ ծովի մակարդակից ունեցած արձրության ն նակավայրերի մարդաքանակի աշխվածության նկատելի փոփոխություններ |աղ. 53, 54): 1926-2015 թթ. ընկած ժամանակահատվածում մարզում կտրուկ կերպով նվազել են մինչն 1000 նակիչ ունեցող գյուղերի թվի ինչպես ացարձակ, այնպես էլ հարա երական մեծությունները: Եթե 1926 թ. այդպիսի գյուղերում ապրում էր Կոտայքի մարզի գյուղական նակչության 42.5 %-ը, ապա 2015 թ-ին` ընդամենը 9,2%-ը: Մյուս կողմից` տեղի է ունեցել մեծ, խոշոր ն գերխոշոր գյուղերի թվի ն դրանց նակչության մասնա աժնի կտրուկ ավելացում: Եթե 1926 թ. 1000ից ավելի նակչություն ունեցող գյուղերը մարզում կազմել են 20,7 %,

ապա 2015 թ-ին` 64.6 %: Առավել ակնհայտ է այդ կարգի գյուղերի նակչության մասնա աժնի շարժընթացը մարզում: 2015 թ.-ին 1926 թ-ի համեմատությամ 1000-ից ավելի մարդ ունեցող գյուղերի նակչության մասնա աժինը մարզում ավելացել է տոկոսային 33.3 կետով (աղ. 53):

Աղյուսակ 54 Կոտայքի մարզի գյուղական նակչության ն նակավայրերի թվի աշխումն ըստ արձրության գոտիների (2015 թ.)1 Տարեթվեր 10011200 ա -

Բնակչության ն նակավայրերի թվի աշխումն Ընդամենը ըստ արձրության գոտիների (մետր) 120114011601180120011400 ա ա ա ա ա ա 12 10210 24 17744 24 23875 15 5364 7 2335 82 59528

12789 18284 19873

39520 40442 41690

8.2 8.1 8.1

12.7 15.6 15.6

14.6 19.7 19.3 19.3

17.2 39.3 34.6 32.9

25265 16 18242 7 4468 1 319 32690 16 20283 5 4557 3 660 37669 16 22293 5 4588 3 734 Նույնը տոկոսներով 29.3 29.8 29.3 40.1 18.3 9.0 8.5 3.9 32.8 25.1 26.2 18.1 11.5 4.5 1.6 0.3 33.9 28.0 25.8 17.3 8.1 3.9 4.8 0.6 33.9 29.7 25.8 17.6 8.1 3.6 4.8 0.6

100603 116916 126847

100.0 100.0 100.0 100.0

100.0 100.0 100.0 100.0

Աղյուսակը կազմված է «Населенные пункты и население Армянской ССР за 18311959 годы», Е., 1962, վիճակագրական ժողովածուի, 1988 թթ. հունվարի 1-ի դրությամ ՀՀ մշտական նակչության ն նակավայրերի թվի վերա երյալ ՀՀ ԱՎԾ հրապարակումների, 2011 թ. մարդահամարի ն «ՀՀ մարզերը ն Երնան քաղաքը թվերով, 2015», Ե., 2015, վիճակագրական ժողովածուի տվյալների հիման վրա: ա/ Բնակավայրերի թիվը / Բնակչության թիվը

Կոտայքի մարզում ըստ ծովի մակարդակից ունեցած արձրության գյուղական նակավայրերի ն նակչության թվի 1926-2015 թթ. շարժընթացի վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ.  մարզի ցածրադիր, ծովի մակարդակից մինչն 1400 մ արձրության շրջաններում ավելացել են ինչպես գյուղերի թիվը (12-ից 17), այնպես էլ դրանցում ապրող նակչության մասնա աժինը մարզի գյուղական նակչության մեջ (1926 թ.` 17.2 %, 2015 թ. 48.6 %),  ծովի մակարդակից 1800 մ-ից արձր շրջաններում տեղի է ունեցել ինչպես գյուղերի թվաքանակի նվազում (22-ից` 8), այնպես էլ արձրության

այդ գոտու նակչության մասնա աժնի նվազում (1926 թ.` 12,9 %, 2015 թ.` 4.2 %),  մարզում նակեցման հիմնական գոտի համարվող 1401-1800 մ արձրության շրջաններում գյուղերի ացարձակ թիվը նվազել է 9-ով, իսկ այդ գոտու գյուղական նակչության մասնա աժինը մարզի գյուղական նակչության մեջ նվազել է 22,6 տոկոսային կետով: Կոտայքի մարզի գյուղական նակավայրերն առավելապես իրականացնում են գյուղատնտեսական գործառույթ: Մարզում գյուղատնտեսական նշանակության հողերը կազմում են հողային ընդհանուր ֆոնդի 74 %-ը (154627.6 հա): Վարելահողերը կազմում են 37765.8 հա (24.4 %-ը), արոտավայրերը ն խոտհարքերը` 72.4 %, ազմամյա տնկարկները` 3.2 %-ը: 2015 թ-ին մարզի գյուղացիական տնտեսությունների կողմից օգտագործվել է մշակելի հողատարածքների (վարելահողերի) 52 %-ը: Մարզի 60 գյուղական համայնքներում (62 գյուղ) արտադրատնտեսական գործունեություն են իրականացնում մոտ 38700 գյուղացիական տնտեսություններ, որոնց թիվը 1990-ական թվականների համեմատությամ նվազել է մոտ 500-ով: Մարզի տարածքի ագրոկլիմայական պայմանները, մայրաքաղաքի նկատմամ աշխարհագրական դիրքը, տնտեսության մեջ զ ոսաշրջության ն ռեկրեացիայի որոշակի դերն իրենց ազդեցությունն են թողել գյուղական նակավայրերի տնտեսական գործունեության (արտադրական մասնագիտացման) վրա: Ա ովյանի տարածաշրջանի արձրադիր գոտու գյուղերն ունեն առավելապես տավարա ուծական մասնագիտացում (երկրագործության հետ զուգակցված), իսկ տարածաշրջանի միջին ն ցածրադիր գոտու գյուղերը մասնագիտացված են այգեգործության (խնձորենի, տանձենի) ն անջարա ուծության ուղղություններով: Հրազդանի տարածաշրջանում արձրադիր գյուղերն ունեն տավարա ուծության ն ոչխարա ուծության մասնագիտացում, իսկ ցածրադիր գոտու գյուղերը` հացահատիկայինների (աշնանացան ցորենի, գարու ն հաճարի) մասնագիտացում (անասնապահության հետ զուգակցված): Նաիրիի տարածաշրջանի գյուղական համայնքներից երկուսը (Արայի ն Բուժական գյուղերը), որոնք արձրադիր են, ունեն անասնապահական մասնագիտացում (երկրագործության հետ զուգակցված), իսկ մնացած գյուղերը` այգեգործկան ն անջարա ուծական: Վերջին 25 տարում մարզի գյուղացիական տնտեսությունների արտադրական մասնագիտացման մեջ էական փոփոխություններ չեն կատարվել,

ացառությամ այն անի, որ մարզում վերացել է ծխախոտի մշակությունը ն ձնավորվել են ջերմատնային տնտեսություններ ( աց պայմաններում հատապտուղների` հաղարճի, ելակի ն մոշի մշակությունը), մոտ 67 հա տարածքի վրա: Մարզի գյուղացիական տնտեսությունները ոռոգման համար օգտագործում են Արզնի – Շամիրամի ն Կոտայքի ջրանցքների ջրերը: Աշխատանքներ է տարվում նան ինքնահոս ոռոգման մակերեսների ընդլայնման ուղղությամ , որը հնարավորություն կտա արձրացնել գյուղացիական տնտեսությունների ինտենսիվացման մակարդակը ն եկամտա երությունը: Կոտայքում գյուղացիական տնտեսությունների եկամտա երության քիչ թե շատ արձր ցուցանիշներով կարելի է առանձնացնել Նաիրիի տարածաշրջանի գյուղական համայնքները, որոնք ացի նպաստավոր ագրոկլիմայական պայմաններից ունեն նան ինտենսիվացման առավել մեծ հնարավորություններ: Մարզի գյուղացիական տնտեսությունների արտադրած գյուղմթերքներն իրացվում են ինչպես ներքին շուկայում, այնպես էլ արտահանվում են արտերկիր: Մարզի գյուղական համայնքների սոցիալ-տնտեսական զարգացման հրատապ խնդիրներից մեկը գյուղացիական տնտեսությունների ինտենսիվացման ցածր մակարդակի պատճառով եկամտա երության ոչ ավարար ցուցանիշներն են, որի պատճառով չեն օգտագործվում վարելահողային տարածքների մոտ 48 %-ը: Կոտայքի գյուղական համայնքների տրանսպորտային կապն ապահովում են մոտ 52 կմ միջպետական, 231 կմ հանրապետական ն 250 կմ ներմարզային ավտոճանապարհները: Մարզի ցածրադիր գոտու ն մայրաքաղաքին մոտ ընկած գյուղական համայնքներն ունեն ինչպես ներմարզային, այնպես էլ ներհամայնքային ավելի արեկարգ ավտոճանապարհներ, իսկ մարզկենտրոնից ն տարածաշրջանային կենտրոններից հեռու ընկած արձրադիր գոտու գյուղերի (Հատիս, Սնա երդ, Կապուտան, Զովաշեն, ուժական, Մեղրաձոր) ավտոճանապարհները գտնվում են վատ վիճակում ն արեկարգման կարիք ունեն: Բարեկարգման կարիք ունեն նան մարզի մի շարք գյուղական նակավայրերի ներհամայնքային ճանապարհները (Մեղրաձոր, Հանքավան ն այլն): Կոտայքի գյուղական նակավայրերը, ացառությամ Գեղարդ գյուղի, տրանսպորտային սպասարկման խնդիրներ չունեն: Մի շարք գյուղեր անմիջական տրանսպորտային- երթուղային սպասարկում ունեն մայրաքաղաքի հետ:

Կոտայքի մարզի գյուղական նակավայրերում, ացառությամ մի քանիսի, որոնք ունեն հիմնական դպրոցներ, գործում են միջնակարգ դպրոցներ, իսկ Գառնի գյուղում գործում է նան ավագ դպրոց: Մարզի 22 գյուղական համայնքներում գործում են մանկապարտեզներ (միայն Նոր Գեղիում գործում է երեք մանկապարտեզ): Գյուղական համայնքներից Քանաքեռավանում, Քասախում, Նոր Գեղիում ն Զովունիում կան արվեստի, իսկ Գեղաշենում ն Արամուսում` երաժշտական դպրոցներ: Քասախ, Գառնի, Ջրվեժ գյուղերում գործում են սպորտդպրոցներ (ըմ շամարտ, ծանրամարտ): Մարզի 50 գյուղական նակավայրեր ունեն գրադարաններ, իսկ 30 գյուղ` մշակույթի տներ: Մարզի ոլոր գյուղական համայնքներում կան առողջապահական սպասարկման տար եր կարգի օ յեկտներ ( ժշկական կենտրոններին, պոլիկլինիկաներին, ժշկական ամ ուլատորիաներն կից ուժ-մանկա արձական կետեր, առողջության առաջնային պահպանման կենտրոններ, դրանց կից ուժ-մանկա արձական կետեր): Կոտայքի գյուղական նակավայրերը, ացառությամ Բուժական, Սնա երդ, Հանքավան, Սարալանջ, Ողջա երդ գյուղերի, գազաֆիկացված են: Մարզում ացի Լեռնանիստ գյուղից, մնացած ոլոր գյուղերն ունեն խմելու ջրի ջրագծեր: Այսպիսով`  Կոտայքի նպաստավոր աշխարհագրական դիրքը, ռելիեֆային ն կլիմայական քիչ թե շատ արենպաստ պայմանները, արգավանդ սնահողային ն լեռնամարգագետնային արոտավայրային տարածքները ն անցած տասնամյակների ընթացքում ձնավորված ենթակառուցվածքային տարրերը պայմանավորել են մարզի ժամանակակից գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման ձնավորումը:  Կոտայքի գյուղական նակավայրերի ն նակչության թվի փոփոխությունների վրա էական ազդեցություն են թողել 19-րդ դարի ընթացքում տեղի ունեցած նակչության ներհոսքի ալիքները, խորհրդային տարիներին` մարզի տարածքում արդյունա երության ուռն զարգացումը, նակչության ներհոսքը ն ուր անացման գործընթացները, իսկ անկախացումից հետո` մարզի արդյունա երական ն տնտեսական ներուժի նվազումը:  Մարզի գյուղական նակավայրերն առանձնանում են միջին մարդաքանակի համեմատա ար մեծ ցուցանիշով, գյուղական նակավայրերի ն նակչության հիմնական մասը աժին է ընկնում տարածքի 1201-1600 մ արձրության գոտուն:

 Անցած տասնամյակների ընթացքում մարզում տեղի է ունեցել գյուղական նակավայրերի ն նակչության թվի ըստ մարդաքանակի ն ծովի մակարդակից ունեցած արձրության համեմատ աշխվածության զգալի փոփոխություններ (մեծ, խոշոր ն գերխոշոր գյուղերի թվի, ինչպես նան դրանց նակչության մասնա աժնի կտրուկ ավելացում, ցածրադիր` ծովի մակարդակից մինչն 1400 մ արձրության շրջաններում` ինչպես գյուղերի թվի, այնպես էլ դրանցում ապրող նակչության մասնա աժնի ավելացում):  Տարածքի աշխարհագրական դիրքը, ագրոկլիմայական պայմանները ն տնտեսության մեջ զ ոսաշրջության ու ռեկրեացիայի որոշակի դերը պայմանավորել են մարզի գյուղական նակավայրերի արտադրական մասնագիտացման հիմնական ուղղությունները:  Մարզի գյուղական նակավայրերի միջն առկա է ինչպես գյուղացիական տնտեսություններից ստացված եկամտա երության, այնպես էլ գյուղական նակավայրերի սոցիալ-մշակութային ն կենցաղային ծառայություններով ապահովածության ն սպասարկման որոշակի տար երություններ, որը պայմանավորված է առավելապես նակավայրերի տնտեսաաշխարհագրական դիրքով ու տեղադիրքով (ծովի մակարդակից ունեցած արձրությամ ):  Մարզի գյուղական նակավայրերի սոցիալ-տնտեսական զարգացման հրատապ հիմնախնդիրներից են մշակելի հողատարածքների ամ ողջական ու լիարժեք օգտագործումը, գյուղացիական տնտեսությունների ինտենսիվացման մակարդակի արձրացումը ն եկամտա երության ավելացումը:

6.7 Գեղարքունիքի մարզ Գեղարքունիքի մարզի տարածքը եռանկյունաձն գոգավորություն է, որի հատակը զ աղեցնում է Սնանա լիճը: Տարածքի մակերեսով Գեղարքունիքն ամենամեծն է հանրապետությունում (5348 քկմ, որից 1271 քկմ-ը Սնանա լիճը): Մարզին աժին է ընկնում ՀՀ տարածքի մոտ 18 %-ը: Գեղարքունիքում է ապրում ՀՀ նակչության 7,7, գյուղական նակչության` 14,8%-ը: 2015 թ. տվյալներով, Արարատի ն Արմավիրի մարզերից հետո, Գեղարքունիքը ՀՀ-ում երրորդ մարզն էր գյուղական նակչության թվով: Գեղարքունիքին աժին է ընկնում հանրապետության մշտական նակչություն ունեցող գյուղերի 9,6 %-ը (88 գյուղ): Մարզում կան մշտական նակչություն չունեցող 4 գյուղ (այդ թվում նան Արծվաշենը), իսկ մեկ գյուղ (Գագարին) մտնում է Սնան քաղաքի համայնքի մեջ: Գեղարքունիքի մարզում մեծ տարածք են զ աղեցնում Սնանա լիճը եզրավորող տափարակ դաշտերը ն մեղմաթեք լանջերը, որոնք աչքի են ընկնում տարա նակեցման համար համեմատա ար նպաստավոր պայմաններով: Բարձրաչափական առումով Գեղարքունիքը ՀՀ-ի ամենա արձրադիր մարզն է: Գոգավորության հատակը Արարատյան հարթությունից արձր է մոտ 1000մ: Մարզի տարածքի աշխումն ըստ ծովի մակերնույթից ունեցած արձրության ունի հետնյալ պատկերը. մինչն 1500մ արձրության տարածքները կազմում են մարզի 2.4%-ը, 1501-2000մ-ը` 21.1%-ը , 20012500մ-ը` 46.8 %-ը ն 2500 մ-ից արձրը` 29.7 %-ը |հաշվարկներն ըստ 128-ի էջ 156-ի տվյալների): Գեղարքունիքում մինչն 80 թեքությունները կազմում են տարածքի շուրջ 48, իսկ 200-ից արձր թեքության տարածքները` 10,8 %-ը: Տարածքի նման ուղղաձիգ աշխվածության պատճառով էլ Գեղարքունիքում տիրապետողը լեռնատափաստանային ու ալպյան լանդշաֆտներն են` երրի սնահողերով, որոնք արձր լեռնային գոտում փոխարինվում են մարգագետնային հողերով: Մարզի տարածքում Արեգունու ն Սնանի լեռնաշղթաների դեպի լիճն ուղղված լանջերը զառիթափ են, ժայռոտ, խիստ կտրտված են ձորերով: Գեղարքունիքի արնմտյան մասում լանջային տարածքները մեղմաթեք են: Մարզի ամենահարթ տեղամասերը գտնվում են հարավային ն հարավարնելյան մասում` 1900-2200 մ արձրություններում, որոնք ունեն նակեցման համար լավ ն նպաստավոր պայմաններ: Այստեղ լճի ն լեռնազանգ-

վածի միջն ընկած է Մասրիկի եռանկյունաձն դաշտը, որը ծածկված է լճային հզոր, ալյուվիալ ն պրոլյուվիալ նստվածքներով, որոնք օգտագործվում են կամ որպես վարելահողեր, կամ` արոտավայրեր: Բնակեցման համար արենպաստ պայմաններ ունեն նան Արգիճիի ն Գավառագետի դաշտերը, որոնք ծածկված են արգավանդ հողերով: Գեղարքունիքի մարզի կլիմայական պայմանները ավական խիստ են ն ձմեռային ամիսներին միջ նակավայրային տրանսպորտային կապի որոշակի խնդիրներ են առաջացնում: Լճի ափամերձ հատվածում միջին հունվարյան ջերմաստիճանը -50Շ-ից -60 Շ է, իսկ մարզի տարածքի մեծ մասում տիրապետում են մինչն -80 Շ ջերմաստիճանները: Ամառը ավականին տաք է: Տեղումների տարեկան քանակը մարզի մեծ մասում տատանվում են 350-ից 600 մմ-ի սահմաններում, Գեղամա ն Վարդենիսի լեռներում հասնելով մինչն 900 մմ-ի: Չնայած արձր լեռնային դիրքին, գյուղատնտեսության ն գյուղական նակավայրերի զարգացման համար Գեղարքունիքի մարզում առկա են ոլոր պայմանները. լեռնային խոտառատ արոտներ, ամառային մեղմ կլիմա, երկրագործության համար ընդարձակ ու արգավանդ հողակտորներ: Մարզի գյուղատնտեսության առաջատար ուղղություններն են հացահատիկայինների, կարտոֆիլի, անջարեղենի ն անասնապահական մթերքների արտադրությունը: Գեղարքունիքը ՀՀ-ում թարմ ձկան հիմնական մատակարարներից է: Վերջիններս ավարար նախադրյալներ են ստեղծում մարզում գյուղական տարածքների ու նակավայրերի ձնավորման ու զարգացման համար: Նշված նատնտեսական պայմանները ն պատմական ու սոցիալ-տնտեսական գործոնները նախադրյալներ են ստեղծել Գեղարքունիքի մարզի նակչության ինքնատիպ տարա նակեցման ն գյուղական տարածքների ու նակավայրերի ձնավորման համար: Այստեղ նակավայրերը հիմնականում մեծ ն խոշոր գյուղեր են ն տեղա աշխված են Սնանա լճի մերձափնյա նեղ գոտում: Դրանք Սնանա լճից որոշ չափով հեռանում են գետահովտային շրջաններում: Գեղարքունիքը նակեցված է պատմական հնագույն ժամանակներից: Այդ մասին են վկայում մարզի տարածքում հայտնա երված Կիկլոպյան ամրոցները, Ուրարտական ժամանակաշրջանի երդերը, Ռուսա թագավորի սեպագիր արձանագրությունները ն պատմամշակութային հարյուրավոր այլ հուշարձաններ: Արնելյան Հայաստանը Ռուսաստանին միանալուց հետո

Արնմտյան Հայաստանի տար եր շրջաններից (Ալաշկերտից, Մուշից, Բայազետից, Իգդիրից, Բուլանըղից ն այլն) ն Պարսկահայքից (հիմնականում Մակուից) հարյուրավոր հայ ընտանիքներ հիմնադրվեցին այստեղ: 1831-ին Գեղարքունիքի մարզի ներկայիս տարածքում գոյություն ուներ 69 գյուղական նակավայր, որոնց նակչության ընդհանուր թիվը կազմում էր 17915 մարդ |184): Բնակչության խտությունը կազմում էր 4.4 մարդ /քկմ:

Աղյուսակ 55 Գեղարքունիքի մարզի նակչության ն նակավայրերի թվի շարժընթացը (1831-2015 թթ)1 Բնակավայրերի թիվը ՏարեՔաղա- Գյու թվեր քային ղական

Ընդամենը

Քաղա քային

17915 101169 121701 161872 209276 238145 254363 237650

48789 71902 90287 78957

Գյուղական 17915 92683 113254 153121 160486 166243 164076 158693

235075 232988

71423 70194

163662 16274

Բնակչության թիվը

Բնակ- Գյուղա- Գյուղերի չության կան միջ. մարխտութ նակչ. դաքայունը խտութնակը յունը 4.4 4.4 24.8 22.7 29.9 27.8 39.7 37.6 51.4 39.4 58.4 40.8 62.4 40.2 58.3 39.0 17833 57.7 57.0

40.0 40.0

18393 18293

Աղյուսակը կազմված է Населенные пункты и население Арм. ССР за 1831-1959 гг., Е., 1962, վիճակագրական ժողովածուի, 1988թ., ՀՀ նակչության ն նակավայրերի վերա երյալ ԱՎԾ հրապարակումների, 1970, 1979, 2001, 2011 թթ. մարդահամարների ն «ՀՀ մարզերը ն Երնան քաղաքը թվերով 2015 թ.», Ե., 2015, վիճակագրական ժողովածուի տվյալների հիման վրա: Այդ թվում նան Սնան քաղաքի վարչական ենթակայության տակ գտնվող Գագարին գյուղը: Հաշվարկված է մշտական նակչություն ունեցող գյուղերի հաշվով:

Համեմատա ար խիտ էին նակեցված Սնանի ն Գավառի ժամանակակից տարածաշրջանների տարածքները (համապատասխանա ար 8.8 ն 8.1 մարդ /քկմ): Այդ տարածաշրջաններում էլ գտնվում էին առավել մարդաշատ գյուղական նակավայրերը (Նոր Բայազետ` 1346, Կարմիր Գյուղ` 709, Նորատուս` 605 , Սարուխան` 700, Ծովագյուղ` 845 մարդ ն այլն): Նոսր էին նակեցված Մարտունու ն Վարդենիսի տարածաշրջանները, որտեղ

նակչության խտությունը տատանվում էր 2.1–ից 3.6 մարդ/քկմ սահմաններում: Մինչն 19-րդ դարի վերջը Գեղարքունիքի մարզի նակչությունը 1831թ. համեմատությամ ավելացել է ավելի քան 5.6 անգամ: 1897 թ-ին մարզի նակչության թիվն անցնում էր 101 հազ.-ից: Գյուղերի ընդհանուր թիվն այդ նույն ժամանակամիջոցում ավելացել էր 38-ով (1850թ-ին դառնալով նոր կազմավորված Երնանի նահանգի վարչական միավորներից մեկը, Նոր Բայազետը փաստորեն դարձել էր գավառական քաղաք): 19-րդ դարի վերջերից մինչն 20-րդ դարի առաջին քառորդը Գեղարքունիքի նակչությունն աճել է համեմատա ար դանդաղ: 1897թ-ից մինչն 1926 թ-ն ընկած ժամանակամիջոցում նակչության տարեկան միջին ացարձակ հավելաճը կազմել է ընդամենը 733 մարդ: 1926 թ-ից մինչն 1989 թվականը մարզի նակչությունն ավելացել է ավելի քան 2.1 անգամ: Ընդ որում, գյուղական նակչությունն ավելացել է ընդամենը 1.5 անգամ, իսկ քաղաքային նակչությունն` ավելի քան 10 անգամ (աղ. 55): Ներկայումս Գեղարքունիքը հանրապետությունում նակչության թվով 5-րդ մարզն է:

Աղյուսակ 56 Գեղարքունիքի մարզի գյուղական նակավայրերի թվաքանակի փոփոխությունները (1926-2015 թթ.)1 Բնակավայրերի թիվը ժամանակահատվածի ընթացքում 1926- 1959- 1970- 1988- 19261959 1970 1988 2015 2015 ա)Գյուղական նակավայրերի ընդհանուր թիվը 115 ժամանակահատվածի սկզ ում ն վերջում )Վերացված գյուղական նակավայրերի թիվը այդ թվում `գյուղեր գ)Քաղաքներ դարձած գյուղերի թիվը դ)Այլ նակավայրերի միացած գյուղերի թիվը ե)Նոր ստեղծված գյուղական նակավայրերի 20 թիվը, այդ թվում `գյուղեր զ)Վերականգնված գյուղերի թիվը է/ Նախկին քաղաքային նակավայրերից առաջացած գյուղեր

-

-

-

-

-

Աղյուսակը կազմված է Населенные пункты и население Арм. ССР за 1831-1959 гг., Е., 1962, վիճակագրական ժողովածուի ն 1970, 1988 ն 2015 թթ., ԱՎԾ ՀՀ նակչության ն նակավայրերի վերա երյալ հրապարակումների տվյալների հիման վրա:

Գեղարքունիքը ՀՀ մյուս մարզերից տար երվում է նակչության վերարտադրության առանձնահատկություններով: Այդ են վկայում 1990-ական թվականների ժողովրդագրական ցուցանիշների համեմատությունը: Այստեղ այդ ժամանակաշրջանում նակչության ծնելիության, մահացության ն նական աճի այնպիսի մեծ տատանումներ չեն եղել, ինչպես հանրապետության այլ մարզերում, մասնավորապես` Շիրակում կամ Լոռիում: Մյուս առանձնահատկությունն էլ այն է, որ քաղաքային ն գյուղական նակչության միջն վերարտադրության ցուցանիշների տար երությունը փոքր է |92): Գեղարքունիքում նս գյուղական նակավայրերի թվաքանակի համեմատա ար կայունացում է տեղի ունեցել 1970 թ.- ից հետո, եր ծովի մակարդակից 2200մ-ից արձր գտնվող ժամանակավոր նակատեղերը ն առանձին փոքր գյուղական նակավայրեր նազրկվեցին կամ վերացան, 4 գյուղ դարձան քաղաքներ, 8 գյուղական նակավայր միացան այլ գյուղերի: Բնակչության խտությամ Գեղարքունիքի մարզը 1,8 անգամ զիջում է հանրապետության միջին ցուցանիշին, իսկ գյուղական նակչության խտությամ (40 մարդ /քկմ) հավասար է ՀՀ միջին ցուցանիշին: Մարզում նակչության խտության տար երությունները ավական մեծ են: Խիտ են նակեցված Սնանի արնմտյան ն հարավարնմտյան մերձլճային տարածքները: Գավառի ն Սնանի տարածաշրջաններում նակչության խտությունը կազմում է համապատասխանա ար 81 ն 103 մարդ /քկմ: Նոսր են նակեցված Սնանա լճի հարավարնելյան ն արնելյան շրջանները: Կրասնոսելսկի ն Վարդենիսի տարածաշրջաններում ամ ողջ նակչության խտությունը կազմում է 19 ն 33 մարդ /քկմ, իսկ միայն գյուղական նակչության խտությունը` համապատասխանա ար 11 ն 22 մարդ/քկմ: Գեղարքունիքում նակչությունը տեղա աշխված է ծովի մակարդակից 1201-2200 մ արձրությունների վրա: Բնակչության ավելի քան 79%-ը ապրում է 1801-2000մ արձրության գոտում: Այս գոտում են ընկած ացի Ճամ արակից մնացած ոլոր քաղաքային նակավայրերը ն մշտական նակչություն ունեցող գյուղական նակավայրերի 51 %-ը, որոնց աժին է ընկնում մարզի գյուղական նակչության ավելի քան 73%-ը: Գեղարքունիքի տարածքի 1801-2000մ արձրության գոտին հանրապետության առավել խիտ նակեցված շրջաններից մեկն է: Այստեղ նակչության խտությունը կազմում է 195, իսկ գյուղական նակչության խտությունը` մոտ 100 մարդ/քկմ: Վերջինս հարապետության գյուղական նակչության միջին խտությունից արձր է մոտ 2.5 անգամ:

Գեղարքունիքի մարզում գյուղական նակչության քանակով հաջորդը ծովի մակարդակից 2001-2200 մ արձրությամ գոտին է , որտեղ ապրում է մարզի ամ ողջ գյուղական նակչության մոտ 25%-ը: Այստեղ են գտնվում մարզի մշտական նակչություն ունեցող գյուղերի 36%-ը: Չնայած գյուղական նակչության խտությամ այս գոտին զգալիորեն զիջում է նախորդ գոտուն, սակայն հանրապետության տարածքում 2001-2200մ արձրության գոտու առավել խիտ նակեցված շրջաններից է (փոքր մեծությամ զիջում է Արագածոտնի մարզի համապատասխան գոտուն): Գեղարքունիքի գյուղական տարածքների ու նակավայրերի ցանցի ձնավորման վրա իր ազդեցությունն է թողել Սնանա լիճը: Այստեղ նակավայրերը տեղա աշխված են հիմնականում մերձլճային հարթություններում: Առանձին շրջաններում գյուղերի միջն եղած հեռավորությունը չի անցնում 3-4 կմ-ից: Մշակելի հողատարածքների մեծ չափերի ն հյութալի, ընդարձակ արոտավայրերի առկայությունը պայմանավորել է անասնա ուծության ն ուսա ուծության զուգակցված զարգացումը Գեղարքունիքի գյուղացիական տնտեսությունների մեծ մասում: Դրա շնորհիվ այստեղ գերակշռում են նակչության թվով մեծ ն խոշոր գյուղերը: Գյուղերի միջին մարդաշատությունն ավելի քան 1903 մարդ է: Դրանց 46 %-ն ունեն 1000-ից ավելի նակիչ, 25%-ը` 3000-ից ավելի, իսկ տասը գյուղական նակավայր ունեն 5000ից ավելի նակիչ: Գեղարքունիքի գերխոշոր գյուղերում ապրում է մարզի գյուղական նակչության գրեթե 40 %-ը, իսկ մարզի խոշոր ն գերխոշոր գյուղական նակավայրերին (3000-ից ավելի նակիչ ունեցող) աժին է ընկնում գյուղական նակչության ավելի քան 68%-ը: Ոչ միայն Գեղարքունիքի մարզի, այլ նան հանրապետության գերխոշոր գյուղերից են Վարդենիկը (8988), Սարուխանը (7914), Ներքին Գետաշենը (8541), Զոլաքարը (6704), Նորատուսը (6030) ն այլն: 1926-2015 թվականների ընթացքում Գեղարքունիքում գյուղական նակչության աշխումն ըստ ծովի մակարդակից ունեցած արձրության գոտիների էական փոփոխություններ չի կրել: Մարզի գյուղական նակչության տեղա աշխման հիմնական գոտին ծովի մակարդակից 1801-2200 արձրություններն են: 2015 թ-ին այդ տարածքներում ապրում էր Գեղարքունիքի գյուղական նակչության ավելի քան 97 %-ը (1926 թ.-ին նշված արձրության գոտուն աժին էր ընկնում մարզի գյուղական նակչության 88,4%-ը): Սա ացառիկ երնույթ է ՀՀ-ի մասշտա ով: ՀՀ-ում այդ արձրության գոտում (1801-2200 մ) ապրում է գյուղական նակչության 21.5%-ը: Մարզում

գյուղական նակավայրերի ն նակչության փոքր մասնա աժին ունի 12011600 մ արձրության գոտին: Այս գոտում 1926թ. համեմատությամ 2015 թ. գյուղերի թիվը պակասել է մեկով (աղ. 57), իսկ նակչության մասնա աժինը նվազել է 3,2 կետով: Դեռնս 1926 թ. ըստ գերակշռող մարդաքանակի Գեղարքունիքին նորոշ էր մեծ գյուղային տարա նակեցումը: 1926-2015 թթ. ընթացքում մարզում 30,9 տոկոսային կետով նվազել է մեծ գյուղերի նակչության մասնա աժինը: Նույն ժամանակահատվածում աննախադեպ կերպով ավելացել է գերխոշոր գյուղերի նակչության մասնա աժինը (աղ. 58): Եթե նախկինում ըստ գերակշռող մարդաքանակի Գեղարքունիքի մարզին նորոշ էր մեծ ն խոշոր, ապա ներկայումս` գերխոշոր, խոշոր ն մեծ գյուղային տարա նակեցումը: ՀՀ-ում անկախացումից հետո տեղի ունեցած հասարակական ն սոցիալ- տնտեսական նույթի շրջադարձային իրադարձություններն իրենց կնիքն են թողել նան Գեղարքունիքի մարզի գյուղական նակչության ու նակավայրերի թվի ն դրանցում տեղի ունեցող ժողովրդագրական գործընթացների վրա: Ի տար երություն ՀՀ մի շարք այլ մարզերի, այստեղ գյուղական նակչության թվի ն գյուղերի միջին մարդաքանակի նվազումը համեմատա ար փոքր է եղել: Վերջինս, նախ ն առաջ, պայմանավորված է դեռնս խորհրդային տարիներից գոյություն ունեցող ն այնուհետն պահպանվող ՀՀ մյուս տարածաշրջանների համեմատությամ գյուղական նակչության նական աճի համեմատա ար արձր ցուցանիշներով: Իրենց արտաքին տեսքով, արեկարգվածության աստիճանով ն սոցիալ-տնտեսական զարգացման մակարդակով Գեղարքունիքի գյուղերն (մասնավորապես` Մարտունու ն Գավառի տարածաշրջանների) աչքի ընկնող տեղ են գրավում ՀՀ-ում: Նախկին խարխուլ գյուղերն արմատապես վերափոխվել են, դարձել արեկարգ նակավայրեր: Բացի տեղային ռեսուրսներից (Սնանա լճի ձկնային հարստությունները եկամտի լրացուցիչ աղ յուր են եղել ավազանի ազմաթիվ գյուղերի համար), այդ գործընթացում էական դեր են ունեցել նան դեռնս խորհրդային տարիներին ձնավորված ն այժմ ավելի մեծ ծավալների հասած արտագնա աշխատանքից ստացված նակչության եկամուտները, արտերկրից (հատկապես Ռուսաստանից) Գեղարքունիքի տասնյակ գյուղեր մուտք գործող դրամական միջոցները: Ի տար երություն հանրապետության մյուս շրջանների, Գեղարքունիքում հստակորեն առանձնանում են տարա նակեցման արեալներ, որոնք սովորա ար համընկնում են լեռնային գոգահովիտների հետ (Արգիճի,

Ծակքար, Գավառագետ, Գեղարքունիջուր, Մասրիկ ն այլ գետերի հովիտներ) ն տարածված են գոգավորության առավել հարթ շրջաններում, որտեղ կան մշակելի հողերի խոշոր զանգվածներ: Մարզին առավել նորոշ է տարա նակեցման խմ ային ձնը: Հանդիպում են նան շղթայաձն ն գծային տարա նակեցման ձները: Մարզի տարածքը, ացառությամ Կրասնոսելսկի տարածաշրջանի մեծ մասի, հիմնականում համապատասխանում է միջլեռնային գոգավորությունների, լեռնահովիտների ն հարթությունների տարա նակեցման շրջանին, որտեղ առանձնացվում են տարա նակեցման տեղական երեք տիպ ն երկու ենթատիպ: Գեղարքունիքում գյուղատնտեսական նպատակների համար պիտանի հողատարածքների ընդհանուր տարածքի մակերեսը 345143 հա է (մարզի ընդհանուր տարածքի 64,5%), որից վարելահողերը` 81777 հա (52.5 %), ազմամյա տնկարկները` 15 հա (0.00 %), այլ հողատեսքերը` 46521 հա (13.5 %): Ըստ մարզպետարանի գյուղվարչության տվյալների, գյուղացիական մոտ 63500 տնտեսությունների կողմից վերջին տարիներին օգտագործվում է մարզի մշակելի հողատարածքների շուրջ 96 %-ը: Մարզի գյուղացիական տնտեսությունների կողմից վերջին տարիներին (2011-2015 թթ.) տարեկան միջին հաշվով արտադրվել է 190 մլրդ դրամի գյուղատնտեսական համախառն արտադրանք: Այս ցուցանիշով մարզն առաջինն է ՀՀ-ում: Մարզի գյուղացիական տնտեսությունների արտադրական մասնագիտացման մեջ անկախացումից հետո տեղի ունեցած հիմնական փոփոխությունը Վարդենիսի ն Մարտունու տարածաշրջաններում ծխախոտագործության փոխարեն կարտոֆիլի ն հացահատիկի մշակության ընդլայնումն է: Մարզի գյուղերի արտադրական մասնագիտացումն ըստ տարածաշրջանների ունի հետնյալ պատկերը.  Գավառի տարածաշրջան` տավարա ուծություն, ոչխարա ուծություն, կարտոֆիլի ն հացահատիկի մշակություն,  Մարտունու տարածաշրջան ` ոչխարա ուծություն, տավարա ուծություն, կարտոֆիլի, հացահատիկի ն անջարեղենի (կաղամ ի) մշակություն: Տարածաշրջանի առանձին տնտեսություններում ապրանքային նշանակություն ունի նան այգեգործությունը (տանձենու` անտառային գեղեցկուհու մշակությունը),  Վարդենիսի տարածաշրջան` կարտոֆիլի մշակություն, տավարա ուծություն, հացահատիկի մշակություն ն մեղվապահություն,

Աղյուսակ 57 արձրության

167483

100.0 100.0 100.0

1.7 2.1 2.3

0.8 1.0 0.4

0.9 1.1 1.1

11847

Նույնը տոկոսներով 1.0 3.5 3.0 6.1 5.1 1.2 3.2 2.8 9.6 7.3 0.6 3.4 0.2 3.4 1.1

46.1 47.9 51.1

65.0 60.0 74.8

122559

97654 121422

34.8 34.0 36.4

23.4 26.8 22.9

40623

43394 37072

6.9 2.1 2.3

1.7 0.9 0.0

100.0 100.0 2.3 0.4 1.1 0.5 3.4 0.2 3.4 1.3 51.1 73.2 36.4 24.3 2.3 0.1 Աղյուսակը կազմված է « Населенные пункты и население Арм. ССР за 1831-1959 гг.», Е., 1962, վիճակագրական ժողովածուի, 1970 ն 2011 թթ. մարդահամարների ն «ՀՀ մարզերը ն Երնան քաղաքը թվերով- 2015», Ե., 2015, վիճակագրական ժողովածուի տվյալների հիման վրա; Մարզի գյուղական նակավայրերի իրական թիվը 93 է, որից 4-ը մշտական նակչություն չունեն, իսկ 1-ը գտնվում է Սնան քաղաքի ենթակայության տակ:

100.0 100.0 100.0

162209 162273

Գյուղական նակչության ն նակավայրերի թվի աշխումն ըստ արձրության գոտիների (մ) 2200-ից 100012011401-1600 160118012001արձր ա ա ա ա ա ա 113254 1 1157 4 3387 7 26486 73645

Տարեթվեր

Գյուղերի թիվը

Գեղարքունիքի մարզի գյուղական նակավայրերի ն նակչության թվի շարժընթացն ըստ գոտիների (1926-2015 թթ.)1 Բնակչության թիվը

100.0 100.0 100.0 100.0

100.0 100.0 100.0 100.0

113254 163259 162273 167483 16.5 14.8 13.6

ա

1.4 1.0 1.0

29.6 15.7 23.8 19.3

29.6 42.7 21.6 21.6

Նույնը տոկոսներով 9.8 20.0 21.1 3.4 22.5 9.0 4.8 18.2 7.0 3.6 20.5 7.1

ա

ա 23945 14766 11447 11965

ա

51.0 42.0 22.4 20.1

57707 68647 36419 33600

4.3 14.6 10.2 13.6

ա

16.6 30.0 23.7 28.8

18874 48945 38485 48315

Գյուղական նակավայրերի աշխումն ըստ մարդաքանակի (մարդ) մինչն 201-500 501-1000 1001-3000 3001-5000

4.5 11.4 11.4

ա

15.6 41.1 39.4

25409 66629 66021

5000-ից արձր

Աղյուսակը կազմված է « Населенные пункты и население Арм. ССР за 1831-1959 гг.», Е., 1962, վիճակագրական ժողովածուի, 1979 ն 2011 թթ. մարդահամարների ն «ՀՀ մարզերը ն Երնան քաղաքը թվերով- 2015», Ե., 2015, վիճակագրական ժողովածուի տվյալների հիման վրա; Մարզի գյուղական նակավայրերի իրական թիվը 93 է, որից 4-ը մշտական նակչություն չունեն, իսկ 1-ը գտնվում է Սնան քաղաքի ենթակայության տակ:

Տարեթվեր

Գյուղերի թիվը

Աղյուսակ 58 Գեղարքունիքի մարզի գյուղական նակավայրերի ն նակչության թվի փոփոխություններն ըստ գյուղերի մարդաքանակի (1926-2015 թթ.)1 Բնակչության թիվը

 Սնանի տարածաշրջան` տավարա ուծություն ն ոչխարա ուծություն, հացահատիկի (գարու ն ցորենի) մշակություն, մի քանի գյուղերում նան` անջարա ուծություն, տավարա ուծություն ն ոչխա Կրասնոսելսկի տարածաշրջան` րա ուծություն` հացահատիկային տնտեսության հետ զուգակցված: Մարզի գյուղացիական տնտեսություններից մասնագիտացման ն ինտենսիացման ավելի արձր մակարդակ ունեն Վարդենիսի տարածաշրջանի գյուղական նակավայրերը, որն էլ ապահովում է վերջիններիս ավելի արձր եկամտա երությունը: Դա պայմանավորված է Վարդենիսի տարածաշրջանի գյուղական նակավայրերի մշակելի հողակտորների ավելի մեծ չափերով, ոռոգման, պարարտացման, վնասատուների ն հիվանդությունների դեմ պայքարի ավելի արդյունավետ ն ժամանակակից միջոցների կիրառմամ , ինչպես նան գյուղացիական տնտեսությունների կողմից ագրոտեխնիկական միջոցառումների իրականացման ավելի արձր մակարդակով (հատկապես` ցանքաշրջանառության ճիշտ կազմակերպումը): Գյուղացիական տնտեսությունների եկամտա երության ցուցանիշով Վարդենիսին հաջորդում են Մարտունու ն Գավառի տարածաշրջանների գյուղերը: Եկամտա երության առավել ցածր ցուցանիշ ունեն Սնանի ն Կրասնոսելսկի տարածաշրջանի գյուղացիական տնտեսությունները, որոնցում շարքից դուրս է եկել ոռոգման համակարգը, սահմանափակ են տնտեսությունների ինտենսիվացման հնարավորությունները: Մարզի գյուղական նակավայրերի ցանքատարածքների ոռոգման համար օգտագործվում են տեղական ջրային ռեսուրսները (Մասրիկի ջրանցք, գետերի ջրեր, պոմպակայաններով Սնանից ջրի օգտագործում ն այլն): Նախատեսվում է կառուցել նոր ջրամ ար Արգիճի գետի վրա, որը հնարավորություն կտա ոռոգել Գեղհովիտ, Մադինա, Վ. Գետաշեն, Ն. Գետաշեն գյուղերի ն Մարտունի քաղաքի հողատարածքները: Գեղարքունիքի մարզի լճափյա գյուղական նակավայրերի համար եկամտի լրացուցիչ աղ յուր են համարվում Սնանի ձկնային պաշարները ն ռեկրեացիոն ռեսուրսները, ինչպես նան գյուղական ն ագրոզ ոսաշրջության զարգացման առկա նախադրյալները: Գեղարքունիքում գյուղական նակավայրերի տրանսպորտային սպասարկումն իրականացվում է 283 կմ միջպետական, 113 կմ հանրապետական ն 420 կմ մարզային նշանակության ավտոճանապարհների միջոցով: Մարզի 816 կմ ընդհանուր ճանապարհներից 500 կմ-ը ասֆալտապատ են,

իսկ մնացածը հիմնանորոգման կարիք ունեն: Գյուղական համայնքների կապը մարզկենտրոնի ն նախկին շրջկենտրոնների հետ ապահովում են ներմարզային 25 երթուղիները: Գործում են նան միջմարզային 15 երթուղիներ: Մարզի առանձին խոշոր գյուղեր անմիջական տրանսպորտային կապ ունեն մայրաքաղաք Երնանի հետ: Գեղարքունիքի լեռնային ն արձր լեռնային գյուղական նակավայրերը ձմեռային ամիսներին ձնա քերի պատճառով ունենում են տրանսպորտային սպասարկման խնդիրներ: Մարզի Գավառի, Սնանի ն Մարտունու տարածաշրջանների ոլոր գյուղերը գազաֆիկացված են, իսկ Վարդենիսի ն Ճամ արակի տարածաշրջանի 31 գյուղեր ներառված են մարզի 2017-2020 թթ. միջնաժամկետ ծախսային ծրագրերում: Մարզի ոլոր գյուղերն ունեն կենցաղային ն խմելու ջրի կանոնավոր մատակարարում, ոլոր գյուղական նակավայրերում կան ժշկական ամ ուլատորիաներ կամ առողջության կենտրոններ: Գեղարքունիքի մարզի գյուղական նակավայրերից 22-ը չունեն մշակույթի տուն կամ ակում : Մնացած գյուղերը թեն ունեն մշակույթի տուն կամ ակում , սակայն դրանց մեծ մասում այդ օ յեկտները գտնվում են ոչ արվոք վիճակում (ունեն հիմնանորոգման կարիք, զգացվում է գույքի պակաս ն այլն): Մարզի 30 գյուղում չկա գրադարան, ազմաթիվ գյուղերում գրադարանը տեղակայված է մշակույթի տան կամ գյուղապետարանի շենքերում կամ էլ չեն գործում: Ծովասար գյուղում կա երկրագիտական թանգարան, որը մասնավոր հավաքածու ն ցուցադրվում է մշակույթի տանը: Մարզի Գանձակ, Կարմիրգյուղ, Նորատուս, Սարուխան, Լճաշեն ն Վարդենիս գյուղերում գործում են երաժշտական կամ արվեստի դպրոցներ: Գեղարքունիքի մարզի գյուղական նակավայրերում գործում են 99 հանրակրթական դպրոցներ: Դրանց զգալի մասն ունեն համակարգչային տեխնիկայի ն սպորտային գույքի պակաս ն գրադարանային ֆոնդի թարմացման անհրաժեշտություն: Մարզի սահմանամերձ 18 գյուղական նակավայրի դպրոցներում կա ուսուցիչ-մասնագետների պակաս: Նախակրթական հաստատություններ (մանկապարտեզներ) ունեն մարզի ընդամենը 30 գյուղ: Բերված վերլուծության արդյունքները թույլ են տալիս եզրակացնել, որ.  Գեղարքունիքում հարթավայրային երրի հողերի ն Սնանա լճի առկայությունը ինչպես նան մարզին նորոշ պատմաաշխարհագրական ն ժողովրդագրական գործոնները պայմանավորել են հիմնականում գերխոշոր, մեծ ն խոշոր գյուղական նակավայրերի ձնավորումը, որին նպաստել

են նան մշակելի հողատարածքների համեմատա ար մեծ չափերը, հյութալի ու ընդարձակ արոտավայրերի առկայությունը ն ուսա ուծության ու անասնապահության ճյուղերի զուգակցված զարգացումը:  Մարզում հստակորեն առանձնանում են տարա նակեցման արեալներ, որոնք համընկնում են լեռնային գետահովիտների հետ ն տարածված են գոգավորության առավել հարթ շրջաններում: Առավել տարածված են տարա նակեցման խմ ային, շղթայաձն ն գծային ձները,  Գեղարքունիքի մարզի գյուղական նակչության 79 %-ից ավելին տեղա աշխված են ծովի մակարդակից 1801-2000 մ արձրությունների վրա, որը ՀՀ առավել խիտ նակեցված տարածքներից է: ՀՀ արձրադիր մարզերի մեջ Գեղարքունիքն առանձնանում է գյուղական նակչության արձր ն գյուղերի` ամենափոքր խտությամ ,  Բացառությամ Կրասնոսելսկի տարածաշրջանի, Գեղարքունիքն առանձնանում է գյուղական նակչության ծնելիության ն նական աճի համեմատա ար արձր ցուցանիշներով ն վերջին երկու տասնամյակում գյուղական նակչության նական շարժի ցուցանիշների ոչ մեծ տատանումներով,  Մարզում 1926-1989 թթ. ընթացքում տեղի է ունեցել գյուղական նակչության թվի կայուն աճ, որից հետո` նվազում: Այդ նույն ժամանակամիջոցում գյուղական նակչության աշխումն ըստ արձրության գոտիների էական փոփոխություններ չի կրել: Գյուղերի միջին մարդաքանակի ավելացման ն ըստ մարդաշատության գյուղական նակավայրերի տար եր խմ երի միջն տեղի ունեցած փոփոխությունների հետնանքով փոխվել է ըստ գերակշռող մարդաքանակի մարզի գյուղական տարա նակեցման նույթը` դառնալով գերխոշոր, մեծ ն խոշոր գյուղային տարա նակեցում:  Չնայած որ Գեղարքունիքը ՀՀ մի շարք այլ մարզերի համեմատ ունի գյուղական նակչության ծնելիության ն նական աճի առավել արձր ցուցանիշներ, սակայն Գեղարքունիքում նս վերջին երկու տասնամյակում ստեղծված իրավիճակի պատճառով գյուղական գրեթե ոլոր նակավայրերում առաջացել են ժողովրդագրական, սոցիալ-տնտեսական ն այլ հիմնախնդիրներ, որոնք խոչընդոտում են մարզի գյուղական նակավայրերի առաջընթաց զարգացումը: Մարզի գյուղացիական տնտեսությունների սոցիալ-տնտեսական զարգացման առաջնահերթ խնդիրներից մեկը գյուղմթերքների իրացման հարցն է: Գյուղմթերքների ընդունման համեմատա ար ցածր գները (մասնավո-

րապես կաթի) չեն նպաստում գյուղացիական տնտեսությունների զարգացմանը, չի կազմակերպվում մարզից կարտոֆիլի արտահանում: Բացի նշվածներից մարզում զգացվում է նան գյուղտեխնիկայի պակաս, հնացել է գյուղատնտեսության մեջ օգտագործվող մեքենատրակտորային պարկը (օգտագործվող տեխնիկայի մեծ մասը 25-30 տարվա հնության են):

6.8 Սյունիքի մարզ Սյունիքը զ աղեցնում է մեր երկրի տարածքի 15,1%-ը: Այստեղ 2015 թ. դրությամ ապրում էր ՀՀ-ի մշտական նակչության 4,6 %-ը: Նույն այդ ժամանակ մարզի աժինը ՀՀ գյուղական մշտական նակչության մեջ կազմել է 4,2 %: Մարզը Շիրակից հետո երկրորդն է ՀՀ-ում գյուղերի ընդհանուր թվաքանակով (127 գյուղ): Սյունիքը նության հակադրությունների երկիր է: Այն ՀՀ-ի առավել մասնատված մակերնույթ ունեցող տարածքներից է: Ըստ հորիզոնական մասնատվածության այստեղ որոշակիորեն առանձնացվում են չմասնատված (21 %), թույլ (5.3%), միջին (14.1%), ուժեղ ն խիստ (53.5%) մասնատված մակերնույթ ունեցող տեղանքներ |29): Գյուղատնտեսական օգտագործման ն նակեցման համար նպաստավոր համարվող 0-160 թեքություն ունեցող հողահանդակներն այստեղ կազմում են հողատարածությունների 44, իսկ ոչ պիտանի (300- ից արձր) հողահանդակները` 13.6%-ը: Տարածքի 77%-ն ընկած է ծովի մակարդակից 1500 մ-ից արձր, իսկ 2000 մ-ից արձր տարածքը զ աղեցնում է մարզի 53.6 %-ը: Մարզի տարածքի ընդամենը 6.4 %-ն ունի ծովի մակարդակից մինչն 1000 մ արձրություն |Հաշվարկներն ըստ 128-ի տվյալների): Ըստ ծովի մակերնույթից ունեցած արձրության Սյունիքում միմյանց են հաջորդում չոր մերձարնադարձային, չափավոր ցուրտ կիսախոնավ, արեխառն կիսաչոր, ցուրտ լեռնային, լեռնատունդրային դաժան ն ցուրտ կլիմաները |29): Սյունիքն առանձնանում է նան տնտեսական գործունեության ձների պարզ արտահայտված վերընթաց գոտիականությամ : Այստեղ արձրության յուրաքանչյուր գոտի մի ինքնուրույն նատնտեսական միավոր է` իրեն հատուկ կլիմայական ն հողա ուսական պայմաններով, գյուղատնտեսության մասնագիտացման նույթով, նակչության զ աղմունքով ն նակեցման

ձներով: Մակերնույթի խիստ մասնատվածությունը, մեծ թեքություններն ու դիրքադրություններն, ինտենսիվ էրոզիոն ն սելավային գործընթացները, ինչպես նան մարդու տնտեսական գործունեությունը պայմանավորել են մարզի տարա նակեցման առանձնահատկությունները: Մարզի նակավայրերի մեծ մասը կենտրոնացած է Որոտան, Շաքի, Վարարակ, Սիսիան, Դար աս, Գորիս, Մեղրի, Գեղի ն Ողջի գետերի հովիտներում, որոնք աչքի են ընկնում գյուղատնտեսության զարգացման համար առավել նպաստավոր պայմաններով: Սյունիքը ՀՀ-ի ամենավաղ նակեցված տարածքներից է: Այն համեմատա ար քիչ է ենթարկվել օտար նվաճողների հարձակումներին ն ավերածություններին, որը ացատրվում է մարզի աշխարհագրական դիրքով ն լեռնային արդ ռելիեֆով: Սակայն թշնամու գերազանցող ուժերը եր եմն ներխուժել են Սյունիք, քայքայել են նրա տնտեսությունը, ավերել նակավայրերը ն ոչնչացրել նակչության մի մասին:

Աղյուսակ 59 Սյունիքի մարզի գյուղական նակավայրերի թվաքանակի փոփոխությունները (1926 – 2015թթ.)1 1926 - 1959- 19701959 1970 1988

1988 2015

-

այդ թվում` գյուղեր գ/ Քաղաքներ դարձած գյուղերի թիվը դ/ Այլ նակավայրերի միացած գյուղերի թիվը

-

ե/ Նոր ստեղծված գյուղական նակավայրերի թիվը` Այդ թվում գյուղեր զ/ Վերականգնված գյուղերի թիվը

-

-

-

-

-

-

-

ա/Գյուղական նակավայրերի ընդհանուր թի- 206 վը ժամանակահատվածի սկզ ում ն վերջում /Վերացված գյուղական նակավայրերի թիվը

19262015

Աղյուսակը կազմված է «Населенные пункты и население Арм. ССР за 1831-1959 гг. Стастический сборник», Е., 1962, 1989 թ. համամիութենական մարդահամարի արդյունքները Հայկական ԽՍՀ-ում, Ե., 1991 թ. , «Հայաստանի Հանրապետության 2001 թ. մարդահամարի արդյունքները», Ե., 2003 թ. ն «ՀՀ մարզերը ն Երնան քաղաքը թվերով 2015», Ե., 2015 վիճակագրական ժողովածուների տվյալների հիման վրա:

Սյունիքի գյուղական նակավայրերի ներկայիս ցանցը հիմնականում ձնավորվել է 19-րդ դարի երկրորդ կեսին: Մարզում գյուղական նակավայրերի ն նակչության կայուն աճ է սկսվել միայն 19-րդ դարի 30-ական թթ.-ից, եր Պարսկաստանից ն Թուրքիայից Արնելյան Հայաստան տեղափոխված ազմաթիվ հայեր նակություն հաստատեցին Սյունիքում, հատկապես Սիսիանում ն նրա հարակից գյուղերում (Անգեղակոթ, Ույծ, Շաղաթ ն այլն) |41): Սյունիքի մարզի ն նրա առանձին տարածաշրջանների նակչության թվի փոփոխությունների մասին հանգամանալից պատկերացում է տալիս ստորն երված թիվ 60 աղյուսակի տվյալները:

Աղյուսակ 60 Սյունիքի մարզի տարածաշրջանների նակչության թվի փոփոխությունները (1831 – 2015 թթ., հազ. մարդ)1 Մարզը ն տարածաշրջանները

Տարեթվեր 1831 1897 1926 1959 1979 2001 2011 2015

14.0 Սյունիքի մարզ այդ թվում` Սիսիանի տարածաշրջան 5.0

87.3

77.9 117.4 140.7 164.1 141.8 140.2

25.2

22.4

28.8

32.0

36.2

30.3

30.2

Գորիսի տարածաշրջան

3.6

25.9

23.4

29.4

36.0

51.3

41.6

41.1

Կապանի տարածաշրջան

3.2

26.3

23.1

47.4

58.0

62.5

58.5

57.8

Մեղրու տարածաշրջան

2.2

9.9

9.0

11.8

14.7

14.1

11.4

11.1

Աղյուսակը կազմված է « Населенные пункты и население Арм. ССР за 18311959 гг.», Е., 1962, վիճակագրական ժողովածուի, 1979, 2001, 2011 թթ. մարդահամարների ն «ՀՀ մարզերը ն Երնան քաղաքը թվերով- 2015», Ե., 2015 վիճակագրական ժողովածուի տվյալների հիման վրա:

Մարզի նակչության թիվը 1831-1897 թթ. աճել է մոտ 6 անգամ: Այս ժամանակամիջոցում էլ հիմնականում ձնավորվել է մարզի ժամանակակից գյուղական նակավայրերի ցանցը: Ստեղծվել են տարածաշրջանային, առնտրային ն մշակութային կենտրոն Գորիս քաղաքը ն պղնձաարդյունաերական կենտրոն Կապանը: 1831-1897 թթ. մարզի տարածքում գյուղական նակավայրերի թիվն ավելացել է 97-ով` 116-ից հասնելով 213-ի: Իսկ վերջին շուրջ հարյուր տարիների ընթացքում այստեղ գյուղական նակավայրերի թիվը զգալիորեն նվազել է: Այդ գործընթացն առավել ինտենսիվ է եղել հատկապես 1950-70ական թթ.-ին, եր մարզում մեծ վերելք էր ապրում արդյունա երությունը:

Ներկայումս մարզի գյուղական նակավայրերի թիվը 127 է, որից 11-ը մշտական նակչություն չունեն: Գյուղական նակավայրերի թիվն առավել մեծ չափով նվազել է Կապանի ն Մեղրու տարածաշրջաններում (աղ.61): Բացառությամ 1831-1897թթ. ընկած ժամանակահատվածի, հետագա տասնամյակների ընթացքում Սյունիքում գյուղական նակչության թիվը մշտապես նվազել է ն վերջին մոտ 20 տարիների ընթացքում այն տատանվում է 47-46 հազարի սահմաններում: 1897թ-ի համեմատությամ մարզի գյուղական նակչության թիվը 2015 թ. նվազել է գրեթե 1.8 անգամ: Այդ ժամանակաշրջանում մի քանի գյուղեր դարձել են քաղաքային նակավայրեր ն վերջիններիս սահմանագծի մեջ են ներառվել նան մերձակա առանձին գյուղական նակավայրեր: Այդուհանդերձ, մարզի գյուղական նակչության թվի նվազման հիմնական պատճառը եղել է միգրացիան դեպի մարզի ն հանրապետության քաղաքային նակավայրեր, իսկ վերջին երկու տասնամյակների ընթացքում` նան արտերկիր: Եթե 1926 թ. Սյունիքի մարզում ապրում էր ՀՀ-ի գյուղական նակչության 10,5 %-ը, ապա 2015 թ.-ը` ընդամենը 4,2 %-ը: Եթե խորհրդային տարիներին Սյունիքի մարզի նակչության ընդհանուր թիվը կայուն կերպով աճել է, ապա նույնը չի կարելի ասել գյուղական նակչության համար: Բացառությամ Գորիսի տարածաշրջանի, մնացած երեք տարածաշրջաններում գյուղական նակչության թիվը 1926-2015 թթ. ընթացքում խիստ նվազել է. Կապանի տարածաշրջանում` մոտ 2.7, Մեղրիում` 3.6 ն Սիսիանում` 1.4 անգամ (աղ.60): Մարզի գյուղական նակչության ժողովրդագրական իրավիճակի վրա, ինչպես նախկինում, այնպես էլ այժմ մեծ ազդեցություն են թողնում նակչության միգրացիոն շարժերը: Տնտեսության, հատկապես արդյունա երության, զարգացման ոչ ավարար մակարդակը, աշխատուժի օգտագործման, սահմանափակ հնարավորությունները, մշակելի հողերի սակավությունը ն ծայրամասային աշխարհագրական դիրքը 19-րդ դարի վերջերից սկսած պայմանավորել են Սյունիքի գյուղական նակչության արտահոսքը նախ դեպի Բաքվի արդյունա երական շրջան, իսկ խորհրդային ժամանակաշրջանում` Երնան ն նրա մերձակա արդյունա երական կենտրոններ: Բնակչության ինտենսիվ արտահոսքը երկարատն ժամանակահատվածում զգալի ազդեցություն է թողել մարզի գյուղական նակչության սեռատարիքային կազմի վրա. պակասել է երիտասարդ, աշխատունակ տարիքի տղամարդկանց թիվը: Ներկայումս մարզի լեռնային շատ գյուղերում նակչության հիմնական մասը կազմում են մեծահասակները:

ա 20 244 49 57 20 82 27 100 116 123 ա

ա

ա

ա 29 716 50 320 13 492 34 683 126 527

ա 272 858 533 186 13 202 34 492 127 415

ա 27 874 533 192 13 182 34 443 127 4312

ա 27 909 533 164 13 174 34 509 127 420

Աղյուսակը կազմված է « Населенные пункты и население Арм. ССР за 1831-1959 гг.», Е., 1962, վիճակագրական ժողովածուի, 1970, 2001, 2011 թթ. մարդահամարների ն «ՀՀ մարզերը ն Երնան քաղաքը թվերով2015», Ե., 2015, վիճակագրական ժողովածուի տվյալների հիման վրա;

Գորիսի Կապանի Մեղրու Սիսիանի Սյունիքի մարզում

Տարածաշրջան ները ն մարզը

Աղյուսակ 61 Սյունիքի մարզի գյուղական նակավայրերի թվի ն միջին մարդաշատության փոփոխություններն ըստ տարածաշրջանների (1831-2015 թթ)1

Գյուղատնտեսության զարգացման համեմատա ար ոչ արձր մակարդակի ն օգտագործվող հողատարածությունների փոքր չափերի պատճառով Սյունիքի մարզի տարա նակեցման համակարգում գերակշռում են փոքր գյուղերը: ՀՀ-ում մինչն 50 նակիչ ունեցող 26 գյուղերից 9-ը Սյունիքում են, մինչն 100 նակիչ ունեցող գյուղերի` 49%-ը (36 գյուղ) ն մինչն 200 նակիչ ունեցող գյուղերի` 38%-ը: Սյունիքի մարզում գյուղական նակավայրերի առավել փոքր մարդաքանակով առանձնանում են Կապանի ն մեղրու տարածաշրջանները: Կապանի տարածաշրջանում չկա հազարից ավելի նակիչ ունեցող ոչ մի գյուղ: Բնակեցված 45 գյուղից 37 -ն ունեն մինչն 200 նակիչ, որից 22-ը` մինչն 100 նակիչ: Կապանի տարածաշրջանը ոչ միայն Սյունիքի մարզում այլ նան ՀՀ-ում գյուղական նակավայրերի ամենափոքր միջին մարդաքանակ ունեցողն է: Մարզում գյուղական նակավայրերի համեմատա ար մեծ մարդաքանակ ունեն Գորիսի (909 մարդ) ն Սիսիանի (509 մարդ) տարածաշրջանները: Ներկայումս մարզի տարածքում գերակշռում են մինչն 200 նակիչ ունեցող գյուղական նակավայրերը (56 գյուղ): Մարզի միայն 12 գյուղ ունեն 1000-ից ավելի նակիչ: Համեմատա ար խոշոր գյուղերից են Շինուհայրը, Վերիշենը, Տեղը, Բռնակոթը, Անգեղակոթը ն Խնձորեսկը, որոնք ունեն 2000- ից ավելի նակիչ: Դրանք ոլորն էլ գտնվում են մարզի հյուսիսում` առավել հարթավայրային հատվածներում, մինչդեռ հարավային լեռնային մասում զգալի են փոքր (մինչն 200 նակիչ) գյուղերը: Սյունիքը Հայաստանի ամենանոսր նակեցված մարզերից է, միաժամանակ աչքի է ընկնում նակչության խիստ անհավասարաչափ տեղա աշխումով: Բարգուշատի լեռնաշղթայով Սյունիքի տարածքը աժանվում է հյուսիսային ն հարավային հատվածների: Մարզի հյուսիսային մասը մակերնույթի նույթով, ինչպես նան տարա նակեցման առանձնահատկություններով զգալիորեն տար երվում է հարավից: Հյուսիսում ընկած են Եռա լրի սարահարթը ն Տեղի դաշտը, որոնք Սյունիքի ամենահարթ ն խիտ նակեցված շրջաններն են: Այստեղ են գտնվում մարզի վարելահողերի հիմնական զանգվածները: Որպես տիպիկ լեռնային տարածաշրջան Սյունիքում գյուղական նակչության ն նակավայրերի տեղա աշխման մեծ տար երություններ կան նան ըստ ծովի մակարդակից ունեցած արձրության գոտիների:

100.0 100.0 100.0 100.0

100.0 100.0 100.0 100.0

75193 66418 46601 48757 3.4 2.4 5.1 5.1

4.3 4.2 4.5 3.8

6 2106 6 1870 5.8 5.5 6.0 6.0

8.4 3.7 2.0 1.6

12 6352 7 2461

ա

ա 10769

ա 11833

6159 17 7301 6141 17 7312 Նույնը տոկոսներով 14.1 14.3 27.7 15.7 19.8 13.0 15.9 13.9 22.4 13.2 14.7 15.7 22.4 12.6 14.7 15.0

ա

11700 12529

ա

10.6 15.9 14.7 14.7

15.6 18.9 19.9 20.8

19.9 22.2 20.7 20.7

17 9295 24 17 10141 24

ա

26.4 28.8 33.7 34.6

3 1331 3 1422

ա

14.1 10.8 4.4 4.5 15.1 14.3 3.2 3.2 13.8 8.1 2.9 2.9 13.8 8.7 2.6 2.9

15681 16 16860 16

19817 19105

ա

Բնակչության ն նակավայրերի թվի աշխումն ըստ արձրության գոտիների (մ) մինչն 801100112011401160118012000800 մ

Աղյուսակը կազմված է « Населенные пункты и население Арм. ССР за 1831-1959 гг.», Е., 1962 г., վիճակագրական ժողովածուի, 1970 ն 2011 թթ. մարդահամարների ն «ՀՀ մարզերը ն Երնան քաղաքը թվերով- 2015», Ե., 2015 վիճակագրական ժողովածուի տվյալների հիման վրա: Մարզի գյուղական նակավայրերի ընդհանուր թիվը 127 է, որից 11-ը մշտական նակչություն չունեն:

Տարեթվեր

Գյուղերի թիվը

Աղյուսակ 62 Սյունիքի մարզի գյուղական նակչության ն նակավայրերի թվի շարժընթացն ըստ արձրության գոտիների (1926 -2015 թթ.)1 Բնակչության թիվը

Մարզում նակչության տեղա աշխումը սկսվում է ծովի մակարդակից մոտ 600 մ-ից ն հասնում է մինչն 2150 մ արձրությունը: Գյուղերի ճնշող մեծամասնությունն (մշտական նակչություն ունեցող գյուղերի 36 %-ը) ընկած են 1001 – 2000 մ արձրության գոտիների միջն, որտեղ ապրում է մարզի գյուղական նակչության մոտ 92 %-ը: Լեռնային երկրներին նորոշ` ծովի մակարդակից ունեցած արձրության ավելացմանը համեմատ նակավայրերի մարդաշատության նվազումը Սյունիքում չի պահպանվում: Գյուղերի մարդաշատությունը արձր է 1401 1600 մ ն 1601 -1800 մ արձրության գոտիներում ն մյուս ոլոր գոտիներին գերազանցում են 1.3 - 1.7 անգամ: Մարզի տարածքի 1401-1800 մ արձրության գոտին աչքի է ընկնում անասնապահության ն երկրագործության զարգացման համար համեմատա ար նպաստավոր պայմաններով ն ընդարձակ մակերեսով: Ցածրադիր գոտում ռելիեֆի մասնատվածության, մեծ թեքությունների ն հողակտորների փոքր չափերի պատճառով գյուղերն հիմնականում փոքր են, սահմանափակ են դրանց զարգացման հնարավորությունները: Սյունիքի մարզում անցած տասնամյակների ընթացքում գյուղական նակչության ն նակավայրերի թվի ըստ ծովի մակարդակից ունեցած արձրության տեղա աշխման առավել նկատելի փոփոխություններից են.  մինչն 1000 մ արձրության գոտում գյուղական նակչության մասնա աժնի կտրուկ նվազումը (Եթե 1926 թ. այդ գոտուն աժին էր ընկնում մարզի գյուղական նակչության 12,7 %-ը, ապա 2015 թ.` 5,4 %-ը),  1401-1800 մ արձրության գոտու գյուղական նակչության մասնաաժնի կտրուկ ավելացումը (եթե 1926 թ. այդ գոտուն աժին էր ընկնում մարզի գյուղական նակչության 42 %-ը, ապա 2015 թ-ին` 55,4 %-ը),  1970-ական թվականներից հետո մարզի 1800 մ-ից արձր շրջաններում գյուղական նակչության մասնա աժնի նվազումն ընդհանուր նակչության մեջ (1970 թ. 1800 մ-ից արձր շրջաններում ապրում էր մարզի գյուղական նակչության 17,5 %-ը, իսկ 2015 թ.` 11,5 %-ը),  1201-1400 մ արձրության գոտում գյուղերի թվաքանակի կտրուկ նվազումը, որի հետնանքով 1926-2015 թթ. ընթացքում 1,9 անգամ նվազել է արձրության այդ գոտում գյուղական նակավայրերի մասնա աժինը գյուղերի ընդհանուր թվաքանակում:

100.0 100.0 100.0 100.0

Տարեթվեր

100.0 100.0 100.0 100.0

75193 66418 46601 48757 49.5 19.8 47.4 49.2

ա

10.6 5.5 11.6 11.1

ա

19433 17208 10803 Նույնը տոկոսներով 27.2 25.8 15.0 42.3 25.9 27.8 29.3 23.2 14.7 24.1 18.3 17.2

ա

29.0 35.9 26.6 28.5

21758 23808 12392 13899

8.3 11.0 8.6 9.5

ա

34.6 32.7 38.6 42.1

26031 21724 18016 20520

-

-

ա

Բնակչության ն նակավայրերի թվի աշխումն ըստ գյուղերի մարդաքանակի (մարդ) Մինչն 200 201-500 501- 1000 1001-3000 3001-5000

-

-

Աղյուսակը կազմված է « Населенные пункты и население Арм. ССР за 1831-1959 гг.», Е., 1962, վիճակագրական ժողովածուի, 1970 ն 2011 թթ. մարդահամարների ն «ՀՀ մարզերը ն Երնան քաղաքը թվերով2015», Ե., 2015, վիճակագրական ժողովածուի տվյալների հիման վրա; Մարզի գյուղական նակավայրերի ընդհանուր թիվը 127 է, որից 11-ը մշտական նակչություն չունեն:

Գյուղերի թիվը

Աղյուսակ 63 Սյունիքի մարզի գյուղական նակչության ն նակավայրերի թվի շարժընթացն ըստ գյուղերի մարդաքանակի (1926-2015 թթ.)1 Բնակչության թիվը

Վիճակագրկան տվյալների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ 19262015 թթ. Սյունիքում ըստ գյուղերի մարդաքանակի գյուղական նակչության ն նակավայրերի թվի շարժընթացի հիմնական փոփոխությունը մինչն 500 նակիչ ունեցող գյուղերի նակչության մասնա աժնի (1926թ.` 36,4, 2015 թ.` 29,4) նվազումն է ն հազարից ավելի նակչություն ունեցող գյուղերի նակչության մասնա աժնի ավելացումը (1926 թ.` 34,6 %, 2015 թ.` 42,1%) մարզի գյուղական նակչության մեջ (աղ. 63): Մարզի գյուղական նակչության ն նակավայրերի թվի շարժընթացի մասին ըստ գերակշռող մարդաքանակի ն արձրության գոտիների առավել հանգամանալից պատկերացում են տալիս թիվ 62 ն 63 աղյուսակներում երված տվյալները: Սյունիքի մարզի գյուղացիական տնտեսությունների արտադրական մասնագիտացման մեջ գերակշռում է անասնապահությունը, որը հիմնականում ներկայացված է էքստենսիվ նույթի տավարա ուծությամ ու մանր եղջրավոր անասնապահությամ ։ Մարզի գյուղացիական տնտեսությունների մեծ մասը մանր են ու սպառողական։ Ֆիզիկա ն տնտեսաաշխարհագրական տեսանկյունից մարզը կազմված է հյուսից հարավ հերթափոխվող, հստակ առանձնացված Սիսիանի, Գորիսի, Կապանի ն Մեղրու տարածաշրջաններից, որոնք գյուղատնտեսական արտադրական մասնագիտացման առումով ունեն միմիանցից որոշակի տար երություններ` պայմանավորված նաաշխարհագրական պայմաններով։ Սիսիանի ն Գորիսի տարածաշրջաններն ավելի արձրադիր են ու հարթ, տեղադրված են Սյունիքի հրա խային արձրավանդակում,որի կլիման արեխառն ու ցուրտ լեռնային է, իսկ վերընթաց գոտիները` լեռնատափաստանային ու լեռնամարգագետնային` իրենց նորոշ հողա ուսական ծածկով ն կենդանական աշխարհով։ Գորիսի տարածաշջանի հարավային փոքր մասը ն Կապանի ու Մեղրու տարածաշրջաններն ամ ողջովին տեղադրված են Որոտանի աջափնյա, Ողջի, Մեղրագետ ն Ծավ գետերի ավազանը զ աղեցրած Զանգեզուրի ու նրա լեռնա ազուկները կազմող Բարգուշատի ու Մեղրու ծալքա եկորավոր լեռներում։ Սյունիքի հարավային այս հատվածին նորոշ են ացարձակ արձրությունների մեծ տատանումները (375-ից 3906 մ), ռելիեֆի խիստ մասնատվածությունը, չոր մերձարնադարձայինից մինչն ձնամերձի հերթափոխվող վերընթաց գոտիները անտառների ն թփուտների առավել մեծ տարածմամ ։ Ըստ առանձին տարածաշրջանների մարզի գյուղացիական տնտե-

սությունների արտադրական մասնագիտացումն ունի հետնյալ պատկերը ․ Սիսիանի տարածաշրջանն ընդգրկում է մարզի գյուղատնտեսական հողահանդակների 51%- ը կամ 137 հազ․հա,որից վարելահող` 21300 հա (մարզի վարելահողերի 49 %-ը), ազմամյա տնկարկներ` 268 հա (մարզի այգիների 24 %-ը), արոտավայրեր` 74 հազ հա (մարզի արոտավայրերի 59 %-ը) ն խոտհարքեր` 3330 հա (մարզի խոտհարքերի 45%-ը)։ Տարածաշրջանում հիմնականում երրի սնահողեր են, իսկ հողակտորներն առավելապես մեծ ու միջին չափեր ունեն, որոնցում առկա են քարամաքրման խնդիրներ: Տարածաշրջանի գյուղացիական տնտեսությունները հիմնականում մանր ու միջին են, որոնք մասնագիտացված են խոշոր ու մանր եղջերավոր անասնապահության, խոզա ուծության, մեղվա ուծության, հացահատիկի (աշնանացան ցորեն ն հաճար), կարտոֆիլի ու կաղամ ի մշակության ուղղություններով: Դրանք առավելապես էքստենսիվ են, այց ունեն ապրանքային ուղղվածություն: Գետահովիտներում առկա է նան այգեգործություն` հիմնականում խնձորի ն ուշահաս կեռասի մշակությամ : Ընդարձակ վարելահողային տարածքներ հատկացված են կերա ույսերին (կորնգան, առվույտ)։ Արտադրանքի մթերմամ ու մշակմամ զ աղված են տեղական պանրի արտադրության տնայնագործական փոքր տնտեսություններ, գործում է «Աշտարակ կաթի» մթերման կետ: Գորիսի տարածաշրջանն ընդգրկում է մարզի գյուղատնտեսական հողահանդակների 18%-ը կամ 48800 հա,որից վարելահող` 15940 հա (մարզի վարելահողերի 37 %-ը), ազմամյա տնկարկներ` 495 հա (մարզի այգիների 44 %-ը), արոտավայրեր` 16100 հա (մարզի արոտավայրերի 13 %-ը) ն խոտհարքեր` 1890 հա (մարզի խոտհարքերի 26%-ը): Տեղի ն Եռա լրի սարահարթերում գյուղացիական տնտեսությունների արտադրական մասնագիտացումը նման է Սիսիանի տարածաշրջանին խոշոր ն մանր եղջրավոր անասնապահություն,հացահատկի, կերա ույսերի ն հյուսիսային անջարեղենների մշակում: Տարածաշրջանի ընդհանուր պատկերից տար երվում է նրա մի փոքր մաս կազմող Որոտանի առափնյա հատվածը, որն ինչ-որ տեղ համանման է Մեղրու ն Կապանի ցածրադիր հատվածներին (չոր մերձարնադարձային նություն, սակայն թթաստանների գերակշռությամ ): Գյուղացիական տնտեսությունների մեծ մասը մանր ու միջին են:

Կապանի տարածաշրջանն ընդգրկում է մարզի գյուղատնտեսական հողահանդակների 21%- ը կամ 60364 հա, որից վարելահող` 4880 հա (մարզի վարելահողերի 12 %- ը), ազմամյա տնկարկներ` 164 հա (մարզի այգիների 14 %-ը), արոտավայրեր` 29800 հա (մարզի արոտավայրերի 23 %-ը) ն խոտհարքեր` 1500 հա (մարզի խոտհարքերի 21%-ը): Գյուղացիական տնտեսություններն արտադրական ցուցանիշներով զիջում են Սիսիանի ն Գորիսի տարածաշրջաններին։ Դրանք առավելապես էքստենսիվ ու սպառողական մանր տնտեսություններ են, որոնք զ աղված են խոշոր ու մանր եղջրավոր անասնապահությամ , խոզա ուծությամ , անջարա ուծությամ ու պտղա ուծությամ : Որոշ տնտեսություններ էլ դրանք համատեղում են մեղվապահության հետ, ինչը վերջին տարիներին մյուսներից ավելի արագ է զարգանում: Խորհրդային տարիներին առկա էր ծխախոտագործություն մասնագիտացված ուղղությունը: Տարածաշրջանում ձնավորվել են թռչնա ուծական երկու ն անասնաուծական մեկ համալիրներ: Թռչնա ուծական համալիրներից մեկը` «Սյունիք» ՍՊԸ-ն, հիմնվել է դեռնս խորհրդային տարիներին, աշխատել է որոշակի ընդմիջումներով, իր հզորությունների նվազագույն չափերով, այժմ գտնվում է հարկադիր պարապուրդում: Թռչնա ուծական մյուս համալիրը նորակառույց ու ժամանակակից է, մասնագիտացած է թռչնամսի արտադրությամ ` առայժմ տեղական սպառողի համար: Տավարա ուծական համալիրը «Լամաքս» ՍՊԸ-ն է, որը զտարյուն եվրոպական ցեղերի կաթնամսատու կովերի հիման վրա արտադրում է հանրապետությունում «Մարիլա» մակնիշով հայտնի կաթնամթերքն ու մսամթերքը: Մեղրու տարածաշրջանն ամենափոքր է մարզում: ՀՀ ամենահարավային, ամենասակավահող, ամենատաք ու չոր հատվածն է: Չոր մերձարնադարձային կլիմայով պայմանավորված Մեղրու գյուղատնտեսությունն էապես տար երվում է մարզի մյուս տարածաշրջաններից: Հիմնական ուղղվածությունն այգեգործությունն է (խաղողագործություն` սեղանի սորտերի գերակշռությամ ն մերձարնադարձային պտղա ուծություն` նռան, թզի ու արքայախնձորի մշակմամ ): Ինչպես դաշտավարության այնպես էլ անասնապահության զարգացման համար տարածաշրջանի հնարավորությունները սահմանափակ են: Տարածքը խիստ մասնատված է, զգալի են թեք լեռնալանջերը, շատ փոքր են հաղակտորների չափերը: Ընդգրկում է մարզի գյուղատնտեսական հողահանդակների 10 %-ը կամ 26350 հա, որից վարելահող` 940 հա (մարզի վարելահողերի 2 %-ը), ազմամյա տն-

կարկներ 200 հա (մարզի այգիների 18 %-ը), արոտավայրեր 5750 հա (մարզի արոտավայրերի 5 %-ը) ն խոտհարքեր 600 հա (մարզի խոտհարքերի 8 %-ը): Արտադրանքի մթերմամ ու մշակմամ զ աղված են Մեղրու գինու ն պահածոների գործարանները: Սյունիքի մարզում գյուղացիական տնտեսությունների ինտենսիվացման մակարդակն առավել արձր է Սիսիանի ն Գորիսի տարածաշրջաններում, որոնք աչքի են ընկնում համեմատա ար ընդարձակ ու երրի հողերով, ագրոտեխնիկական միջոցառումների իրականացման ավելի լայն հնարավորություններով: Սյունիքի մարզի տարածքն ունի 359,6 կմ միջպետական,166 կմ հանրապետական ն 515 կմ մարզային նշանակության ավտոճանապարհներ: Բացառությամ մի քանի գյուղերի (Շաքի, Սպանդարյան, Բռնակոթ, Խնձորեսկի, Ակներ, Քարահունջ), մյուսները զուրկ են մարզկենտրոնի ն տարածաշրջանային կենտրոնների հետ կապող երթուղային տրանսպորտային սպասարկումից: Այդ տեսակետից շատ ավելի անմխիթար վիճակում են Մեղրու ն Կապանի տարածաշրջանները: Տրանսպորտային սպասարկումն առավել արվոք է մարզկենտրոնին ն տարածաշրջանային կենտրոններին մոտ գտնվող նակավայրերում, որոնց որակի ն հիշյալ կենտրոններից ունեցած հեռավորության միջն հակադարձ համեմատական կապ կա` որքան հեռու այնքան ան արեկարգ: Համեմատա ար արվոք տրանսպորտային սպասարկում ունեն Երնան-Մեղրի ն Գորիս-Ստեփանակերտ մայրուղիներին մերձակա գյուղական նակավայրերը: Մարզի ոչ ոլոր գյուղերն են օգտվում սեփական ջրամատակարարման ներքին ցանցից: Շնորհիվ վերջին տարիներին իրականացված ծրագրերի, շատ գյուղերում արեկարգվել են ջրագծերը,կառուցվել նոր ջրատարներ: Այդ տեսակետից ավարար իրավիճակում են Մեղրու, Սիսիանի ն Գորիսի տարածաշրջանները: Առանձին դեպքերում, հատկապես Կապանի տարածաշրջանում, ոռոգման ջրի խնդիրը կորցրել է եր եմնի սրությունը, գյուղական նակչության թվի ն մշակվող հողատարածքների մակերեսի կրճատման պատճառով: Մարզի գյուղական նակավայրերի մեծ մասը, ացառությամ 35-ի, գազաֆիկացված չեն: Բնական գազից չեն օգտվում Մեղրու տարածաշրջանում, Կապանի գյուղերի մեծ մասում, Սիսիանի ն Գորիսի արձրլեռնային առանձին նակավայրերում: Գազաֆիկացման ացակայության գլխավոր պատճառն այդ գյուղերի սակավաթիվ նակչությունն է, ինչը

գազաֆիկացումը դարձնում է անշահութա եր: Առողջապահական հաստատություններ կան մարզի ոչ ոլոր նակավայրերում: Առողջապահական կենտրոններ կամ ժշկական ամ ուլատորիաներ են գործում 10 համայնքներում (մեկը` Կապանի, չորսը` Գորիսի ն հինգը` Սիսիանի տարածաշրջանում), որոնք սպասարկում են նան հարակից գյուղերի նակչությանը: Առանձին գյուղերում գործում են տարածաշրջանային առողջապահական կենտրոնների ենթակայության տակ գտնվող 114 ուժմանկա արձական կետեր: Մարզի մշտական նակչություն ունեցող 115 գյուղական նակավայրերից 86-ն ունեն գործող հանրակրթական դպրոց,ընդ որում Տեղ գյուղում այդպիսիք երկուսն են,իսկ նախակրթական հաստատություններ առկա է միայն 26-ում: Տեսականորեն է գործում ակում -գրադարանային համակարգը ( ացառությամ մարդաշատ գյուղերի, դրանք մատնված են անգործության): Վերջին տարիներին մարզում ոչ առանց վարչական ռեսուրսի միջամտության, իրականացվում է համայնքների խոշորացման ծրագիր, ինչն ավարտվել է Գորիսի ն Մեղրու տարածաշրջաններում (Խնձորեսկի, Գորիսի, Տեղի, Տաթնի ն Մեղրու ազմա նակավայր համայնքներ), ընթացքի մեջ է Սիսիանում, դեռ չի սկսվել Կապանում: Վերջին շուրջ երկուսուկես տասնամյակում Սյունիքի մարզի գյուղական նակավայրերում տեղի են ունենում սոցիալ-ժողովրդագրական ն տնտեսական նշանակալից փոփոխություններ, որոնք լուրջ խնդիրներ են առաջացնում դրանց ամրապնդման, կայունացման ն հետագա առաջընթացի համար: Այդ փոփոխություններն առավել տիպիկ ձնով են արտահայտվում Մեղրու, Կապանի ն Սիսիանի տարածաշրջանների լեռնային ու սահմանամերձ փոքր գյուղական նակավայրերում: Մեր կողմից կատարված դաշտային հետազոտությունների արդյունքները ցույց են տալիս, որ.  գնալով նվազում է Սյունիքի մարզում գյուղերի առանց այն էլ փոքր միջին մարդաշատությունը,  արձրանում է գյուղա նակների միջին տարիքը,  նակչության սեռատարիքային կառուցվածքում աճում է կանանց ն տարեցների տեսակարար կշիռը, նվազում է երիտասարդների մասնա աժինը ն կյանքի միջին տնողությունը,  նվազել է ծնելիությունը, աճել` մահացության ցուցանիշը, կազմելով համապատասխանա ար` 11,3 ն 10,4 ‰, (2015 թ.): Մեղրու տարածա-

շրջանի գյուղական նակչության մահացության ցուցանիշը (13.4 ‰) 1.9 անգամ գերազանցում է ծնելիությանը,  տարեց-տարի աճում է արտագնա աշխատանքի մեկնողների թիվը,  աշակերտների թվի նվազման պատճառով փակվել կամ փակման վտանգի տակ են հայտնվել Կապանի ն Մեղրու տարածաշրջանների փոքր գյուղերի դպրոցներն ու նախակրթական հաստատությունները,  ակում -գրադարանների, ուժկետերի, արտադրական ենթակառույցների փակումը հանգեցրել է աշխատատեղերի կրճատման ն գործազրկության ավելացման,  ան արեկարգ, առանձին դեպքերում գրեթե անանցանելի են դարձել հանդամիջյան, ներհամայնքային ն միջհամայնքային ճանապարհները: Դժվարացել է կապը մարզկենտրոնի ն տարածաշրջանային կենտրոնների հետ,  ընդհանուր հողային ֆոնդում կրճատվում է գյուղատնտեսական հողահանդակների մասնա աժինը: Մշակովի հողատարածքները ն խոտհարքերը Կապանի տարածաշրջանում վեր են ածվում արոտավայրերի, իսկ ոլորը միասին` թփերի ն մացառուտների,  գյուղական նակավայրերի զգալի մասում գյուղատնտեսությունն ավելի ու ավելի սպառողական ն էքստենսիվ նույթ է ստանում, դառնում է ավելի խոցելի` հաճախակի կրկնվող տարերային աղետներից (մինչ այդ էլ Կապանի տարածաշրջանը համարվել է գյուղատնտեսության տեսանկյունից արձր ռիսկայնության շրջան): Այդ են վկայում երքատվության ն մթերատվության տարեկան տատանումները,  խիստ վնասվել են պտղատուների տեղական սորտերը, վերացման վտանգի տակ են խնձորենու ն տանձենու տեղական սորտերը: Վերջին մեկուկես տասնամյակում գրեթե երք չեն տվել ալենին ն կեռասենին (պատճառը հաճախակի կրկնվող ուշ գարնանային ցրտահարություններն ու կարկտահարություններն են, մյուս կողմից էլ` օդի աղտոտումից տարածված հիվանդությունները),  Կապանի տարածաշրջանում այգեգործության կառուցվածքում փոքր ինչ ավելացել է մերձարնադարձային մշակա ույսերի (խաղող, նուռ, թուզ, արնելյան խուրմա) տեսակարար կշիռը (հավանա ար կլիմայի տաքացման շնորհիվ),  զգալիորեն կրճատվել են անտառատարածքները, առավել շատ նակավայրամերձ ու դաշտապաշտպան անտառաշերտերը: Արժեքավոր

փայտանյութի համար հատվում են ընկուզենիներ ն տանձենիներ, որոնց երքը մինչ այդ համարվել է գյուղացիների կայուն եկամտի աղ յուր: Վերը երված փաստերը վկայում են այն մասին, որ Սյունիքի մարզի գյուղական նակավայրերում, մասնավորապես` փոքր, սահմանամերձ ու լեռնային գյուղերում, էականորեն թուլանում է նակավայրերի գոյատնման ն զարգացման տնտեսական ն սոցիալական ազան, ինչի հետնանքով շարունակվում է նակչության արտահոսքն այդպիսի գյուղերից ն ստեղծում վտանգ վերջիններիս նազրկման համար: Այսպիսով`  Տարածքի խիստ մասնատվածության, արձրաչափական նիշերի 3500 մ-ի հասնող տատանումների, տար եր դիրքադրությունների ն մեծ թեքությունների պատճառով Սյունիքն առանձնանում է տարա նակեցման նույթի հակադրություններով:  Մարզի գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման առանձնահատկությունները պայմանավորված են նան պատմաաշխարհագրական ն ազգագրական գործոններով ն տնտեսական գործունեության խիստ ազմազանությամ , որոնք իրենց ազդեցությունն են թողել նան գյուղական նակչության ն նակավայրերի շարժընթացի վրա:  Մշակելի հողատարածքների փոքր չափերը ն գյուղատնտեսության զարգացման ոչ արձր մակարդակը պայմանավորել են մարզի տարա նակեցման համակարգում փոքր գյուղերի գերակշռությունը: 1926 թ. համեմատությամ ՀՀ-ում մարզի գյուղական նակչության աժինը նվազել է 2,5 անգամ:  Գյուղական նակչության ն նակավայրերի տեղա աշխման առանձնահատկությունների պատճառով ըստ արձրության գոտիների գյուղական նակչության շարժընթացը համահունչ չէ ՀՀ-ում տեղի ունեցած գործընթացներին: Վերջին քառասուն տարում մարզում 2,2 անգամ ավելացել է մինչն 200 նակիչ ունեցող գյուղերի թիվը, իսկ 500-1000 մարդ ունեցող գյուղերի թիվը նույնչափ նվազել է:  Մարզի, հատկապես փոքր գյուղական նակավայրերում, նակչության շարժընթացի ժամանակակից միտումների պահպանումը կարող է հանգեցնել դրանցում սոցիալ-տնտեսական լուրջ հիմնախնդիրների ն նազրկման վտանգի առաջացմանը:  Քանի որ Սյունիքը համարվում է ՀՀ հարավային դարպասը ն մեր երկրի համար ունի ռազմա-ստրատեգիական հույժ կարնոր նշանակություն,

ՀՀ տարածաշրջանային քաղաքականության անհետաձգելի խնդիրներից մեկը պետք է լինի Սյունիքի սահմանամերձ ն լեռնային գյուղական նակավայրերի տնտեսաարտադրական ն սոցիալական ազայի ամրապնդումը, սոցիալ-ժողովրդագրական արենպաստ իրավիճակի ստեղծումը ն ՀՀ պաշտպանունակության հզորացումը:

6.9 Վայոց ձորի մարզ Վայոց ձորի մարզն ընդգրկում է Արփա գետի վերին ն միջին հոսանքների ավազանները ն Նախիջնան գետի Ջահուկ վտակի վերնագավառը: Այն երեք կողմից շրջապատված է արձր լեռներով, ջր աժան լեռնաշղթաներով, որոնք յուրահատուկ նական պատնեշներ հանդիսանալով մարզի ն հարնան տարածքների միջն, այն դարձնում են աշխարհագրական մի ամողջություն: Մարզին աժին է ընկնում ՀՀ տարածքի 7,7, նակչության` 1,7 %-ը: Մարզի տարածքի մակերնույթը տիպիկ լեռնային է, խիստ կտրտված է գետահովիտներով ն կիրճերով: Շատ են լերկ ժայռերը: Այստեղ տարածքի մակերնույթի ծովի մակերնույթից ունեցած արձրությունների տար երությունները հասնում են 2600 մ-ի: Վայոց ձորի տարածքի մակերեսի ընդամենը 16,5 %-ն ընկած է ծովի մակարդակից մինչն 1500 մ արձրություններում, իսկ 2000 մ-ից արձր շրջանները կազմում են 53 %-ից ավելին: Մակերնույթում գերակշռում են 8-200 թեքություն ունեցող տարածքները (մոտ 60 %) |հաշվարկներն ըստ 128-ի տվյալների): Բարձրաչափական նիշերի մեծ տար երություններից ացի մարզի ռելիեֆին նորոշ են նան ուղղաձիգ ն հորիզոնական մասնատվածությունը, ինտենսիվ էրոզիան ու դենուդացիան, ինչպես նան ակտիվ սելավային երնույթները: Մարզի կլիման ընդհանուր առմամ ցամաքային է` ցուրտ կամ չափավոր ցուրտ ձմեռներով ն շոգ կամ տաք ամառներով: Օդի առավելագույն ջերմաստիճանը հարավային շրջաններում հասնում է +410Շ-ի, իսկ ացարձակ նվազագույնը` -350Շ-ի: Տեղումների տարեկան քանակը տատանվում է 300-700 մմ-ի սահմաններում |29): Վայոց ձորի մարզի հողային ռեսուրսները սահմանափակ են: Անտառապատ է տարածքի 5,7%-ը: Նպաստավոր կլիմայի ն արհեստական ոռոգման պայմաններում այստեղ զ աղվում են հիմնականում պտղա ուծությամ ն

խաղողագործությամ : Սակայն մարզի գյուղատնտեսության առաջատար ճյուղն անասնապահությունն է: Մշակովի հողակտորները մեծ մասամ տեղա աշխված են խորը ձորերի ն ձորակների ցածրադիր մասերում: Բնակլիմայական պայմանների նշված առանձնահատկությունները ն աշխարհագրական գործոնների ընդհանրությունը պատմական տար եր ժամանակաշրջաններում, կախված արտադրողական ուժերի զարգացման մակարդակից, ներքին ու արտաքին այլ գործոններից, իրենց ազեցությունն են թողել Վայոց ձորի մարզի նակեցման, գյուղական տարածքների ու նակավայրերի ձնավորման, զարգացման ն առաջնթացի վրա: Հարյուրամյակների ընթացքում Վայոց ձորի արձր լեռնալանջերում գտնվող կարստային ն վիմափոր քարանձավները ծառայել են ժամանակավոր պաշտպանական նակավայրեր: Քարանձավային զառիթափ լանջերի ստորոտներում ն ձորակների հարմարավետ հատվածներում կառուցվել են ազմաթիվ գյուղակներ, մի քանի տասնյակ նակչով, որոնք հաղորդակցվել են իրար հետ թշնամու համար անմատչելի լեռնային կածաններով: Արփա գետի դարավանդներում եղել են ծաղկուն նակավայրեր` կառուցված Զաքարյանների ն Օր ելյանների կողմից: Սրանք հետագայում, մոնղոլական ն թուրքմենական տիրապետության տարիներին, պար երա ար լքվել են նակչության կողմից |93): Վայոց ձորի մարզի ներկայիս նակավայրերը հիմնականում վերականգնվել ն նակեցվել են 2ՄII դարի երկրորդ կեսից սկսած, իսկ առավել ինտենսիվ` 2I2 դարի 30-ական թվականներից` Պարսկաստանից (Խոյից, Սալմաստից, Թավրիզից) ներգաղթածների շնորհիվ: 1831 թ. Վայոց ձորի մարզի ժամանակակից տարածքում կար 70 գյուղական նակավայր, որոնցում ապրում էր 6728 մարդ, իսկ 1897 թ. գյուղերի թիվն այստեղ կազմել է 112, նակչությունը` 42080 մարդ: Հետագա մոտ երեք տասնամյակի ընթացքում գյուղերի թիվը նվազել է 31-ով, իսկ գյուղական նակչության թիվն` ավելի քան 12000-ով (աղ.64): 1926-2015 թթ. ընթացքում մարզի գյուղական նակավայրերի, դրանց նակչության թվի ն մարդաշատության փոփոխությունների մասին հանգամանալից պատկերացում է տալիս թիվ 66 աղյուսակում երված տվյալները: 1926 թ-ին մարզ գյուղերի մոտ կեսն ունեցել են մինչն 200 նակիչ, դրանց մասնա աժինը գյուղական նակչության ընդհանուր թվում կազմել է մոտ 12 %: Ըստ գերակշռող մարդաքանակի մարզին նորոշ էր միջին ն մեծ գյուղային տարա նակեցումը: Այդպիսի գյուղերում ապրում էր մարզի գյու-

ղական նակչության 72 %-ից ավելին: 2015 թ. միջին ն մեծ (501-3000 նակիչ) գյուղերին աժին էր ընկնում մարզի գյուղական նակչության ավելի քան 70 %-ը: Հարկ է նան նշել, որ 1926-2015 թթ. ընկած ժամանակահատվածում մարզում կտրուկ նվազել է միջին մեծության գյուղերի նակչության մասնա աժինը (38,6 %-ով) ն 36,9 %-ով ավելացել է խոշոր գյուղերի նակչության մասնա աժինը:

Աղյուսակ 64 Վայոց ձորի մարզի գյուղական նակավայրերի ն նակչության թիվը (1831 - 1926 թթ.)1

Գյուղերի միջին մարդաքանակը

Բնակչության թիվը

Գյուղերի թիվը

Գյուղերի միջին մարդաքանակը

1897 թ. Գյուղերի միջին մարդաքանակը Գյուղերի թիվը Բնակչության թիվը

Բնակչության թիվը

1831 թ. Գյուղերի թիվը

Տարածաշրջանները ն մարզը

Եղեգնաձորի 3953 104 59 23890 405 18345 Վայքի 2775 87 53 18190 343 11729 Վայոց ձորի 6728 96 112 42080 376 30074 մարզ Աղյուսակը կազմված է “Населенные пункты и население Армянской ССР за 1831-1959 г.”, Е., 1962 г., վիճակագրական ժողովածուի տվյալների հիման վրա:

Վայոց ձորը գյուղական նակչության ն նակավայրերի թվով ՀՀ-ում ամենափոքր մարզն է: 2015 թ-ին այստեղ ապրում էր ՀՀ-ի գյուղական նակչության ընդամենը 3.0 %-ը, որը աշխված էր մշտական նակչություն ունեցող 46" գյուղում (ՀՀ-ի մշտական նակչություն ունեցող գյուղերի 4,9 %-ը): Սյունիքից հետո Վայոց ձորի մարզը հանրապետությունում ամենանոսր նակեցվածն է: Մակերնույթի խիստ կտրտվածության, լեռնալանջերի մեծ թեքություների, հողմահարված տարածքների գերակշռության պատճառով մշակովի հողակտորներն շատ փոքր են (հաճախ 20-25 հողակտոր կազմում են հազիվ մեկ հեկտար), որի հետնանքով, սահմանափակ են նան գյուղական տարածքների ու նակավայրերի ընդարձակման, խոշորացման ն *

Այդ թվում նան Ջերմուկ քաղաքի ենթակայության տակ գտնվող Կեչուտ գյուղը:

զարգացման հնարավորությունները: Գյուղերի միջին մարդաշատությունը մարզում կազմում է 724 մարդ: Գերակշռում են նակչության թվաքանակով փոքր ն միջին մեծության գյուղերը: Տասնչորս գյուղ ունեն 1001-3000, մեկ գյուղ` 5000-ից ավելի նակիչ: Մարզի 6 գյուղ մշտական նակչություն չունի:

Աղյուսակ 65 Վայոց ձորի մարզի գյուղական նակավայրերի թվաքանակի փոփոխությունները (1926-2015 թթ. )1 Բնակավայրերի թիվը ժամանկահատվածի ընթացքում 1926- 1959- 1970- 198819261959 1970 1988

ա)Գյուղական նակավայրերի ընդհանուր թիվը ժամանակահատվածի սկզ ում ն վերջում )Վերացված գյուղական նակավայրերի թիվը այդ թվում `գյուղեր գ) Քաղաքներ դարձած գյուղերի թիվը դ) Այլ նակավայրերի միացած գյուղերի թիվը ե) Նոր ստեղծված գյուղերի թիվը այդ թվում `գյուղեր զ) Վերականգնված գյուղերի թիվը

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

Աղյուսակը կազմված է «Населенные пункты и население Арм. ССР за 1831-1959 гг.», Стастический сборник, Е., 1962, 1989 թ., համամիութենական մարդահամարի արդյունքները Հայկական ԽՍՀ-ում, Ե., 1991 թ. , «Հայաստանի Հանրապետության 2001 թ. մարդահամարի արդյունքները», Ե., 2003 թ. ն «ՀՀ մարզերը ն Երնան քաղաքը թվերով 2015.», Ե., 2015, վիճակագրական ժողովածուների տվյալների հիման վրա:

Մարզի գյուղական տարածքներն ու նակավայրերն աչքի են ընկնում նակավայրերի ծովի մակարդակից ունեցած ացարձակ արձրությունների մեծ տատանումներով (1000-2250 մ): Գյուղերի հիմնական մասն (74.5%) ընկած է ծովի մակերնույթից 1401-2000 մ արձրության գոտում: Մարզի 2000 մ-ից արձր շրջաններում կա մշտական նակչություն ունեցող ընդամենը չորս գյուղ: Վայոց ձորի գյուղական նակչության ավելի քան 77 %-ն

ապրում է ծովի մակարդակից 1001-1600 մ արձրության գոտում, որտեղ գտնվում են մշտական նակչություն ունեցող գյուղերի ընդամենը 49 %-ը (22 գյուղ): Վայոց ձորում մարդաշատ են 1201-1400 մ արձրության գոտում գտնվող գյուղերը (միջինը` 3297 մարդ): Ներկայումս ըստ գերակշռող մարդաքանակի մարզին նորոշ է մեծ, խոշոր ն միջին մեծության գյուղային տարա նակեցումը: Այդպիսի գյուղերը թվով 20 են, դրանց աժին է ընկնում մարզի գյուղական նակչության ավելի քան 84 %-ը: Մարզում թվով 25 գյուղ ունեն մինչն 500 նակիչ, մինչդեռ դրանցում ապրում է մարզի գյուղական նակչության ընդամենը 15,8 %-ը: Ռելիեֆի կտրտված ն ացարձակ արձրությունների մեծ տատանումներով այլ տարածքների նման Վայոց ձորում նս անցած տասնամյակների ընթացքում տեղի է ունեցել գյուղական նակավայրերի ն նակչության ըստ ծովի մակարդակից ուենցած արձրության աշխվածության զգալի փոփոխություններ: 1926 թ. մարզում գյուղական նակչության մոտ 51 ն նակավայրերի 58 %-ը գտնվում էին ծովի մակարդակից 1600 մ-ից արձր շրջաններում: Ներկայումս նշված արձրություններում ընկած են մշտական նակչություն ունեցող գյուղական նակավայրերի 53 %-ը, սակայն էապես նվազել է դրանցում ապրող նակչության մասնա աժինը մարզում (1926թ.` 50,8 %, 2015 թ.` 22,7 %): Դրան հակառակ` մարզի տարածքի ծովի մակարդակից 1600 մ-ից ցածր շրջաններում, չնայած որ 1926 թ-ի համեմատությամ գյուղական նակավայրերի թիվը նվազել է 11-ով, սակայն նակավայրերի նակչության թվաքանակի ավելացման շնորհիվ զգալիորեն մեծացել է արձրության այդ գոտիներում ապրող գյուղական նակչության մասնաաժինը մարզում (աղ.67): Չնայած զ աղեցրած փոքր տարածքին, մակերնույթի խիստ մասնատվածության ն արձրաչափական նիշերի մեծ տար երությունների պատճառով, Վայոց ձորի մարզում գյուղերի մորֆոլոգիական տիպերը, տարանակեցման ձները ն համալիրային տիպերը ազմազան են: Մի շարք գյուղեր տեղադրված են խոր ձորերի ն ձորակների ցածրադիր մասերում, որտեղ կան մշակելի հողատարածություններ ն ոռոգման հնարավորություններ: Մարզի տարածքի նակեցվածության աստիճանը արձր չէ:

100.0 100.0 100.0 100.0

Տարեթվեր

100.0 100.0 100.0 100.0

30074 41122 32931 37538 48.1 7.4 30.4 20.0

ա 11.9 1.1 4.2 2.4

մինչն ա 21 14674 20 14024 Նույնը տոկոսներով 19.8 15.8 25.9 48.8 29.6 12.7 37.0 34.1 26.1 12.2 17.4 18.3 35.6 13.4 11.1 10.2

ա

6.2 24.1 23.9 31.1

ա

23.5 43.5 51.8 60.4

17897 17054 22698

1.8 2.2 -

ա -

Գյուղական նակավայրերի թվի աշխումն ըստ մարդաքանակի (մարդ) 3001201-500 501-1000 1001-3000

8.7 13.5 -

-

2.2

ա

13.6

5000-ից ավելի

Աղյուսակը կազմված է «Населенные пункты и население Армянской ССР за 1831-1959 г.», Е., 1962 г., վիճակագրական ժողովածուի, 1970 ն 2011 թ. մարդահամարների ն «ՀՀ մարզերը ն Երնան քաղաքը թվերով- 2015», Ե., 2015, վիճակագրական ժողովածուի տվյալների հիման վրա: Մարզի գյուղական նակավայրերի իրական թիվը 52 է, որից 5-ը մշտական նակչություն չունեն, իսկ Կեչուտ գյուղը գտնվում է Ջերմուկ քաղաքի ենթակայության տակ:

Գյուղերի թիվը

Աղյուսակ 66 Վայոց ձորի մարզի գյուղական նակավայրերի ն նակչության թվի փոփոխություններն ըստ գյուղերի մարդաքանակի (1926-2015 թթ)1 Բնակչության թիվը

Առանձնանում են Արփայի ն Եղեգիսի գոգավորությունները, որտեղ էլ գտնվում են գյուղերի ճնշող մեծամասնությունը: Վայոց ձորի մարզի տարածքում առանձնանում են գյուղական տարանակեցման համալիրային հետնյալ տիպերը. 1) Արփայի գոգահովտի ն հարակից սարավանդային տարածքների ցրված տարա նակեցում, հիմնականում մեծ ն միջին մեծության գյուղական նակավայրերով, 2) ՇատինԱղնջաձորի շղթայաձն տարա նակեցում, հիմնականում փոքր ն միջին մեծության գյուղերով, 3) Եղեգիսի գոգավորության շղթայաձն-ցրված տարանակեցում, առավելապես փոքր ն միջին մեծության գյուղերով, 4) Արփայի վերին հոսանքի ցրված տարա նակեցում, առավելապես փոքր ն միջին մեծության գյուղերով ն 5) Ջահուկի վերնագավառի ցրված տարա նակեցում, հիմնականում փոքր ն միջին մեծության գյուղերով: Սրանք կազմում են մեկ ամ ողջություն ն առաջացնում են Դահնակ-Վայքի առանձին օջախներով տարա նակեցման շրջանը` հիմնականում փոքր ն միջին մեծության գյուղական նակավայրերով, անասնապահության ն երկրագործության տար եր ճյուղերի զարգացումով: ՀՀ սահմանամերձ ու լեռնային այլ մարզերի ու տարածաշրջանների նման Վայոց ձորում նս անկախացումից հետո ստեղծված իրավիճակի պատճառով էապես թուլացել է գյուղական նակավայրերի արտադրատնտեսական ն սոցիալական ազան, նվազել է գյուղական նակչության թիվը, գյուղական նակավայրերում ստեղծվել է նակչության սեռատարիքային կառուցվածքի ն նական շարժի (2,8 ‰ նական աճ) ոչ արենպաստ իրավիճակ: Թեն Վայոց ձորի մարզի տարածքի շուրջ 82.5 %-ը կազմում են գյուղատնտեսական հողատարածքները (2015 թ. դրությամ ` 190337,6 հա), սակայն մարզի գյուղացիական տնտեսությունների կողմից օգտագործվող մշակելի հողատարածքների աժինը գյուղատնտեսական նշանակության հողատեսքերի մեջ կազմում է ընդամենը 8,5% (16181 հա): Առավել մեծ աժին ունեն արոտավայրերը (մոտ 49 %) ն այլ հողատեսքերը (39.2 %), ազմամյա տնկարկները կազմում են 0,7, իսկ խոտհարքերը` 2,6 %:

100.0 100.0 100.0 100.0

100.0

100.0

100.0

100.0

4.4

4.3

4.0

1.3

8.6

8.9

5.7

2.0

6.7

6.5

6.0 12.7

12.1

8.5

5.0

10011200

3.7

ա

ա

մինչն

14 11100

6.7

6.5

26.4 31.1 29.6

25.3 30.4 30.3

19.2 28.0 27.8

11.1 17.8 25.9 24.4 6.0

ա

12 6365

17 6824

ա

18012000

ա

26.7 13.8 17.8 8.0

26.1 14.6 17.4 7.8

8.9

8.7

24.0 17.5 24.0 15.9 6.0

0.9

1.0

4.1

6.3

20012200

22.2 21.2 21.0 22.7 11.1

16011800

14 11116 12

21 7335

ա

14011600

Նույնը տոկոսներով

ա

12011400

Բնակչության ն նակավայրերի թվի աշխումն ըստ արձրության գոտիների (մ)

-

-

2.0

3.7

-

-

-

-

1.3

0.6

-

-

2200-ից արձր

Աղյուսակը կազմված է « Населенные пункты и население Арм. ССР за 1831-1959 гг.», Е., 1962, վիճակագրական ժողովածուի, 1979 ն 2011 թթ. մարդահամարների ն «ՀՀ մարզերը ն Երնան քաղաքը թվերով-2015», Ե., 2015, վիճակագրական ժողովածուի տվյալների հիման վրա:

37538

32931

40065

30074

Տարեթվեր

Գյուղերի թիվը

Աղյուսակ 67 Վայոց ձորի մարզի գյուղական նակավայրերի ն նակչության թվի փոփոխություններն ըստ արձրության գոտիների (1926-2015 թ)1 Բնակչության թիվը

Վայոց ձորը գյուղացիական տնտեսությունների թվով ամենափոքրն է հանրապետությունում: Այստեղ 2016 թ-ին գործում էին 12032 գյուղացիական տնտեսություններ: Տարածքի նակլիմայական պայմանների ն ագրոկլիմայական ռեսուրսների ազմազանությունը պայմանավորել են այստեղ գյուղացիական տնտեսությունների արտադրական գործունեության մեջ տար եր ուղղությունների առկայությունը: Այդ տար երություններն առկա են ինչպես տարածաշրջանների, այնպես էլ ծովի մակարդակից արձրության տար եր գոտիների միջն: Եղեգնաձորի տարածաշրջանի գյուղացիական տնտեսություններն առավել մեծ չափով մասնագիտացված են խաղողագործության, այգեգործության ն անասնապահության (տավարա ուծություն ն ոչխարա ուծություն) ուղղություններով: Այդպիսի գյուղական համայնքները տարածաշրջանում 11-ն են, սակայն դրանց աժին է ընկնում տարածաշրջանի գյուղական նակչության մոտ 72 %-ը (հայտնի են Մալիշկա, Արենի, Ագարակաձոր, Աղավնաձոր, Գլաձոր, Գետափ, Ելփին, Խաչիկ, Չիվա, Վերնաշեն գյուղերը): Բացի Խաչիկից, որն ընկած է ծովի մակարդակից 1800-1840 մ արձրությունների վրա, մնացած գյուղերն` 1025-ից մինչն 1550 մ արձրությունների վրա: Եղեգնաձորի տարածաշրջանի մնացած գյուղական նակավայրերը, որոնք գտնվում են ծովի մակարդակից 1550-ից մինչն 2050 մ արձրությունների վրա, մասնագիտացված են տավարա ուծության, ոչխարա ուծության, հացահատիկայինների մշակության ն այգեգործության ուղղություններով: Վայքի տարածաշրջանի ցածրադիր գոտու (մինչն 1700 մ) մի քանի գյուղական համայնքների գյուղացիական տնտեսություններում արտադրական գործունեության հիմնական ուղղություններ են այգեգործությունը, տավարա ուծությունը ն ոչխարա ուծությունը: Մնացած գյուղական նակավայրերում, որոնք ընկած են ծովի մակարդակից 1700-2100 մ արձրությունների վրա, տնտեսական գործունեության հիմնական ուղղություններն են տավարա ուծությունը, ոչխարա ուծությունը, հացահատիկայինների մշակությունը ն այգեգործությունը: Գնդեվազ գյուղում գոյություն ունի նան թռչնա ուծական ֆա րիկա, որը թռչնամիս ն ձու է մատակարարում Ջերմուկ առողջարանային քաղաքի նակչությանը ն հանգստացողներին: Ոռոգման համար օգտագործվում են մարզի տարածքով հոսող գետերի (գլխավորապես Արփայի ն նրա վտակների) ջուրը, որը գործող մեկ տասնյակից ավելի ջրհան կայանների միջոցով մղվում է ավելի արձրադիր շրջաններում գտնվող տարածք ն աշխվում է մշակելի հողատարածքներին: Այդ նպատակին են ծառայում նան Հերհերի ն Կեչուտի ջրամ-

արները: Այսպիսով`  Վայոց ձորի տարածքի յուրահատուկ աշխարհագրական ամ ողջականությունը` շրջապատված նական պատնեշներով, տիպիկ լեռնային, կտրատված մակերնույթով, չափավոր ցուրտ ձմեռներով ն շոգ կամ տաք ամառներով, ինչպես նան սահմանափակ հողային ռեսուրսները, կախված տնտեսության զարգացման մակարդակից ն ներքին ու արտաքին այլ գործոններից, առանձնահատուկ պայմաններ են ստեղծել մարզի նակեցման ն գյուղական տարածքների ու նակավայրերի զարգացման համար:  Վայոց ձորը ՀՀ-ում առանձնանում է նոսր նակեցվածությամ , գյուղերի ամենափոքր թվաքանակով ն ոչ մեծ մարդաշատությամ : Գյուղական տարածքների ու նակավայրերի ծովի մակարդակից ունեցած արձրությունների միջն մեծ տար երությունների ն ազմա նույթ ռելիեֆային պայմանների պատճառով առկա է գյուղերի ձնա անական տիպերի, տարանակեցման ձների ու տեղական տիպերի ազմազանություն, որոնք մարզի տարածքի սահմաններում առաջացնում են տարա նակեցման մեկ ամ ողջական շրջան:  Անցած տասնամյակների ընթացքում Վայոց ձորի մարզում տեղի ունեցած սոցիալ-տնտեսական գործընթացների պատճառով նկատելիորեն նվազել է գյուղական նակավայրերի, իսկ 1970 թ-ից հետո` նան գյուղական նակչության թիվը: Այդ գործընթացներն իրենց ազդեցությունն են թողել նան մարզի տարածքում ըստ ծովի մակարդակից ունեցած արձրության գյուղական նակչության ն նակավայրերի աշխվածության վրա:  Մարզում էապես նվազել է ծովի մակերնույթից 1600 մ-ից արձր շրջաններում ընկած գյուղական նակավայրերի նակչության աժինը: Այդ ամենի հետնանքով ներկայումս մարզի գյուղական նակավայրերում ձնավորվել է նակչության սեռատարիքային կառուցվածքի ն նական շարժի ոչ արենպաստ իրավիճակ:  Ագրոկլիմայական ռեսուրսների ազմազանությունը պայմանավորել է մարզի գյուղացիական տնտեսությունների արտադրական գործունեության ն մասնագիտացման տար երություններ, ինչպես տարածաշրջանների, այնպես էլ ծովի մակարդակից արձրության տար եր գոտիների միջն: Վայոց ձորի համար առաջնահերթ խնդիր է գյուղական նակչության թվաքանակի նվազման դադարեցումը, սահմանամերձ ն լեռնային գյուղերի ամրապնդումը ն մի շարք լքված նակավայրի վերականգնումն ու զարգացումը:

6.10 Տավուշի մարզ Տավուշի մարզը զ աղեցնում է ՀՀ տարածքի 9,1 %-ը: Նրան աժին է ընկնում հանրապետության 4,2 ն գյուղական նակչության 6,7 %-ը: Մարզը գյուղական նակավայրերի ընդհանուր թվով գերազանցում է միայն Վայոց ձորին ն ունի նույնքան գյուղ, որքան Կոտայքի մարզը (62 գյուղ): Գյուղական նակչության ացարձակ թվով գերազանցում է միայն Սյունիքի ն Վայոց ձորի մարզերին: Տավուշը ՀՀ-ի ամենալեռնոտ ն մասնատված մակերնույթ ունեցող մարզերից է: Նրա ռելիեֆին նորոշ են զառիվեր լանջերով խորը ձորերն ու կիրճերը, ուղղորդ քարափային լանջերն ու սեղանաձն լեռնակատարները: Այստեղ ըստ հորիզոնական մասնատվածության աստիճանի առանձնացվում են թույլ (0.2-0.6 կմ/քկմ), միջին (0.6-10. կմ/քկմ) ն ուժեղ մասնատված (1.0-1.6 կմ/քկմ) տարածքներ |186): Մարզում տիրապետող են 120-ից արձր թեքություն ունեցող լանջերը ն միայն հովիտների հատակային, ոչ ընդարձակ տարածություններն են, որ տափարակ են ն պիտանի են նակեցման համար: Տավուշում մշակության համար պիտանի հողատարածությունները ն գրեթե ամ ողջ նակչությունը կենտրոնացված են գետահովիտներում: Ծովի մակարդակից մինչն 1000 մ արձրություն ունեցող շրջանները կազմում են մարզի տարածքի մոտ 29 %-ը, իսկ մինչն 1500 մ-ը` շուրջ 60%-ը |հաշվարկներն` ըստ 128-ի տվյալների): Տավուշի մարզն ունի համեմատա ար մեղմ կլիմայական պայմաններ: Տարածքի մեծ մասում հունվարյան միջին ջերմաստիճանը -20Շ-ից չի իջնում ն միայն սահմանային լեռնաշղթաների մերձկատարային հատվածներում է, որ հասնում է -60 Շ-ի: Հուլիսյան միջին ջերմաստիճանը տատանվում է 18-22 0 Շ-ի միջն, իսկ տեղումները` 450-800 մմ: Մարզի նական լանդշաֆտների մեջ գերակշռողը լեռնային անտառներն են, որոնք կազմում է տարածքի 40.3 %-ը: Գյուղատնտեսական նշանակության հողատարածքները կազմում են մարզի տարածքի 40%-ը:

Աղյուսակ 68 Տավուշի մարզի գյուղական նակավայրերի թվաքանակի փոփոխությունները (1926-2015 թթ.)1 Գյուղերի թիվը ժամանակահատվածի ընթացքում 1926- 1959- 1970- 1988192659 ա/ Գյուղական նակավայրերի ընդհանուր թիվը ժամանակահատվածի սկզ ում ն վերջում / Վերացված գյուղական նակավայրերի թիվը, այդ թվում` գյուղեր գ/ Քաղաքներ դարձած գյուղերի թիվը դ/ Այլ նակավայրերի միացած գյուղերի թիվը ե/ Նոր ստեղծված գյուղական նակավայրերի թիվը, այդ թվում` գյուղեր զ/Վերականգնված գյուղերի թիվը

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

Աղյուսակը կազմված է «Населенные пункты и население Арм. ССР за 1831-1959 гг.», Стастический сборник, Е., 1962, 1989 թ., համամիութենական մարդահամարի արդյունքները Հայկական ԽՍՀ-ում, Ե., 1991 թ., «Հայաստանի Հանրապետության 2001 թ. մարդահամարի արդյունքները», Ե., 2003 թ. ն «ՀՀ մարզերը ն Երնան քաղաքը թվերով 2015», Ե., 2015, վիճակագրական ժողովածուների տվյալների հիման վրա:

Հողակլիմայական համեմատա ար արենպաստ պայմանների ն անտառային հարուստ ռեսուրսների համեմատ, մարզն աղքատ է հանքահումքային ռեսուրսներով, փոխարենը` հարուստ է ռեկրեացիոն ն զ ոսաշրջային ռեսուրսներով, որոնք իրենց դերն ունեն մարզի առանձին նակավայրերի սոցիալ-տնտեսական զարգացման համար: Մարզի տարածքի որոշ շրջաններում, մասնավորապես Դիլիջանի գոգավորության սահմաններում, տարա նակեցման համար ան արենպաստ պայմաններ են ստեղծում սողանքները ն ֆիզիկաաշխարհագրական այլ գործընթացներ: Խոշոր սողանքային տարածքներ են նան Իջնանի ն Բերդի տարածքները:

Տավուշի մարզի նակեցման ժամանակակից պատկերի վրա իրենց ազդեցությունն են թողել նան պատմական իրադարձությունները, հատկապես` ավերիչ պատերազմները: Այստեղ հարյուրամյակների ընթացքում ազմիցս ավերվել ն կործանվել են ազմաթիվ նակավայրեր, նվազել է նակավայրերի թիվը ն մարդաշատությունը, փոփոխություններ է կրել նակչության ազգային կազմը: Մինչն 18-րդ դարի վերջը Հայաստանի հյուսիս-արնելյան գավառները եղել են ռազմատենչ ցեղերի ն աշխարհակալ հզոր տերությունների արյունալի ընդհարումների ն անվերջանալի ասպատակությունների թատերա եմ: Թաթար-մոնղոլների աննախադեպ ռնություններից հետո ներկայիս Տավուշի մարզի տարածքը գրեթե հայաթափվեց |104ա): 18-րդ դարի երկրորդ կեսից Ղարա աղից արտագաղթած տասնյակ հազարավոր հայերի մի զգալի մասը հաստատվել է նախորդ տասնամյակների ընթացքում հայազգի նակչության մեծ մասը կորցրած ժամանակակից Տավուշի մարզի տարածքներում: 18-րդ դարի հատկապես երկրորդ կեսին Հայաստանի այս հատվածի հայ նակչությանը վիճակված էր անցնել զորաշարժեր հիշեցնող գաղթերի միջով |104ա):

Աղյուսակ 69 Տավուշի մարզի տարածաշրջանների գյուղական նակչության ն նակավայրերի թվի փոփոխությունները (1831-2015 թթ.)1 Տարածա շրջանները ն մարզը Իջնանի2

Տարեթվեր 1831 1897 1926 1959 1970 1988 2001 2011 2015

33041 32991 Նոյեմ երյանի 21910 221684 Տավուշի 19472 18466 Տավուշի 74423 73141 մարզում Աղյուսակը կազմված է “Населенные пункты и население Арм. ССР за 1831-1959 гг.“, 1962, վիճակագրական ժողովածուի, «ՀՀ 2001 թ. մարդահամարի արդյունքները», Ե., 2003, ժողովածուի, ՀՀ 2011 թ. մարդահամարի տվյալների ն ՀՀ մշտական նակչության 2015 թվաքանակի վերա երյալ ԱՎԾ հրապարակումների տվյալների հիման վրա: Հաշվառված է նան Դիլիջանի ենթակայության տակ գտնվող գյուղերի թիվը ն նակչությունը, 1926 թ.` նան Դիլիջանի նակչությունը: Համարիչում` նակչության թիվը, հայտարարում` նակավայրերի: 5196 3 21033 28124 24962 29231 3942 11100 14354 23297 27290 3063 11268 20142 31814 28341 12201 43401 62620 80073 84862

28978 24191 22456 75625

33732 26475 23445 83635

Տավուշի մարզի նակեցման նոր ալիքը կապված է 1828-1830 թթ. ռուսթուրքական ն ռուս-պարսկական պատերազմների հետ, որոնք առաջացրին նակչության զանգվածային ներգաղթ դեպի Արնելյան Հայաստան, այդ թվում նան Տավուշի մարզ: Դեռնս 19-րդ դարի վերջերին ն 20-րդ դարի սկզ ներին Տավուշի մարզի տարածքով անցնող ռազմավարական նույթի ճանապարհների շինարարությունը (Երնան – Սնան- Դիլիջան - Իջնան - Թիֆլիս, Դիլիջան - Վանաձոր - Իջնան - Նոյեմ երյան - Այրում), ինչպես նան ազմաթիվ այլ անուկ ճանապարհների վերակառուցումը մեծ դեր են խաղացել մարզի տարածքի նակեցման, նակավայրերի ձնավորման ն զարգացման գործում: Այդ առումով մեծ դեր ունեցան հատկապես երկաթուղագծերի շինարարությունը: Դրանց կառուցման անավանները ն կիսակայարանները հետագայում վերածվեցին կայարանամերձ ավանների: Տավուշի մարզի նակեցման, գյուղական տարածքների ու նակավայրերի ձնավորման ն զարգացման համար առանձնահատուկ դեր է խաղացել նրա աշխարհագրական դիրքը: Տավուշը միաժամանակ սահմանակցում է թե' Վրաստանին, թե' Ադր եջանին: Խորհրդային իշխանության շուրջ 70 տարիների ընթացքում Տավուշի մարզի ժամանակակակից տարածքը ՀՀ-ի համար գլխավոր դարպասի դեր է կատարել: Մարզի տարածքով էին Հայաստան մուտք գործում գլխավոր երկաթուղիները, գլխավոր ավտոմայրուղին, գլխավոր գազատարը: Մարզով էր անցնում Հայաստանը Անդրկովկասի միասնական էներգահամակարգին կապող էլեկտրահաղորդման արձր լարման գիծը: Աշխարհագրական դիրքով պայմանավորված ենթակառուցվածքային նշված տարրերի ստեղծումը, անշուշտ, դրական դերն են ունեցել մարզի տարածքի սոցիալ-տնտեսական զարգացման, մասնավորապես` տարածքի նակեցման ն նակավայրերի զարգացման համար: Վերջին ավելի քան քսանվեց տարիներին Ադր եջանի կողմից Հայաստանի տրանսպորտային շրջափակման ն միջպետական հաղորդակցության ացակայության պայմաններում, Տավուշի մարզի ՏԱԴ-ի վերը նշված հնարավորություններն ըստ էության սառեցված են, չեն ծառայում մարզի տնտեսական զարգացմանը ն նակավայրերի առաջընթացին: ՀՀ անկախացումից հետո մարզի գյուղական տարածքների ն նակավայրերի վրա էապես ազդող գործոն է դարձել սահմանամերձ գոտին: Ներկայումս Տավուշի սահմանները կատարում են հիմնականում երկու գործառույթ` միավորման ն աժանարար: Վրաստանի Հանրապետության հետ

մարզի սահմանն ավելի շատ կատարում է միավորման գործառույթ, քանի որ սահմանի վրա գտնվող նակավայրերը սահմանամերձ առնտրի ն տարանցիկ փոխադրումների զարգացման դեպքում աճի նախադրյալներ են ստանում, իսկ Ադր եջանի Հանրապետության հետ` ընդհակառակը, կատարում է աժանարար գործառույթ, քանի որ կաշկանդում է մարզի ընդհանուր զարգացմանը: Մարզի համայնքներից 46-ը Հայաստանի Հանրապետության կառավարության համապատասխան որոշումներով համարվում են սահմանամերձ: Դրանցում ապրում է մարզի նակչության կեսից ավելին, իսկ գյուղական նակչության` 72%-ը: Մինչն 1970-ական թվականները Տավուշի մարզում ըստ մարդաքանակի մեծ թիվ էին կազմում մանր ն փոքր (մինչն 500 մարդ) գյուղական նակավայրերը: 1926 թ. այդպիսիք կազմում էին մարզի գյուղերի ընդհանուր թվի 61 %-ը, դրանց աժին էր ընկնում գյուղական նակչության ընդամենը 13,8 %-ը: Ըստ գերակշռող մարդաքանակի մարզում 1926 թ. շատ էին մեծ (1000-3000) ն միջին մեծության (500-1000) գյուղերը, որոնց աժին էր ընկնում գյուղական նակչության 75,8 %-ը, իսկ գյուղերի ընդհանուր թվի` 37 %-ը (աղ.70): 1926-1970 թթ-ի ընթացքում մարզի գյուղական տարա նակեցման մեջ տեղի ունեցած առավել էական փոփոխությունը գյուղերի խոշորացում էր ն ըստ գերակշռող մարդաքանակի գյուղական տարա նակեցման նույթի փոփոխությունը: 1970-2015 թթ. ընթացքում Տավուշում գյուղական նակչության թիվը նվազել է ավելի քան 8 հազ-ով: Այդ ընթացքում ըստ մարդաքանակի մարզի գյուղական նակավայրի թվաքանակում փոփոխություններն աննշան են (աղ.70) Ներկայումս մարզում առավել ընդգծված է դառնում ըստ գերակշռող մարդաքանակի մեծ ն խոշոր գյուղերի դերի արձրացումը: 2015 թթ. այդպիսի գյուղերում (դրանք թվով 29-ն են) ապրում էր մարզի գյուղական նակչության 80 %-ը: Դա նշանակում է, որ մարզում առկա է ըստ գերակշռող մարդաքանակի մարզի գյուղական տարա նակեցման նույթի նեռացում: Ընդ որում, պետք է նկատի ունենալ, որ մարզում մեծ ն խոշոր գյուղերի

100.0 100.0 100.0 100.0

100.0 100.0 100.0 100.0

62620 84862 74423 76847 43.0 3.2 3.4 3.4

ա

4.9 0.3 0.3 0.2

ա

17 11877 19 13847 18 12928 16 11124 Նույնը տոկոսներով 18.0 8.9 17.0 19.0 19.0 5.0 30.2 16.3 22.0 6.4 30.5 17.4 20.3 5.4 27.1 14.5

ա

21.0 39.7 35.6 37.3

ա

56.8 54.8 7.9 50.4 8.5 47.1 11.9

35605 46454 37489 36188

ա

23.6 25.5 32.8

20005 18994 25227

Գյուղական նակավայրերի աշխումն ըստ մարդաքանակի (մարդ) Մինչն 200 201-500 501-1000 1001-3000 3001-5000

1.0 -

-

ա

10.4 -

-

5000-ից ավելի

Աղյուսակը կազմված է «Населенные пункты и население Армянской ССР за 1831-1959 г.», Е., 1962 г., վիճակագրական ժողովածուի, 1970 ն 2011 թթ. մարդահամարների ն «ՀՀ մարզերը ն Երնան քաղաքը թվերով- 2015», Ե., 2015, վիճակագրական ժողովածուի տվյալների հիման վրա: Մարզի գյուղական նակավայրերի իրական թիվը 62 է, որից 3-ը մշտական նակչություն չունեն:

Տարեթվեր

Գյուղերի թիվը

Աղյուսակ 70 Տավուշի մարզի գյուղական նակչության ն նակավայրերի թվի շարժընթացն ըստ մարդաքանակի (1926-2015 թթ.)1 Բնակության թիվը

20714 36875 36836 37922

22.0

20.0 27.0 22.0

ա

ա

28.0

11.9

11.7

8.5

Նույնը տոկոսներով 31.3 13.0 8.8 10.0 31.4 9.5 10.8 9.5 27.8 11.9 12.0 8.5

19608 26603 20698 21539

ա

9.1

21.9 11.6 8.9

13711

3.4

15.0 3.2 3.4

ա

1.9

3.0 2.2 1.8

ա

1.7

5.0 3.2 1.7

0.0

0.8 0.5 0.0

-

10.0 -

-

ա

Աղյուսակը կազմված է «Населенные пункты и население Армянской ССР за 1831-1959 г.», Е., 1962 г., վիճակագրական ժողովածուի, 1970ն 2011 թ. մարդահամարների ն «ՀՀ մարզերը ն Երնան քաղաքը թվերով- 2015», Ե., 2015, վիկագրական ժողովածուի տվյալների հիման վրա: Մարզի գյուղական նակավայրերի իրական թիվը 62 է, որից 3-ը մշտական նակչություն չունեն:

100.0 100.0 100.0

49.3

62620 84862 74423 76847

2015 100.0 100.0 52.5

100.0 100.0 100.0

ա

Գյուղական նակչության ն նակավայրերի թվի աշխումն ըստ արձրության գոտիների (մ) մինչն 80110011201140116011801800 մ

33.1 43.5 49.5

Տարեթվեր

27.0 47.6 52.5

Գյուղերի թիվը

Աղյուսակ 71 Տավուշի մարզի գյուղական նակչության ն նակավայրերի թվի շարժընթացն ըստ արձրության գոտիների (1926-2015 թթ)1 Բնակչության թիվը

-

1.1 -

-

նակչության մասնա աժնի ավելացումը տեղի է ունեցել ոչ թե դրանցում նակչության ացարձակ թվի ավելացման, այլ մարդաշատությամ ավելի փոքր խմ երում գյուղերի միջին մարդաշատության նվազման հետնանքով: Տավուշի մարզը ՀՀ-ում առանձնանում է նան գյուղական նակչության ն նակավայրերի ըստ ծովի մակարդակից ունեցած արձրության տեղա աշխմամ : ՀՀ-ում ծովի մակարդակից մինչն 800 մ արձրությունում ապրող գյուղական նակչության 76,5 ն գյուղերի թվի 67 %-ը գտնվում են Տավուշի մարզում: Մարզի գյուղական նակչության 89 ն գյուղական նակավայրերի ավելի քան 86 %-ը տեղա աշխված են ծովի մակարդակից 400-ից մինչն 1200 մ արձրություններում, իսկ 1201-1400 մ արձրության գոտուն աժին է ընկնում մարզի գյուղական նակչության 9,1 %-ը: Մարզի տարածքի 42 %-ը կազմող ծովի մակարդակից 1400 մ-ից արձր շրջաններում կա ընդամենը 4 նակավայր, որոնցից Ճերմակավան գյուղը մշտական նակչություն չունի: Տավուշում ծովի մակարդակից մինչն 1000 մ արձրության գոտում 1926-2015 թթ-ի ընթացքում տեղի է ունեցել գյուղական նակչության ացարձակ ն հարա երական ցուցանիշների ավելացում: Եթե 1926 թ. նշված շրջաններին աժին էր ընկնում մարզի գյուղական նակչության 64,4%-ը, ապա 2015 թ-ին` 77,3 %-ը: Ընդհանուր առմամ Տավուշի մարզում նս անցած տասնամյակների ընթացքում տեղի է ունեցել առավել ցածրադիր շրջանների գյուղական նակչության մասնա աժնի ավելացում: Եթե 1926 թ. ծովի մակարդակից մինչն 1200 մ արձրություններում ապրում էր մարզի գյուղական նակչության 73,2 %-ը, ապա 2015 թ.` 89 %-ը: Տավուշի տարածքին առավելապես նորոշ է գետահովտային ն ավազանային տիպի տարա նակեցումը, եր գետերի ջրահավաք ավազաններում ստեղծվում է նակավայրերի որոշակի ամ ողջություն, սպասարկման միասնական համակարգ, տրանսպորտային ն այլ ենթակառուցվածքների ընդհանրությամ ն միջ նակավայրային սոցիալ-տնտեսական կապերով |88): Այստեղ նակավայրերը կուտակված են լեռնահովիտներում (եր այն զուգակցվում է ջրային ուղիների հետ) ն գետերի հովիտներում: Լեռնահովիտներում նակավայրերի խտությունը ն մարդաշատությունը մեծանում է գետերի վերին հոսանքներից դեպի ստորին հոսանքները շարժվելիս: Բնակավայրերը գտնվում են գետահովիտների ավելի ցածրադիր հատվածներում ն ճանապարհների երկայնքով կենտրոնացված են ենթակառուցվածքային տարրերը: Գետահովիտներում ձնավորվել են տա-

րա նակեցման օջախներ: Տավուշի մարզի Իջնանի ն Նոյեմ երյանի տարածաշրջաններին առավել նորոշ է շղթայաձն կամ գծային տարա նակեցումը: Տարա նակեցման այդպիսի ձները տարածված են լեռնաշղթաների միջն ստեղծված զառիթափ լանջեր ունեցող նեղ գետահովիտներում: Մարզի Տավուշի տարածաշրջանին առավել նորոշ է խմ ային տարա նակեցումը (գետահովիտների մոտ խմ ված նակավայրերի ամ ողջությունը): Մարզի տարածքն ամ ողջությամ մտնում է ՀՀ հյուսիս-արնելքի նախալեռնային հարթությունների ն հովիտների ստորին հատվածների առանձին օջախներով խմ ային ն ցրված տարա նակեցման շրջանի մեջ: Առանձնանում են Խնձորուտ-Ոսկեպարի ցրված տարա նակեցման (առանձին տեղերում խմ ային տարա նակեցման օջախներով) ն Կոթի-Բագրատաշենի լրահարթավայրային ցրված տարա նակեցման տիպերը: Վերջին ավելի քսանհինգ տարում ՀՀ-ում առկա սոցիալ-տնտեսական ծանր պայմանները, տարածաշրջանում աշխարհաքաղաքական անկայուն վիճակը ն տեղական այլ գործոններ իրենց ազդեցությունն են թողել Տավուշի մարզի գյուղական տարածքների ու նակավայրերի տար եր կողմերի վրա: Մարզի տնտեսական ներուժին ն գյուղական նակավայրերի զարգացմանը չափազանց մեծ վնաս հասցրին շուրջ 10 հազ. աշխատատեղ ապահովող արդյունա երական համալիրի քայքայումը, 1990-ական թվականների պատերազմական գործողությունները, ականապատված հողերի առկայությունը ն հաճախակի դարձած նական աղետները: Մարզի գրեթե ոլոր գյուղական համայնքներում գյուղատնտեսության ոչ արձր արդյունավետությունը, նական աղետների ինտենսիվությունը, սոցիալական ծառայությունների ն հոգնոր-մշակութային պահանջմունքների ավարարման հետ կապված հիմնախնդիրներն էապես խոչընդոտում են գյուղական նակավայրերի սոցիալ-տնտեսական զարգացմանը: 2015 թ. դրությամ մարզում անմշակ հողտարածքները կազմել են 600 հա: Բազմաթիվ գյուղերում այն անցնում է 100 հա-ից, իսկ Կոթի ն Բերդավան գյուղերում` համապատասխանա ար 340 ն 560 հա: Բացի այդ, 2004 թ.-ից սկսած մարզի գյուղատնտեսության ճյուղային կառուցվածքում տեղի ունեցած փոփոխության հետնանքով սահմանափակվում են արտահանման հնարավորությունները ն նվազում են գյուղացիների եկամուտները: Այս ամենը նվազեցնում են մարզի գյուղերի տնտեսական ներուժը, պատճառ դառնում դրանց ժողովրդագրական իրավիճակի վատթարացման

ն արտագաղթի: 2015 թ. մարզում գյուղական նակչության ծնելիության գործակիցը կազմել է 11.7 ‰, իսկ նական աճը` -0.5 ‰: Դրությունն առավել տագնապալի է Տավուշի տարածաշրջանի գյուղերում,որտեղ ծնելիությունը կազմել է 9,4, իսկ մահացությունը 16.3 ‰: Մարզի գյուղական համայնքապետերի շրջանում կատարված հարցումը ցույց է տալիս, որ նակավայրերի զարգացման համար առավել հրատապ հիմնախնդիրներ են. 1/ միջ նակավայրային ճանապարհների արեկարգումը, 2/ ոռոգման համակարգի արելավումը, 3/ խմելու ջրի համակարգի վերակառուցումը, 4/ աշխատատեղերի ստեղծումը ն գործազրկության վերացումը, 5/ գյուղատնտեսական տեխնիկայի պակասը ն 6/ գյուղմթերքներ վերամշակող ձեռնարկությունների ստեղծումը: Դրանց լուծումը կ արձրացնի մարզի գյուղատնտեսական հողատարածքների օգտագործման արդյունավետությունը ն կնպաստի սահմանային գոտու գյուղական նակավայրերի ամրապնդմանն ու ժողովրդագրական իրավիճակի արելավմանը: Այսպիսով`  Տավուշի մարզի զառիվեր լանջերով խոր ձորերն ու կիրճերը, տարածքի հորիզոնական ն ուղղաձիգ խիստ մասնատվածությունը ն տարածքում տիրապետող համարվող 120-ից արձր թեքությունները զգալիորեն կրճատում են նակեցման արեալը:  Մարզում մշակովի հողատարածությունները ն գրեթե ողջ նակչությունը կենտրոնացված են գետահովիտներում, որի պատճառով առավել նորոշ են ավազանային ն գետահովտային տիպի տարա նակեցումը, որն ըստ տարածաշրջանների ունի որոշակի տար երություններ:  Վերջին ավելի քան երկուսուկես տասնամյակում Տավուշի մարզի գյուղական տարածքների ու նակավայրերի զարգացման վրա ազդող էական գործոն է դարձել սահմանամերձ գոտին: Մարզի տնտեսաաշխարհագրական դիրքի նախկինում ունեցած հնարավորություններն ըստ էության սառեցված են ն չեն նպաստում տնտեսության ն նակավայրերի առաջընթացին:  Տավուշին մշտապես նորոշ է եղել ըստ գերակշռող մարդաքանակի մեծ ն խոշոր գյուղերի արձր տեսակարար կշիռը, իսկ փոքր ն միջին մեծության գյուղերում, որոնք կազմում են գյուղերի թվաքանակի գրեթե կեսը, վերջին տասնամյակների ընթացքում դիտվում է միջին մարդաքանակի նվազում, որն էականորեն խոչընդոտում է դրանց սոցիալ-տնտեսա-

կան զարգացմանը ն սահմանամերձ նակավայրերի ամրապնդմանը:  Տավուշն առանձնանում է ըստ ծովի մակարդակից ունեցած արձրության գյուղական նակչության ն նակավայրի տեղա աշխմամ : Մարզի տարածքի ընդամենը 13.2 %-ը կազմող ծովի մակարդակից մինչն 800 մ արձրության գոտում տեղա աշխված են գյուղական նակչության ն նակավայրերի կեսը:  Մարզի գյուղական նակավայրերի սոցիալ-տնտեսական զարգացման առավել հրատապ խնդիրներից են սահմանամերձ նակավայրերի կայունացումը, դրանց տնտեսաարտադրական ներուժի հզորացումը, գյուղատնտեսական ն տարածքային ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործումը, նակչության սոցիալ-ժողովրդագրական իրավիճակի արելավումը ն արտագաղթի դադարեցումը: Այդ ամենը կնպաստեն սահմանամերձ նակավայրերի զարգացմանը ն ՀՀ հյուսիս-արնելյան սահմանների պաշտպանունակության ամրապնդմանը:

ԳԼՈՒԽ 7

ԳՅՈՒՂԱԿԱՆ ՏԱՐԱԾՔՆԵՐԻ ՍՈՑԻԱԼ-ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ ԵՎ ՏԱՐԱԲՆԱԿԵՑՄԱՆ ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

ՈՐՊԵՍ ՀՀ ԿԱՅՈՒՆ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՆԱԽԱԴՐՅԱԼ

7.1 Գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման դերը լեռնային երկրների կայուն հասարակական զարգացման գործում Լեռնային տարածաշրջանների առանձնացման Եվրոպական Խարտիայում նշվում է, որ դրանք տարածքներ են, որտեղ տեղանքի արձրությունը, ռելիեֆը ն կլիման ստեղծում են առանձնահատուկ պայմաններ, որոնք ազդում են մարդու ամենօրյա գործունեության վրա |121, 211): Դրանց առանձնացման վերա երյալ գրվել են մեծ թվով աշխատանքներ |106, 108, 111, 146 ն այլն): Քարտեզաչափական նորագույն հաշվարկները պարզել են, որ երկրագնդի տարածքի 48 %-ն ընկած է ծովի մակարդակից 500 մ-ից արձր, որից 27 %-ը` 1000-ից, 11 %-ը` 2000-ից, 5 %-ը` 3000ից ն 2 %-ը` 4000 մ-ից |121, 215, 216, 217): Բերված փաստերն ու տվյալները թույլ են տալիս եզրակացնել, որ.  լեռները ն արձրավայրերը ձնավորում են ցամաքի խոշորագույն էկոհամակարգ,  այն փաստը, որ երկրագնդի գրեթե կեսն ընկած է ծովի մակարդակից 500 մ-ից արձր, քիչ հեռանկարային է դարձնում փորձերը գտնել լեռնային տարածքների առանձնացման վերա երյալ համընդհանուր նորոշում: Լեռնային տարածքների դեպոպուլյացիան ն էթնոմշակութային ավանդույթների աստիճանական վերացումը, անտառազրկումը, հողերի էրոզիան, նական աղետների հաճախականության մեծացումը ն ազմաթիվ այլ ացասական երնույթներ նորոշ են երկրագնդի լեռնային տարածքների մեծ մասին: Լինելով ազմազան ծառայությունների, գյուղատնտեսական, ջրային, հանքային, կենսա անական, ռեկրեացիոն ն այլ ռեսուրսների մատակարար, լեռնային տարածաշրջանները շուկայական տնտեսության գլո ալացման պայմաններում չեն կարող մրցակցել հարթավայրային ն ուր անացված կենտրոնների արտադրողների հետ: Լեռնային ն հարթավայրային տարածքների անհավասարության գործընթացները

ստեղծում են լարվածություն լեռնային շրջաններում, որոնք հաճախ վերածվում են զինված հակամարտության (միջտարածաշրջանային, էթնիկական, կրոնական ն այլն) |212): ՄԱԿ-ի շրջակա միջավայրի ն զարգացման 1992 թ. կոնֆերանսից հետո, որում լեռների թեման 22I դարի օրակարգում զ աղեցնում էր հավասարազոր տեղ մյուս առաջնային թեմաների հետ միասին, լեռնային տարածքների հիմնախնդիրների նկատմամ հետաքրքրությունը կտրուկ մեծացավ |121): Բազմաթիվ երկրների կառավարություններ ն հասարակությունը գիտակցեցին լեռնային տարածաշրջաններին աջակցելու անհրաժեշտության մասին: Շատ երկրներում ոչ միայն հասկացան լեռնային տարածքների ռեսուրսների կարնորությունը, այլ նան ընդունեցին լեռնային տարածքների (շրջանների) դերն ու տեղը ողջ հասարակության սոցիալական ն քաղաքական կայունության պահպանության համար |նույն տեղում): Եվրոպացի փորձագետները կարնորում են մի շարք ազային սկզ ունքներ, որոնք նութագրում են լեռնային տարածքները, դրանցից կարնորագույնը համարելով հումանիտար արժեքների սկզ ունքը |տե՛ս 213): Լեռնային տարածքների կտրտված մակերնույթը, լանջերի թեքությունները, նական աղետա եր գործընթացները (երկրաշարժերը, հրա ուխները, քարաթափվածքները, սելավները ն այլ երնույթներ), մի կողմից զգալիորեն նվազեցնում են մարդու տնտեսական գործունեության հնարավորությունները, մյուս կողմից ավելացնում են մարդու օրգանիզմի էներգիայի ծախսը ն վթարների հավանականությունը: Կլիմայի վատթարացումը ն օգտագործման համար պիտանի տարածքների նվազումը սահմանափակում են լեռնային տարածքների երկրագործական յուրացումը: Լեռնային տարածքների ացասական կողմերի շեշտադրումն ամեննին չի նշանակում թե լեռնային տարածքները չունեն դրական կողմեր: Մասնավորապես` դրանք հայտնի են իրենց կազդուրիչ հատկություններով: Լայնորեն հայտնի են լեռնային կլիմայական կուրորտները: Լեռներում երկրագործության վերին սահմանը հասնում է 4650 մ-ի, իսկ մշտական նակչություն կա 5000 մ-ից արձր շրջաններում |152): Մարդն ապրել է լեռնային տարածքներում իր առաջացման ժամանակաշրջանից: Արխանտրոպի համաշխարհային 13 հիմնական գտածոներից տասը վերա երվում են լեռնային ն նախալեռնային շրջաններին |133): Վկայություններ կան այն մասին, որ նախապատմական ն նույնիսկ ավելի ուշ ժամանակաշրջանում աշխարհում շատ լեռնային տարածքներ ավելի

խիտ էին նակեցված, քան շրջակա հարթավայրային տարածքները: Ներկայումս աշխարհում կան երկրներ, որտեղ լեռնային շրջաններում նակչության խտությունն ավելի արձր է, քան հարթավայրերում: Լեռնային տարածքների 1000 մ-ից արձր շրջաններում ապրում է աշխարհի նակչության մոտ 8 %-ը |170): Լեռնային տարածքներն առանձնանում են նան ուր անացման իրենց առանձնահատկություններով: 21-րդ դարի սկզ ներին աշխարհում հաշվվում էր 266 քաղաք, որոնք ունեցել են մեկ մլն-ից ավելի նակչություն: Դրանցից 26-ը գտնվում են լեռնային շրջաններում ն ընկած են ծովի մակարդակից 1000 մ-ից արձր շրջաններում: Դրանցից ամենա « արձրլայնականը» մեր մայրաքաղաք Երնանն է: Լեռնային երկրներում, հատկապես, վերջին երեք-չորս տասնամյակների ընթացքում տեղի ունեցած սոցիալ-տնտեսական ն ժողովրդագրական գործընթացներն աննպաստ են ինչպես այդ երկրների շահերի տեսակետից, այնպես էլ իրենց (լեռնային տարածքների) սոցիալ-տնտեսական զարգացման համար: Այդպիսի տարածքներից նակչության, մասնավորապես` երիտասարդության շարունակվող հոսքը նվազեցնում է ոչ միայն աշխատունակ նակչության թվաքանակը, այլ զգալիորեն խախտում է նակչության սեռատարիքային կառուցվածքը: Ժողովրդագրական այդպիսի գործընթացները մի կողմից զգալիորեն արգելակում են տնտեսության զարգացման հնարավորությունները, մյուս կողմից` նվազեցնում են այդ տարածքների նակչության վերարտադրության (ծնելիության ն նական աճի) ցուցանիշները: Իհարկե, ոչ ոլոր լեռնային երկրներում են առաջացել ժողովրդագրական նման իրավիճակ, սակայն նակչության արտահոսք այս կամ այն աստիճանով կատարվում է լեռնային շրջանների մեծ մասում |121, 137, 183, 152, 188, 191): Այդ երնույթն առանձնահատուկ գծերով է դրսնորվում հետխորհրդային լեռնային երկրներում, որտեղ նաաշխարհագրական գործոնների հետ միաժամանակ իրենց զգացնել են տալիս նան անցումը շուկայական տնտեսական հարա երությունների ն անցումային տնտեսության հարուցած խնդիրները: Տնտեսագիտորեն հիմնավոր է այն կարծիքը, որ մարդիկ ձգտում են ապրել այնտեղ, որտեղ նատնտեսական գործոնները թույլ են տալիս ստեղծել հարմարավետ կենսապայմաններ: Սակայն, չպետք է անտեսել նան այն փաստը, որ ժամանակակից ԳՏՀ պայմաններում այդպիսի կենսապայմաններ կարելի է ստեղծել նան լեռնային շրջաններում, որոնք ունեն

պակաս նպաստավոր նատնտեսական պայմաններ: Դեռնս 1974 թ. Շվեյցարիայում ընդունվել է Դաշնային օրենք (LIM) լեռնային տարածքների զարգացման վերա երյալ, որն ունեցավ կարնոր դեր ժամանակակից Շվեյցարիայի լեռնային քաղաքականության զարգացման գործում |214): Բնակչության հեռացումը լեռնային շրջաններից նեղացնում է նակեցված տարածքը կամ տարա նակեցման արեալը, արդյունավետ չեն օգտագործվում հողային ռեսուրսները: Նման գործընթացները ոչ մի կերպ չեն համընկնում նակչության աճի ժամանակակից արձր տեմպերի հետ, եր վերջին 12 տարում աշխարհի նակչությունն ավելացավ նս մեկ միլիարդով, իսկ առանձին տարածաշրջաններում նակչության խտությունը հասել է չափից ավելի արձր մակարդակի: Այս ամենի հետ կապված մարդկության առջն դրված է միանգամայն իրական խնդիր` նակեցված տարածքի ընդարձակում, այլ ոչ թե նրա սահմանների նեղացում: Նշված խնդիրն ավելի սուր նույթ ունի հողային սահմանափակ ռեսուրսներ ունեցող լեռնային երկրներում, ինչպիսին նան մեր հանրապետությունն է, հարնան Վրաստանը ն այլ երկրներ: Առավելապես լեռնային տարածքներ ունեցող երկրներում ցածրադիրհարթավայրային տարածքները նակեցված են ավական խիտ ն յուրաքանչյուր հեկտար հող այդ շրջաններում գնահատվում է շատ արձր: Իսկ լեռնային տարածքները նակեցված են առանձին օջախներով ն նոսր: Այդ շրջանների տարածքային ն նական մյուս ռեսուրսներն օգտագործվում են ոչ ավարար մակարդակով: Լեռնային տարածքներից նակչության շարունակվող հոսքը ն ցածրադիր ու լեռնային տարածքների ոչ համաչափ զարգացումն էլ ավելի են սրում նակչության առանց այն էլ անհավասարաչափ տեղա աշխումը, իսկ առանձին դեպքերում կարող են հանգեցնել նակեցված լեռնային տարածքների նազրկմանը: Լեռնային տարածքներում նակավայրերի հետագա զարգացման ն այդ շրջաններից նակչության միգրացիայի վերա երյալ եղել են միանգամայն տար եր ն հակասական մոտեցումներ: Մեր կարծիքով առավել հիմնավոր է վրաց աշխարհագետ Վ.Ջաոշվիլու մոտեցումը, ըստ որի լեռնային տարածքներում (շրջաններում) պետք է ապրի այնքան նակչություն, որքան թույլ է տալիս այդ տարածքների «տարողությունը»: Վերջինս որոշվում է ոչ այնքան տարածքի մակերեսով, այլ գլխավորապես նրա որակով (արտադրողական ուժերի զարգացման մակարդակով), որն ընդգրկում է ոչ միայն ուն արտադրությունն, այլ նան արտադրողների սոցիալ-մշակու-

թային վիճակը |146): Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ լեռնային երկրները համընդհանուր նորոշ առանձնահատկությունների հետ միաժամանակ, առանձնանում են նան տնտեսության ն տարա նակեցման ոչ քիչ թվով անհատական գծերով, որոնք պայմանավորված են ինչպես նական, այնպես էլ սոցիալ-տնտեսական, ազգագրական ն պատմական գործոններով:

Լեռնային երկրների զարգացումը ն նակչության ամրացումը դրանցում պահանջում է նան գոյություն ունեցող տարա նակեցման, մասնավորապես` գյուղական տարա նակեցման կատարելագործում: Չնայած որ նակչության տարածքային կազմակերպումը կրում է նական գործոնների ուժեղ ազդեցությունը, սակայն տարա նակեցման որոշակի ձնի կազմավորման ու զարգացման համար որոշիչ դեր ունեն սոցիալ-տնտեսական պայմանները, արտադրության նույթը ն արտադրողական ուժերի զարգացման մակարդակը: Լեռնային գոտում ավելի հստակ է արտահայտված տարա նակեցման կախվածությունը նական պայմաններից: Բնական աղադրիչներն անմիջական ազդեցություն են թողնում նակավայրերի ձնի ն մեծության վրա: Ոչ պակաս կարնոր է նան դրանց միջնորդավորված ազդեցությունը տարա նակեցման վրա` տնտեսության միջոցով: Մինչն այժմ էլ շատ լեռնային տարածքներում գյուղական տարանակեցման ձները նութագրվում են որոշակի պահպանողականությամ , ուժեղ ձնով զգացվում է նաաշխարհագրական պայմանների ն պատմականորեն ձնավորված ավանդույթների դոմինանտ ազդեցությունը:

Լեռնային տարածքների հետագա կայուն հասարակական զարգացումը մեծապես պայմանավորված է նան տարա նակեցման վերափոխումներից: Լեռնային շատ շրջաններում ժամանակակից տարա նակեցումը (մասնավորապես` գյուղական) զգալիորեն խոչընդոտում է տնտեսության զարգացմանը, դժվարացնում է նակչության կյանքի պայմանները ն դրանով հանդերձ նպաստում է երիտասարդ նակչության արտագաղթին: Այդ իմաստով կարնորագույն խնդիր է համարվում զարգացման հետագա հնա-

րավորություն

ունեցող

գյուղական

նակավայրերի

խոշորացումը:

Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել լեռնային շրջանների գյուղական նակավայրերի տրանսֆորմացիայի հետնյալ օրինաչափությունները` 100500 մարդ ունեցող գյուղերը գրավելով անցումային դիրք, առավել անկայուն են: Դրանցից շատերը վերանում են, կամ էլ անցնում են ավելի փոքրերի կատեգորիան (100 մարդուց պակաս), իսկ մյուսները` ընդհակառակը,

մեծանում են ն դառնում ավելի խոշոր նակավայրեր |146):

Մարդաշատությունը հանդիսանում է գյուղական նակավայրերի աճին նպաստող կարնորագույն գործոն: Այդպիսի նակավայրերում հեշտ է ստեղծել սպասարկման ծառայությունների հիմնական մասը ն դառնում են ձգողական կենտրոն շրջակա նակավայրերի համար: Լեռնային շրջանների գյուղական տարա նակեցման մեջ խոշոր գյուղերի դերը կարնորվում է նրանով, որ դրանք հաճախ կատարում են տեղական կենտրոնի դեր, դրանցում կենտրոնանում են նան վարչական ն կառավարման որոշ օրգաններ: Այդ ծառայություններից օգտվում են նան շրջակայքի գյուղերը, որոնք գտնվում են ամենօրյա մատչելիության սահմաններում: Լեռնային շրջաններում տեղական այդպիսի կենտրոնների ցանցի զարգացումը, նախ ն առաջ, կապված է տարա նակեցման զարգացման հետ: Լեռնային երկրների կայուն հասարակական զարգացման գործում իր դերն ունի նան ուր անացումը: Այն որպես քաղաքային ապրելակերպի զարգացման ն տարածման գործընթաց աստիճանա ար նպաստում է հարթավայրային ն լեռնային տարածքների, քաղաքային ու գյուղական նակավայրերի միջն սոցիալ-տնտեսական ն մշակութային-կենցաղային տար երությունների նվազեցմանը: Ուր անացման գործընթացը գյուղական նակավայրերում փոփոխություններ է մտցնում նակչության սոցիալ-ժողովրդագրական կառուցվածքում ն նպաստում նակավայրերի խոշորացմանը: Հասարակական արտադրության զարգացումը հանդիսանում է այն հիմնական շարժիչ ուժը, որը գյուղական նակչության կյանքում սոցիալական գործընթացների փոփոխություններ է առաջացնում ն ապահովում է ռեալ հնարավորություններ քաղաքային ապրելակերպի տարածման համար գյուղական նակչության գործունեության ոլոր ոլորտներում: Դրա հետ միաժամանակ, ժամանակակից պայմաններում գյուղական նակավայրերում ուր անացման գործընթացների ներթափանցումն իրականացվում է նան հաղորդակցության զանգվածային միջոցներով (կապի ու լրատվության նորագույն տեխնոլոգիաների) ն ի տար երություն նախորդի, այս դեպքում լեռնային տարածքների նական գործոնները ն խոշոր ուր անացված գոտուց հեռու գտնվելն էական դեր չեն կատարում |174): Այսպիսով, երված փաստարկները թույլ են տալիս եզրակացնել, որ.  երկրագնդի ցամաքային տարածքում լեռնային երկրները ն տարածաշրջանները զ աղեցնում են զգալի մակերես ն ձնավորում են ցամաքի խոշորագույն էկոհամակարգ,

 լեռնային երկրներն ունեն տարածքային ն նական այլ ռեսուրսների նշանակալից ներուժ, որոնց դերն ու կարնորությունը գնալով մեծանում է, պայմանավորված աշխարհի նակչության թվաքանակի աստիճանական ավելացմամ ,  ներկայումս, եր մարդկությունն ընդունել է կայուն հասարակական զարգացման հայեցակարգը, ամ ողջ հասարակության սոցիալական, տնտեսական, էկոլոգիական ն քաղաքական կայունության պահպանման ն հետագա առաջընթացի համար իրենց առանձնահատուկ դերն ունեն լեռնային երկրներն ու տարածաշրջանները,  լեռնային երկրներում կայուն հասարակական զարգացում ապահովելու, դրանց տարածքային, մարդկային ն մնացած ռեսուրսներն արդյունավետ օգտագործելու նախապայմաններից մեկը գյուղական տարածքների ու նակավայրերի, մասնավորապես` տարա նակեցման համակարգի պահպանումն ու կատարելագործումն է, ինչպես նան գյուղական տարածքներում ուր անացման գործընթացների տարածումը ն խորացումը,  Հայաստանի Հանրապետությունը լինելով տիպիկ լեռնային երկիր, առանձնանում է նաաշխարհագրական պայմանների, տնտեսության զարգացման ն տեղա աշխման ինչպես նան լեռնային երկրներին նորոշ տարա նակեցման, գյուղական տարածքների ու նակավայրերի առանձնահատկություններով ն հիմնախնդիրներով: ՀՀ-ում նս լեռնային տարածաշրջանների կայուն հասարակական զարգացման կարնորագույն նախադրյալներից մեկը տարա նակեցման համակարգի, մասնավորապես` գյուղական տարածքների ու նակավայրերի վերափոխումն ու զարգացումն է: Վերջինս հնարավորություն կտա նպատակային ն արդյունավետ օգտագործել ՀՀ-ի առանց այն էլ սահմանափակ տարածքային, հողային ն այլ ռեսուրսները:

7.2 Գյուղական տարածքների ու նակավայրերի զարգացման ն վերափոխման վրա ազդող հիմնական գործոնները ն դրանց տարածաշրջանային տար երությունները Հայտնի է, որ գյուղական տարածքների ու նակավայրերի հետագա զարգացումը, վերափոխումն ու կատարելագործումը տեղի է ունենում նական, արտադրատնտեսական, ֆինանսական, սոցիալ-ժողովրդագրական, վարչատարածքային, ուր անացման ն այլ գործոնների ազդեցության տակ: Գյուղական նակավայրերի զարգացման վրա այդ գործոնների ազդեցության ուսումնասիրումը հնարավորություն է տալիս ացահայտել ինչպես առանձին գյուղական նակավայրերի, այնպես էլ գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման զարգացման միտումները ն վերափոխման ու կատարելագործման ուղիները: Ցանկացած տարածքում նական համալիրի տարրերից գյուղական նակավայրի զարգացման վրա իրենց ազդեցությունն են թողնում ռելիեֆային ու կլիմայական պայմանները, հողա ուսական ն ջրագրական ցանցը, ինչպես նան տեղային այլ գործոններ, որոնք ենթակա են փոփոխության տեղից-տեղ` կախված աշխարհագրական լայնությունից ն ծովի մակարդակից ունեցած արձրությունից |97): ՀՀ համեմատա ար փոքր ն լեռնային մակերնույթ ունեցող տարածքում նական համալիրի տարրերից առանձին գյուղական տարածքների ն տարա նակեցման համակարգի զարգացման ու վերափոխման վրա ազդող ինտեգրալ ցուցանիշ կարելի է համարել տեղանքի ծովի մակարդակից ունեցած արձրությունը, քանի որ վերջինիս փոփոխմամ , որպես կանոն, փոփոխվում են նան նական համալիրի մյուս տարրերը: Ընդ որում, ծովի մակարդակից ունեցած արձրության ավելացմանը զուգընթաց ընդհանուր առմամ վատանում են նակչության կենսագործունեության պայմանները ն նվազում են գյուղական տարածքների զարգացման հնարավորությունները: Շուկայական հարա երությունների ժամանակակից պայմաններում գյուղական տարա նակեցման վերափոխումն ու կատարելագործումը ն առանձին գյուղերի զարգացումը մեծապես կախված է ֆինանսական ն արտադրատնտեսական գործոններից: Դրանց թվում առավել մեծ դեր ունեն գյուղական համայնքի վարչական յուջեի փաստացի եկամուտները, համայնքի նակչության յուջեի սեփական եկամուտները, գյուղական նակավայրի գյուղատնտեսական հողատարածքներով ն մշակելի հողատա-

րածքներով ապահովվածությունը: Վարչատարածքային ու ուր անացման գործոններից գյուղական տարածքների, առանձին նակավայրերի ն տարա նակեցման զարգացման ու վերափոխման վրա առավել մեծ է տարածաշրջանային, մարզային ն հանրապետական նշանակության կենտրոններից գյուղական նակավայրերի ունեցած հեռավորության մեծությունը: Այդպիսիք են նախկին վարչական շրջկենտրոնները, մայրաքաղաք Երնանը ն տարա նակեցման համակարգի տեղային այլ կենտրոններ: Բացի նշվածներից, գյուղական տարածքների ն տարա նակեցման վերափոխումն ու կատարելագործումը մեծապես կախված են նան սոցիալ-ժողովրդագրական ն այլ գործոններից: Դրանցից առավել մեծ դեր ունեն գյուղական նակավայրերի ապահովվածությունը սոցիալ-մշակութային ծառայություններով ն առկա ժողովրդագրական իրավիճակը ( նակչության սեռատարիքային կառուցվածքը, վերարտադրության ն միգրացիոն գործընթացները, սոցիալ-հոգե անական այլ գործոններ): ՀՀ տար եր մարզերում, տարածաշրջաններում ն նույնիսկ առանձին գյուղական նակավայրերում վերը նշված գործոնների խմ ի ն առանձին գործոնների ազդեցությունը գյուղական տարածքների ու նակավայրերի զարգացման ն տարա նակեցման վերափոխման ու կատարելագործման վրա դրսնորվում են տար եր կերպ: Հանրապետության արձրադիր-լեռնային շրջաններում գյուղական նակավայրերի զարգացման վրա դեռնս էական դեր ունեն նական համալիրի տարրերը, սահմանամերձ շրջաններում` առկա տարածաշրջանային իրավիճակը, քաղաքաաշխարհագրական ն տնտեսաաշխարհագրական դիրքը, մայրաքաղաքային ռեգիոնում` տրանսպորտային ցանցի խտությունը, մայրաքաղաքից ունեցած հեռավորությունը ն տրանսպորտային ապահովվածության աստիճանը: Միաժամանակ, ինչպես առանձին գյուղական տարածքների ու նակավայրերի, այնպես էլ տարանակեցման հետագա զարգացումը, վերափոխումն ն կատարելագործումը կախված են վերը նշված գործոնների խմ ի համալիր ազդեցությամ |97): Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ առանձին գյուղական նակավայրերի, տարածաշրջանների ն ՀՀ գյուղական տարա նակեցման զարգացման, վերափոխման ու կատարելագործման համար առավել մեծ է հետնյալ գործոնների դերը. գյուղական նակավայրի ծովի մակարդակից

ունեցած արձրությունը, վարչական յուջեի փաստացի եկամուտները, մշակելի հողատարածքների ն գյուղատնտեսական ընդհանուր հողա-

տարածքների մեծությունը, նախկին շրջկենտրոններից ն մարզկենտրոններից ունեցած հեռավորությունն, ուր անացման մակարդակը, ինչպես նան գյուղական նակավայրի հեռավորությունը գյուղատնտեսական ն առնտրային մեծ շուկաներից, մայրաքաղաք Երնանից |190): Դրանց ազդեցությունը տարածաշրջանի գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման վրա դրսնորվում է տարա նակեցումը նութագրող այնպիսի ցուցանիշներով, ինչպիսիք են գյուղական նակավայրի միջին մարդաքանակը, տարածաշրջանի գյուղական նակչության ն նակավայրերի խտությունը: Գյուղական տարա նակեցման հիմնական նութագրերի վրա նշված գործոնների ազդեցությունը պարզելու համար կոռելյացիոն վերլուծության մեթոդով կատարել ենք հետազոտություն ն ացահայտել յուրաքանչյուր գործոնի ազդեցությունը գյուղական տարա նակեցումը նութագրող ցուցանիշների, մասնավորապես` գյուղական նակավայրերի մարդաքանակի վրա: Վերջինս ինտեգրալ այն ցուցանիշն է, որն ընդհանրական ձնով արտահայտում է գյուղական տարա նակեցման ընդհանուր պատկերը ն գյուղական նակավայրի զարգացման ու վերափոխման արդյունքը: ՀՀ գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման տարածաշրջանային ընդհանրական ցուցանիշների` գյուղական նակավայրերի միջին

մարդաքանակի, գյուղական նակչության թվի ն գյուղական նակավայրերի խտության վրա առանձին գործոնների ազդեցության վերլուծությունը կատարել ենք տարածաշրջանների կտրվածքով, իսկ մնացած դեպքերում հետազոտության առարկա են համարվել նույն այդ տարածաշրջանների մեջ մտնող գյուղական համայնքներն ու նակավայրերը: Հետազոտության արդյունքները ցույց են տալիս, որ ՀՀ տարածաշրջանների գյուղական նակչության խտությունը սերտ կապ ունի դրանց տարածքում գյուղատնտեսական հողատարածքների մասնա աժնի հետ: Դրանց միջն աստիճանային կոռելյացիայի գործակիցը կազմում է 0,59: Դա նշանակում է, որ ՀՀ-ում, նրա առանձին տարածաշրջաններում, գյուղական նակչության թիվը ն խտությունն անմիջական, սերտ կապ ունի նակավայրերի զարգացման հիմնական արտադրական ազայի` գյուղատնտեսական հողատարածքների մեծության հետ: Միաժամանակ պետք է նշել, որ առանձին տարածաշրջանների գյուղատնտեսական հողատարածքների հարա երական մեծությունների ն գյուղատնտեսական հողատարածքների հաշվով գյուղական նակչության խտության ցուցանիշների միջն կապ գրեթե չկա: Պատճառն այն է, որ ՀՀ տար եր տարածաշրջաններ ունեն ոչ

միայն ընդհանուր տարածքում գյուղատնտեսական հողատարածքների տար եր տեսակարար կշիռներ, այլ նան գյուղատնտեսական հողատարածքների կառուցվածքում մշակելի հողատարածքների, արոտավայրերի ու խոտհարքերի տար եր չափա աժիններ, որոնք տար եր տարածաշրջաններում գտնվում են ծովի մակարդակից մեծ տար երություններ ունեցող արձրությունների վրա ն ունեն հողակլիմայական պայմանների նկատելի տար երություններ: Կոռելյացիոն կապ չկա նան տարածաշրջանների գյուղատնտեսական հողատեսքերի մասնա աժինների ն այդ շրջանների գյուղական նակչության թվաքանակի միջն: Սրա պատճառը նս ՀՀ տար եր տարածաշրջանների նական ն ագրոկլիմայական զգալիորեն մեծ տար երություններ ունեցող պայմաններն են, որի հետնանքով դրանցում կարող են ձնավորվել ն զարգանալ տար եր մեծության ն քանակի գյուղական նակավայրեր (օրինակ` Արմավիրի ն Ամասիայի տարածաշրջաններում գյուղատնտեսական հողատարածքների մասնա աժինը կազմում է 67-ական տոկոս, սակայն Արմավիրն ունի 37 գյուղական նակավայր, 2016 մարդ միջին մարդաքանակով, իսկ Ամասիան` 26 գյուղական նակավայր, 276 մարդ միջին մարդաքանակով): Ցանկացած տարածաշրջանում գյուղական տարածքների ու տարանակեցման համակարգի զարգացման ն վերափոխման գործընթացները մեծապես կախված են նան գյուղական նակավայրերի խտությունից, որն արտահայտվում է 100 կմ2 տարածքին կամ էլ 100 կմ2 գյուղատնտեսական հողատարածքին աժին ընկնող գյուղերի քանակով (եր եմն գյուղական նակավայրերի խտությունն արտահայտում են գյուղական նակավայրերի միջն միջին հեռավորությամ ):

ՀՀ-ում տարածաշրջանների գյուղատնտեսական հողատարածքների հարա երական մեծությունների ն գյուղատնտեսական հողատարածքների հաշվով գյուղական նակավայրերի խտության միջն կոռելյացիոն կապ չկա: Դրա պատճառը հանրապետության տար եր տարածաշրջաններում ագրոկլիմայական ռեսուրսների զգալիորեն մեծ տար երություններն են, որոնք այս կամ այն տարածաշրջանում ստեղծում են տար եր քանակի ն մեծության գյուղական նակավայրերի ձնավորման ն զարգացման համար միանգամայն տար եր նախադրյալներ: Օրինակ` Արտաշատի ն Սնանի տարածաշրջաններն ունեն ընդհանուր տարածքում գյուղատնտեսական հողատարածքների գրեթե հավասար հարա երական մեծություններ, սակայն Արտաշատի տարածաշրջանում գյուղատնտեսական հողատարածքների

հաշվով գյուղական նակավայրերի խտությունը մոտ երեք անգամ գերազանցում է Սնանի տարածաշրջանի համապատասխան ցուցանիշին: Հանրապետության գյուղական տարածքներն ու տարա նակեցումը նութագրող մյուս կարնորագույն ցուցանիշը գյուղական նակավայրերի միջն հեռավորությունն է, որը ավական սերտ կապ ունի ՀՀ տարածաշրջանների գյուղատնտեական հողատարածքների հարա երական մեծությունների հետ: Դրանց միջն աստիճանային կոռելյացիայի գործակիցը հավասար է 0,617-ի: Սա ցույց է տալիս, որ որքան մեծ է տվյալ տարածաշրջանում գյուղատնտեսական հողատարածքների տեսակարար կշիռը, այնքան շատ են ն խիտ են տեղա աշխված գյուղական նակավայրերը: ՀՀ տարածաշրջանների գյուղական տարածքներն ու տարա նակեցման մյուս կարնոր նութագրիչը` գյուղերի միջին մարդաքանակը, որոշակի կախվածություն ունի այդ տարածաշրջանների գյուղատնտեսական հողատարածքների մեծությունների հետ, որը պայմանավորված է տարածաշրջանների գյուղատնտեսական հողատարածքների կառուցվածքի, հողակլիմայական պայմանների ն ծովի մակարդակից ունեցած արձրությունների տար երություններով: Վերջիններս ստեղծում են տար եր մեծության գյուղական նակավայրերի ձնավորման ն զարգացման համար նական ն արտադրատնտեսական միանգամայն տար եր պայմաններ: Գիտագործնական առումով կարնոր ն նան գյուղական նակավայրերի զարգացման ն վերափոխման վրա ազդող գործոնների վերլուծությունն ըստ գյուղական համայնքների կամ նակավայրերի: Դա հնարավորություն կտա ացահայտել տարա նակեցման համակարգի սկզ նական օղակի միավորների վրա ազդող հիմնական գործոնները: ՀՀ գյուղական նակավայրերի զարգացման, վերափոխման ն կատարելագործման գործում մեծ դեր ունի գյուղական համայնքների վարչական յուջեի փաստացի եկամուտները: ՀՀ 37 տարածաշրջաններից 22-ում վարչական յուջեի մեծության ն գյուղական համայնքի նակչության թվաքանակի միջն կոռելյացիոն կապի գործակիցը անցնում է 0, 90-ից, Ամասիայի տարածաշրջանում այդպիսի կապ չկա, իսկ մնացած տարածաշրջաններում այն տատանվում է 0,7-0,9-ի սահմաններում (աղ. 72): Մեր հանրապետության գյուղական համայնքների ու նակավայրերի զարգացման վրա մեծ ազդեցություն ունեն մշակելի հողատարածքները: Դրանց չափերից ն արդյունավետ օգտագործումից է կախված գյուղական նակավայրերի մարդաքանակը: Բացառությամ Մեղրու, Մարտունու, Կո-

տայքի, Անիի, Ամասիայի ն Բաղրամյանի տարածաշրջանների մյուսներում գյուղական համայնքների մշակելի հողատարածքների չափերի ն գյուղերի մարդաքանակի միջն կոռելյացիոն անմիջական կապ կա (աղ. 72): ՀՀ 15 տարածաշրջաններում գյուղական համայնքների ու նակավայրերի մարդաքանակը մեծապես կախված է ընդհանուր գյուղատնտեսական հողատարածքների չափերից (աղ. 72): Չնայած լեռնային երկրներում ծովի մակարդակից ունեցած արձրության ավելացմանը զուգընթաց նվազում է նակչության թիվը ն խտությունը, սակայն ՀՀ-ում գյուղական համայնքների ծովի մակարդակից ունեցած արձրության ն գյուղերի մարդաքանակի միջն կապը թույլ է: Այդպիսի կապն առավել սերտ է Ամասիայի (0,82), Եղեգնաձորի (0,77), Վարդենիսի (0,74), Կոտայքի (0,60), Նաիրիի (0,63), Բաղրամյանի (0,69), Արարատի (0,56) ն Ախուրյանի (0,57) տարածաշրջաններում: Անիի տարածաշրջանում այդպիսի կապը մոտ է հակադարձին, իսկ մնացած տարածաշրջաններում այն կամ շատ թույլ է կամ էլ ացակայում է (աղ. 72): Ցանկացած շրջանում գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման վրա մեծ ազդեցություն են թողնում տարածքի ուր անացման մակարդակը, քաղաքային նակավայրերի թիվը ն տարածաշրջանային ու տեղական կենտրոնների զարգացման մակարդակը: ՀՀ ժամանակակից գյուղական նակավայրերի զարգացման վրա ավական երկարատն ժամանակաշրջան իրենց ազդեցությունն են թողել տարածաշրջանային կամ վարչական շրջանների կենտրոնները, որոնք այդ շրջանների սահմաններում կատարել են վարչական, տնտեսական, առողջապահական ն մշակութային ոլորտների կազմակերպիչ կորիզի դեր: Հետազոտության արդյունքները ցույց են տալիս, որ ՀՀ նախկին շրջկենտրոններից ունեցած հեռավորության ն գյուղական նակավայրերի մարդաքանակի միջն կա որոշակի կապ: Հանրապետության տասնիննը տարածաշրջանում տարածաշրջանային կենտրոնից ունեցած հեռավորության ն գյուղական նակավայրերի մարդաքանակի միջն աստիճանային կոռելյացիայի գործակցի ցուցանիշները մեծ են 0,4-ից (աղ. 72): ՀՀ-ի ն առանձին տարածաշրջանների ու մարզերի գյուղական նակավայրերի վրա իրենց ազդեցությունն են թողնում նան մարզկենտրոնները: ՀՀ 18 տարածաշրջանում մարզկենտրոնից ունեցած հեռավորության ն տարածաշրջանի գյուղական նակավայրերի մարդաքանակի միջն աստիճանային կոռելյացիայի մեծությունը տատանվում է 0,4-0,7-ի սահման-

ներում: Այսպիսով, ՀՀ մարզկենտրոններում ն նախկին շրջկենտրոններում վարչական գործառույթին զուգահեռ տնտեսական, սոցիալական, մշակութային, առողջապահական ն ծառայությունների այլ ձների, ինչպես նան ուր անացման գործընթացների համաչափ զարգացումն էական դեր կունենա գյուղական տարածքների զարգացման ու առաջընթացի, տարա նակեցման վերափոխման, կայունացման ն կատարելագործման համար:

Կապը գյուղերի մարդաքանակի ն մարզկենտրոններից ունեցած հեռավորության միջն

0,94 0,13 0,77 0,96 0,88 0,97 0,97 0,95

Կապը գյուղերի մարդաքանակի ն նախկին շրջկենտրոնների ունեցած հեռավորության միջն

0,36 -0,42 0,30 0,67 0,69 0,31 0,46 0,55

Կապը գյուղական համայնքների վարչական յուջեի ն գյուղերի մարդաքանակի միջն

0,79 0,09 0,78 0,51 0,09 0,60 0,57 0,77

Կապը գյուղերի ացարձակ արձրությունների ն դրանց մարդաքանակի միջն

Ախուրյանի Ամասիայի Աշոցքի Արթիկի Անի Աշտարակի Ապարանի Արագածի

Կապը գյուղատնտեսական հողատարածքների ն գյուղերի մարդաքանակի միջն

Տարածաշրջանները

Կապը մշակելի հողատարածքների ն գյուղերի մարդաքանակի միջն

Աղյուսակ 72 ՀՀ գյուղական նակավայրերի մարդաքանակի ն նական, արտադրատնտեսական, ֆինանսական, վարչատարածքային ու ուր անացման գործոնների միջն աստիճանային կոռելյացիայի գործակիցներն ըստ տարածաշրջանների1

0,57 0,82 0,06 -0,37 -0,75 0,44 0,18 -0,29

0,41 0,32 0,44 0,23 0,75 0,44 -0,05 0,04

0,59 0,70 -0,03 -0,10 0,41 0,47 0,46 -0,19

Աղյուսակը կազմված է ՀՀ գյուղական համայնքների 2015 թ. դրությամ նակչության թվաքանակի, գյուղատնտեսական ն մշակելի հողտարածքների, վարչական յուջեի եկամուտների, նախկին շրջկենտրոններից ն մարզկենտրոններից ունեցած հեռավորության տվյալների հիման վրա:

Թալինի Գորիսի Կապանի Մեղրու Սիսիանի Իջնանի Նոյեմ երյանի Տավուշի Գուգարքի Թումանյանի Սպիտակի Ստեփանավանի Տաշիրի Կոտայքի Նաիրիի Հրազդանի Գավառի Կրասնոսելսկի Մարտունու Սնանի Վարդենիսի Արտաշատի Արարատի Մասիսի էջմիածնի Արմավիրի Բաղրամյանի Եղեգնաձորի Վայքի

0,48 0,64 0,38 -0,03 0,79 0,57 0,92 0,57 0,75 0,63 0,43 0,76 0,82 0,23 0,46 0,77 0,90 0,71 0,37 0,89 0,47 0,71 0,54 0,47 0,82 0,53 0,02 0,51 0,74

0,53 0,68 0,47 0,23 0,51 0,48 0,77 0,59 0,56 0,44 0,68 0,21 0,25 -0,06 -0,06 0,05 0,94 0,69 0,09 0,67 0,27 0,68 -0,22 0,42 0,72 0,60 -0,72 -0,29 0,44

0,94 0,96 0,86 0,73 0,89 0,98 0,95 0,98 0,92 0,76 0,99 0,95 0,93 0,84 0,93 0,89 0,94 0,93 0,86 0,80 0,92 0,93 0,96 0,83 0,96 0,97 0,90 0,94 0,77

0,06 0,21 0,12 0,59 0,34 0,29 -0,13 0,02 -0,08 0,43 -0,14 0,15 -0,11 0,60 0,66 0,33 0,02 -0,26 0,23 0,21 0,74 0,25 0,56 -0,30 -0,29 0,21 0,69 0,77 0,03

0,28 0,54 0,29 0,21 0,41 0,43 0,42 -0,22 0,37 0,21 0,19 0,07 0,00 0,43 0,63 0,42 0,53 0,44 0,57 0,43 0,45 0,43 0,55 0,24 -0,28 0,32 0,29 0,63 0,29

0,42 -0,40 0,29 -0,32 0,44 0,43 0,07 -0,45 0,26 0,07 0,05 0,41 0,04 0,43 -0,36 0,42 0,51 0,43 -0,10 0,02 0,56 0,43 0,68 0,00 0,19 0,40 0,40 0,61 0,02

ՀՀ-ի նման փոքր տարածք ունեցող երկրներում գյուղական տարածքների ու նակավայրերի ն տարա նակեցման համակարգի զարգացման վրա իր նշանակալից ազդեցությունն է թողնում նան երկիր մայրաքաղաքը: Այդ ազդեցությունն ավելի մեծ է լինում մայրաքաղաքային տարածաշրջանում ն աստիճանա ար թուլանում է մայրաքաղաքից ունեցած հեռավորության ավելացմանը համեմատ:

Ժամանակակից պայմաններում, եր ՀՀ-ում աստիճանա ար զարգանում ն խորանում են շուկայական տնտեսական հարա երությունները, գյուղական տարածքների, տարա նակեցման ն առանձին նակավայրերի զարգացման վրա իրենց ազդեցություն են թողնում նան մոտակա մեծ առնտրային ն գյուղատնտեական շուկաները: Ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ ՀՀ ոլոր մարզերում գյուղական նակավայրերի համար մոտակա մեծ առնտրային ն գյուղատնտեսական շուկայի դեր են կատարում մարզկենտրոնները ն տարածաշրջանային կենտրոնները: Մայրաքաղաքին սահմանակից մարզերի առանձին գյուղերի համար այդպիսի գործառույթ է իրականացնում նան Երնանը, իսկ որոշ դեպքերում նման դեր են կատարում տարածաշրջանային նշանակության քաղաքային նակավայրերը ն տեղական կենտրոնները: ՀՀ մարզկենտրոնները ն տարածաշրջանային կենտրոնները, ացի վարչակազմակերպչական գործառույթից, գյուղական նակավայրերի համար ունեն նան արտադրատնտեսական ն առնտրային կենտրոնի նշանակություն ն մարզկենտրոններից ու տարածաշրջանային կենտրոններից գյուղական նակավայրերի ունեցած հեռավորությունը կարնոր դեր ունի ինչպես առանձին գյուղական նակավայրերի, այնպես էլ տարա նակեցման ողջ համակարգի զարգացման ն վերափոխման համար: Հետազոտության շնորհիվ ստացված արդյունքները թույլ են տալիս անել որոշակի եզրահանգումներ.  շուկայական հարա երությունների Ժամանակակից պայմաններում գյուղական տարածքների զարգացումը ն վերափոխումը ՀՀ տար եր մարզերում, տարածաշրջաններում ն գյուղական համայնքներում ու նակավայրերում դրսնորվում են տար եր կերպ` կախված դրանց աշխարհագրական դիրքից, նատնտեսական առանձնահատկություններից, սոցիալժողովրդագրական ու տարածաշրջանային իրավիճակից,  ՀՀ տարածաշրջանների գյուղական տարա նակեցման ընդհանրական ցուցանիշներից գյուղական նակչության խտությունը ն գյուղական նակավայրերի միջն հեռավորությունը սերտ կապ ունեն տվյալ տարածաշրջանի գյուղատնտեսական հողատարածքների ացարձակ ն հարա երական մեծությունների հետ: Առանձին գյուղական նակավայրերի ն գյուղական տարա նակեցման վերափոխումն ու կատարելագործումը նախ ն առաջ պայմանավորված է գյուղատնտեսական հողատարածքների արդյունավետ օգտագործումից ն գյուղատնտեսական արտադրության ինտենսիվացումից,

 ՀՀ տարածաշրջանների մեծ մասում գյուղական նակավայրերի մարդաքանակի ն դրանց ծովի մակարդակից ունեցած արձրության միջն կոռելյացիոն թույլ կապը կամ դրա ացակայությունը վկայում է գյուղական տարա նակեցման վերափոխման ն զարգացման գործում նական գործոնների դերի աստիճանական նվազման ն այլ գործոնների դերի մեծացման մասին,  ՀՀ գյուղական նակավայրերի նակչության թվաքանակի ավելացումը, սոցիալական ու տնտեսական շատ խնդիրների լուծումը մեծապես կախված է դրանց յուջեի փաստացի եկամուտներից ն նպատակային օգտագործումից,  եթե հանրապետության գյուղական տարա նակեցման ընդհանրական ցուցանիշներից գյուղական նակչության ացարձակ թիվը, խտությունը ն գյուղական նակավայրերի միջն հեռավորությունը սերտ կապ ունեն տարածաշրջանների ընդհանուր գյուղատնտեսական հողատարածքների մեծությունների հետ, ապա մյուս կարնորագույն ընդհանրական ցուցանիշը` գյուղական նակավայրերի մարդաքանակը, մեծապես կախված է մշակելի հողատարածքների մեծությունից: Մշակելի հողատարածքների նպատակային օգտագործումն ու դրանց արդյունավետության արձրացումն վճռորոշ դեր կունենա գյուղական նակավայրերի կայունացման ու ամրապնդման ն սոցիալ-տնտեսական առաջընթացի համար,  ՀՀ ոլոր մարզերում ն տարածաշրջաններում գյուղական տարանակեցման վերափոխումը ն կատարելագործումը կախված է նան մարզային ն տարածաշրջանային կենտրոնների դերի արձրացումից, համապատասխան տարա նակեցման համակարգերում դրանց գործառույթների լիարժեք ու արդյունավետ իրականացումից, որը կհանգեցնի մարզկենտրոն-գյուղական նակավայր, տարածաշրջանային կենտրոն - գյուղական նակավայր կապերի ամրապնդմանն ու կայունացմանը տարանակեցման տեղական համակարգի զարգացմանը,  շուկայական տնտեսական հարա երությունների պայմաններում մարզկենտրոնները, տարածաշրջանային կենտրոնները, առանձին քաղաքային նակավայրերը, տեղական նշանակության կենտրոններ ՀՀ գյուղական նակավայրերի համար հանդիսանում են նան մոտակա մեծ առնտրային ն գյուղատնտեսական շուկաներ: Այդ կենտրոնների ն գյուղական նակավայրերի միջն կայուն տրանսպորտային հաղորդակցության ապահովումն ու զարգացումը կնպաստի գյուղական նակավայրերի տնտե-

սական ազայի ամրապնդմանը, ի վերջո` գյուղական սոցիալ-տնտեսական առաջընթացին:

նակավայրերի

7.3 Վարչատարածքային աժանման կատարելագործումը որպես գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման զարգացման գործոն Ցանկացած երկրում վարչատարածքային աժանումը պետական իշխանության ու տեղական ինքնակառավարման իրականացման անհրաժեշտ ձներից մեկն է: Դրա միջոցով ապահովվում է պետական իշխանության ու տեղական մարմինների տարածական աշխումը ն արդյունավետ կազմակերպումը: Վարչատարածքային միավորների սահմաններում տեղի է ունենում սոցիալ-տնտեսական ն մշակութային շինարարության կոորդինացում ու կառավարման միավորում: Գիտականորեն հիմնավորված վարչատարածքային աժանումը նպաստում է երկրի սոցիալ-տնտեսական առաջընթացին ն արդյունավետ տարածաշրջանային քաղաքականություն իրականացնելու նախապայմանն է: Վարչական կարգավիճակը, դրանով պայմանավորված սոցիալ-տնտեսական, կազմակերպական ն կառավարման առումով կապերը, ավականին կայուն են ն զգալի դեր ունեն գյուղական տարածքների ու նակավայրերի զարգացման, տարա նակեցման համակարգաստեղծ գործընթացներում: Վարչատարածքային աժանումն ու տարա նակեցումն ունեն սերտ առնչություններ ն փոխազդեցության մեջ են: Հասարակության տարածքային կազմակերպման այլ աղադրիչների հետ համեմատած սրանք ավելի իներցիոն են (դանդաղ են ենթարկվում փոփոխությունների): Վարչական միավորների սահմանները, դրանցում կառավարման ն տեղական ինքնակառավարման մարմինների ստեղծումը, վերջիններիս լիազորությունների հստակեցումը նշանակալից ազդեցություն են թողնում տարա նակեցման վրա: Վարչական տար եր ենթակարգության կենտրոնների միջն ձնավորվում են ազմա նույթ կապեր (կառավարման, տնտեսաարտադրական, մշակութային նույթի ն նակչության սպասարկման գծով): Վարչական կենտրոնների առանձնացումը, դրանցում համապատասխան «պարտադիր» օ յեկտների ն ծառայությունների կենտրոնացումը, շրջակա (ենթակա) տարածքի հետ վարչական ն սոցիալ-տնտեսական նույթի կապերի հաստատումը տարա նակեցման մեջ որոշակիորեն համակարգաստեղծ դեր են

կատարում: Իր ժամանակին ՀԽՍՀ քաղաքային ն գյուղական խորհուրդների մի մասը ենթակա նակավայրերի նկատմամ իրականացնում էին տեղական կենտրոնների գործառույթներ: Տասնյակ տարիներ լինելով ՀՀ-ի վարչատարածքային հիմնական միավորներ, գյուղական շրջանները վարչական սահմանների առկայության պայմաններում ստեղծել են տնտեսական ն սոցիալական ենթակառուցվածքների միասնական ցանց, մշակութային ն սոցիալ-կենցաղային ծառայությունների ընդհանրություն: Նախկին շրջկենտրոնների մեծագույն մասը, ունենալով շրջանների սահմանների նկատմամ կենտրոնական ն տրանսպորտաաշխարհագրական արենպաստ դիրք, ժամանակի ընթացքում ստեղծել են սոցիալ-տնտեսական ն ժողովրդագրական ավարար ներուժ, իսկ ենթակա նակավայրերի հետ` համակարգաստեղծ կապեր |44): Դրանց շնորհիվ նախկին վարչական շրջանների սահմաններում ձնավորվել էին շրջանային տարա նակեցման համակարգեր, որտեղ վարչական կապերից ացի համակարգաստեղծ դեր են ունեցել նան արտադրական, աշխատանքային ն սպասարկման գծով կապերը: Ընդ որում, նախկին վարչական միավորների սահմաններում ձնավորված տարա նակեցման համակարգաստեղծ գործընթացները շարունակվում են նան ժամանակակից վարչատարածքային աժանման պայմաններում: Լեռնային ն կտրտված մակերնույթ ունեցող երկրներում վարչատարածքային աժանման համակարգն առավել մեծ դեր ունի գյուղական տարա նակեցման, առանձին գյուղական տարածքների ու նակավայրերի զարգացման ն վերափոխման համար: ՀՀ տարա նակեցման համակարգի ն վարչատարածքային աժանման առանձին հարցեր քննարկվել են Մ.Մանասյանի |45, 50) կողմից, իսկ Ս.Մելքումյանն առաջ է քաշել ՀՀ վարչատարածքային նոր աժանման ն վերջինիս օպտիմալացման հարցը` որպես ՀՀ սոցիալ-տնտեսական զարգացման կարնոր նախապայման |տես 61, 62, 63, 64): Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ ՀՀ ներկայիս վարչատարածքային աժանման սխեման մշակելիս հաշվի չեն առնվել երկու կարնորագույն հանգամանք.  անցումային ժամանակաշրջանում նոր վարչատարածքային աժանումը պետք է իրականացվեր ոչ թե վարչական միավորների խոշորացման, այլ համեմատա ար փոքր միավորների ստեղծման ճանապարհով,  նոր վարչատարածքային աժանման սխեմայում անտեսվել է

տնտեսական հատկանիշը: Հաշվի չեն առնվել առանձնացված վարչական միավորների տարածքի նական պայմաններն ու ռեսուրսները, նակչության տարա նակեցման առանձնահատկությունները, տնտեսության նույթն ու զարգացման մակարդակը, հաղորդակցության ճանապարհների ուղղությունը, խտությունը ն այլ գործոններ: Եթե Արարատի ն Արմավիրի մարզերում համեմատա ար հարթավայրային ռելիեֆը, արտադրական ու սոցիալական ենթակառուցվածքների քիչ թե շատ զարգացած լինելը, մայրաքաղաքի մոտիկությունն ինչ որ չափով նպաստում են գյուղական տարածքների ու նակավայրերի սոցիալտնտեսական առաջընթացին ն վարչատարածքային կառուցվածքը չի խոչընդոտում գյուղական նակավայրերի սոցիալ-տնտեսական զարգացմանը, ապա նույնը չի կարելի ասել մնացած, մասնավորապես` Շիրակի, Լոռու, Տավուշի, Գեղարքունիքի ն Սյունիքի մարզերի համար: Արարատի ն Արմավիրի մարզերն ընդգրկում են վարչական նախկին երեքական միավոր ն տարածքի մեծությամ հանրապետությունում ամենափոքրերից են (Արարատի մարզը 7 քկմ-ով մեծ է Կոտայքից), իսկ Շիրակի, Լոռու, Սյունիքի ն Գեղարքունիքի մարզերն ընդգրկում են վարչական նախկին 4-5 տարածաշրջան, որոնք առանձնանում են ռելիեֆի, կլիմայական պայմանների, աշխարհագրական դիրքի ն սոցիալ-տնտեսական զարգացման յուրահատուկ գծերով: Եթե Արարատի ն Արմավիրի մարզերի գյուղական նակավայրերն իրենց մարզկենտրոններից ունեն առավելագույնը մեկժամյա տրանսպորտային մատչելիություն ն անհրաժեշտության դեպքում օգտվում են մայրաքաղաքի տարա նույթ ծառայություններից, ապա նույնը չի կարելի ասել Շիրակի, Լոռու, Գեղարքունիքի, Սյունիքի ն Տավուշի հարյուրավոր գյուղական նակավայրերի համար: Շիրակի մարզի Աշոցքի ն Ամասիայի տարածաշրջանների գյուղական տարածքներն ու նակավայրերն առանձնանում են իրենց ոչ արենպաստ նակլիմայական պայմաններով, սահմանային աշխարհագրական դիրքով, տնտեսության մասնագիտացման ն զարգացման ցածր մակարդակով, փոքր մարդաքանակով ն տարանակեցման ոչ նպաստավոր այլ հատկանիշներով (առավել մանրամասն տե՛ս Շիրակի մարզ պարագրաֆում): Այդ տարածաշրջաններն ընկած են Աշոցքի արձրադիր սարահարթում ն Շիրակի լեռնաշղթայով աժանված են Շիրակի դաշտից: Տարվա ձմեռային ժամանակահատվածում (որն այստեղ տնում է 5-6 ամիս) Ամասիայի ն Աշոցքի տարածաշրջանների շատ գյուղական նակավայրեր մեծ դժվարություններ են ունենում մարզկենտ-

րոն Գյումրու հետ տրանսպորտային կապ հաստատելու համար: Այս հանգամանքը ն սոցիալ-տնտեսական մի շարք այլ հիմնախնդիրներ զգալիորեն խոչընդոտում են այդ տարածաշրջանների, մասնավորապես` գյուղական նակավայրերի զարգացմանը: Մեր կարծիքով նշված խնդրի լուծման ճանապարհին էական դեր կունենա նան այդ տարածաշրջանների առանձնացումը Շիրակի մարզից ն նոր վարչական միավորի` Աշոցքի մարզի ստեղծումն Ամասիա կենտրոնով: Դրա շնորհիվ Ամասիա գյուղը տարածաշրջանի գյուղական նակավայրերի համար կդառնա տեղական կենտրոն, ձեռք կ երի տնտեսական, վարչական, մշակութային ն սպասարկման ազմազան գործառույթներ ն կնպաստի մնացած գյուղական նակավայրերի սոցիալ-տնտեսական առաջընթացին: Վարչատարածքային նման վերակազմման կարիք ունեն նան Սյունիքի, Լոռու, Գեղարքունիքի ն Տավուշի մարզերը նս, որոնք նույնպես առանձնանում են սահմանամերձ աշխարհագրական դիրքով, մակերնույթի խիստ կտրտվածությամ ն արձրադիր դիրքով, գյուղական նակավայրերի տեղագրական առանձնահատկություններով ն սոցիալ-տնտեսական զարգացման հիմնախնդիրներով: Համամիտ ենք այն կարծիքին, որ ներկայումս առավել հրատապ ն հիմնավորված են վարչատարածքային վերակազմման հետնյալ փոփոխությունները |63,64).  Սյունիքի մարզում Կապանի ն Մեղրու տարածաշրջաններով ստեղծել նոր մարզ, իսկ Սիսիանի ն Գորիսի տարածաշրջաններով` առանձին մարզ,  Լոռու մարզից առանձնացնել Տաշիրի ն Ստեփանավանի տարածաշրջանները ն ստեղծել նոր մարզ, իսկ Լոռու մարզի Թումանյանի ն Տավուշի մարզի Նոյեմ երյանի տարածաշրջանները միավորել մեկ նոր վարչատարածքային միավորի սահմաններում,  Կրասնոսելսկի տարածաշրջանը, որը տրանսպորտային մատչելիության առումով ավելի հարմար դիրք ունի Իջնանի հետ, միացնել Տավուշի մարզին,  Գեղարքունիքի մարզից առանձնացնել Մարտունու ն Վարդենիս տարածաշրջանները ն ստեղծել նոր մարզ,  Աշոցքի ն Ամասիայի տարածաշրջաններով ստեղծել նոր` Աշոցքի մարզ, Ամասիա մարզկենտրոնով: Վարչատարածքային այդպիսի վերակազմումների շնորհիվ նշված

մարզերի մեջ ընդգրկված, հատկապես, Մեղրու, Սիսիանի, Տաշիրի, Կրասնոսելսկի, Վարդենիսի, Նոյեմ երյանի ն Տավուշի տարածաշրջանների սահմանամերձ ն լեռնային տասնյակ գյուղական տարածքներ ու նակավայրեր ձեռք կ երեն սոցիալ-տնտեսական զարգացման առավել նպաստավոր պայմաններ, կնվազի նակչության միգրացիան այդ տարածաշրջանների գյուղական նակավայրերից, առավել արդյունավետ կօգտագործվեն հարյուրավոր գյուղական նակավայրերի ենթակայության տակ գտնվող տարածքային, հողային ն աշխատանքային ռեսուրսները: Այսպիսով, ՀՀ ներկայիս գործող վարչատարածքային աժանման սխեման ն նրա առաջին աստիճանի միավորները` մարզերը, ըստ էության լիարժեքորեն չեն նպաստում իրենց ենթակայության տակ գտնվող գյուղական տարածքների ու նակավայրերի սոցիալ-տնտեսական զարգացմանը: Մինչդեռ, վարչատարածքային աժանման կարնորագույն գործառույթներից է ոչ միայն պետական ն տարածքային կառավարման իրականացումը տեղերում, այլ նան առանձնացված վարչատարածքային միավորների ու ոլոր նակավայրերի համալիրային սոցիալ-տնտեսական զարգացմանը նպաստելը: ՀՀ վարչատարածքային աժանման երկրորդ աստիճանի միավորները քաղաքային ն գյուղական համայնքներն են, որոնք հանդիսանում են տարա նակեցման համակարգի սկզ նական աղադրիչները: 2015 թ. հունվարի 1-ի դրությամ ՀՀ 953 գյուղական նակավայրերից 866-ը հանդիսանում էին գյուղական համայնքների կենտրոններ, իսկ 87 գյուղ ինքնուրույն համայնքներ չէին ն գտնվում էին քաղաքային կամ գյուղական համայնքների ենթակայության տակ: Ինքնուրույն համայնք չհանդիսացող առավել մեծ թվով գյուղեր գտնվում են Սյունիքի (25 գյուղ), Շիրակի (12 գյուղ), Լոռվա (11 գյուղ) ն Վայոց ձորի (10 գյուղ) մարզերում: Այդպիսի հնգական գյուղ կան Տավուշի, Գեղարքունիքի ն Արագածոտնի մարզերում, երկուական` Կոտայքի ն Արարատի մարզերում, ընդամենը մեկ գյուղ Արմավիրի մարզում: Հանրապետությունում 9 գյուղ վարչական առումով ենթակա են քաղաքային նակավայրերին: Հայտնի է, որ ՀՀ հատկապես լեռնային ն սահմանամերձ տարածաշրջանների գյուղական նակավայրերն ունեն ազմազան տեղադիրք ն մեծություն, սոցիալ-տնտեսական զարգացման ն նակչության կենսագործունեության համար միանգամայն տար եր պայմաններ: Դրանց ացահայտումն ու գնահատումը հնարավորություն կտա պարզել այդ տարածա-

շրջանների, ինչպես նան գյուղական նակավայրերի սոցիալ-տնտեսական զարգացման հիմնախնդիրները, որոնք կօգտագործվեն հեռանկարային զարգացման ծրագրեր մշակելիս: Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ ՀՀ արձրլեռնային ն սահմանամերձ տարածաշրջաններում տարա նակեցման տեղական մակարդակով համակարգաստեղծ նույթ է կրում առավելապես մարդկանց արտադրական գործունեությունը, իսկ կրթական, մշակութային, կենցաղային ն սպասարկման այլ ոլորտներում թույլ են արտահայտված միջ նակավայրային կապերը, տար եր տեսակի ծառայությունների փոխլրացումն ու ներդաշնակումը |57): Այդպիսի տարածաշրջանների գյուղերի ամենօրյա օգտագործման ապրանքներով ու ծառայություններով ապահովվածության ն գյուղերի նակչության թվի աճի միջն կա ուղիղ կախվածություն: Բնակչության արտահոսք ն թվի նվազումը է նկատվում առաջին անհրաժեշտության ապրանքներով ու ծառայություններով վատ ապահովված գյուղերից |նույն տեղում): Դրանք առավելապես փոքր ն միջին մարդաշատության գյուղերն են: Հաշվի առնելով գյուղական համայնքների նակչության կենսագործունեության պայմանների ձնավորման վրա գյուղական համայնքի ացարձակ արձրությունը, հեռավորությունը մարզկենտրոնից, տրանսպորտային մայրուղիներից, նակավայրի մարդաշատությունը, նակչության ապահովվածությունը վարելահողերով ն այգեգործական տարածքներով ն նակչության յուջեի սեփական եկամուտները կատարվել է |44) ՀՀ գյուղական համայնքների նակչության կենսագործունեության պայմանների գնահատումն: Ըստ այդմ` խիստ ան ավարար պայմաններ ունեն 69 գյուղական համայնք, որից 33-ը գտնվում են Սյունիքի մարզում, իսկ մնացածները Արագածոտնի, Գեղարքունիքի ն Լոռվա մարզերի լեռնային փոքր համայնքներ են: Լավ պայմաններ ունեն 95 գյուղական համայնք, որոնք ընկած են մայրաքաղաքային տարածաշրջանի Արարատի ն Արմավիրի մարզերում: Շիրակի, Լոռվա ն Տավուշի մարզերի գյուղական համայնքների կեսից ավելին ունեն նակչության կենսագործունեության համար լավ ն ավարար պայմաններ: Գյուղական համայնքների նակչության կենսագործունեության պայմանների մեծ տար երություններ կան նատնտեսական ազմազան պայմաններ ունեցող Սյունիքի, Լոռվա ն Վայոց ձորի մարզերում, իսկ Շիրակի ն Գեղարքունիքի մարզերի գյուղական համայնքների նակչության կենսագործունեության պայմանների խիստ մեծ տար-

երություններ չկան |44): ՀՀ գյուղական համայնքների զգալի մասը տարածական, ֆինանսական ն ժողովրդագրական առումներով խիստ փոքր են, չեն ապահովում մարդկանց օրական կենսագործունեության լիարժեք ու արդյունավետ իրականացում ն առաջարկվում է |44) գյուղական համայնքների խոշորացում, միջհամայնքային միավորումների ստեղծում, որոնք կնպաստեն նակչության ամենօրյա կենսագործունեության համար ավարար պայմանների ստեղծմանը: Փորձնական նպատակով ներկայումս հանրապետությունում ստեղծվել են Տաթնի, Դիլիջանի ն Թումանյանի համայնքները: Դրանցից առաջինը ընդգրկում է Տաթն, Հալիձոր, Հարժիս, Շինուհայր, Սվարանց, Խոտ, Տանձատափ ն Քաշունի գյուղերը, Դիլիջանի համայնքը (կենտրոնը Դիլիջան քաղաք), Թեղուտ, Գոշ, Աղվանավանք, Խաչարձան ն Հովք գյուղերը, իսկ Թումանյանի համայնքը` Թումանյան, Մարց, Քարինջ, Լորատ, Շամոււտ, Աթան ն Ահնիձոր նակավայրերը: Անշուշտ, խոշոր գյուղերը կամ էլ համայնքներն ավելի լայն հնարավորություններ ունեն նակչության կենսագործունեության պահանջները ավարարելու, տնտեսական ն սոցիալական առաջընթացի համար: Սակայն ՀՀ-ում գյուղական համայնքների թվի կրճատումը հղի է մի շարք ացասական հետնանքներով: Գտնում ենք, որ գյուղական համայնքների խոշորացման հարցերը քննարկելիս պետք է ելակետ ունենալ հետնյալ հանգամանքները.  Արարատյան հարթավայրի, Շիրակի ն Լոռվա դաշտերի, ինչպես նան հարթավայրային մակերնույթ ունեցող այլ տարածքներում, գյուղական համայնքների խոշորացումը կարելի է համարել նպատակահարմար, եթե չկան դրան խանգարող տեղային առանձնահատկություններ ն համայնքի մեջ մտնող գյուղերի նակչությունը դեմ չէ: Այսպիսի համայնքի օրինակ է էջմիածնի տարածաշրջանում Փարաքարի համայնքը, որը միավորում է Փարաքար ն Թաիրով գյուղերը ն ունի մոտ 9300 մարդ մշտական նակչություն:  ՀՀ սոցիալ-տնտեսական զարգացման ժամանակակից իրավիճակի պայմաններում ցանկալի չէ լեռնային ն սահմանամերձ շրջաններում գյուղական համայնքների թվի կրճատումը: Այդպիսի տարածաշրջաններում փոքր գյուղերի համայնքի կարգավիճակի պահպանումը որոշակի դեր ունի այդ նակավայրերի համար: Չնայած այդպիսի գյուղերում նակչության կենսագործունեության ապահովումը կապված է մեծ դժվարությունների

հետ, սակայն այդ տարածաշրջանների ն պետության ռազմավարական շահերը պահանջում են պետական դոտացիայի միջոցներով ապահովել լեռնային ու սահմանամերձ շրջանների գյուղական նակավայրերի ամրացումն ու զարգացումը: Այդպիսի տարածաշրջաններում նույնիսկ հազարից ավելի նակչություն ունեցող գյուղերի միավորումը մեկ համայնքի մեջ կարող է պատճառ դառնալ դրանց քայքայման համար: Ընդհուպ համայնքի ղեկավարի ընտրությունը, որի ժամանակ մեծ դեր ունեն նան գյուղական նակչության շրջանում ազգակցական ն այլ կապեր, կարող է պատճառ դառնալ նոր ստեղծված համայնքի մեջ մտնող գյուղերից մեկնումեկի քայքայմանը: Հետնա ար` հարթավայրային տարածք ն միջ նակավայրային համեմատա ար զարգացած տրանսպորտային ուղիներ ն լեռնային ու կտրտված մակերնույթ, միջ նակավայրային թույլ կապեր ունեցող տարածաշրջանների գյուղական համայնքների խոշորացման հարցերի նկատմամ պետք է ցուցա երել տար երակված մոտեցում: Այսպիսով, ՀՀ վարչատարածքային աժանման վերակազմումն ու կատարելագործումը կարնորագույն խնդիր է: Այն կնպաստի ՀՀ, մասնավորապես` լեռնային ու սահմանամերձ գյուղական տարածքների ամրացմանը, դրանց սոցիալ-տնտեսական զարգացմանը ն տարա նակեցման համակարգի կատարելագործմանը:

7.4 Գյուղական տարածքների ն նակավայրերի համալիրային տիպայնացումը որպես դրանց հեռանկարային զարգացման հիմք ՀՀ գյուղական նակավայրերի զարգացման ժամանակակից միտումները ացահայտելու ն տարա նակեցման հեռանկարը պարզելու անհրաժեշտությունը պահանջում են կատարել համալիրային այնպիսի տիպայնացում, որի ժամանակ հաշվի կառնվեն ոլոր այն հատկանիշները, որոնք գտնվում են պատճառահետնանքային փոխադարձ կապի մեջ ն հնարավորություն կտան որոշել յուրաքանչյուր նակավայրի տեղը տարա նակեցման ենթակարգային կառուցվածքում: Բացի այդ, այդպիսի տիպայնացումը թույլ է տալիս ստանալ տվյալներ գյուղական տարա նակեցման հետագա կատարելագործումը գիտականորեն հիմնավորված պլանավորելու ն նակավայրերի զարգացման գործընթացները կառավարելու համար |93): Նկատի ունենալով գյուղական նակավայրերի ացառիկ տեղը ՀՀ-ն ն

տարածաշրջանների սոցիալ-տնտեսական զարգացման գործում, ինչպես նան ՀՀ գյուղական նակավայրերի ձնավորման ն զարգացման առանձնահատուկ պայմանները, համալիրային տիպերի առանձնացման համար առավել նպատակահարմար է հաշվի առնել հետնյալ հիմնական ցուցանիշները. 1/ գյուղերի մարդաշատությունը, 2/ ապահովվածությունը հո-

ղային ռեսուրսներով, 3/ աշխարհագրական դիրքը ն տեղադիրքը, 4/ հեռավորությունը քաղաքային նակավայրերից, մարզկենտրոններից ն տարածաշրջանային կենտրոններից, 5/գյուղական համայնքներում նակչության տարիքային կառուցվածքի ցուցանիշները , 6/ գյուղական համայնքների ապահովվածությունը տրանսպորտային ուղիներով ն 7/ գյուղական նակավայրերի տարածաշրջանային նութագիրը (դիրքն ըստ սահմանային գոտիների) |92): Սրանք այն հիմնական նութագրիչներն են, որոնց միասնությունը ամ ողջական պատկերացում է տալիս ինչպես յուրաքանչյուր գյուղի կամ համայնքի, այնպես էլ դրանց առանձին խմ երի մասին: ՀՀ գյուղական նակավայրերի համալիրային տիպայնացման խնդրի լուծումը պահանջում է նախօրոք կատարել ըստ տար եր հատկանիշների գյուղերի խմ ավորում ն նութագրում: Ըստ մարդաքանակի ՀՀ-ում կարելի է առանձնացնել մինչն 50, 51100, 101-500, 501-1000, 1001-3000, 3001-5000 ն 5000-ից ավելի մարդ ունեցող նակավայրերի խմ եր, որոնք ունեն իրենց առանձնահատուկ կողմերը: Լեռնային երկրներում գյուղական նակավայրերի նութագրման կարնոր հատկանիշներից է դրանց աշխարհագրական դիրքը ն տեղադիրքը: Ըստ այդ հատկանիշի ՀՀ գյուղական նակավայրերը աժանվում են երեք խոշոր խմ ի. լեռնային, արձր լեռնային ն նախալեռնայինհարթավայրային: ՀՀ գյուղական համայնքների շուրջ 65 %-ը նախալեռնահարթավայրային տեղադիրք ունեն (562 գյուղական համայնք), 21,6 %-ը` լեռնային են, իսկ 117 գյուղական համայնք` (13.5 %-ը) արձր լեռնային են: ՀՀ գյուղական համայնքների ու նակավայրերի ըստ նակչության թվաքանակի առանձնացված խմ երը միմյանցից էապես տար երվում են նան վարչական ն գյուղատնտեսական նշանակության հողատարածքներով կամ հողային ռեսուրսներով ապահովվածությամ : Մեկ նակչի հաշվով հողային ռեսուրսներով առավել արձր ապահովվածություն ունեն մինչն 100 նակիչ ունեցող գյուղական համայնքները (17,3 հա) |20), իսկ առավել ցածր (0,73 հա)` 1500-ից ավելի նակիչ ունեցող գյուղական հա-

մայնքները: Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ ՀՀ-ում գյուղական համայնքների միջին մարդաքանակի ավելացմանը զուգընթաց նվազում է դրանց ապահովվածությունը հողային ռեսուրսներով մեկ նակչի հաշվով: Մարզային կտրվածքով գյուղական մեկ նակչի հաշվով հողային ռեսուրսներով առավել ցածր ապահովվածություն ունեն Արարատի (0,51 հա/ մեկ նակիչ), Արմավիրի (0,58) ն Կոտայքի (1,00), իսկ առավել արձր Սյունիքի (4,77) ն Վայոց ձորի (4, 03) մարզերը: Տավուշի, Գեղարքունիքի, Արագածոտնի, Լոռու ն Շիրակի մարզերի գյուղական համայնքներն ունեն համապատասխանա ար 1,12, 1,29, 1,65 1,78, 1,76 հա/ նակիչ ապահովվածություն |20): Ցանկացած երկրի համար կարնոր դեր ունեն նակավայրերի տարածաշրջանային նութագրերը, որոնք զգալի ազդեցություն են թողնում նակավայրերի սոցիալ-տնտեսական զարգացման վրա: ՀՀ գյուղական համայնքների տարածաշրջանային նութագրերի մասին ավելի հստակ պատկերացում է տալիս դրանց արձրաչափական ն սահմանամերձության համատեղ օգտագործմամ ձնավորված տիպա անությունը: Ըստ այդմ ՀՀ գյուղական համայնքների մոտ 50 %-ը նախալեռնային (կամ հարթավայրային) ն ոչ սահմանամերձ են, ն այդ առումով զարգացման համար ունեն նպաստավոր պայմաններ: ՀՀ գյուղական համայնքների 14,4 %-ը (125 համայնք) նախալեռնային-հարթավայրային ն սահմանամերձ են, 18.1 %-ը` լեռնային ոչ սահմանամերձ, 3.5 %-ը` լեռնային սահմանամերձ, 11.4 %-ը` արձրլեռնային ոչ սահմանամերձ, 2,1 %-ը` արձրլեռնային սահմանամերձ: Վերջիններս համարվում են զարգացման համար առավել ան արենպաստ պայմաններում գտնվող գյուղական համայնքներ: Կատարված հաշվարկները ցույց են տալիս, որ ՀՀ-ի 37 տարածաշրջաններից 26-ն ունեն սահմանամերձ դիրք: Սահմանային առաջին գոտում կան 51, երկրորդ գոտում` 217, երրորդ գոտում` 208 գյուղ, իսկ այլ տարածքներում` 269 գյուղ |93): Առանձին տարածաշրջանների գյուղական տարածքների ու նակավայրերի համար կարնոր նշանակություն ունի քաղաքային նակավայրերից ունեցած հեռավորությունը: Դա իր ազդեցությունն է թողնում գյուղերի սպասարկման ոլորտի զարգացման, արեկարգվածության աստիճանի, տրանսպորտային պայմանների, ճոճանակային միգրացիայի ինտենսիվության, նակչության տեղեկացվության ն այլ երնույթների վրա: ՀՀ գյուղերի շուրջ 65 %-ը գտնվում են քաղաքների ազդեցության

ոլորտում: Հանրապետության գյուղական նակչության 60 %-ից ավելին ապրում է մայրաքաղաքի, Գյումրու ն Վանաձորի մերձակա գյուղերում: Հասկանալի է, որ որքան մեծ է քաղաքը, այնքան ավելի մեծ են շրջակա գյուղական նակավայրերի վրա ազդեցության ն զարգացման հնարավորությունները: ՀՀ հատկապես սահմանամերձ ն հեռավոր տարածաշրջանների գյուղական նակավայրերի զարգացման համար առանձնակի նշանակություն ունեն հեռավորությունը մարզկենտրոնից ն տարածաշրջանային կենտրոններից: ՀՀ գյուղական նակավայրերն ըստ քաղաքային նակավայրերից ունեցած հեռավորության ն դրանցից ազդեցության աստիճանի կարելի է աժանել երեք խմ ի |12).

1. Մայրաքաղաք Երնանի ն միաժամանակ մարզկենտրոնների ու այլ քաղաքների ազդեցության գոտում գտնվող գյուղական նակավայրեր: Այս խմ ի մեջ մտնում են Արագածոտնի, Արարատի, Արմավիրի ն Կոտայքի մարզերի այն գյուղերը, որոնք ընկած են Երնանից մինչն 50 կմ շառավղային գոտում ն ունեն Երնանի հետ մինչն մեկ ժամյա տրանսպորտային մատչելիություն: Սրանք առավելապես գյուղատնտեսական գործառույթ իրականացնող մեծ, խոշոր ն գերխոշոր գյուղեր են, որոնց գլխավոր խնդիրներից մեկը Երնանին ն մերձակա քաղաքային նակա-վայրերին գյուղատնտեսական մթերքներով, իսկ արդյունա երական ձեռնարկություններին` համապատասխան հումքով ապահովելն է: Այս գոտում գտնվող գյուղերի մեծ մասն ունեն աշխատանքային, արտադրական, մշակութային-կենցաղային սերտ կապեր Երնանի ն մարզկենտրոնների հետ, իսկ շատ գյուղեր` անմիջական տրանսպորտային կապ մայրաքաղաքի հետ: Գյուղական նակավայրերի խտությունն այս գոտում ամենա արձրն է հանրապետությունում:

2. Մարզկենտրոնների ն միաժամանակ տարածաշրջանային կենտրոնների ազդեցության գոտում գտնվող գյուղեր: Սրանք Գյումրի, Վանաձոր, Գավառ, Իջնան, Կապան, Եղեգնաձոր մարզկենտրոնների ն տարածաշրջանային կենտրոնների ազդեցության գոտում գտնվող գյուղերն են, որոնք ընկած են նշված քաղաքներից առավելագույնը 25-30 կմ շառավղային գոտում: Նախորդի համեմատությամ այստեղ գյուղերի արտադրական, աշխատանքային, կենցաղային ն մշակութային կապերը մարզկենտրոնների ն տարածաշրջանային կենտրոնների հետ համեմատա ար թույլ է, վերջիններիս արտադրատնտեսական ներուժի կրճատման պատճառով: Մինչն 1990-ական թվականներն այս գոտում, հատկապես Վանաձորի ն

Գյումրու մերձակա գյուղերը, զարգանում էին վերջիններիս արդյունա երական զարգացման շնորհիվ` նպաստելով դրանց ագլոմերացիաների ձնավորմանը: Ներկայումս այս գոտու գյուղերի ն նշված քաղաքային նակավայրերի միջն կապերը զարգանում են առավել մեծ չափով վարչական ն սոցիալ-առողջապահական խնդիրների առումով, միաժամանակ մարզկենտրոնները ն տարածաշրջանային կենտրոնները շրջակա գյուղական նակավայրերի համար կատարում են կազմակերպիչ-կորիզի գործառույթ:

3. Տարածաշրջանային կենտրոնների ն այլ քաղաքների ազդեցության գոտում գտնվող գյուղեր: Սրանց վրա տարածաշրջանային կենտրոնների ազդեցությունը համեմատա ար թույլ է: Քաղաքների հետ այս գյուղերի կապերի ինտենսիվությունը միատեսակ չէ ն պայմանավորված է տեղանքի ռելիեֆային ն տրանսպորտային պայմաններով: Բացի այդ, այս խմ ի գյուղերի վրա իրենց ազդեցությունն ունեն նան մերձակա այլ քաղաքային նակավայրեր, որոնք չունենալով վարչական գործառույթ, սակայն որոշակի արտադրատնտեսական ներուժով ն տարա նույթ այլ գործառույթներով իրենց ազդեցությունն են թողնում շրջակա գյուղական նակավայրերի վրա: Այդպիսիք են Չարենցավանը, Բյուրեղավանը, Ծաղկաձորը, Ջերմուկը, Քաջարանը, Ագարակը, Մեծամորը, Այրումը, Ախթալան ն այլն: Գյուղական նակավայրերի սոցիալ-տնտեսական իրավիճակի կարնորագույն նութագիր է նակչության տարիքային կառուցվածքի պատկերը, որը հնարավորություն է տալիս գնահատել նակավայրի աշխատանքային ռեսուրսներով ապահովվածությունը ն ներուժը, նակչության թվաքանակի աճի հնարավորությունները, պլանավորել սոցիալ-տնտեսական մի շարք խնդիրներ: ՀՀ-ի գյուղական համայնքներում նակչության տարիքային կառուցվածքի վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ նակչության թվաքանակի ավելացմանը համապատասխան նվազում է 65 ն ավելի տարիք ունեցող մարդկանց տեսակարար կշիռը: Մինչն 100 մարդ ունեցող գյուղական համայնքներում այդպիսիք միջինը կազմում են 26.3 %, որը երկու անգամ գերազանցում է հանրապետության միջին ցուցանիշին, իսկ 1500ից ավելի մարդ ունեցող գյուղական համայնքներում` 12 % |20): Սա վկայում է փոքր գյուղական համայնքների նակչության ծերանալու մասին: Գյուղական համայնքների նակչության թվաքանակի ավելացմանը համապատասխան ավելանում է աշխատանքային տարիքի նակչության տեսակարար կշիռը: Ամենա արձր ցուցանիշն ունեն (63.19 %) 1500-ից ավելի մարդ ունեցող գյուղական համայնքները, որը վկայում է խոշոր գյուղական

համայնքների զարգացման ավելի մեծ հնարավորությունների մասին: Տարիքային մյուս խմ երում (0-5 տարեկան ն 6-15 տարեկան) գյուղական համայնքների նակչության թվաքանակի փոփոխման հետ կապված որոշակի օրինաչափություն չի դիտվում: Միայն փաստենք, որ 0-15 տարեկան նակչության տեսակարար կշիռն ամենացածրը մինչն 100 մարդ ունեցող համայնքներում է, որը նս վկայում է այդ կարգի գյուղերում նակչության միջին թվի կրճատման մասին |20): Գյուղական նակավայրերի զարգացման կարնոր գործառույթներից է ենթակառուցվածքներով ապահովվածությունը: ՀՀ գյուղական համայնքների ենթակառուցվածքների կազմում առանձնահատուկ դեր ունեն ճանապարհները: Դրանց վատ վիճակը հանգեցնում է գյուղական համայնքների արտադրանքի իրացման արդությունների ն զգալի կորուստների: Գյուղական համայնքներում իզնեսի զարգացումը պայմանավորված է նան քիչ թե շատ արվոք ճանապարհների առկայությամ , որը հնարավորություն է ստեղծում տնտեսության զարգացման ն աղքատության հաղթահարման համար: Կատարված ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ ՀՀ գյուղական համայնքների 24.6 %-ը մայրուղուն ն այլ համայնքներին միացնող ճանապարհների տեսակետից ունի շատ վատ, 31.7 %-ը` վատ, 35.1 %-ը` միջին, 8.2 %-ը լավ ն 0.0 %-ը գերազանց վիճակ |20): Ըստ նակչության թվաքանակի ճանապարհային ապահովվածության լավ ն միջին վիճակի առավել արձր ցուցանիշ ունեն 3501-5000 մարդ ունեցող գյուղական համայնքները (76.3%): Հանրապետության 116 գյուղական համայնքներում ճանապարհներն անանցանելի են ձմռան ամիսներին, որոնք առավել մեծ թիվ են կազմում Արագածոտնի, Գեղարքունիքի, Սյունիքի ն Շիրակի մարզերում: Հանրապետության ներհամայնքային ճանապարհների վիճակը նույնպես ավարար գնահատել չի կարելի: Գյուղական 279 համայնքի ներքին ճանապարհներն ընդհանրապես պինդ ծածկույթ չունեն, 421 համայնքում ճանապարհները հիմնականում ծածկույթ չունեն ն միայն 12 համայնքներում ոլոր ճանապարհները ասֆալտապատ են: Տավուշի ն Վայոց ձորի մարզերում այդպիսի համայնքներ ընդհանրապես չկան, իսկ մյուս մարզերում դրանք խիստ սահմանափակ են (1-4 համայնք): Ներհամայնքային ճանապարհները արվոք վիճակ ունեն ՀՀ-ի գյուղական համայնքների միայն 20 %-ը |20): ՀՀ գյուղական համայնքների մոտ 30 %-ի (241 համայնք) տարածքով

չեն անցնում միջհամայնքային կամ ներհանրապետական հասարակական տրանսպորտի միջոցներ` այսինքն այդ համայնքների համար մատչելի չեն հասարակական տրանսպորտի միջոցները ն դրանցից օգտվելու համար նակիչները պետք է անցնեն 3-ից մինչն 20 կմ ճանապարհ: Հանրապետության 51 գյուղական համայնք ոլոր օրերին տրանսպորտ չունեն |20): Ընդհանրացնելով կատարված վերլուծության արդյունքները կարող ենք առանձնացնել ՀՀ գյուղական նակավայրերի (համայնքների) համալիրային 7 տիպ: Առաջինը մինչն 100 մարդ ունեցող մանր գյուղական նակավայրերի տիպն է, որոնք կազմում են 74 նակավայր կամ ՀՀ նակելի գյուղերի 8.1 %-ը: Սրանք առավել մեծ թիվ են կազմում Սյունիքի (36 գյուղ), Շիրակի (12) ն Լոռվա (12 գյուղ) մարզերում: Դրանց մի մասը հանդիսանում են ինքնուրույն համայնքներ ն կատարում են նան վարչական գործառույթ, մնացածները մտնում են գյուղական այլ համայնքների կազմի մեջ: Առավելապես ունեն գյուղատնտեսական նշանակություն, իսկ որոշներն էլ ժամանակին ստեղծվել են երկաթուղային կայարաններին, անտառտնտեսություններին, օդերնութա անական կայաններին ն այլ կառույցներին կից: Ունեն արեկարգվածության ցածր մակարդակ, տրանսպորտային վատ ապահովվածություն: Շիրակի մարզում այդպիսի գյուղերն առավելապես լեռնային նակավայրեր են ( ացառությամ Մայիսյան, Ախուրյան, Ջաջուռ ե/կ կից ավանների), իսկ Սյունիքի ն Լոռվա մարզերում դրանք ունեն արձրաչափական տար եր տեղադիրք ն ընկած են ծովի մակարդակից 900-ից մինչն 2100 մ արձրությունների վրա: Տարա նույթ ծառայությունների ն կենցաղային սպասարկման տեսակետից այս խմ ի գյուղերն ամ ողջությամ կախված են մերձակա ավելի մեծ գյուղերից (համայնքային կենտրոններից) կամ էլ քաղաքային նակավայրերից: Մեկ նակչի հաշվով ապահովվածությունը հողային ռեսուրսներով հանրապետության միջինից արձր է ավելի քան 10 անգամ: Աշխարհագրական ոչ արենպաստ դիրքի ու տեղադիրքի ն տրանսպորտային վատ ապահովվածության պատճառով այս տիպի գյուղերի մեծ մասի վրա շատ թույլ է կամ գրեթե ացակայում է մարզկենտրոնների կամ այլ քաղաքների ազդեցությունը: Տարածաշրջանային նշանակության առումով առանձին գյուղեր համարվում են սահմանամերձ: Այս տիպի գյուղեր չկան Արարատի ն Արմավիրի մարզերում, իսկ մնացած մարզերում` 1-5 (աղ.9):

Երկրորդը 101-200 մարդ ունեցող փոքր գյուղերի տիպն է, որոնք կազմում են ՀՀ նակելի գյուղերի 8.4 %-ը (77 գյուղ): Այս տիպի գյուղեր կան ոլոր մարզերում, սակայն դրանք առավել մեծ թիվ են կազմում Սյունիքի (21), Լոռու (14), Արագածոտնի (12) ն Շիրակի (10) մարզերում) (աղ. 9): Սրանք առավելապես գյուղատնտեսական գործառույթ իրականացնող ն մեծամասամ համայնքի կարգավիճակ ունեցող նակավայրեր են: Շիրակի մարզում այս տիպի գյուղերը տարածված են հիմնականում Աշոցքի սարահարթում` Ամասիայի ն Աշոցքի տարածաշրջաններում, ունեն գլխավորապես անասնապահական մասնագիտացում ն արձր լեռնային նակավայրեր են: Սյունիքի մարզում դրանք մեծ թիվ են կազմում Կապանի ն Սիսիանի տարածաշրջաններում: Սիսիանի տարածաշրջանում դրանք հիմնականում լեռնային են, իսկ Կապանում` ունեն աշխարհագրական դիրքի ն տեղադիրքի ազմազանություն: Տարածաշրջանային առումով դրանց մեծ մասը սահմանամերձ նակավայրեր են: Լոռու մարզում այս տիպի գյուղերի մեծ մասը տարածված են Տաշիրի ն Թումանյանի տարածաշրջանում ն ունեն անասնապահական-երկրագործական մասնագիտացում, Արագածոտնի մարզում` անասնապահական-այգեգործական ն ոչխարա ուծական: Գյուղական նակավայրերի այս խում ը նս առանձնանում է մեկ նակչի հաշվով հողային ռեսուրսների առավել արձր ապահովվածությամ , տարա նույթ ծառայությունները ն կենցաղային սպասարկումն իրականացվում է մերձակա ավելի խոշոր գյուղերի կամ համայնքային կենտրոնների կողմից, թույլ է կապը մարզկենտրոնների ն քաղաքային այլ նակավայրերի հետ: Երրորդ տիպին են պատկանում 201-500 մարդ ունեցող գյուղերը, որոնք կազմում են ՀՀ գյուղերի գրեթե 18.2 %-ը (166 գյուղ): Սրանց ճնշող մեծամասնությունը նույնպես միագործառութային է: Նախորդ երկուսից տար երվում են տրանսպորտային քիչ թե շատ լավ ն կայուն պայմաններով, որը նպաստում է գյուղերի տնտեսաարտադրական, սոցիալական, մշակութային ն կենցաղային սպասարկման հարցերի կազմակերպմանը: Հիմնականում համայնքային կենտրոններ են: Ունեն հողօգտագործման ն տնտեսական զարգացման ավելի լավ հնարավորություններ քան նախորդները, սակայն վերջին երկու տասնամյակում ստեղծված սոցիալ-տնտեսական ն ան արենպաստ ժողովրդագրական իրավիճակի պատճառով այս տիպի գյուղերի զգալի մասն անցել է նախորդ խում ը: Տարածման

հիմնական շրջաններն են նախալեռնային ն լեռնային շրջանները ն շատ քիչ են Արարատի ն Արմավիրի մարզերում (աղ.9): Արագածոտնի, Գեղարքունիքի, Կոտայքի, Շիրակի, Լոռու ն Վայոց ձորի մարզերում ն Սիսիանի տարածաշրջանում այս տիպի գյուղական նակավայրերը մեծամասամ լեռնային ն արձրլեռնային են, իսկ դրանց մի մասն էլ սահմանամերձ են: Տավուշի մարզում ն Կապանի ու Մեղրու տարածաշրջաններում այս տիպի գյուղերն ունեն նախալեռնային հարթավայրային տեղադիրք, տարածաշրջանային նութագրի առումով` սահմանամերձ: Վերջին երկու տասնամյակում այս տիպի գյուղերում նկատելիորեն փոխվել է նակչության սեռատարիքային կառուցվածքը` ավելացել է մեծահասակ նակչության ն միայն ծերերից աղկացած ընտանիքների տեսակարար կշիռը: Սրանց սոցիալ-տնտեսական զարգացմանը խոչընդոտում են ոչ նպաստավոր աշխարհագրական դիրքը, մարզկենտրոններից ն քաղաքային նակավայրերից ունեցած համեմատա ար մեծ հեռավորությունը ն վերջիններիս հետ թույլ կապը: Արագածոտնի, Շիրակի ն Գեղարքունիքի մարզերում ձմեռային ամիսներին այս գյուղերից մի մասն ունենում են տրանսպորտային կապի խնդիրներ (ճանապարհները դառնում են անանցանելի): Չորրորդ տիպը 501-1000 մարդ ունեցող գյուղերն են, որոնք թվաքանակով 11-ով գերազանցում են նախորդին: Առավել մեծ տարածում ունեն Արագածոտնի, Շիրակի, Լոռու, Սյունիքի ն Գեղարքունիքի լեռնային ն արձրլեռնային շրջաններում, սահմանափակ տարածում` Արմավիրի ն Վայոց ձորի մարզերում: Առավելապես գյուղատնտեսական գործառույթ իրականացնող այս գյուղերը միաժամանակ նան համայնքային վարչական կենտրոններ են: Գտնվելով առավել նպաստավոր աշխարհագրական, տեղադիրքային ն տրանսպորտային պայմաններում այս տիպի գյուղերի մի մասն իրականացնում է նան սպասարկման որոշ գործառույթներ, սակայն մշակութային ն կենցաղային սպասարկման առումով զգալիորեն կախված են մերձակա խոշոր գյուղերից ն քաղաքային նակավայրերից: Եթե նախկինում այս խմ ի նակավայրերի որոշ մասը զարգանալով համալրում էր հաջորդ գյուղերի խում ը, ապա ստեղծված սոցիալ ժողովրդագրական ն տնտեսաարտադրական արդի իրավիճակի պատճառով վերջին երկու տասնամյակում այս տիպի գյուղական նակավայրերից տասնյակներն անցել են նախորդ խում ը ն 1970-ական թվականների համեմատությամ մոտ 10 %-ով նվազել է այս տիպի գյուղերի տեսակարար կշիռը ՀՀ-ում:

Արագածոտնի, Շիրակի, Կոտայքի, Գեղարքունիքի ն Լոռու մարզերում այս խմ ի գյուղերն ունեն մեծամասամ անասնապահական-երկրագործական ուղղվածություն, իսկ մնացած շրջաններում` այգեգործական-տավարա ուծական: Սոցիալ-տնտեսական զարգացման ն առաջընթացի համար ներկայիս պայմաններում խոչընդոտող գործոններ են հանդիսանում գյուղատնտեսական հողատարածքների օգտագործման ոչ արձր արդյունավետությունը, մարզկենտրոնների ն քաղաքային այլ նակավայրերի ազդեցության թուլությունը, առկա ժողովրդագրական ան արենպաստ իրավիճակը ն ենթակառուցվածքային տարրերի ոչ ավարար զարգացվածությունը: Հինգերորդը 1001-3000 մարդ ունեցող գյուղերն են, որոնք կազմում են ՀՀ գյուղական նակավայրերի 34 %-ից ավելին: Սրանց շուրջ 36 %-ն գտնվում են Արարատի ն Արմավիրի մարզերում, իսկ 49.2 %-ը` Արարատի, Արմավիրի ն Շիրակի մարզերում: Քիչ են Սյունիքի մարզում: Առավելապես ընկած են մայրաքաղաք Երնանի, մարզկենտրոնների ն քաղաքային այլ նակավայրերի ազդեցության գոտում (մայրուղիների, ջրանցքների երկարությամ կամ դրանց մերձակայքում), հիմնականում հարթավայրային ն նախալեռնային-հարթավայրային տարածքներում (Արարատյան, Շիրակի ն Լոռվա դաշտերում), իսկ Գեղարքունիքի, Կոտայքի ն Արագածոտնի մարզերում` նան լեռնային ն արձր լեռնային շրջաններում: Շատ գյուղական համայնքներ գյուղատնտեսական ն վարչական գործառույթից ացի իրականացնում են սպասարկման, սոցիալ-մշակութային, առողջապահական ն այլ գործառույթներ: Գյուղերի մի մասում խորհրդային տարիներին ստեղծվել էին արտադրական-տնտեսական կառույցներ ն արդյունա երական ձեռնարկությունների մասնաճյուղեր, որոնք ներկայումս հիմնականում չեն գործում: Արարատի, Արմավիրի ն Վայոց ձորի մարզերի որոշ գյուղերում գործում են գյուղատնտեսական հումքի ընդունման ն վերամշակման ձեռնարկություններ: Վերջին երկու տասնամյակում այս գյուղերում լիարժեք չեն օգտագործվում առկա տնտեսական ազան ն մարդկային ռեսուրսները, ինչը հանգեցրել է գյուղերի միջին մարդաշատության նվազմանը: Եթե 1970-ական թվականներին սրանց աժին էր ընկնում ՀՀ գյուղական նակչության 53-54 %-ը, ապա ներկայումս` 45 %-ը: Այս տիպի գյուղական նակավայրերի զգալի մասն ունեն հատակագծման ն կառուցապատման գլխավոր սխեմաներ, գազամատակարարում, ջրմուղ ն կոյուղի, արեկարգման մակարդակը ավարար է: Կառուցա-

պատման համար նորոշ է ազմահարկ տների ն հասարակական շենքերի զգալի տեսակարար կշիռը: Գյուղերի մեծ մասը մշտական տրանսպորտային կապ ունեն մարզկենտրոնների, իսկ որոշ մասն էլ` Երնանի հետ: Տարածաշրջանային առումով առավել մեծ թիվ են կազմում ոչ սահմանամերձ գյուղական նակավայրերը: Վեցերորդ տիպին են պատկանում 3001-5000 մարդ ունեցող գյուղական համայնքները, որոնք թվաքանակով 72-ն են (7.9 %): Բացակայում են Սյունիքի ն Վայոց ձորի մարզերում ն առավել մեծ թվաքանակ ունեն Արմավիրի, Արարատի, Գեղարքունիքի ն Արագածոտնի մարզերում: Սրանք հիմնականում ազմագործառույթային գյուղական համայնքներ են, ունեն նպաստավոր աշխարհագրական դիրք ն տեղադիրք, կառուցապատման ն արեկարգման պայմանները համեմատա ար արենպաստ են: Արագածոտնի, Արարատի ն Արմավիրի մարզերում, ացառությամ Բյուրական, Արագած, Կար ի ն Կոշ գյուղերի, մնացածները հարթավայրային գյուղեր են, ծովի մակարդակից մոտ 850-ից 1100 մ արձրությունների վրա: Ոչ սահմանամերձ են ն ունեն խաղողագործական, այգեգործական ն անջարա ուծական մասնագիտացում: Մի շարք գյուղերում կան գյուղատնտեսական հումքի մթերման ն վերամշակման ձեռնարկություններ: Շիրակում, Կոտայքում ն Գեղարքունիքում դրանք հիմնականում նախալեռնահարթավայրային ն լեռնային տեղադիրք ունեն` հացահատիկայինների, կարտոֆիլագործության ն տավարա ուծության ճյուղերի մասնագիտացումով: Մինչն 1990-ական թվականների կեսերը սրանցից շատերը գյուղատնտեսության ն արդյունա երության որոշ ճյուղերի ինտեգրացման շնորհիվ ձեռք էին երել ագրարային-արդյունա երական նակավայրերին նորոշ գծեր` դառնալով կոլտնտեսային ն սովխոզային խոշոր անավաններ, իրենց ենթակառուցվածքային համապատասխան տարրերով: Ներկայումս սրանք կառուցապատվում են մշակված գլխավոր հատակագծերին համապատասխան: Ունեն մշակույթի ժամանակակից տներ, ուժհիմնարկներ, առնտրի ն սպասարկման այլ ծառայություններ: Շատ դեպքերում շրջակա ավելի փոքր նակավայրերի համար հանդիսանում են միջհամայնքային սպասարկման տեղական կենտրոններ: Ներկայումս գյուղական նակավայրերի այս տիպի համար սոցիալտնտեսական կարնորագույն հիմնախնդիր է համարվում խորհրդային տարիներին ստեղծված արտադրատնտեական հզոր ներուժի վերականգնումը` գյուղատնտեսության ինտենսիվացումը ն հողային ռեսուրսների

արդյունավետ օգտագործումը, կրթական, առողջապահական, մշակութային, կենցաղսպասարկման ն այլ հաստատությունների գործունեության լիարժեք վերականգնումը ն այդ ամենի շնորհիվ` աշխատատեղերի ստեղծումը: Հակառակ դեպքում դրանց զգալի մասը կկորցնի իր գլխավոր արտադրական ներուժի` մարդկային ռեսուրսների մի մասը ն կունենան ժողովրդագրական լուրջ հիմնախնդիրներ: Վերջին` յոթերորդ տիպին են պատկանում 5000-ից ավելի մարդ ունեցող գյուղական նակավայրերը, որոնք թվաքանակով շատ չեն (34), սակայն դրանց աժին է ընկնում ՀՀ գյուղական նակչության 17.7 %-ից ավելին: Այդպիսի գյուղեր չկան Սյունիքի ն Տավուշի մարզերում, իսկ առավել մեծ թիվ են կազմում Գեղարքունիքում, Կոտայքում ն Արարատում: Դրանցից Փարաքար, Այնթափ, Նոր Խար երդ, Մխչյան, Առինջ, Զովունի, Նոր Գեղի, Պռոշյան, Ջրվեժ, Քասախ ն Օշական համայնքներից որոշներն ընկած են մայրաքաղաքի անմիջական մերձակայքում ն հեռանկարում կարող են դառնալ Երնանի թաղամասեր, իսկ մյուսները գտնվում են Երնանից 10-15 կմ շառավղային գոտում: Հասկանալի է, որ այս նակավայրերի զարգացման վրա էական է Երնանի ազդեցությունը: Արագածավան, Նոր Խար երդ, Գուգարք ն Ախուրյան գերխոշոր գյուղերից առաջին երկուսն ունեցել են քաղաքատիպ ավանի կարգավիճակ, իսկ վերջին երկուսը եղել են շրջկենտրոններ ն այժմ նս որոշակիորեն պահպանում են տարածաշրջանային կենտրոնների այդ կարգավիճակը` հանդիսանալով սպասարկման տեղական կենտրոններ ն տարա նակեցման հենակետեր շրջակա գյուղական նակավայրերի համար: Արարատի ն Արմավիրի մարզերի մնացած գյուղերը (Արարատ, Ավշար, Ոսկետափ, Մրգաշատ, Նալ անդյան, Սարդարապատ), չնայած գտնվում են մայրաքաղաքից ավելի մեծ հեռավորության վրա, սակայն ունենալով նպաստավոր աշխարհագրական դիրք (ընկած են գլխավոր մայրուղիների վրա կամ դրանց մերձակայքում, գտնվում են տարածաշրջանային կենտրոններից ն մարզկենտրոններից ոչ մեծ հեռավորության վրա) ն ոռոգելի երկրագործության համար առավել արենպաստ ագրոկլիմայական ռեսուրսներ ունեցող տարածքներում, օգտվելով նան մերձակա քաղաքային նակավայրերի (Արարատ, Արմավիր) արդյունա երական ներուժի հնարավորություններից, դարձել են գերխոշոր գյուղական նակավայրեր: Գեղարքունիքի մարզի ոլոր 12 գյուղերը գերխոշոր են դարձել ոչ միայն նպաստավոր դիրքի ն ագրոկլիմայական համեմատա ար արե-

նպաստ ռեսուրսների , այլն Սնանա լճի ձկնային ռեսուրսների, հանրապետության մյուս տարածաշրջանների համեմատությամ գյուղական նակչության նական առավել արձր աճի ն դեռնս խորհրդային տարիներին (1960-ական թվականներից սկսած) ձնավորված ն այժմ էլ շարունակվող արտագնա աշխատանքից նակչության որոշ հատվածի վաստակած եկամուտների շնորհիվ: Այս խմ ի մնացած նակավայրերի (Մալիշկա, Մեծավան, Օձուն, Գառնի, Ազատան) համար նս իրենց կարնոր դերն են ունեցել նպաստավոր աշխարհագրական դիրքը ն նատնտեսական ներուժի աղադրիչները: Սակայն վերջիններիս համար պակաս կարնոր նշանակություն չի ունեցել նան պատմական գործոնը: Չնայած որ ՀՀ-ի գերխոշոր գյուղական համայնքները գտնվում են արձրաչափական տար եր տեղադիրքերում (ծովի մակարդակից 825-ից 2100 արձրությունների վրա), սակայն դրանք ընկած են հարթավայրային կամ լրահարթավայրային մակերնույթի վրա ն համարվում են նախալեռնահարթավայրային, լեռնային ն արձրլեռնային համայնքներ: Այս տիպի գյուղերում մեկ շնչի հաշվով հողային ռեսուրսներով ապահովվածությունն ամենացածր է հանրապետությունում ն ՀՀ միջին ցուցանիշից պակաս է մոտ 2 անգամ: Տարածաշրջանային նշանակության առումով դրանք ոլորն էլ ոչ սահմանամերձ նակավայրեր են: Շուկայական տնտեսական հարա երությունների անցնելուց հետո սոցիալ-տնտեսական առավել խոշորամասշտա հիմնախնդիրներ են առաջացել ՀՀ գյուղական նակավայրերի այս տիպում: Պլանային-պետական տնտեսական համակարգի պայմաններում ձնավորված արտադրատնտեսական կառույցների ն ենթակառուցվածքային տարրերի գործունեության խաթարումն էականորեն նվազեցրել է այս տիպի գյուղական նակավայրերի սոցիալ-տնտեսական ներուժի օգտագործման հնարավորությունները. գրեթե չեն գործում խորհրդային տարիներին ստեղծված արդյունա երական ձեռնարկությունների մասնաճյուղերը, էականորեն նվազել է գյուղատնտեսական արտադրության ինտենսիվության մակարդակը ն արդյունավետությունը, ոչ լիարժեքորեն կամ մասամ են գործում սոցիալ-մշակութային ն առողջապահական ծառայությունների ոլորտի հաստատությունները: Եթե մինչն 1990-ական թվականներն այս տիպի գյուղերի նակչության զ աղվածության կառուցվածքում գյուղատնտեսության աժինը չէր անց-նում 50 %-ից, ապա այժմ այն անցնում է 80 %-ից, |20) ն խիստ նվազել է տնտեսության մնացած ոլորտներում զ աղվածների տեսակարար

կշիռը: էականորեն մեծացել է գյուղական համայնքների այս խմ ում նակչության մշտական ն առկա թվաքանակի տար երությունը (առանձին գյուղերում այն հասնում է 1500-2000 մարդու): Այս ամենը նպաստում են նշված գյուղերից արտագնացության ն արտագաղթի ծավալների մեծացմանը, նակչության սեռատարիքային կառուցվածքի խախտմանը ն սոցիալ-տնտեսական առկա հիմնախնդիրների խորացմանը: Կատարված վերլուծության արդյունքները ցույց են տալիս, որ. 1. ՀՀ-ի գյուղական նակավայրերի սոցիալ-տնտեսական համալիրային տիպերի առանձնացումը հնարավորություն է տալիս ամ ողջական պատկերացում կազմել գյուղական տարա նակեցման մեջ նակավայրերի առանձին խմ երին նորոշ սոցիալ-տնտեսական նութագրիչների ն առկա խնդիրների մասին, 2.առաջիկա տարիների ընթացքում գյուղական նակավայրերում տեղի ունեցող ազմա նույթ տեղաշարժերը կարող են փոփոխություններ մտցնել վերը նշված տիպերի նութագրական առանձնահատուկ կողմերի մեջ, որոնց ուսումնասիրումը թույլ կտա ացահայտել գյուղական նակավայրերի առանձին տիպերի ն ողջ գյուղական տարա նակեցման մեջ տեղի ունեցող գործընթացների էությունը ն զարգացման միտումները, 3. շուկայական տնտեսական հարա երությունների ձնավորումը զգալի չափով փոխել է ՀՀ գյուղական նակավայրերի տար եր խմ երին նորոշ սոցիալ-տնտեսական պատկերը ն ծնել հիմնախնդիրներ, որոնց լուծումից է կախված գյուղական նակավայրերի զարգացման հեռանկարը, 4. ՀՀ գյուղական նակավայրերի համալիրային սոցիալ-տնտեսական տիպերի առանձնացումը հանդիսանում է հիմք, որի վրա հենվելով կարելի է մշակել ն իրականացնել գյուղական տարա նակեցման զարգացման գործընթացների կազմակերպման ն կառավարման գիտականորեն հիմնավորված ծրագիր:

7.5 Գյուղական նակավայրերի սոցիալ-տնտեսական զարգացումը ն տարա նակեցման կատարելագործումը որպես ՀՀ տարածքային ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման ն կայուն զարգացման նախադրյալ Մարդու կողմից օգտագործվող նական ռեսուրսների շարքում կարնոր տեղ ունի տարածքը: Դրա օգտագործումն ունի ազմակողմանի նույթ, քանի որ մարդու արտադրական գործունեության ցանկացած ձն կապված է տարածքի օգտագործման հետ: Տարածքն օգտագործվում է ոչ միայն գյուղատնտեսական ն արտադրական նպատակների, այլ նան քաղաքային ու գյուղական նակավայրերի ն նյութական այլ օ յեկտների անմիջական տեղա աշխման համար: Որքան մեծ են տարածքի չափերը, այնքան ազմազան ու շատ են դրանում առկա նական ռեսուրսները: Դրանք ստեղծում են նակավայրերի ն արտադրության տեղա աշխման համար ազմազան տար երակներ: ՀՀ տարածքային ռեսուրսների սահմանափակ լինելու հանգամանքը խիստ կարնոր է դարձնում դրանց նպատակային ն արդյունավետ օգտագործման խնդիրը: Բացի այդ, ՀՀ քաղաքաաշխարհագրական ներկա վիճակը ն սոցիալ-տնտեսական զարգացման շահերը պահանջում են հանրապետության տարածքի քիչ թե շատ հավասարաչափ ն կայուն նակեցում, տարածքի արդյունավետ օգտագործում: ՀՀ-ի նման լեռնային մակերնույթ ունեցող երկրներում որքան մեծ է նակավայրերի խտությունը, այնքան ավելի արձր են հողային ու տարածքային ռեսուրսների օգտագործման հնարավորությունները ն դրանց արդյունավետությունը: Եթե նկատի ունենանք, որ հանրապետության տարածքի միջին արձրությունը ծովի մակարդակից 1800 մ է, իսկ տարածքի ավելի քան 70 ն նակավայրերի 50.7 % գտնվում են ծովի մակարդակից 1500 մ-ից ավելի արձրության վրա, հասկանալի է դառնում, որ ՀՀ տարածքի քիչ թե շատ կայուն ն համաչափ նակեցումը ն տարածքային ռեսուրսների լիարժեք օգտագործումը համապետական կարնորագույն խնդիր է: ՀՀ տարածքի լեռնային նույթի ազդեցությունը մարդկային գործունեության ամ ողջ համալիրի վրա առավել ցայտուն է դրսնորվում տարանակեցման միջոցով: Բարձրության գոտիների փոփոխմամ փոփոխվում են նան գոտիների նական համալիրների մյուս տարրերը, իսկ այդ փոփոխման հետնանքով էլ մարդկանց արտադրական գործունեությունը ն

տարա նակեցումը: ՀՀ տարածքի արձրության յուրաքանչյուր գոտի առանձնանում է որպես համասեռ տարածքային միավոր, իրեն նորոշ նական պայմաններով, հողահանդակների կառուցվածքով, օգտագործման նույթով, տնտեսության մասնագիտացումով, նակչության զ աղմունքով, տարա նակեցման ձներով ն նակավայրերի մարդաշատությամ |93):

Բազմաթիվ այլ գործոնների շարքում ՀՀ տարածքային ռեսուրսների օգտագործման արդյունավետության արձրացումը կախված է նան գոյություն ունեցող տարա նակեցումից, մասնավորապես` գյուղական տարա նակեցումից, քանի որ գյուղական տարածքները ոչ միայն մարդկանց նակության վայրերն են, այլ նան մշակելի այն ամ ողջ տարածքները ն արտադրական հանդակները (արոտավայրերը, խոտհարքերը ն անտառները), որոնք անմիջականորեն հարում են գյուղական նակավայրին կամ ոչ մեծ տարածքներով ցրված են գյուղերի միջն ն ակտիվորեն օգտագործվում են գյուղական նակչության կողմից: Բնակավայրերին հարող տարածքների օգտագործման նույթը, յուրացվածության աստիճանը ն արդյունավետությունը մեծապես կախված է գյուղական տարանակեցման նույթից, մասնավորապես` գյուղական նակավայրերի խտությունից, դրանց մեծությունից, արտադրատնտեսական մասնագիտացման ուղղությունից ն գյուղական նակավայրը նութագրող այլ ցուցանիշներից |93): Հայաստանի նման լեռնային երկրներում նշվածներին ավելանում է նան գյուղական նակավայրերին հարող տարածքների ռելիեֆի նույթը, դրանց հորիզոնական ն ուղղաձիգ մասնատվածությունը, թեքությունների աստիճանը, դիրքադրությունները ն այլ գործոններ: Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ անցած տասնամյակների ընթացքում ՀՀ-ում գյուղական տարա նակեցման կրած փոփոխությունների հետնանքով տար եր տարածաշրջաններում գյուղական նակավայրերի թվաքանակի փոփոխություններն իրենց անմիջական ազդեցությունն են թողել օգտագործվող տարածքային ռեսուրսների ն գյուղատնտեսական հողահանդակների մակերեսի վրա: Եթե Արարատյան հարթավայրում ն այն եզրավորող սարահարթերում գյուղական նոր նակավայրերի ստեղծումը նպաստել է հողատարածքների յուրացմանը ն գյուղատնտեսության զարգացմանն ու համախառն արտադրանքի ավելացմանը, ապա մյուս տարածաշրջաններում գյուղական նակավայրերի թվաքանակի կրճատման հետնանքով զգալիորեն նեղացել է մշակելի հողատարածքների մակերեսը: Խորհրդային տարիներին գյուղական տարածքների, նակավայրերի ն

տարա նակեցման հեռանկարային զարգացման ծրագիր էր համարվում գյուղացիական տնտեսությունների (կոլտնտեսությունների ն սովխոզների) խոշորացումը ն փոքր ու մանր գյուղերի վերացումը: Գյուղական տարածքների ու նակավայրերի զարգացումը տարվում էր այն ուղղությամ , որպեսզի ապացուցվեր կոլտնտեսային ն սովխոզային արտադրության առավելությունները: Այդ քաղաքականությունն ամ ողջ երկրի մասշտա ով իրականացվում էր նույն սկզ ունքներով ն չափանիշներով, հաշվի չառնելով առանձին տարածաշրջանների, մասնավորապես` լեռնային շրջանների նաաշխարհագրական պայմանների, գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման առանձնահատկությունները: Նման քաղաքականության պատճառով տուժում էր ոչ միայն գյուղատնտեսությունը, այլ նան գյուղական տարածքներն ու տարա նակեցումը: Ռուսաստանի ոչ սնահողային գոտում վերացվեցին հազարավոր գյուղեր: ՀՀ մի շարք առանձնահատկությունների պատճառով, այդ քաղաքականության հետնանքներն ավելի վատթար են եղել: 1926-1988 թթ. ընթացքում հանրապետությունում գյուղական նակավայրերի թիվը նվազել է 361-ով |72): Այդ ընթացքում ՀՀ-ում վերացել է 274 գյուղ ն 138 գյուղական տիպի ժամանակավոր նակելի կետեր, 97 գյուղ միացել են այլ նակավայրերի |նույն տեղում): Հասկանալի է, որ գյուղերի վերացման հետնանքով դրանց գոտում կրճատվում ն տնտեսական շրջանառությունից դուրս էին գալիս վարելահողեր, տնամերձ հողատարածքներ ն այլն: Ամենահամեստ հաշվարկներով դրանք կազմում են 173 հազար հեկտար |58): Բնակչության հեռացումը նակեցված տարածքներից նեղացրել է հանրապետության առանց այն էլ փոքր տարա նակեցման արեալը, արդյունավետ չեն օգտագործվել տարածքային, մասնավորապես` գյուղատնտեսական հողահանդակները: Այդ երնույթն առավել անցանկալի ն վտանգավոր դրսնորումներ է ունեցել ՀՀ նախալեռնային, լեռնային ն սահմանամերձ շրջաններում: ՀՀ-ում արտադրողական կարողությունների անհամաչափ տեղաաշխման ն նաաշխարհագրական գործոնների ազդեցության պատճառով ավական մեծ է նակչության խտության տար երությունները տար եր շրջանների, մասնավորապես` հարթավայրային ն լեռնային տարածքների միջն: Դա տեղի է ունեցել ՀՀ-ում անհամաչափ ուր անացման ն լեռնային շրջաններից դեպի հարթավայրային-ցածրադիր շրջաններ նակչության միգրացիայի պատճառով: Այդ ամենի հետնանքով հարթավայրային շրջաններում մեծացել է նակեցված տարածքների մակերեսը, իսկ լեռնային

շրջաններից շարունակվող արտահոսքի հետնանքով նվազել է առանց այն էլ սահմանափակ նակեցված տարածքը: Գնալով մեծացել է Արարատյան դաշտի արժեքավոր հողերը նակեցման ն շինարարության համար օգտագործելու չափերը: Ներկայումս յուրաքանչյուր 100 քկմ-ն Մասիսի տարածաշրջանին աժին է ընկնում 15, էջմիածնի տարածաշրջանին` 11, Արտաշատի տարածաշրջանին` 7.5 գյուղ, իսկ Մարտունու, Գավառի, Հրազդանի ն Վայքի տարածաշրջաններին` 1,5-1,7 գյուղական նակավայր: Գյուղական նակավայրերի խտությունը հանրապետության միջին ցուցանիշից ցածր է 14 տարածաշրջանում, իսկ գյուղատնտեսական հողատարածությունների հաշվով գյուղական նակավայրերի խտությունը հանրապետության միջինից ցածր է 17 տարածաշրջանում (աղ. 2): Մարդկանց ձգտումը կյանքի լավագույն պայմանների համար միանգամայն նական է, սակայն ԳՏՀ-ի ժամանակակից պայմաններում այդպիսի պայմաններ կարելի է ստեղծել նան այն շրջաններում, որոնք ունեն պակաս նպաստավոր պայմաններ, այդ թվում նան լեռնային շրջաններում: ՀՀ լեռնային ն սահմանամերձ շրջանների տարա նակեցման համակարգում ավելի մեծ դեր ունեն գյուղական նակավայրերը: Դրանց զարգացումից ն առաջընթացից է կախված այդ շրջանների տնտեսության հիմնական ճյուղի` գյուղատնտեսության զարգացման մակարդակը, լեռնային տարածքների լիարժեք օգտագործումը, ինչպես նան նակչության միգրացիայի կարգավորումը: Անհրաժեշտ է առավելագույնս ուսումնասիրել ն գնահատել ՀՀ լեռնային տարածքների նատնտեսական առանձնահատկությունները, դրանց սոցիալ-տնտեսական զարգացման հնարավորությունները: ՀՀ յուրաքանչյուր լեռնային տարածաշրջան պետք է դառնա երկրի տնտեսական համալիրի օրգանական, անքակտելի մասը, որն էապես կնպաստի այդ տարածաշրջաններում տարա նակեցման համակարգի կատարելագործմանը, առանձին գյուղական նակավայրերի սոցիալ-տնտեսական առաջընթացին, վերջապես` կընդարձակի այդ շրջանների նակեցման արեալը, կմեծանա տարածքային ռեսուրսների օգտագործման աստիճանը:

ՀՀ լեռնային շրջանների զարգացումը ն դրանցում նակչության ամրացումը պահանջում է գոյություն ունեցող տարա նակեցման կատարելագործում, մասնավորապես` գյուղական նակավայրերի խոշորացում: Չնայած գյուղական տարածքներն ու նակավայրերը կրում են նական գործոնների ուժեղ ազդեցությունը, սակայն տարա նակեցման որոշակի

ձնի կազմավորման ու զարգացման համար որոշիչ դեր ունեն նան սոցիալտնտեսական նախադրյալները: Որպես կանոն, գյուղերի փոքր մարդաքանակը զգալիորեն խոչընդոտում է լեռնային շրջանների զարգացմանը ն հանդիսանում է այդ շրջանների նազրկման պատճառ: Այդպիսի գյուղերը, մի քանի տասնյակ նակչով նակեցման համար հարմար չեն: Բնակչության փոքր թվաքանակի պատճառով դրանցում եր եմն հնարավոր չի լինում ունենալ դպրոց, մանկապարտեզ, կենցաղային ծառայություններ ն այլն: Չնայած ՀՀ-ն առանձնանում է գյուղական նակավայրերի մարդաքանակի համեմատա ար մեծ չափերով, սակայն լեռնային շատ շրջաններում այն հանրապետության միջինից ցածր է 1,5-2 անգամ, իսկ Ամասիայի, Մեղրու ն Կապանի տարածաշրջաններում` 4.5-7.3 անգամ: Ոչ միայն նակչության աճն է գյուղերի մարդաքանակի աճի վրա ազդող գործոն, այլ գյուղական նակավայրերի մարդաքանակն իր հերթին հանդիսանում է գյուղական նակչության աճին նպաստող գործոն: Խոշոր գյուղերում հեշտ է ստեղծել սպասարկման ծառայություններ: Դրանք, սովորա ար, ունենալով նպաստավոր տնտեսաաշխարհագրական դիրք, իրենց ձգողական ուժի շնորհիվ դառնում են տեղական կենտրոններ գյուղական տարա նակեցման տվյալ արեալում: ՀՀ լեռնային տարածաշրջանների մեծ մասում տեղական կենտրոնների ցանցը դեռնս ավարար մակարդակով զարգացած չէ ն դրանց կայացումը կապված է տարա նակեցման համակարգի կատարելագործման հետ: ՀՀ 37 տարածաշրջաններից 24-ը սահմանամերձ է, իսկ լեռնային շրջանների քանակը, չնայած որ վերջնականապես հստակեցված չէ, նույնպես մեծ թիվ է կազմում: Այդ սահմանամերձ 24 տարածաշրջաններից 14-ը միաժամանակ նան լեռնային են (Սյունիքի, Տավուշի ն Վայոց ձորի մարզերի ոլոր տարածաշրջանները ն Կրասնոսելսկի, Վարդենիսի, Ամասիայի, Աշոցքի, Տաշիրի տարածաշրջանները): 2015 թ. դրությամ այդ տարածաշրջաններն ունեին 367գյուղ: Դրանց աժին էր ընկնում ՀՀ գյուղական նակչության 21.3 %-ը: Այդ տարածաշրջանների գյուղերի ճնշող մեծամասնությունը (290 գյուղ) գտնվում են ուն սահմանամերձ գոտում, որից 39-ը` առաջին, 136-ը` երկրորդ ն 115-ը` երրորդ գոտում:

275026

31.4

20,.3

11,1

24.9

ա

32.8

33.2

34 .1

40323 14.7

41347 13.3

49203 17.4

21.2

30.2

22.9

ա

56055 20.4

79729 25.7

70001 24.7

81 130329 22.9 47.4

88 150579 23.3 48.5

71 108528 15.9 38,.3

ա

2.5

1.9

1.6

ա

33255 12.0

27000 8.7

25401 9,0

10955 93 29728 68 46418 62 103449 9 32840 4,7 27,3 12,7 19,9 19,8 18.2 44.2 2,6 14.0

3 .0

1.7

12164 4.3

ա

0,6

-

0.3

0.3

0.6

ա

10881 4,6

-

2.5

2. 1

17760 6,3

Գյուղական նակավայրերի ն նակչության թվի աշխումն ըստ գյուղերի մարդաքանակի (մարդ) Մինչն 200 201-500 501-1000 1001-3000 3001-5000 5000-ից ավելի

Աղյուսակը կազմված է «Населенные пункты и население Армянской ССР за 1831-1959 годы», Е., 1962 г., ժողովածուի, ՀՀ մշտական նակչության թվաքանակի վերա երյալ ՀՀ ԱՎԾ 1988 թ. հրապարակումների, «ՀՀ առկա ն մշտական նակչության աշխումն ըստ վարչատարածքային միավորների ն սեռի 2011թ. մարդահամարի» ն «ՀՀ մարզերը ն Երնան քաղաքը թվերով 2015», Ե., 2015, վիճակագրական ժողովածուի տվյալների հիման վրա: Համարիչում` ացարձակ թիվը, հայտարարում` նույնը տոկոսներով (ա/ նակավայրեր, / նակչություն) 26 գյուղ մշտական նակչություն չունեն:

234271

212312

310480

283057

Տարեթվեր

Գյուղերի թիվը

Բնակչության թիվը

Աղյուսակ 73 ՀՀ լեռնային ն սահմանամերձ շրջանների գյուղական նակչության ն նակավայրերի թվի շարժընթացն ըստ մարդաշատության խմ երի (1959-2015 թթ.)1 Միջին մարդաքա նակը

ա Կրասնոսելսկի 4 Վարդենիսի Տաշիրի Ամասիայի Աշոցքի Կապանի Գորիսի Մեղրու Սիսիանի Եղեգնաձորի Վայքի Իջնանի Նոյեմ երյանի Տավուշի Դիլիջանի ք/հ Ընդամենը

Տարածաշրջաններ

10955

ա

29728

ա

46418

ա

10148 13843 21168 15364 103449

ա

10815 32840

ա

10881

"

Գյուղական նակավայրերի ն նակչության թվի աշխումն ըստ գյուղերի մարդաքանակի (մարդ) մինչն 201-500 501-1000 1001-3000 3001-5000 5000-ից ավելի

ա

27813 16174 10914 21817 17311 30105 26599 22437 21656 234271

Ընդամենը

Աղյուսակը կազմված «ՀՀ մարզերը ն Երնան քաղաքը թվերով 2015», Ե., 2015, վիճակագրական ժողովածուի տվյալների հիման վրա: ա) Գյուղերի թիվը, ) Բնակչության թիվը: " Մշտական նակչություն չունեցող գյուղերի թիվը:

Աղյուսակ 74 ՀՀ լեռնային ն սահմանամերձ շրջանների գյուղական նակավայրերի ն նակչության թվի աշխումն ըստ մարդաքանակի (2015թ.)1

1970-2015 թթ. ընթացքում այդ 14 տարածաշրջաններում գյուղական նակչության թիվը նվազել է ավելի քան 76 հազարով (24.5 %-ով), իսկ գյուղական նակավայրերի թիվը` 10-ով (աղ.73): 1959 թ-ից հետո նշված տարածաշրջաններում գյուղական նակավայրերի թիվը նվազել է 105-ով: Ներկայումս այդ տարածաշրջանների 26 գյուղական նակավայր մշտական նակչություն չունի: 1970-2015 թթ. ընթացքում, եր հանրապետությունում տեղի է ունեցել գյուղական նակավայրերի թվի կայունացում, այդ տարածաշրջաններում 2,5 անգամ ավելացել է մինչն 200 նակիչ ունեցող գյուղերի թիվը, իսկ 501-1000 նակիչ ունեցող գյուղերի թիվը նվազել է ավելի քան 1,3 անգամ: Եթե 1970 թ. նշված 14 լեռնային ն սահմանամերձ տարածաշրջաններում ապրում էր ՀՀ գյուղական նակչության 29.8 %-ը, ապա 2015 թ. հունվարի 1-ի դրությամ այն կազմում էր ընդամենը 21.3 %: ՀՀ-ում այդ տարածաշրջանների գյուղական նակչության տեսակարար կշռի այդպիսի աննախադեպ նվազումը, անշուշտ կրճատել է նան դրանց տնտեսական ներուժը, նվազել է դրանց տարածքային ռեսուրսների ն գյուղատնտեսական հողահանդակների օգտագործման արդյունավետությունը: Նույն այդ ժամանակահատվածում 137-ով նվազել է գյուղական նակավայրերի միջին մարդաքանակը` հասնելով 824-ից 687-ի: Նշված տարածաշրջանների գյուղական նակավայրերի աշխումն ըստ մարդաքանակի տրված է թիվ 74 աղյուսակում: Աղյուսակի տվյալների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ այդ տարածաշրջանների գյուղերի 29 %-ից ավելին մանր ն փոքր են, ունեն մինչն 200 նակիչ, իսկ մինչն 500 նակիչ ունեցող գյուղերը կազմում են գյուղերի ընդհանուր թվի 54 %-ից ավելին, սակայն դրանց աժին է ընկնում գյուղական նակչության ընդամենը 17.4 %-ը: Վերլուծության արդյունքները թույլ է տալիս եզրակացնել, որ ՀՀ-ի գյուղական տարածքների ն տարա նակեցման հեռանկարային զարգացման կարնորագույն խնդիրներից մեկը պետք է համարել լեռնային, արձրլեռնային ն սահմանամերձ շրջաններում փոքր ու մանր գյուղերի խոշորացումը: Անթույլատրելի պետք է համարել այդպիսի գյուղերի վերացումը, քանի որ կկրճատվի ՀՀ նակեցված տարածքը: Բացի այդ, հանրապետության լեռնային ու սահմանամերձ շրջաններում գյուղերի թվի նվազումը կխոչընդոտի տարածքային ռեսուրսների ն գյուղատնտեսական հողահանդակների ինտենսիվ օգտագործմանը, կվնասի նական միջոցների վերարտադրությանը, կթուլացնի երկրի պաշտպանունակությունը: Ոչ միայն ամ ողջովին պետք է պահպանվի ՀՀ գյուղական նակավայրերի ներկայիս ցանցը,

այլ նան անհրաժեշտ է աշխատանքներ տանել ՀՀ տար եր շրջաններում լքված ն ավերված տասնյակ գյուղերի վերականգնման ն նակեցման ուղղությամ : ՀՀ լեռնային ն սահմանամերձ շրջաններում փոքր գյուղական նակավայրերը սոցիալ-տնտեսական ու ժողովրդագրական առումով առավել անկայուն են ն դրանց որոշ մասը ժամանակի ընթացքում կարող են կանգնել վերացման վտանգի առաջ: Անհրաժեշտ է աշխատանքներ տանել ավելացնելու այդպիսի գյուղերի նակչության թվաքանակը, որպեսզի հնարավոր լինի դրանցում ունենալ դպրոց, մանկապարտեզ, խանութ, կենցաղսպասարկման կետ ն այլ ծառայություններ: Միաժամանակ պետք է աշխատանքներ տանել, որպեսզի փոքր գյուղերի մշակութային, կենցաղային ն նույնիսկ արտադրական սպասարկման որոշ գործառույթներ իրականացվեն հարնան մեծ գյուղերի կողմից: Դրանք կհանդիսանան ավարար նախադրյալ մարզերի ն ոլոր տարածաշրջանների կայուն հասարակական զարգացման, ՀՀ սոցիալ-տնտեսական առաջընթացի ն երկրի պաշտպանունակության հզորացման համար:

ԱՄՓՈՓՈՒՄ

Հայ ազգի տարա նակեցումը Հայկական լեռնաշխարհում ն հարակից տարածքներում պատմական խորը արմատներ ունի: Այստեղ անհիշելի ժամանակներից զ աղվել են հողագործությամ ն ընդերքի հարստությունների օգտագործմամ : Ք.ծ.ա. երկրորդ հազարամյակում Հայկական լեռնաշխարհում հիմնվել են գյուղական տիպի առաջին մշտական նակավայրերը, իսկ Ք.ծ.ա. առաջին հազարամյակի սկզ ում` առաջ են եկել քաղաքները: Հայաստանի Հանրապետության ժամանակակից գյուղական տարածքներն ու տարա նակեցման ձներն արդյունք են ոչ միայն նական տարրերի ազմազանության, այլ նան անցյալի պատմական իրադարձությունների: Վերջիններիս պատճառով կործանվել ն ավերվել են ազմաթիվ նակավայրեր, նվազել է նակավայրերի թիվը ն մարդաքանակը, փոխվել է նակչության ազգային կազմը, կենցաղն ու տնտեսությունը, նակավայրերի արտաքին տեսքը: Դրանք իրենց նկատելի հետքն են թողել նակավայրերի դիրքի, խտության, արտաքին տեսքի, մարդաքանակի ն տնտեսական գործունեության վրա: Բնական ն պատմաազգագրական գործոններով պայմանավորված ՀՀ տարածքում առանձնանում են հինգ խոշոր գոտիներ, որոնք միմյանցից տար երվում են նակեցման նապատմական առանձնահատկություններով: Այդ գոտիներն են. 1. Փոքր Կովկասի արտաքին, ծալքա եկորավոր, խորը գետահովիտներով մասնատված, անտառային լանջերով լեռնաշղթաների գոտի: Սրա մեջ են մտնում Աղստնի, Հախումի, Տավուշի, Խնձորուտի, Միափորի, Մռավի, Խաչենի, Ղարա աղի, Բարգուշատի, Խուստուփի շղթաները, դրանցից տարարձակվող լեռնա ազուկները, լեռնահովտային ն գետահովտային տարածքները: 2. Փոքր Կովկասի ներքին, ծալքավոր, չափավոր մասնատված, անտառներով աղքատ, մարգագետնային լանջերի ն լեռնաշղթաների գոտի: Սա ընդգրկում է Վիրահայոց, Բազումի, Փամ ակի, Ծաղկունյաց ն Արեգունու շղթաներին հարակից տարածքները, 3. Հրա խային լեռնավահանների ն արձրադիր սարավանդների, միջլեռնային գոգավորությունների մարգագետնատափաստանային գոտի: Ընդգրկում է Խոնավ, Արագածի, Գեղամա, Վարդենիսի ն Սյունիքի լեռնավահանները` շրջակա սարավանդներով, ինչպես նան Աշոցքի, Շիրակի ն

Սնանի գոգավորությունները, 4. Արարատյան դաշտի ն հարակից ցածրադիր սարավանդների կիսաանապատային գոտի, 5. Փոքր Կովկասի մերձարաքսյան, խիստ մասնատված, ծալքա-

եկորավոր շղթաների, անտառազուրկ կամ ֆրիգանաքսերոֆիլ ուսականությամ լանջերի գոտի: Սրա մեջ են մտնում ՈՒրծի, Երանոսի, Հայոց ձորի ն Մեղրու շղթաներին հարակից տարածքները: ՀՀ տարածքի խիստ արտահայտված լեռնային նույթը, փոքր մակերեսը, հորիզոնական ն ուղղաձիգ մասնատվածությունը, ացարձակ մեծ արձրությունները ն թեքությունները, կլիմայի ազմազանությունը, ջրային ն հողային ռեսուրսների անհամաչափ աշխումը, սեյսմիկ ակտիվությունը, մի շարք շրջաններում սողանքները, սելավները, մակերնույթին մոտ գտնվող գրունտային ջրերը ն ակտիվ գործող այլ նաաշխարհագրական երնույթներ, ինչպես նան տարածքի էկոլոգիական հավասարակշռությունը պահպանելու անհրաժեշտությունը զգալիորեն նեղացրել են ՀՀ-ի նակեցման արեալը ն իրենց անմիջական ու միջնորդավորված ազդեցությունն են թողել գյուղական տարածքների ու նակավայրերի ձնավորման ն հետագա զարգացման վրա: Չնայած ՀՀ ժամանակակից գյուղական տարածքներն ու տարա նակեցումն ունեն պատմական խորը արմատներ, սակայն դրանք հիմնական գծերով սկսել են ձնավորվել 19-րդ դարի 30-40-ական թվականներից: Հետագա տասնամյակների ընթացքում շարունակվող ներգաղթի, նակչության թվի ավելացման, գյուղական նոր նակավայրերի ստեղծման ն նախկինում ավերված ու նազրկված գյուղերի վերականգնման շնորհիվ հիմնական գծերով ձնավորվել է հանրապետության ժամանակակից գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման համակարգի հիմքը: Խորհրդային տարիներին ՀՀ գյուղական տարածքների զարգացումը տեղի է ունեցել պլանային տնտեսության պայմաններում, եր արդյունաերության ն գյուղատնտեսության մեջ իշխում էր պետական սեփականությունը: Սեփականության համայնավարական-պետական ձնը նպաստում էր խոշոր գյուղերի առաջացմանը, իսկ երկրում ստեղծված միասնական տարածքաարտադրական համալիրը` միասնական-միակենտրոն տարա նակեցման համակարգի ձնավորմանը` մայրաքաղաք կենտրոնով: Այդ տարիներին երկրում ձնավորված գյուղատնտեսության ճյուղային կառուցվածքը, տարածքային կազմակերպումը ն մասնագիտացումը եղել են այն հիմնա-

կան ազդակները, որոնք պայմանավորել են հանրապետության գյուղական տարածքների ն տարա նակեցման նույթը: Վերջին ավելի քան քսանհինգ տարիներին տեղի ունեցած քաղաքական ն սոցիալ-տնտեսական փոփոխությունները (հողի ն գյուղատնտեսական արտադրության այլ միջոցների սեփականաշնորհումը) միանգամայն նոր պայմաններ են ստեղծել ՀՀ գյուղական տարածքների ու նակավայրերի զարգացման համար: Սակայն, տարա նակեցումն արտադրության համեմատ ավելի իներցիոն ն պահպանողական է, ոչ միանգամից ն ոչ ոլոր դեպքերում է համարժեքորեն հետնում արտադրության մեջ ն արտադրական հարա երություններում տեղի ունեցած փոփոխություններին: Այդուհանդերձ, վերը նշված գործընթացների պատճառով ՀՀ-ում խոշոր գյուղերի զարգացման տնտեսական հնարավորությունները սահմանափակվել են: Լեռնային ու սահմանամերձ շրջաններում գյուղական տարածքների ու նակավայրերի վրա իր ազդեցությունն է թողել քաղաքաաշխարհագրական անկայուն իրավիճակը: ՀՀ-ում գյուղական նակչության ն նակավայրերի հիմնական մասը կենտրոնացված են նախալեռնային հարթություններում, լեռնային գոգավորությունների ցածրադիր հատվածներում, գետահովիտներում ն սարահարթերում: Դրանց տեղա աշխման տարածքային տար երություններ կան ոչ միայն հորիզոնական, այլ նան ուղղաձիգ ուղղությամ : Երկրի ցամաքային տարածքի 17.8 %-ին (Արարատյան դաշտին ն այն եզրավորող գոտուն) աժին է ընկնում գյուղական նակչության 46.2 %-ը, իսկ 24.3 %-ին (Սյունիքի ն Վայոց ձորի մարզերին)` ընդամենը 7,2 %-ը: Տարածքի նակեցվածության աստիճանն արտահայտող մյուս ցուցանիշով (գյուղական նակավայրերի խտությամ ) նս առանձնանում է Արարատյան հարթավայրը, որտեղ գյուղերի խտությունը ՀՀ միջին ցուցանիշին գերազանցում է 3,2 անգամ, իսկ տարածքի մոտ 60 %-ի վրա այդ ցուցանիշը ցածր է ՀՀ-ի միջինից (3.1 գյուղ/100 քկմ): ՀՀ-ն առանձնանում է նան ըստ ծովի մակարդակից ունեցած արձրության գյուղական նակչության ն նակավայրերի տեղա աշխմամ : Լեռնային երկրներին նորոշ` ըստ արձրության գոտիների գյուղական նակչության խտության, նակավայրերի թվի ն միջին մարդաշատության նվազման օրինաչափությունը ՀՀ-ում չի պահպանվում: Գյուղական նակչության առավել մեծ խտություն ունեն Արարատյան, Շիրակի ն Լոռվա դաշտերը, Սնանի մերձլճային հարթությունները, չնայած որ ընկած են ծովի մակար-

դակից տար եր արձրությունների վրա: Բարձրության 1401-1600 ն 18002000 մ գոտիներում գյուղական նակչության ու նակավայրերի թիվը ն դրանց խտությունն ավելի մեծ է, քան 1201-1400 ն 1601-1800 մ արձրության գոտիներում: ՀՀ-ում ամ ողջ նակչության համեմատ գյուղական նակչությունն ըստ արձրության գոտիների ավելի հավասարաչափ է տեղա աշխված: Եթե հանրապետության նակչության 54.5 %-ն ապրում է 801-1000 մ արձրության գոտում, ապա գյուղական նակչության աժինն այդ գոտում կազմում է 35 %: Մյուս կողմից` 1801-2000 մ գոտուն աժին է ընկնում ՀՀ-ի ամ ողջ նակչության 8,8 %-ը, իսկ գյուղական նակչության` 16 %-ը: Լեռնային երկրների գյուղական տարա նակեցմանը նորոշ գյուղերի մարդաշատության մեծ տար երությունները յուրահատուկ գծերով է դրսնորվում ՀՀ-ում: Խոշոր ն գերխոշոր գյուղերին (3000 մարդուց ավելի), որոնք կազմում են ՀՀ-ի գյուղերի ընդհանուր թվի 11,2 %-ը, աժին է ընկնում գյուղական նակչության 39.3 %-ը, իսկ գյուղերի ընդհանուր թվի 33,7 % կազմող մինչն 500 մարդ ունեցող գյուղերին` ընդամենը 5,6 %-ը: ՀՀ-ում գյուղական նակավայրերի ծովի մակարդակից ունեցած արձրության ավելացման համեմատ միջին մարդաշատության նվազման կամ ավելացման որոշակի օրինաչափություն չկա: Հանրապետության տարածքում գյուղերի մարդաքանակը կախված է ոչ միայն տարածքի ացարձակ արձրությունից, այլ նան տեղանքի մասնատվածության ն թեքությունների աստիճանից, նատարածքային համալիրի տարրերի զուգակցությունների շնորհիվ ստեղծված տեղային պայմաններից ու առանձնահատկություններից, սոցիալ-տնտեսական գործոններից: ՀՀ-ում գրեթե ոլոր գյուղերին նորոշ է գյուղատնտեսական գործառույթը, սակայն դրանց ճնշող մեծամասնությունն ունեն արտադրական մասնագիտացման ազմազանություն: Հանրապետության գյուղական նակավայրերի արտադրական տիպերի ողջ ազմազանությունից կարելի է առանձնացնել անասնապահական, տավարա ուծական, տավարա ուծա-

կան-դաշտավարական, ոչխարա ուծական, անջարա ուծական, անջարա ուծա-խաղողագործական, այգեգործական ն ծխախոտագործականտավարա ուծական մասնագիտացման գյուղերի տիպերը: Հարկ է նան նկատի ունենալ, որ շուկայական տնտեսական հարա երությունների զարգացումը ն խորացումը կարող են որոշակի փոփոխություններ մտցնել ՀՀ-ի գյուղական նակավայրերի արտադրական տիպերի մասնագիտացման մեջ:

Լեռնային երկրների գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման յուրահատուկ առանձնահատկություններից է գյուղերի տեղադիրքի ն արտաքին տեսքի խիստ ազմազանությունը: Բացի նաաշխարհագրական ն տնտեսական գործոններից ՀՀ-ում գյուղական նակավայրերի ձնա անական նութագրի վրա էական ազդեցություն են թողել նան պատմական, ազգագրական ն տեղային այլ գործոններ: Նախկինում անընդհատ կրկնվող հարձակումները հնարավորություն չեն տվել որպես գյուղատեղ ընտրել նակվելու համար առավել հարմար տարածքները: Մի շարք դեպքերում որպես գյուղատեղ ընտրվել են պաշտպանության համար նպաստավոր, անմատչելի լեռնալանջերը, ձորերով ու կիրճերով մեկուսացված վայրերը: Ռելիեֆային պայմանների ազմազանության պատճառով ՀՀ-ում առկա է տեղանքում գյուղական նակավայրերի տեղադրման ազմազան տիպեր, որոնցից ըստ արձրաչափական նիշի կարելի է առանձնացնել նախալեռ-

նային հարթությունների ն հովիտների, նախալեռնային գոտու, լեռնային ն արձր լեռնային շրջանների գյուղեր: Դրանցից յուրաքանչյուրում կան գյուղերի ձնա անական նկատելի տար երություններ, որոնք պայմանավորված են տեղային պայմաններով ու գործոններով: ՀՀ-ն առանձնանում է նան տարածքի նակեցման ազմազանությամ : Դրանք ՀՀ-ում աշխված են ոչ թե համատարած շրջաններով, այլ մեծ ու փոքր արեալներով, որի պատճառով նակեցման միննույն տիպը եր եմն հանդիպում է երկրի շրջանների մեծ մասում կամ նույն շրջանում հանդիպում են նակեցման տար եր տիպեր: ՀՀ-ի համար առավել նորոշ են տարածքի նակեցման հետնյալ տիպերը.

1. համատարած խիտ նակեցված շրջաններ` առավելապես մեծ ն խոշոր գյուղերով, քաղաքային նակավայրերի զարգացած ցանցով, 2. համատարած խիտ նակեցված շրջաններ` տարածքի անհավասարաչափ նակեցումով, խոշոր ն մեծ գյուղերով, քաղաքային նակավայրերի համեմատա ար թույլ զարգացած ցանցով, 3. լեռնային օջախներով նակեցման շրջաններ` փոքր, միջին ն մեծ գյուղերով, քաղաքային նակավայրերի թույլ զարգացած ցանցով, 4. նոսր նակեցված շրջաններ` հիմնականում փոքր ն միջին մեծության գյուղերով, առանձին շրջաններում քաղաքային նակավայրերի ացակայությամ , 5. կոմպակտ նակեցված շրջաններ` նակչության ն նակավայրերի միջին խտությամ , առանձին շրջաններում քաղաքային նակավայրերի

ացակայությամ : ՀՀ ոչ մեծ տարածքն աչքի է ընկնում նան գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման ձների, համալիրային տիպերի ու ենթատիպերի ազմազանությամ : Դրանք ձնավորվել են պատմական երկարատն զարգացման արդյունքում` նական, սոցիալ-տնտեսական ն քաղաքական գործոնների ազդեցության տակ: Գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման ձնավորման ն զարգացման նաաշխարհագրական, սոցիալ-տնտեսական ն այլ պայմանները ՀՀ-ում փոփոխվում են ոչ միայն մեկ լանդշաֆտային գոտուց մյուսին անցնելիս, այլ նան դրանցից յուրաքանչյուրի ներսում: Միննույն նալանդշաֆտային գոտու ներսում առանձնանում են գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման մի քանի տիպեր ն ենթատիպեր: Հաշվի առնելով տարածքի աշխարհագրական դիրքը ն տարա նակեցման արտաքին պատկերը, նակավայրերի մարդաշատությունն, արտադրական մասնագիտացման ուղղությունը, միջ նակավայրային տրանսպորտային ապահովվածությունը ն նակեցման տիպը ՀՀ-ն առանձնանում են գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման շրջաններ (7), տեղական տիպեր (37) ն ենթատիպեր (20): ՀՀ-ում առանձնանում են գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման հետնյալ շրջանները. 1. Արարատյան հարթավայրի ն այն եզրավորող նախալեռնային գոտու

համատարած տարա նակեցման շրջան` առավելապես մեծ ն խոշոր գյուղերով, ոռոգելի հողագործության ինտենսիվ ն աշխատատար ճյուղերի զարգացումով, առանձին տեղերում, տավարա ուծության հետ զուգակցված, 2. սարավանդային մարզերի խոշոր օջախներով տարա նակեցման շրջան` տար եր մեծության գյուղական նակավայրերով, անասնապահության ն երկրագործության տար եր ճյուղերի զարգացումով (ընդգրկում է Շիրակի, Ապարանի, Արագածոտնի ն Աշոցքի սարահարթերը), 3. Լոռի-Փամ ակի ցրված, տեղ-տեղ նակավայրերի խմ ային կուտակումներով տարա նակեցման շրջան` տար եր մեծության գյուղական նակավայրերով, հիմնականում տավարա ուծության, կարտոֆիլագործության ն հացահատիկային տնտեսության մասնագիտացմամ , 4. միջլեռնային գոգավորությունների, լեռնահովիտների ն հարթությունների տարա նակեցման շրջան` հիմնականում մեծ ն խոշոր գյուղերով, անասնապահության ն ուսա ուծության տար եր ճյուղերի զարգացումով

(ընդգրկում է Սնանի գոգավորության մերձլճային տարածքները, Մարմարիկի հովիտն ու մերձակա տարածքները), 5. ՀՀ հյուսիս-արնելքի նախալեռնային հարթությունների ն հովիտների

ստորին հատվածների առանձին օջախներով խմ ային ն ցրված տարա նակեցման շրջան` առավելապես մեծ, միջին, հաճախ նան խոշոր գյուղերով, այգեգործության, դաշտավարության ն անասնապահության տար եր ճյուղերի զարգացումով, 6. Դահնակ - Վայքի առանձին օջախներով տարա նակեցման շրջան` հիմնականում փոքր ն միջին մեծության գյուղական նակավայրերով, անասնապահության ն երկրագործության տար եր ճյուղերի զարգացումով, 7. Զանգեզուրի օջախային ն ցրված տարա նակեցման շրջան` առավելապես փոքր, միջին ն մանր գյուղական նակավայրերով, երկրագործության ն անասնապահության տար եր ճյուղերի զարգացումով: ՀՀ գյուղական տարածքներն ու տարա նակեցումը 1831-ից 2015 թ. ընթացքում կրել են նակավայրերի ն նակչության թվի, գյուղերի միջին մարդաքանակի, նակչության ու նակավայրերի ըստ տարածաշրջանների ն արձրության գոտիների աշխվածության զգալի փոփոխություններ: 18311926 թթ. ընթացքում ՀՀ-ի ժամանակակից տարածքում գյուղական նակավայրերի թիվն ավելացել է ավելի քան 1,8 (702-ից` 1277), նակչության թիվը` շուրջ 5, իսկ գյուղերի միջին մարդաքանակն` ավելի քան 2.7 անգամ: Ժամանակագրական առումով ՀՀ գյուղական նակավայրերի ցանցն առավել մեծ փոփոխություններ է կրել 1926-1970 թթ.-ին: Եթե 19261970 թթ-ին տեղի է ունեցել նվազում, ապա 1970-1990 թթ-ին` կայունացում: 1926-1990 թթ-ի ընթացքում ՀՀ-ում գյուղական նակավայրերի թիվը նվազել է 361-ով (վերացել են 274 գյուղ ն 138 գյուղական տիպի ժամանակավոր նակելի կետ, 41 գյուղ դարձել են քաղաքային նակավայրեր, 97 գյուղ միացել են այլ նակավայրերի` քաղաքների կամ գյուղերի): Այդ ժամանակահատվածում ՀՀ-ում ստեղծվել են 97 նոր ն վերականգնվել նախկինում վերացած 2 գյուղ: 1980-ական թվականների կեսերից սկսած ՀՀ-ում ի հայտ է եկել նոր երնույթ` սկսել են վերականգնվել նախկինում նազրկված ն վերացված գյուղական նակավայրեր: Նշված ժամանակաշրջանում ացի Բաղրամյանի, էջմիածնի ն Նաիրիի տարածաշրջաններից, որտեղ գյուղական նակավայրերի թվաքանակն ավելացել է, մնացած տարածաշրջաններում տեղի է ունեցել դրանց թվաքանակի նվազում: 19261988 թթ-ի ընթացքում ՀՀ նակչության թիվն ավելացել է ավելի քան 3.9

անգամ (քաղաքային նակչությունը` 14.1, գյուղականը` 1.5 անգամ): Եթե 1926 թ-ին քաղաքային ն գյուղական նակչության հարա երակցությունը կազմում էր 19.0 ն 81.0 %, ապա 1988 թ-ին 69.0 ն 31.0 %: 1926-1988 թթ-ի ընթացքում տեղի է ունեցել ՀՀ տար եր տարածաշրջանների ն մարզերի միջն գոյություն ունեցող գյուղական նակչության աշխման տար երությունների մեծացում, որի պատճառով ՀՀ գյուղական նակչության խտությունների տար երությունն ըստ մարզերի 2.8-ից հասել է 11-ի, իսկ տարածաշրջանների միջն` 6-ից 32 անգամի: Այդ ընթացքում էապես արձրացել է Արարատի, Արմավիրի ն Կոտայքի մարզերի աժինը ՀՀ գյուղական նակչության մեջ (1926 թ-ին` 22 %, 1988 թ-ին` 39%), իսկ Լոռու, Շիրակի ն Սյունիքի մարզերինը` նվազել (1926 թ-ին` 39 %, 1988 թ-ին 25.3 %): 1926-1988 թթ-ի ընթացքում տեղի է ունեցել ըստ մարդաքանակի ՀՀ գյուղական նակավայրերի խոշորացման գործընթաց: Այդ ընթացքում գյուղերի միջին մարդաքանակն ավելացել է ավելի քան 2 անգամ (580-ից` 1180 մարդ), որը տեղի է ունեցել ինչպես մանր ն փոքր գյուղերի վերացման, այնպես էլ գյուղական նակչության ացարձակ թվի ավելացման շնորհիվ: Արմատական փոփոխություններ են կրել նան ըստ մարդաքանակի գյուղական նակավայրերի տար եր խմ երը ն դրանց նակչության քանակը: Եթե 1926 թ-ին մանր, փոքր ն միջին մեծության գյուղական նակավայրերը կազմում էին ՀՀ գյուղերի ընդհանուր թվի 83.2 %-ը ն դրանցում ապրում էր գյուղական նակչության 48.2 %-ը, ապա 1988 թ-ին` համապատասխանաար 58.5 ն 22.6 %: Այդ ընթացքում ավելացել է 1000-ից ավելի նակիչ ունեցող գյուղերի թիվը ն դրանց նակչության թվաքանակը: Եթե 1926 թ-ին այդպիսի գյուղերում ապրում էր ՀՀ գյուղական նակչության 51.8 %-ը, ապա 1988 թ-ին` 77.4 %-ը: Արագ տեմպերով ավելացել է խոշոր ն գերխոշոր գյուղերի թիվը: 1926 թ-ին դրանք կազմում էին ՀՀ գյուղերի թվի ընդամենը 1.1 %-ը, իսկ 1988 թ-ին` 7.5 %-ը: Այդ ժամանակահատվածում 20.2 տոկոսային կետով ավելացել է այդպիսի գյուղերի նակչության մասնա աժինը ՀՀ գյուղական նակչության թվաքանակում (1926 թ-ին` 8.3 %, 1988 թ-ին` 28.5 %): ՀՀ գյուղական նակավայրերի ն նակչության թիվը փոփոխություններ է կրել նան ըստ վերջիններիս ծովի մակարդակից ունեցած արձրության աշխվածության: Անցած տասնամյակների ընթացքում ՀՀ տարածքի արձրության ոլոր գոտիներում տեղի է ունեցել գյուղական նակավայ-

րերի թվաքանակի նվազում: 1926-1988 թթ-ին հարա երական մեծությամ գյուղերի թիվն ավելացել է միայն մինչն 1000 ն 1401-1600 մ արձրության գոտիներում: Հանրապետության գյուղական նակչության տեղա աշխման մեջ ավելի քան 2 անգամ ավելացել է 801-1000 մ արձրության գոտու տեսակարար կշիռը: Զգալիորեն մեծացել է գյուղական նակչության խտության տար երությունները արձրության տար եր գոտիների միջն, որի հետնանքով հանրապետության կենտրոնական-հարթավայրային շրջաններում գնալով ավելացել է Արարատյան հարթավայրի արժեքավոր հողերը նակեցման ն շինարարության համար օգտագործելու չափերը, մյուս կողմից` նվազել է հանրապետության լեռնային ն սահմանամերձ շրջանների առանց այն էլ սահմանափակ նակեցված տարածքները: Հանրապետության գյուղական տարածքներն ու տարա նակեցումը, մասնավորապես` գյուղական նակչության ն նակավայրերի աշխվածությունը, նշանակալից փոփոխություններ են կրել նան անկախացումից հետո: Այդ ընթացքում գյուղական նակչության թվաքանակի շարժընթացի ն ըստ մարդաքանակի գյուղական նակավայրերի տար եր խմ երում տեղի ունեցած փոփոխությունների պատճառով ՀՀ-ում առաջացել է ըստ մարդաքանակի նակավայրերի տար եր խմ երի միջն տար երությունների մեծացում: Եթե մինչն 1990-ական թվականները գյուղական նակավայրերի նակչության թվի նվազումը նորոշ էր հիմնականում փոքր ն միջին մեծության գյուղերին, ապա հետագա ժամանակաշրջանում այդ երնույթը դիտվել է նան ազմաթիվ մեծ, խոշոր ն նույնիսկ գերխոշոր գյուղերում: 2001 թ.-ից հետո գյուղական նակավայրերի նակչության թվի նվազում տեղի է ունեցել ՀՀ ոլոր մարզերում ն տարածաշրջաններում, ընդգրկելով նան առավել նպաստավոր նաաշխարհագրական ն սոցիալ-տնտեսական զարգացման պայմաններ ունեցող մարզերի ու տարածաշրջանների մեծ, խոշոր ն գերխոշոր գյուղական նակավայրերը: 2001-2015 թթ. ընթացքում ՀՀ հարյուրավոր գյուղական նակավայրերում մշտական նակչության թվի նվազման պատճառով ստեղծվել է անարենպաստ ժողովրդագրական իրավիճակ, որի հետնանքով առաջացել են գյուղական նակավայրերի տնտեսական, սոցիալական ու կենցաղային կյանքի կազմակերպման ազմաթիվ հիմնախնդիրներ: Ներկայումս ըստ գերակշռող մարդաքանակի հանրապետության գյուղական նակավայրերի տար եր խմ երի միջն գյուղական նակչության աշխման տար երություններն ավելի են մեծացել: Մինչն 1000 նակիչ ունեցող 493 գյուղական նա-

կավայրերում (ՀՀ մշտական նակչություն ունեցող գյուղերի 54,1 %-ը) ապրում է երկրի գյուղական նակչության ընդամենը 15.7 %-ը: Ի թիվս այլ գործոնների նակավայրերի փոքր մարդաքանակի պատճառով նվազում է դրանց տարածքային ն գյուղատնտեսական հողատարածքների օգտագործման արդյունավետությունը: ՀՀ գյուղական նակչության շարժընթացի ն դրանով պայմանավորված գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման համակարգում առաջացած հիմնախնդիրներն առավել սուր ն տագնապալի նույթ ունեն հանրապետության արձրլեռնային ն սահմանամերձ շրջաններում, որտեղ գյուղերի միջին մարդաշատությունը փոքր է ն շարժընթացի նման միտումների պահպանման դեպքում մոտ ապագայում դրանք կարող են հայտնվել նազրկման վտանգի առաջ: ՀՀ-ում հստակորեն առանձնանում են որոշակի նատնտեսական ներքին տար երություններ, որոնցից յուրաքանչյուրը նութագրվում է ոչ միայն պամաազգագրական, նական համալիրի, տնտեսության զարգացման ու մասնագիտացման, այլն գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման ինքնատիպ առանձնահատկություններով: Բնատնտեսական այդ միավորներից Շիրակը, Գուգարքը, Ուտիքը, Սնանը, Վայքը ն Զանգեզուրը հիմնականում համապատասխանում են Շիրակի, Լոռու, Տավուշի, Գեղարքունիքի, Վայոց ձորի ն Սյունիքի մարզերին, իսկ Արարատի, Արմավիրի, Արագածոտնի ն Կոտայքի մարզերի տարածքները միասին վերցրած մասնակի շեղումներով համապատասխանում է Արարատ նատնտեսական շրջանին: Արագածոտնի մարզի ժամանակակից տարածքի նակեցման, նակավայրերի ցանցի ձնավորման ն հետագա զարգացման համար առանձնահատուկ դեր են ունեցել 1829-30 ն 1915-22 թթ.-ին Արնմտյան Հայաստանից նակչության ներգաղթերը, տնտեսաաշխարհագրական ն տրանսպորտաաշխարհագրական համեմատա ար նպաստավոր դիրքը, սոցիալ-տնտեսական գործոններն ու ռեսուրսները: Մարզում նակչության թվաքանակի կայուն աճ է դիտվել խորհրդային իշխանության տարիներին: 1926 1989 թթ. մարդահամարների միջն ընկած ժամանակահատվածում մարզի նակչության ացարձակ թվաքանակն ավելացել է 1,7, իսկ գյուղական նակչությունը` 1,2 անգամ: Վերջին երկու տասնամյակի ընթացքում մարզում տեղի է ունեցել ինչպես ընդհանուր, այնպես էլ գյուղական նակչության թվաքանակի նվազում: Արագածոտնի տարածքում արձրաչափական նիշերի մեծ տար ե-

րությունների, մակերնույթի ազմազանության, առանձին շրջանների միջն սոցիալ-տնտեսական զարգացման մակարդակների տար երության ն այլ պատճառներով առկա է նակչության ու նակավայրերի տեղա աշխման ն խտության նկատելիորեն մեծ տար երություններ: Մարզի գյուղական նակչության ավելի քան 43 %-ը տեղա աշխված է 1000-1400, իսկ մոտ 33 %-ը` 1800-2200 մ արձրության գոտում: Գյուղական նակավայրերի առավել մեծ թվաքանակով աչքի է ընկնում 1801-2200 մ արձրության գոտին, որտեղ ընկած են մարզի գյուղերի ընդհանուր թվի ավելի քան 47 %-ը (54 գյուղ): Արագածոտնին նորոշ են մեծ, խոշոր ն միջին մեծության գյուղական նակավայրերը: Դրանց աժին է ընկնում մարզի գյուղական նակչության 82,5 ն գյուղերի ընդհանուր թվի` 64 %-ը: Անցած տասնամյակների ընթացքում Արագածոտնի մարզում տեղի է ունեցել գյուղական նակչության ն նակավայրի աշխվածության փոփոխություններ` ինչպես ըստ արձրության գոտիների, այնպես էլ ըստ գյուղական նակավայրերի մարդաշատության խմ երի: Ինչպես ացարձակ, այնպես էլ հարա երական ցուցանիշներով գյուղական նակչության ընդհանուր թվաքանակում ավելացել է մարզի ցածրադիր` մինչն 1400 մ արձրության գոտու նակչության աժինը: Մյուս կողմից` մարզի գյուղական նակչության ընդհանուր թվաքանակում տեղի է ունեցել լեռնային ն արձրլեռնային շրջանների (1801-2250 մ) գյուղական նակչության մասնաաժնի նվազում: Արագածոտնում գյուղական տարածքների տնտեսական զարգացման լուրջ հիմնախնդիրներից է ոռոգման ջրի պակասը: Մարզում ոռոգելի հողատարածքները կազմում են մոտ 24 հազ. հա ն ոռոգվում են տարեկան միջին հաշվով 2,5-3 անգամ, որը արձր երք ապահովելու համար ավարար չէ: Արարատի մարզն առանձնանում է գյուղական տարածքների ձնավորման ու զարգացման համար առավել նպաստավոր ն նպաստավոր ռելիեֆային պայմաններով, աշխարհագրական դիրքով ն ագրոկլիմայական ռեսուրսներով: Մարզի նակեցման, գյուղական տարածքների ու նակավայրերի զարգացման համար առանձնահատուկ դեր են ունեցել պատմական նախադրյալները ն ենթակառուցվածքների զարգացումը: Խորհրդային տարիներին դիտվել է մարզի ն ընդհանուր ն գյուղական նակչության թվի կայուն աճ, իսկ վերջին մեկուկես տասնամյակում` այդ ցուցանիշների նվազում: Վերջին 90 տարիների ընթացքում Արարատի մարզի գյուղական տարա նակեցման մեջ տեղի է ունեցել փոքր գյուղերի թվաքանակի կտրուկ

նվազում, մեծ, խոշոր ն գերխոշոր գյուղերի թվի` կտրուկ ավելացում, նակչության կենտրոնացում խոշոր գյուղերում, մարզի հիմնական նակեցված գոտում (մինչն 1000 մ արձրության շրջաններում)` ինչպես գյուղական նակավայրերի, այնպես էլ նակչության հարա երական մեծությունների ավելացում: Արարատի մարզին նորոշ է մեծ, խոշոր ն գերխոշոր գյուղային տարանակեցումը, որը պայմանավորված է ագրոկլիմայական նպաստավոր պայմաններով ու ռեսուրսներով, ինչպես նան գյուղատնտեսության աշխատատար ու եկատմա եր ճյուղերի զարգացումով: Մարզի տարածաշրջանների ն առանձին գյուղական նակավայրերի արտադրական մասնագիտացման մեջ առկա են որոշակի տար երություններ, որոնք պայմանավորված են ագրոկլիմայական պայմանների տեղային առանձնահատկություններով, նակչության տասնամյակներով ձնավորված արտադրական հմտություններով ն ավանդույթներով: Մարզի գյուղական նակավայրերն ՀՀ-ում առանձնանում են սոցիալ-մշակութային ու կենցաղային սպասարկման ն ենթակառուցվածքների զարգացման համեմատա ար արձր մակարդակով: Արարատի մարզի գյուղական տարածքների ու նակավայրի սոցիալտնտեսական զարգացման թիվ մեկ հիմնախնդիրը գյուղմթերքների իրացման ն մթերող կազմակերպությունների կողմից դրանց գնման ցածր գներն են, որի պատճառով գյուղացիական տնտեսությունները կրում են ֆինանսական կորուստներ: Վերջինիս լուծման համար պետք է իրականացվեն տնտեսական ն իրավական կարգավորման այնպիսի մեխանիզմներ, որոնք կնպաստեն գյուղացիական տնտեսությունների կողմից արտադրվող մթերքների քանակի ն տնտեսությունների եկամտա երության ավելացմանը, ի վերջո` գյուղական տարածքների ու նակավայրերի սոցիալ-տնտեսական առաջընթացին: Արմավիրի մարզը նս առանձնանում է գյուղական տարածքների ձնավորման ու զարգացման համար ռելիեֆային առավել նպաստավոր պայմաններով, արենպաստ աշխարհագրական դիրքով ն ագրոկլիմայական ռեսուրսներով: Մարզում նակավայրերի ձնավորման ն զարգացման համար առանձնահատուկ դեր են ունեցել պատմական նախադրյալները ն խորհրդային տարիներին ձնավորված արտադրական ենթակառուցվածքները: Արմավիրը ՀՀ-ում առանձնանում է անցած տասնամյակների ընթացքում գյուղական նակչության ն նակավայրերի թվի կայուն աճով, գյուղական նոր նակավայրերի կազմավորումով: Առկա նախադրյալները պայմանա-

վորել են մարզի տարածքում մեծ, խոշոր ն գերխոշոր գյուղերով հարթավայրային համատարած ն լրա-հարթավայրային ցրված տարա նակեցման ձնավորմանը: Մարզի գյուղական նակավայրերն ունեն առավելապես պտղա անջարա ուծական արտադրական մասնագիտացում, որը ոլոր տարածաշրջաններում զուգակցված է կաթնային տավարա ուծության, եր եմն` ոչխարա ուծության հետ: Արմավիրի մարզի գյուղական համայնքների տնտեսական զարգացման ն գյուղացիական տնտեսությունների եկամտա երության արձրացման ուղիներից մեկը ջերմատնային տնտեսությունների ընդարձակումն ու զարգացումն է: Մարզի գյուղական նակավայրերի սոցիալ-տնտեսական զարգացման հրատապ լուծում պահանջող խնդիրներից են գյուղմթերքների իրացման հարցը, պար երա ար կրկնվող նական աննպաստ երնույթներից գյուղացիական տնտեսությունների կրած վնասները նվազագույնի հասցնելը ն գյուղացիական տնտեսություններին առավել նպաստավոր պայմաններով վարկերի տրամադրումը: Բնատնտեսական համեմատա ար նպաստավոր ու ավարար պայմանները, պատմական զարգացման ընթացքը ն տնտեսաաշխարհագրական քիչ թե շատ նպաստավոր դիրքը պայմանավորել են Շիրակի մարզի գյուղական նակավայրերի ցանցի ձնավորումը ն զարգացումը: Խորհրդային տարիներին մարզի տնտեսական հզոր ներուժը ն Գյումրի քաղաքը էապես նպաստում էին գյուղական տարածքների զարգացմանը: Սպիտակի երկրաշարժը ն ԽՍՀՄ-ի փլուզման հետնանքով առաջացած տնտեսական ճգնաժամը խստորեն նվազեցրին մարզի տնտեսական ներուժը ն Գյումրիի ազդեցությունը գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման, առանձին գյուղերի սոցիալ-տնտեսական առաջընթացի վրա: Բնակեցվածության ն տարա նակեցման առումով Շիրակի մարզը աժանվում է երեք արեալների. Ախուրյանի, Աշոցքի ն Արթիկ-Անիի, որոնք միմյանցից տար երվում են գյուղական նակչության ն նակավայրերի խտությամ , նակավայրերի մարդաշատությամ , տնտեսական մասնագիտացումով ն գործառույթներով: Գյուղական նակավայրերի մարդաշատության վրա առավել մեծ ազդեցություն ունի մարզկենտրոն Գյումրին ն գլխավոր տրանսպորտային ուղիների նկատմամ նակավայրերի ունեցած դիրքը: Շիրակի մարզի գյուղական նակչության 2/3-ից ավելին տեղա աշխված է 1401-1800 մ արձրություններում, իսկ 2000 մ-ից արձր շրջաններում` ընդամենը 4,9%-ը (վերջինիս աժին է ընկնում մարզի տարածքի

գրեթե կեսը): Ըստ գերակշռող մարդաքանակի մարզին նորոշ է մեծ, միջին ն խոշոր գյուղային տարա նակեցումը: Նախկինում ունեցած տնտեսական ներուժի անկումը ն վերջին ավելի քան քսանհինգ տարիներին Շիրակի մարզում ստեղծված սոցիալ-տնտեսական ճգնաժամային իրավիճակն առավել սուր դրսնորում ունի հատկապես Ամասիայի ն Աշոցքի տարածաշրջանների ն մարզի լեռնային ու արձր լեռնային գյուղական նակավայրերում: Դրանք առանձնանում են փոքր մարդաշատությամ , ոչ նպաստավոր աշխարհագրական դիրքով, մարզկենտրոնից ունեցած մեծ հեռավորությամ ն վերջինիցս ունեցած թույլ ազդեցությամ : Նման իրավիճակը զգալիորեն խոչընդոտում է գյուղական նակավայրերի զարգացման ու առաջընթացի գործին ն կարող է պատճառ դառնալ նշված տարածաշրջաններում առանձին նակավայրերի նազրկման ու վերացման: Լոռու նական պայմանների ազմազանությունը, ագրոկլիմայական ռեսուրսների ն սոցիալ-տնտեսական զարգացման նախադրյալների նշանակալից տար երությունները ստեղծել են գյուղական տարածքների ձնավորման ն զարգացման համար միանգամայն տար եր պայմաններ: Վերջինս արտահայտվում է մարզի ժամանակակից գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման նորոշ գծերով ն ինքնատիպությամ : Դրանում իրենց դերն են ունեցել նան Լոռու տարածքի նակեցման պատմական ն ազգագրական գործոնները: Տարածքի յուրացվածության ն տնտեսության տարածքային կառուցվածքի նկատելիորեն մեծ տար երությունների պատճառով մարզում գյուղական նակչությունը ն նակավայրերը տեղա աշխված են խիստ անհավասարաչափ: Գյուղերն առավելապես գտնվում են 1201-1800 մ արձրության գոտիներում` տրանսպորտային ուղիների երկայնքով ն մերձակա հատվածներում` Լոռվա սարահարթում ն գետահովտային ու լեռնահովտային հարմար շրջաններում` առաջացնելով տարա նակեցման միանգամայն տար եր ձներ, համալիրային տիպեր ն ենթատիպեր: Սպիտակի երկրաշարժի, մեր տարածաշրջանում տեղի ունեցած քաղաքաաշխարհագրական իրադարձությունների ն նակչության շարունակվող արտագաղթի պատճառով վերջին քսանհինգ տարում Լոռու մարզում նվազել է նակավայրերի մարդաքանակը, տասնյակ գյուղական նակավայրերում առաջացել են աննպաստ ժողովրդագրական իրավիճակ ն սո ցիալ-տնտեսական մի շարք հիմնախնդիրներ: Առանձնապես նկատելի է մարզի 1401-1800 մ արձրություններում գյուղական նակչության մասնա-

աժնի նվազումը, որը 1979 թ-ից հետո պակասել է 7,3 տոկոսային կետով: Վերջինիս հետնանքով նշված շրջանների գյուղական նակավայրերի ժողովրդագրական իրավիճակի վատթարացումից ացի էապես նվազում է նշված տարածքների յուրացվածության աստիճանը ն տնտեսական արդյունավետությունը: Լոռու մարզի գյուղական տարածքների առավել հրատապ լուծում պահանջող հիմնախնդիրներից են համարվում գյուղական նակավայրերի մարդաքանակի նվազման կանխումը, տասնյակ գյուղերում ստեղծված նակչության ծայրահեղ աննպաստ սեռատարիքային կառուցվածքի ու ժողովրդագրական իրավիճակի արելավումը, դրանց տարածքային, մարդկային ն այլ ռեսուրսների արդյունավետ ու նպատակային օգտագործումը: Կոտայքի նպաստավոր աշխարհագրական դիրքը, ռելիեֆային ն կլիմայական քիչ թե շատ արենպաստ պայմանները, արգավանդ սնահողային ն լեռնամարգագետնային արոտավայրային տարածքները, անցած տասնամյակների ընթացքում ձնավորված ենթակառուցվածքային տարրերը պայմանավորել են մարզի ժամանակակից գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման ձնավորումը: Մարզի գյուղական նակավայրերի ն նակչության թվի փոփոխությունների վրա էական ազդեցություն են թողել 19-րդ դարի ընթացքում տեղի ունեցած նակչության ներհոսքը, խորհրդային տարիներին արդյունա երության ուռն զարգացումը, նակչության ներհոսքը ն ուր անացման գործընթացները, իսկ անկախացումից հետո` արդյունա երական ն տնտեսական ներուժի նվազումը: Մարզի գյուղական նակավայրերն առանձնանում են միջին մարդաքանակի համեմատա ար մեծ ցուցանիշով, իսկ գյուղական նակավայրերի ն նակչության հիմնական մասը աժին է ընկնում տարածքի 1201-1600 մ արձրության գոտուն: Անցած տասնամյակների ընթացքում Կոտայքի մարզում տեղի է ունեցել գյուղական նակավայրերի ն նակչության թվի ըստ մարդաքանակի ն ծովի մակարդակից ունեցած արձրության համեմատ աշխվածության զգալի փոփոխություններ (մեծ, խոշոր ն գերխոշոր գյուղերի թվի, ինչպես նան դրանց նակչության մասնա աժնի կտրուկ ավելացում, ցածրադիր` ծովի մակարդակից մինչն 1400 մ արձրության շրջաններում ինչպես գյուղերի թվի, այնպես էլ դրանցում ապրող նակչության մասնա աժնի ավելացում): Տարածքի աշխարհագրական դիրքը, ագրոկլիմայական պայմանները ն տնտեսության մեջ զ ոսաշրջության ու ռեկրեացիայի որոշակի դերը պայմանավորել են Կոտայքի գյուղական նակավայրերի տնտեսական մասնա-

գիտացման հիմնական ուղղությունները: Մարզի գյուղական նակավայրերի միջն առկա է ինչպես գյուղացիական տնտեսություններից ստացված եկամտա երության, այնպես էլ գյուղական նակավայրերի սոցիալ-մշակութային ն կենցաղային ծառայություններով ապահովածության ն սպասարկման որոշակի տար երություններ, որը պայմանավորված է առավելապես նակավայրերի տնտեսաաշխարհագրական դիրքով ու տեղադիրքով: Կոտայքի գյուղական նակավայրերի սոցիալ-տնտեսական զարգացման հրատապ հիմնախնդիրներից են մշակելի հողատարածքների ամ ողջական ու լիարժեք օգտագործումը, գյուղացիական տնտեսությունների ինտենսիվացման մակարդակի արձրացումը ն եկամտա երության ավելացումը: Գեղարքունիքում հարթավայրային երրի հողերի ն Սնանա լճի առկայությունը, ինչպես նան մարզին նորոշ պատմաաշխարհագրական ն ժողովրդագրական գործոնները պայմանավորել են գերխոշոր, մեծ ն խոշոր գյուղական նակավայրերի ձնավորումը: Դրան նպաստել են նան մշակելի հողատարածքների համեմատա ար մեծ չափերը, հյութալի ու ընդարձակ արոտավայրերի առկայությունը ն ուսա ուծության ու անասնապահության ճյուղերի զուգակցված զարգացումը: Մարզում հստակորեն առանձնանում են տարա նակեցման արեալներ, որոնք համընկնում են լեռնային գետահովիտների հետ ն տարածված են գոգավորության առավել հարթ շրջաններում: Առավել նորոշ են տարա նակեցման խմ ային, շղթայաձն ն գծային ձները: Գեղարքունիքի մարզի գյուղական նակչության 79 %-ից ավելին տեղա աշխված են ծովի մակարդակից 1801-2000 մ արձրությունների վրա, որն այդ արձրության գոտում ՀՀ առավել խիտ նակեցված տարածքներից է: ՀՀ արձրադիր մարզերի մեջ Գեղարքունիքն առանձնանում է գյուղական նակչության մեծ ն գյուղերի` ամենափոքր խտությամ : Բացառությամ Կրասնոսելսկի տարածաշրջանի, Գեղարքունիքն առանձնանում է գյուղական նակչության ծնելիության ն նական աճի համեմատա ար արձր ցուցանիշներով ն վերջին երկու տասնամյակում գյուղական նակչության նական շարժի ցուցանիշների ոչ մեծ տատանումներով: Մարզում 1926-1989 թթ. ընթացքում տեղի է ունեցել գյուղական նակչության թվի կայուն աճ, որից հետո` նվազում: Այդ նույն ժամանակամիջոցում գյուղական նակչության աշխումն ըստ արձրության գոտիների էական փոփոխություններ չի կրել: Գյուղերի միջին մարդաքանակի ավելացման ն

ըստ մարդաշատության գյուղական նակավայրերի տար եր խմ երի միջն տեղի ունեցած փոփոխությունների հետնանքով փոխվել է ըստ գերակշռող մարդաքանակի մարզի գյուղական տարա նակեցման նույթը` դառնալով գերխոշոր, մեծ ն խոշոր գյուղային տարա նակեցում: Չնայած Գեղարքունիքը ՀՀ մի շարք այլ մարզերի համեմատ ունի գյուղական նակչության ծնելիության ն նական աճի առավել արձր ցուցանիշներ, սակայն այստեղ նս վերջին երկու տասնամյակում ստեղծված իրավիճակի պատճառով գյուղական գրեթե ոլոր նակավայրերում առաջացել են ժողովրդագրական, սոցիալ-տնտեսական ն այլ հիմնախնդիրներ, որոնք խոչընդոտում են մարզի գյուղական նակավայրերի առաջընթաց զարգացումը: Գեղարքունիքի գյուղական տարածքների սոցիալ-տնտեսական զարգացման առաջնահերթ խնդիրներից մեկը գյուղմթերքների իրացման հարցն է: Գյուղմթերքների ընդունման համեմատա ար ցածր գները (մասնավորապես կաթի) չեն նպաստում գյուղացիական տնտեսությունների զարգացմանը, չի կազմակերպվում մարզից կարտոֆիլի արտահանում: Բացի նշվածներից, մարզում զգացվում է նան գյուղտեխնիկայի պակաս, հնացել է գյուղատնտեսության մեջ օգտագործվող մեքենատրակտորային պարկը (օգտագործվող տեխնիկայի մեծ մասը 25-30 տարվա հնության են): Տարածքի խիստ մասնատվածության, արձրաչափական նիշերի 3500 մ-ի հասնող տատանումների, տար եր դիրքադրությունների ն մեծ թեքությունների պատճառով Սյունիքի մարզն առանձնանում է տարա նակեցման նույթի հակադրություններով: Մարզի գյուղական տարածքների ու տարանակեցման առանձնահատկությունները պայմանավորված են նան պատմաաշխարհագրական ն ազգագրական գործոններով ն տնտեսական գործունեության խիստ ազմազանությամ , որոնք իրենց ազդեցությունն են թողել նան գյուղական նակչության ն նակավայրերի թվի շարժընթացի վրա: Մշակելի հողատարածքների փոքր չափերը ն գյուղատնտեսության զարգացման ոչ արձր մակարդակը պայմանավորել են Սյունիքի մարզի տարա նակեցման համակարգում փոքր գյուղերի գերակշռությունը: 1926 թ. համեմատությամ ՀՀ-ում մարզի գյուղական նակչության աժինը նվազել է 2,5 անգամ: Գյուղական նակչության ն նակավայրերի տեղա աշխման առանձնահատկությունների պատճառով Սյունիքում ըստ արձրության գոտիների գյուղական նակչության շարժընթացը համահունչ չէ ՀՀ-ում տեղի ունեցած

գործընթացներին: Վերջին քառասուն տարում մարզում 2,2 անգամ ավելացել է մինչն 200 նակիչ ունեցող գյուղերի թիվը, իսկ 501-1000 մարդ ունեցող գյուղերի թիվը նույնչափ նվազել է: Մարզում, հատկապես փոքր գյուղական նակավայրերում, նակչության շարժընթացի ժամանակակից միտումների պահպանումը կարող է հանգեցնել դրանցում սոցիալ-տնտեսական լուրջ հիմնախնդիրների ն նազրկման վտանգի առաջացմանը: Քանի որ Սյունիքը համարվում է ՀՀ հարավային դարպասը ն ունի ռազմաստրատեգիական հույժ կարնոր նշանակություն, ՀՀ տարածաշրջանային քաղաքականության անհետաձգելի խնդիրներից մեկը պետք է լինի մարզի սահմանամերձ ն լեռնային գյուղական նակավայրերի տնտեսաարտադրական ն սոցիալական ազայի ամրապնդումը, սոցիալ-ժողովրդագրական արենպաստ իրավիճակի ստեղծումը ն ՀՀ պաշտպա-նունակության ամրապնդումը: Վայոց ձորի տարածքը` շրջապատված նական պատնեշներով, տիպիկ լեռնային, կտրատված մակերնույթով, չափավոր ցուրտ ձմեռներով ն շոգ կամ տաք ամառներով, ինչպես նան սահմանափակ հողային ռեսուրսները, կախված տնտեսության զարգացման մակարդակից, ներքին ու արտաքին այլ գործոններից, առանձնահատուկ պայմաններ է ստեղծել մարզի նակեցման ն գյուղական տարածքների ու նակավայրերի զարգացման համար: Մարզը ՀՀ-ում առանձնանում է նոսր նակեցվածությամ , գյուղերի ամենափոքր թվաքանակով ն ոչ մեծ մարդաշատությամ : Գյուղական տարածքների ու նակավայրերի ծովի մակարդակից ունեցած արձրությունների միջն մեծ տար երությունների ն ազմա նույթ ռելիեֆային պայմանների պատճառով մարզում առկա է գյուղերի ձնա անական տիպերի, տարա նակեցման ձների ու տեղական տիպերի ազմազանություն, որոնք մարզի տարածքի սահմաններում առաջացնում են տարա նակեցման մեկ ամ ողջական շրջան: Անցած տասնամյակների ընթացքում Վայոց ձորի մարզում տեղի ունեցած սոցիալ-տնտեսական գործընթացների պատճառով նկատելիորեն նվազել է գյուղական նակավայրերի, իսկ 1970 թ-ից հետո` նան գյուղական նակչության թիվը: Դրանք իրենց ազդեցությունն են թողել նան մարզի տարածքում ըստ ծովի մակարդակից ունեցած արձրության գյուղական նակչության ն նակավայրերի աշխվածության վրա: Մարզում էապես նվազել է ծովի մակերնույթից 1600 մ-ից արձր շրջաններում ընկած գյուղական նակավայրերի նակչության աժինը, որի հետնանքով ներկայումս

մարզի գյուղական նակավայրերում ձնավորվել է նակչության սեռատարիքային կառուցվածքի ն նական շարժի ոչ արենպաստ իրավիճակ: Վայոց ձորի մարզի համար առաջնահերթ խնդիր է գյուղական նակչության թվաքանակի նվազման դադարեցումը, սահմանամերձ ն լեռնային գյուղերի ամրապնդումը ն մի շարք լքված նակավայրի վերականգնումն ու զարգացումը: Տավուշի մարզի տարածքի զառիվեր լանջերով խորը ձորերն ու կիրճերը, հորիզոնական ն ուղղաձիգ խիստ մասնատվածությունը, տիրապետող համարվող 120-ից արձր թեքությունները զգալիորեն կրճատում են նակեցման արեալը: Մարզում մշակովի հողատարածությունները ն գրեթե ամ ողջ նակչությունը կենտրոնացված են գետահովիտներում, որի պատճառով առավել նորոշ է ավազանային ն գետահովտային տիպի տարանակեցումը: Վերջին ավելի քան երկուսուկես տասնամյակում Տավուշի գյուղական տարածքների զարգացման վրա ազդող էական գործոն է դարձել սահմանամերձ գոտին: Մարզի տնտեսաաշխարհագրական դիրքի նախկինում ունեցած հնարավորություններն ըստ էության սառեցված են ն չեն նպաստում տնտեսության ն նակավայրերի առաջընթացին: Տավուշին մշտապես նորոշ է եղել ըստ գերակշռող մարդաքանակի մեծ ն խոշոր գյուղերի արձր տեսակարար կշիռը: Փոքր ն միջին մեծության գյուղերում, որոնք կազմում են գյուղերի թվաքանակի գրեթե կեսը, վերջին տասնամյակների ընթացքում դիտվում է միջին մարդաքանակի նվազում: Տավուշն առանձնանում է նան ըստ ծովի մակարդակից ունեցած արձրության գյուղական նակչության ն նակավայրի տեղա աշխմամ : Մարզի տարածքի ընդամենը 13.2 %-ը կազմող ծովի մակարդակից մինչն 800 մ արձրության գոտում տեղա աշխված են գյուղական նակչության ն նակավայրերի կեսը: Տավուշի մարզի գյուղական նակավայրերի սոցիալ-տնտեսական զարգացման առավել հրատապ խնդիրներից են սահմանամերձ նակավայրերի ամրապնդումը, դրանց արտադրական ներուժի հզորացումը, գյուղատնտեսական ն տարածքային ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործումը, նակչության սոցիալ-ժողովրդագրական իրավիճակի արելավումը ն արտագաղթի դադարեցումը: Այդ ամենը կնպաստեն սահմանամերձ նակավայրերի զարգացմանը ն ՀՀ հյուսիս-արնելյան սահմանների պաշտպանունակության ամրապնդմանը:

Շուկայական հարա երությունների Ժամանակակից պայմաններում ՀՀ գյուղական տարածքների զարգացումը ն վերափոխումը տար եր մարզերում, տարածաշրջաններում, գյուղական համայնքներում ու նակավայրերում դրսնորվում են տար եր կերպ` կախված դրանց աշխարհագրական դիրքից, նատնտեսական առանձնահատկություններից, սոցիալ-ժողովրդագրական ու տարածաշրջանային իրավիճակից: ՀՀ տարածաշրջանների գյուղական տարա նակեցման ընդհանրական ցուցանիշներից գյուղական նակչության խտությունը ն գյուղական նակավայրերի միջն հեռավորությունը սերտ կապ ունեն տվյալ տարածաշրջանի գյուղատնտեսական հողատարածքների ացարձակ ն հարա երական մեծությունների հետ: Առանձին գյուղական նակավայրերի ն գյուղական տարա նակեցման վերափոխումն ու կատարելագործումը նախ ն առաջ պայմանավորված է գյուղատնտեսական հողատարածքների արդյունավետ օգտագործումից ն գյուղատնտեսական արտադրության ինտենսիվացումից: ՀՀ տարածաշրջանների մեծ մասում գյուղական նակավայրերի մարդաքանակի ն դրանց ծովի մակարդակից ունեցած արձրության միջն կոռելյացիոն թույլ կապը կամ դրա ացակայությունը վկայում է գյուղական տարա նակեցման վերափոխման ն զարգացման գործում նական գործոնների դերի աստիճանական նվազման ն այլ գործոնների դերի մեծացման մասին: ՀՀ գյուղական նակավայրերի նակչության թվաքանակի ավելացումը, սոցիալական ու տնտեսական շատ խնդիրների լուծումը մեծապես կախված է դրանց յուջեի փաստացի եկամուտներից ն նպատակային օգտագործումից, Եթե հանրապետության գյուղական տարա նակեցման ընդհանրական ցուցանիշներից գյուղական նակչության ացարձակ թիվը, խտությունը ն գյուղական նակավայրերի միջն հեռավորությունը սերտ կապ ունեն տարածաշրջանների ընդհանուր գյուղատնտեսական հողատարածքների մեծությունների հետ, ապա մյուս ընդհանրական ցուցանիշը` գյուղական նակավայրերի մարդաքանակը, մեծապես կախված է գյուղական տարածքների մշակելի հողատարածքների մեծությունից: ՀՀ ոլոր մարզերում ն տարածաշրջաններում գյուղական տարա նակեցման վերափոխումը ն կատարելագործումը կախված է նան մարզային ն տարածաշրջանային կենտրոնների դերի արձրացումից, համապատաս-

խան տարա նակեցման համակարգերում դրանց գործառույթների լիարժեք ու արդյունավետ իրականացումից, որը կհանգեցնի մարզկենտրոն-գյուղական նակավայր, տարածաշրջանային կենտրոն - գյուղական նակավայր կապերի ամրապնդմանն ու կայունացմանը, տարա նակեցման տեղական համակարգերի զարգացմանը: Շուկայական տնտեսական հարա երությունների պայմաններում մարզկենտրոնները, տարածաշրջանային կենտրոնները, առանձին քաղաքային նակավայրերը, տեղական նշանակության կենտրոններ ՀՀ գյուղական նակավայրերի համար հանդիսանում են նան մոտակա մեծ առնտրային ն գյուղատնտեսական շուկաներ: Այդ կենտրոնների ն գյուղական նակավայրերի միջն կայուն տրանսպորտային հաղորդակցության ապահովումն ու զարգացումը կնպաստի գյուղական նակավայրերի տնտեսական ազայի ամրապնդմանը, ի վերջո` գյուղական նակավայրերի սոցիալտնտեսական առաջընթացին: ՀՀ գյուղական տարածքների ն առանձին նակավայրերի զարգացման վրա իր ազդեցությունն է թողնում նան վարչատարածքային աժանումը ն տեղական ինքնակառավարման համակարգը: Հանրապետության վարչատարածքային աժանման վերակազմումները կնպաստեն մի շարք տարածաշրջանների գյուղական տարածքների ու նակավայրերի սոցիալ-տնտեսական զարգացման համար առավել նպաստավոր պայմանների ստեղծմանը: Արարատյան հարթավայրի, Շիրակի ն Լոռվա դաշտերի, ինչպես նան հարթավայրային մակերնույթ ունեցող այլ տարածքներում, գյուղական համայնքների խոշորացումը կարելի է համարել նպատակահարմար, եթե չկան դրան խանգարող տեղային առանձնահատկություններ ն համայնքի մեջ մտնող գյուղերի նակչությունը դեմ չէ: ՀՀ սոցիալ-տնտեսական զարգացման ժամանակակից իրավիճակի պայմաններում ցանկալի չէ լեռնային ն սահմանամերձ շրջաններում գյուղական համայնքների թվի կրճատումը: Այդպիսի տարածաշրջաններում փոքր գյուղերի համայնքի կարգավիճակի պահպանումը որոշակի դեր ունի այդ նակավայրերի համար: Չնայած այդպիսի գյուղերում նակչության կենսագործունեության ապահովումը կապված է մեծ դժվարությունների հետ, սակայն այդ տարածաշրջանների ն պետության ռազմավարական շահերը պահանջում են պետական դոտացիայի միջոցներով ապահովել լեռնային ու սահմանամերձ շրջանների գյուղական նակավայրերի ամրացումն ու զարգացումը: Այդպիսի տարածաշրջաններում նույնիսկ հազարից

ավելի նակչություն ունեցող գյուղերի միավորումը մեկ համայնքի մեջ կարող է պատճառ դառնալ դրանց քայքայման համար: Ընդհուպ համայնքի ղեկավարի ընտրությունը, որի ժամանակ մեծ դեր ունեն նան գյուղական նակչության շրջանում ազգակցական ն այլ կապեր, կարող է պատճառ դառնալ նոր ստեղծված համայնքի մեջ մտնող գյուղերից մեկնումեկի քայքայմանը: Հարթավայրային տարածք ն միջ նակավայրային համեմատա ար զարգացած տրանսպորտային ուղիներ ն լեռնային ու կտրտված մակերնույթ, ինչպես նան միջ նակավայրային թույլ կապեր ունեցող տարածաշրջանների գյուղական համայնքների խոշորացման հարցերի նկատմամ պետք է ցուցա երել տար երակված մոտեցում: Հայաստանի Հանրապետության գյուղական տարածքների ու տարանակեցման հեռանկարային զարգացման քաղաքականության հիմնական ուղիներից մեկը պետք է լինի նախալեռնային, լեռնային ն սահմանամերձ շրջաններում փոքր ու մանր գյուղերի խոշորացումը, տասնյակ լքված գյուղերի վերականգնումը: Դա կնպաստի նշված շրջանների տարածքային ու գյուղատնտեսական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործմանը, մարզերի սոցիալ-տնտեսական համալիրային զարգացմանը, կհանդիսանա ավարար նախադրյալ հանրապետության կայուն հասարակական զարգացման ն պաշտպանունակության ամրապնդման համար:

А.А. ПОДОСЯН

СЕЛЬСКՕE НАСЕЛЕНИЕ И ПОСЕЛЕНИЯ РЕСПУБЛИКИ

АРМЕНИЯ Ղкомплексное географическое исследование сельских местностей РА4 Расселение армянского народа на Армянском нагорье и прилежащих территориях происходило на протяжении длительного исторического периода. Здесь с незапамятных времен занимались земледелием, ремеслами, использовали богатство недр. Во втором тысячелетии до н.э. на Армянском нагорье появились первые поселения сельского типа, а уже в первом тысячелетии до н.э. были основаны первые города. Современные сельские местности и формы расселения в Республике Армения обусловлены не только разнообразием природных условий, но и событиями исторического прошлого. Особенно следует отметить непрерывно повторяющиеся опустошительные войны, во время которых грабились и разрушались многочисленные поселения, что явилось причиной не только сокращения численности населения и уменьшения людности поселений, но и привело к изменению этнического состава, оказало значительное влияние на бытовые особенности, характер хозяйственной деятельности, а также на внешний вид и расположение поселений. Несмотря на длительный исторический путь развития, основные черты современнօй картины сельских местностей и расселения Республики Армения начали формироваться лишь в 30-40-ые годы 19-ого века. В последующие десятилетия, претерпев некоторые изменения в результате иммиграции, роста численности населения, возникновения новых и восстановления разрушенных и обезлюденных в прошлом сел, сформировалась основа современных сельских местностей и сеть расселения РА. Сложившаяся в советское время отраслевая структура сельского хозяйства, его специализация и территориальная организация обусловили основные направления развития и характер сельских местностей республики. В советский период государственная форма собственности явилась

благоприятным фактором для формирования крупных сельских поселений, а единый территориально-производственный комплекс привел к централизованной системе расселения с центром в столице. Совершенно новые социально-экономические условия для развития сельских поселений РА сложились в результате коренных политических и социально-экономических перемен, имевших место за последние два с половиной десятилетия. Особенно следует отметить приватизацию земель и других средств сельскохозяйственного производства, проведенную в начале 90-ых годов, что явилось причиной ограничения возможностей экономического развития крупных сельских поселений. Негативное влияние на расположение сельских населенных пунктов в горных и приграничных районах оказало ухудшение геополитической ситуации Армении. Основная часть сельского населения и поселений РА сосредоточена в долинах рек, на предгорных равнинных территориях, пониженных участках межгорных котловин и плоскогорьях. Значительная часть сельского населения страны - 46,2 7- проживает в Араратской долине и прилегающих к ней районах, составляющих 17,87 всей территории (без учета водной поверхности), в то время как в Сюникском и Вайоц Дзорском марзах, занимающих 24,37 территории страны, сельское население составляет лишь 7,27 от общей численности. Плотность сельских населенных пунктов наиболее высока в Араратской долине, где она превышает среднереспубликанский показатель в 3,2 раза, тогда как на большей части территории республики (примерно на 607-ах) этот показатель оказался значительно ниже среднего по республике (3,1 село на 100 кв.км). Характерная для горных стран закономерность убывания плотности сельского населения, числа сел и их средней людности по высоте над уровнем моря в РА не сохраняется. Показатели плотности сельского населения наиболее высоки в Араратской, Ширакской и Лорийской долинах, в приозерных районах Севана, имеющих относительно равнинный рельеф, хотя все они находятся на разных высотных отметках относительно уровня моря. На высоте 1401-1600 и 1800-2000 м показатели численности сельского населения, количество сел и их плотность выше, чем в высотных поясах 1201-1400 и 1601-1800 м соответственно.

Размещение сельского населения по сравнению с размещением всего населения РА имеет более равномерный характер. На высоте от 800 до 1000 м проживает более половины населения страны -54,57, тогда как доля сельского населения в этом высотном поясе составляет всего 357. На высотную зону 1800 - 2000 м приходится лишь 8,87 всего населения по республике, сельское же население здесь составляет 167. Для сельских местностей РА характерна повышенная сосредоточенность населения в крупных и сверхкрупных селах с численностью населения 3000 человек и более, доля которых в стране немногим более 117, однако здесь проживает почти 407 всего сельского населения. В малых селах (с численностью населения до 500 человек), которые составляют 33,7 7 от общего числа, проживает лишь 5,67 сельского населения. В РА не наблюдается определенной связи между изменением средней людности сельских поселений и их расположением над уровнем моря. Для сельских поселений страны характерна однородность функциональных типов: почти всем селам присущи сельскохозяй- ственные функции и разнообразие производственной специализации. Из всего разнообразия производственных типов сельских поселений РА можно выделить типы сельских поселений со следующей специализацией: животноводческой, скотоводческой, скотоводческо-полеводческой, овцеводческой, овощеводческой, овощеводческо-виноградарской, садоводческой и табаководческо-скотоводческой. Следует отметить, что развитие и углубление рыночных отношений может внести определенные изменения в специализацию производственных типов сельских поселений РА. Специфической особенностью сельского расселения горных стран является расположение поселений на местности и большое разнообразие их внешнего вида. В РА на морфологическую характеристику сельских поселений кроме природно-географических и экономических факторов существенное влияние оказали исторические, этнографические и некоторые локальные факторы. Нередко для населенных пунктов выбирались труднодоступные горные склоны, местности, окруженные оврагами и ущельями, имеющие преимущество с точки зрения защищенности от внешних вторжений. Наиболее характерными для РА считаются 17 морфологических

типов сельских поселений. Разнообразие типов заселения территории РА обусловленно прежде всего расчлененным горным рельефом страны. Типы заселения расположены не сплошными районами, а отдельными большими или малыми ареалами, из-за чего одни и те же типы встречаются иногда в большей части районов страны, а в одном и том же районе могут оказаться разные типы заселения. Небольшая территория РА характеризуется значительным разнообразие форм, комплексных типов и подтипов сельского расселения и сельских местностей, что также обусловлено горным характером рельефа. Физикогеографические, социально-экономические и прочие условия формирования и развития сельских местностей и расселения в РА меняются не только в результате смены ландшафтных поясов, но и внутри каждой из них. На территории РА можно выделить семь районов, тридцать семь местных типов и двадцать подтипов сельского расселения. Сеть сельского расселения РА претерпела наибольшие изменения за период с 1831 по 1970 гг., последующие же периоды характеризуются относительной стабильностью. Территориальные различия динамики сельского населения привели к большим контрастам в размещении и плотности марзах и регионах РА. За прошедшие десятилетия наблюдалась тенденция к уменьшению количества сельских поселений во всех высотных поясах на территории РА. Вледствие этого за период с 1926 по 1988 гг. доля численности сельского населения высотного пояса 800-1000м возросла более чем в 2 раза. Значительно увеличилась разница показателей плотности сельского населения между разными высотными поясами, в том числе сократилась доля и без того слабозаселенных территорий в горных и приграничных районах. На территории РА четко выделяются природно -экономические единицы, которые характеризуются различием как историко-этнографического и природного комплекса, специализацией хозяйства, так и особенностями сельских местностей и расселения. Из подобных единиц Ширак, Гугарк, Утик, Вайк и Зангезур в основном соответствуют Ширакскому, Лорийскому, Тавушскому, Гегаркуникскому, Вайоц Дзорскому и Сюникскому мар-

зам, а территории Араратского, Армавирского, Арагацотнского и Котайкского марзов с некоторыми отклонениями соответствуют природноэкономической единице Арарат. Наиболее характерными изменениями в сельских местностях и расселении республики на протяжении последних полутора десятков лет являются: 1. Сокращение численности населения во всех марзах и регионах; 2. Сокращение численности населения не только в малых, но и в больших, крупных и крупнейших селах; 3. Неблагоприятная демографическая ситуация в большинстве сел; 4. Углубление различий между отдельными группами сельских поселений по преобладающему количеству людности; 5. Наиболее острые проблемы сельских местностей в высокогорных и приграничных районах РА; 6. Снижение доходов в крестьянских хозяйствах сельских поселений. Современная система административно-территориального деления РА на марзы, как единицы первого порядка, по существу не способствует социально-экономическому развитию сельских поселений. Араратский и Армавирский марзы обладают по сравнению с другими марзами рядом преимуществ; это прежде всего равнинный рельеф, непосредственная близость к столице, относительно развитая производственная и социальная инфраструктура, что в определенной мере способствует развитию сельских поселений, однако дело обстоит иначе в марзах, лишенных подобных преимуществ, с менее благоприятным горным рельефом. Крупные села и общины обладают более широкими возможностями и условиями для обеспечении потребностей населения, его жизнедеятельности и социально-экономического развития. В осуществлении программы укрупнения сельских общин необходим дифференцированный подход в отношении сельских поселений, расположенных в районах, имеющих равнинный рельеф и относительно развитую инфраструктуру и для сельских поселений, расположенных на территориях с расчлененным рельефом и, соответственно, со слабо развитыми коммуникациями. Ввиду создавшейся в последнее время геополитической ситуации крайне нецелесообразным и

нежелательным является сокращение количества сельских поселений в горных и приграничных районах. Одним из основных направлений проводимой политики перспективного развития сельских местностей и расселения РА должно заключаться в укрупнении небольших и малых сел в предгорных, горных и приграничных районах, а также восстановление десятков заброшенных сел, что будет способствовать повышению эффективности использования территориальных и сельскохозяйственных ресурсов указанных районов, комплексному социально-экономическому развитию марзов, что в свою очередь может способствовать устойчивому социальному развитию РА. В условиях рыночных отношений развитие и преобразование сельских местностей РА в марзах, регионах, сельских общинах и поселениях происходит по разному в зависимости от географического положения, природнохозяйственных особенностей, социально-демографической и региональной ситуации. Из обобщенных показателей сельского расселения в регионах РА показатели плотности сельского населения и расстояние между сельскими поселениями тесно связаны с абсолютной и относительной величинами сельскохозяйственных земельных угодий. Преобразование и совершенствование сельского расселения отдельных сельских поселений обусловлено прежде всего эффективным использованием сельскохозяйственных угодий и интенсификацией сельскохозяйственного производства. В большинстве регионов РА слабая корреляционная связь или ее отсутствие между численностью населения сельских поселений и их расположением над уровнем моря свидетельствует о постепенном уменьшении роли природных факторов и повышении социально-экономических факторов в преобразовании и развитии сельских местностей. Увеличение численности населения сельских поселений РА, решение многих социальных и экономических вопросов в значительной степени зависит от фактических доходов и целевого использования их бюджетов. Среди обобщенных показателей сельского расселения республики абсолютная численность сельского населения, ее плотность и расстояние между сельскими поселениями имеют тесную связь с общей величиной

сельскохозяйственных угодий регионов, тогда как не менее важный показатель - численность населения сельских поселений, в значительной мере зависит от конкретной величины обрабатываемых в селах земель. Целевое использование обрабатываемых земель и повышение их эффективности может играть решающую роль в укреплении и стабилизации позиций сельских поселений, в их социально-экономическом развитии. Преобразование и совершенствование сельского расселения во всех марзах и регионах РА в немалой степени зависит от повышения роли региональных центров и центров марзов, от полноценного и эффективного осуществления их функций в соответствующей системе расселения, что играет важную роль в укреплении и стабилизации связей региональных центров и центров марзов с сельскими поселениями, а также способствует развитию местной системы расселения. В условиях рыночных отношений центры марзов, отдельные городские поселения и центры местного значения одновременно являются для сельских поселений РА наиболее крупными близлежащими торговыми и сельскохозяйственными рынками. Устойчивое транспортное сообщение между этими центрами и сельскими поселениями может способствовать укреплению хозяйственной базы сельских поселений, их социальноэкономическому развитию в будущем. В сложившейся в РА социально-экономической ситуации является крайне нежелательным сокращение числа сельских общин в горных и приграничных районах, поскольку сохранение статуса малых сел на этих территориях играет немаловажную роль в сельских поселениях. Обеспечение условий жизнедеятельности и качества жизни в подобных селах сопряжено с определенными трудностями и из стратегических интересов государства исходит принятие соответствующих мер по укреплению и развитию сельских поселений в горных и приграничных районах. В качестве действенной меры может быть предоставление сельским общинам государственных дотаций. В указанных регионах объединение в единую общину даже крупных сел с населением, превышающим, к примеру 1000 человек, может стать причиной разложения и вымирания последних. Причины этого могут быть самыми разными, вплоть до выборов главы общи-

ны, когда большую роль играют родственные и иные связи. В вопросах укрупнения сельских общин необходимо применение дифферренцированных подходов, поскольку последние должны быть принципиально разными для регионов с равнинным рельефом и относительно развитой инфраструктурой и для регионов с горным, расчлененным рельефом и слаборазвитыми коммуникациями. Совершенствование административно-территориального деления РА является важнейшей из задач, так как это способно сыграть значительную роль в укреплении и социально-экономическом развитии сельских местностей страны, что особенно важно для сельских местностей, расположенных в горных и приграничных районах. Улучшение системы расселения страны непосредственно связано с осуществлением преобразований административно-территориальной структуры РА. Таким образом, можно заключить, что укрупнение небольших и малых сел, расположенных в предгорных, горных и приграничных районах, восстановление десятков заброшенных сел является одной из основных стратегических задач и проблем перспективного развития сельских местностей Республики Армения. Осуществление подобных мероприятий несомненно будет способствовать повышению эффективности использования территориальных и сельскохозяйственных ресурсов, комплексному социально-экономическому устойчивому развитию марзов республики.

SUMMARY

ՃԽՏEԼ H.PՕՂՕՏՃՃN

ՂHE RՍRՃԼ PՕPՍԼՃՂIՕN ՃNԾ ՏEՂՂԼEMENՂՏ ՕԲ RՃ

ՂՂHE ՇՕMPԼEX ՇEՕՇRՃPHIՇՃԼ ՏՂՍԾՃ ՕԲ ՂHE RՍRՃԼ

ՏEՂՂԼINՇ ՕԲ RՃ4

Ղհօ Ճrոօոiaո Շօոէօոքօrar7 rսra1 Տօէէ1օոօոէ, wհiՇհ հaՏ մօօք հiՏէօriՇa1 rօօէՏ, հaՏ Տէarէօմ էօ օriջiոaէօ wiէհ iէՏ ոaiո քօaէսrօՏ ՏiոՇօ էհօ 30’Տ aոմ 40’Տ օք էհօ 19էհ Շօոէսr7. Ղհօ ԵaՏiՏ օք էհօ Ճrոօոiaո Շօոէօոքօrar7 rսra1 Տօէէ1օոօոէ հaՏ Եօօո քօrոօմ wiէհ iէՏ ոaiո քօaէսrօՏ մսօ էօ էհօ Շօոէiոսօմ iոոiջraէiօո, քօքս1aէiօո ջrօwէհ, Շrօaէiօո օք ոօw rսra1 rօՏiմօոՇօՏ aոմ էհօ rօոօvaէiօո օք քrօviօսՏ17 մօՏէrօ7օմ aոմ օոքէiօմ vi11aջօՏ մսriոջ էհօ քօ11օwiոջ մօՇaմօՏ. 1ո էհօ 7օarՏ օք էհօ Տօviօէ Սոiօո էհօ ՏօՇէօra1 ՏէrսՇէսrօ օք aջriՇս1էսrօ, էհօ էօrriէօria1 օrջaոi2aէiօո aոմ ՏքօՇia1i2aէiօո օք էհօ ԽօքսԵ1iՇ օք Ճrոօոia (ԽՃ) հaմ ջrօaէ17 Շօոմiէiօոօմ էհօ wa7 aոմ էհօ ոaէսrօ օք էհօ մօvօ1օքոօոէ օք էհօ rսra1 Տօէէ1օոօոէ օք էհօ ԽՃ. Ղհօ քօ1iէiՇa1 aոմ ՏօՇiօ-օՇօոօոiՇ ՇհaոջօՏ, օՏքօՇia117 էհօ քrivaէi2aէiօո օք 1aոմ aոմ օէհօr ոօaոՏ օք aջriՇս1էսra1 քrօմսՇէiօո հօ1մ iո էհօ 1aՏէ էwօ մօՇaմօՏ, հavօ Շrօaէօմ զսiէօ ոօw ՇօոմiէiօոՏ քօr էհօ rսra1 rօՏiմօոՇօՏ օք էհօ ԽօքսԵ1iՇ օք Ճrոօոia. Ղհօ օՇօոօոiՇ օքքօrէսոiէiօՏ օք մօvօ1օքոօոէ օք օ6էօոՏivօ rսra1 Տօէէ1օոօոէ հavօ Եօօո rօՏէriՇէօմ. Ղհօ Շհaոջօ օք էհօ քօ1iէiՇa1 aոմ ջօօքօ1iէiՇa1 Տiէսaէiօո հaՏ iոք1սօոՇօմ rսra1 rօՏiմօոՇօՏ iո ոօսոէaiոօսՏ aոմ քrօոէiօr arօaՏ. 1ո էհօ ԽօքսԵ1iՇ օք Ճrոօոia էհօ ոaiո քarէ օք էհօ rսra1 rօՏiմօոէՏ aոմ rօՏiմօոՇօՏ arօ 1օՇaէօմ iո քօօէհi11Տ, 1օw-17iոջ arօaՏ օք ոօսոէaiոօսՏ ՇօոՇaviէ7, rivօr-va11օ7Տ aոմ ք1aէօaսՏ. 1ո էհօ ԽօքսԵ1iՇ օք Ճrոօոia 17.87 օք էհօ էօrrօՏէria1 arօaՏ (Ղհօ Ճraraէ ք1aiո aոմ iէՏ օսէ1iոiոջ 2օոօՏ) հavօ 46.27 օք էհօ rսra1 rօՏiմօոէՏ aոմ 24.37 օք էհօ էօrriէօr7 (էհօ rօջiօոՏ օք Տ7սոiէ aոմ Մa7օէՏ Ծ2օr) հavօ օո17 7.27. 1ո էհօ ԽՃ էհօ ք1aiոՏ Ճraraէ, Տհiraէ, Լօr7 aոմ էհօ ոօarԵ7 arօaՏ օք Լaէօ Տօvaո, wհiՇհ հavօ rօ1aէivօ17 ք1aiո ՏսrքaՇօ, հavօ հiջհօr մօոՏiէ7 օք rսra1 rօՏiմօոէՏ, a1էհօսջհ էհօ7 arօ Տօէէ1օմ aէ մiքքօrօոէ հօiջհէՏ aԵօvօ Տօa 1օvօ1.

1ո էհօ ԽօքսԵ1iՇ օք Ճrոօոia էհօ rսra1 rօՏiմօոէՏ հavօ 1օՏՏ մiՏքrօքօrէiօոՏ օք մiՏէriԵսէiօո Շօոքarօմ wiէհ էհօ wհօ1օ քօքս1aէiօո. 1ք էհօ 54.57 օք էհօ rօՏiմօոէՏ օք էհօ ԽօքսԵ1iՇ 1ivօ iո էհօ 801-1000 ոօէօrՏ a1էiէսմiոa1 Եօ1է, էհօո էհօ քarէ օք էհօ rսra1 rօՏiմօոէՏ iՏ 357 iո էհaէ 2օոօ. Ճէ էհօ Տaոօ էiոօ, iք էհօ 2օոօ օք 1800-2000 ոօէօrՏ ՇօոէaiոՏ 8.87 օք a11 էհօ rօՏiմօոէՏ օք էհօ ԽՃ, էհօո iէ օwոՏ 167 օք rսra1 rօՏiմօոէՏ. Ղհօ ՏէriՇէ քօ1ari2aէiօո օք մօոՏօ քօքս1aէiօո օք rսra1 rօՏiմօոՇօՏ iՏ է7քiՇa1 օք էհօ ԽՃ. Ղհօ 1arջօ aոմ Տսքօr-1arջօ vi11aջօՏ (ոօrօ էհaո 3000 քօօք1օ), wհiՇհ ՇօոքriՏօ էհօ 11.2 7 օք էհօ էօէa1 aոօսոէ օք էհօ vi11aջօՏ iո էհօ ԽօքսԵ1iՇ օք Ճrոօոia, հavօ 39.37 օք էհօ rսra1 քօքս1aէiօո aոմ էհօ vi11aջօՏ հaviոջ սք էօ 500 հսոմrօմ քօքս1aէiօո wհiՇհ ՇօոքriՏօ էհօ 33.77 հavօ օո17 էհօ 5.67 օք էհօ rսra1 քօքս1aէiօո. Ղհօrօ iՏ ոօ Շօrէaiո քaէէօrո iո էհօ ԽՃ, ՇօոՇօrոiոջ էհօ iոՇrօaՏօ օք էհօ Տօa 1օvօ1 հօiջհէ օք էհօ rսra1 rօՏiմօոՇօՏ Շօոքarօմ wiէհ էհօ rօմսՇէiօո aոմ iոՇrօaՏօ օք էհօ avօraջօ քօքս1aէiօո aոօսոէ. Ղհօ հօոօջօոօiէ7 օք էհօ քսոՇէiօոa1 է7քօՏ iՏ է7քiՇa1 օք էհօ Ճrոօոiaո rսra1 Տօէէ1օոօոէՏ, էհօ aջriՇս1էսra1 քսոՇէiօո aոմ էհօ variօէ7 օք iոմսՏէria1 ՏքօՇia1i2aէiօո arօ է7քiՇa1 օք a1ոօՏէ a11 էհօ vi11aջօՏ. 1ո էհօ ԽՃ, ԵօՏiմօՏ էհօ ջօօջraքհiՇa1 aոմ օՇօոօոiՇ քaՇէօrՏ, էհօ հiՏէօriՇa1, օէհոօջraքհiՇ aոմ օէհօr 1օՇa1 քaՇէօrՏ հavօ հaմ a ՏսԵՏէaոէia1 iոք1սօոՇօ օո էհօ ոօrքհօ1օջiՇa1 ՇհaraՇէօriՏէiՇ օք էհօ rսra1 Տօէէ1օոօոէՏ. 17 ոօrքհօ1օջiՇa1 է7քօՏ օք rսra1 Տօէէ1օոօոէՏ arօ ՇօոՏiմօrօմ էօ Եօ ոօrօ է7քiՇa1 օք էհօ ԽՃ. Ղհօ ոօէ 1arջօ էօrriէօr7 օք էհօ ԽՃ a1Տօ օ6Շօ1Տ iո էհօ variօէ7 օք էհօ քօrոՏ օք էհօ rսra1 Տօէէ1օոօոէ aոմ Շօոք1օ6 է7քօՏ aոմ ՏսԵէ7քօՏ, wհiՇհ iՏ քirՏէ օք a11 Շօոմiէiօոօմ Ե7 էհօ ոօսոէaiոօսՏ ՇհaraՇէօriՏէiՇ օք էհօ էօrriէօr7. ՃՏ iո էհօ ԽօքսԵ1iՇ օք Ճrոօոia էհօ ջօօջraքհiՇa1, ՏօՇiօ-օՇօոօոiՇ aոմ օէհօr ՇօոմiէiօոՏ օք էհօ քօrոaէiօո aոմ մօvօ1օքոօոէ օք Տօէէ1օոօոէ Շհaոջօ ոօէ օո17 wհi1օ քaՏՏiոջ քrօո օոօ 1aոմՏՇaքօ 2օոօ էօ aոօէհօr, Եսէ a1Տօ iոՏiմօ օaՇհ օք էհօո. 1ո էհօ ԽՃ 7 rօջiօոՏ, 37 է7քօՏ aոմ 20 ՏսԵէ7քօՏ օք rսra1 Տօէէ1օոօոէ arօ Տօջrօջaէօմ. Ղհօ ոօէ օք էհօ rսra1 Տօէէ1օոօոէ օք էհօ ԽօքսԵ1iՇ օք Ճrոօոia waՏ ջrօaէ17 Շհaոջօմ մսriոջ էհօ 1831-1970’Տ, aքէօr wհiՇհ a ՏէaԵi1i2aէiօո օք էհօ ոօէ օք էհօ Տօէէ1օոօոէՏ օՇՇսrrօմ. Ճ ՏէriՇէ քօ1ari2aէiօո օք էհօ մiՏէriԵսէiօո aոմ մօոՏiէ7 օք էհօ rսra1 քօքս1aէiօո հaՏ օՇՇսrrօմ aոօոջ մiքքօrօոէ rօջiօոՏ aոմ arօaՏ օք էհօ ԽօքսԵ1iՇ օք Ճrոօոia iո էհօ rօՏս1է օք էհօ ջrօaէ էօrriէօria1 մiքքօrօոՇօՏ օք էհօ մ7ոaոiՇՏ օք էհօ

rսra1 քօքս1aէiօո’Տ ոսոԵօr. 1ո a11 էհօ հiջհ-սք 2օոօՏ օք էհօ ԽՃ Տօոօ rօմսՇէiօո օք էհօ ոսոԵօr օք rսra1 Տօէէ1օոօոէՏ հaՏ օՇՇսrrօմ. Ղհօ մօոՏiէ7 օք էհօ 2օոօ օք 801-1000 ոօէօrՏ’ հօiջհէ հaՏ iոՇrօaՏօմ ոօrօ էհaո էwiՇօ iո էհօ մiՏէriԵսէiօո օք էհօ rսra1 քօքս1aէiօո օք էհօ ԽօքսԵ1iՇ. Ղհօ մiքքօrօոՇօՏ օք էհօ մօոՏiէ7 օք էհօ rսra1 քօքս1aէiօո հavօ iոՇrօaՏօմ ՏiջոiքiՇaոէ17 wiէհiո մiքքօrօոէ a1էiհսմօ 2օոօՏ, օՏքօՇia117 էհօ ոօսոէaiոօսՏ aոմ քrօոէiօr arօaՏ օք էհօ ԽօքսԵ1iՇ, a1rօaմ7 wiէհ 1iոiէօմ քօքս1aէiօո, հavօ Եօօո քarէiՇս1ar17 rօմսՇօմ. Ղհօrօ arօ Շ1օar17 Տօջrօջaէօմ Շօrէaiո ոaէսra1 aոմ օՇօոօոiՇ iոոօr մiքքօrօոՇօՏ iո էհօ ԽՃ, օaՇհ օք wհiՇհ iՏ ՇհaraՇէօri2օմ ոօէ օո17 Ե7 հiՏէօriՇa1-օէհոօջraքհiՇa1 ոaէսra1 Շօոք1օ6, մօvօ1օքոօոէ aոմ ՏքօՇia1i2aէiօո օք օՇօոօո7, Եսէ a1Տօ Ե7 օriջiոa1 քօaէսrօՏ օք rսra1 Տօէէ1օոօոէ. ՏսՇհ սոiէՏ aՏ Տհiraէ, Օսջarզ, Սէiզ, Տօvaո, Մa7զ aոմ Zaոջօ2սr ԵaՏiՇa117 ՇօrrօՏքօոմ wiէհ էհօ rօջiօոՏ Տհiraէ, Լօri, ՂavսՏհ, Օօջհarզսոiզ, Մa7օէՏ Ծ2օr aոմ Տ7սոiզ, aոմ էհօ arօaՏ օք էհօ rօջiօոՏ Ճraraէ, Ճrոavir, ՃraջaէՏօէո aոմ Ճօէa7զ ՇօոԵiոօմ wiէհ քarէia1 մօviaէiօոՏ ՇօrrօՏքօոմ wiէհ էհօ ոaէսra1-օՇօոօոiՇ rօջiօո Ճraraէ. Ղհօ ոօrօ ՇհaraՇէօriՏէiՇ քօaէսrօՏ օք էհօ ՇհaոջօՏ էհaէ հavօ Եօօո էaէiոջ ք1aՇօ iո rսra1 Տօէէ1օոօոէ օք էհօ ԽՃ մսriոջ էհօ rօՇօոէ 2 մօՇaմօ arօ: 1. Ղհօrօ հaՏ Եօօո a մօՇrօaՏօ օք rսra1 քօքս1aէiօո iո a11 էհօ rօջiօոՏ aոմ arօaՏ, 2. էհօ մօՇrօaՏօ օք քօքս1aէiօո’Տ ոսոԵօr iՏ ոօէiՇօմ ոօէ օո17 iո Տոa11 vi11aջօՏ, Եսէ a1Տօ iո Եiջ, 1arջօ aոմ 1arջօՏէ vi11aջօՏ, 3. iոaսՏքiՇiօսՏ մօոօջraքհiՇ Տiէսaէiօո հaՏ օriջiոaէօմ iո հսոմrօմՏ օք vi11aջօՏ, 4. aՇՇօrմiոջ էօ էհօ ոսոԵօr օք հսոaոiէ7 էհօ մiքքօrօոՇօ Եօէwօօո մiքքօrօոէ ջrօսքՏ օք rսra1 հaԵiէaէՏ հaՏ ԵօՇօոօ մօօքօr, 5. էհօ քrօԵ1օոՏ էհaէ հavօ օriջiոaէօմ iո էհօ rսra1 Տօէէ1օոօոէ Տ7Տէօո, հavօ ոօrօ aՇսէօ aոմ a1arոiոջ օՏՏօոՇօ iո հiջհ1aոմՏ aոմ քrօոէiօr rօջiօոՏ օք էհօ ԽՃ. Ղհօ Շսrrօոէ aմոiոiՏէraէivօ մiviՏiօո ՏՇհօոօ օք էհօ ԽՃ aոմ iէՏ քirՏէ Շ1aՏՏ սոiէՏքrօviոՇօՏ, օՏՏօոէia117 մօո’է ՇօոէriԵսէօ էօ ՏօՇiօ-օՇօոօոiՇ մօvօ1օքոօոէ օք էհօ rսra1 Տօէէ1օոօոէՏ 1iaԵ1օ էօ էհօո. 1ք ոօrօ օr 1օՏՏ մօvօ1օքոօոէ օք iոմսՏէria1 aոմ ՏօՇia1 iոքraՏէrսՇէսrօՏ aոմ Շ1օՏօոօՏՏ օք էհօ Շaքiէa1 քrօոօէօ էհօ մօvօ1օքոօոէ օք rսra1 Տօէէ1օոօոէՏ էօ Տօոօ օ6էօոէ aոմ էհօ aմոiոiՏէraէivօ ՏէrսՇէսrօ մօօՏո’է քrօvօոէ էհօ rսra1 Տօէէ1օոօոէՏ քrօո ՏօՇiօ-օՇօոօոiՇ մօvօ1օքոօոէ iո էհօ քrօviոՇօՏ Ճraraէ aոմ Ճrոavir, wհiՇհ հavօ ք1aiո ՏսrքaՇօ, էհօո wօ Շaոոօէ Տa7 էհօ Տaոօ քօr էհօ քrօviոՇօՏ wiէհ ոօսոէaiոօսՏ ՏսrքaՇօ.

Ճ1էհօսջհ 1arջօ vi11aջօՏ օr ՇօոոսոiէiօՏ հavօ Եrօaմօr օքքօrէսոiէiօՏ էօ ՏaէiՏք7 էհօ ոօօմՏ օք քօքս1aէiօո'Տ viէa1 aՇէiviէ7 aոմ քrօviմօ ՏօՇiօ-օՇօոօոiՇ քrօջrօՏՏ, wհօո մiՏՇսՏՏiոջ էհօ ոaէէօr օք օո1arջօոօոէ օք էհօ rսra1 ՇօոոսոiէiօՏ օք էհօ ԽՃ, a մiքքօrօոէiaէօմ aքքrօaՇհ Տհօս1մ Եօ Տհօwո էօ էհօ rսra1 rօՏiմօոՇօՏ wհiՇհ հavօ ք1aiո էօrriէօr7 aոմ rօ1aէivօ17 մօvօ1օքօմ iոէօrrօՏiմօոէia1 էraոՏքօrէ rօսէօՏ aոմ էօ էհօ օոօՏ wհiՇհ հavօ ոօսոէaiոօսՏ aոմ rսջջօմ ՏսrքaՇօ aոմ wօaէ iոէօrrօՏiմօոէia1 ՇօոոսոiՇaէiօո. Սոմօr էհօ ՇօոմiէiօոՏ օք էհօ Շսrrօոէ Տiէսaէiօո, iէ iՏո’է օ6քօմiօոէ էօ rօմսՇօ էհօ ոսոԵօr օք rսra1 ՇօոոսոiէiօՏ iո ոօսոէaiոօսՏ aոմ քrօոէiօr rօջiօոՏ. Օոօ օք էհօ ոaiո iՏՏսօՏ օք էհօ քrօՏքօՇէivօ մօvօ1օքոօոէ aոմ քօ1iՇ7 օք էհօ rսra1 Տօէէ1օոօոէ օք էհօ ԽՃ Տհօս1մ Եօ օո1arջօոօոէ օք Տոa11 vi11aջօՏ iո ոօսոէaiոՏiմօ, ոօսոէaiոօսՏ aոմ քrօոէiօr rօջiօոՏ aոմ rօՏէօraէiօո օք vi11aջօՏ aԵaոմօոօմ քօr մօՇaմօՏ. 1է wi11 հօ1ք էօ iոՇrօaՏօ էհօ օքքօՇէivօ սՏaջօ օք էհօ էօrriէօria1 aոմ aջriՇս1էսra1 rօՏօrvօՏ օք էհօ aԵօvօ-ոօոէiօոօմ rօջiօոՏ, aՏ wօ11 aՏ, iէ wi11 ՇօոէriԵսէօ էհօ ՏօՇiօ-օՇօոօոiՇ Շօոք1օ6 մօvօ1օքոօոէ օք էհօ Ճrոօոiaո rօջiօոՏ aոմ wi11 Եօ a ՏսքքiՇiօոէ քrօ-rօզսiՏiէօ քօr էհօ Տէօaմ7 ՏօՇia1 մօvօ1օքոօոէ օք էհօ ԽօքսԵ1iՇ օք Ճrոօոia.

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. Ա ելյան Պ., Հայաստանի նակչությունը նախախորհրդային ն խորհրդային շրջաններում, Պետհրատ, Ե., 1931, 156 էջ: 2. Ադոնց Մ., Լեռնային շրջանների տնտեսական ն սոցիալական զարգացումը ն նակչության միգրացիան, «Սովետական Հայաստան» օրաթերթ, 1983, թիվ 277: 3. Ավագյան Գ. Ե., Հայկական ՍՍՀ նակչությունը: ԵՊՀ հրատ., Ե., 1975, 303էջ: 4. Ավագյան Գ.Ե., Հանրապետության լեռնային ն նախալեռնային շրջանների հետագա արագընթաց զարգացման համար, «Գյուղատնտեսական գիտությունների տեղեկագիր», 1986, թիվ 1, էջ 32-38: 5. Ավագյան Գ.Ե.Ներքին ռեսուրսների հաշվին, «Լենինյան ուղիով», 1986, թիվ 6, էջ 48-51: 6. Ավագյան Գ.Ե.,,Հայկական ՍՍՀ նակչության տեղա աշխման միտումները ն լեռնային նակավայրերի զարգացման խնդիրները, «Հայաստանի ժողովրդական տնտեսություն», 1986, թիվ 5, էջ 19-24: 7. Ավագյան Գ. ., Լեռնային շրջանների սոցիալ-տնտեսական զարգացման խնդիրները, «Աշխարհագրության հարցեր», գիտական աշխատությունների միջ ուհական ժողովածու, պրակ 3, Ե., 1986, էջ 5-17: 8. Ավագյան Գ.Ե.,Գրգեարյան Հ.Ղ. Հայկական ՍՍՀ նակչության շարժը ն սոցիալ-տնտեսական փոփոխությունները 1920-1980թթ., «Լրա եր հասարակական գիտությունների», 1980, թիվ 11, էջ 53-67: 9. Ավետիսյան Խ.Ա., Զանգեզուրի նակչությունը ն նակավայրերը 40 տարում (1920-1960), ՀՍՍՌ ԳԱ հրատ., Ե., 1963, 106 էջ: 10. Ավետիսյան Խ.Ա., Սովետական Հայաստանի նակչության ն նակավայրերի աշխարհագրություն, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., Ե., 1987, 198 էջ: 11. Ավետիսյան Հ.Ա., Գյուղական նակչության տեղա աշխումը ն դրա վերափոխման մի քանի ուղիները հանրապետությունում, «Հայաստանի ժողովրդական տնտեսություն» 1977, թիվ 1, էջ 15-22: 12. Ավետիսյան Հ.Ա., Հանրապետության գյուղական նակավայրերի տիպերի ճշգրտումը որպես դրանց հեռանկարային զարգացման հիմք, «Հայաստանի ժողովրդական տնտեսություն» 1978, իվ 9, էջ 9-15: 13. Ավետիսյան Հ.Ա., Գյուղական տարա նակեցման վերափոխման գործոնները ն դրանց հաշվառումը պլանավորման ժամանակ: «Հայաստանի

ժողովրդական տնտեսություն» 1980, թիվ 2, էջ 19-27: 14. Ավետիսյան Հ.Ա., Գյուղական տարա նակեցման ռեգիոնալ առանձնահատկությունների հաշվառման հարցեր: «Հայաստանի ժողովրդական տնտեսություն» 1981, թիվ 8, էջ 50-55: 15. Բա այան Հ.Հ., Մանասյան Մ.Գ., Պոտոսյան Ա.Հ., Ժամանակակից ուր անիզացիան ն Շամշադինի շրջանի գյուղական նակավայրերի սոցիալ- տնտեսական զարգացման մի քանի հարցեր, «Ագրոարդ. Գիտություն ն արտադրություն»,1987, թիվ 12, էջ 22-29: 16. Գա րիելյան Ն.Ռ., Աղետի գոտու նակչության միգրացիոն շարժերի աշխարհագրական վերլուծությունը, աշխ.գիտ. թեկ. գիտական աստիճանի հայցման ատենախոսության սեղմագիր, Ե., 2005, 26 էջ: 17. Գրգեարյան Հ.Ղ., Արնելյան Հայաստանի նակչության աշխարհագրությունը Ռուսաստանին նրա միանալու ժամանակ, ՊՀ «Գիտական աշխատություններ», Աշխարհագրական գիտությունների սերիա, հատոր 58, պրակ 3, 1956, էջ 141-169: 18. Գրգեարյան Հ.Ղ., Հայկական ՍՍՀ նակչության աշխարհագրությունը, Ատենախոսություն աշխ.գիտ. թեկ. գիտ. աստիճան հայցելու համար, ., 1964, 292 էջ: 19. Գրիգորյան Զ.Տ., Դիլոյան Վ.Ա., Դուլյան Ս.Մ., Պողոսյան Ա.Մ., Վալեսյան Լ.Հ., Արնելյան Հայաստանի միացումը Ռուսաստանին (քարտեզ), ՀՍՀ, Սովետական Հայաստան, Ե., 1987, էջ 128: 20. Դար ինյան Ա., Եղիազարյան Բ. ն ուրիշներ, ՀՀ գյուղական համայնքները. Տեղեկատվական ապահովում, վերլուծություններ ն տիպաանություններ, Ե., 2007, 344 : 21. Դիլոյան Վ.Ս., Համ արյան Ա., Հայաստանը 2I2 դարի առաջին կեսին, ՀՍՀ, Սովետական Հայաստան, ., 1987, էջ 129-144: 22. Դուլյան Ս.Մ., Վալեսյան Լ,Հ., Հայկական ՍՍՀ տնտեսական աշխարհագրության ակնարկ, «Հայաստան» հրատ., ., 1967, 227 էջ: 23. Եղյան Գ.Բ., Լոռու մարզի ժողովրդագրական իրավիճակի աշխարհագրական վերլուծությունը, աշխ.գիտ. թեկ. գիտական աստիճանի հայցման ատենախոսություն, Ե., 2011, 172 էջ: 24. Լեո,Հայոց պատմություն, նորագույն շրջան, մասն երկրորդ, Ե., 1926, էջ 107-117: 25. Լիսիցյան Ս.Դ., ՀԽՍՀ ֆիզիկական աշխարհագրություն, դեմոգրաֆիա-

յով, Հայպետհրատ., Ե., 1940, 168 էջ: 26. Լիսիցյան Ս.Դ., Զանգեզուրի հայերը, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., Ե., 1969, էջ 84-96: 27. Խոջա եկյան Վ. Ե., Հայաստանի նակչության վերարտադրությունը ն տեղաշարժերը 2I2-22 դարերում 22I դարի շեմին, ՀՀ ԳԱԱ, «Գի-տություն» հրատ., Ե., 2001, 480 էջ: 28. Կորկոտյան Զ., Խորհրդային Հայաստանի նակչությունը վերջին հարյուրամյակում, 1831-1931, Ե., 1932, 186 էջ: 29. Հայկական ՍՍՀ ֆիզիկական աշխարհագրություն, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., Ե., 1971, 469 էջ: 30. Հայաստանի Ազգային Ատլաս, Ա հատոր, Ե., 2007, էջ 110-131: 31. Հայաստանի Հանրապետության 2001 . մարդահամարի արդյունքները (ՀՀ ցուցանիշները) ., 2003, 542 էջ: 32. Հայաստանի ժողովրդագրական ժողովածու 2015, ՀՀ ԱՎԾ, Ե., 2015: 33. Հայաստանի վիճակագրական տարեգիրք, 2015, ՀՀ ԱՎԾ Ե., 2015 , 598 էջ: 34. ՀՀ մարզերը ն Երնան քաղաքը թվերով 2015, վիճակագրական ժողովածու, Ե., 2015: 35. Հայ ժողովրդի պատմություն, հ. 5, Ե., 1974, էջ 189-192, 223: 36. Հայկական ՍՍՀ վարչատերիտորիալ աժանումը (առ 1-ը մայիսի 1988 .) «Հայաստան» հրատ., Ե., 1988, 207 էջ: 37. Մանասերյան Ն.Մ., Առավել ուշադրություն լեռնային շրջանների զարգացմանը, «Լենինյան ուղիով», 1979, թիվ 4, էջ 43-48: 38. Մանասերյան Ն.Մ., Գյուղական նակչության շարժի արդի միտումները ն լեռնային շրջանների զարգացման պրո լեմները, «Հայաստանի ժողովրդական տնտեսություն», 1983, թիվ 1, էջ 37-46: 39. Մանասերյան Ն.Մ., Ուր անիզացիան ն գյուղական նակչությունը, «Լենինյան ուղիով», 1981, թիվ 11, էջ 43-49: 40. Մանասերյան Ն.Մ., Լքված հողերը վերստին տնտեսական շրջանառության մեջ դնելու մասին,«Հայաստանի ժողովրդական տնտեսություն», 1981, թիվ 9, էջ 14-24: 41. Մանասյան Մ.Գ., Գրիգորյան Ա.Թ., Պոտոսյան Ա.Հ., Սյունիքի մարզ. Բնությունը, նակչությունը, տնտեսությունը, «Նահապետ» հրատ., Ե., 2002, 158 էջ:

42. Մանասյան Մ.Գ., Գրիգորյան Ա. Թ., Պոտոսյան Ա.Հ., Շիրակի մարզ. Բնությունը, նակչությունը, տնտեսությունը, «Նահապետ» հրատ., Ե., 2002, 132 էջ: 43. Մանասյան Մ.Գ., Գրիգորյան Ա.Թ., Եղյան Գ. ., Լոռու մարզ. Բնությունը, նակչությունը, տնտեսությունը, «Նահապետ» հրատ., Ե., 2002, 208 էջ: 44. Մանասյան Մ.Գ., ՀՀ տարա նակեցման համակարգը, Ե., ԵՊՀ հրատ. 2005, 400 էջ: 45. Մանասյան Մ.Գ., ՀՀ վարչատարածքային աժանման սկզ ունքները, «Դրօշակ» ամսագիր, Աթենք 1992, թիվ 4, էջ 15-16: 46. Մանասյան Մ.Գ., ՀՀ տարա նակեցման հիմնախնդիրները, //Կայուն հասարակական զարգացումը ն Հայաստանը//, Առաջին ազգային կոնֆերանսի նյութեր, Ե., 1997, էջ 198-201: 47. Մանասյան Մ.Գ., Սյունիքի տարա նակեցման հիմնահարցերը //Ինֆորմացիոն տեխնոլոգիաներ ն կառավարում//, Ե., 1999: 48. Մանասյան Մ.Գ., Պոտոսյան Ա. Հ., Սարգսյան Լ.Մ., Տարա նակեցումը ն Շիրակի մարզի տարածքային ռեուրսների արդյունավետ օգտագործման հիմնախնդիրները,// Աշխարհագրություն 2001, Շիրակի մարզի նական ռեսուրսների օգտագործման ն նապահպանական հիմնախնդիրները//, Ե., 2002, 134-137 էջ: 49. Մանասյան Մ.Գ., Տարածաշրջանային կենտրոնների զարգացման հիմնահարցերը, «Կանթեղ» գիտական հոդվածների ժողովածու, 2001, էջ 114-123: 50. Մանասյան Մ.Գ., ՀՀ տարա նակեցման համակարգը ն վարչատարածքային աժանման արեփոխման հիմնահարցերը, Դրօշակ համ. 1, Ե., 2002, էջ 101-124: 51. Մանասյան Մ.Գ., ՀՀ տարա նակեցման պետական քաղաքականության մշակման հարցի շուրջ, //Աշխարհագրական գիտությունը Հայաստանում//, ԵՊՀ հրատ., Ե., 2006, 229-240 էջ: 52. Մանասյան Մ.Գ., Հասարակական աշխարհագրական հետազոտությունների մեթոդները, ՊՀ հրատ., Ե., 2008, 258 : 53. Մանասյան Մ.Գ., Լոռու մարզի տարա նակեցման համակարգը ն դրա կատարելագործման հիմնահարցերը,// Լոռու մարզի սոցիալ-տնտեսական զարգացման ն նօգտագործման արդի հիմնախնդիրները ն հեռանկարները//, Վանաձոր, 2007, էջ 9-17: 54. Մանասյան Մ.Գ., Սարգսյան Ս., Շիրակի մարզի տարա նակեցման կա-

55.

56.

57. 58.

59.

60.

61. 62. 63.

64.

65.

66.

տարելագործման հիմնախնդիրները, //Հանրապետական գիտական նստաշրջանի նյութեր//, Պրակ. 2, Գյումրի, 2009, էջ 345-348: Մանասյան Մ.Գ., ՀՀ տարա նակեցման համակարգը ն ժողովրդագրական գործընթացների հիմնական միտումները, Միջազգային գիտաժողովի նյութեր Ա. Պրակ. (հասարակագիտական), Վանաձոր, 2009, էջ 284-260: Մանասյան Մ.Գ., Հայաստանի Հանրապետության տարա նակեցման համակարգի զարգացման հիմնահարցերը (աշխարհագրական հետազոտություն), աշխ.գիտ. դոկտորի գիտական աստիճանի հայցման ատենախոսություն, Ե., 2009, 348 էջ: Մանասյան Մ.Գ., ՀՀ գյուղական համայնքների զարգացման մի քանի հարցեր, «Ագրոգիտություն» գիտական ամսագիր, Ե., 2011, թիվ 3-4: Մանասյան Վ.Գ., Ռիսկերը ն ՀՀ գյուղատնտեսական արտադրության մասնագիտացման մեջ դրանց հաղթահարման հնարավորությունները, Բան եր ՀՊՏՀ, 2013, թիվ 1, էջ 69-85: Մանասյան Վ.Գ., Գյուղական փոքր նակավայրերի հիմնահարցերը, «Գյուղատնտեսական գիտությունների տեղեկագիր»,1993, թիվ 1-3, էջ 3-9: Մանասյան Մ.Գ., Մանասյան Հ.Մ., ՀՀ լեռնային տարածաշրջանների կայուն զարգացման հիմնահարցերը (Սյունիքի մարզի օրինակով),ԵՊՀ Տնտեսագիտության Ֆակուլտետ,Տարեգիրք 2013,Ե., 2013,էջ 671-680: Մելքումյան Ս.Ա., ՀՀ վարչատարածքային նոր աժանման հիմնախնդրի մասին, «Զանգակ -97», Ե., 2002,13 էջ: Մելքումյան Ս.Ա., Վարչատարածքային նոր աժանումը կարնոր անհրաժեշտություն է, «Կառավարում» ամսագիր, 2002, թիվ 1: Մելքումյան Ս.Ա., Վարչատարածքային աժանման օպտիմալացումը ՀՀ սոցիալ-տնտեսական զարգացման կարնոր նախապայմանն է, «Բան եր», ԵՊՏԻ, 2004, թիվ1: Մելքումյան Ս.Ա., ՀՀ` գիտականորեն հիմնավորված նոր վարչատարածքային աժանում, «Իրատես» հասարակական-քաղաքական թերթ, 2012, 31 հունվարի: Պոտոսյան Ա.Հ., Հայկական ՍՍՀ գյուղական նակավայրերի մարդաշատությունը, «Ագրոարդ. Գիտություն ն արտադրություն», 1988, թիվ 3, էջ 30-36: Պոտոսյան Ա.Հ., Հայկական ՍՍՀ գյուղական նակավայրերի մորֆոլո-

67. 68. 69.

70.

71.

72. 73.

74.

75.

76. 77. 78.

գիական առանձնահատկությունները, «Ագրոարդ. Գիտություն ն արտադրություն», 1989, թիվ 2, էջ 14-22: Պոտոսյան Ա.Հ., Հայկական ՍՍՀ գյուղական տարա նակեցման տիպերը. «Ագրոարդ. Գիտություն ն արտադրություն», 1989, թիվ 11, էջ 3-11: Պոտոսյան Ա.Հ., Ինչու՞ են դատարկվում լեռնային գյուղերը, «Լենինյան ուղիով», 1989, թիվ 12, էջ 45-50: Պոտոսյան Ա.Հ., Հայկական ՍՍՀ գյուղական տարա նակեցման ռեգիոնալ առանձնահատկությունները, «Ագրոարդ. Գիտություն ն արտադրություն»,1990,թիվ 5, էջ 11-23: Պոտոսյան Ա.Հ., Մանասյան Մ.Գ., Զանգեզուրի գյուղական նակավայրերի սոցիալ-տնտեսական զարգացման մի քանի հարցեր, «Բան եր Երնանի համալսարանի», 1990, թիվ 2, էջ 126-129: Պոտոսյան Ա.Հ., ՀՀ գյուղական տարա նակեցման 1926-1998 թթ. շարժընթացի հիմնական արդյունքները, //Աշխարհագրություն 99//, գիտական աշխատությունների ժողովածու, Ե., 1999, էջ 106-112: Պոտոսյան Ա.Հ., Հայաստանի Հանրապետության գյուղական տարանակեցումը, ԵՊՀ հրատ., Ե., 1999, 240 էջ: Պոտոսյան Ա.Հ., Ղամ արյան Գ., Տարա նակեցումը որպես արդյու- նավետ նօգտագործման նախադրյալ,// Աշխարհագրություն-2001, Շիրակի մարզի նական ռեսուրսների օգտագործման ն նապահպանության հիմնախնդիրները//, գիտագործնական կոնֆերանսի նյութեր, Ե., 2001, էջ 131-134: Պոտոսյան Ա.Հ.,ՀՀ նակչության միգրացիայի հարցի շուրջը,// Основные проблемы географии Южного Кавказа и прилегающи регионов//. Материалы конференции посвяшенной 70-летию геогр. фак-та, Ереван, 2005, с. 199203. Պոտոսյան Ա.Հ., ՀՀ նակչության միգրացիայի առանձնահատկությունները, //Աշխարհ³գրական գիտությունը Հայաստանում. ներկան ն ապագան//, Ե., 2006, էջ 241-245: Պոտոսյան Ա.Հ., Բնակչության աշխարհագրություն, Աշխարհագրական գիտությունը Հայաստանում, Ներկան ն ապագան, Ե., 2006, էջ 48-52: Պոտոսյան Ա.Հ., ՀՀ նակչությունը 2001 թ-ին (քարտեզ, Մ 1:750.000), Հայաստանի ազգային ատլաս, Ե., 2007, էջ 122-123: Պոտոսյան Ա.Հ., Վալեսյան Լ.Հ., ՀՀ նակչության շարժընթացը (քարտեզ Մ 1:1000.000), Հայաստանի ազգային ատլաս, Ե., 2007, էջ 126:

79. Պոտոսյան Ա.Հ.,ՀՀ գյուղական տարա նակեցումը, (քարտեզ, Մ 1:750.000), Հայաստանի ազգային ատլաս Ե., 2007, էջ 130-131: 80. Պոտոսյան Ա.Հ., Լոռու մարզի գյուղական նակավայրերի սոցիալ-տնտեսական զարգացման հիմնախնդիրները,// Լոռու մարզի սոցիալ-տնտեսական զարգացման հիմնախնդիրները//, Վանաձոր, 2007, էջ 80-86: 81. Պոտոսյան Ա.Հ., Թորոսյան Մ.Մ., Գեղարքունիքի մարզի նակչության ն նակավայրերի շարժընթացը, ժամանակակից միտումները, //Գավառի պետական համալսարան, Գիտական հոդվածների ժողովածու//, Ե., 2008, էջ 129-134: 82. Պոտոսյան Ա.Հ.,ՀՀ գյուղական տարա նակեցման ձնավորման պատմաաշխարհագրական նախադրյալները,// Հանրապետական գիտական նստաշրջան, նյութերի ժողովածու//, Գյումրի, 2008, էջ 459-462: 83. Պոտոսյան Ա.Հ.,Շիրակի մարզի գյուղական տարա նակեցման շարժընթացի հարցի շուրջ, //Հանրապետական գիտականի նստաշրջանի նյութեր նվիրված 1988 թ-ի երկրաշարժի 20-րդ տարելիցին//, Գյումրի, պրակ 2, 2009, էջ 352-355: 84. Պոտոսյան Ա.Հ., ՀՀ գյուղական նակչության շարժընթացի ժամանակակից միտումները ն գյուղական տարա նակեցման հիմնախնդիրները, //Միջազգային գիտաժողովի նյութեր նվիրված Վանաձորի պետ. մանկ. ինստիտուտի հիմնադրման 40 ամյակին//, Ա պրակ, Վանաձոր, 2009, էջ 268-272: 85. Պոտոսյան Ա.Հ., Լեռնային երկրների գյուղական տարա նակեցման պայմանների ն առանձնահատկությունների մի քանի հարցեր,// Աշխարհագրության գիտակառուցողական ներուժը ն գործնական կիրառումը//, ՊՀ հրատ., Ե., 2011, էջ 132-141: 86. Պոտոսյան Ա.Հ., ՀՀ գյուղական տարա նակեցման ձնավորման նաաշխարհագրական նախադրյալները, «Ագրոգիտություն» գիտական ամսագիր, թիվ11-12, 2011, էջ 553-558: 87. Պոտոսյան Ա.Հ., Հայաստանի Հանրապետության գյուղական տարանակեցման շարժընթացի մի քանի հարցեր, ԵՊՀ գիտական տեղեկագիր, Երկրա անություն ն Աշխարհագրություն, 2011, թիվ 3, էջ 32-38: 88. Պոտոսյան Ա.Հ., Տավուշի մարզի գյուղական տարա նակեցումը. ձնավորումը, շարժընթացը,հիմնախնդիրները, ԵՊՀ գիտական տեղեկագիր,Երկրա անություն ն Աշխարհագրություն, 2013, թիվ 2, էջ 41-47: 89. Պոտոսյան Ա.Հ. ՀՀ գյուղական նակչության ն նակավայրերի տեղա-

90.

91.

92.

93. 94.

95.

96.

97.

98.

99.

աշխման առանձնահատկությունները որպես լեռնային երկրի, «Ագրոգիտություն» գիտական ամսագիր, 2012, թիվ 3-4, էջ 162-169: Պոտոսյան Ա.Հ.,Հակո յան Հ.Ա., Սյունիքի մարզի գյուղական տարանակեցման ձնավորման ն զարգացման մի քանի հարցեր, «Ագրոգիտություն» 2012, 7-8, էջ 391-397: Պոտոսյան Ա.Հ., Քոլյան Շ.Մ., ՀՀ գյուղական նակչության նական շարժի տարածաշրջանային տար երությունները ն հիմնախնդիրները, «Ակունք», ԵՊՀ Իջնանի մասնաճյուղի գիտական հոդվածների ժողովածու, 2012 թիվ 3 (6), էջ 189-196: Պոտոսյան Ա.Հ., Պոտոսյան Վ.Ա., ՀՀ գյուղական նակավայրերի համալիրային տիպայնացումը որպես դրանց հեռանկարային զարգացման հիմք, «Ակունք», ԵՊՀ Իջնանի մասնաճյուղի գիտական հոդվածների ժողովածու, 2013, թիվ 1 (7), էջ 193-204: Պոտոսյան Ա.Հ.,ՀՀ գյուղական նակչությունը ն նակավայրերը, Ե., 2013, 416 էջ: Պոտոսյան Ա.Հ.,Պոտոսյան Վ.Ա., Վայոց ձորի մարզի գյուղական տարանակեցումը. ձնավորումը, շարժընթացը, հիմնախնդիրները, //Տնտեսության համաչափ զարգացման հիմնախնդիրները ՀՀ-ում//, հանրապետական գիտական կոնֆերանսի նյութեր, Եղեգնաձոր, 2013, էջ 93-98: Պոտոսյան Ա.Հ.,Քոլյան Շ.Մ.,ՀՀ գյուղական առկա նակչության սեռատարիքային կառուցվածքի տարածաշրջանային առանձնահատկությունները ն հիմնախնդիրները, «Ակունք», ԵՊՀ Իջնանի մասնաճյուղի գիտական հոդվածների ժողովածու, 2013, թիվ 2(8), էջ 173-185: Պոտոսյան Ա.Հ., Քոլյան Շ.,Մ., Ստեփանյան Ռ.Ռ., ՀՀ գյուղական նակչության ժողովրդագրական իրավճակի արելավումը որպես գյուղական նակավայրերի զարգացման նախադրյալ, ԵՊՀ գիտական տեղեկագիր, րկրա անություն ն Աշխարհագրություն, 2014, թիվ 1, էջ 38-45: Պոտոսյան Ա.Հ., Քոլյան Շ.Մ., ՀՀ գյուղական տարա նակեցման զարգացման ն վերափոխման վրա ազդող հիմնական գործոնների տարածաշրջանային տար երությունները, //ԵՊՀ Տնտեսագիտության Ֆակուլտետ, Տարեգիրք 2013//., 2013, էջ 681-690: Սամվելյան Ա.Հ., Գոմկցյան Լ.Մ., Գյուղական նակչության միգրացիան ՀՍՍՀ-ում ն նրա տեղա աշխումը, «Գյուղատնտեսական գիտությունների տեղեկագիր», 1981, թիվ 4, էջ 12-23: Սարգսյան Հ. Լ., Հարությունյան Խ. Մ., Մանասյան Վ. Գ., Ագրարային

հատվածի ն գյուղի կայուն զարգացման սոցիալ-տնտեսական հիմնախնդիրները, // ԵՊՀ Տնտեսագիտության ֆակուլտետի արեգիրք //, Ե., 2011, 78 էջ: 100. Սարգսյան Հ.,Անտոնյան Ք.,Խաչատրյան Կ.,Միգրացիա. Միտումներ, Հետնանքներ, Ե. հեղին.հրատ., 2013, 72 էջ: 101. Վալեսյան Ա.Լ., Ուր անիզացման փուլերը Հայաստանի Հանրապետությունում, «էկոնոմիկա», 1992, թիվ 5-6, էջ 12-18: 102. Վալեսյան Լ.Հ., Հայկական ՍՍՀ տնտեսական ն սոցիալական աշխարհագրություն, «Լույս» հրատ., ., 1988, 456 էջ: 103. Քոթանյան Մ.Խ., Հայկական ՍՍՀ սոցիալ-տնտեսական զարգացման նպատակային կոմպլեքսային ծրագիրը, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., Ե., 1982, 66 էջ: 104. 1989 թ. համամիութենական մարդահամարի արդյունքները Հայկական ԽՍՀ-ում, Ե., 1991, 182 էջ: 105. Ֆահրադյան Մ.Վ., Բնակչության կառուցվածքի ն վերարտադրության տարածաշրջանային հիմնախնդիրները ՀՀ-ում, Եր., 2010, 495 էջ: 106. Авакян Г.Е. Экономико-географическая оценка природных условий горных территориий для целей повышения эффективности сельскохозяйственного производства. Изв. ВГО т. 116, 1984, вып. 2, с. 110-120. 107. Авакян Г.Е. Экономико-географические проблемы использования горных территориий.//Проблемы социально-экономического развития горных районов// (Доклады на пленарном заседании), «Луйс», Ереван, 1985, с. 52-66. 108. Авакян Г.Е. Люди и горы. М. «Мысль», 1989, 232 с. 109. Авакян Г.Е., Гргеарян А.К. Сдвиги в размещении сельского населения Арм. ССР за 1926-1983гг. и их последствия в горных районах.//Проблемы социально-экономического развития горных районов//, Ереван, 1985, с. 139-141. 110. Авакян Г.Е., Гргеарян А.К. Карта населения Армянской ССР,(М 1: 2000000), М.,1986. 111. Авакян Г.Е., Тавадян А.А. Выделение горных территорий и их дифференциация при помощи математических методов. //Проблемы социальноэкономического развития горных районов//. Ереван, 1985, с. 169-173. 112. Аветисян О.А. Некоторые особенности развития сельского расселения в Арм.ССР, //Вопросы районной планировки//. Киев, 1976, с. 47-57. 113. Аветисян Х.А. Взаимосвязь между рельефом и расселением населения (на примере Арм. ССР). Изв. АН Арм. ССР, “Науки о Земле”, 1978, Վ 4,

с. 82-87. 114. Алаев Э.Б. Социально-экономическая география, Понятийно-терминологический словарь, М., “Мысль”, 1983, 350 с.121. 115. Алахвердиев Г.Б. Социальные проблемы развития села в горных районах. //Проблемы социально-экономического развития горных районов//. Ереван, 1985, с. 22-24. 116. Алексеев А.И. Многоликая деревня. М., «Мысль», 1990, 266 с. 117. Алексев А.И. Ковалев С.А., Максимов В.А. Основные вопросы географического изучения сельской местности. //Сельская местность: территориальные аспекты социально-экономического развития//. Уфа, 1983. с. 3-20. 118. Армянская ССР. Обзорно-справочная карта. (М 1: 2000000, руководитель работ Л.А.Валсеян), Ереван, 1977. 119. Атлас сельского хозяйства Армянской ССР. Москва-Ереван, 1984, с. 14-16. 120. Бабаев Д.Б. Проблемы системного развития расселения горных районов. //Проблемы социально-экономического развития горных районов//. Ереван, 1985, с. 193-195. 121. Баденков Ю.Н. Устойчивое развитие горных территориий, Известия российской академии наук, серия географическая, 1998, Վ 6, с. 7-22. 122. Бадов А.Д., Бероев Б.М. Основные тенденции перераспределения населения в Северной Осетии. //Проблемы горного хозяйства и расселения //. М., 1990, с.191-200. 123. Бадов А.Д. Формирование, развитие и функционирование расселения в Северной Осетии. Владикавказ, Изд., СОТУ,1993, 174с. 124. Беленкий В.Р. Урбанизация и проблемы сельского расселения. Сборник научных трудов Ташкентского университета. 1976, Վ 520. с. 27-32. 125. Быстрова Н.Н. О зависимости между размещением сферы обслуживания и сельским расселением, Изв. ВГО, 1979, Վ 4, 299-305. 126. Валесян А. Л. Синхронность в пространственной эволюции систем расселения и транспортных сетей. Автореф. дисс. д-ра геогр. наук, М., 1995, 45 с.. 127. Валесян Л.А., Давтян Л.Я., Дулян С.М. Основные тенденции формирования систем расселения Армянской ССР, //География населения в системе комплексного экономического и социального планирования//, Л., 1979. 130 с. 128. Валесян Л.А. Производственно-территориальный комплекс Армянской

ССР, Изд. “Айастан”, Ереван, 1970, 375 с. 129. Валесян А.Л. Расселение в Ереванском столичном регионе. Структура и динамика. //Проблемы горного хозяйства и расселения//. М., 1990, с. 165-178. 130. Валесян Л.А., Погосян Д.А. О системе показателей оценки и картографирования физических свойств территорий в связи с ее хозяйственным использованием. //Мелкомасштабные карты оценки природных условий//, М., 1970.150 с.. 131. Валесян Л., Назарян Х., Манасян М., Торосян М., Подосян А. Спитакское землетрясение как природная и техногенная экономическая катастрофа и его географические последствия, Материалы 1Ճ сьезда географического общества СССР, Л., 1990. 132. Витов В.И. О классификации поселений, “Советская этнография”. 1953, Վ 3, с. 27-37. 133. Гвоздецкий Н.А., Голубчиков Ю.Н. Горы, Изд. «Мысль», М.1987, 399 с. 134. Географический энциклопедический словарь. Понятия и термины. М. Советская энциклопедия, 1988, с. 259 и 274. 135. Геокчайский Ш.А. Сельское расселения Азербайджанской ССР и пути его совершенствования. Автореферат дисс. на соиск. уч.степ. д-ра.геогр. наук Л., 1987, 31 с. 136. Геогкчайский Щ.Ю. Проблемы реконструкции сельского рассеселения в СССР, Изв. ВГО, т. 119, вып. 3, 1987. 137. Гигинеишвили Г.Н., Нахуцришвили Г.Ш. Проблемы устойчивого развития горных областей Грузии, РАН, ИАН, серия географическая, Վ 6, 1998, с. 95102. 138. Глезер О.Б., Барбаш Н.Б., Полян П.М. Особенности и тенденции расселения на центральном Кавказе, //Трансформация горных экосистем большого Кавказа под влиянием хозяйственной деятельности//, М., 1987 с. 127-142. 139. Голубчик М.М., Файбусович Э.Л., Носонов А.М., Макар С.В. Экономическая и социальная география, Основы науки. М., Владос, 2003, 400 с. 140. Голубчиков Ю.Н. География горных и полярных стран, М., Изд.-во МГУ,1997, 304с. 141. Гргеарян А.К. Распределение населения Арм. ССР по вертикальным поясам. //География населения в СССР//, М-Л., 1964, с. 230-239. 142. Гугушвили Т.В. Конструктивно-географическое исследование сельского расселения Груз. ССР, Автореферат дисс. на соиск. уч.степ. канд.геогр.наук

Тбилиси, 1981, 25 с. 143. Гугушвили Т.В. Современные тенденции социально-экономического развития и проблемы трансформации расселения горных районов Грузинской ССР. //Проблемы социально-экономического развития горных районов//, Ереван, 1985, с. 182-185. 144. Гуджабидзе В.В. Изменения в распределении населения Грузинской ССР. //Проблемы горного хозйства и расселения//, М., 1988., с. 150-156. 145. Джаошвили В.Ш. Некоторые вопросы территориального размещения населения горных стран (на примере Груз. ССР). //География населения и населенных пунктов в СССР//, Л., 1967, с. 215-241. 146. Джаошвили В.Ш. Особенности использования горных территорий //Горные территории: рациональное природопользование, хозяйственное освоение и расселение//. Итоги науки и техники. География в СССР, 1988, т. 18, с. 1119: Ред. Ю.П.Баденков, В.М. Котляков, К.С.Лосев. 147. Джаошвили В.Ш. Население Грузии. Тбилиси. “Мецниереба”, 1968, 398 с. 148. Джаошвили В.Ш. Территория - естественное богатство Грузии и проблемы ее использования для расселения. Изв. АН СССР. серия Географическая 1973, Վ 4, с. 55-63. 149. Джаошвили В.Ш. Экономико-географические проблемы горных территорий. //Комплексное географическое изучение и освоение горных территории//. Л., 1980, с.131-144. 150. Зайончковская Ж.А. Обезлюдение горных районов в свете эволюционных процессов в расселении. //Проблемы горного хозяйства и расселения//. М., 1988. 208-211 с. 151. Зайончковская Ж.А. Демографическая ситуация и расселение. М.,1991. 130 с. 152. Исаченко А.И. Географическая среда и расселение в горах; ландшафтно-зональный аспект, Известия русского географического общества Т. 134, вып.2, 2002. 153. Максимов В.А. Экономико-географическое изучение сельской местности, Уфа, 1985. 96 с. 154. Кабо Р.М. Элементы географического изучения населения в СССР, “География в школе” 1941, Վ 3, с. 49-55. 155. Кабо Р.М. Высокогорные степи Чуйской долины Алтая (Природа и население. “Вопросы географии, 1949, б. 14 с. 67-129.

156. Казаков С.Г., Цыганков Д.Н. Особенности географического изучения сельской местности россиийско-украинского приграничья, //Теория социально-экономической географии: современное состояние, перспективы развития (материалы научной международной конференции), Ростов-наДону, 2010, с. 381-383. 157. Карыбаев С. Изменение в сельском расселении Киргизии по высотным ступеням. //Проблемы горного хозяйства и расселения//. М., 1988. 214 с. 158. Каюмов А., Базарбаев А. Некоторые вопросы сельского расселения горных и предгорных районов Узбекистана. //Проблемы социальноэкономического развития горных районов//. Ереван, 1985, с. 192-193. 159. Киракосян Г.Е. Урбанизация и ее социально-экономические последствия. //Проблемы социально-экономического развития горных районов//. Ереван, 1985, с.205-207. 160. Ковалев С.А. Об экономико-географическом положении сельских поселений и его изучении. “Вопросы географии” М., 1957, сб. 41, с. 137-176. 161. Ковалев С.А. Некоторые принципиальные вопросы типологии расселения. “Вопросы географии” М.,1959, сб. 45, с. 8-22. 162. Ковалев С.А. Географическое изучение сельского расселения. (Задачи, методика основные материалы, специальные карты расселения), Изд. геог. фак. МГУ, 1960, 340 с. 163. Ковалев С.А. Экспедиционные методы географического изучения сельских поселений. //Методы географических исследований//. Географгиз. М., 1960. 164. Ковалев С.А. Сельское расселение. Изд. МГУ. 1963, 371 с. 165. Ковалев С.А. Проблемы советской географии сельского расселения. //География населения в СССР// .М-Л., 1964, с. 131-143. 166. Ковалев С.А. Изучение сельской местности в экономической и социальной географии. “Вопросы географии”, сб. 115, М., 1980, с.172-184. 167. Кузнецов Г.А. Развитие производственных сил и проблемы сельского расселения, ЭСХ, 1975, Վ 2, с. 64-69. 168. Куница М.Н. Современный кризис сельского расселения староосвоенных регионов центра России. Демографический аспект, //Социально-экономическая география: история,теория,методы, практика//, Смоленск, 2011, с.486-491. 169. Ляликов Н.И. Типы сельского расселения СССР. “География в школе”, 1948, Վ 2, 3, с. 4-14, 1-14, 3-13, 19-32.

170. Максаковский В.П. Общая экономическая и социальная география, часть 1, М., 2009, 367 с. 171. Магамедов А.М. Особенности организации и расселения сельскохозяйственной территории Дагестана. //Проблемы социально-экономического развития горных районов//, Ереван, 1985, с.160-162. 172. Манасерян Н.М. Урбанизация и проблемы социально-экономического развития горных районов, //Проблемы социально-экономического развития горных районов (Доклады на пленарном заседании) //, Ереван, 1985, с. 27-51. 173. Манасян В.Г. Проблемы возрождения малых сельских поселений в горных районах Армянской ССР. // Проблемы горного хозяйства и расселения//. М., 1990, с. 103-112. 174. Манасян М.Г. Особенности урбанизации в сельской местности горных районов Арм. ССР. //Проблемы социально-экономического развития горных районов//, Ереван, 1985, с. 202-205. 175. Манасян М.Г. Экономико-географический анализ влияния столичности на развитие и функционирование города (на примере г. Еревана), Автореферат дисс. на соиск. уч.степ. канд.геогр.наук М., 1987, 24 с. 176. Манасян М.Г. Анализ и прогнозирование системы расселения Арм. ССР, // Проблемы совершенствования и прогнозирования территориальной организации общества и среды//, Ереван, 1988, с. 191-204 177. Манасян М.Г., Подосян А.А. Некоторые методические вопросы определения степени хозяйственной освоения горных территориий, //Географическое исследование и рациональное природопользование//, Фрунзе, 1989, с. 30-32. 178. Манасян М.Г. Теоретические и методологические вопросы географического исследования расселения, //Теория социально-экономической географии: синтез современных знаний//, Смоленск 2006, с. 159-163. 179. Манасян М.Г., Подосян А.А. Устойчивое развитие горных регионов и социально-экономическая география, //Теория социально-экономической географии: синтез современных знаний//, Смоленск, 2006. с. 159-163. 180. Манасян М.Г. Проблемы устойчивого развития горных регионов РА, Известия аграрной науки, Тбилиси, 2010, том 8, Վ 4, с. 100-102. 181. Маркарян Р.Г. Некоторые особенности расселения горных районов Армянской ССР. “Вопросы географии”, межвузовский сборник научных трудов. Выпуск 3, Ереван, 1986, с. 67-73.

182. Маркарян Р.Г. Горные районы в системе расселения Армянской ССР. //Проблемы социально-экономического развития горных районов//, Ереван, 1985, с. 146-149. 183. Мухаббатов Х. Социально-экономические аспекты развития горных районов Таджикистана, РАН, серия геогр. 1998, Վ 6, с. 109-115. 184. Населенные пункты и население Армянской ССР за 1831-1959 годы (стати ческий сборник), арм. гос. изд., Ереван, 1962, 133 с. 185. Панков С.В. Развитие географической составляющей в исследованиях сельских поселений, //Социально-экономическая география: История, теория, методы, практика// сборник научных статей, Смоленск, 608, с.2011, с. 122126. 186. Погосян Д.А. Сельскохозяйственная оценка природных ресурсов территории Армянской ССР, Изд. АН Арм. ССР, Ереван, 1986, с. 11-78. 187. Подосян А.А. Урбанизация и некоторые проблемы сельского расселения в горных районнах Арм. ССР. //Проблемы социально-экономического развития горных районов//. Ереван, 1985, с. 199-202. 188. Подосян А.А. Горный рельеф и расселение /на примере Республики Армения/ //Проблемы геоморфологии и неотектоники горны6 областей Альпийско-Гималайского пояса, // Международная тематическая конференция, Ереван, 2001, с. 97-99. 189. Подосян А.А. Природно-географические предпосылки развития сельского расселения в горных странах (на примере РА), Известия аграрной науки, том 10, Վ 1, Тбилиси 2012, с. 123-128. 190. Подосян А.А. Основные факторы развития и преобразования сельского расселения в горных странах (на примере РА), // Геополитика и Экогеодинамика регионов //, Научный журнал, Симферополь, 2014, том 10, выпуск 2, с.719-723. 191. Подосян А.А., Хоецян А.В., Манасян М.Г. Особенности миграции населения Республики Армения, // Проблемы миграции в полиэтничном Кавказском региое //Тезисы Международной научной конференции//, Москва-Ставрополь, 2004 , 217-221 с. 192. Полян П.М., Сергеева К.П. Географический анализ вертикальной поясности расселения Изв. ВГО, 1988, т. 120, вып. 5, с. 409-415. 193. Пуляркин В.А. Горные местности: специфика хояйственного развития и современные структурные сдвиги в экономике, РАН, серия географическая,

1998, Վ 6, стр.22-32. 194. Роговская Н.В., Григорьева М.А. Оценка социально-экономического потенциала как элемент програмно-целевого планирования развития сельской территории, //Социально-экономической география: История, теория, методы, практика//, сборник научных статей, Смоленск, 2011, с.398-401. 195. Родоман Б.Б. Способы индивидуального и типологического районирования и их изображение на карте. “Вопросы географии”, 1956, сб. 39. 196. Саркисян Г.Г. Население Восточной Армении в Ճ1Ճ- начале ՃՃ в. Изд. “Гитутюн”, НАН РА Е. 2002, 212 с. 197. Саушкин Ю.Г. Географическое изучение сельских населенных пунктов Советского Союза. “Вопросы географии”, 1947, сб. 5, с. 53-67. 198. Сергеева К.П. Особенности миграции населения горных районов. //Проблемы горного хозяйства и расселения// М. 1988, с.214. 199. Спектор М.Д. Вопросы сельского расселения. М. “Экономика”, 1977, 80 с. 200. Староверов В.И. Социально-демографические проблемы деревни. М.,“Наука”, 1975,287с. 201. Стерн В. Перспективы переустройства села. “Вопросы экономики”, 1980, Վ 1, с. 78-90. 202. Сухов В.И. Основные формы населенных пунктов СССР, Изв. ВГО СССР, 1944, вып. 6, с. 309-329. 203. Ходжаев Д.Г., Вишнякова В.С., Глабина Н.К. Эффективность расселения: проблемы и суждения, М. 1983, “Мысль”, 276 с. 204. Хорев В.С., Смедович С.Г. Расселение населения, М., 1981, с. 192 205. Турун П.П. Эволюция расселения горных районов Ставропольского края. //Проблемы горного хозяйства и расселения//. М., 1990, с. 179-182. 206. Турун П.П. Эволюция и функционирование сельского расселения Ставропольского края. Автор, дисс., к.г.н. М. ИГ РАН 1995, 24 с. 207. Устинова Л.А. Некоторые особенности географии населения Горного Алтая, “Вопросы географии”, 1949, сб. 14. с. 75-107. 208. Чугунова Н.В. Сельское расселение горных районов Краснодарского края и его проблемы. Изв. ВГО, том 118. Вып. 3, 1986, с. 236-239. 209. Шарыгин М.Д., Столбов В.А. Введение в экономическую и социальную географию, Дрофа, М., 2007, 253 с. 210. Фаградян М.В. Региональные особенности расселения и роста населения Сюникского района Армянской ССР. //Проблемы социально-экономи-

ческого развития горных районов//. Ереван, 1985, с. 187-189. 211. Քսrօքօaո Շհarէօr օք Խօսոէaiո ԽօջiօոՏ, ՇօսոՇi1 օք Քսrօքօ, ՇՕՎԻ/ՇԷՃԽ (1994) 15, Ճrէ.2. 212. ԼiԵiՏ2օwՏէi Տ., 8aՇհ1օr 8. Շօոք1iՇէՏ iո ոօսոէaiո arօaՏ – a քrօմiՇaոօոէ քօr ՏսՏէaiոaԵ1օ մօvօ1օքոօոէ //ԽօսոէaiոՏ օք էհօ wօr1մ – Ճ Օ1օԵa1 Priօriէ7 / ՔմՏ. 8.ԽօՏՏօr1i, ).Ծ.1vօՏ. Լ.; Վ.Y.: Parէհօոօո PսԵ1iՏհiոջ, 1997. 450ք. 213. Խarէiոօոջօ Ք. Ճ Pօ1iՇ7 քօr Քսrօքօaո Խօսոէaiո ԽօջiօոՏ. ՇօսոՇi1 օք Քսrօքօ // Շօոջr. օք ԼօՇa1 aոմ Խօջօiոa1 ՃսէհօriէiօՏ օք Քսrօքօ. 3rմ Քսrօքօaո ՇօոքօrօոՇօ օք Խօսոէaiո ԽօջiօոՏ, Շհaոօոոi6, ԻraոՇօ. ՇՕՎԻ / ՇԷՃԽ. 1994. 12. 37 ք. 214. Խօսոէaiո Իօrսո Քva1սէiօո rօքօrէ (1996-1997.) Շօոքi1օմ Ե7 էհօ Խօսոէaiո 1ոՏէiէսէօ. 1997.55 ք. 215. ԽօսոէaiոՏ օք էհօ Մօr1մ – Ճ Օ1օԵa1 Priօriէ7 / ՔմՏ. 8. ԽօՏՏr1i, ).Ծ. 1vօՏ. Լ.; Վ.Y.: Parէհօոօո PսԵ1iՏհiոջ, 1997. 450 ք. 216. ԽհօaմօՏ Խ. Paէհwa7Տ ՂօwarմՏ a ՏսՏէaiոԵ1օ Խօսոէaiո ՃջrriՇս1էսrօ քօr 21Տէ Շօոէսrօ. 1Շ1ԽՕԾ, 1997. 161 ք. 217. ՏքiօՏՏ Ք., 8raոմօոԵօrջօr Շհ. ԽօսոէaiոՏ aոմ Էiջհ1aոմՏ օք էհօ Մօr1մ. Խaք ՏՇa1օ 1: 45000000 //ԽօսոէaiոՏ օք էհօ Մօr1մ – Ճ Օ1օԵa1 Priօriէ7 / Քմ. 8. ԽօՏՏr1i, ). 1vօՏ. ՄaԵօrո; 8օrո: ՏwiՏՏ Իօմօra1 ՕքքiՇօ օք Ղօքօջraքհ7, 1997. 218. PօէօՏ7aո Ճ. А. Ղհօ Խaiո ԻaՇէօrՏ օք Ծօvօ1օքոօոէ aոմ ՂraոՏքօrոaէiօո օք էհօ Խսra1 Տօէէ1օոօոէ iո ԽօսոէaiոօսՏ ՇօսոէriօՏ (քօr Ք6aոք1օ ԽՃ), Ճոոa1Տ օք Ճջrariaո ՏՇiօոՇօ, 2014, Մօ1. 12, Վօ. 2, ք. 70-75: 219. www.arոՏէaէ.aո

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Նախա ան ...................................................................................................... 3

ԳԼՈՒԽ 1. ԳՅՈՒՂԱԿԱՆ ՏԱՐԱԾՔՆԵՐԻ Ու ՏԱՐԱԲՆԱԿԵՑՄԱՆ

ԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ ՀԵՏԱԶՈՏՈՒԹՅԱՆ ՏԵՍԱՄԵԹՈԴԱԿԱՆ ՀԱՐՑԵՐԸ

1.1 Գյուղական տարածքների ձնավորման ն զարգացման պայմաններն ու օրինաչափությունները ......................................................................... 5 1.2 Գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման աշխարհագրական հետազոտության հիմնական խնդիրները ն մեթոդները ........................ 15 1.3 Շրջանացումը ն համալիրային տիպայնացումը որպես լեռնային երկրների գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման հեռանկարային պլանավորման, զարգացման ն կառավարման հիմք ................ 24 1.4 ՀՀ գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման ուսումնասիրվածության վերլուծություն ն գնահատում ........................................... 30

ԳԼՈՒԽ 2. ՀՀ ԳՅՈՒՂԱԿԱՆ ՏԱՐԱԾՔՆԵՐԻ ԵՎ ՏԱՐԱԲՆԱԿԵՑՄԱՆ

ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ ՆԱԽԱԴՐՅԱԼՆԵՐԸ

2.1 Գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման ձնավորման նաաշխարհագրական նախադրյալները .............................................. 39 2.2 Տարածքի նակեցման պատմական նախադրյալները ................... 45 2.3 Տարածքի նակեցման սոցիալ-տնտեսական նախադրյալներն ու գործոնները ......................................................................................... 57 2.4 Տարածքի նակեցման ենթակառուցվածքային ն աշխարհաքաղաքական գործոնները..................................................... 62

ԳԼՈՒԽ 3. ՀՀ, ՈՐՊԵՍ ԼԵՌՆԱՅԻՆ ԵՐԿՐԻ, ԳՅՈՒՂԱԿԱՆ ՏԱՐԱԾՔՆԵՐԻ

ՈՒ ՏԱՐԱԲՆԱԿԵՑՄԱՆ ԲՆՈՐՈՇ ԳԾԵՐԸ

3.1 Գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման աշխարհագրական առանձնահատկությունները ն զարգացման օրինաչափությունները լեռնային երկրներում ...................................................... 67 3.2 Գյուղական նակչության ն նակավայրերի տեղա աշխման ժամանակակից պատկերի վերլուծությունը ......................................... 76 3.3 Գյուղական նակավայրերի մարդաշատության առանձնահատկությունները.................................................................................... 92 3.4 Գյուղական նակավայրերի ձնա անական (մորֆոլոգիական) առանձնահատկությունները ն աշխարհագրական դիրքը ................. 100 3.5 Տարածքի նակեցման տիպերը, գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման շրջանացումը ......................................................... 107

ԳԼՈՒԽ 4. ՀՀ ԳՅՈՒՂԱԿԱՆ ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԲՆԱԿԱՎԱՅՐԵՐԻ

ԺՈՂՈՎՐԴԱԳՐԱԿԱՆ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

4.1 Գյուղական նակչության ն նակավայրերի թվի շարժընթացը (1831-2015 թթ.) ..................................................................................... 125 4.2 Գյուղական նակչության թվի շարժընթացի ժամանակակից միտումները ն սոցիալ-տնտեսական հիմնախնդիրները ..................... 140 4.3 Գյուղական նակչության նական շարժի տարածաշրջանային տար երությունները ն հիմնախնդիրները ............................................ 148 4.4 Գյուղական նակչության ժողովրդագրական իրավիճակի արելավումը որպես նակավայրերի զարգացման նախադրյալ .................... 157

ԳԼՈՒԽ 5. ՀՀ ԳՅՈՒՂԱԿԱՆ ՏԱՐԱԾՔՆԵՐԻ ՍՈՑԻԱԼ- ՏՆՏԵՍԱԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

5.1 Գյուղական նակավայրերի գործառութային կառուցվածքը, արտադրական տիպերը ն զարգացման հիմնախնդիրները .................... 172 5.2 Գյուղական նակավայրերի սոցիալ-աշխարհագրական նութագիրը ն հիմնախնդիրները .............................................................................. 178

ԳԼՈՒԽ 6. ՀՀ ԳՅՈՒՂԱԿԱՆ ՏԱՐԱԾՔՆԵՐԻ ՈՒ ՏԱՐԱԲՆԱԿԵՑՄԱՆ

ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆԱՅԻՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԵՎ

ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ ................................................................................. 182 6.1 Արագածոտնի մարզ ........................................................................ 184 6.2 Արարատի մարզ .............................................................................. 199 6.3 Արմավիրի մարզ .............................................................................. 213 6.4 Շիրակի մարզ .................................................................................. 224 6.5 Լոռու մարզ ...................................................................................... 242 6.6 Կոտայքի մարզ................................................................................ 258 6.7 Գեղարքունիքի մարզ ...................................................................... 271 6.8 Սյունիքի մարզ ............................................................................... 284 6.9 Վայոց Ձորի մարզ ........................................................................... 300 6.10 Տավուշի մարզ............................................................................... 310

ԳԼՈՒԽ 7. ԳՅՈՒՂԱԿԱՆ ՏԱՐԱԾՔՆԵՐԻ ՍՈՑԻԱԼ-ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

ԵՎ ՏԱՐԱԲՆԱԿԵՑՄԱՆ ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՈՒՄԸ ՈՐՊԵՍ ՀՀ ԿԱՅՈՒՆ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՆԱԽԱԴՐՅԱԼ

7.1 Գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման դերը լեռնային երկրների կայուն հասարակական զարգացման գործում ................... 321

7.2 Գյուղական տարածքների ու նակավայրերի զարգացման ն վերափոխման վրա ազդող հիմնական գործոնները ն դրանց տարածաշրջանային տար երությունները .......................................................... 328 7.3 Վարչատարածքային աժանման կատարելագործումը որպես գյուղական տարածքների ու տարա նակեցման զարգացման գործոն ................................................................................................... 338 7.4 Գյուղական տարածքների ու նակավայրերի համալիրային տիպայնացումը որպես դրանց հեռանկարային զարգացման հիմք ... 345 7.5 Գյուղական նակավայրերի սոցիալ-տնտեսական զարգացումը ն տարա նակեցման կատարելագործումը որպես ՀՀ տարածքային ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման ն կայուն զարգացման նախադրյալ ........................................................................................... 359 Ամփոփում................................................................................................... 368 Резюме ....................................................................................................... 390 SuոոՁոy ..................................................................................................... 398 Գրականություն .......................................................................................... 402 Հավելված ................................................................................................... 428

А.А.ПОДОСЯН

СЕЛЬСКՕՔ НАСЕЛЕНИЕ И ПОСЕЛЕНИЯ РЕСПУБЛИКИ АРМЕНИЯ

(комплексное географическое исследование сельских местностей РА)

СОДЕРЖАНИЕ

ПРЕДИСЛОВИЕ .............................................................................................. 3

ГЛАВА 1. ТЕОРЕТИКО - МЕТОДИЧЕСКИЕ ВОПРОСЫ ГЕОГРАФИЧЕСКОГО ИССЛЕДОВАНИЯ СЕЛЬСКИХ МЕСТНОСТЕЙ И

РАССЕЛЕНИЯ

1.1. Условия и закономерности формирования и развития сельских местностей ..................................................................................................... 5 1.2. Основные задачи и методы географического исследования сельских местностей и расселения ............................................................ 15 1.3. Районирование и комплексная типология как основа перспективного планирования, развития и управления сельских местностей и расселения горных стран ................................................... 24 1.4. Анализ и оценка изученности сельских местностей и расселения РА ................................................................................................................. 30

ГЛАВА 2. ПРЕДПОСЫЛКИ ФОРМИРОВАНИЯ СЕЛЬСКИХ

МЕСТНОСТЕЙ И РАССЕЛЕНИЯ РЕСПУБЛИКИ АРМЕНИЯ

2.1. Природно-географические предпосылки формирования сельских местностей и расселения ............................................................................ 39 2.2. Исторические предпосылки заселения территории........................ 45 2.3. Социально-экономические предпосылки и факторы заселения территории................................................................................................... 57 2.4. Инфраструктурные и геополитические факторы заселения территории................................................................................................... 62

ГЛАВА 3. ХАРАКТЕРНЫЕ ЧЕРТЫ СЕЛЬСКИХ МЕСТНОСТЕЙ И

РАССЕЛЕНИЯ РЕСПУБЛИКИ АРМЕНИЯ КАК ГОРНОЙ СТРАНЫ

3.1 Географические особенности и закономерности развития сельских местностей и расселения в горных странах ............................................ 67

3.2 Анализ современной картины размещения сельского населения и поселений .................................................................................................... 76 3.3 Особенности людности сельских поселений ..................................... 92 3.4 Географическое положение и морфологические особенности сельских поселений .................................................................................. 100 3.5 Типы заселения территории, районирование сельских местностей и расселения ................................................................................................. 107

ГЛАВА 4. ДЕМОГРАФИЧЕСКИЕ ПРОБЛЕМЫ СЕЛЬСКОГО

НАСЕЛЕНИЯ И ПОСЕЛЕНИЙ РЕСПУБЛИКИ АРМЕНИЯ

4.1 Динамика численности сельского населения и поселений за (1831-2015 гг.) ........................................................................................... 125 4.2 Современные тенденции и проблемы динамики численности сельского населения ................................................................................. 140 4.3 Территориальные различия и проблемы естественного движения сельского населения ................................................................................. 148 4.4 Улучшение демографической ситуации сельского населения как предпосылка развития населенных пунктов .......................................... 157

ГЛАВА 5. СОЦИАЛЬНО-ЭКОНОМИКОГЕОГРАФИЧЕСКАЯ

ХАРАКТЕРИСТИКА СЕЛЬСКИХ ПОСЕЛЕНИЙ РЕСПУБЛИКИ

АРМЕНИЯ 5.1 Функциональная структура, производственные типы и проблемы развития сельских поселений .................................................................. 172 5.2 Социально-географическая характеристика и проблемы сельских поселений ................................................................................................. 178

ГЛАВА 6. РЕГИОНАЛЬНЫЕ ОСОБЕННОСТИ И ПРОБЛЕМЫ

РАЗВИТИЯ СЕЛЬСКИХ ТЕРРИТОРИЙ И РАССЕЛЕНИЯ

РЕСПУБЛИКИ АРМЕНИЯ ....................................................................... 182 6.1 Арагацотнский марз ........................................................................... 184 6.2 Араратский марз ................................................................................. 199 6.3. Армавирский марз ............................................................................. 213 6.4 Ширакский марз................................................................................. 224 6.5 Лорийский марз .................................................................................. 242 6.6 Котайкский марз ................................................................................. 258

6.7 Гехаркуникский марз.......................................................................... 271 6.8 Сюникский марз.................................................................................. 284 6.9 Вайоцдзорский марз .......................................................................... 300 6.10 Тавушский марз ................................................................................ 310

ГЛАВА 7. СОЦИАЛЬНО-ЭКОНОМИЧЕСКОЕ РАЗВИТИЕ

СЕЛЬСКИХ МЕСТНОСТЕЙ И СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ

СЕЛЬСКОГО РАССЕЛЕНИЯ КАК ПРЕДПОСЫЛКИ

УСТОЙЧИВОГО РАЗВИТИЯ РЕСПУБЛИКИ АРМЕНИЯ

7.1 Роль сельских местностей и расселения в устойчивом общественном развитии горных стран ................................................... 321 7.2 Основные факторы развития и преобразования сельских поселений и их территориальные различия ........................................... 328 7.3 Совершенствование административно-территориального деления как фактор развития сельских местностей и расселения ....... 338 7.4 Комплексная типология сельских местностей и поселений как основа их перспективного развития........................................................ 345 7.5 Социально-экономическое развития сельских поселений и совершенствование расселения как предпосылка рационального использования территориальных ресурсов и устойчивого развития РА ............................................................................................... 359 Заключение.................................................................................................... 368 Резюме ............................................................................................................. 390 Տսոոar7 .......................................................................................................... 398 Использованная литература ...................................................................... 402 Приложения .................................................................................................. 428

ՃԽՏEԼ H.PՕՂՕՏՃՃN

ՂHE RՍRՃԼ PՕPՍԼՃՂIՕN ՃNԾ ՏEՂՂԼEMENՂՏ ՕԲ ՂHE RՃ

ՂՂHE ՇՕMPԼEX ՇEՕՇRՃPHIՇՃԼ ՏՂՍԾՃ ՕԲ ՂHE RՃ RՍRՃԼ

ՏEՂՂԼEMENՂ4

ՇՕNՂENՂՏ

Iոtrօductiօո ............................................................................................................. 3

ՇHՃPՂER 1. ՂHE ՂHEՕREՂIՇՃԼ ՃNԾ MEՂHՕԾIՇՃԼ QՍEՏՂIՕNՏ

ՕN ՂHE ՇEՕՇRՃPHIՇՃԼ ՏՂՍԾՃ ՕԲ RՍRՃԼ ՃREՃՏ

ՃNԾ ՏEՂՂԼEMENՂ

1.1. Ղհօ ՇօոմiէiօոՏ aոմ rօջս1ariէiօՏ օք rսra1 arօaՏ քօrոiոջ aոմ մօvօ1օքոօոէ ...... 5 1.2. Ղհօ ԵaՏiՇ քrօԵ1օոՏ aոմ ոօէհօմՏ օք ջօօջraքհiՇa1 Տէսմ7 օք rսra1 arօaՏ aոմ Տօէէ1օոօոէ ..................................................................................................... 15 1.3. Խօջiօոa1i2aէiօո aոմ Շօոք1օ6 է7քiքiՇaէiօո aՏ a ԵaՏiՏ օք քօrՏքօՇէivօ ք1aոոiոջ, մօvօ1օքոօոէ aոմ ոaոaջօոօոէ օք ոօսոէaiոօսՏ ՇօսոէriօՏ rսra1 arօaՏ aոմ Տօէէ1օոօոէ .................................................................... 24 1.4. Ղհօ aոa17ՏiՏ aոմ օՏէiոaէօ օք ԽՃ rսra1 Տօէէ1iոջ arօaՏ aոմ Տօէէ1iոջ Տէսմ7 ...... 30

ՇHՃPՂER 2. ՂHE PRE-ՇՕNԾIՂIՕNՏ ՕԲ ՂHE RՃ RՍRՃԼ ՃREՃՏ

ՃNԾ ՏEՂՂԼEMENՂ ԲՕRMՃՂIՕN

2.1. Ղհօ ոaէսra1 ջօօջraքհiՇa1 ԵaՇէջrօսոմՏ օք rսra1 arօaՏ aոմ Տօէէ1iոջ քօrոaէiօո............................................................................................................. 39 2.2. Ղհօ հiՏէօriՇa1 քrօ-ՇօոմiէiօոՏ օք էօrriէօr7 Տօէէ1iոջ......................................... 45 2.3. Ղհօ ՏօՇiօ-օՇօոօոiՇ քrօ-ՇօոմiէiօոՏ aոմ քaՇէօrՏ օք էօrriէօr7 Տօէէ1iոջ................................................................................................... 57 2.4. Ղհօ iոքraՏէrսՇէսra1 aոմ ջօօքօ1iէiՇa1 քaՇէօrՏ օք էօrriէօr7 Տօէէ1iոջ .................. 62

ՇHՃPՂER 3. ՂHE ԲEՃՂՍREՏ ՕԲ ՂHE RՃ RՍRՃԼ ՃREՃՏ ՃNԾ

ՏEՂՂԼEMENՂ ՃՏ Ճ MՕՍNՂՃINՕՍՏ ՇՕՍNՂRՃ

3.1. Ղհօ ջօօջraքհiՇa1 քօՇս1iariէiօՏ aոմ մօvօ1օքոօոէ rօջս1ariէiօՏ օք rսra1 arօaՏ aոմ Տօէէ1օոօոէ iո ոօսոէaiոօսՏ ՇօսոէriօՏ ...................................... 67 3.2. Ղհօ aոa17ՏiՏ օք rսra1 քօքս1aէiօո aոմ Տօէէ1օոօոէՏ մiՏէriԵսէiօո Շսrrօոէ Տiէսaէiօո............................................................................................................... 76 3.3. Ղհօ քօaէսrօՏ օք rսra1 Տօէէ1օոօոէՏ քօքս1aէiօո ոսոԵօrՏ ................................. 92 3.4. Ղհօ ջօօջraքհiՇa1 քօՏiէiօո aոմ քօrոa1 ոօrքհօ1օջiՇa1 քօՇս1iariէiօՏ օք rսra1 Տօէէ1օոօոէՏ............................................................................................ 100 3.5 Ղհօ քօքս1aէօմ է7քօՏ օք էհօ էօrriէօr7 aոմ rօջiօոa1i2aէiօո օք rսra1 arօaՏ aոմ Տօէէ1օոօոէ .......................................................................................................... 107

ՇHՃPՂER Ք. ՂHE ԾEMՕՇRՃPHIՇ PRՕՏԼEMՏ ՕԲ ՂHE RՍRՃԼ

PՕPՍԼՃՂIՕN ՃNԾ ՏEՂՂԼEMENՂՏ

4.1. Ղհօ մ7ոaոiՇՏ օք rսra1 քօքս1aէiօո aոմ Տօէէ1օոօոէՏ ոսոԵօrՏ մսriոջ (1831-2015) ...................................................................................................... 125 4.2. Ղհօ Շսrrօոէ էօոմօոՇiօՏ aոմ քrօԵ1օոՏ օք rսra1 քօքս1aէiօո ոսոԵօr մ7ոaոiՇՏ ........................................................................................................... 140 4.3. Ղհօ քսոմaոօոէa1 քrօԵ1օոՏ aոմ rօջiօոa1 մiքքօrօոՇօՏ օք էհօ ոaէսra1 ոօvօոօոէ օք rսra1 քօքս1aէiօո ........................................................................... 148 4.4. Ղհօ iոքrօvօոօոէ օք մօոօջraքհiՇ Տiէսaէiօո օք քօքս1aէiօո aՏ քrօrօզսiՏiէօ օք Տօէէ1օոօոէՏ մօvօ1օքոօոէ ................................................................................. 157

ՇHՃPՂER 5. ՂHE ՏՕՇIՕ-EՇՕNՕMIՇ ՇEՕՇRՃPHIՇՃԼ

ԾEՏՇRIPՂIՕN ՕԲ ՂHE RՍRՃԼ ՏEՂՂԼEMENՂՏ

5.1. Ղհօ քսոՇէiօa1 ՏէrսՇէսrօ, iոմսՏէria1 է7քօՏ aոմ մօvօ1օքոօոէ քrօԵ1օոՏ օք rսra1 Տօէէ1օոօոէՏ............................................................................................ 172 5.2. Ղհօ ՏօՇia1 ջօօջraքհiՇa1 մօՏՇriքէiօո aոմ քrօԵ1օոՏ օք rսra1 Տօէէ1օոօոէՏ ..... 178

ՇHՃPՂER 6. ՂHE ԲՍNԾՃMENՂՃԼ PRՕՏԼEMՏ ՃNԾ REՇIՕNՃԼ

PEՇՍԼIՃRIՂIEՏ ՕԲ ՂHE RՃ RՍRՃԼ ՃREՃՏ ՃNԾ

ՏEՂՂԼEMENՂ..................................................................................................... 182 6.1. Ղհօ ՃraջaէՏօէո ոar2 ................................................................................. 184 6.2. Ղհօ Ճraraէ ոar2 ......................................................................................... 199 6.3. Ղհօ Ճrոavir ոar2 ..................................................................................... 213 6.4. Ղհօ Տհiraէ ոar2 ......................................................................................... 224 6.5. Ղհօ Լօri ոar2 ............................................................................................ 242 6.6. Ղհօ Ճօէa7է ոar2....................................................................................... 258 6.7. Ղհօ Օօջհarէսոiէ ոar2............................................................................... 271 6.8. Ղհօ Տ7սոiէ ոar2 ....................................................................................... 284 6.9. Ղհօ Մa7օէՏ Ծ2օr ոar2 ............................................................................... 300 6.10. Ղհօ ՂavսՏհ ոar2...................................................................................... 310

ՇHՃPՂER 7. ՂHE ՏՕՇIՕ-EՇՕNՕMIՇ ԾEVEԼՕPMENՂ ՕԲ ՂHE

RՍRՃԼ ՃREՃՏ ՃNԾ IMPRՕVEMENՂ ՕԲ ՂHE ՏEՂՂԼEMENՂ ՃՏ Ճ

ՏՃՇԽՇRՕՍNԾ ՕԲ ՂHE RՃ ՏՍՏՂՃINՃՏԼE ԾEVEԼՕPMENՂ

7.1. Ղհօ rօ1օ օք rսra1 arօaՏ aոմ Տօէէ1օոօոէ iո ՏսՏէaiոaԵ1օ ՏօՇiօ–օՇօոօոiՇ մօvօ1օքոօոէ օք ոօսոէaiոօսՏ ՇօսոէriօՏ ........................................................... 321 7.2. Ղհօ ոaiո քaՇէօrՏ aքքօՇէiոջ օո մօvօ1օքոօոէ aոմ էraոՏքօrոaէiօո օք rսra1 Տօէէ1օոօոէՏ aոմ էհօir rօջiօոa1 մiքքօrոօՇօՏ ........................................................ 328

7.3. Ղհօ iոքrօvօոօոէ օք aո aմոiոiՏէraէivօ մiviՏiօո aՏ a քaՇէօr օք rսra1 arօaՏ aոմ Տօէէ1օոօոէ մօvօ1օքոօոէ ........................................................... 338 7.4. Ղհօ Շօոք1օ6 է7քiքiՇaէiօո օք rսra1 arօaՏ aոմ Տօէէ1օոօոէՏ aՏ a ԵaՏiՏ օք էհօir քօrՏքօՇէivօ մօvօ1օքոօոէ ......................................................................... 345 7.5. Ղհօ ՏօՇiօ-օՇօոօոiՇ մօvօ1օքոօոէ օք rսra1 Տօէէ1օոօոէՏ aոմ iոքrօvօոօոէ օք էհօ Տօէէ1օոօոէ aՏ a քrօ-Շօոմiէiօո օք էհօ ԽՃ էօrriէօria1 rօՏօսrՇօՏ օքքօՇէivօ սՏօ aոմ ՏսՏէaiոaԵ1օ մօvօ1օքոօոէ ..................................... 359 Տսոոar7 ................................................................................................................ 368 Резюме ................................................................................................................... 390 Տսոոar7 ................................................................................................................ 398 ԽՔԻՔԽՔՎՇՔՏ ....................................................................................................... 402 ՃէէaՇհոօոէ ............................................................................................................. 428

Ալագյազ Սադունց Ավշեն Բերքառատ Գեղադիր Գեղաձոր Գեղարոտ Ճարճակիս Լեռնապար Ծաղկահովիտ Ծիլքար Հնա երդ Մելիքգյուղ

Բնակավայրի անվանումը

ք.Երնան

Բնակավայրի արձրությունը ծովի մակարդակից

5012085

ԱՐԱԳԱԾԻ ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆ

Կենտրոնը ք. Աշտարակ

Արագածոտնի մարզ

79412

1030969 1186000

1103488

Բնակչության թիվն ըստ տարիների

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԲՆԱԿԱՎԱՅՐԵՐԻ ՑԱՆԿԸ ԵՎ

ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ ԹԻՎԸ (1926-2016 ԹԹ.)

1060138

1073700

ՀԱՎԵԼՎԱԾ

Միրաք Նորաշեն Շենկանի Ջամշլու Ռյա թազա Կանիաշիր Սիփան Վարդա լուր Միջնատուն ք.Աշտարակ գ.Մուղնի Ագարակ Աղձք Անտառուտ Ավան Խնուսիկ Արագածոտն Արտաշավան Լուսաղ յուր Նիգատուն Արուճ Բազմաղ յուր Բյուրական Դեպրեվանք Լեռնարոտ Կար ի Կոշ

ԱՇՏԱՐԱԿԻ ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆ

16327

20609

20636

18834

18005

Ղազարավան Նոր Ամանոս Նոր Եդեսիա Շամիրամ Ոսկեհատ Ոսկեվազ Սաղմոսավան Սասունիկ Կարին Վերին Սասունիկ Տեղեր Ուշի Ուջան Փարպի Օհանավան Օշական Օրգով ք. Ապարան Արագած Արայի Ափնագյուղ Եղիպատրուշ Երնջատափ Թթուջուր Լուսագյուղ Ծաղկաշեն Հարթավան

ԱՊԱՐԱՆԻ ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆ

Ձորագլուխ Կայք Նիգավան Շողակն Շենավան Չքնաղ Ջրամ ար Սարալանջ Վարդենիս Վարդենուտ Քուչակ ք. Թալին Ագարակավան Ակունք Աշնակ Մեծաձոր Արագածավան Թաթուլ Արտենի Օթնան Արնուտ Գառնահովիտ Գետափ Կանչ Դաշտադեմ Դավթաշեն

ԹԱԼԻՆԻ ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆ

Դիան Եղնիկ Զարինջա Զովասար Թլիկ Իրինդ Լուսակն Ծաղկասար Կաթնաղ յուր Կարմրաշեն Կաքավաձոր Հակկո Հացաշեն Դդմասար Մաստարա Ձորագյուղ Ներքին Բազմա երդ Ներքին Սասնաշեն Նոր Արթիկ Շղարշիկ Ոսկեթաս Պարտիզակ Սորիկ Սուսեր Վերին Բազմա երդ Վերին Սասնաշեն Ցամաքասար

ք. Արտաշատ Ա ովյան Ազատավան Այգեզարդ Այգեպատ Այգեստան Արաքսավան Արնշատ Բաղրամյան Բարձրաշեն Կաքավա երդ Բերդիկ Բերքանուշ Բյուրավան Բուրաստան Գետազատ Դալար Դեղձուտ Դիմիտրով Դիտակ Դվին Լանջազատ Կանաչուտ Հնա երդ Հովտաշեն

ԱՐԱՐԱՏԻ ՄԱՐԶ

Կենտրոնը` ք.Արտաշատ

ԱՐՏԱՇԱՏԻ ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆ

16774

30319

25066

22269

20679

Մասիս Մխչյան Մրգանուշ Մրգավան Մրգավետ Նարեկ Նշավան Նորաշեն Շահումյան Ոստան Ջրաշեն Վարդաշեն Վերին Արտաշատ Վերին Դվին Քաղցրաշեն ք. Արարատ ք. Վեդի Այգավան Ավշար Արալեզ Արարատ Արմաշ Գոռավան Դաշտաքար Եղեգնավան Երասխ Զանգակատուն

ԱՐԱՐԱՏԻ ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆ

15376

18694 10073

20480 12963

20235 11384

20366 11579

Լանջանիստ Լանջառ Լուսաշող Լուսառատ Նոյակերտ Նոր Կյանք Նոր ուղի Շաղափ Ոսկետափ Պարույր Սնակ Տիգրանաշեն Սիսավան Սուրենավան Վանաշեն Վարդաշատ Գինեվետ Տափերական Ուրցալանջ Ուրցաձոր Փոքր Վեդի ք.Մասիս Ազատաշեն Այնթափ Ար աթ Արգավանդ Արնա ույր Գեղանիստ

ՄԱՍԻՍԻ ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆ

12390

20063

21376

20215

20484

Գետափնյա Դաշտավան Դարակերտ Դար նիկ Զորակ Խաչփառ Հայանիստ Հովտաշատ Ղուկասավան Մարմարաշեն Նիզամի Նորա աց Նորամարգ Նոր Խար երդ Նոր Կյուրին Ջրահովիտ Ռանչպար Սայաթ-Նովա Սիս Սիփանիկ

ք. Արմավիր ք.Մեծամոր Ամասիա Այգեշատ Արազափ

ԱՐՄԱՎԻՐԻ ՄԱՐԶ

Կենտրոնը ք. Արմավիր

ԱՐՄԱՎԻՐԻ ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆ

14932 31954

-

41670 10298

-

32034

29319

28885

Արաքս Արգավանդ Արմավիր Արտաշար Արնիկ Բամ ակաշատ Բերքաշատ Գետաշեն Եղեգնուտ Երասխահուն Զարթոնք Մայիսյան Լենուղի Լուկաշին Խանջյան Հայկավան Հացիկ Սարդարապատ Այգնան Մարգարա Մրգաշատ Նալ անդյան Նոր Արմավիր Նոր Արտագերս Նոր Կեսարիա Նորապատ Նորավան Շենավան

Ջանֆիդա Ջրաշեն Ալաշկերտ Վարդանաշեն Տանձուտ Փշատավան Արգինա Արտամետ Արնադաշտ Բագարան Բաղրամյան Դալարիկ Երվանդաշատ Լեռնագոգ Կող ավան Հուշակերտ Մյասնիկյան Շենիկ Վանանդ Տալվորիկ Քարակերտ ք.Վաղարշապատ Ակնալիճ Ակնաշեն Աղավնատուն Ամ երդ

ԲԱՂՐԱՄՅԱՆԻ ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆ

էՋՄԻԱԾՆԻ ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆ

19699 44014 55470

56388

46540

46749

Այգեկ Այգեշատ Ապագա Առատաշեն Արագած Արաքս Արշալույս Արտիմետ Արնաշատ Բաղրամյան Գայ Գրի ոյեդով Դաշտ Դողս Լեռնամերձ Լուսագյուղ Խորոնք Ծաղկալանջ Ծաղկունք Ծիածան Հայթաղ Հայկաշեն Հովտամեջ Մեծամոր Մերձավան Մրգաստան Մուսալեռ Նորակերտ

-

Շահումյան Շահումյանի թռչնաֆա րիկա Ոսկեհատ Պտղունք Ջրառատ Ջրար ի Գեղակերտ Տարոնիկ Փարաքար Թաիրով Ֆերիկ

ք.Գավառ Բերդկունք Գանձակ Գեղարքունիք Լանջաղ յուր Լճափ Ծաղկաշեն Ծովազարդ Կարմիրգյուղ Հայրավանք Նորատուս Սարուխան

ԳԵՂԱՐՔՈՒՆԻՔԻ ՄԱՐԶ

Կենտրոնը` ք. Գավառ

ԳԱՎԱՌԻ ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆ

-

23681

30459

26621

20765

19490

ք.Ճամ արակ Աղ երք Այգուտ Ճապկուտ Անտառամեջ Արծվաշեն Արտանիշ Գետիկ Դպրա ակ Դրախտիկ Թթուջուր Կալավան Բարեպատ Ձորավանք Մարտունի Շորժա Ջիլ Վահան ք. Սնան գ. Գագարին Գեղամավան Դդմաշեն Զովա եր Լճաշեն Ծաղկունք Ծովագյուղ

ԿՐԱՍՆՈՍԵԼՍԿԻ ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆ

ՍԵՎԱՆԻ ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆ

20663

24695

21422

19229

19169

Նորաշեն Չկալովկա Սեմյոնովկա Վարսեր ք. Մարտունի Աստղաձոր Արծվանիստ Գեղհովիտ Նշխարք Լեռնակերտ Երանոս Զոլաքար Ծովասար Լիճք Ծակքար Ծովինար Ձորագյուղ Մադինա Ներքին Գետաշեն Վաղաշեն Վարդաձոր Վարդենիկ Վերին Գետաշեն ք.Վարդենիս Ազատ Ախպրաձոր

ՄԱՐՏՈՒՆՈՒ ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆ

ՎԱՐԴԵՆԻՍԻ ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆ

11187

13810

12804

12753

11756

12685

12894

12597

12209

Ակունք Այրք Ավազան Արեգունի Արփունք Գեղամա ակ Գեղամասար Գեղաքար Դարանակ Լճավան Լուսակունք Խաչաղ յուր Ծափաթաղ Ծովակ Կախակն Կարճաղ յուր Կութ Կուտական Զառիվեր Մաքենիս Մեծ Մասրիկ Ներքին Շորժա Նորա ակ Նորակերտ Շատջրեք Շատվան Ջաղացաձոր Սոթք

Վաննան Վերին Շորժա Տորֆավան Տրետուք Փամ ակ Փոքր Մասրիկ

ք.Վանաձոր Ազնվաձոր Անտառամուտ Արջուտ Արջուտ ե/կ /կից ավան Բազում Անտառաշեն Գուգարք Դարպաս Դե ետ Եղեգնուտ Լեռնապատ Լերմոնտով Հայլավար Գյուլլուդարա Հալդարլի Քիլիսա Ձորագետ Ձորագյուղ

ԼՈՌՈՒ ՄԱՐԶ

Կենտրոնը` ք. Վանաձոր

ԳՈՒԳԱՐՔԻ ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆ

49423

146003

128207

107394

86199

82221

ք.Ալավերդի գ.Ակներ ք.Ախթալա գ. Առողջարանին կից ավան ք. Թումանյան գ.Քո եր ե/կից ավան ք.Շամլուղ գ.Ախթալա գ.Բենդիկ Աթան Ահնիձոր Այգեհատ Արդվի Արնածագ Աքորի Դսեղ Թեղուտ Լորուտ

-

Մարգահովիտ Շահումյան Վահագնանձոր Վահագնի Փամ ակ Փամ ակ ե/կ կից ավան 1400 Քարա երդ Ֆիոլետովո

ԹՈՒՄԱՆՅԱՆԻ ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆ

16713 21791

24702

16641

13343

13583

Ծաթեր Ծաղկաշատ Կաճաճկուտ Կարմիր Աղեկ Հագվի Հաղպատ Ճոճկան Մարց Մեծ Այրում Փոքր Այրում Մղարթ Նեղոց Շամուտ Շնող Չկալով Ջիլիզա Քարինջ Քարակոփ Օձուն Ամոջ ք. Սպիտակ Արնաշող Գեղասար Գոգարան Լեռնանցք Լեռնավան Լուսաղ յուր

ՍՊԻՏԱԿԻ ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆ

14536

18500

14984

12881

12954

Խնկոյան Ծաղկա եր Կաթնաջուր Հարթագյուղ Ղուրսալ Մեծ Պարնի Նոր Խաչակապ Շենավան Շիրակամուտ Ջրաշեն Սարալանջ Սարահարթ Սարամեջ Քարաձոր ք.Ստեփանավան գ.Արմանիս Ագարակ Ամրակից Բովաձոր Գարգառ Գյուլագարակ Լեջան Լոռի երդ Կաթնաղ յուր Կողես Կուրթան Հո արձի

ՍՏԵՓԱՆԱՎԱՆԻ ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆ

16295 20100

16299

13086

12783

Հովնանաձոր Յաղդան Սվերդլով Պուշկինո Վարդա լուր Ուռուտ Ուրասար ք.Տաշիր Ապավեն Արծնի Բլագոդարնոյե Դաշտադեմ Լեռնահովիտ Կաթնառատ Ձյունաշող Ձորամուտ Գոգավան Մեդովկա Կրուգլայա շիշկա Մեծավան Մեղվահովիտ Նորամուտ Միխայելովկա Նովոսելցովո Նորաշեն Պաղաղ յուր Պետրովկա

ՏԱՇԻՐԻ ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆ

10093

Պրիվոլնոյե Սարատովկա Գետավան Սարչապետ

ք. Ա ովյան ք.Բյուրեղավան Ակունք Առինջ Արամուս Արզնի Բալահովիտ Գառնի Գեղադիր Գեղաշեն Գեղարդ Գողթ Զառ Զովաշեն Զովք Կաթնաղ յուր Կամարիս Կապուտան Կոտայք Հատիս Հացավան

ԿՈՏԱՅՔԻ ՄԱՐԶ

Կենտրոնը` ք. Հրազդան

ԿՈՏԱՅՔԻ ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆ

38255

53316

44569

43495

44417

Ձորաղ յուր Մայակովսկի Նոր գյուղ Նուռնուս Ողջա երդ Պտղնի Ջրա եր Ջրվեժ Գետարգել Սնա երդ Վերին Պտղնի ք. Հրազդան ք.Ծաղկաձոր ք.Չարենցավան Ալափարս Աղավնաձոր Արզական Արտավազ Փյունիկ Բջնի Լեռնանիստ Կարենիս Մարմարիկ Մեղրաձոր Գոռգոչ Ջրառատ Սոլակ

ՀՐԱԶԴԱՆԻ ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆ

41378 24590

58276 32229

52808 25039

41875 30363

41170 20490

Քաղսի Ֆանտան Հանքավան ք.Եղվարդ ք.Հոր Հաճն Արագյուղ Արգել Բուժական Գետամեջ Զովունի Զորավան Թեղենիք Մրգաշեն Նոր Արտամետ Նոր Գեղի Նոր Երզնկա Պռոշյան Սարալանջ Քանաքեռավան Քասախ Քարաշամ

ք. Գյումրի Ազատան Ախուրիկ

ՆԱԻՐԻԻ ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆ

ՇԻՐԱԿԻ ՄԱՐԶ

Կենտրոնը` ք. Գյումրի

ԱԽՈՒՐՅԱՆԻ ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆ

42313 108446 205922

230600

10210 10439

150917

11627 10168

121976

11672

117714

11880

Ախուրյան Այգա աց Առափի Արնիկ Բայանդուր Բենիամին Գետք Երազգավորս Լեռնուտ Կամո Կապս Կառնուտ Կարմրաքար Կրաշեն Հայկավան Հացիկ Հացիկավան Հովիտ Հովունի Ղարի ջանյան Ախուրյան եկ/կից ավան Մայիսյան Մարմաշեն Մեծ Սարիար Բասեն Շիրակ Ոսկեհասկ

-

-

-

Ջաջուռ Ջաջուռավան Ջրառատ Վահրամա երդ Փոքրաշեն Քեթի Ալվար Արավետ Աղվորիկ Ամասիա Արդենիս Արեգնադեմ Բանդիվան Բերդաշեն Պաղակն Գառնառիճ Եղնաջուր Բյուրակն Գտաշեն Կամխուտ Զարիշատ Երիզակ Զորակերտ Դարիկ Ծաղկուտ Լորասար Հողմիկ Հովտուն

ԱՄԱՍԻԱՅԻ ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆ

Մեղրաշատ Շաղիկ Ողջի Ջրաձոր ք.Արթիկ Անուշավան Արնշատ Գեղանիստ Գետափ Լեռնակերտ Լուսակերտ Հայկասար Հայրենյաց Հառիճ Հոռոմ Հովտաշեն Մեծ Մանթաշ Մեղրաշեն Նահապետավան Նոր Կյանք Պեմզաշեն Սարալանջ Սարատակ Սպանդարյան Վարդաքար Տուֆաշեն Փանիկ Փոքր Մանթաշ

ԱՐԹԻԿԻ ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆ

16343

24774

17561

19534

ք.Մարալիկ Աղին Աղին կայարան Անիավան Անիպեմզա Նորշեն (Բագրավան) Խարկով Գուսանագյուղ Իսահակյան Բարձրաշեն Լանջիկ Լուսաղ յուր Հայկաձոր Ձիթհանքով Ձորակապ Շիրակավան Ջրափի Սառնաղ յուր Սարակապ Քարա երդ Աշոցք Արփենի Բաշգյուղ Բավրա Գոգհովիտ Զույգաղ յուր Թավշուտ

ԱՆԻԻ ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆ

ԱՇՈՑՔԻ ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆ

Թորոսգյուղ Լեռնագյուղ Կարմրավան Կաքավասար Կրասար Հարթաշեն Ձորաշեն Ղազանչի Մեծ Սեպասար Սուսայելյան Սալուտ Սարագյուղ Սարապատ Սիզավետ Վարդաղ յուր Ցողամարգ Փոքր Սարիար Փոքր Սեպասար

ք.Գորիս Արավուս Բարձրավան Ակներ Խնածախ Խնձորեսկ Խոզնավար Խոտ

ՍՅՈՒՆԻՔԻ ՄԱՐԶ

Կենտրոնը` ք.Կապան

ԳՈՐԻՍԻ ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆ

10377

17408

22627

23261

20591

20342

Կոռնիձոր Հալիձոր Հարթաշեն Հարժիս Ներքին Խնձորեսկ Շինուհայր Շուռնուխ Աղ ուլաղ Վանանդ Ձորակ Որոտան Սվարանց Վաղատուր Վերիշեն Տաթն Տանձատափ Տեղ Քաշունի Քարահունջ Քարաշեն ք. Մեղրի գ. Ագարակ Ալվանք Գուդեմնիս Լեհվազ Լիճք Կարճնան

ՄԵՂՐՈՒ ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆ

Կուրիս Նռնաձոր Շվանիձոր Վահրավար Վարդանիձոր Այգեձոր Թխկուտ Տաշտուն ք.Կապան ք. Քաջարան Ագարակ Աղվանի Անտառաշատ Առաջաձոր Արծվանիկ Գեղանուշ Գոմարան Գեղի Գեղավանք Կարդ Դավիթ Բեկ Տավրուս Եղեգ Եղվարդ Լեռնաձոր Կավճուտ Մուսալլամ

ԿԱՊԱՆԻ ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆ

19315 11385 35676

42355

45711

43190

42640

Աճանան Խդրանց Ծավ Շիշկերտ Կաղնուտ Ձորաստան Վանեք Ճակատեն Ներքին Խոտանան Ներքին Հանդ Նորաշենիկ Շիկահող Շրվենանց Չափնի Սյունիք Սըզնակ Դիցմայրի Խորձոր Բարգուշատ Սրաշեն Սնաքար Վերին Գիրաթաղ Ներքին Գիրաթաղ Վարդավանք Վերին Խոտանան Տանձավեր Ուժանիս Նոր Աստղա երդ

Աջա աջ Ոչեթի Գետիշեն Քաջարան Քարուտ Կիծք Օխտար ք. Սիսիան ք. Դաստակերտ Ախլաթյան Աղիտու Անգեղակոթ Աշոտավան Արնիս Բալաք Բնունիս Բռնակոթ Գետաթաղ Գորայք Դար աս Շամ Թանահատ Թասիկ Լծեն Լոր Ծղուկ Հացավան

ՍԻՍԻԱՆԻ ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆ

10373

15051

14894

16843

14856

Իշխանասար Մուցք Նորավան Շաղատ Շաքի Շենաթաղ Որոտան Սալվարդ Սառնակունք Նժդեհ Ցղունի Սպանդարյան Վաղատին Տոլորս Տորունիք Ույծ

ք.Եղեգնաձոր Ագարակաձոր Աղավնաձոր Աղնջաձոր Արենի Ամաղու Արտա ույնք Արփի Գետափ Գլաձոր

ՎԱՅՈՑ ՁՈՐԻ ՄԱՐԶ

Կենտրոնը` ք. Եղեգնաձոր

ԵՂԵԳՆԱՁՈՐԻ ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆ

10118

Գնիշիկ Մոզրով Գողթանիկ Ելփին Եղեգիս Թառաթում Խաչիկ Հերմոն Արատես Կալասար Հոր ատեղ Հորս Մալիշկա Շատին Չիվա Ռինդ Սալլի Վարդահովիտ Գետիկվանք Սնաժայռ Վերնաշեն Քարագլուխ ք.Վայք ք.Ջերմուկ գ.Կեչուտ Ազատեկ Արին Արտավան

ՎԱՅՔԻ ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆ

Բարձրունի Գնդեվազ Գոմք Ախտա Կապույտ Զառիթափ Հորադիս Զեդեա Խնձորուտ Կարմրաշեն Հերհեր Մարտիրոս Նոր Ազնա երդ Սարավան Ուղեձոր Սերս Փոռ

ք. Նոյեմ երյան ք. Այրում Արճիս Բագրատաշեն Բաղանիս Բարեկամավան Բերդավան Դե եդավան Դեղձավան

ՏԱՎՈՒՇԻ ՄԱՐԶ

Կենտրոնը` ք. Իջնան

ՆՈՅԵՄԲԵՐՅԱՆԻ ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆ

ՏԱՎՈՒՇԻ ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆ

ք. Բերդ Այգեձոր Այգեպար Արծվա երդ Տավուշ Իծաքար Ծաղկավան Մովսեսգեղ Նավուր Ներքին Կարմիր900 աղ յու Նորաշեն Չինարի Չինչին Չորաթան Պառավաքար Վարգավան Վերին Կարմիր աղ յուր 1300

Դովեղ Լճկաձոր Կոթի Կող Հաղթանակ Ոսկեպար Ասկիպար Ոսկեվան Պտղավան Ջուջնան Զորական

10131

ք.Իջնան ք.Դիլիջան Ազատամուտ Բախուդարլու Ակնաղ յուր Աղավնավանք Աճարկուտ Այգեհովիտ Կայան Աչաջուր Բերքա եր Գանձաքար Գետահովիտ Գոշ Դիտավան Ենոքավան Թեղուտ Լուսահովիտ Լուսաձոր Խաշթառակ Խաչարձան Գեղատափ Ճերմակավան Ծաղկավան Կիրանց Հաղարծին Հովք Սարիգյուղ Սն քար Վազաշեն

ԻՋԵՎԱՆԻ ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆ

11412 -

15402 20552

16522 23009

20223 16202

21081 17712

20723 17587

ԱԿՍԵԼ ՊՈՏՈՍՅԱՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ԳՅՈՒՂԱԿԱՆ ԲՆԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ

ԲՆԱԿԱՎԱՅՐԵՐԸ

(ՀՀ գյուղական տարածքների համալիր աշխարհագրական հետազոտություն)

ПОДОСЯН А.А.

СЕЛЬСКՕE НАСЕЛЕНИЕ И ПОСЕЛЕНИЯ РЕСПУБЛИКИ

АРМЕНИЯ Ղкомплексное географическое исследование сельских местностей РА4

ՃԽՏEԼ H.PՕՂՕՏՃՃN

ՂHE RՍRՃԼ PՕPՍԼՃՂIՕN ՃNԾ ՏEՂՂԼEMENՂՏ ՕԲ ՂHE RՃ

ՂՂHE ՇՕMPԼEX ՇEՕՇRՃPHIՇՃԼ ՏՂՍԾՃ ՕԲ ՂHE RՃ RՍRՃԼ

ՏEՂՂԼEMENՂ4

Վերստուգող սր ագրիչ` Շ. Քոլյան Համակարգչային շարվածքը ն ձնավորումը` Մ.Չիքիլիզյանի, Կ. Չալա յանի Շապիկի ձնավորումը` Ա. Պատվականյանի Տպագրված է «Tiոe to Pոint» օպերատիվ տպագրությունների սրահում: ք. Երնան, Խանջյան 15/55

Ստորագրված է տպագրության 21.11.2017: Չափսը 60x84 1/16: Տպ. մամուլը 29,125: Տպաքանակը 100: ԵՊՀ հրատարակչություն ք. Երնան, 0025, Ալեք Մանուկյան 1 ՄՄՄ.publiտհing.Ձո