Հայաստանի Հանրապետության պետական անվտանգության համակարգի ձևավորումը և գործունեությունը 1918 – 1920 թթ.

ԵՐԵՎԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

Վ. Հ. ՎԻՐԱԲՅԱՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ
ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ
ՊԵՏԱԿԱՆ ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ
ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ՍՏԵՂԾՈՒՄԸ
ԵՎ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԸ
1918 - 1920 ԹԹ.
(ՀԵՏԱԽՈՒԶՈՒԹՅՈՒՆ,
ԲԱՆԱԿ, ՆԳՆ)

ԵՐԵՎԱՆ
ԵՊՀ ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ
2015

Երնանի Պետական Համալսարանի
Հայագիտական Հեւտաղուտությունների

Պաս .խմբադիր ն գրախոս՝ ոլ դ.դ., պրոֆեսոր Է. Գ. ՄԻՆԱՍՅԱՆ

Վիրաբյան Վ. Հ.

Հայաստանի Հանրապետության Պետական անվտանգության համա-
կարգի ստեղծումըն գործունեությունը 1918 - 1920 թթ. (Հետախուզություն,
բանակ ԿՆՆԳՆ). Մենագրություն. - Երնան, ԵՊՀ հրատ., 2015. - 746 էջ:

Մենագրությունում սկզբունքորեն ճոր մոտեցում է ցուցաբերվում քննարկվող հիմնահար-
ցերին, պարզաբանվում է Հայաստանի Հանրապետությունում 1918-1920թթ. ընթացած ազգա-
յին-պետական անվտանգության համակարգիձնավորման գործընթացներին, կառավարու-
թյան դիրքորոշմանըն գործունեությունը պետական անվտանգության համակարգի կարնորա-
գույն օղակների՝ հետախուզականն հակահետախուզական ծառայության, ՆԳՆ ուժային կա-
ռույցների, միլիցիային այլնայլ մարմիններիկազմակերպման ու ուղղորդման գործում: Մե-
ճագրությունում նորովի են բացահայտվում հետախուզության ն բանակի փոխհարաբերության
ուռազմաքաղաքական ուժերի հայեցակարգերը: Նախատեսված է պատմաբանների, միջազ-
գայնագետների, քաղաքագետների ն լայն հասարակության համար:

ՅՂՈՅԵՆՅո . ԷԼ. Ղհծ ԸՐ6Յնօո Յոմ 2ՇԷՐՂԾ օքէհճ Տէ2(6 Տօ«աւ1էջ ՏՖՏէՇու օքէհծ ՏՇքսԵլԼ Ը օք
Ճոուճուռ (1918 - 1920). Լոշօտնջո8օո, Ճո» Ճոմ ԽԱՃ (010ոօջոռքի)). -ՆՇԼՇ2ո, Էր. ՏէՅ(6 Սուն.
ՖրՇՏՏ, 2015. - 746 ք.

Ղհծ ոօոօջաքի 15 մ670164 էօ էհօ 1ուօլջօոծծ Տ6ԲՊՇ62ոմ էհօ 2-ՈՄ-61օճԱոջ քօնօ», հ158017օԻ
161 ճեօոտ ԵՇԽ7ՇՇո էհ6տօ Խ7Օ ՏեՒԱՇԼԱո6Տ հ՛Օող 1918 էօ 1920 ւո էհօ Է1ոՏէ ՔՇքսԵնօ օԲ/Ճոռծու: 8Տ ՇԱ 85
10 186 քոՕՇ65Տ6Տ ՕԲ616Ձնոջ էհօ ոճնօոճ| Տէճէծ ՏՇՇսոէ7 Տ7Տէծող. /Ճ քոոօլքո1ի7/ ոշ ճթքոօճօհ 1618է6օ4 էօ
հօ 15ՏԱՇՏ ՕՐԼհծ 1ութ1լջ6ոօօ Տ6-76Շ6Յոմ ծ /Ճոոր» 15 1դն՛օմսօօմ 1ո էհօ ոդօոօջոճթհ». Օո հօ Խ/հօ16
էհօ ոօռոօջոշքի 8150 քւօՏՇուտ էհօ Յէնխձծ օԲէհծ քւնծտ Ձոմ էհօ Տ0Խ6Րուռծու էօ էհշէ 1ողքօոճոէ 1ՏՏԱՇ 25
Ֆ/61| 85 էհօ քօՏւեօո օքԼհօ ոունեո/-քօնեօ8110ո66Տ Ձոձ Մ2110սՏ ՕՒՋ2ո12400ՈոՏ էօ հօ ողշյօր 15Տս6Տ ՕԻ
էհօ Տօօսոլէ7 Տ7ՏԼՇու ՎՇԽօ1օքողծոէ. ՛ՒհՇ ոոօոօջոճքի) 15 1ոԼՇոմօմ էօ հ15է0112ոՏ, քօԱ1օճոՏտ ոմ 4 «06
1ՁՈՏՇ Օէ 1ՇՅԱ6ոՏ.

ՕԶ ԵՊՀ հրատարակչություն, 2015 թ.
Օ Վանիկ Վիրաբյան, 2015 թ.

Նվիւում եմ տիկնոջս`
ԼԻԱՆՆԱՅԻՆ

Սի ոտնահարիր ինձ, ով իմ թշնամի, թէ գլորուէցի, նո-
ռից կր կանգնեմ, քանի որ, եթէ խխաւարում նստեմ, Տէրն
է իմ լոյսը: (Քանի որ մեղանչեցի Տիրոջ դէմ, համբե-
րութեամբ կր տանեմ նրա բարկութիւնը, մինչեւ որ նա
արդարացնի իմ դատաստանը, իրաւունք տայ ինձ, ինձ
ճանի դէպի լոյսը, եւ ես տեսնեմ նրա արդարութիւնը:
Ինձ կը տեսնի իմ թշնամին, եւ ամօթր կր պատր նրան,
որ ասում էր ինձ. «Ուր է քո Տեր Աստուածը»: Իմ
աչքերը կր տեսնեն նրան: Արդ նա ոտքի կոխան կը
դառնայ, ինչպէս ճանապարհր կաւը-

Մ, իք իայի մարդարքութիւնը, 7: 8, 10
Առտուածաչունչ

ԱՌԱՋԱԲԱՆԻ ՓՈԽԱՐԵՆ
Հայկական հետախուզությունը գործողության մեջ
( 1918 - 1920 թթ.)
Պատմական փաստեր ն իրողություններ

Վերջին տարիներին տեղի ունեցած արմատական Հեղաբեկումները Հա-
սարակական- ք աղաք ական Հարաբերությունների լ Հանրության դիտակցու-
օրվա Հրամայականը դարձավ ուսումնասիրելու Հայող նորագույն, է Հաւո-
կաւլես, Հայասունի երեք Հանըավեւոությունների ւվաուուությունը, դրանց
խոր անւսչաու ուսում նաաիրումը: Պասոմության փաաւոերը ակնբւաախորեն վկա-
գիան (ոստիկանություն) լ անչուչւո, Հատուկ ծառայությունները: Նկաւռի

թյան ռաղզմաքաղաջական Համակարգում հս կարեոր տեղ են դրավել ու
գրավում են այդ կառույցները, այստեղից ել ինքնին Հասկանոլի է դա-
ոնում, թե որքան այժմեսկան ու Հրաւուուլ նշանակություն է ուուսնում Հա-
գներից մեկի` Հաւոուկ ծառայությունների (Հետախուղության լ Հակլածե-
բանակի կազմակերման անցյալի ողջ փորձի Համակողմանի ուսումնասի-
րումը լ ընդձանըացումը, որոք ունեն դործնական լ ճանաչողական նշա-
նակություն այսօրվա պետաքաղաքական ն. Հասարակական, Հատկապես աշ-
խարչաթաղաթական ու անկախ պետականության դործընթացների տեսան-
կյունից: Ինքնին Հասկանալի է, որ ներկա գործընթացների պայմաններում,
երբ էական փուխոխություններ տեղի ունեցան ն տեղի են ունենում նան
Հայ պատմագիտության մեջ, Հրամայական անճշրաժեչտություն առաչացավ
կբկին անդրադառնալ այդ կարեոր Հարցին, բացածշայտելով նորանոր ուշա-
գրավ էջեր Հայկական Հետախուզության ե պետական անվտանդության այլ
ուժային օղակների դործունեության ւվաւումությունից, դրանով իսկ ւիեորձե-
լով ավելի ամբողջական, ընդծանրական դարձնել Առաջին Հանրապետութ-
լ կուուսկցությունների կողմից թույլ ւորված բացթողումները լ սխալները:
Քանզի ներկայումս զգալի չափով մեծացել է Հետաքրքրությունը պատմա-
ուստի փորձ է արվել վերծանել Հենց այդ շրջանի պատմական Հիչողությու-
նները` անդրադառնալով Հատուկ ծառայությունների՝ Հեւուսխուղության է
գործունեության դժվարին ուղու մի քանի չբացաշայտված էջերի, ինչպես
նան ճշդրտել որոչ Հարցեր, ատուդելով փաստերը հ չրջանառության մեջ
դնելով նոր արխիվային հ այլ վավերադրեր:

Միաժամանակ, կարեոր Է շել, որ սույն թեմայի ընտրությունը ամե-
նեին էլ ւաւուսծ սկանություն չէ, այն ուսումքնւիրելու անձրաժեչւոությու-
նը Համաշունչ է ներկա այն դործընթացներին, երբ ղանաղան պառմա-քա-
ղաջական Հանդամանքների բերումով ինքնուրույն ե Հիրավի անկախ պե-
ւոություն դառնալու ուղին բոնած Հայասոանը որոշակի ջայլեր է կաւու-
թյուն են դարձել որոշ «դաղաւփիարներ», որոնք Հիմքթից ւիւուսծ են Լ չեն
բխում ուժեղ ու լիարժեք ւվեւոություն դառնալու այն Նւվււուսկադրոււմների
ոդուց, որ դրել են իրենց առաջ աղդային-քաղաջական լավագույն ուժերը է
Է նրան, որ կասկածելի ե մեր կարծիքով, միանդամայն ոչ արդարացված է.

4

մի գործընթացից ղեպի մյուսը: Օրինակ, Հիմնավորված ե. ճիչտ միջնորդա-
վորված անցում կատարելով (որն իչարկե միայն բառախաղ չե, այլ քաղա-
ֆականություն, ւյն Լ բավականին բարձը որակի) «Պեւռւսկան Անվունդու-
թյան Կուիւոհից» դեւի «Աղդային Անվտանդության Վարչություն», ււյ-
յունը», դրանից Հեւոո չեշւուսկի անկում ւռեղի ունեցավ ւվեւուսկան-.ք աղաք ա-
կան դործընժացների ընթացակարգում հ. անցում կատարվեց դործի կաղմա-
կերպման հ պետաքաղաջական դործընթացների ըմբոնման այն «մակարդա-
կին», Համաձայն որի երկիրը պետք ե բավարարվեր ընդամենը «Ազդային
Անվտանդության Ծառայության» Համսկարդով: Բերվեցին զանազան ոչ
լուրջ ւկաւոճաուսբ անություններ լ աղաք ական Հիմնավորումներ, որ Հա-
էներդետիկ-տնտեսական Հղորությունների կարիջ չունի (ինչպես օրինակ
ւվաաւորւսււով ում մեքջենաչինություն լ սարք աշինություն, ծանը սրդյունա-
բերություն, Լ չենք ւում ինքնաթիուշչինություն, է առւոված մի ւրաացե,
ասենք, լիարժեք ուսղ մական սրդյունաբերություն ունենուլ, յլ միանդա-
մայն կարող է բավարարվել ծխախուտադործությամբ, Հյութերի ե պաղպա-
ղակի արտադրությամբ (ւ այն էլ բացառապես օտարերկրյա տեխնոլոդիանե-
բի վրա Հենված): Մի չարք փաստարկներ բերվեցին, որ ղա չի բխում տարա-
ծաշրջանային չաճերից, որ Հայաստանը ոչ ոջի չի սպառնում ն Հարհան
երկրների կողմից իրեն ել վտանդ չի սպառնում, որ Եվրախործուրդը կլուծի
բոլոր տարածաչրջանային խնդիրները ե կասպաշովի անվոանդության կա-
յուն Համակարդի սռեղծման ու դործունեության բոլոր խնդիրները, ինչից
բխում էր հնքադրություն անել, որ մի խոսջով պարտադիր չե ունենալ,
ասենք թե` «Ազդային Անվտանդության նախոասըարություն», ւյլ կարելի է
բավարարվել միայն «ծառայությամբ»: Նմանակարդ ջաղաքականություն
իրականացվեց նան Ներքին Գործերի նախարարության նկատմամբ, որի Հե-
տեանջով վերջինիս կարգավիճակը փոխվեց, նման այն բանին, որ ասենք,
երբ անցում է կաւուսըվում «Միութենական Հանրըւուվեւոությունից Ինքնո-
վար Հանրապետության» կարգավիճակին, այդտեղից ել դեպի «ինքնավար
մարզի» վիճակի ե. ոչ ընդշակառակը: Հայաստանի Հանրապետությունը
կանգնեց մի ուղու վըա, որ մեկը մյուսի եւոհից սկսեցին փլուղվել ւյն կա-
բնոր պետական-քաղաքական Համակարգերը, ինչպիսիք են ներթին դործերի
ն անվտանգության կառույցները (ՆԳՆ-ն «թեթնացվեց» ն արդյունքում
սոեղծվեց «Հայտուռանի ոստիկանություն» կառույդը, ձեուքի Հեւո փոչիաց-
նելով ւս կա կադրուժը), որոնց անձ ւոքեմւււո թույլ նմանակումները սւոեղծ-

Հենց ւյ դ կարեոր Հուվիւուսկ» էջը, չճավակնելով սւլառիչ ւվաւուսախւսն ւոււվ
Հարցի այս կամ այն բնադավառին: Եվ այնուամենայնիվ, մենք եկել ենք
ենթակա նույնիւկ այն Հիմնախնդիրները, որոնք կարծես թե արդեն բասվա-
կանաչւաւի Համակողմանիորեն ե լիարժեքորեն ուսումնասիրվել են նախկի-
մուն ւվաւուքութ յանը ռվիրված Հիմնասծարցերը: Եվ ջանի որ Հետախուղական
ծառայությունը կամ Հետախուղական ու Հակածեւտոախուղական բ աժանմուն-
ացավ Համալիր Հարցաշարի մեջ որոչակի կտրվածջով ջննարկել առկա Հիմ-
խթանիչ դործոնի դեր չի կատարել, որպեսզի արխիվներից օգտվող Հետաղո-

պայմանավորված են եղել ժամանակաշրջանի առաջ բերած բարդույթներով:
Մեր կողմից կատարված աշխատանքի ընթացքում Հնարավորինս ուշադրու-
թյուն դարձվեց Հենց այդ բնույթի արխիվային Է այլ բաղմաթիվ փաստերի
վբա, որոնք անուղղակիորեն կամ արբեր առիթներով անդրադառնում եին
ւսյդ Հայ մարդկանց` Հեւուսխույղզների դործունեությանը: Եվ չնայած ւյս
պածի տեսանկյունից ոչ ամբողջական, երբեմն էլ կցկտուր, կիսատ-պոտտ է.
անուղղակի բնույթի արխիվային վավերադրերին ու տարաբնույթ նյութե-
րին, մենք եկանք այն եղրածանդման, որ հթե 1918 -1920 թթ. եղել են պե-
ւուսկանություն, բանակ, բանկ լ ւյլեսյլ կառույդներ, ուրեւքն, բ նականա-
րեն լիարժեք ուժային Համակարդ, միլիցիա ն առՀշասարակ` իրավապած մար-
միններ, այլն ւքեն մի լուրջ ւվեւուսկանութ յան Համար Հ«ւսչք ու ւսկանջի»
դեր կաւուսրող Հատուկ ծառայություններ՝ Հեւուսխուղության լ Հակաձեւուս-
խուղության Համակարդ, ինչես Վոււե այլ կառույցներ, մի խոսքով` ւվեւուս-
կան անվտանդության ջիչ թե չատ ավարտուն ե լիարժեք Համակարդ, որը
կծառայեր Հայաստանի Հանրապետության ներքին ն արտաքին ջաղաքակա-
նության տարբեր խնդիրների լուծմանը: Եվ այդ տեսանկյունից ել մեր կող-
մից կատարված Հետաղոտությունը բերեց որոշակի արդյունքի: Արխիվային
նյութերից ակնշայտ ղարձավ, որ Հայաստանի Առաջին Հանրապետությունը,
ոչ միայն փորձել է ձեավորման բարդ դործընթացներ ապրող անվտանդու-
թյան Համակարդի չրջանակներում ունենալ ն ստեղծել ոչ միայն Ներքին
Գործերի մարմինների բավականին ճյուղավորված Համակարգ, որն ունեցել
է բաղ մութիվ դործաոնություններ, այլե դլործուն է աշխաւոող Հեւուսխու-
ղություն լ Հակածեւուսխուղություն, որոնք սոեղծվել է դլործել են ՀՀ
Զինվորական նախարարության Համակարդում` ՀՀ զորքերի Գլխավոր Շտա-
բում, ձդատելով Հասնել որոշակի արդյունքների, որոնք ցավոք, ոչ միշտ կամ
ավելի ճիչտ Հաղվադեպ են Հաշվի առնվել ու իրաւեսորեն դնածատվել 1918
- 1920 թվականների իչխանությունների կողմից, որն ընդչծու մինչե 1920
թ. վերջը դտնվում էր Սերյան խանդավառ չմոլքի մեջ: Խորանալով նյութե-
րի ուսումասիրության մեջ, մեղ Համար միանդամնույն Հասկանուլի ու ւսկն-
Հայտ դարձավ, որ Առաջին Հանրապետության պետական անվտանգության
Համակարդի ուսում նատիրությունը ւվարղ աւլես Հանիրավի մոռացության է
մատնվել Հետաղոտողների կողմից, այն տեղ չի դտել ինչպես խործրդային,
բաղդի պատմադիտության մեջ, որն ել մեղ դրդեց ձեռնամուխ լինել այս
Հույժ կարեոր հ. Հետաքրքիր Հիմնախնդրի Հնարավորին չափ խոր ուսում-
նասիրությանը: Ավելին, կարեոր է ընդգծել, որ եթե նույնիսկ այն եղել է
ընդամենը Զինվորական նախարարության Գլխավոր չտաբի մի բաժան-

մունք, արդեն բավարար է, քանզի պարտադիր չեր, որ այն լիներ մի այնպի-
ռի կառույդը, ին չւվիսին ունեն մեծ ւռերությունները: Իսկ ւյն, որ ՀՀ Հեւտա-
է «Հետախուզական բնույթի ւռեղեկություններ Հավաքելով», ինչը Հենց
յուռ դործունեություն, բավարար թե ոչ, դո արդեն ւյլ բնույթի Հարց է, լ
կարծես թե որոչ դեպքերում դա էլ քիչ չէ:

րի` Հեւուսխուղ ական է Հակածեւուսխուղ ական ծառայությունների, ՆԳՆ ու-
նպատակադրումների մեջ խնդիր է դրվել նան Հնարավորինս Համակողմանի
ուսվարության ոաղ մաք աղաք ական դործունեությունը, ինչւվես Վոն որոշյա-
րության Գլխավոր շտաբում սւոեղծված Հեւուսխուղ ական բաժանմունքի,
սռեղծման ու դործունեության Հեւո ւոնչվող ֆինանուսկան-ւոնչոեսական,
կադրային Շիմնածարցերը, դրանք դիտարկելով ՀՀ կառավարության ու
կերական-քաղաքական դործընթացները, այդ ՀՇամակարդի բաղկացուցիչ
ւո յոօը ֆիչ թե Հռ լուրջ է ւմ բողջական ուսում նատիրություններ չեն
Շրաւղլարակվել, բացառությամբ տողերիս Հեղինակի մի չարք աշխատութ-
յունների, որոնք ւվաւուադիւուկան ռումով նորույթ են, ջանղի դրանց

1 Տե՛ս Վ. Վիրաբյան, Հայաստանի Առաջին Հանրապետության հատուկ ծառայու-
թյունները 1918-1920թթ. (Հայոց քաղաքականպատմության նորագույն էջերից), Եր., ՀՊՃՀ,
1999, ճույնի` Հայաստանի Հանրապետությունը 1918-1920 թթ. ՀՀ կառավարության ռազմա-
քաղաքական գործունեությունը ն կուսակցությունները (Հայոց Քաղաքական պատմության

8

ւկաումության բացզառսոլես չուսումնւառիրված Հիմնաձարցերը: Ասվածից կա-
բելի 5 եզրակացության դալ, որ սույն մենադրության գիտական նորույթը
յամբ արխիվային փաստաթղթեր ե այլեայլ նյութեր, Հայ պատմադիտութ-
յան մեջ առաջին անդամ` ժամանակակից պատմադիտության պածանջներին
Համածձունչ չաւվփանիչներով ու ւվածսնջներով, փորձ է սրվում լույ ուս
կան անվտանգության ւյլ ուժային կառույգների ու ուոորաբ աժ անում ների,
մի խոսքով` ւվեւուսկան անվւուսնդության Համակարդի սոեղծման ու դործու-
նեության արդյունքների ւաուությունը: Որոլես դիւուական նորույթ, մե-
կասկած ու նեն գիտագործնական կարեոր նշանակություն ՀՀ, լ ւսո Հ ււոուբ-
բակ Հայկական պետականության ներկա դործընթացների իմաստավորման
ու աւվաղդայի մարւուսվարության ուղղությունների որոչման, ւվւուում ուք աղ ա-
ջական գործընթացների դասերի Հաշվառման տեսանկյունից: Աչխատութ-
յան Հարուուո ւիւաււուսկան լ ւռեսական եղրակացությունները կարելի է օղ-
«սպիտակ» էջերը լրացնելու առումով, այլե ռազմաքաղաջական Հարցերին
բելի Ե կազմակերպել Հատուկ դասընթացներ ու դործնական պարաղմունջ-
ներ: Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել ՀՀ Ազգային անվտանդության
ուաղ մաոււսումբնւկան Հասւուսոությունների Համար:

Այս ամենի Հետ մեկտեղ, սակայն, անծրաժեչտ Է ընղդծել, որ Հեււ-
խուղության ւկաուության Հեւուսղուուման ւռւումուվ| դնւած աւռոումներում
գիտականորեն չճիմնավորված լ ոչ ւաքբողջական ւռեւակեւոնե ը:

Այս ռումով ուշադրության արժանի է Հայկական Հեւտախուղության
վեւոերան Վ. Ա. Պեւորոսյանիշ դգիրջ-Հուշադրությունը, որը ԽորՀրդային Հա-
յաււուսնի է Երրորդ Հանըառվեւտության յուրածւաւռուկ ւուսրեդրություն է՝
Հարուստ դիտարժան փաստերով ն արժանաշիչատակ իրադարձությունների
մաին նկարադրություններով: Հեւտախուղության վաււուսկաչւուռ վեւոերան

էջերից), Եր., 1999, էջ 22-27, նույնի` Հայկական հետախուզությունը Առաջին Հանրապե-
տության տարիներին (1918 -1920 թթ.), Եր., Ասողիկ, 2003, նույնի` Հայաստանի Առաջին Հա-
ճնճրապետության Միլիցիան ն Ներքին ԳործերիՆախարալությունը (1918 -1920 թթ.), Եր., Ասո-
ղիկ, 2003, նույնի` Հայաստանի Հանրապետության Պետական անվտանգության համակարգի
ստեղծումըն գործունեությունը 1918-1920 թթ.- Եր., «Լուսակն»,2006: Նույնի` Հետախուզու-
թյունը ն բանակը 1918-1920 թթ, Եր., Լուսակն, 2009 ն այլն:

2 Տես Պ. Ա. Պետրոսյան, Էջեր հետախույզի կյանքից, Եր., Հեղ. հրատ., 2009:

9

Պ. Պետրոսյանը բերում է մի չարք Հետաքրջիր օրինակներ, սակայն չվկա-
յակոչելով Հայտնի հ. արդեն վաղուց չրջանառության մեջ դրված սկղզբնաղ-
բյուրները (որը գուցե ն ելնում ե իր Հեղինակած դրքի Հուշաղրային բնույ-
թից, ե ինչ-որ տեղ դա արդարացված ե): Պ. Պետրոսյանը միանդամայն ար-
դարացիորեն դնաշատելով մի չարջ պատմափաստեր, տեղին նկատել է, որ
«Հայաստանի Առաջին Հանըաղետության ւվեւուսկան մարմինների Համ ւ--
վույն փառստադրելով Հայտնի իրողությունը Առաջին Հանրապետության
Պետրոսյանը Հակասելով ինթն իրեն ե իր կողմից բերված օրինակներում
«լուրջ Հետաղզուռություններ են կատարվել (ոչ մի օրինակ չի բերվում, սա-
կայն կարելի էր ն պեոք էր նչել նման փաստերի մասին - վ. Վ.) կաւուսրվել
Հայաստանի Առաջին Հանրավետության անվտանդության մարմինների
կազմավորման ն դործունեության վերաբերյալ»5, մյուս կողմից ժխտում է
Առաջին Հանրապետության Հետախուզության պատմության վերաբերյալ
Հրապարակի վրա առկա, այղ թվում առաջին Հերթին տողերիս Հեղինակի ճի
չարք դրթերի, մենադրությունների ե բաղմաթիվ գիտական Հոդվածների
դոյության ւիւսուոր, լ ւվաարղ աւլես ւվնդում Հեւու յալը. «Շատ ափսոս, որ բա-
ցակայում են մանըամռան տեղեկություններ նրա անձի | Հեղինակը նկոռոի
ներից մեկին` Տիգրան Թադեոսի Դեվոյանցին, որի մասին դեռ 1999 թվակա-
նից սկսած ե առ այսօր մեր կողմից Հրապարակվել են մի չարջ մենադրու-
մեչ դրված արխիվային ն այլ պատմափաստերը Հնարավորություն են տա-
լիս Հնարավորինս լիարժեք կերտելու տաղանդավոր Հայ Հետախույզի բիչ
թե շոռո բաղմոդունեղ ե ամբողջական կերպարը) ն ընդչանրավպես այն ժա-
մանակվա Հետախուզական ծառայության դործունեության մասին »6: Վերն
կառուսրված տջնաջան ն միանդամայն դիտարժան աշխատանքը, որը նվիր-
ընդամենը կատարել ենք որոչ կարհոր եզրաշանդումներ ջննարկվող Հիմ-

3 Պ. Ա. Պետրոսյան, Էջեր հետախույզի կյանքից, էջ 386:
4Նույն տեղում, էջ 387:
5 Նույն տեղում, էջ 386:
6 Նույն տեղում, էջ 387:

10

Նասխնդրի վերաբերյալ, արել որոշ անձ րաժեչւո դիւոարկումներ, ճշդըտումներ
լ սկզբունքային առումով ւռեղին վերադնածաւոումներ, որոնք, կարծում
ենք, Հարցի ւվաւունւքննութ յան ւռեսանկյունից ւվասըւուսդիր են:

ԱռՀասարակ, Հայկական Հետախուղության ւաուության, այդ թվում
լ Առաջին Հանըսուլեւռության Հետախուղ ական ծառայության ձեւավորման լ
դործունեության մեն մի Հիշարժան դրվագ ու ւվաւում նաւի ւոււո խիուռ կա-
ընոր է, ջանղի ւյն Հնարավորություն է ւուսլիս ւսվելի ւաքբողջական լ
ավարտուն դարձնելու Հայկական ւվեւուսկանության ւվաւուն ւք ննությունը:

Անչուչոո, Հայասոանի Հանբըառլեւոության ծագման լ ղզարդացման
ւկաումության Հեւուսդւս ուսում նաաիրության Համար կարեոր աղ դակ Հանդի-
սայւան 1988 թ. սկսված Արցախյան աղ դայինչաղաւուադրական ւկայ քարով
ւայմանավորված իրադարձությունները, որոնց ւկայմուններում Լ ւվաւունա-
բանները ձեո Նւաքուխ եղան մի չարք դործերի՝ ւորձելու| նորովի լուսաբ ու-
նել Հայող ւկաումության մի չարք Հաւպիւուկ» էջեր: Արժեքավոր է մ ւանւավո-
բալես «Նախիջնան-Շարուրը 1918 - 1921 թթ.» ււաււուսժղ թերի ու նյութե-
րի ժողովածուն, որում կան մի չարք արժեքավոր ւով յալներ Հայկական Հե-
ւուսխուղական ծառայության դործունեության վերաբերյալ: Կարհոր է նշել
Նալ «Հայաստանի Հանբըւավեւոությունը 1918 - 1920 թթ.» ւաուուսթղ թերի լ
նյութերի ժողովածուի մւասինծ: Այս չարքը լրացնում է Լեռնային Ղարաբա-
ղի 1918 - 1923 թթ. ւոեղի ունեցած իրադարձություններին վերաբերող ար-
ժեքավոր ւիւաուուսժղթժերի լ ղանաղան կարեոր վավերադրերի ժողովածուն:չ,
որում նս կան մի չարք Հեւուսքըքիր ւիւաուոեր, որոնք օգնում են ւմ բողֆաց-
նելու որոչ ւվաւոկերացումներ Հայկական Հետախուղական ծառայության, լ
թե ՆԳՆ մարմինների դործունեության վերաբերյալ:

Քանաասըկվող Հիմ'ոածարցի ւյս կամ ւյն նըբերանդի լուսաբանման ւռե-
սանկյունից որոշակի ւսրժե,քջ են ներկայացնում ՀՀ վարչակարդի ներկայա-
գուցիչների թողած աշխաւուն քները (Հուչեր, զանազան օրադրեր, ւվաւունա-
դգիւոական ւսշ խււուսն ք ի փորձեր լ այլն) այդ ժամանակաշըջանի վերաբերյալ,
ինչպես նան մի չարք արխիվային ն 1918 - 1920 թվականների ՀՀ տարած-
ջում Հակաուսկորդի ծավալած ջայքջայիչ Հակւուվեւուսկան լ Հակաձ ւսյկական
դործունեությունը մերկացնող փաուուսգրական բնույթի Հրաւվարակում-
ներո, Հոդվածներ, այդ թվում լ ւոողերիս Հեղինակի, որոնք ջննարկվող

7 Տե՛ս «Նախիջնան-Շարուրը 1918 - 1921 թթ.», Փաստաթղթեր ն նյութեր, «Բանբեր Հա-
յաստանի Արխիվների». 1993. ԻՐ 1-2, էջ 137-183:

8 Տե՛ս Հայաստանի Հանրապետությունը 1918 - 1920 թթ. (քաղաքական պատմություն),
Փաստաթղթերին նյութերի ժողովածու, պրոֆ. Վլ. Ղազախեցյանի ղեկ., Եր., «Գիտություն»
հրատ., 2000:

9 Տե՛ս ԴԼուօթուծու Է 2թո625 5 1918 - 1923 ու.", ԸՇօքմուծ Ո01ԽՇԷՆՕ8 տ ԽողՇքոճոօր, 018.
քծո. 8. Ճ. Խնաածոճւ, էք., 13ուտօ ՃէԷԼ Ճքոծոռը, 1993:

16 Գաղտնի փաստաթղթեր: Ադրբեջանի դավադրական գոր ծունեության մի էջ, Եր.,
Գլխավոր Շտաբի տպ., 1920.- 56 էջ, Վ 1, ((Ռազմիկի» տպարան, Է 1):

11

Վրացյանի, Ալ. Խատիսյանի, Հով Հ. Քաջաղնունու, Կ. Սասունու, Ռ. Տ եր-

11 Տե՛ս Ս. Սիրզոյեան, Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան հետախուզութեան
պատմութիւնից,«Դրօշակ», թիւ2 (1574), Ապրիլ, 2002, էջ 110-117, Վ. Վիրաբյան, Հայաստանի
Հանրապետության հետախուզականն հակահետախուզական ծառայությունը փաստաթղթե-
րում (1918-1920թթ.), «Բանբեր Հայաստանի Արխիվների», ԷՐ 2,2004, էջ 30 -36, նույնի` Հա-
յաստանի ՀանրապետությանՆերքին Գործերի նախարարությունը ն միլիցիան (1918-1920
թթ), Բանբեր Հայաստանի Արխիվճերի, 2005, ԻՐ 1, էջ 92-98, նույնի` Հայկական հետա-
խուզության պատմության էջերից` Անտոն Մարոկուտտիի գործը, «Բանբեր Հայաստանի Ար-
խիվների»,2005, ԻՐ 2 (106),էջ 243-248, նույնի` Հայաստանի Առաջին Հանրապետության
անվտամգության համակարգը ն հետախուզական ծառայության կազմակերպումը(1918 -1920
թթ.), Բանբեր Երնանի Համալսարանի, ԻՐ 1,2005, էջ 181-187,նույնի` Հայաստանի Առաջին
Հանրապետության հետախուզական ծառայության գործունեության պատմությունից,
«Պատմա-բանամսիրական հանդես», Ի՞3, 2005, էջ 36 - 49, նույնի՝ Հայաստանի Առաջին Հան-
րապետությանպետական անվտանգության համակարգի ստեղծումը, «Հայկական բանակ»,
2006, ԻԸ 1,էջ 83 -90, Նույնի՝ Հայաստանի Առաջին Հանրապետության միլիցիայի ն Ներքին
Գործերի նախարարության ստեղծումը 1918-1920 թթ., «Կանթեղ 1», Գիտական հոդվածների
ժողովածու, գիրք 1 (26),Եր., «Ասողիկ» հրատ., 2006, էջ 201 -209, նույնի` Միլիցիան, ՆԳՆ
մարմինները ն հանցավորության, պետակամն-պաշտոնական դիրքի չարաշահումների դեմ
պայքարի հիմնախնդիրները 1918 -1920թթ., «Կանթեղ 2», Գիտական հոդվածների ժողովածու,
Եր., «Ասողիկ» հրատ., 2006, ԷՐ 2 (27),էջ 125 -134, նույնի` Անդրադարձ հայկական հե տախու-
զական ծառայության գործունեությանը (1918 -1920 թթ.), «Նորք», ԻՐ 2, 2006, էջ 153-159,
ճույնի՝ Էջեր Տիգրան Դեվոյանցի հետախուզական գործունեությունից, «Հայկական Բանակ»,
2007, Վ1 (51, էջ 82-88, նույնի` Հայկական հետախուզական խմբի գործունեությունը Կ.Պոլ-
սում ՏիգրանԴեվոյանցի գլխավորությամբ 1919 թ. երկրորդ կեսին - 1920թ. սկզբին, Տարեգիրք
Բ, Պատմագիտական հանդես, Եր., ԵՊՀ հրատ., 2010, էջ 134-150, նույնի` Հայաստանի Հան-
րապետության հետախուզական ծառայության գործունեությունը Երնանում Խան -Թեքինսկու
դավադրության մերկացմամ գործում (1919 - 1920 թթ.), Պատմություն ն մշակույթ, Հայագիտա-
կան հանդես, Ա., Եր., ԵՊՀ հրատ., 2011, էջ 178 -196,նույնի` Տիգրան Դեվռյանցի հետախու-
զական գործունեությանշուրջ, Լրաբեր Հասարակական գիտությունների, 2011. էջ 320-336,
Նույնի՝ Հայկական հետախուզության փաստաթղթերը Թուրքիայում ռազմաքաղաքական
իրադարձությունների մասին (1919 թ. օգոստոս-նոյեմբեր, ռուս.), Պատմաբանասիրական հան-
դես, 2011, Վ 1, էջ 309 -322, նույնի` Օտարերկրյա գործակալների ծավալածհակահայկական
գործունեության կասեցումը Հայաստանի Հանրապետությունում (1918-1920 թթ.): Անտոն
Սարոկուտտիին Իվան Տարականովիգործը, Պատմություն ն մշակույթ, Հայագիտական հան-
դես, Բ., Եր.,ԵՊՀ հրատ.,2011, էջ 26-44, նույնի` Կ.Պոլսում հայկական հետախուզական խմբի
ղեկավարՏիգրան Դեվոյանցի զեկուցագրերը Թուրքիայում ն Հայաստանի Հանրապետոթյան
շուրջ տեղի ունեցած ռազմաքաղաքական իրադարձությունների մասին, Պատմություն ն
մշակույթ. Հայագիտական հանդես. (Գիտական հոդվածների ժողովածու. հ. Գ.. Հայագի-
տական հանդես.- Եր., ԵՊՀ հրատ., 2012, էջ 17-47 ն այլն:

12

Մինասյանի, Վ. Արծրունու ե այլոյ մի չարք աշիւառություններում 2, ո-
բոնք Հնարավորություն են տալիս ըմբոնելու, թե ինչպիսի աշխարչաքաղա-
ֆական միջավայրում, սոցիալ-տնտեսական ն ջաղաքական իրավիճակում Ե
ծառայությունը:

Քննարկվող կարհոր Հիմնախնդիրը մանրազնին ն Համակողմանիորեն
կումները, որոնց Հեղինակները Հայկական Հաւռուկ ծառայությունների՝ Հե-
ւուսխուղության լ Հակածեւուսխուղության ներկայացուցիչներն են: Այդ
առումով էլ չատ արժեքավոր են ՀՀ Հետախուզական ծառայության կաղմա-
կերպիչներից ու ղեկավարներից մեկի Գլխավոր չտաբի Հետախուզական ն
Հակածեւուսխուղական բաժնի պետերից մեկի` Տիգրան Թադեոսի Դեվոյանցի
Հուչերը` տլադրված Փարիզի «Վեմ» ե Բոստոնի «Հայրենիք» ամաադրե-
բում5, Հեւուսխույղ, որն իր Հեւուսխուղ ական դործունեութժյունը սկսել էր
դեռես Առաջին աշխարծամարտի տարիներին: Ցավոք սրտի, նմանակարդ
Հուչադրության պատառիկները՝ կապված Տիդրան Դեվոյանցի ղործունե-
ության Հեւո, ինչպես նան Աբը. Գյուլխանդանյանի մի Հրաւլարակում Աու
ջին Հանրապետության վերաբերյալ, որում փոքրիկ, սակայն կարհոր անդ-
բադարձ կա Հայկական Հետախուզության գործունեության վերաբերյալ"

12 Տե՛ս Ս. Վրացյան, Հայաստանի հանրապետություն, Եր., Հայաստան, 1993, նույնի`
Հին թղթեր նոր պատմության համար, Բեյրութ, տպ. «Համազգային», 1962, նույնի` Կեանքի
ուղիներով, Դէպքեր, Դէմքեր, Ապրումներ, հ. Դ. Բէյրութ, տպ., «Մշակ», 1965, հ. Ե., տպ. «Հա-
մազգային», Բեյրութ, 1966, Ալ. Խատիսյան, Հայաստանի հանրապետության ծագումն ուզար-
գացումը, Բեյրութ, Բ. տպագր., Համազգային, 1968, Հովհ. Քաջազնունի, Հ. Յ. Դաշնակցու-
թյունրանելիք չունի այլեւս, Վիեննա, Մխիթարեան տպ., 1923, նույնի` Հայաստանի Հան-
րապետությիւն, Եր., Մ. Վարանդյան, 1993, Կարօ Սասունի, Հայ-թուրքական պատերազմը
(1920-ին), Պէյրութ, 1969, նույնի` Տաճկահայաստանը ռուսական տիրապետության տակ
(1914-1918), Բոստոն, 1927, էջ 65-83, Ռուբեն, Հայ Յեղափոխականի մը յիշատակները, Է հա-
տոր, Արտասահման, Մասուն եւ Հայաստանի Հանրապետութիւն, Թեհրան, Գ. հրատ,, 1982,Վ.
Արծրունի, Հայ-տաճկական պատերազմը, Հայ սպայութիւնը, Շատախ, Եր., «Մուղնի»
հրատ.», 2002 ն այլն:

13 Տե՛ս Տիգրան Դէոյեանց, Հետախոյզի մըյուշերը, «ՎԷՍ» (Փարիզ), 1938, Ձ տարի, թիւ
2, Յունւար-Մայիս, էջ 48-54, Թիվ3, Յուճիս-Սեպտեմբեր, էջ 58-72, Տիգրան Դէոյեանց,
Կեանքիս դրուագներից, «Հայրենիք» (Բոստոն), 1945, ԻՐ 1 (246), Յուն. - Փետր.., էջ 53-62,
1945, ԻՐ2 (247), Մարտ-Ապրիլ, էջ 79-81, 1945, ԻՐ 3 (248), Մայիս-Յունիս, էջ 93-100, 1945, ԻՐ 4
(249), Յուլիս-Օգոստոս, էջ 8 1-89, 1945, Իթ 5 (250), Սեպտ. - Հոկտ,, էջ 93-100, 1946, ԻՐ 2 (253),
Սարտ-Ապրիլ, էջ 103-110, 1947, ԻՐ 2 (259), Մարտ -Ապրիլ, էջ 107-109, 1947, ԷԲ 5 (262), Սեպտ.
-Հոկտ., էջ 111 -112:

17 Տե՛ս Իրազեկ մը, Դիտողութիւններ եւ ճշդումներ, «Հայրենիք» (Բոստոն), 1945, ԻՐ 3
(248), Մայիս-Յունիս, էջ 109-111: Ա. Գիվլխանդանեան, Անդրկովկասի Հանրապետութիւնները,
«Հայրենիք» (Բոստոն), 1967, ԷՐ 3, էջ 9-17, ԻՐ 4, էջ 70-80:

13

Պետք է կարնհորել Մ. Կարապետյանի Առաջին Հանըաղվետության բա-
Կւսկին նվիրված ւսշխւառությունը 5, որում սակայն, ամենեին Հաւռուկ Նւվա-
ւուսկ չի դրվել ուսում նւաւիրության ենթարկելու բանկը որւվեւ ւվեւուսկան
անվտանդության Համակարդի կարեորադույն օղակներից մեկը:

Ուսումնռաիրվող ժամանակաչրջանի Հիմնախնդիրների մեջ խորամուխ
նշել Ռ. Գ, ՀովՀաննիսյանի, Ս. Ջոնսի դրջերն ու դգիտածանըամաառչելի
ւոււսնձին Հրաւլարակումները, որոնցում ուսկայն Առաջին Հանըառվեւոութ-
յան Հարցերը որեէ կեր չեն քննվել, առավել հս, որ այդպիսի նպատակ
ամենեին էլ չի դրվել'"

15 Տե՛ս Մ Կարապետյան, Հայաստանի Հանրապետության բանակը (1918 -1920 թթ.),
Եր., ԳԱԱ «Գիտություն» հրատ., 1996: ԽԼ Լ. Խոճթոոօոջու, ԼՇուօքմո- ղթա Օ82866
/Ճ2Ճ86քյալւ, Էք.,"ՒԷԼոռոօր՝, 2003:

16 Տե՛ս Ռ. Գ. Հովհաննիսյան, Հայաստանի Հանրապետություն: Հատոր 1, Առաջին տա-
րին, 1918-1919, Եր., «Տիգրան Մեծ» հրատ.,2005, Ք1օհռ Օ. ԷԼօՄշոուտճո., Ճոծուճ օո էհօ ւօ84
10 1ոմօքօոցծոօօ, 1918, 86816167, ԼօՏ ՃՃոջ6165: Սուս. օՒ ՇՅԱքԾւուռ 2ո6ՏՏ, 1967, Ղհօ ԹօքսԵնօ օԻ
Ճողծուտ, ՄօԼ 1, 85152165, ԼՏ /ՃՃոջ6105, Նօոժօո, 1971, 7օԼ 11, 1982, ՄօԼ ԼԱ, 1996, 7/օ1Լ ԷՄ, 1996,
Տէօքհծո Բ. )օոօտ, Օօօ-ջ12ո-/-ոծուճո Խ61ՃԱՕոՏ 1ո 19 18-20 ճոմ 1991-94, Ճ օօոքույտօո, ՃՐողօուճո
16716477, ՄՕ1 46, ոօ 1-4 (181-184):

14

ԳԼՈՒԽ ԱՌԱՋԻՆ

ՀՀ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԸ
ՊԵՏԱԿԱՆ ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ
ՍՏԵՂԾՄԱՆ ԲՆԱԳԱՎԱՌՈՒՄ
1918 -1920 ԹԹ.

1. Հետախուզական ծառայության կայացման ուղղությամբ դործ-
ընթացները: ՀՀ կառավարության, Զինվորական դերատեսչության ե
Արտաքին Գործերի նախարարության Համադործակցությունը
Հետախուղական ն Հակածեւտախուղական բաժանմունքի
ստեղծման ու դործունեության ուղղորդման բնադավառում

Հետախուզությունը մարդկության ն առանձին ժողովուրդների զար-
գացման ողջ պատմաքաղաքական ընթացքում եղել է պետությունների գե-
րակա ռազմավարական առանձնահատուկ կարնորության շահերի կենտ-
րոնակետում: Հետախույզը հանդիսացել է մի անձ, որն ամեն մի պետու-
թյան բարձրագույն ղեկավարության ն զորքերի հրամանատարության կող-
մից կոչված է եղել զբաղվել ցանկացած իրադրությունում ն ցանկացած ժա-
մանակ գործող կամ հնարավոր հակառակորդի մասին տեղեկությունների
ուսումնասիրմամբ ն ընդհանրացմամբ, իսկ այնուհետն ժամանակին դրանց
հաղորդմամբ` հակառակորդի դեմ անհրաժեշտ հակաքայլերի ձեռնարկման
համար: Հետախուզական գործընթացների գլխավոր դեմքը հետախույզն է,
իսկ հակահետախույզին ն ընդհանրապես պետության հատուկ ծառայու-
թյուններին առաջադրվող ռազմավարական 0շանակության գլխավոր ճպա-
տակադրումը հակառակորդի հետախուզության քայքայիչ գործունե-
ությունը սեփական հայրենիքի դեմ կանխելն է:

Հարկ է ասել, որ դեռ Հին Հայաստանում կարնորվել են հետախուզա-
կան բնույթի գործառույթները, որոնց արդյունավետության հետնանքով
հնարավոր է եղել ապահովել երկրի պետական անվտանգության համա-
կարգի առջն ծառացած հիմնախնդիրների լուծումը: Պատմական փաստե-
րը վկայում են, որ դեռ հայկական պետականության արշալույսին` Արա-
րատյան պետականության ժամանակաշրջանում լուրջ քայլեր են արվել

15

հետախուզության կազմակերպման բնագավառում, ինչը հնարավոր է
դարձրել արդյունավետորեն հակազդել Ասորեստանի ն այլ երկրների հե-
տախուզական կառույցների կողմից ձեռնարկված հակահայկական գործո-
ղություններին, ինչի մասին են փաստում առկա սեպագիր արձանագրու-
թյունները:

Ի դեպ, հարկ է նշել, որ չնայած ասորեստանյան գովերգված հետա-
խուզության ծավալած գործունեությանը, դեռ Սարգոն 1-ի ժամանակից
հայտնի են փաստեր հետախույզների գործունեության վերաբերյալ, որոնք
հայտնաբերվելու պահից իրենց վրա են բնեռել մասնագետների ուշադրու-
թյունը: Դրանք ակնհայտորեն վկայում են, որ այդ ժամանակաշրջանում
Արարատյան թագավորությունում ոչ միայն գոյություն է ունեցել հետախու-
զական ծառայության գործող ն ակտիվ կառույց, այլն այն գործնականում
կարողացել է հմտորեն հակազդել ասորեստանյան հետախույզներին, կան-
խարգելել նրանց հակաքայլերը ն պատասխան գործողություններ ձեռնար-
կել: Սեպագիր արձանագրությունների պատմաքննական վերլուծությունը
փաստում է, որ Ռուսա արքայի գլխավորած արարատյան հիմնական զոր-
քերի հետախույզների կողմից ձեռնարկված քայլերի մասին ասորեստան-
ցիները տեղեկացել են այն ժամանակ, երբ հնարավոր չի եղել հակազդել
դրանց: Ասորեստանյան ն Արարատյան երկրների հետախույզների միջն
պայքարը եղել է համառ, անզիջում, երկու կողմն էլ ձգտել են առավելու-
թյուններ ձեռք բերել, որը միշտ չէ, որ հաջողվել է: Արարատյան երկրի ար-
քաները պատվով են դուրս եկել այդ մրցակցությունից, երբեմն ինչպես գե-
րելով ասորեստանյան գործակալներին, այնպես էլ ժամանակին ձեռք բե-
րելով անհրաժեշտ կարնոր տեղեկատվություն հակառակորդի կողմից ձեռ-
նարկվող հնարավոր ագրեսիվ գործողությունների, զորքերի տեղաբաշխ-
ման ն տեղաշարժերի մասին, ինչի մասին են վկայում տարբեր թանգարան-
ներում, այդ թվում Արարատյան (Վանի) թագավորության ժամանակա-
շրջանին վերաբերող ՀՀ պատմության թանգարանում պահ տրված նյութե-
րը, այդ թվում սեպագիր արձանագրությունները:

Հետախուզությունը հին արնելյան բանակներում առանցքային տեղ ու
դեր ուներ: Դատելով ասորեստանյան ն այլ երկրների համանման սկզբ-
նաղբյուրներից, այն հանդիսացել է պետության ն բանակի կարնորագույն
բաղկացուցիչը, առանց որի անհնարին էր պատկերացնել երկրի պետական
անվտանգության հիմնախնդիրների լուծումը: Դրանց դիտարկումից ակն-
հայտ է դառնում, որ Արարատյան պետությանը հարնան երկրների հետ

16

սահմանամերձ շրջաններում, յուրաքանչյուր սահմանակից անցուղուն հա-
րող խաչմերուկներում ասորեստանցիներն ունեին իրենց լրտեսներն ու
իրազեկիչները, որոնք բավականին ակտիվ էին գործում՝ ձգտելով ձեռնար-
կել քայքայիչ գործողություններ Արարատյան-Վանի թագավորության դեմ:
Առանց այս կամ այն երկրի դեմ ձեռնարկված, խնամքով մշակված հետա-
խուզական գործունեության ն թշնամու մասին հիմնավորապես հավաքված
ու մանրազնին կերպով ստուգված տեղեկատվության, մարտական գործո-
ղություններ չէին նախաձեռնվում, այդ թվում նան Ասորեստանի դեմ:

Հետախուզական գործը լավ հիմքերի վրա էր դրված ճան Արարատյան
երկրի դեմ մշտական թշնամական դիրքորոշում որդեգրած Ասորեստանում:
Ասորեստանյան հետախուզության մասին լավ հայտնի է Նինվեում պահ-
պանված արքայական արխիվի` Արարատի թագավորությունում տիրող
իրադրության մասին հետախուզական հաղորդումից, որը վերաբերում է
Սարգոն 2-րդի (մ.թ.ա. ՄԼԱԱ դ. վերջ) կառավարման շրջանին: Հետախու-
զության կարնորության մասին է վկայում նան այն հանգամանքը, որ այդ
ծառայությունը հաճախ ղեկավարում էր արքայազն-գահաժառանգը: Լավ
կազմակերպված ու գործող հետախուզությունը օգնել է Ասորեստանի տի-
րակալներին` նվաճված երկրներում պահպանել իրենց կողմից պարտա-
դրված «կարգերը» ն ժամանակին ճնշել դիմադրության փորձերը:

Ինչպես երեում է ասորեստանյան հետախուզության տվյալներից,
Արարատի |ԼԱրարատյան| թագավորության դեմ Ասորեստանի մ. թ. ա. 714
թ. ռազմական նախապատրաստությունների մասին ժամանակին հայտնի է
դարձել արարատյան երկրի հետախույզներին: Իսկ ասորեստանցիները,
իրենց հերթին, իմացել են արարատյան երկրի հակաքայլերի մասին: Սա,
անկասկած, բնութագրում է արարատյան հետախուզական ծառայությունը,
որի մասին, ասորեստանցիների թողած անուղղակի տեղեկություններից
բացի, ցավոք, առայժմ, այլ տեղեկություններ չկան: Օրինակ, այդ նույն
ասորեստանյան աղբյուրներից հայտնի է, որ արարատյան սահմանային
ամրոցներից հայտնի ու նշանավոր է եղել Ուայաիս ամրոցը, որտեղ, ըստ
Սարգոնի հաղորդման, գտնվում էին արարատցիների խիզախ մարտիկնե-
րը, լրտեսները, հետախույզները, որոնք նախանշված էին «շրջակա երկրնե-
րի մտահղացումների մեջ ներթափանցելու համար»: Ուրեմն, արարատյան
բանակը նս ուներ հետախուզություն, որն, ըստ երնույթին, բաժանվում էր
մարտավարականի ու ռազմավարականի: Առաջինի գործառույթներից էին
տեղեկությունների ու հաղորդումների հավաքումը, արշավանքի հաջող իրա-

17

կանացման համար «լեզվի» ն ուղեցույցների հայթայթումը, ինչպես նան
մարտական պահպանությունը: Նման կարգի խնդիրների լուծման համար
մեծ է եղել հեծելազորի դերը, որը բացի հակառակորդի շարքերը ցրելու ն
նահանջող թշնամուն հետապնդելու խնդիրներից, կարող էր զգալիորեն
առաջ անցնել հիմնական ուժերից ն անհրաժեշտ տեղեկություններ իմանալ
հակառակորդի զորքերի քանակի ու զորախմբերի տեղաշարժման ուղղու-
թյան մասին, իսկ հարկ եղած դեպքում կատարել նան «հետախուզություն՝
մարտով»: Հեծյալ ստորաբաժանումները հետախուզություն էին կատա-
րում` հատկապես երթի ժամանակ տեղաշարժվելով զորքի առաջնային
(գլխային) մասում: Լայնորեն կիրառվում էր դիտարկմամբ հետախուզու-
թյունը մայրուղիներում գտնվող հատուկ պահակային աշտարակներից,
որոնք իրար հետ կապ էին պահպանում վառվող խարույկների կրակի միջո-
ցով, տալով պայմանական ազդանշաններ, որը հին աշխարհում տարած-
ված կապի ապահովման տեսանկյունից արդյունավետ եղանակ էր: Վերո-
հիշյալ երկրորդ տիպի հետախուզության մասին կարելի է եզրակացնել
դարձյալ ասորեստանյան սեպագիր տեքստերից: Ինչպես արդեն նշեցինք,
ասորես-տանյան թագավորները հանուն իրենց բանակների հաջող գործո-
ղությունների, հարնան երկրները, այդ թվում ն` Արարատյան երկիրը, հեղե-
ղում էին իրենց լրտեսներով, որոնք հետնում էին արարատյան արքաների
յուրաքանչյուր քայլին, զորքերի տեղաշարժերին, ճանապարհների, կա-
մուրջների, ամրոցների շինարարությանը, ներքին խռովություն ներին ն, ընդ-
հանրապես, ներքին կյանքին: Ցավոք, արարատյան տեքստերից հետա-
խուզական հաղորդումներ առայժմ մեզ հայտնի չեն, բայց կասկածից դուրս
է, որ արարատյան արխիվ հայտնաբերելու դեպքում սեպագրերի նշանա-
կալի մասը կկազմեին արարատցի հետախույզների տեղեկությունները,
որոնց մասին ուղղակի նշվում էր նույն ասորեստանյան սեպաձն արձանա-
գրություններում: Հետախույզներով համալրված Ուայաիս ամրոցից բացի,
հավանաբար, Արարատում կային ճան այլ կետեր, որտեղից գործակալները
ճանապարհվում էին հարնան երկրները ռազմավարական հետախուզութ-
յան տեղեկություններ հավաքելու համար: Հետախուզության լավ դրվածքի,
Արարատյան երկրի զորքի մարտավարական առանձնահատկությունների
մասին է խոսում այն հանգամանքը, որ համաձայն տարեգրությունների տե-
ղեկությունների, արարատյան արքաների արշավանքները իրականացվում
էին տարեկան երկու անգամ` գարնանը կամ աշնանը, ինչը պայմանա-
վորված էր ոչ միայն եղանակային յուրահատկություններով, այլ նան կիսա-

18

քոչվորական անասնապահության ձնով: Ասել է թե` արարատցիները
հայտնվում էին կամ գարճանը՝ մինչն անասունը լեռներ բարձրացնելը, կամ
էլ աշնանը՝ քոչի վերադառնալու ժամանակ, ինչն ապահովել է նրանց հա-
րուստ ռազմավարով: Այս հանգամանքն, անշուշտ, պահանջում էր հետա-
խուզության ն պահպանության լավ կազմակերպում, այլապես զորքերի բա-
ցահայտ մոտեցման դեպքում տեղաբնիկները կարող էին անասունը քշել-
փախցնել, եթե ոչ շատ հեռու՝ լեռները, ապա ավելի ապահով վայրեր: Հե-
տախույզների կողմից վերահսկվում էր նան հատկապես սահմանամերձ
բնակավայրերում գտնվող կամուրջների ն անցուղիների նկատմամբ թշնա-
մու հնարավոր քայքայիչ դիտավորությունների մասին անհրաժեշտ տեղե-
կատվության ձեռքբերումը, որոնց պահպանությունը պետական կարնորու-
թյան խնդիր էր ն հակառակորդի կողմից դրանց ոչնչացումը հավասարազոր
էր պատերազմի հայտարարման: ՛: Հետախույզներին կարնոր դեր էր հատ-
կացվում այլ պետությունների դեմ ռազմաքաղաքական ձեռնարկումներում:

Հետախուզության գործի կազմակերպումը կարնորվել է տարբեր ժա-
մանակաշրջանների ազգային-հասարակական մտածողների, քաղաքա-
կան գործիչների կողմից, այդ թվում նան Երվանդունիների, Արտաշեսյան -
ների, Արշակունիների, Բագրատունիների օրոք, որով զբաղվել են ինչպես
առանձին պետական մարմիններ, այնպես էլ արքայի կողմից նշանակվող
առանձին պաշտոնյաներ, պետական զինվորական այրեր: Դեռնես միջնա-
դարում հանրահայտ «Դատաստանագրքի» հեղինակ Սխիթար Գոշը կա-
ընորել է հետախուզության գործը պետության մեջ, շատ հստակ արձանա-
գրելով այդ փասաը. «Վայել չէ թագավորի եւ իշխանի համար գողեր եւ
ավազակներ ունենալ, այլ միայն լրտեսներ, որ հետախույզներն են» 4:

Հայ հասարակական-քաղաքական, իրավական մտքի մեկ այլ խոշո-
րագույն ներկայացուցիչ` Շ. Շահամիրյանը արդեն 24/|| դարի վերջին նս
շատ տեղին անդրադարձել է այդ խնդրին, հստակ կարնորելով պետության
ն բանակի մեջ հետախույզ-լրտեսապետի ունեցած դերակատարումը. «Տես-

17 Տե՛ս «Սարտիկ»,2-9 հոկտեմբեր, թիվ42 (595), էջ 4, 9-15 հոկտեմբեր, թիվ 43 (596), էջ 4,
16-23 հոկտեմբեր, թիվ 44 (597), էջ 4, 23-30 հոկտեմբեր, թիվ 45 (598), էջ 4, 2004 թ.:

18 Մխիթար Գոշ, Դատաստանագիրք, Գ խմբագր., Եր., «Իրավունք», 2008, էջ 46: «Գողս
ն աւազակս ոչ վայել է թագաւորի ն իշխանի, բայց միայն լրտեսս, որ է ջաշուշ»... «իսկ գողս
ագարի եւ իշխանի ոչ վայել է, բայց միայն լրտեսս» // Մխիթար Գոշ, Գիրք Դատաստանի,
Եր., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 1975, էջ 31, 303:

19

ճելով Բարձրահայք Արտաշատ գավառի 5 ժողովրդի ընդունելությունն ու
ճրանց փոխանորդության թուղթը քեզ ն հայոց տանուտերերի ատյանի
առաջ քո երդմամբ սրտանց համոզվելով Հայոց տանը քո հավատարիմ լի-
ճելու մեջ՝ քեզ՝ խորամիտ Պետրոսիդհայոց Բարձրահայք աշխարհի սահ-
մաններում, Նախիջնան քաղաքում ն ճրա շրջակա տարածքում, երեք տա-
րի ժամանակով շնորհեցինք /ռտնսապետի պաշտոն, որ խորամիտ Պետ-
րոսդ հաստատուն մնաս իբըն /րտեսության պետ: Քեզ իշխանություն տվե-
ցինք, որ Հայոց տան ծախսով խաղաղության ժամանակ` տասներկու, իսկ
պատերազմի ժամանակ երեսունվեց խելամիտ ծառայողներ վերցնես՝ լռել -
յայն շրջեցնելով նրանց Հայաստանյայց երկրի երեսին ն օտար աշխար-
հում՝ հայոց թշնամիների կամ դրացիների երկրում, ամենայն զգուշ ավորու-
թյամբ ձեռք բերելով ամեն տեսակ տեղեկություններ, ինչ կարգի էլ որ
ճրանք լինեն, յուրաքանչյուր շաբաթ երեք օրինակից մանրամասնորեն
գրառելով թղթի վրա՝ մեկը հանձնես Նախիջնան քաղաքի իշխանին, եր-
կուսից մեկըշնորհ անես Հայոց տան պալատին, իսկ մյուսը՝ հայոց ճախա-
րարի խորհրդարանին: Եվ թող Հայոց տան կարգադրությամբ արգելք դրվի
քո ձեռքին ու բերանին, որպեսզի լռելյայն ն գաղտնի ամեն բան, ինչ լուր էլ
այն լինի, չխոսվի ու չ գրվի որնէ մեկին, բացի երեք պալատներից, ինչպես
քեզ հրամայեցինք վերնում: Ջանք պիտի թափես ն հավատարմորեն հոգա-
տար լինեսՀայոց տան հանդեպ: Գրվեց բարձրագահ պալատում... ն

12 Որոգայթ փառաց, Շարադրեալ Յակոբայ Շահամիրեանց, Եր., Հայաստան, 2002, էջ
101-102: Գրաբարայդտեքսան ունի հետնյալ տեսքը. «Տեսնելով մեր ընդունելութիւն ժողո-
վրդեան աշխարհին բարձրայ հայոց ի գաւառէն արտաշատայ, ն թուղթ փոխանորդութնան
նոցայ ընդ քեզ, ն երդմնելով քոյ առաջի ատենի տանուտերաց հայոց հաստատեցաք սիրտ մեր
ճաւատարիմ քեզ ի վերայ տանն հայոց, տուաք պաշտոն լրտես պետութնեանքեզ, երկայն-
ամիտ Պետրոսիդ "ի մեջ քաղաքի Նախիջիվանու ն շուրջ վիճակի նորայ ի յերեսս երկրի
աշխարհին բարձրահայքայ հայոց Պետրոսդ կացցես ն մնասցես պետ լրտեմութեան, ն տուաք
խշխանութիւն քեզ, որ ծախիւքն տանէն հայոց առնես սպասաւորս երկոտասան ի ժամանակս
խաղաղութեան, ն երեսուն ն վեց "ի ժամանակս պատերազմի այրս երկայնամիտ, շրջեցու-
ցանկով նոցայ ի.յերեսս երկրին հայաստաննաց, ն ի տարը յաշխարհ երկիըն թշնամեաց ն
դրացնաց հայոց լռելեան, ն ամենայն զգուշութեամբ հանելով ամենայն լուր զոր ինչ ն իցէ
ամենայն շաբաթու մանրամասնաբար շարելով ի վերայ երիս թղթու, մինն յանձնեսցես իշխան
քաղաքի նախիջնանու, երկուքն ընծայեսցես մինն «ի ծածուկ խորհրդարանն նախարարին
ճայոց, ն ի կարգադրութենք տանէն հայոց, փակեալ լիցի ճեռ ն բերաննքոյ, որ ամենայն զոր
ինչ լուր լռելեան ն գաղտնի մի խօսել ն գրել յումեք բայց 'ի երիս դրունս որպես հրամայնցաք
քեզ վեր, ն ջանալով հոգասցես հաւատարմաբար տանն հայոց, գրուեցաւ ՛ի դրունս
բարձրագան ն այլն» // տե՛ս Գիրք անուանեալ ՈՐՈԳԱՅԹ ՓԱՌԱՑ, Թիֆլիս, Էլեքտրա տպ.
յր. Ն. Աղանեանի, Պօծլից, 1913, էջ 192-193:

20

այլն»25: Մեկ այլ տեղ խնդիր էր դրվում պատերազմի ժամանակ թշնամուն
վնասազերծելու ն խստագույն պատժելու մասին. «Պատերազմի ժամանակ
բռնված թշնամական ամեն մի լրտես անմիջապես մահապատժի պետք է
ենթարկվի»:

Հետախույզները բոլոր ժամանակներում եղել են պետության անտես
աչքերը` հառված դեպի թշնամին: Հետախույզները պետության անտեսա-
նելի, ամենահավատարիմ ն պատրաստված զինվորներն են թշնամու մեջ:
Այդ մասին դիպուկ է նկատել հանրահայտ հայ հետախույզ, բոլոր ժամա-
նակների ն մասնավորապես Երկրորդ աշխարհամարտի լեգենդար հետա-
խույզներից մեկը` Գնորգ Վարդանյանը. «Հետախույզի մասնագիտությունը
ճեռու է ռոմանտիկ արկածախնդրությունից ն իրականում նրա հիմքում
դրված են ինքնամոռաց նվիրվածությունն ու քրտնաջան աշխատանքը:
Հնուց ի վեր բոլոր ազգերի հետախույզները զբաղվում են տեղեկույթի հայ-
թայթմամբ, ընդ որում այնպիսի տեղեկույթի, որը հատկապես թաքցվել ն
թաքցվում է «օտար աչքերից»:

Հետախույզի աշխատանքը պահանջում է ստեղծագործական մոտե-
ցում, ինչի շնորհիվ հնարավոր է դառնում «մանրուքներից» ն բոլորին հայտ-
ճի տվյալներից անել պետությունների համար երբեմն ճակատագրական
նշանակություն ունեցող հետնություն: Այդ իսկ պատճառով, հետախույզից
պանանջվում է ոչ միայն մտավոր ն հոգերանական գերազանցություն, այլն
Ֆնզիկական պատրաստվածություն, նպատակասլացություն, տոկունու-
թյուն, աշխատասիրություն ն այլն:

Պատմությանն ուղղված հետադարձ հայացքը նկատելի է դարձնում,
ռր նշված հատկանիշները բնորոշ են մեր ազգի ներկայացուցիչներին: Սեզ
այդպիսին են դարձրել անցած հազարամյակները` հայրենի երկրի պաշտ-
պանության համար մղվող պայքարը, պետականության վերականգնման
գոյամարտը, ռեսուրսների սակավությունը....Հավանաբար, դա է պատճա-
ռը, որ հետախուզության բ նագավառում հայերն աչքի են ընկնում այնպիսի
փայլուն մասնագետներով, որոնց անմիջական մասնակցությամբ ուղեկա-

20 Ըստ հեղիճակների կողմից բերված ծանոթագրության Արտաշատրոչ թե Բարձըր Հայ-
քի, այլ Այրարատ նահանգի մեջ է մտել // Որոգայթ փառաց, Եր., «Հայաստամ», 2002, էջ 279:
21 Նույն տեղում, էջ 202:

21

վմարությամը հիմնվել են հետախուզական կառույցներ, իսկ հետագայում`
օպերատիվ գործունեության նոր ուղղություններ»:

Այստեղից ակնհայտ է դառնում, որ պետաքաղաքական զարգացման
ցանկացած փուլում ն ցանկացած հասարակարգում հատուկ ծառայու-
թյունները՝ հետախուզական ն հակահետախուզական համակարգերը պե-
տական կառույցի անքակտելի բաղկացուցիչ մասն են եղել ն դեռ երկար
ժամանակ կլինեն այդպիսին, առանց որի ոչ մի պետություն գործնականում
չի կարող երկար գռյատնել: Այդ ծառայությունների գործունեությունը ըստ
էության նպատակաուղղված է որոշակի հիմնախնդիրների լուծմանը, որոնց
իրագործման գլխավոր դերակատարները հետախույզները ն հակահետա-
խույզներն են: Ընդորում հարկ է նշել, որ իրենց գործելակերպում հետա-
խուզական ն հակահետախուզական ծառայությունները սերտորեն շաղ-
կապված են միմյանց հետ, ն գործնականում չեն կարող արդյունավետորեն
գործելառանց մեկըմյուսի։ Ի դեպ, հարկ է նան հատուկ ընդգծել, որ Հռո-
մեական Մեծ կայսրության մեծադղորդ հաղթարշավներում իրենց անգնա-
հատելի ն անուրանալի վաստակն են ունեցել տերության հատուկ ծառայու-
թյուններում ընդգրկված անձնավորությունները՝ հետախույզները, որոնք
տեղին ն անվրեպ հայթայթել են անհրաժեշտ տեղեկատվությունը հակառա-
կորդի հնարավոր գործողությունների պլանների, զորքերի տեղաշարժերի,
տեղաբաշխման, թվաքանակի ն այլ կարնորհարցերի վերաբերյալ: Հա-
տուկ ծառայությունների պատմությունը վկայում է, որ Մեծ Բրիտանիան
կայսերական գաղութային քաղաքականության իր զավթողական նճպատա-
կադրումներում կարնոր տեղ է հատկացրել հետախուզական կառույցնե-
րին, որոնց գործունեության արդյունավետ կազմակերպման համար հատ-
կացվել են ֆիճանսական-մարդկային ռեսուրսներ, որոնցից խնամքով ն
բծախնդրությամբ առանձնացվել են արհեստավարժ կադրեր, ինչն էլ գործ-
ճականում ն ըստ էության ապահովել է բրիտանական իշխանությունների
ավազակային-թալանչիական գաղութային ծրագրերի իրականացումը:

Եվ այսօը նս, հետախուզական ն հակահետախուզական կառույցները
անխզելիորեն կապված են իրար հետ, իրողություն է դարձել նրանց կա-
ռուցվածքային միասնությունը, որի իրագործումը մենք փաստացիորեն
տեսնում ենք ճան Առաջին Հանրապետության հատուկ ծառայությունների

22 ՏեսԱ.Ե. Սարգսյան, Հետախուզություն ն հակահետախուզություն: Հայկական հետք
(կենսագրական ակնարկներ հետախույզների ն հակահետախույզների մասին), Եր., «Ամա-
րաս», 2005, էջ 5-6:

22,

գործունեությունում, որը դրսնորվում էր միասնական Հետախուզական ն
հակահետախուզական բաժանմունքի ստեղծման մեջ, որը գործում էր
Զինվորական նախարարության Գլխավոր շտաբին առընթեր:

ԷՉ

ւվեւոությունը, որի անդրանիկ կառավարության լիաղորությունները
մարեց ամեն մի պետության Համար կենսականորեն անչրաժեչտ դործի` Հե-
կայացումը (1918 թ. մայիսի 28 -1920 թ. դեկտեմբերի 2) ընթանում էր ծան-
ղաքական ուժային ւանձրաժեչւո կառույգներ՝ բանակ, ոււոիկանություն (մի-
լիցիա), Հատուկ ծառայություններ է այլ Հանդույցներ, առանց որոնց ւն -
դոյությունը է ինքնուրույնությունը ւուծ ասարկ: Այս ռումով կարեոր է
Հուումկ ըմբոել, որ ւվեւոությունն ւռւ.Հ ասւարւսկ, նրա ինքնուրույնությունն

23

վով, աղդային-պեւտական անվտանդությունն անչշնարին է պատկերացնել ա-
ռանց այդ Ճամակարգի բաղկացուցիչը կազմող Հետախուզական հ. Հակածճե-
տախուղական դործի Հիմնավոր կազմակերպման, ե այդ տեսանկյունից չատ
դիպուկ Է Կկաւոել Տիգրան Դեվոյանցը ը23. «Հեոոտտխուղութիւնը ոլետութեան
որակը, ամրութիւնները, Հաղորդակցութեանց միջոցները, կապը, մթերք-
առող բալ ածական վի ճակը, անոր տրամադրութիւնը, ազդութիւններու վոխ-
ժարաբերութիւնը եւ անոնց վերաբերմունքը դէպի պետութիւնը, պաչեստի
զ օրամաանրըը, «րամանտւոաըն ներու բ նաւորութիւնը, դետերու խորութիւնը
տարւոյ չորս եղանակներուն, անցնելիք տեղերը, նոր չինւող ճանապարՀ նե-
Ըը» օդակայանները եւ այլն, եւ այլն: Հետախուղական բաժանմունքին կը
վերաբերի նանւ աչլւառոիը փչացնել Թչ նամիի Հաղորդակցութեանը միջողնե-
ըր» պայթեցնել ուաղ մամթերքի պաչեստները, այրել պաչարները, Հիւանդու-
թիւններ տարածել մանըէներու միջոցաւ, աղպստամբութիւններ, ներքին
խուռվութիւն ներ առաջբերել լթչ նամիի երկրի ներոր, կաղվիլ անոնց Հեռա-
ռած ման չու նի, նա ոլեւուք է չարժի ոլածան ջի ն ոլայմաններու Հաքեւի ու» Ֆ»24:

Այս աշխատանքն ել Հենց վերաբերվում է Հայաստանի Առաջին Հան-
յությունների ողջ Համակազմի աշխատանջի կազմակերպմանը, նպատա-
կամղմանը ազգային-պետական անվտանդության բարդագույն խնդիրների
լուծմանը: Սակայն այդ խնդրի իրագործումը զգալիորեն դժվարանում է
այն Շանդամանջով, որ այս Հարցի վերաբերյալ սուղ տվյալներ կան արխիվ-
թե այղպես էլ Հայաստանի Առաջին Հանրապետությունը չի ունեցել ազդա-
յին անվտանգության այդ կարհորադույն կառույցները, կամ էլ ի վիճակի
Հայթայթել ենջ արխիվներից, Հիմք են տալիս մեզ եզրակացնելու, որ դրա-
նով զբաղվող մարդիկ եղել են, որ կառավարությունը փորձել է իր շատ Հա-

25 Դեվոյանց Տիգրան Թաղնոսի /Հ/Տ90թ.», Երնան - 02. 09 1965թ., Բելգիա) - Սովորել
է Տոմսկի համալսարանի լեռնային-ճարտարագիտական ֆակուլտետում, մանկավարժ:Հայտ-
ճի է Դնո, 1"Հք,,1660 ն այլ ծածկանուններով. - տեն Հովակիմյան Բ. Մ. Հայոց ծածկանուն-
ճերի բառարան, Եր., ԵՊՀ հրատ., 2005, էջ 596. - Օգտագ. աղբյուրները՝ «Հորիգոճ» |Թիֆլիս|,
1914, Վ 230, 233, «Ճքո ա ԱՇԿԱՈԼ 560 ԴԱԼՏ» 81065842), 1916, 33, օք. 24, «ԵՅՏՅԻ23ԸԻ0Շ Ը1080»
(ՂոՓոոշ|, 1914, Վ 28-30, 34-36, 1918, Վ 117:

24 Տիգրան Դէոյեանց, Հետախոյզի մըյուշերը, «ՎԷՄ» (Փարիզ), 1938, Զ տարի, թիւ3,
Յունիս-Սեպտեմբեր, էջ 59:

24

մետտ բյուջեից դումարներ Հատկացնել այդ գործի կազմակերման Համար,
ուղիներ է որոնել, Հաջողությունների է Հասել է դավ լի սայթաքումներ
կարեոր կառույցը կամ ավելի ճիշտ ատորաբաժանումը, ցավոք սրտի, չճասց-
րեց ժամանակի ընթացքում դառնալ լիովին ինքնուրույն ծառայություն
Հրծանի ջիչ թե չատ լուրջ ու Հզոր, կենսունակ որեիցե սպլետության օրինա-
կով: Արխիվային բազմաբնույթ փաստաթղթերի ուսումնասիրությունը բե-
րում ես այն եզրակացության, որ 1918 -1920 թթ. ՀՀ կառավարությունը
կայացման տեսանկյունից այնպիսի կարհոր կառույցներ, ինչպիսիք եին
բանակը, բանկը, խործրդարանը հ այլն, այլե բնականաբար` ամեն մի պե-
տության աղդային անվտանգության ապածովումը երաշխավորող անչշրա-
ժեշւո կլառույգներ՝ Հաւոուկ ծառայություններ՝ թե Հեւուսխուղություն է
լիարժեք ուժային Համակարդ, միլիցիա, այսինքն` անվտանդության քիչ թե
շատ ավարտուն լիարժեք Համակարգ, որը կծառայեր Հայաստանի Հանրապլե-
տության ներջին հ. արտաքին ջաղաքականության տարաբնույթ խնդիրնե-
կարգի նկատառումներից էլ ելնելով, արդեն 1918 թ. երկրորդ կեսին առաջա-
ցած չատ բարդ աշխարծաքաղաքական իրավիճակում էլ Հայաստանի Հանրա-
ուղղորդմանը: Կաղզմակերպական-ֆինանսական հ կադրային խնդիրների
թյան Հոչակումից անմիջուվես Հեւոո: Այուվես, դեռ. 1918 թ. օդոււոոսի 13-ին
Հայաստանի Հանրապետության Նախարարների խորչուրդը լսում է ռաղմա-
կան նախարարության` իրեն միջոցներ բաց թողնելու միջնորդության մա-
սին` ծածկելու Համար ավիացիայի, Հետախուզության, ռադիոչեռադրի վրա
ծախաված ղումարները: Նախարարների խործուրդը՝ ֆննարկելով Հարցը,
բության վարկի Հաշվին բաց թողնել 6 միլիոն ռուբլի ա) չնախատեսված
ծախսերի Համար Հաւռկացնել 20 Հաղար ոուբլի, բ) Հեւռախուղզության Հա-
մար` 20 Հաղար ռուբլի, է դ) Հակածեւուսխուղության Համար ես` 20 Հաղար
ռուբլի Հետախուզական ծառայության կաղմակերպական-քաղաջական Հիմ-

25

ւոությունն իր Հեւուսխուղության կարիքների Համար կարողանում էր Հւուո-
կացնել ավելի պատկառելի դումարներ)»: Իսլ արղեն Զինվորական ղերա-
որ ՀՀ ռազմական նախարարության Գլխավոր չտարում ստեղծվել ե ու
սկսել դործունեություն ծավալել Հետախուղական ն Հակածետախուղական
բաժանմունքն իր փոքրաթիվ անձնակաղմով:

Առչասարակ, ՀՇայթայթված արխիվային տարաբնույթ վավերագրերը
ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն վկայում են այն մոսին, որ Հայասոանի
Հանրապետության կառավարող դործադիր մարմնին` Նախարարների խոր-
ձեավորման Հարցերը, յդ թվում է Հեւուսխուղ ական ու Հակածեւուսխուղա-
կան ծառայության կազմակերպման Հարցերը, որոնց աշխատանքների ծա-
վալման Համար դործադրվել են իրական չանջեր ե Հատկացվել են որոչակի
դոււմնսըներ, թեկուղե ոչ չասո մեծ: Այուվես, ՀՀ Նախարարների խորՀրդի
1919 թ. սեպտեմբերի 1-ի նիստը, որում նախադաչել է մինիստր-նախադած
լ Արտաքին Գործերի Նւսխուսը ար Ալ. Խատիսյանը, ֆննարկեց նան Զինվորա-
կան Նւսխւսըւսրի ղեկուցումը Հեւուսխուղության է Հակածեւուսխուղության
վորական Հանձնաժողովին բաց թողնել այդ գումարը, ինչը Հետախուզական
ե Հակաշետախուղական դործի կազմակերպման առումով կարնոր ազդակ
Հանդիսացավտ: Հայկական պետության անվտանդության կարեոր բաղկա-
է զբաղվել նան Նախարարների խործրդի 1920 թ. մայիսի 8-ի նիստը (նիստ
254.) Հ. ՕՀանջանյանի գլխավորությամբ, որը լսելով Զինվորական նախոա-
րարի ղեկուցումը Հեւուսխուղության է Հակածեւուսխուղության բաժանմուն-
սին Հարցը, որոչում ընդունեց նշված դումնարը բույ թողնել 40 միլիոնանոց
Հատուկ ֆոնդից Սակայն ւուկա ւիւաուուսժղթժերի մանրըաղնին ուսում նւաաի-
բությունը ցույց է տալիս, որ կազմակերպական-ֆինանսական խնդիրներն
խուղական ծառայությունների աշխատանջները, Հաճախ վերջիններիս
դործնականում կանգնեցնում ււսկուղու աոււսֆ: Դու բավականաչւաի Հուումկ

28 Տե՛ս Հայաստանի Ազգային Արխիվ (այսուհետն՝ ՀԱԱ), Ֆ.Պ - 201, ց. 1, գ. 484, թ. 9,
Ֆ.Պ -202, ց. 1, գ. 13.թ. 12, Ֆ.Պ - 204, ց. 1, գ. 216.թ. 1:

26 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 100 (85), թ. 194, գ. 229, թ. 1:

27 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 146(149), թ. 82, Ֆ.Պ - 202, ց. 1, գ. 107, մաս 11, թ. 87:

26

507 զեկուցադրից, որում Հեւուսխուղ ական բաժանմունքի ւվեւոի ւզաշ ոո նւ-
կաւուսը ՀովՀան Խան-կուտուրակին նշում էր, որ Հեւուսխուղ ական բաժնի
դործունեության ընդարձակման ն Հարեւան երկրներում նոր կեւռերի բասց-
ման Հեւո կաւզված ւն Հ ըաաժեչւո է Հուլ ւուսնել այն մասին, որվեսղի Հայաս-
ւուսնի սած մաններից դուրս դւոնվող Հեւուսխուղության դործակալները ինչ-
որ աջակցություն ունենային իրենց երկրի դիվանադիւուսկան ներկայացու-
ցիչների կողմից: Փառոաթղթում առվում էր, որ Հեւուսխուղության ուլան
«ձախողման» դեւլքում վաշ ոո նաալես չե օդտվում ւվաշւուլանության իրա-
վունքից ն իր սեւիական ռիսկի Հաշվին է աշխաւոում: Այդ կաւղակցությամբ
չեշւովում էր, որ այդ ամենի Հեւո մեկւոեղ Հեւուսխույզի ւսշ խումն ք ում Էա-
կան ւսջակցություն (անչուչո, ոչ ւվաշմոոնաւլես) կարող են յլույդ ւու դիվա-
Նասդիւոսկան ներկայացուցչությունները (միսիաները), ինչը ն դոյութժյուն
ունի բոլոր երկրներում, ն ոչ մեկի Համար դաղոնի ք չէ, որ Հեւոււխուղութ-
յան դլուխ միշւո էլ կանգնած են լինում դիվանադիւուսկան ներկայացուց-
չությունների ղեկավարները: Ջեկուցադրում միաժամանկ աւիսոււան,ք էր
արւոած այւովում, որ Հայկական դիվանադիւուսկան ներկայացուցչություննե-
ըը Հեւուսխուղության դործակալների իրենց դիմելու դեւլքում միանգամից
վախենում են ն մերժում վերջիններիս, բացաւռրելով, որ տագնապում են
Հնարավոր «դիվանադիւուսկան բարդացումներից», իսկ եթե երբեւն ել որոշ
օգնություն են ցուցաբերում, ասլա ոչ այնքան Հմոււո ձեով ն Հեւուսխուղու-
թյան դործակալին դնում են ամենաոիակուռ դրության մեջ, ավելացնելով,
որ դա ինքն իր վրա է զգացել (Խ. Կուռուրսկին - ընդգծումը մերն է Վ. Վ.):
Խան-Կուռուրսկին վերը նշված ղեկուցադրում Նու դնում էր, որ անձրա-
ժեշւո է Հարաբերության մեջ մւոնել Արտաքին Գործերի նախարարության
Հետ հ. խնդրել, որպեսղի վերջինս կարդադրություններ անի բոլոր դիվանա-
դգիւոական ներկայացուցիչներին ինչւվեւ Անդրկովկասում, այնւվես ել Թուր-
ֆիայի շրջանակներում, ն Համմաղաւուախան ձեով նշել, որ աջակցությունը
Հեւուսխուղության դործակալներին նրանց աշխոաւուք ում ուղղակի ներկա-
յացուցչությունների ւզարւուսկանությունն է: Ջեկուցադրում Նու նշվում
եր, որ այդ աջակցությունը պետք է դլխավորալես կայանա փաստաթղթերի
ւսթեթների ուղարկման ն ւուսրբեր շրջանները ուղեորությունների ժամ ութ-
Նւսկ ւն Հ ըաաժեչւո ւաուուսթղ թերի ուու ման Համար սակցության դուցարեր-
մն մեջ: Ջեկուցադրի վերֆնամոաում նշվում էր, որ ներկայացուցչության
աշխատանքներից բացի, պետք է բոլոր միջոցները ձեռնարկվեն, որպեսզի ի-
րենց ւսնզդույչ դործողություններով չձախողեն Հեւոախուղության դործա-
կալներին: Ջեկուցադրում Նու առվում էր, որ մանը մուն Հրաձանդները,
թե ինչում ւվեւուք է արւոած այւովի ներկայացուցչությունների օգնությունը,
ւոեղում կարող են ւորվել Հեւուսխուղության ուլայի կողմից25: Այդ նույն ղե-

28 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 155, թ. 24:
27

կուցաղրի վրա Խան-կոտուրսկին նան մակադրել է, որ ինքը միջնորդում է
ներկայացուցչությունների առաջ` օգնություն յուցարերել: Դիմումնադիրը
Հասցեադրված էր Այ. Շնեուրին, որին ե Հանձնարարվեց Հարցի պրակտիկ
կողմի մշակումը: Եվ արդեն 1919 թ. մայիսի 21-ին Զինվորական նախարա-
րության Գլխավոր շտաբի պետի ժամանակավոր պաշտոնակատարի պարտա-
խարարին ուղղված դիմումադրում խնդրում եր վերջինիս միջնորդությունը
Արտաջին Գործերի նախարարության միջոցով աջակցել Հետախուզության
աշխատակիցներին»: Այս փաուուսժղթժի ւուսկ ես կար Հ. Խան-Կուռուրսկու
ատորադրությունը: Այդ նույն օրը Հայաստանի Զինվորական նախարար գե-
ներալ-մայոր Արարատյանը (Արարատյան Քրիստաւվխոր Գերասիմի (18 Հու-
Արտաքին Գործերի նախարարին, կցելով նան Գլխավոր չտաբի Հետախու-
զական բաժանմունքի պետի վեկուցադիրը՝ կապված Արտաքին Գործերի
նախարարության աստիճանավորների ն Զինվորական նախարարության
դործողությունների ուղղորդման Հեւո: Դիմումադրում Զինվորական Վոււ--
խարարը խնդրում էր կարգադրություն անել ամենաինեն սիվ օգնություն
ցուցաբերելու Հետախուզության աշխատակիցներին, որոնք դիմում էին Ար-
տաքին Գործերի նախարարության ներկայացուցիչներին Հայաստանի սած-
տվյալները, թե ինչում պետջ է արտաշայտվի Հետախույզներին ցուցարեր-

25 Նույն տեղում:

30 Նույն տեղում:

3 Արարատյան (Արարատով) Խաչատուր Գերասիմի |1 8.06.1876 թ.- 10.12.1937 թ.)-
Գեներալ-մայոր: Ակտիվորեն մասնակցել է 1918 թ. մայիսյան Բաշ-Ապարանի ն Սարդարա-
պատի ճակատամարտերին, այ նուհետն հոկամբերինգլխավորել է Թուրքիային Հայաստանի
Հանրապետության միջն սահմանների հաստատման հանձնաժողովը, 1919 թ. մարտից մինչն
1920 թ. սկիզբը եղել է Հայաստանի զինվորական նախարարը: Պաշտոնից հեռացվել է ՀՅԴ
կուսակցության անդամ դառնալուց հրաժարվելու համար: 1920թ. աշնանը մասնակցել է թուրք-
հայկական պատերազմինն դավաճանության հետնանքով գերի ընկել: Հետաքրքիր է նան
նշել, որ թուրքական բանակի հրամանատար Քյազիմ Կարաբեքիր փաշայի կողմից Ք. Արա-
րատյանին առաջարկ է արվել թուրքական ռազմական ակադեմիայում դասավանդելու հրե -
տանային պատրաստության դասընթաց, սակայն վճռաբար մերժվել է վերջինիս կողմից:
Թուրքականգերությունից ազատվել է Խորհրդային Հայաստանի հանրահայտ ղեկավար ն
ականավորպետակամ գործիչ Ալեքսանդր Մյասնիկյանի համառ ջանքերի շնորհիվ, ն նրա
իսկ առաջարկովգեներալ-մայոր Քրիստափոր Արարատյանը 1923 թ. զբաղեցրել Հայկական
հրաձգային դիվիզիայի հրամանատարի տեղակալի պաշտոնը: Զորացրվելուց հետոգեներալ-
մայոր Քրիստափոր (Խաչատուր) Արարատյանըեղել է Երնանի պետականհամալսարանի ն
գյուղատնտեսականինստիտուտի ռազմագիտության ամբիոնների վարիչ.--Տես Տիգրան Հա-
յազն |Տիգրան Պետրոսյան|, Գարեգին Ղազարյան, 1000 հայազգի գեներալներ, ծովակալներ:
Կենսագրական հանրագիտարան, Եր., Հեղ. հրատ., 2009, էջ 120 - 121: ոճթուււծն Ի6Էւ6թաղ5ԵԼ
ո ՅղումթՀԵԼ ՁթոտուԸ ա 010 ոթօաԸՀ02816Է114. ԵՔօԻքճՓ ՈՎ6ԸՃՔԱ ՇոքմտՕօՎԻԱու. 13. 810քօ6,
ոօոօյւ,// ՇՕՇԴՅՑՔԻ6 Ե Ճթուճ Է '1Շք2828ԹԱՆ ՇՅԲոՀ-- 1616ք67քՐ, 13-80 "9038 863ք08", 2013,
ՇՐք. 46 - 47:

28

վող ւսջակցությունը լ դործողությունների ընդծձանրությունը, անձ րաժեչւո
Է պարզաբանել տեղում` Հետախուզության բարձր աստիճանավորների բա-
Նասկցություններում դիվանադիւուսկան ներկայացուցչությունների ղեկա-
վարների կամ անձնակազմի Հետ:

Դեռ 1919 թ. ապրիլի սկզբին հա մի կարեոր ջայլ եր կատարվել Արտա-
ֆին Գործոց նախարարության լ Հայասոանի Հեւուսխուղ ական ծառայութ-
նախարարությանը կից ստեղծվում է Տեղեկատվական բյուրո: Սույն փաս-
ւուսթժղթում առվում էր, որ Տեղեկաուվական բյուրոյի դործունեությունը
պետք է նպատակամղվի Հակաշեւտախուղական բաժանմունջի առջե կանդ-
նած խնդիրների իրագործմանը, նե գտնվի Զինվորական նախարարության
վերածակողության ներքո: Տեղեկառովական բյուրոյի դործունեության
չրջանակներին վերաբերող տեղեկությունների չարջին էին դասվում. 1)
ռազմական բնույթի տվյալները, զորամասերի տեղաբաշխման, զինվածու-
թյան ե զինմատակարարման մասին ե այլն, 2) Հարհան երկրների կառավա-
րությունների կողմից ընդունվող քաղաքական բնույթի միջոցառումները,
կան վերածակողության ուժեղացումը: Այս կարհոր փուումթղ թում Վոււե
շեշտվում էր, որ բյուրոն պետք է աշխատի ռազմական Հակաշեւտախուղութ-
մեկը մյուսի աշխատանքը: Հարկ է այս կապակցությամբ մի չատ Հետա-
ֆրջիր փաստաթղթի հս անդրադառնալ, որպեսզի ավելի ամբողջականորեն ն.
լիարժեք պատկերացնենք, Թե ինչու Հենց Արտաքին Գործերի նախարա-
րությանը կից ստեղծվեց Տեղեկատվական բյուրոն: Այդ կարեոր խնդրի բա-
ցաշայտման վրա լույս է սփռում Զինվորական նախարարության Գլխավոր
Ձալխուչյանի 1919 թ. ապրիլի 9-ով թվադրված դրությունը` Հասցեադրված
Հեւտախուղության ղեկավարներին: Դրանում Ռ. Զալխուչյանը դրում էր, որ
դեռ ճին ցարական ռեժիմի ժամանակ Հայկական ղեկավար չրջանները թույլ
են կողմնորոչվել ինչպես նախկին կառավարության ձղտումների մեջ, այն-
պես էլ Շարան ժողովուրդների վարքադծում: Ջալխուչյանը դրում եր, որ
երբ Հայերը անընդծշատ Հայտնվում եին Հարեան, ավելի ճարպիկ, ավելի քա-
ղաքականապես նրբանկատ ժողովուրդների իչխանության տակ: Հետեւաբար,
րստ Ջալխուչյանի, Տեղեկատվական բյուրոյի կազմակերպման գաղափարը

5 Տես ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 155. թ. 23:
33 Նույն տեղում, թ. 9:

29

այլն: Ըւո Զալխուչյանի, սովորաբար ւոեղեկաւուվ| ական դործունեությանը
պետք ե ծառայեր Զինվորական նախարարության Հետախուզական բաժան-
մունքը, սակայն քանզի վերջինիս Համար այն ղժվար էր իր պետության
ռաշմաններից դուրս տարածել, այղ իսկ պատճառով էլ նպատակաշարմար
րությունում, որի ներկայցուցիչները օդտվում են է.քուռերիւոորիալության
յաււուսնի սած մաններից դուրս, սկզբ նաւվես Վրառոասնում լ Ադըրբեջանում,
ինչը կախված էր Հայկական պետության փաստացի Հնարավորություննե-
բից, ե առաջին Հերթին` տնտեսական նե կադրային-մարդկային դործոննե-
րից: Ըստ այդ մտաճղացման, այդ բաժանմունքի ղեկավարությունը պետք է
կենւորոնանուսը Արտաքին Գործերի նասխարարությունում, թեկուղե այն
գաղտնի բաժանմունք անվանելով, կամ ասենք` Տեղեկատվական բաժան-
նչանակվեին զինվորական կցորդներ, որոնց ձեռին էլ պետք է կենտրոնա-
թվին առաջին Հերթին դասվում եին՝ 1) զորամասերի զինվածության, Հան-
դերձանքի, զորքերի տեղաչարժերի ե այլնի մասին ոազմական տեղեկութ-
յունները, 2) Հարեան ւվեւոության կողմից ընդունվող աղաք ական բնույ-
թի դործողությունները, դործակալական չարժումը, մամուլի նկաւումաոքբ
Հսկողությունը, 3) ւռեղեկությունները, որոնք կարող Էին Հեւուսքրքրութ-
յուն ներկայացնել նախարարության Համար, Շարեան երկրների կողմից
Հպատակ Հայերի նկատմամբ ձեռնարկվող միջոցները: Ավարտելով այս չա-
փաղանց Ճետաջըջիր փաստաթղթում ներկայացված մտքերի ամփոփումը,
վերջնամասում Զալխուչյանը Հաւոուկ ընդգծում էր, որ բյուրոն ւվեւուք է
ցության ու բազմակողմանի կապերի պայմաններում, փոխադարձաբար օդ-
նելով միմյանց իրենց Հայրենանվեր աշխատանքում: Այդպես ել տեղի
ունեցավ, Թիֆլիսի Աղպգային խորչրդի 1918 թ. Հուլիսի 3-ի որոշմամբ բյու-
գործակալական ցանցի միջոցով, պետք Ե ՀՀ զինվորական դերատեսչությա-
նը ներկայացներ օպերառիվ ե ջաղաջական բնույթի տեղեկատվություն:
Հեւտադայում Ազգային խորչուրդն իր 1918 թ. Հուլիսի 16-ի նիուռում ղոնե-
լով, որ Տեղեկաովական բյուրոն ւվաւունականորեն անձ րաժեչւո Հառսւուսոութ-
յուն է, որոշեց այն վերցնել ՀՀ զինվորական գերատեսչության ենթակայու-

34 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 155, թ. 9, 9 հակ.:
30

ուն ն Հանձնե Արութին Գործե Կւսխւսրարությանը՝ եմ ո
ի 9 լ բըուրթ բջ"ը լան ոը Դ
Թիֆլիսում դործող Հայւոնի դիվանադիւուսկան ներկայացուցչությանտ, որն

Վոււսկւն ւբ ւղ Կքնին Հւակւանւս չ ողա ած ձներո կւանւողնում
ատ. բար ինք լ ֆողար բով իր ց
էր Հեւուսխուղական դործաոնություններ Վրառոանում ն նրա չուրջ, Հան-
դիսանալու| կենւորոնական նշանակության կառույը, Հանդուլգւսկեւո ինչես
Վ ւաւոււմնի, այնւլեւ Ա եջանի, րու ային Ռուուտուումն ն ւ Հարու

բ յնպես ել Ադրբ բավայ յլ Հար
կից ւուսրած քների նկաւուաքը:

Սակայն իրական կյանքն ավելի բարդ էր ե գործընթացներն ել ոչ միա-
նշանակ: Պրակւոիկան լույը ւո|վեց, որ Արտաքին Գործերի նախարարության
լ Հայսուումնի Հանըսուլեւռության Հեւուսխուղ ական ծառայության ւփոխծա-
րաբերությունները մեռելին Լ այնքան Հարթ չընթացան, ինչւվես կարելի
էր սւլասել, այլ երբեւն Լ ընթացան փոխադարձ ւած անջաւոիրության ն
ւոեղ-ւոեղ էլ` անձ րկի ջաչշքչուկների մթնոլորտում: 1919 թ. Հունիսի 18-ին
Արտաքին Գործերի նախարարին ուղղված դրությամբ ք 3833) Գլխավոր
շւոաբի ւվեւո Ալ. Շնեուրը ի ւվաւուսախւսն Զինվորական նՆւսխւսըւարի Հասցեին
1919 թ. Հունիսի 18-ին արւոդործ նախարարության կողմից Հղված դիմու-
մարում արծարծված սւուդիչ բնույթի Հարցերի ք 2210), խնդրում էր
չյուուլ Հաղորդել ն ւոււսջիկայում էլ ւոեղ յակ ւված ել, թե Հեւուսխուղ ական բա-
ժանմունքի կողմից ներկայացված ւռեղեկություններից որոնք են դուրս
եկել ոչ Ճիչւո, ինչւվես Վուսե. կաւուսրել դիվանադիւուսկան ներկայացուցիչնե-
բից ուուսցված ւոեղեկաւովության ւփոխանցում35:

Բյուրոկըառիան ամենուր ն ցանկալյած իրավիճակում մնում է բյու-
բոկրառոիա, իսկ թղթային քաչքչուկը իրական դործի փոխարեն վերջին Հաշ-
վով վնասում էր թե Հեւուսխուղության լ թե Արտաքին Գործերի Նւսխուսրա-
րության կողմից ձեռ Նւսրկվող դործերի կաղ մւսկերպմանը, լ դրանց արդյու-
Նասվեւոությանը: Արտաքին Գործերի Նւխոարարության դլիավոր ֆարւոու-
ղարը 1919 թ. Հունիսի 19-ի դրության մեջ ք Ֆօ 179)՝ ուղղված Գլխավոր
շւոաբի Հեւուսխուղական բաժանմունքի ւվեւռին՝ չեշւոում էր, որ ւով յալ ոլա-
Հին Կ Հնարավո ոնում առւսնձին ւաւոհրո Հալրոնել, ե Հեւոււ-

ֆԸ ը ը չի Դ ը ն լ
ուղական բաժն ողմ ներկայազված ո՞ր տեղեկություննե ն է՞ են

զ բ ղմից ներկայաց բ տեղ ) բը բբ
ոչ Ճիչշւո դուրս եկել, ուսկայն Հունիսի 8-ի Հեւուսխուղ ական բաժանմունքի
կողմից ներկայացված ամփոփադրի վերջին տեղեկությունները (Թիֆլիսում
կաւուսրվող ղորաձւսվոաւքի լ ԽորՀրդային Ռուսառունի, Գերմանիայի,
Վրառոանի, Բուլղարիայի ն Թուրքիայի միջե Հարաբերությունների մասին)
Թիֆլիսից իրենց կողմից ուուսցված Հաղորդադրությունների Համաձայն չե՛ն
Համ ուվաւոււախանում իրականությանը 57: Ինչւլես տեսնում ենք, վերը նշված
երկու փւււուսժղ թերն Լ վկայում են նորասւոեղծ Հեւուսխուղ ական լ Հակա-

35 Նույն տեղում, գ. 81, թ. 2-3, 5-8, 11:
36 Նույն տեղում:
37 Նույն տեղում, թ. 32:

31

կողմից ձեռձՆուսըկվող դործունեության ւսուջե, ծառացած դժվարությունների,
երբեմն ել թույլ տրված սխալների ն բացթողումների, ինչու չե՝ նան ձախո-
ղումների մասին, որ բոլոր երկըների Հատուկ ծառուսյությունների ւվրակտի-
կայում էլ պաւռածում է: Կայացման դործընթացները դժվար եին, ոչ միա-
նշանակ, իսկ գործնական փոխճշարաբերությունները արտդործնախարա-
բության Հետ Հատակ չեին դասավորվում, որովչետն երբեմն ել վերջինիս
ւկաշւոոնյաները իրենց Հեռու Էին ւկածում Հեւուսխուղ ական ծառայություն-
ներից, անճարկի չեին վատածշում, երբեմն էլ կասկածի էին ենթարկում վեր-
ֆաղաքթական ղերատեսչությունը բոլոր երկրներում էլ մշտապես եղել է ար-
տաջին Հետախուղական ծառայության գլխավոր կազմակերպիչը հ ղեկավա-
րը» ինչը թերես Հայաստանի պարադայում գալիս էր անփորձությունից է.
երկչուռությունից: Այս մենը Հանդեցնում էր թյուրըմբոնումռերի է բւո-
ազգային-պետական անվտանդությանը: Վերջ ի վերջո, ինչ-որ առաջընթաց
կար, թեկուղն ոչ ներդաշնակ ն ոչ չատ չոչափելի: Կյանքի Հրամայականն էր
անձապաղ իրական կապեր ապաչովել Հետախուզական ծառայությունների է.
արտդործնախարարության Համակարգի միջն, ծառայեցնելով նորաստեղծ
Հանրաղետության դոյատեման ապաչովման աշխարծաթաղաքական խնդիր-
ներին: 1920թ. մույիսիխ ծ-ին Հայաստանի Առաջին Հանրապետության Նա-
խարարների խորՀուրդը, լսելով Զինվորական նախարարի զեկուցումը ար-

Ինչպես ակնառու կերպով տեսնում ենք, փուլ առ փուլ Համառ ջանքեր
Էին դործադրվում Հեւտախուղության է Հակածեւուսխուղության ծառայութ-
յունների աշխատանքների բովանդակությունը Հնարավորին չափով ավար-
Հայաստանի դիվանագիտական Ններկայացուցչություններին կից զինվորա-
կան ներկայացուցիչների (գործակալ, կցորդ, ատտաչե) ինատիտուտի ստեղ-
ծումը: Այս ւուումով, անկասկած, որոշակի Հեւուսքրքրություն է ներկայաց-
նում ՀՀ Զինվորական նախարարության Գլխավոր շտաբի դեներալ-մայոր
Գ. Գ. Ղորղանյանի (Ղորղանով - կորդանով) բաղմարբեղուն դործունեութ-
յունը», որբ գտնվում էր Զինվորական նախարարի անմիջական հնթակա-

38 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 201, ց. 1, գ. 489, թ. 62, Ֆ.Պ - 278, ց. 1, գ. 11,թ. 16:

35 Գաբրիել Գրիգորի Ղորղանյան /3.05. 7850 - 8.01.1954:թթ.)- ծնվել է 1880 թ. մայիսի 3-
ին, ազնվականի ընտանիքում, հայրը գեներալ-մայոր Գ. Գ. Դորդանյանն էր: Առաջին Հանրա-
պետության հռչակմանպահից սկսած Ղորղանյանը ներգրավվել է դիվանագիտական աշխա-

32.

յության ւուսկ: Դեռ 1918 թ. դեկւոեւմքբերի Յ-ին Ղորղանյանը Զինվորական
նախարարին է ներկայացնում մի ուչշադրավ զեկուցում, որում Հարց էր
բարձրացնում լ Հիմնավորում ւյսւլես կոչված «զինվորական ղեն ների»
Համակարդի ստեղծման անձրաժեչւոության մոսին: Ղորղանյանը դա Համ ւ--

տանքների մեջ որպես ռազմական խորհրդատու: Նա 1918թ. մայիսիվերջին- հունիսի սկզբին
մասնակցել է Բաթումիի կոնֆերանսի աշխատանքներին: 1918 թ. հունիսին Ա. Ահարոնյանի,
Մ. Պապաջանյանի, Ալ. Խատիսյանիհետուղարկվել Կ.Պոլիս,ուր սպասվում էր կոնֆերանսի
անցկացում Կովկասյան հարցի վերաբերյալ: Դրանից հետո ՀՀ կառավարության կողմից Գ.
Ղորղանյանըուղարկվել է Փարիզ որպես հայկական պատվիրակության խորհրդական, ուր նա
ժամանում է 1919թ. հունիսի 1-ին: 1934 թ. Փարիզում հրատարակվող «ՎէԷՄՍ» ամսագրում
11934, մայիս-հունիս, հուլիս-օգոստոս| տպագրվել է վերջինիս հոդվածաշարը Հայաստանի
Հանրապետության ն մեծ տերությունների հետ ունեցած հարաբերությունների մասին
/Ղորղանեան Գ. Զօր., Հայաստանի Հանրապետութիւնը եւ պետութիւնները, 1. Բրեստ-Լիտով-
սկից մինչեւ Սեւր, Բ. տարի, 1934, թ. 3,մայիս-յունիս, Ե., էջ 29-41, ԼԼ Սեւրից-Լոզան, Բ. տարի,
1934, թ. 4, յուլիս-օգոստոս, Զ., էջ 54-72 // «ՎԷՍ» (Փարիզ): Տեն նան Լ. 4. Ճ86ՇՂԱՇՑո, Լ6ուօքմղ
ԼճտքոուԼքուօքԵօտոԿ ԷՕօքոՅՒՑՒ. 66 աո: Օ0ԱԾՇՆՑԾՒՒԵՇ: 1878, 1997, Վ 1, օք. 155-158: Ղոր-
ղանյանը կատարել է զգալի աշխատանք ջանք ու եռանդ չխնայելով, որպեսզի հետախու-
զության գործըդրվիլլավ հիմքերի վրա: Գեներալ Գ. Ղորղանյանը, որին ըստ էության կարելի է
համարել ոչ միայն Փարիզում ՀՀ կառավարության պատվիրակության ռազմական խորհրդա-
տու, այլն իրավամբ նանռազմական կցորդի պարտակամնմությունները կատարող զինվորա-
կան, 1919թ. վերջերին - 1920թ. սկզբներին սերտ կապերի ն համագործակցության մեջ էր
գտնվում Կ.Պոլսումգործող Տիգրան Դեվոյանցիկողմից գլխավորվող հետախուզական խմբի
հետ, որից մշտապեսստանմում էր Թուրքիայի, նրա ռազմականուժերի ն ռազմաքաղաքական
անցուդարձերի, Սաստաֆա Քեմալ Աթաթյուրքիկողմից գլխավորվող թուրքական ծայրահեղ
ազգայնական, այսպեսկոչված«ՄԾիլլի»շարժման, Հայաստանի դեմ նախապատրաստվող
ավազակային արշավանքի, հայկական սահմանի ողջ երկայնքով թուրքական զորքերի տե-
ղաշարժերի ն այլնի մասինզգալիարժեք ներկայացնող տեղեկատվություն զանազան ամփո-
փագրերին նամակագրության տեսքով: Դրանք հասցեագրված էին Փարիզում գտնվող ՀՀ
պատվիրակության ռազմական խորհրդատուն ճերկայացուցիչ Գ. Ղորղանյանին, ն որոնց մեզ
հայտնի թիվը հարյուրների է հասնում:», դրանք վերջինիս կողմից պարտաճանաչորեն առաք-
վում էին Հայաստան՝ ռազմաքաղաքական ղեկավար շրջաններին, ըստ այդմակնկալելով հա-
մապատասխան արդյունավետքայլեր. հարկ է սակայն արձանագրել այն փաստը, որ դրանք
հարկ եղած արդյունավետությունը չունեցան, ն որ դա տեղի ունեցավ թե՛ հետախուզական
բնագավառի կամ վերջինիսհետսերտորեն առնչվողզինվորական այրերի մեղքով, ն թե՛ իշ-
խանությունների որդեգրած կրավորական դիրքորոշման ն Սնրյան կողմնորոշման, Անտանտ-
յան երկրներին կույր նվիրվածության հետնանքով, երբ շատհարցերի հանգուցալուծումը պայ-
մանավորվածության մեջ էին գտնվում մեծ տերությունների կողմից հետամտած երկտակ ն
նրբին խարդավանքներով լի քաղաքականության հետ,փոխամակ փորձելու ձեռնարկել ինք-
նուրույն քայլեր հանրապետությունը տկար վիճակից դուրս բերելու ուղղությամբ, շտկելով
վիճակըինչպես բանակում, այնպես էլ հետախուզության կազմակերպմանն ուղղորդման բնա-
գավառում: Այսամենըճանվկայում է այնճարգասաբեր համագործակցության մասին,որ կար
Գ. Ղորղանյանի ն Կ.Պոլսում գործող Տ. Դեվոյանցի գլխավորած հետախուզական խմբի միջն:
Սահացել է 4954թ. հունվարի 8-ին Փարիզում ն հուղարկավորվել Պեր-Լաշեզ գերեզմանոցում:
Պարգնատրվել է Ֆրանսիական կառավարության կողմից Ֆրասիայի բարձրագույն պետա-
կան պարգնով՝ Պատվո Լեգիոնին ռուսական Մբ. Ստանիսլավի 111 աստիճանի շքանշաննե-
րով: Տե՛ս Ճ. 1Շքյ շոու, ԽՈճք ատու ԻՇԵՇքմու տ Ճորմթմոծւ թե 6Բօ1օ ոքօոօՃ020Թ5 8
ԸՅԱՇՐ-11676ք67թՐծ. 2ռօ-քճֆոսօօոում ՇոքմՑՕՎ Ութ, Ճօթոճ ոօ» Լ. Լ. ՄԿՀՇՂԱ6 Հքումք 8 ճուքօ801
50116 ԷՃ ճտաճտօաօու Փքօողօ (1914-1918) 6 19-06 օՃօուճում / 116ք. օ Փք. Լուքյոտուռ 1Օ. 7Լ, /1օո-
681Ժռ 3. Է., Խ/Լ., 2011:

33

րական նախարարության գործակալը: Ղորղանյանը նշում էր, որ ընդչա-
նուր առմամբ զինվորական կցորդը պետջ է Հետհի այլ պետության զինված
Հետե աբար, Ղորղանյանը դանում էր, որ զինվորական կցորդը պետք է ձեռ-
նամուխ լինի Հետեյալ խնդիրների իրաղործմանը. 1) զինվորական կցորդը
(գործակալը) պետք եէ բացաշայտի Հակառակորդի բանակի կազմը խաղաղ
ժամանակ, ինչպես նան նրա Հաստիքային հ թվական կաղմը, 2) զինվորա-
կան ծառայության անցած զինվորականների պածշեստակաղմը, զինվորական
ծառայության ղծուվ արտոնություններ ունեցող ւյն մարդկանց թիվը, ո-
բոնք աղառոված են զինվորական ծառայությունից, ե. սլատերաղմի դեպքում
չեին կարող զենք կրողներ դառնալ: Անշրաժեչտ եր նան պարզել պածեստի
սպաների թիվը, 3) բացածշայտել սպառազինության պաշարները, որոնջ կա-
րող եին օդտադործվել բանակի զորաշավաքի ժամանակ, 4) զինվորական
կցորդը կամ դործակալը պետջ ե պարզեր այն մարտիկների առավելագույն
ֆանակը, որը տվյալ պետությունը կարող էր մարտի դաշտ ղուրս բերել, 5)
բանակի կազմակերպումը պատերաղմի ժամանակ, դրա տեղաբաշխումը, 6)
զինվորական խանութների ։տեղաբաչխվածությունը, դրանց իրական ունեց-
վածքը, Դ Հրետանային ն ինժեներական պածեսոների, արձեստանոցների
տեղաբաշխումը, 8) երկաթուղիների բեռնաթողունակությունը, չարժակաղ-
մը, 9) երկաթղծերի վիճակը, երթուղիները, 10) պաշտպանական կառույցնե-
րի պատրսատվածության աստիճանը ն տեղաբաշխումը, 11) տեղական ռաղ-
մական վարչության կառուցվածքը ե ղորաճավաքի արագության մասին
տվյալները, 12) զորքերի ուսուցման Հարցերը, 13) զորքերի մարտական ո-
դու, կարդաւպաշության վիճակը ն այլն: Հետաքրքիր փաստաթուղթ է, որը
վկայում է նան որոչ Հայ զինվորականների պրոֆեսիոնալ բարձր պառ-
ըասւովածության մոսին:

ԱՀա այսպես, չատ մանրաղնին ներկայացնելով զինվորական կցորդ-
գործակալների առջե դրված խնդիրները, գեներալ-մայոր Գ. Ղորղանյանը
նում է կարեոր եղրաձանդումներ: Մառսձւռվորսուլես Պոււլ Հեւոեություն է
նում, որ առանց զինվորական դործակալների միջոցով Հեւուսխուղության
գործի ճիշտ կազմակերման, ոազմական զինված պայքարի մասին Հարցերի
լուծումը միշտ Հենված կլինի կասկածելի տվյալների վրա, հ. Հնարավոր չի
լինի ճիշտ Հակամիջոցների ձեռնարկումը: Գեներալ-մայոր Ղորղանյանը այ-
ԿուՀետե եղրաշանդում է, որ ներկա պածին անծրաժեչտ է ամեն տեղ, ի
նկաւոի ունենուլղուվ| ծավալվող իրադարձությունները, իսկույննեթ ււոեղծել
զինվորական դործակալություն, յդ թվում է Վրասունում, լ Ադըրբեջա-
ները, ինչպես դա կա բոլոր պետությունների պրակտիկայում, գտնվելով

34

դիվանագիտական ներկայացուցչություններին կից, նշանակվում են մի-
անձնյա Զինվորական նախարարի կողմից, ե միայն վերջինիս են ենթակա է.
Հաշվետու: Զինվորական նախարարի կողմից ոռաղմական կցորդների նշա-
նակման պածշից արդեն Արտաքին Գործերի նախարարությունը պետք է այդ
մասին Համապատասխան ձեով իրազեկ դարձնի տվյալ երկրի Համապլատաա-
նը տնում էր, որ զինվորական գործակալը պետք Ե իրականացնի արձա-
կուրդի մեջ դտնվող սպաների ե զինվորականների, ինչպես նան սպաշետոի
այն սպաների, բժիշկների, չինովնիկների Հաշվառումը, որոնք տվյալ պածին
ոնվում են ւյն երկրում, ուր դործուղված ես եղել: Այդ իսկ ւվաւոճ ւուով,
ըստ Ղորղանյանի, զինվորական գործակալը պետք ե ունենար ծանրակչիռ
զինվորական ւվւուո ըւաււով ածություն, է որոնց նշանակումը Զինվորական
նախարարի կողմից յուրաքանչյուր առանձին դեպքում պետք է Հատուկ
ջննարկվեր: Ըստ այդ պլանի, ոչ մեկն առանց Զինվորական նախարարի
թույլտվության իրավունք չուներ դործուղվելու Համ մաղաւոււախան ներկա-
յացուցչություն: Ղորղանյանն առաֆարկում եր զինվորական գործակալին
կախված սպայական կոչումից: Միաժամանակ դեներալ-մայոր Ղորղանյանը
կարեոր էր Համարում դաղտնի Հետախուզության Համար ենթաշաչվետվա-
կան ավանսի Հատկացումը, ինչպես նան զինվորական կցորդի գրասենյակի
Համար նախատեսված սենյակի տրամադրումը ներկայացուցչության զբա-
ղեցրած չինտարածքի չրֆանակներում"":

Կատարվել էր զգալի աշխատանք, որի Համար Ղորղանյանը ջանք ու
եռանդ չեր խնայել, որպեսզի Հետախուղության դործը դրվեր լավ Հիմջերի
վրա: Գեներալ-մայոր Ղորղանյանի այս տեղին հ նպատակային ՀՇարցադ-
րումներից Հետո Հաջորդ քայլը կատարվում է դեներալ-մայոր Արարատյանի
վերոչիչյալ զեկուցադրին Թիֆլիսում հ Բաքվում զինվորական դործակալ-
ների «Համ աւլաւուսմխան ինուռիւոոււո» սւռեղծելու անծրաժեչւության մււթ-
սին, ներկայացնելով Համապատաախան տեղեկանքներ այդ գործի վերաբեր-
յալ: Միաժամանակ դեներա-մայոր Արարատյանը տվյալ ժամանակաչրջանի
ռազմաքաղաքական իրավիճակում զինվորական ներկայացուցիչների (ա-
դենւո, կդորդ) Հասւուոումը Համարում էր Հրաւուււլ անձրաժեչւոություն,
ընդ որում պատճառաբանելով, որ Հենց այդ զինվորական ներկայացուցիչ-
ների վրա էլ կարելի Ե դնել զինվորական ներկայացուցչության պարտակա-
Բաքվում: Արարատյանը գտնում էր, որ այդ պաշտոնյաների պածելու Հող-

4«Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 27, թ. 27 (72), թ. 62, Ֆ.Պ - 278, ց. 1, գ. 11,թ. 16:
41 Նույն տեղում, թ. 143:

35

սր կարող ե իրականացվել Զինվորական նախարարության ընդծանուր վար-
կի Հաշվին, սակայն դրասենյակի հ գաղտնի Հանձնարարությունների դծով
սպաների ծախսերը անձշրաժեչտ է վարկավորել յուրաքանչյուր ներկայա-
ցուցչին հնթաշաչվետվային ավանս տալով ամսական 10 Հազար ռուբլի չա-
փով: Վերջնամասում Արարատյանը խնդրում էր իր առաջարկները Հաստա-
տել ե թույլ տալ վարկավորումը սկսած ապրիլի 1-ից՝ ամիսը Հաղար ռուբլի,
լ ընդամենը 180 Հաղար ռուբլի Լ բաց թողնել մինչն 1919 թ. Հունվարի 1-ը
ընկած ժամանակած ւուով ածի Համարշշ:

1919 թ. մարտին թվադրվող Թիֆլիսի Հայկական դիվանադիտական
ներկայացուցչության փաստաթղթերից մեկում արդեն շարադրված են ռաղ-
Հետախուզության օբյեկտները ե դիվանադիտական ներկայացուցչության
տաղիր պայմաններ, ինչի Համար նախատեսվում եր չորս մարդ` բարձր կո-
չում ներով, երեք մոսրդ՝ ածը ուղայւսկան կոչումներով 25: Այդ նույն ւիւու-
տաթղթում նչվում եր, որ Թիֆլիսում պածշանջվում Ե Գլխավոր չտարի
բարձը սպայական կոչում ունեցող ապա, որ ոազմական դծով պետք է լիներ
ռազմաքաղաքական տվյալները պետջ է Հավաքվեին ն Հաղորդվեին նրա
միջոցով: Այդ գործի Համար միակ Հնարավոր թեկնածուն Համարվում եր գե-
ներալ Գ. Ղորղանյանը, որը փայլուն տիրապետում եր ֆրանսերեն լեզվին,
անգլիացիներին դիտեր Պաարսկառումնում իր դործունեությունից, որւոեղ
հղել էր դեներոլ Ն. Ն. Բարաթովի (01. 02. 1865 թ. - 22. 03. 1932 թ. 7)
Էքապեդիցիոն կորպուսի չտաբի կաղմում, եղել էր Կովկասյան Հեծելաղորա-
յին դիվիզիայի պետ, ե ի վերջո նան ընդգրկվեց ՀՀ Զինվորական խործրդի
կաղմում, որոշակի Հեղինակություն էր վայելում Անդրկովկասում գտնվող
ֆրանսիական, անգլիական ռազմական ներկայացուցչությունների չրջա-
ված նան Թիֆլիսում Հայաստանի դիվանագիտական ներկայացուցչության
ղեկավար Լեոն Գեռրգիի Եվանդուլյանը (եվանդուլով)ի, որը Համառորեն

32 Նույն տեղում, թ. 142:

45 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 276, ց. 1, գ. 114, թ. 10 -12:

44 ԲարաթովՆիկոլայ Նիկոլայի |01.02.1865 թ.- 22.03. 1832 թ.) - գեճերալ-լեյտենանտ.
Առաջին աշխարհամարտի ժամամակ ռուսական զորքերի հրամանատարը Պարսկաստանում,
1918 թ. Կամավորական բանակին Ռուսաստանի Հարավի Զինված ուժերի հրամանատար
Դենիկինի ներկայացուցիչը Անդրկովկասում, ապրել է Ֆրանսիայում- Տե՛ս Ճ. 5. Լուսո,
Էօքոօ օՓուծքօ8 1 6օքճոԵւօ1օ ոՀ68 8 10751 ՐթՅ22 811601 807Ռ5լ, 1917 - 1922 ր., ՇոքճտՕՎԻԵթ
1(216թոճ5լ, հ1., Ք7օօոռ մ ո71ծ, 2009, օք. 161, 584:

45 Տե՛ս Ռ. Գ. Հովհաննիսյան, Հայաստանի Հանրապետություն: Հատոր 1, Առաջին
Տարին, 1918 -1919, էջ 379: Ք. Օ. ԷԼ(ՕՇՄճոուտոո, ՛Լհծ 1օքսԵնօ օք Ճոռծուճ, ՃօԼ 11, ք. 349:

36

կցորդի պաշտոնի Համար»: Սակայն կային նան այլ թեկնածություններ,
այդ Թվում դիվանագիտական ներկայացուցչության կազմում դտնվող
զնդաղվեւռ Շածրբաթովը, նույնիսկ Հեւտադայում, Հետախուզական աչխատան-
ստուրակին, որոնց դեմ Լ. Եվանդուլյանը կւրուկ ւսոււսըկեց, դնելով, որ
այդպիսի պաշտոնում պետք ե նշանակվեն Գլխավոր չտաբի ավելի բարձ-
րաստիճան զինվորականներ, որոնք ունեին անչամեմատ ավելի մեծ փորձա-
ռություն լ Հեղինակություն: Այս քեկնածությունները, բնականաբ սը,
չանցան, իսկ չոււոով Լ. Եվանդուլյանին Հասցեադրված ՀՀ Արտաքին
ենք, որ ղեներալ Ղորղանյանը հս բացառվում է այդ պաշտոնը ղբաղեցնե-
լու առումով, ջանղի նրան Հրամայվում է Հուլ մեկնել Փարիզ "6: Սոռեղծ-
ված իրավիճակում Լ. Եվանդուլյանը ՀՀ Արտաջին Գործերի նախարարին
րբալ-մայոր Հախվերդյանի թեկնածությունը, սակայն Զինվորական նախա-
րար Արարատյանը վերջինիս ներկայությունը Թիֆլիսում գտավ աննպա-
տակաշարմար, քանզի նրա ներկայության անչշրաժեչտությունը խիստ
խարարի կողմից Թիֆլիսում ՀՀ զինվորական կցորդի պաշտոնում առա-
ֆադրվում է ՀՀ զինվորական դատարանի նախադած Հովանի Արտեմի Բիչ-
մտիչյանի (Հ. Ա.Քիչմիչո,1881թ.- 1921 թ. Հետոտն) թեկնածությունը», որի
դեմ ուսկայն կւորականավես առարկում է Լ. Եվանդուլյանը, դւոնելով|, որ
վերջինս Գլխավոր չտաբի փորձառու զինվորականներից չե, գիտակ չե դոր-
ծին, որ ունի միայն իրավաբանական կրթություն, ավելացրած դրան նան
այն Հանգամանքը, որ իր տրամադրության տակ առկա տեղեկությունների
Համաձայն` անտեղյակ է Հայկական կյանքին ու ավանդույթներին, Հայերեն
չգիտի, որ նույնիսկ իրեն Հայ չե Համարում՞շ: լ. Եվանդուլյանը նույնվես
աննապլառտակածարմար եր դանում, որ որեիցե մեկը, որը պաշտոնով ցածր եր
պես կատարեր զինվորական կցորդի պարտականությունները Թիֆլիսում՝
մինչն. Հարցի վերջնական լուծումը: Այդ կապակցությամբ նա առարկեց դե-
ներող Արսենի Սերդեյի Դոլուխանով (Արսեն Սարդիսի Դոլուխանով, 21

46 ՀԱՍ, Ֆ.Պ - 276, ց.1, գ. 114, թ.13: Ֆ.Պ - 121, ց. 1, գ.111. թ. 1, գ. 9, թ. 15:

47 Նույն տեղում, գ. 300, թ. 1-2:

48 Նույն տեղում, թ. 8-10:

45 Նույն տեղում, թ. 11-13:

50 Տե՛ս ԽԼ ու /ՅՈՆ մուօա211Կ66ոոչ 1610թո11 Եօ6ոծյու1 Ճքածում: .1918-1920 ոո. /-
Էք.: Էոոաօոճոծւծոք Հք225 Ճքուծաք, 2012, օք. 448:

51 Տե՛ս Ք. Օ. ԷԼ(ՕՄՅոո1տլոո, ՛Ւհօ օքսԵնօ օք Ճոոծուռ, Ճօ1. 11. ք. 158, 160 -162, 195:

52 Տե՛ս ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 300, թ. 18-19, Ֆ.Պ - 276, ց. 1, գ. 116, թ. 69-71:

37

Հունվարի, 1863 թ. - 1920 թ. Հետոծ3) կողմից առւսջադրված ւվզոդպորու չիկ
Եղիազարովի թեկնածության ղեմ որպես Թիֆլիսում ՀՀ ռազմական կցորդի
ժամանակավոր պաշտոնակատարիչ: Քաշքչուկները չարունակվում էին,
Հարցի վերջնական լուծումը Հետաձդվում Է մինչե Հունիսի սկիզբը: Այդ
ընթացքում իրերի նման վիճակը խիստ վիրավորական Համարելով իր Հա-
մար, դեներալ Քիչմիչյանը զեկուցադրով դիմում է ՀՀ Զինվորական նախա-
րար Ք. Արարառյանին, խնդրելով ազատել իր զբաղեցրած պաշտոնից, միա-
ժամանակ իրեն իրավունք վերապածելով պարզելու իր զբաղեցրած անձր է
արժանապատվությունը վիրավորող Հանդամանքները՝ անմիջական Հաղոր-
նման պաշտոնով զինվորականի առկայությունը խիստ Հրատա էր Թիֆլի-
սում ՀՀ շաչերը ներկայացնելու ւոեսանկյունից, ՀՀ Զինվորական Նւսխոսրա-
րբ Արտաքին Գործերի նախարարի Հետ Համատեղ բացատրական աշխա-
կան Հավատարմատարի վրա, ի վերջո վերջինս ել Համողվում է, որ ինջը ա-
նիրավացի է եղել դեներալ Հ. Քիչմիչյանի Հետ կապված իր եղրածանդում-
վելին, առաջին իսկ նիստր վարում է Հայերեն, ե դրանով իսկ զինվորական
կցորդի պաշտոնում Քիչմիչյանի նշանակումը այլես Եվանդուլյանի կողմից
ոչ միայն դիմադրության չի Հանդիպում, այլե վերջինս Հայցում է դեներալ
Նւսխոսըարի 1919 թ. Հունիսի 15-ի Հեռւսդրից 6 2/63)՝ ուղղված Թիֆլի-
սում ՀՀ դիվանադիտական Հավատարմատարի ժամանակավոր պաչտոնակա-
ուսը Մ. Թումանովին (իշխան Միքայել Թումանյան 28 նոյեմբերի, 1887թ.-
1926 թ. Հետո տեղեկություն չկաշծ), ակնձայւո է դառնում, որ Քիչմիչյանի
նչանակման Հարցը կարելի ծր վերջնականաղես լուծված Համարել, ե նրան
առաջարկվում ծր անցնել իր անմիջական պարտականությունների կատար-
մանը: Կարճ ժամանակ անց, ինչպես այդ մասին վկայում է Հենց դեներալ
Բիչմիշյանի լխավոր ընդդիմախոսը, վերջինս դառնում է Հեղինակություն
նան ֆրանսիական, բրիտանական, ամերիկյան հ այլ երկրների ռազմական
ներկայացուցչությունների շրջանում: Եվ չոււոով, Երեան ուղարկված 1919
թ. Հունիսի 23-ի Հեռւդրում Լ. Եվանդուլյանը ՀՀ Զինվորական Նւսխոսրա-

53 Տե՛ս ոՈոթաո15Ն Ր686թոծւը 2ոումթ161 2 թ.61161:010 ոթ 6.028164114 8 Ը Յմոու-Ա616ք-
67ք-6. Եոօոքճֆոսծօամ ՇոքմտՕՎ ու. օք. 111:

54 Տե՛ս ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 200, ց.1, գ. 300, թ. 20 -21:

55 Նույն տեղում, թ. 23- 25, Ֆ.Պ -276, ց. 1, գ. 116, թ. 70-71:

56 Տե՛ս նրա աշխատությունը` Խուոճ6ղ ուշ նու 71 ւօ Վոչ 161օքո Թօօոճուրու
Ճքեծոոո, օքք. 10, 38.

38

բին Հայտնում էր, որ իր կողմից այլես ոչ մի առւսըկություն դեներալ Քիշ-
միչյանի դեմ չկա՞ր

դիվանադիւուսկան կորւվուսի կաղմում կարեոր ֆայլ էր է յդ ուղղությամբ
Հերթական ջայլը կատարվեց Նախարարների խործրդի 1919 թ. ապրիլի 8-ի
նիուռում: Լսելով Զինվորական նՆախոսըարի ղեկուցումը Թիֆլիսում է Բուք-
կարեոր Համարեց Թիֆլիսի դիվանագիտական ներկայացուցչությանը կից
մեջ նան ասվում եր, որ զինվորական կցորդը դործակալը իր ռոճիկը պետք
չափով, այն Հատկացնելով Թիֆլիսի զինվորական կցորդի գրասեն յակային,
ներկայացուցչական է այլ ծախսերի Համարտճ: Նչված որոչումը լրացվում է,
չումով, բուռ որի Վրառոասնում լ Ադրբեջանում Հայառուանի դիվանադիւուս-
կան ներկայացուցչություններին կից Հառւուսովում են զինվորական կգորդ-
ների ւկաշյոոններ՝ մեկ ՀամձՀարզով Հանդերձ յուրաքանչյուրին:9:

խործրդին ներկայացըած ղզեկուցադրում ուշադրությունը Հրավիրում էր
ւոություն է ւսոււսջ ացել Թիֆլիսում լ Բաքվում Հայառուանի դիվանադիւուս-
կան ներկայացուցչություններին լ Բաթումում Հյոււվաւոոսին կից ղինվո-
լուծումը: Միաժաոքանուկ նշված ւիւաււուսժղ թում ընդգծվում էր, որ դըռ

57 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 300, թ. 23 -25, 32-34:
58 Նույն տեղում, Ֆ.Պ -199, ց. 1, գ. 96 (205), թ. 62:
55 Նույն տեղում, գ. 118 (146), թ. 6:

39

դիվանադիտական ներկայացուցիչների կողմից: Արտաքին Գործերի նախա-
րարը գտնում եր, որ զինվորական կցորդի նչանակումը ելնում է Զինվորա-
կան նախարարի Հետ կայացած Շամաձայնությունից, միջնորդվելով Արտա-
ֆին Գործերի նախարարության ն դիվանադիտական ՀՇավատարմառարների
Հեւո Հարաբերությամբ: Փառովում էր դրանց Համադործակցության կարե ո-
րության մոսին: Դրա Հեւո մեկտեղ փաուուսժղ թում ւավում էր, որ րդեն
ե Բաթումում Հյուպատոսին կից զինվորական կցորդների պաչտոնների
Հաստատման մասին Նախարարների խործշրդի օրինադիծը ե նախածաչիվը:
պատասխան փաստաթուղթը գործողության մեջ է ղրվել"": Այս ամենը միա-
տանքների կարգավորմանը հ ուղղորդմանը նպատակաուղղված չատ իրա-
կան մի քայլ, այն ենթարկելով միասնական կենտրոնի տնօրինությանը: Իսլ
արդեն Նախարարների խործրդի 1919 թ. Հուլիսի 8-ի նիստում դործին կից
ընդունված ինուռորուկցիայում (Հրաչանդավորումում) ընդգծվում էր Վրաս-
չության աշխատանքների կաղմակերպման, ինչպես նան զինվորական կցոր-
դների (Հետեաբար նան Հետախուզական աշխատանքի կաղմակերոլման)
դործունեության սկզբունքները: Հրածչանդում առվում էր, որ ողջ ւշխա-
տանքի ղեկավարումը դիվանագիտական ներկայացուցչության Համակար-
դում փաստացի դտնվում է դիվանագիտական Հավատարմատարի ձեռքում,
որին Հիվանդության կամ բացակայության սպլարադաներում իրավասու էր
փոխարինել միայն ներկայացուցչության խործրդականը: Բացի այղ, վերո-
նշյալ փաստաթղթում արձանադրվում եր, որ Թիֆլիսում առանձին Հայկա-
կան նախարարությունների ինչպես միանձնյա (ֆինանսական, զինվորական
ե այլ դործակալները), այնպես ել կոլեգիալ (պարենային հ այլ կոմիտեների)
ներկայացուցիչները այդ պաշից Համարվում էին արդեն դիվանագիտական
ներկայացուցչությանը կից Հաշվառված կառույցի մեջ":

Հանրապետության դիվանագիտական ներկայացուցչություններին, ինչպես
նան Բաթումիի Հյուպատոսին կից զինվորական կցորդների, նրանց Համ-
Հարզների Համար սաշմանված նախածչաչվի օրինադծի մասին, որն արդեն
Հուլիսի սկզբին Հաստատված եր Նախարարների խորչրդի կողմից: Թիֆլի-
սում ն Բաքվում դտնվող զինվորական կցորդների Համար սաչշմանված էր
ռոճիկ, Բաթումիի Հյուպատոսին կից Հանձնարարությունների զծով սպա-

60 Նույն տեղում, գ. 20 (184), թ. 246:
601 Նույն տեղում, թ. 254:

յին` ամսական 1200 ռուբլի Հիմնական ռոճիկծշ: 1919 թ. Հունիսի 24-ին Նա-

խարարների խործրդի կողմից Վրաստանում հե Ադրբեջանում դիվանադիտա-
կան ներկայացուցչություններին կից զինվորական կցորդների (ատտաչե)
ւզաշւոոնի Հասւուռոումից Հեւոո, Զինվորական Նւսխուսըւսրի 1919 թ. Հուլիսի
կայացուցչությանը կից զինվորական ներկայացուցիչ է նչանակվում Առան-
ձին Հայկական կորպուսի դատարանի, ինչպես նան Հայաստանի Զինվորա-
կան դատարանի նախկին նախադած ղեներալ-մայոր Հովանի Արտեմի Բիչ-
միչյանը՝ Հայաստանի դիվանադիտական Հավատարմատարի ն օտար պե-
նությամը:3: Զինվորական դերաւեսչության ղծուվ մի յլ աուումթղ թում,
թվադրված 1919 թ. Հուլիսի 25-ի վիճակով, արձանադրվում է, որ գեներալ
Հ. Քիշմիչյանից ստացված Հուլիսի 18-ի դրությամբ (ԻԲ 1220) պարզ է դար-
ձել, որ ինքն արդեն անցել է իր նոր պարտականությունների կատարմանը",
իսկ Ադրբեջանում ՀՀ զինվորական կցորդը Գ. Մելիք-Շաչնագարյանն եր:
խաղաշը Նախարարների խործրդին ուղղված իր զեկույցում (Ր 324), անդ-
րադառնում է Թիֆլիսում ՀՀ դիվանադիտական Հավատարմատար Լ. Եվան-
զուլյանի կողմից ներկայացված Հունվարի 10-ի զեկուցադրին, կապված այն
տում քննարկվել է Արտաքին Գործերի նախարարի կողմից այդ Հարցի վե-
բաբերյալ մտցված նախադիծը, ըատ որի զինվորական ներկայացուցչի կող-
մից ղեկավարվող վարչությունը պետք Ե տնօրինվեր դնդաղետի կամ դենե-
ըալ-մույորի կոչում ունեցող ւսն ձի կողմից՝ 2 ուլաների Հեւո միասին, ուլվա-՛
սարկվելով 1 գործավարի, 5 զինվորի ե այլնի կողմից, որի Համար նախա-
չել նան ՀՀ պառլամենտի կողմից տվյալ Հարցի կապակցությամբ Հարուց-
ված քաշքշուկի մասին` կապված պառլամենտի կողմից նշված օրինադիծը
ջելով նոր նախադիծ: Նշվում եր, որ պառլամենտը սխալ կերպով ենթադրել
Ե, որ զինվորական ներկայացուցչի վարչությունը պետք է լինի ինջնու-
րույն օրգան, հ օգտվելով մինիստր-նախադաշի բացակայությունից, նիս-
տում քաղաքական իրադրությանը ոչ Համապատասխան, Արտաքին Գործերի
ու Զինվորական նախոասըարությունների չաշերին վնասող որոչում է կայաց-
րել: Ուշադրավ է, որ վերը բերված զեկուցագրում նան նշվում էր այն մա-
սին, որ 1920 թ. Հունվարի 21-ի ք 14) մինիուոր-նախադած ը իր ղզեկուցադ-

62 Նույն տեղում, թ. 254 -255:

6 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 204, ց. 1, գ. 40, թ. 71, գ. 132,թ. 104: Ֆ.Պ- 276, ց. 1, գ.75.թ. 26, գ.
26. թ. 203. գ. 187, թ. 121:

64 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 204, ց. 1, գ. 132, թ. 104:

41

րում` ուղղված Նախարարների խործրդին, տալով ջաղաքական կացության
նկարադիրը զինվորական ներկայացուցչության վերակառուցման կամ վե-
բացման կապակցությամբ Լ. Եվանդուլյանի առաջարկների Հետ, ամուր Հա-
մողմունջ է արտածշայտել ե տվել իր եզրակացությունը դործող զինվորա-
միաժամանակ, որ տվյալ զինվորական վարչության նախածաչիվը միանդա-
մայն չնչին է, որ զինվորական ներկայացուցչի աշխատանջը միսանության
Հետ նե Հենց ինջը` զինվորական կցորդը, օգտվում է մեծ Հեղինակությու-
սերտ կապերի մեջ է Հունաստանի ե Ամերիկայի Միացյալ Նաշանդների
ներկայացուցիչների Հետ: Ձեկուցադրի վերջնամասում մինիստր-նախադածը
ընդգծում էր, որ ինքը լիովին բաժանում է լ. Եվանդուլյանի ւոեսակեւոր,
սկզբունքորեն Համաձայնվելով Հարցի դրվածջի Հետ, ելնելով զինվորական
ներկայացուցչության կեստարյա աշխատանքից (1919 թ. երկրորդ կես): Ել-
նելով վերը շարադրվածից, մինիտոր-նախադաչը անճրաժեչտ էր Համարում
Հաշիվ ե զինվորական ներկայացուցչի ծաստիքակաղմը այն տեսքով, ինչպի-
սի ձեով վարչությունը մինչ այդ դործել է, սկզբունքորեն Հակադրվելով
ւվառլամենոի անակզբունքային, ոչ ւվրոֆեսիոնոաղլ մուռեցմանը 65: Այդուծան-
դերձ, Թիֆլիսում Հայաստանի դիվանադիտական Հավատարմատարը 1919 թ.
դեկտեմբերի 16-ին ստանում է ՀՀ Ջինվորական նախարարի դեկտեմբերի
11-ի գրությունը (Է» 1088) Հասցեադրված նոմւ Արտաքին Գործերի նախա-
բարին, որում Հայւոնվում էր այն մասին, որ Հայառումնի ւվառլամենւոի Ղո-
յեմբերի 2-ի նիստում որոչում է կայացվել վերացնել Զ|ինվյորական ներ-
կայացուցչությունը Վրաստանում, բավարարվելով միայն մեկ սպա պաշե-
լով Թիֆլիսում որպես ՀՀ դիվանադիտական ներկայացուցչությանը կից
զինվորական կցորդ, որբ կարող էր ե գեներալի կոչում չունենալ, ինչպես
նախկինում որոչվել եր: Ըստ այդմ, տեղեկացվում եր այն մասին, որ զինվո-
բական կցորդը պետք Ե աշխատի դիվանադիտական Համակարգում նրա ղե-
կավարի անմիջական ղեկավարությամբ, իսկ գեներալ Քիչմիշյանին առա-
ջարկվում եր նոր նչանակման կապակցությամբ անմիջապես դիմել Զինվո-
Թիֆլիսում գտնվող ՀՀ զինվորական վարչությունը կդադարեցներ իր դոր-
ծունեությունը է կլուծարվելրծ6: ՀՀ Արտաքին Գործերի Նւսխոսրարին ուղղ-
ված 1920 թ. Հունվարի 10-ի դիմումադրում (ԷԾ 14) այդ ամենի դեմ Թիֆլի-
սում ՀՀ դիվանադիտական Հավատարմատարը կտրուկ առարկում ե, գտնե-
լով, որ այն Հակասում Է իր իսկ Ղորղանյանի կողմից մշակված Հոյակապ

6 Տես՝ ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 118 (146), թ. 58 - 59:
66 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 276, ց. 1, գ. 196, թ. 98, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 300, թ. 42:

42,

նախադծի կանխադրույթներին, Համարելով, որ զինվորական վարչության
կազմալուծումը թուլացնում Ե իրենց դիրքերը, այն ղեղքում, երբ ի դեմս
դեներալ Կարալովի Վրաստանը չարունակում եր պաշպանել նմանատիպ
վարչությունը Երեանում, ն, բացի այդ, Հատկացվող դումարներն էլ զինվո-
րական վարչությանը այնքան ջիչ են, որ այդ պարադայում ՀՀ կառավա-
բությունը կարող էր բոլորովին չանշանդստանալ՝ այն ավելորդ չքեղու-
թյուն չճամարելով իր Շամարչ Սակայն դիվանագիտական Շավատարմատա-
րի ւոււսըկությունները ոչ մի աջակցություն չեն դնում ն Թիֆլիսում դի-
վանագիտական ներկայացուցչությանը կից զինվորական վարչությունը
վերջնականապես կաղզմացրվում է` դաղարեցնելով իր օղտաչատ դործու-
նեությունը: Դա, իչարկե, նկատելիորեն նեղացնում էր Հնարավորույուննե-
բըչ իսկ ղա Հետախուզական դործի կազմակերպման տեսանկյունից բացատա-
թվակազմն ել իր Հերթին կրճատվում է, իսկ ղա Հանդեցնում եր ձեռնարկ-
վող դործողությունների արդյունավեւոության թուլացմանը, դո այն դեւղ-
քում, երբ Թիֆլիսում Հետախուղության անմիջական ղեկավարությունն ի-
բականացնում եր Հենց այդ զինվորական վարչությունը ե նրա ղեկավար
կաղմը, իսկ այդպիսի փոփոխության պայմաններում դործի ողչ ծանրու-
թյունը ընկնում եր զինվորական կցորդի ն նրա խիատ կրճառովող Հաստի-
ֆակազմի վրա:

Վերը բերված տարաբնույթ փաստերը ակնճայտորեն վկայում են, որ
Հայառուանի Առաջին Հանբըսոլեւռության Հաւոուկ ծառայությունները՝ Հե-
ւուսխուղությունը լ Հակած եւուսխուղությունը սռեղծվել են` անցնելով
կաղմակերպական-ջաղաջական բարդ դործընթացների ուղիով, ինչի Համար
ՀՀ կառավարությունը որոշակի գործողություններ ե ձեռնարկել, իրակա-
նացրել մի չարք դործառնություններ, պետականորեն կարեոր այդ դործի
նկաւումուքբ բնեռելով իր ուշադրությունը, Հեւուսխուղ ական դլործի կաղ մա-
կերպման Հարցերը ջննարկման առարկա դարձնելով կառավարության նիս-
ւոերում, սույն խնդրի լուծումը դիտելով որւվես ւվեւուսկան անվտանդութ-
նորեն կարեոր դործողություն, դործելով չատ խճճված ն բարդ միջավայ-
րում ՝ չունենալով Հուսալի լ իրական դաշ նւկիցներ:

67 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 300, թ. 45:
43

2. ՀՀ կառավարության ֆինանսաչւոնտեսական միջոցառումները
Զինվորական նախարարության Գլխավոր շտաբի
Հետախուղական ե Հակածետախուղական բաժանմունքի
աշխատանքների կազմակերպման բնադավառում

Հայաստանի Առաջին Հանբսուլեւոության Հեւուսխուղ ական ծառայութ-
տնտեսական դործոնները երկրորդական չեին, երբեմն ել առաջնային էին, է
դրանցից չատ դեպքերում կախված եր բաղմաթիվ ծրադրերի իրականացու-
մը: Եվ այնուամենայնիվ, փորձեր արվում էին: 1918 -1919 թթ. վերաբերող
որոչ փաստեր մենջ արդեն վերը բերել ենջ, դրանք առաջին անվարժ փոր-
ձերն էին, որ ՀՀ Զինվորական նախարարության Գլխավոր չտարի Հետա-
խուղական լ Հակլած եւուսխուղական բաժանմունքն ը չոռ էության դործ նակա-
նում արղեն Հասցրել էր ջիչ թե չատ կաղմակերպվել՝ ՀՀ Զինվորական նա-
խարարի 1919 թ. ապրիլի 14-ի Հայտնի Հրամանագրի Համաձայն, ն առաջին
ֆինանսական Հատկացումները դրանով իսկ արղեն լիովին օրինականացան,
դրվելով բիչ թե չատ լիարժեք օրենսդրական Հիմջի վրա:

Հայաստանի Հանրապետության Զինվորական նախարար գեներալ-մա-
յոր Արարսոյանը, 1919 թ. Հուլիսի 19-ի դրությունում (ԷՇ 7469) նշելով
Թիֆլիսում հ այլուր Հայաստանի զինվորական ներկայացուցչությունների
վրա դրված խնդիրների լայնածավալության մատին, մասնավորապես ընդ-
գծում եր, որ վերը բերված ՀՇաստիքակաղզմը միանդամայն անբավարար է՛ն
տվյալ զինվորական վարչության վրա դրված խնդիրների կատարումը այդ-
պիսի Հառտիքակաղմով անչնարին կլինի Ըստ այդմ, վերջինս միջնորդում
եր իր կողմից ներկայացված Հաստիքակաղմի Հաստատման մասին, որի մեջ
մտնում էին զինվորական վարչության ղեկավարը 1100 ռուբլի ոռճիկով,
նրա օղնականը կամ օբերսան, սպասյակը, նամակատարները` 2 Հոդի, ազա-
Համար նախուաոեւվում էր ամսական 15 Հաղար ռուբլի ւսշ խւաւուսվ արձ լ բոտ
օրենջի, զինվորական ներկայացուցիչը պետջ է անմիջականորեն ենարկ-
վեր ՀՀ Զինվորական նախարարին, մտնելով դիվանագիտական ներկայա-
ցուցչության Հաստիքթակաղմի մեջ ղործելով եղած Հրաշանդների Համաձայն
ու ներկայացուցչության ղեկավարի գլխավորությամբ":

Հետաքրքիր է այդ առումով Զինվորական նախարարի պարտականութ-
յունները կատարող ղեներալ-լեյտենանտ Հ. Հախվերդյանի (Հախվերդյան
ՀովՀաննես Բարսհղի՝ 29. ՛ 1803 -1921 թ.) 1920 թ. մայիսի 20-ի ղզեկուցա-

68 Նույն տեղում, Ֆ.Պ -199, ց. 1, գ. 118 (146), թ. 20:
) ղ ց. 1,Գ թ

դիր` ուղղված Նախարարների խործրդին 6 8404): Ջեկուցադրում վկայա-
կոչելով Նախարարների խորՀրդի 1919 թ. մույիսի 8-ի որոչումը, Համաձայն
որի Վրառոասնում դիվանադիւուսկան ներկայացուցչությանը կից ղինվորա-
կան վարչություն էր սւոեղծվում լ այդ նւվւուուսկի Համար Հանձնարարվել
էր Արուքին Գործերի Նւխոարարության 1919 թ. Նւսխած ւաշվի մեջ մւողնել
90 Հաղար ռուբլի դումա (1919 թ. ււլրիլի 1-ից սկոած` 9 ամավա ծախսերը
Հողալու Համար), դեներալ-լեյւոենանւո Հախվերդյանը ւրձւասնդգրում էր, որ
դեռես այդ ղումնարը բաց չի թողնված լ այդ ընթացքում ւուկա ծախսերը
փոխարինաբար տրամադրվել են Գլխավոր չտաբի կողմից, ինչը ՀՀ Զինվո-
րական Նախարարությանը կանգնեցրել է ւյնսվիսի վիճակի ւոււսֆ, որ ղինվո-
րական վարչությունը իր դոյությունը ՀՀ սածմոաններից դուրս ւվաած վանում
է միայն չնործիվ Գլխսվոր շւոաբի ւոիխոսրի նաբար ւոված դոււմնսըների: Միա-
ժամանա Հախվերդյանը իրավացիորեն նշում էր, որ զինվորական ներկայա-
գուցչությունը ւվածելու Համար Հաւոկացված դոււմնարները ընդձանուր քան-
կության ւվայմուններում անբավարար են, ուււոի ինքը խնդրում է. 1) Հւաւո-
կացնել վերը նշված 90 Հաղար ռուբլի դումնսըը, 2) ավելացնել ամենում յս
վճարումները` դարձնելու ւմ ուական 15 Հաղար ռուբլի դումնսրի չաւխով`
վճարելով 1920 թվականի Հունվարի 1-ից սկսածծ5:

Սակայն Հեւուսխուղ ական դործի կաղ մակերւկման Համար Հաւոկացվելի,ք
դումնարների շուրջ ծադած բյուրոկըաւուսկան-դերւաւոես չական ֆաչշքչուկը չա-
րունակվում է, որին մուանակցում են ւուսրբեր Նւսխւասըարությունների զանու-
զան օղակներ լ ւվաշւոոնյւներ, իսկ Հեւուսխուղ ական ծառայությունները
շարունակում Էին իրենց ղժվարին «ոդիսականը », խրթին խնդիրների ւսոււսջ
անդնում՝ նռոքանւռվան Վ սոռռուսնում ե Ա եջանում, Թու այում ն

ի դ Վր Դրբ բջիայ
այլուր, ուր դործ ունեին անձ ւաքեւմ ուռո ւսվելի մեծ նյութական-ֆինանուկան
ուեսուրսներ ունեցող վրացա-ադրբեջանա-ժուրք ական Հաւոուկ ծառայու-
թյունների Հետ, որոնք ավելի չաշեկան վիճակում էին դտնվում ե Հաճախ
ւվարղ աւլես աոււսւոորեն վարձւաորվում Էին ւուսրբեր ոչ ւվեւուսկան ն ւվեւուս-
կան աղբյուրներից, որի չնորչիվ ւսվելի լիարժեք Հնարավորություններ ու-
նեին աղրեսիվ լ արդյունավեւո դործունեություն ծավալելու Հայւոնի աշ-
խարչաքաղաքական միջավայրում: Այդ իրավիճակը չատ պատկերավոր է
բնութաղդրել Հայւոնի Հայ Հեւուսխույզ Տիդրան Դեվոյանցը, որն իր «Կեւսն-
ֆիս դրուսդներից» Հուշաշարքում ընդգծում է Հեւոն յալը. «Իսկ բիւդճեն
այնքան ւվղւոիկ էր, այնքան աննշան Հայկական րուրբլիներով, որ Հայւաւուս-
նից դուրս Համարեւյ արժեք չուներ: Մինչդեռ. այդ Ճիւղերին ւվէւուք է յոսո-
կազնէին շառ խոչոր դումարներ` երկրի ինք նաւլաշւուլանութետան Համար,
որով|Հեւոեւ այդ երկու ճիւղերը ւվէւուք է կաղ մէին Հայառուանի ւվղւոիկ ւլե-

65 Նույն տեղում, գ. 112 (126), թ. 12:
45

ւոութեւն չքերը եւ ականջները, դիւանադիւուսկան դիմումռերի Հիմքը»:
Այս ամենը լավ եէ երեում դարձյալ տարբեր արխիվային փաստաթղթերի
մանըաղնին ուսում նւաիրությունից: Հետաքրքիր է Վււե. նշել, որ երբեւն-
երբեմն նույնիսկ Նախարարների խործրդի որոչումները կարծես թե բավա-
բար չեին լինում դործին ընթացջ տալու Համար, ե տվյալ ֆինանսական-
տնում, ինչը խիուռ բացասական երեույթ էր 1918-1920 թվականների ռաղ-
ները դժվարությամբ Հատկացվում էին, երբեմն էլ դավառամասերում փոր-
մանը: Այսպես, 1919 թ. օդոււոոււի 25-ին, ՀՀ նախոասըաըների խորչուրդը
լսում է Կարսի Նւսծանդալեւոի զեկուցումը Հակածեւուսխուղության Համար
ամաակւան 40 Հաղար ռուբլի Հաւոկացնելու մոսին Հարցը: Նախարարների
խորչրդի նիստը որոչում է կայացնում Կարսի նաշանդապետին տրամադրել
5 միլիոնանոց ֆոնդից՝ ւք ւական 40000 ոււՂ: Զինվորական նասխոարարութ-
յան ղեկավարությունը ի դեմս դեներալ-լեյտենանտ Հ. Հախվերդյանի, Նա-
խարարների խործրդի զործերի կառավարչին ուղղված 1920 թ. մայիսի 10-ի
դրությունում ք 7988) խնդրում էր Գլխավոր շւոաբի Հեւուսխուղ ական բւո-
ժանմունքի պետ կապիտան Դեվոյանցի տրամադրության տակ բաց թողնել
657 Հաղար ռուբլի դումար, չեշտելով, որ այդ դումարը ծայրաշեղ անշրա-
ժեշտություն էր: Նչված գրության վրա Զինվորական նախարարը մակաղ-
րություն եր արել՝ խնդրելով արադացնել նչված խնդրի լուծումը Համապա-
ւուսմխուսն վարկի Հաշվին (Է 7629/2634)5: Ի ւվաւուախան՝ Նախարարների
խորչրդի գործերի կառավարչի մայիսի 1-ին Զինվորական նախարարին
Հասցեադրված դրության մեջ ՌՔ 2961) Հայտնում է, որ Հեւուսխուղության
Համար 057 Հաղար ռուբլի գումարը Հարկավոր է դուրս դրել Զինվորական
նախարարության արտակարգ ե չնախատեսված կարիջների Համար նախա-
տեսված վարկից, ավելացնելով նան, որ Զինվորական նախարարության Հին
վարկից դեռես մնում է մել միլիոն, ն բացի այդ, առաջարկ է մտցնում հս 5
միլիոն ռուբլու վարկ բացելու մասինը: Այս գրության վրա Գլխավոր չտա-
բում մակաղրություն է արվում՝ խնդրանջով, պարզաբանել 5 միլիոն վարկի
Հարցը (ԷՐ 7772, 18 մոռյիսի, 1920 թ.) Փոխանակ օւվերւառիվ կերպով լուծե-
լու բաց թողնված դումարների առաքման Հարցը ն Հարդելու Նախարարների
խործրդի մայիսի 8-ի որոչումը, գործերի կառավարիչը (Գ. Խոջամիրյան) չա-

70 Տիգրան Դէոյեանց, Կեանքիս դրուագներից, «Հայրենիք» (Բոստոն), 1945, Վ: 2 (247),
Մարտա-Ապրիլ, էջ 84 -85:

ո Տես ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 202, ց. 1, գ. 42, մաս 11. թ. 94:

72 Նույն տեղում, գ. 118ա (146), թ. 33:

5 Նույն տեղում, թ. 34:

74 Նույն տեղում, թ. 35-36:

րունակում է դրություններ ուղարկել Զինվորական Նւսխարարությանը (Է
մակադրություններից մեկը վկայում է, որ դեռես մայիսի 1719-ին Գլխա-
վոր չտարի Հետախուզական բաժնի պետ, կապիտան Դեվոյանցը Երեանի
գանձապետարանից չեր ստացել Հատկացված դումարը (ՀՇ 3585)», ինչը էա-
ւվես դժվարացնում էր ՀՀ Հեւուսխուղության է Հակածեւուսխուղության մւր-
արդյունավեւոության առւոիճ անը:

1920 թ. մայիսի 21-ին (ՀՏ 8814) դեներալ-լեյտենանտ Հախվերդյանը
Զինվորական նախարարության անունից միջնորդում եր Նախարարների
խործրդի առաջ արտակարգ միջոցների Հաշվին բաց թողնել զորթջերի Հրա-
կարիքների Համար 657 Հաղար ռուբլի ներկայացրած նախածշաչվի Համա-
ձայն, որբ զատնվում է Նախարարների խործրդի դործերում: Այդ դիմու-
մւաղրի մասին Հունիսի 1-ին Համ մաղաւոււախան Հարցում է արվում Ֆինանա-
ների նախարարությանը 6: Դժվարությունները շարունակվում են: Հեւտա-
խուղության է Հակածեւուսխուղության կարիքների Համար ամեն ւմմայ ւս լլու-
մարների Հառկացումը դժվարությամբ էր կատարվում, չնայած թվում եր,
թե Հանրաղլետության վիճակը ընդչանուր առմամբ կայունացել Ե ն կարելի
է լավ ակնկալիքներ ունենալ: 1920 թ. Հունիսի 28-ին (5 10643) Գլխավոր
շտաբից ղնդապետ Բ. Բաղդասարովը Նախարարների խործրդի դործերի կա-
ռավարչին ուղղված գրությունում խնդրում եր (Զինվորական նախարարին
զեկուցելու Համար) Հայտնել, Թե ինչ կարգադրություն է արվել
Զինվորական նախարարի մայիսի 19-ի զեկուցման Հեւ կապված (ԷԲ թօ 437՝
Հեւուսխուղության լ Հակած եւուսխուղության կարիքների Համար Հունիս
ամավա 657 Հաղար ռուբլին Հաւոկացնելու ուղղությամբ ՛՛ Սակայն փոխոս-
նակ Հարցին լուծում տալու, Նախարարների խործրդի գործերի կառավարի-
չը, իրեն երռակայելով ոչ թե սովորական կարգադրիչի դերում, այլ Համարյա
թե որպես վարչապետ, իր սեփական բյուրոկրատական սարդուսույնն է Հյու-
սում, նուռացիա կարդալով ՀՀ Զինվորական նախարարության գլխին: Այս-
պես, Նախարարների խործրդի գործերի կառավարիչը 1920 թ. Հուլիսի 5-ի
գրությամբ (ԻՇ 5323) պատասխանելով Գլխավոր չտաբի դրությանը (ԻՇ
10643/3552) Հաղորդում եր, որ կառավարության արտակարգ ֆոնդը չի կա-
րող ծառայել որպես մշտական վարկավորման աղբյուր Հետախուզության է.
գումարները նչված ֆոնդից: Նախարարների խորչրդի գործերի կառավարի-
չի նչում եր, որ Հատուկ վարկի բացմամբ Զինվորական նախարարությունը

75 Նույն տեղում, թ. 30:
76 Նույն տեղում:
77 Նույն տեղում, թ. 126:

47

կառավարությանը չեն ներկայացվել Հաշվետվություններ ստացված դու-
մասում Նախարարների խորչրդի գործերի կառավարիչը նպատակաչարմար
եր գտնում, որ ներկայացվի Հատուկ նախադիծ Համապատասխան վարկի
կայացման մասին»: 1920 թ. Հուլիսի 8-ին Գլխավոր չտաբի անունից զնդա-
պետ Քաղդասարովը պատասխանում է վերը նչված Հարցապնդմանը (ԻՇ
ամավա Հեւուսխուղ ական լ Հակածեւուսխուղական ծառայությունների կարիջ-
ների Համար դումարների Հարցը Հարուցվել է այն բանի Հիման վրա, որ Նա-
խարարների խորչուրդը Հենվելով Զինվորական նախարարի մայիսի 4-ի
Հանչվող դումարները ապրիլ ե մայիս ամիսների Համար` Հենց արտակարգ
ֆոնդից, իսկ Հունիս ամավա Համար միջնորդության է ներկայացվում, Աւ
կայն ներկայացվելիջ Հաշվետվության Հարցում իրենջ ուշացել են, ջանի
որ դեռես բաց թողնված դումարներն ամբողջությամբ չեն ծախասելթ: ԱՀա
այուվես, Զինվորական Նւսխարարության միջոցով ՀՀ Հեւուսխուղական լ Հա-
կածեւումխուղական ծառայությունները "ուուսնում Էին անծրաժեչւո սուղ մի-
ջույներ, որոնք կենաասկան անձրաժեչւոություն Էին դործի արդյունավեւո
կազմակերման Համար: 1920 թ. Հուլիսի 12-ին Նախարարների խործրդին է
ներկայացվում Զինվորական նախարարության նախադծի օրինադիծը սպա-
բալետի չտարի ՀՀ Հետախուզական ն Հակաշետախուզական բաժանմունքի
1920 թ. Հունիս-Հուլիս ամիսների կարիքները բավարարելու Համար
1.314.000 ռուբլի վարկ բանալու մասին: Քննարկելուլ սույն նախագիծը,
Նախարարների խործուրդը Հանձնարարում է Զինվորական նախարարությա-
նը նչված դումարը տալ իր Հատուկ վարկերից": Հենց այսպիսի ձնռերով Հա-
յաստանի Առաջին Հանրապետությունը իր չափազանց Համեստ միջոցներից
գումարներ էր ՀՇատկացնում այս կարեոր դործի կազմակերպման Համար,
որն էական նշանակություն ուներ Վււե. Հեւուսխուղ ական դլործի կաղ մա-
կերպման տեսանկյունից, առանց որի անշնարին Ե պատկերացնել ցանկա-
ցած կազմակերպված պետության դոյությունն առծասարակ: Չնայած Հարկ
Է ատել, որ այղ գումարները կարելի ծր բազմապատկել, եթե իշարկե չլինեին
զերիուուսկան «խմբերի» կամաւյւսկանությունները, չինովնիկների բյուրո-
ե այլ օղակների կողմից իրականացվող բացածայտ կողուլուտի միանդամայն

78 Նույն տեղում, թ. 126, 140:
Նույն տեղում, թ. 154:
860 Նույն տեղում, գ. 146ս (149 ), թ. 159, 172:

48

անթույլատրելի քաղաքականությունը: Արդարն, Հարկ է ընդգծել, որ սույն
Հույժ կարեոր պետական դործի կաղմակերոլումը ընթանում եր Հենց վերը
նշված ե այլ պատճառներով զդալի, երբեմն պարզապես անչաղթաչարելի
դժվարություններով, երբեմն էլ ուղղակի անտեղի քաշքշուկի առարկա
դառնալով, երբ մի նախարարություն մյուսի վրա էր գցում պատասխանա-
տվությունը, ել ավելի խճճելով այդ բնադավառում ընթացող դործընթաց-
Կերը: Այդ մասին մենք տեղեկանում ենք Նախարարների խործչրդին ներկա-
յացված 1920 թ. Հունվարի 21-ի զեկուցադրից (Հ: 324), որի Հեղինակը դա-
ւոելով ւիւաուուսժղ ժի ուսում նասիրությունից, Հավանաբասը Հենց ինջը մի-
Վրաստանում Հայաստանի դիվանագիտական ներկայացուցչությանը կից
գործող զինվորական ներկայացուցչի վարչությունը տնօրինելով ոաղմա-
կան բոլոր գործերի ղեկավարությունը, ինչպես նան դաշնակից երկրների
իրականացնում էր Հեւոււխուղություն է Հայասունի Հանբըառլեւոության
Զինվորական Նւսխարարությանը ւռեղեկաւովություն ներկայացնում Վլրաս-
տանի, Ադրբեջանի ն կամավորական բանակի կողմից ձեռնարկվող միջոցա-
ռումների մասին: Ջեկուցադրում նշվում էր, որ ը ուռ դիվանադիւուսկան ներ-
կայացուցչության ղեկավար Լեոն Եվանդուլյանի մտաճղացման, գեներալ
Ղորղանյանի կողմից ներկայացված նախադիծը ենթադրում եր այդ կառույ-
ցի լրիվ ինքնուրույն դործունեութժյուն ւզրոֆեսիոնոաղ Հարցերում, ուսկայն
պարտավորվելով Համաձայնեցված դործել դիվանագիտական ներկայացուց-
չության ղեկավարի Հետ` ՀՀ Արտաքին Գործերի նախարարի Համաձայնութ-
յամբ: Զեկուցադրում նշելով, որ այդ նախադիծը լրիվ Հավանության ե ար-
ժանացել ՀՀ Նախարարների խորչրդի 1919 թ. ապրիլի 8-ի նիստի կողմից,
միաժամանակ նան ընդղծվում էր այն մասին, որ Արտաքին Գործերի նա-
խարարությանն էլ Հանձնարարվել է իր նախածաշվի մեջ մտցնել 9 ամսվա
դումարը՝ 90 Հաղար ռուբլի դրասենյակային հ այլ ծախսերի Համար":

Կազմակերպական-ֆինանսական փնտրտութները չարունակվում էին ն
վարությանը ներկայացնելով (ԻԲ 76 Հանրապետության Տփղիսի (Թիֆլիս)
ե Բաթումիի զինվորական ներկայացուցչությունների 1919թ. Հուլիս-դեկ-
ե Հայտնելով, որ ծախսերը ծածկելու Համար իր կողմից ղեկավարվող նախա-
բարությունը չունի Համապատասխան վարկ, Հետնաբար ինջըբ խնդրում է
Նախարարների խործրդի Համապատասխան որոչումը ծախաված գումարները
վերադարձնելու մւուինտ2:

8 Նույն տեղում, Ֆ.Պ -199, ց. 1, գ. 118, թ. 58: գ. 112, մաս Լ. թ. 17: գ. 96, թ. 62:
82 Նույն տեղում, գ. 112 (126), թ. 19:

49

ւյ ւուե , ո Թ ւում ւլ ււումն Ղ որււ ւն ւլ ու ւն
Հարկ է լ, որ Թիֆլի յ ի զինվորական վարչությ

լամիտ կազմակերպումից ե տեխնիկա-ֆինանսական Հարցերի լուծումից մե-
ծապես կախված է Հայկական Հեւուսխուղության օդւուսշուո» դործունեութժյու-
նը լ ւուսրվող ւշ խււումն քների արդյունավեւոությունը Թիֆլիսում, Հեւու ւ--
ծումը: Այուվես, դեներալ-մայոր Քիչմիչյանը 1920 թ. մոսյիսի 10-ի (ԷՇ 645)
ղեկուցադրումբ ուղղված Թիֆլիսում Հայաստանի դիվանադիւուսկան ներկա-
յացուցչության ղեկավարին, նչելով, որ իր կողմից ղեկավարվող վարչու-
ներկայացնել կատարված ծախսերի մասին Հաչիվները, Հենվելով այդ ժամա-
Նւսկ ւով յալ նախարարությունը դլխավորած Ալ. Խոսռիսյանի թույլտվութ-
Համար, չնայած դրան, մինչե սույն ղզեկուցադրի ւպածը ւյ դ դումոարները չեն
փոխանցվել ե ծայրաշեղ ծանը վիճակի մեջ Ե դրել իր կողմից ղեկավարվող
յանը նշում էր, որ իր կողմից ղեկավարվող վարչության 10 ամոյւս դործու-
նշելով, որ 1919 թ. Հոկտեմբեր ամսին իրեն Հաջողվել է զինվորական չտա-
սւումնոււղ 60 Հաղար ռուբլի իր բարեկամ կոսւուսնդնուվոլույւան լ եդիպւոու-
չությունը շարունակում է դոյււոնել ւվաւուսծ սկան մոււոքջերով, ինչես
Ղու օդտադործելով իր սեւիական խնայողությունները` շուրջ 40 Հաղար

50

վարչության Հաստիջակազմբ դեռես չի ՀՃատտաովել, ինչպես նան այդ կա-
պակցությամբ Զինվորական ե Արտաջին Գործերի նախարարությունների
մին ընթացող վիճաբանության պատճառով, թե որ նախարարության նա-
խածչաչվի մեջ պետք է մտանեն նչված ծախսերը 15 Հաղար ռուբլու չափով, ո-
բբ նախատեսված էր չենքի վարձակալության, տաքացման, լուսավորութ-
յան, Հեռ ախուային, գրասեն յակային լ այլ ծախսերի Համար, ինչւզես Վուսվլ.
չաղ աւուսվ արձու ծառայողներին ւվածելու, աղաքում երթնեելելու, Նւմակադ-
րությունը Երեան ուղարկելու, Հիվանդությունների լ բժշկական, չնախա-
Քիչմիչյանը աջակցություն էր խնդրում դիվանագիտական ներկայացուց-
չության ղեկավարությունից": Բնականաբար, վերջինս էլ իր Հերթին դի-
մում է ՀՀ քաղաքական ղեկավար չրջաններին: Երհանում տեղյակ եին դոր-
ծերի վիճակին, , վեշերոտ փորձեր արվեցին չտկելու իրավիճակը: Այդ մա-
գրությունից ՀՇասցեադրված Նախարարների խործրդին, որում վերջինիս
ջննությանն եր ներկայացվում ՀՀ դիվանադիտական ներկայացուցչի մայի-
սի 13-ի գրությունը (ՀՇ 1186) ն. դրան կից Զինվորական նախարարի Համա-
պատասխան դրության պատճենը (ԻՐ 645)": Թիֆլիսի ՀՀ դիվանադիտական
ներկայացուցչության ղեկավար Տիգրան Բեկզադյանը 1920 թ. մայիսի 13-ի
դրությունում՝ ուղղված Արտաքին Գործերի նախարարին (ՀՏ 1786), վկայա-
կոչելով դեներալ-մայոր Քիչմիշյանի մայիսի 10-ի գրության մասին, չեշ-
տում էր, որ այդ կապակցությամբ ինջն իրեն թույլ է տալիս կարծիք արտա-
Հայտելու, որ կամ պետք Ե լուծարել զինվորական ներկայացուցչությունը
Թիֆլիսում կարեոր չճամարելով այդ Հիմնարկության դոյությունը, որի
վերաբերյալ պառլամենտը չի ընդունել ե Հաստատել Համապատասխան նա-
խաշաչիվ, կամ էլ, նկատի ունենալով դրա պածշպանման նպատակաշարմա-
րությունը, կառավարությունը Հողում է նրա դոյության Հարցը` մտադղրու-
թյուն ունենալով բավարարել վերջինիս դրամական ծախսերը որեէ Հատուկ
ֆոնդի Հաշվին, ժամանակին փակելով բոլոր դրամապարտքերը: Եզրակա-
ցության մեջ Տ. Բեկզադյանը խնդրում եր չտապ փոխանցել այդ Հիմնար-
կությանը Հառսանելիք դումարները, միաժամանակ Հաղորդելով, որ տվյալ
Նւսխոսըարի Համ մոաղաոււախոանն մակադրությունը, որում նշվում էր ւյն Նա-
խարարների խործրդին ներկայացնելու անճրաժեչտության մասին:

8. Նույն տեղում, թ. 14:
84:'Նույն տեղում:
85 Նույն տեղում, թ. 15:

51

Այնուամենայնիվ, որոշ ջայլեր ւրվելցին սոռեղծված ւիւսկուղուց դուրս
գալու Համար: 1920 թ. մայիսի 19-ի Նախարարների խործրդի դործերի կա-
Հուրդը, Հաշվի առնելով զեներալ Քիչմիչշյանի Հաշիվները Արտաքին Գոր-
ծերի Նւսխարարության Հեւո լ Համ ւուվւոււախան դրության առկայությունը,
մայիսի 18-ին որոչեց այդ Հարցը լուծել Զինվորական ն Արտաքին Գործերի
նախարարների փոխադարձ Համաձայնությամբ: Այդ մասին Գլխավոր չտա-
բին տեղեկացվում է մայիսի 21-ին (ԻԲ 7955 դրություն), վերջինս ել իր
Հերթին` Զինվորական նախարարին: Փաստաթղթի վրա կա Համապատասխան
մակադրություն": Այդ կապակցությամբ ներկայացված օրինադծում նչվում
է Թիֆլիսի դիվանադիտական ներկայացուցչությանը կից զինվորական ներ-
կայացուցչության 1919 թ. ապրիլի 1-ից մինչե տարվա վերչ 1920 թ. Հուն-
վարի 1-ից մինչե Հուլիսի 1-ը կատարած ծախսերը ծածկելու Համար 180 Հա-
զար ռուբլի բաց թողնելու մասին: Օրինադծի տակ ատորադրել են մինիստր-
նախադածը ն Զինվորական նախարարըչ/ Կարծես թե Հարցը, թեկուղն այս-
ջան մեծ դժվարությամբ, լուծվեց, ն, ղզեներալ Քիչմիչյանը կարող եր մի
փոքր չունչ քաշել դժվարություններից: Վերջապես ստացվեց բավականա-
չափ Համեստ ն կոնկրետ մի դումար: 1920 թ. Հունիսի 9-ին դիմելով Նախա-
րարների խործրդի գործերի կառավարչին (ԷՇ 1966) ն տեղեկացնելով, որ ին-
ջր Գլխավոր չտաբի պետից ստացված Հեռադրի միջոցով իմացել է ՀՀ Նա-
խարարների խործրդի որոչման մասին իրեն վատաշված վարչության Համար
Հատկացված դումարների վարկավորման մասին` 90 Հաղար ռուբլի դումարի
չափով` 1920 Թ. առաջին կեսի Համար, հ այդ կապակցությամբ ինքը
բը իր անունով Թիֆլիս փոխանցելու Համար ՀՀ դիվանագիտական ներկա-
յացուցչությանը կից ֆինանսական դործակալի միջոցով: Փաստաթղթի վրա
արված Ե. Շամառպատասխան մակագրություն նչված դումարը վարկավորելու
մասին": Եվ այնուամենայնիվ, ջաշքչուկը չդադարեց, , նորանոր բարդութ-
յուններ աու ազան:
ոււսվել մեծ ֆինանասական բարդություններ առջ ազան Կ.Պոլսում, որտեղ 1 Է-
վելի մեծ գումարներ էին անչրաժեչտ այնտեղ գործուղված Տ. Դեվոյանցի
կոււուսնդնուվոլույւան խմբի դործունեության Համար: Ինչւլես ւվարղ վում է
Փարիզ` դեներող Գ. Գ. Ղորղանյանին (Ղորղանով, կորդանով) ուղարկած
նոււվոլսում Հեւուսխուղ ական աշխաւուն քներ կաղ մկերւվելու Համար Պոււլ
վարկավորվել էր սկզբում ամիսը Յ0.000 ռ., իսկ Հեւտո՝ 50.000 ոռ. կովկասյան

86 Նույն տեղում, թ. 18:
87Նույն տեղում, թ. 17:
88 Նույն տեղում, գ. 1 18ա (146), թ. 60:

52

նշում էր, որ նկառոի ունենալու քանկությունը, ւշ խաւումն ք ներն ւավելի
Կում էր Տ. Դեվոյանցին, որ մուռ օրերին կուղարկի 100.000 ո. Հոկտեմբեր է
չի ունենում, ղումարի առւքումը ձղձղվում էր, իսկ Տ. Դեվոյանցն օդյում-
գործելով իր բաղմաթիվ կապերը, խրվում եր պարտքերի մեջ` աշխատանք-
ներ 40 լիրա ւվաըւուք )90:

կալին Անիից Նամ է ուուսն ում, որով վերֆինս Հայտնում էր, որ Հա-
Դեվոյանցը գրում եր, որ իր փողերը վերջացել են, այլես ոչ մի տեղից ինքը
չի կարող պարտք վերցնել, ե ստեղծված իրավիճակում ինջը ատիպված է
մարդուն, ւվելացնելով Կուս, որ Անդորայում է ւյլ ջաղաք ներում գտնվող
իր գործակալներին չի կարող վճարել»: Դեվոյանցը Ղորղանյանից խոր-
Հուրդ էր խնդրում, թե ւյ սուծեւոն ինքն ինչւվես վարվի, ւվելացնելով, որ
ուուսցել, իսկ ւսյդ իրավիճակում այլես չե կարող այդպես ւաւվրել կ. Պոլսումմ33
Տ. Դեվոյանցը ւի սուն, էր Հայտնում այս կաւվակցությաւմմբ, ււելով, որ
Հենց այս ւպզածին ինքը կարողացել է Հրաշալի Հւիոոխչարաբերություններ»
Թուրքիայի - Վ. Վ.) Հեւո լ ինջը Հնարավորություն ունի մ շւոււուլես աւո ւ-՛
(4500լ0)ո..)55:

85 Հայաստանի Հանրապետության արխիվ (Բոստոն), թիվ 17/17, պահ. 12, դ. 3:
90 Նույն տեղում:
91. Նույն տեղում:
92 Նույն տեղում:
5: Նույն տեղում:
94 Նույն տեղում:
5 Նույն տեղում:

53

Դեվոյանցը Ղորղանյանին Հայտնում եր, որ ինջը դիտի, որ Երհանը ի
վիճակի չի ամիսը 500 լիրա ուղարկել, նամանավանդ, որ ռուբլու կուրսն էլ
ընկել է, ն ընդամենը ՀՀ Հետախուզության կարիքների Համար ամիսը բաց
է թողնվում 189.400 ռուբլի, որ Հայաոոտանին Հարեւան ւվեւռություններում
ս իրենք ու նեն կաղ մակերպություններ, դումսրած դրան Հակած եւուսխու-
ղությունը ՀՀ ւուսը ած քում, սակայն սւոեղծված իրավիճակում ինքը կարեոր
է Համարում ւշ խումն քների չարունակելը կ. Պոլսում` թեկուղե ւաքիսը 400
լիրա աշխատավարձով, ավելացնելով, որ ինքը իրեն մի ջիչ նեղություններ
տալուց չի Շրաժարվի: Միաժամանակ Դեվոյանցը գրում ծր, որ աշխատանքի
դեսւոով| է մուն դալիս :ծ:
ռաջինին գնդապետ Շնեուրը պատասխանել էր, որ մուռ օրերին կուղարկի
100.000 ո., իսկ վերջին երկու նամակում այն մասին, որ մոտ օրերին կու-
ղարկի 150.000 ո, որ չատ բարձր է ղնաճատում իր աշխատանքը:ը

Դեվոյանցը նան ավելացնում եր, որ այդ աշխատանքները դադարեցնել
չի կարելի, ջանզի կխղվեն օդտակար կապերը, որի Համար ուր ասես դիմել
յանցը գրում էր, որ այնուշանդերձ իրեն Հաջողվել է այլ Հասցեատերերից
20 օրով վերցնել 300 լիրա, սակայն ժամկետի ավարտից Հետո ինքը Հար-
կադրված պարտք ե վերցրել Կամավորական բանակի ներկայացուցիչ դենե-
րալ Աֆապպենից 4000 ֆրանկ, որի առաջին մասն արդեն վճարել ե: Դեվո-
մինչն դեկտեմբերի 1-ը ժամկետով: Դեվոյանցը ֆինանսական այս ղժվարու-
թյունների մասին Հայտնելով Ղորղանյանին, նշում էր, որ մինչե դեկտեմ-
բերի 1-ը իր աշխատանքները կշարունակվեն, իսկ այդ ընթացքում ինքը
Հույս ունի, որ կուումնւս ւն Հ ըաաժեչւո դոււմնսըները է կիակի ւվարւոքերը: Դե-
վոյանցը գրում էր, որ ինջը վաղուց կթողներ դործերը ե կշեռանար, սա-
կայն ինքը մի կողմից ամոթ է զդում օտարների առաչ, իսկ մյուս կողմից
այլոք, որոնք չնչին այլ աշխատանքների Համար խելացնոր դումարներ են
ծախսում (դեռ. Հոկտեմբերի 4-ի ղեկուցադրում Ղու նշում էր, որ իր կողքին,
գտնվող կ. Պոլսում դտնվող Գլխուսվոր շտաբի մի ջանի ռու դնդաւվեւոներ
յուրաքանչյուր ւաքիս ծախսում ես 20.000 ֆրանկ` իրական ւսրդյուք չուոււ-
նալով) չստանալով դրա դիմաց փոխչատուցում 1/1000-ի չափով, ինչն ինքը
ուուսն ում է չնչին դումաըներով, իրեն Հռ վաւո է ղդում, որ որոչել է ւք են
ղգնով դիմանալ ն եթե մինչե դեկւոեւքբերի 1-ը դոււմնարները չուումնւս, ինքը

96 Նույն տեղում:
97 Նույն տեղում:

54

այլ տեղերից կվերցնի հս ինչ-ինչ դումարներ, կվճարի պարտքերը... հ կչա-
բարդությունների իմաստը, լավ ըմբոնելով, որ Հայաստանը դտնվում է ֆի-
կումը ն ծավալումը, ն ւյն էլ` Կ. Պոլսում, ինչքան էլ որ ղժվար չլիներ, նԿո-
Նամակները թողնել Կ.Պոլսի «Ճակատ ամար» թերթի խմբադրությունում:
յան վրա Հոկտեմբեր ն նոյեմբեր ամիսների Համար (մինչե դեկտեմբերի 1-ը)
կաղմել ես 285 լիրա (նոմինալ դնով 2400 ռ., իսկ ը չոռ կուրսի՝ 60.000 ու.),
փակելով նան դրասենյակի, փոստի հ ներկայացուցչության հ վարձված 2
սենյակների (1-ը կոնապիրատիվ) ծախսերը ե այլն»:

Հարկ է ուսկայն նորից Հատուկ ուշւդրություն դարձնել Վոււե այն Հաղն-
դամանքին, որ Հեւուսխուղությունը է Հակածեւուսխուղությունը աշխաւոում
եին Հաղթաչարելով սոսկալի ֆինանսատնտեսական հ կադրային ղժվա-
րություններ: Եվ այնումենայնիվ, երիւուոււսըդ Հանըւավեւոությունը իր
սուղ ֆինանսական միջոցներից որոչ ղումարներ էլ Շատկացնում եր վերչի-
Այդ մասին են վկայում ստոր, բերված արխիվային կարեոր փաստաթղթե-
րըչ որոնք զդալի արժեք են ներկայացնում: Այսպես, Գլխավոր չտաբի պե-
տին ուղղված զեկուցադրում Գլխավոր չտաբի բաժնի պետ փոխդնդապետ
Շնեուրը 1919 թ. Հունիսի 8-ին Հայտնում Է, որ ստացված տեղեկություննե-
րի Համաձայն Կարսի ջաղաքացիական նաշանդապետն իր տրամադրության
տակ ունի 250 թուրքական ոսկյա լիրա, որ բռնագրավել են դերված տակյար-
Կերից։ Այնուչետն չելով, որ Հետախուզական նպատակներով լիրաների
ծայրածչեղ անծրաժեչւոության նկաւուսւ ումով, ինչւվես Վււե. չուկայում
դրանց սակավության լատճառով խնդրվում Ե միջնորդել այդ լիրաները ի-
մատյան): Թե ինչքան դժվար էր այդ խնդիրը լուծել, երհում է Հետադա
զեկուցադրերից, որոնցից ակնշայո Ե դառնում բյուրոկրատական ջաշ-
Քչուկների Հաղթաշարման ողջ պատկերը: Իր Հերթին, Գլխավոր չտաբի պետ

98 Նույն տեղում:
Նույն տեղում:
106 ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 202, ց. 1, գ. 37, թ. 58:

55

Մ. Մ. Զինկեիչը: 2" դիմում է Զինվորական նախարարին (1919 թ. Հունիսի
28): Զեկուցադրում Պոււլ Հայտնում է, որ Հեւուսխուղության բաժնի Համար
ոսկյա լիրաների ծայրաշեղ անչրաժեչտության պատճառով, ինքը միչջնոր-
դադրություն Է Հարուցում Ներքին Գործերի նախարարի առաջ պատչաճ 4-
ռով Կարսի Նածանդաեւոին կարդադրություն անելու` նշված փողերը ը չոռ
կուրսի Գլխավոր շւոաբի Հեւուսխուղ ական բաժնին փոխանցելու մասին102:
Հատուկ ծառայության ուղաները առծ սարակ դումնսըները լ յդ մոսին
փոխանցումների տվյալները ճշտապածշորեն դրանցում էին, Է ղա այդ բնա-
դավառում ծածուկ չեր րվում: Ընդունված էր բոլոր «մանրուքները» խե-
լամտորեն ն ճշմարտացիորեն դրանցել Լ գնաշատել: Եվ դա այդ բնադավա-
ռում չզրված սովորույթ է ն արարողակարդ: Վերը նչված թուրքական ոսկ-
գեներալ-մայոր Արարատյանը ներքին դործոց նախարարի առաջ 1919 թ.
Հուլիսի 3-ի դրությունում ո: Դրա վրա ներքին գործոց նախարարը մակադ-
յան տրամադրության տակ: Ներքին Գործերի նախարարը դրությունը վե-
րադարձնելով (1919 թ. Հուլիսի 5) Զինվորական նախարարին, Հայտնում էր,
Կում, լ որ րվել ես Համ աղաւոււախան կարդադրություններ5: Սակայն
ֆաչքչուկները չարունակվում են, իսկ ոսկյա լիրաները ծայրաշեղորեն անծճ-
րաժեշտ եին Հետախուզական բաժնին: Վերջինս էլ, ի ղեմս Գլխավոր չտարբի
պետ Զինկեիչի (փաստաթուղթը ստորադրել էր նան բաժնի պետի պարտա-
կանությունները կատարող չտարս-կապիտան Դեվոյանցը) այս անդամ ել
դիմում է ֆինանսների նախարարին` խնդրելով նրա կարգադրությունը ըստ
կուրսի թուրքական լիրաները իրեն վատաշված Գլխավոր չտարի Հետախու-
զական բաժնին փոխանցելու Համար1ծ:

Այստեղից միանդամայն ակնչայտ ե, թե ինչպիսի դժվարություններ
Էին սւոիւլված լինում Հաղ թաձաղրելու Հայասոանի Հատուկ ծառայություն-
ները, իրականացնելով անծշրաժեչտ Հետախուզական աշխատանքները Թուր-
ֆիայի` Հայաստանին Հարող տարածքներում ն այլուր: Վերջապես, մի ար-

101 Ջիճկնիչ Միխայիլ Միխայիլի, գնդապետ /03.01.1883թ. - 24. 12. 1944 թ.) - Մինչն
07.1918 թ. եղել է Անդրկովկասում /Հայկական կորպուսի շտաբի պետ/: 09. 1918 թ. - 1920 թ.

եղել է Կամավորական բանակում (փաստացի մշտական գործուղման մեջ է եղել Հայաստանի
Հանրապետությունում, հանդիսացել է հայկական բանակի շտաբի պետ, ՀՀ Զինվորական
նախարարության Գլխավորշտաբի պետլի Տեն 4. 8. ՐՁ:ոու, Ըօքոա/օօՓուշքօ5 ԼՇոօքճոթտօ1օ
ԱոՀ68 8 ԷՕ ՐքՅ20Յ 16:61 8011, 1917 - 1922 Իր., ՇդքճՑՕՎԵԵԹ ոո16քոաթլ, 61ք. 227, 460, 593,
727, 835:

102 ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 202, ց. 1, գ. 37, թ. 58:

105 Նույն տեղում, թ. 57:

104 Նույն տեղում:

105 Նույն տեղում:

106 Նույն տեղում, թ. 56:

56

խիվային ւաուուսթուղթժ հս, որն ավարւոուն կդարձնի վերը բերված միւոքը.
այուվես, ֆինանաների նախարարին ուղղված 1919 թ. սեւվտեւմբերի 13-ի
դրությունում Գլխավոր շտաբի Հեւուսխուղ ական բաժնի ւվեւո ոլն դաւվեւո
Շնեուրը ն նրա օգնական, ծովակալության Ը Ճո մք 616180") ղծ ու սլո-
րուչիկ Խան-Կուռուրսկին Հայտնում են, որ Գլիսվոր շտաբի Հեւուսխուղա-
կան բաժինը արմա ման յան դրամների խիուռ կարիք է զդում, առանց որի
անձ նար է ւշ խաւոել: Վերջիններս խնդրում Էին Հայւոնել, թե չկա՝ արդյոք
Հնարավորություն իրենց Համար որոշ դլումար ւփոխոասնւսկել թուրքական
լիրաների ն ֆրանսիական ֆրանկների՝ Պողու Նուբար ււսչայի կողմից ու-
ղարկված դումճարների Հաշվին, որոնք Հնարավոր է, կան Նւսխարարության
ւորամադրության ւուսկ, ն ի՞նչ կուրսով կարելի է իրականացնել փոխոանու-
կումը 0Ռ Եվ առ. Հարկ, Հայասոանի Հաւոուլկ ծառայությունները ւարադ-
րամի (վալյուտայի) խիուռ կարիք Էին ղդում, լ դրանք անձ րաժեչւո կարեոր
միջոց Էին նրանց աշխաւումն ք Կերի արդյունավեւո կազմակերման ւոեսւն-
կյունից: Այոսվես, Հասկանողլի նկաւոււ ում ներով ֆինանսների Նւսխուսրա-
րությունը Երնանի ւլանձւուվեւուսրանին ուղարկված Հաւոուկ դրությամբ ւոե-
ղեկայնում էր ուղարկված ադրբեջանական դրամներ ւկարու նակող կաշվե
կնքված ւվայոււսկի մոսին, ն խնդրում էր այն ւպած պանության ունել
մինչե Հատուկ կարդադրությ ունը108:

Քանի որ ֆինանսական Հարցերն իրենցից մեծ կարնհորություն էին
ներկայացնում լ առանց դրանց Հնարավոր չեր կաղ մւսկերսվել ՀՀ Հեւուսխու-
զության դործունեությունը, աւան կարելի է փորձել ըմբոել այն ուշադ-
րությունը, որ դուցարբերվում էր ւքեն մի կուվեկի Համար, ւսոււսվել ւ" ոլա-
ւուսմխւսնաւովության Էին ենթարկվում բոլորը, անդամ նրանք, ով քեր Նւսխ-
կինում ւսչքի Էին ընկել իրենց անբասիր ծառայություններով, սակայն դա
ամենեին ել չեր րկում ւվաւուախանասովությունից: Դրա մոսին է վկայում
Հայառուանի Զինվորական դաւոարանի Երնանյան ւոեղ ամսի ղծուվ ղինվո-
րական ֆննիչի դիմումադիրը Արտաքին Գործերի Նւսխարարին (այն ուուսյ-
վել է 1919 թ. դեկտեմբերի 27-ին, ԻՇ 7166), որում խնդրվում էր տեղեկաց-
նել Ռուսառուանի Հարավում զինված ուժերի դլխավոր Հրամանաւուսըի ներ-
կայւցուցչին (ասել է թե` ոլն դաւվեւո Զինկեռիչին ՀՎ.Վ.), որւվեւղի կաւլիւտան
Շումովը (Հայտուումնի Հանըավեւտության զինված ուժերի Գլխավոր շւոաբի
ընդանուր բաժնի նախկին պետերից մեկը) 1920 թ. Հունվարի 2-ին ներկա-
յանա ֆննիչի իր ընդունարան` Հարցաքննության Համար որվես վկա, կաւվ-
ված Գլխավոր շւուսբի Հեւուսխուղական բաժանմունքից ուկե լիրաների դո-
ղության Հեւո: Գրության մեջ Վուսե. ասվում էր, որ այդ մասին կուղարկվի

107 Նույն տեղում, թ. 116:
108 Նույն տեղում, թ. 100, թ. 37:

57

Հատուկ .րություն109: Ռուսառումնի Հարավի զինված ուժերի դլխիավոր Հրա-
մանւռուսըի ներկայացուցիչ դնդաւվեւո Զինկռիչին ուղղված 1920 թ. Հուն-
վարի 6-ի դրությունում (Էտ 110-ելից` Իթ 1161) Հայւոնվում էր, որ կալված
Հայաստանի Հանրապետության Զինվորական դատարանի ջննիչի 1919 թ.
դեկտեմբերի 26-ի դրության Հետ (ԻՇ 4382) ինքը` դրասենյակի դիրեկտորը
պատիվ ունի Հաղորդելու, որ կապիտան Շումովին խնդրվում է 1920 թ.
Հունվարի 2-ին ներկայանալ Զինվորական դատարանի բանտախուց ՀՇար-
ցաջննության Համար որպես վկա` կապված Գլխավոր չտաբի Հետախուղա-
կան բաժանմունքից ոսկե լիրաների կողուվոււոի Հեւո110:

Հետաղա փաստերը վկայում են, որ բատ երեույթին կապիտան Նիկոլայ
Ալեքսանդրի Շումովը պատվով է դուրս եկել այդ իրավիճակից, ժամանելով
Հայասւումն է այնուծեւոն Հնարավորություն ուուսցել 1920 թ. նոյեմբերի
սկզբին անխոչընղուռ Հեռանալու Հայաստանից Վրաստան, այնտեղից էլ՝
Գործերի նախարարության Գլխավոր քարտուղար Հակոբ Տեր-Հակորյանը
խնդրում էր ուած մանային զորամասերին ւվաշ ոո նական ւսջակցություն յույց
լով մոււք սւյին ուռուղումից 1: Բերված ւաուոերը սկնբւախորեն վկայում են
այն մասին, թե ինչքան կարեոր եր ֆինանսական Հարցերի լուծումը, որից
կախված եր թե Հայաստանի Առաջին Հանրապետության ռաղմական-քաղա-
ջական ծառայության` Հեւուսխուղական լ Հակածեւուսխուղական ծառայութ-
յունների սոռեղծում ն ու կաղ մակերպումը, ն՛ ձեռ նւսրկվող կանխարգելիչ
դործողությունների Հաջողությունը, կ՛ առծ սարակ դրանց ւսրդյունավեւո
դործունեության աւվածովումը:

109 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 412, թ. 3:
110 Նույն տեղում, թ. 2:
11 Նույն տեղում, թ. 47:

58

3. Հայկական Հետախուղական ծառայության կադրերը:
ՀՀ Կառավարության դործունեությունը կադրային
Հիմնախնդիրների լուծման ուղղությամբ

կադրային Հիմնախնդիրները ամեն մի Հարցի, ամեն մի քիչ թե չատ
լուրջ պետական դործի արդյունավետ լուծման անկյունաքարն է, նրա աքի-
լեսսյան գարշապարը, դրանով են պայմանավորված բոլոր ձեռնարկվող դոր-
ծողությունների ու ընթացող դործընթժացների թե Հաջողությունը, է թե
ձախողումը, պետաքաղաքական բոլոր տեսակի ծրադրերի իրականացումը, ո-
բբ ցանկացած պետության մեջ առաջնային Հիմնախնդիրներից է, իչխա-
նությունների կողմից տարբեր դործառույթների իրականացման Հիմնաքա-
րը: Հայաստանի Հատուկ ծառայությունների պատմության, նրա կադրային
Հիմնաճարցերի ուսումնասիրման ուղղությամբ որոչակի աշխատանջ է կա-
տարել Ա. Մանուկյանը, որն իր մի Հոդվածում չրջանառության մեջ է դրել
մեր Հարցի ննարկման տեսանկյունից կարհոր Անդրկովկասյան երկրամա-
ույին ՌԿ(բ)Կ վերածակողության Հանձնաժողովի 19277 թ. Հոկւոեւմբերի 20-ի
Հարուգվել Էին 1927 թ. Հուլիսին ՎաՀան Մուրադյանի, Միքայել Դոդոխ-
մանի, Գրիգորի Խաչատրյանի ն Գրիգորի Երամովի նկատմամբ, ինչի չնոր-
Հիվ ընթերցողի սեփականությունն են դառնում մի շարք արժանածշիչառակ
փաստեր, որոնցով ակնչայտ Ե դառնում այն բոլոր մեղադրանքների ողջ
խուղության հ Հակաշետախուղության կազմակերպիչների նկատմամբ:
Ինչպես պարվորոչ է դառնում արխիվային ե. այլ կարդի նյութերի ն, մաս-
նավորապես այդ տխրաշոչակ Հետաքննության արխիվային որոչ վավերա-
գրերի մանրազնին վերլուծությունից, Հայաստանի Առաջին Հանրապե-
նումներ են կատարվել այն ղեկավարող կադրային սպայակազմի ձեավոր-
յամբ: Վկաները, որոնք Հանդես են եկել 1927 թ. նշված «դործով», ինչւվես
երեում է նիուռի ւրձւսնւագրությունից, ւվարղ ասես Հառսջադրանք » են կա-
տարել վարկաբեկելու Հայաստանի Հանրապետության այդ չափազանց օղ-
տակար կառույցները հ. այն ղեկավարող մարմինները, օդգտադործելով միան-
դամայն սնամեջ լ ոչնչով իրապես չՀիմ նավորված Հփաււուսըկներ»: Մին-
նույն ժամանակ Հենց այդ «շինծու ւիաուուսըկներն» էլ իրենց Հերթին ււ --

112 Տե՛ս ԲՓ ՈՒՒՕԶ - ՃՃ1 56ռ (ո23612-շաթոռո), 1998, ԻՐ 07-08, 6ուտ6թթ - օ:146ք6, օք.
8-10:

59

նուղղակիորեն ւվաւումու թյան սեւիականությունն ես դարձնում որոշ արժա-
նաչիշառւկ փաստադրություն այդ ժամանակաչրջանի Հատուկ ծառայութ-
յան կառույցների դործունեությունից նե կադրային Հիմնախնդիրների վե-
րաբերյալ, նրա նվիրյալների ուսանելի կյանջից` նվիրված Հայրենիքին ե
նրա ազգային-պետական անվոանդության Ճամակարդի անշրաժեչտ օղակ-
Կուկյանի նչված Հոդվածից ն Հայտնի գործի մասին ՌԿ(բ)Կ Անդրկովլկաս-
20-ի նիստի արխիվային փաստաթղթերի Համակողմանի Հետաղզուռությունից
բացաշայտվում է, որ Հայկական բանակում Գլխավոր չտաբի ստեղծման գա-
ղափարի Համաշեղինակներից մեկր հղել Ե ռուսական բանակի կադրային
սպա, վնդապետ Միխայիլ Զինկեիչը 5 (ի դեպ, որոչ փատաթղթերում նա ոչ
թե ոլն դաւվեւո է, այլ դեներոլ 15, որը Նւվաւուսկադրում ուներ սւոեղծելու Դե-
նիկինի Կամավորական բանակի ավտոնուՐ ինքնավար կառուցվածքը, որ-
պեսզի ցանկացած պածշի կատարի այդ բանակի բարձրագույն ղեկավարու-
կայացուցիչն էր նա սկզբնապես: Դենիկինի ներկայացուցչության դերն այն

15 Հարկ է ճան այստեղնշել Գ. Պետրոսյանի տեսակետի մասին Մ. Մ. ԶՋինկնիչի գործու-
նեության դեռնսլիովին չբացահայտված մի էջի մասին նս. Ըստ գիտականորեն հիմնավորված
տեսակետի,ինչն ապացուցելու համար Գ. Պետրոսյանի կողմից վկայակոչվում են առաջին
անգամ պատմագիտության մեջ շրջանառվող չափազանց հետաքրքիր ն գործնականում հա-
վաստի արխիվայինն այլ փաստեր, որոնք միանշանակ վկայում ենայն մասին,որ Հայկական
բանակի Գլխավոր շտաբի պետ, գնդապետ Մ. Զինկնիչը Երնանի Ռուսական Ազգային
խորհրդիգործուն աջակցությամբ Երնանում ստեղծել է գաղտնի հետախուզական խումբ իր
գործակալներով, որն անմիջական կապի մեջ էր Կամավորական բանակին կից «Հատուկ
մնորհրդակցության»ն Թիֆլիսում Անդրկովկասի Ռուսական Ազգային խորհրդի հետ: Այդ
խումբը կանոնավոր տեղեկություններ էր հաղորդում Կամավորական բամակին ն նրան կից
«Հատուկ խորհրդակցությանը» հայկական բանակի, Հայաստանի Հանրապետության ներքին
ն արտաքին քաղաքական դրության տարաբնույթ հարցերի, Անդրկովկասում Մեծ Բրիտա-
նիայի քաղաքականության մասին: Հանրապետության Ներքին Գործերի նախարարությունը
կոնկրետ փաստեր ուներ ռուսական հետախուզական խմբի գոյության ն գործունեության
մասին, սակայն Հայաստանի կառավարությունը դրսնորեց զսպվածություն, ճախ այն պատ-
ճառով, որ մի կողմից՝ տվյալ պահին այն վտանգ չէր ներկայացնում երկրի անկախության
համար, իսկմյուս կողմից` չխաթարելու համարձնավորվող հայ-ռուսական հարաբերություն-
ճերը. - տե՛ս Գ. Հ. Պետրոսյան, Հայաստանի Հանրապետության հարաբերությունները ռու-
սական նախկինկայպտությանոչ խորհրդային պետական կազմավորումների հետ (1918թ. հու-
ճիս - 1920 թ. ապրիլ) // Է. 00.01.«Հայոց պատմություն» մասնագիտությամբ պատմական գի-
տությունների դոկտորի գիտական աստիճանի հայցման ատենախոսություն. Սեղմագիր.-
Երնան, ԳԱԱ Պատմության ինստիտուտ, 2005, էջ 15, 17, 22. Տեսնան Գ. Հ. Պետրոսյան, Հա-
յաստանի Հանրապետության հարաբերությունները Ռուսաստանի ոչ խորհրդային պետական
կազմավորումների հետա (1918-1920 թթ.), Եր., Եր. համալս. հրատ., 2006, էջ 20, 80, 83-84, 132,
137, 138-139, 189: Տես նան Գ. Հ. Պետրոսյան, Հայաստանի Հանրապետության հարաբերու-
թյունները Ռուսաստանի հետ (1918 - 1920 թթ.), Եր., ԵՊՀ հրատ., 2011, էջ72-101 ն այլն:

14 ՀԱԱ,Ֆ.Պ- 200,9.1,գ. 412, թ.35: Տեսնան Ք. Օ. ԷՕՄճոուտլճո, Ւհօոօքսենօ օք /Ճոոծու,
խօԼ 11, ք. 470, 474, 516 -517, 524:

60

էր, որպեսզի Հայաստանում ապրող Լ գործող ռուսական բանակի կադրային
սպաներին ՀՃավաքադրեն ն Հայկական ձռավորվող բանակի այլեայլ կա-
ռույցներում ւոեղաբաչխելով, նրանց օդւուսդործեն Հեռուն ղնացող ուսղ մաւ-
դուցե Վե Հայսաւումնում Դենիկինյան իշխանության Հասւուսռումը, Համ ու--
տեղ պայքարը բոլչեիզմի վտանդի ղեմ: Մ. Զինկեիչն էլ Հենց այն մարդ-
կանցից մեկն եր, որի առջե դրվեցին Համապատասխան բնույթի առաջա-
դրանքներ: Հարկ է նան առանձնաչատուկ նշել, որ դա այն Զինկնիչն եր, ո-
կանասոեսներից էր, լ նոր ւվեւոության ուժային կառույդների ւսկւոիվ ուռեղ-
ծողների ն կաղմակերպիչների Համաչեղինակներից մեկը (վերն ասված
Հայւոնի վերաւվլածումներով Հանդերձ):

Զինվորական նախարարի զինվորական գերատեսչության ծով Հեր-
թական՝ 1919 թ. ապրիլի 28-ի Հրամանով Հայկական դիվիզիայի չտարի պետ
Մ. Զինկեիչը նշանակվում է Գլխավոր չտաբի պետի պաշտոնակատար5:
Զինկեիչն ամենուր էր: Նա Հաճախ դործուղումների էր մեկնում, ն նրան
փոխարինում էին կադրային այնպիսի փորձառու սպաներ, ինչպես Ալ. Շնե-
ւոեսչության ղծուվ Հրամանմադրում ք 356) նշվում էր, որ Զինվորական Վոււ--
խարարության Գլխավոր չտաբի պետ Զինկնիչին օդոստոսի ից պետք է
Համարել արձակուրդի մեջ, իսկ Գլխավոր չտաբի պետի պաշտոնի ժամանա-
կավորապես կատարումը դրվում եր նույն շտաբի ընդչանուր բաժնի պետի
պաշտոնակատար Շումովի վրա, իսկ զորքերի Հրամանատարի չտարի պետի
ւզաշւոոնում Հառսւուսով ում էր (ժամանակավորսովես) Գլխավոր շտաբի օւվե-
րատիվ բաժնի պետի պաշտոնակատար կապիտան Մեդվեդեր: Հրամանը ատո-
րադրել եր Զինվորական նախարար գեներալ-մայոր Արարատյանը": 1919 թ.
սեպտեմբերի 21-ին Նախարարների խործրդի նիստը լսելով մինիստր-նախա-
զաճ Ալ. Խատիսյանի զեկուցումը ղնեղապետ Զինկեիչին Կամավորական բա-
Նւսկում Հայասոանի զինվորական ներկայացուցիչ նշանակելու մասին, որո-
չում է տալ կառավարության Համաձայնությանըո Զինկեիչը իր չնործա-
չատ դործունեության Համար կառավարության կողմից բազմիցս արժանա-
ցել է չնորշակալադրերի իր :արտականությունների անթերի կատարման
Համար, Լ, Հատկապես Գլխավոր շտաբի պետի պաշտոնը վարած ժամանակա-
Հասովածում, Հաճախ սերտ Համադործակցության մեջ դտնվելով ՀՀ Զին-
վորական նախարար գեներալ-մայոր Հախվերդյանի Հետո:: Դադարեցնելով
իր զինվորական, ուսղ մած եւուսխուղական բաղ մոուլլան դործունեությունը

15 ՀԱԱ, Ֆ.Պ.- 200, ց. 1, գ. 131, թ. 24:

116 Նույն տեղում, թ. 31:

17 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 100 (85), թ. 215:
118 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 204, ց. 1, գ.91,թ.65նայլն:

61

Հայաուուսնում, Զինկեիչը 1920 թ. ոկղզբից սկաւսծ Հարավային Ռուսաււուսնի`
կ ամառվորական բանակի կառույ դն երում ռ" ծավալո ւմ է օդմուշուռո դործու-
նոր իրավիճակ է ւուսջանում լ նոր Հնարավորություններ ես սւոեղծվում
Մ. Զինկեիչի դործունեության Համար Հայասուան-Հարավային Ռուսաաւումն
փոխՀծարաբերություններում: 1920 թ. Հունիսի 2-ի դրության մեջ (Է
խործրդի դիվանի վարիչը տեղեկացնում եր, որ 1920 թ. Շունիսի 25-ի նիս-
տում Նախարարների խորչուրդր որոչել Է գնդապետ Մ. Զինկեիչին ընդու-
նել որվես Հարավային Ռուսոռոումնում իր ներկայացուցիչ: Իսկ արդեն
1920 թ. Հունիսի 29-ի դրությամբ ք 3922) ՀՀ Արտաքին Գործոց նՆւսիոս-
րարության գլխավոր ջարտուղար Հակոբ Տեր-Հակոբյանը տեղեկացնում եր
Զինկեիչին, որ Հայաստանի կառավարությունը ճանաչել Ե նրան որպես Հա-
յաստանի կառավարությանը կից Հարավային Ռուսաստանի կառավարութ-
յան ներկայացուցիչ120: Այս նոր ւվաշւոոնում ս Ջինկեիչը սվորձում է օդ-
տակար լինել Հայաստանի Հանրապետությանը: Հարկ է ասել, որ Հայաստա-
Ղում նրան վուռածում Էին լ Հաճախ Էին դիմում ւուսրբեր Հարցերով: Հա-
յաստանի կառավարությանը կից Հարավային Ռուսաստանի զինված ուժերի
գլխավոր Հրամանատարի զինվորական ներկայացուցիչ դնեդապետ Զինկեի-
չին Հասցեադրված 1920 թ. սովրիլի 11-ի դրության մեջ (ԷԹ 2313) ՀՀ մի-
նիստր-նախադաշ Ալ. Խատիսյանը տեղեկացնում եր, որ իրենց կողմից Հայ-
թայթված տվյալներից, ինչպես նան Հայաստանի դիվանադիտական ներկա-
յացուցիչ Մ. Հարությունյանի` դեներալ Դ. Վ. Դրացենկոյիլւշ Հեւո ունեցած
զրույցից դատելով, պարզ եէ դարձել, որ Կամավորական բանակի գլխավոր
Հրամանատարի ներկայացուցիչ դեներալ-մայոր Դ. Պ. Դրացենկոյի կողմից
կամավոր սկզբունքով Բաքվում Ադրբեջանի կառավարությանն է Հանձնվել
ւսվելի քան 100 թնդանոթ, 200 ւլնդացիր, 40 Հաղար եռադիծ Հրացան, Հոկա-
յական քանակի ական ն փամփուշտ, 2 զրածշամեքենա, ռազմանավ էե այլն,
ել ջրասույզ արվեր ծովում, այլակերպ լուծումը դիտելով որպես թչնամա-
կան ակտ Հայաստանի նկատմամբ, որի դեմ վճռական բողոք եր արտածայո-
վում, ընղդծելով, որ ղա առավել ես անթույլատրելի է, քանի որ Հայաստա-

115 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 412, թ. 33:

120 Նույն տեղում, թ. 33-34:

121 Դրացենկո Դանիլիլ Պավելի 08.12.1876 թ. -1945 թ. |- ցարական բանակի գեներալ,
1915-19 18թ. եղել է Անդրկովկասում, 15. 11.1918թ. -1920 թ. - սերտ առնչություններ է ունեցել
Կամավորականբանակիհետ, լինելով նրա բարձրագույն սպայական կազմի ճերկայացոցցիչ -
Տե՛ս Ճ. 8. Լոռու, ՀօքոօօՓուծքօ8 Լ6:օքմոծւօԻօ ոոմծճ 8 ԷՕ քմա ւօաօ1 8011ւծլ, 1917 -
1922 ԸՐ., ՇոքմՅՕՎԵԵԹՇ Խողծքաճոլ, օ1ք. 213, 458, 587, 725::

62

կան բոլոր ժամ անակներում122: Ակնչայտ էր, որ դլնդաւվեւո Ջինկեիչից` որ-
ւվես Հին բարեկամից, Հայկական կողմը իրական աջակցություն էր ուլասում,
վորները կկրեն Հարկ եղած պատիժը: Զինկեիչը ընդդծում եր, որ իր վերա-
վորվել է դեռես 1917 թ. վերջին իրադարձություններից Հետո, միաժամա-
վերջնամասում Զինկեիչը Հաւոուկ ընդգծում էր, որ ինջը ան չւաւի ուրախ է,
որ կարող է չշարունակել իր աշխաւումն քը ծանը փորձություններով ւտտուղ-
ամբաս նդմ ան ուղղությամբ, իսկ ներկայումս միջնորդությամբ մա նւակ-
ւուսկաններին դուցարբերվող օգնության գլործին 123:

Միանդամայխ ակնչայտ է, որ 1918-1920 թթ. ղժվարին տնտեսա-ֆի-
աշխոաւոում Էին, ջանքեր Էին դործադրում կայանալու որւվեւ ինքնուրույն
Հրաժեշտ կադրուժը: Վերը Հիչված Զինկեիչը ն նրա զինակիցները այդ դոր-
ժամանակ, որից Հետո մեկնեց Դենիկինի բանակի Գլխավոր չտաբ ն այխտե-
ղից վերադարձավ որպես նրա կողմից լիազորված դիվանադիտական ներկա-
յացուցիչ Հայասումնում: Նա իր չուրջը Հավաքեց կադրեր, որոնք ւոեղում

122 ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 412, թ. 22:
125 Նույն տեղում, թ. 23:

63

կան նախարարության կազմում, ինչը բնական է մի երկրի Համար, որն ան-
ընդծառ դտնվելիս է եղել պատերազմական իրավիճակում:

Գլխավոր չտարի կաղմակերպման հ Զինվորական նախարարության ղե-
կավարման մասին կանոնադրության մեջ ՄԱ 22112 1919 թ. ււվրիլի 14)
շեշտվում էր, որ Գլխավոր չտարը զբաղվում է զորքերի ռազմաուսումնա-
նություններով է լրտեսության դեմ ւվայ քարի Հարցերով, ինչւվես Վոււե ւու -՛
լի, է զորքերի զորաշավաքային խնդիրների մասին ընդշանուր առաֆադ-
րանքները 127:

Այս կարեոր փաստաթղթում ընդգծվում էր, որ Գլխավոր չտարբը անմի-
ջականորեն զբաղվում է վերը նշված բոլոր Հիմնածարցերի մշակմամբ: Բացի
այդ, սույն փաստաթղթում Հատուկ ընղդծվում եր, որ Գլխավոր չտարը
վաջմամբ, այդ տվյալների մշակմամբ, Համակարդմամբ հ դրանց դեպի զոր-
երը ժամանակին առաքմամբ, ղեկավարում Ե բրիգադների չտաբների Հետա-
խուղական աշխատանքները, Հակում է Հետախուզության Համար բաց
թողնվող դրամական դումարների Հաշվառումը, ե վերջապես կաղմակեր-
պում է պայքար Հակառակորդի կողմից ծավալած լրտեսական դործունեութ-
մում դործող Հեւուսխուղ ական բաժանմունքի Հաստիջք ակաղ մի մոսին: Հե-
Կում էր Հակածեւուսխուղությունը, իրենց ւորամադրության ւուսկ ունենուլուվ|
2 րադիր (մեկր՝ ավադ դրաղիր, մյուսը` կրտսեր) 6: Հետաջրջիր է նչել
նան նս մի Հանդամանքի մասին: Վերը բերված փաստաթղթի Հավելվածում
ավելացնելով, որ լրացուցիչ ՀՇաստիքները թույլատրվում Ե պաշել մինչի
1919 թ. Հուլիսի 1-ը 177:

Ջնայած Առաջին Հանրապետության կայացման գործընթացների
ղժվարություններին, կառավարության լ մւանավորաւվես Զինվորական Վոււ--
խարարության կողմից որոշակի ջանքեր եին դործադրվում Հետախուղութ-
յունն ուժեղացնելու, ւյն դլրադեւո, բանիմաց լ օւուսը լեզուների լավադի-
ւուսկ մարդկանցով Համղրելու առումով: 1919 թ. Հունվարի 21-ի Հրամանով

124 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 204, ց. 1, գ. 132, թ. 52 -54:
125 Նույն տեղում, թ. 54:

126 Նույն տեղում:

127 Նույն տեղում, թ. 54 -55:

վորելու վայրը լ Հառուսոությունը12 (միանդամնոյն Հասկանուլի նկաւու-
ռումներից ելնելով - ընդգծումը մերն է` Վ.Վ.): Սույն Հրամանադիրը ու-
ղարկվել էր Զինվորական նախարարության չարային ն մոբիլիզացիոն (զո-
լաո ըառւոման Ղ մուն մի բան ը ին չե մու ին կան ւսն ո ւղղակի վկայ ությ ո ւն-
ռեր: Այովղես, 1920 թ. սեսրոհմբերի 2-ին (ԷՇ 384/6) Զինվորական նախա-
միջնորդություն էր Հարուցում նասխւառոեսվող թեկնածուների չու ցւսկի մեջ
վելու Համար, ւվորուչիկ Նանառովին՝ նույն ւռեղը, ւլոդւորուչիկ Ումիկյա-
որւվես ավիացիոն ջոկաւոի ուլա-դիւոորդ: Ջեկուցադրում Վոն նշվում էր, որ

Պեւոության, է ւով յալ դեսլքում Հեւուսխուղ ական լ Հակածեւուսխուղա-
եին առաջնային, ինչից կախված եր բոլոր տեսակի ծրադրերի մշակումը ն ի-
րականներ ւփոխդնդապեւոներ Ալյնք սանդր Շննուրը լ Վլադիմիր Պրիտոմա-
մասնավորապես ՀՀ Ազգային Արխիվի մի չարք ֆոնղերի վավերադրերը),

128 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 204, ց. 1, գ. 104, թ. 61:
129 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 276, ց. 1, գ. 154, թ. 222:

65

ինչպես նան կապիտաններ Նիկոլայ Ալեքսանդրի Շումովրը, Միխայիլ Ռա-
դիոնի Մեդվեդեր ն Հայկական դիվիզիայի շտաբի զորամասերի մի չարք
ուվաներ130:

Գլխավոր շտաբն իր ստեղծման պածից ուներ մի չարք բաժիններ: Ընդ-
Հանուր բաժնի ւվեւոր Ն. Ա. Շումովն էր, իսկ նրա օդնականը՝ ւվզոդպորու չիկ
Մենիկ (Միլենտի) Իվանի Դվերնիցկին: Սակայն այղ պաշտոնները ցմած է.
մշտական չեին, հ. Հաճախ այս սպաների անունները կարելի է Հանդիպել այլ
բնագավառներում: Տանք մի ջանի մանըաւմուներ: Զինվորական դերաւոես-
Շումովը աղ աւովում է Զինվորական դաւուսրանի Հաւոուլկ ւզաշ ոո նււուսը ւն -
դամի պարտականություններից: Կառավարության նախադած Հովչ. Քաջաղ-
Ղունու լ Զինվորական Նւսխոասրար դեներալ-մրայոր Արարաոյանի աւռորադ-
րությամբ 1919 թ. ապրիլի ի Հրամանով չտարս-կապիտան Նիկոլայ Շումո-
վը ստանում Է կաւլիւռանի կոչում, իսկ 1919 թ. մայիսի 6-ի Հրամանով Մի-
խայիլ Դվերնիցկին՝ պորուչիկի կոչում 3: Հարկ է նչել նան, որ ՀՀ Զին-
վորական նախարար Արարատյանի 1919 թ. մայիսի 30-ի Հրամանով, ի փոփո-
ե ԻԹ 113 Հրամանների ե նախկին Կովկասյան ճակատի զորքերի Գլխավոր
նում պետական Հանձնաժողովի նոր կաղմ առաջարկվեց, որը պետք է զբաղ-
վեր սպաների աստիճանակարգման հ պարդեատրման Հարցերով: Այդ Հանձ-
նաժողովի կազմում ընդգրկվեց Գլխավոր չտարի ընդչանուր բաժնի պետի
օղնական կապիտան Շումովը, իակ նախադածը՝ Գլխավոր չտարի Տեսչական
չության ղծով 1919 թ. Հոկւոեւմբերի 2-ի Հրամանով Զինվորական նՆւսխւսըաս-
րի պարտականությունները կատարող գեներալ-մայոր Սիլիկյանը կապիտան
Նիկոլայ Շումովին իր խնդրանքի Համաձայն ազատում է Զինվորական նա-
խարարության Գլխավոր չտարի բաժնի պետի օդնականի պարտականութ-
յուններից: Այս կարդի փոփոխություններ այն ժամանակ Հաճախակի էին
ւոեղի ունենում:

Օպերատիվ բաժնի պետը նրա ստեղծման պածչից փորձառու Վլադիմիր
րիտոմանովն էր, որի մարտական, Հեւուսխուղական կենսադրության զանա-
զան էչերի լրջամիտ բացաշայտումը ղեռ իր Հետաղոտողներին է սպասում:
ուսջին օրերից սկսած բաղ մածմոււ, փոխդնդավեւո Ալեքսանդր կոնատանչ

130 Նույն տեղում, Ֆ.Կ- 91,ց.3, գ.3594, թ. 2 -20, Ֆ.Պ - 200,ց. 1, գ. 180,թ. 14,Ֆ.Պ - 368,
ց.1,գ.4,թ.4նայլն:

Թ ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 204, ց. 1, գ. 132, թ. 42, 382-383, 386:

132 Նույն տեղում, թ. 78:

133 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 204, ց. 1, գ. 131,թ.77:

տինի Շնեուրն եր, որն իր տրամադրության տակ ուներ սակավ թվով աչխա-
տակիցներ: Հետադա տարիներին այդ բաժանմունքը դլխավորեցին մի չարք
բիլը որպես Հետախուզական բաժնի պետ աշխատել Ե ոչ անշայտ կապիտան
ՎաՀաղն Գալուստի Մուրադյանը, որն անկուսակցական էր: 1920 թ. աւզրի-
լեց մինչե Հունիսի վերջը Հեւուսխուղ ական բաժանմունքի դործունեութժյու-
նր ղեկավարում եր Տիգրան Թաղնոսի Դեվոյանցը, որը ջաղաքական Համող-
մունքներով Հայ Հեղաւիոխական Դաշնակցություն կուսակցության անդամ
էր (վերջինս, իր իսկ վկայությամբ` Դրոյի դասընկերն է եղել), 1920 թ.
րել է Միքայել Նիկիտայի Դոդոխյանը:

Հեւոախուղության բաժանմունքում է նրա ենթաճյուղերում ւշխա-
ւոում Էին ւվոդւորուչիկ Լենոն Գեռրդգիիխ Բաչինջաղյանը (Հանձնարարութ-
յունների դծով ււլ ու, այնուՀեւու՝ Հեւուսխուղության ուեղիդենւո Վրասւու-
նում: Լեոն Գռորդի Բաչինջաղյանը (կվեղծանունը՝ Լռոն Բաշ) Հանրաճանաչ
Հայ նկարիչ ե. բանաստեղծ Գեորդ Զաքարի Բաշինջաղյանի չորս որդիներից
ավադ որդին էր, որի մասին խորչրդային Հայտնի Հետախույզ Սարեն Արմե-
նի Խաչոասոուրովը չավփաղանց մեծ դրվաւուսն քով է արւուսծ այւ ում135:

Նա ծնվել է Թիֆլիսում 1893 թ. Հայտնի մտավորական ե անվանի Հայ
նկարիչ Գնեորդ Բաշինջաղյանի ընտանիքում, վախճանվել 1948 թվականին:
Դատելով ժամանակակիցների մի շարք արժանածիչատակ վկայություննե-
րից, Լոն Բաշինջաղյանը նս տաղանդավոր նկարիչ էր ու ինքնատիպ բա-
նաստեղծ: Պածշպանվել է Լ. Բաշինջաղյանի չատ Հետաքրքիր ն տպավորու-
թյուններով լի «Կովկասյան օրագիրը», որբ վերաբերում է առաջին աշխար-
Համարտի 1918 թ. դեսլքերին ու իրադարձություններին15:

Խործրդային կարգերի Հաստատման հ արդեն տիրապետության րն-
թացջում նա անցնում է կյանքի մեծ բովով, դառնալով ականավոր կովկա-
դեմիայի լեղվի ե մտածողության ինսատիտուտի գիտքարտուղար: Լ. Բաշին-
ջաղյանը Ն. 8. Մառի մերձակա կողմնակիցներից եր:
ֆայլերը եղել են Հուումկ է անալաճույճ: Դեռես 20-րդ դարսակղբին՝ 1903-

134 Տե՛ս Տիգրան Դէոյեանց, Հետախոյզի մըյուշերը (Պատասխան իմքննադատներուն),
«ՎԷՄ» (Փարիզ), 1938, Յունւար-Մայիս, թիւ2, էջ 49:

35 Տես Ա. Ե.Սարգսյան, Հետախուզություն ն հակահետախուզություն.Հայկականհետք
կենսագրական ակնարկներ հետախույզների ն հակահետախույզների մասին, Եր., «Ամա-
րաս», 2005, էջ 194-195:

ԴԼՇ325ԱՇԱու221 12836127, 1994, 8 ոչ.

67

1912 թթ. Լռոն Բաշինջաղյանը ավարտել է 3-րդ Թիֆլիսյան դիմնաղզիան,
ւուսկան ուլ:
Լնոն Բաշինջաղյանը դառնում է նոր ուռքի կանդնող հ իրական կայացման
ձգտող Հայկական պետության պետական անվտանգության Համակարգի՝
ուժային կառույցների ձեավորման մասնակիցներից ե Հիրավի երդվյալ
նվիրյալներից մեկը: Այդ կապակցությամբ պրոֆեսոր կարեն Խաչատուրովը
Փերմությամբ անդրադառ նալով Լեոն Բաչինջաղյանի կերպարին ե Հի-
չառտակումներ անելով նրա կով կայան Ճեռւաղիր օրադրի մասին, փվտստում
է այն մասին,որ դրանում Հետաքրքիր փաստեր կան 1918 թ. դարնանից
մինչն 1920:թ. Հունվար ամիսը տեղի ունեցած պլաւոմայք աղ աքական իրա-
դարձությունների մասին Առաջին Հանրա եւտության Հուչակումիցը մինչե
ՀՀ դե-ֆակտո ճանաչումը դաչնակիցների կողմից:

Եվ ինչպես ակնշայտ Է դառնում Հայկական դիվիզիայի զծով ՀՀ Զին-
Հանրառղլետության Հակաշետախուղության պետ Բաշինջաղյանը վերադոր-

Ինչպես ւռեսնում ենք, ՀՀ Հոչակման ւվաածից սկաւսծ ւվոդւորու չիկ
Լեռն Գեռրդիի Բաջինջաղյանը Գլխավոր չտարի Հետախուզական ե Հակա-
Եվ եթե Լ. Բաշինջաղյանը 1918-1919 թթ. Հանձնարայրությունների ղծուվ
սպա եր, ապա 1920 թվականի` սկզբին` ՀՀ Զինվորական դատարանի ջար-
դեներալ-մայոր Հովսեփ Արտեմի Քիչմիչյանը ո", որբ Համակողմանի պատ-
մի շարջ լեզուների, որբ կարհոր էր այլ երկրների ռաղմաթաղաքական ներ-

137 Տես ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 204, ց. 1, գ. 42, թ. 52 -55:
85 Տես ՀԱԱ Ֆ.Պ -204, ց. 1, գ. 131, թ. 24, ՖՊ - 276, ց. 1, գ.75. թ. 35, գ. 26. թ. 203:

68

եր այն մասին, որ զինվորական դործի դլուխ կանդնած անձանց Հերժաիո-
խության խնդիրը իրեն մղում է անշասպաղ զեկուցել, որ զինվորական դոր-
ծակալի վրա դրված դլխավոր խնդիրներից մեկը Հանդիսանում է Հետախու-
զության կազմակերպումը, ընդգծելով, որ այդ նպատակով իր կողմից դրվել
է մանը մուն Հրածանդ, որն ւյ նուծեւու Հառւուսովել է Զինվորական Վոււ--
խարարի կողմից: Սակայն Քիչմիչյանը ղժդոծում եր, որ ոչ նյութական մի-
ջոցները, ոչ էլ այդ բնաղավառում իրավասու անձինք իր մուռ չեն ուղարկ-
վել, եթե նկատի չառնվի պողպորուչիկ Բաշինջաղյանի դործուղումը (ի
դեպ, ղդիվանադիտական Հավատարմատարին կից զինվորական վարչության
ղեկավարի կարդադրության տակ գտնվող պոդպորուչիկ Լեոն Գեռրդիի Բա-
չինջաղյանը որոչ ժամանակ անց նշանակվում է Բորչալուի դավառի «Զե-
զոք» դուռու ղեկավարությունը իրականացնող ամերիկյան սպային կից կա-
պերի դծով սպա, ինչի մասին Հաղորդվում եր ՀՀ զինվորական դերատես-
չության 1920 թ. նոյեմբերի 13-ի Հրամանում Գ 46Դ, Հիմ. ընդունելով
զինվորական կցորդի Վ 284 զեկուցադիրը) 5: Քիչմիչյանը սակայն Հայտ-
Կում էր վերջինիս, որ ժամանելով նոյեմբեր-Հունվարին, պոդպորուչիկ Բա-
չինջաղյանը Հեռացել է անշայտ Հասցեռով` ոչ մեկին տեղյակ չպածելով
(ակնՀայտ է, որ այս Հանդամանջը նյարդային վիճակի մեջ էր դցել ղեներալ
Բիչմիշյանին, ե Հետո ինքնին Հասկանալի է, որ նա չեր էլ կարող ամեն
ինչի մասին տեղյակ լինել ե բոլոր օղակները չե, որ պետք Ե ենթարկվեին
իրեն, վերջին Հաշվով, դա Հատուկ ծառայություն եր, հ ամեն մեկն ուներ
իր իրավատությունների չրջանակը, դումարած այն Շանդամանջը, որ Հայ-
կական Հեւուսխուղության կառուցվածքը նոր-նոր էր ձեւավորվում, Հո բան
դեռ. Հուումկ չեր - Վ. Վ.): Վերոչիչյաղ Հանգամանքը Հառուոոում է նան
Հենց Քիչմիշյանը, Բաշինջաղյանի վարքաղծից եղրաճանդելով, որ վերջինս
դործուղվել է ինքնուրույն դործաոռ նություններով: Այդ մոսին դեներալ
Քիչմիչյանը կարող եր տեղյակ չլինել, քանզի Լ. Գ. Բաշինջաղյանը Թիֆլիս
էր դործուղվել ղեռնս նախկին դիվանադիտական Հավատարմատար Լ. Գ.
վոնին՝ Լ. Եվանդուլյանին), որում խնդրվում էր Հիչատակվող դրությամբ
ներկայացող Լ. Գ. Բաշինջաղյանին լիովին վատածշել մեր ջաղաքականութ-
յան բոլոր դաղտնիջներում, ընդգծելով, որ նա Գլխավոր չտարի Հետախու-
զական բաժանմունքից է: Ալ. Խոասռիսյանը սույն դրությամբ խնդրում էր լ.
բոլոր այն անձանց Հետ, որոնց Հետ ինքը նպատակածշարմար կզտնի՝ ցան-

135 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 204, ց. 1, գ. 132, թ. 185, գ. 131, թ. 24:
69

կացած նրան Հետաքրքրող Հարցի վերաբերյալը7: Հենց այդ Հանդամանքն ել
եր ըմբոնել իրավիճակի բոլոր նրբերանդները, տնօրինել կադրուժը: Այդպես
չարունակվում Է նրա դործունեությ ունը:

Լ. Բաշինջաղյանի Հետախուզական-զինվորական կենսադրությունում
բեկումնային են դառնում 1920 թ. նոյեմբեր- դեկտեմբերին տեղի ունեցած
իրադարձությունները, որոնք ՀՃանդեցնում են խործշրդային կարդերի Հաս-
տատմանը: Այդ ժամանակաշրջանը բարդ եր հ խճճված, ինչը անդրադառ-
Հետադա ընթացքի բովանդակային մասի վրա:

1920 թ. դեկտեմբերին - 1921 թ. փետրվարին եղել Է Երնանում Լուս-
տրամադրության տակ անցնելը, նա Հայտնվում է խորշրդային իշխանու-
թյունների կողմից ձերբակալվածների ցուցակում, որպես նախկին` դաշնակ-
ցական կառավարության ռազմական «կոնարոազվեդկայի» պետերից մեկը,
որն անբարեծույս էր Համարվում, Հայւոնի իր սկզբունքային ւռւումուվ| ինջ-
նատիպ Լ. առողջ դիրքորոչշումով ՀՀ կառավարության ռազմավարության
ձւսկլ միջամնոություն է գուցարերում ՀՀ լուսժողկու Աշոտ ՀովՀաննիսյանը,
Կասյանին, խնդրում էր Լուսժողկոմի արվեսոի բաժնի քարտուղար նախկին
սպա Լեոն Բաշինջաղյանին իբրե անփոխարինելի հն անճրաժեչտ աչխա-
տակցի, դուրս բերել Ռուսաստան ուղարկվող նախկին սպաների ցուցակից է.
իր երաշխավորությամբ թողնել իր տրամադրության տալ՛՞
կոմի «1» ամաադրին, Հանդիսացել նրա ւոււսվել դլործունյւս թղթակից-
ներից մեկը:
դեղարվեսուկան սւոուդիայում որվես ռույց լեզվի դասախոս:

1922 թ. դեկտեմբերից Լ. Բաշինջաղյանը Թիֆլիսում, աշխատելով
Վրասոանի Լուսժողկոմառոում, զբաղվել է Վոն դրական դործունեությամբ:
Հառարակադիտական գիտությունների Փֆակուլահտի Հաբեթական թեքման
լեզվաբանություն, 1923 -1927 թթ.):
կազմի ուսումնասիրման դծով Հանձնաժողովի պրակտիկան: 1929 թ. մար-

140 Տես ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 204, ց. 1, գ. 116, թ. 69:
141 Տես ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 113, ց. 3. գ. 3. թ. 40:
142 Տես ՀԱԱ, Ֆ. Պ- 113, 9.3, Գ.3, թ. 53:

70

ւոին Նու ւռեղաւվոխվում է ԳԱ Հաբեթական ինուռիւոոււո, ն Հաջողությամբ
գլխավորում է արտադրական տերմինների խումբը, իսկ արդեն 1929-1937
թթ. ԽՍՀՄ Գիտությունների Ակադեմիայի Հարեթական լեզվի ն մտա-
ծողության ինուոիւոոււոր, ն այդ Նւվււուսկի իրագործման Համար մեկնում է
Անդրկովկաս լեզվագիտական բնույթի նյութեր Հավաջելու ն դասախոսու-
թյուններ կարդալու Համար: Իր իսկ սաների վկայությամբ, ն մուսնասվորա-
ւվես Տ. Ա. Շումովսկու Հառւոււուսգըմնամքը., Լեոն Բաշինջաղյանը եղել է շառ
Հարդված ն Հեղինակություն վայելող դասախոս, սւսյլուն Հոհտոր, որին
Համեւնառել են նույնիսկ նշանավոր ւվաուուն աբ ւսն Ե. Վ. Տառլեի Հեւո, որը ւոի-
ըաւվեւոում էր Հղկված ն ւուսրողունւսկ դարձված քների, որոնք դասդաս վում
Էին մի Հրաշալի ն ավարտուն ամբողջության մեջ135: Ա. Կրասնով-Լիտվինը
ես իր «Հիշողություններ» դրջում Լ. Բաշինջաղյանի մասին դրում Ե որ-
ւվես փւսյլուն Հ«էրուդիտի» մասին, որը եղանակ է սւռեղծել լեզվաբանու-
թյան մեջա: Լեոն Բաշինջաղյանի մասին ջերմությամբ է արտաչայտվում
Հայւոնի խորչրդային դերասան, գրող Գեորդի Ստեփանի ԺԺենովը 175:

Այդ ընթացքում նա Հանդիսացել է նան. Ղաղախատանի պառմաչնադի-
տական ինատիտուտի արտածաստիթային թղթակից: Այղ նույն ժամանակա-
Հաւով ածում Լ. Բաշինջաղյանը տուսմնում է բանասիրական դգիւոությունների
թեկնածուի, իսկ 1934 թ. նրան չնորչվում է պրոֆեսորի դիտական կոչում:
1929 -1936 թթ. որսվես ւվրոֆեսոր դասավանդել է Լենինդրադի ւվեւուսկան
Համալսարանում, իսկ րդեն 1930 թ. սեւզտեւմբերից Նու դրականության ն
ւկաումութ յան ինուռիւոոււոի դոլյենւո էր:

1935 թ. մայիսին Լնոն Բաշինջաղյանը ժամանակավորապես աղառվում
ԷԵ Հարեթական ինստիտուտի գիտթարտուղարի պարտականություններից
(մինչե 1936 թ.) «Խոսքի ւզալեռնւոոլոդիայի ւիորձ բալկարա-կարաչեն յան
լեթսիկայի Հիման վրա» դոկտորական ատենախոսության վրա աշխատելու
Համար:

1937 թ. Հաբեթական ինստիտուտի պլանի Համաձայն նա աչխատել է
«կրճատված բառեր (բառակազմության եղանակների Հարցի չուր)» աշխա-
տասիրության վրա:

1937 թ. դեկւոեւմբերից Նու դառնում է ԽՍՀՄՍ՝ Լեզվի ն ժողովուրդների
գրերի կենտրոնական ինստիտուտի Լենինդրադի բաժանմունքի դիրեկտոր,
իսկ 1937 թ. նոյեմբերի 20-ից սեական դիմումի Համաձայն աղառվում է
այդ ւվաշւոոնից: Լեոն Բաշինջաղյանը եղել է Ն. Մառի աոււսվել եռանդուն

8 Տես Է ՛/Ճ. ԱԽուօթոան, Մ խօքչ ճքոծնտօաաաւ: 110 օւքոոււոու ոճում 11 86.Յո Թը 6
ո.7Ի1611108, Խ/., 1975. Շքք. 296.

174 Տես 4. Էք ւ05-Ոււթաւ, ՄԽչոծ օւ. 806Շոօաւճւււտ, 11ճքոշւ, ՍԽոճ-11ք66օ6, 1977,
Շրք. 319:

5Տե ԼԸ Չե չ26 108, ԸՅԻ0ՎԵԼ : 2266:ա3ԵԼ 1 ԱՕ866ՂԵ / ոքօոռծո. 7Լ Փոոուօտ8, Խ/Լ.,1997,
6րք. 203:

71

Համախոչներից մեկը չտ, որոնց թվում էին նան Վ. Բ. Ապտեկարը ն Ս. Ն.
Բիկովասկին:

սրընթաց ն փոթորկուն է լինում նրա վերելքը, նույնչափ էլ` անկումը: Շու-
ւոով Ղու դառնում է ուուսլին յան Համակարգի անմեղ ղոչերից մեկը: Ըւո մի
վարկածի, 1938 թ. նա անչիմն ձերբակալվում է ն ղնդակաչարվում 1938 թ.
Հոկտեմբերի 11-ին: Մեկ այլ վարկածի Համաձայն, Լեոն Բաչինջաղյանը
ամեննին էլ չի զնեդակածարվել, այլ զոչվել է 1948 թ. ԳՈՒԼԱԳ-ում, մադա-
դանյան ճամբարներից մեկում, ինչը ղեռ պետք Ե ճշդրտել: ԱՀա այսպիսի
ծառայության կայացման ւսկունքներում կանգնած լավագույն Հեւուսխույղ-
ներից մեկի Լռոն Բաշինջաղյանի բազմաբեղուն կյանքը, մարդ, որը
խործրդային կարդերի ժամանակ դառնում Ե խործշրդային լեզվաբանության,
Հարեթադիտության խոչորադույն դեմթերից մեկը, որի մասին չերմ դրվա-
տանքով են արտաչայտվել ժամանակակիցները:

Վրառոասնում լ մւսնասվորւաւվես մայ ւք աղ ուք Թիֆլիսում Հեւուսխու-
զական ծառայությունը փաստացի ղեկավարում էր զեներալ-մայոր Հովսեփ
Արտեմի Քիչմիչյանը 147 Սեմյոն Հովահվյանը (գրասենյակի ն Ղամարլուում
Հետախուզության վարիչ), որին Հետադայում դրասենյակի վարիչի պաչտո-
նում փոխարինել է Միքայել Նաղարբեկովը, ինչւվես նան Արչակ Սարգիոյո--
նը (ռեզիդենտ Բաջվում), Գրիդորի Ստեփանի Երամովը (դիտորդ Վրաստա-
նում), շտաբս-կառվիւուան Մարգար Սարդգոխ Սարգիսյանը, ւվորուչիկներ Ար-
տեմի Նիկիտույի ԱՀարոնովը, Վենիամին Համբարձումի Ներոնսովը ն ու-
րիչներ: Այդ դործում իր որոշակի մասնակցությունն է ունեցել Վոււե դենե-
ՀՀ ոազմական պատվիրակությունը, իսկ այնուշհտւ ներկայացրել է
Հայառունի Հանըւովեւոությունը Լոնդոնում որպես դեսւվան, ւնչուշւո,
նություններին ե բարձրագույն զինվորական այրերին, անկախ այն բանից,
վերջիններիս կողմից ն ինչ արդյունքի կարժանանային:

146 Տե՛ս Ե. 5. Ուօ1քօճաում, Շրքճւութլ 061263: 2-6 13, մօոք. ո օո. / 018. քօր. 1Օ.
)Օ. 1ոօոքօ56ալ, 71, ՄՅոճՂ6ոԵՇ աօ 111 ոօ 778 1 Խ61215Լ-, 2009, օք. 44, 76, 149: Տե՛ս նան
7Եոօտօ5 11.Խ/Լ., ճոճ 8օ0օոօաումու աու, ՇՅ:ու-11616ք657թքՐ, 1995, օք. 261, 309, 316, 745:

147 Տես ՀԱՆ Ֆ.Պ -204, ց. 1, գ. 131, թ. 24, Ֆ.Պ - 276, 9. 1, գ. 75, թ. 35, Գ. 26, թ. 203:

148 Տե՛ս Տիգրան Հայազն, Գարեգին Ղազարյան, 1000 հայազգի գեներալներ, ծովակալ-
ներ. Կենսագրական հանրագիտարան, էջ 1 14-1 15: Տե՛ս նան Ով ով է. Կենսագրական
հանրագիտարան, հ. 1, Եր., Հայկ, հանրագիտ. հրատ., 2005, էջ 187:

72

Գլխավոր չտաբի Հակաճետախուղության բաժանմունքը ղեկավարում
էր Արտեմի Նիկիտույի Հով|Հյաննեսովը` ՀովՀան Խան-կոտուրակին (կամ
Խան-Ղոթուրի), որին փոխարինում ն դործակալներին Հետնում էր Հանձ-
Նասրարությունների ղծուվ ուղա Գրիդորի Խաչատրյանը: Հակածեւռախու-
զության բնադավառում եր աշխատում: նան. պորուչիկ Բեկզադովը (Բեկզադ-
յանը), որն ավելի չատ Հայտնի է իր թիֆլիսյան ղործունեությամբ՝ Հայաա-
տանի դիվանադիտական ներկայացուցչության կազմում: Մի չատ ուշագրավ
արխիվային փաստաթղթից, որի Հեղինակը Հենց նույն Բեկզադովն է, լույս
Ե սփովում վերջինիս կողմից Հակաշեւտախուղության դործի կազմակերո-
կան նախարարին ուղղված իր 1919 թ. ապրիլի 5-ի զեկուցաղրում (Ի" 144)
Կարսի մարզի Բրիտանական զինվորական նաշանդապետինը" կից Հանձնա-
րարությունների ղծով սպա պորուչիկ Բեկզադովր դժդոչելով, որ իր դերը
մարզում չատ չնչին է, որ ինջը մինչե կոկորդը զբաղված Ե ամեն տեսակի
մանը-մունը գործերով, ինչը նույնպիսի Հաֆողությամբ կարող ծին կատա-
րել անդլիական սպաները, միաժամանակ Հատուկ նչում եր, որ ոչինչ չի կա-
րող անել իրենց Համար (այսինքն` Հայսատանի Համար - Վ. Վ.) իոկ Հակա-
Հետախուզության առումով իր վիճակը փոխվել Ե (նախկինում բոլոր փաս-
ընդամենը գլխի ընկնել) ակնարկելով, որ այդ բնադավառում դործերի ռեալ
վիճակի վրա իչխում են անդլիական սպաները (ի ղեպ, այդ ժամանակ արդեն
խարինելու էր դալիս անդլիական բանակի մել այլ սպա): Բացի այղ, վերո-
Հիչյալ փաստաթղթում Բեկզադովը արձանադրում էր մի չարք այլ Հետաջը-
ֆիր ւիւաււոեր. դրանում նշվում էր, որ Էրզրում է մեկնել մի աուլ Հակլածե-
տախույղ, որը պետք է այնտեղ դործեր մինչի ապրիլի կեսերը, որի վերա-
դառնալուց Հետո նոր ինջը պետք է մեկներ Թիֆլիս: Բեկզադովը Ջին-
վորական նախարարից խնդրում էր իր տեղափոխման Հարցին դրական լու-
ծում մալ, չեշտելով, որ անգլիացիները չաշադործում են իր աշխառանքը,
որոնք ինչպես հ մյուս դաշնակիցները ՀՀ կառավարությանը վերաբերվում
են ոչ ավելի լավ, քան Վրաստանի ն, Աղրբեջանի կառավարությունների

149 Կարսի մարզիբրիտանական ռազմական նահանգապետը 1919 թ. հունվարի 12-ից
մինչն մարտի 2-րեղել է կապիտան , այնուհետն գնդապետ դարձած Կ. Է. (Թեմպերլեյը, մարտի
2-ից մինչն26-ը՝ փոխգնդապետ ,9. Ա. Պրեստոճնը, իսկ արդեն մարտի26-ից մինչն ապրիլի 4-ը՝
կապիտան Հ. Ռ. Պրոսսերը, որից հետո ապրիլի 19-ին մարզը հանձնվել է Հայաստանի
Հանրապետության իշխանություններին, որից հետո ապրիլի 24-ին արդեն այնտեղ մտան
հայկական զորքերը, իսկ անգլիացիներըշարունակել ենճ պահպանել իրենց ներկայությունը,
այնտեղ՝ Կարսում ունենալով իրենց ռազմական ճերկայացուցիչներին. Տե՛ս Լ. ԽԼոուքւ,
ԱՇոուքճ Թօւոաօ6թուտոււ8 քաք Բ 328248823Ե6 8 1918 -1920 որ.: Եքօպտ 661050 ՎՇՈԾՏ6:զ.-
Եք., ա3ո-5օ "ՄԷ7օճթո՞, 2002, օք. 53-65, Գ. Գրիգորյան, Հայաստանի Հանրապետության վար-
չատարածքային կառուցվածքը 1918-1920 թթ., Կանթեղ, ԻՐ 1 (22), էջ 91:

՛73

նկաւում աքը, ջողածածկվելով ւսրդարության Հ«ւղածւվան ման ն արյունծձե-
ղության կանխման» կարդախուներով 150, այսինքն` ւվասը ղ աւվես իրենց ջիթը
խոթում են Հայկական Հակած եւուսխուղության դործերի մեջ: Այստեղից
ակնչայտ է, թե ինչպիսի դժվարին պայմաններում էր ստեղծվում Հայկական
Հակածեւուսխուղությունը, որը փորձում էր ինքնուրույն լինել լ ձերբա-
ղաւովել զանազան աղդեցություններից, ինչը Հեշւո խնդիր չեր: Եվ ւյ նու-
մենայնիվ, Բեկզադովի օրինակր վկայում է, որ լավադույն, մինչե վերջ
Հայրենիքին նվիրված Հայ Հակածեւուսխույզ ուղաները ձղւտում Էին անդամ
ես Աոոււմնւռ ւսն «ե լր Ղե Հեւո» ո Հա ւաբերու ուններում
ը"9 ի Ղե"յը 9""ը բրոը ն ը
ւված վանել սեւիական դեմքը, ապավինելով աղ դային շածճի դերակայության
սկզբունքին:

Հեւուսխուղ ական բաժանմունքի ընդծչանուր մււսը դլիավորում էր
Փյուտը Պալինը 51: Հառուկ ծառայության այդ դերաւոեւչությունը իր Հիմ-
Նադրմաան ւվածից իսկ զբաղվում էր ոչ միայն ուսղ մուկն բնույթի խնդիրնե-
բով, այլն աղաք ական-Հեւուսխուղիչ, Հետաքննչական դործունեությամբ:
Հարկ է ընդգծել Կուս, որ Հաւռուկ ծառայության այդ մարմինները սոեղծվել
էին դենիկինյան բանակի Համապատասխւմն օղակի նմանությամբ, իսկ վեր-
ջինս փաււոորեն ն բուռ էության ժառանգել էր գպարական Ռուսառումնի Հա-
ւոուկ ծառայությունների կառուցվածքը: Սոռեղծված ուսղ մուք աղաք ական ի-
րավիճակում Դենիկինից պածանջվում էր Համաւղլատռախան նմանօրինակ
դործունեություն ընդծաւուվլյա բոլչեիկյան կաղ մակերպությունների
նկաւում աքը, որը օրակարդային Հարց էր ն նոր կաղ մավորված Հայասոանի
Առաջին Հանբսուլեւռության Համար (այդ Էին ւած սնջում Վոլ. Երռանում
դն վո ղ ւսն լի սկան ֆաղ ուք սկան Կ երկայ ա ուցչությ ւն ղեկավար կաւվի-
ւուսն Ջ. Ֆ. Գ. Գրեյսին լ նրա ուսղ մական կգորդ կաւվիւտան Գ, Դ. Կուրտը,
որոնցից ւուսջինը Երռանում Հառւուսովել է բրիւուսնական զորքի մեկնելուց
Հեւոո՝ սեւլտեւմբերի 24-ից, իսկ երկրորդը` 1920 Ա Հունվարի 25-իդ):52:

Հայաստանի Հանըաղետության Հեւուսխուղ ական ուռորաբաժանումը
զբաղվում էր Հաղորդադրությունների Հավաք մւաքբ. լ ընդձանուր ւռեղեկա-
ւովական բնույթի ղեկուգղադրերի, ամիուիադրերի կաղ մմւքբ.: Այստեղ Վուսվլ.
Հավաքվում էր ւռեղեկաւովություն լ կաղմվում Էին ւռեղեկադրեր Հայաս-
ւուսնի բոլչռիկյան կաղ մակերսպությունների դործունեության մասին:

Հակածեւռախուղության բաժնի դործաո նությունները ձեռքբերված
ւոեղեկաաովության Հիման վրա իրականացվող օւվերաւոիվ-Հեւուսք նն չական
խնդիրներն էին: Բացի այդ, Հայասոանի Հանբըսոլեւռության Հեւուսխուղա-
կան բաժինը որոշակի աշխաւումն ք էր իրականաց նում իր երկրի մւսծ ման նե-

150 ՀԱԱ, Ֆ.Կ - 91, ց. 3, գ. 3594, թ. 2-20, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 92, թ. 206:
151 Նույն տեղում, Ֆ.Կ- 91, ց. 3, գ. 3594, թ. 6 -7, 8 -13, Ֆ.Պ- 204, ց.1, գ. 131, թ. 206:
152 Տե՛ս Է. Խղոոո/ քու, Շուն 86յդուօծթոոուու 8 Ճթեօաոու ք 3882880356, Շ1ք. 45, 57,

62.- Գրեյսին լավ տիրապետում էր հայերենին, քրդերենին- Տե՛ս ԽԼ Ղուոաճաւ, նշվ.աշխ., էջ 209:
74

ջին Հերթին Անդըկովկառը, ինչւզես Վոււե Ռուսառումնի Հարավը լ Հյուսի-
բարության միջոցով, որն ինչպես արդեն նչվել է վերը, իր ներկայացուցչու-
թյուններին կից ուներ Հետախուղական լար ւո է ոեղիդենաուրա՝ ղլոր-
ծակալական զանց:

Ամբողջաւվես Հետախուղական աւլարաոն ուսում նաաիրում էր Հայաս-
ւուսնի ոաղ մաք աղաք ական դրությունը, իսկ մյուս կողմից, իր Հաուուսւուսծ
Հայառուանի Հանբըսոլեւռության Հեւուսխուղության լ Հակածեւուսխուղութ-
յան դործունեության սկզբնական փուլը բնութադրվում է ուվիւուսկգդվար-
ջան շոշափելի ու ղդալի էր, որ Հեւոսդայում նույնիսկ Հայասունի Առաջին
զական դործունեութժյունում անմիջական դերից, որը նրանք վարում Էին
միտումնավոր կերպով ն Հարմարեցնելով դլխավորաւղես Դենիկինի Կամա-
վորական Բանակի չաչերին5: Այդ վերջին իրողության Հետ էլ Հենց կապ-
սոխ Մուրադյանին՝ նրան լուցում ւուսլու| ուլիւուսկգվարդիական միւոումի
Հնարավոր չեղոքացման ու մեկուսացման մասին, որը ւուսրվում էր Հայսա-

155 Այն, որ Դենիկինի Կամավորական բանակի հրամանատարությունն ուներ նման
նպատակադրումներ, այդ մասին է վկայում այն հանգամանքը, որ այսպես կոչված «Հատուկ
խորհրդակցությունը» 1918թ. նոյեմբերին Երնան գործուղեց գնդապետ 1 նհսլիին, որըն այլ
բարձրաստիճան սպաներ ծառայության անցան հայկական բաճնճակի Գլխավոր շտաբում ն
գաղտնի գործողռուսական հետախուզական խմբում` նպատակադրում ունենալով ամուր
կապեր հաստատել ՀՀ-ի ն Կամավորական բանակի միջն՝ հայկական հանրապետությունը
դարձնելովիրենց պատվարը բոլշնիզմի դեմպայքարում, ինչպես նան ձգտելով դարձնելիրենց
զինակիցը Վրաստանըգրավելու ծրագրերումն այլն,որի համարառիթհանդիսացան 1918 թ.
վրաց-հայկական պատերազմի շուրջ ծավալված դեպքերն ու իրադարձությունները, որոնց
խայծը հայկական կողմը սակայն կուլ չտվեց, ճամանավանդ որ ՀՀ հետախուզական
ծառայություններըն Ներքին Գործերի ճախարարությունը բավականաչափ պատկերացում-
ճեր ունեին Դենիկինի սպաների գործունեության գաղտնի կողմերի մասին.- տե՛ս Գ. Պետ-
րոսյան, նշված աշխատությունը, էջ 87-88:

75

նն ավելի չատ քաղաքական առումով Հակված եր դեպի արնմուտք` անգլիա-
ցիները, քան Դենիկինը, չնայած վերջինիս Հետ էլ ձդտում եին չփչացնել
Հարաբերությունները, ջանզի այդ բանակից երբեմն-երբեմն ձեռք էին բե-
մենայնիվ, Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը փորձում եր
սեփական ոտքերի վրա կանդնել բոլոր բնադավառներում, այդ թվում նան
ուժային կառույդների առումով, Հաւոուլկ ծառայության զանց սւեղծելով| 1 Է-
մենուր, ուր այն Հնարավոր էր դործնական առումով:

Արխիվային փաստաթղթերով ն այլ վավերադրերով (չնայած ն բավա-
կանին սուղ) Հասւուսովում է ւյն աւոր, որ Հայասւունի Հանբըաւվեւոութ-
յան Հակածեւուսխուղությունն իր կադրուժը է ներկայացուցիչներն ուներ
մինները դործում Էին նույնիսկ Լեռնային Հայասունում (Սյունիք-Զան-
Պարոնյանը), իսկ աշխատակիցն եր Ավճտիս Դաղայանցը'"":
րությունների դծով ուզա Ալեքսանդր Սուլխախնովը, Թուրքեստանում` Ելե-
Անչետաքրքիր չե նչել նան այլազգիների մասնակցությունը Հայաստանի
Հատուկ ծառայությունների աշիխուուումն քին (Հուսեյն Հաջին, Միրզաբախրով
լ ուրիշներ, սակայն ինչւվես երեում է ւո կա նյութերից, որոշ անուններ
Ճշգրտման կարիք են զդում): Եվ վերջապես, նույնիսկ բոլչեիկների միջա-
վայրում դոյություն է ունեցել դործակալական յանց155:
ւոության Հատուկ ծառայություններում ընդգրկված ուղաները եղել ես Հայ-
րենիքին մինչհ վերջ նվիրված անձնուրաց մարդիկ, որոնց դործունեության
այս կամ այն կողմի վերչանելը մեծ կարհորություն է ներկայացնում Առա-
վորապես Հայկական Հետախուզության պատմությունը, նրա կադրային
Անդրադառնանք նրանցից մի քանիսի կենսադրականներին, միաժամանակ
վերձանելով ւվեւուսկան կարհորություն ներկայացնող նրանց դործունեութ-
յան որոչ արժանաձիչառակ կողմեր հ. բնութադրականն եր:

Հայաստանի Հանբսուլլեւռության Հաւոուկ ծառայությունների, լ մ ւմնոււ--
վորապես Հետախուզության վառ դեմքերից է եղել Գլխավոր չտաբի Հայկա-

154 Տես ԲՓ ԽՒԼՈՕՍ - ՃՃԼ 56 ո.-1998, Հ07-08, ՇօոԾքե-օ:6156ք6, օ1ք. 8 - 13, ՀԱՍ, Ֆ.Պ -

204, ց. 1, գ. 131, թ. 24:
55 բՓ ԽԼՕԼ-ՃՃԼ56թ, 1998, ՀՐ 07-08, օօու6քօ-01:146ք6, օ. 8-10:

՛76

կան ՀՇետեակային դիվիզիայի շտաբին կից Հանձնարարությունների դծով
ուզա, փոխդնդապեւո Ալեքսանդր կռնատանսոի նի Շնեհուրը (աղդանունը դոր-
ծածական է եղել Շնոօօսւ 41ով,իկսկ թերթերում | դրքերում 1917թ. ե Հե-
տո տարածված են եղել ՏՇնոծնը ՏՇնոօօսը Տհոծսւ ձերը ն անդուր կիրաուա-
կան է եղել ՏՇհոօՕԱր տարբնրակը) "րի ծաղումով ելղաս-լոթարինդցի եր,
լլերմանւսյի 156: Շնեուրների ւոծմը Ռուսոառոումնում Հայւոնվել է ՃԱ: դարից
կաններ: Ա. Կ. Շնեուրի նախնիներից մեկը Գլխավոր չտսբի դնդապետ Ֆի-
կոլույ Ցակովլնիչ Շննուրը (1848 -1894 ԹԹ), քուրքական Արդածան ջաղաք-
ամբոցի գրավման Համար պարդեատրվել Է Գեռրդինյան խաչով: Նիկոլայ
1904 -1905 թթ. ոուս-ճաւլոնական ւկաոերաղ մի մասնակից, ւյնուծեւու
մասնակցել 1917 Թ. փետրվարյան-Հոկտեմբերյան փոթորկալից իրադարձու-
թյուններին, ծանոթ է եղել Լ. Դ. Տրոցկու |1. Դ. Բրոնչտնյն) Հետ, մեղա-
դրվել գերմանացիների Հետ լրտեսական կապերի մեջ ն անդամ որոչակի
Հեւո, նրանց կողմից 1918 թ. դործուղվել է Ֆրանսիա` Հատուկ Հեւուսխուղա-
երկու թույր հ երկու եղբայր, որոնցից մեկը` Նիկոլայ Կոնստանտինովիչ
վորական նախարարության Գլխավոր չտաբի ղնդապետ՝` Այհքաանդր զոնո-
տանտինի Շննուրը (20. 08. 1884 թ. - 16. 09. 1977 թ.)։

Ա. կ. Շնեուրը ծնվել է 1884 թ. օդոււոոււի 20-ին Ս.Պեւռերբուրդում: Ա.
Կ. Շնեուրը ավարտել Է Գուրեիչի գիմնաղիայի ութամյա դասընթացը, այ-
ավարտել է նան Ս.Պետերբուրգի Համալսարանի բնադիտական ֆակուլտետը:
տիվորեն մասնակցել է Առաջին աշխարչամարտին, ն, պարդեառտրվել 5 մար-
Հայւոնվել է Ռուսւաաւումնի Հարավում, ւայնուծեւոն ծառայության անցել Կով-
կասում: Այդ ընթացքում Ս. Շնեուրը ղբաղեցրել է ւկաւուսմխւսնւաւոու Հչյոա-
բային պաշտոններ, այդ թվում ՀՀ զորքերի Գլխավոր չտաբի պետի պաչտո-
ցություններ է վարել անդլիացիների Հետ` կապված Հայաստանի Հանրապե-

Շաւո որոշակի Հեւուսքրքրություն է ներկայացնում Վււե. մի ւյլ ւիւսւ-

ւուսթուղթ, որի բովանդակությունը իր մեջ Հեւուսխուղ ական խործրդավորու-

156 Տես Հ. Ավետիսյան, Հայկական հարցը 1918 թվականին, էջ 223:
77

թյուն է ւզարու նակում: 1919 թ. նոյեմբերի 13-ին թվագրվող ւիւաււուս-
թղթում նչվում ե Գլխավոր չտարբի պետի ժամանակավոր պաշտոնակատար
վերջինս Հաղորդում էր, որ ինքն իրեն թույլատրված երկամայա արձակուր-
դի ընթացքում մեկնել է Ռուսաստանի բոլոր ջաղաջները հ այդ կապակ-
ցությամբ Հրամայվում է նույն շտաբի Հետախուղական բաժնի պետ կաղպի-
վոր պաշտոնակատարի պարտականությունների կատարմանը: Այդուշան-
դերձ, Հանրագումարի բերելով հ Համադրելով առկա փաստերը, Հանդում
ենք ւյն կարհոր Հետնության, որ դործնականում 1918 թ. Հունվարից մին-
ւուսնի Հանըսալեւռության բանակի ուլաայ ական կաղ մում158: Ուշադրավ ւիւոււո
է: Սակայն դրանից Հետո, Հանգամանքների բերումով, որոնք ղեռ չեն բա-
ցաշայտվել, նա Հեռանում է Հայասունից ե ծառայության անցնում Դենի-
կինի բանակումմ159:

Մի փոքրիկ փաստ սակայն օդնում Ե ջիչ լույս սփռել այդ ամենի վրա:
Ինչպես պարզվում է Տ. Դեվոյանցի կողմից Փարիզ` ղեներալ Ղորղանյա-
որով վերջինս Հայտնել էր, որ ինքը վերջնականապես մեկնում է Կամավո-
րական բանակ, որտեղ Պու ծառայում է մինչե 1920 թ.160, իսկ ւայնուծեւոն Ղու
Հայտնվում է տարադրության մեջ, Համալրելով ռուս եմիդրանտների չար-
թերը:

ԱյնուՀեւու որւվեւ կամավոր Ալ. կ. Շնեուրը ծառայության է անցել
ֆրանսիական բանակի կազմում: Երկու անդամ վիրավորվել է ն կոնտուզիա
ուուսցել: Այդ ընթացքում Գալլիպոլում (Կ.Պոլիս) լ Բուլղարիայում եղել է
դասավանդող սպա ռազմական դպրոցում: Որոչակի փոթորկալից իրադար-
ձություններից Հեւոո ւուսրբեր ւուիթներով եղել է Բուլղարիայում, Թունի-
սում 1934-1946 թթ., Ֆրանսիայում, սակայն ի վերջո արտադաղթել է
անդամ, Հրաւվարակել է Հուշեր Թ Հ2212111148 ամաադրում, Հրաւռւրակել է
«Հայերը» Հանըաձ ւսյւո դիրջը: Հայտնի Հետախույզ ոլնդաւվեւո Ա. կ. Շնե-

157 Նույն տեղում, թ. 185:

158 Տե՛ս Ճ. Թ. Լուսո, Հօքոջօ օՓուծքօո ԼՇոօքողթոօրօ ոո868.8 ԷՕ Իքոշաու6աօ11 801115.
1917 .- 1922 ՐՐ., ՇոքճՑՕՎԻԵԹ ոլ816թոճԵլ, օ1ք. 131, 381, 495, 599, 738:

155 Տե՛ս Հայաստամի Հանրապետությունը 1918 -1920 թթ. (քաղաքական պատմություն),
Փաստաթղթերի ն նյութերի ժողովածու, էջ 399:

166 Հա յաստանի Հանրապետության արխիվ (Բոստոն), թիվ 17/17, պահ. 12, դ. 3, թ. 4:

78

ուրը վախճանվել է 1977 թ. սեպտեմբերի 16-ին, ե Հողին Հանձնվել ԱՄՆ-ի
Սան-ֆրանցիսկո աղաքի Սերբական լլերեղմանոց ումՈ61:
այս ինք նւուռիւվլ ե՛ Հայկական ւվեւուսկանության, ն՛ այն ուժային կառույգնե-
ըը մարմնավորող Հետախուզական է Հակածեւուսխուղ ական ծառայություն-
Կերհ կայացման ակունքներում կանզնած Հետախույզ-սպայԻ Ա. Կ.
Հայկական զորքերի Սարդարապատի խմբի չտաբի պետն էր, ն այդ Հերոսա-
մարտի մասին Հրատարակել է բարձրարժեք Հուչեր": Հայկական դիվիզիայի
ղծուվ 1918 թ. օդոււոոսի 21-ի Շ6 12) Հրամանում ղորքերի Հրամանաաուսը
Սիլիկյանը իրեն վատաշված դիվիզիայի չտաբի Հանձնարարությունների
Գլխավոր շտաբի փոխդնդառլեւոներ Ալ. Շնհուրին նե Իվան (ՀովՀաննես)
Դավիդի Վեքիլյանին (Վեքիլով| Իվան Դավիդովի |6 դեկտեմբերի, 1894 թ. -
16 Հունիսի 1953 թ.ի 5, օդոււոոսի 15-ի դրությամբ), միաժամանկ դիվի-
զիայի շտաբի ավադ ՀՃամճարզների Հատտիջային պաշտոնում նչանակելով
պոդպորուչիկ ԱՀարոնովին, պորուչիկ Մեդվեդեին, պրապորչչիկ Սարգիս-
յանին, չւուսբո-կււլիւուսն Շումովին ն. վողւորուչիկ Դվերնիցկուն 164:
Հայաստանի Հանրապետության զինվորական գերատեսչության դծով
(ԷՇ 21) Զինվորական նախարար Հախվերդյանը իրենց զբաղեցրած պաշտոն-
ներում Հաուուսւոու մ է մի շոր ուկաների, յդ թվում լ Շնեուրին: Այոսվես,
2-րդ Հատուկ Հայկական Հետեակային բրիգադի չտաբի նախկին պետ, փոխ-
զնդապետ Շնեուրը Հաստատվում Է որպես Հայկական Հետնեակային դիվի-
զիայի չտաբի Հանձնարարությունների գծով սպայ: Իսկ արդեն Զինվո-
բական նախարարի 1918 թ. դեկտեմբերի 5-ի (ԷԲ 42) Հայկական դիվիզիայի
զծով Հրամանադրում (ԻԲ 58132 Գլխավոր չտաբի փոխվնդապետ, դիվի-
միասին 1-ին Հետնակային բրիգադի Հրամանատար ղդեներալ-մայոր Փիրում-
յանը ուուսնում են Հատուկ նշանակում, Համարվելով մշւուսկան դործուղման
մեջ սկսած ղեկտեմբերի 3-ից, առանց իրավունքի զբաղեցնելու թափուր

161 Տես Թջշճաօ 5 Ըօտօքոօմ Ճուօ թու. Ի. Ճ. Ճղ6Բշոուք08. ՀԹուղծու (ԸՇԱ)-Ըճո-
Փքթճուածոօ (ՇԱՆՃ)-Շճու-11516ք65քբ (Եօօօոչ), 2005, օ1ք. 576, Ճքճոտ Օ61ա6օ182 քՇշ ամ
5616թ4108 Թշւ 6011 801ՈւԵլ 8 ՇՅա-Փքոււաւ 50. Ր 6:6ք215Ե1010 111868 Ո0111850 8:ԱԼՑ .1ՇԻՇՅԷոթ
ԽօԱՇՐՅԻԼՈՒԹՅԱԿ ԼԱոճ3թ // 1977. Շօուգ6քե. /Ճ1Ե60օո Պ1. 30-8. էԼՇճքօտօՐ // Վճօօ5օ1 (Եք:0օօօոջ).
1977. 7146ոռ6քջ. 76 609. օք. 19.

162 Տե՛ս Սարդարապատի հերոսամարտը, գրեց Գլխաւոր Սպայակոյտի գնդապետ Ալեք-
սանդը Կ. Շնէուր, Մասնակցողի Յուշեր. Թարգմանեց Ա. Ամուրեան, Ասպարեզ տպարան,
հրատարակութիւն Հ. Կ.Դ. Կեդը. Կոմիտէի, 1967, Ֆրէզնո, էջ 7:

Տես ԽՈռքաճոել, ԻՇԻՇքՅՈԵԼ ւ ՅոխաքմԵւ 8թոուօԲ010 ոքօոօա 026, 61ք. 99:

164 Տես ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 204, ց. 1, գ. 42, թ. 19 -20, 34-35:

165 Նույն տեղում, գ. 40, թ. 55:

79

րբարությունները, է դւոնվելով զինվորական է Հեւուսխուղ ական ծառայութ-
յունների վերին էչելոնում, Հաճախակի փոխարինել Է Գլխավոր չտաբի պետ
ժամանակ, որի մոսին արխիվներում կան Համ մուվաւոււախան վկայություն-
ներ16՛:

նրա Հաւոուկ ծառայությունների այն բացառիկ ուլաներից էր, որն անուրա-
արի ւուսրեդրությունում: Նրա վասւուսկը մեծ էր 1919 թ. ոկզբի Զոդի օւվե-
գության ուսանելի օրինակներից է: Ուշադրավ է, որ յդ ջոկաւոի դործո-
քարական դյուղերը մարւոու| դրավելու ժամանակ զորաջոկատի դործողութ-
սել Հայառուանի կառավարության ւոււսջ ֆոկաւոի ւոոկուն լ կարդաւվւած դոր-
մարւուսկան փայլուն դործողությունների Համար Զոդի շրջանում: Զինվո-

166 Տես ՀԱԱ ՖՊ- 204, ց. 1,գ. 104, թ. 53, Հ. Ավետիսյան, Հայկական հարցը 1918 թվա-
կանին, էջ 223:
1. ՏԵս ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 204, ց. 1, գ. 129, թ. 6 -7:

80

նախարարը կարդադրեց Հատկապես աչքի ընկած սպաներին ներկայացնել
զինվորական կոչման Հերթական աատիճանի, իսկ զինվորների պարդնա-
տակ վերցնել Գեռրգինյան 4 խաչեր յուրաքանչյուր վաշտի, մարտկոցի Հե-
ծելավաշտի Համար առանձին-առանձին վերցրած": Այս օպերացիայի ավար-
ւոից Հեւոո րդեն, Զինվորական դերաւոեւչութ յան ղծուվ 1919 թ. ււլրիլի 28-
ի Հրամանով (ԻԲ 64) Առանձին Ղարաբաղյան բրիզաղի պետ Ալ.Շնեուրը
նչանակվում է Գլխավոր չտարի բաժնի պետ":

Շնեուրը բաղ մակողմանի դործունեություն էր ծավալում, նրա կարիքը
զգացվում էր բոլոր բնաղավառներում: Ալ. Շնեուրը բաղմիցս փոխարինել է
Զինվորական նախարարության պորքերի Հրամանատարի Գլխավոր չտարբի
պետ ՋԶինկեիչին նրա բազմաթիվ գործուղումների ժամանակ: Այսւվես, օրի-
Նւսկ, 1919 թ. մույիսի 17-ին Զինկեիչը ծառուսյողական դործուղումով Թիֆ-
լի, ն Բաթում է մեկնում, կապված Անդրկովկասյան վեչաժողովի աչխա-
տանքների Հետ ն այլն: Թիֆլիս էր մեկնել նան Հայաստանի զորքերի Հրա-
մանատար զեներալ-լեյտենանտ Թ. Նազարբեկյանը: Այդ իսկ կապակցութ-
յամբ Զինկեիչը որպես իրեն փոխարինող թողնում է Գլխավոր չտարի
Շնեուրը զինվորական դերատեսչության ղեկավարին` Զինվորական նախա-
բարին, տեղեկացնում էր, որ ինջը ձեռնամուխ է եղել իր պարտականութ-
յունների կատարմանը, այն է` Զինկեիչի բացակայության պայմաններում
շտաբի ե զորջերի Հրամանատարի չտաբի պետի պաշտոնները (Տեղեկանք:
Հիմ. Զինվորական Նւսխւսըւսրի իք 183 Հրամանը լ| ԻԹ 05/8 վեկուցադիրը) Դ:

Ալ. Շնեուրը մշտապես չարժման մեջ եր, նրան կարելի եր տեսնել Հա-
յաււուսնի բոլոր շրջաններում, որոշակի Նւվաւուսկներու| լ ւուսրբեր ւսռոււմնե-
րով` մասնակցելով նան ՀՀ պանապան զորամասերում իչխող իրավիճակի
ատուդմանը, տարաբնույթ բացթողումների հ. չարաչաշումների բացածայո-
մանը:

Այս առումով չափաղանց ուչադրավ է Գլխավոր չտաբի դնդապետ Ալ.
Շնեուրի 1919 թ. օդոււոոսի կեսի մի ղեկուզադիր-Հաղորդադրություն,
ուղղված Փարիզում գտնվող Հայկական զինվորական ներկայացուցիչ դենե-
բալ Ղորղանյանին` կապված փախատականների ն Էրզրումի չրջանում իչ-
խող ռազմաքաղաքական իրավիճակի որոչ Հարցերի Հետ: Ի լրացում իր ավե-
լի վաղ ուղարկված մեկ այլ զեկուցադրի՝ Շնեուրը դրանում նչելով այն մա-

168 Նույն տեղում, գ. 132, թ. 68:
169 Նույն տեղում, գ. 131, թ. 24:
170 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 204, ց. 1, գ. 132, թ. 75, գ. 129, թ. 6:
171 Նույն տեղում, գ. 132, թ. 77:

51

տարության առաջարկությամբ խնդիր Ե դրվել կաղմել փախստականների
վերադարձի պլան, ինչի կասլակցությամբ ստեղծված Հանձնաժողովի կաղ-
Հովիտները, ինչից էլ ելնելով իր կողմից խնդիր Է դրվում վերականդնել
Մակվի ճանապարծը, որով ինչպես ն Էրզրումի նեղ երկաթուղադծով առա-
վել Հարմար կլինի տեղափոխել փախստականներին ն բեռները: Շնեուրը
յացվել են ղեներալ Նազարբեկովին (Նազարբեկյան): Սակայն այս տեղե-
կատվության մեջ մեզ Համար առավել կարհորն այն է, որ Հետախուզական
ծառայության ղեկավարներից մեկը` Շնեուրը, խիստ կարնհորելով ժողովը-
դադրական առումով Արեմտածայաստանը Հայերով վերաբնակեցման ջաղա-
ֆականությունը, պարզապես խնդիր էր դրվում վերացնել Էրզրումի կառա-
վարությունը, այնտեղից ղուրս բերել թուրջական զորքերը հ այդ տարած-
ֆբ գրավել ամերիկյան ղորջերի միջոցով, ավելացնելով, սակայն, որ լավ
կլինի միաժամանակ կոստանդնուպոլայան-կիլիկյան հ Բուլղարիայի Հայե-
բից կազմավորել զորքեր:

Ինչպես Զինկեիչի պարադայում, որին նա Հաճախ փոխարինում էր,
Շնեուրին ես Հաճախակի փոխարինում էին Գլխավոր չտաբի իր գործընկեր-
Հրամանով ծառուսյողական դործուղումից վերադարձած Շնեուրը ձեո Նւաքուխ
3 լինում իր պարտականությունների կատարմանը որպես Գլխավոր չտարի
պետի պաշտոնակատար, միաժամանակ այղ Հրամանադրով կապիտաններ
Շումովին հ Մեղվեղեին կարդադրվում էր անցնել իրենց անմիջական պար-
նի Սերդեյի Դոլուխանյանի փոխարեն, ՀՀ զինվորական չտաբի պետ է նչա-
դիա: 1919 թ. Հոկւոեւմբերի 25-ին Զինվորական Նւսխոսը արին Հասցեադրված
զեկուցադրում (ԻԲ 02163 Գլխավոր չտաբի պետի պաշտոնակատար դնդա-
Կարս ն Կաղզվան, ժամանակավորապես Գլխավոր չտարի պետի պաշտոնա-
կատարի պարտականությունները դնելով նույն չտաբի բաժնի պետ Վ. Մու-
բադյանի վրար:

172 Հայաստանի Հանրապետության արխիվ (Բոստոն), թիվ 9/9, պահ. 12, դ. 3:
5 ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 204, ց. 1, գ. 132, թ. 131:

174 Նույն տեղում, գ. 131, թ. 27, 43, 46, 55-56, 61, 67:

175 Նույն տեղում, գ. 132, թ. 174:

82

Հայկական Հետախուղության ւկաումության մեջ իր վասւուկն ունի
Տիգրան Թադեոսի Դեվոյանցը, որն այդ Համակարդի կարկառուն դեմքերից
է, նրա ոչ ստանդարտ կերպարներից ն ռհալ ղեկավարներից մեկր:

Տիգրան Թադեոսի Դեվոյանցը ծնվել է Երհանում: Նրա ընւուսնիքը
ցարական իշխանությունների կողմից Հայ եկեղեցու ունեցվածջի բոնա-
գրավման հ Հայկական դպրոցների փակման Հետ կապված աշակերտական
Հուզումներին, որի պատճառով ՀՃեռացվում է դպրոցի երրորդ դասարանից,
ե փախչում է Թիֆլիս: Նրա փոխարեն ձերբակալվում է եղբայրը` Հակոբը,
որը 5-6 ւմավա բանւարկությունից Հեւոո ոսւոիկանաւվեւոին 5000 ո. կա-
շառջ տալով ազատվում ե բանտից: Ռուսական կայսրությունը Հեղափոխա-
կան Հուղումների մեջ էր: 1904-1905 քթթ., երբ Ռուսաաւուսնում սւասւոկացան
Հակամիասլետական .տրամադրությունները, ցարական իշխանությունները
Հեղափոխական խմորումների դեմն առնելու նպատակադրումով Բաքվում,
Հայ-թաթարական բախումներ: Ինչպես իր մարտական դասընկերը Դրոն
(Դրաստամատ կանայան), Դեվոյանդը նույնպես Հայտնվում է այն Հայրե-
նանվեր մարդկանց չարքում, որոնք փորձում եին սատար կանդնել Հայ ազ-
դաբնակչությանը Անդրկովկասի Հայաշատ քաղաքներում: Այդ նպատակով,
Դեվոյանցը Թիֆլիսի մեջ կազմակերպում է մառւզերներով զինված 12 Հո-
(Ջորյան Ստեւիփան Գրիդորի, 1867 - 1919 թթ.) Հրաչանդներով:

Այդ ընթացքում` 1906 թ. վերաբացվեց Թիֆլիսի առհսորական դպրոցը,
լ ուսում նառությունը կիուաւո թողած Տ. Դեվոյանցը փորձում է ւյն ավար-
տել, սակայն դպրոցական վարչության բացասական վերաբերմունքի պառո-
ճառով, վերցնելով բոլոր վկայականները, նա մեկնում է Երեան, որտեղ
նույն ւուսրում ընդունվում է Երեանի դգիմ'նւսղիայի 8-րդ դասարան, է Հաֆո-
ղությամբ Հանձնում ավարտական քննությունները` ւավարւոում ւյն: Զորս
էր: Նրանք Համատեղ ջանքերով առեղծում են աշակերտական մարտական
խումբ, որին անդամակցում էին Դրոն, Ս. Քալալյանը, Դարիբյանը, Խոսչ-
բովը է ուրիչներ՝ թվով 9-10 Հոդի:

176 Տե՛ս Ք. Օ. ԷԹգոոուտու՛ՒԻօոօքսԵրօ օք /Ճոածուճ, ԿօԼ 11, ՔԷօու ՄՇԹՅԼԱՇՏ էօ 1,օոցօո, 1919-
1920, 86:1 6167. Լ,05 Ճո Ա6ՏՏ, 1982, քք. 68, 177, 489: Երնանի ռուսական գիմնազիայի ճախկին
սան, «Բորեաս» մարտական խմբի նախկին անդամ, 1917-1918 թթ. Երզնկայի ճակատում
տեղաբաշխվածգեներալ Կալիտինի գլխավորած 2-րդ կորպուսի հետախուզական բաժնի
աշխատակից. - տես Հ. Գնորգյա ն, Սեբաստացի Մուրադ, Եր., «Հրազդան», 2003, էջ 224:

177 Տե՛ս Դեիոյեանց Տիգրան, Դրաստամատ Կանաեան (Դրո), «Հայրենիք» (Բոստոն),
1957, Վ9 (379), էջ 11,տե՛ս ճան Հ. Գնորգյան, Սեբաստացի Մուրադ, Եր., 2003, էջ 224:

83

Հավանաբար Երռանի դիմնաղիւյում ւվարւուսկան ֆննությունների
ավարտից՝ 1906 թ. մււյիսից Հեւոո, որոչ ժամանկ անց, Պու ընդունվում է
Տուսկի Համալուասրանի լեռնային ճարտարադիւուսկան բաժինը, իսկ ծախսերը
Հողում է նրա ը նւուսնիքը: Այդուծշանդերձ, Դեվոյանցը, մասնառվոր դասեր
ւուսլով, փորձում է օդնել իր ընտանիքին` Հոդալով չորս եղբայըների ն երեք
ֆույրերի կարիքները: Տոմսկի Համալոասըանում ուսանելու ւուսրիներին Դե-
վոյանցը դործուն մուանւակցություն է ունենում Հեղափոխական չարժում-
ներին` կավեր Հառւուսռելով| ՀՅ Դաչնակցության, Սոցիալիաո-Հեղիոխա-
կան կուսակցության, Հրեական Բունդի, լեչ Հեղափոխականների Հետ,
աջակցել Է նան Սիբիրից մի չարք Հայ Հեղափոխականների փախուստի կաղ-
մակերչվմանը :

Ռուսական ւկաումության մեջ Հայւոնի ուհակցիայի ժամանակաչըջանում
(1907-1912 թթ.) Հետադիմականությունը Հարձակման է անցնում Հեղափո-
խության դեմ ն կաղ մակերպում մեկը մյուսից ւնւսրդար դաւուսվարու-
թյուններ` բաղմաթիվ Հեղափոխականների նկատմամբ: Բանտարկվում է
նան Տ. Դեվոյանցը, սակայն որոչ ժամանակ անց Հոր երաչիոսվորությամբ
աղ մուռ է ւսրձւսկվում ու մեկնում Երհան, որտեղ ււվրում է մեկուկես ւուսրի`
դգիմնաղիայի ֆննությունների Համար Նւսխուաւվւուո րւաււոելով| աշակերտներին`
դւոնվելով նոր ձերբակալման ւուկա վուսնդի ներքո:

Լիժինյան դաւուսվ արության ընթացքում (Լիժին` արական ֆննիչ, որը
Հայւոնի է 1907-1912 թթ. Դաչնակցության նկաւումամքբ կաղ մոսկերպած ւմնօ-
բինական դաւռավարությամբ) Տոմսկի Համալուսրանի ուսանող Տ. Դեվոյան-
ըը կրկին ձերբակալվում է: Նրա բանւուսյին ընկերն է դառ նում Րաֆֆու
«Խենթի» Հերոսի Նւսխուսւոիւվ Սամսոնը (Տեր-Պողույան, բուռ Րոֆֆու` Վար-
դան-Խենթո), որին Դեվոյանցը դասեր է ւուսլիս՝ ունենւալղու| դասասոուի բա-
րի Համքբավ: 1910 թ. Պու ւիւսխչում է բանոից, ն այդ դործում նրան օգնում
է Նու Հայ նշանավոր ած ւսբեկիչ, ւղ դային ւղ աւուսքարւոի ռվիրյալ Յաւլոնը,
(ՀովՀաննես Պարոնյան) 3: Դեվոյանցի ւիւսխուստոին, իր իսկ վկայությամբ,

178 ըստ Րաֆֆու՝ Վարդան-Խենթի նախատիպրեղել է Սամսոն Տեր-Պողոսյանը (1846 -
1911թթ.). ըստ պատմական իրողության, թուրքական քսան հազարանոց բանակը պաշարել էր
Բայազետի բերդը, որտեղ ամրացել էր փոքրաթիվ՝ մոտերկու հազարանոց ռուսական կայա-
զորը, ն ըստ փաստերի, պաշարումը տնել է 23 օր, ն կապն արտաքին աշխարհի հետ կտրված
է եղել: Այդ իրավիճակում էլ, պաշարվածներից մի հանդուգն ն քաջ հայ երհտասարդ՝ Վարդան
անունով, հանձն է առնումբերդապահի ճամակը հասցնել ռազմաճակատի հրա մաճատար
գեներալ Արշակ Տեր-Ղուկասովին: Դա 1877 թ. հունիսին էր, ն հենց այդ ժամանակաշրջանի
փաստերնէ իր հանրահայտ«Խենց» գործի հիմք դարձրելհանրահայտ վիպասան Րաֆֆին,
ստեղծելով Վարդան-Սամփսոնի կերպարը: Սամսոն Տեր-Պողոսյանի գերեզմանը գտնվում է
Էջմիածին քաղաքի Գայանե վանքի բակում՝ վրան համապատասխան գրառությամբ // Տե՛ս
Հայոց լեզուն նգրականությունը դպրոցում, Նոյեմբեր-Դեկտեմբեր, Հ 6, 1985, էջ 19:

17» Այլկերպ՝ Պարոնյան Հովհաննես - Սարգիսջանյան Համբարձում (ՅՑապոնացի
Սաքո): ՀՅԴնվիրյալներից է: 1903 թ. հայ եկեղեցու կալվածքները բռնագրավող ցարական ոս-
տիկաններին կոզակների դեմ կազմակերպում է զինվածդիմադրություն, իսկ արդեն 1905-1906

84

զգալի չափով աջակցում Ե Երեանի ՀՅ Դաչնակցության Կենտրոնական կո-
միւտեն, որը ոչ մի ջանք չի խնայում Դեվոյանցին աղ աւոելու Համար: Դեվո-
յանցը մեկ ամաի չափ Հյուրընեկալվում է Դրոյի մուռ: Հենդ Դրոյի դլործուն
աջակցությամբ էլ (Դրոն Դեվոյանցին Թավրիզ տեղափոխող կառապանին
Հրաշանդ է տալիս աչթի լույսի պես պածշպանել վերջինիս) Դեվոյանցը
զետից Թավրիզ տանող ճանապարծին նա մի չարք ծածկանուններ է փո-
խում` Հակոբ Հակոբյան, Աչուռ Հովահիվյան ե այլն: Թավրիզում նրան դի-
մավորում է Սարդիս կուկունյանի Նւսխկին ղիճուկիցը՝ Նորքեցի Ծերուկը`
Բալաջանովը (Ստեփան Ստեվանյան), որը փախչելով Սախողինի ւուսժ ւ--
նակիր բանտից` Հաստատվել եր Թավրիզում: Թավրիզում Դեվոյանցը ռու-
սաց լեղու, երկրաչափություն ն Հանրաշաչիվ է ղասավանդում Հայոց կեղ-
րոնական դւզրոցում: Աղրելով Նիկոլ Դումանի մուռ, Նու մասնակցում է
Վերմիչնռից առւսջարկ սուանոլով` Դեվոյանցը թղթակցում է «Բադու» ն
«Կավկաղսկի տելեդրաֆ» թերթերին: Համադործակցությունը այդ թերթերի
Հետ չարունակվում է չուրջ 9 տարի` մինչե այդ թերթերի փակվելը: Իր Հե-
ղինակած նոթերը Ղու սւոորւադրում էր «Տիգր Դեվո», «Օմեգա» ն «Աչուտ»
կեղծանուններով, իսկ «ԱյՓա» կեղծանունով թղթակցում էր ռուս սոցիա-
լիուո-Հեղաւիոխականների «Զնւաքյա ւորուղա» լ Թավրիզի «Առավուռ» թեր-
թերին:

տոկա էր ձերբակալման վատնդր (Պարսկաստանը Հեղափոխական կռիվների
մեջ էր, զաշրնկեց եր արվել Մաշմեդ Ալի չածր, Թեշրանի ուղղությամբ
չարժվում էր Հայաղդի Հայտնի ռազմաքաղաքական ե. Հասարակական դործիչ
Եփրեմ խանը (Դավթյան ԵԽիրեմ Դավթի, ծնված 1886 թ. Շամխորի չրջանի
Բարսում Հայկական Հայտնի ղյուղում), որը Թեշրանի դեմ դործող զորջերի
զինվորական ընդծանուր Հրամանառուսըն էր, ե որին Համարում էին Պարս-
տանի Հառարակական-բաղաքական կյանքը, ե Հայերը վճռական դեր Էին
բերել տաճկական Հյուպատոսարանի վկայական` Նիկոլ Դումանի (նա գոր-

թթ. հայ-թաթարական կռիվների ժամամակ ահաբեկչական գործողությունների հեղինակ է
դառնումն Շուշիում իրագործում ցարական մի շարք պաշտոնյաների, այդ թվում՝ քաղաքի
գլխավոր ոստիկանապետ Սախարովի, պրիստավ Շումակնիչին այլոց ահաբեկումները: 19 18-
1920 թթ. նա դառնում է Զանգեզուրում խորհրդային իշխանությանդեմզինված հակամարտու-
թյան կազմակերպիչներից մեկը: Սակայն Հայաստանում խորհրդային կարգեր հաստատվե-
լուց հետո Յապոնըձերբակալվում է ն 1920թ. հոկտեմբերին գնդակահարվում Գորիսի բան-
տում:

180 Տիգրան Դէոյեանց, Կեանքիս դրուագներից, «Հայրենիք» (Բոստոն), 1944, Վ 1 (240),
Յունուար-Փետրուար, էջ 77-82:

85

Դիլմանի վրայով անցնում է Վանա լճի չրջան, որտեղ նրանց ընկերակցում
Դեվոյանցին Հաջողվում է ձեռք բերել ւուսճ կական Հյոււվաւոուարւանի վկա-
յական իր Համար Հակոբ Հակոբյան անունով Թավրիզից Դիլման-Վան
ուղհորվելու Համար, իր Հետ ընկերալկցելով նան երկու զինվորների ն Սար-
գիս ՕՀանջանյանին, չնայած վերջինս մեկնելու պածին նախընտրում է
մնււղ Թավրիզում:

Առաջին աշխարչամարտի նախօրյակն էր: Դեպի Կ.Պոլիս Ճանապարծի
Հում: Կ.Պոլսի ճանալարծին` Սամ սունում Տ. Դեվոյանցը Հանդիւվում է Խա-
ժակին (Ջադալյան Գարեդին, ծնված 1867 թ., 1915 թ. Մեծ եղեռնի ղոչ),
որին նույնպես Հաջողվել եր ձերբազատվել Լիժինյան դատավարության կա-
պանքներից ե բանտային կյանքի չղթաներից, ե, Հայտնվել Սե ծովի
առւաին յա Օրդու աղաքում (Օրդու ջաղասքում մեծ թվով Հայություն կար`
մի մասը լուսավորչական, մյուսը` բողոքական դավանանքի պատկանող):
Վերջինս Տ. Դեվոյանցին առաջարկում է այդ քաղաքի ազգային վարժարան-
Համ մաղաւոււաիան ջննություն հ 2։ւուսնում «Մաթեմառռիկայի մու նւսդեւո»
տիտղուտ2:

1913 թ. դարնանը Տ. Դեվոյանցը դւոնվում էր Կ.Պոլսում, իսկ սեւվտեմ-
բերին րդեն Օրդու ջաղաքում էր, ուր ուումնձ նում է աղ դային երկու
դպրույների ւոնօրինությունը: Այդ ժամանակամիջոցում Ղու շարունակում էր
աշխաուկցել մի շարք ռուսական թերթերի. թղթակցություններում կային
փաստեր հ ղանաղան տվյալներ թուրքական զորքերի տեղաչարժերի մանրա-
խուսափել զորակոչից (1908 Թ. երիտթուրքական Հեղաչրջումից Հետո Հա-
կել, մինչղեռ նախկինում վերջիններս զինվորական տուրք էին վճարում
դրա փոխարեն), քանվի թրքաշպատակի անձնադիր ուներ` Ղաշրաման Արբ-
րած ամ յան անունով, Ղու Հարցումով դիմում է Բաթումի լ խնդրում իրեն
ուղարկել պարսկաշպատակի անձնադիր, որը շուտով ստանալով` դրանով
ներկայանում է Կ.Պոլսի ոուսական փոխ յոււվաւռու Մաքսիմովին, որը
նրան աջակցում է բոլոր դործերում (ռուսական զորջերի կողմից Էրզրումը
դրավելուց Հեւոո (ռուսական զորքերի կողմից Էրզրումի դրավ ման օւվերա-

181 Նույն տեղում, էջ 90:
182 Նույն տեղում, Սարտ-Ապրիլ, 1944, 2 (241), էջ 88 -90:

86

ցիան տեղի է ունեդել 1915 թ. դեկտեմբերի 28 - 1916 թ. փեւորվարի 18|
Մաքսիմովը Կովկասյան բանկի ուղայւսկույւոում էր: Տ. Դեվոյանցը մւոեր-
բակալվում է բանակի զինվորների ն բանվորների խործրդի կողմից, Տ. Դե-
Բաթումիի ճանապարծին չարունակում է Հայթայթել տարաբնույթ նյութեր
թուրքական զորածշավաքի, ինչպես նան Սամսունի, Օրդուի, Տրապիզոնի,
Ռիզիեի իրադարձությունների մասին` ռուսական բանակի Հետախուզական
մարմիններին ներկայացնելու Համար: Նա իր Հետ վերցնում է Մակու-Թավ-
բիզ-Վան-Բայաղեո-Էրզրում-Տրսոլիղոն-Կ.Պոլիս Ճամւվիորդության մոսին
նոթադրությունը` ռուսական բանակի Հետախուղական մարմիններին ներ-
կայցնելու Համար: Բաթումիում նրան ուլաւում էին, ֆանղի ւսյդ մոսին
Մաթսիմովը տեղեկացրել էր Բաթումիի զինվորական իշխանություննե-
րինտ4: Բաթումիում եղած ժամանակ, կապված Լիժինյան դաւռարանի կողմից
դատապարտված լինելու ն դեռես օրինապես արդարացված չլինելու Հանդա-
մանքի Հետ, նրան ներում չնորչելու միջնորդությամբ է Հանդես գալիս Պե-
ւուսկան Դումայի անդամ Միքայել Պաղպաջանյանը, ե ըուո այդմ Տ. Դեվոյան-
ցը արդեն կարող եր անարդել վերադառնալ Ռուսաստան:

զինվորական դպրոց, սակայն այդ մտադրությունը իրադործել չի Հաջող-
վում: Դու 1914 թ. Հոկւոեւմբերին էր` Կ.Պոլսից վերադաոՎււղուց որոշ ժամ ու--
նակ անց: Հանդամանջների բերումով նա կրկին Հանդիպում է իր նախկին
յելու Համար, ե պատվիրում դրել այդ զորամասի կռիվների պառմությու-
տատված Չորրորդ կորպուսի սպայակույտին, բայց աշխատում եր Հայկական
«շտաբում»: Այդ ժամանակից սկաւսծ Ղու լիովին նվիրվում է Հեւուսխուղա-
կան դործունեությանը:

երբ կաղմվում է զորավար Չ. Օդանովակու (գեներալ Օդանովսկի Պյուռըր

183 Տե՛ս Տիգրան Դէոյեանց, Հետախոյզի մը յուշերը, «ՎԷՍ» (Փարիզ), 1938, թիւ2,
Յունւար-Ծայիս, էջ 48:

184 Տե՛ս նույն տեղում, էջ 49:

185 Տե՛ս նույն տեղում:

186 Նանումյան Հարութիւն. Առաջին աշխարհամարտի տարիներին հայտնի էր որպես
հեծյալհարյուրյակիպետ, որի կազմում էր ճան Տ. Դեվոյանցը: Զեմլյակը զոհվեց 1917 թ. :
տես «Աշխատավոր». Թիֆլիս, 3. ՄԼ 1919, Վ 108:

187 Դէոյեանց Տիգրան, Հետախոյզի մը յուշերը, «ՎԷՍ» (Փարիզ), 1938, թիւ 2, Յունւար-
Մայիս, էջ 49, տես նան Դէոյեանց Տիգրան, Կեանքիս դրուագներից, «Հայրենիք» (Բոստոն),
1943, Իթ 5, Սեպտեմբեր-Հոկտեմբեր, էջ 52:

87

Իվանովիչ լ0 Հանով,0ՕՀանյան Պետրու ՀովՀաննեսի ի 26օդոստոսի, 1851 թ.
Նոյ աղբյուրների վկայությամբ` 1866 թ.155| - 1917 թ.159) դլխավորությոաւմը
բյուրոյի կողմից ընտրվում է մի Հ«Կարդադրիչ մարմին», որբ պետք է ղբաղ-
Այդ մարմնի կարգադրությամբ Իգդիրում սւոեղծվում է «Հայկական չտար»,
մարմնի անդամ Էր 190:

տոմին` խնդրադրով Տ. Դեվոյանցին Իզղիրի Հայկական չտարից ղուրս բե-

188 Տե՛ս 1000հայազգի գեներալներ, ծովակալներ. Կենսագրական հանրագիտարան, էջ
321: Տիգրան Հայազն, Հրաչյա Պետրոսյան, 200 հայ զորավարներ, Եր., Հեղ. հրատ., 2011, էջ
104:

185 Տե՛ս Խլոթութւ61, ԷՇ 6 թճղ5ւ Ք ՃուոթոԼԵԼ Ճթում Ը 8010 ոթ աճ .02816 11 5 ՇՏԵԾՐ-
ԱՇ.Շք67քոճ. Եռօոքճֆոսծօամ ՇոքմտՕՎԱՅՆ, օք. 181:

190 Տե՛ս Դէոյեանց Տիգրան, Կեանքիս դրուագներից, «Հայրենիք» (Բոստոն), 1943. Վ 5,
Սեպտեմբեր-Հոկտեմբեր, էջ 52-53:

88

Համաձայնությամբ սկսում եէ զբաղվել Մուչի ե Բիթլիսի միջն կապի Հաս-
Ճակատի վերաբերյալ (1915 թ. ամռանը) 7. նրան էր Հանձնարարվել Էրզրու-
մի Հեւուսխուղությունը: Պեւուք է նչենք, որ Էրզրումը դրավելուց Հեւոո Պու
տեղափոխվում ե այնտեղ, իսկ Երզնկան դրավելուց Հետո` Երվնկա` տեղի
Հաջողվում է Խնուսի, Մուչի լ Բիթլիսի շրջաններ ուղարկել 10-15 Հեւոււ-
խույզներ` Հաշվի առնելով այն Հանդամանքը, որ Մանազկերտի (Վանա լճի)
չրջանում դտնվում եին Հալեպից, Տիգրանակերտից, Խարբերդից, Մալաթիա-
յեց, Մուչից ու այլ Հայաբնակ վայրերից տարադրված տասնյակ Հազարավոր
Հայ փախատականներ, ե այդ Հճանդամանջքը խիստ կարհորել էր մշտական
կավի սռվածովումը Ռուբեն Տեր-Մինասյանի ե Վ. Փավաղզյանի (նում)
Հեւո՝ Մուչ-Սոաուն ւուսրած քի նկաւումամքբ վերածչակողության աւված ով ման
զեկուցադրերը ներկայացվում ծին դեդապետ Դ. Դրացենկոյին, Ազգային
բյուրոյին է ՀՅԴ բյուրոյին 194:

Որոլես Հայ Հեւռախոու յղի՝ Տ.Դեվոյանցի կենտադրության մեջ Հատուկ
նա իր 5 զինակիցներով Հայտնվում է Մանաղկերտում` Մուչի ե Բիթլիսի
միջն կաւվ Հառւուաոռելու Հեռաձար Նւվււուսկով : ԱյնուՀեւու Կովկասյան բոս-
նակի Հրամանատարության կողմից Դեվոյանցը դործուղվում է Էրզրում՝
Հեւոււխուղության, իսկ արդեն Երզնկան դրավելուց Հեւոո Հիմնավորվում է
նան այնտեղ: Սակայն չուտով, կապված Վան-Մանաղկերտի չրջանից ռու-
սական զորքերի Հայւոնի «անակնկալ», «Մեծ Նւսծանջի» Հեւո, Ռոււոոմի է
Արամի (Արամ Մանուկյան) առաջարկությամբ չտաս Մանազկերտ է դոր-
ծուղվում Կ. Սասունին՝` իր կուսակցական ընկերների Հեւռ` սղարտականու-
թյուն ունենալով քննել Տիդրան Դեվոյանցի դործը, որը տվյալ պածին լի-
նելով լոր: Օդանովսկու գլխավորած 4-րդ կորչզուսի Հեւուսխուղական բաժնի
վարիչ, իբբ թե սխալ, անճիշտ ղեկուցումներ եր ներկայացրել ռուսական
Հրամանատարությանը հ այդ կապակցությամբ էլ ամեն չանք չեր դործա-
դրել, որպեսզի ռուսական զորքերը չարժվեին ղեպի Մչո դաշտ` իրենց դոր-
Հայկական կամավորական գնդերի Հետ: Այդ կապակցությամբ Հարկ ե նչել,

191 Տե՛ս Հայաստամի Հանրապետության Կենտրոնական արխիվ (Բոստոն), Թղթածրար,
ՄՎ. 78/8:

152 Տե՛ս Դէոյեանց Տիգրան, Կեանքիս դրուագներից, էջ 54:

195 Տե՛ս նույն տեղում:

194 Տե՛ս նույն տեղում:

89

որ Հիմնովին սխալ են Կ. Սսաունու մեղադրանքները Տ. Դեվոյանցի Հասցե-
ին, թե իբը վերֆինիս Հանձզւսըւսրված էր «ամեն ջանք թափել», որւվեսղի
Հ«ռոււասկան բանակը ւորամադրվեր ւսոււսջ ղնաղլու», որը, ուսկայն չե Հաֆող-
վում/195: Իբը թե Տ.Դեվոյանցը չաւվփաղանցրել էր թուրքական Հարձակողա-
կան ուժերի թիվը` 70000 զինվոր, այն իբը եղել է 30000-ի մուռ, ե դա էլ
իբը ւվւուոճ ւսու է դարձել ոուսական ղորքջերի ընեդծձանուր Նւսծանջի Համար
ամբողջ ճակառոում 196: Սո, իՀարկե, անլուրջ մուռեցում էր ն չի կարող դիւո-
վել որպես խորաւլես ւիւաւուուսը կված ւվւուոճ սուբ անվածություն: Տ. Դեվո-
յանցը` ինքն ել Հեւոնողականորեն ու վճռականորեն ւուսրբեր ւսոիթներով
Հերքում էր դատը Նա բաղ մաթիվ ււվացույդներ է բերում ւյն մասին, որ
անկախ որն է Հանդամանքից, ոուսական բանակը միշւո Լ ամենաճ՝իչւո ն
սւռուգված ւոեղեկություններ ուներ թշնամու ուժերի դասավորման, ջանա-
կի ն այլնի մասին իրենց զորամասերի ՀԻԼով, մնում էր միայն Հետնել թի-
կունքում թշնամու ուժերի փուփոխություններին, ինչով ն մանրակըկիտ
կերպով ղբաղվում Էին Հետախուղ ական դլործի կաղ մւակերպիչները: Ուոռի
Տ. Դեվոյանցը դալիս է Հեւու յալ եղրակացության. «անկարելի էր սխալվել
թշնամու ուժերի տեղավորման, դասավորման մասին, իսկ կովի միջոցին
միշտ ունեինք դերի կամ փախստականներ, որոնց միջոցով ճշտում էինք
թշնամու նոր դաււսվորությունը »198:

Առձվաղն միամւոություն է ուուսւսկան ղորքերի 1915 թ. Հուլիսյան
(20-23) Նսձանջը միակողմանիորեն կաւվել Տ. Դեվոյանցի Հաղորդած ւռեղե-
կությունների ն Հենց նրա բուն Հետախուզական դործունեության Հետ: կ.
Սսաունու անձիմն մեղադրանքների կաւլակցությաւմքը Գ, Լազյանը դրում է.
«Կր կարծենք, թե ււյւ մեղադրանքները չափազանցություն են. ոուս Հրա-
մանառուսրությունը այս կամ ւյն զինվորական կարեւոր չարժումը` նսծանջ
կամ Հառաջխաղացում՝ չի կատարել միայն մել տեղեկության վրա Հենվե-
լով»15: Անչուչո, սխալ է Վոլ վ. Փավխազյանը, որը, մեղմ ւսաւսծ, ւնլուրջ
ւկաւոճ աուսբանությաւմքը, Տ. Դեվոյանցին մեղադրում է ոուսական ղորքերի
Կաշանջի մեջ` կարծելով, թե գեներալ Պ. Օգանովսկին ն առածշասարակ ռու-
սական բանկի Հեւուսխուղ ական ծառայությունը իրենց ողջ դործելակերպը
կառուցել էին` Հենվելով միմիայն Դեվոյանցի տեղեկությունների վրա, ն
ինչը Հեւուսդւյում վերը Հիշյալ ղորավարը ւորձել է սուիեսւո ն անՀչեթեթժ

195 Տե՛ս Կ. Սասունի, Տաճկահայաստանը ռուսական տիրապետության տակ (1914-1918).
Տաճկահայոց գաղթաշարժըեւանոնց դերը Հայաստանի Հանրապետութեան կազմութեան
մէջ, Բոստոն, 1927, էջ 77:

1956 Տես Կ. Սասունի, Նշված տեղում, էջ 80- 81:

197 Տե՛ս Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական արխիվ (Բոստոն), Թղթածրար,
ՄՎ. 78/8:

198 Տե՛ս նույն տեղում:

159 Գ, Լազյան, Հայաստան եւ Հայ դատը, Եր., 1991, էջ 182:

90

Հարդարացումներով» Հերքել 200: Բոլորովին Լ չի կարելի Համակարծիք լի-
նել Վուււ ւյն ւոեռակեւոի Հեւո, որի Համաձայն, ղորավար Անդրանիկը ռու-
սական ղորջերի այդ Հայւոնի նասծձանջի ու իրադարձությունների ղարդաց-
մն վրա աղ դող վճռորոշ ւվաւոճ ւու է Համարել Կովկասյան բանակի չուաբին
կից Հեւուսխուղության ւսշխաւուսկից, դեներալ Պ. Ի. Օդանովսկու դլիավո-
րած 4-րդ կորպուսի Հետախուզական բաժնի վարիչ, պրապորչչիկ Տիգրան
Դեվոյանցին: Առավել հս, երբ ինքն` Անդրանիկը ես Տ. Դեվոյանցին նան
իբ կողմից ներկայացվող մեղադրանքների կապակցությամբ կարծում է, որ
դա կարող է լինել արական կառավարության Հերթական դավը Հայ ժողո-
վրդի դեմ 201: Հարկ է աւել, որ զորավար Անդրանիկը 1917 թ. սեւլտեւմբեր-
Հոկւոեւմբերին ւոեղի ունեցած Հայոց Աղդային Համախործրդակցության
ՀԱՀ) նիստերի օրերին կըրկին անդրադառնում է 1915 թ. Հուլիսին Վան-
Մաճաղկերտ ուղղությամբ ուուււսկան ղորքերի Նւսծ ջի ւկաումությանը
(երբ Աբդուլ Քերիմ փաշայի ղորքերի Հարվածների ներքո ոուսական 4-րդ
կորպուսը խուճաւղզած ար նսձւանջում Էր), ն այդ Հարցի Հեւո կալված Հին
մեղադրանքներ նետում Տ. Դեվոյանցի Հասցեին: Տ. Դեվոյանցը չի երկն-
չում մեղադրանքների ւուսըւաւիից ն դրավոր դիմումադիր է ներկայացնում
Ազդային Համւախործրդակցության Ննիուռի Կախադածին՝ մեղադրանքների
առնչությամբ Հիմնւվոր բացատրություն ւուսլու ւված անջով. «Պ. Նւխադած.
որովՀեւոն Վանի ընդշանուր նաչանջի մասին պ. Անդրանիկի կողմից Հայ-
ւուսրարություն եղավ, իբը թե ես սխալ ւոեղեկություն եմ ւովել թշնամու
ուժերի մոսին (2-րդ դիվիզիա) ն Հեւոնաբար նասծւնջի ւվաուոճ սուր, ես եմ
եղել, կխնդրեի կրկին բարեշաճեիք ժողովի Համաձայնությամբ թույլ տայիջ
ինձ, որպես բացառություն, ւուսյի իմ բացաւռորությունները այդ ընդծչանուր
Նւսծւսնջի մասին »222: Բայց ջանի որ Տ. Դեվոյանցը ւվաւոդամավոր չէր, ոււ-
տի այդ Շարցի չուր պարզություն մտցնելու իրավունքը վերչինիս կողմից
ւորվում է, կամ ւսվելի ճիչտ՝ վերասզած վում է նրա դասընկեր ու զինակից
Դրաստամատ Կանայանին (ԴՐՈ), որից Հեւռո Հայոց Ազդային Հսռմրախոր-
Հրդակցությունը Հարցը Համարում է փակված: Չբավարարվելով խնդրի
այդպիսի Հանդուգալուծումով ն իրեն մեղավոր չզգալով, Տ. Դեվոյանցը
«Հորիզոն» թերթի 1917 թ. նոյեմբերի 16-ի Համարում Հանդեւ է դալիս ծա-
վալուն Հոդվածով, ն ւսոււսջ ֆաչում այն ւռեսակեւոր, որ եթե դեներալ Պ.
Օդանովսկին ժամանակին ուշւսդրություն դարձներ Հայ Հեւուսխույղների

200 Տե՛ս Վ. Փափազեան, Իմ յուշերը, հ. Երկրորդ, Պէյրութ, 1952, էջ 412- 415:

201 Տե՛ս Հր.Սիմոնյան, Անդրաճիկի ժամանակը. Երկուգրքով. Գիրք Ա., Եր. 1996, էջ 464-
465:

202 Տե՛ս Հայոց ազգային համախորհրդակցությունը, Թիֆլիս, 1917 թ. սեպտեմբեր-հոկ-
տեմբեր,փաստաթղթերունյութեր, պրոֆ. Վ. Ն. Ղազախեցյանի խմբագը.: (Բանբեր Հայաս-
տանի Արխիվների, 1992, Վ 1- 2, էջ 150): Տես նան Համահայկական խորհրդակցություններ
(1918 -1920 թթ.), Փաստաթղթերի ն նյութերի ժողովածու: Կազմ. Ա. Վիրաբյան ն ուրիշներ, Եր.,
Հայաստանի ազգային արխիվ, 2004, էջ 275:

91

տեղեկություններին ն Հարկ եղած միջոցները ձեռնարկեր, աւա չէին լինի
ինչւվեւ ողբերգական խուճաւվային նածձանջը, այնւվեւ էլ այդ օրերի Հայ
բնակչության կուռորածները: «Մաճնաղկերտից ւսոււսջ շարժվելիս, - դրում է
Տ. Դեվոյանցը, - ամենակարեորը՝ ւվեւուք է աւվածովվեր մեր ղորքերի ւս
քեր Մաձճաղկերո-Խնուս ղծի վըա, որւվեսղի թույլ չտրվեր թշնամուն Ք.յուի-
բիքյոյի ուղղությունից դուրս դալ մեր թիկունքը: Գեներաղ Օդանովսկին ն
իր շտաբի նաչալնիկ, կաթվածածչար, բայց Յուդենիչի լցարական բանակի
դեներալ Ն.Ն.Յուդենիչ, 18 Հուլիսի, 1862 թ. - 5 Հոկտեմբերի 1933թ.) բա-
րեկա դեներոաղլ Ռյաբինոկին ււյդ չարեցին: Նրանք մինչե անդամ Խւիրաւռ
դեւոի միւս աւիում ԿԿարաչաբանի ուղղութեամբ չթողեցին փոքրիկ ձիավոր
խուղարկու խմբեր, այլ մեկ բաւուսլիոն Հեւոն ակ դնելով Մանազկերոի մէջ,
որւվէս ւած եսւո, չարժւեցին Մշոյ վրայ` ւոււսնց կաղմակերվելու մ ւււուսկա-
րարման դործը լ ւսոււսջ անցան Մանաղզկերոից մօ 200 վերուռ »203, որից օդ-
ւովեցին թուրքերը լ Հակած արձակման անղնելով` կրակի ւուսկ ւււսն Հարկա-
դիր նասծւնջի ճանալարծը բոնած ոուսական զորքերին լ դաղ թականների
սովալլուկ խմբերին: Հետն անքն այն է լինում, որ ռուսական բանակի դգլիա-
վոր Հրամանւուսրությունը ւվաշւոոն անկ է անում դեներալ Ղ. Օդանովս-
կուն, որը այդ օրերին ուսղ մաճ ակւուռ եկած Կ. Սոաունու ն Ռուբեն Տեր-Մի-
Կասյանի Հետ Հանդիպման ժամանակ, որին ներկա Է եղել նան Դեվոյանցը,
ինչ-ինչ նկաւուսւումներից ելնելով` Հ«ուուսասկան բանակի Նւսծանջի»
խնդրում մոււոնայույց է անում վերջինիս: Այդուծշանդերձ, Տիդրան Դեվո-
յանցը ւզարդեառորվում է Սբ. ԱՆձւսյի անվան «Քաջության Համար» շթ ա-
նշանով, ն Էրզրումը դրավելուց Հեւոո նույն ւվաշւոոնով ւոեղաւիոխվում է
բանկի Հյուսի: Այդ մոսին «Հորիզոնի» 1917 թ. նոյեմբերի 17-ի Համարում
Դեվոյանցը դրում է Հեւոն յալը. «Այստեղ ւվէւուք է նկաւոի աոնել մի այլ ղա-
բադայ: ես` դւոնւելով խուղարկու դործի վարիչ ւվաշւոօնու| Մանաղկերտում,
ոչ մեկ կապ չունեի Վանի չրջանի ռաղւեդկայի Հետ, միայն թե պարտք եի
Համարում իմ ուուայււծ լուրերի ւվաւոճ Էնները յայւոնել Արարաւռհան նդին
(Վարդանին) ի գիտութիւն: Ւսկ ինչ վերաբերում էր իմ ւվաշ ւոօնին, ես ւալ-
րելով Մաճոաղկերտում, անկախ Էի իմ ւվաշւոօնի մէջ լ ուռ ւած լուրերը,
եթե կասկածելի Էին, վերաւլաչութեււմբ Հաղորդում Էին կորւվուսի շտաբին,
որն ունէր իրեն խուզարկու դործերի վարիչները, որոնք ուռուղում Էին իմ
լուրերը այլ աղբիւըներից, ալու Հաղորդում զորամասերին »207: Այնպես որ,
դիմելով Համաղդային խործրդաժողովին` Դեվոյանցը ներքին ամուր Հա-
մողմունք ուներ իր իրավացիության մեջ ն վուուսծ աբար մերժում էր ինչ-
ւվես կ. Սուունու, այնւվեւ Լ այլոց առջին Հայացքից «անՀերքելի ն ն-
իոցելի ււվացույցները» Վան-Մանաղկերտի 1917 թ. Հուլիսյան իրողու-

203 «Հորիզոն», Թիֆլիս, 17. ՀԼ 1917, Վ246(ճշտում. «Հորիզոնի» 17. 11. 1917թ. համարը
պետք է լինի Գ 246-ը, իսկ Հ. 247-ը վերաբերում է 18. ՃԼ. 1917-ի համարին):
204 Նույն տեղում:

02,

թյունների ժամանակած ւուուվ| ածում թույլ ւորված չաձարկոււների Հարցում,

թյան, կողուվոււոների լ ուկանությունների խնդրում` վկայւկոչելով ւուսը-
բեր փաստացի տվյալներ ն աղզդային գործիչների: Տիդրան Դեվոյանցը իր
թողած վկայւսկոչումներում, որոնք ւպածվում են Վոււե Հայասունի Ազդային
Մինասյանին ե Վ. Փափազյանին ներկայացվել են ընդամենը 25-35 Հա-
Օդանովսկին առանց աւվածովելու իր կորւվուսի ւջ քեր, ւոււսնց վաո նեչ
«...Որով Հեւոն. ես ւվաւոդամ ավոր չէի, խործրդաժողովը մերժեց ինձ ձայն
փաստաթղթերը` Հերքեց պ. Անդրանիկի ասածը, ե խործրդաժողովը Հարցը
Համարեց փակված »205: Տ. Դեվոյանցը դավուվ| դրում է. «Բայց Հարց է ծա-
դում, կարելի` էր, արդյոք, այդպես թեթնե կերպով անցնել մի խնդրի վրա-
վայրերի աղ աւով ած Հայերի Համար: կարծում եմ` ոչ, նամանավանդ, եթե
նկաւոի ունենանք ժողովըդի մեջ մինչե օո ել չարունակվող շշուկները, որ
ղովը կազմեր մեկ Հանձնախումբ, որին Հանձներ այս նածանջի պատճառ -նե-
ֆննելու Համար ՀՅԴ Բյուրոյի կողմից կաղմվում է Հանձնախումբ, որը Հե-

205 Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. Կ - 1457, ց. 2, գ. 28, թթ. 12-17 հակ.

206 «Հորիզոն». Թիֆլիս, 17. ՃԼ 1917, Վ 246:

207 Նույն տեղում: Նշենք, որ ըստ Ա. Հարությունյանի, գեներալ Պ. Օգանովսկուն Վան-
Մանազկերտ նահանջի համար մեղադրական ներկայացնելը անհիմն է, չպատճառաբանված:
Ա. Հարությունյան, Սարիղամիշի ճակատամարտի դերը Կովկասը թուրքական ներխուժման
վտանգից փրկելուգործում (1914թ. դեկտեմբեր): «Բանբեր Հայաստանի Արխիվների», 1967, Վ
2, էջ 102:

93

մեջ բացված ՀՅԴ 9-րդ Ընդանուր Ժողովի'ն208, որի կուսակցական դուուս-
կան ատյանը ջննարկում է տվյալ դործը, սակայն այն անավարտ է մնում,
պատճառով: Հատկանչական է, որ ժամանակակիցներից ոչ բոլորն են Հա-
Վրացյանը պարզապես դրում է. «Դեռյեանցը մեր Երհանի ընկերներից ր:
Իբընե ւուսըւադիր, ւաւրել էր Թուրքիայում, ուր լայն ծանոթութիւններ ունէր:
Այժմ սպայ եր, 4-րդ կորպուսի Հետախուզական մասի վարիչ: Ճարպիկ եւ
բանդետ երիտասարդ եր: Արաղ լուրեր էր Հայթայթում թշնամու ուժերի,
րակել, մինչեւ այժմ էլ նրան մեղադրում են, որ անճիչդ տեղեկութիւններով
թրքական ուժերի եւ դործողութիւնների մասին` պատճառ է եղել Տարօնի
դրելու այդ ուղղութեամբ»: Հարցի առնչությամբ բազմանչանակ ե սպա-
ռիչ ւզարղաբանումներ է ւուսլիս Տ. Դեվոյանցը` բերելով Հիմնավոր է Համո-
զիչ Հակափաստարկներ. «Ես...ուղարկւած էի բանակի Հետախուղական բա-
ժանմունքի ւվեւո Դրացենկոյի, Ազդ- եւ Հ.8.Դ. Բիւրօներու կողմէն Մանաղզ-
կերո` կաւլւելու Մշոյ եւ Սոաանոյ ուժերուն Հեւո, գիտակ ւվածելու զանոնք
կաւուսըած շարժումներուն եւ անոնմ Է ուուսցոաւծ ւոեղեկութիւնները Հաղոր-
դելու յիչեալ մարմիններուն եւ Դրացենկոյին: Այդ չեր նշանակեր «լոեհ-
լեայն կր Հասկցւեր, որ Տ.Դ. ամեն ջանք պիտ թափեր, որ ռուսական բանակը
ւորամադւէր յաոււսջ խաղալու»: Ո՞վ էի ես, ի՞նչ իրաւունքներ ունէի ձեռքս,
որու՞ Հեւո կը ւոեւսնւէի Մաճաղկերոի մէջ - յառաջւաուված բանակի ուլաներու
Հետ միայն: Եթէ ես զօրք ունենայի, կամ իրաւունք, վստած եղեք, ձեռքես
եղածը կրնեի բանակը յառաջ շարժելու Համար, բայց ձեռջիս ոչ մեկ իրա-
ուր ւ նուսցի ընդամենը երկու եւ կես ամիս: Բանակը Հառոււսջ խաղցնելու»
ւկարւուսկանութիւնը կ. Սոսունիներուն էր վերաւլած ւած, թիկունքի դործիչ-
ներուն, եւ միայն մեկ ւզարւտականութիւն ունէի ուուսցոաւծ լուրերս ւռեղեկա-
որոնք չատ աւելի լաւ կապեր ունեին կեդրոնի աղայակոյտի Հետ, ջան թե
ես: Անոնք է, որ պետք է ատացւած լուրերը ոչ թե կարդային, որպես լրա-
գրական լուրեր, այլ կեդրոնի սպայակոյտի միջոցով օդտադործեին, որ Հբա-

208 Տե՛ս ՀԱՍ, Ֆ. Կ - 1457, ց. 2, գ. 22, թթ. 1 -2, 4- 9 հակ., գ. 28, թթ. 12 -17 հակ.:

205 Դէոյեանց Տիգրան, Հետախույզի մը յուշերը, «ՎԷՍ» (Փարիզ, 1938, Յուճւար-Մայիս,
թիւ 2, էջ 48-55, թիվ 3, Յունիս-Սեպտեմբեր, էջ 58-73:

2/0 Մ. Վրացեան, Կեանքի ուղիներով. Դէպքեր. Դէմքեր. Ապրումներ, հ. Գ., Պէյրութ, 1963,
էջ 96-97:

94

նակը տրամադրւեր առաչ խաղալու»71: Իսկ աճա թե ինչ է դրում ՀովՀ. Քա-
ֆաղզնունին. «Ռուսների ընեթացքը (նածանջը - Վ. Վ.) բացաւորելու Համար
բնաւ անճշրաժեչտ չեր ենթադրել, թե նրանք ծրադիր ու դիտավորութիւն են
ունեցել մեզ կուռորելու, այլ բաւական էր միայն ենթադրել, թե նրանք չեն
ունեցել նպատակ փրկել թուրքածշայութիւնը ինչ դնով ել լինի: Իսկ այղ-
պիսի նպատակ նրանք, իճարկե, չեն ունեցել, մենջ ենք եղել, որ վերագրել
դաւադրութիւն ենք որոնել»22: կարծում ենք, սրանով ամեն ինչ ասված է,
ջանդի ակնշայտ է, որ եթե ռուսները կարողանային իրադարձությունների
զարդացման այլ ռազմավարություն զարգացնել, նրանք դա, անկասկած, կա-
նեին լ դրանում Հայ բնակչությունը խոչընդուռի կամ ավելորդ «բալաւոի»
դերում չեր լինի, առավել հս, երբ նրանք լիովին Համողված եին Հայերի Հա-
վատարմության խնդրում` տնելով նան, որ Հայ բնակչության պածշպա-

Տ. Դեվոյանցի եղրակացությունները ւս Հիմնավոր ե՛ն. «Մաճաղկերտի
Նսծանջէն յեւոոյ եւ այլեւս ո եւ է յանձնարարութիւն չունեի Ազդ- եւ
Դաչշն. Բիւրօներեն եւ անցայ 4-րդ կորպուսի ապայակոյտի մեջ: Եթե այդպի-
սի սխալ արած լինեի, վատածշ եղեք, որ ոչ թե միայն զիս չեին պածշեր որպես
Հետախոյզ, այլ ղատի կուտային կամ կը վոնտեին Հետախուղական բաժան-
մունքեն: Ընդչակառակը, վերջը` Էրզրումը դրաւելե երեք ամիս առաջ, ինձ
ջի պետի պաշտօնը»ո5: Տ. Դեվոյանցը, որբ միակ Հայ սպան եր ռուսական
Հետախուղական ծառայության մեջ, Է պատերազմի առաչին իսկ օրից մինչի
վերին օրը դտնվում եր այղ Համակարգում, պնդում եր, որ ռուսական բա-
նակի նաշանջը պայմանավորված է եղել զուտ ռաղմադիտական նպատակով`
անձրաժեչււսբար, իսկ ինքը դրա Հեւո որհիցե առնչություն չուներ: Ամեն
դեպքում, տեղին է նան նչել, որ ինքը` Դեվոյանցը չատ Հասկանալի պատ-
ճառներով կարող եր ամենին էլ լիակատար տեղեկացված չլիներ ռուսական
զորքի ողջ անց ու դարձից, ինչը կատարված իրադարձությունների Հե-
նել գլխավոր սպատաախանատուն, առավել ես մեղադրյալը:

Էրզրումում Դեվոյանցը օղուշոռո դործունեություն է ծավալում` ւու -՛
ներ: Էրզրումում սոեղծվում է Հայ զինվորական խորչՀուրդ, որը ւվեւուք է

211 Տե՛ս Դէոյնանց Տիգրան, Հետախոյզի մը յուշերը, «ՎԷՍ» (Փարիզ), 1938, թիւ 3,
Յունիս-Սեպտեմբեր, էջ 69-70:

212 Յովհ. Քաջազնունի, Հ. Յ. Դաշնակցութիւնը անելիք չունի այլ եւս, Վիեննա, 1923, էջ 9:

23 Դէոյեանց Տիգրան, Հետախույզի մը յուշերը, «ՎԷՄ» (Փարիզ), 1938, թիւ3, Յունիս-
Սեպտեմբեր, էջ 72:

95

կառավարեր ամբողջ Կովկաայան ճակատը՝ սեփական, Հայկական ուժերով:
Իր Հուշադրության մեջ Տ. Դեվոյանցը դրում է, որ ինքը կարգադրում է
ձերբակալել էրզրումցի 6 Հայտնի տաճիկ պարադլուխների, որոնք մեղա-
դրվում էին Հայկական կուռորածների մեջ ն Հանձնում է զինվորական դաշ-
տային դատարանին, որի վճռով ել նրանք կախաղան են բարձրացվում: Այն
բանից Հետո, երբ Դեվոյանցը դառնում է Կովկասյան բանակի սպայակույտի
Հակածեւուսխուղ ական բաժանմունքի ւվեւո, Համմուվաւոււախան միջոզառում-
ներ է ձեռնարկում` ձերբակալելով Երզնկայի չրջանի` Հակառակորդի դրեթե
բոլոր լրտեսներին, որոնց դործի ջննությամբ Թիֆլիսում ղբաղվում են 65
ֆննիչներ, սակայն Հետադայում այդ գործակալները կասկածելի Հանդա-
մանքներում աղ ոււո են արձակվում 27: Ը ուռ հրեույթին՝ դո կալված էր վրա-
ցական կողմի ցանկության Հետ` չվտանդելու վրաց-թուրքական բավակա-
նին շաշավեւտ բարեկամական կաղլերը:

Տիգրան Դեվոյանցի գործունեության այդ փուլը հս լի է Հիչարժան
Լիտովսկի Հաշտության պայմանադրի Հիման վրա դատարկվում է Կարսի
մարզը, ռազմաքաղաքական իրադրությունը սկսում է դասավորվել ոչ ի
ձիու» դեր, որի մասին Հիշատակում է Տ. Դեվոյանցը. «Այոռեղ շառ ւոխուր
դեր էին կատարել Զխենկելին եւ զօր. Օդելելիդչեն (Օդիչելիծե Իլյա Ջ. - Վ.
Վ. )2:5: Վերջինս մեղադըրւում էր րդեն լըոեսութեսն մ եջ ի Նւվւոււո Գեր-
մանիոյ ւսրեւմնոհւսն Ճակւառում: Իսկ երբ Պոււլ ւռեղաւվոխուեց որւվես Հրա-
ղուած ՎԵՀիրբ փաշային, եւ յայտնեցի նրա սպայակոյտի պետ զօր. Վիլինս-
կուն »216:

Անդրկովկասյան Հանրւովեւոությունների անկախության շրջանում Տ.
Դեվոյանցին նոր փորձություններ Էին ուվլասում: Թիֆլիսում Ղու ւյցելում
է Հայաստանի Հանրապետության զինվորական ներկայացուցիչ գեներալ
Հովսեփ Արտեմի Քիչմիչյանին, որը, Հայտնելով, թե չուտով պատերազմի
մեջ են մատնելու վրացիների Հետ, ուստի անծչրաժեչոտ է տեղեկություններ
ձեռք բերել վրացական զորքերի դասավորության հ զորաշավաքի մասին,

214 Տե՛ս Դէոյեանց Տիգրան, Կեանքիս դրուագներից, «Հայրենիք» (Բոստոն), 1944, Վ3,
Մայիս-Յունիս, էջ 96:

25 Նա դարձավանկախմենշնիկյան Վրաստանի ռազմական նախարար, որի առաջին
գործերից մեկրեղավբանտից 600-700տաճիկլըտեսների ազատ արձակելը, բացի մեկ-երկու
հոգուց, որոնց հետ Դեվոյանցը հանդիպում է 1919թ.՝ Մետեխի բանտում եղած ժամանակ: Տ.
Դէոյեանց, Կեանքիսդրուագներից, «Հայրենիք» (Բոստոն), 1944, 5 (244), Սեպտեմբեր -Հոկ-
տեմբեր, էջ 85-86, 1945, Ի/ 1 (246), Յունուար-Փետրվար, էջ 54,«Մշակ», Թիֆլիս,29. 211. 1918,
269, 7. Լ. 1919 թ., Վ5,31. Լ 1919, «ԽՅՏԻ23ՇԻ06 ԸՇ1080», ԼոՓոռօ, 30. Լ 1919, Վ 10:

216 Դէիոյեանց Տիգրան, Դրաստամատ Կանայեան (Դրօ), «Հայրենիք» (Բոստոն), 1957,
(9, Սեպտեմբեր, էջ 15:

96

ինչպես նան վրացական ժողովրդական գվարդիայի ջանակի հ դործողու-
ծելով իր բոլոր կապերը Վրաստանի մայրաքաղաքում՝ չտալ ձեռք է բերում
կադրով ուղարկում է Երռան` ակնկալելով, որ այն, օղտակար կլինի վրաց-
Հայկական բոնկված բախումների ժամանակը

ԱյնՀեւու. Տենդրան Դեվոյանցը Հայւոնվում է Հայառումնի Առաջին
ռու Հեւուսխույզ մանււկլում է Հայկական Հետախուզական ծառուսյության
ձեավորման բարդ, Հակասական նե չափազանց դժվարին դործառույթներին`
դառնալով նորաստեղծ Զինվորական նախարարության Գլխավոր չտարի
ծավալում օդւուսշուո» դործունեություն ի ւիսոււ Հայրենիքի, Հանուն սեւիա-
կան երկրի պատվի ու արժանապատվության:

Հետաքրքիր Ե նչել, որ մինչե իր Հայտնի ուղեորությունը Արեմտաչա-
ռայության Հայտնի դեմքերից էր, կադրային մի ապա, որը եղել էր Կովկաս-
յան բանակի տպայակույտի Հակաշետախուղական բաժնի կարնոր սպաներից,
ե բնականաբար վրացիները այդ Հանդամանջը օդտադործելով, ինչպես նան
որոշ Հին դործեր առիթ դարձնելով, ել ավելի են չիկացնում իրավիճակը
վերջինիս չուրը: 1918 թ. մայիսյան անկախական դործընթացների օրերին
Սամորեդիա կայարանում անակնկալ ձերբակալվում Է վրաց միլիցիայի ն
Հատուկ ծառայությունների կողմից վրացական բանակի մատակարարման
ճյուղի ւվեւոի մոռոնությամբ, որը ժամանակին, Տ. Դեվոյանցը Հաւոուկ Հրա-
բակալվել եր Երզնկայում: Բանտ փոխադրվելու ճանապարչին Դեվոյանցը
Հասցնում է ոչնչացնել մի չարք կարեոր ծածկագրված թղթեր, որոնջ կարող
էին դիվանադիտական բարդությունների առաջ կանդնեցնել ՀՀ ռաղմաքա-
ղաքական ղեկավար չրֆաններին: Տ. Դեվոյանցի ձերբակալության օրը
«վրաց Հեռադրական դործակալութիւնը բաց եր թողել մի Հեռադիր, որով
Հաղորդւում էր թե կապիտան Տիգրան Դեւոյհանցը, կովկասեան բանակի
ապայակոյտի Հակաշետախուզական բաժանմունքի նախկին պետը ձերբակա-
ւվէւուք է յանձնուի ղինուրական դաւռարանի »26: Նրան ւուսմնում են Մեւոհխի

217 Տե՛ս Դէոյեանց Տիգրան, Կեանքիս դրուագներից, «Հայրենիք» (Բոստոն), 1944, 6
(245), Նոյեմբեր- Դեկտեմբեր, էջ 80-81:
218 Տե՛ս նույն տեղում, 1945, ԻԹ 1 (246), Յունուար-Փետրուար, էջ 54:

97

դատապարտված Հետախույզ զնդապետ Շմագզայլովը ն Միխոն (Միխայիլ
Քուչարյանց: որն իբը թե «Հայ Յեղափոխական Դաչնակցության անդամ էր,
Հետեաբար ե ըստ վրացիների աշաբեկիչ)73: Նրանք անդլիացիների Հրա-
Հանդով պայթեցրել էին Մցխեթի բանտի մերձակա Զեղվիի կամուրջը՝ խոչ-
ընդուռելու Համար դերմանացիների ակնկալվող մուտքր Թիֆլիս, որի Հա-
մար ձերբակալվել էին վրաց իչխանությունների կողմից, ե 1918 թ. դեկ-
տեմբերին Վրաստանի Գերադույն դատարանի կողմից դատապարտվել 12
տարվա տաժանակիր աշխատանքի: Մակայն չուտով վերջիններս Մեծ Բրի-
ւուսնիայի ու Ֆրանսիայի կառ ավարությունների է Հատուկ ծառայություն-
ների ջանքերով ազատվում են բանտից, իսկ Տիգրան Դեվոյանցի Հարցն
ւսվելի է լրջանում: Նրա մասին չոււոով ւոեղեկացվում է Թիֆլիսում լլո-
նվող Հայասատանի Հանրապետության դիվանադիտական Հավատարմատար
Լնոն Եվանդուլյանը, որը Տ. Դեվոյանցին Օրթաճաղայի բանւոր ւտտեղաւիոխե-
լուց Հեւոո որոշ ջանքեր է դործադըրում, որ բանւոում բծավոր ւոիֆով
վարակված Հիվանդին այցելեն Հայ բժիշկներ, այդ մասին տեղեկացնում է
Հայաստանի իչխանություններին, Զինվորական ու Արտաջին Գործերի նա-
խարարներին, ինչպես նան Տ. Դեվոյանցի Հարազատներին ու մտերիմնե-
բին, որոնք տենդադին ջայլերի են դիմում` բանտից անճապաղ աղատելու
նրան լ ւռեղաւփոխելու Հայասւումն 220: Այսպես, Զինվորական Նախարարին
Հասցեադրված Հայկական դիվիզիայի պետ, դեներալ-մայոր Մ. Սիլիկյանի
1919 թ. մոարւոի 1-ի ղեկուցադրից (ՀՏ 26/19) ւռեղեկանում ենք, որ Թիֆլի-
սում վրացական Հակաշետախուզության կողմից ձերբակալվել է Հայկական
զորամասերում ծառուսյող լ ւով յալ ված ի՞ն Կամավորական բանակում ծւառւ--
յության մեջ դտնվող Տ. Դեվոյանցը՝ կարհոր փաստաթղթերով Հանղերձ,
Հանձնվել է դատի հ դատապարտվել դնդակաշարության: Սիլիկյանը Հայտ-
նում էր, որ անդլիացիները բողոքել են դատարանի այդ որոշման դեմ,
քանզի Հայկական իչխանությունները Դեվոյանցի գործի կապակցությամբ
դիմել էին վերջիններիս, կարծելով, որ նրանք կարող են ազդել վրացիների
վրա` Դեվոյանցի դործին տալով դրական Հանդուցալուծում` ազատելով
բանտից: Դատարանի որոշումը չի կիրառվել Տ. Դեվոյանցը Հիվանդության
պաւճառով, քանի որ բանտում դտնվելու ժամանակամիջոցում Տ. Դեվոյան-
ցը Հիվանդացել ե բծավոր տիֆով, ինչի մասին ինքը` Տ. Դեվոյանցը վկա-
յում է իր «Կեսնքիս դրուադներից» Հուչադրությունում, նչելով Վււե վրա-
ցական իշխանությունների բիրտ վերաբերմունքի մասին բանտախցում

215 Տե՛ս «Մշակ», 29. 211 1918, 5269, 7. Լ. 1919, Ի55,31. Լ. 1919, 523, «Աշխատավոր»,
Թիֆլիս, 3. Մ. 1919, ԻՐ 85, «ԵՃԹԻՉՅԸԻ06 Շ1080», Լ ոֆոռծ, 30. Լ 1919,ՒՐ 10, Տե՛ս ՃՆ. Լ ԱԹու6-

ամատաււ, 08146ք6տտ8 ք68507 6111 Է2ա101215510-068060711Ի61Ե1Ւ106 187266Է116 8 Ըք732աՆ
1917-1921, 166, 13-80 "ՈՅԲՅՆ668", 1987, Շրք. 150::

220 Տե՛ս Դէոյեանց Տիգրան, Կեանքիս դրուագներից, «Հայրենիք» (Բոստոն), 1945, Գ5 1
(246), Յունուար-Փեատրուար, էջ 54:

98

եղած ժամանակ: Սիլիկյանը ցանկանում եր անշրաժեչտ միջոցներ ձեռնար-
կել Դեվոյանցի վիճակր թեթեացնելու Համարչ7: Նշված զեկուցադրի վրա
մարտի 5-ին Զինվորական նախարար գեներալ-մայոր Հ. Հախվերդյանի ն
չտաբի պետ Մ. Զինկնեիչի ատորադրությամբ դրություն է ուղարկվում Մր-
տաքին Գործերի նախարարին` խնդրելով Հարաբերություններ Հաստատել
անգլիացիների Հետ, տվյալ Հարցի Հանդուցալուծումը դատնելու նպատա-
նախարար Ս. Տիդրանյանը Վրաստանի արտդործնախարար Եվդենի Գե-
գեչկորիին ուղղված Հեռադրում խնդրում է կասեցնել դատավճիորշ": Սա-
կայն վրացիները այդքան Հեշտ մտադիր չեին ընդառաչելու Հայկական կող-
Հեռադրում (Է 1661) ի ւվաւուսախւսն Ւ» 485 դիմումադրի Վրասոանի
Արտաքին Գործերի նախարարի օդնական Կ. Բ. Սաբախոռարաչվիլին Հայւտո-
Կում էր, որ Դեվոյանցը մեղադրվում է ոաղ մական լըչոեսության մեջ, Հե-
տաքջննությունը չի ավարտվել, ե դործը պետջ է լսվի ղատարանի նիս-
տումշ2: Վերջ ի վերջո, ինչպես պարզվում է Հենց իր իսկ Տիգրան Դեվո-
յանցի Հուչերից, նա փախչում է Թիֆլիսի Մետեխի բանտից»: Մինչ այդ
նա մի ընդարձակ նամակով դիմում է ՀՀ դիվանագիտական ՀՇավատար-
մատար Լ. Եվանդուլյանին՝ տեղյակ պաշելով պատերաղմական ատյանի
զինվորական ֆննիչ Կեկելիձեի Հարցաքննությունների մասին ե խնդրելով,
որ Եվանդուլյանը օզնի իրեն փախուստը կաղմակերպելուն` այդ նպատակի
Համարելով խելադար, երեի թե վախենալով Հայ ՀՇետախույզի այդ Հան-
դուդն նպատակադրումից ե թերես չ՞ավառալով նմանակարդ ծրադրերի Հա-
ֆողության մեջ: Սակայն վերջ ի վերջո նա էլ Ե աջակցում Դեվոյանցին նրա
չուշտ, Հենվելով իրենց Հայտնի որոչ փաստերի վրա, չեին Հավատում Տ.
Դեվոյանցի Հավաստիացումներին, որ ինքն անմեղ է ն Վրաստանի Կկատ-
ւուսխույզի վիճակը լ դրդում ւոենդադին որոնումներ կաւուսրել ւիասխուստոի
ուղղությամբ: Ի վերջո, նրա փախուստի կազմակերպիչներից մեկր դառնում
է Դեվոյանցի սիրեցյալներից մեկր՝ Ասյան: Օդտադործելով կեղծ փաստա-
թղթեր, ինչպես նան կաշառելով բանտի պաշտոնյաներին ու վերակացու-

22: Տես ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ.1, թ. 64: Տե՛ս ճան Դէոյեանց Տիգրան, Կեանքիս
դրուագներից, «Հայրենիք» (Բոստոն), 1945, ԻՐ 1 ( 246), Յունուար- Փետրուար, էջ 54-56:

222 Տե՛ս ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 200, ց. 1,գ.1,թ.64:

2253 Տե՛ս նույն տեղում, գ. 1, թ. 64, գ. 211, թ. 40:

224 Տե՛ս նույն տեղում, գ.1, թ. 111:

225 Տե՛ս Դէոյեանց Տիգրան, Հետախոյզի մր յուշերը, «ՎԷՄ» (Փարիզ), 1938, Յունւար -
Մայիս, թիւ2, էջ 71:

99

ւոիացնելով ինչ-ինչ Հարցերում օդնելու իր ւվւուռ ը աուումկամության մուաին`
վրացական իշխանություններին, Տ. Դեվոյանցը ժամանակ է շածում, Հուլ
իրականացնում է ւիւսխուսւոը, ն Ասիայի Հեւո միսաին` Հայւոնվում է Երեան
ուղեորվող դնաց քում: Այդ մոսին Վուս չաւո ւուվւավորիչ դրում է իր Հուչե-
րում. «Պւսոոււոոււսծ զգեււոով, կեւզին դլուխո անցկացրած, դոյնղդոյն մեծ
քաշկինակին մ եջ կառվլոց չինած, դուրսը դյուսծ Հացով, թեւերս անդկացրած
եւ միւս ձեռ քիս մեջ մի սղոց առած` Հաւլաբարից լուսաբացին շարժուեցինք
Նավթլուղ: Թիֆլիս Հասանք ճիշդ Երեւան մեկնող դուս քի ղնաղու ժւաւքււ--
նակ:...Մէր դիւանադիւուսկան ներկայացուցիչը Վրառումնում՝ Եւանդուլեա-
նը, իրաղեկ էր անցուդարձին: Առաջին կայւտրանից նրան ուղարկուեց ալա յ-
մանւուորուած Հեուսդիրը: ՒղԿձ ուղեկցողները, բացի Ասիայից, վերադարձան
Թիֆլիս...:

Եւանդուլեանը ծածկագիր Հեուսդրել էր Երեւան, եւ Հայատոաւռանի Հե-
ուսդրական դործակալութիւնը իմ Երեւան Հասնելու միջոցին, րդեն բոյ
էր թողել Հեւոեւեալ Հեռւսդիրը. «Կովկասեան բանւսկի ուլայակոյւոի Հակա-
Հեւուսխուղական բաժանմունքի Նւսխկին ւլեւո` կաւվիւտան Տիդրան Դեւոյե-
անցը, որը ձերբակալված էր վրացիների կողմից լ մեղադըւում էր լրտեսու-

թեան մէջ, յաջող կերպով փախչելով Մեդեխի բանտից, Հասաւ Երեւան եւ
նշանակուեց Հայառունի բանակի Հեւուսխուղ ական եւ Հակա-Հեւուսխուղա-

կան բաժնի ւվեւոի ւվաշւոօնին»:

Այս Հեռադիրը, երբ սւուսյուել էր Վրառունում, սկսուել էր ֆննու-
թիւն: Քննիչը, դաւուսխւսղը, ւկաւոերաղ մական նախոասըարութեան ներկայա-
ցուցիչները իսկոյն եւ եթ գնացել եին բանտ եւ քննել եին բոլոր թղթերը:
Հետեւանք եղած էր ւսյն, որ Հեռագրել Էին ւվաշւոօնից բանւուոլեւոին, ֆննի-
չեն ու դաւուսիոսղ ին:

Այդ ււժիւ Վրաստանի ւվաշւոօնւսկան թերթի՝ «Գրուզիա»-ի մէջ լոյ"
էր ւռոեւել առւսջնորդող մի յօդուած «Կեցցէ Դեւոյեանց» վերնւսդրով: Ցօ-
դուածադիրը յարձակում էր դործադրում բարձը իշխանութեանց վրայ, որ
նրանք չէին կարողացել ւա չել մի կարեւոր բանսուսըկեւլ: Այնքան խիուռ էր
դրուած այդ ւուսջնորդողը, որ լոյս ւոեւ նելուց յեւոոյ, ներքին դործոց Վոււ--
խարարութիւնը Հրամայել եր Հաւաջել թերթի թիւերը կիօսկներից:

Երեւան Հասնելուն ւվէս, ինձ կանչեց իր մ՛օւո մեր ւվաուոե ը աղ մական Վոււ--
խարար զօր. Արարատեանը, որին ներկայացայ ալիւրի տոպրակից կարած
բլուզով: Այնտեղ էր Նււեւ ղօը. կ, Հայառումնի ղինուորական կցորդը
Վրասոանում: Նա Հանեց իր վրայի սուրը, Համբուրեց ինձ եւ յանձնեց իբը
նուեր»226: Հիրավի, ուսը մած այրենասիրական, դառոիւրակչական լիցք ւլմո-՛

226 Դէոյեանց Տիգրան, Կեանքիս դրուագներից, «Հայրենիք» (Բոստոն), 1945, Վ 1 (246),
Յունուար-Փետրուար, էջ 59-60:

100

րունակող մի ուշադրավ իրադարձություն, որ կարող է զարդարել ցանկացած
ժողովըդի ւվաւումությունը 277:

Առաջին Հանրապետության կայացման ոչ միանչանակ ե բարդ գործ-
1920 թ. սկզբին, Տիգրան Դեվոյանց Հետախույզի կողմից իրականացվում
որից Հետո նա ի վերջո 1919 թ. վերջում - 1920 թ. սկզբին Հանդրվանում է
Կ.Պոլսում228, որտեղ կաղ մակերպում է Հեւուսխուղ ական խումբ, որի ջան քե-
րով ել Հայթայթում է Հայաստանի Հանրապետության ազդային-սպետական
անվտանգության ւած ով ման ւռեսանկյունից արժեքավոր ւռեղեկություն-
ներ թուրքական զորուժի թվաքանակի ե նախապատըաստությունների, ինչ-
Կվիրված Հետախույզի գործունեությունը ընղչատվում է Առաջին Հանրա-
ւվեւոության մայըամոււոով, լ ի թիվս այլոց, անցնելով ծանը ւորձություն-
ների միջով, Տ.Դեվոյանցը ի վերջո ՀՇանդրվանում է Հեռավոր Ամերիկայի
կում բւսրձըարժեք Հուշագրություն իր Հեւուսխուղ ական կենաադրության
ոդիասկանի մասին:
վորաւվես Հակաձծեւուսխուղության կոծոր:ոււյում իր անդ նածաւոելի ւոեղ՝ն ու
աճւնար կերպարն ունի ՀովՀան Խան-Կոտուրսկին (Արտեմի Նիկիտայի Հո-
կավոր պաշտոնակատարի (փաստաթղթի տակ ստորադրել եր նան ՀՀ Զինվո-
րական նախարարության Գլխավոր չտաբի պետ գեներալ-մայոր Ա.Դոլու-

227 Հարկ է ավելացնել, որ տաղանդաշատայսհայհետախույզի հետագա գործունեու-
թյան էջերըդեռնս լիովին պարզաբանված չեն,սակայն որոշ կցկտուր փաստեր երբեմն-երբեմն
հաջողվում է գտնել,որոնք էլ ավելի ամբողջական են դարձնում ճրա ոչ միանշանակ ն տեղ-
տեղ հակասական դիմանկարի ն փոթորկուն հետախուզական կենսագրության ծալքերը:
Դատելով որոշ փաստերից,ակնհայտ է դառնում, որ Առաջին Հանրապետության անկումից ն
խորհրդայնացումից հետո Տիգրան Դեվոյանցի անունը (ինչպես ճան հետախույզներ Եազար-
բեկովի, Դվերնիցկու, Գրիգորի Խաչատուրյանի անունները) հայտնվել է ազատված ն
ծառայության վայրերում թողնճվածայն սպաների ցուցակում, որոնք ենթակա էին ուղարկման
Բաքու՝ հանձնվելով Ճ1 Կարմիր բանակիշտաբիանօրինությանըն հետագա հրահանգներին,
ինչից կախված էր նրանց հետագա ճակատագիրը: Տես ՀԱԱ, ֆ.Կ - 113, ց. 3, գ. 3, թթ. 40-47,
53, 68-70 նայլն:

228 Տե՛ս այդմասին մանրամասն: Վ. Վիրաբյան, Հայաստանի Հանրապետության Պե-
տական անվտանգության համակարգի ստեղծումը ն գործունեությունը, Եր., 2006, 119-130,
181-182:Նույնի` Հայաստանի Հանրապետության հետախուզությունը ն բանակը 1918-1920
թթ., Եր., 2009, էջ 34-63: Նույնի` Հայկական հետախուզական խմբի գործունեությունը
Կ.Պոլսում Տիգրան Դեվոյանցի գլխավորությամբ 1919թ. երկրորդկեսին - 1920 թ. սկզբին: Տես
Տարեգիրք. Բ. (պատմագիտական հանդես), Եր., 2010, էջ 134 -150 ն այլն:

101

ղծով, որում նշվում էր, որ Ռումինական ուսը մաճ ակւուռի ղորակայանին կից
ւուսխուղական բաժնի նախ կին ւվեւո, ծովակալությ ւն ղծուվ ւվորուչիկ Խււն-
Կուռուրոկին (Հովաննեսով) դործուղվում է Գլխավոր չուսբ` Ռեղերվի Հա-
ուոճիկի նշանակումով, ւյն դործողության մեջ դնելով օդոււոոււի 5-իդ229:
Այաղես սկսվում է ւուսղ անդաչւաւո, փորձւաւու լ Հռ Համարձակ մի Հեւոււ-
խույղի դործունեությունը Հայկական Հողում, որի վրա Ղա յուռ չոււոու| ւչ-
օդնւսկան՝ 1918 թ. օդոււոոսի 5-ից սկաասծ, Հիմ. ընդունելով կորւվուսային
դաւուսրանի նախուսդածի 1918 թ. օդոււոոսի 25-ի զեկույցը 6 81), որն ււմ-
բադրվել էր ղեներալ-մայոր Հախվերդյանի կողմից":

ՀովՀան Խան-Կուռուրսկին ՀՀ Հատուկ ծառայությունների կողմից
ձեռ նւսրկվող դործողությունների ամենաավճ ոււսկան ւռեղամասերում էր,
ւոուրսկին եռանդուն դործունեություն է ծավալում ուած մունւային այս դո-
ղությամբ, որոնց մաին Հաղորդվում է Վոււլլ ւսյդ շրջանում որոշակի ոււսղ-
ներ: Այդ մասին է վկայում ՀովՀան Խան-Կուռուրսկու կողմից Ալեքսանդ-
ըը ք 0619): Դրանում վերֆինիս Հայտնում էր, որ ուուսը ված ւռեղեկութ-
Կարսի մարվի խորքերը: Սույն Հեռադրի վրա կար Զինվորական նախարարի
Համ ուվաւոււաիան մակադրությունը, Համաձայն որի սույն Հաղորդադրութ-
ւ Շարային ու Ջորածավաքային բաժնի ւլեւո Պինկովակու սւոորադրություն-
մասին Նախիջնանի չրջանում3: Այսպես, Նախիջնանի չրջանի նաշանդա-

225 Տե՛ս ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 204, ց. 1, գ. 40, թ. 51, գ. 131, թ. 24:
230 Նույն տեղում, գ. 40, թ. 51, գ. 131, թ. 24:
231 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 92, թ. 177:

102

խապատրաստման Հետ, տեղեկացնում էր, որ Հունիսի կեսերին Երնանից
այդ խռովության Հետ կապված Հարցերը պարզվելու, այն ճնչելու նպատա-
կադրումով ժամ անուժ « կոնւորոււսղվեդչի կ» (Հ ւսկածեւումխույ զ) Խ ւն-Կ ո-
ւոուրսկին ձեո Նւաքուխ է եղել մուսուլմանական դյուղերում խուղարկութ-
կանխել ադրբեջանաթուրքական տարրերի Հակաքայլերը, Խան-Կոտուրսկին
օվնության խնդրով ղիմում է դեներալ Գրիգորի Շելկովնիկովին (Գրիգորի
Արտեմի Շելկովնիկով - Շելկովնիկյան ԼՄետաքայան Գրիդոր Հարությու-
նի, 28 Հուլիսի, 1867 թ. - 1921 թ.52)՝ Համապատասխան պատժամիջոցներ
ձեռնարկելու Համարշ33:

13-ի Հրամանադրով, որն ստորադրել եր Զինվորական նախարար դեներող-
մայոր Հ. Հախվերդյանը, Հայկական Հետեակային Դիվիզիայի Շարային է.
Զորաճավաքային բաժնի պետի օդնական, ծովակալության զծով պորուչիկ
Հովաննեսու| Խան-Կուռուրսկին անցնում է Գլխավոր շւուսբի ւվեւոի ենթժակա-
յության տակ, ազատվելով վերը նչված պաշտոնից` սկսած սեպտեմբերի 13 -
ից (1918 թ.)5-:

ՀովՀան Խան-Կուռուրսկու Հեւուսխուղ ական դործունեության լավա-
դույն եջերից Է նրա ուղռորությունը Արդաշան, Լաղզիստան (Լազջ-Կողջի-
սին Հարնան Գողերձականից վերե` Վիրք, ավելի Հավանական է այն Շամա-
րել Քութայիսի նաշանդի մեջ դտնվող տարածք, իսկ ներկայիս իմաստով`
Աջարիային կից երկրամաս` Հավանաբար` Բաթումիի մարզ) ե Սե ծովի անա-
սին նա թողել է չատ ուչշադրավ տեղեկառվություն-ամիուխադրեր թվա-
դրված 1919 թ. մայիսի 1-ով լ 1919 թ. մայիսի 16-ով, որոնց ւուսկլ ուռորադ-
կաւուսրած ոչ Հայւոնի լեյւոենանմո Վարանովսկին՝ ուղեորության սկզբում,
ե բավականաչափ Հայտնի չտարո-կապիտան Տիդրան Դեվոյանցըո5: Հով-
Հան Խան-Կուռուրսկին այս աւմիուիադրերում կարնոր ւռեղեկություններ է
Հաղորդում տարածաշրջանային խնդիրների ե ընդշանուր իրավիճակի մա-
սին: Այսպես, Հու| Հան Խան-Կուռուրսկին իր ղեկուգղադրերից ւոււսջինում

237 Մլոթաւ., ԷՇո6քող»ւ ո Յուքոմ 2քթոտու010 ոթօոշւ028:61111 8 ՇԶ:ուր-
Ա66ք67թոծ. Եռօրքոֆոսօօամ ՇոքմտՕՎուն, օ1ք. 235-236:

233 Տե՛ս Նախիջնան-Շարուրը 1918 -1920 թթ., Փաստաթղթեր ն նյութեր, «Բանբեր
Հայաստանի Արխիվների», 1993, ԷՏ 1-2, էջ 177-180:

234 Տե՛ս ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 204, ց. 1, գ. 40, թ. 49:

235 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 73 (71), թ. 11-12, 17-18:

103

Հայտնում եր, որ տվյալ պաշին ողջ Լազիստանում տենդագին պատրաս-
ւոություններ ես ւոեսնվում բուկչության կաղ մակերպման է զինման ուղ-
ղությամբ: Խան-Կուռուրսկին Հայտնում էր, որ Հայկական կուռորած ներում
մեղավոր «ԻթթիչՀաթլ|դ|» կուսակցության Հին ուհժիմի դործիչները, որոնք
փախել եին դատ ու դատաատանից ե դաշնակիցների Հետապնդումից (Ան-
ւուսնւո), քաքնվում ես Վե Լաղիաոանում, միաժաւմունւմվը չարունակելուվ| ի-
րենց մույլ դործունեությունը: Հ. Խան-Կուռուրսկին Հայտնում էր, որ
դրանց զլուխ ե կանդնել Էնվեր փաշայի նախկին Համչարվը՝ Նաիլ բեյր:
Խան-Կուռուրսկին ընդգծում էր, որ Լաղիառանի թուրքերը ցանկանում են
մշտական սպառնալիք ստեղծել Հայաստանի Լ նրա դաշնակիցների Համար:
Աւտիուիադրում խորիմոաուո ւռեղեկաւովություն էր Հաղորդվում այն մասին,
յամտություն ե դրսհորել Սամսունում Հայերի ֆարղերի կազմակերպիչ,
նախկին թուրջ սպա, իսկ տվյալ պածին վրացական ծառայության (րստ
երեույթին նկաւոի ունի Հատուկ ծառայությունները, ինչը Հռ ուշագրավ
Կակ Խան-Կուռուրսկին կարհոր տեղեկություններ էր Հաղորդում բոլչհիզմի
մասին, նշելով, որ Լաղիստանի ն առծշասարակ թուրքական գործիչների ձեռ-
քում ընդչշանրապես վերջին խաղաթուղթը Հենց բոլչեիվմն է: Նա ավելաց-
իշխանությունների ն թուրջ էմիսարների կողմից: Խան-Կուռուրսկին ընդգ-
ծում էր, որ Թուրքիան իր ւրկությունը ԱՆտանւոի դաչ նւկից ւվեւոություն-
ներից լ Հայերի ու Հույների ւվածանջաւոիրությունից ւոհսնում է բոլչհիղ-
մի ե ռուսական բոլչռիկյան չարժման Հետ միավորման մեջ: Փաստաթղթում
առվում էր, որ դեռես կանոնավոր թուրքական ղորքեր Լաղիոռանում չկան,
սակայն էլեկտրականացված բնակչությունը լավ զինված է՝ մեծ սպառնալիք
ներկայացնելով Հարեւանների Համարշ35:

Վերոնչյող ամիուիադրում Խան-Կուռուրսկին Հեւուսքրքիր ւոեղեկու-
թյուններ է Հաղորդում Սոոքսունի շրջանում ւյն ժամանակ իշխող իրավի-
ճակի մասին, նչելով, որ այնտեղ թուրքական զորքեր չկան, չառ են անդ-
լիացիները, որոնց աջակցությամբ փախատականները խմբերով վերադաո-
Կում են, ասելով, որ Սոոմսունում կան 400 Հայեր: Սույն ուշադրավ Հեւոււ-
խուղական ամփոփագիրը ավարտվում է Հեղինակի կողմից ընդշանուր եզ-
բավփակիչ դրույթներով, որոնցում չեշովում է անդլո-ֆրանսիացիների, ի-
տաղլացիների հ. Հույների լավ վերաբերմունքի մասին Հայերի նկատմամբ,
Միաժամանակ Խան-Կուռուրսկին եղրակացնում էր, որ թուրքերը Հաշվի առ-

236 Նույն տեղում, թ. 11:
104

նելով առկա դրությունը, արտաքնապես տրամադրված են «շատ խաղաղա-
սիրաբար» լ ձում են «մերձենալ» Հայերի Հեւո 237: Սույն ղեկուցզադիր-
ամփուիադիրը, ըստ հրեույթին ամենայն ուշադրությամբ ընթերցվել է
Զինվորական նախարարության Գլխավոր չտարի պաշտոնակատար գնդա-
պետ Զինկեիչի կողմից, որբ 1919 թ. մայիսի 4-ին այդ փաստաթղթի վրա ա-
րել է Համաւլատասխան մակադրություն (ԷՇ 0056/0201)` Հասցգեադրելով այն
մինիտոր-նախադածչին (վարչապետին), իսկ պատճենը` Զինվորական նախա-
րար դեներալ-մայոր Արարատյանին":

Սույն Հեւուսխուղ ական աւմիուիադիր-ղզեկուցադրին Հաջորդող Խոան-Կկո-
տուրսկու մյուս ամփոփադիր-զեկուցադիրը դարձյալ տվյալներ էր Հաղոր-
այնպես էլ Արդաշանի հ Հարակից չրֆանի մասին, Հենվելով նան տեղերից
ստացված դործակալական տեղեկատվության վրա: Դրանում ընդգծվում էր,
որ Արդաշան քաղաքի զբաղեցումից Հետո վրացական բանդաները ն մու-
րիայի խորքերը է Լաղիառան, 3) Օլթի: ՀովՀան Խան-Կուռուրսկին սույն
Հեւուսխուղ ական ամւիուիադրում նչում էր, որ Լաղիտուսնի սած մւսնը անմի-
ջապես կպած ե աւպադա Հայաստանին, որի նկատմամբ մեծ ե թուրքերի Հե-
րի ափ իջնելը՝ կանոնավոր բանակի զորամասերի թվաքանակից: Խան-Կո-
տուրոկին նչում եր, որ վերջիններս ուղարկվել են դյուղերը կաղմակերպա-
կան աշխատանքի Շամար, որի Հետնանքով Լաղզիստանը վերածվել է Համա-

Միաժամանակ սույն ամւիուիադրում Խան-Կուռուրսկին ուշադրավ մ իւոք
Ե արտածշայտում այն մասին, որ եթե Հայկական զորջերը այդ ժամանակ
Հասնեն Երզնկա հ Էրզրում, ապա թուրքական զորքերի ապակաղմակերպ-
վածությունը կՀասնի իր աւլոդեյին (դադաթնակեւ), որվես Հեւո ւանք ունե-
նալով ողու ե եներդիայի անկումը (սակայն այդպես տեղի չունեցավ, որով-
Հետե աշխարծաքաղաքական իրավիճակը Հայաստանի չուրջ չուտով կտրուկ
փոխվեց, Հայերը սկսեցին դգաշավիժել Սերյան «բարձրունքներից» ն ջար-
դուփչուր եղան, այդ ընթացքում ամերիկացիները մերժելով Հայաստանի
մանդատը, ֆրանսիացիները լքելով Կիլիկիան, ռուսներն էլ ընկղմվելով Վ.
Ի. Լենինի Հոկտեմբերյան Հեղափոխության մթին Հորձանուտներում՝ լքե-
գին Արեմայան Հայաստանի դրավյալ տարածքները ե Անդրկովկասը, դեր-
մանացիներն ել Հովանավորելով իրենց բարեկամներին՝ թուրջերին ն եղրեր
գտնելով նոր ընկերների՝ Ադրբեջանի ու Վրաստանի Հետ, Հայտնվեցին Հայ
ժողովրդի նկատմամբ ոչ բարյացակամների չարջում):

237 Նույն տեղում:
238 Նույն տեղում, թ. 12:
235 Նույն տեղում, թ. 17:

105

Շաւո Հեւուսքրքիր են Սամսունի մաին Հու| Հան Խան-Կուռուրսկու ւոե-
ղեկությունները: Վերջինս ււաուոեր է Հաղորդում ւյն մասին, որ Հայկական
կան ւոեսուչ Մուֆտի ղադե Շաքիր բեյր ւուսրվել են Կոււոանդնուվոլիս՝
իբըբ թե զինվորական դատարանին Հանձնելու Համար: Հովչան Խան Կո-
տուրակին չատ Հետաքրքիր մի այլ փաստ է բերում այն մասին, որ Մուշտակ
բեյր Հանդիսանում է մի ւյլ «Հերոսի», ւյուվես կոչված վրացական ծաու-
յության զնդապետ Ասլան բեյի կամ իչխան Աբաչիձեի մերձավորադույն
կալից ու նպատակասլաց կենսադրությունից մինչե այդ դեպքերն ընկած
մի Հակածեւուսխուղությունում: Ը ւո ւսյդ ւոեղեկաւովության, դեռ. 1917 թ.
մայիսի 16-ին, կատարելով ադմիրալ Կոլչակի Հրամանը, Սամսունի զնդակո-
ծումից անմիջապես Հետո, ինքը ափ է իջել (դեսանտ), որի ժամանակ Կավա-
մատույց Է կանչվել Մուչտակ բեյր իր Համճարզի Հետ, հ անձամբ Հար-
դաքննվել Առլան բեյի դործունեության մասին: Խան-Կուռուրսկին նշում է,
Հերջել Ե իր մեղավորությունը Հայերի բնաջնչման մեջ Է ողջ մեղքը գցել է
Ասլան բեյ Արբաչիձեի վրա: Դրանից Հետո, ինչպես վկայում է Խան-կոտուր-
սկին, Հարցաքննության արձանադրությունը Մուշտակ բեյի (վալիի) ե նրա
Համճարվի ստորադրությամբ ներկայացվել է ադմիրալ Կոլչակին: Վերջում
Խան-Կուռուրսկին ւոեղեկացնում էր, որ յդ դեսլքերից Հեւոո Մուշում բեյը
ձերբակալվել է իր կառավարության կողմից նավաշանդատում ցուցաբերած
ամոթալի վարջադծի հ իրավիճակի Համար, ե միայն որոչ Հանդամանքներ
պարզելուց ՀՃեւտո, ըստ երհույթին ավելի նպատակաշարմար է դտնվել դա-
դարեցնել Հետադա պատժամիջոցները Մուշտակ բեյի նկատմամբ հ վերջինս
վերականդնվել է իր իրավունքներու մ":

Անտիուիադիր-զեկուցադրի վերջնամասում Խան-Կուռուրսկին ւով յալներ է
յում լ Էրզրումում: Զնայած Խան-Կուռուրսկին Հայտնում էր թուրքական
զորթերի մեջ տիրող վառ տրամադրության, բարոյալքված վիճակի ն. դասոլ-
ջության մասին, միաժաւմունւմվը ւիաուոում էր, որ ւմն Հւսյւո Նւվաւուսկներու| մւյ-
րբաթաղաքից Էրզրում է ժամանել զնդապետ Քյաղիմ փաշան (րստ երեույթին
կի ջայքայման այղ գործընթացները, ե իշխել իրավիճակի վրա":

Ինչպես տեսնում ենք, վերը նշված երկու փաստաթղթերն էլ անչերքե-
լիորեն վկայում են ոչ միայն Հակածեւուսխույղ Խան-Կուռուրսկու թշնամու

240 Նույն տեղում:
241 Նույն տեղում:

106

բաղյանը, որը Հայրենիքի իսկական զինվոր էր: Կուվիւումն ՎաՀան Փա-
լուստի Մուրադյանը Գլխավոր շւոաբի Հեւուսխուղ ական բաժնի ւվեւոն էր
1919 թ. սեպտեմբերից մինչե 1920 թ. ապրիլը ընկած ժամանակած ւով ա-
յանը Հուվիտակգվարդիական» Շնեուրի կողմից ներմուծված կաղ մւակերւգա-
նելի: ՎաՀան Գալուստի Մուրադյանը ծնվել է 1896 թվականին: Նա ւսվար-
ենւ ու ունում, լ ւսւոհ ծ ւծ Կո ււ ճա ում Ղ ուն ում ուա -
Դր ի Ղ ամս Ը 'Դ զ
կան դործողություններինշշ:
Երնանյան ջոկաւոի չւուսբի ւվեւոի պաշւոոնակւուուսմը ՎաՀաղգն Գալուստի Մու-
բաղյանին, որը 1919 թ. աւըրիլի 2Էից նշանակվում է Առանձին միլիցիոն
թյուն Ե կատարվ ի որ Եր ֆաղաթի պարետ կալի

22 Նույն տեղում, Ֆ.Կ - 91, ց. 3, գ. 3594, թ. 16-17:
243 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 204, ց. 1, գ. 131, թ. 26:

107

նախարար դեներալ-մայոր Արարատյանի կողմից": Մեկ ամիս անց, Վ. Գ.
Մուրադյանը նշանակում է ուուսնում Գլխավոր շտաբում, սկզբում որւվեւ
Հեւուսխուղության լ Հակած եւուսխուղության ւվեւո, իսկ այնուչՀեւոն՝ Գլխու-
վոր շտաբի պետ: 1920 թ. մարտին ուսանում է Գլխավոր շտաբի դասընթաց-
ները Երնանում, իսկ ց ամիս անդ, թուրքերի դեմ ուղ մական դործողութ-
նական: Հայաստանի խործրդայնացումից Հետո տեղափոխվում է Գլխավոր
չտար` որպես Հանձնարարությունների զծով չտաբի պետին առընթեր աշ-
խատակից: Այնուշետե, որպես Անդրկովկասի ռազմաքաղաքական իրադար-
ձությունների լավագիտակ տեղափոխվում է արադործնախարարություն է
դեկտեմբերի վերջերին նչանակվում է ՀԽՍՀ պատվիրակության արտուղար
Մոսկվայում Թուրջիայի Հեւո կայանալիք Հաշւոության բանակցություննե-
դառնալով Թիֆլիս, որպես քարտուղար առժամանակ աշխատում է Բեկզադ-
յանի մուռ` ւսըրւոդործ նախարարության ղծով: 1921 թ. օդոււոուին «Միացար-
տա»-ը ("Օ6Ե601ւ6ռուռտ 6ճաճմաոտտ ու0քշ06ո8Դ նրան դործուղում է Թավ-
բիզ` որպես իր մաքսային դրասենյակի քարտուղար, ն այղ կարգավիճակում
մնում է մինչ, 1925 թ. փետրվարը: Թավրիզում եղած ժամանակածչատվա-
ծում Վ. Մուրադյանը աշխաւոում է սկզբում որւվեւ «Միացարուո »-ին կից,

իսկ այնուծետն «ՀԱնդրարտաւ»-ին (34:06:Խ05Ը:ն4 ծսօաստտ ու0ք20624'Դ
առրնթեր, ե վերջապես «Առնդրպետառչ»-ին (30856065:05Ը:ն4 20Ըթ0նճքճուծծո-

ոճ4 /10ք20614՛7 կից դրասեն յակի ֆարսոուղար, որից Հեւոո՝ որվես դրասեն-
յակի քարտուղար ն կառավարչի տեղակալ: 1922 Թ. ապրիլին Վ. Մուրադյա-
նր Թավրիզի գլխավոր Հյուպատոսությանը կից կուսբջջի կողմից երաչխա-
վորվում է է ընդունվում է Կոմունիուռական կուսակցության չարքերը, ո-
բից Հեւոո ը նւորվում ւռեղկուի ֆւարոոուղար, այնու չեւու՝ սովակումբի է
«Տրուդ» («Աշխոռուանք») կոուվերաւոիվի անդամ-կաղ մակերիչ լ այլն: Վ.
Գ. Մուրադյանի բնակարանը դառնում Ե տարբեր կարդի գործակալների
Հանդիպատեղի: 1925 թ. փետրվարի վերջերին Վ. Գ. Մուրադյանը վերջնա-
կանասլես թողնում է Պարսկառսումնը: Վ. Գ. Մուրադյանին նշանակում են
«Անդըովեւռառ»-ի Ը3482810670քՐ") թուրք-ւզարսակական դրասեն յակի դիրեկւոո-
կայն Թուրքերը անցադիր չեն տալիս (բատ երնույթին թուրքական Հետա-
խուղությունը ւռեղեկություններ ուներ նրա դործունեության մոսին Հա-
ւոուկ ծառայության Համակարդում):

244 Նույն տեղում, գ. 132, թ. 117:
108

Վերջաւվլես, 1926 թ. մարւոին Անդրերկրկոմի որոշմամբ Վուս նշանակ-
վում է «Անդըրոլեւուսռ »-ի լիաղոր-ներկայացուցիչ Հյուսիս-արեմնո յւսն Պարս-
կասւունում, սակայն ւյն դառնում է նրա վերֆին նշանակումը, ջանի որ Վ.
Գ. Մուրադյանը աւվօրի նաբ սը ձերբակալվում է, ն դաւուսւլարւով ում է 10
ւուսրի աղ աւուսղ ըկման: Այուլես ւավ արւովում է Առաջին Հանբըաւլետության
Հատուկ ծառայությունների շնործաշւուռ կադրային ուլայի Հայրենանվեր

դործունեությունը25:

Հարկ ե ավելացնել նան, որ մի չարք անձինք, որոնք վերոչիչյալ ղա-
տաքննչական մեղադրական ակտով դատապարտվել են Հանիրավի, 1918-
1920 թթ. ժամանակաշատվածում զբաղված են եղել Հայրենանվեր աչխա-
տանքով, ե նրանց չարքում ամենեին էլ վերջիններից չի եղել 1895 թ.
ծնված պորուչիկ Միքայել Նիկիտայի Դոդոխյանը, որն ավարտել եր Հոդեոր
սեմինարիան: 1919 թ. Հունիսին նա արդեն դաշնակցական Հատուկ ծառա-
յության ՀՇետախուղական բաժնի աշխատակից էր, իսլ 1920 թ. Հուլիսից
մինչ, Հայաստանի Հանրապետության խործրդայնացումը՝ ղեկտեմբերի 2-ը
ստացված տեղեկատվության Համակարգման ԷԼ. այլ աշխատանջներշ65: Մի-
ֆայել Նիկիտայի Դողոխյանը Հայաստանի Առաջին Հանրապետության Հե-
ւուսխուղության վառ անձ ււումկանություններից մեկն էր, որը ժամանակ ւու
մունքի ոլորտին վերաբերող դործառ նություններ, յդ ռումով ունենուլուվ|
ւոււսնձին Հաւոուկ Հանձնարարություններ Հակածեւուսխուղության ւլեւո
Խան-Կուռուրսկու կողմից, իրականացնելով ձերբակալություններ, խուղար-
կություններ է Հեւուսքննություն: Եղել ես Վոն դեսլքեր ու իրադրություն-
Վ. Մուրադյանի Հանձնարարությամբ` ուղեորվելով Հայասոանի ւուսրբեր
լով Ղրիմում (խուսաւիելու| խործրդային բանակում ծառայելուց), բնակվում
Սիմֆերուլոլի Հայկական նրբանցքում տեղավորվում է աշխատանքի Հայկա-
կան մի ընկերությունում որւվես Հաշվաւված : Հետադայում Դոդոիւյանը
ակումբային աշխատանք:

Բավականաչափ Հետաքրքիր Ե նան Հայաստանի Առաջին Հանրապե-
տության Հակաշետախուղության աշխատակիցներից մեկի Մահվան Գրիգո-
րիի Երամովի կերպարը, որբ զբաղվել ե արտաքին դիտարկմամբ: Նա սկզ-

245 Տես ԲՓ ԽԷՌՕՔ- 2 2Վ66 6. 1998, ԷՐ 07-08, օոք.8-10,ՀԱ, Ֆ.Կ - 91, ց.3. գ. 3594, թ.
16-17:

76 ՀԱԱ, թ. 12-14:

247 Նույն տեղում, թ. 13-14:

109

բում աշխաւոել է Խաչառրյանի լ Հեւտադայում՝ Խան-Կուռուրսկու անմիջա-
կան ղեկավարությամբ: ԱՆտեղի չէ նշել Կուս, որ Ս. Գ. Երամովը Հակլածե-
րաշխավորությամբ ե այնտեղ աշխատել մեկ ու կես տարի: Այդ ընթացքում
նա իրեն բավականին ակտիվ ե նախաձեռնող է դրանորել, լինելով պրպտող
Հակաշետախույզի դերում, որի Համար նա պաշտոնի բարձրացում է ստա-
նում որպես դիտարկման դծով ավադ աշխատակից: Բացի այղ, կարճ ժամա-
նակով (մուտ երեջ ամիս) աշխատել ե որպես չարքային միլիցիոներ՝ Ներքին
Գործերի նախարարությանը կից Հեծյալ միլիցիայում: Ի դեպ, այդ ջոկատը
գլխավորում եր ոչ անչշայտ դաշնակցական Լենոն Քալանթարովը ե այն
Հաւոկաւվես նախւաոեհսված էր ներքին անկարդգությունների լ խոռովություն-
աշխատում է կարմիր բանակի չարքերում` Հետաղայում դառնալով Անդը-
կովկասյան ն Վրաստանի Գլխավոր Քաղաքական Վարչության (ԳՔՎ) (Յո
տ Էք»3. 1157 Հանըակացարանի ւվարեւո է այլն: Որոչ ժամանակ այնտեղ աշ-
խատելով Թիֆլիսում Արտդործնախարարության ՀՇամակարդում, զբաղվել է
օտարածպատակների բնակարանատեղավորման թույլտվության Հարցերով,
այնուծեւոն ւռեղաւվոիւվել Բաքու, ուր աշխաւոել է որւվես Բաքվի ւղարեւու-
տան Հակիչ ն այլն: Սակայն ինչպես չատերը, ի վերջո ձերբակալվել է հ ա-
նարդարացի, կեղծ մեղադրանքների Հիման վրա` դատապարտվել":
Հետաքրքրություն Է ներկայանում, Նուն Գրիգորի ԻսաՀակի Խաչասո-
բյանի կերպարը, մարդ, որն ակտիվ մասնակցություն է ունեցել Հետախու-
զական ն Հակաչեւտախուզական աշխատանքներում, եղել է Վաշաղն Գա-
լուստի Մուրադյանի մերձավորագույն զինակիցներից: Գրիգորի Իսածակի
յուն է մտել նրա կաղմակերպման սկզբնական պածից սկսած` դնդապետ
Շնեուրի Հանձնարարական-երաչխավորադրի Հիման վրա: Սկզբնական չրջա-

Գ.Խաչոաոորյանի դործունեությունը ւուսրբեր փուլերում Հեւուսխուղության լ

Հակածեւուսխուղության ղծուվ դործունեության ւմ ենաւուսրբեր ձների Հա-
մակցություն եր: Այդպիսի կաղմակերպչական-քաղաքական աշխատանքի ո-
լորտում Վ դործել է մինչն խործրդայնացումը: Գ. Խաչառորյանը 1921 թ.
փեւորվարյան աւվուուսմբութ յան ձախողումից Հեւոո ւաւվուուսքբ ների Հեւո
միասին ւոեղաւվփոխվում է Պարսկոաուումն, ուր մնում է երկուս ու կես ւուսրի:
Պաարսկառումնում դւոնված ժամանակաշըջանում Պու բացաուուվես չփումներ է
ունենում դաշնակցական էմիդրանւոների Հեւո, միաժամանկ ծառայության

248 Նույն տեղում, թ. 14-17:
110

մեջ լինելով խործրդային կաղմակերսվությունում՝ «Անդըրովլեւուսւ»-ում
Ը34210616քՐ"), ուր Նու ւռեղավորվում է իր նւխկին ւվեւո Վ.Գ.Մուրադյանի
ջանքերով: Վերադառնաղով Պարսկաւունից, Ղու ւոեղավորվում է մի ւլյու-
ղացու տանը` պածպանելով իր բոլոր կապերը հ փոխառնչությունները ղաշ-
Նւսկցւականների Հեւո:

Ի Հավելումն վերն ասվածին` մի կարեոր մանրամռսան հս: Անդրժողկու-
խորչրդին առընթեր Պետական Քաղաքական Վարչության կողմից դատա-
ւղարւոման պածին (1927 թ. Հոկտեմբեր) նրանցից կսողիտան ՎաՀաղն Փալուս-
տի Մուրադյանը (Գլխավոր չտաբի Հետախուզական բաժնի պետ) ընդամենը
Յ1 ւուսրեկան էր, ւվորուչիկ Գրիգորի ԻսաՀակի Խաչատրյանը (Հառռուկ Հանձ-
նարարությունների ղծով Հակաչշետախուղության աշխատակից) 35 տարեկան
էր, չվորուչիկ Միքայել Նիկիայի Դոդոխյանը (Հետախուղական բաժանմուն-
ֆի ւվեւո) 32 ւուսրեկաան էր, Գրիգորի Սոնի անի Երամովը (Հակածեւուսխուղութ-
յան աշխատակից) 30 տարեկան էր ն այլն: Անղժողկոմխործրդին աորնթեր
Պետական Քաղաքական Վարչության դատական կոլեգիայի նիստի որոշմամբ
նրանք բոլորը դատապարտվեցին 10 տարվա բանտարկության": Այսքանը
գտնվող այս տաղանդաշատ մարդկանց մասին, որոնք Առաջին Հանրապլե-
ւոության Հեւուսխուղության է Հակածեւուսխուղության ը նւորանին ես եղել` ի-
բենց կյանջը նվիրաբերելով սեփական Հայրենիքի աղդային անվոանդության
ապածովման չափազանց պառվաբեր ու ղժվարին դործին, որի ռաշվիրաններն
էին 1918 - 1920 թթ. ծանը, սովյալ տարիներին: Հարկ է եղածին նան ավելաց-
կավարել Հեւուսխուղ ական է Հակածեւուսխուղ ական դործունեությունը Առա-
ջին Հանրապետության դժվարին տարիներին, Հնարավորինս ապածովել երկրի
պետական անվտանդությունը արտաթին հ ներքին թշնամիներից Հակառա-
բարդադույն ոաղզմաջաղաջական հ աշխարչաքաղաքական իրադրության ոչ
կա Հնարավորությունների չրջանակներում, որւվեւղի Հատուկ ծառայություն-
ները լիարժեքորեն կայանան ն. օդտակար լինեն Հայրենիքին՝ նրա ներջին է.
արտաքին անվտանդության Հիմնախնդիրների ապածովման, Ճանրապետութ-
յան միջազդային-ղիվանադիտական Է. տնտեսաքաղաջական ղժվարություննե-
բի Հաղթժաշարման, Հաղորդակցության ուղիների անխափան աշխատանջի ա-
ւված ով ման ւեսանլյունից՝ մի խուքով Նւվաաււո են Հայաստանի Հանրավե-
տության պաշտաանունակության ապածովմանը, ե առշասարակ` ազդային

245 Նույն տեղում, թ. 2, 20:
111

ԳԼՈՒԽ ԵՐԿՐՈՐԴ

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՀԵՏԱԽՈՒԶԱԿԱՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅԱՆ
ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԸ 1918 - 1920 ԹԹ.

1. ՀՀ Հետախուղական ծառայության դործունեությունը
Հանրաղվետության տարածքում ադրբեֆանաչ-վըացական
ն թշնամական այլ ուժերի քայքայիչ դործունեության
բացածայտոման ուղղությամբ
1918 - 1920 թթ.

Հայաստանի Առաջին Հանբըսուլեւռության Հեւուսխուղական ծառայու-
թյունն իր առաջին քայլերը կատարել է 1918 թ. կեսերին:

Արխիվային փաստաթղթերն ակնշայտորեն վկայում են, անառարկելիո-
րեն վաաւտում այն մնոասին, որ ՀՀ Հետախուզական ծառայությունը ոչ միայն
աշխատել է Հայժայթել արժեքավոր տեղեկատվություն թշնամական ուժերի
կողմից նախառպլատրատովող ու ծրագրավորվող սադրանքների մասին, որը
ես փոջը ծավալի հ կարհորության աշխատանք չեր, այլե ծառայությունը
ձեռք բերելով կարեոր տեղեկատվություն, որոշակի քայլեր ել ձեռնարկել`
Հանըւաւվեւոության ւուսը ած քում:

Անդրկովկասի ն, մուանւավորաւվես, Հայատանի Հանբսուլեւռության
չուր ստեղծված աշխարծաքաղաջական բարդ իրադրության պայմաններում
Հայկական Հեւտտախուղական ծառայությունը փորձում էր ոչ միայն սեւիսկան
գության ապաշովման խնդիրները, այլ Հնարավորինս արժեքավոր
ւոեղեկություններ ձեուք բերել Թուրքիայի, Ադբբեջանի, Վրառունի, Ռու-
սաստանի հ այլ երկրների մասին` որոշակի պատկերացումներ կազմելով
վերջիններիս ռազմաքաղաքական 5 պատրատտությունների, սադրանքների,
զորքերի թվաքանակի, տեղաբաչխման, զինվածության մասին` արդյունա-

ղզծերով ւվաւոկերացում ւու ծառայության դործունեությ ւն մոսին:

112

րությունների լ ւս կաա կադրային ուեսուրսների պայմաններում Հնարւավո-
շյորջ ւփաււուսժղթերի մանըաղնին ուսում նասիրությունից: Այլ բան է ւել,
Հենց թեկուղ թուրքական Հաւոուկ ծառայությունների դեմ ւվայ ք արում: Մի
կողմից` աշխարշակալ կայսրության դարավոր փորձը, կադրերի ու ռհսուրո-
ների ոկայությունը, իսկ մյուս կողմից` նոր կաղ մավորվող ւվեւտության՝
ել ան չուի երիւուսււսըդ, չթըծված ն օւվերաւռիվ ւշ խաւունք ի փորձ չունեցող:
ւղ ւու եւ ւյլ Ւ մնում եւո ո մնո ո ում նե ։ Ա ուծան ե ձ, Հաւոու
բացառաւլ բ կողմնորոչ բը )Դ դեր կ
գործակալներին, Հայրենիքի Համար ծայրաշեղ լարված սլաշերին զորավիդ
Հարակից չրֆանների Համար լ այլն):

Հնարավորություններով Հարկադրված եր լուրջ կռիվ մղել Հակառակորդի
թուրքական դործակալները ծավալել են վաուսն գավոր դործունեություն ինչ-
ւվես սած մանի ողջ երկայնքով, այնսլես էլ բուն ՀՀ ւուսրւսծ քում` մածմեդա-
կան բուկչությանը զինելով, կաղմակերպվելով ոաղ մական ուսուցում, ձեւս-
վորելով ինքնուրույն մած մեդական կառավարություններ Ախողցիուսյում,
Կարսում, Արալիխում (Սուրմալուի դավ առ) լ Նախիջռանում, լ այդպիսով
Զանդեզուր- Ղարաբաղի միջոցով կապվելով Ադրբեջանի Հետ, դործակալա-
Փյուտը Պալինը 1919 թ. մի Հաղորդադրության մեջ՝ ուղղված ՀՀ Տարածքի,
վարչակարգի ե միլիցիայի կոմիսարին, դրում եր, որ գործակալական տեղե-

256 Էլ օթո՞ւմ ԵՑթ2682 5 1918 -1923 ու.. ԸԾօքուտք 20: ԿԽ6ՈՂ08 1 ԽԱղծքոճոօր, Շրք. 139:

113

մունքի տրամադրությանը 251: 1919 թ. սեւլոեմբերի -ին կառզիւտան Շումովը
Հեռադրում է Թիֆլիս ռազմական կցորդ ղեներալ Հ. Քիչմիչյանին, որում
ւոեղեկություն էր ւուսլիս օդոււոոււի 26-ից մինչե սեւվզտեւմբերի 4-ը ընկած
թյունների ու տեղաշարժերի մասին Բասարդեչար-Թաղաքենդ-Դարալադյաղ-
Նոր Բասյազեւո-Ղամարլու զծի վրա, ուր ւոեղի Էին ունեցել բախումներ
ֆրդական փոքրաթիվ խմբերի Հետ: Հաղորդվում եր նան Մերդենեկի ուղ-
ղությամբ քրդերի ակտիվացման, նրանց ե Հայկական կողմի կորուստների
ի զեկուցադրում Գլխավոր չտարի պետ փոխդնդապետ Այ. Շնեուրը ե Հե-
ւուսխուղ ական բաժանմունքի ւվեւոի ւզաշ ոո նակւուուսը, Ծովակալության ղծ ու
ւլորուչիկ Հ. Խան-կոտուրակին տեղեկացնում էին Թիֆլիսում առեղծված
Մուսուլմանական կոմիւոեի («Վաթանդանկլար», որի դլուխ կանգնած էր
Խալիլ բեկ-Քասումբեկովը, որը Երռանում Հայտնի եր իր նախկին լրտե-
սական դործունեությամբ) մասին, որի լխավոր նպատակը, պայքարն եր
վերածնվող ն ամրապնդվող Հայաստանի դեմ, քարոզչական Լ դործնական-
լրտեսական դործունեությունը Բաքվի, Ելիզավետպոլի, Թիֆլիսի երիտա-
սարդության չրջանում` աշխատելով իր գործակալական ցանցը ունենալ նան.
Երհանի նաշանդի մուսուլմանների չրջանում, դրամական ն այլ տեսակի
օգնություն ուուսնոււղուվ| Ադըրբեջանի իշխանություններից: Ուշադրությունը
դամները մածշմեղականներին թունավորելով ՀՀ իչխանությունների վայ-
Հայրենակիցներին զենքը թաքցնել ե չճանձնել օրինական իշխանություն-
ներին` աշխատելով իրենց կողմը գրավել վրացիներին, եզրակացնում էին,
որ ՀՇակաճայկական դործողությունների վերջնական նպատակադրումը Հա-
յաստանի տարածքային անդամաշատումն է, չթաքցնելով իրենց մտադրու-
թյունները Ղարաբաղի հ այլ տարածքների նկատմամբ53: ՀՀ կառավարու-
թյանը, այս բնույթի Հադեցած ւռեղեկույթ ուռւմնւղուց Հեւոո, մնում էր ւմ
Հրաժեշտ եղզրածշանդումների դալ ե իրական քայլեր ձեռնարկել` առպածովե-
լու Համար երկրի ու Հայ ժողովրդի անվտանդությունը, ինչը իրականում
կամ չարվեց, կամ ել կիսատ-պուտ` անորոշ Հայացքն ուղղած Արնհմուտքի
ղեկությունները, իսկ այդ գործի կարեոր օղակներից էին Ճյուսպլատոսա-
Հյոււվաւոոսությունը Հաղորդում էր ՀՀ Արտաքին Գործերի Նւսխարարին
ադրբեջանական կառավարության ն նրա դիվանագիտական ներկայացու-

25: ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 201, ց.1, գ. 168, թ. 4:
252 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 276, ց. 1, գ. 177, թ. 119:
253 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 155, թ. 13, 13 հակ.:

114

ցիչների միջ փոխանակված գաղտնի դրությունների մասին, որոնք վերա-
բերում էին Ադրբեջանի կառավարության, նրա ներկայացուցիչների ու
ությանը 257:

Առճասարակ, Հայաստանի տարածքում ապրող մաշմեդական տարրերը
լո յող վերաբերմունք չէին դրսնհորում օրինական իշխանությունների նկաւո-
մամբ, Ճաճախակի աւղվուումմբում էին, ե իրենց խոռովածույղ տրամադրու
թյուններով լարված վիճակում պաչում իչշխանություններին: Ստեղծված
վտանդոլից իրավիճակում Հատուկ ծառայությունները Հարկադրված ղզբաղ-
վում էին այս կամ այն վայրում (Ջանդիբասար, Կարս, Քասարդեչար ե այ-
լուր) Հակառակորդի ծպտված դործակալներին, Հետախույղներին ու լրտես-
ներին մերկացնելով, դրանով իսկ կանխելով նրանց Հակաշայկական
դործողությունները: 1919 թ. Հուլիսի 26-ի Հեռադրում (Վ 09782 Է 2657՝
դավառի կոմիուաը Խոսրուը Հայտնում էր, որ Հեւուսխույզ «Քուրդը» (Ալի
Ալաշվերդի) Շիչկայա ղյուղում 2 թաթարներից տեղեկացել է, որ թաթար-
ները պատրաստվում են վերցնել Բասարդեչարը, Հայերին քչելով, ակնկա-
լելով Հաջողության դեպջում Հայերին վոնդել նան Ղարաբաղից ն Ելիզա-
վետպոլից այնտեղ տեղաբաշխելով թաթարներինչ": Նոր Քայաղետի ղավա-
ուսյին կոմիսար Խոսրոււր 1919 թ. Հուլիսի Յ0-ին դնդաւվեւո Շնեուրին ուղղ-
ված մեկ այլ Հեռադրում ւոեղեկաց նում է, որ «Քուրդ» անունով Հեւուսխույ-
զը Հաղորդում է, որ թաթարները պաշանջադիր են ուղարկել Ելիզավետպոլ`
խնդրելով ուղարկել զորքեր, սպառնալով Հակառակ ղեպքում` ենթարկվելու
Հայաստանի իչխանությանը ո": Դրոյին ե ՀՀ ՆԳ նախարարին ուղարկված
1919 թ. օդոււոուի -ի Հեռադրում Գ 88) Համաղասոլը չեշւոում էր Դալլար-
Ջարդախլու-Գետարեկ-Ղալաքենդ գծի վրա տեղաբաշխված ադրբեջանական
զորքերի կողմից Զոդ-Շիչկայա չրջանին սպառնացող վտանդի մասին, խնդ-
բելով միլիցիոներներով ե այլ ուժերով չտալ ամրացնել նչված տարածքը,
ձերբաղատվելով թշնամու Հետախուզական մասերի քայքայիչ դործողու-
թյուններից» Բնուսկանաբոաը, Հայկական Հաւոուկ ծառայությունները ւոե-
վանել լ չեղոքացնել թշնամու Հակաձ սյ դործողությունները, նրա դործա-
կալական ցանցը Հայառումնի ւուսրած քում: Երբեմն էլ ՀՀ Հաւոուկ ծառայու-
թյունները բախվում եին «տեղական» բնույթի խնդիրների Հետ` կանխելով
գավառական Հայ իշխանավորների օրինաղանցությունները, կաշառակերու-

254 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 368, ց. 1, գ. 4, թ. 56:

255 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 73 (71), թ. 75:
256 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 201, ց. 1, գ. 168, թ. 12:

257 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 1, թ. 311:

115

Գլխավոր չտաբի մի գնդապետ դրում եր, որ 3-րդ Հետնեակային բրիդադի
ազատ բաց է թողնում զինված մարդկանց Ադրբեջանից Հայաստան քոչի
Համար (բնականաբար` կաշառջի դիմաց), որից ելնելով պաշանչվում էր ան-
Հապաղ ձեռնարկել միջոցառումներ` ղաղարեցնելու զինված մարդկանց
ււվօրինի անցումը սածմանովլ| 258:

1918 թ. Հոկտեմբերի 20-ի դնդապետ Շնեուրի ն դիվիզիայի Գլխավոր
շտաբի Հետախուզության զծով ավադ Համշարզ պոդպորուչիկ Սարգիսովի
Բաթումի-Թիֆլիս երթուղով Ալեքսանդըոողոլ ժաման ւած թուրքական լոր-
ֆերի էշելոնի մասին, որն այնուծեւու նՆւվաւումկադրված էր ուղղություն
վերցնել դեպի Կարո:

Հարկ ե անդրադառնալ նան Գլխավոր չտաբի Հետախուզական բաժնի
պետի օղնական պրապորչչիկ Հովսեփյանի դրության մասին` Հակաշետա-
խուղական բաժնին` կապված ադրբեջանա-թուրջական նկրտումների Հետ
Կարսի մարվի մի չարք բնակավայրերում (ինչը Հաստատվում է նան Հայաս-
յացուցչության ուլա Ա. Փուաղերարի 266 ւով յալներով, որը ւվնդում է 1918 թ.
վերչերին -1919 թ. սկզբներին թուրք դործակալների քարոզչության փաստի
մասին վերը նշյալ ւուսրածքում)261: Հեւտախուղ ական ւաքւիուիադրում Հաղորդ-
վում էր, որ ուուսը ված ւոեղեկությունների Համաձայն, «Շուրայի» (այուվես
կոչված «Միլլի Շուրա», Կարսի մարզում դւոնվող մած մեդական «ինք նավա-
բությունը») նախկին Հփոխպրեզիղենտ» Ալի Ռիզան փախչելով Բաթումիի
բանտից, Թիֆլիսով անցել է Ղարաչախ, այնտեղից ել Աղբաբայի չրջան,
որից Հեւոո՝ Զարուչաւոով Օլթիի շրջան (1919 թ. Հուլիս), ավելացնելով, որ
կասկածներ չկան, որ Ադրբեջանը ձդտում է Աղբաբայի, Զարուչատի, Արդա-
Հանի հ Օլթիի չրջանում ստեղծել «երկրորդ Ղարաբաղ, որ նկատվում է
նան վրաց-ադրթեջանական Համադաշնակցություն, որ Ախալքալաքի դա-
Յ00 վրացական զինվորներ: Պրաւպորչչիկ Հովսեփյանը տվյալներ էր բերում
թաթարների` ֆրդերի Հետ Համաղործակցության մասին, որ այդ կապակ-
ցությամբ զրույց է ունեցել Էրզրումում դտնվող անդլիական չտաբի դնդա-
ւլեռ Ա, Ռառւլենաոնի Հեւտշ22: 1919 թ. մոսյիսի 24-ի օւվերառռիվ Հեւուսխուղո-
կան ամփուփադրում փոխգնդապետ Շնեուրը ջուրդ-թաթարական հ. թուրջ-

258 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 201, ց. 1, գ. 168, թ. 32:

255 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 222, ց. 1, գ. 24, մաս 11, թ. 413:

266 Պուադեբար Անտուան (1878 -1955 թթ.) -- հնագետ, պատմաբան, օդարու, քարտե-
զագիր, միսիոներ, որը լավ հայերեն գիտեր. -Տես ՊԼ Ղ7ուճոա, նշվ. աշխ., էջ 402:

261 Տես Ա. Տեր-Մինասյան, Անտուան Պուադեբարը եւ Հայաստանը// «Բանբեր Հայաս-
տանի Արխիվների», 2004, Ի/2, էջ 97:

262 ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 201, ց. 1, գ. 168. թ. 38:

116

ղանյանը 1919 թ. օդոստոսի 22-ի ԸՎ 1134) ղեկույցում` ուղղված ՀՀ ՆԳ
կան փոփոխության չենթարկվեց նան 1919 թ. երկրորդ կեսին, վրացիները
չարունակեցին իրենց քայքայիչ-քարովչական աշխատանքները Արդաշանի
աղմուկը ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ վրաց վաշ ւոոնական անձն կողմից նասխա-
ւե Համարվող Հարցերի նկլուոմոաւքը 265: Վրացական կողմն իր Հակաձ այկական
1920 թվականին: Հետախուզական բաժանմունքի 1920 թ. սեպտեմբերի 3-ի
ջական իրավիճակից, 1920 թ. Հոկտեմբերի վերջերին` կապված թուրքական
սպառնալիքի Հետ, ել ավելի ակտիվացրեցին իրենց դործողությունները՝

263 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 73 (71), թ. 21:

264 Նույն տեղում, թ. 126:

265 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 353, թ. 80:

266Հայաստանի Հանրապետության արխիվ (Բոստոն), թիվ 25 /25:

117

Բաթումիից զորքեր տեղափոխելով Արդաշանի ե Արդվինի մարզ, ինչի մա-
սին վկայում են 11-րդ Կարմիր Բանկի օւվերաւոիվ բաժանմունքի ւվեւոր,
կոմիսարը ն Հեւուսխուղական բաժանմունքի ւվեւոր Անդըկովկասի վերաբե-
ըյոլ իրենց բազաւորական դրության մեջ267 Այս Հանդաման,քն չառ խորա-
քափանցորեն է նկաւոել ՀովՀ. Քաջազնունին. «վրացիները շոռ վարվեւոօ-
րեն (աւելայնեւմ՝ Վուսեւ ցինիկաբար) օդուում Էին Հայ-թուրքական ու Հայ-
քաժարական Հակառ ակութիւններից՝ իրանց ւսըւոօնեւսլ դիրջը ամրացնելու
Համար: Յենւելու| թուրքերի ու թաթարների վրայ կամ ուվառ աղով, թէ ւյն
ուղղութեամբ կր չիտկեն իրանց ճակաւրը, անելանելի կացութեան մեջ էին
դնում մեղ ու Հարկադրում` իրանց պանկութիւններին յարմարւելու: Աղպա՝
երեսները մեր կողմը դարձնելով, մեղ մերձենալու (կամ մերձենալու մւոււ--
դրութիւն ուցադրելով), կաշկանդում Էին ու որոշ չափով ածաբեկում Վոււեւ
աղբբեյջանցիներին:

Քաղաքական շանւուժ էր աս, որ մեծ ւոռււսվելութիւն էր ւուսլիս վրացի-
ներին ու ւաւվածովելցնում նրանց դլերիշխանութիւնը » 265:

Հեւոն աբար, վրացիներն օդավելով Հայատանի Համար սւոեղծված ւն -
Նւվւաււո աղաք ական կացությունից, սկւտիվացնում Էին իրենց ուսղ մւս.ք ա-
ղաքական դործունեությունը ն Հեւուսխուղությունը սածմանկից բոլոր
շրջաններում` Հավակնություններ ներկայացնելով Արդածանի ն Կարսի
չրֆանների ւուսրած քների նկառոմամբ՝ Համագործակցելով ադրբեջանական
իշխանությունների Հեւո, չնայած Տ. Դեվոյանցը այդ մւուքի Հեւո Համաձայն
չէ, ասելով, որ «վրացիները այսւռեղ չեզոք Էին, եվ Կարսի նածանդի մեջ
չունէին իրենց գործակալները »255, ինչը սակայն չի Համւուվաւոււաիւննում
իրականությանը: Արդածանի շրջանում վրացիների կողմից սերմանվող
խուճւաւղային ւորամադրությունների մաին է վկայում Հետախուղական
բաժնի ւվեւոի ւվաշւոոնակաւուսը Հ. Խան-կուռուրակու 1919 թ. սեպտեմբերի
13-ի (Բ թօ 496) ղեկուգղադիրը: Հենվելով դործակալական ւով յալների վրա,
Հ. Խան-Կուտուրսկին Հայտնում էր Արդածանից անգլիական ներկայացուց-
չությունների Հեռու ման ն մարզի ֆրիուոոնեւսկան բնակչության շրջանում
ւուսրած ված խուճաւվի մասին, նշելով, որ օրեցօր աճող ւուսդնւուվի ւկայման-
ներում վրացիները չեն Հեռանում Արդածան ջաղաքից ն շրջակայքից, ուլ
սելով վրաց դեներոլի ժամանմանը կալված Արդածանի մարզի Հյուսիսա-
յին մ ւի զբաղեցման Հեւո, ղորքեր կենւորոնացնելով Աջարիայում, Ախող-
ջալաքի լավառումմ2Թ:

267 Տե՛ս ԷԼուօթոծու Է քո625 8 1918 -1923 ու., ԸՇօթոււտ Ո010/ԿՏՇԵՂՕՑ 1 ԽԱղՇքոոյծօր, ՇԼք.

595 -596:

268 Յովհ. Քաջազնունի, Հ. Յ. Դաշնակցութիւնը անելիք չունի այլ եւս, էջ 17:

262 Տիգրան Դէոյեանց, Կեանքիս դրուագներից // «Հայրենիք» (Բոստոն), 1946, Վ2 (253),
Մարտ-Ապրիլ, էջ 106:

270 Տես ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 73 (71), թ. 148:

118

1919 թ. Հոկւոեւմբերի 20-ի Հետախուզական ւաքւիուիադրում կաւվիւռան
Մուրադյանը ե Դոդոխյանը նշում են, որ Աղբաբայի, Շորադյովի ն Ջարու-
չաւոի շրջաններում թաթարները շարունակում են կաղմակերպվվել` ջայլեր
ձեո նւսրկելու| իբը թե ւվաշւուլանվելու Համար Հայերի Հնարավոր Հարձակու-
մից: Դրանում ընդգծվում էր, որ Թուրքիայից, Ադրբեջանից լ Վրառոանից
եկած էմիուասըների կողմից քաժարական բնակչությունը Հրաձրվում է ընդ-
դեմ Հայառումնի աւվուուամբ ական դործողությունների, ինչի մաին ւոեղին է
նկաւոում 5. Դեվոյանցը. «Ինչւլէս եւ միշւո, նրանք դերադառւում Էին դոր-
ծել ոչ կանոնաւոր վօրջով` եւ այդ դեւլքում նրանք կարող Էին վուուսծ Լի-
նիլ յաջողութեան մ էջ: Յաջող աւվուուաքբութիւնը կը սոեղծեր «Հարաւային
Աղերբեյջան» կամ Թուրքիա ուսՀ մ ւսն կունենար Արփաչայի Հեւո: Իսկ ան յւս-
ջողութեան դեքում իրենց թոյլ կը ւորուեր մեղադըելու Հայերին մմ Էն
ւոեսակ վայրադութիւնների ու բոնութիւնների մ էջ, որոնցից ոչ տմ էն ւսն -
դամ կարելի է խուսափել ւավաւուսմբութիւնները ճնչելու ժամանակ:

Հայաստանի դեմ ւաւվուուսքբութժեւսն լոււսդոյն ժամանակը թուրքերը
նկաւոում Էին ձմեռը, երբ Հայկական կանոնաւոր զօրամաւերի դործողու-
թիւնները խիուռ ծանը եւ ղժուարը ւզիւտի լինէին դրտի եւ մանաւանդ Կարսի
դաչւոի անանցանելի ձիւների ւվաուոճ սու ով: ԱՀ թէ ինչու յայւոնի աւազակ
ֆիւրդ Սելիմը եւ Քերբալայ Հաջի Աբաս օղլին Տաճ կառուանի եւ Աղերբէջա-
նի դործակալների Հեւո յունոււսը 12-ին (1920) Գեդիրչին եւ Զարուչադ դիւ-
ղերի մեջ ընդծշանուր ժողով եին Հրաւիրել Զարուչադի եւ Աղբաբայի չրջան-
ների քաթժարներին: Այդ ժողովը որոչում է, որ Զարուչադի եւ Աղբաբայի
քաթարները չառ կարճ ժամանակի մեջ ւզիւոի Հրաժարուին Հայասումնի Հան-
ըաւվլեւոութետն ճանաչելուց եւ բոնի ուժով ւվիւոի Հեռու նես Հայկական
ւվաշւոօնէութիւնը այնտեղից»27:

Ադըրբեջանի կողմից ՀՀ դեմ ձեո նւսրկվող դաղոնի ուսղ մրսկան նՆւսիոս-
ւվաւորւաււոությունների, ադրբեջանա-թուրք ական դործակալների ֆայքայիչ
Հակաձ յկական դործունեության մոսին է վկայում Ադրբեջանում ՀՀ դի-
վանադգիւուկան ներկայացուցիչը Արտաքին Գործերի նւսխասըւսրին ուղղված
1919 թ. սեւլեմբերի 22-ի (Վ 932) Հաղորդադրության մեջ. «Համարյա մ Էն
օը Բադւում Հրաւուսըակւող ռուսերեն լ թաթարերեն «Ադըրբեյջան» թեր-
թում լույս են ւոհսնում Երեւանի, Նախիջեւանի, Շարուրի, Օրդուբադի,
Սուրմուղուի շրջաններում բուսկւող թուրքերի կողմից յիշատակադրեր, յայ-
ւուսըարութիւններ, դիմումներ թէ Ադրբեջանի կառավարութեւտն լ թէ Դաշ-
Նւսկից ւվեւոութիւնների ներկայացուցիչների, որոնցով աշխաւոում են վար-
կաբեկել Հայառուանի Կուռ արութիւնը ու նորա վարչական ւվաշւոօնեու-
թիւնը, նկարադրելով բաղ մասոեսակ բոնութիւնների, Հալածանքի լ կողո-

271 Տիգրան Դեոյեանց, Կեանքիսդրուագներից// «Հայրենիք» (Բոստոն), 1946, Վ2 (253),
Սարտ-Ապրիլ, էջ 106-107:

119

պուտի դեպքեր, ուղղված թուրքերի դեմ», որոնջ կաղմակերոլված էին
տաճկա-ադրբեջանական դործակալների կողմից ՀՀ դեմ ավազակային Հար-
ձւսկումխերի Համ արշ73, Նւվաաւուսկ ունենւղու| խարխլելու Հայկական ւվեւու-
տեղեկություններ ծր պարունակում ինչպես Զարուչատի չրջանի ջրդերի
զինվածության, նրանց առաջնորդ Սելիմ մոլլա Բրո-օղլիի Համադործակ-
ցության մասին թաթարների հ առկա կապերի մասին Աղբաբայի չրֆանի
թաթարների առաջնորդ Քերբալայ Մաշմեդ Հաջի Աբբաս օղլու Հետ, վրացի-
ների աջակցության մասին վերջիններիս նրանց Հակաշայկական դործողու-
թյուններում 27: Նմանոառոիւզ ւոեղեկաւովություն է Հաղորդվում Վե 1919
թ. նոյեմբերի 23-ի Հեւուսխուղ ական ամիուիաղրում Գ Դ, որի ւուսկլ ուռոր
ներբ կատարող պոդպորուչիկ Խաչատուրյանը հ բաժնի պետի օղնական
ւվոդպորուչիկ Դոդոիսյանը: Դրանում նշվում էր, որ նոյեմբերի 21-ին վրա-
ցական ղորադումարտակը Արդաշանից մեկնել է Խանախ դգյուղը` Ախալցխա
ուղռորվելու նպատակով, որի Հրամանատարը՝ կապիտան Կվիտաշվիլին
մնացել է` իր ւորամադրության ւուսկ ունենոււղլով 80 ռվինանոց դումմար-
ւուսկ 25: Հետախուղությունը Հայթայթելով ւոեղեկաւովվություն, փորձում էր
դրանք ժամանակին Հրամցնել իչխանություններին` կանխարդելիչ քայլեր
թղթում Հետախուղական բաժանմունքի պետի օղնական պրապորչչիկ Հով-
սեփյանը Հայտնում եր Զալդիրի (Զըլդըը), Աղբաբայի, Զարուչատի ե Շորա-
գյալի չրջանի Հյուսիսային մասում թաթարների նախապատըաստություն-
Հայտնված ադրբեջանական էմիսարների մասին, որոնք բերել ծին մեծ քա-
նակությամբ դրամ հ. ղինշանդերձանք: Նչվում եր, որ Ախալքալաքից եկած
զորախաղեր ադրբեջանական բանակի սպա Ուսուբովի գլխավորությամբ,
որը դործուղվել եր Կարսի մարզ` ապստամբություն կազմակերպելու Հա-
մար: Ամերիկյան մայորի այն Հարցին, թե ինչու՞ են ՀՀ տարածքում թա-
թարները վպորախաղեր անցկացնում, Ուսուբովը պատսախանել է, որ այն
պատկանում է Ադրբեջանին, սպառնալով, որ չուտով դրավելու հեն այդ տա-
րբածթր՝ ֆչելով վարչակարգին: Ընդգծվում եր, որ թաթարները զինված են
«Լյուիս», «Մաքսիմ-1» ղնդացիրներով, ունեն 3 քնդանոթ, որոնցից 2-ը
դտնվում են Գրենադերնայից արեմուտք դանվող Ղրզրլ-Քիլիսայ գյու-

272 Հայաստանի Հանրապետության արխիվ (Բոստոն), թիվ 69ա / Լա, պահ.12, դ. 5:
233 Նույն տեղում:

27 Տե՛ս ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 204, ց.1, գ.133, թ. 31:

275 Նույն տեղում, թ. 35:

120

ղում, իսկ մյուսը` Գրենադերնայից Հարավ` Կարոայվլյալ դյուղում: Տեղեկու-
Անդրկովկասում դաշնակիցների դլերադու յն կոմիոաը դնդաւվեւո Վ. Ն. Հաս-
կելին (1878 - 1952 թթ.276) ի դիտությունշ:

Հետախուղությունը ձղւտում էր Հնարավորինս իր կողմից ձեռք բերվող
տեղեկատվությունը ավելի ճշգրիտ դարձնել, քանզի այն դրվում էր վար-
բեւրն էլ` ւյն Հաշվառելու ւվարադայում՝ դառնում դործողությունների
ծրադիր ՀՀ իշխանությունների Համար: 1919 թ. նոյեմբերի 11-ին վարչւուվե-
վրա դնելով սեւիսկան ւած սկաղորը լ Հեւուսխուղությունը: Հայտնվում էր
կական միլիցիան ն վարչակարդը, որից Հետո չալդիրյան թաթարները Համե-
րբաշխվելով պարուշատցիների Հետ, Զուրզունայի մոտ դիրքեր են գրավել,
ներ ու կողուվոււոներ են Հրաձրվել Բաղախլի է Ղոնջալի դլյուղերում, որի
ենթարկվելու օրինական իչխանություններին՝ անձետնանք են անցել:
Ավելին, թաթարները Հակառաջարկներ են անում` Հայկական կողմից պա-
Հանջելով մաքրել Զալդիրի ե Արդաշանի չրջանները: Ի վերջո, Համոզվելով
կոնֆլիկոր խաղաղ միջոցներով Հանդուգալուծելու ււվարդյունության մեջ,
զորքերը դրավում են Նովուլոկրուվվ|կան է Կոչաբուրը, ավելի ջան 3000-ոց
կողմը ւուսլիս է 2 ղոծ, 12 վիրավոր, որից Հեւոո Կարսի մարզի Զարուչաոռի է

276 Հասկել Վիլյամ Նեֆյու - 1919 թ. հուլիսի 5-ից մինչն 1920 թ. օգոստոսի 17-ը՝
Դաշնակիցների Գերագույն կոմիսարը Հայաստանում:
277 ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 200, ց.1, գ. 353, թ. 108-109:

121

ւուսրարություն են ւուսլիս իրենց օրի նաւլաչւոության մասին, խնդրելով
րանները:

1920 թ. Հունիսի 17-ի Հեւուսխուղ ական բաժանմունքի դաղւոնի ամիո-
ւասդիրը (Վ 19) ւոեղեկաւովվություն էր ւվարու նակում ոչ միայն Թուրքիա-
յում, Վրառոասնում լ Ադրբեջանում ւռեղի ունեցած վերֆին կարեոր իրա-
շրջանում ւռեղի ունեցող խմորումների մոսին: Ատիուիադրում Հեւուսխու-
զական բաժանմունքի ւվեւոի ւվարւուսկանությունները կատարող Հ. Խան Կո-
մասին, որոնք Բուղանլու "Լյուղը վերածել Էին աւվուուսքբների բացաձւայւո
փորձելով իրենց կողմը գրավել Ջելալիի ֆրղերին, ե վատացնել Հայ-պարս-
երով հ Հորդորներով կանխվել են, իսկ լարվածությունը, որ թուրք-ադրբե-
ւզարսկական սածմանադծում` վերացվել, որում որոշակի լում ս ունեցան Հե-
փադիրը. Ադրբեջանի Զինվորական նախարարը կարգադրել էր զինվորական
մարդ, նշելով սւսկայն, որ ւյն ւովել է ընդամենը 2000 նորակոչիկ, ինչը
րբողչությամբ, որոնք խաղաղ դոյսկցության կոչ ես արել երկու ժողովուրդ-

278 Նույն տեղում, գ. 249, մաս Լ թ. 79, 117:
2: Մ. Սիրզոյեան, Հայաստանի Հանրապետութեան հետախուզութեան պատմութիւնից//
«Դրօշակ», Պաշտօնաթերթ Հ. Յ. Դաշնակցութեան, թիւ 2 (1574), Ապրիլ, 2002, էջ 113-114:

122

ների միջն, դրա Հետ մեկտեղ ավելացնելով նան, որ Ադրբեջանի Զինվորա-
կան Նւսխւսըւսը գեներալ Սամեդ բեկ Մ Հմանդարովը էլ6 Հոկւոեւբերի, 1855
թ. - փետրվար, 1931 թ. Հրաման ե արձակել Ղարաբաղի լեռնային մասի
զինաթափման մասինչտ0: Իսկ Հետախուզական բաժանմունքի 1920 թ.
Հունվարի 22-ի ամփուադիրը (Վ 10 - այն ստորադրված է Հետախուզական
բաժնի պետ կապիտան Վ. Մուրադյանի ն պրապորչչիկ Մ. Դոդոխյանի
կողմից) տեղեկություններ է պարունակում ադրբեջանական դործակալների
ու լրտեսների ջայքջայիչ դործունեության մասին Կարսի մարզում, ւիւաււոեր
բերելով նրանց դործունեության մոսին Օլթիի մարզում, որւոեղ Հակա-
Հայկական քայքայիչ գործունեության Համար Նաղարլինր ամսական 100
Հազար ո. կովկասյան բոներով դումար էր Հատկացրել քուրդ առաջնորդ Զի-
յա բեկ Հաչիմբեկովին: Ամփոփադրում նչվում էր թաթարական ուղեկալնե-
րի մասին Զարուշատի Նովուլոկրովկա, Խորոչեկա, Գրենադերակայա բնակա-
վայրերում, ինչպես նան թաթարների որոչման մասին` իրենց դյուղերից
բորներին, մեղադրելով նրանց ՀՀ կառավարության Հետ վարած բանակցու-
թյունների Համար: 1919 թ. դեկտեմբերի 11-ի Հետախուզական ամփուա-
դրում Ավ 8) նշվում է թուրք-թաթարական ձղւուան մոսին «շուրաներ»
ասւռեղծել ոչ միայն ՋԶարուչատում լ Աղբաբայումն այլն ուր որ Հնարավոր է,
՛ միավորել դրանց դործունեությունը Էրզրումի կոմիտեի գլխավորութ-
յամբ" Ադրբեջանա-թուրքական ադրեսիան Հաճախ ել եղրվում էր վրացա-
կան Հաւոուկ ծառայությունների ջայջայիչ դործունեության Հեւո, ինչի մււ--
սին է վկայում Հայկական բանակի Երեանյան խմբի չտաբի օպերատիվ Հե-
ւուսխուղական ււիուիադիրը, որը վերաբերում է 1919 թ. օդոււոոսի 20-ից
Մարտիրոսովի Հաղորդագրության, Կալվիջարից թաթարները պատրաստվում
են Հարձակվել Բասարղեչարի վրա` Հավաքելով չուրջ 2000 Հոդիանոց ջոկատ
Ասկեր բեկի գլխավորությամբ»: Ադրբեջանա-թուրքական այդ ադրեսիվ
նկրտումների մասին է վկայում Տ. Դեվոյանցը. «Աղերբեյջանի թաթարների
Նախիջեւանի կողմից եւ Արեւելից Զանգեզուրի վրայ, միայն լրացնում
Հաուուսւու ում է Վոււեւ մեր դործակալների լուրերով Էրզրումում կայացած
գաղտնի ժողովի մասին, որ որոշել Ե ամբողջ ուժով Հակառակուհլ Հայերի
մուտքին Տաճկա-Հայկական նաշանդները, նոյնիսկ եթե պետք լինի պատե-

280 Նույն տեղում:

281 Նույն տեղում, թ. 41:

282 Նույն տեղում, թ. 37:

283 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 155, թ. 126:

123

րբաղմիլ մեծ ւվեւոութիւնների, Դաշնակիցների Հեւո »284: Ուչադրավ է ես մի
փաստ վրացական կողմի երկղիմի վերաբերմունքի մասին Հայաստանի
նկաւում աքը, այն մշւուսկան անկայուն աղաք ական կուրսի մոսին, որ վա-
րում էր «եղբայրական» Վրաստանը բլոկադայի մեջ գտնվող ն, թչնամինե-
բով չրֆապատված Հայաստանի նկատմամբ` թողածածկված եզրեր փնտրելով
ադրբեջանական կողմի Հետ: Այսպես, ՀՀ զորքերի գլխավոր Հրամանատարի
շտաբի Հետախուղական բաժնի 1920 թ. Հունիսի 3-ի ամիուխադիրը (Վ 18)
արժեքավոր տեղեկություններ է Հաղորդում այն մասին, որ դեռնս 1918 թ.
վրաց-Շայկական պատերազմի ժամանակ Բորչալուռւմ վրացական իչխա-
նությունների կողմից կազմակերպվել է Ժողովրդական դվարդիա` չուրջ
1000-1500 թաժարձերից կաղմված, որն էլ 1920 թ. կեսերին մրոցվել է
ադրբեջանական զորամասերի մեջտ»: Ակնչայտ է վրաց-ադրբեջանական մեր-
ձեցումը, փոխծամաձայնեցած դործողությունները ընդձանուր չշաճերի ւռե-
սանկյունիլց256: Դա Հառւուսովում է Վոււե ւյլ ւիւաուռերով|. Կաքավորական բւո-
2), Հոկտեմբերի 4-ին Վրաստանի կառավարության կողմից Ադրբեջան է
ուղարկվել 5000 Հաւո երեք դյույմանոց արկ, Հրացան լ ւիւամնիուշւոշտ5: Իսկ
ների Համաձայն, վրացական կառավարությունը Ադրբեջանին վաճառել է
մււաը քողնվել է Լյակում, իսկ մի մուն ուղարկվել է Բւթու288: Ւսկ արդեն
Հետախուզական բաժնի 1919 թ. դեկտեմբերի 11-ի ամփուադրի Համաձայն,
Վրատտանի կողմից Ադրբեջանին ուղարկվել է մել դումարտակ՝ 8 դնդա-
դիրներով 48 ուղլաների ուղեկլյությւաքը 259: Վլրասոանը կովկասյան ւում մւյ-
սին պատկերացումները կառուցում էր սեփական էդոիզմի վրա, Համադոր-

284 Տիգրան Դէոյեանց, Կեանքիս դրուագներից// «Հայրենիք» (Բոստոն), 1945, 5 (250),
Սեպտ. - Հոկտ., էջ 95:

285 Նույն տեղում, գ. 33, թ. 33:

286 Դա երնում է մի շարք փաստաթղթերից, որոնք առնչվում են Ռուսաստանի հարավում
գործող Կամավորականբանակի ռազմաքաղաքական գործունեության հետ: Գ. Պետրոսյանը
նշում է այդ կապակցությամբ,որ 1919թ. հոկտեմբերի վերջին Անդրկովկասի ռուսական հետա-
խուզությունը Կամավորական բանակի վարչությանպետին ուղղված զեկուցագրում հաղոր-
դում է, որ վրացիներին մահմեդականների հարաբերությունները ամրապնդվել են Ադրբեջանի
հետ կնքված երկրորդ ռազմաքաղաքական բնույթի գաղտնի դաշնագրով (1919թ. սեպտեմբեր),
որն ուղղված է Ռուսաստանի հարավի, ինչպես նան Հայաստանի դեմ, որը լրացվեց թուրք-
ադրբեջանական ռազմական գաղտնի դաշինքով (1919թ. հոկտեմբերի 29),որնիր սուրծայրե-
րով դարձյալ ուղղվածէր հայերիդեմ. - Տես Գ. Պետրոսյան, Հայաստանի Հանրապետության
դիրքորոշումը Անդրկոնֆեդերացիայի ստեղծման հարցում (1919թ. օգոստոս - 1920 թ. ապրիլ)
//« Բանբեր Երնանի Համալսարանի», 2006, Է 1 (1183, էջ 34:

287 ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 204, ց. 1, գ. 133. թ. 30:

288 Նույն տեղում, թ. 33:

285 Նույն տեղում, թ. 38:

124

նական, ւ թե թուրքական կողմերի Հետ, ինչը Հաստատվում ե նան Հետա-
խուղական բաժանմունքի 1920 թ. Հունիսի 17-ի ւռեղեկադրով Գ 19), որում
փաստեր են բերվում ինչպես Կաղզվանի չրջանի Օրթա-կալա վայրում տե-
ղաբաշխված թուրջական ասլյարների ջոկատների ն նրանց Համադործակ-
ցության մասին Դիլխերանսկի ու Ջեմալինսկի ջրդերի Հետ, այնպես էլ Ար-
դաշանից ղեպի ՀՇարավ-արեմուտք գտնվող Կաղնախսարչի Ջամալ, Զաջի է.
Իբրաչիմ բեկերի ե վրացիների միջե՝ ի դեմս մաշմեդական դիվիզիոնի պետ
Բախչի բեկի, միլիցիայի պետի օդնական Սեիդ բեկի ն Դադիդուլսկի ավա-
դլիշ20: Հեւոախուղական բաժանմունքի ւվեւոի վաշ ոո նակառւուսը Հ. Խոան-Կկո-
ւոուրսկին է ւվոդւորուչիկ Մ. Դոդոիւյանը ււաուոեր ես բերում Խուիի շրջա-
Կում կաղ մակերւզված «Բաթումիի մուսուլմանական բնուկչության միլիցիոն
էր վրացի-մուսուլմանների՝ նրանց մատակարարելով զենք, ռաղմամթերջ ն.
պարենը, որն էլ Հենց ադրբեջանա-վրացա-թուրքական Համադործակցութ-
յան մոսին է վկայում:

Այդ տարիներին թշնամին ակտիվ գործունեություն եր ծավալել նան
Շարուր - Նախիջնանում, ուր ինչւվես ընդգծում է Ռ. ՀովՀաննիսյանը, դեռ.
1918 թ. թուրքերը, ստիպված լինելով դուրս գալ Երեանի նաշանդից, այ-
դուչանղերձ, Թողել եին որոչ թվով սպաների` մաշմեղական ազդարնակչու-
Մ կորպուսից, ժխտելով, սակայն, որեիցե կապ նրանց Հետ նե մտցնելով
վերջիններիս ղդատալիքների ցուցակի մեջ: Հայկական Հետախուզական ծա-
ռայությունները ստիպված էին Հակաղղելու Հակառակորդին՝ ձեռնարկելով
Համ մաղաւոււաիւնն դործողություններ: Այուվես, 1919 թ. Հունվարի 8-ին Դու--
վալուից Երեան դիվիզիայի Հրամանատարի Հասցեով ուղարկված Հեռա-
դրում (Վ 116) ջոկաւոի ւլեւո դլնդառլեւո Դոլուխանովը ւռեղեկացնում էր սլո-
րուչիկ Բաղալյանցի ե Յապոնի միջոցով իրեն Հասած դործակալական Հետ-
ախուղական տվյալների մասին` Պարսկաստանից, Օրդուբադից հ Նախիջնա-
նից Շարուր ներթափանցող թաթարական ուժերի, ավելի քան 700 թուրքա-
կան ասկյարների մասին, որոնք Խալիլ-բեկի ն Յուսուպ-բեկի գլխավորու-
թյամբ Հակաձ այկական դործողություններ Էին ձեո նարկումմ295:

1919 թ. մարտի 1-ին ՀՀ զորքերի Գլխավոր չտաբի Հատուկ բաժան-
մունքի կողմից ւվաւորւաււով ած Հույժ դաղւոնի ղզեկուզադրում Գ 127, որն
արժանանում է Զինվորական Նւսխւսըւսրի ուշադրությանը, Հաւոուկ նշվում
էր նոր ձեւավորված «Նախիջնան-Արազդայան» Հանրապետության մասին,

290 Նույն տեղում, Ֆ.Պ- 200, ց.1, գ. 33, թ. 48:

251 Հայաստանի Հանրապետության արխիվ (Բոստոն), թիվ 25/25:
292 Ռ. Հովհաննիսյան, Հայաստանի Հանրապետություն: Հատոր 1, էջ 469:
255 ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 33. գ. 212, թ. 13:

125

նչելով, որ դրա առաջացման դլիավոր ւվաւոճ առը դառ նիբասաը յան իրադար-
ձություններն են՝ իբը թե Հայկական ներխուժման դեմն առնելու ն մաշ-
մեդականների կյանքն ու դույթը ւված պանելու Համար: Դրանում առվում
էր, որ այդ Հանըւավեւոության դեներալ-նածանդավեւոր Ջաֆար Ղուլի խան
Նախիջնանոկին է, օդնականը՝ Կասղաբեկ Թաիրովը, ղորքերի Հրամանառուըը՝
Քերբալայ Ալի խան Նախիջռանոկին (Ջաֆար Ղուլի խանի որդին), իսկ Հա-
յաււուսնի սած մանին մուո դործող ջոկաւոի ւվեւոը` Բադրամ խան Նախի-
ջնանսկին: Փաստեր էին բերվում զինուժի մասին, նչելով, որ կա մուռ 100
Հուլանոց ուլայություն նհ 2000 զինվոր, որոնք ւվաւո շաճ ղինվածություն
ունեն` զինամթերքի որոչ ւվակառություն ղղալով: Զեկուցադրում ընեդգծ-
վում էր, որ Նւվաւուսկադրումը Արաղդայանի Հանըւավեւոությունը Ադրբեջա-
նին միացնելն է, ինչի Համար բանակցությունների նւզատակով փետրվարի
28-ին անգլիական դնւսց քով Կարսի «Շուրայի» անդամ Աբբոա-Ղուլի-բեյի
ղեկավարությաւքը. ւպաւոդամավորություն է ուղարկվում Թիֆլիս-Բաքու-
Ելիզավեւտպոլ` Ադրբեջանից սւուսցվելիք օգնության ակնկալիքով: Խան-Կո-
ւոուրսկու կաղ մած կարեոր այս ղեկուցադիրը արժանանում է ՀՀ Զինվո-
րական նՆւսխւսըւսրի ուշադրությանը 294: Նախիջռանում Հակաոււսկորդի Հակա-
Հայկական դործողությունների, դործակալական անցի մոսին Հետաքրքիր
ււաուոեր են ւվարունւսկվ ում Հատուկ բաժնի ւվեւոի 1919 թ. մւսրւոի 13-ի ղե-
կուցաղրում Գ 136), որի ւուսկ սւոորւդրել է Հանձնարարությունների ղծուվ
ուվա ւվզոդպորուչիկ Բաշինջաղյանը: Փաուեր Էին բերվում «Նախիջռանյան
Հանբըւսուլեւռության» մոսին, նշելով, որ այդ Նւվւաուսկով Թիֆլիս-Ելիզավեւո-
պոլ-Բաքու է ուղարկվել Բադրամ խանը, ընղդծելով, որ անգլիացիները
նրան շառ սիրալիր են ընդունել սկզբունքորեն ընդունելով Նախիջռանյան
այդ կառավարության նւվաւումկները: Ասվում էր, որ Բադրամ խանը արժա-
Նւսցել էր ընդունելության Վլրասուասնի վարչւաւվեւոի ն Արուքին Գործերի
Նւսխոսըարի կողմից, որոնք չնործավորել են վերֆինիս նախիջնանյան կառա-
վարության Հաջողությունների կաւլակցությամբ` Հայասոանի դեմ ոլայքա-
րում, խնդրելով ողջունել ւիսուաւլւանծ քաթարական ղորքերին: Նչվում էր,
որ ՔԲադրամ խանի նպատակներից մեկն ել Ելիզավետպոլից ե Բաջվից օզ-
նության ձեռքբերումն է փողով լ զենք ու զինամթերքով, որ խուովարար-
ներն ունեն Պարսկաոռումնից բերված մեծ ջանակությւաաւքը փաքվուշւոներ,
զինվորական Հրաձանդավորումը անգկացվում է թուրքական ն սդրբեջանա-
կան սպաների կողմից, որոնց ղեկավարում էր Խալիլ բեյր: Այդ կապակցութ-
յամբ Վււե նշվում էր, որ ձերբակալվել է Նախիջնանյան կառավարության
Հրաձանդով Երեան ժամանումծ Հաջի Ռիզա Քատումբեկովը՝ լրտեսության
մեղադրանքով, որից ւկածանջվել է վճարել 100 Հաղար ռուբլի ւոուդանք ն
Հեռանալ Թավրիզ, նչելով, որ Նախիջնանի ն Բաջվի միջե պաշպանվում է

294 Նույն տեղում, թ. 61:
126

կայուն Հեռադրակապ` Թավրիվ-Թեչրան ղծով: Տեղեկատվության մեջ
նշվում էր Վււե, որ ւավուուսքբ ների Համար ւանձրաժեչւո Հաղորդակցությունը
իրականացվում է Մակու-Բայաղետ-Ղարաքիլիսա զծով:

Ուշադրավ ւոեղեկաւովություն է ւվաարու նակում Հետախուղական բւո-
Քուլպի չրջանում Ադրբեջանի ակտիվության մասին, նշելով, որ դրության
տերը Շամիլ-բեյ Արդլինակին է` Պառնխաուտ դյուղից, որն իր տրամադրութ-
էին", ավելացնելով, որ Ադրբեջանից մեծ քանակությամբ դրամ ե. 50 ասկ-
յար` սպայի գլխավորությամբ ուղարկվել Ե ջարողչության ն ջոկատների
կազմակերման Համար՝ խոչընդուռելու Քուլսվի դրավ մանը 257: Հետախուղա-
կան բաժնի պետ փոխդնդապետ Այ. Շնեուրը Արտաքին Գործերի նախարա-
բին ուղղված 1919 թ. Հունիսի 21-ի դիմումաղրում չեշւոում էր թուրքերի
ֆայջայիչ աշխատանքի մասին Նախիջեանի չրջանում, ե մասնավորապես
թուրքական «Միություն ն աոււսջադիմություն» կազ մակերպության կոմի-
ւոեի ւաղիւուււոորների ծավալած դործունեության մասին` խոչը նդուռելու Հա-
յերի վերադարձը Հարազատ բնակավայրերը: Հետաքրքրություն ե ներկա-
դաղտնի զեկուցադիրը (Վ 00156) ուղղված ՀՀ զորքերի Հրամանատարին,
որից պարզվում է, որ բրիտանական զինվորական ներկայացուցիչ դեներալ
9. Պ. Պլաուղենի Նախիջեւանում եղած ժամանակ քաթարները բողոքել են
Հայկական իշխանությունների անօրինական դործողություններից, է
մասնավորապես Հայկական Հակաշետախուզության կարգադրությամբ ձեռ-
Նւսըկված իբը թե Հոչ մի ւվաւոճ աո» չունեցող ձերբակալություններից,
չատերը սկսել են դուրս դալ Նախիջնանիցո": Հենց այդ Հանդամանջն էլ
վկայում է Հայկական Հաւոուկ ծառայությունների նախաձեռնողական դոր-
ծողությունների մասին Նախիջնանի չրջանում: 1919 թ. Հուլիսի 8-ի Հեւտա-
խուղական օպերատիվ տեղեկատվության մեջ ճինկնիչը Հայտնում եր, որ
իրավիճակը չատ տադնապալի Է Զանդեղուրում, , Համաձայն Շաշթախթի
Հրձանի պետի Հաղորդագրության, նկատվել է մաշմեդական Հեծյալ Հար-
յուրյակի տեղաչարժ լեռներում Հյուսիսային ուղղությամբ, թուրթերի ն
ֆրդերի մի ջոկատ` մոտ 8000 Հոդի նախապատրաստվել է Հարձակվել Իգղի-
բի վրա, ն. այդ նպատակով Հուլիսի 6-ին Հակառակորդի կողմից ուժեղ Հրա-
ցանաձղություն Ե կատարվել (Ալի-Մամեդ գյուղի տարածքից) Հայկական

255 Նույն տեղում, թ. 75:

296 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 204, ց. 1, գ. 133, թ. 37:

257 Նույն տեղում, թ. 38:

298 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 155, թ. 41:

255 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 73 (71), թ. 67:

127

դիրջերի աչ կողմի վրա, որին Հայկական զորամասը Հակաշարված է տվել:
Հաղորդվում էր, որ Սադարակից մուս 500 զինյալներ Հուլիսի 5-6-ին Մե-
չադի Ալոսկեր Գամզանի դլխավորությամը Ենդիջայից ժամանել են Բո-
յուջ-Վեդի, սակայն Ենդիջայի ներկայացուցիչները զգուչարբար դիմել են 3-
բԴ դոեդի Հրամանառսուրին՝ խնդրանքով իրենց սկուսկալներին ուղարկել Բո-
յուք-Վեդի՝ Համողելու Համար ենթարկվել օրինական իշխանություննե-
րի ո300: Դա վկայում է Հայկական իշխանությունների կողմից ձեոք բերած
որոշ Հաջողությունների մաին մած մեդական բուսկչության Հնաղանդեց-
մանն ուղղված աղաք ականությունում, որին Նւվոււոել են ւււ Հեւուսխու-
զական ծառայություններն իրենց ւսրդյունավեւո ւսշխւուուսն քով:

1920 թ. Հունվարի Յ-ին Հեւուսխուղական բաժանմունքի ւվեւո Մուրադ-
յանի լ նրա օգնական ւլոդւոորու չիկ Խաչառրյանի կողմից ՀՀ վարչււվեւոին
ներկայացված ւռեղեկադրում առվում էր Նախիջնանի շրջանում թաթարների
խռովության, դրանում թուրքական ուսղ մական ուժերի մուանւկցության,
Խալիլ փաշայի նախաձեռնությամբ Նախիջնանում Հրավիրված Արալիխի,
Վեդիբասարի լ Միլիստանի ներկայացուցիչների (Թուրքիա) Համագումարի
մասինյո: Իսկ 1920 թ. Հունվարի 22-ի ամփոփադիրը (Վ 10) վկայում է
Ադրբեջանի ջայջայիչ դործունեութժյան մոսին ոչ միայն Նախիջնան-
Շարուրում, ւյնւլես ել դաղւոնի Ջանդեղուր ուղարկած թուրք ուլաների լ
աակյարների մասին` ւաւվաւուսմք բության կաղ մակերպման Համար. ավելին,
ադրբեջանական կառավարությունը զինվորական Հարկից ւղ աւոել էր ֆրդա-
կան դյուղական Համայնքները, որի դիմաց վերջիններս ւվասըւուսվորվում
Էին ւու Հրաձիդներ` Հանդերձամքով, զենքով ու ձիով, ջանի որ Նւխւառես-
վում էր ֆրդական զորաւմաւերի կաղ մակերպվում Սուլթանովի դգլխիավորու-
թյամբ322: Կուլիւուսն Մուրադյանի լ նրա օգնական ւվոդղվորուչիկ Դոդոիւյա-
նի 1920 թ. ւեւորվարի -ի Հաղորդադրության մեջ նշվում էր Շարուր-Նա-
խիջնանի շրջանում ւոիրող իրադրության, Բոյուք-Վեդիում թաթարների
կենւորոնաց ման մասի ն303:

1920 թ. որոշ Հեւուսխուղական ւոեղեկադրեր ու ղեկուղադրեր Հեւուս-
ֆրջիր ւո| յալներ են Հաղորդում սդրբեջանա-թուրքական փոխչծամաձայնեց-
ված դործողությունների մասին Շարուր-Ն ախիջնանում, Սուրմաղույում:
Կարսի մարզում, Ջանդիբաւարում, որի մասին վկայում է ուս Տ. Դեվոյան-
ցը: «Մեր դործակալների ւոեղեկութիւնները լոյց են ւուսլիս, որ Հայառուանի
մած մեդական բնակչութիւնը մւսնառորաւվես Կարսի Նասծ անդի մէջ եւ Շա-
բուր-Նախիջեւանի չրֆաններում չեր ուղում Հաչշւոուիլ Հայկական իշխանու-

300 Նույն տեղում, գ. 27, թ. 293:

301 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 200, ց.1, գ. 441,թ. 41,.Նախիջնան-Շարուրը 1918-1921 թթ., էջ
165:

302 ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 204, ց.1, գ.133, թ. 42:

303 Տես Նախիջնան-Շարուրը 1918 -1921 թթ., էջ 166-167:

128

կական ուղաների ու զինուորների օդնութեւաքը կաղ մուկերվում էր զինուած
խմբեր ու ւվաւորաաւուում ւաւվուուսքբուել Հայաստանի դէւմ»307: Հետախուղա-
մաշմեդական շարժման ակտիվացման, թուրք-ադրբեջանական դործակալ-
մասին: Հաղորդվում եր, որ թաթարները չաճադրդոված լինելով ֆրղերի
Հաղար ռուբլի, որ Նախիջնանյան ուժերի դլխավոր Հրամանատարը ղարձել
է Քերբալայ Խան Նախիջնանսկին, որը սկսել է զբաղվել քրդական ջոկատ-
Կերի կաղմակերպմամբ` սպասելով 500-600 Հոդիանոց Հեծյալ ջոկատի, բաղ-
մաթիվ սպա-Շրաշանդիչների ժամանմանը5:

1920 թ. մւսրւոի 20-ի ւսյդ ւոեղեկադրում Հայւոնվում էր Սուրմալուում
մած մեդականների ւկւոիվության մասին, ւրձւասնադրելով, որ Քուլպում
Շամիլ-բեկ Այրումլինսկու մուտ, բացի տեղական ավաղակախմբերից, կան
ուղտերով Քուլպ Ե ուղարկվել զինամթերք:4: 1920 թ. ապրիլի 5-ի Հետա-
խուղզական ամիուխադիրբ վկայում է Բայազետի սանջակից Նախիջնան ժա-
մանած թուրք աակյարների մասին, որոնց գլխավորում էին Ջաֆար Ղուլի
վոյանցը հե պոդպորուչիկ Դոդոխյանը Հայտնում էին, որ Նախիջեանի չրջա-
նի թաթարները գլխովին զինվում են, սովորում Հրացանաձղության արվես-
ւոր, ինչւվես Նու Բաքվից սւուսնում դնդացիրներ::5: 1920 թ. ււլրիլի 23-ի
ամիուիադրում (Վ 15) վարու նակվում են ւիւաուոեր Նախիջնանում դւոնվող
մանման մասին, որոնք իրենց Հետ բերել եին 17 միլիոն ռուբլի:

16) տվյալներ եր Հաղորդում չարուրյան ուժերի Քաշ-Նորաչենյան շտաբի
մասին, որբ գլխավորում եր թուրք սպա Օսման փաչան, որը Զանդիբասարի
Հեւո կաւլեր Հառւուաոռելու Համար ուղիներ էր որոնումմ310: 1920 թ. մայիսի
23-ի ամփուփաղիրը (Վ 1 տաղնաղլ եր արտաշայտում չրֆանում տիրող

304 Տիգրան Դէոյեանց, Կեանքիս դրուագներից // «Հայրենիք» (Բոստոն), 1945, Վ 4(249),
Յուլիս-Օգոստոս, էջ 84:

305 ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 200, ց.1, գ. 33, թ. 11-12:

306 Նույն տեղում:

307 Նույն տեղում, գ. 427, մաս 11, թ. 252:

308-Նույն տեղում:

39 -Նույն տեղում, թ. 262:

316 Նույն տեղում, թ. 279:

129

ռազմաքաղաքական իրավիճակի վերաբերյալ, Հայտնելով, որ դրամը ե փամ-
փուչտը Նախիջնան է մտնում Ադրբեջանից Պարսկաստանի վրայով` մաք-
սանենդային ուղիով:1, իսկ 1920 թ. Հուլիսի 6-ի ւաքւիուիադրում Գ 20)
Հայտնվում եր Մակվից Յայջի ե Վ. Ազա (Ջուլֆա կայարանից 10 վերստ
Հեռու) ժաման ւծ սուվարիի մասին` 125 մարդով է երկու թուրք ուլաների
ուղեկցությամբ, Էղիֆ բեյի կողմից ակնկալվող Հարձակման մասին
Ցգիլխախի (Ջանանաբ) նե Գողթանի վրայ: Եվ վերջապես, ՀՀ զորթերի
Գլխավոր չտաբի 1920 թ. սեպտեմբերի 25-ի Հետախուզական ամփուիադիրը
արդեն վկայում է Կարմիր խործրդային զորքերի ոհալ ակտիվացման մասին
Նախիջնանի չրջանում, ընդգծելով Կարմիր զորքերի գրեթե կեսի անմար-
ւոունակության մասին:13, ինչը Հեւուսդա ււաուոերու| չՀառւուսովելց:

ակտիվացման մասին տվյալները, թեկուզ, 1920 թ. թուրք-Հայկական սպա-
տերազմի նախապատմության տեսանկյունից. բավականաչափ Հետաքրջիր է
Գլխավոր չտաբի Հետախուզական մի ամփոփադիր (Վ 8), որը վերաբերում Է
ծավալված իրադարձություններին ու ղանաղան անցքերին: Ամփուփադրի
Հեղինակը՝ Հանձնարարությունների զծով սպա Լ. Բաշինջաղյանը անդրա-
դառնում է Կարսի մարզի որոշ ղորամաւերում իշխող կարգուկանոնին, չեշ-
ւոելով|, որ չնայած ձեո Նւսըկվ ած միջողառումներին, դասալքությունը շյո-
թուրքական զորամասերում իշխող իրավիճակին, թուրք սպաների լայն քա-
րողչության մասին Կարսի մարզի բնակչության, հ մասնավորապես ջրդերի
մեջ ընղղեմ Հայերի: Տեղեկաղրում նչվում եր, որ մարզի թուրքական
բնակչությունը լավ ղինված է, փաստելով, որ Կաղզվանի օկրուդի Նախի-
ջն անի շրջանում, Դիդորում լ ւյլ դյուղերում, ինչւվես Վււե. Կիզիլ-Զախ-
չախ (կամ Ղրզրլ-Զախչախ) կայարանում թուրջերի կողմից մթերքի մեծ
պաշարներ են կուտակվել: Վերջնամասում նչվում եր Շաշթախթի թաթար-
սին Արալիխի չրֆանում (Բաչքենդ, Օրթաքենդ, Շախլեր հ այլ գյուղե-
բում): Հետաջըջիր է նան ՀՀ զորջերի Հրամանատարի օպերատիվ-Շետա-
խուղական ւաքիուի դիրը, որում ւո| յալներ ես բերվում մինչե օդոււոոսի
սին: Դրանում Հաղորդվում էր, որ Էրզրումում կազմավորված ժամանակա-
վոր կառավարությունը որոչել ե դրավել Կարսի մարզը` ընդչուպ մինչե
Արփաչայ, նչելով Հետախուղության նպատակով թուրք սպաների կողմից

311 Նույն տեղում, գ. 441, թ.122:

312 Նույն տեղում, գ. 33, թ. 40:

333 Նույն տեղում, գ. 427, մաս ԼԼ, թ. 383:
34 Նույն տեղում, գ. 92, թ. 60:

130

սին, որ Հայատանի ւուսըած քում մած մեդականների բոլոր աւվուուսքբու-
թյունները ւոեղի են ունենում թուրքական դործակալների ցուցումներով,
Նչվում եր, որ Հայկական զորամասերի կողմից դուրս չպրտվելով Նախի-
եանի ն. Շարուրի չրջաններից, թաթարական բանդաների լիդերները իրենց
դործունեությունը ւռեղաւվոխել ես Կարսի մարղ: Անճիուիադիրն ուղարկ-
կասում Դաշնակիցների դլերադու յն կոմիուը Վ. Հասկելին Հանձնելու Հա-
որում Տ. Դեվոյանցը լ Մ. Դոդոիւյանը Հայտնում էին, որ Զալդիրյան
աւվուուսքբ ության Նւխօրյակին մի թուրքական դունդ՝ 00 Հողի, ուղարկվել
է Մերդենեկի ուղղությամբ, որից 300-ը մեկնել են Օլթի, սակայն Դեր-
ուղարկել Երզնկայի ուղղությամբ, որ իբր թե Զալղդիրյան Լչրլդրրյան)
կել են կազմակերպել չեթնիկների խումբ ն դործել ՄՍարիղամիչի ուղղութ-
վիզիայի նախկին պետ Խալիլ բեյր մի ջանի թուրք սպաների ու ասկյար-
ները` Քյամիլ Աբդուլլա Օղլին, Վեյսալ Յուսոււլ օղլին, որոնք նսծանդա-
պետի խնդրանքով Հանձնվել են վերջինիս, ավելացնելով, որ ձերբակալված-
նիուոր-նախոսդած ին ի դիտություն:ր: 1920 թ. Հունիսի Յ-ի Հետախուզական

3/5 Նույն տեղում, թ. 387:
316 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 427, մաս 11, թ. 249:
37 Նույն տեղում, գ. 271, թ. 172-173:

131

նույնիսկ մոլոկանների Համաձայնեցված դործողությունների մաին թուր-
ջական Քյամիլ փաշայի բանակի Հետ, ինչի Համար էլ Բաչքեյ հ Բեքջեյ եին
ժամանել 4 քուրք աւլա լ 15 աւվլյար, իսկ Նոր Սելիմում խորչրդակ-
ցություն եր տեղի ունեցել Կարսի մարզի մոլոկանների ներկայացուցիչների
Հեւո318: Այո Հանդամանքը, որ ՀՀ կառավարությունը Համեւմաւուսբ աը լավ
Հունիս-Հուլիս), այդ թվում նան Դենիկինի Կամավորական բանակը ներ-
կայացնող դնդապետ Գ. Դ. Լեսլիի՞ժ ծավալած Հետախուվիչ, քաղաքական
ուղղվածություն ունեցող դործունեության մասին` կալված մարզում ռու-
ակնՀայտորեն վկայում է Գլխավոր չտարի Հետախուղական ն. Հակաշետա-
խուղական բաժանմունքի լ ւոեղում նրա Համմողաւուախան ուոորաբաաժաան-
ման կողմից ծավալած բավարար դործունեության մասին, ինչքան էլ որ
Լեսլին ջողածածկված էր գործում, որպես զինվորական Հետախույղ պած-
պանելով դաղտնապածության կանոնները: Հայկական կողմին պարզ է
դառնում, որ Կահավորական բանակին կից այուլես կոչված «Հատուկ խոր-
Հրդակցության» Հանձնարարականով ՀՀ կառւավարությունում վերջինիս
զինվորական հ քաղաքական ներկայացուցիչ Լեսլին Վարսում բանակցու-
թյուններ է վարում մաշմեդական ներկայացուցիչների ն թուրքական 12-րդ
ֆրքրության մասին Հայերի, անդլիացիների հ ռուսների մին իշխող Հարա-
բերությունների մասինչտ, ինչը կարծում ենք, չատ լուրջ չպետք է ըն-
դունել, քանզի արդեն այդ ժամանակ ակնչծայտ եր ինչպես Մեծ բոլչեիկյան
Ռուսառումնի զբաղվածությունը ներքին խնդիրներով, է թե այն, որ Կումութ-
վորական բանակը, Վրանդելը ե բոլորը միասին վերցված ի վիճակի չեին
Հաղթող ղուրս գալ այդ ՇՀակամարտությունից: Ինչեիցե, զնդապետ Լեսլիի
1919 թ. Հունվարի կեսերի Հանդիւվումը «Շուրայի» լ թուրքական Հրա-
մանատարության Հետ, ինչից ՀՀ զինվորական իշխանությունները ն կառա-
վարությունը, Հետախուզական մարմինները դարձյալ տեղեկացված էին,
առաջ բերեց Հայ Հասարակական-քաղաքական չրջանների դժդոչությունը, Է
այդ կապակցությամբ Հունվարի 21-ին Ս. Տիգրանյանը դնդապետ Լեսլիին
ուղղված գրությամբ պածանջեց բացատրություն տալ Կարսի անգլիական

38 Նույն տեղում, գ. 33, թ. 33:

315 Լեսլի Գեորգի լՅուրի| Դմիտրիի |01.04.1887 թ. - 02.02.1957 թ.) - (01.12.1917 թ. -1920
թ. -Կամավորական բանակ ) |: 4. 5. Լ ուոու Բօքոչօ օՓուօքօ8 Լ6:օքՅոԵՒ0ԻՕ 111804 8 ԻՕ,Ել
Իթ ՄԷ Շաօ11 8015, 1917-1922 ոո., ՇոքճԹՕՎԻԵԹ Խողծթոճոել, 61ք. 266, 481, 537, 595, 730:

320 Տե՛ս Գ. Պետրոսյան, Հայաստանի Հանրապետության հարաբերությունները Ռուսաս-
տանի ոչ խորհրդային պետական կազմավորումների հետ , էջ 156:

132

թե արդյոք եղե՞լ է մւուսդրություն «Հառւուսռել ոչ թե Հայկական, ւյլ մու-
սուլմանական կառավարում ռուս Նսծանդւաալեւոի ւլլխավորությամբ »321
Դրան Լեսլին Հունվարի 22-ին ւզաւուսմխւսն ում է, որ «Կարսում ւզաշւոոնւա-
կան խոսակցություն ջաղաքական խնդիրների շուրջ չեմ ունեցել, սակայն
անգլիական զինվորական Նւսծանդաւլեւո դնդաւլեւո կ, Թեմապերլեյին խոր-
Հուրդ եմ ւովել, որ այդ ծանը վիճակից դուրս դաղլու Համար անձրաժեչւո է
Նասծ սն դաւվեւո նշանակել աղ դությամբ ռուսի, որն անմիջաւվես կալի մեջ
կլինի Հայատանի կառավարութեւն Հեւո: ԻՄ կողմից երբեք չի ւված սնջվել
Նած անդում Հասւուսոել մուսուլմանական կառավարում »32: Այս ամենը ւււ Ի-
կայն Լեւլիի դործունեության նկաւում աքը ղժղոչությունը խորացնում է,
իսկ Երհանի «Ժողովուրդ» թերթը 1919 թ. ԻԿ 10-ում ւվասրղ աւլես դրում է,
որ «դեներալ Դենիկինի ներկայցուցիչ դնդաւվեւո Լեսլին ինքնագլուխ բա-
Կակցությունների մեջ Է մտել անգլիական գնդապետ Կ. Թեմպերլեյի Հետ ն
Հակաձսյկական ւզրուղադանդա է վարել Երռանում, Էջմիածնում լ ձում
է անգլիացիներին Հակադըրել մեղ Հեւո: Նրա Նւվաւուսկն է Կարսի Նասծանդում
սւռեղծել ռուս-ժաթարական վարչակաղ մ »323: Ը ուռ այդմ ՀՀ ւվառլամենւոի
ժողովրդական խմբակցությունը ւված սնջում է ՀՀ խորՀրդի Նւխադգածու-
թյանը՝ Հարցում անել Արտաքին Գործերի լ Զինվորական Նասխւսրարներին,
թե Հայւոնի՝ է րդյոք իրենց, որ «Կաքավորական բանակի ներկայացուցիչ
ղնդ- Լեսլին բայ ւսրձւսկ կերպով աղիտացիւս է մղում Հայ ժողովըդի ն Հա-
յաււուսնի Հանըսուլեւոութետն դեմ լ Ճիչշւո է արդեօք, որ ղնդ. Լեսլին
առնում է Զինվորական մինիստրութիւնից 1000 ռուբլի ամսական ն եթե
ոնում է, ւլա ինչ դումարներից»:27: Բնուսկանաբւաը, ՀՀ ւվառ լամենւոի 1919
թ. փեւորվարի 11-ի նիուոր անդրադաոնում է ւսյդ խնդրին ն արւուսծ այւոում
իր վերաբերմունքը, բերելով ււաուոեր, փորձելով բացաձայւոել, թե ով է Լեւս-
լին, ում է ներկայացնում, ինչ ւզաշւոոն ունի:25, սակայն չառ Հարցեր էլ չեն
Հրաւվարակվում: Թե ինչու, դա սկնծայւովում է ՀՀ կառավարության ն
զինվորական իշխանությունների դործունեության խորքային ծալքերում
կոււուսկված Նուոված ք ներից: ԱկնՀայտորեն Հասկանոսլի էր, որ ՀՀ կառա-
վարությունը, ուսղ մական դերատեսչությունը ն Համ աուվաւոււախան կառույց-
ները, այդ թվում լ Հեւուսխուղ ական ծառայությունը ւորձում Էին դաղւոնի
կաւլեր ւվածել Ռուսառումնի Հարավի ոչ խործրդային ւվեւուսկան ն այլ կաղ-
մավորումների Հեւո, որոնք կարող Էին խորչրդարանական, աղաք ական
ւուսրբեր չած արկումների, թյուրըմբոնման ւոեղիք ւուսլ : Դրանից ելնելով, ՀՀ
Արտաքին Գործերի ն զինվորական դերատեսչությունների ղեկավարները

32: ՀԱԱ, Ֆ.Պ- 200, ց. 1, գ. 164, թ. 4, 10:

322 Նույն տեղում, թ. 5, 11:

323 Նույն տեղում, թ. 6, 14:

324 Նույն տեղում, թ. 17:

325 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 198, ց. 1, գ. 15, թ. 133:

133

Հավաստիացրին, որ Կամավորական բանակի գնդապետը չի չարաչածել իր
դիրջը, ե որոչակի ՀՇակածշայկական դործունեություն չի ծավալել: Այստե-
Համադործակցության փաստը, սակայն այլ բան է պարզել, թե ինչ անփու-
խորչրդարանական բամբատանքի ոլորտը` տեղիք տալով կրքերի բորբոքմա-
րող ՀՀ չուրֆը:

Հետախուղությունը որոշակի ւռեղեկւաւովություն ուներ դրեթե բոլոր
ռաշմանակից չրջանների, Վրաստանի ն Ադրբեջանի Հետ վիճարկելի Համար-
վող տարածքներում սիրող իրադրության, դրանցում ընթացող տեղաչար-
ժերի, նհ ռազմաքաղաքական բնույթի լուրջ փոփոխությունների մասին: Իսկ
1919 թ. մայիսի 2-ին ՀՀ մինիսոր-նախադածին Հասցեադրված Հեռադրում
(Վ 45) դնդապետ Զինկնիչը Հայտնում եր, որ միլիցիոն դեղի Հրամա-
նատարի տվյալներով ապրիլի 23-ին Յաղուբլիով դեպի Ջիլ են ուղեորվել
Նովոսարատովկա ն Նովոիվանովկա, չեշտելով, որ այդ մասին Զինվորական
նախարարը Հրամայել է տեղյակ պածշել վարչապետինչ4: Հետախուզական
է բերում Ադրբեջանի քաղաքականության մասին Բաջվի ն Ելիզավետպոլի
միատարը էթնիկական վանդված»ո Ամփոփադիրը Հավաստում էր Ադրբե-
ջանի կառավարության ցուցումով Ղազախ-Օքյուզլիի ն Գետաբրեկի չրջան-
ները դործուղված Հետախույվների մասին, որոնց առաջ խնդիր է դրվել 1)
վարչակազմի Հետ միասին պարզել, թե ինչ ժամկետում հ. ինչքան Հետնալ
ու Հեծյալ պարտիզան կարող է տալ բնակչությունը, որպես Հավաքակայան-
ներ նչելով Ղաղզախ-Օթյուվլին ն Գետարբեկը, 2) պարվեցնել պարտիզանա-
կան ջոկատների կազմակերպման Համակարդը, 3) պարզել, թե ինչքան զենք
ու վինամթերջ, փամփուչտներ, կապի միջոցներ (Հեռախոս, Հեռադրաթել)
կա բնւկչության մուռ328: Հենվելով Հեւուսխուղությունից ուուսցված դործա-
կալական ւռեղեկությունների վրա, գեներալ-մայոր Հախվերդյանը Զան-
դեղուրյան իրողությունների Հետ կապված, փաստեր եր բերում Ադրբեջանի
սած մանւաքերձ դուռում Օքյուզլիում է Գեւռաբեկում, Ղաղախում գտնվող
ներով նե 50 Հետեակով: Այնուչետն ասվում էր, որ զորթերի Հրամանաւումըը

326 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 73 (71), թ. 10:
327 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 204, ց. 1, գ.133, թ. 31:
328 Նույն տեղում:

134

Հրամայել Է Դիլիջանի ե Նոր Բայազետի ջոկատների պետերին մշտական
գործակալական Հետախուզությամբ ստուգել իրադրությունը Ղազախի ն
կասկած չկա, որ Հայաստանի ն. Ադրբեջանի միջ, ռազմական գործողու-
ներում կկենտրոնացվեն կանոնավոր զորքեր Դիլիջանի կամ Ղարաքիլիսայի
ե Բասարդեչարի վրա Հարձակվելու Համար":

որից Հատկապես տուժել են ելիզավետպոլցիները, իսկ Արեչի, Նուխու ն Շե-
մախու գավառներում Հայերի թիվր երկու անդամ պակասել է, որ նախա-
ւվաւորւաււոություններ է ւռեսնվում Ջանդեղուրի վրա Հարձակվելու Համար,
ինչի Համար դոկտոր Սուլթանովը ձգտելով «խաղաղ» ճանապարչով նվաճել
Զանդեղուրը, երեք լեղլուներով թռուցիկներ է տարածել` կոչ անելով միա-
նալ Ղարաբաղին»: 1920 թ. մարտի 20-ի ամփոփադիրը դարձյալ փաստում
է Աղրբեջանի կողմից իրականացվող Հակաշայկական քաղաքականության
մասին Ելիզավետպոլի նաշանդի լեռնային մասի նկատմամբ, նչելով, որ այդ
արչավանքը գլխավորում են Խալիլ ն Նուրի փաշաները, խնդիր դնելով զի-
նաթափել Հայերին, միաժամանակ դեներալ-մայոր Նովրուղովի գլխավորու-
թյամբ Է քուղեդիցիոն կորչզուս ուղարկելով Ջանդեղուը՝ մուռ 5000 Հոդի
Ադրբեջանը Համառորեն ձդտում եր տիրել նան Ջանդեղուրին, ոչ մի մի-
ֆոցի առաֆ կանդ չառնելով, կաշառելով տեղական թաթարական լիդերներին,
երբեմն էլ` դիմելով Թուրջիային: Այսպես, 1919 թ. Հոկտեմբերի 20-ին Հե-
բեջանական զորքերի ե տեղական ավազակախմբերի կողմից Հարձակում է
ձեռնարկվել Զանդեղուրի վրա` Կկարաբարա, Ադարակ, Եղվարդ ե Ուջանիս
գյուղերի ուղղությամբ, սակայն ադրբեջանական զորքերը ետ են շպրտվել,
որի Հետնանքով սկսվել է ղասալքություն, ուստի Ադրբեջանի կառավարու-
թյունը որոշում է կայացրել նոր ղորաշավաք անցկացնել":

1919 թ. նոյեմբերի 9-ի Հետախուզական ամփուխադիրն էլ ավելի ցայ-
րում, որն այնտեղ է ուղարկում նոր մեծաքանակ ուժեր՝ 1 Հեւոն կային դի-
վիզիա (3 դունդ` ամեն մեկում` մոտ 3-5 Հաղար մարդ), 2 Հեծյալ դունդ
(800-ալկան սվին), 8 թեթե, 4 Հաուբիցային թնդանոթ ն 400 Հեծյալ ջուրդ,

322 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 73 (71),թ. 190:
330 Նույն տեղում, թ. 168:

331 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 33. թ. 12:

332 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 204, ց. 1, գ. 133, թ. 29:

135

զորքերին դլխավորում եր դեներալ Ալի աղա համայիլ օղլի Շիխլինակին |23
ւաւվրիլի, 1865 թ. - 18 օդոււոոսի, 1943 թ.), իսկ Հեծելաղորը` դեներալ Եդի-
դարովը, իսկ ջրդերին` դոկտոր Սուլթանովի եղբայրը` Սուլթան բեկ Սուլ-
ներով ե 2 լեռնային թնդանոթներով:տ: 1919 թ. նոյեմբերի 4-ի ամփուա-
Մուրադյանը նշում էր, որ ձդտելով Հարձակվել Ջանդեղուրի վրա, դոկւոոր
Սուլթանովը ղզանդեղուրյան դործողությունների ղեկավարությունը վաւուս-
Թուրքիայի միջո 355: ԱՀա այուվիսի ւվւուոլլւսո ելի ուժեր էր օդուսդործում
կան նշանկություն ուներ: Կռուլիւռւն Վ. Մուրադյանը 1920 թ. մայիսի 20-
ի դաղւոնի ամւիուիադրում Հայտնում էր, որ Ադբրբեջանի դործողու-
ընդծձանուր աւվուոււքբ ու թյանո336:

բավ ականաչաւի Հաւռաւկ դրսեորվում Էին Երհանից ոչ Հեռու գտնվող Զան-
դիբասարում, Բոյուք-Վեդիում ` մածմեդական բուսկչության խոռովարարական
Տ. Դեվոյանցը. «Բայց թիկունքում, ԶՋանդիրբառարի մէջ` Իգդիրի շրջանի,
Ղամարլուի եւ Շարուր-Ն ախիջեւանի սածմանների մօւո, դրութիւնը ւաւելի
կերպեին ժողովուրդը, կր Հայթայթեին նրանց Շարուր-Ն ախիջեւանի չրֆա-

333 Նույն տեղում, թ. 31:

34 ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 276, ց.1, գ.183, թ. 53. «Յառաջ», 10 դեկտեմբերի, 1919 թ.,
«36ք6211128281Ե», 6 ո6ոճ6քչ, 1919 ո.

335 «լճոօթոթոք Էք265 8 1918-1923 որ.», ԸԾօք:աու 07 ԿՇԷՕ8 ք ո1ուծքոճղօ8, օք. 350:

336 Նույն տեղում, էջ 386:

337 Այդճպատակով Ադրբեջանի առաջնորդները բացահայտ օգտվում էին Թուրքիայի
պաշտոնական աջակցությունից, երբեմն էլ այցելելով Կ.Պոլիս, ինչի մասին, օրինակ, վկայում
է Տ. Դեվոյանցը Փարիզ՝ գեներալ Գ. Ղորղանյանին ուղարկված 1919 թ. հոկտեմբերի 28-ի
զեկուցագրում (Հ:46): Դրանում ասվում էր, որԿ.Պոլիս է ժամանել Ադրբեջանի վարչապետ
Յուսուֆ Վեզիրովը, որը հանդիպումներ է ունեցելհայտճնի թուրք գործիչների հետ,ինչպեսնան
պայմանավորվածություն ձեռք բերել հետախուզության ղեկավարների՝ Բիգա բեյի ն Ջինգուն
Կարա Վալս|գիֆի, ն մասնավորապես Զիխնիբեյի հետ.- Հայաստանի Հանրապետության
արխիվ (Բոստոն), թիվ 17/ 17, պահ. 12, դ. 3, թ. 75:

136

նից Արաքսի վրայով ղ Ենք եւ ւիւամիուչւո: Այս նոյն դործակալները բնակ-
չութեսն ւյն մււաի վրայ, որ կշուղեր յայտնել իր Հաւաւուսը մութիւնը Հա-
յաււուսնի կառավարութեան, ճնշում դործ կը դնէին, դիմելով ձերբակալու-
թեանց եւ այլ բոնի միջոցների: Այս թշնամական բոյնը, որի մեջ էին Հա-
մախմբ ւում միշւո Հարաւից եկող ւուսճ կական եւ Աղբբեյջանի մարզիչները,
դաղւոնի կերպով ղեկավարւում Էին Հայաումնի աղըբեյջանական ներկա-
յացուցչի կողմից եւ իրենից ներկայացնում էր մի ւռոեսալկ ամրոց, որը ւվեւուք
է խաղար մեծ դէր ւյն դեւվքում, երբ սկսուէր ընդանուր ւվաւոերաղ մ մս -
մեդականների կողմից Հայերի դեմ, որով|Հեւոեւ. Պու կը ոնուէր ւվեւոու թեան
մւյըւաք աղ քի ֆթի ւուսկ, շուռ մօւոիկ»335: Այդ իրադարձությունների սաղմ-
Նւավորմոան Հենց սկզբից Հայկական Հեւտախուղական ծառայությունը բավա-
կանաչւաւի ւոեղեկւայված է եղել թաթարների Նւսխուսւլւուռրւոււոությունների
մասին, դրա մոսին է վկայում ւվոդվորուչիկ Մ. Դոդոիւյանի կողմից վեր-
ծանված ծածկագիր ղեկուցադիրը (1919 թ. մույիսի 23) Հեղինակը Ջանդի-
բասարի չրջանի ւլեւո կառվիտան Հարությունյանն է. ւոեղեկություններ են
Հաղորդվում քաժարական ղորուժի ւռեղաշարժերի, ղինվածության, Ջանդի-
բասարի Ազդային խորՀրդի կողմից իրենց օժանդակելու Համար այնտեղ
Հրավիրված 461 ավյարների, Նախիջռնան-Դավողու-Տաչքենդ-Իլխի-Ղորու-
ղի-Քերիմբեքլու Հեուսխոււաղգծի մի Ն339: Այդ փաւութուղթն ուղարկվում
է վարչաւվեւոին ի դիտություն: Գնդառվեւո Ալ. Շնեուրը մինչե 1919 թ. մււթ-
յիսի 24-ր ընդգրկող ժամանակւած աւո վածին վերաբերող Հեւուսխուղական ւմ--
փուիադրում նչում է Բոյուք-Վեդիի ն ԿԿճարաբադլյարոկի (նան` Կարաբա-
դլիլյար) թաթարների Հաճախուսկի Հարձակումնխերի մասին Հայկական ղորոա-
մււերի վրա, որի մոսին ւռեղեկւացվում է անգլիական Հրամանաուսրու-
թյանըտ72: ՀՀ Հեւուսխուղական բաժնի 1919 թ. Հուլիսի 16-ի ւաքվիուիւադրում
Գ Ֆ 0309) Շնեուրը ն Դեվոյանցը Հաղորդում են Ք յողբալայ Ասկյար Հաջի
Ասիյար օղլու Թուրջիա մեկնելու մւուսդրության մասին` 10-15 Հրեւուսնա-
վորներ բերելու Համար, որ Բոյուք-Վեդիում կենւորոնացել են 5000 ղինյալ-
ներ, այդ թվում 15 թուրք ււվկյարներ ն 2 Հրաձանդիչներ, ինչւվես նւսն 30
ադրբեջանական ուվաներ, որ մեն օր Ադրբեջանից ւսւուսնում են դրամ, ւավե-
լացնելով, որ Հաջի Աիյարը ուղարկել է 500 Հաղար ռուբլի. դա Հավ աս-
ւռում էր, որ այդ ամենի Նւվաւուսկը Հայսուումնի կառավարությանը չենթարկ-
վելն է, Հրածրողբ Ադրբեջանն էրշր:

Գլխավոր շտաբի 1919 թ. սեւլտեւմբերի 20-ի աւմիուիադիրը ւով յալներ էր
բերում մած մեդական ւռեղ աշւարժերի մաին Բոյուք-Վեդիում, ինչւվես Նու

338 Տիգրան Դէոյեանց, Կեանքիս դրուագներից// «Հայրենիք» (Բոստոն), 1945, Վ5 (250),
Սեպտ.- Հոկտ., էջ 97:

33 Տես ՀԱԱ, Ֆ.Պ -290, ց. 2, գ. 30, թ. 1:

346 ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 199, ց.1, գ. 73 (71), թ. 29:

34 Նույն տեղում, թ. 99:

137

զինված ապստամբների թիվը` 2000-իտ5: 1919 թ. Հոկտեմբերի 29-ի զե-
կուցաղրում (Վ Էք ՛1)՝ ուղղված վարչււվեւոին, կառղիտան Մուրադյանը
Հայտնում եր, որ Նախիջեանից Խալիլ-բեյր Զանդիբասարի չրջանի Իլխի-
է ուղարկել, բու որի շրջանի մի մասը միանում է Հայառուսնին, կոչ անելու
վում է օգնության ցուցարբերումից: Զեկուցադրի վրա Խոսոիսյանը մւկա-
Կորուդիից ւռեղաւվոխել են Շոոլու-Դեմուրչի, որ թաթարների ձերբակալու-
ունենում դաղւոնի ժողովներ՝ կալված ՀՀ իշխանությունը ճանաչելու Հար-
ւվորուչիկ Դոդոիւսյանը Հաղորդում են ւուսրբեր վայրերում ւռեղի ունեցած
Հավաքների մասին` կապված ՀՀ օրինական իչխանություններին ենթարկ-
ղեկավարներից մեկը` Ասադ Հաջի Մանաֆը, նոյեմբերի 15-ին մեկնել է Շա-
Վ. Մուրադյանը նչում էր, որ վերջիններիս վերադարձի դեւլքում ւավաւուսմ-
այն ճնչել զինված եղանակով: Իսլ արդեն 1919 թ. ղելտեմբերի 11-ի ամ-
փուադիրը (Վ 8) վկայում է, որ Ենդիջա վայրն են ժամանել (Մակվի վրա-
5-ը` լեռ նային:ր

322 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 155, թ. 125:

343 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 204, ց. 1, գ. 133, թ. 29:

344 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 73 (71),թ. 182:

345 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 271, թ. 37:

346 Նույն տեղում, թ. 203, Ֆ.Պ - 204, ց. 1, գ. 133. թ. 34-35:
347 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 204, ց. 1, գ. 133, թ. 37-38:

138

Հեւտախուղության Հավաքած ւոեղեկաւովությունը Հնարավորություն
ւոեղեկություններ էր Հաղորդում դեկւոեւմբերի 24-ին Իլխի-Կորուդիում
ներկա են եղել Զանդիբասարի բոլոր գյուղերի, ինչպես նան քրդերի ներ-
գով դյուղից) ե Ալի Միրոն (Խիդիրլու գյուղից): Ամփոփադրում նչվում
եր, որ Մամեդ բեյր առաջարկել եր ջրդերին միանալ իրենց, սակայն վեր-
ջիններս ւզայմուն ես դրել, ուսղ մական դործողությունների սկսվելու դեւլ-
Հեւո Մամեդ բեյր չե Համաձայնվել: ԽորՀրդակցությունը եզրակացնում է՝
Կերը, ինչպես նան միլիցիոներները պեւռք է ընտրվեն մաշմեդականներից,
2) ւակյարները չպեւուք է ղենքը Հանձնեն, Յ) Հայերին չթողնել զինված
Հունվարի 22-ի ւաքւիուիադրում նշվում էր, որ Հայկական կառավարության
կողմից նշանակված Զանգիբասարի չրջանի պետ Ֆարմարզ բեկր չրջանի
դրանով իսկ կարծես թե Հեչտացվեցին ադրբեջանական էմիսարների աշչխա-
ակտիվ ացան379: Հեւուսխուղական բաժանմունքի 1920 թ. մայիսի ՛-ի ամիո-
Հեռացել են Նախիջնան, միաժամանակ նչելով Նախիջեանից Ջանդիբասար
Հայերին Սուրմալուից ջչշելու մւուսդրության Հեւո կալված 350:

348 Նույն տեղում, թ. 40:
32 Նույն տեղում, թ. 41:
350 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 276, ց. 1, գ. 184, թ. 140:

139

թուրք սպայի մասին` խնդիր ունենալով կապեր Հաստատել Շարուր-Ն ախի-
ավելի ասկյարների աջակցությունը "":

(Հ: 14) կառվիտան Տ. Դեվոյանցը ե պոդպորուչիկ Մ. Դոդոխյանը տեղեկաց-
նում եին, որ մարտի 23-ին Շարուրից Սաղարակ է ժամանել Խալիլ բեյր ն
զորաշավաք է անցկացնում, միաժամանակ Արալիխ ուղարկում գործակալնե-
րի, այնտեղի րդական ջոկատները «Շրավիրում» Բոյութ-Վեդի, նչելով
փյաղիմ բել Շամշատդինովի 300 ջրդերի, ինչպես նան տեղական թաթար-
Կերի 400 Հոդիանոց Հեծելաղորի ե Հետնակի, ինչպես նան Վ. ն Ն. Նեջեր-
լուներից Սարվանլյար ժամանող զենք ու զինամթերքի քարավանների մա-
սին352:

Բավականաչափ մանրամասն է ԶՁանդիբասարի ն Բոյութ-Վեդիի վերա-
ուղտաքարավանների մասին` զենքով ն զանազան ապրանքներով լի, փաս-
տելով նան Արալիխ - Բաշքենդի ն Բոյուք-Վեդիի միջե մշտական կապի վե-
մադրության տակ կար 1 լեռնային թնդանոթ, 4 ղնղդացիր՝ 3-ր՝ ծեռջի, 1
«Մաքսիմ», որ ւաւվաւուսքը ներին ղնդացըային դործ ուսուցանելու Նւվւուում-
կով Թուրջիայից ժամանել են 9 ղնղացրորդներ, որ Բոյուք-Վեդի-Սադարա-
ասկյարներ: Մանրամսան տվյալներ էին Հաղորդվում Զանդիրասարի Ազդա-
յին խործչրդի ցուցակների մեջ Հաշվառված 467 ասկյարների մասին: Ավե-
տեղական թաթարներ՝ թուրք սպաների ուղեկցությամբ, որ Ջաֆարաբադի ն
ներ, որոնք փորձել են խոչընդոտել ցորենի բերքածշավաքը: Ամփոփադրի
վերջում արձանադրվում էր Հարուստ զանդիբասարցիների տեղափոխման
մասին Պարսկաուումն358, ինչը վկայում էր որոշ ձախողումների մոսին
նրանց Հակաչայկական պլաններում, ինչպես նան 1920 թ. սկզբներին ՀՀ
ռազմաքաղաքական իրավիճակի ժամանակավոր կայունացման մասին: Զան-
գիբասարյան իրադարձությունների, դրանցում .ադրբեջանա-թուրքական
գործակալների ու լրտեսների քայքայիչ գործունեության վերաբերյալ որոշ
վկայակոչումների ենք Հանդիպում նան ՀՀ տարածքում 1920 թ. ապրիլի 1-
ից մինչհ սեպտեմբերի 1-ը ընկած ժամանակածատվածում տեղի ունեցած
ոաղ մական դործողությունների մասին սկնարկաչարում, որում դեներալ

351 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 33. թ. 11:
352 Նույն տեղում, գ. 427, մաս Լ, թ. 250:
353 Նույն տեղում, թ. 49:

140

Հախվերդյանը Հայտնում էր, որ Զանդիրբասարի մաշմեդական բնակչությու-
նրբ Շարուրի միջոցով ամուր կապեր Հաստատելով Նախիջնանի հ Բայաղետի
ֆական դործակալների ու սպաների պլխավորությամբ կաղմակերպվելով`
դարձել է ծանրակշիռ ոազմական ուժ, բավականաչափ վարժեցված հ կարդա-
ւած, իսկ 700-800 ւակյարըների ւռ կայությունն էլ ւսվելի մեծ վուուսծու-
թյուն է ներշնչել նրանց` ւավաւուսքբ ելու Հայառունի օրինական իշխանու-
թյունների դեմ: Ամփուփադրում նան Հայտնվում էր, որ Նախիջնան-Շա-
րուրի ե Վեղիրասարի չրջանների աջակցության չնորշիվ Բոյուջ-Վեդին
դարձավ ապստամբական գլխավոր կենտրոնատեղի, որբ նան Ադրբեջանից է.
Թուրքիայից ժամանած դործակալների կողմից անընդշատ Հրաշրվեց ՀՇա-
կապետական քայլերի ՀՀ իչխանությունների դեմ, անընդմեջ ստանալով
դրամական հ. ռազմաքաղաքական աջակցություն: Դա երկար Հնարավոր չեր
Հանդուրժել, այղ իսկ պատճառով 1920 թ. սկզբին ՀՀ կառավարությունը
որոչեց ուժի միջոցով ճնչելով խոովարարական չարժումները Կարսի մարզի
Զարուչատ, Աղբաբա ն Շայնալյար բնակավայրերում` ստիպելով ճանաչել
ՀՀ իշխանությունը, սկզբնապես սակայն փորձարկելով բախումնային իրա-
վիճակը Հանդուցալուծելու խաղաղ տարբերակը, այդ նպատակով դիմելով
Ամերիկյան կոմիտեի ներկայացուցիչների միջնորդությանը, որից Հետո այդ
վերջինս օդտվեց Երեանում գտնվող Ադրբեջանի դիվանադիտական ներկա-
յացուցչության բացաշայտ աջակցությունից, ապավինեց ավելի քան 3000-
ոց զինված Շրոսակախմբին, որը թուրք Հրաշանդիչների օդնությամբ վար-
ժեցվել եր, ըստ այդմ իրական սպառնալիք ներկայացնելով Հայաստանի է.
մայրաջաղաջի` Երանի Համար, ստիպելով Հայկական զորքերը մշտապես
պատրաստ վիճակում պածել: Վերջ ի վերջո, ինչպես նչվում է այդ Հետաքը-
ֆիր փաստաթղթում, ՀՀ կառավարության Համբերությունը սպառվեց, ն. նա
վճռեց Հունիսի կեսերին (Հունիսի 18 - 25) զորթի միջոցով դրավել ն Հնա-
զանդեցնել Հայ բոլչւիկների մայիսյան խոովությունից ոդեորված Զանդի-
բասարի բնակչությանը. զորքերը դրավեցին Վեղիբասարը, այնուչետն՝ Շա-
րուրը՝ մինչ, Շաշթախթի կայարանը՝ ապածովելով Հանրապետության ան-
վտանդությունը::: 15-ից ավելի թաթարական գյուղերի Հակաշայկական
խռովությունը ճնչվում է, հ Հունիսի 20-ին վերջնականապես գրավելով
Զանդիբասարը, Հայկական զորքերը վերցրեցին 2 թնդանոթ, Յ գնդացիր, 40
Հազար փամփուշտ Լ. բաղմաթիվ Հրացաններտ: Հետախուղությունը մշտա-
Հսկել իրադրությունը: Հետախուզական բաժանմունքի 1920 թ. Հուլիսի 6-ի

354 Նույն տեղում, թ. 180-183: Հայաստանի Հանրապետությունը 1918 -1920 թթ., էջ 270-
276:
35: «Ցառաջ», 24 հունիսի, 1920, Վ 131, «Ռազմիկ» .Երնան, 20 հունիսի, 1920, Վ1:

141

պետք է մնային չուրջօրյա, իսկ Բոյութ-Վեդիում այդպիսի զինված թաթար-
ւորամ մադրության ւուսկ ունենոլղուվ| 2 լեռնային քնդանոթ, Յ «Մաքսիմ» ն
«Լյուիս» ղնղացիր, 40 զնդացրորդ (որից 20-ը՝ թուրք), 11 թնդանոթաձիգ
(որոնցից 1-ր՝ սպա) հ այլն, իսկ ձիավորների Թիվը Հասել է 300 մարդու,
որոնք զինված են եղել մի մուսը՝ թրով, մյուս մասը` «Մաուղեր» ւռոիւվի
ււորճ անակով, ընդ որում Հեծելաղորին ուղասարկում էր 6 ուլ, որից 4-ը՝
թուրք:55: Ինչպես ւոեսնում ենք, Հեւուսխուղությունը բավ ականաչաւի ւոեղե-
կացված եր Հարավային չրջաններում տիրող ռազմաքաղաքական իրավի-
ճակի, թաթարների տեղաբաշխման, զինվածության մասին, որբ կարհոր դեր
խաղաց Հակակառավարական, Հակածշայկական ելույթների ճնշման դործում,

Ուշադրության արժանի են Սուրմալուի չրջանի մասին Գլիոավոր չյտա-
բի Հետախուզական բաժանմունքի Հաղորդած տեղեկությունները. 1919 թ.
Հունվարի 2-ի աւմրիուիադրում (Վ 12) նշվում է, որ Սուրմողուից թուրքերի
Հեռանալուց անմիջապես Հետո` ադրբեջանա-թուրքական գործակալների
կողմից ձեռնարկվեց Հայկական զորամասերին դիմադրություն ցույց տալու
Իղդիրում զբաղվել են զինվորական նաշանդապետ Մամեղ-բեկը, իսկ Ղա-
սարդարի (Հավակնում էր Շարուր-Նախիջնեանի չրջանը միացնել իր խանու-
թյանը) ներկայացուցիչ Սաֆո Ալի բեկր 30 սարբաղզների Հետ, որոնցից 15-ը
ֆրղեր եին: Ասվում եր, որ նրանց կողմից Հավաքվել է 100 խալվար ցորեն է.
100 Հաղար ռուբլի, լ յուրաքանչյուր ւուսն ւվարւուսվորեցրել են ւու 1 ւււլ--՛
կյար կամ ել վճարել 5000 ռուբլի: Ամփոփադրում նչվում էր, որ քրդերը
կենտրոնացած են Արալիխում (2000 Հոդի Ալի Միրզայի զլխավորութ-
Սաֆո Ալիի Հրամանմաւուսրութ յաաւքը, ՊւառՆւսոււռումԸ 500 մոսրդ՝ Յ քնդանո-
թով (թուրք Հրետանավորներով)` Օմար Աղայի ե Շամիլ բեկի զլխավորութ-
միդ բեկի աուսջնորդությամբ, Գյուլուջա-Մուլամախարումբ 1500 Հոդի (լե-
որ` Հեծ յալ) Յուսուֆ բեկի դլիավորությամը: Հայտնվում էր, որ 11 լ 12
զորամիավորումները թուրքերի կողմից չեն կաղմացրվել, այլ թողնվել են
Շարուրի, Նախիջեանի, Կարսի, Արալիխի, Ալաշկերտի ե այլ չրջաններում՝
Հայերի դեմ մղվող պայքարում տեղական մաշմեդական բնակչությանը

356 ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 33, թ. 44:
142

օժանդակելու Համար»տը 2-րդ Հայկական Հետեակային գնդի դնդապետ Մե-
լիջ-Մուրադովը Հայկական դիվիզիայի Հրամանատարին ուղղված 1919 թ.
մւարւոի 19-ի ղեկուզադրում (Վ 151) նշում էր, որ Սուրմալու-Շախվչիլուրդ -
Հաջի Բայրամ-Պառնաուտի չրջանում մաշմեղականների կազմակերպմամբ
զբաղվում է տեղական թաթար Շամիլ-բեյր, որն իրեն անվանում եր 1-ին
զինված ն Հետախուզության տվյալներով` ենթարկվում են Կաղզվանի թա-
քարական «Շուրայի» Հարավ-արնել յան կոմիւոհին: ԻՒ Հավելումն, Մելիք-
Մուրադովը նշում էր Սուրմողու-Պառ նաւի շրջանում թուրքական Հրա-
Հանդգիչների դործունեությունը Հասմուսոող ւիւաուոերի մասի ն358: Իսկ արդեն
Արտաքին Գործերի նախարարին Հասցեադրված 1919 թ. ապրիլի 5-ի (Վ 91)
դրությունում Գլխավոր շւոաբի ւվեւո գեներալ-մայոր Դոլուխանյանը է բո
ժանմունքի պետի պաշտոնակատար պոդպորուչիկ Բաշինջաղյանը տեղեկաց-
թարներ ու քրդեր, որոնցից 1000-ը ոչ վաղուց եկել են Մակվից:5:

ՀՀ Հաւոուլկ ծառայությունները որոշւսկի ւռեղեկաւովություն ունեին
նան տարածաշրջանում ընթացող Հասարակական-ջաղաքական դործընթաց-
ների ե մռսնավորալես, ջաղաքական այնպիսի մի ուժի շուրջը ծավալված
անց ու դարձի մասին, ինչպիսին բոլչեիզմն էր: Առանձին փաստաթղթեր
թույլ ես ւուսլիս եղրաձանդելու, որ նրանք ւռեղեկւաւովություն ունեին Հա-
յաստանում դործող բոլշեիկների մասին, չնայած այն ոչ միշտ էր լիարժեջ է
ամբողջական, լ որը Հնարավորություն չեր ւուսլիս իրաւռեււսկան զուցում-
ներ սալ բոլչեիզմի ու բոլշեւիկյան չարժման կանխարդելման Հնարավորու-
օգնական ւվորուչիկ զ. Գալիը Հաղորդում է Յ-րդ ւուսմնձին Հեւոկային
բրիդաղի պետ դեներալ-մայոր Ք. Քաղդառարովից ստացված Հեռադրի մա-
սին, ուր Պոււլ ւռեղեկաց նում էր Ղարաքիլիսայում, այնուծեւոն Դիլիջանում
բոլչեիկների դործունեութժյան մասի ն360: Մեկ ւյլ Հաղորդադրության մեջ
մաին է այլն:61: Գլխավոր շւոաբի 1919 թ. Հոկւոեւբերի Հեւուսխուղ ական
ամիուխադիրը վկայում ե բոլչիկների ժամանման մասին Անդրկովլկաս`
Հոկտեմբերի սկզբներին): Հետախուղական բաժնի 1920 թ. Հունիսի 3-ի
ամփոփադիրը (Հ 18) Հաղորդում էր 11-րդ Կարմիր բանակի առաջխաղացման

357 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 252, թ. 2:

358 Նույն տեղում, թ. 43:

355 Նույն տեղում, թ. 47:

360 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 201, ց. 1, գ.168., թ. 55-56:
361 Նույն տեղում, թ. 66:

362 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 204, ց. 1, գ. 133, թ. 29:

143

մասին, նչելով, որ վերջիններիս թիվը Հասնում է 0-8 Հաղարի՞տ:: Հաղորդած
տեղեկառվությունը գուցե հ զերծ չեր թերություններից, ամբողջական չեր,
ե. ճշգրտման կարիք եր զդում, այնուամենայնիվ արժեք ուներ: Ավելին, ՀՀ
զորջերի Գլխավոր չտարի Հետախուզական բաժնի 1920 թ. Հունիսի 17-ի
ամփոփադիրը (Հ 19) փաստում էր խործչրդային զորքերի ժամանման մասին
Բաքու, վերջիններիս փոխծարաբերությունների մասին թաթարների Հետ,
Կչելով նան Հայերի նկատմամբ լավ վերաբերմունքի մասին): Իսկ արդեն
փաստեր բերելով 11-րդ բանակի մասին, որի չտարը դտնվում էր Բաքվում
(Հրամանառուաը` Լռանդովաովի Մ. Կ. 1890-1938 թթ.) խործրդային զորքերի
վատ Հանդերձավորման մասին, ընդղծելով, որ շատ կարմիր բանակայիններ
ուռաբոբիկ են հ. ջրջերի մեջ, դերակչոում են պատանյակները, շատերն էլ ա-
ռանց զենքի են, իսլ եղած զենքն էլ իբը թե չատ վատն էր, ժանդուտած,
ՀՀ ղիվանադիտական Հավատարմատարին կից զինվորական վարչության
ներկայացուցչի 1920 թ. Հուլիսի 19-ի Գլխավոր չտարի Հետախուղական
գործակալական տվյալների Համաձայն Հուլիսի կեսերին կարմիր ադրբե-
ֆանցիների հ ռուսների չանակալից ուժեր Եվլախ կայարանից խճուղիով
ուղարկվել են Ղարաբաղի ուղղությամբ: Փաստաթղթի կաղմողները՝` պորու-
չիկ Նանասովը ե Հետախուզության ղծով վարիչ, պորուչիկ Բեկղադյանը,
Հենվելով Վրաստանի զորքերի Գլխավոր չտարի տեղեկությունների վրա,
Հայտնում էին, որ կարմիր վորթերը թվով մոտ 4000 սվին, երեք զրաշա-
Հայաստանի վրա Հարձակվելու նպատակով: Փաստաթուղթը, որի տակ կա
Վուււ ՀՀ Հեւուսխուղական բաժանմունքի ւվեւոի օգնական ւվորուչիկ Նաղար-
բեկյանի ատորադրությունը, ուղարկվում է վարչապետին ի դիտություն,
արժանանալով նան գեներալ-մայոր Թ. Նազարբեկյանի ն Գլխավոր չտաբի
պետի պաշտոնակատար գնդապետ Վլ. Պրիտոմանովի ուշադրությանը 44":
խուղական բաժանմունքի ւվեւոի ւզաշ ոո նակւուուսը Հ. Խան-Կուռուրսկին լ
պողպորուչիկ Դողոխյանը փաստեր են բերում Ղազախի շրջանում բոլշռիկ-
Կերի ակտիվացման մասին, նշելով այնտեղ կենտրոնացած Հետնակի մասին
մւարւոկոց ուղղություն ես վերցրել դեւի Ուղունթող ա, ուեղերվում ւվածելով

363 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 33, թ. 33:
364 Նույն տեղում, թ. 48:

365 Նույն տեղում:

366 Նույն տեղում, գ. 581, թ. 210:

144

բաշխված 20-րդ լ 28-րդ դիվիզիաների, Զախմրախչիում կանգնած 400 Հուլա-
նոց Հեծելադնդի մասին: Փառւոաթղթում ւոեղեկաւովություն էր ւորվում
Նասժւախման, ւվասրենի է անասունների բոնադրավումների, Սիսիանում ւոե-
ղաբաչի ված 300 Հոդանոց Հեւոնաղորի է այլնի մաաինտծ8: 1920 թ. Հոկւոեւ-
բերի Ծին ՀՀ դիվանադիտական ներկայացուցիչ Տ. Բեկղզադյանը Թիֆլիսից
դաղւոնի Հեռւսդրում է Հ. ՕՀանջանյանին. «Դիլիջանի, Նոր Բաայաղեւոի
ուղղությամբ կենմորոնանում են կարմիր ղորքեր՝ Նւվւուուս|ը ունենաղով դրա
է մե ուշա ու ուն եւ մե ուժե ուլաղպնե Ղա " անում 5368:
լ մեր ուշադրությունը բ բը թուլացնել Լարսի չր
. Հո ւռեւմ է 28- "լ ւոն ւք ո " ւոհ ե անում են Ղա ւյլ ում
բեր դաղ գրից տեղ ջ Լազ
եւո ոնւս ւծ Կ մմ Բան Ղ որււ սնու ւսն մե ւո ււ ւծ ւծ ու-
րբոնաց բմիր զինվոր յ բ լ

րերի մասին` Հայասոանի վրա չոււուսիու յժ Հարձակմուն վերաբերյալ:69, ին-
րունակող ւիւաուոերի որոշ Հակաուսկանությանը Հաղորդած ւռեղեկություն-
կամ ավելի ճիշտ բացասական կարծիք արտածայւտելով խործրդային զորքերի
Հանղդերձավորմոան է մարւուսկան Հնարավորությունների մոսին, Հեւուսխու-
Լենինի կառավարության Հնոարւվորություններին, Հեւուսդայում Ճաշակե-
ցին դրա դառը պտուղները, այդ թվում թերաշավատությամբ վերաբերվելով
Կարմիր բանակին, որի կարմիր կոմունարկաներ կրող ցնցոտիավոր զին-
վորները ֆարդ ու փչուր արեցին թե Դենիկինի, թե Կոլչակի, թե Վրանդելի
էր, իսկ դո դալիս էր Վոււե Հեւուսխուղ ական ծաուսյությունների բացզթողում-
Դառոելով Հայկական Հեւուսխուղ ական ծառայության դործունեության
դժվարին ն խրթին ես եղել նրա առջե կանդնած խնդիրները, դա ամենն ին
խոչընդուռ չե Հանդիւոասցել, որսվեսղի վերջիններս ուժերի ներածին չափով

36 Հայաստանի Հանրապետության արխիվ (Բոստոն), թիվ 25/25:
368 ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 486, թ. 309:
36 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 276, ց. 1, գ. 184, թ. 132:

145

եղան գավ :ալի վրիւղումներ է բացթողումներ, սայթաքումներ, ուսկայն Հաշ-
վի ւոնելով այն Հանդամանքը» որ մեկ օրում Հետախուղություն չի ծնվում,
դոյությամբ ւվայմ ուն ւաավորվ ած անծրաժեչւո ւիորձ լ արմաւուսվորված սովո-
իրադրությունում առավելագույն Հնարավորն էր, ինչն էլ փորձեցին իրա-
դործել ոչ փորձառու, սւկայն բավ ականաչառւի աղնիվ ու խիզախ Հայ Հեւուս-
խույզները:

146

2. Հետախուղական ե Հակածետախուղական բաժանմունքի
դործունեությունը ադրբեջանական դործակալների
սադրանքների կանխման ուղղությամբ:
Խան-Թեքինսկու դավադրության մերկացումը

Հայկական բանակի ե Հետախուզության: ՇՀիմնախնդիրներին վերաբե-
բող Հիմնարարար աշխատություններ Հրապարակի վրա դրեթե չկան, առավել
Լս, բանւսկի լ ՀՀ Հեւուսխուղական ծառայության Հեւո ունեցած ոււսղ-
մոք աղ աք ական փոխոսոնչությունների կւորվածքով: Թերենս այս առումով
որոչակի Հետաքրքրություն է ներկայացնում Մ. Կարապետյանի աշխատու-
թյունը:՞, որում Հեղինակը անդրադարձել է Հայկական բանակի ձռավորման
՛ զարդացման որոչ Հարցերի: Տեղին է չել նան Սփյուռքում Հրապարակ-
ված մի չարք դրջերժ, որով սակայն քննարկվող Հիմնածշարցը իր որոչ չբա-
ցածշայտված եֆերով իր վրա է բնեռել մեր ուշադրությունը: Ընդշանուր աո-
մամը, դրանք, անկասկած, որոշակի Հեւուսքրքրություն են ներկայացնում,
առնվել մեկնակեւո ը ուորելու| կառավարող կուումկյության՝ ՀՅ Դաչնակցու-
թյան դործունեությունը, ուշադրությունը դլիավորաւվես բնեռելու| բոլ-՛
չեիկների կողմից իրականացվող ռազմավարության վերլուծության վրա,
Հայկական բանակի սայթաքջումների ե սխալների մեղքը բարդելով դգլխա-
վորապես բոլչեիկների վրա, ստվերում թողնելով ավելի խորքային բնույթի
կառավարության կողմից իրականացվող ներքաղաքական ռազմավարության
բացթողումների լ խուոորումւքների վրա: Քննարկվող Հիմնածարցի ուսում-
Նւաիրությունը մուանւավորաւվես կարհորվում է Հայառուանի Հանրավե-
ւոության Պետական Անվտանգության Համակարգի ձեավորման Հայեցակար-
գի տեսանկյունից, հ. ըատ այդմ Հետաքրքրության կիզակետում են Հայտ-
նվում Վոււմլ. այն Հարցերը, որոնք առնչվում են 1918-1920 թթ. Հանըւուվե-
տության Համար ստեղծված ճղնաժամային-բախումնային իրավիճակների ն.
դրանց Հաղթաշարման թե Հաջող, ն թե անճաֆող փորձերի Հետ, նկատի
ունենալով ինչպես, օրինակ, 1918 թ. դեկտեմբերյան երկչաբաթյա` Հայերի

370 «Բանակ» բառը առաջացել է լատիներեն ճորտ բառից ն բառացի ճշամնակում է զինել

կամ էլ պետության ողջ զինվածուժերի ամբողջություն: Տե՛ս Թ06Շ ԷԱ ԵԼԼ 5:ԱՍՈՀՂ0 ՈՇՈԱՎՇՇՏ:Լ
Շ1082քԵ, հ/., 06.106 13ՈՒՑՕ, 1986, օք. 45:

371 Տե՛ս Մ Կարապետյան, Հայաստանի Հանրապետության բանակը 1918 - 1920 թթ.,Եր.,
ԳԱՍ «Գիտություն» հրատ., 1996 ն այլն.

372 Տե՛ս Յովհ. Սահակեան, Երկու տարի հայկական բամակինմեջ, Փարիզ, Հրատ. Հայ
կամաւորնմերու եւ մարտիկներու Միութեան, 1937:

147

Համար Հաղթական վրաց-Հայկական պատերազմը:", այնպես էլ 1920 թ. աղե-
տալի Հայաստանի Հանրապետության Համար կորստաբեր թուրք-Հայկական
Յ0-ին, որի շուրջն այոօը իրարամերժ ւռեսակեւոներ են բախվում, ւոււսջա-
ջանում, որ կարծես թե Կարսը Համաշխարշային ռազմաքաղաքական ուժերի
առճակատման դլխավոր Հանդուցակետերից էր, ն. չատ Հիմնախնդիրների
լուծումը գլխավորապես պայմանավորվածության մեջ Ե դրվում Հայերի
վճռական կամջի, ողու ուժի հ այլնի Հետ, դրանք կտրված դիտելով տարա-
ծաշրջանային բարդ իրողություններից: Քննարկվող Հիմնախնդիրների լու-
սարանմոան անձրաժեչւությունը բխում է Վոն նրանից, որ յոօը որոշ
Հեղինակներ անդրաղառնալոլ Հայկական բանակի .Հիմնախնդիրներին,
առանց Հարցի մեջ իրաւլես խորամուխ լինելու ե խնդրին Համալիր մուռե-
կան ղինուժի անձ աջողությունների է սայթաքումների ւվւուոճ ասոները որո-
նել այլ Հարթություններում, մաւնւավորաոլես մեղքերի ւո յուծի բաժինը
բարդելով Հայկական Հետախուզության վրա, ինչը արվում է միակողմանիո-
բեն ն գլխավորապես ճենվելով Հուշադրային բնույթի գրականության վրա,
գրեթե բոլորովին չշենվելով արխիվային տվյալների վրա, կարծես թե
դրանք բոլորովին ել գոյություն չունեն, կամ էլ այնքան էլ պիտանի կամ
նական բնույթի նպատակադրումների Հետ: կարելի Ե ասել, որ այղ խնղ-
րում, որոշ վերաւվածումներով Հանդերձ, մի առումով Հռ ւոեղին է նկաւոել
դնդ. Տ. Բաղդասարյանը. «Հայ բանակի ւվասըւոութեւն ւվաւոճ սոներուն մւշ-
սին դրելը իմ ուժերես դուրո է բս արձւասկաւվլեւ: Հում ռիւթ մը, որուն մւյ-
Նւսկան յուչշերս են, խիստ սած մւանաաւիկ, իբրեւ Համ եւո ւաւուսղ Ճ մը »37:
Այսպես, կրկին անդրադարձ կատարելով այն Հեղինակների Հրապա-
րբակումխերին, որոնցում մեծ Հենք է կաւուսրվել որոշակի առումով ջննադա-
տական վերաբերմունք սպածշանջող Հուշադրային բնույթի դրականության
վբա, որոնց ճեղինակները Հայկական բանակի կրտսեր Հրամկազմի ներկայա-

35 Տե՛ս այդմասին մանրամասն Վ. Վիրաբյան, 1918թ. վրաց-հայկական պատերազմը,
ՀՀ կառավարության ռազմաքաղաքական գործունեությունը ն կուսակցությունները, Եր., «Սնո-
ղիկ» հրատ., 2003, Ռ. Գ. Հովհաննիսյան, Հայաստանի Հանրապետություն: Հատոր 1. Առաջին
Տարին, 1918-1919,Եր., «Տիգրան Մեծ», 2005, էջ 99 -135: Տե՛ս նան Հ. Գնորգյան, Դրո (Կյանքը
ն գործունեությունը), Եր., Հեղ. հրատ., 2007, էջ 269 -316 ն այլն:

374 Տե՛ս Յովհ. Սահակեան, Երկու տարի հայկական բանակին մեջ, էջ 130-131:

148

պետք ե ավելի վատ տեղեկացված լինեին ընթացող իրադարձությունների
վերաբերյալ, առավել հա այդ անձերի դերում Հանդես են գալիս ջաղաքա-
ցիական, թեկուզ, բարձրաստիճան չինովնիկներ) ոչ բարձրաստիճան պաշ-
տոնյաներ են (Հայկական բանակի զոր. Սեպուչի զլխավորությամբ դործող
8-րդ զնդի առաջին դումարտակի Հրամանատար Հարյուրապետ Հայ Գնդու-
նի (Համբարձում Թօփճեան), խնամաւուսրութեան նախարար Արտաչես Բա-
բալեան:տ, որոնց վկայակոչումներին պեւռք է վերապածումներով վերաբեր-
ատույդ ե թերի փաստեր, որոնց թիրախը այլ նպատակադրումների Հետ մեկ-
ւոեղ, Վոն ՀՀ Հետախուղ ական ծառայության ծավալած դործունեությունն է
1918 -1920 թթ. է բուռ այդմ` Հայ Հետախույղզները՝ շարքայինից մինչե
սպայական կազմի ներկայացուցիչները: Հարկ Ե ընղդծել, որ միանդամայն
անընդունելի են է ւաւվացույող ական առումով թույլ, ոչ ճշգրիտ լ միակող-
ժիւոեն ՀՀ Հաւոուկ ծառայությունների դոյությունը է ծավալած որոշակի
դործունեությունը, չնայած մեր իսկ կողմից նշված ՀՀ Հեւուսխուղ ական
լինեին կայացման դործընժացներ ապրող Հայկական պետությանն ամբող-
ջությամբ վերցված, ե դրանջ սքողելու կամ առավել հս մերկապարանոց
ժիւոելու մւուսդրություն մեռելին Լ չկա: Հետեւովես, ւաքվիուիելով ավածը,
մենք մերժելի ենք Համարում «պնդումները» Հայկական Հեւուսխուղ ական
ծառայության ինչպես չգոյության, միանչանակ դորչության ն բացարձակ
անդործության վերաբերյալ, այնպես էլ, վերջիններիս լիովին անչշասու լի-
նելու մասին «թշնամի Թուրքիայի ծրագիրներուն ն Հաչիվներուն», թուր-
ջական զորուժի ջանակական կազմի ն պլանների վերաբերյալ, որ Թուրքիա-
յում Հայասոանի Հանբըւովեւոությունը դլործակալներ չուներ, է այլն, ինչը
միանչանակ հ բազմաթիվ փաստերի անառարկելի ճնչման տակ ժխտվում է
տեսակետների որոչ ռացիոնալ Հատիկներին, դրանջ երբեմն այնքան Հակա-
սական են լ Նւվաուուսկային առումով անորոչ, որ կարող են շփոթության մեջ
գցել ոչ փորձառու ընթերցողներին, ե թյուր կարծիք ստեղծել Առաջին
պես Ճետախուղական ծառայության պատմության վերաբերյալ, բերելով
սխալ հղրաշանդման Հայկական պետականության չգոյության վերաբերյալ:

355 Տե՛ս «Սարտկոց», (Փարիզ), 29 հոկտեմբերի, 1932, 16, 1,3, 5,8, 10 նոյեմբերի,
1932, ԷՐ 17, 18, 19, 20, 21:

376 Տե՛ս Արտ. Բաբալեան, Կարսի անկումը//«Հայրենիք» (Բոստոն), 1923, Է» 12, հոկ-
տեմբեր, էջ 53:

149

դեմ երիւուսուսըդ Հայկական Հեւուսխուղության դործունեության վերաբեր-
յող ւռւկա ւիւաւոերը, ն Հաւոկաւլես բանակաշինության բ նաղավաոում ւսն -
Հաջողությունների լ սայթաքումների, Հայկական բանկի ւվարւոություն-
ների ւվւուոճ ւսոււսծ եւոն ւան.ք ային արմոսոները, ւնւորելով միմիայն ՀՀ Հեւու-
խուղական ծառայության դործունեության ծալքերում, ինչը չի կարելի
անել` Հենվելով դրեթե բացառաոալես Հուշադրային բնույթ կրող լ այլ լիո-
վին չաւռուղված ւղբյուրների վրա: Ըւռ այդմ անելով կամայւսկան եղրա-
Հանդումներ բանակային Հիմնախնդիրների ն Հետախուզության գործունե-
ության վերաբերյալ, ինչւզես կարելի է անւոեսել այն Հանգամանքը ն ւսկ-
ներե ւու նաւի ւսուոր, որ, ինչքան ել չկաղ մակեւվված ն թույլ լիներ Հայկա-
կան Հետախուղությունը, ինչւվեւ ւվնդում են ՀՀ Հեւուսխուղական ծառայու-
քունների չգոյության որոշ «կողմնւսկիցներ» լ ւվարղ աւվես «պլոլիտիկան
ժխտարարներ», Հենց կայացման բարդ լ ոչ միանչանումը դործը թացներ ււլ-
րող, սուվ|ի ն ջայքայման դործոնների ղժվարին ւկայմաններում ծնվող լ
Համառորեն կայանաղու ձղտող Հայկական Հեւուսխուղական ծառայության
ջանքերով է որոչակիորեւ, դործ նականում Հաջողվել կանխել Ադրբեջանի
Հանբսուլեւռության ւղրեւիան Հայառուանի Հանըսոալեւռության նկաւում քբ
1919 թ. սեւլտեմբեր-չոկտեմբեր ամիսներից սկսած մինչե 1920 թ. ապրիլը
ընկած ժամանակած ւաւուվ ածում ւոեղի ունեցած ւոն սկան ն Հաւա մւսրւոե-
բում37՛ (նշված Հիմնախնդիրը Հայ ւվաուունադիւոության բոլորովին, բացար-

37 լ919թ. վերջին ադրբեջանական 2 զորաբանակ՝ գեներալներ Ալի աղա Իսմայիլ Աղա
օղլի Շիխլինսկու (23 ապրիլի, 1865թ. - Լ8օգոստոսի, 1943 թ.)ն Սամեդ բեկ Սաղիխ բեկ օղլի
Մեհմանդարովի(16հոկտեմբերի, 1855 թ. - փետրվար, 193 1 թ.) հրամանատարությամբ | 4.
1Աա«Ղ ԱԵ ԸԽԱմ, (օս Յ0ՇոՕՎԱՒՃԻԱՏ, Են), 436քեոծաք, 1984, 209 Շտք: 41. 16քոշաօծ, Լ6եոծքճտ
«նս 426 ԱխչոսեՇենԱ, ԵՎ, /36ք, 206. ԱՅժ-60, 1975, 138 Շոք.|, ներխուժեցին Զանգեզուր: Գ.
Նժդեհը Գորիսի տակ կազմակերպեց հակագրոհ, ...թշնամին խուճապահար փախուստի դի-
մեց դեպի Ավդալար |այժմ՝ Լաչին|: Այսպարտությունից հետո ադրբեջանցիները մինչն 1920
թ. ապրիլը չհամարձակվեցին հարձակվել Զանգեզուրի վրա: Ադրբեջանը օգտագործեց նան
թուրքական ուժերը, որոնք 1920թ. ապրիլինՆուրի փաշայի գլխավորությամբ փորձեցին գրա-
վել Կապանը, սակայն ջախջախիչ պարտություն կրեցին Որոտանի կիրճում: Ապրիլի վեր-
ջերին Նժդեհրոչ միայն ետմղեց թշնամուբոլոր գրոհները, այլն Դրոյի հետանցավ Արցախ ն
օգնություն հասցրեց հերոսական արցախահայությանը// Տես Ա. Մելքոնյան, Հայոց պատ-
մություն. Դասախոսությունների ձեռնարկ, Եր., «Հայագիտակ», 1998, էջ 2 17. Տես Է. Լ. Դա-
ճիելյան, Ա. Ա. Մելքոնյան, Հայոց պատմություն (հնագույն ժամամակներից մինչնմերօրերը),
Երնան, «Զանգակ-97», 2008, էջ 297 -299.- Հենց այս իրադարձությունների կապակցությամբ ն
Զանգեզուրում 1919 թ. սեպտեմբեր-հոկտեմբեր ամիսներից սկսած մինչն 1920 թ. ապրիլը ըն-
կած ժամանակահատվածում տեղի ունեցած տնական ն համառ մար տերի ընթացքում Արսեն
Շահմազյանի, Գարեգին Նժդեհի ն այլ ազգային նվիրյալների, անվանի ռազմական գոր-
ծիչների ծավալած հերոսական գործունեության կապակցությամբ վերն արծարծվում է հայ
պատմագիտության բացառապեսչլուսաբանված ն անհայտ էջերից մեկը՝ կապված հայկա-
կան հետախազության, ն առաջին հերթին այն ուղղորդող ՀՀ Զինվորական նախարարության
Գլխավոր Շտաբի Հետախուզական ն հակահետախուզական բաժանմունքի դերակատարման
հետ Հայաստանի Հանրապետության համար չափազանց կարնոր այդ իրողություններում,
ինչն ամեննին էլ ստվեր չի գցում նշանավոր զորավար Գարեգին Նժդեհի ռազմաքաղաքական
գործունեության վրա. - Վ. Վ.

150

ձակապես չուսումնասիրված Հարցերից է), ինչի չնործիվ նան Հայկական զի-
նուժր Գարեգին Նժդեչի գլխավորությամբ կարեոր ե վճռորոչ Հաղթանակ
տարավ Ն դրանով իսկ տսպլաշովադրեց ՀՀ տարածքային անձեռնմխելիու-
թյունը Հայաստանի ռազմավարական տեսանկյունից այդ կարռոր տարած-
ջային սած մանած ւուռվ ածում: Ինչւլես ալարղ է դառնում Հայւոնի Հայ Հեւու-
խույզ Տ. Դեվոյանցի Հուչադրությունից, որը Հալած յուղի ւոեղ չեն ք ըն-
վկայում է Հայկական Հեւուսխուղության օդյուռշ ւռո դործունեության մի չա-
փազանց կարեոր փաստի` պատմադրվադի մասին, որն ըստ էության ուղղա-
կիորեն նե դործնական առումով որոչակիորեն նպաստել է . Նժգենչի (Գա-
րեգին Եղիչեի Տեր-Հարությունյան, 1. 01. 1886- 21. 12. 1955 Թթ.) դլիա-
վորությամբ խիզախող Հայոց զինուժին ջարդել ե վտարել Ադրբեջանի աղ-
Հայրենասեր զինուժը Դավիթ Բեկի գլխավորությամբ: Այս կապակցությամբ
5. Դեվոյանցը չատ Հաուս ւվնդում է. «Հայաստանի Հետախուղական բա-
ժանմունքը 200,000րուբլիուվ կաչառեը Ն ժդեՀի դեմ դտնուող Աղզրբէյժանի
բանակի սղայալկոյտի պետին, որը դասաւորեց իր զօրքերը, թնդանօթները
եւ դնդացիրները մեր ուղած ձեւով եւ, երբ կոիւը սկսուեց, Ն ժդեՀի ուժերը
ոչնչացրին Թ» նամու ուժեղ Հրետանին եւ դնդացիրները:

Ազբբէյժանի այդ չրժանի զօրքերի սպայակոյտի պետը ազգութեամբ
վրացի էր:

Որոլեսզի ւուվավորություն չառաջանա, որ մենք մի կողմից ւպածանջում
ենք ջննադատական վերաբերմունք Հուշադրական դրականության նկատ-
բնույթի աղբյուրները, վերոնչյալ վկայությունները ՀՇառտաելու Համար
դիմենք նան արխիվային փաստերի օգնությանը: Արխիվային մի չարք կա-
ավելի ճիշտ բոլորովին չուսումնասիրված Հիմնախնդիրների վրա, դրանով
իսկ ՀՇաղթաշարելով մի չարք ջարացած կաղապարամաջեր, կաղապարացված
եղրաձանդումներ ու դատողություններ: Թիֆլիսում Հայաստանի դիվանա-
գիտական ներկայացուցչությանը կից զինվորական կցորդի, ասել է թե Հե-
տախուղության ղծով դործերի կոորդինատորի հ ղեկավարի` ղեներալ-մա-
յոր Հովսեփի Արտեմի Քիչմիչյանի Հետ կապված առաջին իսկ փառստա-
թղթերը որոչակի Հետաքրքրություն են ներկայացնում Հենց վերը ներկա-
յացված Շարցադրումների տեսանկյունից, չնայած իրենց մեջ պարունակած
տեղեկատվության որոչ Հակասականությանը: Հարկ է Հաշվի առնել նան

378 Տիգրան Դէոյեանց, Կեանքիսդրուագներից// «Հայրենիք» (Բոստոն), 1944, Վ" 6 (245),
Նոյ.- Դեկտ., էջ 75:

151

ջան ղժդույն չի եղել, ինչպես ւյ դ մասին Հփորձում են վկայել» որոշ ւսկա-
կացնում էր, որ լիովին վածության ւրժանի անձը` Բոդղդան Դավիդովիչ
Ավան-ծուզրաչի Խան Սադգնախոկին (որին Թիֆլիսում Հայաստանի զինվո-
ձայնության դալով Ջանդեղուրում դլործելու Հիրավունք» ուուսց ւծ ւդրբե-
ջանական զորքերի ջոկատի չտարի պետ փոխգնդապետ իշխան Էրիատովի
տրամադրել ադրբեջանական բանակի չիֆրը (հածկադիրը, դաղտնադիրը),
ողջ դաղտնի դրադրությունը, ադրբեջանական զորքերի դիսլոկացիան (տե-
կշասցվի փոխգնդապետ Էրիստովի միջոցով, ընդ որում դրամբ կվճարվի
ւպիտան Վ. Գ. Մուրադյանին դրամի Հետ միասին, որպեսղի վերջինս անմի-

152.

ջական Հարաբերության մեջ մտնի Հիչյալ փոխգնդապետ Էրիստովի Հետ բո-
լոր Հանդամանջների մանրազնին պարզաբանման Համար: Քիչմիչյանը
ժեշտ է Հարցում անել զորքերի շտաբի պետին այն Հարցերի մասին, որոնք
անշրաժեչտ է տեղյակ պածշել փոխղնդապետ Էրիստովին` 1) զորջերի թվա-
զեկուցագրի վերջնամասում դեներալ Քիչմիչյանը Հայտնում եր, որ կապի-
տան Մուրադյանը պետք է տեղեկացվի իր աշխատանքի Համար անչրաժեչտ
մանըւաւմոուն լ ուլառիչ Հրաձանդով, որի մեջ լ կմւոնի բոլոր ւռեղեկություն-
ների ստուդումը: Բացի այդ, Քիչմիչյանը տեղեկացնում եր, որ բանավոր
զեկույցի Համար այդ նպատակով իր կողմից Երեան է ղործուղվել Թիֆլիսի
Հետախուղական ցանցի լավադույն աշխատակիցներից մեկր պորուչիկ
Եղիազարովը: Փաստաթղթի վրա կա նան. Համապատասխան դրառում (ԻՐ 34)
Զինվորական նՆւսխոասըւսրի անունով ւյն մոսին, որ 200-300 Հաղար ռուբլով
կարելի է ձեռք բերել չիֆըը, ե ադրբեջանական զորքերի տեղաբաչխման
ողջ գաղտնի դրադրությունը:": Վերջին Հաշվով, այստեղ կարնհորն այն է,
որ չնայած կարելի է մւուսծել, որ Հայկական Հեւուսխուղությունը միամւոու-
Հարցերու մ, այնուամենայնիվ, Հարկ Ե Հատուկ ւրձւսնաադրել, որ Հայ Հեւոււ-
խույզները այս պարադայում պարզապես Հաջող դործեցին ն. ձեռք բերեցին
կարեորադույն տեղեկատվություն, որ կարող էր ծառայել Հայաստանի ան-
օրինակների կարելի է Հանդիպել նան այլ երկրների պրակտիկայում) դիմե-
լով անդամ կաշառքի ե կարեոր տեղեկառվություն ձեռջ բերելու այլ մի-
գլխավորվող զորամասերի Ադրբեջանի ղեմ տարած վճռորոչ Հաղթանակին:
Հարկ է կրկին Հավաստել, վկայակոչելով Տ. Դեվոյանցին, որ երբ Ադրբեջա-
նր խոշոր քանակությամբ զորքեր եր կենտրոնացնում Զանդեզուրի դեմ, ի
դեմս Հայկական Հետախուզական ծառայության, ՀՀ կառավարությունը կա-
րողացավ ձեռք բերել ռազմավարական մեծ արժեջ ներկայացնող տեղեկա-
տվություն, ինչն օղնեց Հակառակորդի Հետ ռաղմաջաղաքական Հակամար-
ուղղակի չեշոում է Հեւու յալը. «Հայաստանի կառավարութիւնը կարողացաւ
կաշառել Ատերբէյճանի զօրքերի սպայակոյտի պետին, որ մի վրացի գնդա-
ոլեւտ էր: Վերջինս ոչ միայն տուհց մեղ Ատերբէյճանի զօրքերի դասաւորու-

35 ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 276, ց. 1, գ. 184, թ. 3-4:
153

ըը» դգնդացիրները եւ բաւական ուաղ մոմմլթեր,ք »330: Կարծում ենք, լրացուցիչ

Այն, որ Հայասոանի Առաջին Հանըավետության Հատուկ ծառայու-
ձդտել են լավադույն կողմերից դրսհորվել, ղա երեում Ե մի չարք այլ փաս-
ւուսժղթերի ւիւսթեթի մանրըաղնին ուսում նասիրությունից: Այլ բան է, որ
նրանք ի վիճակի չեղան ջիչ թե չատ չոշափելի առավելության Հասնել, Հենց
թեկուղ թուրքական Հատուկ ծառայությունների (մասնւվորսովես Հակածե-
ւուսխուղության դեւ) դեմ ւզայք արում, որոնք իրենց ւավելի վուուսծ ու ուլ. Ի՛
էին: Մի կողմից Հզոր աշխարչակալ կայսրության դարավոր փորձը (թե-
կուզե ասիական տարբերակի, վայրադ ու նենգ), կադրերի ու ռեսուրսների
առկայությունը, իսկ մյուս կողմից` Հայասունի նոր կաղ մավորվող ւվեւոու-
թյան դերում դտնվելը, կադրային սովը, որը նա զգում էր, եղածն էլ անչափ
երիտասարդ, չթրծված հ օպերատիվ աշխատանքի մեծ փորձ չունեցող: Այդ
ծառայությունների կայացման վրա բացասաբար եր ազդում նան կտրվածու-
թյունը Ռուսասունից, նրա ուսում Կական ու ուղ մաօժանդակ կառույգնե-
բից, աշխարծաթաղաքական մեկուսացվածությունը, ինչպես նան իչխող
արե մւումեւո ւորամադրությունները, որոնք Հեւոո բումերանդի Ղմւսն Հար-
վածեցին` մերկացնելով թիկունքը: Եվ այնուամենայնիվ, դոյութժյուն ու նե-
ցող Հայկական Հատուկ ծառայությունները ստեղծված իրավիճակում էլ
Հեղ լարված պաշերին զորավիդ լինել Հանրապետության անվտանդությանը
(Բոյութ-Վեդի ե Զանդիբասար, 1918 թ. ղեկտեմբերյան Հայ-վրացական պա-
տերազմ Լոռու ն Հարակից չրջանների Համար ն այլն):

Հայաստանի Առաջին Հանըսուլեւռության Հետախուղական ծառայու-
թյան պատմության քիչ թե չատ լիարժեջ ե ամբողջական բացածշայոման
ռայությունների մեքենայությունների Հետ Հենց Երեանում ի դեմս նրանց
դործունեության կենւսորոնաառեղի Հանդիսացող Հայաաումնում Ադրբեջանի
դիվանադիտական ներկայացուցչության ե գործակալական ցանցի, որի
մաին բաղ մանչանոակ նկաւոում է Ալ. Խատիսյանը. «ՀՀ կառավարութիւնը
տմ էն օը կը ուումնւսը իր խուղարկու մարմիններու միջոցով ւոեղեկութիւն-
ներ այս կամ ւյն չրֆանի մէջ ւռեղի ունեցող ւվւուո րւաււոութիւններու մււ-
սին»351, ինչն ինքնին Հենց ժիուոում են Վ. Արծրունու ն այլոց կողմից բեր-

380 Տիգրան Դէոյեանց, Կեանքիս դրուագներից// «Հայրենիք» (Բոստոն), 1945, Վ 4 (249),
Յուլիս-Օգոստոս, էջ 83:
381 Ալ. Խատիսեան, Հայաստանի Հանրապետութեան ծագումն ու զարգացումը, էջ 205:

154

ված ւյն ւիւաււոերը, Համաձայն որոնց իբը թե Հայաաոաւումնի Առաջին Հան-
ըաւվեւոության ւուսրիներին դործած «Հայկական Հեւուխուղությունն իր
ավանդական ււվիկարությունը լույց կուսը Վուսվլ. Հայ-ադրբեջանական ճւ-
կաւոի վրա»: Գործնականում ւյդւվես չեր. լ արդեն 1919թ. Հուլիսի 31-ին
ՀՀ Արտաքին Գործերի նախարար Ալ. Խատիսյանը Բոյուջ-Վեդիի դեռլքերի
կաւլակցությամբ վճռական բողոք է ներկայացնում Ադըրբեջանի կառավա-
րությանը նրա կողմից ծավալած դավադրական բնույթի լըտեսական-Հեւուս-
խուղական ջայքայիչ դործունեության առնչությամբ, ընդգծելով իր լավ
ւոեղեկացվածության մոսին. «Հայաստանի կառավարութիւնը ունի ճշւուսծ,
անձերքելի ւաուուսթղթերի վրայ Հիմնւած ւուեւլներ ոչ միայն Բէյիւք Վե-
դիցիների զինման լ դրսից դրամական օժանդակութիւն ուռւմնււղու մասին,
այլ Վււե այն մասին, որ բոլոր յեւուսդաայ ւաւվուուամքբ ւական բոնկումները մի
կաղ մւակերսպութետն դործ են, որ Հետա նդում է մի Կւվաւումկ` արծեււուսկան
կերպով դրգոել մած մեդական սղ գարնակչութիւնը Հայսուումնի կառավա-
րութեան դեմ ն բոնի կերպով փաթաթել այդ դրգոումը մած մեդական աղ-
դաբնակչութեան վզին, դրսից հկած բաղմաթիւ դործակալների միջոցով,
առն որոնց մած մեդական ւղ դաբնակչութիւնը Հայառուանի յիչեալ դա-
ւառներում մինչե այժմ ել կը շարունակեր ւաւրել խաղաղ կուլտուրական
կեանքով, ինչես որ այդ ւռեղի ունի Հայասոանի միւս վայրերում: Այս
ուլաոող բացաւորութիւններից յետոյ բուռ Հարցի էութեւտսն, Հայաստանի կա-
ուսվարութիւնը անձ րաժեչւո է դաոնում, Հիմնւած Հաուոււո ւուեալների վրա
դու ի սիրո յայւուսըարել, որ իր դործողութիւններովւ Վ. Թեքթինոկին ւսն -
ձւամքբ, Նւվաոււոել է Հայասունի Հանբըւուլեւռութեան ն երկրի սնդորրութեսն
դեմ ուղղւած չարժումներին»32: Հենդ այդ մոսին շուռ Հաւռաւկ ւիաուոում է
Տ. Դեվոյանցը իր Նշանավոր «Կեսնքիս դրուադներից» Հուշաջշարը քում.
«Երեւանի մէջ Աղբբեյճանը շատ լաւ լրտեսակ ւն անց ունէր կաղ մակերսվ-
ւծ »383: Այնուչծեւոււ Ղու, մի այլ կաւվակցությամը ւվելացնում էր Հեւու յալը.
«Երեւանում դտնուող Ատերբեյճանի դիւանադիւուսկան միսիան ոչ միայն
անսովոր արադգութեւաքը յայտնում էր Թիֆլիս եւ Բալու Հայաոանի ղօը-
ֆերի դասաւորութեւտն եւ ղօրջերի ու ուսղ մամթեր,քի փոխադրութեանց մււ--
սին, ւյլեւ իր ձեոքի ւուսկլ ունեցած էր Հայառուանի դաղտնի Հրամանադրերն
ու Հրաձծանդները:

Հայաստանը իր ԽորՀրդարանի մէջ ւոեղ էր ւոուել ե՛ւ մած մեդականնե-
րին, որոնց ւվւուո լամ մու որների ըՆւորութեսն Համար Ատրբեյճանի կառավա-
րութիւնը բայ էր թողել 40,000 րուբլի: Նրանց բաղ մաթիւ լրտեսները մմ Էն
օր անարդել կերպով Երեւանի քաժարական թաղի եւոեւի կողմից անցնում
Էին Թոխմախեատն Գեօլը եւ նրա մուոից դնում Շարուր-Ն ախիջեւան, ԲԷ-

382 Տես «Հայաստանի աշխատավոր» , Երնան, 19 օգոստոսի, 1919, Վ 123:
383 Տիգրան Դէոյեանց, Կեանքիս դրուագներից, «Հայրենիք» (Բոստոն), 1945, ՎՀ 2 (247),
Մարա-Ապրիլ, էջ 88:

155

յուկլք) Վեղի, Զանդիբասար` Երեւանից փոխադրելով այնտեղ ռաղմա-
մթերք, Հրաձանդներ, լուրեր, ոււոեսոոեղեն: Դրանք դնում Էին զինուած ԼԼԻ-
մէն ւռեսակի վկայականներով, ւորուսծ ոսւոիկանութեւոն, Հայասոանի
խորչրդարանի այս կամ այն անդամի կամ նախարարի կողմից»: Միաժա-
մանակ, Տիգրան Դեվոյանցը ի պատիվ Հայկական Հետախուզական ծառա-
րի, ընդգծում է Հետեյալը. «Բարեբախտաբար, Հայաստանի կառավարութիւ-
նը օրը օրին այս Հեռադիրների միչոցով իրազեկ էր պածւում թշնամու ծրա-
գիրներին եւ ըստ այնմ միջոցների դիմում: Եթե Ատերբեյճանի դիւանադի-
տական ներկայացուցիչը չեզոք դօտիի վրայ չթալանութր «աւաղակների»
կողմից, Թիֆլիսի վրայով Բադուից ուղարկուած դումարով միայն Շարուր-
Նախիջեւանի շրջանի թաթարական բանակի թիւր պետք ե Հասներ 10,000-ի.
նոյն Համեմատութեամբ պետք է աւելանար կռուող թաթարների թիւր Բե-

կեւոն է վաշ ւուլանում Վոլ Ս. Վրացյանը. «Խան-Թեքինսկիի Երեան Հաւնե-
լու առաջին իսկ օրից Հայաստանի արտաքին դործոց նախարարությունը
Հեռադրերը, նախքան իրեն Հասնելը, Հայտնի եին դառնում Հայաստանի կա-
այդ Հեռադրերը Հրատարակեցին առանձին դրքույկով «Գաղանի փատտա-
Թղթեր» (Ազրբբեջանի դավադրական դործունեության մի Էֆ), 1920 թ.
Երեան, Հրսռո. «Ռաղզմիկի»:6: Մեկ այլ տեղ Ս. Վրացյանը ւվելացնում է.
«Անկախութիւնների Հենց առաջին օրերից, Ադրբեյջանը Շանդիստ չթողեց
Հայաստանը: Թուրքերի աֆակցութեամբ, աղրբեջանցիները աշխատում էին
գրգռել Հայաստանի թուրք-թաթարական բնակչութիւնը Հայկական իչխա-
կատարն եր այդ դործում: Երկրի զանաղան կողմերում նա պաչում էր գոր-
էր Հաղորդում իր կառավարութեան: Հայաստանի Արտաքին գործոց նախա-
րբարութեան աշւոոնեւայ Եակուլեանը (Վ. Յակուլյան - Վ. Վ.), չոււոով բւ-
ցեց չիֆրը, որով Խան-Թեքինսկին ՀՇեռադիրներ էր փոխանակում իր կառա-

384 Նույն տեղում, 1945, ԷԹ 4 (249), Յուլիս-Օգոստոս, էջ 81:

385 Նույն տեղում:

3866 Մ. Վրացյան, Հայաստանի Հանրապետություն, էջ 310: Ռուբէն,Հայ հեղափոխականի
մըյիշատակները, Է. հատոր, Գ. հրատ., էջ 193: Ս«.Վրացեան, Կեանքի ուղիներով.Դէպքեր.
Դէմքեր. Ապրումներ, Ե. հատոր. - Պէյրութ, 1966, էջ 102. Հարկ է ավելացնել, որ այս խնդրում
կարնոր մասնակցություն է ունեցել Տ. Դեվոյանցը, որին առաջինն է հաջողվել բացահայտել
դրանց բանալին, գաղտնազերծել դրանք ն կանխարգելել քայքայիչ ձեռնարկումները Հայաս-
տանի, նրա իշխանությունների դեմ. - Տիգրան Դէոյեանց, Կեանքիս դրուագներից)// «Հայրե-
նիք» (Բոստոն), 1945, Ի" 2 (247), Մարտ-Ապրիլ, էջ 87:

156

վարութետն Հեւո »387: Այդ մասին է դրում Վոււե Աբը. Գյուլխանդանյանը.
ւուսնի մեջ եղած մաշմեւտական տարրերը չենժարկուհն Հայկական կառւավա-
խուղության ֆաֆաւտեղ յակության մասին. «Հայկական Հետախուղական ծա-
ռայությունը չուտով սովորեց վերծանել ճնեպադրերը ե կառավարությանն
ու սպայակույտի պետին մասոուցեց գաղտնազերծված տեքստերը »568:

Հայասատանի Հանրապետությունում նուած Ադրբէջանի ներկայացու-
զիչը, օդտունլով իր դիրքից, ծածկագիր Հեռագիրներով անդադար Հաղոր-
դում էրիր կառավարութեան իր կատարած աչի առո ան.ք ների մասին եւ Հրա-
Հանդգներ էր ատանում...

Հայասատանի կառ սռ| արուլթիւնը, որը առաջին օրուանից տեղեակ էր այդ
բոլոր Հեռաղիրների բովանդակութեան, ստիպուած եղավ վերջի վերջոյ
վփաստացիօրեն մերկապ նելու այղ ինք նատի, լետական դեսպանի իրական

387 Ս. Վրացեան, Կյանքիուղիներով, Ե. հատոր, էջ 102: Հարկ է այս կապակցությամբ
հատուկ նշել, որայսկապակցությամբ հայտնի հետախույզ Տիգրան Դեվոյանցը հայտնում է,
որ ինքն է գաղտնազերծել բոլոր հայտնի 75 գաղտնագիր-հեռագրերը, որոնք ՀՀ Արտաքին
Գործերի նախարարությունն ապօրինաբար իրեն է վերագրել. - Տ. Դեռյեանց, Կեանքիս
դրուագներից// «Հայրենիք» (Բոստոն), 1945, Ի" 2 (247), Մարտ - Ապրիլ, էջ 87-90, 1945, Վ4
(2493, Հուլիս-Օգոստոս, էջ 82-83:

3857 ՀԱՍ, Ֆ.Պ- 200, ց.1, գ. 299,թ. 9, թիվ 150: Ֆ.Պ - 206,ց. 1, գ. 84, թ. 27, Հայաստանի
Հանրապետությունը 1918 -1920 թթ., էջ 110:

388 Ռ. Գ. Հովհաննիսյան, Հայաստանի Հանրապետություն: Հատոր 1, էջ 213:

35.Ա. Գիւլխանդանեան, Անդրկովկասի Հաճրապետութիւնները, «Հայրենիք» (Բոստոն),
1967, Ր 4, էջ76:

3590 Ռ. Գ. Հովհաննիսյան, Հայաստանի Հանրապետություն: Հատոր 1, Առաջին տարին,
1918-1919, էջ 263-264:

157

Հատուկ ծառայությունները ոչ միայն որոշակի Հեւուսքըջըրություն, այլն
վերածակողություն ունեին Վե Հայասոանի Հանբըսոալեւռության մայըաւքա-
խուղական կենւորոնաւոեղի, որում կենւորո նացած լրտեւսկան ուժերը ւոեղե-
կություններ Էին Հավաքում Հայասոանի Հանըսուլեւռության զինված ուժե-
Հանդգներ ու խործրդառովություն ւուսլիս սեւիական կառավարությանը, թե
ծումը Հնարավորություն է ւովել բացզածայւոել թշնամական դործունեութ-
ֆինանաական ու ուաղ մուկն աջակցություն յույց ուսը, ինչես Վոն ւլե-
ձախողումը: Որպեսղի պարզորոչվի, թե Ադրբեջանը ինչ քայջայիչ-վնասա-
ներկայացուցիչների, բերենք մի չարք փաստական տվյալներ, դաղտնի դրա-
22-ին ուղարկեց Բաքու: Դրանում առվում էր. «Մարի 14-ին Հայասուանը
ղժւարութիւններ յարուցանեք, չոււոով ծանը դրութեան մ եջ կընկնի: Եկա-
մուսոների բացակայութեւն ւվւուոճ ւսուով, Հայասոանը չի կարող ինքնուրոյն
կենք վարել »37:

1919 թ. աղրիլի 10-ին, Երեան ժամանելուց մի ջանի օր Հետո, Խան-
ունդ, յուրաքանչյուրը բաղկացած Յ գումարտակից, բացի այղ, կազմավոր-
անցնում: Գնդերը Համաղրելու Համար Հայւոարարվել է զորակոչ: Հեծելաղո-

39 Գաղտնի փաստաթղթերը. Ադրբէջանի դաւադրական գործունէութիւնից մի էջ, էջ 18:
158

Ամ բաղ կալած է Յ դիվիզիոններից` յուրաքանչյուրում Յ էսկադրոն: Ջիերով
աւված ով ված է միայն մեկ Էսկադրոն: Կա 2 դաչւուսյին, 5 լեռնային ն 1 Հեծ-
յալ մւարւոկոց, Յ ղրաձ ադ նւսք, որը դրավել են վրացիներից»572: Հատուկ ու-
չադրություն դարձնելու Նախիջնանի շրջանի իրադարձություններին ու
դեւլքերին` Խան-Թեքինասկին ւաւվրիլի 18-ին իր կառավարությանը ւռեղեկաց-
Կում էր ԶՋոդ-Բասարդեչարի շրջանում մած մեդականների ցուցաբերած դի-
մադրության, Հայկական զորամասերի Հեւո սկաւծ մւարւոերի մասի ն:93: Ապ-
բիլի 29-ին Խան-Թեթինակին ցանկանում էր պարվել, թե ինչպիսի օղնութ-
յուն յույց կոա կառավարությունը Նախիջնանի մածմեդականներին՝ Հայ-
կական ղորջերի այնտեղ մւոնելու ժամանա դիմադրություն լույը սոււլու
դեւլքումմ. «Կուղարկի՞ արդյոք ղորք, թեկուղ կամավորների անվան
ւուսկ»:397 Խան-Թեքինսկու Հակաձ յկական դավերի ու սադրանքների մոսին
Ս. Վրացյանը վկայում է. «Ապրիլի Յ0-ին, Հետները մեծ դլումնսըներով,
Երեան են Հասնում Ազրբեջանի գործակալներ Նախիջնանսկին ն Մակինս-
վին` Նախիջնան Հասնելու Համար... սկսվեց աղըբեջանյան դործակալների
դավերի մի նոր շրջան»:35: Այդ մոսին անմիջական վկայություն կա Հենց
Ադրբեջանի նախոսըաըաոլեւոին ուղղված Երռանում այդ երկրի դիվանադիչ-
ւուսկան ներկայացուցիչ Թեքինոկու 1919 թ. մայիսի 1-ի Հեուսդրում, որում
առվում էր. «Ապրիլի Յ0-ին ժամանեցին Մակինոկին (Գանիզ ադե) ն Նա-
խիջնանսկին: Տօմաշնը Երհանում արդելեց Մակինսկուն անցնել Նախիջ-
Լոն, այն ւվւուոճ ւսոււսբ անուլթեւաքը, թէ այդ չրջանը զոնւում է Հայասուասնի
կառավարութեան վարչութեան ներքոյ: Մակինոսկին դրամները յանձնել
ինձ. սպասում եմ ցուցմունքների, թե ինչպես դգործադրեմ Նախիջնանին
յաուռ կաց ււսծ դո ւմարն երը. Ն ախիջնանսկին Հար կադրւած է վերադառ-ն ալ:
Անդլիացիները Մակինսկու վաղօնը վերցրին»355: 1919 թ. մայիսի 4-ին,
խնդրելով չւոււուլ ւաւուսմխւասն ել ււլրիլի 29-ի իր Հեուսդրին, Խան-Թեքինս-
կին ավելացնում էր. «Ինձ Նւսխիջեանցիները Հարցնում են. ինչւվես վարվել.
կդա արդյոք նրանց օգնության Ադրբեջանը, եթե նասխիջնանցիները Հայե-
բին լույց ւուսն դիմադրություն»37Ը: Նույն օրվա մեկ այլ Հեռադրում Խոան-
Թեքթինոկին Հայտնում էր Ադրբեջանի կառավարությանը. «Դեւվի Նախիջ-
Լ ւսն շարժվեցին Հայկական դնդերը. որւվեսղի դործադրվի ճնշում Հայւոաւուս-
նի վրա, անձ րաժեչւո եմ Համարում մեր դոեդերը անձ ււղաղ կենւչորոնացնել
Հայառուանի սած մանների վրա: Նախիջեւանի չրջանի բնուկչությունը ալւաւո-
ըաուռ է յույը մոալ դիմադրություն: Դիլիջանում կանգնած է Հայկական 4-

322 ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 299, թ. 3, թիվ 41:

353 Նույն տեղում, թ. 4, թիվ 60:

394 Նույն տեղում, թիվ 72:

355 Տե՛ս Ս. Վրացյան, Հայաստանի Հանրապետություն, էջ 311, 312:

326 Գաղտնի փաստաթղթերը. Ադրբէջանի դաւադրական գործունէութիւնից մի էջ, էջ 21:
357 ՀԱԱ, Ֆ.Պ- 200, ց. 1, գ. 299, թ. 5, թիվ 83:

159

րդ գունդը ոչ լրիվ կաղմով: Շարունակվում է Հայկական զորքերի կուտա-
կումը Դավալուում, Սադարակ դյուղի մուռ՝ Գայլի Դուուքի շրջանում,
կանդ նւսծ են մուսուլմանները »35: Խան-Թեքինսկին Ադրբեջանի կառավա-
րությունից պածշանջում եր դիվանադիտական ներկայացուցչությանը տրա-
ւուսնի դեմ ւյն օդւսդործելու Համար: «ՇնորՀիվ իմ ձեո Նւսրկած միջոցա-
ռումների, Շարուրը, Նախիջնռանը, Օրդուբադը միավորվել ես ի դեմս Նա-
ւված վանում է կաւլ»359, - ւռեղեկաց նում էր Խան-Թեքինոկին: ԱՀ ն Արտա-
ֆին Գործերի նախարար Ջաֆարովի պատտախանը վերջին` թիվ 130 Հեռա-
դրին. «Հավանություն եւ ւուսլիս Շարուր-Ն ախիջնանի Հեւո կաւվի սւոեղծ-
ման միջոցառումներին. Համաձայն եմ բաց թողնել ֆինանսական միջոցներ՝
զինվորական կաղմակերպությունների Համար: Հայտնեցեք նշված պլանի ի-
րականացման ն կաղ մաակերոլման ձն երը »700: Արտաքին Գործերի Նւսխւսըւսը
Ջաֆարովը 1919 թ. Հուլիսի 24-ի Հեռադրով Խան-Թեքինասկուն ւռեղեկաց-
նում էր նան Ադրբեջանի կառավարության պաշտպանության կոմիտեի ո-
րոշման մասին` Հայառուսնին Նւսվթժ ւուսլը մերժելու վերաբերյալ. «Այդ մււ--
սին Հայտնում եւմ Չե՛զ, Հայերին չասե՛ք »:261:

Հայաստանի Հանըսուլեւռությունում մուտավաժական Ադրբեջանի դի-
վանագիտական ներկայացուցիչ Խան-Թեքինակին, օդտվելով դիվանագետի
Հայտ լըտեսությամբ ւսրժեջք ավոր ւոեղեկություններ Հաղորդում յուռ Հար-
ցերի վերաբերյալ, այդ թվում Հայկական բանակի կառուցվածքի հ զինվա-
1919 թ. մայիսի 10-ի թիվ 94 դաղ տնի Հեռադրում դրում է. «Բոլչհիկների
կողմից Բաքվին վտանգ սպառնալը պատճառ բերեցեք հ խնդրեցեք անդ-
լիացիներին, որ Կարսի թնդանոթները փոխադրեն Բաքու», ինչը Հետա-
խարարների խործչրդի նախաղած Ալ. Խատիսյանի` 1920 թ. ապբիլի 14-ի նա-
մակից` ուղղված Ռուսաստանի Հարավի զինված ուժերի դլխավոր Հրամանա-
տարության զինվորական ներկայացուցիչ դեղապետ Մ. Զինկեիչին, որի
գրված Հեռադրեր ժամանակին Հետախուզության ջանքերով անցել է ՀՀ
Արտաքին Գործերի նախարարության ձեռքը, որը դրանք Հրատարակել է:

398 Նույն տեղում, թիվ 82:

3-Նույն տեղում, թ. 8-9, թիվ 129, 130, 151:

400 Նույն տեղում, թ. 9, թիվ 1599:

401 Նույն տեղում, թ. 13, թիվ 54:

402 Տե՛ս Կ. Հարությունյան, Հայկական ազգային զորամիավորումները 1918-1945 թթ., էջ
61-62:

160

րի 1919 թ. Հունիսի 5-ի թիվ 1599 Հեռադրի, Խան-Թեքինակին Հայտնում էր,
զինվոր, Հեծելաղորով, թնդանոթով, գնդացիրներով, «մարտական Հատկա-
նիշներով նրանք Հայերին չե՛ն զիջում», ւկաւոերաղ մական դործողություն-
ների ժամանակ կարող են Հասցնել մինչե 10.000-ի: «Կարծում եւմ.- Հայւտո-
Կում էր Խան-Թեջինսկին,- մենք պետք Է ծախսեր անենք 6000 զինվորի
Համար, Շին Հրամանատարական կազմով, ղորջը տեղաբաշխել այն ։տեղե-
Զանդեղուրի լեռներում: Դրամի ճիշտ ծախսումը լրիվ երաչխավորել դժվար
է, դործի կարհորությունը ուոիւվում է Հաշւովել նույնիսկ ոչ մեծ չարոււշ ււ--
Հումների Հետ»: Ադրբեջանի կառավարության պածանջին՝ չտալ Հայտո-
նել Նախիջնանի, Շարուրի, Վեդիբառարի, Գողթնի, Օրդուբադի, Ջուլֆայի
վիճակի մասին, Հունիսի 26-ին Խան-Թեքինսկին զեկուցում էր. «Նախիջնա-
նի, Շարուրի, Վեդիբառարի, Շաշթախթի չրջանները գրավված են Հայկական
զորքերի կողմից, Հաստատված է Հայկական վարչություն: Ջուլֆան Հայերի
նիկ»707: «Բարիդրացիական Հարաբերություններ Հառսւուսոելու Համար» Հա-
յաստան ժամանած Ադրբեջանի դիվանագիտական Հավատարմատարը, ծավա-
լելով լրոեււսկան-Հեւուսխուղ ական ակտիվ լ սադրիչ դործունեություն,
1919 թ. Հունիսի 22-ին խիուռ թշնամաբւսը ւորամադրված դրում է. «Ադըրբե-
ջանը բացի Հայաստանից, կարծում եմ, այժմ չունի այլ թշնամի, Հայաստանի
վրա պետք է դարձնել Հատուկ ուշադրություն. քուրդ Սմկոյին Հարկավոր է
դրավել մեր կողմը »555: 1919 թ. Հուլիսի 16-ին նրա կողմից Թիֆլիսում
Ադրբեջանի զինվորական կցորդ դնդապետ Մաճշմեդ բեկ Ալինին ուղարկած
դաղ նագրված Հեռւադրում Հայւոնվում էր. «Հայաւումնն ունի Յ Հեւու կ
բրիգադ յուրաջանչյուրը բաղկացած 2 զնդից: Գունդն ունի Յ Հետնակ
դումարտակ: Երեք ձիավոր ղունդ՝ յուրաքանչյուրը բաղկացած 6 էսկաղրո-
նից, բայց բոլոր եսկաղրոնների կազմակերպումը ղեռ չի վերջացել. 12
մարտկոց` յուրաքանչյուրը 4 թնդանոթով: Քացի դրանից, կա մել Ղարաբա-
ղի ջոկատ` բաղկացած մեկ Հետեակ դումարտակից, Յ էսկադրոնից ե. 4
դյույմանոցից մինչ, դաշտային, որոնց վրա սպաներ ե ծառայողներ կան:
որ միայն զորաշավաքով կարող են լրացվել մատնանչված դնդերի ջանակը,

«5 ՀԱԱ, Ֆ.Պ -200,ց. 1, գ. 299,թ. 9, թիվ 150, Ֆ.Պ- 206, ց. 1, գ. 84 թ. 27, Հայաստանի
Հանրապետությունը 1918 -1920 թթ. (քաղաքական պատմություն), էջ 110:

404 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ.299,թ. 10, թիվ 184, 1695: Ֆ.Պ - 206, ց.1. գ. 84, թ. 28,
Հա յաստանի Հանրապետությունը 1918 -1920 թթ. (քաղաքական պատմություն), էջ 114:

405 ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 10, թիվ 202:

161

որով|Հեւոն դասալքություն յուռ կա: Խնդրում եմ այս ամենը Հաղորդեք
Զինվորական նախարարին »705: Երկու օր անց, Հուլիսի 19-ին նույն Հասգեա-
տիրոջը ուղղված մի այլ Հեռադրով Հայաստանի Հանրապետության ղեմ լր-
տեսական դործունեությամբ զբաղվող ադրբեջանցի դիվանադետը շտապում
էր կատարել Հետեւյալ լրացումը. «Բացի վեց Հետեւակային գնդերից գոյութ-
յուն ունի յոթերորդը...: Կ Վե ուծ ման ւաղած բրիդադ է զինվորական
չտաբի զորամասը: Ձանդեղուրում կան Հայաստանի զորամասեր, բայց
դրանց թվաքանակը Հայւոնի չէ»: Այխուծեւոււ Պու ւվելացնում է. «Հինդե-
ը"բԴ դունդը կանգնած է Կարսում: Զորրորդը` Դիլիջանի լ Սուրմուղուի րո-
ոնվում «-րդ դն դի 1-ին, 2-րդ լ Յ-րդ ղորամնուերը, ինչւզես Վււե. ուսՀ մմ ու--
նապաչ բրիդաղի մեկ բաժին, զինվորական չտաբի վաշտը, ականանետային
զորամասը, երկու զրաշադնացք, Հեծելազորի ն լեռնային ձիավոր մարտկոցի
փոքրաթիվ զորամասերը: Երնանում ես ուսումնական ղորախումբը է
Երնանյան առանձին գումարտակը: Ամբողչ Ղարաբաղյան ջոկատը, գնդա-
պետ Կաֆինի Հրամանատարությամբ, Հավանաբար տեղաչարժվել է Զանղե-
ղուր: Հեծելազորը կանգնած էր Ալեքսանդըաւղլոլում, իսկ թե ուր է Հիմա,
դժվար ե ճշտել, թանի որ միայն երեք եսկաղրոններ են ձիերով, մնացածը`
զորամասերի տեղակայման վայրերը ենթարկվում են փոփոխության: Գնդե-
րի Հրամանատարներին ուղղված դեներալ Շելկովնիկովի գաղտնի Հրաման-
Կերի պատճենները ուղարկված են ի դիտություն Շարուր-Նախիջնանի
չգիտեն »2Ո

Ինչպես պարզ ե դառնում Ադրբեջանի գործակալների ծավալած դա-
վադրական գործունեության մասին դրադրության նյութերից, Հայաստանի
զութի հ բենղինի պաշարները: Ինչպես ակնչայտ է դառնում Հայտնի դրա-
դրությունից, Ադրբեջանը աուն ձնած ւաւռուկ ուշադրություն է դարձրել Վոււե
երկաթուղուն որվես Հայկական ւվեւոության աո նւորա-արդյունաբերական
Համակարդի դործունեությունը ապածշովող գլխավոր զարկերակի, ապրանք-
ների ու զորքերի տեղափոխման արադ միջոցի: Այդ տեսանկյունից Ադրբե-
ջանի ռաղմաքաղաքական չրջանները, Հետախուվիչ մարմինները ն ՀՀ տա-
բածթում դործող դործակալները մշտապես իրենց կառավարությանը Հրա-
նավթի ու մաղութի տարանցման պարադայում լինի չատ Հաշվենկատ է.

406 Տես «Յառաջ», 6 հունիսի, 1920, Է» 117:
407 ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 299, մաս Լ. թ. 6:

162.

ղդուչավոր՝ խուսափելով ւվելորդ Հառաւուսմձեո նությունից»: Այոսւվես, Թե-
ֆինոկին Արտաքին Գործերի Նախարարին ուղղված 1919 թ. Հունիսի 4-ի
Հեռւսդրում ընդգծում է Հեւոն յալը. «Որեիցէ ւվաւոճ ւսու բոնելով յեւռաձղեք
Հայաստանի երկաթուղիների Համար մաղութ ուղարկելը, որոչետեւ Նախի-
ջն անի շրջանում դեսլքեր են ուվառտւում:»75: Իսկ Արտաքին Գործերի Վուս-
խարար Ջաֆարովի 1919 թ. Հուլիսի 24-ի Հեռադրում Խան-Թեքինսկուն
Հրաձանդգ է ւորվում, թե ինչւվես վարվել ստեղծված իրավիճակում. «500,000
փութ նւսվթ ուղարկելու մաին Բէկզադետնի արած միջնորդութեան (մասին
- Վ. Վ.)... Ասլածչովութետն խործուրդը որոչել է Նւաւթ բայ չթողնել մինչե
Ադրբեջանի կառավարութիւնը փուխոխութան կենարկ աշնադրի Հառ-
ւուււում ւն երկու ւլայմանները »529: Ադրբեջանցի դիվանադեւո լրտեսները խո-
բալես Համող ված Էին, որ ֆինանուսկան ղժվարություններ Հարուցելով Հա-
յաստանի առաջ, իրենց կշաջողվի նան առաջ բերել ռազմաքաղաքական
բարդացումներ ու անլուծելի դժվարություններ: Ավելին, ադրբեջանական
գործակալները Հայաստանի ղեմ ուղղված իրենց խարդավանքների մեջ որո-
չակի ւոեղ Էին Հաւոկացնում Նու արտաքին ուժերին, փորձելու| դտնել
նրանց վրա աղդելու առավել արդյունավետ ուղիներ ն միջոցներ, Շամապա-
ւուսմխուսն Հրաձանդներ ու խորչուրդներ ւուսլով սեւիական կառավարությա-
նը: Այոսվես, Խան-Թեքինսկին Արուքին Գործերի նախարարին ուղղված
1919 թ. ւաւլրիլի 16-ի Հեռադրում ընդգծում է Հետն յլի մուսին. Հ«անձրա-
ժեշւո է բողոքել Հնդկաուումնի, Թուրքեուսնի, Աւղանիոռանի, Մալայեան
կղզիների ե Կովկասի ողջ մածմեդականների, նոյնպես ն Հաշտութեան Վե-
Հաժողովի առաչ անգլիացիների այն ցանկութեան դեմ, որով նրանք մի քա-
Կի միլիոն մաշմեդականներին ենթարկում են թւով կես միլիոն Հայե-
րին»"": Ադրբեջանական գործակալները դանում էին, որ իրենց կառավա-
բությունը պետջ է որոչ նախաղդուշական միջոցներ ձեռնարկի Հաղորդակ-
ցության ուղիներում իր չաշերն աւլաշովելու Համար, այդ կապակցությամբ
խնդրելով նան իրականացնել դործողություններ, որպեսզի անդլիացիները
չվնասեն իրենց լ չիոչնդուռեն ձեռ ուսըկելու Համմոաղաւոււախան միջոլա-
ռումներ: Այդ ւռեւակեւոն է ւվաշւուլանվում Խան-Թեքինսկու 1919 թ. Հու-
լիսի 28-ի Հեռադրումբ ուղղված Նւսխարարաեւոին. «Կարծում եմ, որ մեր
կառավարութիւնը պետք ե վճռական առաջարկ անկ անվլիացիներին, մեղ
յանձնելու Ջուլֆա- ՇաՀթախթի երկաթուղին, Ալեսթ -Ջուլֆա ղծով, Պաարս-
կասւուսնի Հեւո ւռւնւոուր սկսելու Համար: Յանձնմրւն ենթակայ այդ գիծը
պետք Ե երկարի մինչե Դաւալու գիւղը: Անգլիացիներին այդ առաֆարկն
անելու Հեւո միաժամանակ, մ ոււոնանչեցեք Հայառոանի անընդունակութիւ-

408 Գաղտնի փաստաթղթերը. Ադրբեջանի դաւադրական գործունէութիւնից մի է ջ., էջ 26:
49-ույն տեղում, էջ 37:
410 Նույն տեղում, էջ 19:

163

ցիք կծամաձայնեն»11: Վերջաւվես, երբ-որ խուքը դնում է Ջուլֆա-Երնան
երկաթուղադգծի դործարկման մասին` առն ւորական դիտումների ւոեսանկյու-
նից, առւնց որեհիցե ւվեւոության դերիչխանությունը նկաւոի առնելու, Ար-
ւուսքին Գործերի Նւխոսրարին ուղղված 1920 թ. փեւորվարի 10-ի Հեռւադրում
Ադրբեջանի դիվանադիտական ներկայացուցիչը բացաշայտ Հակաշայկական
դիրջորոչում ընդունելով, բառացիորեն ընդգծում է Հեւոն յլի մասին.
«Նախքան մեր փոխյարաբերութիւնների կարդգաւորումը ն սած մանների
որոչումը, Երնան-Ջուլֆա Ճանաալարծի բանոաղը Համարում եմ անձնալաւուսկա-
Մեզ Համար ճանապարծի բացումը դեռ հա տնտեսական չած չի ներկայաց-
նում, իսլ քաղաքական չաչերը Թե Նախիջանում ն թե պարակական Ադրբե-
ջանում մենք կարող ենք Հեւուաւլնդել առանց այդ Ճանւաւվարծի»712:

Դեռ 1919 թ. Հուլիսի 21-ին Խան-Թեջինսկին իր կառավարությունից
պաշանջում եր ադրբեջանական զորքերը կենտրոնացնել Հայաստանի սած-
վել Շարուր, որւոեղ ծավալվում են խոչոր իրադարձություններ, դնում ես
մարւոեր. «Հայաոաուանը լարում է իր բոլոր ոյժերը:... Սաչմանների վրայ մեր
զօրքերի երալը խուճաս կձղե Հայերի մեչ, կուժեղացնե դասալքութիւնը է
կբ բանձրացնե մաշմեդականների ոդին: Հայաստանի զօրքերի քանակի մա-
սին արդեն Հաղորդել եմ Թիֆլիս, զինւորական կցորդ Ալինին, խնդրելով,
րուվեից, ձեռք առեք չտապ ն վճռական միջոցներ»"4: «Մենք պետք է ան-
Հապաղ պատերազմ Հայտարարենք Հայաստանին»"4" ն. «երկու չաբաթվա ըն-
թացքում վերջ տանք Զանդեղուրին, ղորքերը չարժենք Ղամարլու», գրում
է Խան-Թեքինսկին Ադրբեջանի կառավարության նախադածին 1919 թ. --
դոսւոուի 1-ին լ Յ-ին. «Այժմ ամենած արմար ժամանակն է. Հայասոանի կո-
միսար ամերիկյան գնդապետ Հասկելի գալուց Հետո կլինի ուչ: Հարձակումը
կազմակերպեցեք առանց պատերազմ Հայտարարելու: Շատ եմ խնդրում օդ-
ւուսդործել ածը է չկորցնել ժամանակ»45: 1919 թ. օդոււոոււի Յ-ին Ադըրբե-
ջանի կառավարությանը զեկուցելով դեպի Դիլիջան, Նոր Բայաղետ ու Բա-
այդ չրջաններում 4-րդ զնդի գտնվելու մասին, «դիվանագիտական ներկա-
յացուցիչ-Հետախույզը» եզրակացնում եր, որ «որ Հայերը այդ նախապատ-

41 Նույն տեղում, էջ 38- 39:

42.Նույն տեղում, էջ 51:

4Թ Նույն տեղում, էջ 36:

47 ՀԱԱ, Ֆ.Պ- 200, ց.1,գ. 299,մաս1Լ, թ. 14,թիվ 601: Հայաստաճի Հաճրապետությունը
1918-1920 թթ. (քաղաքական պատմություն), էջ 116:

45 ՀԱԱ, Ֆ.Պ- 200, ց. 1, գ. 299, մաս Լ. թ. 14-15, թիվ 601, 606:

164

ըառւոում են մուսուլմանների դեմ» ն կառավարությունից ւկլածանջում`
«ձեոք առնել Հարկ եղած միջույները »56: Ադրբեջանի դիվանադիւուսկան
ներկայացուցչի Հակաձ այկական սադրիչ ն ֆայքայիչ դործունեությունը,
ւս լրււաւումն ւանրւուեւոու թյան ո ւուսր ւած ք ում ւոհւկ ան --Հ Եւոււխուղ ա-
յ բավ ) ղ րածք լբ զ
կան գանցի լ դործակալական խմբերի սոեղծումը ոդեորում էր մած մեդա-
կան ղանդվածին, որոնց առւսջնորդները նրանց դրդում Էին ղանաղան մե-
ֆենայությունների, Նւվւաւուսկւաքղ ում ւաւվուուսքբ սկան դործողությունների
ՀՀ օրինական իշխանությունների լ Հայ ժողովրդի դեւ: Եվ այդ Հանդա-
մանքից ոդնորվելով՝ Ջանդիրսուսրումը Զոդ-Բասարդեչարում, Կարսի մւր-
ղում ն այլուր Հակււվեւուսկան խոովության դրոշ բարձրացրած մած մեդա-
կան Հրուակախմբերը՝ քուրք ուղաների լ Հատուկ ծառայությունների դոր-
ծակալների գլխավորությամբ լ զինվորականների, ւավկյւաըների մ աանււկ-
դությամբ Հայկական զորքերին լ ւռեղական իշխիանություններին Համ ւու
դիմադրություն Էին լույը ւուսլիս: Այ ռումով Հեւուսքրջրություն են
ներկայացնում Հայկական Հաւոուլկ ծառուսյությունների կողմից Հայթայժված
այն ւով յալները, որոնք վերաբերում են Ջանգիրբոաարի նկաւումոոքբ ադրբե-
ջանական նկրտումներին: Այդ մասին էլ Հենց բաղմանչանակ վկայում են
Բաքու` Արութին Գործերի նախարարին ուղարկված Հեուսդրերը. այուվես,
Ադրբեջանի Արտաքին Գործերի նախարարին ուղղված 1919 թ. դեկւոեւքբերի
20-ի Հեռադրում Երհանում Ադրբեջանի դիվանադիւուսկան Հավարաըմաւու-
րի վաշ ոո նակաուուսը Միրբաբանը ուղղակի դրում է Հեւոն յալը. ...եթե զան-
դիբառարցիք սնձնւառուր լինեն, աալ մենք ջաղ աք սկան, բարոյական ն
նիւթական ւռեսակեւոից չառ բան կը կորցնենք: Խնդրում եմ ամեն ջանք
դործ դնել, որպեսզի Հայերի յարձակումը` զանդիբասարցիների վրայ` յետ
չպըտվի: Նրանց կողմից բոլոր Հնւրւաւոր միջոցները ձեռնարկած են»1417:
ւս լրււաւումն անրւուլեւոու թ ւն նկաոու ւում Ա եջան Հաւոու ծաույու-
յ բով յ բ Ադրբ յ
թյունների ծավալած դավ ադրական-կաղմուլուծիչ դործունեության բոասյա-
Հայտման ւռեսանկյունից Հետաքրքրություն է ներկայացնում Ջանդիբասա-
րին ե Նախիջնանին վերաբերող Երեանում Ադրբեջանի դիվանադիտական
ներկայացուցչության ղեկավարի ւվաարւուսկանությունները կաւուսրող Մու-
սանի 1920 թ. մարւոի 4-ի Հեռադիրը` ուղղված Արտաքին Գործերի նՆւսիոս-
բարին. «Մինչե այւօը փող չաւուսնւլը, Նախիջնանի Համար ոչինչ է դարձ-
Կում դեներալ Նսծձանդաւվեւոի աշխաւումն քը լ էական վնա է ւվաւոճ առում
Հանըւուվեւոութետն: Զանդիբ ասարըը, նոյնւվէս սոսկալի կացութեան մէջ է ււ-՛
ուսնց մեր դրամական օժանդակութեւտն, ինչ ձեռ Նւոու է Հայաստանին: Եր-
կու շրջանները ես ւվաշւուլանում եմ նրանով, որ փողերը րդեն Թիֆլի-
սումն են ն Երռանում ուուսըւելուց յետոյ, ունը դանդաղելու ւզիւոի ու-
ղարկւեն բուռ ւվաուո կանելոյն: Դանդաղեցման իւրաքանչիւրը մի բուվէն ուժեղ

416 Նույն տեղում, թ. 15, թիվ 616:
447 Գաղտնի փաստաթղթերը. Ադրբէջանի դաւադրական գոր ծունէութիւնից մի էջ, էջ 47:

165

կերպով անդրադառնում է մեր չաշերի վրայ. խնդրում եմ ձեր կարդադրու-
թիւնը, ջանի դեռ. ուշ չէ»5: Բնուսկանաբւը, այդ մասին րդեն ասել ենք,
Հայկական Հետախուղությունը լավ տեղեկացված եր այս բոլոր նախառլաո-
ըասւռությունների մասին, ջանղզի ուշի-ուչի Հեւոնում էր ւսյդ ամենին: Հայ-
կական Հաւոուկ ծառայությունների կողմից Հայտաւուսմնում Ադբրբեջանի լլոր-
ծակալական ցանցի վնասաղերծումից Հետո ակնչշայտ է դառնում, որ ադրբե-
ջանցիները լուրջ Հավակնություններ են ներկայացրել նան Բոյուք-Վեդիի
ե Կարսի չրջանների նկատմամբ` սաււսրելով տեղական անջաւռողականնե-
Խոյսկու 1919 թ. մույիսի 6-ի Հեռադրից՝ ուղղված Երռանում Ադրբեջանի
«Անյապաղ կաս Հաստատեցեք Ղարսի կառավարութեան Հետ: Յույց տվեք
նրան ամեն տեսակ աջակցութիւն, իմացեք ինչ կարիքներ ունի, Հեռադրե-
դէք մեղ` անծրաժեչւո միջոցներ ձեուք ւունելու»45: Իսկ 1919 թ. Հուլիսի 14-
անդրադառնում եր Բոյուք-Վեդիի խնդրին. «Բեիւք-Վեդիի դրութիւնը
լուրջ է, Հայաստանը կենտրոնացնում Է իր բոլոր ոյժերը: Յայտարարւած է
ղզօրածւավաաք ... Մուսուլմաններին կարող է աղ աւոել Ադրբեջանի ղինւած մի-
ջամոութիւնը...Կոռիւր չարունակւում է: Առանց մի օր կորցնելու ուղարկե-
ցեջ խոչոր դումար` զինւորական կաղմակերպութիւնների Համար»2/: Այդ
դիրջորոչումը պաշտպանվում է կառավարության կողմից, ինչի մասին
Ադրբեջանի Արտաքին Գործերի Նասխւսըւսը Ջաֆարովը 1919 թ. Հուլիսի 19-
ին Հեռադրով ւռեղեկաց նում է Խան-Թեքինոկուն. «Հետնեցէք Բէիւթ-ՎԵէ-
դիում հ. միւս դիւղերում կատարւող դեպքերին. եթե Հնարաւոր է, ուղարկե-
ցեջ պաշտօնական ներկայացուցիչ, Հակառակ պարադային նշանակեցեք
գաղտնի գործակալ: Դեպքերի մասին Հաղորդեցեք»7: Վերջապես, այղ
ուղղված Խան-Թեքինաոկու 1919 թ. Հուլիսի 22-ի Հեռադրում. «ես այն ւու Լ ԱԻ՛
ւորութիւնն ստացայ, որ Հայկական զօրքերը Բեիւք-Վեդիից չեն ՀՇեռանայ,
այլչ կանդնելով միայն դիրջերի վրայ, կրնդծշատեն սլատերազմական դործո-
ղութիւնները: Միջոցներ ձեռք առեք, որ Հայկական զօրքերը Հեռանան, ա-
պա Թե ոչ Բեիւք-Վեդիի մաշմեղականների դրութիւնը կդառնայ ծանը ն,
նոյնիսկ, վումնդաւոր»222:

ծավալած դավադրական դործունեության մասին դրադրության նյութերից,

418 Նույն տեղում, էջ 55:
45 Նույն տեղում, էջ 23:
420 Նույն տեղում, էջ 31-32:
421 Նույն տեղում, էջ 33-34:
422 Նույն տեղում, էջ 36-37:

166

բացի, Ադրբեջանը ջանք ու միջոցներ չեր խնայում ՀՀ-ն տնտեսապես կաղ-
նավթի, մազութի ն բենղինի պաշարները` որպես ուժեղ միջոց Հարեւանի
վրա ւղդելու Համար: Դրա Հեւո մեկւոեղ, ինչւվես կն ւյւո է դառ Կում
Հայտնի դգրադրությունից, Ադրբեջանը առանձնաճատուկ ուշադրություն է
դարձրել նան երկաթուղուն՝ որպես Հայկական պետության առհտրա-արդ-
յունաբերական Համակարգի գործունեությունը ապաշավող դլխավոր զար-
կերակի, ապրանքների ու զորջերի տեղափոխման արադ միջոցի:

Հայտուումնում Մամեդ Խան-Թեքջինոկու ծավալած դավադրական-լըւոհ-
սական Հեւուսխուղիչ ղործունեության «արդյունքն» ւյն է լինում, որ
փաուոորեն վերջինս Հայւուարարվում է Թ6ջ0ոգ ոօո 27212, ինչի մոսին
ընդգծվում է Ալ. Խատիսյանի նուռայում` ուղղված Ադրբեջանի կառավ ա-
րությանը. «Հայաստանի կառավարութիւնն անձրաժեչւո է դնում Հիմնուած
Հառուստ տւեալների վրա, ցաւ ի սիրտ յայտարարել, որ իր գործողութիւն-
Կերով պ. Թեքինակին անձամբ նպաստել է Հայաստանի Հանըապետութետն
ն երկրի անդորրութետն դեմ ուղղված շարժումներին»: Ալ. Խատիսյանը
Ադրբեջանի կառավարությանը խորչուրդ եր տալիս այդ տեղեկությունները
ուումնււղլուց Հեւոո Համ ւուվաւոււախան Հեւոնություններ անել Խան-Թեքինա-
կու դործունեության վերաբերյոլ "23, ուսկայն վերֆինս իր մոււոուցած ծւսոււմ-
յությունների Համար նշանակվում է Ադրբեջանի Արտաքին Գործերի
նախարարի օգնական նե «Շաջողությամբ» շարունակում իր Հայադավ
դործունեությունը, իսկ նրա ւոեղը զբաղեցնում է Հաղդային բանաոեղծ»
նախկինում Լեռնականների Հանրապետությունում Ադրբեջանի ներկայա-
ցուցիչ Արբդուռախման բեկ Հախվերդովը, որին էլ 1920 թ. մոսրւոից Հեւոո
փոխարինում Է Մակինսկին (Համաձայն Ադրբեջանի վարչապետ Ն. |Յու-
սուֆբեյլի| Բեկ-Ուսուբբեկովի 1920 թ. փետրվարի 25-ի որոչման) 27, որոնք
լ շարունակում ես Թեքինոկու արաւուսվոր ւվրակւոիկան, ինչի մոսին
Հայկական Հետախուղությունը ե. կառավարությունը տեղյակ էր: Ադրբեջա-
նական գործակալների անփութության Հետեանքով Հայկական կողմը
Հեշտությամբ ձեռք բերեց կոդի Համարը, որի մասին որոչակի ուշացումով
Ադրբեջանում գլխի ընկանշ2, բայց դա նրանց էական արդյունք չտվեց,
ինչն էլ վկայում Ե Հատուկ ծառայությունների ոչ վառ աշխատանքի մասին
ՀՀ նկատմամբ թշնամաբար տրամադրված Ադրբեջանի Հետախուղիչ-քայ-
ֆայիչ գործունեությամբ զբաղվող գործակալների կանխարգելման հ վնա-
սաղ երծման խնդրում:

423 Տե՛ս Է. Ա Զոհրաբյան, Նախիջնանյան հիմնահարցըն Հայաստանի դաշնակիցները,
էջ 179-181:

425 Տե՛ս «Ը080» (ԼոՓուծ), 25 Փօթթոու, 18 սոքոճ, 1920:

425 Տես ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, մաս ԼԼ, գ. 299. թ. 105:

167

Որպեսզի պարզ լինի, որ իսկապես Ադրբեջանը դրամական խոչոր օղ-
Հիվ ել կազմակերոլվել են այդ չրջանների աղպատամբությունները, բավական
Է մառոնանչել այն մասին, որ 1919 թ. Նախիջռանի նածանդաղետին Է ու-
ղարկվում մուս 5 միլիոն դրամ` բոներով ու չեկերով, որոնք «Չեզոք» ղո-
զակների» կողմից, որոնք Ադրբեջանի դիվանադիտական ներկայացուցիչ
Հախվերդովից խլում հն ողջ դրամական դումարը", ինչի մասին վերը
դրում է 5. Դեվոյանցը: Այդ մասին վւուսոում են նան կ, Սասունին, Ռ.
Տեր-Մինասյանը, Այ. Խատիսյանը 7, Հավ աաւոելով, որ դրանք նախասոեւված
այլուր խոռովարարական-անջաւտողական տրամադրությունները ուժեղաց-
ստացուեց. Ազբբեյջանի նոր դեսպան Հախվերդովը եւ ժողովրդական կու-
սակցութեան պարադլուխ Ս. Յարութիւնեանը, նոյն գնացքով, Թիֆլիսից
դրութիւններ արինջ եւ մարտի 8-ի լուսաբացին, Լոռիի չեզոթ դոտիում,
Սանածչին-Քոբեր կայարանների միջեւ, մի խումբ դիմակաւոր ու զինուած
երիտասարդներ կանգնեցրին դնացքը եւ Հախվերդովից ու Յարութիւնեա-
նից խլեցին նրանց դոյքը: Հախվերտովի մօտից առել եին 3.400.000 ռուբլի
թիւնեանից 296.000 անդըրկովկասեան բոներ, որ նա տանում էր իրենց կու-
ուսկցութեան Երեւանի «Ժողովուրդ» թերթին: Այս դէւլքը ած ադին իրա-
րանցում առաջ բերեց: Ազրբեջանեան կառավարութեան կողմից բողոքներ
տեղացին Երեւան: Վրացիջ ծիծաղում էին ազրըբեջանցի իրենց բարեկամ-
ների վրայ: Հայաստանի կառավարութիւնը ցաւակցութիւն յայտնեց Ս. Յա-
թեեւ Յարութիւնեանի բերած դրամը «Ժողովուրդ» թերթին` ւզիւտի
ծախսուէր վայ ք արելու Համար կառավարութեան դեմ»:25: Այդ մաին Հեւուս-
ֆրջիր վկայւսկոչում ն դիւոարկում կա «Նեմեսիսիսի» կունք ներում կանդ-
Վոււսծ Հայ վրիժառու Միսաք Թոռլաքյանի՞շ8 (1913 -1918 թթ. ծառայել է քու-

426 Տե՛ս Գաղտնի փաստաթղթերը. Ադրբէջանի դաւադրական գործունէութիւնից մի էջ, էջ
9:

427 Տես Կ. Սասունի, Մայիսեան խռովութիւնները ն թաթարական ապստամբ շրջանները:
/Հայաստանը 1920-ին). - Բեյրութ, տպ.«Մշակ», 1968: էջ 173, Ռուբէն, Հայ հեղափոխականի մը
յիշատակները, Է հ., էջ 246, Ալ.. Խատիսեան, նշված աշխատությունը, էջ 205:
8Ս. Վրացեան, Կյանքի ուղիներով, Ե. հատոր, էջ 103:

Միսաք Թոռլաքյանը եղել է ՀՅ Դաշնակցության ակտիվ անդամմերից : 1910
թվականին, ինչպես ն Օսմանյան կայսրության բազմաթիվ հայեր, Մ. Թոռլաքյանը
զորակոչվեց բանակ: Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Մ. Թոռլաքյանը

168

429

սական բանակի հետախուզությունում: Հետագայում անցել է Բաթում, Կ.
Պոլիս, որտեղ 1921 թվականի հուլիսի 18-ին սպանել է Բաքվի հայոց ջար-
դարար Բեհբութ խան Ջիվանշիրին: 1921թ. հոկտեմբերը 6-ին անգլիական

գտնվում էր Էրզրումում Օսմանյան կայսրության 12-րդ բանակի 4-րդ գնդի կազմում: Զգալով
բանակում հայ զինվորների ոչնչացման հնարավորությունը, Մ. Թոռլաքյանը գաղտնի
փախչում եւմիանում է Էրզրում-Տրապիզոն ուղղությամբ գործող հայդուկների խմբին: 7915 թ.
Թռռլաքյանն անցնում է Թիֆլիս, այնտեղից էլ Երեւան: Այնուննտն Սիսաք Թոռլաքյանը
սկզբում որպես կամավորական 6-րդ ջոկատի, իսկ հետո նորաստեղծ Հայկական կորպուսի
(հրամանատար գեներալ Թ: Նազարբեկյան) կազմում մասնակցել է մի շարք մարտերի, այդ
թվում. Բաշ-Ապարանի ճակատամարտին (1918թ. մայիսին): Այնտեղ նա մտնում է Իշխանի
(Հովսեփ (Արդության-Երկայնաբազուլ) Արդությանը) կամավորական գնդի մեջ, մասնակցում
է մի քանի կարեւոր մարտերի, որից հնտո կուսակցության որոշմամբ իր ջոկատով Սուխումի
մրայով անցնում է Տրապիզոն: Շուտով նա դարձավ Տրապիզոնի շրջանի Ինքնապաշտպա-
նական ռազմակամնմարմնի անդամ: 1915թ. դեկտեմբերին հայտնի դար ձավ,որ Սարիղամիշի
ճակատամարտում պարտություն կրելուց հետո մոլի հայատյաց Էնվեր փաշան մտադիր է
Տրապիզոնի վրայով անցնել Ստամբուլ: Գաղտնի ժողովում որոշվեց նրան ահաբեկել Տրապի-
զոնում: Սակայն վերջին պահին Էնվերին հաջողվեց խուսափել արժանի պատժից: Տրապիզո-
նում հայերի 1915թ. կոտորածների ժամանակ Մ. Թոռլաքյանըն մնացած հայդուկները կազ-
մակերպեցին հայերի ինքնապաշտպանությունը՝ դրանով մահից փրկելովշատհայերի 71916
թ. ռուսական զորքերն ազատագրեցին Տրապիզոնը: Թոռլաքյանը իր հուշերում հայտնել է
այն մասին, որ Տրապիզոնում իր առաջին գործը եղել է Տրապիզոնի ռուսական բանակում
նետախուզական ծառայության անցնելը, դրանով ես հնարավորություն ստանալով մտնել
թուրքական գյուղերը, խուզարկություններ կատարել, փնտրել ն գտնել այնտեղ թաքնված
հայերին, լավ հնարավորություն ձեռք բերելով նան վրեժխնդիր լինել թուրք հանցա-
գործներից ն ջարդարարներից: Ռուսական բանակում ծառայելու համար Մ. Թոռլաքյանը
պարգեւատրվել է Սարտական խաչով: 1918 թ. հունվարին սկսվեց թուրքական զորքերի
արշավանքը Անդրկովկաս: Հայդուկ ների Տրապիզոնյան խումբը միանում է Դրաստամատ
Կանայանի (Դրոհրամանատարությամբ գործողզորքերին: Մինչ այդՏրապիզոնյան ջոկա-
տըտեղայնացվել էր Կարսում,որտեղ հսկում էր հայկական զորքերի ն խաղաղ հայ բնակ-
չության նահանջը մինչն Արաքս գետը: Մայիսի վերջին ջոկատը մասնակցեց Բաշ -Ապարանի
ճակատամարտին: Այդ աշխատանքում մեծ հերոսին օգնում էր բազում մարտերում կոփված
Միսաք Թռոռլաքյանը: Նա գտնվում էր այն առաջապահ ջոկատում, որը Դրոյի հրամանով
Բաշ-Ապարանի ճակատամարտում սկսեց հարձակումը թուրքական զորքերի դիրքերի վրա:

192 1 թ. Մ. Թոռլաքյանը գալիս է Ստամբուլ ն այստեղ Հարություն Հարությունյանի ու
Երվանդ ֆունդիկյանիհետ դաշնակցականների Կ.Պոլսի խմբի կազմում դառնում է «Նեմե-
սիս» գործողության մասնակիցներից մեկը:

Երկրորդաշխարհամարտի ժամանակարնթացքում Դրոյի ն Նժդեհի հետ Թոռլաքյանը
մասնակցեց հայ զորամիավորումների ձնավորմանը Վերմախտի կազմում: Ղեկավարում էր
Հայկական լեգեոնի գործակալական ն դիվերսիոն-հետախուզական ստորաբաժանումները:
Անձամբ ղեկավարել է պանթուրքիզմի տարածմանըն Կովկասի նվաճմանըվերաբերող թուր-
քական ղեկավարության գաղտմի փաստաթղթերի զավթման գործողությունը: Թուրքիայում
ձեռքբերված փաստաթղթերը, որոնք ներկայացվեցին Ռոզենբերգին, պատճառ հանդի սացաճ
Ռեյխին չվստահել Թուրքիային որպես դաշճակցի: Դրանից հետո Ռեյխի ղեկա վարությունը
հրաժարվեց օգտագործել թուրքական բանակը Կովկասում: Փայլուն անցկացված գործողու-
թյան համարկապիտան Միսաք Թոռլաքյանըն բազում այլ հետախույզներ պարգնատրվեցին
ն բարձրագույն կոչումներ ստացան /՛ Տեն Ոմվով է Հայեր, կենսագրական հանրագիտարան,
ճատոր Ա., Երնան, 2003, էջ 433, Թորլաքեան Սիտաք, Օրերուս հետ, Գ. հրատարակութիւն,
Պէյրութ, 2001, էջ 357-490:

169

դատարանը Սիսաք Թոռլաքյանին անմեղսունակ է ճանաչել ն ազատ ար-
Հանըւուլեւոությունում Ադըրբեջանի ֆայքայիչ դործունեության վերաբեր-
չվ: «..Հայասոանի մէջ Հ. Յ. Դ. Բյիրօն կը յանձնարարէ Վրասոանի Կեդը.
Կոմիտեին, թալանել չեզօք դօտիի մէջ. Ատրպեճանին դեսպան Հախվերտովի
մէջը դւոնուողներուն ունեցած-չունեցածը: եւ որվեսղի ձեռ արկին ղոււմո
Սամսոն Յարութիւնեանին, որ կր գտնուէր վակոնին մեջ եւ կերթար
Երեւան:

Ջեուք բերած ւիւաուուսժուղթերը որեւ է կասկած չեին թողուր Հայ աուուս-
սին: Այդ փաաւուսժուղթերէն մ ւււ մը ւուվուելյան Ռուբէնի յուչերու եօթ-
ներորդ Հաւոորին մ էջ3550»: Նման Հանդունդն ձեռ Նւսըկումը, որը ւվաւոիվ էր
սին մենք ւոեղեկանում ենք Մ. Թոռլաքյանի Հուչերից: Իսկ Մ. Թոռլաքյա-
նը ուղղակի ւիւաուոում է Հեւոյսղը «Ձեռնարկին մւսնակցողներէն խումբ մը
մէջ, ուր եւ ւոեղի ունեցաւ անոնց դլիաւորներէն Գասըմ Ռուբէնի ածւսրե-
կումբ` Յարութիւն Յարութիւնեանի ձեռ քով: Այս ածարեկում Էն եւուք, ւմ Նւս--
ԷՆ:

Նկառոի ունենւղու| այս լարուած դրութիւնը, Վրառոանի Կեդը. Կոմի-
տեն ինծի եւ ընկերներուս Պաթումեն կանչեց Թիֆլիս:

Սսլաննուտծին ընկերներն ու դործակիցները, ուաւոիկ զայրացած, կու
դան Թիֆլիս թէ՛ Յարութիւնը եւ թէ՛ անոր ետին կեցող Կեդր. Կոմիտէի ան-
դամները ածարեկելու Համար:
բակին վրայ կը աղաննուի երկրորդ լիտլեյրը /(իդերըՄ Ռուբէն Սաֆարնան,

430 Թորլաքեան Միսաք, Օրերուս հետ, Գ. հրատարակութիին, Պէյրութ, 2001, էջ 455-456:
170

Երուանդ Ֆունտուքեանի ձեռքով: Այս աշաբեկումէն հեւք միւսները կը
փախչին եւ Հարցը կր փակուի»""":

Հետախուզությունը բացաշայտել եր, որ Հայաստանում Ադրբեջանի
դիվանագիտական ներկայացուցչության քարտուղար հ փոխարինող Միր
Բաբանի 1919 թ. սեպտեմբերի 18-ի Է» 736) ն սեւլտեմբերի 21-ի ԷՇ 757
Հեռադրերում` ուղարկված Ադրբեջանի Արտաթին Գործերի նախարարին,
պարունակվում հն Հետաքրքիր մանրամասներ Ադրբեջանի կողմից Հայաս-
տրված Փֆինանսական-դրամական աջակցության, ինչպես նան քայքայիչ
լբտեսական-Հեւռախուզիչ դործունեության մասին: Այսպես, 1919 թ. սեպ-
տեմբերի 18-ի Հեռադրում Ադրբեջանի դիվանադիտական ներկայացուցիչը
Հայկական դործակալը Հաղորդել է Հայկական Հակաշետախուղության պե-
ւոին, որ ներկայացուցչությանը կից Հատուկ Հանձնարարությունների ղծուվ
սպա կապիտան Քասումբեկովը (Հետաքրջիր ե նչել, որ նոյեմբերի 5-ին Հայ
մաուղերիստների կողմից կողոպտված Ադրբեջանի ներկայացուցչությանը
կից Հաւոուկ Հանձնարարությունների ղծով ուա Քասումբեկովի բՆուսկարա-
Կից տարվել էր մոտ կես միլիոն ռուբլի, ինչի մասին 1919 թ. նոյեմբերի 21-
ին (Բ 1455) Հաղորդում է նան Հախվերդովբ Ադրբեջանի վարչապետին,
միաժամանակ ավելացնելով, որ կատարվածի դեմ Հայաստանի կառավարութ-
յունը անուժ է, ոչինչ չի կարող ձեռնարկել (Հասկանալի ե, որ այդպիսի խո-
չոր դումարը անձնական դումար չեր, ե որոշակիորեն կարելի է ասել, Հենց
Հետախուղական նպաւռակների Համար էր), ե կոռնետ Ալի խան Մակինսկին
կարծիքով Հայերը ամեն կերոլ փորձում են ղանաղան պատրվակներով ա-
զատվել դրանցից: Միր Բաբանը Հաղորդելով, որ Հայկական Հատուկ ծառա-
յությունները բացզաձայւոել են իրենց դործունեությունը Երհանում, խնդ-
կինսկուն տրվի զինվորական Համաղդեստ, հ, նրանք մտցվեն Ադրբեջանի
բանակի կազմի մեջ ե դրանով իսկ նրանց կարողանան աղատել զանազան
ւվաւուսձ սկանություններից, դնելով ներկայացուցչության Հովանու ւուսկ,
դրանով իսկ ազատվելով նան Հայկական: Հակաշեւտախուղությունից 7
մից ակնչայտ է ղառնում Հետեյալի մասին. Ադրբեջանի դիվանագիտական
ներկայացուցիչը ւռեղեկություններ էր Հաղորդում ւյն մասին, որ Հայաս-
ղաջապետ Ա. Շախճչաթունին մեկնել է Դիլիջան` դիրքերն անձամբ դիտար-

31 Թորլաքեան Միսաք, Օրերուս հետ, էջ 456-457:
3432 ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 73 (71),թ. 155:

171

է մուռելցվում33: Ասել է, թե Միր Բաբանը Երռանում լրտեսությամը էր
զբաղվում, իսլ երիտասարդ Հայկական Հակաշեւտախուղությունը ուղտի ա-
կանջում ջնած չեր, լ ուչի-ուչով Հեւոնում էր թշնամուն լ վնասազերծում
Կի Հետնանջ, Երռանում Հայկական Հետախուղական ն Հակաչեւտւախուզա-
կան ծառայությունների աշխատանքը թշնամական դործակալների մերկաց-
մուն է Հայաուանի դեմ ուղղված նրանց դավադրությունը կանխելու տոու-
մով տվեց իր ցանկալի արդյունքները:

Այս ամենի Հետնանքով 1920 թ. մայիսի կեսերին (մայիսի 19 -22) ՀՀ
յին, ՀՀ Արդարադատության, Ներքին Գործերի նե Զինվորական նախարա-
րություններին, բանակի սպարապետ գեներալ Նազարբելյանին, պառլամեն-
տի նախադածին, ինչպես նան Թիֆլիսում ՀՀ դիվանագիտական Հավատար-
մոռուսրին, Բաթումիի ընդծչանուր Հյոււվաւոոսին, Հայառուանի ւվաւովիրա-
լիայում, Լոնդոնում, Վաչինդտոնում է այլուր՝ Հղեց մի Հեռսդիր-Հաղոր-
դադրություն, որում Հայւոնվում էր, որ ՀՀ Արուքին Գործերի Նւսխուսրա-
րության կողմից Հրատարակվել է Ադրբեջանի Հանրապետության Երհանում
գտնվող դիվանադիտական ներկայացուցչության ներկայացուցիչների ու
նրանց դործակալների միջե փոխանակված դաղտնի ողչ դրադրությունը:
Դրանում առվում էր, որ ւյն վերաբերում է Ադրբեջանի կառավարության
ու նրա ներկայացուցչի Հայաոումնում ունեցած Հակաւվեւուսկան, Հակաձւսյ-
կական ագրեսիվ գործունեությանը, որը նպատակաուղղված է եղել Հայաս-
կերլմանը, ե նրան, որ ամեն կեր խարխլվեն պետականության Հիմքերը
Հայկական Հանրըււվեւոությունում, իսկ վերջին Հաշվով լ դործնականում
Զանդիրասարում ապստամբական դրության խորացմանը, ՀՀ իչխանու-
թյունների Հեղինակության խարխլմանը, դրանց տապալմանը ն ՀՀ տարած-
ջի օրինական ու անբաժանելի մասը կաղմող ՋՁանդիրասարի չանի բոնակ-
ցմանբ Ադրբեջանին": Բացի դրանից, Արտաջին Գործերի նախարարութ-
յունը դիմելով «Յառաջ»35, «Ժողովուրդ», «Ռաղմիկ», «Սոցիւղիսւո-Հեղա-
փոխական» (միայն վերջին պաշին «Սոցիալիստ-Հեղափոխական» թերթի
կառավարության Հրաճանդով փակվելու պատճառով այդ կարհոր նյութը
չծրապարակվեց, թեկուղե նախատեսվել էր) ե այլ թերթերի, վերջիններիս
առաջարկեց տպադրել Ադրբեջանի գործակալների դաղտնի Հակապետական

433 Նույն տեղում, թ. 156:

«5 Սույն տեղում, Ֆ.Պ - 200.ց. 1, գ. 427 մաս. թ. 284 288,290. գ. 461, թ. 24-27, 28-31,
40:

435 Տե՛ս օրինակ, «Յառաջ», 5 հունիսի 1920, ԳՏ 116, 6 հունիսի 1920, ԻԹ 117, 8 հունիսի
1920, Է՞ 118, 14 հունիսի 1920, ԻՐ 121:

172

դործունեության մասին Հայւոնի դրադրությունը` Հենվելով յդ դլործի ւք--
բողջական տարբերակի վրա, այն տպադրելով նան անդլերեն լեզվով:
Վերջապես, 1920 թ. Հունիսի 3-ին ՀՀ զինվորական դաւուսրանի կողմից
լսվեց Երեանում Ադրբեջանի Հանրապետության դիվանադիտական ներկա-
յացուցչության նախկին աշխատակիցների (այսպես կոչված կավաաների,
պածակաղորի աշխատակիցների Մաշադի Մամեդով, Մաչադի Հուսեյն օղլի,
Հուսեյն Վալի օղլի, Մուսա Մաչադի Մամեդ օղլի, ինչւվես Վե յդ դլուգզա-՛
կում Հայտնված դիվանադիտական ներկայացուցչության վարորդ Իվախ-
նենկոն) դատը, որոնք մեղադրվում եին տարբեր ֆրեական- քաղաքական
Մակինսկու անմիջական Հանձնարարությամբ ե վերջինիս Հետ պայմանա-
վորվածություն ձեռք բերելով ձեռ Նւսրկվող դործողությունների վերաբեր-
յալ, ինչպես նան խոստանալով Զանգիբառար տեղափոխել խոռովարարներին
յան» ղեկավար մոլլա Քասումին, ուսկայն Ջաֆ արաբ ադ դյուղում |խերկա-
յումս Արդավանդ - Վ. Վ.) կալանվում են Էջմիածնի գավառական միլիցիա-
յի Ջաֆարաբաղի ուղեկալի ավաղ Հեծյալ միլիցիոներ՝ Համբարձում Հակոբ-
յանի կողմից, որին 100.000 ռուբլի կաշաւք է առաջարկվում, վերջինս
վճռականաւվես Հրաժարվում է վերցնել, ձերբակալում է նրանց ն դործին օ-
բինական ընթացք տալու Համար առդրավված դրամի Հետ միասին Հանձ-
բարեխղճորեն ն աղնվորեն վերաբերվելու Համար ավադ միլիցիոներ Համ-
բարձում Հակոբյանին ՆԳ նախարար Ա. Գյուլխանդանյանի կողմից Հայւու-
րարվում է չնորչակալություն//: ՀՀ զինվորական դատարանը ընդունված
որոչման մեջ կայացնում է դատավճիռ, ըստ որի մեղադրյալներից մեկը`
Հուսեյն Վալի օղլին դաւուուլարւով ում է անժաւմկեւո աքսորի, մյուս երկուսը`
Երնանում Ադրբնջանի դիվանագի ական առաքելության երեք ղավաս ների՝
սպածնորդների մասի ն 1920թ. Հունիսի 3-ի դատական գործի նյութերը ի
տաժանակիր աշխատանքների 10 տարի ժամկետով յուրաքանչյուրին:
Գործն այսքանով չի ավարտվում, քանդի Ադրբեջանը դիմում Է պատասխան

436 Հայաստանի Հանրապետությունը 1918 - 1920 թթ. (քաղաքական պատմություն),
փաստաթղթերի ն նյութերի ժողովածու, էջ 181:
437 ՀԱԱ, Ֆ.Պ- 200, ց.1, գ. 249,մաս1Լ, թ. 415,427, գ. 461, թ. 31, 40, գ. 427,մաս1Լ թ. 322-

327: Տե՛սնան Գաղտնի փաստաթղթերը. Ադրբէջանի դաւադրական գործունէութիւնից մի էջ,
էջ 56:

173

ջայլերի, ձերբակալելով Ադրբեջանում Հայառուանի դիվանադիւուսկան ներ-
կայւտցուցչության մի ջանի աշխաւումկիցների, ինչի մասին մենք ւռեղեկա-
Կում ենք Արտաքին Գործերի Նւխոարարության Հեռւսդրից ուղղված ՀՀ դի-
վանադգիւուսկան Հավաւուաըմաւումրի ն: ԻՒ վերֆո ադրբեջանցիները Համաձայն-
վում են կալանքից ւղ աւոել Ադրբեջանում ՀՀ դիվանադիւուսկան ներկայա-
դուցչության աշչխոռուսկիցներին՝ ի ւկաւուսմխուսն Հայառուանի կառասվարութ-
յան կողմից Երնանում ձերբակալված ն դաւուսւվարւով ած Ադբրբեջանի դիվա-
Նասդիւոսկան ներկայացուցչության դաղւոնի դործակալների ւղ աւուսդը ման,
չնայած լիովին ւսկնձւայւո էր նրանց մեղուսկցությունը ՀՀ դեմ ուղղված Հա-
կաւլեւուսկան ն լրոեսական-Հեւուսխուղական ջայքայիչ դործունեությու-
Նումք338:

Մի բան լիովին ակնձայւո է, որ ՀՀ կառավարությունը Հենվելով Երնա-
Կում Ադըրբեջանի դիվանադիւուսկան ներկայացուցիչներ Խան-Թեքինսոկու,
Հախվերդովի, Մակինսկու Բոաւքու ուղարկված դաղւոնի Հեուսդրերի ու դրու-
թյունների, ինչւվես Վոլ. ւյլ աղբյուրների վրա, «Հայաուռանի Հակաձ եւուս-
խուղությունը կարողանում էր դաղ տնաղերծել, չեր Հավաւոում լուրե-
բին »3735, այսինքն` ւորձում էր լիարժեքորեն ու արդյունավեւո ւսշ խաւոել, ն
ձեուք բերել ՀՀ անվւուսնդության ւած ով ման ւոեսանկյունից ւրժեջք ավոր
ւռեղեկույթ՝ Նւվւուուսկաաուղ ղված երկրի ներքին անդորրության աւված ով մ-
նը, ՀՀ ւուսրած քում մած մեդական ընդվզումների չեղոքազմանը ն ընդծան-
բալես անվտանգության կարհորադույն Հիմնախնդիրների լուծմանը, ն
վերջին Հաչվով` Հայառուանի Հանըաղեւտության որպես ւվեւոության կա-
յացման դործը թացներին:

358 ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 249, մաս ԼԼ թ. 431:

435 Է, Ա Զոհրաբյան, Նախիջնանյան հիմնահարցըն Հայաստանի դաշնակիցները, էջ
233:

174

Յ. Հետախուզական բաժանմունքի ձեռնարկած միջոցառումները
Թուրքիայի ե այլ երկրների կողմից Հայաստանի
Հանրապետության նկատմամբ սադրիչ դործողությունների
կանխարդելման ուղղությամբ

1918-1920 թթ. սւոեղծված բարդ իրադրությունում էլ Հայկական Հեւոււ-
խուղական ծառայությունը ւորձում էր ոչ միայն սեւիսկան ուռքերի վրա
կանդնել, այլե Հնարավորինս ւսրդյունավեւո Հակաղդել թուրքական մեջե-
Նայություններին Հայառուանի Հանըառվեւտության նկաւումուքբ, որի կոււսկ-
ցական-ք աղ աք ական ու ուսղ մական ւսուսջնորդների ւվաաւո կերացումները ն
ընդծձանուր մարտավարությունը տնվում Էին Սերյան ոդորոււքների շրջա-
Նակներում, որի պայմաններում էլ Հայ Հեւուսխույղների կողմից Հայթայթ-
ված ւոեղեկաւովությունը նրանց կողմից Հաշվի էր ւո նվում այնքանով,
որքանով նրանք ւվւուո կերւայնում ն Նւվւուուսկած արմճարը Էին ղոնում, ւ Կմուն
իրավիճակում Հաճախ ջաղ աք սկան Հեուաւռեւսությունը ն խելամիւո ուսղ մւա-
վարությունը իր ւոեղը զիջում էր կարճատես Հանդուգալուծումներին Հե-
ռուն ւոեսնելու անկարողունակությանը: Այնպես, որ ւվեւուք չէ նւոեղի
միակողմանիորեն սխալներ ն բացասական որակներ որոնել միայն այնեղ,
որւոեղ, իՀարկե, սայթաքումներ ն սխալներ կան, սւկայն բավարարվել
դրանցով կամ դրանք Հրամցնել որւվեւ բարձրաղույն կարդի ճշմարւոու-
թյուն, անւոեղի ղբաղմուաք է ն որոշակի առումով Հերջվում է Վոլ Թուր-
ֆիայի վերաբերյալ Հայկական Հեւուսխուղության Հայթայթած ւով յալներով,
որոնք ւվարղ աւլես ւնծւսրկի կերպով Հարկ եղած ուշադրությանը չեն ւըժա-
Նւսցել ւկաւուսմխւսնւաւոու աղաք սկան-ւվեւուսկան մարմինների կողմից: Դրա-
նով իսկ էլ ավելի են բարդացրել ե խճճել Հայկական բանակի դործերը, էա-
ւվես աղդելով նրա մարւոու նակության դործակիցների ն, առ Հւաւրւ` դոր-
ծունեության վրա, ւվաւոճ ւու դառ-նալով՝ նրա դավի սայթժաքումռերի լ ւ-
նթաքույց սխալների, մ թաղնելով Վոլ ւյն Հաջողությունները, որոնք
Կախկինում եղել էին: Եվ այն, որ այդ դժվարին օրերին ՀՀ Հետախուզական
ծառայությունն իր դործակալն ունեցավ Թուրքիայում, դա էլ արդեն ֆիչ
չէ, ն անւոեսել այդ փւսուոր, անմորամաբւմնական է, ջանղզի Հենց Կ.Պոլսից
ձեուք բերվող ւիւաււոերը կարող Էին օդւուսկար լինել Նւվաաւոելով Հայկական
բանակի Հաջողություններին, ինչը խելամտորեն լիովին նե իրսովես չչաշ-
վառվեց ւվեւուսք աղ աք ական, զինվորական ւյրերի վերին «Հարկերի» կող-
մից, երբեմն էլ նույնիսկ Հեդնական վերաբերմունքի արժանացնելով Հայ
Հեւուսխույզների ֆրոնաջան աչխառուսնքը՝ ւսվելի չառ վուուսՀելով օւուսը
ուլաների Հաղնիվ խոսքերին ն շաղ ակրաւուսկան բնույթի դատարկ ու սնւ-

175

մեջ ՀՇավաստիացումներին»` դավառական աղաքական մտածելակերպի մեջ
պարփակվելով:

Հայտնի է, որ ՀՇաղթաճարելով զգալի ֆինանսական, տեխնիկական-
տնտեսական ն կաղմակերպչական-կադրային դժվարություններ, ՀՀ Հետա-
խուղական է Հակած եւուսխուղ ական ծառուսյությունը Հնարավորինս ձղւտում
Հրաժեշտ տեղեկատվություն ռազմաքաղաքական կացության նե Անդրկով-
կասում ու նրա չուր աշխարչաթաղաթական ուժերի դասավորվածության,
Թուրքիայի կողմից ձեռնարկվող ռազմաքաղաքական պատրաստություն-
ների ու մեքջենայությունների մասին: Ակներն է սակայն, որ Հատուկ ծա-
ուսյությունների թուլությունն ւսրւուսծ այւովեց նրանում, որ նրանք մու նոււ--
վորապես 1920 թ. աշնանը բոնկված թուրք-Շայկական պատերազմի նախօր-
կան բանակի թե թվաքանակի, թե պլանների ն թե առՀասարակ չատ Հարցե-
րի վերաբերյալ: Արդյունքն այն եղավ, որ չկարողացան պատնեչվել թուր-
ջական զավթողական պլաններից, ն արդյունավետորեն ՀՇակաղդել Ք. Կա-
րաբեքիրի բանակի Հետախուղական մարմինների դործունեությանը: Այդ
փառոր որոչ Հիմջ ունի, այն էլ որոչակի կտրվածջով, միայն խիստ մաս-
Կակիորեն Հաստատվում է թեկուղ նրանով, որ տարբեր Հեղինակներ Հա-
պես թուրքական բանակի թե ռեալ կազմի, ն. թե թվաքանակի մասին: «Տա-
Ճճիկները լուռ ու անաղմուկ պատրաստվում էին Հայաստանի վրա արչավե-
լու: Հայկական կառավարությունը չատ ուչ իմացավ նրանց այդ դիտավո-
րության մասին», - դրում է ժամանակակիցը 8. Իրազեկը 22: Մեկ ւյլ ժւ-
մանակակից` Կ. Սասունին, ս անդրադառ նալով ւսյդ Հարցին, դրում է, որ
խիջնանի է Կարսի նաչանդներում Նւսխւուվւուռրւաւոություններ էր ւոհսնում
լ ուներ ճյուղավորված լրտեսական դանց, որի միջոցով ուուսնում էր ն -
Հրաժեշտ ե տեղին տեղեկատվություն, ապա Հայկական բանակի թիկունքն
այդ ժամանակ անապածով վիճակի մեջ եր, ն, մանավանդ դրեթե «անդոյ էր
Հայկական Հեւոււխուղությունը թուրքական դործում», որ «զինուորական
Հետախուվութիւնը չատ ողբալի վիճակ մը՛ ուներ: Ոչ մեկ Հայ կար Արե-
որականութիւնը Հաււառոի լուրեր սոռանար»71, որը միայն մււաւաւքը. է Հա-
մոււլաւուսախւմն ում իրականությանը լ որոշակի իմուռով| ժիռովում է ինւլես
մեր կողմից նախկինում Հրատարակված, այնպես էլ ներկա Հետաղուռության

440 Տե՛ս Յ. Իրազեկ, Մօտիկ անցեալից: Պատմական դէպքեր, ապրումներ, 1917-1922,
Պէյրութ, Տպ. «Համազգայինի», 1956, էջ 67:

441 Տես Կ. Սասունի, Հայ-թուրքական պատերազմը// «Հայրենիք» (Բոստոն), 1926, ՎՏ 5
(41), էջ 75:

176

Հայտ մի չարք արխիվային կարհոր վավերադրեր: Այդուշանդերձ, կրկին
Կում է. «Մենք զուրկ կը մտույինք չարք մը ճշդրիւտ ւռեղեկութիւններէ,
որոնց չդոյութեան պատճառով` բավական վնասներ կրեցինք:2, մինչդեռ
թրքական Արեւելեան բանակի Հրամանատարութիւնը, օրբ օրին, ճշդրիտ
թիւնը»55:

Այս Հեղինակների Հետ Համերաչխվում է նան մեկ այլ ժամանակակից՝
տորեն թույլ էր, ե նրա կողմից կատարված աշխատանքներն անբավարար
էին, նկատելով, որ «շնործիվ մեր Հետախուղական բաժնի անփութութեան,
Հակառակորդի յաջորդ քայլերուն մատին կր տիրեր ընդշանուր անորոչու-
թիւն», ընդծչանուր առ մաաքբ Ճիշւո կերով նկաւոելով, որ «ներքին դործոց
տականութիւնն էր ի գործ ղնել իրենց բոլոր միջոցները` թոյլ չտալու, որ
մեր երկիրը յանկարծակի գար», թեն տեղ-տեղ վերջինս ընդունում է, որ
Հետախույզները Հնարավորինս ձդատում էին, որպեսզի Հայժայթեն արժեք-
Լիք դործողությունների մոսին, ւվելացնելով, օրինակ, որ «այսինչ» զին-
մասին», միաժամանակ ընդգծելով, որ «Թշնամին անիրաղեկ չեր Կարսի
խուճապին: Հայկական Հրամանատարութիւնը գոճ էր իր Հետախուղական
աշխառումնքեն եւ կուզեր Հավատացնել, որ ինքը դիտեր տաճիկ Հրամանա-
տարութեան ռազմագիտական յաջորդ խաղը», միաժամանակ ընդգծելով, որ
իշխող 9 ալան-ժալանի, իշխանությունների մաշմեղական ընդվզումները
ճնչելու անկարողունակության Հւզայմաններուն մէջ պատմութիւնն արձա-
նադրողը մեծապես անզօը կզդայ մեղադրել Հեւոախուղզական բաժանմունք-
ները»25: ԻՀարկե, Հենվելով Հայ Գնդունու (Համբարձում Թշվճեան)
տվյալների վրա, արդարացիորեն բնականոն երեույթ չի կարելի Համարել
նան այն Հանգամանքը, որ 1920 թ. պատերաղմի անմիջական նախօրյակին

422 Տե՛ս Նույն տեղում:

43 Տե՛ս Կ. Սատռնի, Հայ-թուրքական պատերազմը (1920-ին), Պէյրութ, 1969, էջ 21, 71:

444 Տե՛ս Վ. Արծրունի, Հայ-տաճկական պատերազմը, Հայ սպայութիւնը, Շատախ, Եր.,
«Մուղնի» հրատ., 2002, էջ 71, 165:

3445 Նույն տեղում, էջ 32, 72, 73,159, :

177

կան ւվաւոերաղմը չսկսած» նույնիսկ Հաճ ակիւսկի ւյցելություններ են կա-
տարել սաշմանային շրջանի բնակավայրերը, այցելել են Հ«սաշմանադլուխը
պաշտլանելու կոչված մեր դնդերը», այսպիսով գիտակ պածվելուլ «մեր
բոլոր պետական-զինվորական բնույթ կրող» խնդիրներին» ", այսինքն րատ
էության առանց որեիցե ղժվարությունների Հայթայթելով անչշրաժեչտ
կապակցությամբ բոլորովին Հակառակ օրինակն է բերում: Սակայն միաժա-
Վ. Վ.) ւյն դործողությունները է բոնած դիրջորոչումը, որն իրեն ն -
Հրաժեչւո «կարեոր» ւռեղեկւաւովությունը ձեոք էր բերում Արդածանի լլա-
վառապետ, Սաղիմովի ն այլ ջուրդ երեելիների միջոցով (ինչը տեսականո-
րեն չի բազառվում, ե այնոււոմքենայնիվ), ե այն Շրամցնում ՀՀ իշխանու-
թյուններին որւվես Հլբարձրադույն, անառարկելի ճշմարոություն» ընեքա-
ցող իրադարձությունների ու դեպքերի մասին, ինչը նույնքան կասկածելի
Ե ն վատաշություն չներչնչող, որքան ն բերված առաջին օրինակի պարա-
գայում: Ավելին, եթե Կույնիսկ ճշմարտության Հատիկներ կան նրանում,
Երնանի Հետախուզական բաժանմունքի կողմից ձեռքբերված տեղեկու-
թյունները իրը թե անբավարար էին Հերքելու Կարսի նաշանդապետի Հա-
ղորդած ավելի կարեոր տեղեկությունները, դրանով իսկ պրոֆեսիոնոլ-
ներին ավելի ցածը դասելով, ջան ջաղաջացիական անձին, այդուշանդերձ
չե կարելի լիովին Համերաչխվել Հայ Գնդունու այն պնդումների Հետ, թե
«Երեւանը ձեռք չեր առած եւ չեր առներ ոչ մեկ աղղու զենք` թափանցելու
թշնամի Թուրքիայի ծրագիրներուն եւ Հաչիւներուն», որ «Հեւտտախուղու-
թեան, թշնամին ուսումնասիրելու, անոր մւուսծումքներն ու ծրագիրները
Հրաւղարակ Հանելու, առած ջայլերը կշռելու եւ ըատ այնմ դործելու մտարրա-
կան գիտելիքը պարզապես մոռցուած, անտեսուած եին Հայկ. բանակին իրա-
ւու եւ ւվաւուսմխւմն ււոու ւվեւտերէն»477, ինչը նշանակում էր ւվարղ աւլես
չտեսնել նույնիսկ այն, ինչ որ առկա էր, իսկ այն, որ Հայ Հետախույզները
այդ ծանը տարիներին Համառ, դժվարին ջանջեր են դործադրել թշնամուն
Հակադրվելու հ արժեքավոր տեղեկույթ ձեռք բերելու, որ կծառայեր ՀՀ ան-
վոտանդության ապաշովմանը, դա Հառտառվում է բերված բաղմաթիվ արխի-
վային փաստաթղթերի, այլ վավերադրերի չրջանառմամբ, որոնք տեղ են
գտել մեր կողմից Հրատարակված մի չարք աշխատանքներում:2: Ժամանա-

446 Տես «Մարտկոց» (Փարիզ), 3 նոյեմբերի, 1932, ՊՏ 18:

47 Նույն տեղում:

448 Տե՛ս Վ. Վիրաբյան Հայաստանի Առաջին Հանրապետության հատուկ ծառայություն-
ները 1918-1920 թթ. Եր., «ՀՊՃՀ» հրատ., 1999, նույնի` Հայկական հետախուզությունը Առա-
ջին Հանրապետության տարիներին (1918-1920 թթ.), Եր., «Աստղիկ», 2003, նույնի՝ Հայաստա-
նի Հանրապետության պետական անվտանգության համակարգի ստեղծումը ն գոր ծունեու-
թյունը 1918-1920 թթ., Եր., «Լուսակն» հրատ., 2006,Հայաստանի Հանրապետության բանակը
ն հետախուզությումնը 1918-1920 թթ., Եր., «Լուսակն» հրատ., 2009 ն այլն:

178

կակից այն Հեղինակները, որոնք փորձել են անդրադառնալ թեմային, նչում
են Հեւուսխուղ ական ծառայության թուլության կամ նույնիսկ դըր անդոր-
րարյանը,Մ. Կարաղետ յանը 449: Կ, Սարդարյանը եստ այդ տեսակեւոի կողւմնւա-
կից է. մռանավորաես, վերջինս չբերելով կոնկրետ փաստեր, դրում է.
«Քանի որ չկար կանոնավոր Հեւուսխուղ ական ծառայություն, ուււոի Հայկա-
կան ղորքերի Հրամանաւուսրությունը ւոեղեկություն չուներ, թե ինչ է կա-
ւուսրվում սած մանից ւյն կողմ»56, ինչը ժիւոող աււոեր վերն արդեն բեր-
վել են, սակայն ստոր, կբերենք այդ տեսակետն ամբապնդող այլ օրինակ-
Կեր ես, թեկուղե դրանք կարելի է դտնել Հենց մեր կողմից 2006, 2009 թթ.
Հրատարակված մենադրություններում տ: Արխիվային փաստաթղթերն,
ակնծայւոորեն վկայում են, որ դործնականում, իրոք, դո այնքան ել ւյդւվես
չեր. ՀՀ Հետախուղական ծառայությունը ոչ միայն աշխատել է Հայթայթել
բառովող ու ծրագրավորվող սադրանքների մասին, որը նս փոջը ծավալի է
կարհորության ւսշ խււուսն ք չեր, այլե, ինչւվես ուոորն. կւոեսնենք, ծառայու-
թյունը՝ ձեռք բերելով թանկարժեք հ լուրջ տեղեկատվություն, որոչակի
քայլեր ել ձեռնարկել Հակաղղելու ՀՀ նկատմամբ թշնամական դործողու-
թյուններին՝ մերկացնելով ե կանխելով Հակառակորդի լրտեսների ծավալած
դործունեությունը ՀՀ ւուսրած քում, ինչես Վե Հնարավորինս տարդյու-
Նւսվեւո է դործուն միջոցներ ձեո Նւսրկելուվ| բանակը ղորեղացնելու ուղղութ-
վկայւսկոչում կա Ա. Գյուլխիանդանյանի մուո. «Միաժամանակ Հայասոանի
զինուորական Հետախուզական ղեկոյցները ցոյց եին սուլիս, որ թուրթ
ուղղութեամբ եւ Արդաշան Օլթիի չրջաններում կաղմակերպել էին դնդա-
կացիրներով պինուռորած քրտական Հրոսակախմբեր: Նոյնը կատարւում էր
Վււսեւ Կաղզուան-Սարիղամիչ ւուսրածութետն վրայ»752: Հեւտախուղ ական ծա-
ուսյության կողմից Հայթայժված տեղեկատվության արժեջավորությունը

425 Տե՛ս Է. Զոհրաբյան, 1920թ. թուրք-հայկական պատերազմը ն տերությունները, Եր.,
«Ոսկան Երնանցի», 1997, էջ 85-86, 167-171, 174-176,348, նույնի` Հայաստանի Հանրապե-
տության ադրբեջանաբնակ ապստամբ շրջանների հնազանդեցումը 1920թ. հունիս-հուլիսին//
«Բանբեր Երնանի Համալսարանի,2006, Հ՞ 1 (118), էջ 11-12, 16-17: Մ. Կարապետյան, Հայաս-
տանի Հանրապետության բանակը (1918 -1920), էջ 98 -99:

450 Կ. Սարդարյան, Հայաստանը համաշխարհային հեղափոխության արնելյան խաչմե-
րուկում (ինչպե՞սկործանվեց Հայաստանի Հանրապետությունը), Եր., «Նաիրի» հրատ., 2007,
էջ 110:

451 Տե՛ս Վ. Վիրաբյան Հայաստանի Հանրապետության պետական անվտանգության հա-
մակարգի ստեղծումըն գործունեությունը, էջ 124-182, նույնի` Հայաստանի Հանրապետության
բանակը ն հետախուզությումնը 1918-1920 թթ., ն այլն:

452 Ա. Գիւլխանդանեան, Անդրկովկասի Հաճրապետութիւնները// «Հայ րենիք» (Բոստոն),
1967, Է 4, Ապրիլ, էջ 77:

179

Հւաաուուռոում է Վոււե Ս. Վրացյանը. «Հունիս ամսից սկաասծ, Հայկական Հեւոււ-
ղզուռութժյունը (առել է թե` Հեւուսխուղությունը. - Վ. Վ.) նկաւոում էր թուր-
երի կողմից զինվորական չտալ պատրաստություններ Հայաստանի ուղ-
ղությամբ: «Թուրքածայտաւումն ուղարկված դործակալները, կարդում ենք
Հայառուանի Գլխավոր ուլայւսկույւի Հունիսի 17 դաղւոնի զեկուցման մեջ,
վկայում ես թուրք կանոնավոր ղորամաւերի ներկայությունը Օլթիի լ Ս-
րիղամիչի ուղղությամբ ե Ալաշկերտի չրջանում: Կատարելապես ստույգ

կերպով Հասւուսոված է, որ թուրքական 12-րդ դիվիզիան դւոնվում է Խորա-
սան-Զիվինում, կենւորոն ունենուլղուվ| Խորասանում: Քարողչությունը

Թուրքիայի ն Անդըկովկասի չրջաններում ուժեղանում է: Այդ նւվաւուսկով
մեծ ջանակությամը թուրք դործակալներ են ուղարկված Հայառուանի ներ-
սերը, մած մեդական դլյուղերը, ն ոքեն ւոեղ Հայւոնաբերվում են մեր վար-
չության լ Հակածեւուսխուղության կողմից: Մոանավորսոլես ղորավոր է
քուրք դործակալների ւղդեցությունը Արդածան-Օլթիի ն Բարդուսի չրֆան-
ներում, ուր նրանք կաղմակերվել են ղնդացիրներով զինված ֆրդական
Հրուակախմբեր: Նույն ւվաւորաաւոությունը կաւուսըվ ում է կ՛ Սարիղամիչ-
Կաղզվան ւուսրածության վըա, կ՛ վելի Հեռուները` Բարթողյան լեռ նաչղ-
թայի ֆրդար նալ մոահրում՝ մինչն Արարսոո»453:

Ավելին, Ռ. ՀովՀաննիսյանը, բերելով վկայւկոչումներ թուրքական
Նւսխուսւվւուռ ըւաււոությունների ն այն մոսին, որ դեռ. 1918 թ. Թուրքիայի
ոաղ մական նսխարարը արւոոնել էր Անդըկովկասում դւոնվող բանակային
ուլաներին ծառայության մւոնել Հյուսիսային Կովկասի ն Ադրբեջանի Հան-
ըաւվեւոությունում, իսկ նոյեմբերին թույլատրեց ի դեմս Նուրի փաշայի
վերֆինիս Հեւո ւզայմոսնադիր կնքել, որուվ| թույլաւորվում էր օսման յան բա-
Նւսկի ուլաներին ու զինվորներին Հոժարակամ ծառայության մւոնել ադրբե-
ջանական բանակում, որոնք Հեւուսդայում դործուն դեր խաղացին Հայ-ադըր-
բեջանական սաչմանային կռիվներում 5, ինչպես նան Երեանի նաչանդում
Հրաձրված խոովություններում, միաժ ամանում Հառւուսուուվեւ ւիաուոում է
Հայկական Հեւուսխուղության ւոեղեկացվածության մասին այդ խարդա-
վանքների Նւսխուաւվւուո ըւոււոության մեջ. «Այն ժամանակ, երբ Կարաբեքիրը
բաղ մութիվ չաւվփիաղ անցված լուրեր էր ւուսրածում, Հայկական բանկի Հեւու-
խուղության ուլաները լ դլիավոր ուլայակույտը Հաղորդում Էին Ալաշկեր-
ւռոււք, Օլթիում լ Սարիղամիչում թուրքական կանոնավոր զորքերի ւսոկա-
յության մոսին (1919 թ. կեսերի ւո| յալներով - Վ. Վ.): Կարսի մարզում
նկաւովել Էին Վուսվլ. թուրքական դործակալներ, որոնք մած մեդական դյուղե-
բին կոչ Էին անում մարած րավեր նեւոել Երռանի կառավարությանը լ
Հայտնում էին, որ Կարմիր բանակը մաս նւսկցում է Հայերի դեմ ուղղված

453 Մ. Վրացյան, Հայաստանի Հանրապետություն, Եր., «Հայաստան», 1993, էջ 314:
455 Տե՛ս Ռ. Հովհաննիսյան, Հայաստանի Հանրապետություն: Հատոր 1, 1918-1919, էջ61-
62:

180

ւսըշչավ անքին »555: Այնու Հեւոն. ււյդ կաւլակցությամբ Ռ. ՀովՀաննիսյանը
նկատում է, որ Հենց դրանում էր իրավացի Ք. Մարաքբնքիրը, զտնելով, որ
Հայերը երբեք չեին կարող այնքան պարենամթերք ու պաշարներ ձեռք
(Ք. Կարաբեջիրը վկայակոչում էր նշանավոր Հայդուկապետ ն քաջաղույն
զորապետ Անդրանիկին, թանզի վերջինս մածմեդականների ածուսարսաւին
էր) անձ նարին կլինի նույնիսկ 10.000 «մուրացկան Հայեր» Հավաքել», որ
Հենց այդ պատճառով ել «Հայաստանը չի կարողանա իրականացնել արնել-
պատասխան »556. Հենց այդ Հանգամանք ից Հւուսդնւաւված » Ա. ԱՀարոնյանը
ածաղանդում է Փարիզի Հաշտության Վեչշաժողովին, սակայն անարդյունք
՛ անարձադանք, դա որեիցե կերպ ազդեցություն չթողեց Խործրդային Ռու-
սաստանի ն ազդայնական Թուրքիայի միջն Հաստատվելիք վերաշաս
կաւերի վրա ր

Ինչպես արդեն կարելի է նկատել, Առաջին Հանրապետության վերը
բերված ժամանակակիցների «դաւոողություններում» ակնձայւոորեն ւը-
կարծիքով, չի կարելի միանշանակ, իրադարձությունների ժամանակակցի
կողմից արտաշայտված ամեն մի միտք Հալած յուղի տեղ ընդունել, քանզի
վերջիններս Հանդիսանալով այդ դեպքերի անմիջական մասնակիցները, այդ
թվում նան Վ. Արծրունին ն այլոք, Հողեբանորեն փորձելով ազատվել որո-
չակի բարդույթներից, փորձել են իրական պատճառաշետեանքային կառլե-
նել որոնել այլ տեղ նե այլ չափումների մեջ դիտարկել պատմաքաղաքական
Հայտնի իրողությունները, որը, մեր կարծիջով, անբավարար է խորքային է
տակար են ն ինչ-որ բաներ անուղղակիորեն Հուչում են մեղ: Այսպես, Հենց
նույն Վ. Արծրունին դրում է. «Մեր երկրի ՄՇ 12610 ճանաչումը յաոււսջ բե-
բու մ ւական Հոդեկան ւրբեցում... բիւրօ-կաուսվարութիւնը, ւաքբողջա-
ւվէս ւուսրուած ներքին մոււք ըւսդործումի եւ մեր սած մանները մեր իսկ ուժե-
բով ուղղելու ինքնավառան խանդավառութիւնեն, անկարող եր կչոհլ աշա-
կաղմ ու պատրաստ վիճակի մեչ դնելե յետոյ միայն պարզել իրենց վերչ-

455: Ռ. Հովհաննիսյան, նշված աշխատությունը, էջ 490:
456 Նույն տեղում, էջ 469:
457 Տե՛ս նույն տեղում, էջ 457:

181

Նւսկան մւուսդրութիւնը »558: Ինչւլես ւռեսնում ենք, չաւվփաղանցությունը ես
լավ զբաղմունք չե, մանավանդ, երբ դործի մասին դատում են հ. դառոավորի
ւյնւվիւի մուրդիկ, ինչպիսիք Հանդիսանում են Կ. Սասունին, Վ. Արծրունին
՛ այլք, չնայած ասվածի ռացիոնալ Հատիկներին: Եվ ղեռ ավելին: Այդ
Արծրունու կողմից բերած մի կարեոր փաստ ինքնին ժխտող դեր Է կատա-
բում նրա Հայտնի աշխատության մեջ բերված բազմաթիվ այլ պնդումների
նկատմամբ, ինչը չատ կարնոր է պատմական իրողությունները ճիշտ ներ-
կայացնելու տեսանկյունից: Այսվպես,Վ. Արծրունին, նչելով,որ «ողբալի էր
նաեւ Հայկական Հ եւո ախուղական բաժնի կատարած դործը»,որ «Հայկական
Հետախուզութիւնը երբէք մասնադիւտութետն տւլաւորութիւն թողուցած
չէր»չդրան զուդածեռ մեկ այլ տեղ դալիս է չատ ուչադրավ ե կարեոր եղ-
րաչանդման. «Քանիցս մեր Հետախուզական բաժինները ղանաղան տեղերէ
Հաղորդեցին, Թէ Մոսկուայի եւ Անգորայի միջեւ կասեր կը Հաս տատուին
զինուորական օժանդակութեան: Քանի, քանի անդամ սածմանադլխին վրայ
գործող մեր Հետախոյղները փաստերով արձանադրեցին թուրքերու ռաղ-
մական նախաւզաւոը աւո ութիւնները,բայց ի՞նչ ըրին մերկառավարութիւնը
եւ զինուորական իչխանութիւնը. երկուքն ալ Հաւասաը ապես ոչինչ ըրին:
Շնորչիվ այս դաո ւավարւտելի անւսըբերութետնը չէ՞ր, միթէ, որ օդոստոս
21-ին, թուրքերը դիծերով Պարտուսի ուղղութեամբ առաջանալով, յարձա-
կեցան մեր սպվածակներուն վրայ, լաւ դաս մը տուին եւ ապղաչով կերպով
աչուեցան իրենց տեղեր»459:

Ավելին, որոչ փատտաթղթեր, ռաղմաճետախուղական ամփուփադրերի
մանրազնին վերլուծությունը Հիմք ե տալիս եզրակացնել, որ չնայած Հետա-
չակի Հակասականությանը ն աղուռությանը, Հայաստանի ջաղաքական ն
կուսակցական ղեկավար չրջանները Հարկ եղած ուշադրությամբ չեն վերա-
խարչաքաղաքական կոնյուկտուրայի թելադրանքով ն մեծ տերությունների
ֆաղաքական չաճերին Հարմարվելով, քան Թե իրատեսական ն իմաատուն ո-
ւքնաջան աշխւաւուսն քը: Դա է Հւաուուռոում Ալ. Խատիսյանը. «Առաջին ւոն-
ղեկութիւնները պ ասորատոուող յարձակման մասին Հայկական կառավարու
թնան խուզարկու մարմինները սկսան ստանալ Օգոստոսին: Ա նոնք այս տե-

458 Տե՛ս Վ. Արծրունի, Հայ-տաճկական պատերազմը, Հայ սպայութիւնը, Շատախ, էջ
103:
455 Տե՛ս Վ. Արծրունի, նշված աշխատությունը, էջ 33-34, 70, 185, 330:

182

ուսն մինչեւ Փարիզ, բայց անոնց աուն ձին նչանակութիւն չճորունցավ»"56:
Այս առումով մի Հոր փաուուսժղ թեր ես իրենց վրա ուշադրություն են
Հրավիրում, պաճանֆելով վերաիմաստավորել ն վերադնաչատել, նորովի
դիտարկել ե արժեջավորել պատմական անցյալի քաղաքական իրողություն-
ները, դեպքերն ու զանաղան անցքերը: Դրանցից ակնչայտ ե դառնում, որ
Հայկական Հետախուղությունը որոշակի ջանջեր եր դործաղրում ջիչ թե
ազգային պետական անվտանդության չաճերի ապածովմանը տարած աչրջա-
չրջանակներում տեղեկություններ է Հայթայթել նե՛ 1919 թվականին, երբ
արդեն կարծես թե կաղմակերպվել էր նրա տարբեր օղակների աշխառւնքը,
ընդծոււվ մինչե 1920 թ. Սերյան օդոււոույան խանդավառության օրերը, լ
թե կաղզմալուծիչ 1920 թվականի երկրորդ կեսին, երբ բոնկվեց թուրք-Հայ-
կական պատերաղմը, ե Անտանտի դաշնակից երկրները մեկը մյուսի Հետից
լջեցին Անդրկովկասը, տեղը զիջելով տարբեր բնեռներից մոտեցող քեմա-
լականներին ե. բոլչեիկներին, որոնք էլ Հայաստանը բաժանեցին աղդեցութ-
յան ոլորտների: Ազդերի Լիգան, որ պարղապես Պիղատոսի պես ձեռքերը
դեթ մեկ զինվոր չուղարկեց Հայաստան: Ոչինչ չտվեց նան Թուրջիայի ն
Հայաստանի միջն միջնորդի դերի ստանձնումը ԱՄՆ-ի նախադած Վ. Վիլ-
սոնի կողմից, իսկ ԱՄՆ-ի սենււոր դեռես Հունիսի 1-ին Հրաժարվել էր Հա-
յաստանի նկատմամբ կարծեցյալ խնամակալությունից: Հայաստանը լջվեց
Անտանտի երկրների Համախմբի, Ազգերի Լիգայի կեղծ բարեկամների կող-
մից, հ թողնվեց թուրք դգիչատչի դեմ միայնակ հ անօդնական, այն թուրքին
դեմ առ ղեմ, որին «Թրքատյացի» Համբավ ունեցող Մեծ Բրիտանիայի վար-
չաւվեւո Լլոյդ Ջորջը Համարում էր ժանտավխուո է. այն վայրերի անեծք, որտեղ
նա փռում չր քոչվորի իր վրանը, ն որն ի տարբերություն լեդենդից
Հայտնի վայրի դաղ անի, նույնիսկ երախտագիտության զդացում չուներ
այն մարդու նկատմամբ, որը բուժել էր նրա վիրավոր ձեռ քըը:
Ասվածից ակնճայտ է, որ այդ տարիներին ռազմական հ. կուսակցական-
ֆաղաքական չրջանները չըմբոնեցին կատարված ե կատարվող փուոխու-
թյունների խորքային իմաստները, չընկալեցին ու Հաշվի չառան, որ Մեծ

460 Ալ. Խատիսյան, Հայաստանի Հանրապետութեան ծազումնու զարգացումը, Բ. տպ.,
Պէյրութ, տպ. «Համազգայինի», 1968, էջ 254:

461 Տե՛ս Վոօեր 7նաօթյնք, Էոքօոշնօա 2:806, ԿԼ 1924 // Տե՛ս հԱԸւոՓո Խճուողթ, ԼԷ7-5
ոօ501՛1Ւ7քոռռ, 1919-1927,1. 1. 15ք8թթ ոճոտ ոՅԱՄԾԻՅՈԵՒԾ-068060711157ԵՒ0ԻՕ տ88286Է1154, 1919,
Խ/., 06. ոՅո-80օ ` 1Շոտյոու՝` ԷԼ. է. 1. 71, 1929, օք. ՃՃԼԼ

183

ն վերակենդանացող Թուրքիան Էին ւյն երկու ւվեւոությունները, որոնք
Կու|կաույան այդ դատարկությունը ւվեւուք է լցնեին: Բսյց, իրերի բերումով,
Հայաուանը չկարողացավ Համաձայնության դալ այդ ւվեւոություններից
որեիցե մեկի Հեւո: Հայատանի ն Թուրքիայի միջե Սուրի դաշ նւադրի ուրվա-
կանն էր, իսկ Հայառումնի ն ԽորՀրդային Ռուսառոանի միջն կախվել էր
Հայաստանի Հանբըսուլեւռության խաբուսիկ Հույսը` դաշնակիցների օժանդա-
կության Հեւո կաւվված, դաշնակիցներ, որոնք ինչւվես չառ դիպուկ նկաւոում
են անդլիացի Հեւուսղուռողներ, Կովկասի ւկաումության դծով մուանւսգեւոներ
Դ. Մ. Լանդը ն Ք. Ջ. Ուոքըըը, Հայերին ե Հայ ժողովրդի քաղաքական լի-
դերներին Հմտորեն կերակրում Էին «Սմ ծովից մինչե Միջերկրական ծով
ւուսրած վող Հայաաւումն սւոեղծելու երաղ ային դաղ աիարով »552: Կար իրավի-
ճակի անորոչության ղղացողություն: ՀՀ Հեւուսխուղ ական ծառայության
որոշ ներկայացուցիչներ, բւսրձրադլու յն ուլայական-Հ րւամքանաաւուսըսկան ն
կուսւսկցական- քաղաքական որոչ շրջաններ վելի ղղուշավոր Էին այս կամ
այն երկրին նախուուվլաւովություն ւոււլու Հարգում, նույնիսկ աղուռ կաս-
կածներ կային, թե ով է իրականում ւվելի ուժեղ` բոլչհիկյան Ռուսւաուուս-
նը, Կոլչակը, թե՞ Դենիկինը (ինչը երեւաց 1919 թ. կեսերին Կռոանավորական
բանակի կողմից Երեան դործուղված դնդապետ Լեսլիին Հայկական կառա-
վարական շրջանների կողմից գուցարբերված սւն ընդունելության ժամ ու--
նւսլ)163, անգլիացիները, ւմերիկացիները թե՞ այլ ուժեր: Այդ մոսին էր Հենց
զղուչացնում դեներալ Գ, Ղորղանյանը 1919 թ. Հունվարի 20-ին Թիֆլիսից
Ս. Տիգրանյանին ուղղված դաղւոնի ղեկույցում. «Մեր արւոււթին ֆաղ ուք ս-
կանությունը ւվեւուք է լինի չափաղանց ղղուչավոր: Մենք չեն ք կարող ն
չպվեւուք է վարենք բազաուսոլես անդլիււքեւո կամ ոու ուաքհւո ջաղաքականու-
թյուն: Մենք ւվաւոերաղմի Հենց ոկզբից մեր Ճակաւուսդիրը կալել ենք Հա-
մաձայնության երկրների Հետ ն դրանից չենք Հրաժարվել մինչն վերջին
օրը: Այժմ մենք բոլորին ւզիւոի Հասկացնենք, որ մեր Հարցերի լուծումը
ուլասում ենք ոչ թե Անդլիսյից, Ֆրանսիյից, Ռուսւուումնից կամ Ամերի-
կայից ւսուսնձին-ւսումն ձին, այլ Համաձայնության երկրներից: Մեր ճակա-
տադիրը պետք Եե որոչի Դաշնակիցների խործրդաժողովը Փարիզում: Իսկ
մինչ այդ որոչումը սխալ կլիներ մեր բարեկեցությունը կաւվել Համաձայ-
նության անդամ այս կամ ւյն երկրի Հեւո, ջանի որ Հնարավոր չէ կանխոս-
ւոեւել այդ երկրի դիրջորոչումը ասլադոա խործրդաժողովում: Հնարավոր է,
որ մենք ժամանակավոր Հաջողություն ունենաք, սակայն, Հնարավոր է

72 Տե՛ս Դեյվիդ Սարշալ Լանգ, Քրիստոֆեր Ջեյմս Ուռքըը, Հայերը (Հայ ժողովրդի պատ-
մություն), Խմբ. Կ. Մ. Խուդավերդյանի, Երնան, Հայկ. հանը. գլխ. խմբ., 1992, էջ 31:

463 Տե՛ս Գ. Պետրոսյան, Հայաստանի Հանրապետության հարաբերությունները Ռուսաս-
տանի ոչ խորհրդային պետական կազմավորումների հետ (1918 -1920 թթ.,), Երնան, «Եր.
Համալս. հրատ.,», 2005, էջ 88:

184

Վոն, շառ բան կորցնենք »767: Այդ Հույսերը ւուսրան ՀՀ ճակատագրական
մեկուսացման ն անկման: Երբեք ել էական օգնություն դաշնակիցների կող-
մից չեղավ, եղան սնաքեջ Հայւուսըսրություններ ու խրախուտանքներ: Ւսկ
Հարեւանների Հեւո ւյդպես էլ ւուսրբեր ւկաւոճառ ներով Հնարավոր չեղավ
լեզու ղոնել: Եվ սւկայն Դենիկինի բանկի բոլչեիկներից ւվարւոություն
կրելուց Հեւոո էր միայն, որ 1920 թ. Հունվարին, Դաշնակիցները Անդըկով-
կասյան Հանըւաաւվեւոություններին իբընե անկախ ւվեւոություններ Ճւնոււ--
չելի, Նւվաւուսկադրելուվ| Կովկասը ն Պարսկոուումնը, Հեւո ւվաածել բոլչեիկյան
աղդեցությունից, որի ւայմաններում դործնական ջայլերի ձեռ Նւսըկումը
ու դրանց ւած ով ման ուսղ մավարությունը Հայւոնվեցին ւիւսկուղում. իչ-
խող ւորամադրությունների մոսին ւպաւոկերավոր մեջբերում է սնում Ռ.
ՀովՀաննիսյանը` վկայւկոչելով Ա. Գյուլխանդանյանի ելույթը Կսուավարա-
ւն ւումնր, կաս ւծ ե-Ֆակւտոո ճամնուսչ մսն չու առջ աղած ոդլւորութ-
բչ կաղ Դ չման չուր ցած ողոր
յան Հետ: ՆԳ նախարարը իր ելույթում նշել էր, որ Հայասոանը Կմուն է մի
Հսկայի, որի սիրոր Երռանում է, ձեռքերը Ալեքսանդըաղոլում, դլուխը
Ղարաբաղում, իսկ ուռքերը՝ Դիարբեքիրում նե Սմ ծովում. շարու նակելուվ|
ասելիքը, Պու նկատում է, որ ւյժմ Հսկան արթնանում է դարերի ֆնից ն
զարմանում, որ դեռ. ինքը ողջ է: Բսյց մենք դիտենք, որ սիրտը երբեք չի
դադարել բարախելուց, չշարունակել է ասելիքը Ա. Գլուլխանդանյանը, որ
այսօը Դաշնակիցները իրականացրել են այդ երաղանքը, ն մենք Համողված
ենք, որ շուտով ստիտանը կչարժի դլուխը, ոտքերը կուղղի, ն ուղիղ
կկանդնի, ե այդ ժամանակ նորից կշավաքվենք ու կնչենջ Միացյալ, Ան-
կախ ն Աղոաւռ Հայաստանի ճանաչումը 65: Ռ. ՀովՀաննիսյանը իրատեսական
է գնած առոում այդ ւվաաւում ւռիւաուոր, դրելով, որ Արնեմռոյան կողմ նորոչումը
ռիսկ էր, ֆանղի այն Հայասոանը եւո էր շպրտում Ռուսաստանին իր նկաւո-
մամբ «կախվածությունից» դեւի «ավելի Հուսալի, ւսվելի Հզոր» երկրները,
որոնք այդքան շառ բան Էին «ներդրել» Հայկական ողբերդության մեջ`
ե ն Հիսուն տարվա մեջ166: Քասղաքթականչոասղ մական ե ոււումըըււկան-
ը ը ղթ Ղ 9

464 ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 193, մաս Լ թ. 35- 36:

465 Տե՛ս «Յառաջ», Երեւան, Յունվար, 28//1-2,29 //2. 1920, Ռ.. Դարբինյան, Հայաստանի
Հանրապետութեան օրերէն// «Հայրենիք» (Բոստոն), հատոր28, Վ 6 (293), 1950, հունիս, էջ 24-
25, Ւ. Օ. ԷԼՕՄՏոոտլո, հօ ԷօքսԵնօ օք Ճոռծուռ, ՄօԼ 1Լ ք. 513:

466 թ, Օ. ԷԹմոոուտ գո, ՛Ւհօ ԼօքսԵնօ օքԲ/Ճոոծուո, Իւօտ Լ.օոժօո էօ ՏՇՄԼՇՏ, ԻՇԵԼԱՅԻՄ- ՃԱՋնՏէ,
1920.- Թունօ157, ԼօՏ Ճոջ616Տ, Նօոմօո, 1996, 7օԼ 11, ք.1: Ավելին, Ռ. Հովհաննիսյանը գտնում է,
որ հակառակ իրենց հաստատուն արնեմտյան արնելումին, Դաշնակցությունը ն հայկական
կառավարությունը մնացին առանձինն լքված Արնմուտքի կողմից,որը ԱրեմտյանՀայաստա-
նը գծել էր թղթի վրա, երկիրը ուժասպառ եղավ, օժանդակություն չեղավ, ն հավելյալուշացումը
անհրաժեշտություն դարձրեց ոչ միայն բոլշնիկյան Ռուսաստանի ն Թուրքիայի գործակցու-
թյունը, այլն առիթ տվեց թուրքերին Հայաստանը բնաջնջելու ն ճնշող պայմաններ պար-
տադրելու. - Ռ. Հովհաննիսյան, Հայ Յեղափոխական Դաշնակցության դերը Հայաստանի
Հանրապետությանմեջ// «Դրօշակ»,թիւ 19 (14022, 13 յունվարի, 1993, էջ 32-33: Թեկուզն քիչ
թե շատ ուշացումով,հենց այդժամաճակ քաղաքական որոշ գործիչների մոտ արդեն կար ոչ

185

ւոււ| սրո աննե Ն անկանում ւս ւուսրիներին, ռն Հւուոկաուլեւ
կառավարող չրջանները չեին ցանլ յդ տարիների կալը

1920 թ. սած մւանադծում նկաւոել ւյն, ինչ արդեն ւոեսանելի էր, կոչուն
Հույսեր Էին փայփայում, որ Հանկարծ Դաշնակիցները կկերարանառիոխվեն
ն Հանուն Անմոանւո ծո են ւոււե եղբայրը ն ռո հրապ մում

բ բենց կրտսեր եղբայրակց պատերազ

ծանը կորուուոներ ունեցած Հայասունի ու Հայ ժողովրդի կւորուկ ն ար-
դյունավեւո ջայլեր կձեռՆւսրկեն, ն Հողմացրիվ կանեն Կարմիր-բոլչռիկյան
դնցուռիւսվոր բանակներին, որոնք ուսկայն իրեն ք ջարդումվչուր արեցին թե՛
Կոլչակի, Թե Դենիկինի, թե Վրանդելի, թե Անդլիայի կազմակերպած այս-
ւվես կոչված «14 երկրների» է թե՛ առ Հաուսը ակ ւնը յալ բոլոր ուվիւուկ լ ոչ
ուլիւտակ բանակները, ն այդ ւոեսանկյունից ւռեղին է նկաւովել, որ ջանղզի
Հարութին աղաք ական ւոէսակեւոէն, միացել Հայասւումն մը՛ ունենալու
խնդիրը դրեթե լուծուած էր ն դիւանադլիւոութիւնն էր, որ խելաչեղ վաղ քով

մը իր եւոեւ ԷՆ կը աչեր Հայ ղեկավար միւոքը», Հեւոն աբար Լ «Անդըրկով-
ւ եւ ւսճ կւաուումն Հակտոմարւոութիւննե ժամ աա նուսկ ւււ ո երեւույթնե
Տ ր րը բ երեւոյթներ

կը նկաւռուէին »6Ռ Դա դիպուկ է նկաւոել Հետախույզ Տ. Դեվոյանցը. «Բայց
Տրոցկիներն եւ Զիչերինները չկան այլեւս: Նրանց փոխարինել է Սովեւու-
կան մի նոր դիւանադիտութիւն, որ այժմ զբաղուած է իր նախորդների զի-
պես, նա վարուհց Լաղվիայի, Լիտուանիայի, Էսղոնիայի, Ֆինլանդլի այի,
Բեսարաբիայի ու Բուկովինայի Հետ: Այդպես պիտի վարուի նաեւ իր կորց-
րած միւս Հողերի Հետ»"": Աչխարչաքաղաքական իրավիճակի ն դաշնակից-
դիպուկ նկաւոել են Դ. Մ.Լանդըն Ք.Ջ. Ուոքըըը. «1920-ի ընթացքում
աշխարՀի իրավիճակը այնպիսի դրամատիկ փոփոխություններ կրեց, որ

վարությունը որոչեց խաղաղ կերպովիչխանությունը Հանձնել բոլչեիկ-

շատ հաստատուն, սակայնաստիճանաբար որոշակիացող համոզմունք բոլշնիզմի հնարավոր
հաստատունության ն համաշխարհային նորռեալ ուժ դառնալու տեսանկյունից: Դա նրբորեն
նկատել է Այ. Խատիսյանը ՀՀ պառլամենտի արդեն 1920 թ. ապրիլի 30-ի նիստում (ԷՐ 86)
ունեցած ելույթում. «այնուամենայնիվ, չպետք է անտեսել, որ բոլշնիկներն են հանդիսանում
Ռուսաստանի իրականուժը, այդ փաստը մատմամշվում է մասնավորապեսԵվրոպայում, ուր
նկատվում է դեպի Ռուսաստանունեցած քաղաքականության բեկում. ֆրանսիական պառ-
լամենտըհանձմարարել է կառավարությանը՝ բանակցություններ վարել Ռուսաստանի հետ:
Նույն տեսակետին է Իտալիան, Ամերիկայի դիրքը հայտնի է ձեզ,այն ինչ հնարավոր չէր հուն-
վարին, այնհնարավորէ դառնում, ն մեծտերությունները մտածում են կամ գուցե սկսելեն բա-
ճնակցություններ վարել Ռուսաստանի հետ թե՛ տնտեսական, ն թե՛ քաղաքական հարցերի
վերաբերյալ» // «Յառաջ», 15 մայիսի, 1920, ԻՐ 91:

464 Կ. Սասոնի, Հայ-թրքական պատերազմը// «Հայրենիք» (Բոստոն), 1926, Վ. 4 (40), էջ
57, 58:

468 Տիգրան Դէոյեանց, Կեանքիս դրուագներից// «Հայրենիք» (Բոստոն), 1945, Վ 4 (249),
Յուլիս-Օգոստոս, էջ 82:

186

ներին ն ինչպես ստուածն է ասում, նրանք դերադասեցին «կարմիր Լինել»
քան մնո ծ »559: Դու Հրաշալի են Հասկացել քուրք աղաքական դործիչները՝
իրենց մարտավարությունը կառուցելով ՀՀ Անտանտյան Դաչնակիցների
անվճռականության ն բոլչեիկների Հետ փաստացի բարեկամության վրա,
որից ոդնեորվելով թուրքերը լավադույն դեպքում ղեմ չեին Հայաստանի
կազմավորմանը Անդրկովկասի Հաշվին, իակ Թուբքաճայատտանի ճակատա-
գիրը պետք է որոշվեր միայն Հենվելով Մ. Քեմալի կողմից Հռչակված այս-
ոլես կոչված «աղզդային ռաչման ների» ն «աղզդային սուվերենիտեւտի» դա-
ուժերով, մինչն արյան վերջին կաթիլը Համատեղ պաչտպանել Հայրենիքը
պանկացած ներխուժումից ե Հառտտկապես դաղտնի մտադրությունից նրա
տարածքում ատեղծել 9Հունական կամ Հայկական պետություն»,
օգտագործելով բոլոր Հնարավոր միջոցները, այդ թվումդիմելովն՛ զենթի,
ն՛ բարոյական կարգի ղանաղան միջոցների օգնությանը: Եվ դեռ Ավելին,
Մ. Քեմալը դտնում էր, որ անդամ դաչնակիցների միջամտության
պարագայում նրանք |ս կդասվենիրենց Հակառակորդ ների չարքում, ովքեր
կփորձեն ուսնձդգություն կասոարել իրենց իրավունքների նկատ մամբ 47:
Դեռ 1919 թ. Հոկտեմբերի 13-ին Վելիդ բեյին Հասցեսդրված Հեռադրում
Մուստաֆա Քեմալ փաչան Հառոուկ ընդգծում է, որ ազդը ոչ մի դեվղքում
չի կարող Համաձայնվել,որ իրենց երկրի սաչմանների մեջ դտնվող թեկուղ
մեկ թիզ Հող միանա Հայաստանին 472: Դա լավ Է նկառել Տ. Դեվոյանցը
գրում ", գտնելով, որ այդ նպատակի իրագործման Համար նրանք Հարմար
Հրաժեչւո դրամոաւքանակը: Դրանից Հեւռո, դրում է Տ. Դեվոյանցը, թուրքերը
թ. նոյեմբերին նոր աղդային ուժերի քանակը Հունական ճակաւտի վրա
Հատավ չուրֆ Յ0 Հազարի, որից Հետո Ֆրանսիայի անճաջողությունները
1920 թ. Մարաշի շրջանում է Հայերի կուռորածը խրախուսեցին «Միլլի»
ուժերին, ե նրանք դրոշներով գրավեցին Համարյա ողջ Կիլիկիան, սկսեցին
Դեռ 1920 թ. մայիսին Դեվոյանցը եկել էր այն եղրակացության, որ նկատի
ունենալով ստեղծված պայմանները, ինքն անչձավանական չի Համարում, որ

465 ՏեսԴ. Մ Լանգ, Ք. Ջ. Ուոքըը, Հայերը (Հայ ժողովրդի պատմություն), էջ 32:

470 Տե՛ս ԵՇ ղ3 418 10թթ, 56քճ ուած քօվո տ 8567 ող6ու,, Խ/.,"11քօղք6օ6, 1966, օթ. 47-
48, 76 Լ.

47 Տես ԽԽՇՐՓՁ Խօուողծ, 1115 80801 ՛1քւաու 1. 1 Խ/.: Լօօ. ՍՅո-8օ մնդատոու ԷԼ ԼԼ,
1929, օք. 414:

42 Տես ԽԽՇՈՅՓՋ Խօուոծ, 1116 80801 ՛1քւատու 1. Լ, ԽԼ: Էօօ. ՍՅո-տօ մորու ՒԼ Ի .1171,
1932, օ1ք. 10-11, 208:

453 Հայաստանի Հանրապետության արխիվ (Բոստոն), թիվ 17/ 17 պահ., 12, դ. 3, թ. 52:

187

թուրքերը կսկսեն ոազմական դործողություններ Հայաստանի դեմ` խորտա-
կելու Համար Հայկական պետականությունը 1:

Տ. Դեվոյանցը վերլուծության ենթարկելով այդ տարիների բարդ աշ-
խարչաքաղաքական իրադարձություններին վերաբերող Հետախուզական մի
չարջ տեղեկադրեր, նույնիսկ պնդում է, որ «Հայաստանի պատերազմական
թ. աոռվրիլին գիտեին աճիկ-մեծամաանական յսրձակումների մասին»5:
մէջ չառ անդամն էր չեչտւում էր, որ Տաճկաստանի աղ դային ուժերը Մուս-
տաֆա Քքմալ փաչույի ղեկավարութեամբ չտա վերակաղմւում, կաղմա-
վերպւում են: եւ, Հակառա Դաչ նակիցների կտրուկ Հրաչանդգներին, երի-
ասար դ Թուրքերը | Հառանիրննը նպատակին, այն է ՝ կազմեցին Փերիզ
Ռիզա փաշայի նոր դաՀլիճը, բացառաբար իրենց կուսակիցներից, եւ այդպի-
սով «Միլլի Թաչկիլաթի» դրութիւնը դարձավ օրինական»425: Իսկ Սովեւուս-
կան Ռուսառսունի բոնած դիրքորոչման վերաբերյալ Տ. Դեվոյանցը դալիս է
աքսիոմւոիկ եղրակացության. Հ«Եվրուղական ւպղետութիւններից ամէնից
չառ Անդլիան էր օգնում ոուսսկան ճերմակ բանակներին, ուտոի սովեւտնե-
ըը որոշ շարժում առաջ բերին Անդլիոյ դէմ մաՀմեդական երկրների մէջ եւ
Հովանաւորեցին Էնվեր եւՆ ուրի փիաչաներին ու նրանց նմաններին: ԻՀար-
կե, Սովետական Ռուսաստանի այս քայլը վնասում էր Հայաստանին, բայց
նկատի ունեցեք, որ դիւանադիտութիւնը դութ չունի: Այստեղ ւվէւոք է
աւելացնեմ իմ Համողումը, որ Սովետական Ռուսաստանը թէեւ այդ չըջանին
Հովանաւորում էր Քեմալին,բայց Հշան Հեւո բարեկամանալ ով՝ փայւոը միչ
իր ձեռքին էր սվզածում ու Հետեւում նրա բոլոր քայլերին:

Եւ այժմ մենք՝ Հայերս, մնացել ենք մեն մենակ Դաչնակիցների թչնա-
միներով չըջապատուած, որոնք ոպառնում են փոքրիկ Հայաստանի վերջին
ծուխը մարել: Օգնութիւն ենք խնդրում Ֆրանսիայից, Անդլիայից, Ամե-
բիկայից - բոլորն էլ խուլ են ձեւանում եւ իրար վրայ են նետում մեր դոր-
ծը: Ասղերախո աշխարՀ. մէկ տարի առաջ նրանք մեղ պէւոք ունէին, քաֆա-
լերում էին մեր դիմադրութիւնը Բադուի ւտւսկ,իսկ ա՞յժմ...Ի Հաշիւ Հայաս-
ւնի Աղզըբէեյջանը չարունակում էր ամէն միջոցներով միչ իը սաչման-
ները ը նդարձակել, դրաւել զոււտ Հայաբնակ Հողամասերը եւ այդիր քայլերը
ոչ միայն չէին կասեցւում մեր երեկուայ Դաչնակիցների կողմից, այլ եր-

474 «Ռազմիկ», Ա. տարի, 1920, Վ 1, 15 մայիսի, Երնան, Զորական շաբաթաթերթ, էջ 9:

45 Տիգրան Դէոյեանց. Կեանքիս դրուագներից// «Հայրենիք» (Բոստոն), 1947, Վ 2 (259),
Մարտ-Ապրիլ, էջ 107:

476 Նույն տեղում, 1946, Վ2 (253), էջ 103:

188

բեմն խրախուուում էին,որովչետեւ իրենց Համար ձեռնտու էր ւկարացնել
Ռուսաստանը, ուժեղացնելով Աղզըբեյջանը»47:

շատ Հենվում էին Պ. Վրանդելի, Ա. Կոլչակի, Ա. Դենիկինի ն այլոց վրոր
թյուններին՝ Վ. Ւ. Լենինի Ռուսառուսնին լ Մ. Քեմուղի Թուրքիային «եղ-
նուր թչնամքու՝ «դրամաւոիրական» Եվրուղայի, ինչի նրբերանգները Հեւու-
«Միւս կողմէ, Փարիզի ՎեՀաժողովը ճառի աղ անց կուչացնէր Թուրքիոյ
խնդիրներով ղբաղուիլը եւ քնեմ ալ ականներուն Ժոռհանավ տուռ ուժեղ անա-
լու Համար: Իսկ ժետոյ, երբ Ռուսաստանը վերքացուց իր ներքին քաղաքա-
ցիական կոիւները, Դաչ նակիցները վախցան բարդութիւններէն եւ Հեռա
ցան "իախտի բերմունքին ձգելով նորակաղմ Հանրբառպետութիւնները »5:
Եվրոպայի Հակաթուրքական թղթային բնույթ կրող որոչումները Թուրքիա-
յին մղելին ղեւի բոլչռիկների Հեւ մերձեցման, թեկուղն իրենք` «միլլիա-
կան» շարժման քուրք ջաղ աք ասկան դործիչները, իՀարկե, կնախընւորեին
յին ըմբոնումից, ինչը գրեթե լիովին անտեսվեց Հայկական կողմից: Այդ

477 ույն տեղում, 1945, Վ 2 (247), Մարտ-Ապրիլ, էջ 79, 1945, ԻԼ5 (250), Սեպտ.- Հոկտ. էջ
100:
478 Ալ. Խատիսեան, Հայաստանի Հանրապետութեան ծագումն ու զարգացումը, էջ 193:

189

րալ Գ. Դորղանյանին Հասցեսդրված 5. Դեվոյանցի 1919 թ. Հոկւոեւմբերի
22-ի Հեռադրից (ՀՇ 42), դեռ 1919 թ. վերջերին անդամ, Սե ծովով մուռորա-
ուղարկվել են դավառխերը՝ «Միլլի» շարժման դրոծայիններին ղինելու Հա-
մար: Դո Հասւուսովում է Վոււվլ ՀՀ բանակի շտաբի Հեւուսխուղ ական բաժան-
ամիուիադրի (Է 15) ւով յալներով, որտեղ Հառւուսովում է, որ զենքն ու ղի-
նամթերքը ղեղորայքի ե այլ իրերի անվան տակ, քողարկվելով Կարմիր Խա-
չի դրոչի ջողածածկույթժի ներքո, մւսնւավորաւլես փոխադրվել է Սվաղ ու
ճակաաւոներին80:

Հաղթաչարելով զղալի ֆինանսական, տեխնիկական-տնւտեսական ն
ըաւվեւոության Հաւոուլկ ծառայությունները Հնարավորին չաւի աշխաւոում
կան կացության լ Անդրկովկասում ու նրա չուրջ աշխարծ աք աղաք ական ու-
ուղ մաք աղաք ական ւվւուո րւսուոությունների ու մեջենայությունների ւմւ--
սին:
կական Հեւուսխուղ ական ծառայության ծավալած դործունեութժյան մասին.
«Անցյալ ւուսրվա դեկւոեւքբերի վերջերից սկաւսծ (1919 թ. - Վ. Վ.) մենք ու-
կանգնած է Մուստաֆա Քեմալ փաչան, որն իրեն նւզաւումկ Է դրել միանա-
Հայ ժողովուրդը, որը խանդարում է իրենց ձղւռումները իրականացնելուն,
այն է միացնել թուրքական ցեղերը, որոնջ զինվելով ն. կազմակերոլվելով,

Այն ժամանակ, երբ Մուստաֆա Քեմալ փաշան կաղմակերպում Է ամ-
բողջ կորւվուսներ, որոնք իբը թե չե՛ն Հպաւուկվում Կուռուսնդնուվոլսի

45 Հայաստանի Հանրապետության արխիվ (Բոստոն), թիվ 17/ 17, պահ. 12, դ. 3, թ.17:
480 ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 427, մաս Լ թ. 176, գ. 441, թ. 111:

190

է Հայկական սած մանի վրա, իսկ մյուս կողմից ւոր աուով ում է Հարձակման
ֆրանսիացիների ն անգլիացիների վրա, այդ ժամանակ Խալիլ ն Նուրի ւիւս-
չաները բաղ մութիվ թուրքական դործակալ ուլաներով դործում են Ադըրբեջա-
նում ն Դաղստանում, որտեղ նրանք ւվւուո ըւսււոում են զինված ուժ Թուր-
ֆիայի Հեւո միանալու ն ւշ խււռում են միաժամանակ նեղ օղակով շրջապա-
ւել Հայաստանը` մուսուլմանների ւավուուաքրություններ յարուցանելու|
Նախիջնանումն Զանդեղուրում, Վեդիբասարում ն Ղարսի շրջանում (Աղբա-
բա)»:81:

Ինչպես ւռեսնում ենք, մեն ինչ չաւփաղ անցնելը ես լավ զբաղմունք
չէ, մանավանդ, երբ դործի մոսին դաւոում են ն դաւուսվորի դեր ււումնձ նում
ոչ ւվրոֆեսիոնոալներ, Հեւուսխուղ ական դործից Հեռու ւյնւվիսի մարդիկ, ինչ-
ւվիսիք Հանդիսանում են կ, Սասունին, վ. Արծրունին հ այլք, չնայած աս-
վածի ռացիոնալ Հատիկներին: Միաժամանակ պետք է Հատուկ նչել նս մի
կարեոր Հանգամանք : Որոչ փուուսթժղթերի, ուսղ մած եւուսխուղ ական ամիո-
ւսդրերի մանրըաղնին վերլուծությունը Հիմք է ւուսլիս եղրակացնել, որ չնա-
յած Հեւուսխուղ ական ծառուսյությունների կողմից Հաղորդած ւռեղեկււովվութ-
յան որոշակի Հակաւականությանը ն ւղուռությանը, Հայասոանի աղ ուք ւս-
կան ն կուսակցական ղեկավար շրջանները Հարկ եղած ուշադրությամբ չէին
վերաբերվում ուուսցված ւռեղեկաւովությանը, երբեւն էլ նույնիսկ այն
դնում Էին դաղ դածի մւաքլիչի ւուսկ, ն ավելի շոււո կողմ նորոչվում Էին աշ-
խարչծաք աղաք ական կոնյուկւոուրայի քելադրանք ով ն մեծ ւռերությունների
աղաք ական չշաձերին Հարմարվելով, ջան թե իրաւոհսական ն իմւուռուն ո-
րոչումներ կայացնելով` Հարդելով սեւիական Հաւոուլկ ծառայությունների
ւոքնւաջան աշխաւումնքը, որը Հաճախ ընթանում էր ֆինանուա-ւոնւոեւսական
կադրային սու|ի դժոխային ւպայմուններում: Այն, որ Հայկական Հեւուսխու-
ղությունը ձղւռել է Հնարավորինս չափով կայանալ ն ւռեղին դործունեութ-
յուն ծավալել` Հայթայթելով արժեքավոր ւռեղեկաւովություն, որը միշւո չէ,
որ խելամւոորեն Հաշվի է ւոն վել ն դնածառովել` Համ մաղաւոււախան ուսղ մաւ-
աղաք ական եղրակացություններու| Հանդերձ ն մուանւավորաալես կալված
թուրքական կողմից Հայառուանի Հանըւավեւոությանը ոսւղառ նացող վուսնդի
Հեւո, դա բաղմիցո Հառւուսովել է Հենց կուսւսկցական- քաղաքական բւսրձը
այրերի Ալ. Խատիսյանի, ն. Վրացյանի հ այլոց կողմից: Այս ռումով մի
չարք ւիւաււուսժղթեր իրենց վրա ուշադրություն են Հրավիրում, ւված անջե-
լով վերաիմաուուսվորել ն վերադնած ուռել ւվաւունսկան անդ յլի աղաք ական
իրողությունները, դեւլքերն ու ղանաղան անդքերը: Դրանցից սկնձայւո է
դառ նում, որ Հայկական Հեւոււխուղությունը ամեն ջանք դործադրում էր
ֆիչ թե շուռ ւսրժեջ ավոր ւռեղեկւաւովվություն ձեուք բերելու Համար, որը կծա-

481 «Յառաջ», Երեւան, 9 մայիսի, 1920, ԻՐ 95:
191

ռայեր Հայաստանի Հանրապետության ազդային պետական անվտանդութ-
յան չաճերի աւղաշովմանը:

թուրջական պատվիրակության ղեկավար Յուսուֆ Քեմալը տարավ իր Հետ
փուչ, 17600 արկ, իսկ սեպտեմբերին Էրղրումում` թուրքական կառավա-
բության ներկայացուցիչներն ե զինվորական 9 Հրամանատարությանը
Հանձնվեց 200 կգ ձուլածո ուկի՞տ3:

22) ամփոփագրից, մինչե թուրք-Շայկական պատերազմի ակավելը, օգոստոսի
16-ին Ք, Կարաբեքիրը Հայտարարություն է արել այն մասին, որ իրենց
դաչնակիցները՝ բոլչռիկները, մշյուվես իրենը մատակարարել են ղենք ու
զինամթերք, որի չնորչիվ իրենց դժվար օրերը մնացել են ետնում 45: Հե-
տնարբար, Հարկ է արձանադրել, որ ՀՀ կուսակցական-քաղաքական ղեկավար
Հրաններում լուրջ չեր ընդունվում ջեմալաթուրջական-բոլշեիկյան ՀՇամա-
Հաշվարկներ կային, որոնց Համաձայն եվրուլական երկրների Հաղթանակած
կայացնելու եր «Հիվանդ մարդու»` Թուրջիայի դատավճիոր, որի Հետնան-
նակ, կարծում են ք, չի կարելի կատեգորիկ ձեով պնդել, թե իբը ջեմալա-
կանների Համար ծանը 1919 թ. ՀՀ «ձեասկան» Համարվող կառավարությունը
Հույսը դրած Փարիզի վեշաժողովի վրա, փորձ անդամ չարեց լսելու «թուր-
ջերին», թե նրանք ինչ են առաջարկում, հ Համոզված Հաստատել, թե «Հա-
յաստանի նման դիրքորոչումը զդալի, եթե չասենք վճոորոչ դեր խաղաց
ֆեմալա-բոլչեիկյան դաչինքի ստեղծման դործում»55: կարծում ենք, որ
դժվար թե դա Համապատասխանում է տարածաչրջանի ն նրա չուրջ ստեղծ-
ված աշխարշաջաղաքական իրողությունների խորքային, ոչ թվացյալ
ված հղրեր էին պածպանում դեպքերի հ իրադարձությունների անկանխա-

482. 1Օ. Ճ. Ծոոոքօթ, 15 ոօ1օքոււ 60861650-Ծ7ք6լըժ ո: օ-ուօածոււտ 1918 -1920 ոՐ.: 10 Խոյօ-
քոճոճու 43. ՇՇԵ, Եր, Ստո-80 էԼ Ճ5. ՇՇԵ, 1965, օք. 40, 120.

"Թ Պ01ԲՄոԼՇԻԼԵԼ 8ԷՇԱու611 ոօմաուծն ՕՇՇՖ, 1. 3, ոօղքօո Ճ. 4. Լքօոթուծ, Խ/., " (օՇոռոոււ-
2321", 1954, 61ք. 675.

484 ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 427, մաս Լ, թ. 351:

485 Տե՛ս Կ. Սարդարյան, Հայաստանը համաշխարհային հեղափոխության արնելյան
խաչմերուկում (ինչպե՞ս կործանվեց Հայաստանի Հանրապետությունը), էջ 40-41:

192

տեսելի ե իրենց Համար ոչ Հեռանկարային, ոչ չաճավետ զարդացումների
պարադաներում Թուրքիայի ջեմալական առաջնորդների Հետ Հնարավոր
Հանրապետության կառավարությանը, զինվորական-քաղաքական առաֆ-
նորդներին ավելի չուտ պետք ե մտածողեին Հայկական բանակի Լ. առճասա-
բակ երկրի ն պետության ամրապնդման խնդիրները, բանակում տեղ դտած
անառողջ ե բացասական երեույթների Հաղթաշարման ու Հայ ազգային բա-
նակի կաղդուրման Հարցերը, ան արտերկրի ուժերի վրա Հույսեր կառու-
բությունը բավականաչափ տեղեկացված էր քեմալականների մատադրու-
թյուններին", սակայն կառավարական շրջանները դա կարծես թե չեին
ցանկանում լուրջ ըմբոնել, նրանց բոլոր Ճաշվարկները կառուցված եին
այսպես կոչված «դրամատիրական» Եվրոպայից ակնկալվող օգնության է.
ցուցաբերվելիք Հնարավոր աջակցության վրա, ըստ այդմ կանխավ Հակա-
դրվելով բոլչռիկյան Ռուսառւոռանին, դործնական նշանակություն չտալով լ
ըստ էության չկարհորելով վերջինիս ռազմավարական նկրտումները Հարա-
վային ԿՎովկասում, հ առճասարակ Անդրկովկասի չուրջ: Հավանաբար Հենց
դա է այն գլխավոր պատճառներից հ առկա դործոններից մեկը, որ ՀՀ կա-
ռավարությունը հ. ղեկավար ռազմաքաղաքական մարմինները լրջությամբ
չեին վերաբերվում Հայկական Հետախուղության կողմից իրենց ներկայաց-
վող տեղեկատվությանը, ինչը բավարար եր իրատեսական եզրակացություն-
ների գալու Համար հ Հնարավորինս ճիշտ քայլեր ձեռնարկելու Հայաստանի
Հանրապետության ռազմաքաղաքական մեքենան, դործող աղզդային բանակը
կարգի զցելու, լրջորեն նորողելու Համար` առավելաղույնս խնամբով չտլկե-
լով սհփական սխալները, Հաղժածշարելով անճարկի վայրիվերումները,
խմբաղեւտական-եդոիտտական տրամադրությունները ե բոլշեիկյան խուտո-
րումները, անկանոն զորաւմաւերի կամայւսկանությունները, վախն ու ւոքո-
թը, փորձելով արժանապատիվ ու վեշ կեցվածքով դիմակայել ջեմալական
վայրենաբարո Հորդաների անշադուրդ բնազդներին: Հենց այղ պատճառով
ել ժամանակակիցների, ն մասնավորապես` կուսակցական-քաղաքական ղե-
կավար այրերի կողմից նկատվում է ակնչշայտ ձգտում կոծկելու սեփական
սխալները, դործած լ չգործած սխալների ու ույ թաքումների ւվւուուսմխուսնւս-
ւովությունը բարդելով մու նւավորաալես Հեւուսխուղ ական մարմինների ւն -
կազմակերպվածության վրա, ստվերում թողնելով ջաղաջացիական ե ռաղ-
մական ղեկավար մարմիններին ու այրերին, ինչն իրապես խիստ մասամբ է
արդարացված: Բանակաշինության խնդիրները պետք Ե լինեին առաջնային,
ե բատ այդմ պետջ է կարեորվեին բանակում տեղ դտած բացասական լիցքե-

486 Տե՛ս Կ. Սարդարյան, նշված աշխատությունը, էջ 57:
193

բը ն բացասական բարդույթները (դարերով արմատավորված ն Հողերանո-
սաղլքություն, կանոնավոր է անկանոն զինախմբերի Հակադրվածություն է
այլն) Հաղթաշարելու Հիմնախնդիրները, ան թե անտեղի տեղր դրսից
ատացվելիջ ռաղմաջաղաթքական աջակցության վրա օղեղեն ամրոցներ կա-
ռուցելը:

գործընթացների ոչ միանչանակ հ դժվարին ուղիով, զգալի ջանքեր եր դոր-
կան պետությունների, ն առաջին Հերթին Թուրքիայի, Ադրբեջանի ն այլ
ուժերի քայքայիչ-լբտեսական գործունեության, Հայկական սաշմանի ողջ
երկայնքով թուրք-ադրբեջանական զորքերի կենտրոնացման, Հակառակորդի
ուժերի տեղբաշխման ն այլ կարեոր խնդիրների վերաբերյալ, ինչն անչաւի
կարեոր եր Խորատոեղծ Հայկական պետականության կայացման ե. վերջինիս
ազգային-պետական անվտանգության ապածովման Հիմնախնդիրների լուծ-
մն ւռեսանկյունից:

Այս առումով չատ ուշագրավ Ե 1919 թ. ապրիլի 22-ի տեղելատվութ-
յունը, որբ Հենված եր դործակալական տվյալների վրա (ՀՇ 2452): Տեղեկա-
Գրի Հեղինակը Թիֆլիսում ՀՀ դիվանադիտական ներկայացուցչությանը կից
Ինֆորմացիոն բյուրոյի եւո Ա. Մելիք-«Բարամյանն էր: Սույն ւռեղեկա-
տվության մեջ կարեոր Հետախուղական տվյալներ եին բերվում երիտթուր-
ֆերի դործունեության մասին: Փառոաթղթում նշվում էր, որ ւվաւոերաղմից
կոմիտեները ոչ միայն չեն դադարեցրել իրենց դործունեությունը, այլ ընդ-
Հակառակը, ուժեղացրել են իրենց աշխատանքները հ ադիտացիան (ջարով-
չություն), կենորոնաւոեղի ըուորելով Կուռուսնդնուղոլիսը, որւոեղից երկրի
խորքերն էին ուղարկում իրենց էմիսարներին ն գործակալներին: Տեղե-
կաւովության մեջ կարեոր նչում էր րվում Վե այն մոսին, որ երիւոթուր-
ֆերը ողջ Հույսը դրել են ներպետական բարդությունների ե բոլչհիզմի
զարդացման վրա, երբ դաշնակիցները ստիպված կլինեն լքել Կոստանդնու-
պոլիսր: Բացի այղ, ինֆորմացիոն տեղեկադրում նչվում էր, որ դրան զու-
դածեռ թուրքերը զինում են ժողովրդին: Այնուծեւոււ շուռ Հեւուսքրքիր
ւիւաուո էր բերվում, ը ուռ որի Հայկական «մասնավոր Հակածեւուսխուղզությու-
նը» երիւոթուրքերի Հանցավոր դործունեությունը Հասուսոող ււաուոեր էր
ձեռջ բերել, ինչի մասին տեղեկացրել էր անգլիական Հրամանատարությա-
նը, որբ սակայն դրանց ոչ մի ուչադրություն չեր դարձրել: Ի Հավելումն
կաւովությունը Հառւուսոող երկու նոր ւիւաււոեր է ձեուք բերում, ինչն արդեն
անգլիացիներին Հարկադրում է Համոզվել դրանց ՃՇավաստիության մեջ.
Կուսուսնդնուսվոլսում Հայւոնաբերված երիւոթուրքական ը նդծաւումլյա կենւո-

194

րոնակայանները Դաշնակցային Հրամանատարության .կարդադրությամբ
կնքվում են, երիւոթուրքերի դործունեությունը արդելվում է, սւկայն վեր-
ջիններս իրենց դավադրության ձախողումից Հեւոո ւռեղաւիոխվում ես ավըրո-
վինցիա, կենւորոնաձնուղով Քոնիւյում, որտեղ սկսեցին կոււուվկել ղինչան-
դերձանքի ն զինամթերքի, պարենի մեծ պաշարներ, դրանջ ցրելով բոլոր
փաստեր էին բերվում այն մասին, որ զենքի մեծ քանակներ էին ուղարկ-
վում Վոն Անդրկովկաս է Թուրքածայառումն: Փառոաթղթում կարեոր
կան Հաղորդադրությունների, Էրզրումում դւոնվում են Հոյակաւլ զինված
երեք դիվիզիաներ: Բացի այդ, նչվում էր, որ երիտթուրքերը ուժեղ նախա-
ւվաւորւաււոություններ Էին ւոեսնում Սվաղի, Անկարայի, Սեբաստիայի լ ւյլ
վայրերի թրղերի մեջ` նրանց նպատակամղելով Հայերի ղեմ: Հետախուղա-
գործմանը, ապա այնտեղ կծադեն նախիջնանյան կամ կարայան տիպի
խնդիրներ, նկատի ունենալով «Քոնիայից այս շրջանների մաճշմեղական
բնակչության ապատամբական, խոռվարարական տրամադրությունների ղե-
կավարումը, լ ցուցումներ ուսը ւռեղական ւսուսջնորդներին6Ռ

Գլխավոր չտաբի պետի պաշտոնակատար փոխդնդապետ Ա. Շնեուրը
1919 թ. մայիսի 24-ի օպերատիվ ամփոփադրում, որի տվյալները վերարե-
րում էին մինչե մայիսի 23-ը ընկած ժամանակածառվածին, ընդզծում էր,
որ թուրջական զորքերի մնացորդները կուտակվում են Կաղզվանից Հարավ`
նպատակ Հետապնդելով Հարձակվել Կաղզվանի չրջանի վրա, միաժամանակ
նշելով ջուրդ ավազակախմբի դործողությունների մասին Մերդենեկի չրջա-
Նումք188:
տեղեկություններ Ե Հաղորդում դեներալ Սիլիկյանի զորքերի Ալեքսան-
դրապոլյան խմբի մասին: Այդ կապակցությամբ չվում էր, որ 1919 թ. Հու-
նիսի 9-ի տվյալներով Էյուբ փաշայի քրդական ավաղակախմբերը թուրքերի
Հեւո Համաւռեղ ուղարկվել են Բարդուսի ուղղությամբ` կենչորոնանաղով
Բարդուս, Ղրզրլ-Քիլիսա, Ջերմուկ (Ջերմուկ), Վերիտան բնակավայրերի
շրջանում: Զինկեիչը Հայտնում էր, որ Հունիսի 6-ին Հեւուսխուղության
նպատակով Սարիղամիչից Բարդուս ուղարկված գումարտակը Ղրզրլ-Բիլի-
սա դյուղի կողմից ենթարկվել է Հրացանային դնդակոծման, ե դրանից ել-
նելով ձեռնարկվել են միջոցառումներ այդ բանդայի լիկվիդացման ուղ-

487 ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 92. թ. 212:
488 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 73 (71), թ. 41:

195

ղությամը 159: Իսկ արդեն 1919 թ. Հունիսի 12-ի օւվերւաոիվ ամւիուիադրում
նչվում է, որ Հունիսի 8-ին Էյուբ փաշայի ավազակախումբը, աջակցություն
ստանալով թուրքական կանոնավոր զորամասերի կողմից Չիլխերես դյուղի
շրջանում` Բարդուսի Հարավարե մւո յան սած մւանմադծում, ուժեղ դիմադրու-
թյուն ե ցույց տվել Հայկական զորամասերին: Նշվում է, որ ավաղակախմ-
բում Հաչվվում են 500 Հետեակ ն 100 Հեծյալ: Ամփոփադրի վերջնամասում
ւսրձանմագրվում է, որ ուռւացված ւոեղեկությունների Համաձայն, Հունիսի 12-
ին ֆրդա-թուրթական ուժերը դուրս են մղվել դրաված դիրքերից ն Հայկա-
կան զորամասը ետ է վերցրել կորցրած մատույցները "":

Բավականաչափ ուշադրավ է Արտաքին Գործերի նախարարին ուղղված
Գլխավոր չտաբի պետ գնդապետ «ինկնիչի ն Հետախուզական բաժանմուն-
ռի 17-ի դրությունը (Է Է 0175), որն ը չոռ երեույթին ւոեղեկւաաւուվ ական նկա-
տառումներով ուղարկվել է նան Թիֆլիսի, Փարիզի, Բաքվի ՀՇամապատոաս-
խան Հասցեւտւոերերին: Արտաքին Գործերի Նւսխւսըարությունում, Հունիսի
են սրվել ք 230, 2308, 2309): Հեւտախուղզական բաժանմունքի վերոնշյալ
դրությունում ւկարունւսկվում Էին ւուսդ ն ւուլւսլից ւռեղեկություններ մւսծ մե-
դական շրջանների մոսին: Դրանում Հուումկ նշվում էր, որ Թուրքածայաս-
րամասերի անվերապածշ ներկայությունը Օլթիի ն. Սարիղամիչի ուղղութ-
մունքի սույն դրությունում նշվում էր, որ ղորամաւերի Համարները դեռես
պարզված չեն, սակայն բավականաչափ Հավաստի պարզվել է 12-րդ թուրքա-
կան դիվիզիայի տեղադրությունը Խորասան-Զիվինի չրջանում, ընդգծելով,
որ Հչյրաբը դտնվում է Խորասանում: Զինկեիչը լ Շնեուրը Վոււե նշում էին,
որ թուրջական զորամասերը էչելոնացված են դեպի երկրի խորջը ե դրանց
կորպուսային շտաբները, ըստ Հայթայթված տվյալների, գտնվում են Էրվ-
սին Սղերթիլում (Վանա լճից Հարավ): Հայաստանի ղլխավոր Հետախույվ-
ները Արտաքին Գործերի նախարարին նան կարեոր տեղեկատվություն էին
Հայտնում ւյն մասին, որ Թուրքիայում է Անդրկովկասի մած մեդական
շրջաններում Հակածշայկական ագիտացիան ուժեղանում է, այդ նպատակով
ղական Հայկական վարչակազմի ն ՀՇակաշետախուղության կողմից: Նչվում
եր, որ Թուրքական եմիսարների աղդեցությունը Հատկապես ուժեղացել է
Արդաճշան-Օլթիի ե. Բարդուսի չրջաններում, ուր վերջիններիս կողմից կաղ-

485 Նույն տեղում, թ. 34:
390 Նույն տեղում, թ. 39:

196

թում նշվում էր, որ նույն Նասխաալաւորաաւռությունները ընթանում են Վե
Սարիղամիչի ե Կաղզվանի չրջաններում, ֆրդերով բնակեցված Ադրիդաղի
Հանդում Էին, որ ւսյդպիսով ուուսցվել է ււվուուսմքբ ության ւաղիւուացիւսյի լ
թեթեորեն յուրացվում են բնակչության կողմից` նկաւոի ունենալու Համ ււ--
չրջանը կապող ղեր է կատարում Ադրբեջանի ե Թուրքիայի միջե, իսկ Մակ-
վի սարդարը լիովին օդտադործում Ե իր խանության աշխարշադրական դիր-
լով` Շարուրի, Նախիջեւանի, Հարավային Ջանդեղուրի, արաք ույն քաթժար-
դարձությունները, որոնք Համընկնում Էին Թուրքիայում ընթացող մած մե-
րբածանդում էր արվում ւյն մոսին, որ Ադրբեջանի ողջ աղաք ականությու-
նը ւվլանաչւաւիորեն ղեկավարվում լ կաղ մակերպվում է ինչ-որ մի մութ ու-
վության ւրժեքավորությունը Հասուսոող վկայւկոչման ենք Հանդիւում
Մ. Վրացյանի մուո, որն ընդգծում է ծավալած դործունեության կարեորութ-
յան մասին` ելնելով քուրքական ուսնձդություններից ւվաւոնեչվելու ոււսղ-
մավարությունից. «Հունիս ւք սից սկաած, Հայկական Հեւուսղուռությունը (ա-
սել է թե` Հեւոււխուղությունը - Վ. Վ.) նկաւոում էր թուրքերի կողմից զին-
վորական Հուլ ւվաւորաաւոություններ Հայառոանի ուղղությամբ: «Թուր-
վոր ուղայւսկույւոի Հունիսի 17 դաղ տնի զեկուցման մեջ, վկայում են քուրք
կանոնավոր ղզորամաւերի ներկայությունը Օլթիի լ Սարիղամիչի ուղղութ-

է, որ թուրքական 12-րդ դիվիզիան դտնվում է Խորասան-Զիվինում՝ կեն-

1 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 158, թ. 102:
197

ւորոն ունենալու Խորասանում: Քարողչությունը Թուրքիայի ն Անդըկով-
կասի շրջաններում ուժեղանում է: Այդ Նւվաւուսկու| մեծ ջանակությամը
թուրք դործակալներ են ուղարկվում Հայառոանի ներսերը, մած մեդական
դյուղերը, ն ամեն ւոեղ Հայւոնաբերվում են ւռեղական վարչության ն Հակա-
Հեւուսխուղության կողմից: Մոսնւովորւողես զորավոր է քուրք դործակալնե-
րի սղդեցությունը Արդածան-Օլթիի ն Բարդուսի շրջաններում, ուր նրանք
կաղ մւակերսվել են դնդացիրներով զինված ֆրդական Հրուակախմբեր: Նույն
ւվաւորւաււոությունը կաւուսրվում է լ՛ Սարիղամիչ-Կաղզվան ւուսրածության
վրա, լ՛ ւավելի Հեռուները` Բարթողյան լեռնաշղթայի ֆրդար'նալլ մասերում`
մինչե Արարոռո»352:

ՀՀ ղորքերի Գլխավոր շւոաբի Հեւուսխուղ ական բաժանմունքի 1919 թ.
Հունիսի 26-ի ամիուիադրում փոխդնդաւվեւո Շնենուրը նչելով ֆրդերի Հար-
ձակման մասին Մերդենեկի չրջանի Հայկական, Հունական ն մաշմեդական
բնակչության վրա, միաժաւմունւմվը վկայում էր, որ ւռեղեկություններ են
ուուսցվել թուրքերի ւռ կայության մոսին Ալաշկերտ-Բայատղեւռի շրջանում,
ինչւվեւ Վուււ Իդգդիր-Քուլպի ուղղությամբ: Դրա Հեւո մեկտեղ ւաուոեր Էին
բերվում թաթարների ւռեղ աշարժի մասին Նախիջեւանի շրջանում (մուռ 400
Հոդի), Հայւոնելուվ Կււն, որ վերջիններիս մուռ եղել է մի ղնդացիր, որը
գնված է եղել Երհանում՝ Հայերից53: Զինվորական նախարարության
Գլխավոր շտաբի Հետախուղական բաժնի ւվեւոի օգնականի ւվարւուսկանութ-
յունները կաւուսրող ւվրաւլորչչիկ Հովսեփյանի սւոորադրությամբ ւս կա
սւոռուսթղթում՝ 1919 թ. օդոււոոսի ՛-ի թվադրությամբ Հեռւսդրում (Էտ 376)
դեներալ-մայոր Փիրումյանի կողմից ղորջերի Գլխավոր Հրամանաաւուսըին
ւոեղեկացվում էր, որ Թուրքիայում ընթանում է ղորած ավա 94:

Հայկական Հետախուղական ծառայության դործունեության ֆիչ թե
չառ լիարժեք լուսաբանման ւոեսանկյունից կարհոր է Նու դեներալ-մայոր
Հախվերդյանի 1919 թ. օդոստոսի 16-ի Հեռադիրը (Վ 0414)՝ ուղղված Թիֆ-
լիսում Հայատանի դիվանադիւուսկան ներկայացուցչությանը կից ղինվորա-
կան կցորդ դեներալ-մայոր Հ. Քիչմիչյանին, որի Հիմքում ընկած է օդոււոո-
ռի 15-ի Հետախուղական ամիուի դիրը: Դրանում մանառսվորւաւվես նշվում
էր այն մասին, որ Էրզրումում կաղ մակերոլվել է ինքնուրույն կառավա-
րություն «Շուրա», որն իբը թե չե ընդունում կենւորոնակաան թուրքական
ւվեւոության իշխանությունը, ուսկայն Հավանաբսը դործում է նրա լուցում-
Կերի Համաձայն, ն նրա Հետ լիովին դտնվում է փոխչշամադործակցության
ւկայմուններում: Հեռադրում առվում էր, որ «Շուրայի» կառավարությունը
կաղ մակերոլվել է կենմորոնական թուրքական կառավարության Հրաձանդի
Համաձայն Նւվաուսկ ունենալու իր վրայից դլել ւվաւուսմխւսնաւովությունը

52Ս. Վրացյան, Հայաստանի Հանրապետություն, էջ 314:
353 ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 155, թ. 60":
454 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 73 (71), թ. 118:

198

Դաշնակից պետությունների առաջ` Հայերին Թուրթաշայաստանի 6 վիլա-
յեթները մուտջի թույլտվություն չտալու Համար, որի իրականացումը
դրվում էր «Շուրայի» կառավարության վրա: Այդ իսկ նպատակով էլ «Շու-
բայի» տրամադրության տալ դրվել էին ու կային կանոնավոր թուրքական
զորամասեր` Կարաուրդան-Էրվրում-Երվնկա ղծի վրա, իսկ Ալաչկերտի Հով-
տում տեղաբաչխվել էին 3-րդ, Էրդ, 9-րդ, 11-րդ, 12-րդ ե 36-րդ դիվիզիա-
ները, մերձծովյան Հատվածում` Տրապիզոնի չրջանում` 31-րդ դիվիզիան,
ընդ որում Հավանաբար Երեանի ուղղությամբ Հայտնվել Է 2 Շաղարանոց
չեթեյական Հրոսակախումբըբ՝ զինված 4 թնդանոթներով ե 8 ղնղացիրնե-
րով: Հեռադրում Վոււե Հայտնվում էր, որ Էրզրումում Ննիուռեր է դում արում
«Շուրայի» խործրդակցությունը, որոնց ներկա էին պատգամավորներ Ադր-
բեջանից, Վրաստանից, Լաղիստանից ե Աջարիայից, . ընդունված որոչման
մեջ կարհոր տեղ էր Հատկացվել ողջ տղամարդ բնակչության զինմանը: Հե-
ուսդրում նշվում էր, որ կոնֆերանան արդեն օդոււոուին ւավ արւովել է, Վոււ--
խադաձել է Մուստաֆա Քեմալը: Հեռադրում մուանւավորաոալես կարհորվում
ղդականներին սրբազան պատերազմի էին ուղղում, Հրաշանդ տալով 6 վիլա-
յեթները պաշտպանել Հայերի ուռնձդություններից, Հաշվի չնստել նույնիսկ
Կ.Պոլսից ելած Հրաչանդների Հետ, եթե նույնիսկ Դաշնակիցները իրակա-
է ներկայացնում այս Հեռագրի վերջնամասը, որում Հայտնվում էր, որ Էրզ-
րումից Սարիղամիչ ուղարկված զենքը, զինամթերքն ու Հանղերձանքը,
ինչ-որ մութ ուժերի Հրաշանդով նորից ետ է վերադարձվել Էրզրում: Հե-
կանների ղզորաշավաքի մասին":

Հեւուսխուղ ական ծառայության (կամ բաժանմունքի) դործունեության
մասին Հետաքրջիր տվյալներ են պարունակվում Զինվորական նախարա-
րության Գլխավոր չտաբի պետ ղնդապետ Շննուրի ե օպերատիվ բաժնի
պետ կապիտան Մեդվեդեի կողմից կազմված ոազմական ակնարկներում, ո-
Կը` մինչե 1919 թ. սեպտեմբերի 20-ը ընկած ժամանակաչատվածում: Ի» 1
ակնարկում վերոչիչյալ Հեղինակները նչում են Շարուր-Նախիջնանում,
կազմակերպել զինված ուժեր ե պրուադանդելով ապատամբություն բարձ-
րացնել Հայկական կառավարության դեմո: Հենվելով Հետախուզության
տվյալների վրա, նչվում եր, որ Հակաշայկական դործողությունների կաղզ-

495 -Նույն տեղում. Ֆ.Պ - 276, ց. 1, գ. 133, թ. 166:
396 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 204, ց. 1, գ. 133, թ. 2:

199

մակերպման ուղղությամբ եռանդուն դործունեություն է ծավալել Հայաս-
Վոն նչում Էին, որ նկաւոի ունենոլղու| քուրջ-քըդաթաթարական վերսկսված
ողջ Հարավային ւուսրած քում լ Հայառուանի րն մոււոքում, որոշվեց Հայկա-
կան զորքերը ետ ջաչշել Վեղիբասարից (Բոյութ-Վեդի) ինչքան Հնարավոր է
դեւի Հյուսիս, որվեսղի նրանց Հանդուուսնւղու Հնարավորություն ւորվի`
սկսած զբաղեցվել Ե Հայկական զորքերի կողմից, սակայն արդեն մայիսի
Քուլլ դյուղից Հարվ-ւսրն մոււուք ընկած շրջանում, մշւուսկան կաւվ ւվաած-
յության գործակալներից, սակայն դրանով չեն բավարարվել, այլ վտանդից
ողջ ըեթագքում Հեւուսխուղությունը ծավալել է որոշակի դործունեություն՝
թե՛ Բոյուք-Վեդիում, թե՛ Քուլսում, թե՛ Շարուր-Ն ախիջնանում159: Հենվե-
լով Հայ դործակալների Հաղորդադրությունների վրա, նշվում էր, որ թուր-

497 Նույն տեղում, թ. 4:
498 Նույն տեղում, թ. 5:
395 Նույն տեղում, թ. 6:

200

կալ-ապաները ն զինվորները, որոնք Հեղեղել եին Կարսի մարզը իրենց ե-
ռանդուն ադիտացիայով, առաչ էին բերում թաթարական բնակչության այն-
պիսի անզուսպ թշնամական վերաբերմունք Հայկական իշխանությունների
նկատմամբ, որ բրիտանական իշխանությունների աջակցությամբ նույնիսկ
ձերբակալվեց տեղական «Շուրա» կառավարությունը, սակայն բրիտանացի-
ների Հեռանալուց Հետո թաթարական նե թուրջ դործակալները վերակսեցին
իրենց Շակակառավարական ն. Հակաշայկական գործողությունները:"": Շնե-
ուրբ ե Մեղվեղեր չում էին, որ իրենք տեղեկություններ ունեն (մինչե
սեպտեմբերի 20-ը ընկած ժամանակաշատվածին վերաբերող) թուրք-թաթա-
րական գործակալների դործունեության մասին Սարիղամիչի, Մերդենեկի ն
Կաղզվանի չրջանում, փաստեր բերելով նան Ջաֆար բեյի ջոկատի դործու-
նեության մասին Օլթիի, ինչպես նան Էյուբ փաշայի Սարիղամիչի չրջանում
ծավալած դործողությունների մոսին, ւիւաււոելով|, որ վերջիններս զինված
բանդաները:ո: Ռազմական այս ակնարկում նշվում էր վերջիններիս կապերի
մասին Օլթիի մարզում ն Սարիղամիչի ուղղությամբ գտնվող թուրքական
սեպտեմբերի 1-ին քուրդ-թաթարների փորձի մասին Կաղզվանը գրավելու է.
ատիպելու Մերդենեկի Հայկական ջոկատի պետին անչապաղ մաքրելու Մեր-
դենեկի չրջանը հ զորքը հտ քաշել ղեպի Կարս, ինչպես նան Հայկական
կողմի պատասխանի, թշնամու ջախջախման Լ. Էյուբ փաշայի փախուստի
Հենվելով վերջին գործակալական Հետախուզական տվյալների վրա, նշում
եին, որ այդ ամենից դաս չքաղելով, թշնամու դործակալները վերսկսել են
իրենց Հանցագործ դործունեությունը, Նւսխուսւվւուո ըւաււոելով| մած մեդական-
Կարկվող միջոցառումների մասին: Այնուչետ Շնեուրը ն Մեղվեդեր Հայտ-
Կում Էին, որ Հեւոււխուղության ւով յալների Համաձայն Էրզրումում Հրա-
վիրված խործրդակցությունը որոշում ե ընդունել դրավել Կարսի մարզը
մինչ. Արփաչայ, բոլոր ուժերով խոչընդոտելով ե Հակառակվելով Հայերի
վերադարձին թուրքական վիլայեթները, եթե նույնիսկ դրա Համար Հարկ լի-

Շնեուրի ե Մեդվեդնի կողմից 1919 թ. սեպտեմբերի 20-ից մինչն դեկ-
տեմբերի 25-ը ընկած ժամանակաչատվածին վերաբերող ոազմական դրութ-
յան մասին կաղմված ԻՑ 2 ակնարկը, որը Հենված եր գլխավորապես Հետա-
խուղությունից ատացված տվյալների վրա, դարձյալ փաստում էր թշնամա-

500 Նույն տեղում, թ. 7:
501 Նույն տեղում, թ. 8:
502 Նույն տեղում, թ. 10-11:

201

կան դործակալների դործունեության մոսին Կարսի, Շարուր-Ն ախիջն անի,
Ջանդեղուրի լ ւյլ չրջաններումմ503: կարեոր է նշել, որ Շնեուրը լ Մեդ-
վեդեր Հենվելով Հետախուղական հ. այլ կարգի տվյալների վրա, Հետաքրջիր
լով, որ Համաձայնության դոալու Հնարավորություններ չկան` նկառոի ու նե-
նակիցների Հայկական ուժերը կցրվեն ողջ սաչմանի երկայնքով նե Հնարա-
վոր կլինի Հաղթաճարել վերջիններիս դիմադրությունը: Անճրաժեչտ է նչել
վիճակի չէ Հյուծված ժողովուրդը, է եթե մինչե դարուն Հնարավորություն
չմշակված: Ռաղմական ակնարկի Հեղինակները նչում էին ավազի վրա կա-
Հույսը լ Հավաւոր Արնմուսթից ցուցաբերվող օգնության Հեւո կաւվված.
օգնություն ի դեմս չեղոք զորքերի, որոնք իրենց ներկայությամբ կդադա-
4-ի ամփուփադիրը (Հ 1) Հետաքրքիր տվյալներ ե Հաղորդում Տրապիզոնի
շրջանում թուրքական ձեռ Նարկումների մոսին, որն ւոնչություններ ու-
ներ Հայասւունի Հեւոչ Այուլես, Հեւուսխուղ ական ամիուիադրում նշելով
լով դործակալների Հաղորդածի վըա, Հայւոնվում էր, որ Նւսխաւոհսվում է

503 Նույն տեղում, թ. 13-16, 21:
504 Նույն տեղում, թ. 22:

202,

տայլյարներին՝ սույն խնդրի լուծման Համար Էրզրում ուղարկելով 2 ուլ:
Բառի ւսյդ, Հեւուսխուղ ական ւաիուիաղրում առվում էր ւյն մասին, որ երիւո-
թուրքերը Լաղիստանից ե Օլթիից Աջարիա ն Շավչեթիա եին ուղարկել դոր-
ծակալների` տեղական մաչմեդական բնակչությանը զինելու Համարչօ5: Ավե-
լին, Հայկական Հետախուզության կողմից Հայժայթված տվյալները փաս-
յությունները Հայաստանի դեմ իրենց աղրեւսիվ դործողություններում
ձգտում եին Հնարավորինս ներդրավել Հայերի դարավոր Հարեաններին`
ներին ուղայւսկան դպրույն ավարտած ուն «Հաււան» անունով վրացի ուլայի
մասին, որ Իզմիթի չրջանում կազմակերպված աշխատանք եր ծավալել լաղե-
րի, չերքեզների ն թուրքերի մեջ` լայն կապեր պաշպանելով Վրաստանի
Հեւոծ06:

Հայկական Հետախուղությունը աշխատում եր օբյեկտիվ, Հավաստի տե-
խնդիրների լուծմանը: Այդ Հարցերի լուծմանն էր ծառայում նան 1919 թ.
նոյեմբերի 9-ի Հետախուզական ամփոփագիրը, որը կցված եր ԻՐ 21 գործին:
բաղյանը ե նրա օղնական, պոդպորուչիկ Միքայնլ Դոդոխյանը արժեքավոր
տվյալներ էին ՀՇաղորղում Մալաթիայում նե Խարփութում երիտթուրքերի,
Ալաշկերտ- Ղարաքիլիսայի չրջանում թուրքական 11-րդ դիվիզիայի գործու-
նչել, որ այս Հետախուզական Հաղորդադրության Հեղինակները նան ուշադ-
րավ տվյալ եին ներկայացնում այն մասին, որ իբր թե Անդրկովկասում
զար զինված մարդ (Հետաքրթիր է նչել, որ ինչպես դրում ե այդ օրերին
Կ.Պոլսում Հայկական Հետախուղական ծառայության դործունեության կաղ-
մակերոլիչ Տ. Դեվոյանցը Փարիվ` ղեներալ Ղորղանյանին ուղարկված 1919
թ. նոյեմբերի 23-ի ղեկուցադրում, Ինվեր փաչան Մ. Բեմալին նան խոստա-
ցել է դրաոր` ոսկով), նան նչելով, որ Բրուսում ազդային բանակի կաղմա-
կերպմամբ զբաղվում է Հայտնի երիտթուրք, Բաղդադի նախկին ոստիկանա-

505 Նույն տեղում, թ. 28:
506 Հայաստանի Հանրապետության արխիվ (Բոստոն), թիվ 17/17, պահ. 12, դ. 3:
507 Նույն տեղում:

203

փուիադրի մի այլ ւով յալ է. դրանում առվում էր ծովային մինիուոր Սողիչ
ււսշայի Հեուսդրի մոսին Զինվորական մինիսւորին, որում «Միլլի» շարժ-
մւսն զինվորականներին, զինվորներին խործուրդ էր ւորվում արւոււքնաալես
լույդ ուլ իրենց ւվաաւոըւսուուսկամությունը Ատաձւռի աււաջ դրելու աղ դա-
յին զինված ուժերը, իսկ իրականում դաղ ո նավլես չդադարեցնել զինված ու-
ժերի ձեւավորման դործընթացները, նախուաոեւելով բացզաձայւո Հանդես դգալ
միայն այն ժամանակ, երբ դրա անձ րաժեչւտությունը լ ւվաւոեծ առիթը կլի-
նի: Թասոերական ներկայացում կաղ մալկերսվելով, քուրք աղաք սկան-ղին-
վորական առւսջնորդները օրենքով, իբը թե ւեր վերացված Էին Համարում
17-րդ կորւվուսը, որւվեսղի Հնարավորություն ունենային ուժեղացնելու 14-
բԴ կորպուսը Հույների դեմ Հանդես դալու Համար (իրականում 17-րդ կոր-
ւվուսի բոլոր զինվորները ն ուղաները մւոււն 14-րդ կորզուսի մեջ): Հեւտա-
խուղական ւաքւիուիադրում նշվում էր ւյն մասին, որ Տրաւվիղոն-Էրզրումի
շրջանում դտնվող Յ-րդ դիվիզիայում Հաչշվվում է 1750 վին, Վան-Ալաչ-
կերւո, Բաայւաղեւռի շրջանում գտնվող 11-րդ դիվիզիայում` 3300 մարդ, իսկ
Խորասան-Հասան Կաողայի շրջանում դւոնվող 12-րդ թուրքական դիվիզիայի
կաղմում` 2000 ղինվորտ05: ԻՀարկե, սրանք չառ ւք բողֆական լ Հավաքական
ւով յալներ չէին, ւպակասող օղակները ֆիչ չէին, սւսկւայն եղածն էլ վկայում է
այն մասին, որ Հայկական Հեւոււխուղությունը փորձում էր լավ ւվաուո կերա-
գումներ ունենար թուրքական ուժերի մոսին, ինչը ւուսրբեր ւվաւոճ սո ներուվ|
ոչ միշւո էր Հաջողվում: Եվ այնուծանդերձ, փորձեր սրվում Էին ուռքի կանդ-
նելու, կայտնւղու ն իրաւվես Հակաղդելու թշնամուն, իսկ Հավաք ված ւոեղե-
կաւովությունը բավարար էր քշնամուց իրաւվես զդուչանալու լ ւկաւուսմխուսն
ուղ մաք աղաք ական լուրջ Նւսխուաւվւուռըւաււոություններ ւոեսնելու Համար:

Որոշակիորեն Հեւուսքրքիր է նչել Նու Գլխավոր շտաբի Հեւուսխուղա-
կան բաժնի 1919 թ. դեկտեմբերի 1-ի ամփուադիրը (ԷՇ 8), որը թեկուղն ա-
ուսջին Հայքից այնքան էլ կարեոր ւռեղեկաւովություն չի ւզարու նակում,
լ այնուամենայնիվ, դրանում կա մուռեցում, որն ւսրժանի է ուշադրության:
Այուվես, ււիուիադիրը կաղմողները` կաւլիւոան Մուրադյանը ն սլոդալորու-
չիկ Դոդոխյանը նշում էին, որ Մուստաֆա Քեմալը կանդնած Է այն ւռեսա-
կետի վրա, որ Փարիզի վեշաժողովից Հետո, երբ պարզ կդառնա Թուրքիայի
ճակաւուսդգիրը», իրենք ձեռնամուխ կլինեն վճռական լլործողություններիչ09:
Այստեղ կարհորն ւյն է, որ ւիուիադիրը բազածայւոում է Հեւոււխուղութ-
յան վերին էչելոնի ուղլաների ւռեղեկացվածությունը ւուսրած աշըջանային
աղ աք ականությունից, ն այն Հնարավոր ու ուհալ ջայլերից, որ կարող Էին
ձեռ Նւսըկել Թուրքիայի նոր ղեկավարները իրենց Հակաձ ւսյկական աղ ուք ւս-
կանությունում:

508 ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 73 (71), թ. 187-188:
59. Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 204, ց. 1, գ. 133, թ. 25, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 271, թ. 85:

204

դոսւոուի 13-ի ղզեկուցադրում ք Յ) ուղղված Փարիզում գտնվող դեներալ
իոաւլւուորւաււոությունների մաին ւոեղյակ են ւկածում Կուսուսնդնուսվոլսում
դործադրել` աղեւոից խուսափելու Համար, վերջիններս» դրսեհորում են Հենց
Ռաուֆ բեյի լ մյուսների մււոնւմնչւսծ անվճոռականությունը, ինչն էլ, ինչ-
ւվես վկայում է Դեվոյանցը, Համարձակություն է ւուսլիս թուրք առաջնորդ-
ներին դնալու ղեպի 5-6 նոր դիվիզիաների կաղմավորմանը՝ դլխավոր նպա-
ղացումը, ընդ որում 36-րդ դիվիզիան կենտրոնացնելով Օլթիի (3-րդ, Էրդ,

11-րդ գնդերը), 9-րդ ե 36-րդ դիվիզիաները Էրզրում-Հասան Կալայի չրջա-
Կում, 12-րդը Խորասան-Քեթոակի ուղղությամբ, 11-րդը Վան-Բայաղեւոի

Հովւոում (33-րդ, 126-րդ լ 127-րդ ղնդերը, որոնք մւոնում Էին Մ. Քեմոաղի
որ միլլիականները օգտվելով այդ բարենպաստ վիճակից, գնացին դեւի
չարջային Թուրքերի զինումը Էրզրումի մարվում, բացի վերոծիչյալից
կերլելով չեթնիկների խմբեր, . դա այն դեպջում, երբ անդլիացիները բա-
յուն չեր դործում թուրքերի վըատ10:

դարձությունների մասին կարհոր Հեւուսխուղ ական ւիւաււոեր են ւվաարու նւկ-
ուղղված Զինվորական նախարարին` կապված մինչհ դեկտեմբերի 21-ը ըն-
զղուչացնում էր, որ յդ խաղը ւվեւուք է միանգամայն լուրչ, նույնիսկ
վուսնդավոր Համարել Հայերի Համար:

րի վրա, Գլխավոր չտաբի պետը նչում եր, որ վերջինիս կողմից բազմիցս
վուսնդավոր Հայասոանի Համար, ինչը անձեռւաւռեսորեն անւոեսվում լ բոլո

510 Հայաստանի Հանրապետության արխիվ (Բոստոն), թիվ 9/9, պահ. 12, դ. 3:
205

կուսակցական ղեկավար շրջանների, կառավարական օղակների, առանձին
կուսակցությունների հ այլ ուժերի կողմից, որոսնջ 1919 թ. մայիսի 28-ի
Միացյալ Անկախ Հայաստանի մասին Հայտարարության ն. Դաշնակիցների
կողմից տրված խախուտ խոստումների մաղնիսական դաշտի աղղեցության
տակ էին: 1919 թ. ղեկտեմբերի 21-ի վիճակով Գլխավոր շտաբի պետի պաշ-
տոնակատարը Հաղորդում եր (նկատի ունենալով Գլխավոր չտարի Հետա-
խուղական բաժնի ԻՒ" 8 տեղեկագիրը), որ չնայած թուրքական աղզդային
չրջանների ղեկավարների միջն առկա որոչ տարաձայնություններին, Հենց
ինքը` Քյազիմ Կարաբեքիր փաշան ն Ռաուֆ բեյր, Հույս դնելով Անտանտի
«դաշնակից» երկրների անվճռականության վրա, ի դեմս նրանց ձեռջի տալ
առկա բավարար ուժերի բացակայության (սա վկայում է այն մառին, որ վեր-
ջիններս ավելի լավ եին տեղեկացված, ե լավ եին պատկերացնում Համաշ-
խարչային իրավիճակը, ե տարածաշրջանային խնդիրներն ու անելիքները -
Վ. Վ.) ցանկանում էին իսկույն հեթ սեական ուժերով գրավել Սմիոնան
(Իզմիր, Զմյուռնիա) է մինչե Արփաչայ ընկած ւուսըւած քի Հյուսիսային ւմւ--
սր, Շամարելով դա որպես ամենաբարենպաստ պածշը խանդավառության Հա-
Համար` ի նկատի ունենալով նչված դաղափարների իրականացման Հնարա-
վորության նկատմամբ Հավատը, հ երկրորդ, որպեսղի Փարիզի վեշաժողո-
վին կանդնեցնեն կատարված փաստի առաֆ, իրապես աղդային ուժերով
գրավելով Թուրքիայի տարածքը հ ուժեղացնելով Թուրքիայի անբաժանե-
լիության մասին սկզբունքների քարոզչությունը, իրականացնելով Հայկա-
կան Հարցի վերացումը: Նշված ւաուումթղ թում Վոււե ւավում էր, որ Հավաս-
վերջերին Էրզրումում պետք է կայանար թուրքական կորպուսների Հրամա-
նատարների Համադումարը ֆրդերի, աֆարների, Ադրբեջանի զինվորական
ներկայացուցիչների Ջե ռուս բոլչիկների մասնակցությամբ (ուշադրավ
ւիւաուո է, չնայած որոչ «եթեների»՝ Հարցականների - Վ. Վ.)՝ Նւվաւուսկ Հե-
ե վերջին Հաշվով մշակելով դործողությունների ընդչանուր ծրադիր ընդ-
դեմ Թուրթիայի թշնամիների: Միաժամանակ դարձյալ Հենվելով Հետախու-
զական գործակալական տվյալների վրա, նչվում էր, որ երկրորդ այդպիսի
Համագումար Նւխոաոհսվում է անցկացնել Սվաղում, (Կ.Պոլսում դւոնվող Տ.
կուցաղդրում 6 32) Հեւոն յալ Հեւուսքրքիր նշում է նում ւյն մոսին, որ
Սվաղում Մուստաֆա Քեմալ փաշային կից դւոնվելիս են եղել երեք վրացա-
կան ն երկու ադրբեջանական սպաներ, որոնք էլ Հենց մասնակցել են Սվաղի

206

կոնդրեսին11), ֆննարկելու Համար թուրքական սած մանների ւվաշւուլանութ-
յան Հարցը մեծ մասշտաբով, վերջաղես բոլոր միջոցները ձեռնարկելով
ուժեղացնելու Համար բանակային զորամասերը ե ջրդա-ժաժարական բան-
ղաները Հայկական սաշմանի ողջ երկայնքի եզրերով, վկայակոչելով 15-րդ -
թուրքական կորւվուսի Հրամանաաուրի` Էրզրումից Կոռււոանդնուվոլիս՝
Զինվորական նախարարի Հասցեռվ ուղարկված Հեռադիրը, որում չեչտվում
եր, որ մուսեցող իրադարձությունների կապակցությամբ Հայկական սաշմա-
կուցադրում ընդգծվում էր, որ այդ նախառպատրաստությունները իրակա-
նում էլ իրենց սպասեցնել չտվեցին, արադ արտածշայտվելով կոնկրետ դոր-
րում թուրքական ուժերի աշխուժացման, ղզեկուզադրում նշվում էր Հեւու-
խուղական ւով յալներով| Հառսւոււովող թուրքական ղորամուերի մաներում-
ների մասին, ե մասնավորապես 9-րդ թուրքական դիվիզիայի շարժման մա-
սին Օլթիի չրջանի ուղղությամբ, 11-րդ դիվիզիոնի դործողությունների
մասին Շարուր-Ն ախիջնանի հ Զանդիրբասարի չրջաններին Հարող տարած ք-
ւվիզոնի լ Էրզրումի չրֆաններում, որոնք Հասւուսովում Էին Վոււե ւյլ տաղբ-
յուրներով: Սույն ւաւումթղթում ւրձւսնւագրվում էր, որ Երզնկայի լ Շի-
նիխ-Գարածիսարի չրջաններից Էրզրումի վրայով Կովկաս էին ուղեորվում
չեթնիկների մանը խմբեր: Բացի այդ, ասվում եր, որ «Միլլի» կաղմակեր-
ւպությունը ւսվելի Հաջող ձեով ծավալվում է Թորթումի շրջանում, որոնցից
առանձին ջոկատներ ուղեորվում ես Օլթիի, Ալաշկերտի Հովիտները, Սարի-
ղամիչի, Կաղզվանի, Քուլպի, Շարուր-Նախիջեանի չրջանները": Զեկու-
գադրում Վոււե կարհոր եղրածանդում էր սրվում ւյն մոսին, որ բոլչեիկնե-
րի Հաջողություններին ղզուդընժաց Թուրքիայում ողեորվել են է շւուուվում
Համար` Հայկական Հարցի ոչնչացման նպատակով: Դրա Հետ մեկտեղ կապի-
տան Մուրադյանը տաղզնապ էր արտաշայտում դաշնակիցների իրենց
բության կապակցությամբ, նշելով, որ անցած տարվա մղձավանջը կարող է
ավելի սարսափելի Հնռերով կրկնվել: Ելնելով դրանից, Հայաստանի գլխավոր
Հետախույզներից մեկը` կապիտան Մուրադյանը եզրակացնում էր, որ ան-
Հրաժեչտ ե իսկույն նեթ ամեն ինչի մասին տեղեկացնել Դաչնակիցներին
(իբր Թե վերջիններս անտեղյակ եին անցուդարձից, ֆաղաքական դործըն-
թացների իրական ընթացքից- Վ. Վ., որպեսզի նրանք ծեռնարկեին պատե-
Հաժամ միջոցներ Հայերի ֆիզիկական դոյության ապաճովման Համար: Այ-

51 Հայաստանի Հանրապետության արխիվ (Բոստոն) թիվ 17/17, պահ. 12, դ. 3, թ. 40:
512 ՀԱԱ, Ֆ.Պ- 200, ց. 1, գ. 271, թ. 85-86:

207

րում են ղենք, զինամթերք, նույնիսկ Հրեւտանի, կաղմակերպվելով թաթարնե-
կոնկրեւռ փվաաւտերի մասին. դեկտեմբերի սկզբներին Ադրբեջանի ներկայա-
Միրալայ Ռիզա բեյր Նուրի փաչայի կողմից նորից ուղարկվել է Ադրբեջան
ցադրի վրա կա ղեներալ-մայոր Հախվերդյանի մակադրությունը, որում վեր-
կեւոների Հեւոտ13:
Դեվոյանցը` Համերաչխվելով Կան Վ. Մուրադյանի վերը բերված մի չարք
մւոքերի Հեւո. «Թքեւիրենց ռլածչանչջները ասու աջ Քաչելու Հասիր քէմալա-
նակիցների անվճռական լինելու վրայ: կ ուզէին իրենց ունեցած ուժերով
աւ այժմ գրաւել Իզմիրը եւԱ նդրկովկասի մասը մինչեւ Արփաչայ, որովչե-
սեւ կր խորՀէինթն այս անելու ժամանակը ամենանպաստաւորն էր: Այդ
կերպով կարող էին իրենց ազգակիցների մէք ստեղծել ոդեւորութիւն ն.
վատաչութիւնիրենց Հետո նդած դաղ ասխարների դործաղդրութնան Համարչ
Մ իաժառբան ակ նրանք ուղում էին Փարիղի ԽորՀրդաժողովը դնել կաստա-
րուած իրողութեան առջեւ:

Հայ ժողովրդի Հողային արդար պաչանջները տաճիկների Համար ան-
ընդունելի էին, եւ այդ պատճառով նրանք դիմում էին քայլերի ՝ ընդմիչտ
Հաչունյարդարի ենթարկելու Համար Հայկական Հարցը Ֆ514: Սակայն Վո Նււե

5/3 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 204, ց. 1, գ. 133, թ. 26-27, Ֆ.Պ- 200, ց. 1, գ. 271, թ. 86:
514 Տիգրան Դէոյեանց, Կեանքիս Դրուագներից, «Հայրենիք» (Բոստոն), 1946, Է» 2 (253),
Մարտ -Ապրիլ, էջ 104:

208

ռումով շուռ Հեւուսքըքիր ձեով նկաւոում է. «Տաճիկ-թաթար ւլաւորաուռու-
թիւնների մասին Հայաստանի կառավարութիւնը իրազեկ էր պաչում մեր
արտասածմանի սվառուիրակութիւնը, որը զուր ծեծում էր եվրուղական դի-
ւանադեւոների դուները...Մեզ կարող էր փըկել միայն մեղ մօւո դտնուող
ռուսը,եւ Հայերից չատերը իրենց աչքերը յառել Էին դեպի Հիւսիս՝ Սովետ-
ների կողմը: Բայցնա Հեռու էր մեղանից եւ զբաղուած իր ներքին քաղա-
քացիական կոիւներով, թեւ Հեւող Հետե մօւտոռենում էր Անդըկովկասին»55:

Հետախուզության միջոցով ձեռք բերված այս ն այլ կարդի փաստերով
Հետախուղական ամփուխադիրը (ԻԲ 9) դարձյալ վկայում է թուրք-աթարա-
Ադրբեջանի ներկայացուցիչ Ռիղզանի ջայլերի մասին պանիսլամիզմի գաղա-
փարներին նվիրված սպաների Հավաքագրման հ դրանց Ադրբեջան ուղար-
Հետաքրքիր տեղեկություններ է պարունակում Գլխավոր չտաբի Հետախու-
Հայկական սաճմանի վրա ձեռնարկվող միջոցառումների մասին` կապված
վերած ւու իրադարձությունների Հեւո, ինչես Վոււե «Միլլի» կաղ մակեր-
չիկները չարժվում էին դեպի Օլթիի չրջան, ձդտելով ամրապնդվել Սարիղա-
միչի, Կաղզվանի, Քուլպի, Իգդիրի ն Նախիջնանի ուղղությամբ: Դրա Հետ
չնորչիվ նորից դուրս է լողացել Բաթումիի, Արդաշանի ն Կարսի մարզերից
միսանական մաշմեղական Հանրապետության ստեղծման Հին պլանը` Թուր-
եր նան, որ թուրքական այդ քայլերին ե ադիտացիային անգլիական իչխա-
նությունը ոչ մի կերպ չի Հակադրվել"":

Գլխավոր չտարի Հետախուզական բաժանմունքի 1920 Թ. փետրվարի -
ի ամիուիադրում (Հ 11) կաողիտան Վ. Մուրադյանը ն նրա օգնական, պոդ-
առդրավելով կաղզմացրված 4-րդ բանակի ղինանոցները, պատրաստվում է

515 Նույն տեղում, էջ 105:
516 ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 204, ց. 1, գ. 133, թ. 39:
57 Նույն տեղում:

209

դուրս զալ Հայկական սածչմանի վրա, միաժամանակ ուժեղացվում են 12-րդ,
13-րդ, 14-րդ ն 20-րդ կորւվուսները: Անտիուիադրում Հատուկ նշվում էր, որ
նի իր գործողությունները Ադրբեջանի բանակը, ե. մշակի Համատեղ պլան,
ինչի Համար Ադրբեջանի բանակ են Հրավիրվել թուրք սպա Հրաշանդիչ-
ներտ18: Շատ ավելի մեծ Հետաքըքրություն է ներկայացնում ՀՀ զորքերի
Գլխավոր չտաբի Հետախուզական բաժանմուն թի 1920 թ. աղըիլի 5-ի ամմիո-
փադիրը (Վ 14), որը կարեոր, թեկուզե տեղ-տեղ այսօրվա մուռեցումների
տեսանկյունից վիճարկելի տեղեկատվություն է Հաղորդում Թուրքիայում
տեղի ունեցած իրադարձությունների ու դեւղքերի մասին: Դրանում ասվում
Էր, որ թուրքական բանակի թիվը կաղ մում է 51.476 մարդ, իսկ Էրզրումում
գտնվող 15-րդ կորսպուսինը՝ 13.338 մարդ: Անտիուիադրում Հայտնվում էր,
որ 15-րդ կորպուսի դիվիզիաներից 12-րդի շտաբը դտնվում է Խորասանում,
Յ5-րդ դնդինը` Քեիրի-Քեյում, Յ6-րդ դնդինը՝ Ջիվինում, Հասան-Կաղա-
այդ տվյալների Համաձայն, 15-րդ կորպուսը պատրաստվում էր դործողու-
թյունների Հայկական սաշմանի վրա` նպատակ Հետապնդելով Հայերին ետ
չպրտել Կարսի նաշանդից ե վերականդնել այսպես կոչված Հարավարե-
Ադրբեջանի Հեւո: Անճիուիադրում Վււե. առվում էր ւյն մոսին, որ Կ.Պոլսի
կառավարությունը առաֆարկել է կորպուսի Հրամանատար Քյազիմ փաշային
մինչե թուրքական Հարցի լուծումը, ւոռւջիկայում ձեռ Նու մնար դործո-
ղություններից, որպեսզի չխանդարեն թուրքական խնդրի լուծմանը
Թուրքիայում, սակայն մշտապես պատրաստ լինելով Հնարավոր ակտիվ գոր-
ծողությունների: Դրանում Վււե. առվում էր, որ կորչզուսի ղզորամաւերի սո-
ջե դրված են որոչակի նպատակներ, այդ թվում Խալիլ բեյի զորամասին
Հրաշանդ է տրվել ամրապնդվել Մերդենեկ-Արդաշան ուղղությամբ` Արդա-
Հանի հ Կարսի մարզերը գրավելու Համար, իսկ մյուս դիվիզիաները պետք է
գործեին Սարիղամիչի ուղղությամբ, որի Համար Զարաբխանյան Շուրային
Հատկացվել է 100 բերդանկա, 4400 փամփուշո, ինչը գրեթե այնքան եր,
ինչքան ըստ Դեվոյանցի Թուրքիային թույլատրվում եր ունենալ ըստ Դաշ-
այդ փաստերից, դիմում էին ջողածածկված քայլերի, իրական իրենց դործո-
ղությունները ի ցույց չղնելով իրենց Հակառակորդներին, ինչպես նան
Փարիզի քաղաքաղետներին՝ աշխարծի ճակատադիրը տնօրինող եվրուլական
լիդերներին, չնայած դրա կարիքը չկար, քանզի եվրոպական Դաշնակիցները,

58 Տես ՀԱՍ, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 441, թ.33:
55 Նույն տեղում, գ. 427, մաս 11, թ. 249:

210

սւաւումն յան Հիմւվերիայի» ատեղծման: Գեներալ Գ. Դորղանյանին ուղղված
1979թ. նոյնմբերի ՛-ի ղզեկուցադրում (Ճթ 51) 5. Դեվոյանցը կ, Պոլսից
դրում էր, որ Թուրքիան ոլետք է ունենար 9 կորուս «20 դիվիղիաներով, ո-
բոնց մեջ ղեուք է ունենայինընդամենը 54503 մարդ, այսինքն ա 122 ւի
դիվիզիան 2020գինվոր, ն քանի որ 12-րդ ն 9-րդ դիվիզիաների թվա-
կազմն այղ ոլաչին ավելին է եղել ՝ 2296 մարդ, իսկ զենքի տակ են եղել
239947-ր, դաչ նակիցների կողմից թույլուորվել է զորակոչել էո 12260-ր 520չ
Մոս, ՔՀարկե, Հխոռ խաիխոո վել է, սակայն այո է. 1920թ. առլրիլի 5-ի տվյալ-
ները դրեթե Համրնկնում են, ինչը վկայում է, որ թուրքական բանակի լթվոա-
կազմը եղել էրնդչանուր առմամբ կայուն Կոստ անվելուվ 51-54 Հազարի մի-
Փակայքում:

ղանյանին ուղարկված 1919 թ. աւվրիլի 29-ի դաղոնի ւամիուիւադրի 6 Յ3)
Սարիղամիչի շրջանում` դործում է այուվես կոչված «թուրք կուունիււոնե-
րի» բանդանտ2:

520 Հայաստանի Հանրապետության արխիվ (Բոստոն), թիվ 17/17, պահ. 12, դ. 3:
521 Նույն տեղում:

211

ւվեւո Տիգրան Դեվոյանցը ւոեղեկացնում էր Արտաքին Գործերի Նւսխուսրա-
րությանը իր վրդովմունքի մասին` կալված Հետախուզական ամփուիադրե-
բից մեկի անթույլատրելի աւղագաղտնադերծման Հետ, որի Հետնանջով ել
մամուլ էր սպրդել զաղտնի տեղեկատվություն Վիլիկիայում տեղի ունեցած
իրադարձությունների, ն որ չատ ավելի կարեոր եր Հայկական սաշմանի
վրա թուրջական նախառպաորաստությունների մասին, որոնք Ել կասկածելի
Հանդամանքներում ընկել Էին «Յառաջ» թերթի խմբագրություն է ւուլլւալը-
վել մայիսի 13-ի Համարում522: 5. Դեվոյանցը խիստ ղժդոծում էր ւսյդ ւիւու-
տից հ պաճանջում ոչ միայն զտնել մեղավորներին, այլն` պատժել դրանց`
Հանցավոր անփութության Համար: Այդ կապակցությամբ ՀՀ Արտաջին
Գործերի նախարարության Տեղեկատվական բաժինը Հայտնում եր, որ ինքը
ոչ մի մեղք չունի դրանում, ն չգիտի, թե ինչւվես է ւոեղի ունեցել ւոեղե-
կատվության արտածուք ե. որտեղի՞ց, ի՞նչ ճանապարչներով: Իր Հերթին իր
վրայից պատասխանատվությունը գցում եր նան «Յառաչ» թերթը, տեղի
ւուսլու| ւմիսներ ւոնող նոր ջաչքչուկներիչ23: Այս ամենը անթաքույց յույց
Է տալիս, թե ինչպիսի պայմաններում էր աշխատում Հայկական Հետախու-
զությունը, ղժվարությամբ Հայթայթելով Հայաստանին վերաբերող թուր-
ջական ւվլանների ու դործողությունների, թշնամական մեքենայություննե-
րի մասին փաստեր ու վկայակոչումներ, որոնք չափաղանց կարհոր էին ՀՀ -
անզդույշ վերաբերմունքից առաֆացած խոչընդոտները:

1920 թ. մայիսի Ծի ամփոփադրում Հայաստանի զորքերի Գլխավոր
շտաբի Հետախուզական բաժինը տեղեկացնում եր, որ Օլթի է դործուղվել
Խալիտ բեյր մոտ 150 ասկյարներով, որպեսզի այսպես կոչված Հայկական
տեղական մածմեդականներին: Հայտնվում էր նան, որ Մերդենեկի չրջա-
վոր ֆրղերի քանակը: Ավելին, վերոշիչյալ ամփուադրում միաժամանակ տե-
կան որոշ սած մանային շրջաններում: Այսպես, Հայւոնվում էր Շարուրյան
էր դարձել, ե որտեղ առկա ուժերին զլխավորում եր թուրքական սպա Օս-
ման փաշան, իսկ տեղական դպրոցի բակում 42 թուրքական սսկյարներ Մա-
չաղի Ալեքպեր Զամանխանովի գլխավորությամբ անցկացնում եին տեղա-
կան թաթարների ոաղ մական ուսուցում` իրենց ւորամադրության ւուսկլ ու նե-
Նւսլու| 260 մւսրդ527:

522 ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 427, մաս Լ. թ. 300-301:
523 Նույն տեղում, մաս 11 թ. 299, 303, 304:
524 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 276, ց. 1, գ. 184, թ. 140:

212

Շատ Հետաքրքիր հ ուշադրավ է Գլխավոր չտաբի Հետախուղական է.
(Թիվ 18): Դրանում Հաղորղվում էր, որ գործակալական տվյալների Համա-
ձայն թուրքերը Կուսուսնդնուսվոլսում կաղ մւակերվել են Հեւուսխուղ ական
նվում եր, որ այդ նպատակով Հավաքադրվել են Հայերեն լեղվին տիրաղե-
ժամանեն Հայաւումն: Բայի ւսյդ, Հեւուսխուղ ական ւաքւիուիադրում Հատուկ
վել են մեկ միլիոն կեղծ թուրքական լիրաներ, որոնք պետք է ուղարկվեին
Կու|կաս: Այխուչեւու ավելացվում էր, որ Ադրբեջանին օդնելու Նւվւաուսկով
այդ փողերը պետք է զլխավորապես ծախավեին Հայաստանում` նպատակ
Հետապնդելով վերջնականապես ղցել Հայկական չեկերի կուրսը: Հետախու-
բյուրոյի» դործակալների թվում կան Վոււե Հայեր, որոնք ւվեւուք է մա նւսկ-
դեին Հայտաւումնում, է մ ւա նւավորաալես մայրաքաղաքում Երհանում նշված
կեղծ փողերի ւուսրած ման լլործին525:

Ակնչայտ է, որ Հայկական Հեւոււխուղությունն աշխոաւռում էր լ ւոր-
ձում է արդյունավետ լինել` նպաստելով Հայրենիքի պաշտպանության ար-
դար դործին: Գլխավոր չտարի Հետախուղական բաժնի 1920 թ. Հուլիսի 6-ի
աւմիուիադիրը ւոեղեկություններ էր Հաղորդում Թուրջիայում ւռեղի ու նե-
ցող իրաղարձությունների մասին, ե ուչադրավ Ե որոչակի տեսանկյունից`
բոլչեիկների կողմից տարվող ջարողչության մասին Թուրքիայի մաշմեդա-
կանների չրջանում` Հանուն ւյսւվես կոչված «Համաչիխարձսյին Հեղաւիո-
խության իրադործման»"", որի փողածածկույթի տալ կատարվում էին
միանդամայն այլ բաներ, ն. ընթանում էին շատ բարդ քաղաքական դործըն-

Արխիվներում որոչ Հետաքրքիր տեղեկություններ կան նան Հայկա-
կան Հեւուսխուղության դործունեության մաին Պարսկոոռումնի Հեւո կաւվ-
ված ւռեղեկւաւովվություն Հավաքելու ուղղությամբ: 1920 թ. Հուլիսի 6-ի Հե-
պարտականությունները կատարող Գլխավոր չտարի ծովակալության դծով
ւվորուչիկ ՀովՀան Խան-կուտուրսկին լ նրա օգնական ւվզոդպորու չիկ Մ. Դո-
դոխյանը փաստեր են բերում Հայ-պարսկական առեւտրական փոխճշարարե-
րությունների, Մեղրիում ւոեղի ունեցող ւունւորի, ին չւվեւ Վոլ ւյն մոսին,
որ նախիջնանյան խաները նե օրդուբադցիները բողոքել էին պարսկական

525 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 33. թ. 32:
526 Նույն տեղում, թ. 40:

213

սաշմանապածներին ն իչխանություններին, որ պարսիկները Ղափանի ն
Զանդեղուրի Հայերին զենք ու զինամթերք են մատակարարում: Ամփոփաղ-
բում նշվում եր, որ ջանի որ պարսկական խաները աղզդակցական կապերով
կալված են Օրդուբադի Լ, Նախիջեանի խաների Հետ, ապա այդ պատճառով
վերջիններս գնացին այն ջայլին, որ առեւտուրը երկու ամսով դադարեց,
այդ ընթացքում Ադրբեջանի դործակալների կողմից Թավրիզում ընթանում
եր որոշակի Հակաշայկական ադիտացիա նպատակ Հետապնդելով առաջ բե-
րել Հայերի ջարդ: Մակայն միաժամանակ ասվում էր, որ Թավրիզի Մուչտիի
միջամտությունից Հետո, երբ վերջինս կոչով դիմեց բնակչությանը լոյալ
վերաբերմունք դրանորել Հայերի նկատմամբ, իրադրությունը որոչ չափով
խնդիրներ ունեին Թուրքիայի Հետ, ն, Հետեաբար ՀՇայթայթված տեղեկութ-
յունները ավելի չատ վերաբերում եին Հայ-թուրքական Հարաբերություննե-
բին, տարբեր ռազմական հ քաղաքական բնույթի մարածաչրջանային դոր-
ծրնթացներին: Այսպես, 1920 թ. Հուլիսի 6-ի Հետախուզական ամփուփադիրը
Գլխավոր չտարի Հետախուղական բաժանմունքը գլխավորապես նվիրել էր
Թուրքիայի Հետ կապված իրադարձություններին, ինչպես նան բոլշնիկների
ջարողչությանը մաշմեդական չրջաններում: Բացի այդ, նչված ամփոփագիրը
թուրքական ուժերի դիսլոկացիայի մոսին: 1920 թ. Հուլիսի 6-ի այս ւաիուիա-
գիրը փաստում էր, որ Հայաստանի սաշմանների մոտ տեղաբաչխված են Թյա-
զիմ կարաբեքիր փաչայի 15-րդ թուրքական կորպուսը, ընդ որում նչելով, որ
Էրզրումում է դտնվում Ռուշտի բեյի դլխավորած 9-րդ դիվիզիայի չտաբը,
17-րդ Հեւոն կային ղունդը, Հասան-Կողայում` 28 -բդ Հետեակային դունդը
(ինչպես նան չտարը), մի մարտկոց, 4 լեռնային թնդանոթ: Տեղեկադիրը Հա-
ղորդում էր, որ Թորթումում ես դւոնվում 28-րդ դն դի երկու ղոււմնարւուսկ,
մասերը, Խորասանում` Խալիլ բեյի գլխավորած 12-րդ դիվիզիան իր չտարբով,
Զիվինում` 34-րդ Հետեակային դունդը, Քեփրիկեյում` (նան` Քյուրիթյոյ)
Յ5-րդ Հետնակային գունդը, Ալաշկերտի Ղարաջիլիսայում` 36-րդ Հետեակա-
յին ղունդը: Սույն փւաււուսժղթժի ծանոթագրության մեջ նշվում էր, որ Յ6-րդ
Հետե ակային դնդի զորամասերը նկատվել են Օլթիի չրջանում, ինչպես նան.
Խալիտ բեյի 3-րդ դիվիզիան, րդ, 8 -րդ, ե 11-րդ Հետնակային դնդերը:
բավ է, որ Հետախուղական ամփոփադրում նչվում էր, որ ասկյարները վատ

527 Նույն տեղում:
214

Տրապիզոնի ն. Էրզրումի միջակայքում նշմարվել են 31-րդ դիվիզիայի զորա-
մասերը, որոնք չարժվելիս են եղել Բայազետի ուղղությամբ, ավելացնելով,
որ 11-րդ Հետնակային դիվիզիան ե չտաբը գտնվում են Բայազետում, այդ
կային դունղը, Բայաղետ-Արչայում` 53-րդ Հետեակային դունդը: Երկրորդ
սվինների թիվը դերաղանցում եր 400-ր: Հիշյալ ուշադրավ փաստաթղթում
տվյալներ եին բերվում ոչ կանոնավոր զորամասերի մասին: Այդ կապակցութ-
յամբ նշվում էր, որ Մերդենեկի ուղղությամբ կան 1200 Հոդի՝ ոչ կանոնավոր
ուժեր, Օլթիում՝ Էրզրումյան ժանդարմերիւսյի դումարտակը՝ 350 Հոդի, 0լ-
թի-Բանբայից Հյուսիս 1500 Հոդիանոց խումբ, իսկ Օլթիի ե Տրապիզոնի
(դգլխավորւովես Հասան-Կողայում) միջակայքում` 1600 Հոդի ոչ կանոնավոր
դարմերիայի 300 Հոդիանոց դումարտակը: Երրորդ ծանոթադրության մեջ ա-
վելացվում էր, որ անճրաժեչտության դեպքում Լաղզիստանը կարող է դուրս
բերել 15000 ձիավոր: Ավելորդ չէ նչել, որ վերոնշյալ Հեւուսխուղ ական ամիո-
փադրի տակ ստորադրողներն եին զորքերի Հրամանատարի շտաբի Հետախու-
զական բաժանմունքի պետի պաշտոնակատար, ծովակալության ղծով պորու-
չիկ Հովչան Խան-կոտուրակին ե նրա օղնական, պոդպորուչիկ Նաղարբեկյա-
նը525:

Ուշագրավ է նան Հայաստանի զորքերի Գլխավոր չտաբի Հետախուղա-
կան բաժնի պետին փոխարինած Մասխիկոնյանի ն. դնդաւվեւո Բաղդասարովի
յեմբերի 14-ի Հաղորդադրությունը (ԻՇ 11010), որն ուղարկվել եր վերջինիս
ի դիտություն: Դրանում Հեւուսխուղության վերոծիչյալ ուլաները նչում
եին, որ դերված մի թուրջ սպայի վկայությամբ ողջ ճակատի վրա Հայերի
մաշավաք դիվիզիաները, մեկ Հեծյալ բրիգադ, մոտ 1000 Հեծյալ, 2 աշիրեթ-
յան դունդ` մուտ 1500 Հողուց բաղկացած, ադրբեջանական Հարյուրյակը,
Հեծյալ լեզգիները 350 Հողի: Նան նչվում էր, որ դիվիզիաները բաղկացած
են երեքական դնդերից, իսկ յուրաքանչյուր գունդ կաղմված է 1500 սվի-
նից: Հայտնվում ծր, որ 9-րդ դիվիզիան դործում է Ջաջուռի ուղղությամբ,
12-րդը` Երեանի, 11-րդը` Շարուրի ն Իգդիրի ուղղություններում, իսկ Յ-րդ
դիվիզիան նոր-նոր Տրապիզոնից տեղափոխվում եր ճակատ: Բացի այդ,
Հայտնվում եր, որ Կաղզվանի չրջանում գործում է առանձին քրդական ղո-
բամ: Այխուչեւու առվում էր, որ յուրաքանչյուր դիվիզիա ուներ մի Հեւո-

Զնայած իրենց որոշ կիուուո-ւվոււաւռութ յանը, այս ւռեղեկությունները ւրժե-

528 Նույն տեղում, թ. 40-42:
522 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 276, ց. 1, գ. 184, թ. 138:

215

Կերի նեղ չրջանակներից ն զդառտամիտ Հետնություններ անեին, ն ոչ թե
Հայասւումն սւոեղծելու մոսին ւվաղի վրա դրված խոստումների, ԱՆւումուռի
աջակցության վըա, որոք կառուցված Էին մ շու շւուվաւո Հիմքի վըա, իրաւոե-
իրավիճակի սրընթաց դաշավիժումները ե նորօրյա ընթացթը, Հնարավոր մի-
ւոումները ն երանդները:

րով Հայթայթվում Էին ուշագրավ ւռեղեկություններ, որոնց միջոցով ՀՂու--
րավոր եր դառնում պարզել Անգլիայի, Ֆրանսիայի ե. այլ երկրների դիրջո-
ծողությունների որոշ անձ ասկանյլի շարժառիթները: Այս առումով ուշւադ-
րավ է դեներալ-մայոր Հ. Քիչմիչյանի 1920 թ. Հունիսի 18-ի Հեռադիրը (Է
277 Գլիոռվոր շւոաբի Հեւուսխուղական բաժնին, որում Հայւոնվում էր, որ
Փոջը Ասիայում ֆրանսիական զորքերի կողմից գերի վերցված թուրքական
արեւելյան աղաք ականությունում ոչինչ Հւասուոււտոուն Լ մուքուր բան չկար,
որ նույնիսկ մինչե Սերը, Մեծ Բրիտանիան քողածածկված եզրեր էր
յան ուուււսկան Հեղաբեկիչ բնույթի Հեղախոխությունից Հեւոո ւսշխարծում
ոչ մի լուրջ ւուվասվորություն Հայկական աղաք սկան է կոււասկցական Հե
ջանների վրա չէին թողնում, 1920 թ. կեսերին դեռես զգալի էր Անտանտի
չով իրաւվես չճիմնավորված ռվիրվածությունը: Աչխարչաքաղաքական վի-
Հանումը: Այս առումով մեր կողմից սըխիվներում կաւուսըված Հեւտաղո-
ւոությունը յույց ւովեց, որ ւայդուճանդերձ, ընդամենը մււաւաւքը. ես իրավացի

330 ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 276, ց. 1, գ. 184, թ. 65:
216

դրում ես խիուռ թուլության կամ անդործության մեջ, թշնամուն Հակաղդե-
լու անկարողունակության, լ առավել ես` մոռոուցված ւռեղեկաւովության
արժեքավորության է օդգւուսկարության առումով: Այլ բան է եղրակացութ-
դործունեության Հաջողությունները է սայժաքումները Հռ դեսլքերում
ւայմանավորված Էին ոչ միայն նրանով, որ յդ Հեւուսխուղությունը կադ-
րբային-ֆինանուսկան ռումով դտնվում էր սովի ճիրաններում, այլե նրա-
րությունների վեշաժողովով լ ւայնուծեւոն 1920 թ. օդոււոույան Սերով
ւոքեն ինչ իր ւոեղը կգտնի, դործնականում, Հ«բնականաբւասը» լուրջ չէին ըն-
դունում լայն էլ նորելուկ Հայկական Հեւոախուղության դործունեությու-
պողպորուչիկ Մ. Դոդոխյանը մի չատ Հետաքրքիր զեկուցադիր է ուղար-
բին: Դրանում առվում էր, որ ւս կա ւոեղեկությունների Համաձայն, որոնք
Հենվում ես թուրքական աղբյուրների վրա, Կուսորը Օլթիի, Իդի է ւյնու-
Հետե Էրզրումի Հետ կապված են մել միասնական Հեռադրակապով, որտե-
ղից էլ կապված են Կ.Պոլսի Հետ: Հենց Կ. Պոլսից էլ թելադրվում է, թե ինչ
րումում գտնվող 15-րդ կորչվուսը ւվւուո ըւսուո| ում է իրեն Հայւուսըարել
բոլչնիկյան ն չարժվել Հայաստանի վրա, որպեսվի իբր թե պաշանջի Բրեստ-
յուրների վրա, ւոեղեկացնում էր, որ իբը թե 15-րդ կորզուսի Հրամանաաւուսը-
Կերը դտնվում են կավերի մեջ անդլիացիների Հետ, որոնք Համաձայնվել են
յում - Վ. Վ.): Մ. Դոդոիւյանը Վե ւռեղեկացնում էր, որ Օլթիում գտնվող

217

սաբար են վերաբերվել Հայաստանի կառավարության կողմից Հայտարարված
չուրջ 2000-ոց թուրքական կանոնավոր զորքի մոսին, դրան Հավելելով Վոււվլ
այն, որ թուրջերի մեջ այդ կապակցությամբ ջարողչություն է տարվում
այն մոսին, որ թող Հայերը ինչ ուղում են` անեն, չոււոով թուրքերը լալու
ժումների, ն այնտեղ դտնվող 200 Հոդանոց չեթնիկական խմբի մասին:
Թիֆլիսում դտնվող Հայ Շետախույզները հս օգտակար աշխատանքներ
եին ծավալում պարզելու Համար ադրբեջանական, խործրդային ե. թուրքական
զորքերի տեղաբաչխումը Հայաստանի սաշմանների չուրֆ, զենքի ու զինամ-
թերքի առաքումների, ադրբեջանական դործակալների քայջայիչ դործունեու-
թյան ե. այլնի մասին: Գլխավոր չտաբի Հետախուղական բաժնի պետին Հաս-
ցեադրված Քիչմիչյանի 1920 թ. Հունիսի 23-ի Հեռադրով տեղեկացվում եր
խործրդային ղորքերի տեղաբաշխման մասին Կովկասում, որը ձեռք էր բեր-
վել պրապորչչիկ Յարբլոկովի միջոցով անդլիական ծառայության կապիտան
Կորդից (Վուրտ), որը մայոր Տ. Դ. Դելիի տեղակալն էր: Հեռադրում Հայտն-
վում էր, որ սովեւուսկան ղորջերի կաղ մում Ադրբեջանում դտնվում ես 11-րդ
բանակը լ 4 ղրածադ նաց քներ, իսկ ընդծձանուր առմամբ, ռուսական, սովեւուս-
կան ղորքերի թիվը Ադրբեջանում Հաշվվում եր 18-20 Հաղար սվին, 3000-
3500 թուր, 120 -160 ղնդացիր, Յ6 թեթնե թնդանոթ, 8 Հաուբից ե այլնտ32:
Առավել Հետաքրքրություն է ներկայացնում Հայասոանի սած մանների
չուր թԹուրջական զորքերի տեղաբաշխման մասին տեղեկառվությունը:
որոնց գլխավորում եր փյաղիմ Կարաբեքիրը, ինչպես նան 9-րդ դիվիզիայի
մասին, որի չտարը դտնվում եր Էրզրումում, իսկ Հրամանատարը Ռուչտի
բեյն եր: Տեղեղեկադրում նշվում էր 12-րդ դիվիզիայի մասին, որի չտարը
դտնվում էր Խորասանում, Հրամանատարը Խալիլ բեյն եր: Բացի այդ,
նշվում եր, որ Խալիդ բեյի գլխավորած 3-րդ դիվիզիան չարժվում է Օլթիի
ուղղությամբ, իր կաղ մում ունենալու -րդ, 8-րդ է 11-րդ լնդերը, ովիննե-
բի թիվը կազմում էր 1100-1800: Քիչմիչյանը նան Հայտնում էր, որ տսկ-
յարները վառ եին Հագնված, սակայն լավ ծին զինված հ ունեին չատ զի-
նամթերջ: Նչվում էր, որ 31-րդ դիվիզիան չարժվում է Բայազետի ուղղութ-
յամբ: Հետաքրքիր ւոեղեկություններ Էին Հաղորդվում ոչ կանոնավոր ղո-
րամասերի մասին, որոնցից Մերդենեկի ուղղությամբ դտնվում էին 1200,
սիս դտնվում եր 1500 մարդուց բաղկացած մի բանդա, իսկ Օլթիի ե. Տրապի-

831 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 441, թ. 116:
532 Նույն տեղում, թ. 74:

218

այն մասին, որ ոչ կանոնավոր Հետեակի թիվը Հառնում է 17 Հաղարի (մինչե
Հեծելազորը), ժանդարմների թիվը` 650 Հոդի էր, զինված բանդաների մեջ
ընդգրկվածների թիվը կաղմում եր 3000 մարդ":
Յ-ի ՌՔ 21) դաղւոնի ւաքիուիադիրը քեն ւուսոււուվում է որոշ թերություննե-
մուն լ ւյլ իրողությունների դիտարկման առումով, ուսկայն դարձյալ Հե-
չեիկա-թուրքական Համադործակցության, Մոսկվայի կողմից ցուցաբերվող
դրամական-ֆինանուսկան օժանդակության, Էրզրումի շրջանում թուրքական
Ատիուիադրում ւավում է Քյազիմ կարաբեքիր փաշայի Հաճախակի ռաղ-
ների մոսին Էրզրումում: Տեղեկություններ են Հաղորդվում Վանի շրջանում
ոուսնիով) ւսուկայության մասին լ այլն: Աւտիուիադրում ւոեղեկություն է
տրվում Ադրբեջանից Թուրքիա ներթափանցած բոլչեիկների խմբերի, Օլթիի
շրջանում 400 Հոդանոց կարմիր ռուսների Հայւոնվելու լ թուրքական ղորքե-
Անչուչչո, Հասկանողլի է, որ այս ւռեղեկաւովվությունները չեն Հավակ-
րի 23-ին սկսված ւվատերաղմից535, ուղիղ երեք ամիս ւսոււսջ, Հունիսի 23-ին

533 Նույն տեղում, թ. 74 -75:

534 Հայաստանի Հանրապետության արխիվ (Բոստոն), թիվ 25/25:

535 Նույն տեղում:

536 Կան մի շարք տարբերակներ, այդ թվում նան պատերազմը սեպտեմբերի 28-ին
սկսված լինելու վերաբերյալ,սակայն առավել ընդունելի տարբերակը պատմական գիտու-
թյունների դոկտոր, պրոֆեսռը Է. Ա. Զոհրաբյանինն է, որը գիտականորեն հիմնավորված է ն
փաստարկված, ըստ որի թուրք-հայկական 1920 թ. պատերազմի սկիզբը պետք է համարել
հենց սեպտեմբերի 23-ը. - Է. Ա. Զոհրաբյան, 1920թ. թուրք-հայկական պատերազմը ն տերու-
թյունները, էջ 159-166:

219

նախօրյակին: Ինչնեիցե, Հարկ է եզրակացնել, որ ինչպես այս, այնպես էլ մի
չարջ Հետախուղական տեղեկադրեր, ոչ միայն Թիֆլիսից ստացվող, դուցե է.
այլ աղբյուրներից, այդպես ել իրենց նպատակին չեասան, ե դրա մեջ ամեն-
մաստով մենք պետք է ճշդրտենք 1999 թ. մեր կողմից Հրապարակված
գրթույկներումյմ արտաշայտված որոչ մտջեր՝ կապված թուրք-Հայկական
ւկաւոերաղ մում Հայկական Հեւուսխուղության դորչության մասին լր ւու
բաժինը, տվյալները Հակասական էին, ոչ ամբողջական, երբեմն էլ ճշդրո-
ման կարիք զդացող, բայց որ դրանք վկայում եին թուրքական զորքերի
ռհալ տեղաչարժերի մասին, պետք եր դրանց ուշադրություն դարձնել, սա-
կայն զդուշավորության բոլոր աղդանչանները խլացվեցին աշխարշաքաղա-
ջական Հետադա դործընթացների մամլիչի տակ, ն կրկնում ենք` մասնավո-
բալես Սորյան ոդեորիչ ն «Հեղձուցիչ» մթնոլորտում, որը շառ դիպուկ է
նկոռոել ՀՀ առաջին վարչւաովեւո ՀովՀ. Քաջազնունին. «Սեւրի դաչնադիրը
Հլազրել էր բօլորիս աչքերը, կաշկանդել միտքը, մթնացրել իրականութեան
դիտակցութիւնը »55:

Որոշ ււաուոեր ուղղակիորեն է անուղղակիորեն վկայում են, որ Հայ
ժողովրդի Անտանտի ղծով մեծ «եղբայրները» Շաճախ պարզապես քողարկ-
վելով Հայ ժողովրդին անչաշախնդիր օդնելու խոստումներով նե Անդրկով-
կասում ժողովուրդների միջն կայուն խաղաղություն ւաւվաածովելու կարդա-
խոսներով, Հաճախ էլ այդ ամենին Հավատարիմ չէին մնում ե Հակառակն
իրենց ջողարկված պրոմաշմեդական դիրքորոչման մեջ այնքան առաջ դնա-
ցին, որ օդտվելով իրենց ռազմավարական դիրքային առավելություններից
մեծ. ջաղաքականության բնագավառում, երբեմն էլ չատ քողարկված եղա-
թուրքական Հետախուզության դործակալներին, կամ ել թե լավագույն դեւպ-
ջում ձղտում եին թե Հայերին, թե ադրբեջանցիներին, ե թե վրացիներին
պածշել իրենց Հակողության տակ հ ստացված կամ առկա Հետախուզական
Հարմար դտնում` Հարմարեցնելով իրենց աշխարծաքաղաքական նպատակնե-
րին: Այսպես, դեռհս 1918 թ. մարտի 4-ին Ղարաքիլիսայից զինվորական
չտարի անունով ղեներալ-մայոր Քաղդատարովի կողմից ուղարկված Հեռաղ-
րում նշվում եր, որ Ղարաքիլիսայի գավառում բոնվել է թուրքական բանա-

537 Տե՛ս Վ. Վիրաբյան, Հայաստանի Հանրապետությունը 1918-1920 թթ. Կառավա-
րության ռազմաքաղաքական գործունեությունըն կուսակցությունները (Հայոց քաղաքական
պատմության էջերից), էջ 22-27, նույնի` Հայաստանի Առաջին Հանրապետության հատուկ
ծառայությունները 1918-1920 թթ. (Հայոց քաղաքական պատմության նորագույն էջերից):

538 Տե՛ս Յովհ. Քաջազնունի, Հ. Յ. Դաշնակցութիւնը անելիք չունի այլ եւս, էջ 43:

220

կի զինվոր Ամիր Բաբա Խալիլ Օղլին, որին ուղեկցել հն Ալավերդի զնդա-
ւվեւո Ա.Ս. 2. Դուգլասի ւորամադրության ւուսկ: Ինքնին Հասկանալի է, որ
խուքը դնում էր թուրքական Հեւուսխուղության նկրւոումների մասի ն539:
1918 թ. ապրիլի 8-ի Շետախուղական տեղեկադրից ակնշայտ է դառնում, որ
մարտի 28-ին Քերիմ խան Իրիվանակին (նախկին Արազդայան-Նախիջնան-
յան Հանրապետության Զինվորական մինիստրը) այցելությամբ գտնվել Ե

Մի այլ փաստաթղթից, որ ուղարկվել է դեներալ-մայոր Սիլիկյանի ն
Գլխավոր շտաբի, նրա Հետախուզական հ Հակաշետախուզական ծառայութ-
յան կաղմակերիչ զնդապետ «ինկնեիչի կողմից ռազմական նախարարին,
ալնչայտ ե դառնում անդլիացիների դիրքորոչումը որոչ կարեոր իրադար-
ձությունների կաւլակցությամբ, մւսնասվորաւլես Հայառոան-Ադըրբեջան է
Հայաստան-Թուրքիա Հարաբերությունների որոչ ելակետային խնդիրների
առումով: 1919 թ. մարւոի 2-ին թվադրված յդ դրությունում վերոծիչյալ
ւն ձին, կարեոր ւոեղեկաւովություն են Հաղորդում ւյն մոսին, որ մեր կա-
ուսվարության կողմից Հայսուումնում սով|ի մասին Հայւուսըարությունից Հե-
տո, Բաքվում դտնվող անգլիական Հրամանատարությունը չեղյալ եր Հայ-
տարարել իր իսկ որոշումը Բաքվից Հայաստան մի եշելոն Հայ զինվորներ
որոշ ջանակությաւմքը ոււոեււոեղեն: Այնուծեւու, յդ նույն աղբյուրից
ւվարղ վում էր, որ Համաձայն որոշ սւոուգված ւռեղեկությունների Բաքվում
պատրաստված են ղեպի Հայաատան առաքման (անդլիացիները ձղձղում եին
գիծ Հրայան դրանց Համար նասխոաոեհւված 400 Հաղար փաքփուչւոով, 2-
սկան «Կոլոտ» ն «Մաքսիմ» սիուոեմի դնդացիրներ: Ավարոռում Էին ււյւ կա-
բեոր տեղեկությունը Սիլիկյանը հն Զինկեիչը, ռազմական նախարարից
Հրամանատարության առաջ, կարհորելով այդ խնդրի լուծումը ՀՀ աղդային-
թուրքական ադրեսիվ նկրտումներից անջրպետվելու Համար ն ՀՀ պաճշանչ-
նալի է, որ այդ Հիմնախնդիրների լուծման մեջ չաճադրդոված եին նան
Հայկական Հետախուզության աշխատակիցները, ինչի Համար գործադրվում
եին ռեալ անջեր:

535 ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 155, թ. 3:
540 Նույն տեղում, թ. 4:
54 Նույն տեղում, գ. 180, թ. 14:

221

Հայտնի է, որ այդ օրերին Երեանում էին դտնվում անգլիական ռաղ-
ռազմական կցորդ կապիտան Գ. կՍուրտը ն ուրիշներ: Երբեմն էլ անդլիական
ռաղզմաշետախուղական գործակալները իրենց այնքան վատաշ եին զդում,
րար Ա. Գյուլխանդանյանը Արտաքին Գործերի նախարարին ուղղված դի-
մումնադրում Գ 6145) Հայտնում էր, որ իրենց ւմն Հւսյւո Հանդամանքներում,
անդլիական զինվորական իշխանությունների կողմից ձերբակալվել է Սուր-
մւսլուի դավառային կոմիսար, պրապորչիկ Արտաչնս Ստեվանյանը, ն ու-
ղարկվել Բաղդադ հ դտնվում է Հակողության տակ: ՆԳ նախարարը նան.
Հաղորդում էր, որ իր ունեցած ւոեղեկությունների Համաձայն, անդգլիացինե-
ձերբակալվել (որբ Փիչ ե Հավանական, ուղղակի անդլիացիները թերես չեին
կարողացել իրենց ձեռքը ղցել այն, ինչ-որ ուղում եին, Հնարավոր է` որեի-
ցե փաստաթուղթ, որը կշաստատեր նրանց կասկածները, հ կարելի է ենթա-
դրել, որ լինելով գավառային կոմիսար, Արտաշես Ստեփանյանը կարող եր
զբաղվել նան Հետախուզական բնույթի գործերով, ինչը կարող եր նան չո-
չափել բրիտանական ռաղմաջաղաքական չաշերը- Վ. Վ.): ՆԳ նախարարը
խնդրում եր Արտաքին Գործերի նախարարության միջոցով անդլիացիներին
Հարցում կատարել ե պարզել Արտաչես Ստեփանյանի ձերբակալության
պատճառները, ե միջնորդել վերջինիս աղատել կալանքից»7: Ելնելով դրա-
բերի 20-ին դիմում ե Անդրկովկասում անգլիական բարձր կոմիսար Գրեյ-
սիին, ինչպես նան Թիֆլիսում գտնվող ՀՀ դիվանադիտական Հավատարմա-
12-ին ՀՀ Արտաքին Գործերի նախարարության գլխավոր քարտուղարը
Բաքվում ՀՀ ղդիվանադիտական ներկայացուցիչ Բեկզադյանին ուղղված Հե-
ուսդրում ւսյդ ււաուոի մոսին է չեշւոում, ասելով, որ 1919 թ. ոկզբին ն -
գլիացիների կողմից Երեանում ձերբակալվել Է Հայ սպա Արտաչես Ստեփան-
յանը ն տարվել Բաղդաղ: Գլխավոր քարտուղարը նչում էր, որ անդլիական
կապիտան Գրեյսիից ստացված դրության Համաձայն Ստեփանյանը Հանցա-
նչանների բացակայության պատճառով աղատվել է կալանջից ե դտնվում Ե
Համադանում: ՀՀ Արտաջին Գործերի նախարարության լխավոր ջարտու-
ղարը խնդրում էր Բեկզադյանից պարսկական Հյուպատոսի միջոցով կամ ել
Երեան, ուր վերջինիս սպասում էր սեփական ընտանիքը, ինչը ն կատար-

542 ՀԱԱ, Ֆ.Պ -200, ց.1, գ. 242, մաս ԼԼ թ. 268-269:
523 Նույն տեղում:

222,

վում է544: Ակնչայտ է, որ Հայկական Հեւուսխուղ ական ծառայությունները
փորձում եին կայացման գործընթացներն ավարտել, լիարժեքորեն կանդնել
սեփական ոտջերի վրա, ձերբաղատվելով տարբեր ազդեցություններից,
Հաղ թաշարելոլվ զանաղան մոլորություններ ե դուրս դալ կազուսային վի-
վտանդության Հրատա խնդիրների լուծմանը, կուտակելով նան այդ դործի
Համար կարեոր ւռեղեկաւովու թյուն:

Զնւայւծ դժվարություններին, օդոււոոս-ռեւլտեմբեր ամիսներին Հեւոււ-
խուղությունը ե՛ Երնանում, ե՛ Թիֆլիսում ւսշխւոում էր դերլարումով,
ձեուք բերելով կարեոր ւոեղեկաւովություն Հայաուումնում է նրա չուրջը ւոի-
բող, Թուրքիայում, Ադրբեջանում է Վլրասոանում ւսռ կա աղաք ական ւորւ-
մադրությունների է այլնի մասին: Այոսվես, ուշացումով (որն անձ ււկանյլի
է, թե ինչու է այդպես պատածչել, կարծես թե դրանում դիտավորություն կար
- Վ. Վ.) 1920 թ. Հոկտեմբերի 6-ին Թիֆլիսում Հայաստանի զինվորական
կցորդ (ինչպես նան Հետախուզական դործերի ղեկավար) Քիչմիչյանի ստո-
բագրությամբ Հայաստանի զորքերի Գլխավոր չտար է ուղարկվում բավակա-
նին արժեքավոր մի տեղեկատվություն, որն ստացվել էր Էրզրումից Հայաս-
տանի վրայով Թիֆլիս վերադարձած Վրաստանի զինված ուժերի Գլխավոր
շտաբի մի սպայի միջոցով: Այդ տեղեկատվական բնույթի փաստաթղթում
յան Ճճակառռում` սեւլտեւմբերի Յ-ի դրությամբ: Սույն ւռեղեկադրում նշվում
էր» որ. 1) թուրջական 3-րդ կովկասյան դիվիզիան (6 Հաղար սվին) ժանդար-
մական գումարտակի Հետ միասին տեղաբաշխված է Սե ծովի ափին, իսկ չտա-
իր` Տրապիզոնից 18 վերստ Հեռավորության վրա, ղեպի Բայբուրդի կողմն՝
ըստ այղ տեղեկատվության, 2) 9-րդ դիվիզիան, որի պետը Խալիտ բեյն էր,
Հրետանային գունդ, իսկ չտարն րատ մի վարկածի դտնվում եր Օլթիում,
մյուս ւուսըբերւսկի Համաձայն՝ Կուորում, Յ) 12-րդ դիվիզիան, որը ւոեղա-
բաշխված էր Կարսի մարզում` մինչե Արոս, իր կաղմում ուներ 6 Հաղար
սվին` զումարած Հրետանային դունդը, իրեն կից ունենալով 15-րդ Հեծելա-
գունդը, 4) 11-րդ դիվիզիայի չտարը դտնվում էր Բայազետում, պետը` Ջա-
վադ-բեյն եր, շտաբին կից կար մել պաշակային դումարտակ ն. սակրավորների
վաշտ` 250 Հոդուց բաղկացած, իսկ դիվիզիայի ընդչանուր թվաքանակը Հաս-
նում եր 5000-ի ն նախատեսված եր Իգդիրի ուղղությամբ օպերացիայի Հա-
գտնվում է Էրզրումում, ե որի Հրամանատարը Գլխավոր չտարի դնդապետ
Քյազիմ բեյն եր, կորպուսի չտարբի պետը` Գլխավոր չտարբի մայոր Մուսթա-
ֆա բեյր: Բացի դրանից, սեպտեմբերի 3-ի Հաղորդագրության մեջ նչվում էր,

544 Նույն տեղում, գ. 211, թ. 392, գ. 242, մաս ԼԼ թ. 268:
223

որ Էրզրումում է դտնվում ադրբեջանական բանակի թաթարական Հեծյալ
դունդը` 250 մարդ թվաքանակով ե. պաշակային 200 Հոդիանոց դումարտակը
ամիուիադրի ւաքիուիիչ Հաւովածում առվում էր, որ Կուվկասյան ոաղ մուճաակա-
տի շտաբը դտնվում է Էրզրումում, իսկ Հրամանատարը՝ թուրքական զորքերի
Գլխավոր շտաբի գեներալ Քյազիմ Կարաբեքիր փաշան է, իսկ Գլխավոր չտա-
բի պետը` դնղապետ Քյազիմ բեյր (Էնվեր փաշայի փեսան): Փաստաթղթում
առվում էր, որ իբը թե զորամասերը Հանդերձանք չունեն, որ ւյն չկա ն Համք-
մասին (ինչը թուրքական զորամասերի զինվորները (ավելի չուտ ասկյարնե-
բը) վայրադաբար Հայթայթեցին Հայկական տարածքներում, որոնցով նրանք
անցան ավերակների վերածելով դյուղերը, իսկ մարդկանց դազանաբար ոչն-
չացրին - Վ.Վ.: Ինչեիցե, սույն չատ Հետաքրքիր փաստաթղթում արձանա-
գրված եր, որ մարտական փամփուշտները ջիչ են, իսլ Հրետանային արկերը
մուռ 20 Հաղար րկղ (ինչո ւմ ենեին էլ ֆիչ չեր - Վ. Վ.): Այնու Հեւու առվում
եր, որ դրամի բացակայության պատճառով, սպաներին հ զինվորներին 6
են ղժդոծությունները է խմորումները ղորամասերում (այդ ղժղոծություն-
ները վերջիններս պարպեցին խաղաղ Հայ բնակչության վրա, անխղճաբար
կողուվտելով քաղաքներն ու դյուղերը - Վ. Վ.) Ըստ այդ տեղեկատվության,
թուրջերը Հեռադրադիծ ունեին Էրպրումից մինչ, Նախիջեան (Մակվի խա-
նության վրայով), չնայած այն Հանդամանքին, որ Մակվի խանը, բոտ եղած
տվյալների, չեր էլ Շամակրում անատոլիականներին: Վերջապես ասվում էր,
որ ներկայումս, ըատ Վրաստանի Գլխավոր չտաբի տվյալների, թուրքական
մի քանի Հարյուր չեթնիկներ, իսլ Մերդենեկում` մի վաշտ ն չեթնիկներ:
Վերջնամառում չատ կարնոր տեղեկություն եր Հաղորդվում, որ վրացիները,
իրականացնել տեղական բնակչության զորաշավաք` ժողովրդական դվարդիա-
յի ուժեղացման Համար, որը տեղաբաշխված եր Բաթումիի մարզում":

Ինչպես ւոեսնում ենք, սույն ւոեղեկաւովությունը որոշակի արժեք ու-
նի, ջանզի կարհոր տվյալներ եր Հաղորդում թուրքական զորքերի տեղա-
շարժերի հ. թվաքանակի մասին, մանավանդ, որ այն թվադրված է Հենց սեպ-
տեմբերի 3Յ-ի վիճակով, այսինքն մինչե թուրք-Շայկական պատերաղմի
սկսվելը, որին դեռ երկու չաբաթից ավելի ժամանակ կար, իսկ այդ ընթաց-
նակ պետջ է նչել, որ այն տառապում եր որոչ թերություններով, որոնցից
են թուրջական բանակի թվաքանակի, մարտական Հնարավորությունների է.

55 ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 276, ց. 1, գ. 154, թ. 118:
224

բարոյսծոդերանական ւվաւորաաւով ածության ու ոդու, ինչւվես Վււե. նյութա-
կությունը որոչ այլ Հարցերից: Մյուս կողմից ել Հնարավոր է, որ վրացական
մին գցել շփոթության մեջ, խճճել վերջինիս, ելնելով թուրքերի Հետ իրենց
Կում էր, որ սույն ւռեղեկաւովությունը, որն անկասկած իր բոլոր թքերու-

ու ննե ո Հան ե ձ, որոշա ւյլ ժե ու նե չ անՀ ւււ նւս ւռոճ ոնե ո
թյ բով դերձ, որոշակի արժեք բ կանալի պ բով
ւլարզաբանմոան նւղառուսկոլ 1920 թ. Հոկտեմբերի Էին Հեռադրով (ԷՐ 331),
են իրենց ունեցածի Հետ, սակայն խնդրվում էր սռուդել, թե 1) ինչ ուժեր
ամիուիիչ մսում Ռ. Տեր-Մինոայանը խնդրում էր ւվարղել, թե որտե՞ղ են
գտնվում 12-րդ դիվիզիան, Յ5-րդ ն 36-րդ գնդերը: ""։

Հետախուղությունը անում էր Հնարավորին ւմ են ինչ, ձդտելով՝ Հայ-
դության ւռեսանկյունից կարհոր ւոեղեկաւովություն, դործելով չափազանց
յե, Ֆրանսիւյի, ԱՄՆ-ի, Ռուսառուանի, Թուրքիայի է այլ երկրների Հեւո, ո-
րոնք իրենց Հաւոուլկ ծաոռուսյություններն ունեին ւուսրած աշրջանում, իսկ մի
ները` Անդրկովկասի կարհորադույն քաղաքներում` Բաքվում, Թիֆլիսում
Բաթումիում, Երռանում լ այլուր:

546 Նույն տեղում, թ. 119:
225

4. Տիդրան Դեվոյանցի խմբի Հետախուղական
դործունեությունը Կ.Պոլսում

Հայաստանի Հանըսուլեւռության Հեւուսխուղական ծառայությունը, ինչ-
ւվես նկաւոել է Տ. Դեվոյանցը, դառ Նւղով «աքն ...ոլետութնան աչքերն եւ
ճձղային բոլոր գծերը, որպէսզի աղլագույ պատերազմի պարադային դիւրացնի
դարձավ ջիչ թե չատ ավարտուն կառույց, որի անմիջական խնդիրների մեջ
մտավ Հակառակորդի ե տեղանքի մասին փաստերի Հավաքումը, այղ տվյալ-
մը, բրիգադների շտաբների կողմից Հետախուզական աշխատանջի ղեկավա-
րումը, Հեւուսխուղության Համար ւորամադրվող դոււմնաըների Հաշվառումը,
լբտեսության դեմ պայքարի կազմակերպումը ո":

1919 -1920 թթ. դոյություն ունեցող բորդ իրադրությունում Լ Հայ-
կական Հեւուսխուղ ական ծառայությունը փորձում էր ոչ միայն սեւիական
ուռքերի վրա կանգնել, այլե Հնարավորինս արդյունավետ Հակաղդել Հայաս-
ւուսնի նկաւում աքը թուրքական մեջենւայություններին, որի կուսակցական-
ֆաղաքական առաջնորդների սլատկերացումները հ ընդշանուր մարտավա-
րությունը տնվում Էին Սերյան ոդորոււմքների չրջանակներում, լ Հայ Հե-
տախույզների Հայթայթած տեղեկատվությունը Հաշվի էր առնվում այն չա-
դուՀանդերձ, 1919 թ. վերջիս ե 1920 թ. սկզբին (կամ առաջին կեսում) այդ
Հեւուսխուղությունը բավ ականաչաւի դլործուն ւշ խււռում էր ւռեղեկաւուվու-
թյուն Հավաքելով Թուրջիայի, Ադրբեջանի, Վրաստանի, բոլչեիկյան Ռու-
սատանի հ այլ երկրների մասին ն, որոշակի պառկերացում կազմելով վեր-
ջիններիս զորջերի թվաջանակի, տեղաբաշխման, զինվածության հ. այլնի
մասին, ինչպես նան վերջիններիս դեմ ձեռնարկելով որոչ Հակամիջոցներ:
ՀՀ վորքերի Հրամանատարի չտաբի 1920 թ. պաշտոնական ՀՇաղորդադրութ-
յան մեջ չատ կարեոր եզրակացություն է արվում արդեն կայացած Հայկա-
կան Հեւուսխուղ ական ծառուսյության դործունեության մոասին.«Անցյալ տար-
վադեկտեմբերի վերջերից սկսած (1919 Թ.- վ. Վ.) մենք ունեցել ենք
Հետ, սիստեմառոխկ կերպով ստանալով ամենասոույգինֆորմացիա Արեել-

547 Դեիոյեանց Տիգրան, Զինուռրական հետախուզութիին եւ հակա-հետախուզութիին,
«Հայրենիք» (Բոստոն), 1943, Վ 3 (236), Սայիս-Յունիս, էջ 91:
548 Տե՛ս ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 204, ց. 1, գ. 132, թ. 54- 55:

226

Մուստաֆա Ք եմալ փաչանտ45, որն իրեն նպասակ է դրել միանալով բոլչնիկ-
ների ե թրքական Ադրբեջանի Հետո` ոչնչացնելու Համար ատելի Հայ ժողո
վուրդը, որը խանդարում է իրենց ձղտումները իրականացնելուն, այն է ՝
միացնել թուրքական ցեղերը, որոնք զին վելու ն կազմակերոլվելու, սլետք է
ականն պայքար Ա նանի լուծը թոլթթասիելու Համար: Այն ժամանակ, երբ Մ.
Քեմալ փաչան կաղ մակերպում է ամբողջ կորպուսներ, որոնք իբը թե չեն
Հպաստակվում կուսուսնդնուպոլախ կենտրոնական իչիխանությունը ն. մի կող-
մից այղ զօրքերը կենտրոնացնում է Հայկական սաչմանի վրա, իսկ մյուս
կողմից պատրաստվում է Հարձակման ֆրանսխապիների ն անդգլիապիների
վրա, այղ ժամանակ Խալիլ Լ1 Նուրի վփաչաները բաղ մաթիվ թուրքական դոր-
ծավալ սողլաներով գործում են Ադրբեջանում | Դաղ ուտանում, որտեղ նրանք
ոլասոր ատում են զինված ուժ Թուրքիայի Հետ միանալու ն աչխաստում են
միաժամանակ նեղ օղակով չբքապաստել Հայաստանը ՝ մուսուլմանների
առլստուիբություններ յարուցանելով Նախիջնանում, Չանդեղուրում,
Վեդիբասարում է Դարոխ չՀրջանում (Աղբաբայ)»554:
բաժնի ւվեւռի պաշւոոնակաւռուսըներ Այ. Շննուրը ն Հ. Խան-կուտուրակին
Կւվորւական 9ՎՂոււխւսրւաո եներւաղչ-մայո ւսրւռո լւանր, « Ղւ|որւակաւն Ղու
Զինվորակ խարար գեներալ-մայոր Արարատյանը, «Զինվորակ
Տիդրան Դեվոյանցը ուումնում է կաւվիտանի կոչում»)ո51: Գրության մեջ ււլ--
Գործերի նախարարության կողմից առաջադրված խնդիրները, եթե այդպի-
ծը կաղ մակերղվելը: Իր «Կեանքիս դրուսդներից» Հուշադրությունում Տ.

542 Հարկէ իդեպ նշել,որ մաթեմատիկայի բնագավառում իր հաջողությունների համար
նա ստացել է «Զնմալ» անվանումը, ինչը նշանակում է որնիցե բնագավառում «կատարելու-
թյուն»: Տե՛ս Խու մումթառողււ, 1005թ: ո0ուօ807Ա168, հ/Լ., ` ԾՇԿՇ, 1998, օք. 323: Իսկ
ինչ վերաբերում է «Աթաթյուրք» անվանմանը, ապա Սաստաֆա Քեմալրայն որպեսիր ազգա-
ճուն ընտրել է իր խորհրդական, հայտնի հայլեզվաբանՀակոբ Սարթայանի խորհրդով` 1935
թ. վերջինիս առաջարկությամբ հրավիրված խորհրդակցության ժամանակ, Մ. Քեմալի առա-
ջարկով ազգանուններ մշակելով պետական գործիչների ն լեզվաբանների համար: Տե՛ս Ծ.
Աղայան, Հայերը Թուրքիայում, Եր., «Հայաստան», 1994, էջ 61:

55 «Յառաջ», Երնան, 9 մայիսի, 1920, Վ 95:

5851 Տե՛ս ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 204, ց. 1, գ. 132, թ. 392, 394:

552 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 155, թ. 10:

227

Դեվոյանցը ւվաւուքում է յդ մոսին, բերում որոշ ման ըւամաւներ, որոնք,
թյուն են տալիս ամբողջականացնել չատ պատմաքաղաքական դրվագներ: 5.
Դեվոյանցը դրում է. «ես դլնդասլեւո Շնձուրի (Հարկ Է ասել, որ «Շնձուրը»
Սարդարապատյան ճակատամարտաչարքից Հանրաշայտ Ալհքոանդր Շննուրի
աղավաղված աղ դանունն է - Վ. Վ.) Հեւո ւվէւուք է ուղեւորուէի Պոլիս եւ Կի-
լիկիա որոշ զինուորական միսիայով: Վերջը Շնձուրը պետք ե վերադառնար
Հայաստան, իսկ հս պետք ե մնայի Պոլիս` Հետախուզական դործը կաղզմա-
կերսվելու Համար: Գնդ. Շնձուրը վերադարձւու Երեւան, իսկ ես ւ նւսցի Պո-
խուզական դործր վարելու Համար ամսական ինձ տալիս էին ընդամենը 20
լիրա (այս տվյալը չի Հաստատվում իր իսկ Տ. Դեվոյանցի վկայությամբ,
գադրում (այն ուղարկվում է Վոււե. ՀՀ Հեւուսխուղ ական բաժանմունքի Հա-
ցեով - ԻՐ 26) այլ տվյալի ենջ Հանդիպում, այնտեղ վերջինս փաստում է,
կովկասյան բոներով, որբ կազմում եր 450 թղթյա լիրա, այսինջն ամիսը`
225 լիրաո53: Յու սւսծ ււոոււծ՝ ւոււսջին չաբւաթժն իսկ ուղում էի Հեռադրել
Հայաստան, որ ինձ յետ կանչեն: Բայց այդ միջոցին ինձ այցելեց Դաշնա-
կիցների Հետախուզական բաժանմունջի մի ներկայացուցիչը ու առաջարկեց
իրենց ՀՇաշուին կազմակերպել ամբողջ Արեւելքի Հետախուզական դործը:
Համաձայնուհցի մի ւվայմանով, որ իմ բոլոր ուռած ւոեղեկութիւնները
ուղարկեմ Նււեւ Հայտուումն: Համաձայնուհցին »557: Կ.Պոլսում Տ. Դեվոյանցը
յում Բուռոոնում Հրաւուսըակվող «Հայրենիք» ամաադրի աշխոաւուսկից Հայ-
կազ Ղազարյանի Հետ, որը այղ ժամանակ անդլիական զինվորական ծառա-
նակներով Հայասւուսն ուղարկել արժեքավոր ւռեղեկաւովություն Թուրքիա-
յում տեղի ունեցող իրադարձությունների, տարածաշրջանային այլեայլ քա-
ղաքական փուիոխությունների ու չրըջադարձերի մաին. «Տեղեկասռուութ-

58583 Այս տվյալը չի հաստատվում իրիսկ Տ. Դեվոյանցի վկայությամբ, քանզիգեներալ Գ.
Ղորղանյանինուղարկված 1919թ. սեպտեմբերի 29-ի զեկուցագրում (Վ 26) այլ փաստի ենք
հանդիպում. Դեվոյանցըայնտեղ գրում է,որ ինքը օգոստոս ն սեպտեմբեր ամիսների համար
գնդապետ Շնեուրից աշխատանքների կատարմամն բնակվելու համար ստացել է 60.000ռոբ-
լի կովկասյան բոներով,որը կազմում էր 450 թուրքական թղթյա լիրա, այսինքն` ամիսը 225
լիրա: Հայաստանի Հանրապետության արխիվ (Բոստոն), թիվ 17/ 17, պահ. 12, դ.3 ):

554 Տիգրան Դէոյեանց, Կեանքիս դրուագներից, «Հայրենիք» (Բոստոն),1945, Վ 1 (246),
Յուն-Փետրը, էջ 60-61:

228

եւն ւոեսակեւոով| Հռ ւրժէ,ք աւոր Էին Ե. Թ.-իճծ5 ւոքեն օը ինձ ւռոււծ լուրե-
րը: Ամեն օր նա տալիս էր ինձ պատճենները Թուրքիոյ բոլոր նախարարու-
ուղարկուած: Այդ միջոցին սկսուել էր Միլլի չարժումը, եւ Պոլսոյ Կեդրո-
նական կառավարութիւնը աչքակապուկ եր խաղում Դաշնակիցների Հետ,
Հակառակ այն բանին, որ նա էլ ուժ եր տալիս դաղատնի կերպով այդ չարժու-
մին »556: Սակայն ամեն ինչ Հարթ չեր ընթանում, երբեմն էլ առսջանում Էին
ֆաչքչուկներ ու նույնիսկ ընդշարման Հասցնող լարված իրավիճակներ, ա-
իրականացնող խմբի ներսում, որի ղեկավարներից մեկր Կ.Պոլսում Տ. Դեվո-
յանցն էր՝ իր 2 օդնականներով, թարդմանչով` անդլերեն, ֆրանսերեն,
թուրքերեն լեզուների իմացությամբ 558 Տ. Դեվոյանցի մի Հաղորդադրու-
թյունից ակնձայւո է դառ Կում, որ ւուսըաձայնություններ կային Կ.Պոլսում
ՀՀ դիվանադիտական ներկայացուցիչ Փերնանդ Թախթածյանի Հետ, որն
յդ Հետախուղական ւաիուիաղրերն ուղարկում էր Երեան: Ը ւո Տ. Դեվո-
յանցի, դա Հետնանք եր այն բանի, որ Երեան ուղարկած տեղեկատվու-
թյունն ավելի արժեքավոր էր, քան այն, ինչ Ֆ. Թախթաջյանը ներկայացում
եր ՀՀ ղեկավար ռազմաքաղաքական մարմիններին: Դա էլ Հանդեցնում եր
ներում, որն էլ, անկասկած, վնասում էր Հետախուղական դործին: Ֆ. Թախ-
պածշանադրով"", որն ել բացասական երհույժ եր Հետախուզական դործի
նրա Հետաղա ուղղորդումը՝ ի օղուտ Հայրենիքի:

ղեկաովության օդտադործման ճիշտ կազմակերպմանը, ե ամեն չանք դոր-
ծադրում էր, որ այն լինի նպատակային ու կարողանա ծառայել Հիմնական
գային-պլետական անվտանդության ամրապնդմանը ե Հայկական պետութ-
յան սաչմանների ընդարձակմանը մինչհ իր բնապամական սածմաններին.
«կարեւոր լուրերի առաքումը միայն այն ժամանակ արժէք կունենայ, երբ

555 Հավանաբար, խոսքը վերաբերում է Կ.Պոլսում Հայաստանի Հանրա պետության
դիվանագիտական ներկայացուցիչ Ֆ. Թախթաջյանին կամ էլ երբեմն որոշ փաստաթղթերում
նշվողԲախտաջյանին: Դրանք նույն անձնավորության ազգանվան քիչ այլափոխված
տարբերակներն են. - Վ. Վ.

556 Նույն տեղում:

557 Հայաստանի Հանրապետության արխիվ (Բոստոն), թիվ 17/ 17, պահ. 12, դ. 3:

558 Տիգրան Դէոյեանց, Կեանքիս դրուագներից, «Հայրենիք» (Բոստոն), 1945, Վ 1 (246),
Յուն-Փետր, էջ 61:

229

այդ լուրերը Լոու կը դասաւորուին եւ օդտակար կը ղդարձւին նրանց, որոնք
կազմում են ոլետութեան աչքերն ու ականջները »555:

Այս ռումով Հեւոաքըքրություն են ներկայացնում Կ.Պոլսից Փարիզ`
դեներալ Գ. Ղորղանյանին ուղարկված մի չարք ւռեղեկաւով ական ծրարներ,
որոնցում կարեոր ւիւաււոեր են բերվում թուրքական զորքերի ւռեղաշարժերի,
նրանց ձեո Նւսըկումների լ Նւսխուուվւուռրւաււոությունների մասին, որոնք
ընդգծված Հակաձ ւսյկական միւտովածություն ունեին, լ կարող Էին օդւսկար
լինել ուսղ մաք աղաք ական ղեկավար շրջանների Համար: Գ. Ղորղանյանին
ուղղված 1919 թ. օդոււոոսի 18-ի ղզեկուզադրում Տ. Դեվոյանցը ւիւոււոեր էր
բերում Վանի շրջանում 11-րդ դիվիզիայի դործունեության (4 մւարւոկոց-
Կերի Հետ միասին), ինչպես նան 2-3 զինամթերքի պածչեստների կաղմա-
կերպման, Դիլմանի լ Ուրմիայի շրջանում ֆուրդ Սմկոյի լ Իամայիլ-աղայի
մաին (1500 զինված ֆուրդ լ այլն)560:

1919 թ. օդոււոոսի 19-ին դեներոաղլ Դորղանյանին ուղղված ղզեկուցա-
դրում նչում է, որ Բրուսում (Պրուս - մուանոգիւուսկան դրականության մեջ
յւ ւկաուն ական ւոեղանվան ւոււսվել կիրաուսկան ւուսրբերակը «Բուրսա»
անվանումն է - Վ. Վ.) իշխանությունը առւոիճ անաբւսը Հանձնվում է երիւո-
թուրքերին, որոնք դաղտնի կազմակերպում են չեթնիկների խմբեր, Տ. Դե-
վոյանցը ավելացնում է, որ Բրուսի երիւոթուրքերից դաշնակիցների Համար
իրենց դործողություններով Հաւոկավես վաուսնդավոր են իրավաբան Օուուն
Նուրին, «Էրթողրուլ» թերթի խմբադիր Զիյա Շաքիրը, Հայտնի չեթնիկ Դա-
վուդը, որոնք եդիւվւոոույան Հայւոնի Հեղաւիոխական Աբդուլ-Կադիրի Հեւո
միասին ձում են շարժում ւսոււսջ բերել անդլիւասցիների դեմ, նրանք բաղ-
միցս Հայւուսրարել են, որ Մ. Քեմաղը իրենց լիազորել լ Հանձնարարել է
կաղ մւակերսվել աշիրեթական խմբեր, որ իրենք Համագործակցում են Նւե
Ադբրբեջանի Հեւո, ուր ւաւվաււուսմն են դել չառ թուրք ն արաբ «Հեղափոխա-
կաններ»` ւոեղեկություն ւոււլով| Վուս Վան-Ալաչկերտի շրջանում Ք|Գյո-
նիայից ւռեղաւիոխված չեթնիկների մասին` Հուսեյն ւիւսշայի դլխիավորու-
թյամբ, որոնք կառավարությունից խոչոր դումնարներ են սւռւցել61:

Ինչպես ւվարղվում է կաւլիւուան 5. Դեվոյանցի 1919 թ. օդոււոոսի 19-ի
զեկուզադրից (88/ 82-6)՝ ուղղված գեներալ Ղորղանյանին, կ. Պոլսում Հե-
ւուսխուղական դործերը կալված Էին մեծ բարդությունների Հեւո, ն դրան-
ցից Հնարավորինս ււվածովադրվելու Նւվաաւուսկուվ Վուս դիմում ւիորձում է
աւվավինել վերջինիս օգնությանը: Ջեկուցադրում նշվում էր, որ կ. Պոլիս է
դործուղվել ՀՀ Զինվորական Նւսխոսըարության Գլխավոր շւուսբի կողմից, ն
նկաւոի ունենալով այն Հանդամանքը» որ Հայաստանը դեռես ընդունված չէ
Դաշնակիցների կողմից, զանազան ւվաւուսձ ականություններից աւվածուլադը-

55 Նույն տեղում:

560 Հայաստանի Հանրապետության արխիվ (Բոստոն), թիվ 9/ 9, պահ. 12, դ. 3:
561 Նույն տեղում:

230

վելու նպատակով (մասնավորապես` Թուրքիայից), ինքը Թախանձադին
խնդրում է, որ եթե Հնարավոր է` ուղարկել որեիցե վկայական Դաշնակցա-
յին Հրամանատարության կողմից (ինի դա անգլիական, ֆրանսիական,
իտալական, Հունական), որպեսզի ինքը լեդալ ծեով ապրի ն Հարաբերու-
թյուններ Հաստաւռի անդլիական Հեււսխուզության Հետ (կաղիտան Ֆու),
որին տալիս էր տեղեկությունների ամփոփադրերը՝ ղա Համարելով ոչ բա-
վարար: Դեվոյանցը դանում է, որ վկայականը ուղարկվի Կ.Պոլիս ժամանող
եկող Հայկական պատվիրակության միջոցով կապի անշրաժեչտ ապաչովման
նկաւուսւումներից ելնելուլ:62:

Կռուլիւուսն Դեվոյանցը Ղորղանյանին Կուսուանդնուսվոլսից ուղարկած
1919 թ. օդոււոոսի 23-ի դաղւոնի ղզեկուզադրում (88/ 88-5 ) ւոեղեկացնում
եր, որ Տրապիզոնի վիլայեթում բոլոր թուրքական կուսակցությունները
միավորվել են ու դործում են «Միություն ն ւոռււսջադիմություն» կուււսկ-
գության Հրաձանդների Համաձայն, իսկ Էրզրումի Համագումարից Հեւոո
խնդիր Ե դրվել Հակադրվել թուրքական տարածքները դրավելու բոլոր փոր-
ձերին՝ ընդգծելով, որ Տրաւվիղոնում, Ռիզիեում, Ունիայում լ ընդծչան-
րապես Լաղիստանում բնակչությունը Հոյակապ կազմակերպված է, ն կա-
պեր ունի Աջարիայի ու Ադրբեջանի Հետ: Դեվոյանցը փաստում էր վրացի-
ճանի ուշագրավ վկայսկոչումներ բերում Կ.Պոլսում Վրառոանի ներկայա-
ցուցիչ Ռիխցլաձեի դործունեության մասին, որը Հաճախակի Հանդիպում-
ներ էր ունենում ուուաքբուլյան Զուրուկ Սուլի ՄաՀմուդ ւաշայի Հետ՝ բո
նակցություններ վարելով երիտթուրքերի Հետ Հայերի դեմ Համատեղ դոր-
ծողությունների վերաբերյալ: Ասվածին Դեվոյանցը Հավելում եր, որ իբր
թե ընդառաջ զնալով տեղական թուրք բնակչության խնդրանքին խոչըն-
դոտելու Հայկական պետության կազմավորման գործին, կառավարությու-
փոխել Վանի, Մուչի հ Բիթլիսի չրջանները: Դեվոյանցը Հետաքրջիր փաս-
տեր եր բերում թուրքական զորքերի տեղաչարժման մասին, որոնք Վանից
նետվել են Բայազետի Հովիտ (33-րդ, 126-րդ, 12-րդ զեղերը), իսկ 9-րդ ղի-
վիզիայի 34-րդ, 50-րդ, 51-րդ ղնդերը (յուրաքանչյուրում 2000-2500 սվին)
տեղաբաշխվել էին Էրզրում-Հասան-Կկալայի շրջանում, Յ դիվիզիա Օլթիի
ուղղությամբ ե այլն, 36-րդ դիվիզիայի 106-րդ, 10-րդ ն 108-րդ գնդերը
15-րդ կորպուսի կազմի մեջ չեն մտել, 36-րդ դիվիզիան ապրիլի վերջերին
Էրզրումի վրայով անցել է Սվազ հ դրանից այն կողմ` այդ ընթացքում Հար-
կադրելով տեղական Հարուստներին դրամ Հավաքել զորքի Համար»:

562 Նույն տեղում:
563 Նույն տեղում:

231

Գ. Ղորղանյանին ուղարկված 1919 թ. օդոււոոսի 24-ին Տ. Դեվոյանցը
ղզեկուզադրում (Վ 10-88/88--4) ււաուոեր է բերում «Միլլի Թաշկիլաթ» չարժ-
Բիթլիսում, որտեղ Աթար Հաքքի բեյր, Շեվքի բեյր, Սմիոնայի ժանդարմեր-
իայի նախկին պետ դնդապետ Աղիզ Փիրինչի Սիթջին ն այլոք Հայաստանի
կաղմավորմանը Հակադրվելու Համար դրամ են Հավաքել, կազմակերպել
չեթնիկների խմբեր, իսկ Մուչի չրջանի քրդերի առաջնորդ Մուսա բեկր Մ.
Քեմալի կողմից նչանակվել Է Մուչի Հովտում գտնվող բոլոր ջրդական
կովկասյան դիվիզիայի ն 18-րդ, 33-րդ, 34-րդ գնդերի, 3-րդ կորպուսի 5-րդ
Դիվիզիայի, 15-րդ կորպուսի մասին ն այլն," որոնք չնայած ունեին որոշ
կիսատո-ւլուատություն, ե լրացման, ճշգրտման կարիք էին զդում, սակայն
միանդամայն բավարար էին, որ սթափեցնող դեր կատարեին հ. ազդակ Հան-
դիսանային ՀՀ զինվորական- քաղաքական իչխանությունների Համար լուրջ
Նւսխւուլւուո ւու ւոու ժյուններ ւոեսնելու:

Որոնումները չարունակվում Էին, Հեւուսխուղությունը Կ.Պոլսում փոր-
ձում եր լիարժեք կայանալ, ինչքանով որ դա Հաջողվում եր առկա Շնարավո-
րությունների չրջանակներում, որոնք Հռ ուած մանասիակ էին, Հաւոկաւլես`
ֆինանուկան: Այդ մատին կարելի է դաւոել 5. Դեվոյանցի 1919 թ. նոյեմբե-
րի Յ-ի մի դրառումից, որում Պոււլ նչում է, որ ինքը սեւվւոեւմբերի 26-ին
դնդաւվեւո Շնեուրից Նամ է սւուսցել, ուր վերֆինս Հայտնում էր, որ շու-
Հասնելը ինջը ոուսական դիվանադիտական միսիայից պարտջ Ե վերցրել
4000 ֆրանկ, որպեսզի աշխատանքները չղաղարեն:"": Դեվոյանցը ջանա-
դրությամբ լծվում է դործի, լ չոււոով արդյունքները երհում ես: Ինչպես
ակնչայտ ե դառնում Դեվոյանցի` դեներալ Ղորղանյանին Փարիզ ուղարկ-
ված 1919 թ. Հոկտեմբերի 25-ի զեկուցադրից, այդ ժամանակ արդեն Հաջող-
վել էր Հրաշալի փոխճարաբերություններ Հատոտտել անդլիացիների Հետ,
որոնցից Վե ւաուուսժուղժ էր ուուսնում, որ ինքը ծաոււսյում է Գերադույն
կոմիսարիատին կից, Հայտնելով, որ գավառներում սեփական դործակալների
միշոցով իր անունից կազմված ամփոփադրերը Հանձնվում էին անդլիական
ներկայացուցչին, որբ Հեռադրով ղրանք Հայտնում եր Կ.Պոլիսի չտար,
որտեղից ել ՃՇաղորդադրությունների պատճենները փոխանցվում էին իրեն,
ե ինջը չեր ցանկանա այս ամենը թողնել ֆինանսական բարդությունների
ւվաւոճ ւսուուվ566: կ .Պ ոլսում Հետախուղական աշխ ւոււո ան քն երի կաղ մակեր-
ւում ն ընթանում էր բարդություններով, ջանղի Դեվոյանցի դործունեութ-
յան Համար անճրաժեշտ փաստաթղթային ապածովվածությունը բավարար

564 Նույն տեղում:
565 Նույն տեղում, թիվ 17 /17, պահ. 12, դ. 3, թ. 87:
566 Նույն տեղում:

232,

ւոււվ, ջանղզի այնսոեղ դրված է, որ «դործուղվում է Կ.Պոլիս` դիվանադիւուս-
կան ներկայացուցչություն, ե Կիլիկիա` Հայկական զորքերի դլխավոր Հրա-
ման առուսրի մուռ»567: Վերը նշվածից ելնելով` Դեվոյանցը դեներալ Ղորղան-
յանից խնդրում եր Հայկական պառվիրակության անունից կամ իր կողմից
իրեն ւորամադրել անծրաժեչւո ւիւաււուսթուղթ, որը Հնարավորություն կուս
ապաճովել ավելի լավ կապ":

1919 թ. դեկտեմբերի մոտերքը Տ. Դեվոյանցը ՀՀ Զինվորական նախա-
րարության ղեկավարության ւվածսնջադրուվ եւո է կանչվում Կ.Պոլսում իր
1919 ք. նոյեմբերի 11-ին դեներալ Ղորղանյանին ուղարկված զեկուցադրից,
որում վերջինս Հայտնում էր, որ Կ.Պոլիս է ժամանել ւվորուչիկ Խան-նկոչ-
սուրսկին, որը Հայտնել է, որ իրենց մուռ ւռեղի է ունենում ւղ դայնացում
դեներալ Նազարբեկովը ն Հախվերդովը զեկուցադրեր են ներկայացրել պաշ-
ւոոնւաժողության մոսին, որ Գլխավոր շյուսբը իբը թե լուծարվում է է ւսյդ
իսկ ւվաւոճ ւսուով էլ որոչել են լուծարել Հեւուսխուղական ծառայությունը
Թուրքիայում, բավարարվելով միայն «դիվանադիւուսկան Հեւուսխուղու-
թյամբ», որի Համար 15 օր Հեւոո Երռանից կուղարկեն 300 լիրա՝ Հրաձան-
դավորումով՝ մեկնել Երհան: Դեվոյանցը յդ կաւլակցությամբ սրւոնեղու-
թյուն է արւուսծ այւոում, ասելով, որ դեռ. ւզարւոքեր ունի, որ ջանի դեռ. ալա -
կլինի նւ Կ.Պոլսումտ69: Այնուամենայնիվ, Տ. Դեվոյանցը չարունակում է
Նւսցումը, փորձում Վււե Հեւոնել, թե ինչ չափով են իր կողմից կաւոարված
17-ի զեկուցադրից (Վ - 55), ինջը կրկնակի Հանդիպում է ունեցել վնդապլետ
Շնեուրի օգնական ւվորուչիկ Խան-Կուռուրսկու Հեւո, է ւկարղել է, որ իր

567 Նույն տեղում:
568 Նույն տեղում:
565 Նույն տեղում:

233

ամփուադրերի մեջ ն չաբաթր մեկ Հաղորդվում զորամասերին: Դեվոյանցը
բողոքում է դըու դեմ` ասելով, որ Երհանում չկան դործը Հասկացող մւր-
Դիկ, հ ել ինչ խոսք կարող է լինել աշխառանջի գնաշատման մասին, հ. դա
այն դեպքում, երբ ինքը չարունակում է չքավորանալ` վախենալով մարդ-
տանքի Համար ծախսելով ընդամենը 735 լիրա, որի մասին արդարացնող
փաստաթղթերը «Դաշնակցություն» կուսակցության վկայականի, կատար-
ված բոլոր ծախսաթղթերի Հեւո միսաին` անձ րաժեչւո ուոորադրություննե-
բով, նոյեմբերի 18-ը ուղարկվել են Երեան` վավերացված տեղական ռաղ-
մական միության ուվաների, ՀՀԴ կուսակցության կողմից:

մւոնոււմ, ու ինչւվես ւվարղզվում է դնդաւվեւո Ա. Շնեուրի՝ կաւլիւուան Տ. Դե-
բեր ամավա Համար, Հեւտոն աբար նրան մնում էր մւուսծել եւո նալու մսի ն5/9:
բերի 1-5-ը ընկած ժամանակածատվածում մեկնել Բաթումի, որպեսզի նոր
պարտքերի ն կազմակերպական բնույթի ղժվարությունների առաչ չկանդ-
նի` որւվեւ ված եսւոււյին ւուսըբերալկ ունենւղու| Սոուռուվոլ մեկնելու ՀՆւս-
րավորությունը (Սոսուոուլոլ, Բաղարնայա Հրաւվարակ, Ի 1)56: Իսկ գեներալ
Գ. Ղորղանյանին ուղարկած 1919 թ. նոյեմբերի 23-ի լեկուադրում՝ Տ. Դե-
վոյանցը, Կ.Պոլսից դեպի Երեան իր ետ կանչելու կապակցությամբ դժկա-
մություն արւուսծ այելով` միաժամանկ վրդովվում էր, որ ֆինանաական
Հարցերի խնդրում ինքը աջակցություն չատացավ Կ.Պոլսի ոչ մի Հայկական
Հաստատությունից, այղ թվում նան Թախթաջյանից, չստացավ անճրաժեչտ
ջերմություն իր Համար ողբերդական այդ օրերին, ե այդ իրավիճակում ին-
ջը խնդրում է Նորին Գերաղզանցությունից վարվել իր Հետ, ինչպես նպա-
տակաշարմար կգտնի: ԱՀա այսպես լուծարվեց Հայկական Հետախուղութ-
յան խումբը Կուսուսնդնուսլոլսում, դադարեցվեց վերջինիս օդյուսշուռ» ղլոր-
ծունեությունը:

Ուստի Հետաքրքիր Ե նչել, որ Կ.Պոլսից մեկնելուց առաջ, ինչպես այդ
մաին ւկաումում է իր Հուչերում Տ. Դեվոյանցը, Դաշնակից ւվեւոություննե-
սակայն Հայ Հետախույզը չի Համաձայնվում՝ նախընտրելով աշխատել Հայ-
կական Հեւուսխուղական ծառուսյությունում լ վերադաս մարմինների կար-
դադրությունները կատարել, Հավատարիմ մնալ իրեն Հանձնարարված դործի

576 Նույն տեղում:
571 Նույն տեղում:
572 Նույն տեղում:

234

՛ Հայրենիքի գաղափարին. «Պոլսից մեկնելուց առաջ, մի Դաշնակից պե-
ւոութեան ւկաւուսմխւսնւաւոու ներկայացուցիչը ինձ փորձեց Համողել, որ Հրա-
ժարուեմ իմ Հայառուանի ւվաշւոօնից, մնում իրենց ւմ օւո Հո Լու ամսականով`
ամբողչ Արեւելքի Հետախուղական դործր կազմակերպելու Համար իրենց
Հաչուին: Առաջարկում էր 10,000 ւոոլար ամաական բիւճէ: Ես կւորուկ կեր-
պով մերժեցի: Երեւանը, իմ Հայրենիքս, ինձ կանչում եր, պետք ե մեկ-
նէի»:7: Ճանալարծն անցնում էր Բաթումիով, այնուծեւոն Թիֆլիսի վրա-
յով նոր պետք ե ղար Երեան, ուր նրան լավ Հիչում էին, հ, ղեռես թարմ էին
Մետեխի բանից փախչելու Հիչողությունները:7: Զնայած Տ. Դեվոյանցը
զինված եր ամեն տեսակի Հանձնարարականներոլ անդլիական, ֆրանսիա-
կան ուա յ ւսկույւոի լ մասնավոր աւվես անգլիական Հեւուսխուղ ական ծւսոււմ-
յությունների կողմից, որոնք նրան աջակցում էին Վրաստանի վրայով անց-
նելու լ այլեւայլ Հարցերում, է բուռ այդմ ել Վուս Համադործակցության մեջ
եր դտնվում վերջիններիս Հետ, այդուշանդերձ, այդ միջոցին նրանք այղ-
ֆան օդտակար չեղան, մանավանդ անգլիացիները, որոնք պատրատովում
էին Հեռանալ Բաթումիից ե Անդրկովկասից: Տ. Դեվոյանցին դեպի Երեան
իր ուղեորության Հաջող ավարտի իրականացման Հարցում օգտակար է լի-
Կում Բաթումիի ֆրանսիական Հյոււվաւոոսը լ մ ւա նւավորաալես Հայասւում-
նում դտնվող ֆրանսիական ռազմական ներկայացուցչության աշխատակից
կաւղվիոտան Ա. Պուադերաըը, որը նան Հետախուղական բաժանմունքի վարիչ
էր: Նա Բաթումում ընդունում է Տ. Դեվոյանցին, է դեւի Երռան նրա
ուղեորության ընթացքում իր սաղոն-վադոնու| կաղ մակերպվում անցումը
է ընդշանուր սպայակույտի Հետախուզական ն ՇՀակաշետախուզական բա-
ժանմունքի պեւո, կասզիւտտան ՎաՀաղն Գալուոոխ Մուրադյանին, որին Հա-
մարում էր կանոնավոր կրթություն չստացած մեկը, ե լավ կարծիջի չեր նրա
մասին», որը չեր Համմաղառումախանում իրականությանը, է մեռելին էլ չե
Հառսւուովում Համ աղաւոււախան ւիւաււոերով: Հեւտախուղական լ Հակաձծեւուս-
խուղական բաժնի ւվեւո Վ. Գ. Մուրադյանը նրան ուղարկում է Կարս` այն-
ւոեղի ղորամուերի Հեւոււխուղությունը վարելու: Ինչւլես նշում է Տ. Դե-
վոյանցը, ինքն այղ վերաբերմունքից չատ Հուսախարբ էր, որովչետե մինչի

573 Տիգրան Դէոյեանց, Կեանքիս դրուագներից, «Հայրենիք» (Բոստոն), 1945, Վ 2 (247),
Մարտ-Ապրիլ, էջ 83:

574 Այդկապակցությամբ նճա 1919թ. նոյեմբերի 1 1-ին Գ. Ղորղանյանին ուղղած զեկու-
ցագրում նշում էր, որ Աջարիայով ն Արդահանով գնալուց խուսափելու համարավելի լավկլինի
պաշտոնաթող լինի ն մեկնի Սնաստոպոլ՝ հարազատների մոտ, ուրիրենկզորակոչեն Կամա-
վորական բանակ: Հայաստանի Հանրապետության արխիվ (Բոստոն), թիվ 17/ 17, պահ. 12, դ.
3:

575 Տիգրան Դէոյեանց, Կեանքիս դրուագներից, «Հայրենիք» (Բոստոն), 1945, Վ 1 (246),
Յուն-Փետր. էջ 53, 61, 1945, Վ 2 ( 247), Մարտ-Ապրիլ, էջ 83- 84:

235

իր Համար վիրավորական եր Համարում նման նշանակումը, որը, մեր կար-
ծիքով, չատ էլ կարեոր եր, քանզի Խրան էր վատաչվում Կարսի անկյու-
նաքարային նչանակություն ունեցող Հանդույցը, իսկ այդ Հանգամանքը
չաւին անցնում էր` տնելով որ Վ. Մուրադյանը «չունէր եւ ոչ մի Հեւու-
խուզական գործակալ, իսկ Հակաճետախուղականխ ճիւղի մեջ արձանագրուած
եին 15-ի չափ դործակալներ, որոնք մտել եին այդտեղ միայն զինուորա-
գրութիւնից աղատուելու Համար ու միանդամայն անպետք էին այդ գործի
Համար»5Թ:

տեղից Հայաստան էր ուղարկվում կարեոր տեղեկատվություն ջաղաքջական
տարբեր փուիոխությունների, թեմոաղական ուժերի ձեռնարկումների ն Դաչշ-
նակիցների վերաբերմունջի ու դիրքորոշման Հնարավոր վայրիվերումների
մաին. «Լու էր, որ Պոլսից մեկնելու միջոցին (1919 թ. վերջերին) այնտեղ
«Աւերով» ղրածաւորի ոււսդիոյի կայնի միջոցով եւ «Աւերովի» ծած-
կադրով Հեռաղրեր եր Հաղորդում Երեան դնդապետ Խօլթիին»7), որ խոս-
տացաւ պարբերաբար, առանց վարձառրութեան, Հայաստանի սիրոյն Համար,
յաստանի Հետ: Այդ կորիզը Հին, փորձուած Հայ Հետախոյղներից եր բաղ-
տելով Դաշնակից սլետութիւնների Համար:

դիրների պատճէններու, ծածկագիր, Էրզրումից Պոլիս կարաբքէքիր Բեազիմ
փաչայի ուղարկւած պատերազ մական նախարարին: Ամվուվեցի եւ տպա-
դրելով 714, սնհպտետմբերին խիուտ դաղտնի ուղարկեցի իմ նախարարին,
զ օրամասնրի պլեւոերին եւ մի օրինակ էլ տուի կառլ. Մ.-ին Կրնր ապլայակո յո
«պետին»: Այդ Հեռադիրները ցույց էին տալիս, թէ ինչ՞ դասաւորութենամբ
(7 գնդերի եւ դիվիզիաների), ինչ՞ ուղղութեամբ եւ երբ՞ թրքական
ույժերը պէխոխյարձակուէն Հայատանի վրայու դրաւեն կարոր, Օլթին,
Սարիղամիչը, ԱրդաՀանը, Իգդիրը եվ այլն: Այդ ախի ուիումն ունեմ այսօր
ձեռքիս տակ:

576 Նույն տեղում, 1945, Վ 2 ( 247), Մարտ-նԱպրիլ, էջ 83- 84:

577 Տե՛ս Տիգրան Դէոյեանց, Կեանքիս դրուագներից // «Հայրենիք» (Բոստոն), 1946, ԻՐ 6
(257), Նոյ.-Դեկտ., էջ 109-110. - հավանաբար դա վերաբերում է Երնանում հավատարմա-
գրված բրիտաճական ռազմաքաղաքական ներկայացուցչության զինվորական կցորդ
Կուրտին որիհետկային բազմակողմանի կապեր,ինչը բխում էր առկա իրավիճակից. - Վ. Վ.

236

մեկը ասել էր. «Այդ Դեւոյնհանցի ցնդաբանութիւններն է1»55: Զառիաղանց
ուղարկված այդ փաստաթղթի մասին ե խոսում` ընդղծելով, որ կից ուղար-
կում է Զինվորական մինիստրությունից լԹուրջիայ ծեռջ բերված զորքերի
տեղաշարժերի ե. այլնի մասին մի չարք Հեռադրեր, որոնք ծածկադրված վի-
ճակում փոխանակվել են թուրքական 15-րդ կորւվուսի Հրամանաուուսը Ք. Կո
բաբեջիր փաչայի ն ոազմական նախարարի միջե":

1919 -1920 թթ. աշուն-ձմեռ ժամանակաչատվածում Տ. Դեվոյանցի
կողմից Կ.Պոլսից ուղարկված հ նրա բացակայության ժամանակ այնտեղից
ատացված վերը Հիչյալ բնույթի Հեռադրերի, զեկուցադրերի հ. ամփուիադրե-
րի նշանակության կարհորության մասին Հասւււուսգրում է Վււե. Ռ. Հով-
Հաննիսյանըտ80: կարծում ենք` այս ւռւումուվ| լրացուցիչ մեկնաբանություն-
լոող է պետք հ այն էլ նման բարդ հ վտանդալից իրավիճակում, երբ խաղա-
արտի վրա եր դրված ՀՀ պետական անվտանդության, ժողովրդի ֆիզիկա-
կան դոյության Հարցը:

Ինչպես ւռեսնում ենք, Տ. Դեվոյանցի կենտադրությունը լի է իրադար-
ձություններով, ծառայողական Հեւուսքրքիր դործուղում երով լ մոա նւավո-
րապես կուտանդնուղոլայան Հայկական Հետախուզական խմբի ղեկավար-
ման արժանածչիչատակ փաստերով, վերելքներով հ թվացյալ վայրեչքներով,
որոչ վրիպումներով, որոնք նրա դիմանկարն ավելի դունեղ ե ամբողջական
Հայտնի ուղեորությանը Արեմտածշայաստանի կարեոր ֆաղաքները՝ Էրվ-
րում, Մուչ, Վան, Կ.Պոլիս ն այլուր, իսկ այնուչծեւու` 1920 թ. ււվրիլից,
գլխավորում է Գլխավոր չտարի Հետախուղական բաժանմունքը որպես պետ,
ինչն էլ ուղղակի վկայում է նրա բարձը աստիճանակարգի մասին Հետախու-
զական ծառայության Համաաւոեղությունում, Հրաշալի ւվրոֆեսիոնոաղլ որակի
մասին: Հայկական Հեւուսխուղությունն ւշ խւաւոում էր, է այս առումով Դե-

վոյանցը բազառություն չեր:

578 Տիգրան Դէոյեանց, Կեանքիս դրուագներից, «Հայրենիք» (Բոստոն), 1945, Վ. 2 (247),
Մարտ-Ապրիլ, էջ 85:

55 Հայաստանի Հանրապետության արխիվ (Բոստոն), թիվ 17/ 17 պահ. 12, դ. 3:

580 Տե՛ս Ք. Օ. ԷԼ(օՄՅոո1տնո, ՛Լհօ ւօքսԵնօ օք Ճոոծուռ, ԿօԼ 11, ք. 68, 177-178, 489:

237

5. Օտարերկրյա դործակալների ծավալած Հակածչայկական
դործունեության կասեցումը: Անտոն Մարոկոււռւտիի դործը
(1919 - 1920 թթ.)

Հայաստանի Առաջին Հանըսուլեւռության Հեւուսխուղ ական ծառւայու-
Նախարարների խործրդի նիստի որոչմամբ կատարվում է չուր 40 Հազար
ռուբլու դրամական Հաւոկացում Հեւուսխուղական է Հակածեւուսխուղական
գործի կաղմակերպման Համարչը: Ծառայության կայացման ճանապարծին
կարեոր էր ՀՀ Զինվորական նախարարի 1919 թ. ապրիլի 14-ի Հրամանադի-
Ըը, որուվ| Հիմնականում ավարտվեցին Հեւուսխուղ ական ծառայության ձեւ--
վորման ուղղությամբ ընթացող կազմակերպչական դործընթացները, ն
ստեղծվեց Գլխավոր չտարբի Հետախուզական ու Հակաշետախուզական բա-
ժանմունք, որը, ինչւվեւ նկաւոել է 5. Դեվոյանցը, դառ Նոււղլով «ամէն մեկ
ւվեւոութեւսն ւսչքերն եւ ականջները »՝ «խաղաղ ժամանակ ւվաւորւոււուում է
ւառերաղմի Համար. ուսում նուիրում է ամենւուվղւոիկ մանըւաքաւնուլթեւուքը
տուհալ պետութեան չղային բոլոր դծերը, որպեսզի տապադայ պառերաղմի
պարադային դիւրացնի իր պետութեան ռաղմադիտական ծրադիրների դոր-
ծադրումը»57: Այն ղարձավ քիչ թե չատ ավարտուն կառույց, որի անմիջա-
կան խնդիրներն էին` Հակառակորդի հ տեղանքի մասին փռատերի Հավա-
տվության ՃՇաղորդումը, բրիդաղների շտաբների Հետախուզական աշխա-
տանջի ղեկավարումը, Հետախուզության Համար տրամադրվող դումարների
Հաշվառումը, լրտեսության ղեմ պայքարի կաղմակերպումը "5:

Արխիվային փաստաթղթերն ակնչայտորեն վկայում են Հակառակը. ՀՀ
Հեւտախուղական ծառայությունը ոչ միայն ձգտել է Հայթայթել արժեքավոր
ւոեղեկաւովություն թշնամական ուժերի կողմից Նւսխուսւվւուռ ըւաււով ող ու
ծրադրավորվող սադրանքների մասին, որը նույնպես իչ աշխատանք չեր,
այլե, ինչւվես ուոորն կւոեսնեն ք, ծառայությունը, ձեռք բերելով կարհոր
տեղեկատվություն` որոչակի ջայլեր ել ձեռնարկել` Հակաղղելու ՀՀ նկատ-
ուսկորդի լրտեսների դործունեությունը Հանըաւվեւոությւան ւուսրած քում:

581 ՀԱԱ,Ֆ. Պ-201, ց. 1, գ. 484.թ. 9, Ֆ. Պ - 202, ց. 1,գ. 13,թ. 12.Ֆ. Պ -204, ց. 1, գ. 216,
թ. 1:

582 Տիգրան Դեւոյեանց, Զինուռրական հետախուզութիին եւ հակա-հետախուզութիւն,
«Հայրենիք» (Բոստոն), 1943, Է3 ( 236 ), էջ 91:

585 ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 204, ց. 1, գ. 132, թ. 54 - 55:

238

Վերջաւվլես, Հայկական Հեւուսխուղական ծառայությունների դործու-
աասնկյունից կարհոր է նշել այուլես կոչված, Անտոն Մակոյրոկուտտիի դոր-
ծը: Այսպես, 1919 թ. դեկտեմբերի 19-ին Հենվելով Հայաստանի Հանրա-
պետության Նախարարների խործրդի Հուլիսի 29-ի որոշման ն զինվորական
դերաւոեսչության 1919 թ. Հուլիսի 26-ի Հրամանի վրոր Երռանի ղինվորա-
կան դատարանում լսվեց ավստրիական ծառայության նախկին սպա, տվյալ
պաշին վրացաշպատակ Անտոն Մարոկուտտիի մեղադրանքին վերաբերող
դործը587, որին դաւոում Էին Քրեսկան օրենսգրքի 198, 119 Հոդվածների Հա-
մաձայն: Քաղաքային դումայի չենքում ընթացող այդ դատավարությանը
ներկա են եղել պառլամենտի պատգամավորներ, Հասարակական գործիչներ,
կան այդ անձնավորությունը Հարավալավիայի Հարավային Մտիրիա չրջանի
Ցելի քաղաքի ծնունդ է: Այնուչետն տեղեկանում ենք, որ սույն կարեոր
դատավարության ընթացքում որպես վկաներ Հանդես են եկել Գլխավոր
շտաբի պետի պաշտոնակատար, Հայկական Հետախուզական ծառայության
ղեկավարներից կապիւուսն Վածադն Մուրադյանը, Արտաքին Գործերի Վոււ--
խարարության գլխավոր քարտուղար Հակոբ Տեր-Հակորյանը ե Արտաջին
Գործերի նախարարության քաղաքական բաժնի վարիչ Պ. Յակուլովը»: Իսկ
ամեն ինչ սկսվեց նրանից, որ 1919 թ. դեկտեմբերի 8 -ին Ներքին Գործերի
նախարարության աշխատակիցները բոնեցին Թիֆլիսից եկած մի գաղտնա-
գրված Հեռադիր, որի Հեղինակը Վրաստանում Ադրբեջանի Հանրապետու-
թյան դիվանադիտական ներկայացուցչի տեղակալ Վեջիլովն եր: Նա Հայաս-
տանում Ադրբեջանի դիվանադիտական ներկայացուցչի տեղակալ իր դործ-
ընկերոջից Հախվերդովից, խնդրում եր աջակցել Անտոն Մարոկուտտիին
Երնան մեկնելու: 1919 թ. դեկտեմբերի 5-ի Հեռադրում (ՀՏ 120) ասվում էր
Հեւոն յալը. «Մուռ օրերին Երհան է մեկնում ւավուորիական կաւղիտան Հրե-
Նւսկ: Ցույց ւով եք նրան աջակցություն, եթե Հարկ լինի»556: 1919 թ. դեկ-
տեմբերի 12-ին Թիֆլիսում ՀՀ դիվանադիտական ներկայացուցչին ուղարկ-
ված Հեռաղրում Թ» 202/6.օ) Արուքին Գործերի Նւսխարարը Հայտնելով
ղաքական բաժնի կողմից դաղտնադրվել է Վեջիլովի՝ Հախվերդովին Հասցե-
ադրած Ճեռադիրը, որի Հիման վրա արվել է Համապատասխան կարդա-

584 Տե՛ս նան Գաղտնի փաստաթղթերը: Ադրբեջանի դաւադրական գործունէութիւնից մի
էջ, Եր., Գլխավոր շտաբի տպ., 1920. Է 1, («Ռազմիկի» տպարան, Է 1), էջ 45-46:

58. Տե՛ս ՀԱԱ, Ֆ. Պ - 200, ց. 1, գ. 212, թ. 162:

586 Տե՛ս Նույն տեղում, թ. 175:

239

կալվել է Մարոկուտտին: Միաժամանակ տեղեկացնում եր, որ ձերբակալվածի
էր, որ Անտոն Մարոկուտտիի մուռ Հայտնաբերվել է վրացական անձնադիր,
որբ նշադրվել է Դենիկինի ներկայացուցչի, Թիֆլիսում Հայաստանի դիվա-
նաղիտական ներկայացուցչության ե Ադրբեջանի Հանրապետության թիֆ-
լիսյան ներկայացուցչության կողմից: Հեռադրում ՀՀ Արտաջին Գործերի
նախարարը խնդրում եր դաղտնադրված Հեռադրի պատճենը հ դործի
Հանդամանքները ներկայացնող մյուս փաստաթղթերը կոնֆիդենցիալ կեր-
պով` խործրդապածչորեն Հաղորդել զնդապետ Վ. Հասկելին մատնանչելով,
որ չնայած կայացած ՀՇամաձայնությանը` Ադրբեջանը ղեռ չարունակում է
չարունակում Է վարել ոչ անկեղծ քաղաքականություն Մեղադրյալի Հար-
ցաքննությունը հ պաշտոնական դատաքննության Հրապարակային դործ-
ընթացը պարզեցին մի չարջ Հետաքրքիր մանրամասներ, որոնք էլ Հնարա-
վորություն տվեցին Հայկական Հետախուղությանը այդ խճճված օրերին
գլուխ Հանել ստեղծված իրավիճակից, պարզել աշխարծաքաղաքական տվյալ
միջավայրում որոշ անձայւո ուժերի դործողությունները, ինչ-ինչ Հակա-
ֆայլեր ձեռնարկել: Դատարանի նախադածչի Հարցին, թե արդյո՞ք ինքն իրեն
մեղավոր ճանաչում է, թե ոչ, մեղադրյալը տալիս Է բացասական պատաս-
խան: Այնուչետն դատարանը Հետնողականորեն փորձում է պարզել, թե
մեղադրյալը կոնկրետ ում մոտ է ցանկացել Հյուրընկալվել՝ ձեռնարկելով
իր ուղեորությունը Թավրիզ: Մեղադրյալը պատախանում է, որ ինքը
որն ավստրիաշպատակ եր ն 10 տարուց ավելի ապրել էր Թավրիզում, որի
Հետ ինքը ծանոթացել եր դեռ այն ժամանակ, երբ այնտեղ թուրջերն եին,
Հյուրընկալվելով 4 օր: Այս կապակցությամբ մեղադրյալին ուղղված Հար-
յության մեջ ե եղել Կովկասյան Հրաձգային դնղերից մեկում հ տեղյակ է,
որ այդ պաճշին դերմանական բոլոր լրտեսները փախել էին: Սակայն կապի-
րի ցուցակները, որոնց մեջ էին նան ինժեներ Էկարտի ն գերմանական
ներկայացուցչություն, որոնց աշխատակիցների Հետ մոտ Հարարերու-

587 Տե՛ս Նույն տեղում, Ֆ. Պ - 276, ց. 1, գ.196, թ. 91, 95, 96, 97:
240

թյունների մեջ եր: Ըստ Մուրադյանի Հենց այդտեղ ել ծանոթացել է Էլ-
մանի կնոջ Հետ, որից ել Հավաստի տեղեկություններ Է ստացել, որ Էկարտը
բոկումուռին, ժխտում է այսչափ կարեոր վկայի փաստարկները մերկասլա-
րանոց պնդելով, որ ինքը տեղյակ չի եղել, թե երբեիցե իրեն Էկարտր ասած
լինի, որ ինքը լրտես է, ընդշակառակը, նա ասել է, որ ինջը 10 տարուց
յանից Հետո ելույթով Հանդես է դալիս վկա Հակոր Տեր-Հակորյանը, որը
դատարանին տեղեկություն է տալիս Թավրիզում ապրած իր վեց տարիների
որ զերմանական Հյուպատոսի ձերբակալությունից ե աքսորից Հետո Էկար-
կած աւով ածում Հորիզոնում չե եղել: Տեր-Հակորբյանը ւոեղեկացնում է, որ
թուրքերի գալով Էկարտր նորից Հայտնվում է: Իր ելույթի վերջնամասում
Հ. Տեր-Հակորյանը Հայտնում է, որ Թավրիզում Էկարտին դիտեին որպես
տին դարձյալ սկսում է Հերքել իրեն ներկայացված մեղաղրանքը` պնղելով,
որ ինքը Թավրիզ Ե ուղռորվել առետրական նպատակներով, իր Հետ տանե-
լով անճրաժեչտ փաստաթղթեր: Սակայն Մարոկուտտին չժխտեց, որ Նախի-
ջն անի վրայով Պարսկառումն մեկնելու մւուսդրությունը իրականացնելու
Համար ինքը դիմել է ադրբեջանական դիվանադիտական ներկայացուցչութ-
յանը` աջակցության խնդրանքով: Մարոկուտտին արդարանալով նան անա-
պացույց պնդում է, որ ինքը տեղյակ չի եղել Խալիլ-բեյի ռազմական դոր-
ծողություններին (նկոռոի ունի դրանց Հակածսյկական ուղղվածությունը -
Վ. Վ): Մարոկուտտին իր մուտ Հայտնաբերված տեղադրական ֆարտեղների
կաւակցությամբ պնդում է, որ դրանք պարղդապես աշխարծադրական բնույ-
րել է ւռեղանքում կողւմնորոչվելու նկաւուսւումներուլ558: Հ. Տեր-Հակորբյա-
նից Հետո կըրկին ելույթով Հանդես է զալիս կապիտան Վ. Մուրադյանը:
Վերջինս ընդգծում է, որ իրեն` որւվես «կոնտրուսղվեդկայի» ւվեւոի, Հա-
վաստի Հայտնի է, որ Ադրբեջանը բազմիցս Նախիջնան է ուղարկել իր Հրա-
Հանդիչներին, տեղական մաշմեդական բնակչության կազմակերման Հա-
մար` ծախելով Յ միլիոն ռուբլի, Հեւոնհ աբար, ժխտելով Ա. Մարոկոււսուռիի
այն ստաճոդ փաստարկը, որ ինքը տեղյակ չեր, թե ինչ Ե կատարվում Նա-
խիջնանում, որի տարածքով ինքր պետք ե անցներ Պարակաստան, ով է

588 Տե՛ս նույն տեղում, թ. 163-165:
241

նկաւում աքը:

դրանքից: Վերջին խոսքում ԱՀոռոն Մարոկուսուռին Համառորեն ւվնդում է,
որ ինքն ընկել Է Ադրբեջանի քաղաքական խարդավանքների ցանցի մեչ, Լ.
եթե ինջը ցանկանար զբաղվել այդպիսի դործերով ( լրտեսական - Վ. Վ. ),
րի: Ս. Մարոկուսուռին ւվնդում էր, որ ինքը Թիֆլիսում դւոնվող ավսւորիա-
խություն, որւվես կադրային ուլա մտնւսցել է Վրաուումնումբ ղբաղվել ւոն ւո-
րական դործերով ն ընդդեմ Հայաոունի ոչինչ չե ունեցել լ չունի: Խնդ-
ւոեղ Կեր, որոնք անձերքելիորեն ւաւվացուցում Էին նրա մեղուսկցությունը:
Այդ ւաուուսժղթերի թվում որոշակի Հեւոաքրջրություն Էին ներկայացնում`
մւոյւսն Պարսկաուուսնին, Կովկասին լ Թուրքեսոանին, Հայառուսնին վերա-
կոււուռիի ձեռքին, նրա կարծիքով, մենեին ել ւկաւուսծ ականություն չեր:50:
ԱՀոռոն Մարոկուսւռիի մուռ եղած մյուս սւաւուսթղթերը` Նամակները լ Հե-
կայությունը իր մուռ Մարոկոււուռին բազասորեց նրանով, որ ինքը որւվես

589 Տե՛ս նույն տեղում, թ. 131, 165, 167:
550 Տե՛ս նույն տեղում, թ. 172:

242.

այն ւռեղանքի նկաւուաքբ, որու| ւվեւուք է ւնչցներ:1, ինչն, իՀարկե, դաւոււ--
կանովին Հասցեադրված նամակները, Հեղինակը` Դրեյեր անունով ոմն մեկն
ղուլյանի միջոցով ւիորձում է օդտւսկար լինել Ա. Մարոկուտւռին լ ւղ աւոել
խնդրում էր սույն նՆւաքակով ներկայացած Ա. Մարոկոււսուռիին Հյուրընկա-
չումը, բուռ որի ԱՀոռոն Մարոկոււսուռին մեղադրվում էր նրանում, որ 1919
աւվացուցվում է Հայասոանի Հանբըսուլլեւռությունում Ադրբեջանի դիվանա-
կան կում նշվում էր, որ յդ Նւվաաուսկով ԱՊւոն Մարոկուսուռին իր ձեռ-
գտնվող Խալիլ-բեյի չտար ուղեորվի, Հենց այդ պածին էլ կալանվել Ե միլի-
ցիայի ռեզերվի աշխատակիցների կողմից, ինչը նախատեսված է քրեական
րանը երկարու. խործրդակցությունից Հեւոո չի ւսրդարաայ նում Ա. Մարո-
Հատուկ աւո յանը բույ դաւուսկան նիուռում դեներալ-մայոր Խորուանասկու

5591 Տե՛ս նույն տեղում:
552 Տե՛ս նույն տեղում, թ. 1 հակ.:
553 Տե՛ս նույն տեղում, թ. 173:

243

կային 5-րդ դնղի փոխգնդապետ Ամբարդանովի, Երռանյան ինժեներական
գումարտակի փոխգնդապետ Կեդամովի, Երեւանի պածակային գումարտակի
շշտաբս-կապիտաններ Տեր-Օդանեղովի լ Բուոնուսուղյանի, Գլիոռվոր դա-
տավորի օդնական պրապորչչիկ Լազարեի հ զինվորական ժամանակի չի-
նովնիկի քարտուղարի օղնական Տեր-Աբրամովի, լսելով ավստրիական ծա-
ռայության նախկին ուղա, տվյալ պլածին վրացաչապլատակ (32 տարեկան) Ան-
տոն Անտոնի Մարոկոււտւոիի դործը՝ վերջինիս ճանաչեց մեղավոր ընդդեմ
Հայաստանի` Հակառուսկորդի ձեո Նւսըկած դործողություններին Նւվաււոելու
ե օժանդակելու մեջ, Հետնաբար Հենվելով Քրեական օրենսդրքի 108 ն 119
Հոդվածների վրա որոչեց` 1) մեղադրյալ, ավստրիական ծառայության նախ-
կին սպա Անտոն Մարոկուտտիին զրկել բոլոր իրավունքներից հ ուղարկել
տաժանակիր աշխատանքների 15 տարի ժամանակով, 2) դատական ծախսերը
փոխծաւռուցել մեղադրյալի ունեցվածջի Հաշվին, վերջինիս անվճարունա-
կության ղեպջում` դանձարանի Հաշվին: Սույն դատավճիոր վավերացվեց
Հայաստանի Հանրապետության զորքերի գլխավոր Հրամանատարի կողմից:
Մեղադրյալ Մարոկուտտին դրանից անմիջապես Հետո ներման խնդրանքով
դիմեց Հայաստանի պառլամենտին: Մեղադրական բանաձեի բնօրինակի
կու, փոխդնդապետ Ամբարդանովի հ. Կեդամովի, չտաբրս-կապիտաններ Տեր-
Օդանեղովի լ Բուոնուսուղյանի սւոորադրություններըտ97:

ուղղված Թիֆլիսում Հայաստանի դիվանագիտական Հավատարմատար Էնոն
Եվանդուլյանի 1919 թ. դեկտեմբերի 20-ի Հեռադրից ք 280): Լ. Եվանդուլ-
յանը նչում է, որ դեկւեւբերի 19-ին ւվարւկական Հյոււվաւռուության թարգ-
Ավստրիայի լրտեսության մեջ մեղադրվող Ավատրիայի նախկին Հպատակ է.
ապա, տվյալ պաշին Վրաստանի Հպատակ քաղաքացի Ա. Մարոկուտտիին:
Հեռադրում Լ. Եվանդուլյանը Հայտնում էր, որ խնդրարկուների Հայւուսրա-
Թավրիզ քաղաք Երհանի վրայով, որտեղից մտաղիր է եղել չարժիչով (ավ-
կասկածանքի պատճառով ձերբակալվել Է ն պաշվում է կալանքի տակ՝ չա-
ե Վոդեցկան իրեն խնդրել են ամեն միջոց ձեռնարկել Մարոկուտտիին

554 Տե՛ս նույն տեղում, թ. 170, 174:
244

բին ւոեղեկացնում էր, որ նույն օըը իր մուռ եղել է վրացական ծառայութ-
ուլն շածսդրգոված Մարոկոււսուռիի խնդրում - Վ. Վ.), որը նույնւվես դի-
Հատուկ ծաուսյությունում ւոեղ յակ չէին իրենց Հպաւումլ աղաք այու մւու-
դրությունների մաին - Վ. Վ.): Ելնելով յդ ամենից՝ Լ. Եվանդուլյանը
պետք է վարվել Դրեյերի ե այլոց միջնորդադրերի Հետ, թե ինչում է մեղա-
դրվում Մարոկոււուռին, ընդ որում Հարկ եղած ձեով մւաոնանչել ով մեղա-
ինչ միջոցներ են ձեռնարկվել մեղադրյալի նկատմամբ Հետաքննությունից
լ դաւուսրանից խուսափելու ւոումով: Հեռադրի վերջնամասում լ. Եվան-
րարությունը որպես Վրասոանի Հպառուսկի` Մարոկոււուռիի ձերբակալու-
թյան առիթով Հարցւաաւվնդում կաւռարիտ:5: Կ ես մի փոքը փաաւոււթուղթ, ո-
վոր ֆարտուղարի Հասցեով ուղարկվում է ԱՊոռոն Մարոկուսուռիի դործի կա-
"ը Խորոմանակու սւոորւդրությունը, որու| լ վերջինը ւռեղեկաց նում էր
Նախարարության Հաւլեով596: Որոլես Հեւոդրություն նչենք, որ դեկտեմբերի
ւուսըմոււուսը լ. Եվանդուլյանին ուղղված Հեռադրումբ ի ւվաւուսախւսն վեր-
ֆինիո կողմից Երեան ւոււսք ված Իր 280 Հեուսդրի, ւավում էր, որ Մարո-

555 Տե՛ս նույն տեղում, թ. 177:
596 Տե՛ս նույն տեղում, թ. 176:

245

վրա էլ ՀՀ Զինվորական դատարանը նրան դեկտեմբերի 19-ին դատապարտել
է 15 տարվա տաժանակիր աշխատանքների, որից Հետո Մարոկուտտին դիմել
է ՀՀ պառլամենտին խնդրադրով»ը Դեկտեմբերի 24-ին ՀՀ Արտաջին
Գործերի նախարարը Թիֆլիսում Հայաստանի դիվանագիտական ներկայա-
ցուցչին ուղարկելով Մարոկուտտիի գործի Հետ կապված մի փաթեթ դգրա-
գրություն` վերջինից խնդրեց կազմակերպել դրա Հնարավորինս ամբողջա-
կան Հրապարակումը թիֆլիսյան ռուսական ն Հայկական թերթերում": Այս
դատավարության Հետ կապված` Հարկ Ե չել օդտաչատ այն դործունհու-
թյունը, որ իրականացրել են Հայկական Հեւուսխուղ ական ծառայություննե-
ըը՝ Ներքին Գործերի մարմինների Հեւ Համադործակցելով ն մերկացնելով
Հակաչայկական դործողություններում: Սակայն կարեորը միայն ղա չե, այլ
լ այն, որ Հաւոուլկ ծառայությունները, որոնք իրենց չինայելով մինչն
վերջ ծառայեցին Հայրենիքին ամեն ինչ անելով թշնամական դործակալնե-
բին մերկացնելու է դաղ տնաղերծելու ուղղությամբ, որը ճնչող ւուվասվորու-
թյուն է թողնում ադրբեջանցիների վրա, որի կապակցությամբ Երեանում
Ադրբեջանի դիվանագիտական Հավատարմատարի պաշտոնակատար Միրբա-
կադիր Հեռադիրը Հայերի կողմից բացւած ե: Աւստրիացի սպան ձերբակալ-
ւած ե: Երեկ Հաղորդեցին, որ Զինվորական դատարանը նրան դատապարտել
Է 15 տարւայ տաժանակիր աշխատանքների: Անչշրաժեչտ է, որ Վեջիլովը
պարզե, թե Հայերին ինչպես Ե յաջողւել ծածկադիրը բանալ ե ուղարկել մեղ
մօտ ծածկագիր: Խատիսովը այդ մասին յայտնել եր Հախվերդովին, բայց նա,
ինչպես երեում է, մոռացել Ե Թիֆլիսում Վեքիլովին նախազգուշացնել,
ընդծակառակը, Հենց ինքը նոյն ծածկադրով Հեռագիր ե խփել Երնան»"":
Այդուծանդերձ, Հայկական Հեւուսխուղական ծառայության դործունե-
ության այս չափազանց Հետաթրջիր եր` կապված Հայաստանի Հանրապե-
լոտեսների մերկացման ու կանխարդելիչ քայլերի Հետ, ունեցավ դրամատիկ
չարունակություն: Այուվես, ՀՀ Արտաքին Գործերի Նախարարության ընդ-
Հանուր քարտուղարի 1920 թ. մարի 13-ի դրությունից ք 1508, 1509,
1510)` ուղղված Հայաաունի պառլամենտի օրենսդըական-վարչական Հանձ-
Անդրկովկասում դանվող բրիտանական Հետախուղական բաժնին, որն իր
դործակալ կապիտան Կուրդին (ավելի ճիչտ՝ Գ. Կուրտ) մի փաստաթղթով

557 Տե՛ս նույն տեղում, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 357, մաս 11, թ. 70:
598 Տե՛ս նույն տեղում, թ. 79:

525 Գաղտնի փաստաթղթերը. Ադրբէջանի դաւադրական գործունէութիւնից մի էջ, էջ 47-
48:

246

արտաչայտում, որ իբբ Կուրտի մոտի փաստաթղթերով անչշերքելիորեն Հաս-
ւուսուվ|ում է, որ Թիֆլիսում Աւոոն Մարոլկոււուռիի՝ վրացական Հեւուսխուղա-
կան ծառայության ներկայացուցչի ն Թիֆլիսում Ադրբեջանի դիվանադի-
լուց 2 չաբաթ առաջ կայացել է դաղտնի խործրդակցություն, որտեղ ել
որոչվել եր վերոչիչյալ լրտեսին ուղարկել Հայաստան հ Նախիջնան՝ որո-
չակի լբտեսական-Շետախուզական նպատակով: Սակայն, ըստ ՀՀ Արտաքին
Գործերի նախարարության ընդչանուր ջարտուղարի, Գ. Կուրտը բավարար-
վում է միայն նախարարության կաբինետում Հայկական բանակի կապիտան
Խնձորյանի ներկայությամբ իր ձեռքի տակ առկա փաստաթուղթը կարդալով
ե Հրաժարվել է կատարել Խնձորյանի խնդրանքը` այն Հանձնել իրենց` Մա-
ըոկոււուռիի դործին կլելու Համար: Սակայն Կուրտը Հրաժարվում է բավա-
բարել այդ խնդրանքը, ասելով, որ ինջն իր պետից նման Հրաման չի ատա-
վություն չեին տվել այդ կարեոր փաստաթուղթը Հանձնել Հայաստանի կա-
ոււսվարությանը 600: Եվ ը ուռ երեույթին դուցե Հենց այն ւկաւոճաուով, որ
Սույն փաստաթուղթը նես ուղարկվում է Արդարադատության նախարարին,
որտեղ կուտակվում է 18 թերթից բաղկացած դրադրություն Անտոն Մարո-
կուտտտիի մասին, այդ թվում վերջինիս նամակը` ուղղված Հայտատանի կա-
ուավարությանը` ներում շնորչելու խնդրանքով:01: Ավելացնենք, որ դրան
Հաջորդում է Նախարարների խորՀրդի ւռեսուչի 1920 թ. նոյեմբերի 24-ի
դրությունը ք 3909)՝ ուղղված Հայատումնի Հանըւավեւոության Արդա-
րբաղատության նախարարությանը` կապված Երեանի Կենտրոնական բանտի
բանտարկյալ Անտոն Մարոկուտտիի խնդրի Հետ, որի վրա կա Համապա-
տասխան մակագրություն, բատ որի Հրաշանգ էր տրվում վարվել նրա Հետ
ըստ Հարկի, որն էլ կառավարությունում ստացվում է նոյեմբերի 25-ին:2:
Գործն այսքանով կարճվում է, ն Հայաստանի իշխանությունները բավակա-
նին մարդասիրական վերաբերմունք են դըսեորում ԱՊուոոն Մարոկոււսուռիի
նկատմամբ, որի մեղքն ապացուցված էր, իսկ ներկայացված մեղադրանքը՝
Հիմնավորված: 1920 թ. նոյեմբերի 26-ին այս մասին զեկուցվում է նան Ար-
տաքին Գործերի նախարարին, որից եզրակացնում ենք, որ դործին ընթացք
եր տրվել` Հօդուտ Ա. Մարոկուտտիի: Ի վերջո, երկար, սակայն ոչ տանչալից
վերլուծությունից Հեւոո Հայատումնի իշխանությունները խորաւվես Հա-

6060 ՀԱԱ, Ֆ. Պ - 200, ց. 1, գ. 216, թ. 50, 51, 52. 56:
601 Տե՛ս նույն տեղում, թ. 56-57, 64-65:
602 Տե՛ս նույն տեղում:

247

կան դործողությունների ակնձայւո իրողության մեջ Հօդոււո Ադրբեջանի է
Վրառոանի ջայջայիչ Հեւուսխուղ ական-լըւոեուսկան դործունեության, այ-
խործրդին ուղղված 1920 թ. նոյեմբերի 2-ի դրությունից ՌՔ 6740), որում
կալի նշանակությունը, լ բուռ այդմ Մարոկոււսուռիի բանւոում մնււվը այլես
անձրաժեչւոություն չէ, ուււոի լ աոււսջ արկում էր վերջինիս ներում շնոր-
Հել` ւքսորելով Հայառուանի Հանըսալեւռության սած մաններից դուրած03:
ենք, որ ԱՀոռոն Մարոկումւռին աղ աւով ած է բանւոից, է կառավարության
որոշմամբ նրան ես Հանձնվել երկու ծրարծ04: Որպես Հետդրություն ւվե-
աղ աքագլուխ Արչոաղլույս Առովածաորյանի կարդադրությամբ, որը ժամ ւա--
Կում Եվրուվլոած05:

այուլես կոչված, Իվան Տարականովի դործը, որը Մարոկոււսուռիի դլործի Հեւո
Հակաոււսկորդի ջայքայիչ լրտեսական դործունեութժյան կասեցման ուղղութ-
յամբ: Այուվես, 1920 թ. մարւոի 4-ին, Մարոկոււսուռիի դործին ղուղածեռ,
Երեանի աղաք ային ինքնավարության դաձլիճում ւռեղի ունեցավ Ռուսւաա-
ցի, Հայաստանի Հանրապետության զինվորական գլխավոր Հայթայթիչ դրա-
սենյակի նախկին վարիչ Իվան Ալեքսենիչ Տարականովի (կամ Տարականո-

603 Տե՛ս նույն տեղում, թ. 113:

604 Տե՛ս նույն տեղում, թ. 114 հակ., 115:

605 Մ. Վրացեան, Կեանքի ուղիներով, Դէպքեր. Դէմքեր. Ապրումներ. Զ. հատոր, Պէյրութ,
տպ. «Համազգային», 1967, էջ 210-211:

248

վիչի) դատըօո: Տարականովը մեղադրվեց դավաճանության ն զինվորական
մակ` դրված թիֆլիսաբնակ սերբուչի տիկին Իովանովիչի կողմից: Հարցա-
մակր Իովանովիչից ստացել է Դրեյեր եղբայրների միջոցով, որոնցից մեկը
պաշտոնավարում էր Թիֆլիսի պարսից լխավոր Հյուպատոսարանում է.
աջակցություն էր լույ ւովել վերջինիս` Երռան լ Պաարսկաուումն ուղեորու-
թյան ժամանւսկ:07:

պարզվում է, որ Իվան Տարականովը չատ մտերիմ Շարաբերություններ է
յերը աջակցել է Ա. Մարոկուտիին՝ մասնակցելով Թիֆլիսում մի ինչ-որ
դաղտնի խործրդակցության: 5:

ներկայացված մեղադրանքը, սակայն գործի կապակցությամբ որպես վկաներ
Հանդես եկած զինվորական Հայթայթիչ վարչության պետը, նրա օդնականը
ե աշխատակիցները, գրասենյակի վարիչը ն մի չարք այլ անձինք նշելով, որ
Տարականովը ուժեղ կամքի տեր, ճչտապած պաշտոնյա է եղել, միաժամանակ
պնդում են, որ գաղտնի ծածկադրերի բանալին, անչուշո, մշտապես եղել է
Հայթայթիչ վարչության պետի օղնականի մոտ, այսինքն` այն Հաճախ
գործածվել ե Տարականովի կողմից: Գործի կապակցությամբ արվում է նան
մասնադիտական եզրակացություն, որը լիովին Հերքում ե Տարականովի ան-
մեղսակցությունը կատարված Հանցանքում, ինչի Համար Հրապարակվում
են մի չարք դաղտնի Հեռադրեր""': Մեղադրյալը ժխտելով, որ ճանաչում է
Ա. Մարոկոււուռիին, դրա Հեւո մեկտեղ չի Հերքում ւոիկին Իովանովիչի, Դրե-
յեր եղբայրների ն Մեյերի Հետ իր ծանոթ լինելու Հանդամանքը՝ ասելով, որ
իբըբ Թե ինքը նրանց Հետ ոչ մի ընդշանուր բան չունի, որ իր մուռ դտնված
ծածկադրերը ե նրանց կանոնները ինքն արտադրել է, որպեսզի, իբբ թե

606«Ցառաջ», 9 մարտի, 1920, Վ52:
607 Տե՛ս նույն տեղում:
608 Տե՛ս նույն տեղում:
605 Տե՛ս նույն տեղում:

249

ավելի լավ ուսումնասիրի դրանք` իր Համար դեռես ոչ պարղ, անծանոթ այդ
ծածկադրերը "":

Վեր ի վերջո, դատախաղը ի մի բերելով ձեռքի տակ եղած բոլոր փաս-
տերը, Հենվելով առկա նամակների, դաղտնի Հեռադրերի հ վկաների ցուց-
մունքների վրա դտնում է, որ Իվան Տարականովը, Դրեյեր եղբայրները,
տանտեր Մեյերը ն տիկին Իռվանովիչը ունեցել են մի ընդծանուր կապ`
նրա կառավարության դեմ, . որ Հենց դրա Համար էլ Տարականովը գաղտնի
դրել է է ուսում նասիրել` որոշակի Հանցավոր դործունեության չաճերից
ելնելովշ ո: Այդ ամենից ելնելով դատախազը հզրաշանդում է, որ Տարա-
կանովին որպես Հայրենիջի դավաճանի հ. ռազմական դաղտնիքները թշնա-
ծով ու ենթարկել Համմոաղաւոււախաւն դառուսվճուիծ12:

Մեղադրյալ Տարականովի պաշտպան իրավաբան Նաջարյանը աշխա-
տում է ապացուցել, որ վերջինս որեե կապ չունի ոչ Մարոկուտտիի, ոչ
Դրեյերի, ե ոչ ել Մեյերի Հետ, որ նա ընդամենը մտերմական-աիրային կառլ
է ունեցել տիկին Իովանովիչի Հետ, նրան ֆինանսական օժանդակություն է
ցույց տվել: Միաժամանակ դատապաշտպանը մեղադրյալի մոտ գտնված
ծածկադրերի Հետ կառսլված` մերկապարանոց պնդում է, որ իբը Տարականովը
դրանջ արտադրել է` ավելի լավ ուսումնասիրելու նպատակով: Դրանից էլ
ելնելով նա դատավորներին խնդրում ե Տարականովի նկատմամբ կայացնել
արդարացնող դատավճիու՞»:

Վերջապես, մեղադրյալը նս Հանդես է դալիս ելույթով. փորձում է բա-
ցաւորել, թե ինչպես Ե ինքը ընդունվել Հայկական պետական ծառայության:
Այդ կապակցությամբ նա Հայտնում է, որ մինչ այդ ծառայել է ռուսական
բանակում, սակայն բոլչհիկյան չարժումների Հետ կապված` չկամենալով
ուժերը ներածին չափով ծառայել Հայաստանի Հանրապետությանը, որ ինքը
Հետեաբար չեր կարող ոազմական գաղտնիքները դավադրաբար Հայտնել
թշնամունծ17: Այս մենը ոչ մի վճոռորոչ դեր չեն կաւուսրում, լ դաւուսրանի
դատավճռով Իվան Տարականովը ճանաչվում է Հանցավոր հ, դատապարտ-

60 Տե՛ս նույն տեղում:
6011 Տե՛ս նույն տեղում:
62 Տե՛ս նույն տեղում:
633 Տե՛ս նույն տեղում:
6/4 Տե՛ս նույն տեղում:

250

բից, կոչումից ն ստացվածջների ց":

Հարկ է, սակայն, այս կաւլակցությամբ անդրադառ ող այս խիուռ ուշւա-
դործի Հեւուսդւս ընթացքը յլ սզենարու| է սկսում ղզարդանուլ, նոր բովան-
դակություն ձեռք բերում: Այդ գործի կապակցությամբ խործրդային իչ-
խանության Հաուուսւում ան ւվաած ի՞ն սոեղծված, ւյուվես կոչված, ՀԽՍՀ Կեզւո-
րոնական լիկվիղացիոն-Հետաքննչական Հանձնաժողովի 1921 թ. Հունվարի
12-ի եղրակացությունից Հայւոնի է դառ՛ նում, որ այս վերաքննւմոաւն ոչ են-
քակա դործը, այդուճանդերձ, ւիորձ է արվել ւուսնել ւյլ ուղղությամբ, է
կանովի գործերի ապօրինի վերանայման կողմնակիցներոճ: Սակայն աշա թե
ինչ է ւյնուծեւո ւվաարղ վում. Հայառուանի նկաւումւքբ Հեւուսխուղ ական- ք ւսյ-
մից ւորված Համ մաղաւոււախան Հրածանդի Համաձայն անձրաժեչւո էր կալան-
թույլտվությունը լ կարդգադրադիրը սուսնաղում Բ Ւսկ ւմմենակարհորը, որ
ւվարղ վում է դլործի Հանգամանքների վերլուծությունից, դո այն է, որ Հա-
մաձայն ՀԽՍՀ Կենտրոնական լիկվիդացիոն-Հետաքննչական Հանձնաժո-
ղովի Հունվարի 18-ի դիմումադըի՝ ուղղված Հայաւումնի կառավարությանը,
դաւոության ժողկու, աղ դությամբ թուրք Սուլեյման Նուրիի լ փոխժողկու
Զուբարյանի կարդադրության Համաձւյնծ18, ինչը վկայում է որոշակի դիտա-

65 Տե՛ս նույն տեղում:

66 Տեղս ՀԱԱ, Ֆ. Պ- 113, ց.3. գ. 3. թ. 78:
617 Տե՛ս նույն տեղում, թ. 79:

08 Տե՛ս Նույն տեղում, թ. 76:

251

Համար որւվես ջողածածկույթժ ծառայում էր ւվրոլեւուսրական ինտերնացիո-
Նւղիզմի դաղ աւիարադրույթը, որը Հմւոորեն օդտադործ վում էր՝ սքողելու
աղ դամիջ յան Հարաբերություններում ւուկա ողջ բարդույթը ն Հայւոնի
ւուսրած ք ային-ք աղաք ական, դաղաւիարախոսասկան Հակաւսությունները Հա-
յաււուսնի ն Ադըրբեջանի միջն` անկախ ղանաղան Հ«իզմերից» ու սոցիա-
լական կողմնորոչումներից ն աղաք սկան-կառ վարման Համակարդի կա-
ռուցվածքի ըուորության նկաւումուքբ այս կամ ւյն Հակվածությունից:

Սրանք ուշագրավ փաաւուսժղթեր են, որ անձերքելիորեն ւաւվաացույցում
են, որ չնայած Հայ ժողովրդի լ Հայասոանի Հանրառվլեւոության ծննդի, դո-
յության ծանը ու անւուսնելի պայմաններին, 1918-1920 թվականներին որո-
չակի ջայլեր են սրվել ոչ միայն կաղ մակերւվելու Հատուկ ծառայություն-
ներ՝ Հեւուխուղություն ն Հակածեւուսխուղություն, որոնք ւսշ խււռել, Հա-
մառորեն ձղւռել են կայանալ լ ծավալել օդսուշ ուսո դործունեություն՝ կան-
խարդելելով Հայառուանի Հանրառլեւոության նկաւումնաւքը. դավ ադրական-
լրտեսական ն Հակաձ յկական դործողությունները, վնաաաղերծելով ն
ձերբակալելով Հանրըււվեւոության ւուսը ածք ներխուժած դավադրական ւուսը-
րերին, Վււե դիմելով ւվւուոււախուսն Հակաքայլերի, ու վերջին Հաշվով|` առլա-
Հովելուվ| Հայասոանի աղ դային-ւվեւուսկան անվւունդությունը:

252.

6. Հետախուղական ե Հակածետախուղական բաժանմունքի
դործունեությունը թշնամական դործակալների

ներթափանցումը ՀՀ տարածք կանխարդելելու ուղղությամբ

վկայում են, որ Հայկական Հեւուսխուղ ական շրջաններում ոչ վւուո ւվւուո կե-
րացումներ ունեին թուրքական ուսղ մււք աղ աք ական Նւսխուաւվաուորւաւռոութ-
յունների մասին, լ չէին կորցրել զգուչավորությունը Հնարավոր անակնկալ
րոնցից ակնձայւո է դառ Կում, որ ուսղ մական նախոսըասրությունը իր ուժերի
լրտեսների Հայտնաբերման ուղղությամբ: Այուվես, Թիֆլիսում Հայասոանի
դիվանադիւուսկան Հավաւուըմնաւուսրի խործրդական Մ. Թումանովի ԼՄ. Թու-
ղզարկու բաժանմունքի՝ Հակածեւուսխուղ ական բաժանմունքի ւվեւոի օգնա-
ըը ւշ խաւոում էր ՀՀ Արդարադատության նՆախոսըարությունում: Թումանո-
չության ւորամադրության ւուսկ Հայւոնվեցին ւիւաււոեր, որոնք ւաւվացույցում
ֆին Գործերի նախարարությանը` Հսկողություն սած մանելու վերֆինիս
րարներին՝ ի գիտություն, ինչի մասին մենք տեղեկանում ենք փաստաթղ-

1919 թ. Հունիսի 2-ին Գլխավոր չտաբի պետ գնդապետ Զինկեիչի ն
Հեւուսխուղ ական բաժնի ւլեւո Շնեուրի սւոորւադրությաւմքը դրություն է ու-

65 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 155, թ. 2:
253

1919 թ. Հունիսի 8-ի Հեւուսխուղական ամւիուիադրի ւուսկ սւռորադրած
Խորասանի մուռակայքում (Արդոսի մուո), ուր նրանք կոււուսկել Էին մւսրւոււ-
րի մասին Հույների ն Հայերի նկատմամբ, Հատկապես ներքին նածչանդնե-
րում: Շնեուրը սույն Հեւուսխուղ ական ամւիուիադրում նչում էր զինվորների
ուլաների Հակաձ այկական ֆարողչությունը Հայասունի դեւ621:

Հայաստանի զորքերին ուղղված 1919 թ. Հունիսի 14-ի Հրամանում դե-
վում էր, որ Էջմիածնի դավ առի դյուղերում բնակչության շրջանում Հայւո-
կալներին թաքցնող գյուղերին ենթարկել էկզեկուցիայի, իսկ այն տների
բնակիչներին, որոնցում կապրեն այդպիսիք, գյուղից վոնդել: Հրամանի
դավառական վարչակաղ մի նծ22:
դրությունում դեներալ-լեյւոենանւո Սիլիկյանը Հաղորդում է, որ ուուսց ված
յան մւոնելու Հայասւուսնում, օրինակ, բուֆեւուսպանձներ երկաթուղում է
թե կա: արդյոք այդպիսի անձնւաավորություններ, որոնք պանկություն են

620 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 155, թ. 53:
621 Նույն տեղում, թ. 22:

622 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 204, ց. 1, գ. 129, թ. 10:
623 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 201, ց. 1, գ. 167, թ. 147:

254

սում Հանդիուո է, ինչւվես Վե Հայտնում, որ Ադուլիսի կոմիսարը Հաւուու-
ֆարողելով չընդունել Հայառուանի Հանբըսոլեւռության իշխանությունը է
աւլուումքը ել 627:

Մեկ այլ փաստաթղթում ՀՀ զորքերի Գլխավոր չտարի Հետախուղական
ե Հակածչեւոախուղ ական բաժանմունքի ւեւ ՎաՀաղգն Մուրադյանը ե Կրւս
օգնական Տիգրան Դեվոյանքը ՀՀ իչխանությունների, նե մասնավորւաես
(Հ. 901511), որն արդեն մարտի 25-ին դտնվում էր ՆԳՆ Վարչության է.
Միլիցիայի բաժանմունքում, Հեւոււխուղության ուվաները Հայտնում էին, որ
մինչ, այդ սաշր լրտեսության հ. Հակառակորդին աջակցության մեջ մեղա-
րբ, ուստի ելնելով դրանից, ՆԳՆ նախարարից խնդրում ծին վարչակարդի
բոլոր ատտիճանավորներին կարդադրություն անել բոլոր գործերը, ինչպես
նան լրտեսության ե Հակառակորդին աջակցելու մեջ մեղադրվող ն կասկած-
Քին»: Այսինքն, այստեղ ակնչայտ երեում է Հետախուզական ծառայութ-
մեկ այլ ուժային կառույցի ՆԳՆ ներկայացուցիչների Հետ: Հաշվի առնելով
գործի կարհորությունը, ՆԳՆ նախարարը գործի վրա մակադրություն է ա-
կադրումով էլ կարգադրում Ե իր մոտ Հրավիրել կապիտան Վ. Մուրադյա-
նին: ԻՒ վերջո, սկզբունքային Համաձայնությունը կայւվում է, է ՆԳՆ -
նախարարը կարդադրում է առավել չաշադրդոված կողմին` Հետախուզական
Հետ կասլված բոլոր դործերը ":

1918 -1920 թթ. վերաբերող տեղեկատվության մեջ Հանդիպում են Հե-
տաքըջիր տվյալներ` կապված թշնամու կողմից լրտեսական դործունեութ-
յան բացաշայտման ե նրանց դործակալների ձերբակալման Հետ, որոնք
լույց են ւուսլիս Հետախուղական ծառայությունը դործունեության մեջ, լ

624 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 254, թ. 133-134:
625 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 201, ց. 1, գ. 26, թ. 61:
626 Նույն տեղում:

255

տական ներկայացուցիչ Մ. Հարությունյանը 1920 թ. ապրիլի 23-ի իր գրու-
զական բաժանմունքին, Հայտնում էր, որ ամսի 20-ին Բաջվից Երեան են
ճանապլարշվել երկու ադրբեջանցի թուրջեր, որոնցից մեկի ազդանունն է
Աբդուլլան կամ Աբդուլլա օղլի: Դիվանադիտական Հավատարմատարը տեղե-
կացնում եր, որ ադրբեջանական լրտեսների գործնական նպատակն է ան-
պատճառ 1920 թ. ապրիլի 4-ին Ջաֆարաբադ գյուղի մուտ տեսնվել Երեա-
նում Ադրբեջանի ներկայացուցչության կալանավորված գործակալների
Հետ, հ. խորշուրդ էր ։տալիս, որ եթե դա նրանց չճաջողվի, բոլոր միջոցները
ձեուք առնել նրանց «օգնելու», լ մեկնումելին կամ էլ երկուսին աղ աւոելու,
որպեսզի նրանք կարողանան նախատեսված գործակալական Հանդիպումին
կտա օպերացիան Հաջողությամբ ավարտել ե կանխել Թշնամական դործա-
կալների դործունեությունը Հայաստումնում62/: Այս բովանդակությամբ
դրությունը Հյուուլ ուղարկվում է ՀՀ ՆԳ նախարարություն, որտեղ ւյն մււ--
յիսի 12-ին արդեն մուտքադրված եր: Միաժամանակ, կարգադրություն է
արվում բանտաղետին զգուշացնել, որպեսզի նա չատ ուշադիր լինի ն ձգտի
կապերի մեջ մտնել Ադրբեջանի դիվանադիտական ներկայացուցչության
ձերբակալված գործակալների Հետ, նրանց նկատմամբ Հաստատելով խիստ
Հսկողություն, ինչին ներգրավում ես Վոււե Հեւուսխուղ ական բաժանմունքի
աշխատակիցներին: Դրան ղուդաշեռ, ՀՀ ՆԳՆ Վարչակարդի ն Միլիցիայի
մուխ լինել` Հյու է ամենւկւորուկ ձեով դործողությունների՝ Ադրբեջա-
Համքար28:

յան կողմից փոստո-Հեռադըաւումն ւվեւոին դրություն է ուղարկվում, որում
մեջ խնդրվում էր անշաղաղ կարգադրություն անել առ այն, որ վերջինիս
Հասցեով ուուսցվող բոլոր Նամակները կամ դրությունները ոդրավ վեն ու
սւոուդվեն, խիուռ Հսկողության ւվայմաններում, առանց դրաքննության ոչ

մի դեպքում վերջինիս չշանձնել ստացվող նամակները: Վերջնամասռում
Ֆինանաական առումով խախոււո վիճակում գտնվող Հայկական Հեւոււ-
խուղական ծառայությունները ուժերի ներածին չափով ւշ խւաւոում էին`

627 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 201, ց. 1, գ. 26, թ. 186:
628 Նույն տեղում, թ. 184-185:
629 Նույն տեղում, թ. 177:

256

ձդտելով ամեն կերպ կանխել Թշնամական գործակալների Հնարավորինս
ֆայթայիչ դործողությունները՝ ուղղված Հայաստանի Հանրապետության
դեմ` Համադործակցելով ՆԳՆ ն զինվորական իշխանությունների այլնայլ
օղակների Հետ: 1920 թ. Հունիսի 1-ին ՀՀ երկաթուղային միլիցիային զդու-
չացվում է այն մասին, որ գործակալական տվյալների Համաձայն Վրաստա-
նից Հայտաւուսն է ուղարկվել ուրն Օրլով` «Բարոն Ռողեն», «Պոսվեչկին»
մականուններով, ավելացնելով նան, որ վերջինս իբը թե նան Լենքորանում
եղել Ե բոլչեիկյան ջոկատի Հրամանատար: Բացի այղ, տեղեկացվում եր, որ
վերչինս փորձված կադր է, կատարելապես տիրապետում է բաղմաթիվ եվրո-
ընդղծվում էր, որ Օրլովը կամ Օոլովը մեղադրվում է լրտեսության մեջ, է.
բոտ այդմ առաջարկվում եր երկաթուղով վերջինիս ուղեորության ժամա-
կանխոարդելիչ դործողություններ` լրտեսական դործունեությունը կանխե-
լու Համ արծ30:

Եվս մեկ խոսուն փաստ Հայկական Հետախուղության կայացման կեն-
ռադրությունից: Դատելով արխիվային կցկտուր որոչ տվյալներից, Հետա-
խուղությունը միշտ չե, որ Հաֆողակ է եղել, սակայն դրանք վկայում են, որ
անդամ Առաջին Հանրապետության ղժվարին տարիներին Հայ Հետախույվ-
ների կողմից իրական հ զգալի ջանջեր են դործադրվել ձեռք բերելու կար-
նոր հն նպատակային տեղեկատվություն տարածաշրջանային զանազան
ռազմաքաղաքական իրողությունների, ն Հատկապես Թուրքիայի վերաբեր-
գտնվող Ք. Կարարեքիր փաչայի կողմից Հրաման է ստորագրվել մի Հայի
վնդակաշարության մասին, որը դողացել եր զորային չիֆըը (ծածկադիրը),
՛ այդ կապակցությամբ Կ.Պոլիս ուղարկված Հեռադրում Կարաբեքիրը ոաղ-
մական նախարարից պածանջում եր Հոկտեմբերի 29-ին անծապաղ կորպուս-
ների Հրամանատարներին ուղարկել նոր` ավելի բարդ չիֆրոո: Դա վկայում
է Հայ Հեւուսխույղզների ղժվարին «ոդիսականի» լ այն մոսին, որ Հեւու-
խուղությունը այդ տարիներին ոչ միայն սպլարղասլես դործում էր, այլն

630 Նույն տեղում, թ. 87:
61 Հայաստանի Հանրապետության արխիվ (Բոստոն), թիվ 17/ 17, պահ. 12, դ. 3, թ. 81:

257

լք Հայկական Հետախուղության ծավալած
դործունեությունը Վրաստանում

Հայկական Հեւոււխուղության կայացման դժվարությունները լ Հաֆո-
ղությունները Հուումկ երհում են նրա ծավալած դործունեութժյունից Անդը-
կովկաւի ւմ ենւսծ ւս յւսշ ուռ աղաքում ՝ Թիֆլիսում լ առծասւարակ Վրաստա-
նում: Այն րստ կության դլխավորվում էր Թիֆլիսում Հայաստանի դիվա-
Նւադիւուսկան ներկայացուցչության, լ մաս նառվորաոլես ուղղորդվում զինվո-
թյունը առավել ամբողջական ծավալվեց 1919 թ. երկրորդ կեսին- 1920 թվա-
կանին: Թիֆլիսից կարեոր տեղեկություններ էին ստացվում Վրաստանին ե
Հայաստանին Հարող տարածքներում տիրող ռազմաքաղաքական իրավի-
ճակի, վրացական զորքերի տեղաշարժերի, Հակաշայկական որոչ ։տրամադրու-
թյունների, ադրբեջանա-վրացա-թուրքական մերձեցման նե այլնի մասին,
որոնք կարեոր նշանակություն ունեին Հայասումնի աղ դային-ւվեւուսկան
անվտանգության ապաճովման տեսանկյունից: Արխիվային կցկտուր
ւով յալների մանըղնին ուսում նասիրությունից ւվարղվում է, որ Հայկական
Հայ-վրացական առնչություններում, ն առանձնապես 1918 թ. դեկտեմւբեր-
յան պատերազմում: Հետախուզությունը բավականաչափ տեղեկացված եր
բին, ինչի մասին Հայտնվում է ոչ միայն Զինվորական նախարարին, այլն.
վարչապետին, որն ել առկա փաստերը ներկայացնում է 1918 թ. ղեկտեմբերի
12-ի Հայաստանի պառլամենտի նիստի քննարկմանը, տեղեկաւվություն
տալով Լոռվա չրջանում սկսված ընդճարումների մասին վրաց զորքի ն Հայ
ազգաբնակչության միջն, Ուղունլար , Ծաթեր գյուղերի վրացիների կող-
մից Հրեւռանակոծման ու դնդացրային կրակի ենթարկման մասին: Քաջա-
ւոեղյակությունը Լոռվա շրջանում ընթացող իրադարձություններին ՀՂոււ--
րավորություն տվեց Դրոյի գլխավորությամբ դործող Հայկական զորամիա-
մեծաթիվ բանակի դիմադրությունը ապես աղդելու պատերազմի ընղ-
ուսյություններին Հաջողվում էր, լ դո երհում է Վե նրանց ղործունեու-
թյունից Արդածշանի չրջանում, ե, որտեղ Հայերն ստիպված եին միայնակ
պայքարել ադրբեջանա-թուրքական-վրացական միացյալ ոտնձդությունների
դեմ Հայկական տարածքների ե ազգաբնակչության նկատմամբ: Գլխավոր

62 ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 198, ց. 1, գ.15, թ. 34, 38-39:
258

շւոաբի Հակաձծեւուսխուղության բաժնի ւլեւո ւվորուչիկ Հ. Խան-Կուռուրսկին
լուրեր են ւուսրած վում, որ մուռ ււվադայում մարզը ւվեւուք է նդ նի Վլրաս-
զիոնի ւռեղաբաչշիւման մաաինծ33:

ւլեւռի սլաշտոնակատար Տ. Դեվոյանցը 1920 թ. մարտի 14-ին (Հ 150150) դի-
(Զբլդըը): Տ.Դեվոյանցը սույն դիմումադրով ի կաւոարումն դլխիավոր Հրա-
թղթի վրա մակադրություն է նում այն մասին, որ դրամի բացակայության
Ք: Թիֆլիս, Ի Ֆ 0150 )634: Հետախուղությունը ւշ խււոում էր աննկարադրե-
ռում էր` ւիորձելու| դուրո դալ յդ ոչ ուումն դւարւո իրավիճակներից: Որոչ
տուրայի ղեկավար Քիչմիչյանը ինչ-որ միջոցներ է դտնում որոչ չափով բա-
վուուսՀեցրել է (վրացիներին Հաւոուկ դործելաոճ-Վ.Վ.), որ վրացական ուլվա-՛

633 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 200, ց.1, գ. 607, թ. 40:
634 Նույն տեղում, թ. 10, 11: Տե՛ս նան Ը. Բ ԸշՓ, "/Ղ6խՕտքՅՂԱՎՇՇոօ6 ոթ ոԵօ180`:
Լքում 1 ՅԵՐ ԼՇԵՕ6 6«ՕԽՅՒՈԾ88ՒՇ, 1 ուֆյուծ: ՝ 322", 1928, 6. 28, 34-35, 41, 43.

259

ները Զուրղունու են ժամանել բացառսոալես Սերվեր-բեյի (Սերվեր (բեյ) բեկ
Աթաբեկով - թուրքական եմիսար- Վ.Վ.) պլաններին Հակադրվելու նալատա-
կով, որբ Ախալցխայի դավառում տիրում էր մի քանի Հազար դեսյատին Հո-
ղի ն որին վրացական կառավարությունը փնտրում է հ մտադիր էր Հանձ-
նել դատի»: Այս ՀՇանդամանքը Հայկական Հետախուղությունը Հրաչալի
ըմբոնում եր, ե աշխատում եր զուր տեղը զոծ չգնալ ե դյուրաշավառի
նման չընդունել եղբայրության մասին վրացիների մեղրածոր արտածայ-
ւոությունները: Նույն օրը, Քիչմիչյանը Հեռադրով Գ 93)՝ ուղղված Գլխ -
ավոր շտաբի Հետախուղական բաժնի պետին, տեղեկացնում է, որ իրեն ար-
ժանաչավատ աղբյուրներից Հաջողվել է սպարվել, որ իբբ թե Վրաստանի ն.
Ադրբեջանի միջե կնքված Ե լրացուցիչ դաղտնի պայմանադիր այն մասին,
որ Ադրբեջանի ն Հայաստանի միջն զինված կոնֆլիկտի ծադման պարա-
գայում, բոլոր վրացի սպաները ետ են կանչվելու այդ ճակատից:
Վրացական իչխանությունները խոչընդոտներ էին Հարուցում Հայկա-
վատ չդիտեին, երբեմն ել ուղղակի կասեցնում առանձին Հայ զինվորական-
գրությունում (Վ 533) Գլխավոր չտաբի տեսչական բաժնի պետի պաշտոնա-
կաւուսը գնդաւվեւո Բ. Բաղդասարովը ւռեղեկացնում էր այն մրաւին, որ վրա-
ցական իչխանությունների կարդադրությամբ Թիֆլիսում ձերբակալվել է
Հայ սպա Մինաս Գեռրդիի Շաղոչ նիկովը։ որը ծառայության մեջ դտնվելու|
Կռոանավորական բանակում, ոչ իչ ծառայություններ է մոռոուցել ն Հայկա-
կան Հետախուղությանը: Բաղդասարովը Քիչմիչյանի առաջ խնդիր եր
դնում ղիվանադիտական ներկայացուցչության ղեկավարի աջակցությամբ
ազատել կալանքից ե տեղափոխել Հայսատան` Զինվորական նախարարի
տրամադրության տակ, քանի որ այդ նա կարող էր միանդամայն օդտակար
լինել Հայկական կողմի Համար: Բաղդասարովը Հայտնում էր, որ այդ մասին
պրոֆեսոր Հ. ավրինից (Զավրիյան):57 Ստանալով այս Հրաշանղը, Թիֆ-
լիսում ՀՀ դիվանագիտական Հավատարմատարը անմիջապես գործի ե անց-
նում: Գչխավոր չտաբի պետին ՀՇասցեադրված 1920 թ. ապրիլի 8-ի Հեռա-
դրում (Վ 114) Քիչմիչյանը Հայտնում էր Մ. Շառղվոչնիկովի ւղ աւուման Հեւո
կալված խոսակցության մասին Վրաստանի ռազմական նախարարի օգնա-
կան դեներալ Ա. Կ. Գեդնանովի (Գեդնանիչվիլի) Հեւ, որը Հաղորդել էր, որ
վաջված փաստերը Հանձնվել են Արդարադատության նախարարությանը:
Քիչմիչյանին նան տեղեկացրել եին, որ խափանման միջոցը կարող Է փոխ-

ՑՏ ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 184, թ. 12:
656 Նույն տեղում, թ.13:
637 Նույն տեղում, գ. 154, թ. 62:

260

վել միայն դատախազի եզրակացությունից Հետոլտ: Համադրելով այս բոլոր
րին Հասցեադրված Հեռաղրում Քիչմիչյանը խնդրում էր չմերժել իրենց
Հայտնել պրապորչչիկ Շապոչնիկովի ձերբակալության պատճառները, տեղե-
կացնելով նան, թե ինչ պայմաններում է սպածշվում, ե ներկայացվել է ար-
դյո՞ք մեղադրանք 639: ԻՒ ւվաուուսմիուսն, Վրասունի Հանբըառլեւոության Արտա-
ջին Գործերի նախարարի գրասենյակի փոխդիրեկտորը Հայտնում էր Հա-
յաստանի դիվանադիտական Հավատարմատարին, որ պրապորչչիկ Շապոչնի-
կովը ներկա պածին գտնվում է Սուխումիի բանտում, ե ենթարկվում է պա-
ւուսխւսնւաովվության որւվես Կաքավորական բանւսկի լըտեւ 610: Սույն դրութ-
յան վրա կա Քիչմիչյանի մակադրությունը, որում վերջինս խնդրում եր
պարզել, թե ինչ Հողվածի Հիման վրա է կալանավորված Շապոչնիկովը, ն.
Հնարավորություն չկա արդյոջ կիրառել խափանման միջոց, ե ըստ այդմ`
բավարարվել վտարելով Վրաստանի սաշմաններից դուրս: Վրաստանի
լիսի 21-ի գրությունից պարզ ե դառնում, որ Շապոչնիկովի գործն ուղարկ-
վել է ՆԳ նախոարըւասրություն:12: ԻՒ ւվաաւուսմխուսն, Հայկական կողմը 1919 թ.
Հուլիսի 21-ին նոր դրություն է ուղարկում Վրաստանի Արտաքին Գործերի
նախարարությանը` խնդրելով արաղացնել դործի քննությունը: Վրաստանի
խարինող Մ. Թումանովը խնդրում եր չմերժել Հայտնել, թե չի ներկայացվել
արդյոք մեղադրական եզրակացություն Շապոչնիկովին, ե. ի՞նչ Հողվածի
էր Հայտնել, թե Հնարավոր չե՞ արդյոք Շապոչնիկովի ձերբակալությունը
փոխոասրինել նրան արտաք սելով Վլրասուասնի սած մաններից դուրած13: Դիվա-
նադիտական-դրասենյակային քաշքչուկներից Հետո, Վրաստանի Արտաքին
Համաձայն Աբխաղիայի Ռազմական արտակարդ դատարանի նախադածի
պլաշտոնադրի՝ ուղղված Վրսատանի ՆԳ նախարարին, Մ. Շապոչնիկովի
թյան Գլխավոր չտաբի Հակաշետախուզական բաժնի պետին, իակ ինքը` Շա-
պոչնիկովը փոխադրվել Է Թիֆլիսի Մետեխի բերդը: 1920 թ. մարտի 1-ին
Վրաստանի Արտաքին Գործերի նախարարությանը Հերթական դրությունը

68 Նույն տեղում, գ. 154, թ. 60:
635 Նույն տեղում, թ.1:

640 Նույն տեղում, թ. 2:

641 Նույն տեղում:

642 Նույն տեղում, թ. 5:

643 Նույն տեղում, թ. 7:

644 Նույն տեղում, թ.10:

261

նիկովի դործի վիճակի մատին, է լսվել Ե թե ոչ նրա դործը դատարանի կող-
մից, ն ինչես է ւյն ավարով ել 645:

Գլխավոր խնդիրը, որ Հարուցում եր Քիչմիչյանը, դա Հետախուղութ-
կառվիւուսն Մուրադյանի Հետ (1919 թ. սեպտեմբերին ե 1920 թ. Հունվարին)
մամը, որ մուռ ժամանակներում Թիֆլիսում Հետախուղության մասին Հարցը
ղար ռուբլի, Վե դործուղելով Հաւոուկ ուլ: Սակայն ի Հիասթափություն
ւոեղեկություններ չունի, ինչես մարդկանց բացակայության ւվաւոճ ոով,
րության մոսին Հարցերի կուրսում, բոլոր բ նադավաոների մոսին ւռեղե-
կազվելով, իսկ իրենք` ոչ: Վերջնամասում Քիչմիչյանը չեշւոում էր, որ ն-
Հրաժեչւո է Թիֆլիս դործուղել ւանձրաժեչւո ընդունակություններ ունեցող
րում է կաւուսրումմ Դյուրչեմից. Հ«Բասվարար չէ փողերը վաւոնել, անձ րաժեչւո
են ջանքեր, Հեւոնողւսկանություն ն ւիորձառություն», դւոնելով, որ այդ
իսկ խնդիրը պետք է լինի Վրաստանի ն Ադրբեջանի դաղտնադրի ձեռքբե-
բումը, ծածկադրված Հեռադրերի պատճենների, այլ երկրների զորքերի թվա-
Հրամանների ձեռքբերումըօ6: Ինչպես տեսնում ենք, Թիֆլիսի Հայկական
Հեւուսխուղական անցի դործունեությունը ւք են ինչում չէ, որ Հարթ էր
ստացվում, խնդիրները ծնվում էին մեկը մյուսի Հետեից, իսկ Հնարավորու-
Կում Էին ոչ միայն դրամական ուեսուրսների սղության Հեւոնանքով, այլն
թյան, ինչւզես Վե դործի դրվածքի անձ ասկացողության, թյուրըմբոնո-

645 Նույն տեղում:
646 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 276, ց. 1, գ. 184, թ. 14:

262.

ղության կամ էլ պարզապես անձնական դրդապաոճառներով Հետախուղու-
թյունում խճճված իրավիճակներ Էին սոեղծվում, որոնք ւյդւվես Լ դործ-
Նւսկան լուծում չէին ուոււնու մ ւ էլ ւսվելի Էին խճճում իրադրությունը, ւնյ--
ուղղորդված աշխատանքի կազմակերպման առումով:

Զինվորական նախարարին ուղղված 1920 թ. ապրիլի 5-ի զեկուցա-
դրում (Վ 111) Հ. Քիչմիչյանը նչում էր, որ Ի 14 Հրաձ նդի Համաձայն
ինջը պարտավոր է ղեկավարել Արտաջին Գործերի նախարարության դիվա-
նագիտական ներկայացուցչությանը կից կապի դծով բոլոր սպաների դոր-
պարտավորված է Համարում զեկուցել, որ եթե չտաբա-կաղիտան ՖԵ. եղիա-
զարովը։ Հրաչալի կատարելով իր վրա դրված պարտականությունները՝ օղ-
ւովում է մեծ ւղդեցությունից ֆրանսիական ներկայացուցչությունում լ
արժանի է ամեն մի գովասանքի, ապա նույն բանը չի կարելի ասել պորուչիկ
Բեկզադովի մասին, որ Համարվում է գնդապետ Հասկելին կից կալի դծով
սպա: Քիչմիչյանը Հայտնում էր, որ պորուչիկ Բեկզադովը բացարձակաղես
չի տեղեկացնում իր աշխատանքի մասին, այնպես որ իրեն անձայտ Ե վերչի-
նիս դործունեությունը, որը ուղեորվելով Թիֆլիսից ւ վերադառ նւլղով ղլոր-
ծուղումից, տեղեկատվություն չի ուղարկել այդ մասին: Քիչմիչյանը լուրֆ
ղժդոչություն էր ւսըւուսծ այւոում Բեկղադովից ւ կարծես թե` ոչ անծիւմքն,
Հայտնելով, որ Բեկղզադովը, Հրաշալի իմանալով վրացական կառավարության
կողմից դեւի Հայաստան զինվորական բեռների արտաչանման դեմ Հարուց-
վող արդելջների մասին, ոչ մի անդամ չի աշխատել դրանց Հաղ թաձճարման
ուղղությամբ ե չի առաջարկել իր ծառայությունները այդ բնադավառում
զինվորական վարչությանը այն դեպքում, երբ չտաբո-կապիտան Եղիաղա-
Հաճախ վրացական կառավարության կողմից մերկացված լինելու վտանգին
հնթարկվելով` ոչ լոյալության մեջ ւյն ւոււսվելությունների ւուումով,
որոնցից օդտվում էին Դաչնակիցների կուսլեները: Քիչմիչյանը իր վրդով-
մունքն էր արւոած այւոում, որ Բեկղադովը անծրաժեչւո Հետաքրքրություն լ
ուշադրություն չեր ցուցաբերում այն դեպքերում, երբ իր ծառայողական
դիրջով կարող էր գալ օդնության. օրինակ, երբ Երեանի Հետ փետրվար ամ-
սին երկաթուղային Հաղորդակցության ընդծշատման ժամանակ ֆանք չի
նին, որը մեկնում էր ձիեր գնելու՝ իր տրամադրության տակ ունենալով
կես միլիոն ռուբլի: Քիչմիչյանը անձասկանալի էր Համարում, Հետն աբար
այն Հանդամանքը, որ Բեկղադովը չդիտես ինչու, դրամական աշխատավճա-
րբ ստանում եր Գլխավոր չտաբից, իսկ նրա ծախսերը դիվանադիտական
ներկայագուցչության ղծով վճարվում էին Արտաքին Գործերի նախարարու-
թյան դումարներից, սակայն ինչ չափով ե ինչ Հաշիվներով, իրեն Հայտնի

263

չի դարձել: Զինվորական նախարարությանը ՀՇաղորդելով այդ մասին, Քիչ-
միչյանը խնդրում եր նախարարի կարգադրությունը պորուչիկ Բեկզադովին
կատարել Հրաշանդի պածանչները՝ տալով մանրամասն Հաշվետվություն
զինվորական վարչության ղեկավարին ե աշխատավճարի մասին վկայականը
փոխանցել Գլխավոր չտաբից իրեն վատածշված վարչությանը, իսկ գնդապետ
Հասկելին կից չտարում Հանձնարարությունները կատարել աշխատանքից
դործընթացների, Հիասթաւիությունների է անձ աջողությունների, ներսկաշ-
ւոո նական փոխՀարաբերությունների խճճվածության ու լարվածության,
դուցե Վււե. օւուրերկրյա դործակալությունների միջամնոության մոսին: Հե-
տախուղական ծառայության ղեկավարները ջանքեր եին դործադրում դոր-
ծակալական ցանցը արդյունավետորեն կազմակերպելու ն օտար աղզդեցու-
թյուններից զերծ պածելու ուղղությամբ (ինչը միչտ չե, որ Հաջողվում եր),
Հաղթաշարելով աճոռելի կազմակերպլական-կադրային ե ֆինանսական բար-
դություններ:

1920 թ. սովրիլի 6-ի Հեռադրով (Վ 236) Տ. Դեվոյանցը ՔԲիչմիչյանից
ջողվեց պարզել, թե ով է Մաքար իրականում, ն, այդ Հարցի իրական բացա-
Հայւտումը մնում է օրակարգում - Վ. Վ.): 1920 թ. մայիսի 20-ին Բաթումիի
գլխավոր Հյուպատոսբ Թիֆլիսում ՀՀ դիվանագիտական ՀՇավատարմատա-
րին է ուղարկում Հաղորդագրություն, որին կցված էր լեյտենանտ Մաքսի
խիստ դաղտնի ծածկադրով Հեռադիրը, որում վերջինս տեղեկացնում եր
Տրապիզոնի, Օլթիի ե Օպայի չրջաններում թուրքական կանոնավոր բանակի
զորամասերի կենտրոնացման հ աջարների Հետ վերջիններիս կապերի մա-
սին, կարհորելով Էրզրումի չրջանում թուրքերի կողմից ձեռնարկվող նա-
իոաւլւուորւաււոությունները, ւավելացնելով, որ զորքերի կենւորոնացումը ւռե-
ղի է ունենում Բայբուրդի, Մամախաթունի ն Կաղկիթի միջն ընկած մի-
գործող զորամասերի տեղաբաշխման մասին Հասան-կալայի ն Քեփրի-քյոյի
միջե ընկած տարածքում: Հայտնելով թուրքական զորքերի տեղաշարժերի
մասին, Մաքսը Վոււե ւռեղեկաց նում էր, որ թուրքական մւսրւոկոցները ղին-
ված են Շնայդերի սիսւոեմի լեռնային ե ղաչտւսյին Հրեւուսնիով, չեչւոելով,
որ վերը նշված ուժերի նպատակն է չարժվել Ենի-Քեյի, Օլթիի ն Արդաշանի
ուղղությամբ, եթե թուրքական Հարցի վերաբերյալ Դաշնակիցների Գերա-
դույն խործրդի վճիոր աննպաստ լինի Թուրքիայի Համար: Ստանալով
սույն ւրժեջք ավոր ւոեղեկաւովությունը, Քիչմիչյանը Բաթումիի Հյոււկա-
ւոուի միջոցով իրեն Հաաուսծ լեյւոենանմո Մաքսի Հաղորդադրությունը թուր-

647 Նույն տեղում, թ. 15-16:
648 Նույն տեղում, թ. 18:

264

ուղարկում է ՀՀ Զինվորական նախարարությանը":

1920 թ. ւաւվրիլի 13-ին Գ 0931) Թիֆլիսի Գանովսկայա 22 Հասդեով`
դեներալ Քիչմիչյանի անունով ուղարկվում է մի Հեռադիր, որում Տ. Դեվո-
յանցը խնդրում եր Հնարավորին չափով չտաս արտաքին դիտարկում սաշ-
մանել կապիտան Մեդվեդեւի նկատմամբ, որը մեկնել էր Թիֆլիս, խնդրելով
նան սլարղել նրա կապերը ն ծանոթությունները վրացիների ու թաթարների
Հեւո, միաժաւմունւմվը Հաղորդելով, որ ւռոներից Հեւոո ւվանսով Հեւտախու-
զության Համար դրամ է ուղարկվում մի քանի ամիսների Համար: Ստացման
վերաբերյալ փաստաթղթի վրա արված է Համապատսախան մակադրություն
(14 ապրիլի, 1920 թ., Վ 113) Քիչմիչյանի կողմիցծը: Սակայն ՀՀ Հետախու-
ուսդրում Գ 149) Հ. Քիչմիչյանը Հայտնում էր, որ դրամ չուուսնւղու Հե-
ւոն անքով չկարողանալով ւզարդգեւաւորել ւիորձւսւու է Հուսալի Հեւուսխու-
զության դծով մասնադետի, ինքը չի կարողացել կատարել իր վրա դրված
Հանձնաըարությունը, խնդրելով դործուղել Հետախուղական բաժնի մի ղլոր-
ծակալի կամ էլ չտապել դրամ ուղարկել, կամ էլ նչել տվյալ պաշին Թիֆլի-
սում գտնվող Հարմար մ ւսնւդեւոի Հաույեծտ1: Ի ւվաւուսմխուսն սույն Հեռադրի,
1920 թ. ււլրիլի 17-ին կաւլիւտան Դեվոյանցը Հայտնում էր իր Համաձայնու-
տարի Հրամանով Համբարակապետության միջոցով ուղարկում է 70 Հաղար
ռուբլի, իսկ Թիֆլիսում Հետախուզության կաղմակերպումը դրվում է վեր-
ջինիս վատաշված ներկայացուցչության վրա, Հայտնելով, որ Հետախու-
տու աշխատանքի Համար բոլոր տվյալներն ունի պոդպորուչիկ Ումիկյանը,
ե իր կողմից խնդրում եր, եթե Հնարավոր է` վերջինիս վրա դնել դործի վա-
րույթը ն կազմակերպումը: Այսքանը բավական էր, որ Քիչմիչյանը շտապ
ե ողեորությամբ գործի անցներ, իր ձեռջի տակ ունենալով բավականաչափ
Գլխավոր չտաբի Հետախուզական ծառայության պետին է ուղարկում Հեր-
թական Հեռագիրը (Վ 156), որում Հայտնվում եր, որ բավականին վատաչելի
աղբյուրի Համաձայն 1200 Հեծյալ զինված ջրղեր Շաշթախթի չրֆանից
չարժվել են ղեպի Նախիջնան, Հաղորդելով, որ Թավրիզի ադրբեջանական
Հյոււվաւոոսը ԹեչՀրանից ուուսնոււղուվ| 40 Հաղար թուման, դրանք ուղարկել է
Նախիջեան, կեսը փոխանակելով անդրկովկասյան բոների Հետ: Տեղեկաց-

625 Նույն տեղում, գ.184, թ. 46:
650 Նույն տեղում, թ. 19:
651 Նույն տեղում, թ. 20:
652 Նույն տեղում, թ. 22:

265

վում էր, որ մուռ օրերին մի ւսնձի միջոցով, որը կաւվեր ունի Կոոնավորական
Հանդգում էր, որ Հիշյալ ւռեղեկությունները, անկասկած, կարիք ունեն
սւոուղլմանծ53: Հետախուղությունը ձղատում էր Հնարավորին չափով օբյեկ-
կի արժեք: Հ. Քիչմիչյանի 1920 թ. մարտի կեսերին Զալդիրի մասին Հաղոր-
ւվոդւվորուչիկ Դոդոիւյանի կողմից դրություն է ուուսնում Գ 00343), որում
կերպիչը՝ դոկտոր Հաջինը տվյալ պածշին դտնվում ե Ախալքալաքի դավառի
Սադայլու դյուղում, որ Աջարիայում Նւսխուսւվւուո ըւոււու| ում է աւվուուաքբու-
ուն: ւյ Ղ ւլ ձ ւլ նոււք, ե ՀՆ ռուվորու ուն ւ ւլ ո ւո ււ
թյ Հարց էին բարձրաց թ ըավորությ չկա արդյոջ վրաց
կան իչխանությունների միջոցով ձերբակալել Հաջինին ն տեղափոխել
Հայասոան՝ դաւոի Համ արծծ7:
կեւո, յդ իսկ ւվւուոճ ւսուուվ| Հայառունը իր սուղ միջողներից ձղտում էր դո-
մակերպման Համար: 1920 թ. ւաւվրիլի 28-ին Հ. Քիչմիչյանին Հասցեադրված
Հեռադրով (Հ 5 0325) Տ. Դեվոյանցը ն. Մ. Դոդոխյանը ւռեղեկացնում էին,
(ելեմտից) ւռեւոր, իսկ ամենասքոյւս Հաչվեւովությունները` ուղարկել ւաքռի 1-
թե ի՞նչ Հաշվարկով է անշրաժեչտ ծախսել վերը խչված դումարը, ինչպիսի՞
Հաչշվեւովություն վարել ւ ի՞նչ Հառւուսոութ յան ւսոււսջ, ւ Հավ ասարւավես,
ի՞նչ ժամկեւոներում ուղարկել 656: Ինչւլես ւռեսնում ենք, Հեւուսխույզները
էր, ւվելորդ չջեղություն չեր թույլատրվում, իսկ Հեւուսխուղությունը
ւվեւուք է յան կալած իրադրությունում աշխատեր: Հետախուղությունը ոշ-

653 Նույն տեղում, թ. 21:

654 Նույն տեղում, թ. 25:
655 Նույն տեղում, թ. 26:
656 Նույն տեղում, թ. 23:

266

խատում եր, ձդղտելով արդյունքների, իսլ ապացույցները դրանհորվում էին
Երեան ուղարկված ՀՇաղորդադրությունների, Հեռադրերի, դիմումադրերի
տեսքով: Շտապ Թիֆլիս ուղարկված 1920 թ. ապրիլի 30-ի Հեռադրով ֆի-
նանսների նախարար Արարատյանը Քիչմիչյանից ե Եվանդուլյանից խնղ-
րում էր Ադրբեջանում ւռեղի ունեցած իրադարձությունների կաւղակցութ-
յամբ ւոեղեկաւովություն Հաղորդել, անդրադառ նւղով Վոն Բաթումիում ւոի-
բող իրավիճակին, անդլիացիների սորամադրություններին հ. ջաղաջական-
առեւտրական չրջաններում իշխող խուճապային վիճակին": Հասկանալի էր
ՀՀ ֆինանսների նախարարի տադնապը, քանի որ Բաթումը արտաքին
աշխարչի Հետ կապող կարհորադույն առհտրականչտնտեսական մայրու-
ղիներից էր, դրանից էր կախված վառելիջի, զինամթերքի, ցորենի ն այլնի
մատակարարումը: Այստեղից էլ քաղաքացիական իշխանությունների Շամա-
դործակցությունը Հեւուսխուղության Հեւոչ

1920 թ. մայիսի 4 -ին Գլխավոր չւուսբի Հեւոախուղական բաժնի ւվեւոին
ուղղված Հեռադրում (Վ 175/6) Հ. Քիչմիչյանը նչում եր, որ Հավաստի աղ-
բյուրներից Հայտնի է դարձել, որ վրացական կառավարությունը դիմել է
Անգլիայի ներկայացուցչին` խնդրանքով Վրաստանին օղնություն ցուցա-
բերել մատակարարելով զինամթերք ու Հանդերձանք ինքնապաչտպանու-
թյան կազմակերման Համար, նան Հաղորդելով վրացիների ակտիվացման
մաին Բաթումիի մարզում է ընթացող ղորածւսվոաւքի մասի նծ58:

Հայաստանում ւուսդ նւաւլո| Էին Հեւոնում Վրասումնում է դըր շուրջ
ընթացող իրադարձություններին: Հայկական կողմին խորապես Հետա-
ֆըջըրում Էին թե՛ ւոնւոեսական, թե՛ ոաղ մական բնույթի փուիոխություններն
ու տեղաշարժերը Վրաստանում, վրացական զորքերի վիճակը, տեղարբաչխու-
մբ, վրաց-ադրբեջանական փոխճշարաբերությունների վիճակը, վերաբեր-
Հեռադրով Գ 166. «Արադած» ծածկադրով)՝ ուղղված Քիչմիչյանին, վերֆի-
մուռ վրացական զորջերի վերախմբավորումների մասին, որի վրա դեներալը
մակադրել եր, Հանձնարարելով Ումիկյանին նախապատրաստել անծչրաժեչտ
տեղեկանքը": Որոչ բարդություններից խուսափելու Համար, կապված պող-
պորուչիկ Ումիկյանի չուրջ վրացական Հետախուզության ավելորդ Հետա-
ֆըրջրության Հեւո, Քիչմիչյանը 1920 թ. մայիսի 8-ին Հեւուսխուղ ական բաժ-
նի պետին ուղղված Հեռադրում խնդրում էր առաֆիկայում բոլոր դաղտնա-
գրված ճեպադրերը, դիվանադիտական կամ ռազմական չտալ Հաղորդում-
ները ուղարկել բացառապես իր ՀՇասցեով, որպեսզի պոդպորուչիկ Ումիկ-
յանը չընկնի վրացական Հակաշեւտախուզության ձեռքը, քանի որ վերջինս

657 Նույն տեղում, թ. 24:
658 Նույն տեղում, թ. 27:
655 Նույն տեղում, թ. 28:

267

վարում էր դիվանադիտական կորպուսին կից Հետախուղական վարչության
որոշակի ճյուղի աշխատանքները "7: Սրանով փորձ եր արվում կարդավորել
ւոռւկա խնդիրները, է դո ուուսյվում էր, ինչից Հեւոախուղությունը չածում
էր` պածպանելով իր լավադույն կադրերին: Ումիկյանը Հենց այդ դասին եր
ւաոկանում լ բաղմիցո բարեխղճությամբ ու Ճշւոորեն կաւուսրել ու կաւուս-
րում էր զինվորական բնույթի մի չարք առաջադրանքներ, զբաղվելով ՀՀ
Հարցերով, Հաճախուկի ուղեորություններ կաւուսրելով դեւի Բաթումի է

Այդ ընթացքում փորձ եր արվում կարգավորել ֆինանսական Հարցերը.
1920 թ. մայիսի 8-ի Հեռադրում Գ 191/6)՝ ուղղված Հեւուսխուղական բաժնի
ւվեւոին, Քիչմիչյանը Հայտնում էր, որ դեռես ոչ միայն չե ուուսցել 0 Հա-
զար ռուբլի խուտացված դումարը, այլե չի ուղարկվել փոխանցման տոմսը,
որի Հետեանքով խնդրում էր շտապ կարգադրություն անել դումարի
անճաղպաղ առաքման մասին, քանի որ առանց դրա անշնարին է կարդավորել
Հետախուզական աշխատանքները: Հետախույվները զգալի խոչընդուռներ
Հաղթաձարելով, արժեքավոր տեղեկություններ էին ուղարկում Երեան, որ-
տեղ այդ ամենը Հանձնվում եր քաղաքական-կուսակցական լիդերների տնօ-
րինությանը: 1920 թ. մայիսի 10-ին Քիչմիչյանի կողմից ուղարկվում է
Հաղորդվում Ախալքալաքի փախստականների օգնության ամերիկյան կո-
նրանց ձեո Նւսրկում ների մաին «Զեղոք» լլուռում, վերֆիններիս կողմից
նախապատրաստվող Բաթումիից Հայաստան տեղափոխվող զինամթերքի
առաքման նկատմամբ հնթադրվելիք կանխարդելիչ քայլերի, Վրաստանի
Պ աաշչյուղանության ԽորՀրդում մւոցված Հայատումնի Հեւո ուղղորդված ուսղ -
մական դործողությունների նախադծի, ժողովրդական գվարդիայի շտաբի
ւվեւո Վ. Ջուղելու գլխավորած զորքերի Բորչողուի դավառ ժաման մուն 662,

Վերջաւվլես, Թիֆլիսում դւոնվող Հայկական Հեւուսխուղ ական ծառայու-
թյան կարիքների Համար անչրաժեչտ դումարները ատացվում են, ինչի մա-
սին 1920 թ. մայիսի 14-ի դրությամբ (Վ Էռ 406) 5. Դեվոյանցը տեղեկաց-
նում է Քիչմիչյանին, որ ուղարկվել է հս 59 Հաղար ռուբլի, ավելացնելով,
որ մնացյալ փողերը (ավանսի լրացումը) կուղարկվեն առաֆիկա ամսին, Հու-
նիս ամառվա վրա վարկ բացելով, խնդրելով կապիտան Անինին Հանձնել 35
Հաղար ռուբլի դումար` մարտ, ապրիլ, մայիս ն Հունիս ամիսների Համար:

660 Նույն տեղում, թ. 31:
661 Նույն տեղում, թ. 32:
662 Նույն տեղում, թ. 33-35:

268

Վերջում Դեվոյանցը Հայտնում էր, որ ըոաւո լլանձարանում սրված ւոեղե-
կանքների` րդեն 0 Հաղար ռուբլի փոխանցվել Է663: Այս Համհււո դումար-
ները Հնարավորություն Էին ւուսլիւ Հեւուխուղությանը դլործել ն ւլա յ ք ա-
րել, երբեւն Լ Նու իրենց անմիջական դըրկիցների` «եղբայրական Վրաս-
ւուսնի» Հեւտախուղության դեւ: Այդ մւուին է վկայում Քիչմիչյանի 1920 թ.
մայիսի 18-ի Հեուսդիրը Գ 207՝ ուղղված Գլխավոր շտաբի Հետախուղական
բաժնի ւվեւոին, արժեք ավոր ւոեղեկաւովվություն էր Հայտնվում այն մասին,
որ մայիսի -ին Բաւքու են մւոել Կարմիր բանկի ղորամասերը` 20 Հաղար
Հողի, որոնց մի մասը ւռեղաւփոխվել է Գյանջա, որ Վրասոանի Հակածեւու-
խուղության կողմից Հայաւումն են ուղարկվել դործակալներ, ավելացնելով,
որ վերջիններիս աղ անունները կՀաղորդվեն լրացուցիչ: Տեղեկաւովությու-
նը ամփոփվում էր Վրաստանում սկսված 1888 ն 1889 թթ. ծնվածների զո-
րբածավաքի մասին ւռեղեկության Հաղորդմամքը 667:

Հարկ է ընդգծել, որ 1920 թ. Հայաստանի Համար չառ Հաղելյած ւուսրի

ադարձություննե ու ե ե ւույւո ու | ւո արդաղմ ան 23ւռեւււն-
բ իրադարձությ բ դեպքերի գլխապտույտ զարդաց
կյունից: Օրերն անդամ նշանակություն ունեին, ն Հայկական Հեւուսխուղա-
կան ծառայությունը Թիֆլիսում աւտռիպված էր դործել աղաք ական շրջան-
ներում առւոիճ անաբ աը ուժգնացող դայւոնուռի ւկայմուններում, փորձելով
Հայթայթել սւոուդված, ոչ խաբուսիկ ւոեղեկաւովություն ընթացող աշխար-
Հաքաղաք ական լուրջ դործը նթաց ների, սած մանների չուրջ թշնամական
զորքերի ւռեղ աշարժերի, զենքի ու զինամթերքի առաքումների մոսին, մեն
կեր խուսափելով Հնարավոր ւավւուռեղ եկաւովությունից: Այուվես, Հեւուս-
խուղական բաժանմունքի ւվեւոին ուղղված 1920 թ. մայիսի 21-ի Հեռադրում
(Հ. 216/6) Քիչմիչյանը տեղեկացնում էր Վրատանի զինված ուժերի գլիա-
վոր Հրամանւաուսըի շտաբում այուվես կոչված լեյտենանտ Մաքսի Հեւտ Հան-
դիպման մասին, որը ղրուցելով շտաբի ւվեւո Ջախարիաձեի Հեւո, Հայւուսրա-
րել էր, որ այժմ ինքը ծառւսյում է անդլիացիների մուռ, որոնց Հանձնարւս-
րությամբ մեկնել է Օլթի Լ Սոչի, իսկ Ադրբեջան չի կարողացել մեկնել մի-
ջույներ չունենալու Հեւոնանքով, ջանի որ Հայկական Հետախուղական ծա-
ուսյությունից ուուսցել է ընդամենը 5 Հաղար ոռուբլի՝ Հայկական չեկերով:
Քիչմիչյանը Հայտնում էր, որ լեյտենանւո Մաքսից սւուսցել է ւոեղեկու-
թյուններ, որոնք, նրա կարծիքով, ւրժեք ավոր են (իՀարկե, չպեւուք է ւնւոհ-
սել անդլիացիների սեփական պլանները, որոնջ պարտադիր չեր, որ բոլոր
մանըաաւմււներում, երբեւն ել կարեոր Հ«մանըամաաներում» Համընկնեին
Հայկական ւվլանների Հեւո, ջանի որ անգլիացիները մշւուսւվես ձում Էին
իրենցից ունեցած կախվածությունը ւված վանել, ւղդելով Վոլ Հայկական
Հեւուսխուղական ծաոռուսյությունների դործելակերվի վրա - Վ. Վ.): Քիչմիչ-
յանը Հայտնում էր, որ Մաքսից ուուսց ված ւոեղեկությունների Համաձայն (ե

663 Նույն տեղում, թ. 43:
664 Նույն տեղում, թ. 39:

269

րո նանում ես ղորուժեր, ընդ որում ղորքջերի վերախմբավորումներ են կա-
մտադիր են Դաշնակիցների կողմից Թուրքական Հարցի ոչ բարենպաստ
լուծման դեպքում Հարձակում ձեռնարկել Ենիքեյի, Օլթիի ե Արդաչանի
ուղղությամը 65:
ղությունը նած չէր, ն ոչ էլ շատ ւսղուռ ւվաւո կերւսցումըներ ուներ, ինչւզես
ւիւաուոերի վերլուծությունից, Հետախուղ ական ծառայության կողմից կա-
տարված քրտնաջան աշխատանքը պարղապես չուրն է դցվել կամ էլ չատ
անլուրջ Ե ընդունվել քաղաքական-զինվորական վերնախավի կողմից: Հարկ
է Վոււե մւսնւավորաուլես այս կաւղակցությամբ ամենայն լրջությամբ. Հաուուս-
տադրել, որ դժվարությամբ Հայժայթվող այս տեղեկությունները անծշրա-
ժեշտ ազդեցությունը չեին թողնում քաղաքական ղեկավար չրջանների կող-
մից ընդունվող բոլոր կարեոր որոչումների վրա, դեռես խիստ զդալի էին
ակնկալիքները: Չնայած աշխարծաքաղաքական իրավիճակի մեջ կատարվող
տառովում էին թեկուղն ոչ ամբողջական, կիսառո-պուստո, որոչ չափով աղու
նիվ, չեին կատարվում, թեկուղե կարող էին կատարվել ե պետք է կատար-
տո, որբ երրորդ պլան մղեց զդուշավորությունը հ տագնապալի բոլոր տե-
կառուսրվող իրադարձությունների մասին, իսկ արդյունքում` 1920 թ. վերջի
աղետը` պատերաղմը Թուրքիայի Հետ ե Ալեջսանդրապոլի 1920 թ. ղեկ-
տեմբերի 2-ի պայմանադիրը, որբ չափազանց ծանը Հետնանքներ ունեցավ
ՀՀ Համար, ինչին Հեւոնեց Հաւվճեւզ կաւուարված «ղդեստափոխությունը»՝
բոլչեիկացումը է սովեւուսկան կարգերի Հաստառոումը:

Հեւուախուղական ծառայությունը Վրառուանում, անկախ որեիցե բանից
աշխատում եր ե բախվում որոչ խնդիրների, անկաղզմակերոլվածության
երեույթների Հեւո, որոնց մասին նչում է Հ. Քիչմիչյանը Ջինվորական նա-
խարարին ուղղված 1920 թ. մայիսի 21-ի զեկուցադրում (Վ 217/6): Կաալված
Գլխավոր Շամբարակապետության վարչության մայիսի 13-ի գրության Հետ
Գ 5824), ղեկուզադրում ւռեղեկացվում էր, որ այն իրեն ուղարկվել է փու-
տով, առանց դաղտնաղածության տարրական նորմերը պածշպանելու այն
էր, որ Վլրասոանում ուսղ մական գրաքննության Հւաուուսւում ան Հեւոնանքով

Ուչադրավ ւիւոււո, որը Հառւուսովեց: Հեւոն աբար, Հեւուսխու-

665 Նույն տեղում, թ. 46-47:
270

թղթակցությունը Հավասարապես ենթարկվեց Հսկողության, չեչտելով պե-
տական դաղտնիքները բացաճայւ, բացեիբաց Հրապարակելու հ առաքելու
ընկնում թվային տվյալներ Հետախուզության վերաբերյալ ծախսերի մա-
սին, եղրաշանդելով, որ նման թափթփվածությունը, ավելի շուտ Հանցա-
դործ նե թեթնեամիտ վերաբերմունքը այնպիսի կարեոր Հարցի նկատմամբ,
ինչպիսին է Հետախուզությունը, իրեն ն իր ղեկավարած վարչության
աշխաւուսկիցներին դնում է ծայրաշեղ ոչ չաճավետ էե. ոչ բարենպաստ դրու-
թյան մեջ վրացական իշխանությունների, ե. մասնավորապես վրացական Հա-
կաշետախուղության առաֆ, ե կարող եր անդամալույծ անել կատարվող աշ-
խատանքներ, այդ բնադավառում: Քիչմիչյանը Զինվորական նախարարից
խնդրում էր, որ վերջինս կարգադրություն անի, որ այսուշետ Թիֆլիս
ուղարկվող ողջ դաղտնի ն Հասարակ թղթակցությունը ուղարկվի Արտաքին
Գործերի նախարարության նամակատարների, թղթատարների (կուրյեր) մի-
ֆոցովո ո: Սույն փաստաթուղթը վկայում է, որ Թիֆլիսում ՀՀ Հետախու-
զական ծառայությունը ձում էր կարդավորել իր դործունեությունը,
ձերբազատվել անկաղզմակերպվածությունից, ուժեղացնել դաղտնիությունը,
զերծ մնալով վրացական Հակաշեւտախուղության ջայքայիչ ֆայլերից, լու-
ծել կադրային խնդիրները: Կադրերը չեին բավարարում հ. քանակական, է.
որակական տեսանկյունից: Ջինվորական նախարարին ուղղված 1920 թ.
Ումիկյանը մեկնում Է Ղրիմ, ն ընդ որում նրա դործուղումը տնելու է մուռ
վեց չարաթ, նշում եր, որ նրա բացակայության ժամանակ Հեւտախուղու-
թյունը, որը սկսել եր կարդավորվել, կանդնել է ձախողվելու խնդրի առած,
ջանի որ նրան փոխարինող Հարմար կադրեր չկային: Քիչմիչյանը նշում եր,
վասու աշխատակիցների բացակայությունը զգացնել է տալիս, խնդրելով
բից մեկին դործուղելու մասին, առւսնձնացնելով ւլոդպորուչիկ զ. Բեկղադ-
յանին": Սակայն, ինչպես ցույց են տալիս փաստերը, այդ ընթացքում
խնդիրները չլուծվեցին, ընդծակառակը, ավելի բարդացան: Այդ մասին Ե
վկայում Քիչմիչյանի 1920 թ. մայիսի վերջի մի Հեռադիր հս (Վ 240), որում
«Արադածին» (ասել է, թե` Քիչմիչյանին Հասդեւդրված) ուղարկված Հեռւ-
էր ավելի լիարժեք տեղեկատվություն Հաղորդել Ադրբեջանում խործրդային
Կարմիր զորքերի առկայության, նրանց տեղաբաշխման մասին Աղստաֆ-

666 Նույն տեղում, գ. 154, թ. 121:
667 Նույն տեղում, գ.184, թ. 48:

271

այում լ Ղաղախումմ668, ինչւվես Վե Պոյլինսկի ուղղությամբ, չե՛ն կարող
չեցնելով Զինվորական նախարարին ուղղված մայիսի 24-ի իր զեկուցադրի
մասին (Վ 229), որում խնդրում էր Թիֆլիս դործուղել վերֆինիս ւորամու-
յանին, որբ պետք է ժամանակավորապես փոխարիներ Ումիկյանին` մինչը
վերջինիս գործուղումից վերադառնալը: Քիչմիչյանը չեշտում եր, որ ինքը
նի որ ինջը իր տրամադրության տալ չունի որնեե մեկը, որին կարելի լիներ
ձղլւում էր Հեւուսխուղ ական ալար ոռոր Թիֆլիսում ւված կլանել է ուժեղաց-
անդլիական թարդմանիչ Օկուի (կամ Ակոն) կողմից Դոդոխյանին Հասցեա-
դրված նւամակ լինելու դեւսլքում ւյն ուղարկել իրեն: Հայասումնում Հե-
ժեշւոության դեւլքում, այս կամ այն ււաււոր սւոուդելու, կադրերի Հեւո կաւվ-
րում էր Հայւոնել, թե Թիֆլիսու՞մ է տնվում արդյոք Ջեմող-բեյ Նակաչի-
ձեն (Հյուրանոց «Օրիեոո»), չարուձոսկու՞մ է արդյո իր դոյությունը
ւված վանել ԲեՀբութովի փողոցի վրա դտնվող (ոուն Ի 22) Մուսուլմանոա-
որոշակի ւով յալներ նրա դործունեության մուսին՝ դլխավորաւլես` ընդդեմ,
Հայատանի: 1920 թ. Հունիսի 4-ին ուղարկված ւվւաւուսմխուսն Հեռադրում
(Հ. 256/6) Քիչմիչյանը Հայտնում էր, որ Ջեմալ-բեյ Նակաշիձեին ինքն ան-
ձւաքբ: դիի, ւավելաց նելով, որ Ղու մու նւսկցել է Մուսուլմանական ւսկումբի
ավադների խործշրդի աշխատանքներին, չաշադրդոված լինելով դործի ձեռ-

668 Նույն տեղում, թ. 50-51:
665 Նույն տեղում, թ. 48:
676 Նույն տեղում, թ. 52:
071 Նույն տեղում, թ. 61:
672 Նույն տեղում, թ. 58:

272,

նարկման նյութական կողմով, սակայն ակումբը վրացական կառավարու-
թյան կարգադրությամբ 1919 թ. դեկտեմբերին փակվել է ե այլես չի վերո-
կսել իր գործունեությունը: Քիչմիչյանը նշում եր, որ տարբեր լուրերի Հա-
մաձայն` Նակաչիձեն Թուրքիայի դաղւոնի դործակալ է, լ Կ.Պոլսում ոււոի-
կանությունում պաշտոն է զբաղեցրել, եզրակացնելով, որ Ջեմալ-բեյի վե-
րաբերմունքը Հայասումնի նկաւումամքբ անորոշ է, լ վերջինս դրոնորու՞մ է
ակտիվ դործողություն, թե ոչ` անձւայւո է, ւավելացնելով, որ ւաքեն դեւլքում
տվությունը, Քիչմիչյանը ՀՀ Գլխավոր չտարի Հետախուզական բաժնին
տեղեկացնում եր, որ Ջեմալ-բեյ Նակաչիձեի նկատմամբ իր կողմից ձեռնար-
կվել են քայլեր, միաժամանակ Հաղորդվել Է ՀՀԴ կուսակցությանը, ե րատ

Թիֆլիսի Հետախուզական գործակալությունը երբեմն ել առիթներ էր
ունենում Հարաբերվելու Անդրկով կասում անգլիական, ւքերիկլյան, ֆրան-
սիական զինված ուժերի սպաների. 1920 թ. մայիսի 7-ին ՀՀ Հետախուղական
մասին, որ Ֆրանսիայի զինվորական ներկայացուցիչ գնդապետ դե-Կորբեյլը
խնդրել ե թույլ տալ իրեն ծանոթանալու բոլչեիկների Մ. Քեմալի Համա-
ձայնության մասին ապացույցների Հետ: Այդ կապակցությամբ Քիչմիչյանը
խնդրում եր ուղարկել այդ պայմանադրի վերաբերյալ առկա դրավոր ապա-
գույների է ամվուիաղրերի բոլոր պատճենները ծ: Հունիսի 4-ին ուուսյ-
նական, պրապորչչիկ Նազարբեկյանի ատռորադրությամբ, որում վերջիններս
Քիչմիչյանին լիազորում ծին դե-Կորբեյլին ծանոթացնել բոլշռիկների Հետ
Մ. Քեմալի Համաձայնության մասին բոլոր տեղեկություններին` նյութերը
վերցնելով Հետախուզական ամիուիադրերից, սկաւսծ Հ 14-ից, որոնցում
րից` Թուրթական 15-րդ կորպուսի Հրամանատարի ե Զինվորական նախա-
բարի` միմյանց Հասցեադրված ծածկադրված Հեռադրերից: Հենց ղա էլ Քիչ-
միչյանը Հունիսի 18-ին կարդադրում է Հաղորդել ղե-կորբեյլին, ասելով, որ
ուղարկվում է թուրք-ադրբեջանական ոազմական միության սլայմանադրի
պատճենը, միաժամանակ սույն փաստաթղթի Հավելվածին կցելով ադրբեջա-
նա-թուրթական պայմանադրի պատճենը, որն այդ երկրների միջե ատորա-
գրվել էր 1919 թ. Հոկտեմբերի 29-ին, որում թուրքական կողմը պարտավոր-
վում եր կազմակերպել ադրբեջանական բանակը, պատրաստել Հրածանդիչ-

633 Նույն տեղում, թ. 59:
674 Նույն տեղում, թ. 60:
675 Նույն տեղում, թ. 53:

233

նադիր այն պետությունների Հետ, որոնք կլինեին Ադրբեջանի Հետ թչնա-
մական Հարարբերություններում 676:

1920 թ. մայիսի վերջերին-Հունիսի սկզբներին Հայտնվելով ֆինանսա-
կան դժվարությունների մեջ, Քիչմիչշյանը ՀՀ Զինվորական նախարարու-
կացնում է, որ դեռես մույիսի 18-ի դիմոււնադրի լ ավանային օրդերի Հա-
Հաղար ոուբլուց 59 Հաղարը, ընդգծում էր, որ ոչ մի փոխանցում, ոչ ել
Հունիսի 9-ի դիմումադիրը ուղղված ՀՀ Նախարարների խործրդի գործերի
դումնարի առք ման կասեցման Հեւո կալված ղժդոծություն էր Հայտնում,
խնդրելով աջակցել չտաս փոխանցելու նշված դումարը, քանի որ իր վար-
Հույս Հայտնելով, որ վերջ ի վերջո Երեանում խորամուխ կլինեն իրենց
ղժվարությունների ու կարիջների մեջ, աջակցելով նչված խնդրումօո: Առ-
կախ որեիցե բանից, Հեւուսխուղությունը 1920 թ. կեսերին դեռ. չարունա-
կում էր իր դործունեությունը Վրառուանում, իսկ թե աղաք ական շրջան-

Այդուծանդերձ, Թիֆլիսի Հայ Հեւուսխուղական ջոկլաւռոի մւուսծողու-
թյան կենտրոնում էին դտնվում նան բոլչհիզմի նկատմամբ վերաբերմուն-
ծունեության մի էջ հս, որբ վկայում Է վերջինիս ձղտման մասին վերա-

676 Նույն տեղում, թ. 66-67:
607 Նույն տեղում, գ. 154, թ. 149:
678 Նույն տեղում, Ֆ.Պ- 199, ց. 1, գ. 111 (98), թ. 134:

274

միչյանին Հասցեադրված 1920 թ. Հունիսի 28-ի Հեռադրում (Վ ՃԵ 414)
Հեւուսխուղական բաժանմունքի ւվեւոի ւվաշւոո նասկաւուսը ւվորուչիկ Հ. Խան-
Կոտուրսկին Հայտնում եր, որ իրենց կողմից բազմիցս արվել են Հայտարա-
րություններ, որ Հռ Հաճախ թերթերն են ըեկնում, լ մւսնավորաոլես
Ըդօ60՛՛ թերթը միանդամայն գաղտնի տեղեկություններ Հայկական բանա-
կի առանձին զորամասերի կանդատեղերի, նրանց Համարադրման հ զենքի,
նույնիսկ ւվինների է թրերի մոսին: Քանի որ բոլոր այդ Հայւուսըարու-
թյունները մինչ ււյդ չէին Հասել իրենց Նւվաաւուսկի՞ն, Խան-Կուռուրսկին
խնդրում եր չմերժել, ե եթե կարելի է, մասնավոր ձեով խնդրել թերթի Հրա-
տարակչության գլուխ կանդնած անձանցից չծրապարակել տեղեկություն-
րից, Քիչմիչյանը 1920 թ. Հուլիսի 5-ին Հանձնարարական է տվել զրուցել
այդ Թերթի խմբադրության աշխատակիցների Հետո:
բնույթի ցանկացած Հարց, կապված զորքերի տեղաբաշխման, զենքի ու զի-
նամթերջի թվաջանակի, տարբեր երկրների դործակալական ցանցի հ. այլնի
մասին: 1920 թ. Հունիսի 26-ի Հեռւսդրով Գ 591) Գլխավոր շտաբի Հեւուս-
խուղական բաժնի ւվեւոի ւվարւուսկանությունները կատարող Խան-Կուռուրս-
կին Հ. Քիչմիչյանից խնդրում եր, որպեսզի Բեկզադյանը Հաղորդի, թե ինչ-
քանով արգասաբեր է Բախչինի աշխատանքը, ինչումն Ե կայանում նրա
Թիֆլիսում մնալու անձրաժեչւոությունը: Միաժամանակ սույն Հեռադրում
խնդրվում եր Հայտնել, թե արդյոք կապ կա՝ Բաքվի դործակալների Հետո:
1920 թ. Հունիսի 28-ի Հեռադրում Գ 302) գեներալ Քիչմիչյանը Հայո-
նում եր Հայկական բանակի չտարի պետին, որ Հնարավոր է 10 Հաղար ռուբ-
լով ձեռջ բերել վրացական զինվորական զորային նոր դաղանադիրը, ն
խնդրում էր յդ մաին Հաղորդել Խան-Կուռուրսկունօ81: 1920 թ. Հունիսի
29-ի Հեռադրում՝ ուղղված ՀՀ զորջերի Գլխավոր չտարի պետին, Քիչմիչյա-
նը բավարարում էր 1920 թ. Հուլիսի 26-ի Հարցառղլնդմանը՝ կալված Մ.Ա.
Բախչինի անվան Հեւ, Հայտնելով, որ Հետախուզության նւատակով դոր-
ծուղված պորուչիկ Միխայիլ Ալեքսանդրի Բախչինը ԹիֆլիսումԲ վրացական
Հեռադրատանը ընդունվել է աշխատանքի: Նչված ՀՇեռադրում առաջին Հեր-
թին խնդրվում եր շանքեր դործադրել ձեռք բերելու առաջարկվող նոր վրա-
ցական զորական չիֆըը՝ ծածկադրված Հեռադրերի իսկությունը ստուղելու
լ բովանդակությունը ւպարղելու Համար 682: Իսկ րդեն 1920 թ. Հուլիսի 1-
ին (Վ 58 Երեւանից Խան-Կուռուրոկին Քիչմիչյանից խնդրում էր տեղեկու-
թյուններ Հաղորդել վրացական զորքերի տեղաբաշխման մասին Արդածշան-

65 Նույն տեղում, Ֆ.Պ- 276, ց. 1, գ. 154, թ. 157:
680 Նույն տեղում, թ. 79:
681 Նույն տեղում, թ. 77:
682 Նույն տեղում, թ. 78:

275

Արդվինի չրջանումօ: 1920 թ. Հուլիսի 11-ին ՀՀ զորքերի Հրամանատարի
չտաբի պետի Հասցեով Թիֆլիսից ուղարկվում է Քիչմիչյանի դրությունը
(Հ. 320/6), որում տրվում էր 1920 թ. Հունիսի 26-ի Խան-Կուռուրսկու Հար-
ցապնդումի թիչ թե չատ լիարժեք պատասխանը` կապված Բաքվի Հայ դոր-
ծակալների դործունեության Հետ, տեղյակ եր պածվում պորուչիկ Բեկզադ-
յանի վեկուցադրի մասին` կապված Վրաստանում Հետախուզության կաղ-
մակերպման լ յդ Նւվաւումվի Համար դրամական Հաւոկացումների մոսին:
Հայտնելով պորուչիկ Բեկզադյանի նկատառումների մասին, Քիչմիչյանը
նրա նկատառումների Հետ, եղրաշանդելով, որ կարելի է բացել Հատուկ
վարկ Վրաստանի ն Ադրբեջանի սածչմաններում Հետախուզության կաղմա-
կերպման Համար, կենտրոնացնելով ողջ աշխատանջը իրեն վատաշված վար-
չության ենթակայության ներքոծտ7: Հայկական Հեւտախուղությունը փոր-
ձում էր Անդրկովկասի չրֆանակներում կոորդինացնել իր ջանքերը, այն
ավելի նւղատակասլաց դարձնել, ն ուժեղացնել կադրային ներուժը: 1920 թ.
Հուլիսի կեսերին Թիֆլիսում ՀՀ դիվանագիտական Հավատարմատարին կից
զինվորական վարչության աշխատակից պորուչիկ Եղիաղարովի կողմից Հե-
ռադիր ե ուղարկվում Երեան` պորուչիկ Սաֆարյանին, խնդրելով չտալ
Թիֆլիս դործուղել Նիկոլայ Նադիրովին, չեչտելով, որ ղա ծայրաչեղորեն
անծրաժեչւո է685:

1920 թ. Հուլիսի կեսերին նկատվում են ռազմաքաղաքական իրավիճա-
կի որոշակի լուրջ փոփոխություններ Հայ-ադրբեջանական սաշմանադծի ողջ
երկայնքով, որն ել իր արտացոլումն է դտնում Թիֆլիսից Երեան ուղարկ-
վող Հետախուղական Հաղորդադրություններում, վկայելով Վոււե այն մին,
որ իրադրությունը սկսել եր անընդշատ նրբերանդները փոխել: 1920 թ.
Հուլիսի 19-ին ծղիազարովը ՀՀ Գլխավոր չտաբի Հետախուզական բաժնի
պետին Հայտնում էր, որ դործակալական ավյալների Համաձայն Հուլիսի
կեսերին կարմիր գվարդիականների ե ռուսների նշանակալից ուժեր ուղարկ-
վել են Եվլախ կայարանից խճուղիով դեպի Ղարաբաղ: Եղիաղարովը Հայտ-
նում եր, որ Կարմիր զորքերը (4 Հաղար սվին) հրեք ղրաշադնացքների
ուղեկցությամբ կենւորոնանում ես Թովուղ կայարանի շրջանում` Հայաս-
ւուսնի վրա Հարձակվելու նւվառուսկուվ 666: 1920 թ. Հուլիսի 23-ին Եղիաղարովի
ատորադրությամբ նոր Հետախուղական ամփոփագիր է ուղարկվում ՀՀ Հե-
ւուսխուղ ական բաժնի ւվեւոի Հասգեով, որում Հաղորդվում էր ւյն մոսին, որ
Հայառուանի ււսծ մնում, Զախմոախլի դյուղում կանդ նւծ Հայկական լոլո

683 Նույն տեղում, թ. 80:
684 Նույն տեղում, թ. 81:
685 Նույն տեղում, թ. 84:
686 Նույն տեղում, թ. 83, 85:

276

զորքերով, իսկ Հանված Հայկական զորամասերը որոչ տեղեկությունների
Համաձայն ուղարկվել են լեշական ռազմաճակատ, որ Աղատաֆայի Լ Բաջվի
գտնվում է Հեղկոմի ձեռքում, որի կազմում են Ա. Նուրիջանյանը, Ա. Վար-
դանյանը, Հ. Յաղուբյանը է Մարտիրոսյանը: Վերջում նշվում էր, որ Զան-
ղզեղուրի ուղղությամբ ուղարկված է 28-րդ սովետական Հետեակային դիվի-
ղիանտ/:

Հայ-ադրբեջանական լարվածությանը վղուդաշեռ որոչակի լարվածու-
ի Հեռադրից (Վ ՛15)՝ ուղղված Քիչմիչյանին: Դրանում Հայւոնվում էր օլ-
թեցիների Հետ վրացիների բանակցությունների մասին` նպատակ Հետա-
մտելով խաղաղ ճանապարչով զավթել շրջանը ե նախապատրաստել նոր
Քիլովր Քիչմիչյանին Հայտնելով Զինվորական նախարարի առաջարկի մա-
սին ծանոթանալ վրացիների իսկական նապլատակադրումներին Օլթիի ն
Արդաճանի չրջանների վերաբերյալ, խնդրում եր անծճապաղ Հեռադրել ար-
դյունքների մասի նօ658:

Տաղնապը Հայ-ադրբեջանական ն. Հայ-վրացական սաշմանադծում օր
օրի խորանում եր Ն Հայկական Հետախուզության Վրաստանի ջոկատը փոր-
ձում էր Հակաղդել Հակաշայկական այդ քայլերին, չնայած ամեն ինչ չե, որ
լավ էր ուուսցվում: Եղիաղարովը 1920 թ. օդոււոոււի 4-ին Հայտնում է
Երեան` Զինվորական նախարարին, որ Համաձայն Վրաստանի զորջերի
Գլխավոր շտաբի Հաղորդադրության, Աղստաֆայում կենտրոնացվում են
սով|եւուսկան ղորքերծ89: Այս Հաղորդադրություններում մւուսճոդիչն ւյն էր,
որ Հայկական Հետախուզության տվյալները Հաճախ Հենվում էին Վրաս-
տանի Գլխավոր չտարբի աղբյուրների վրա, որոնք Հնարավոր է մատուցված
լինեին: Քանի որ այլ ելք չկար, մնում էր որոչակի տեղ տալ նմանակարդ
ւոեղեկաւովությանը: Այնուծանդերձ, 1920 թ. օդոււոոսի 6-ին Թիֆլիսում
ՀՀ զինվորական կցորդի պարտականությունները ժամանակավորապես կա-
տարող պորուչիկ Եղիաղարովը Զինվորական նախարարին ուղղված զեկու-
կադրում Հաղորդում եր, որ Վրաստանի զինված ուժերի Գլխավոր չտարբի
կողմից ձեռք բերված Հավաստի տվյալների Հիման վրա, Ղազախի չրջանում
կից, 5 մարտկոցից ն 4 Հեծելավաչտից, որոնցից 3 դումարտակ ն. 2 մարտկոց
ուղղություն եին վերցրել դեպի Ուղունթալա, որ վերջիններս իրենց ռե-
զերվում ունեն 2 Հեծելադունդ (600 սվին` յուրաքանչյուրում), իսկ Գյան-

687 Նույն տեղում, թ. 89:
688 Նույն տեղում, թ. 91:
685 Նույն տեղում, թ. 92:

277

այի չրջանում` 20-րդ հ 28-րդ դիվիզիաների զորամասերը 6: Այսպես թե
այնւվես, Հայկական Հեւուսխուղությունը Վլրասոանում որոշակի ւվաւոկե-
կան ուժերի, ե այդ թվում խորչրդային ուժերի տեղաբաչխման, զորջերի
թվաքանակի ու այլնի մասին: Վերը խչված տեղեկառվության մեջ Հաղորղ-
վում էր Կուս, որ «կարմիրները» դլխիավոր Հարվածը Նւսխուուվ մուռ ըւաււոում են
Ղաղախի ուղղությամբ, ջեմալականների Հետ միացման Հնարավոր կարճա-
ապածովադրվել Գոկչայից Հյուսիս գտնվող չրջանի թաթարներից, նրանց
խարիաձեն առայժմ աննպլատակաշարմար է գտել Հետագա առաֆխաղացումը
Նախիջնանի վրա, ինչպես նան այն մասին, որ Վրաստանի Զինվորական
Կախարար Գ. Ս. Լորդկիպանիձեն դեներալ Ջախարիաձեի Հետ նախատեսում
է այցելություն կատարել Երեան, սակայն Լորդկիպանիձեի Հիվանդության
պատճառով, այդ այցելությունը Հետաձդվել է":

Վերը նչված Հաղորդադրությունները՝ խործրդային ուժերի առաջխա-
ղացման մասին, Հաստւաովում է Վե ւվորուչիկ Եղիաղարովի 1920 թ. օդու-
ւոուի ՛-ի Հեռադրով` ուղղված Զինվորական նախարարին, որում նշվում էր
Վոն Քերւվիլիի շրջանում ընթացող Նւսխուուվւուռրւաււոությունների մասին 692:
Սակայն արդեն դրանից Հետո ընկած ժամանակաշատվածի ամփուփադրերի
ընդծձանուր ոդին լ բովանդակությունը փոխվում է, է մու նւռվորւուվեւ
ւոոմանու|ի սւոորադրությաւմքը 1920 թ. օդոււոոսի 9-ի ուսղ մական բնույթի
Հայտնի ամփուադրում նչվում էր, որ Հայկական զորամասերը նչանակալից
էին թաթարական ուժերը) առիպված են եղել թողնել Գերյուսին (Գորիս) ն
Նածանջել Ջանդեղուրի դավ առի սածմանները 633: Իսկ 1920 թ. օդոււոոււի 24-
ի Հետախուղական ամփոփագրում գեներալ Քիչմիշյանը, Հենվելով բոլ-
չեիկյան զինվորական շրջաններում ունեցած իրենց «մարդու» ւով յալների
վրա, պնդում եր, որ ինտենսիվ քայլեր են ձեռնարկվում ՃԼ Կարմիր բանակի
Վրաստանի վրա Հարձակվելու նպատակադրումով", որը, ինչպես ցույց
տվեց կյանքը, Հիմթից զուրկ պնդում չեր:

690 Նույն տեղում, թ. 93:

691 Նույն տեղում:

692 Նույն տեղում, թ. 94:

693 Նույն տեղում, թ. 96:

654 Նույն տեղում, գ. 184, թ. 103:

278

Հայաստանի վիճակն օր օրի բարդանում էր, ւուսլնւուվը խորանում,
քեկուղե արւոււք ուսւո իշխում էր Սերով ծնված ոդեորությունը: Դա Հււ-
ւուսուվվում է այդ ժամանակաշըջանի որոչ ւսյլ ւոեղեկություններով, որոնք
ձեուք էր բերում զինվորական Հետախուղությունը: Գեներաղ Քիչմիչյանը
1920 թ. օդոււոուի 20-ին ՀՀ զորքերի Հրամանւաուսըի շւոաբի ւվեւոին Հաղոր-
դում էր (Վ Յ52/6), որ Համ աձայն սւոուգված լ միան դաւմույն Հավառւոի
դործակալական ւով յալների, Վրառոանի Հանըառվեւոության կառվարու-
թյունն իրականացնում է ուժեղ քարողչություն՝ Նւվւուուս|ը Հեւուսվնդելով
խաղաղ ճանապարշով տիրել Արդածշանի, Օլթիի մարզերին ն Չալդիրին:
Դրա Հետ մեկտեղ, Հ. Քիչմիչյանը նչում էր, որ ինչ վերաբերում Է Օլթիի
չրջանը զինված եղանակով դրավելու մաին ւոեղեկություններին, որի Հա-
մը վրացիները Հավաքում են զորքերը, ալու իբը թե դրանք չեն Համլաւվլա-
ւուսմխւսնում իրականությանը, ջանի որ կայսղորները Հինն են, չեն փոխ-
վել, Հայւոնելով, որ Վրառոանի կառավարությունը կենւորոնացել է երկու
լխավոր կետերում` Ախողցիայում լ Ախուլքալաքում, ուժեղացնելով դենե-
րալ Ջիկվաիձեի սաչմանապած ջոկատը, Հենվելով նան մի չարք մած-
մեդական դործիչների՝ ինչպես օրինակ, Ջալալ բեկ Մաչաբելայի վրա, որը
դործուղվել էր Օլթի` մեծ լիաղորություններով ն դումսըներով, սակայն
մնացել էր Աիխուղլցիայում, որտեղ ոնվում էր Նու Օմար ԷՓֆենդիի` Աիխող-
դիայի կառավարության նախկին Նւվխոսդածի շյուսբը: Սույն ւաքւիուիւադրում
Քիչմիչյանը Նւոլ ւռեղեկացնում էր, որ Օլթիի շրջանում արող չական աշ-
խատանքները տարվել են Սերվեր բել Աթաբեկովի միջոցով, իսկ Արդածշանի
շրջանում այն իրականացրել է դավ առոլեւո կադղդիմովը, որը մեծ դոււմնաընե-
րով կաշւուվել էր ն աշխաւումն քներ էր ւուսնում Հօդոււո Վրառունի, որ
Աիխողլքալաքի շրջանից մի շարք մած մեդական սած մանային դյուղերի միջո-
ցու վրացիները կաւլեր են Հասուսոել Զալդիրի ն Աղբաբայի Հեւո Լ. օդոււոո-
սի 6-ին Չալդիրից Թիֆլիս են ժամանել մաշմեդական բնակչության ներկա-
յաղուցիչները՝ Վրասոանի ՆԳ Նւսխւսըւսը Ն. Վ. Ռամիչվիլու Հեւո ւոեսակ-
դելու: Աստիուիադիրն ւվարտվում էր եղրակացությամը ւյն մոսին, որ վրա-
դական կառավարության մարւուս| արությունն Արդածանի լ Օլթիի մւր-
զերի, «Զեղոթ դուռու» նկաւում քբ, արւուսծւայւովում է ուժեղ ֆւարողչու-
թյունում առանց զինված ուժերի կոււուսկման ն կառավարության կողմից
մի շարք դաղ նի որոչումների ընդունումով` բուսկչությանը խաղաղ Ճւանոււ--
ւզարծուվ իրենց ւղ դեցության ւուսկ դգելու Համար, Հենվելով բուսկչության
աղ մուռ կամքի արւոած այւունան վըածց5:

ԱռՀասարակ, իրավիճակը 1920 թ. աշնւսն մլ ռոու յչյներին սկսել էր չի-
կանով, որն ել երհում է Հեւուսդւս Հետախուղական Հեռադրերի ն ւռեղեկա-

դրերի բովանդակության վերլուծությունից: Դրան նորից դոււմնսրվեց բոլ-

695 Նույն տեղում, գ. 184, թ. 101:
279

ցույց տալիս, դառնալով տարածաշրջանային զորեղ դործոն, իր Համար Հա-
ջող քաղաքական ելջի կոնկրետ ակնկալիքներով: 1920 թ. սեպտեմբերի 14-ի
տեղեկադիր-ամփոփադրում` ուղղված ՀՀ Զինվորական նախարարին, դիվա-
Նասգիւտւական Հավաւտարմաւուսրին, Արտաքին Գործերի ն ՆԳ նախոսըւաընե-
ֆին) ւ ՀՅ Դաշնակցության Կենտրոնական Կոմիւեին (Վ 370/6), Քիչմիչ-
յանը Վրաստանից Հաղորդում էր, որ գործակալական տվյալների վկայութ-
յամբ Բաքվից Ախալքալաքի վրայով Հայաստան է ուղհորվել այսպես կոչ-
ված մեծամասնականխերի՝ կոմունիստների մի խումբ (փորձնական նպա-
ուսով), լ մեծ դոււմոաը փողով, Հայաաւուսնում խաղաղ Ճանւվարծով Հեղա-
շրջում իրագործելու Համար, որի գլուխ կանդնած է պարսկաշպատակ Սի-
նաքերիմը, որբ պետք Ե Թիֆլիսի, Բորժոմի հ Բակուրիանի վրայով անցնի
Երնանի նածշանդ, որպես իր դործունեության կենտրոնատեղի ընտրելով
Քանաքեռը կամ Ղամճարլունօ96: Վրառոասնում դործող Հայկական Հեւուսխու-
զությունը սեպտեմբերյան այս օրերին, բացի բոլչհիկյան խնդրի Հետ ավելի
իրաւոեսորեն բախվելուց, կանդնեց նան որոչ կադրային ե իրավիճակային
խնդիրների առաչ, երբեմն Հարկադրված լինելով դեմ Հանդիման կանդնել
փաստի առաջ, կապված վերջիններիս պրակտիկ գործունեության արդյու-
Նւսվեւոության կամ անորոչության Հեւո: Այոսվես, օրինակ, 1920 թ. սեւլւոեմ-
բերի 13-ին ՀՀ պորքերի Գլխավոր չտաբի ՀՇետախուղական բաժնի պետի
ւկարւուսկանությունները կաւուսրող Խան-Կուռուրսկին Հաւոուկ Հեռւսդրով Գ
195) Քիչմիչյանից խնդրում եր կարգադրություն անել պ. Բախչինին ծա-
ռայության վայր` Երհան ետ կանչելու մասին` կապված նրա աշխատանքի
անարտադրողականության Հետո Հեռաղրի վրա կա Քիչմիշյանի Հատուկ
մակագրությունը այն մասին, որ սույն փաստի կաղակցությամբ պորուչիկ
Բախչինր զեկուցաղիր Ե ներկայացրել: Սակայն իրադարձությունները զար-
սւոուդելու Համար - Վ. Վ.), Հեւտախուղության ղեկավարությունը նՆւսիոս-
Հարձակ էր լինում: Այս վերջին Հանգամանքը Հաստւսովում է նրանով, որ
ւվորուչիկ Բախչինը Բաթումի մեկնելուց Հեւոո, որը ւոնում է 2 ամիս, ղադա-
րում է իր մասին ւռեղեկաւովություն Հաղորդելուց, իսկ դո րդեն ներքին
կանոնակարգի խաիոռում էր, որն էլ առաջ բերեց Հետախուզության երեան-
յան կենտրոնի ղեկավարության արդարացի դժդոչշությունը: Սեպտեմբերի

696 Նույն տեղում, թ. 107-108, 110:
657 Նույն տեղում, թ. 109:

280

ուղարկվում է ւվորուչիկ Բախչինի ղեկուդադիրը` Բաթումիում իր դործու-
նեության բացզաւորականով (սույն ւիւաււուսժուղթը մակադըված է ՀՀ Գլխա-
Բախչինը խուսափում էր Երեան ղնւսղլուց, է բուռ երեույթին, ւսյդ Հանդա-
իր կողմից պորուչիկ Բախչինին Հրաշանդ է տրվել ուղեորվել Երեան` ՀՀ
Գլխավոր շտաբի ւորամադրությ ւսն ւռակծ98:

շւոաբի Հեւուսխուղ ական բաժնի ւվեւոին ուղղված 1920 թ. օդոււոոսի 2-ի ղե-
կուցադրում (Վ 68՛Դ, որն սւոորադրվել է ւվորուչիկ Բեկղադյանի կողմից,
նշվում էր, որ դեռ. Հուլիսի 10-ին ղզեկուզադիր Գ 657 է ուղարկվել Հայաս-
ռում ւոիրող դրությունը, ինչւվեւ Վոն խնդրանք էր Հարու վել` Հաղորդել
մասին: Օդուոոսի 2-ի ղզեկուցադրում նշվում էր, որ իրենք դեռ. չեն աւո ւււ--՛
դել Հուլիսի 10-ի ղզեկուգղադրի ւվաւուսմխւսնը, չնայած դրավոր խոստմանը՝
ուղարկել Հրաձանդներ, չելով Վոււմւ, որ ոչինչ Հայւոնի չէ Վոււվլ բոյ թող-
նված դոււմնսըների մասին, որ զինվորական ներկայացուցչի ւորամադրու-
լուց Հեւուսխուղական անցի Հաաւոււում ան է ւոեղեկությունների ուուցմոան
յանը ընդգծում էր, որ ինքը ես մեկ անդամ կրկնում է, որ դլործի Հա-
ներկայացնող բոլոր շրջաններում 100: Սույն կարհոր փւաււուսժղթժի վրա սլո-
զինվորական կցորդ Քիչմիչյանին, Հավելելով, որ դրամի բացակայության
Հարմար է Թիֆլիսում Հեւուսխուղության ղծուվ Հատուկ ուլայի ներկայու-

698 Նույն տեղում, թ. 114:
69.Նույն տեղում, թ. 105, 112:
700 Նույն տեղում, թ. 112:

281

թյունը: Որոչ ժամանակ անց, այս կապակցությամբ ՀՀ զորքերի Գլխավոր
շտաբի ՀՇետախուղական բաժնի պետը Շրածշանդում է Քիչմիչյանին կարդա-
դրել պորուչիկ Բեկզադյանին տալ Հետախուզական բաժնի Համար նախա-
տեսված դումարը 7: Դրամական գումարները չատ դժվար էին Հայթայթ-
վում, իսկ Հանրապետության վերջին ամիսներին այն ավելի ղժվարացավ:
1920 Թ. սեպտեմբերի 4-ին Երեանից Հետախուզության զծով պատաս-
խանւառու ւլանձւավղածը Հաւոուլ Հեռադրով Գ էի 62Դ Հայտնում էր Քիչ-
միչյանին, որ ուղարկվում է փոխանցման տոմսը (Վ 5141), որով կարելի եր
սւումնոււղ օդոււոոսի 18-ին ուղարկված 50 Հաղար ռուբլին, ւռեղեկացնելով|
Վւսե, որ սույն օրդերով անձրաժեչւո է դումնարը սւումնււղ է ւու կառղիտան
Եղիազարովին՝ վերջինիս Հայտնի նպատակների Համար:

Այդ ընթացքում իրադարձությունները թուրք-Շայկական ռաղմաճակա-
տում ծավալվում էին ողջ թափով: Դեռ 1920 թ. Հոկտեմբերի 2-ին գեներալ
Հախվերդյանը Երնանից Հեռադրում է Թիֆլիս` Քիչմիչյանին, Հաղորդելով
այն մասին, որ Սարիղամիչից ետ քաշվելուց Հետո Կարսի մարզում բոլոր
զորքերը կենտրոնացած են Նոր-Սելիմի ն Բեգլի ԱՀմեդի դիրքերի մուռ,
Հարձակում չրջանցելով Հայկական աջ թեր, սակայն հտ են մղվել: Հախվեր-
դյանը Հայտնում էր, որ թուրքերը սեպտեմբերի 30-ի դգիչերը գրավել են
Արդաճչանը ն չարժվել Չալդիր, այն ժամանակ, երբ Արդաշանի Հյուսիսային
մասում ել գտնվում են վրացական զորքերը: Հախվերդյանը Հայտնում էր,
որ իրենց կողմից Հաշվի են առնված Հարձակման կանխման միջոցները,
Հրածշանդելով արձակուրդ մեկնածներին հտ կանչել իրենց զորամասերը, իսկ
դործուղվածԿներին` կախված Հանձնաըարությունների կարհորությունից՝
Հանդամանքի վրա, որ Հեռաղրակապի 7 օր ընղչատումը` ակնչայտորեն
ամենասնչրաժեչտ ժամանակ, Հավանաբար սարքվել է Հակառակորդի դործա-
կալների կողմից «Զեղոք լլուռում» 7: Հոկտեմբերի 5-ի ղզեկուցադրում, Հեն-
վելով գործակալական տվյալների վրա, Քիչմիչյանը ՀՀ զորքերի Հրամանա-
տարի շտաբի պետին Հայտնում եր թշնամու մտադրության մասին պայժեց-
նելու Շա ալիի կամուրջը է Ջաջուռի թունելը 5:
պայջարի այն վճռական պաշն էր, երբ ստեղծված ռազմաքաղաքական կա-
ցությունում Հայկական բանակը դժվարությամբ եր դիմակայում թուր-

701 Նույն տեղում:

702 Նույն տեղում, թ. 113:
703 Նույն տեղում, թ. 111:
704 Նույն տեղում, թ. 125:
705 Նույն տեղում, թ. 117:

282,

նակին, զգացվում էր սպաների, զենքի ու զինամթերջի մեծ կարիք, զինվո-
րական կազմը Համալրման Հարցում մեծ բարդություններ ուներ: Ստեղչ-
ված արտակարգ իրավիճակը Հարկադրեց նույնիսկ ՀՀ ՀՇետախուղական
Հարցի լուծում չեր, լ այնուամենայնիվ- Վ. Վ.) իրենց դործուղել ոււսղ մ ու-
ճակատ, ուր նրանք ուզում եին դործող զորքերի կազմում կովել թուրջերի
դեւ: Այն բխում էր սոեղծված իրավիճակի Հուսածաւուսկանությունից, որին
լուծում չտրվեց, որով Հեւոն անդամ յդ իրավիճակում Զինվորական նւխւս-
բարը իր Համաձայնությունը չտվեց Հետախուզության լավադույն սպանե-
բին ուղարկել ռազմաճակատ, ավելի կարեոր Համարելով նրանց թողնել այն-
տեղ, որտեղ նրանք կային: Եվ այնուամենայնիվ, 1920 թ. Հոկտեմբերի 7-ին
դեներալ Քիչմիչյանը Զինվորական նախարարին ուղղված Հեռադրում (Վ
307 Հայտնում եր, որ իրեն վատաչշված վարչության սպաները պորուչիկ
Եղիաղարովը, Նանասովը, Ումիկյանը, Բաղդասարովը հ զինվորներ Գաս-
պարյանցը, Փաճլավունին, Աբուլյանցը նե կամավոր վարորդ Պավիդովը
նակավորապես ուղարկել գործող բանակ: Ձեկուցելով այդ մասին, Քիչմիչ-
յանը նս խնդրում եր իրեն դործուղել բանակի Հրամանատարի տրամադրու-
թյան ստակ, իսկ վարչության գործերը ժամանակավորապես Հանձնել դիվա-
նագիտական ներկայացուցչության տնօրինությանը 4: Սակայն Զինվորա-
կան նախարարն րատ էության այս քայլի Հետ էլ չճամաձայնվեց, Հարցին
միայն մււանւսկի լուծում ւորվեց, որով|Հեւոն վերֆին Հաշվով դեռ. Հույսերը
չեին մարել, ինչ-ինչ Հույսեր դեռ սպլաշպանվում էին, ջանի դեռ Հանրաղե-
ւոությունը մււք առում էր դոյււոն մնան Համար, իսկ Հոդերանակւան ւվածը
յուռ վճռական էր: Հեւոախուղությունը, որ կանգնած էր լուծարման եզրին,
չարունակեց իր դոյությունը լ դործունեությունը, ձեռք բերելով ւսրժե-
ֆավոր տեղեկատվություն, որի օդտակարության դործակիցը՝ ոչ իր մեղքով,
Հրդային զորթերի նոր ակտիվացման մասին ադրբեջանա-ձայկական սածճմա-
նադծում, որն էլ ավելի խճճեց իրավիճակը, ցայտնուտային իրավիճակ առաջ
բերեց, որի պայմաններում կողմնորոչվելը դարձավ խրթին գործ: 1920 թ.
Հոկւոեւմբերի 14-ի Հեռադրով Գ 403/6) Քիչմիչյանը ՀՀ Հեւուսխուղ ական
բաժանմունքի պետին Հայտնում եր, որ խործրդային 28-րդ դիվիզիան բեռ-
Նասժւաիվում է Եվլախ կայւտսըանում, միաժամանակ նշելով, որ Բաքվում զին-
վորական չրջաններում ուժեղ կերպով լուրեր են տարածվում, որ 1-ին սովե-
իբը թե րդեն ւկածանջվել են նվեր` Կրսանովոդսկում, նշելով, որ որոշ

706 Նույն տեղում, թ. 118, 120:
283

վում ոչ թե 9-րդ, յլ 8-րդ բանակը, որը տնվում էր Գրող նու շրջանում 77:
58-րդ հ 59-րդ բրիգադները, դիվիզիայի չտարը, ձռավորվող պաշակային

վաշտ, 2 Հեծյալ-լեռնային մարտկոց, 1 ավտոմոբիլային վաշտ, Շամբարա-
կային 20-րդ դիվիզիոնը: Նշվում էր, որ Ելենդորֆում, Ջուռնաբադում են
գտնվում 2 Հեծյալ բրիգադներ հ այլն, ինչպես նան 32-րդ դիվիզիայի 1
Եվլախում` 2 ահրոպլան, 28-րդ դիվիզիայի 2 վաշտ, 28-րդ դիվիզիայի որոչ
ղզորամ աւեր դւոնվում են Բարդայում, Խանքենդում, Աղդամում, Տերսոերում,
Շուշիում լ Գերյուսիում (Գորիս): Հայտնվում էր, որ վաշւոերն ունեն 50-
մասին: Նչվում եր, որ 28-րդ դիվիզիայի շտաբը դտնվում է Աղդամում,
ավելացնելով նան, որ Եվլախի կամուրջը պածշպանվում է դնդացրային դա-
ուսկի միջոցով, ւոեղեկացնելով Վււե, որ 1) Նուխիում է տնվում Հեծյալ
կորպուսի շտաբը, 18-րդ Հեծյալ դիվիզիան, /-րդ Հեծյալ դիվիզիան օդոս-
չտարը, զենիթային մարտկոցը (4 թնդանոթ), 32-րդ Հրաձղային դիվիզիայի
մարդ), 32-րդ Հրետանային բրիգադը, 3) Ապչերոնի թերակղվում` 2 Հեծյալ
գնդեր կազմված կարմիր տակյարներիցո": Ստանալով այս փաստերը, Երեա-
րով ու միջոցներով դրանք վերստուղվում էին, կամ էլ Թիֆլիսի զինվորա-
կան կցորդ Քիչմիչյանից պաշանջում էին ճշդրտել ուղարկված տեղեկա-
ին Քիչմիչյանին Գլխավոր չտարբի պետի պաշտոնակատար Պրիտոմանովի է.
Հետախուզական բաժնի պետի պաշտոնակատար պոդպորուչիկ Մ. Դոդոխյա-
նի սւոորւադրությաւմքը Հեուսդիր է ուղարկվում (Վ Է 0924), որում Հենվելով
փախատակների հ լրահսների Հարցաքննությամբ ձեռք բերված փաստերի
վրա, Հաստատվում եր, որ 28-րդ դիվիզիան ի սկզբանե դտնվելիս է եղել

707 Նույն տեղում, թ. 124:
708 Նույն տեղում, թ. 127:

284

Ջանդեղուրում, ուր է կանդ նած էր մինչ այդ: Նկաւռի ունենոլղու| այս վեր-
ջին Հանդամանքը, Երեախից Թիֆլիսի իրենց գործընկերներից Պրիտոմա-
նովը լ Դոդոիւյանը խնդրում Էին ուշւսդրություն դարձնել դործակալական
ցանցի միջոցով Հաղորդվող տեղեկությունների ճշդրտության վրա) Չնա-
յած այս խնդիրներին, ե. երբեմն էլ, ոչ միշտ արդյունավետ աշխատանքին,
Հեւուսխուղական ծառայությունը Վրառունում չեր Հուսածաւովում: Դոռոհ-
լով փաստաթղթերի վերլուծությունից, Հայ Շետախույզները չշարունակել են
փլուղման, խործրդա-քեմալական զորքերի ակտիվացման պայմաններում
ւպաւովությունը, ւվրոֆեսիոնալ ւվաւոիւ|ն ու ձղւտումը ձախողելու թշնամու-
կություններ տարածաչրջանում իչխող իրավիճակի մասին:

Գեներալ Քիչմիչյանի կողմից 1920 թ. Հոկտեմբերի կեսերին Զինվո-
րական նախարարին ուղարկված մի այլ Հեռադրի (Վ 410) մեջ տվյալներ են
բերվում ՀՀ սաշմանների չուրջ թե թուրքական ե թե բոլչեիկյան ռաղզմա-
եին վրացական աղբյուրների վրա, Հենց այդ պատճառով ել դրանց
Հարկավոր էր որոչ վերապածումներով մուենալ: Եվ այնուամենայնիվ, Քիչ-
միչյանը դրանում Հայտնում եր, որ 9-րդ թուրքական դիվիզիան կենտրոնա-
վոր բանակի զորամաս, որի Հետ միասին Տաճկաստանից տեղափոխվել է
վերջինիս չտարը: Հայտնվում եր նան, որ Աղսատաֆայում տեղաբաշխված է
բոլչնիկների 6 եշելոնո': Զինվորական նախարարին ուղարկված Հոկտեմ-
բերի 21-ի Հեռադրում (Վ 412) Քիչմիչյանը Հայտնում եր, որ Ղազախի
շրջանում են գտնվում 1-ին դիվիզիայի 2-րդ բրիգադը, 2 ՀՇեծելազորային
գնդեր, սակրավորների գումարտակը, մուտոցիկլավարների դասակը, Հա-
յաստանի սաշմանի վրա` 600 սվին ե լեռնային-Հեծյալ դիվիվիոնը, Հրետա-
նին, իսկ Գյանջայում` 12-րդ դիվիզիայի 1-ին ե 3-րդ բրիդաղները Հրետա-
Կու Հետ միասինու: 1920 թ. Հոկտեմբերի 23-ին Քիչմիչյանը ՀՀ Ջինվո-
րական նախարարին ուղարկված զեկուցադրում (Վ 415) նոր տվյալներ ե
Հաղորդում բոլչեիկյան զորքերի տեղաբաշխման մասին պարսկական ճՃակա-
ւոում է Ադըբեջանում 12: Հեւոադա Հետախուղական ւաքիուիադրերը, որոնք
վերաբերում են Հոկտեմբերի երկրորդ տասնամյակին ն նոյեմբեր-դեկտեմ-
բեր ամիսներին, վկայում են բոլչեիկների ուժերի աչխուժացման մասին Հա-
յատումնի սաշմանների չուրջ, նրանց կողմից նախապատրաստվող հ իրակա-

705 Նույն տեղում, թ. 133:
746 Նույն տեղում, թ. 128:
71 Նույն տեղում, թ. 129:
7/2 Նույն տեղում, թ. 130:

285

բերի 25-ի տեղեկադրում Քիչմիչյանը Հետաքրքիր տվյալներ էր ներկայաց-
նում Հայկական բանակի վերաբերյալ, որոնք ձեռք էին բերվել Բաթումիի
խորչրդային ներկայացուցիչ Զվերեի տրամադրության տակ գտնվող փաս-
տաթղթերի ցուցակից: Դրանում Կարմիր բանակի բարձրաստիճան սպայի
են տալիս ավելի ամբողջական, դինամիկ պատկերացում կազմելու Հայկա-
կան բանակի, նրա թվաքանակի, մարտական կարողությունների, Հրամանա-
նակն ունի 5 բրիդաղ, որոնք իրենց մեջ ներառնում էին 10 Հետնակային
ղնդեր, որոնցից յուրաքանչյուրն ուներ 1500 մարդ, յդ թվում յուրաւքան-
զական Հեծյալ անձնակաղմի մասին, ՀՇաղորդելով նան Դրոյի ջոկատի մա-
սին: Սույն աուուսթղ թում նշվում էր Վոււմւ, որ Երհանյան նդի կաղ մում
կար 2000 մարդ, սակայն մասնակցելով Զանդեղուրի մարտերին, այն կորց-
րել է մարտիկների մի մասը, որի Հետւանքով թվաքանակն իչել է մինչն
800-ի: Տեղեկություններ էին Հաղորդվում Հատուկ Հետնակային ե Ալեք-
ռանդրապոլի պածշակային գումարտակների հ այլնի մասին: Սակայն Քիչ-
միշյանի Շաղորդած տեղեկառվության մեջ առավել Հետաքրթրականը Հայ-
կական բանակի մասին Զվերեի կատարած եղրաշանդումներն են: Սույն
ամիուիադրի ծանոթությունում նշվում էր, որ Հայկական Հեւտեակի վաւո
մարւոունակության մոսին ընդձանուր կարծիքը Հասւուսովում է: Ը ւո Զվե-
բնի մուռ առկա վերոնչյալ ամփուվադրի, Հայկական բանակի մարտունակու-
թյունը ել ավելի նվաղել ե ռուսական սպաների Հեռացումից Հետո (աղզդայ-
նացում), իսկ բոլչեիկյան քարոզչության Հետ կապված` նան ուժեղացավ
դասալքությունը: Միաժաոքանուկ առվում էր լավագույն զորամասերի մասին,
յին դումարտակը, չեչտելով, որ Հեծելաղորի մարտունակությունը ցածր Ե
միջինից, բացի եզդիների դիվիզիոնից: Ծանոթության վերջնամասում ար-
ձանադրվում եր, որ Հրամանատարական կազմը դերազանց ե: Ամփոփադիրը
ավարտվում էր նշումով, որ ջեմալականների Հարձակման լ զորածավաքի
Հետ կապված զորքերի քանակը ե նրանց տեղաբաշխումը ծական փուոխու-
թյուններ չեն կրելո5: ՀՀ ոաղ մաք աղ աք ական մեկուսացումը օր օրի խորա-
նում էր, էլ ավելի դժվարացնելով վերջինիս դոյատւումը ե պայքարը ար-
տաքին թշնամու դեմ: Տադնապը ջաղաքական-զինվորական չրջաններում
ուժեղանում էր. 1920 թ. Հոկտեմբերի 27-ին, ժամը 12-ին, Կարսի անկման ոչ
Հեռու նախօրյակին, Հայաստանի զորքերի Գլխավոր չտաբի Հետախուզական
բաժնի պետի` պորուչիկ Դողոխյանի ստորադրությամբ Հեռաղիր (Վ 951) ե

75 Նույն տեղում, թ. 131:
286

ուղարկվում Քիչմիշյանին, որում Զինվորական նախարարի անունից խնդր-
վում եր տեղեկացնել Վրաստանի կառավարությանը, որ Ղաղախում՝ ղեկա-
վար բոլչհիկյան շրջաններում լուրեր ես ւվւուռվում, որ մուռ ււվւադայում
սպասվում Է Հարձակում Վրաստանի ն Հայաստանի վրա, որ իբր թե միայն
Կենտրոնից Հրամանի են սպասում, հ որ սաճմանային չրջաններում տեղի է
ունենում սուվ|եւուսկան ղորջերի կենւորոնացում: Նույն բովանդակությամբ
Հեռադիր (Վ 426/ 6) ուղարկվեց նան նոյեմբերի 2-ին ոՀ:

Սակայն խուսաւիել վերջնական ւլուղումից` չՀաֆողվեց: Շաւո ուղանե-
րի մեկնումով Թիֆլիսից գործող բանակ, Հետախուղությունը զգալի չափով
վերջին զեկուցադրերից մեկից, ուղղված Զինվորական նախարարի օգնա-
Քիչմիչյանը նչում էր, որ պորուչիկ Բեկղզադյանի մեկնումով ն պոդպորու-
չիկ Ումիկյանի դործուղումով Հետախուզական ապարատի դրությունը զգա-
լիորեն վատացել է, չեշտելով, որ գործակալները չեն Համարձակվում անմի-
ապես իրեն Հաղորդել տեղեկությունները, իսկ ինքն իր տրամադրության
տակ չունի միջնորդներ, որոնց կարող եր լիովին վատածշել: Այդ իսկ պատ-
ուշադիր վերաբերմունք, առավել նս, որ վրացիների Հետ բանակցություն-
ների նպատակով Թիֆլիս է ժամանել ջեմալականների գործակալը, ծայրա-
զնին դիտարկում դործին նվիրված, վճռական հ. Հավատարիմ մարդկանց մի-
ջոցով, որոնք պատրաստ կլինեն ցանկացած միջոց դործադրել անճշրաժեշսո
Թիֆլիսում Հեւտախուղական դործունեության Համար անչրաժեչտ պայման-
Համար դժվարին պայմաններում, վերոչիչյալ զեկուցադրի վերջնամասում
խնդրում եր կարգադրություն անել Թիֆլիս` իր տրամադրության տակ Հե-
տախուղության ղծով մասնաղդետի կամ ել ծայրաչեղ դեպքում` այդ դործին
այդ նպատակի Համար պ. դիվանադիտական ներկայացուցիչը խոստացել է
դրամ բաց թողնել՝ նվիրաբերված ղումարներիցո»: Ակնչայտ է Թիֆլիսում
ՀՀ զինվորական ներկայացուցչությանը կից գործող Հետախուզական վար-
չության ղեկավարի մտածոդությունը՝ Վրաստանում դործակալական ցանցի
ւպածւվանմ ան ւռումով, Հեւուսխուղական աշխաւուն քների սրդյունավեւոու-
թյունները ձախողելու ուղղությամբ ջայլերի ձեռ Նւսըկմուն անձրաժեչւու-
թյան մոսին:

74 Նույն տեղում, թ. 132, 134:
7/5 Նույն տեղում, թ. 134, 137:

287

Հետադա իրաղարձությունները, ե առաջին Հերթին 1920 թ. վերջի
թուրք-Շայկական պատերազմը, ինչպես նան թուրք-բոլշիկյան առաջխա-
ղացումը Անդրկովկասում, ազդեցության նոր աշխարծաքաղաքական ոլորտ-
զության աշխատանքների վերջնական ձախողմանը, որին Հետնեց պետական
թղթերի վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ Հետախուզական ծառայու-
թյունը Վրասոանում, լ մւսնաովորւաւվես Թիֆլիսում, դործեց մինչե նոյեմ-
բերի վերջերը, ընդչուս մինչե ՀՀ անկումը` պածշպանելով արժանապատիվ
կեցվածջը ե նվիրվածությունը Հայ ժողովրդի նվիրական դաղափարներին է.
վունդության ւած ով ման այս կամ այն խնդրում: Եղան է Հաջողություն-
ներ, հ սայթաջումներ, սակայն անբարենոպլատտ իրավիճակը Հարկադրեց Հայ
Հետախույզներին 1920 Թ. ռոյեմբերի վերջերին, դեկտեմբերի սկզբներին
ֆաղաքում:

288

ԳԼՈՒԽ ԵՐՐՈՐԴ

ՊԵՏԱԿԱՆ ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ
ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՄԸ: ՀՀ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ
ՁԵՌՆԱՐԿԱԾ ՔԱՅԼԵՐԸ ՆԵՐՔԻՆ ԳՈՐԾԵՐԻ
ՆԱԽԱՐԱՐՈՒԹՅԱՆ, ՄԻԼԻՑԻԱՅԻ
ՍՏԵՂԾՄԱՆ ՈՒՂՂՈՒԹՅԱՄԲ
1918 -1920 ԹԹ.

ՀՀ միլիցիայի, Ներջին Գործերի նախարարության
ուժային սոռորաբաժանումների ուռեղծումը

ւրւաւոււմն Աուսջին նրւույեւոութ լ ւն եւուսկան 22 անւումնդութ յան
Հայ ի ջի բասլետության պետակ վտանդությ
Համակարդի կարհոր օղակներից էին միլիցիան ե Ներքին Գործերի նախա-
րարության ուժային ուռորաբւաժանումները, որոնց սռեղծման ու ւշխա-
ւուսն քների կաղ մակերպման ուղղությամբ 1918 -1920 թվականներին որոչա-
կի ջանքեր դործադրվեցին ՀՀ կառավարության ն իշխանության այլ մսր-
մինների կողմից: Այդ գործընթացներին ակտիվորեն մասնակցեցին թե Հա-
յաււուսնի Հանբըսուլեւռության խործրդարանը, լ թե՛ Նախարարների խորչծուր-
դը: Հնարավոր թյուրիմացությունից խուսաւիելու Համար Հարկ է Հենց ոկղ-
բից Հուուսկ ւսրձւսնւսդըրել, որ սկզբնական, ն Հաւոկասվես Արամ Մանուկյանի
«դիկտսոռորության»՝ Ներքին Գործերի նւսխոասըար եղած ժամանակած ւաւուվ| ա-
ծում Ներքին Գործերի Նւխասրարությունն իրենից ներկայացնում էր մի
ճյուղավորված Համակարդ, որի մեջ մւոնում Էին կ՛ ՆԳՆ-ին Հատուկ ու ժււ--
յին ու միլիցիոն կառույդներ, կ՛ ւուսրաբնույթ այլ դործաոնություններ ու-
նեցող վարչական Հառւմուսոություններ, որոնք իրականացնում Էին ղզեմուո-
վային-քաղաք ային, Ննածանդգական ու դավ առային կառավարման դործաո-
նություններ: Այդ ամենը ըմբոնելու Համար ւմ ենանալաւումկած արմարը
Ռուբեն Տեր-Մինասյանին դիմելն է, որն էլ ւվաարղ աւլես դրում է Հեւոն յալը
(ինչն ընդձանուր առմամը, կարելի է ընդունել որպես Հիմք). «Ներքին
Գործոց Նախարարութիւնը, այնւվես ինչես Արամի ժամանակը կը ներկա-
յանար՝ նրանից յեւոոյ մինչեւ Հանըսուլլեւռութեան անկումը այլեւս դոյու-
թիւն չուն եցյու: Արամի մածունից յեւոոյ Ներքին դործոց Նախարարութի-
ւնը մեռւու եւ դարձւու մի ռլարզ վարչութիւն:

289

Հայառուանի Հանըսուլեւոութեան սւոեղծումից ւսոււսջ, Արամը Երեւանի
Նասծ անդի դիկւուսոորն էր ը նւորուած եւ յանձինս նրան` ւիաուուսկան Հայկա-
կան իշխանութիւն էր սոեղծուած դեռ 1917-ից: 1918-ին, երբ Հայասոանի
օրինական կառավարութեան՝ Քաջազնունու դաձլիճն էր կազմված, ւիւաւուոօ-
բեն կառավարութիւնը մնում էր Արամը, թեեւ Պու ներքին դործոց նՆւսիոս-
րար էր միայն: Նրա ձեռքն Էին, այն ժամանակները, Ե՛ւ լուսաւորութեւոն,
եւ Խնամոռուսրութեան, Պարենավորմոան եւ Հաղորդակցութետն բաժինները,
որոնք Հեւռադային բաժանուեցին ւսուսմնձին նասխոասըարութիւնների: Բայց
էականը դործերի բարդութիւնը չեր» այլ նրանց ուղղութիւնը: Արամի ժո-
մաուսկ, Ներքին դործոց Նւսխարարութիւն ասելով ւվեւուք էր Հասկանալ ւվե-
ւոութեւն ֆիզիքական ոյժը եւ կառավարական վարչամեքենան, մարմբնւսցու-
մը ւվէւուսկան եւ կուսակցական բարոյսկան Հասկացողութեանց, օրենքների
դործադրման եւ ւվարւուսդրման միակ խողովակն ու միջոցը, կեդրոնը, որւոեղ
ամիուիում Էին Հայասուանը կաղ մակերւվելու բոլոր ձղւտումներն ու Ճիգերը:
Արամի սռո են, Ներքին դործոց Նւսխարարութիւնը կը ներկայացներ մմ Էն
ինչ»6: Այդուծանդերձ, այդ ճյուղավորված Համակարդի չրջանակներում Լ
կաւուսըվում են առջին ֆայլերը միլիցիա ն ՆԳՆ Համակարդին Հատուկ ու-
ժային մյուս մարմինների կաղ մակերվելու ուղղությամբ, ն մեն դեւլքում,
ինչւվեւ այդ մասին դրում է Ռ. ՀովՀաննիսյանը, Արամ Մանուկյանի ՆԳՆ-
Կ մնում էր որւվեւ ՀՀ կաբինեւոի «անլյունաքարը»՝ մինչե դրա մի չար
դեպարտամենտների, առանձին մինիստրությունների վերածվելը 1919 թ.
կեսերին: Եվ որւվեւղի ւյն դառ Կար լիարժեք ու դլործուն օրդգանիղմ, որի
արդասաբեր դործունեությունից էր կախված երկրի ներջին անվւոանդութ-
յան ււվածովումը ն բարօրությունը, Առաջին Հանբսուլեւոության ՆԳ ՆԿա-
խարարներից մեկը` Աբրածամ Գյուլխանդանյանը, կարծես թե ի մի բերելով
որոշակի մի փորձ, եղրածձանդում է. «Իմ ցանկութիւն էր այդ կենւորոնակւան
օրգանը (Վարչութիւն ե Միլիցիայի բաժին) ղնել այնպիսի պայմանների
մեջ, որ Համարեւս մբողջ Դիւանը բաղ կալած լինէր Համալսարանական
կրթութեամբ մարդկանցից, որպես զի ապադայում նրանցից մչակուեին երկ-
րիս վարիչներ: Այդ որոչ չափով կծառայեր նրանց իբր եւ վարչական մի
վարժութիւն, որը ւիեորձւսւութիւն կար նրանց» 78:

Առաջին իսկ ջայլերն րվում են րդեն 1918 թ. երկրորդ կեսին, երբ
իրավիճակը Հայաուումնում ու նրա չուրջ դեռ բավականաչաւի խճճված էր ն
ւե անորոչությամբ: Եվ չնայած այդ Հանդամանքին, 1918 թ. նոյեմբերի 18-
ին Նախարարների խործուրդը լսելու| Զինվորական նախոսրարի ղեկուցումը
Անդրոնանյան (Գոկչայի շրջան) զորական միլիցիա կաղ մակեր վելու մասին,

746 Ռուբէն, Հայ Յեղափոխականի մը յիշատակները, Է հատոր, Գ հրատ., էջ 312:
7/7 Ռ. Գ. Հովհաննիսյան, Հայաստանի Հանրապետություն: Հատոր 1, Առաջին Տարին,

1918-1919, էջ 47- 49, 159: Ք. Օ. ԷԼօՄճոո1տլոո, հօ ոօքսԵնօ օք Ճոտծուո, օԼ 1Ն ք. 287:
78 ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 202, ց. 1, գ. 523, մաս Լ թ. 95, 95 հակ.:

290

որոչում է ղեկուցումը Հառւուոռել լ ուղարկել ՀՀ ւվառլամենոի զորական
Հանձնաժողովին ի Հասուսումնոջ, 1918 թ. դեկտեմբերի 6-ին ՀՀ խորչուր-
Տվյող Հարցի վերաբերյալ Հառսւմուսոված փուումթղ թում առվում էր. «Դիլի-
մակերպել առանձին զորական միլիցիա Զինվորական մինիստրի իչխանու-
թյան տակ. 2) զինվորական միլիցիայի պածուստի Համար մինչե 1919 թվա-
կանի Հունվարի 1-ը բանալ վարկ Զինվորական մինիտորի անունով` 96.406
ռուբլի 40 կուվել»775, իսկ 1920 թ. Նախարարների խորՀրդի փեւորվարի 10-ի
նիուոր, լսելով ՆԳՆ ղեկուցումը Դիլիջանի շրջանում 100 Հոդղուց բաղկա-
լիոն ռուբլի Հաւոկացնելու մասին, Հավանություն է ւուսլիս, խնդրելով մի-
վորելու լ դրանց աշխաւուն ք ներին նւլւուուսկւաւլւայություն Հաղորդելու
ներկայացուցիչների դիմումադիրը Ալեքսանդրապոլում քաղաքային միլի-
Հաշվին անելու մոսին՝ ի նկաւոի ունենալով ջաղասքի նյութական վիճակը 772:
վում յդ ուղղությամբ, որին ւսկւոիվորեն ւիորձում են մասնակցել ւվեւուս-
լիցիան կաղզմակերոլվում ծր բացի ջաղաջացիական մասից, այլ նան զինվո-
ղաքային միլիցիայի ծախքերն ըստ օրենքի Հոդալու են իրենք` քաղաքները,
իսկ միջողների ւպակառության դեւլքում՝ ւվեւոությունը օգնության է դալիս
Ընդ որում Նախարարների խորչուրդը նշում է, որ ւյդւիսի օգնություն
գուցարերելու Համար կառավարությունը ւվեւուք է ունեն աղաք ային դու-

75 Նույն տեղում, գ. 13, թ. 87, 91:

220 Տե՛ս ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 202, ց. 1,գ. 1249, թ. 54: Տես ճան Հայաստանի Հանրապետության
պառլամենտի օրենքները, Երնան, ՀՀ ազգային ժողով, ՀՀ Պատմ. Կենտը. Պատմ. Արխիվ,
1998, էջ 25:

2: ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 201, ց. 1, գ. 491, թ. 304:

722 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 6. թ. 32:

291

դրությանը, ուււոի որոշվում է. ւ) ւսո կաա դրությունը վերադարձնել, թող նե-
լով, որ Ալեքսանդըսողոլի աղաք ային վարչությունը նոր դիմում ներկա-
Համ ուվաւոււաիան որոչում ընդունի, բ) եթե այդպիսի դիմում լինի, Ալեք-
ւվեւուսկան ւլանձարանից նւլաուռ` երկու ամավա ծախսերի (Հունվար-փեւոր-
վար) չափով, պայմանով, որ ըստ նախածաչվի ծրադրվի 200 միլիցիոներների
թվի կրճատումը մինչե 150 Հոդի, ե որ միաժամանակ ներկայացվի կառավա-
րությանը ֆաղաքային նախածաչիվը, զ) միլիցիայի աշխատանքը թեթնաց-
ծառայությունը զինվորների միջոցով կաւուսրելու Համ արք23:

ւոու՛ն օղակ դարձնելու ուղղությամբ, ւյն Նւվաւուսկամղելով Հայատումնի
լլեներալ 9. Թ. Փորեսոյեր- Ուոքերի (1866- 1939 թթ.) Հետ Կարսի Վուսծ ւսն --
յի մարմիններ: Ընդունված որոչման մեջ Ներջին Գործերի նախարարին
կաններին, վերջիններիս թողնելով նրանց վզավառամասերի ն գյուղական

723 Նույն տեղում:

292,

վարչության կազմակերպումը: Այս Հարցի կապակցությամբ ընդունված ո-
րոշման մեջ Հանձնարարվեց Ներքին Գործերի նախարարի պաշտոնակատար
Հանդում քաղաքացիական վարչություն հ միլիցիայի մարմիններ ու ժան-
միլիցիա կազմակերպելու Համար Հանձնարարել Զինվորական նախարարին
Ալեքսանդրապոլի ե Ղարաքիլիսայի զորամասերից Հատկացնել անծրաժեչտ
մարդկանց քանակը, տալով նան վերջինիս պետական պաշետոներից Հարկա-
վոր Հանդերձանք, զենք հ ուղարկել պատչաճ սպայական կազմով Կարսի
նաշանդ, դնել կաղմակերպված քաղաքացիական վարչության, տրամադրութ-
յան տակ՝ միլիցիոներական հ ժանդարմերիական պարտականություններ
կաւուսրելու է այլն 27: Ավելին, չոււոով Հաջորդում է սույն Հույժ կարհոր
պաշտոնակատար Ալ. Խատիսյանի կարգադրությամբ կազմակերպվեց նան ոչ
միայն, «այ նաշանղի ե չրջանների քաղաքացիական վարչություն, բ) այլե
նաչանդի ե չրջանների միլիցիա ե ժանդարմերիա 400 Հոգուց Համապա-
ւուսմխուսն ուլայ ական կաղ մով »՛75: Հունվարի 16-ին Հայատանի Հանրւուվե-
ւոության կառավարությունը ընդունեց Կարսի նած անդում աղաք ացիական
իշխանություն Հառսւուսոելու մոսին որոչումը: Կարսի աղաք ացիական իչ-
Հունվարի 17-ին Ալ. Խասոխայանը Հայասունի խործրդում Հայւոնեց, որ
Հունվարի 25-ին Կարսը Հանձնելու են Հայաստանին, ն իչխանությունը
րութիւն ընտիր մասերից ե 400 պածչակ իբրե միլիցիա՝ յոյս ենք տւիլ, որ ոչ
մի անալւուուսմխումն ււոու խումբ մոււուք չՎիտի ունենայ Կարսի նասծձանդը,
թեն դրութիւնը բաւական լարված է, բայց կամաց-կամաց լաւանում է»:
Ակնչայտ է, որ կենտրոնական իչխանությունները այս հ այլ ջայլե-
բով, ձեռնարկված միջոցառումներով ձդղտում էին կոնկրետացնել միլիցիայի
կազմակերման Հարցը ինչւվես կենւորոնում, ւյնւվեւ Լ ւռեղերում: ՀՀ Կ-
ռավարության քաղաքական դործունեությունը նպատակաուղղված էր ողչ
երկրով մեկ ՆԳՆ ճյուղավորված Համակարդի ստեղծմանը: Միլիցիայի ն

24 ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 100 (43), թ. 6. 9:

25 Տե՛ս Հայաստանի Հանրապետությունը 1918-1920 թթ. (քաղաքական պատմություն),
փաստաթղթերի ն նյութերի ժողովածու, էջ 84:

756 ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 198, ց. 1, գ. 15, թ. 71:

293

ՆԳՆ մարմինների սւոեղծման ու կաղ մակերպման ւկաումության ւոեսւն-

կյունից որոշակի Հետաքրքրություն է ներկայացնում նան միլիցիայի Հաս-
տիքակաղմը Հանրապետության որոչ կարհոր ջաղաքների օրինակով: 1920
թ. կեսերի վիճակով Կարսի քաղաքացիական միլիցիան ուներ 17/6 Հոդիանոց
կազմ, այդ թվում ձիավոր կրտսեր միլիցիոներների թիվը կաղմում եր 10,
Հետեակ ավաղ միլիցիոներներինը՝ 15, Հետեակ կրտսեր միլիցիոներներինը՝
կաղմ: Կարսի չրջանում միլիցիա կազմակերպելու մասին վերն ասվածը
լրացնելու ն ամբողջացնելու տեսանկյունից Հարկ է նան չել, որ 1920 թ.
փետրվարի 10-ին Նախարարների խորչուրդը նիատ Հրավիրեց, որում որո-
չում ընդունվեց` Հենվելով Ներքին Գործերի նախարարի զեկուցադրի վրա
Կարսի Նասծ անդի Հայ-վրացական սած մւսնադգծում սած մանւուլւած սկ կաղ մա-
կերսվելու անծրաժեչւտության մասին: Նիստը ընդունված որոչումով դործին
ընթացք տվեց", վերը նչված սաշմանապաչակի վրա դնելով նան յուրաշա-
րապետության ղլխավոր քաղաքը` Երեանը, ուներ 329 Հողիանոց միլիցիա-
կաղմ, որից Հետախույզ միլիցիոներներ էին 25-ը, Հետեւակ պածշակային ծա-
ռայության կրտսեր միլիցիոներներ` 230-ր, ձիավոր կրտսեր միլիցիոներներ`
10 ն այլն 25:

Ներթին Գործերի նախարարության ե նրան ծառայող օժանդակ մասի
մարդկանց թիվը կազմում եր 13, որից 2-ը ՆԳՆ նախարարի օղնականներ
Միլիցիայի Հաստիքակաղմի, զանազան այլ մանրամաաների ուսումնասիրու-
թյունը հս Հետաքրքիր է, քանդի դրանցից պարզ է դառնում, որ ՀՀ ՆԳՆ-ն
ւվելու միլիցիոներների ուսուցում:

Դժվարին 1918 -1920 թվականներին Հայկական պետությունը ձգտելով
լիարժեքորեն հ. անվերալածորեն կայանալ, փորձում էր իր դիրքերն ամրա-
ւվնդել ոչ միայն Երնանում, Ալեքսանդըսողոլում է յլուը, այլե անկայուն,
թշնամիներով չրջապատված Ղարաբաղում (Արցախ), այնտեղ հս փորձելով
ստեղծել Ներքին Գործերի մարմիններ, միլիցիա: Այդ մասին է վկայում ՀՀ
ջին Գործերի նախարարի զեկուցումը Ղարաբաղի Ջրաբերդի չրջանում մի-
լիցիա ն ադմինիստրացիա (վարչակաղմ) կազմակերպելու Համար 120 Հազար
ռուբլի վարկ բանալու մասին: Նախարարների խործրդի այս նիստում որոչ-

727 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 114, թ. 36, 39:

728 Նույն տեղում, գ. 146, թ. 30:

725 Նույն տեղում, թ. 32-33, 38:

350 Նույն տեղում, գ. 114, թ. 14, 16: Ֆ.Պ - 200, ց. 2, գ. 3, թ. 65-67:

294

խարարությանը 150.000-ական ռուբլի Ղարաբաղի հ Զանդեղուրի Հայրե-
ադմինիստրացիա կաղմակերպելու, ինչպես նան Ղարաբաղի դպրոցներին 8
միլիոն ռուբլի վարկից դումար Հատկացնելով, որը բաց եր թողնված Զինվո-
րական նախարարությանը` Ղարաբաղի առանձին բրիգադ կազմակերպելու
Համար:

Այս ռումով որոշակի Հեւուսքրջրություն է ներկայացնում Վե աւտռո-
րե բերվող փաստաթուղթը, որի Հեղինակը ՀՀ Զինվորական նախարար գե-
Կերոլ-մայոր Հ. Հախվերդյանն է: Այուվես, 1919 թ. Հունվարի 28-ով թվա-
գրված ռազմական դերատեսչության դծով Հայտնի այդ Հրամանադրում, ել-
նելով Հանըւավեւոության կառավարության որոչումից, Զինվորական նՆւսիոս-
նոց միլիցիոն դունդ Համապատասխան Հաստիքակաղմով, դնդի ծեավորու-
րի Հաշվին, սակայն դրա Հետ մեկտեղ` մել դումարտակի չափով զորամաս
պածշել մշտական ղորաշավաքի վիճակում: Հրամանադրում չեչտվում էր, որ
այդ գնդի կազմավորումը պետջ է իրականացնել վաղ Հասակի զինապարո-
ների Հաչվին՝ սկաւսծ 20 ւուսրեկանից լ ոչ մեծ՝ մինչե 25 ւուսրեկանը: Հրամա-
նադրի վերջնամասում ընդղծվում եր, որ Զանդեղուրի միլիցիոն դունդը
պետք է դտնվի կառավարական կոմիսարի տրամադրության տակ, իսկ այդ
զնդի պետ է նչանակվում փոխգնդապետ Կոնդախչյանը ոշ: Այդ նույն օրը
ներկայացվեց Միլիցիոն գնդի կաղմավորման մասին Կանոնադրությունը, ո-
րի տակ կա Հայկական զորքերի դլխավոր չտաբի պետ դեներոլ-մայոր Ա.
Դոլուխանյանի սւոորադրությունը: Ըւո յդ կանոնադրության, Միլիցիոն
գունդը կաղզմակերոլվում էր կոնկրետ ե որոշակի Հիմունջների Հիման վրա
գնդի Հրամանատարը, սպաները, զինվորական չինովնիկները ն այլոք իրենց
պաշտոնում նշանակվում էին Հայկական զորքի կադրային ներուժի կաղմից:
Զինվորների կադրուժը Հավաքադրվում եր տեղերում պաչեստի զինվորնե-
բից, որոնք Հաշվվում եին իսկական զինվորական ծառայության մեջ, չար-
ֆայինները՝ տեղական բնակչությունից, սակայն զուտ միլիցիոներական
կարգավիճակի իրավունքներով: Ըստ այդ կանոնադրության, միլիցիոն
գունդը պետք է ունենար տարածքային կաղմակերպվածություն, պետք է
դործեր տարածքային սկզբունքին Համաձայն, ընդ որում միլիցիոներները
պետք է ապրեին իրենց տներում, հ սեփական միջոցների Հաշվին Հոդային
իրենց կարիթները, ՀՇավաքվեին միայն զինուսուցման հ ծառայողական
ւկարւուսկանությունների կաւուսը ման Համար: Ջինչավաքներին չներկայանա-
լու ւզարադայում, ինչւվես Վււե. ծառուսյողական ւվարւուսկանությունների կա-

51 Նույն տեղում, գ. 100 (43), թ. 35:
732 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 204, ց. 1, գ. 132, թ. 15:

295

տարման ժամանակ թույլ տված զանցանքների Համար միլիցիոներները պա-
տասխանատվության էին ենթարկվում որպես զինվորականներ: Միլիցիոն
զնդի պածուստի ծախսերը արտածայտվում էին սպաների, զինվորական աս-
տիճանավորների հ կադրային զինվորների դրամական ռոճիկի, ե վերչիննե-
գտնվեին իրենց պարտականությունների կատարման մեջ Է իրենց դյուղերի
տարածքից դուրս: Բացի այդ, սույն կարեոր փաստաթղթում արձանադրվում
եր, որ միլիցիոներները պետության կողմից ոռոճիկով պետք է ապաշովված
լինեին նան այն դեպքում, երբ կատարում են սպաշակաղորի դեր, որի Համար
պետջ է օդտադործվեր դնդի առկա կադրուժի մեկ ջառորդից ոչ ավելին:
Զինվորական Հանդերձանքի պարադայում միլիցիոներները պետք է ունե-
Նւսյին սեւիականը, ււաքփուշւոների Հարգում նույնւվես: Վերջաւվես, ը ուռ
ռազմական նախարարության կողմից Հաստատված ՀՃաստիքացուցակի, երեք
դումարտակներից բաղկացած Հայկական միլիցիոն դունդը պետք է ունենար
ՅՑ սպա, 2280 զինվոր, ոչ չարային 28 զինվոր, 6 զինվորական չինովնիկ" 5:
Ավելի ուչ, 1919 Թ. մարտի 18-ին Հաստուոովեց նան Հայկական 4 վաչտոանոց
միլիցիոն գումարտակի Հաստիքակաղմը, բատ որի սպաների ն զինվորական
չինովնիկների թիվր պետք է լիներ 22, չարային զինվորների թիվը պետք Ե
կազմեր 7112, ոչ չարային զինվորներինը՝ 33 Հոդի: Սույն փաստաթղթի տակ
կար դեներալ-մրայոր Զանկովսկու սւոորադրությունը 37: Պեւոության մեջ մի-
լիցիայի դիրքերի ուժեղացման, ե երկրի ազգային-պետական անվտանդութ-
յան ապածշովման տեսանկյունից կարհոր էր նան Նախարարների խործրդի
1920 թ. Հունիսի 14-ի նիստը, որում լսվում Է Զինվորական նախարարի զե-
ված որոշման մեջ խնդիր է դրվում Հանձնարարել ֆինանսների նախարարին
Զինվորական նախարարության Հետ Համատեղ ջննարկել այդ Հարցը, ն
դրան զուդաշեռաբար արադացնել այդ դնդերի կազմակերպման աշխատանք-
ները 5:

Հայկական միլիցիայի քիչ թե չատ ամբողջական պատմության տեսան-
կյունից որոչակի արժեք է ներկայացնում նան զորքերի Երեանյան ջոկատի
պետ Դրոյի կողմից 1919 թ. մարտի 12-ին Հրավիրված խորչրդակցության
կողմից ընդունված բանաձեր (Հրավիրված էին մի չարք զինվորական այ-
րեր, այդ թվում Հայկական դիվիզիայի պետ դեներալ-մայոր Մովսես Սիլիկ-
յանը, գլխավոր չտաբի պետ Միխայիլ Ջինկեիչը հ ուրիչներ), որում չոչափ-
վում եր նան միլիցիայի մասին Հարցը. այսպես, դրանում նչվեց, որ Ներջին
Գործերի նախարարությանը ենթակա ռեզերվային միլիցիոն գունդը
գտնվում ե կազմավորման գործընթացների մեջ, ն ղեռես ունի ընդամենը

53 Նույն տեղում, թ. 15-17:
34 Նույն տեղում, թ. 38-39:
55 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 201, ց. 1, գ. 591, թ. 167 հակ.:

296

300 ռվին մարդ, որոք տնվում ես Իդդիրում736: 1919 թ. մայիսի 24-ի մի
այլ ամփոփագրի տվյալներով Հայաստանի զորքերն իրենց կաղմում ունեին
զինվորական գերատեսչության կողմից Հառտատված ՀՃաստիքացուցակի, որի
տակ կա Գլխավոր չտաբի դնդապետ Զինկեիչի ատորադրությունը, 2 գու-
մարտականոց ռաղզմամիլիցիոն դունդը (ներառյալ Հրամանատարական, ղն-
դացրային, կապի ն Հեծյալ-Շետախուղական Հրամկաղմերը) ուներ Հետե յալ
սպայական Հրամկաղմը` 44 Հոդի ռազմական, 36-ը` խաղաղ ժամանակաչըջա-
նի Համար: Գնդին պատերազմի ժամանակ սպասարկելու էին Յ բժիչկ, իսկ
խաղաղ ժամանակ` 1-ը: Համապատասխանաբար զինվորների թիվը խաղաղ
ների թիվը խաղաղ ժամանակ կաղմելու եր 360 մարդ, իսկ պատերազմի ժա-
մանակ այն Հասնելու էր 1846-ի35: Վերջաւվես, կարեոր նշանակություն
Զինվորական նախարարության Գլխավոր չտաբի պետի տեղեկությունների,
որոնք Հենված էին Դիլիջանի պառլամենտական Հանձնաժողովի եզրակա-
ցությունների վրա, 1920 թ. Հունվարի 28-ին Ներքին Գործերի նախարարի
կողմից Նախարարների խործուրդ է մտցվել զեկուցադիր՝ 100 Հոդիանոց
դադրով Հանդերձ": Սակայն միաժամանակ, այդ ժամանակաշրջանի մի չարք
ւաւուսժղթերի ուսում նասիրությունից սկնձայւո է դառնում, որ երբեւն Լ
փորձելով միլիցիայի կազմակերպման բնադավառում կուտակված Հիմնախն-
դիրները լուծել, մւսնւավորաուլես որոշ դավառամաանհրում միլիցիոն ղորամմա-

մանւռուսը ՍեպուՀը Զինվորական նախարարին ուղղված 1920 թ. աւզրիլի 1-ի
իր դիմումաղրում, նչելով այն մոսին, որ Կարսի մարզում Սմտբասոխ ԼԶ իչխա-
նի (ննյազ) կողմից կազմավորվում է միլիցիա ն ամեն մի միլիցիոներ ուտա-
սակայն ջանզի իր մոտ Հերթագրված զինվորացուներից չատերը դգայժակղ-
վել են միլիցիայում աշխատելու դաղափարով, նրանջ լջել են իր կողմից

356 Նույն տեղում, գ. 27, թ. 147:

57 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 276, ց. 1, գ. 79, թ. 48:

38 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 204, ց. 1, գ. 132, թ. 321-322:
735 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 199, ց.1, գ. 118, մաս Լ. թ. 136:

297

միլիցիոն խմբերի մեջ են ընղդրկվել նան րդ Հետեակային գունդը լքած
դասալիք զինվորները: Սեպուծը այդ երեույթր արդարացիորեն Համարում
էր չարիք թե բանակի, ե թե միլիցիայի Համար: Ասելով, որ ինքը ընդշան-
րապես ղեմ չե միլիցիայի կաղմավորմանը, Սեպուծը միանդամայն անթույ-
լատրելի եր Համարում, որ բանակային զորամասերի, այդ թվում իրեն վս-
տածված 7-րդ Հետեակային գնդի զինվորները (թվով մոտ 500 Հոդի) մտնեն
միլիցիայի կազմի մեջ, դտնելով, որ Համապատասխան միջոցներ չձեռնար-
կելու դեպքում շուտով Հայկական բանակի զորամասերը նկատելիորեն
կնոսրանան, նե այդ նպատակով Զինվորական նախարարից խնդրում էր չու-
կարեոր փաստաթղթի վրա կա Զինվորական նախարարի մակադրությունը՝
Հասցեադրված Կարսի նաչ անդաւվեւո Կրո Սուունուն, որում ոաղ մական
նախարարը կարդադրում եր զինվորական Հատակ ունեցողներին արդելել
մանել կազմակերպվող միլիցիայի մեջ":

գի կարեորադույն բաղկացուցիչ օղակը Հանդիսացող միլիցիոն զորքերը տե-
ղաբաշխված եին տարածքային-կազմակերպական որոչակի սկզբունքով. 1-ին
ռաղմամիլիցիոն գունդը դտնվում եր Քարվանսարայում, Դարալադյաղ յան
մարտակը՝ Ղարանլուղում, հ վերջապես` Գողթի ռաղմամիլիցիոն դումար-
տակը` Դարալադյազ ումո1:

րապես ուժային կառույցների, զինվորական դերատեսչության կողմից չան-
ֆեր դործադրվեցին նան Հաղորդակցության ուղիներում պետական ան-
վունդության Համակարդի անձ րաժեչւո ուոռրաբ աժ անումքներ ունենալու Հա-
մար, իսկ դա արդեն ենթադրում եր ունենալ միլիցիոն օղակներ այդ բնադա-
վառում նս, ջանղի Հայառումնի Հանրըւուվեւոության ւոնչոեսական-ւոցիալա-
կան կյանքի բնականոն վիճակը դրեթե լիովին կախված էր Հաղորդակցութ-
յան ուղիներում տիրող վիճակից: Հայաստանի տարածքում երկաթուղային
ճանապլարչների, ինչպես նան ապրանջների պաշպանության Հարցն եր
լրորեն բարձրացվում ՀՀ Նախարարների խործրդի նիստում Զինվորական
Նւսխոսըարի 1919 թ. առրիլի 14-ի ղեկույցում: Նչելու| այն մուսին, որ մի
կողմից հերկաթդծի կայարանները, որտեղ զորքեր չկան, միանդամայն ապա-
Հովադրված չեն ավազակաբարո խմբերի Հարձակումներից ե կողուլուտնե-
բից, իսկ մյուս կողմից` նկատի ունենալով ապրանքների օրեցօր ուժեղացող
թալանի աստիճանը (ինչպես պետական, այնպես ել մասնավոր պատկանե-
լիության), միաժամունւմվը առվում էր, որ Հաղորդակցության ուղիների Վոււ--
խարարության կողմից Հաստատվել է երկաթուղային ճանապարշադծի միլի-

740 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 201, ց. 1, գ. 81, թ. 79, 86:
74: Նույն տեղում, գ. 51, թ. 162:

298

ցիակաղզմ, որը սակայն իր փոջրաթվության հ որակապես ոչ ուժեղ կաղմի
պատճառով լիովին ի վիճակի չեղավ կարգավորելու այդ դործը: Նախարար-
մայոր Արարատյանը պածշանչում եր կամ զղալի չափով ավելացնել երկա-
թուղային ուղիների միլիցիայի կազմը Է. վերափոխել այն նոր Հիմջերի վրա,
կամ էլ այն Հիմնովին վերացնել, հ, ողչ դործի կաղմակերոլումը Հանձնել
վաշտ, որոնք ն պետք է տեղաբաշխվեն երկաթդծի բոլոր կայարաններում:
վում Հասկանալի պատճառներով, ե գլխավորապես աշխարչաթաղաքթական ի-
բավիճակի փոփոխության Հետնանքով, որի չնործիվ Հայաստանը ներջաշ-
վում է ւվաւոերաղմի մեջ Հարեւան Թուրքիայի Հեւո, ն ւյդ Հանգամանքը ձւ--
Նււոեղծ դործունեության մասին, որ յդ դժվար ւուսրիներին ւորձում էր
տադնաղլներով ու բարդություններով լի տարիներին գործի կազմակերո-
մեկտեղ եղել են պոզիտիվ բնույթի փորձեր, ինչպես նան պետականամետ
մտածելակերպ ունեցող պետական-թաղաքական, կուսակցական դործիչներ,
որոնք լավ էին զգում անվտանդության Համակարդի այդ կարհոր մարմին-
գավառի ոռաճվիրաները, փորձելով Հաղթաչարել այն աճոռելի ղժվարություն-
ները ն արղելջները, որ Հարուցում էին ժամանակաչրջանը ն մարղիկ՝ պե-
կյունից էլ խիստ բնութադըական է Ա. Գյուլխանդանյանի Հեւոն յալ ւոեսա-
կետը. «պետության այս օրգանի նկատմամբ այսպիսի վերաբերմունքը իր
կողմից լրիվ Հասկանալի է, քանի որ բոլոր պետություններում, ուր իշխում
Ե իրավակարդը, միլիցիան Հանդիսանում է այն անկյունաքարը, որի վրա
խարսխված Է ւվեւոության ււվածովությունն ու Հանդուռությունը»ո3:

1918 -1920 թթ. երկիրն ամենուր կանդնած էր լուրջ խնդիրների առաջ,
ե կաղմակերլչական ածռելի խնդիրներ էին կուտակվել թե կենտրոնում, է.
թե դավառներում: Այդ մոսին է ւիաուոում Ս. Վրացյանը. «Երկրի վարչութ-
յունը բարելավելու Նւվւաւուսկով, մայիսի 25-ին (1919 թ.) Երռանում դոււմնար-
վեց դավառաղվետների անդրանիկ Համադումարը ներքին դործոց նախարարի

742 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 27, թ. 168:
73 Նույն տեղում, գ. 160, թ. 32:

299

պետ Լ. Ամիրխանյանը, Էջմիածնի՝ Սեղրակ Ջալալյանը, Դարալադյաղի` Ն.
Հակոբյանը, Նոր Բայաղետի՝ Բենո Նալչաջյանը, Դիլիջանի՝ Մեսրոպ Սարա-
տիկյանը, Ղարաքիլիսայի Սիգո Տեր-Սարդայանը, Ալեթսանդրապոլի Թա-
լանյանը, Կարսի նաշանդից` Ստ.Ղորղանյանը, Զանդեղուրից Նիկ. Հովսեփ-
յանը, Սուրմողուից՝ Հ. ԽորՀրդի անդամ Յուսուֆ Բեդ Թեմուրյանը (Եզդի):
Համադումարին մեջ ընղ մեջ մասնակցեցին նան Հայ. Խործրդի ու կառավա-
րության անդամներ, նախարարությանց ներկայացուցիչներ ե այլն: Օրա-
կարգի մեջ դրված էին բաղմաթիվ Հարցեր: Զուտ վարչա-ուտիկանական
Հարցերից Հիշենք. 1. երկրի վարչական սածշմանների սրբադրության Հարցը,
2. մւսնադեւո ոսւոիկանների ւվւուո ըւսււոությունը է ոսւոիկանական դպրոցի
բացումը, Յ. ւվաշւոոնեության լ ոսւոիկանության ւոնչոեսական վիճակի բո
րելավումը, 4. ոււոիկանների Համաղդեսւոի խնդիրը»:

Երկրի պետական անվտանգության ընղծշանուր Համակարգի ձեավոր-
ման դործընթացների չրջանակներում միլիցիայի ն, ՆԳՆ ուժային կառույց-
ների կայացման տեսանկյունից կարեոր էր նան ՀՀ Նախարարների
խորՀրդի 1919 թ. Հունիսի 9-ի նիուոը, որը լսում է Ներքին Գործերի Նւսխուս-
բարի կողմից ներկայացված օրինադիծը՝ քաղաքային միլիցիան Ներքին
Գործերի նախարարությանը Հանձնելու մասին (զեկ. 7347, Հունիսի 7:
Դրանից ելնելով, որոշվում է ի լրումն 1919 թ. մայիսի 8-ի որոչման, Հաս-
Հառսւուսոված օրենքի՛տ:

Միլիցիայի ե. Ներջին Գործերի նախարարության ցանկացած օղակի
ստեղծման խնդիրներն ամեն մի երկրի ներքին անվոանդության պետական
Այս իմասւոով| Հայաստանը բազառություն չեր կաղ մում, ջանղի եթե ւվե-
ւոություն էր ուղում դառ՝Նուվ, ուրեւքն ւվեւուք է ձղւեր ունենալ վերֆինիս
ներ, Հետեաբար նան աշխատանքներ տաներ կազմակերպելու միլիցիաոիւը
կառույդների ու ղանաղան ուոորւբւաժանումների դործունեությունը, լ նոր
սանկյունից միլիցիայի աշխատանքների կազմակերպումը մեծ կարհորութ-
յուն էր ներկայացնում առաջին Հերթին մայրաքաղաջի` Երհանի Համար,
իսկ այդ ճանապարչին կային չատ խոչընդուռներ ու դժվարություններ է.
գլխավորաւլես տեխնիկական-ֆինանսական հ կադրային-մարդկային բնույ-
թի:

Այս իմաստով Երհանի ջաղաքային միլիցիայի կայացման Համար կա-
բեոր ծր «Երեանի ջաղաքային միլիցիան քաղաքային ինքնավարությունից
վերցնելու լ Ներքին Գործոց Մինիուռրությանը Հանձնելու մոսին» օրեն-

72Մ. Վրացյան, Հայաստանի Հանրապետություն, էջ 372:
75 ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 23, մաս Լ թ. 39: Ֆ.Պ - 201, ց. 1, գ. 1174, թ. 41:

300

ֆը: Այդ կաւղակցությամբ ընդունված որոշման մեջ առվում էր, որ «Երհանի
ջաղաքային միլիցիան 1919 թ. մայիսի 1-ից վերցնել քաղաքային ինքնավա-
րությունից լ Հանձնել Ներքին Գործոց Մինիոռրությանը»: Այս օրենքը
յդ անդմման Հարցում: Այս ռումով Հեւուսքրջրություն է ներկայացնում
Երեանի քաղաքային խորչրդին ներկայացված ջաղաքային վարչության զե-
նը Հանձնելու մասին (30 մայիսի, 1919 թ.: Այդ զեկուցման մեջ մասնավո-
մարելով է եղած թյուրիմացութիւնը ւկարղած, վարչութիւնը ւսոււսջ արկում է
խորչրդիդ կայացնիլ Հետեյալ որոչումը. Երեանի ջաղաքային միլիցիան ժա-
պայմաններով. 1) Միլիցիայի ամբողջ ծախար վերցնում է իր վրա Ներքին
Համար»:

խորՀրդի 1919 թ. Հունիսի 4-ի Հերթական նիստի որոչումն ընդունված է 28
նշյալ զեկուցումը Հառւուսոռել Հեւու յալ Հավելումով. «Միլիցիան Ներքին
Գործերի Մինիոռրությունից յեւո ուումնւղու ժամանակը որոչում է Քաղա-
ային խորշուրդը, այն վայրկյանին, երբ մենք կգտնենք, որ քաղաքային
ինքնավարությունը Հնարավորություն ունի միլիցիան իր ձեռքում ւպածել
վարությանը »75: Այս մենի ւորամ աբ անական ավարտը լ արդյունքը Հան-
յանը Հանձնելու մոսին» օրենքը, որում մուանւավորաոալես ւսրձւանւագրվում էր
ցնոր կարդադրություն Հայաստանի կառավարության, 2) Հիշյալ միլիցիայի

746 ՀԱԱ,Ֆ.Պ- 199,ց. 1, գ. 23, մասԼ. թ. 39, Ֆ.Պ - 201,ց. 1, գ. 1174, թ. 41, Հայաստանի
Հանրապետության պառլամենտի օրենքները, էջ 71:

77 ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 89, թ. 23:

748 Նույն տեղում:

301

ւուսնի ժամանակավոր կառավարության դործող կանոնադրությունը (16710-
66.6) Համաձայն ընդամին կլաած փուիոխությունների լ լրացումների ւո-
խել` Հարմարեցնելուվ ներքո օրինադծին»: Հավելվածում Վուս առվում էր, որ
սույն օրենքը Հասւուսոված է Նախարարների խորՀրդի 1919 թ. Հունիսի 9-ի
Նիուռում, Համաձայն Հայաստանի խորՀրդի 1919 թ. Հունիսի 5-ի ընդունված
օրենքի: 1919 թ. մայիսի 10-ին Հայառոանի Հանըաղետության ւվաուլամեն-
տը ընդունում է օրեւք` Երհանի աղաք ային միլիցիայի 1919 թվականի
ութնամայա նախածաչիվը (1919 թ. մայիսի 1-ից մինչհ 1920 թ. Հունվարի 1-
ը) Հառւոււոռելու մասին:

Հայաստանի երկրորդ քաղաքում` Ալեքսանդըսուղոլում ես նմանառսոիւվ
խնդիրներ առաջացան, որոնք 1920 թ. այլ լուծում ուուսյան` Հօդոււո ինջ-
Նասվարության լուծելով միլիդիայի դործերը ւոնօրինելու Հարցերը: Սակայն
այս փւաււուսժղ թերը միաժամոանւմվը բացզածայւոում են ւյն Հակաւություննե-
ըը ն անորոչութժյունները, որոնք կային այդ ժամանակաշըջանում միլիցիա-
յի ն ՊՆերթին Գործերի մարմինների դործունեության կաղմակերվման
խնդրում, ւս կա ֆինանուկան ղժվարությունները, որոնք առւսջնային նշա-
Նւսկություն ունեին այդ դործերում, ն վերֆին Հաչշվով՝ նորասոեղծ ւվեւուս-
կանության կայացման բարդությունները ն ոչ միանշանակ դործընթժացնե-
բը» որոնք ընթանում Էին այդ խճճված, ջառուային, սւկայն Հերոսական ւմմււէ-
առումներով ւե ժամանակաչըջանում: Այս ժամանակաշըջանում ընթացող
միլիցիաւոեղծ դործընթացների էությունը Հասկանուղու Համար կարեոր է
վերձանել մքեն մի մանրբամոան՝ կալված կառավարության լ ւվեւոության
դործելակերպի ու ջանքերի Հեւո: Որոչակիորեն Հեւուսքրքիր է Վււե Նախա-
րարների խործրդի նիստի կողմից ջննարկված հս մել Հարց` կապված միլի-
գիան զորացնելու խնդրի Հեւո։ 1919 թ. Հուլիսի 17-ին Նախարարների խոր-
Հրդի կողմից լսվում է Ներքին Գործերի Նւսխւսըւարի ղեկուցումը դավառա-
կան միլիցիայի կազմը զինվորականներու ուժեղացնելու մասին, առւնց
նրանց ռոճիկ վճարելու, այլ ւուսլով նրանց միմիայն օրաւվարենի փոխարեն
օրալ չիկ լ ւզարւուսվորեցնելով նրանց ծաուսյել սեւիական ձիերով լ ձիա-
սարքերով: Նախարարների խորՀրդի նիուռում ընդունվում է որոչում, բուռ
որի Հանձնւասըւսրվում է Ներքին Գործերի ն Զինվորական նախոասըարութ-
յուններին Համաւռեղ վճռել ւյս Հարցը` փոխադարձ Համաձայնությամբ 50:

ե Կ ործե Վոււխ րարություն ն մ ւսն ործու նւս ւշ խոււէ-

Ներքին Գործերի նախարարությունը իլիցիան դոր կ աշխ
ւուսն ք լին 29մոսրմիննե արձնելու ուղղությամ արո Նշանակություն

ֆայի բմիններ դարձնել ղղությամբ կարհոր նշանակությ
ունեցավ Ներքին Գործերի Նւսխւասըւսրի կողմից 1919 թ. Հուլիսի 1-ին Հաւ-
ւուսուված Օրենքը Հայասունի Հանբըսուլեւռության բնակիչների լ ղինա-

75 ՀԱԱ,Ֆ.Պ - 201,ց. 1, գ. 1174,թ. 41, Հայաստանի Հանրապետության պառլամենտի
օրենքները, էջ 74:
50 ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 100 (43), թ. 160, գ. 96ա, թ. 14:

302

պարտների Հաշվառում մտցնելու, զորքերի զորակոչի կազմակերպման մա-
սին Թ1:

Ներքին հ. արտաքին անվտանգության Համակարգի տարբեր օղակների,
դործունեության կաղ մակերպման ւկաուության ւոեսանկյունից կարեոր է
դարձնում այդ դործընթացների իրական նկարագիրը: 1919 թ. Հուլիսի 12-ի
նիստում Նախարարների խորշուրդը լսում է Ներքին Գործերի նախարարի
լու լրացուցիչ վարկ բացելու մասին: Ընդունված որոշման մեջ Նախարար-
ների խորչուրդը միւձւայն որոչում է՝ Համաձայն 1919 թ. Հունիսի 5-ի օրեն-
ջի 80.640 ո. լրացուցիչ վարկ բացել Հայաստանի Հանրապետության գա-
վառներում 8 ամսով միլիցիոներական դասընթացներ կազմակերպելու Հա-
մար» Իսկ արդեն արխիվային փաստաթղթերից մեկում էլ տրվում Ե միլի-
ցիոներական դպրոցի անձնակազմի Հաստիքջացուցակի փաստական վիճակը
որոչ թվերի ւոեւքով|: Ը ւո դը, 1920 թ. Հուլիսի 1-ից մինչե 1921 թ. Հուն-

նոց ւսնձնակաղմ որից 8-ը՝ դաււառու3:

Այդ դործընթացների կաղ մւակերպական ավարտունության աւվածով ման
ւոեսանկյունից շառ կարեոր էր ՀՀ ւվաուլամերւոի կողմից 1920 թ. ւաւվրիլի
21-ին Միլիցիայի մաին Ժամանակավոր Օրենքի ընդունումը Հասւուոված
Ժամանակավոր կառավարության կողմից 1917 թ. ւաւվրիլի 17-ին լ փուիոխ-
ված Հայառումնի ւվառլամենոի կողմից 1920 թ. ւաւզրիլի 21-ին: Իսկ 1920 թ.
Հունիսի 16-ին օրենքը Հավելում է սւումնումք154:

Փառտերը վկայում են, որ 1918 -1920 Թթ. Ներքին Գործերի Նւսխուսրա-
բության հ. միլիցիայի գործի կազմակերման կազմակերպիչների դերում են
եղել ինչւվես Հայասոանի Հանըսոլլեւռության «դիկւուաւոոր» Հոչակված ն ւ-
ոաջին Ներքին Գործերի նախարար դարձած Արամ Մանուկյանը (Սարդիս
Հարությունի ՀովՀաննիսյան, Արամ ւիւաշ ւա, 189 -1919 թթ.), որը ՀՀ մի-
նիստր-նախադած ՀովՀ. Քաջաղ նունու 1918 թ. Հուլիսի 26-ի Հրամանալրով|
(Էք 24) Հաջորդում է Երեանի Հայող Ազդային խորՀրդի Ներքին Գործերի
բաժնի վարիչ Սակ Դավիթի Թորոսյանին (1885 -1940 թթ.) արդեն որւվեւ
Ներքին Գործերի նախարարը5, լ որւվես ՆԳՆ Նւսխւսըւսը է աշչխուռել 1918 թ.
Հուլիսի 6-ից մինչե 1919 թ. Հունվարի 29-ը, այնպես էլ Ա. Մանուկյանի Հի-
վանդության ւվաւոճ ւսուով 1919 թ. Հունվարի Յ-ից վերֆինիս սփոխոսրի նած,

751 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 28. թ. 133:

752 Նույն տեղում, գ. 100 (43), թ. 155: գ. 221, թ. 38, Ֆ.Պ - 203, ց. 1, գ. 60, թ. 114:

753 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 114, թ. 41:

754 Տե՛ս Հայաստանի Հանրապետության պառլամենտի օրենքները, էջ 262-268, 343:
755 Տե՛ս ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 201, ց. 1, գ. 10, թ. 1:9.2, գ. 10, թ. 2:

303

իսկ փետրվարի 9-ից մինչե 1919 թ. ապրիլի 16-ը նախարարի պարտականու-
թյունները սւուսն ձՆւծ Ալեքսանդր ՀովՀաննեսի Խատիսյանը (1874 -1945
Թթ.)", որին այնուչետն Հաֆորդեց այղ զործի գլխավոր կաղմակերպիչնե-
բից մեկը՝ Սարդիս Սեվանի Ման առյանը (1875 -1920 ԹԹթ.), ինչի մասին
վկայում է Սիմոն Վրացյանը իր «Հայաուռանի Հանըւովեւոություն» դրջում,
վերջինիս Համարելով պետականորեն այդ կարհոր դործի ոռաճվիրաներից մե-
կը: Ինչռիցե, Սարդիս Մանասյանը այդ պատասխանատու պաշտոնը վարել է
1919 Թ. փետրվարի 28-ից մինչե ապրիլի 28-ը ընկած ժամանակածառտվածը,
որից Հեւոո 1919 թ. օդոււոոսի 10-ից մինչե 1920 թ. մայիսի 5-ը՝ Աբրաամ
իսաՀալկի Գյուլխանդանյանը (1875 -1946 թթ.), այնուչետն այդ պարտակա-
նությունները մինչե 1920 թ. սեւլւոեւմբերի 19-ը կաւուսրում է Ռուբեն
կարաղետի Տեր-Մինասյանը (Ռուբեն փաչա, 1662-1951 Թթ.), որին 1920 թ.
սեւլտեմբերի 20-ից փոխարինում է Սարդիս Շաչնաղզարի Արարատյանը
(ՇաՀնաղարյան) մինչե նոյեմբերի 23-ը, ե վերջապես Առաջին Հանըւալե-
Վրացյանը (Գրուղզինյան, 1882 -1969 թթ.), որն այդ պաչտոնը վարում է նո-
յեմբերի 24-ից մինչն 1920 թ. դեկտեմբերի 2-ը այսինքն մինչն Հանրաւլե-
ւոության անկումը լ խործրդայնացումը ր

ՆԳՆ, միլիցիայի դործի այս կաղմակերպիչների գլխավորությամբ փոր-
ձեր արվեցին կատարելագործել միլիցիայի մարմինների գործունեությունը,
որոչ միջոցներ նպատակաուղղվեցին կադրային Հիմնախնդիրներ լուծելու
լսեց կամավորների Հավաքման ու պածպանման դործի Համար ՆԳՆ 20 մղե -
Գործոց նախարարության Համար 20 միլիոն վարկ` կամավորների Հավաք-
մուն ու ւված պանման Համարտ8: Ինչւլես ւռեսնում ենք, կառավարության
կողմից դա ամենեին էլ անիմաստ քայլ չեր, ընդծշակառակը, այն դեպի Հե-
ռուն նպատակաուղղված քայլ էր, ղդործողություն, որի նպատակն եր ապա-
Հովել անճրաժեչտ կադրուժ միլիցիայի ու Ներքին Գործերի Համակարգի Հա-
մար, որը 1918 -1920 թվականների դժվարին ֆինանսական իրադրության
պայմաններում դյուրին խնդիր չեր, ն, պատիվ եր բերում ՀՀ կառավարու-
թյանը:
խարարությունը ձգտում էր դառնալ աշխատող ն դործուն մարմին, որի ար-
դյունավեւտ, արգասաբեր աշխատանքից էր կախված թե երկրի ներջին քա-
ղաքականության այլնայլ Հարցերի Ճիչտ լուծումը, թե օրինականության ն
կարդ ու կանոնի Հաստատումը երկրում, թե արդյունավետ պայքարը ներ-

756 Տե՛ս «Ուրբաթ» (շաբաթաթերթ), Երնան, 25 .05. 1990:
757 Տե՛ս նույն տեղում: Մ. Վրացյան, Հայաստանի Հանրապետություն, էջ 372:
358 ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 202, ց. 1, գ. 107, մաս ԼԼ թ. 63:

304

ջին թշնամու ն մաշմեդական մութ զանգվածների ընդվզումների դեմ, մի
խոսքով` անվւուսնդության Հիմնսխնդիրներից չաւոերի Հանդուգալուծումը:
ուղղված եին միլիցիայի ն, ՆԳՆ աշխատակիցների դրության բարելավմանը,
ֆինանսական-տնտեսական կադրային ցավոտ խնդիրների լուծմանը հ առ-
Հասարակ` միլիցիայի ե Ներքին Գործերի մարմինների դիրթերի ամրապեղ-
րի նախարարությունը ընդունում ն Հաստատում: է օրենք՝ Երեանի, Շիրակի
ե Գերիուսի (Գորիսի) պածշեստի միլիցիայի Համար վարկ բացելու, մայիսի
սինոտ, Հուլիսի 30-ին՝ Կողբի, Բարանայի, Շամշադինի ե. Ղազախի չրջաննե-
Հողուց բաղկացած միլիցիա Հատկացնելով ավելի ջան 52 միլիոն ռուբլի
դումմար՝ 1920 թ. օդոււոոսի 1-ից մինչն 1921 թ. Հունվարի 1-ը ընկած ժամ ււ--
Նւսկած ւով ածի Համար Նւխօրոք Հասւուսոված Հառսւիջքների Համաձայն 60, օ-
դուստոսի 3-ին օրենք է Հաստատվում միլիցիոներներին տարեկան երկու
ձեռք Հագուստի արժեքի չափով վարկ տրամադրելու Լ. Վայոց ձորի պածա-
կախումբը ուժեղացնելու մասին, օդոււոոսի 6-ին` Արալիխի շրջանում 120
անձից բաղկացած միլիցիոներական սպաշակախումբ կազմակերպելու Համար՝
Հաւոկացնելով Ա միլիոն ռուբլուց վելի լում ար 61, սեւլեմբերի 4-ին օրենք
միսների ծախսի Համար 56.10.000 ո. վարկ բանալու մոսին, իսկ սկաված
թուրջ-Շայկական աղետալի պատերազմի սկզբին` սեպտեմբերի 25-ին օրենք
է ընդունվում «Զեղոք» դուռու 1920 թ. օդոսւոու-դեկւոեւրբեր ամիսների ւը-
լության դեմ կովի մասին, իսկ Հոկտեմբերի 26-ին Երեանի, Վանանդի ն
Շիրակի նաճշանդային միլիցիան վերակազմելու Համար վարկ բաց թողնելու
մասին, ն այլե: Վերջ ի վերջո, ստեղծվեց մի ջիչ թե չատ կայուն ն ամ-
բողջական Համակարդ, որի մասին ել պատկերացում է տալիս ներթոշիչյալ
ւղյուսակը 63:

Աղյուսակ Իջ 1.

755 Նույն տեղում, գ. 504, թ. 65-66:

760 Նույն տեղում:

761 Նույն տեղում, թ. 111:

7» Տես ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 115, մաս Լ. թ. 1-2:
763 Տե՛ս նույն տեղում, գ. 115, մաս 1, թ. 78:

305

ուրմ ալ

արաջ իլիսայ
ջսանդրաւվոլ

ւյ

կարծում ենք, որ այս սոռումով վերը բերված աղյուսակի (Վ 1) ւորա ու--
իրավունքները Ղարաբաղում լ Զանդեղուրում:

306

Ղարաբաղի հ Զանդեղուրի դավառային միլիցիայի

ՎԱՎ) ք |ՅՈ չ
8 5 8 ԷՔ Է. 8325 5
Իջ Գավառ 7 8 -- «. «.- 8.Զ.Բ -
յ 5 ա ւ, 5 5 օԹ 8
` -- 5 3-5 5 -Ջ էշ: 5
ՏԻ 5 | զ- :- Ք. ք
5
ւ Զանդեղուրի |1 |2 |6 9 | 160 90 268
2. Ղարաբաղի |1 |2 |6 9 | 160 90 268
Ընդամենը, 2 4 12 18 320 180 536

Այդ դժվարին ու անորոշ բարդություններով լի տարիներին պետութ-
յունը է կառավարությունը որոշակի ուշադրություն Էին դարձնում Հանրա-
ւվեւոության երկրորդ քաղաքում՝ Ալեքսանդըսուղոլում ես անվւուսնդության
րության դործուն ուոորաբւաաժանումներ ունենւղու խնդրին: Այս ւռեւսանկ-
յունից ել Ներքին Գործերի նախարարը իր 1920 թ. մայիսի 4-ի դրությու-
կողմից Հաստատված օրենջի Համաձայն միլիցիան անցնում է ինքնավա-
րությունների իրավասությանը: Սակայն Հաշվի առնելով առկա ղժվարու-
թյունները, վերֆինս խնդրում էր լ միջնորդում, որւվեւղի Ալեքսանդըսուլո-
լի միլիցիայի ծախսերի Համար Հաշվարկված 8.925.6000 ո. գումարը բաց
թողնվի Ներքին գործոց նախարարի անվամբ: Վերջապես խոսքից անցում
է կաւուսըվում դործի, լ 1920 թ. մայիսի 11-ին կառավարությունը Ալեքսան-
դրապոլի միլիցիային պածելու Համար Ներքին Գործերի նախարարի անու-
նով թույլատրում է վարկ բացել 8.925.600 ռուբլի չափով` Ալեքսանդրապոլի
ինքնավարությանը Հանձնելով: Փաստաթղթի տակ կա ՀՀ մինիստը-նախա-
դած Հ. ՕՀանջանյանի սւոորւղդրությունը 66:
սարի չրֆանի Համար միլիցիոներական Հատուկ խումբ կազմակերպելու մա-
սին՝ 120 Հողուց, կարդաղրություն անելով բացել վարկ այդ խմբի պածսպլան-
մուն Համար՝ սկաած 1920 թ. Հուլիսի 15-ից մինչե 1921 թ. Հունվարի 1-ը՝
169.287 ոուբլի 70 կուլեկ չափով ը Իսկ 1920 թ. օշղդոստոսի 13-ին ՀՀ -

764 Տե՛ս նույն տեղում, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 115, մաս ԼԼ. թ. 140:

765 Տե՛ս նույն տեղում, գ. 115, մաս Լ թ. 15:

766 Նույն տեղում:

767 Տես Հայաստանի Հանրապետության պառլամենտի օրենքները, էջ 394:

307

տակարդ ծախսերի Համար 10 միլիոն ռուբլի վարկ բացելու մասին:
Հայաստանի Հանրապետության միլիցիայի Համակարդի մեջ ամեն մի օ-
ղակ իր տեղն է զբաղեցնում, ե այդ առումով էլ այդ Համակարգում կարեոր
դեր են խաղացել ՀՀ ՆԳՆ նախարարին կից դործող Հայաստանի Տարածքի
Վարչակազմի ու Միլիցիայի կոմիսարիատը, այնուչետե՝ Վարչակազմի ն
Միլիցիայի բաժինը, ըստ այդմ ել որոշակի տեղ է Հատկացվել այդ Հաստա-
րում Հասարակության մեջ, է կոչված Էին աւլածովել անդորըն ու ւվեւոութ-
ձայն որի Հուլիսի 24-ին Հրամանագիր է արձակվում, որի Հիման վրա էլ Հա-
յաստանի Տարածքի Վարչակազմի ն Միլիցիայի Կոմիսարիատը վերանվան-
վում է Վարչակազմի ե Միլիցիայի բաժին` սկսած Հուլիսի 1-ից:
Արխիվային վավերադրերը բաղմանչանակ վկայում են այն մաին, որ
Համակարգն առծշասարակ ստեղծվեցին ե փորձեցին ծավալել իրենց աշխա-
տանջները շատ խճճված հ. բարդ տնտեսաքաղաքական իրավիճակում, իրենց
վրա կրելով Ճակատադրի բոլոր այն Հարվածները, որոնք պատմության զար-
դացման անկասելի ե անողոջ ներջին տրամաբանությամբ պարտադրվում
էին: Դժվար էր միլիցիա, հ այն էլ օրինապաշտ ու ժողովրդին ծառայող մի-
լիցիա ն Ներջին Գործերի մարմիններ ստեղծել այնպիսի մի երկրում, ուր
կային ՃՇարյուրշաղարավոր սովալլուկ գաղթականներ, մաշմեդական դրեթե
կես միլիոնանոց մութ լ Հայաստանի ու նրա իշխանությունների նկաւո-
մամբ ոչ լոյալ տրամադրված ղանդված հ այլն: Ակնչշայտ է, որ տնտեսական
աշավոր ֆայջայվածության ե պետական իշխանության մարմինների
թե անճրաժեչտ կադրերը, որոնք դրեթե չկային, ն թե ֆինանսական միչոց-
լակերլ ունեցող միլիցիա ն առծշասարակ Ներքին Գործերի մարմիններ
ընթացների ընթացքում անչրաժեչտ էր ճաղթածշարել պետությունից դուրս
գտնվող կամ ւվեւոության մեջ ւվեւոություն դառնալու ու ինքնիչխան լինե-
լու ձղլւում դրսհորող որոշ ւաւվաաւլեւուսկան ուժերի, է մասնաովորւաւվես այս-
ւվես կոչված, «խումբերի» ավաղ ակաբաարո ւորամադրությունները ն Նւվւուում-
կադրումները, որոնց Համար Հայառուանի Հանբըսոլեւռության ղդժվարութ-
յունները անըմբոնելի էին, իակ երկիրը` իրենց «ՀՇայրական ոտչինան» եր,
ուր կարելի էր անել ամեն ինչ, ինչ խելջներին փչի, ընդշուսպ մինչե մոայլ

768 Տե՛ս նույն տեղում, էջ 422:
7 Տես ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 100 (43), թ. 21:

308

միջնադարը Հիշեցնող խոչտանդման ինկվիզիցիոն մեթոդների կիրառումը
այլախոչության դրսհորում ցուցաբերող կամ իրենց բոի, Հոռի ձղւոումների
ենթարկվելու ցանկություն չունեցող բնակչության խմբերի կամ սլարղա-
պես առանձին անչատների վրա: Առծձասարակ, երկրի ներքին խճճված,
տնտեսաքաղաքական ծանը վիճակը, որը նան դրսի ուժերի կողմից խորաց-
վում էր, էլ ավելի էր բարդացնում պետական անվտանդության Համակարդի
ծումը:

309

ԳԼՈՒԽ ՉՈՐՐՈՐԴ

ՊԵՏԱԿԱՆ ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ
ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՄԸ ԵՎ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԲԱՆԱԿԻ
ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ 1918 - 1920 ԹԹ.:

ՀՀ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԿՈՒՍԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ
ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՄԱՐՏԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

1. Հայկական բանակը Հայաստանի Առաջին Հանրապետության պետական
անվտանդության Համակարդում

Առաջին Հանբսուլեւռության բանակը ստեղծվել է աննկարադրելի ծանը
սոցիւալ-ւոնչոեսական լ աշխարչաքաղաք ական ւկայմուններում, ուղեկցվելով
երկունքի ծանը դավերով: Հայաստանի անկախության Հւաուոււում ւան ված ին
Հայկական զորքը կաղ մված էր սումն ձին Հայկական կորւվուսից լ կորւվուսի
իրավունքներ ունեցող Հատուկ ջոկաւոից: Ինչպես կորւվուսը, ւյնւվեւ Լ ջո-
կաւոր Անդրկովկասի ւիլուղ մամը դուրս եկան Կովկասյան բանկի Հրամա-
Նւտուսրության ենթակայությունից, ն դարձն ինքնուրույն միավորներ,
ընդ որում ղեկավարությունն անցավ կորւվուսի Հրամանսաուրին՝ Ազդային
ժողովի Համաձւայնությամը, որը կառավարության դեր էր կաւուսրում:
Արխիվային փաստաթղթերի վկայությամբ, 1918 թ. մայիսի 15-ին թուրջերի
Ալեքսանդըսուոլի վրա ուխուուսդրուժ Հարձակումից ն Ղարաքիլիսայի ու
Սարդարառվաւռի մ ւռոույցներում մղված Ճակաւուաքարւոերից, կամ վելի
ւպաւոկերավոր կարելի է ասել` ճՃակաւուամարւուաբույլից Հեւոո Հայկական ղոր-
թերի մեֆ մասը Հայտնվեց անմխիթար վիճակում, ինչպես ընդչանուր վիճա-
կի, այնսլես Լ մուուսկարարման ւուումով, ջանի որ բոլոր ւվածչ եւոները
մուսյին թուրքերի ձեռքին, մի մուն էլ կենսրոնաց ավ Վրառունի մայրա-
ֆաղ աք Թիֆլիսում, ուր Հեւուսդգայում բարդություններ ւոււսջ ազան, կաւվ-
ված մասնւավորաւվլես 1918 թ. վրաց-Հայկական դեկւեւմբերյան բախման կամ
ւսվելի ւռեղին է սաել` ւվաւոերաղմի Հեւո, ինչի ւվաւոճ աուով վրացիները կամա-
յականորեն արդելաւվակեցին «եղբայրակից» ժողովըդին Հասանելի,ք զենք
ու զինամթերքի առաքումը Թիֆլիսից Երհան: Շասո ղորամաւեր չունեին

զինվոր լ լու յք» որոշ մարը Նածանջելու Հնարավորություն չունեցավ լ

310

կորպուսի Հետ միասին ետ քաչվեցին դեպի Թիֆլիս, ուր ն Հավաքվեցին
նրանց մնւսցորդները /՞։

զորավար դեներալ-լեյոենանւո ՀովՀաննես Բարսեղի Հախվերդյանը (6 Հու-
ջաղաքական կառույցը գլխավորեց Քրիստավիոր Գերասիմի Արարատյանը
(27 մարտի, 1919 թ. - Յ ապրիլի, 1920 թ.), այնուՀեւու` Ռուբեն կարասլետի
Տեր-Մինասյանը (Յ ապրիլի, 1920 թ. - 23 Կոյեմբերի, 1920 թ.), իսկ ՀՀ վեր-
(Բիչմիչյանը), որբ 1919 թ. Հուլիսից սլաչտոնաթող եղավ` դառձաղով Թիֆ-
նում նրան փոխարինեց դեներոաղլ-մրսյոր Մելիք-ՇաՀնաղարովը, ե այլն: 1919
կան չւուսբի ւվեւո Է նշանակվում Ալեքսանդր կոնատանախնի Շննուրը։ որին

770 Տես ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 276, ց. 1, գ. 79, թ. 44-45:
771 Նույն տեղում:
72. Տե՛ս «Ուրբաթ» (շաբաթաթերթ), Երնան, 25. 05. 1990.

311

Հեւուսդայում փոխարինում է դեներալ-մայոր Բոդդան Բաղդասարովը 5:
Անվոանդության Համակարգի ձեավորման նե բանակառոեղծ դործընթաց-
ների ճանավարծին, անչուչւ, կարնոր քայլ էր 1919 թ. սկղբին ՀՀ Զին-
վորական նախարարությանն առընթեր Ռազմական խորչրդի ստեղծումը,
որը կոլեղլիալ ձեով պեւտջ է քննարկեր ոաղմական-բանակային չինարարու-
թյան ն մարտական դգործողությունների սկզբունքային Հարդերը` որո-
չումներ կայացներ դրանց վերաբերյալ: Ռաղմական խորչրդի կաղմի մեջ
մւուսն Հայկական դիվիզիայի ավագ զորածրամանաւուսըները ե զինվորական
վարչությունների պեւոերը: 1919 թ. մարտի 25-ին Ռաղմական խորՀչրդի նա-
խադաչ նշանակվեց Հայկական կորչուսի նախկին Հրամանառուսը դեներալ-
լեյտենանւո Թ. Հ. Նազարբեկյանը, որի վրա աւվրիլի 24-ի կառավարության
Հրամանադրով դրվել նան ՀՀ ղորքերի գլխավոր Հրամանառուըի՝ Հայկական
բանակի սսլարաւվեւոի պարւսականությունը 7: Զորքերի ղեկավարումը բոլոր
առումներով մնաց առանձին Հայկական կորպուսի Հրամանմաումրի ձեռքին,
որն ուներ զլխավոր Հրամանաւումրի իրավունքներ: ՀՀ Ռաղ մական կաղ մա-
կերպության ստեղծման ուղղությամբ Հեւտագա աշխատանքները չարունակ-
վեցին 1918 թ. Հուլիսի 20-ից Հեւոո՝ Հայառուանի կառավարության Թիֆ-
լիսից Երնան ւոեղափոխվելուց անմիջապես Հեւոռ:

Հայկական զինվորականությունը, որն անցել էր 1918 թ. մայիսյան
Սարդարառլոռո յան Հերոսական ճակաւուամարւուսչարքերի բովով նե ձեռք բերել
անձրաժեչւո մւսրւուսկան փորձ, ու .կուսակցական-ք աղաք ական որոչւսկի
շրջաններ ձեռնամուխ եղան ոազմական մեքենայի ձեավորմանը, ն այդ ճա-
Նւավարծին կատարված ամեն մի քայլ բանակի Հիմնախնդիրների ւոեսան-
կյունից էական էր: 1918 թ. սեպտեմբերի 9-ին Թ. Նազարբեկյանը Հրաւվա-
րակում է Շրամանադիր Հայկական դիվիզիայի ծով, ըստ որի ազդարարվում
էր Առանձին Հայկական կորչվուսի լուծարման ն փոխարենը Հայկական
դիվիզիայի կազմավորման մասին, նչելով, որ կառավարության որոշման ե
կնքված Հաշտության պայմանւադրի Համաձայն կորւվուսը արձակվում է` դա-
դարեցնելով դործունեությունը՝ դործելու| չուրջ 10 ամիս, որից 5 ամիսը`
մարտական ամիսներ էին: Հրամանադրում ընդգծում էր Հեւոն յալը. «ես
Հույս եմ ւռածում, որ մեր ունեցած անձաջողությունների դասերը անչՀեւոք
չեն կորչի: Այս ւպածին իմ մարւուսկան եղբայրակիցներ՝ Հրաժեչւո ուսով
ձեղ, ես իմ սրբազան պարոջն եմ Համարում խորին չնորձակալություն
Հայւոնել կորպուսի բոլոր ծառայողներին ղեներալից մինչն չարքայինի, ով
աղնվորեն ւյն ծանը օրերին կաւուսրել է իր ւվարւուքը »/5:

73 Տե՛ս Մ. Կարապետյան, Հայաստանի Հանրապետության բանակը (1918 -1920), էջ30-
31:

77 Տե՛ս նույն տեղում, էջ 31:

75 Տե՛ս ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 204, ց. 1, գ. 42, թ. 73:

312

գավ ՀՀ կառավարությունը, որի դործունեության Հիմքում, ւյլ Հիմնախն-
դիրների Հետ միասին, խոր արմատներ էին դցել նան պետական անվտան-
գության դլխավոր երաշխավոր ե Հիմք Ճանդիսացող ազդային կանոնավոր
բանակի շինարարության ցավոտ Հարցերը, որոնք առաջնային նշանակու-
թյուն ունեին Առաջին Հանրապետության ռազմաքաղաքական Համակարդի՝
Քիչ թե չատ լիարժեք կայացման տեսանկյունից: Հիմք ընդունելով ՀՀ Նա-
խարարների խորՀրդի 1918 թ. օդոււոոսի 10-ի որոչումը, Զինվորական Վոււ--
խարար Հ. Հախվերդյանը 1918 թ. օդուտուի 13-ին մի չոռո կարնոր Հրա-
մանադիր Ե ատորադրում զինվորական դերատեսչության դծով, որի նպատա-
կբ բանակի առողչջացումն եր հ նրա չարքերից վնասակար նե ոչ օդտակար
տարրերի վտարումը՝ Հրամանադրելով ընդունել Հետեւյալ միջոցները. 1) զո-
բամասերի պետերին դիվիզիայի չտար ներկայացնել բոլոր այն ապաների է
զինվորական աստիճանավորների վերաբերյալ Հիմնավորված ատեստացիա-
կար, 2) Առանձին Հայկական դիվիզիայի պետի կարդադրությամբ դիվիզիա-
յի շտաբին կից կազմավորել Որակավորման (Ատեստացիոն) Հանձնաժողով`
բաղկացած 7 Հոդուց` դիվիզիայի զորամասերի ներկայացուցիչներից` նշված
ււոեսուսցիաները դիտարկելու Համար: Ընդ որում Հանձնաժողովը Հմմ ւա-
կողմանիորեն պետջ է վերչաներ այն զինվորականներին վերաբերող դոր-
ծերը ե դրանց կից աատեստացիաները, որոնց վերաբերյալ կային զորամասերի
այնպիսիք, որոնց օղտակարությունը կամ ոչ օդտակարությունը ծառայութ-
յան տեսանկյունից ոչ լիովին եր որոչակիացվել: Օբեր-սպաների նկատմամբ
Հանձնաժողովի որոշումները Հատտատվում էին դիվիզիայի ետի, իսկ շտա-
բի սպաներինը` դիվիզիայի պետի կողմից, 3) Համապատասխանաբար Հանձ-
ձինք Ճանձնվում էին զինվորական դատի. երկրորդ կատեդորիայի անձինք
որպես բանակի չարքերին ոչ արժանի վտարվում եին ծառայությունից` զրլ-
վելով բոլոր տեսակի լիկվիդացիոն նպատոներից ե այդ մասին նչումներ
եին կատարվում նրանց ծառայողական ցուցակներում. երրորդ կատեդորիա-
թյան այլ զորամասեր՝որոչակի ժամկետով, իսկ զորացրումը կատարվում էր

776 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 204, ց. 1, գ.215, թ. 2:
313

ոաղ մական դերատեսչության դծով Հրամանի Համաձայն, 4) բացած ւայւո դա-
սալիքներին կարդադրվում էր Հանձնել դատի թեկուղզե Հեռակա դատա-
ւզարւուման Համմար՝ իսկույն ն եթ զրկելով բոլոր ւռեսակի ւոռււսվելություննե-
րից ե չնործներից, 5) բոլոր նրանց, ովջեր ենթարկվել ծին պատժի` դատա-
բամատերի պետերի միջոցով Հրաշանդվում էր Հայտնել գավառական զինվո-
բական պետերին հ վարչական իշխանություններին ըստ Հեռացվածների
բնակության վայրերի: Այդ աշխատանքներին ակտիվ մասնակցություն
ունեցան նան, կաղմակերպական ոչ միանչանակ դործընթացներ ապրող Հայ-
կական բանակի բարձրագույն սպայակույտի ներկայացուցիչները, նրա
Գլխավոր շտաբը ե կառավարական մարմինները: Հայկական բանակի կաղ-
մակերպման, նրա սպայական կրտսեր հ բթարձրադույն Հրամանատարական
կազմի որակական Հատկանիշների բարելավման տեսանկյունից կարեոր նչա-
նակություն ունեցավ նան Հայկական դիվիզիայի սպաների ատեստացիայի
ւռոուդման՝ անվանական չի Համար Հանձնաժողովի սոեղծումը: Այոսվես,
Դիվիզիայի Հրամանատար դեներալ-մայոր Մ. Սիլիկյանը Հայտարարադրում
տրամադրել անճշրաժեչտ ամեն կարդի բանավոր ե գրավոր տեղեկություն-
ներ ուլաների ծառայողական է բարոյական Հաւոկությունների մոսին, ո-
ների տրամադրության տակ: Հանձնաժողովի նախադածն էր Գլխավոր չտա-
բի դնդապետ Մ. չինկնեիչը, անդամակցում էին ղնդապետ Արարատյանը,
փոխդնդապետ Գողժինը, կապիտան Նքատնրովակին, չտարբս-կապիտան Սա-
ճչատուրյանցը 6: Եվ վերֆոաւվես, չոււոով ւվուո ըւսււու| ում է ււոեսւուսվորմ ան
մասին Համ ոաղաւոււախան ւիւաււուսժուղթ: 1919 թ. Հուլիսի 9-ին Զինվորական
նախարարության Գլխավոր չտաբի պետի պաշտոնակատար Մ. Զինկնիչը
ատորադրում է Հրամանադիր Ռազմական նախարարության սպաների ե պաշ-
ւոոն յաների ւո եսւուսվ որման մասին Կանոնադրությունը, ւուսլուվ| դրանց
ընդծանուր դրույթները":

Բանակի պետական անվտանդության Համակարդի այդ անքակտելի
բաղկացուցիչ օղակի նկատմամբ կար Համակ ուշադրություն, հե դա Հատակ
երեում է կառավարության լ աղաքական-կուսակցական ուժերի դործունե-
ության վերլուծությունից: Հայկական բանակը 1918 -1920 թթ. ստեղծվում
ղեկադրի Համաձայն, զինվորական ծառայության մեջ դատնվողների թիվը

77 Նույն տեղում:
778 Նույն տեղում, գ. 42, թ. 30, 52:
7 Նույն տեղում, գ. 132, թ. 77:

314

1919 թ. դարձնւսնը, Հոսանում էր 16 Հաղարիոց, ՀովՀ. Քաջաղ նունու Հուչադրի
տվյալներով, որը ներկայացվել եր եվրուլական տերությունների ուչադրու-
թյանը, 1920 թ. Հուլիսի վերջերին զորքերի ընդծշանուր թիվը Հասնում էր
18 Հաղար մարդու: Այնտեղ նչվում էր զորքի թվակազմի որոչ բաղադրիչնե-
րի, Հադուստեղենի ւզակասության մասին 51: Այս ւվարաղայում իրականու-
թյունը բացածշայտելու Համար անճշրաժեչտ ե Համադրել մի չարջ տվյալներ՝
պարզելու Համար փաստացի վիճակի իրական պաոկերը, լեդենդն ու ճշմար-
ւոությունը: նկ. Սասունու ւով յյալներով| 1920 թ. Հայ-թուրքական ւկաւոերաղ-
մի նախօրյակին Հայկական բանակի թվակազմը Հասնում էր 35 Հաղար մար-
դու 2: Այլ կաւլակցությամբ կ. Սասունին ուրիչ ւով յալ է բերում, միաժաւքու-
նակ իր կարծիքն արտաչայտելով Հայկական բանակի վերաբերյալ. ՀՀայաս-
թիւնը Հ«անվարոելի» ւոիւողուն ավ 2 ւոոււու անոր. իսկ ուսծ մ ւն չունեցող
երեւակայութիւնը (որ ասիական յատկանիչ մըն է) երբեմն այդ բանակին
օգնական կամաւորներ կր ղրկեր դեպի Կարս եւ թիւր այդ կամաւորներուն
կր Հասցնէր 60,000-ի, ու այդ մասին, մեկը միւսի բերանէն թոցնելով, ար-
ւուսմած մանի մամուլի մէջ չոնդալից լուրեր կը ւորվուէին»3: Ժամանակա-
կիցներից Գ. Չալխուչյանը դնում է, որ բանւսկի թիվը թղթի վրա Հանում
էր 27 Հազարի, դտնելով որ իրականում 10 Հազարի" էլ չեր Հասնում, Հ.
Փաստրմաճեանը բանկի թվակաղմը Հասցնում էր ընդամենը Յ0 Հաղ սրի՞տ,
իսկ արդեն 1920 թ. նոյեմբերի վերֆերին Զինվորական Նւսխւսըւսը Ռ. Տեր-
Մինասյանի ներկայացրած մի տեղեկադրի Համաձայն Հայկական բանակի
Յ4 Հազարի, իսկ խմբերի Հետ միասին` 40 Հազարի": Տեղին ե նչել, որ ՀՀ
ԳԱ կողմից Հրատարակված «Հայ ժողովրդի պատմության» բաղմածատոր-
յակի 8 Հատորյակի Էրդ Հատորում բերվում է տվյալ 40 Հաղարանոց բա-
նակի մասին, որն իբր թե եղել է 1920 թ." Վերջապես մի տվյալ հս Հարկ է
մենտի անդամ Հ. Տեր-Հակորյանի տվյալներով Հայաստանի բանակի ընղ-

780 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 276, ց. 1, գ. 79, թ. 47:

381 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 498, թ. 33:

78. Կ. Սատդնի, Հայ-թուրքական պատերազմը// «Հայրենիք» (Բոստոն), 1926,թիվ 1 1-12,
էջ 112:

783 Նույն տեղում, էջ 104:

784 Տե՛ս Գ. Չալխուշեան, Ի՞նչ էր եի ի՞նչ պիտի լինի մեր ուղին, Վիեննա, 1923, էջ 20:

785 Տե՛ս Հ. Փաստրմաճեան, Լեռնային պատերազմ, Փարիզ,Հրատ., Հայ Կամաիորներու
եի մարտիկներու Միութեան, 1938, էջ 16:

786 Տես Ս. Վրացյան, Հայաստանի Հանրապետություն, էջ 514:

7 Հայ ժողովրդի պատմություն, Երնան, ԳԱ հրատ., 1967, հ. 7, էջ 52:

315

Հանուր թիվը 1920 թ. Հոկտեմբերին Հասնում էր 55 Հաղարիրտ: Իսկ այժմ

ըստ էության: Փաստերի Համադիր խոր վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ
այս թվական տվյալների մի մասը, որ բերվում է ժամանակակիցների հ ոչ
ժամանակակիցների կողմից, անիրական է, կամ էլ լավադույն դեպքում են-
թակա է ջննական խոր հե անաչառ վերլուծության, ինչն էլ Հնարավորու-
թյուն կտա իրապես պարզելու ճշմարտությունը Հայկական բանակի, իրոք,
թյունների է ունեցած ներդրումի մաին Հանըւուվեւոության անվւատոանդութ-
բռնելու այդ բանակի Հաղթանակների ե ցավալի պարտությունների պառո-
ածշռելի Հայկական բանակը դրեթե առանց լուրջ դիմադրության պարտու-
թյուն է կրել Հայաատանի Հանրապետության Համար Ճակատագրական նչա-
Նասկություն ունեցած 1920 թ. սեւլւոեւմբերի 23-ին սկսված ւվաւռերաղմում`
իրեն դրեթե ոչնչով, կարծես թե, եաւղես չդերաղանցող թուրքական բանա-
կից, իսկ դա նաեմացնում է մեր ժողովրդի իրական արժանիքները, նրա Հե-
ցումը չափազանց վտանդավոր Հայեցակետ է, ջանղի այն լավ ծառայու-
թյուն չի մատուցել մեղ ռաղմածշայրենասիրական, աղաքական հ աշխար-
Հայացքային դաստիարակության Հիմնախնդիրների տեսանկյունից: Այն, որ
1918 -1920 թթ. դոյություն ունեցած Հայկական բանակի ընդծանուր թվա-
ջանակից մարտունակ եր իրապես ընդամենը 16 -18 Հազարը, դա մել անդամ
ես Մ. Վրացյանը Հաստատում է ՀՅԴ Ամերիկայի Կենտրոնական Կոմիտեին
1919 թ. մայիսի 18-ին Հոսցեադրված նամակում, մասնավորապես ընդդծելով
այն մոսին, որ Հմուո 16 -17 Հաղարանոց բանակը կարդաւվւած է է ջաջ»: Այ-
Կուծեւու Վա ավելացնում է, որ Հաշխաոել են ււոեղծել նոր ղորամոահը»՝
զանքի ու դոյություն ունեցած լինելու ւվաւոկերացումների անիրական
դել, որ ինչւվես նշվում է մի արխիվային փաուուսժղ թում, նորին մեծու-
թյուն «բրիտանական կառավարությունը» ապածովել Է Հայկական բա-
լինդ"": Այստեղ տեղին է ավելացնել, որ դա ամենեին էլ բրիտանացիների

78Հ. Տեր-Հակոբյան, Հայաստանի վերջին աղետը, Կ. Պոլիս, 1921, էջ 88:

7859 Ս. Վրացեան, Հին թղթեր ճոր պատմության համար, Բէյրութ, տպ. «Մշակ», 1962, էջ
88:

90 Տե՛ս ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 200, ց. 1,գ. 498, թ. 768, Ֆ.Պ -199, ց. 1,գ. 146, թ. 96. Ալ. Խատիսեան,
Հայաստանի Հանրապետութեան ծագումն ու զարգացումը, էջ 183. - հեղինակը նան այդ

316

կողմից բարեգործական վերաբերմունքի դրսհորում չեր, կամ էլ ամենին
նպատակ չեր Հետապնդում անչաշախնդիր օդնություն ցուցաբերել «բարե-
սաստանի կողմից «այսպես կոչված գույք պարտջի ղիմաց» ատանալու
գործընթացը, քան որեիցե այլ բան, առավել հս այն չի կարելի որակել որ-
ւվես օգնության դըրսհորում. ինչպես յդ մասին ուղղակիորեն վկայում է Ռ.
Հովչաննիսյանը, Մեծ Բրիտանիայի ոազմական նախարարության կողմից
ւուսրվեր միայն այն բանից Հետո, եթե Ա. ԱՀարոնյանը մ Պողոս Նուբար
կան բանկի կողմից պաշանչվող դանձապետական պարտամուրչակները որ-
ւվես վանդ դնելու, այսինքն` ւուսլու ւնդլիացիներին 1: Անդամ դո
բրիտանացիների կողմից «մաքուր» չկատարվեց, ջանզի ինչպես ցույց տվե-
ցին ՀՇետադա դործընթացները, Հայկական բանակին մատակարարվող Հրա-
ցանների մի զդալի մասը ոչ պիտանի դուրս եկան, որի Համար Հայաստանի
Հանրապետության կառավարությունը գանձապետարանի կողմից Հառ-
կացրեց 829634 ֆունտ ստեռլինդ, 9 չիլինդ ն 3 պենս, ինչն Է ամենեին էա-
պես չնպաստեց ընթացող բանակաշինության դժվարին դործընթացներին ո:
Դրան ավելացրած այն ՀՇՀանդամանքը, որ իրականում Հայկական բանակի
ված չեր ըստ Շաստիքով նախատեսվածի: Դրա Հիմքում ընկած էին լուրջ
պատճառներ, այղ թվում` Առաջին Հանրապետության օրոք այդպես էլ ան-
Հաղթաշարելի մնացած դասալքության Հիմնախնդիրը հ դա էլ Հիմջ է տա-
լիս պնդելու, որ զորջի վերաբերյալ մի չարք տվյալներ պետք չե լուրջ ըն-
են տալիս: Այդ օրերի արժանաչիչատակ ժամանակակից Մ. Վրացյանը ավելի
է մանրամասնում իր ասելիքը Հայկական բանակի ընդծչանուր թվակազմի է.
որակական Հատկանիչների վերաբերյալ: Այսպես, իր «Կեանքի ուղիներով»
Հուշչաշարքում Ղու ընդգծում է, որ 1920 թ. սեւլտեւմբերի 23-ին սկսված
թուրջ-Շայկական պատերազմի նախօրյակին Հայաստանի Հանրապետու-
թյունը «Հազիւ 20 Հաղար կանոնւուոր զօըջ ուներ` երկրի բոլոր ուսծ մ ւն-
ները պաշտպանելու եւ ներքին կարդ ապաճովելու Համար: Այդ զօրքի մեկ
մասը Շին, տասը տարուց աւելի զենքի տակ էր, յոդնած ու տկարացած, միւս

կապակցությամբ բազմանշամակ հավելում է. «Հայերը կր մեղադրէին անգլիացիները այն
բանի մլջ, թէ այդ զէնքը հասաւ շատ ուշ, թէ զենքը այն տեսակէն չէր, որուն սովոր էին հայ
զի նուռրները, եւ այդ մեղադրանքներն ու դժգոհութիւնը գուգադիպեցան 1920թ. աշնան հայ-
տաճկական աղետալի անյաջող ելքի հետ»:
Տե՛ս Ի. Լ. ՕՏումուօչՈւ 162505 11(2ք81 ԵԾ 011 0116811518 օ6ո 62.1 թում 1918-1920
ՒՐ., էք., 1 ուքու 16, 2007, օք. 563:
792 Տե՛ս նշված աշխատությունը, էջ 566:

317

մասը նորակոչիկներ էին, պատերաղմի անվարժ, մի մասն էլ անկանոն զօ-
բամ մասեր` խմբաեւոների Հրամանմաւուսրութեւսն ուս» 55: Իսկ արդեն իր
Հիւմ/նւսըւսը աչխոռումնքում՝ «Հայատուռանի Հանբըավեւոություն» դրջում
ճշչդրտելով ւուսրբեր ւսոիթներով բերված ւիւաււուսկան ւով յալները, նշում է,
որ քուրջ-Հայկական ւվաւոերաղմի ժամանակած ւով ածում Հայկական բանա-
կի ընդծձանուր թիվը Հանում էր շուրջ 40 Հաղարի, որից 25-26 Հաղարը կա-
նոնասվոր բանակի ղորաւմնաւեր Էին, իսկ մուռ 10-12 Հաղարը` կամավոր աշ-
խարՀաղորայիններԴ7: ԱկնչՀայտ էր, որ աղդային բանակի ստեղծումը ղժվա-
բին դործ էր, ն սրդյունքներն էլ դոծւայուցիչ չեին: Սռորն. բերվող ւիւսւ-
ւուսթուղթը ես Նւվաււոում է Հայկական բանւսկի թվաքանակի վերաբերյալ
ւվաւոկերացումների ւքբողջականացմոանը լ Հնարավորություն է ւուսլիս դգալ
ւսվելի Ճիջշւո եղրակացությունների բանակի լ անվւուսնդության Համակարդի
սռեղծման ուղղությամբ ծավալված դործընթժացների վերաբերյալ: Այս
Հնարավորություն էր ւուսլիս Վուսվլ. ըմբոնելու անվտանգության ւաքբողջա-
կան ն իչ թե շառ ավարւոուն Համակարդի սոռեղծման ղժվարությունները,
որոնք մեղմ ւաուսծ, այնքան էլ դոծացուցիչ չէին: Ալ. Խատիսյանը 1919 թ.
մւարւոի 14-ի Լեոյին ուղղված իր Նամակներից մեկում, ւվաաւումելուվ| Նւսխօր-
յակին կայացած կառավարության նիուոի մասին, որին մասնակցել են
բանկի դլխիավոր ւվաշւոոնյաները (դեներող Մ. Սիլիկյանը, դեներոաղլ Չումտու-
ըովը։ երնանյան ֆոկաւոի Հրամանաւուսը Դրոն (Դրաս աւրաւռ կանայանը), ն
ուրիշներ, այնուամենայնիվ ընդգծում Է բանակի անմխիթար վիճակի մա-
սին: Նա դրում է, որ զինվորները սոված ն դգզ ված են, 4 ամսից վել լողա-
ցած չեն, 50 տոկոսով Հյուծված են տիֆից, վերածվել են կիսակմախքի, վա-
ղում են ն ընկնում: Դրանց թիվը Հանում է 31-32 Հաղարի՝ ունենուլղուվ|
մուռ 900 ոլա: ԱՀա դա էր Հայկական բանակը: Զինվորները Հադուուո չու-
Կեն: Գեներալ Մ. Սիլիկյանը այդ նիուոին ելույթ ունենալով, չեշւոում է, որ
ինքը մինչե ւաւվրիլի 1-ը ւվեւուք է իր ձեռքի ւուսկլ ունենա, 16 Հաղար ղիճվոր՝
Հակաուկ դեւլքում՝ Հայառսուանը ոչնչացված է: Այդ Նւվաւուսկու| էլ որոչ-
վում է. 1) խնդրել անգլիացիներին իրենց ջոկաւոները դնել Քարվանսա-
րայում, Ալեքսանդըսուոլում, Իդդիրում ն Քուլպում, թեկուղե փոքրաթիվ
ջոկլւաւո ներ, 2) խնդրել ւու Հաց, Հագուստ ն սաալոդներ Թիֆլիսից, Յ) խնդ-
րել Վրառոանին վերադարձնել իրենց Հայկական կորւվուսի ունեցվածքը, 4)
խնդրել գեներալ Վ. Հ. Բիչին այստեղ ուղարկել Հայասոանին անծրաժեչւո
բոլոր բեռները (ցորեն, Հաց, Թիֆլիսից տւզրանք ներ): Դրանից ավելին անել
Հնարավոր չի,- եղրավփակում է իր Նամակը Ալ. Խոոռիսյանը 5:

553 Ս. Վրացեան, Կեանքի ուղիներով. Դէպքեր, Դէմքեր, Ապրումներ, Հ. Ե., Պէյրութ, տպ.
«Համազգայինի», 1966, էջ 171:

Մ. Վրացեան, Հայաստանի հանրապետութիւն, Պէյրութ, 1958, էջ 477:

555 Տե՛ս ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 276, ց. 1, գ. 116, թ. 36:

318

«մոռւսնում են» նշել, որ դրանք Հաճախ թղթային ւով յալներ Էին, ն որ
դրանք բոլորը Ճավաստիացումների հե խոստումների մակարդակով պետջ է
ընկալել, ասենք մուռւսվորաւլես ւյսւվես. «ւռյդ զենք ու Հանդերձանքը Հա-
սել է Փոթի ն դրա մի ման ւսրդեն Երհանում 2 Անչուչո, անւոեսել չե
կարելի կամ ել չի կարելի անտարբեր վերաբերմունք դրահորել նս մի կա-
բնոր փաստաթղթի նկատմամբ` ֆրանսերեն լեզվով, որի Հեղինակը Փարի-
զում ՀՀ աղզդային պատվիրակության քարտուղարի օդնական Ղազարյանն
է: Այսպես, ըստ այդ տվյալների` Հայկական բանակի ճակատային (այսինքն`
ռազմաճակատային խնդիրներին պիտանի) զինվորների թիվը 1920 թ. Հաս-
Կում էր 24.15 մւսրդու, սղաներինը՝ 1515-ի, վարչական աղաներինը՝ Յ09-ի,
բյուրի, դարձյալ ընդշանուր Հաշվարկի արդյունքներով ատացվում է այդ
նույն 40 ՇՀաղարից ջիչ ավելի թիվը, որն իճարկե, պետք է դիտարկել ստորեւ
իրերի իսկական հության մեջ, Ճաճախ կարծես անտեսելով, որ դրանք
իրականությանը չռամապատասխանող անիրական ե ուռճացված տվյալներ
են: Հանրադումարի բերելով փաստական տարաբնույթ տվյալները Հայկա-
կան բանակի վերաբերյալ` կարելի է դալ Հետեության, որ ինքնին Հասկա-
նալի պատճառներով 35 ՃՇաղարանոց բանակի վերաբերյալ վկայությունը
ժխտվում է, քանզի այն միանդամայն Հիմնաղզուրկ է ն ոչ մի քննադատութ-
յան չի դիմանում, չնայած կան նույնիսկ այնպիսի վկայություններ, որ իբը
թե 1920 թ. Հայկական բանակի թիվը Հասած է եղել անդամ 60 Հաղարիո
Իսկ արդեն 40 Հաղարանոց բանակի մասին փաստարկումները կարելի է ըն-
դունել լուրջ վերաուվածումներով, խորաւղլես Հաշվի ունելով ւյն Հանդա-
մանքը, որ տարբեր Հեղինակներ Հայկական բանակի ընդշանուր թվակաղ-
մից դործող կանոնավոր բանակի ռազմաճակատային կարիջների Համար պի-
տանի թվակազմը տեղավորում են 24-25 Հազարի չրջանակներում, որից
իրապես մարտունակ կարելի եր Համարել միայն 16-18 Շաղարը, ինչի մասին
էլ բաղմանչանակ վկայում են ՀՀ բարձրագույն սպայակույտի ն կառավա-
րության ներկայացուցիչները: Վերջապես, մոտ 40 ՀՇաղարանոց թվաքանակ
կարող է ստացվել, եթե այդ 20-25 Շաղարին Հավելենք 10-12 Հազարից ավե-
լի աշխարշազորայիններին նե կամավորներին, որոնց մի մասի «թեեւ
արտաքին կերպարանքը զինուորի կը նմանէր, բայց անիկա զինուոր չէր»ո՞,

96 Տե՛ս նույն տեղում, Ֆ.Պ - 200, ց. 2, գ. 160, թ. 2:

797 Հ. Կարապետյան, Սերի պայմանագիրը Հայոց ճակատագրում, Եր., «ՀՀ Ազգային
Արխիվ», 2004, էջ 27, ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 290, թ. 36-38:

8 Կ. Սատդնի, Հայ-թուրքական պատերազմը // «Հայրենիք» (Բոստոն), 1926, թիվ 11
(47), էջ 111:

319

- դիպուկ նկառել է կ. Սասունի ն: Այնպես որ, մի բան ակնչծայւո է, որ 1918-
1920 թթ., Առաջին Հանրապետության կառավարությունը, կառավարող ջա-
ղաքական կուսակցությունը լ զինվորականությունը դուցե լ ձղլւում Էին
բանակ, այն տեղավորելով չուրջ 40 Շաղզարանոց ե. ավելի մեծաթիվ բանակի
ունենալով նան այն կարեոր Հանդամանքը, որ 1919 թ. տվյալներով 961,7
Հաղար բնակչություն ունեցող երկրի Համար դա բավականին դժվար իրա-
գործելի խնդիր եր": Եվ այդ առումով էլ Հայկական բանակի վերաբերյալ
չատ վեր պետջ է մնային է. մնացին թղթի վրա, ե առեղծված մոնտեսա-քա-
ղաջական ծանրագույն պայմաններում տռիպված էին Հաշտվել այն մտքի
Հեւ, որ այդ բանակից մարտունակ կարող էր Համարվել ու լինել ընդամենը
16-18 Հաղարը` այն էլ լուրջ վերաւվլածումներով:

1919 թ. դեկտեմբերի վերջի տվյալներով Հայաստանի Հանրապետու-
թյունում զինակոչից խուսափող նորակոչիկների ու զինապարտների, այ-
սինքն` դասալիքների Թիվը կաղմում էր 1665 մարղ, իսկ նման իրա-
բաբաժանումների՝ Հեւուսխուղ ական ծառայության, ՆԳՆ ուժային օղակների
պարզապես անշաղթաշարելի բարդույթների հ դժվարությունների ճա-
Նառվարծովլ 800:
եր մնալ կիսաֆիդայական տիպի բանակ` թե իր ղեկավար կաղմի, ե թե զին-
վորների ւոեսանկյունից: Իսկ խմբաավեւուսկան մւուսյնություն ունեցող զին-
վորական առաջնորդները, զորածրամանատարները հտ չկանդնեցին Հայկա-
կան զորքի կաղմակերպլման խմբապետական սկզբունքներից ե դաղափար-
ներից, որոնք ունեին Հեղափոխական-տալատամբական լիցք հ ազգային ոդի,
գործնականում անընդունակ գտնվեցին դարամակարդակ զինվորական կազ-
մակերպության եղանակների կիրառմանը: Արտաքուստ Հայկական բանակը
նմանվում էր կանոնավոր բանակի, լ ռուսականի ւղ դեցության ւուսկ փոր-
ձում էր նմանվել վերջինիս: Սակայն Հայկական իրականության պայման-
ներում դժվար եր այդ անցումը կատարել, քանզի կանոնավոր բանակի սլա-
կամավորական չրջանի «ղորաւլեւոներին »: Առաջին Հանբըառլեւոության
ռաղմաջաղաթական առաջնորդներին չճաջողվեց վճռականություն ցուցա-
բերել ՀՇաղթածարելու ձեավորվող Հայկական կանոնավոր բանակի սպայա-
կան կաղմի ե ֆիդայա-խմբաղլետական առաչնորդների մեջ առկա խուլ ար-
Համարձանքը ե տարակարծությունները, ինչը խիտտ բացասական աղզդեցու-

75 Հայկական հարց. Հանրագիտարան, Եր., «Հայկ. հանը. հրատ.», 1996, էջ 212:
800 ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 29ա, թ. 348:

320

թյուն ունեցավ զորքի բոլոր դործողությունների վրա: Կամավորական ղո-
բամասերից անցումը կանոնավոր զորագնդերի չուղեկցվեց կարդգաղածու-
թյան ամբաղլնդմամբ, ջանզի խմբաղետական տրամադրությունների աղդե-
ցության ստակ դտնվող այսպես կոչված «խմբերի» զինվորները Հաճախ սան-
ձարձակ, վնասակար դործեր էին կատարում` պաշտպանություն տնելով
իրենց խմբապետների կողմից, ինչն եապես աղղեց կանոնավոր բանակի
կազմակերպման դործընթացների վրա, չնայած զուտ անձնական Հատկանիչջ-
ներով Հայդուկապետներից շատերը խիզախ մարդիկ էին, ինչը սակայն ամե-
նեին էլ չեր ներդաշնակվում կանոնավոր բանակի կողմից առաֆադրվող
խնդիրներին: 1918 -1920 թթ. Հայկական բանակը Հիվանդ եր խմբապետա-
կանությամբ, իսկ զինվորական ու աղաքական առաջնորդները բավարար
վճռականություն չեին ցուցաբերում իրոք դարամակարդակ խնդիրներ լու-
ծելու: Դարերով ռաղմական կյանքի կազմակերպումից գրեթե զուրկ մնալով
(Հաշվի առնելով նան Դավիթ-Բեկյան բոնկումը հ այլն), Հայ ժողովուրդը
ռաղմադիտական ու զինվորական կյանքի կազմակերպման բնագավառում,
իսկ Հայկական ռազմաքաղաքական մտջի ն ռազմական փառավոր ավան-
դույթների վերականդնումը ընթանում էր կայունացած կաղապարները չա-
փաղանց մեծ ղժվարությամբ Հաղթաշարելու ճանապարծով: Առաջին Հան-
բաղետությանը նախորդող ժամանակաշատվածում, Հայ ժողովրդի մեչ արթ-
Նւսց ավ որոշակի ըմբոսւո ոդի, Հեղախփոխական եռանդ, արդյունքում ուռեղծ-
վեցին առաջին զինատար-ֆիդայական-աշաբեկչական բնույթի խմբեր,
որոնք դարձան զինվորական կյանջի կազմակերպման նախատիպերը ինչ-
ցան դառնալ իրական մարտունակ հ կազմակերպված կանոնավոր բանակի
թե Հիմթը, ե թե կորիզը: Պետաջաղաթական դործընթացները պաշանջում
ման Համար սկզբնապես Հնարավոր ուղին ֆիդայական-Շեղափոխական զի-
նատար խմբերի Հիման վրա ռաղմավարության կառուցումն եր, ե այդ
առումով պատաշական չեր, որ Առաջին Աշխարծամարտի տարիներին Հայ-
կական զորքը արտացոլվեց կամավորական խմբերի գործունեության մեջ:
Այդուշանդերձ, այս ամենին ղուդաճեռարար որոշակի քայլեր արվեցին
Հայկական բանակի Համար անշրաժեչտ ե. Համապատասխան որակական Հառ-
կանիչներ ունեցող ուլայւսկան կաղմ ւվաաւորւաււոելու լ ուսուզանելու ուղ-
ղությամբ, որբ կանոնավոր մարտական բանակի կազմակերպման տեսան-
կյունից Էական Հանգամանք է: Բոլոր թերություններով լ բացթողում նե-
բով Հանդերձ, տարաբնույժ փաստաթղթերից ակնչշայտորեն երեում է, որ
1918-1920 թթ. ընթացել են լուրջ բանակաչինական դործընթացներ, ն այդ
առումով թե՛ ՀՀ կառավարությունը, թե՛ ւվառ լամ ենոր ն՛ թե զինվորական
իշխանությունները տվյալ բնադավառում ծավալել են բազմաբնույթ աշխա-

321

տանքներ դրանք նպատակամղելով բանակի կազմակերպմանը ե նրա մե-
ծացմանը, վերջինիս սպայական ն այլ կադրերի պատրաստմանը: Բերենք
լսում է Զինվորական նախոսըարի զեկուցումը «Գեներալնի շտաբի ոլա լ 1ԼԻ՛
կան կուրսեր լ Նւսխաւուլւաւոըւաււումկան ուսումնարան բանալու է ւսյդ Նւվա-
ւուսկու| 1.828.412 ռուբլու վարկ բայ անելու» մասին: ՔՆձոսրկելով սույն
ուչադրավ զեկուցումը, Նախարարների խործուրդը որոշում ե սկզբունքով
ընդունել ե. առաջարկել զինվորական շտաբին մոցնել ընդչշանուր նախա-
Հաշվի մեջտ01: Այս առումով Հետաքրքրություն ես ներկայացնում Վււե. այս-
պես կոչված Հայաստանի Փոքը խործրդի բանակաչինության ն առՇասարակ
ռաղմական գործի, անվտանդության Համակարդի ձեավորման խնդիրների
Հեւո այս կամ ւյն կեր աոնչվող որոչումները: Այսպվես, Հայասոանի Փոքը
խորչուրդը 1920 թ. մայիսի 24-ի իր նիստում լսում է Զինվորական նախա-
րարի ղեկուցումը «Հատուկ բարձրաղույն Հանձնաժողով» կաղմելու մոսին:
Ընդունված բւանաձե ում որոչվում է սկզբունքորեն Համաձւսյնվել ներկա-
յացված առաջարկի Հետ, նչելով վերջինիս արժեքավորությունը, ե րատ
այդմ ի նկառոի ունենալով դործի լրջությունը, Հարցը լուծելու Համար ւյն
մւոցնել ւվաուլ ամքենւոծ02: 1920 թ. Հունիսի Յ-ի նիուռում Հայասւունի Փոքը
խորչուրդը լսում է ռազմական նախարարի զեկուցումը բարձրագույն չրջա-
նի դասընթացների ե սպայի նախապատրաստական դպրոցի նախաչաշվին
Հաւոկացումների Հաււուււո ման մասին: Ընդունված որոշմամբ այն Հա-
ւուսուվ|ում Է803: 1920 թ. սեւլւոեմբերին Ալեքսանդըաւղոլում սկսվեցին ղին-
վորական դիմ նւղիւյի, իսկ Կարսում մեկաւմք յս ուսուցմամբ զինվորական
իրականացման Համար ՀՀ կառավարության օդոււոոսի 16-ի որոշմամբ, դիմ-
նաղիայի 3 դասարանների կաշավորման Համար պետական դանձարանի սուղ
միջոցներից Հաւոկացվեց 24.195.380 ռուբլի, իսկ ուսումնարանի Համար՝
Յ6.129.513 ռուբլինը7: Ը ւո ՀՀ կառավարության կողմից նասխոաոեհւված
ծրադրի, զինվորական դիմ նաղիայում, որում ւվեւուք է սովորեր 350 ուսն,
բնղդըկվելու էին առավելապես զինծառայողների` Հայկական բանակի սպա-
ների, ղասային աստիճանավորների, զինվորական բժիշկների, ինչպես նան
ծրադրի Համաձայն, ուսումնական դործընթացը զինվորական դիմնաղիա-
յում տնելու եր 7 տարի նպատակ Հետապնդելով զիմնաղիայի սաներին
մտավորապես, բարոյապես ն ֆիզիկապես նախապատրաստել զինվորական
ուսումնարան ընդունվելու Համար: Իսկ մեկամյա ժամկեւոով զինվորական

801 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 146, մաս Լ. թ. 19:

802 Նույն տեղում, գ. 237, թ. 10:

803 Նույն տեղում, թ. 26:

804 Տե՛ս Մ. Կարապետյան, Հայաստանի Հանրապետության բանակը, էջ 74:

322.

Հետեաղորի, Հրետանային զորքերի ն Հեծելազորի Համար: Զինվորական
ուսումնարանում սովորելու Էին 17-28 ւուսրեկան միջնակարգ կրթությամբ լ
պոդապորուչիկի սպայական աստիճանձ6: Կառավարությունը խորապես զգում
էր այդ խնդրի իրադործման կարհորությունը Հայկական բանակի հ ան-
վտանդության Համակարդի կայացման տեսանկյունից, ինչի մասին նչվում
էր ՀՀ կառավարության 1920 թ. օդոււոոսի 16-ի որոշման մեջ. «Համակող-
մւսնի ւվւուորւսււուսկանութիւն ունեցող ուլայւսկան կազմը ւք ենր ւու լու

Ներկայ ժամանակ սպաների կադրը, այսինքն այնպիսի սպաների,
որոնք սովորել են կադեւուսկան կորւվուսներում եւ զինւորական դպրունե-
րում, Հայասումնում սւաւոիկ աննշան ւոոկու է կաղ մում. մուծ ուլայու-
թիւնը բաղկացած ե նախկին վառատարների դպրոցների սաներից, այն Է՝
այնպիսի մարդկանցից, որոնք ունեն յուռ թեթեւ Հասկացողութիւն Ռաղզմա-

Մօտիկ ապադայում բանակր զգալու է Ռազմական պատրաստականու-
թիւն ունեցող սպայական կաղմի պակաս:

Հոդ տանելով բանակի մարտունակութիւնը, ինչպես եւ ապադայ սպա-
յութեան ընդծչանուր եւ ուսղ մական դիւուսկան ւվաւորւաււուսկանութիւնը
գիմնաղիոն հ ռազմական դպրոց:

Հայաստանի ապադա սպայութիւնը եւ ընդծանուր ռազմական պատ-
բառոակամութեամբ չը պետք է ցածը լինի իւր Հարեւանների, վրացիների եւ
ադրբեյջանցիների սպայութիւնից»"":

Եվ այսպիսով, ըստ էության Հայկական այդ բանակը բոլոր փորձերն
ւմնում էր կայանալու Համար, ձղտելուվ| դառ Նալ դլործուն Համակարդ` ւվւուո-
ըաստելուվ անչրաժեչտ սպայական ն այլ կադրեր. կառավարությունը զգալի
ֆանջեր էր դործադրում այդ կարհոր բնագավառում, հ աշխատում էր նման-
վել բանակի, կազմավորելով Համապատասխան կառույցները, ձեռջ բերելով
բանակի` որպես ՀՀ պետական անվտանդության Համակարդի կարհորադույն
բաղկացուցիչ օղակի կայացման առումով բոլորովին էլ անիրական չեին:
Կառավարությունը, Հայկական զինվորականությունը, պառլամենտը հ կա-
ոավարող կուսակցությունը ւյլ առողջ ուժերի Հեւո Համմաւռեղ Համառորեն
ուղիներ էին որոնում այդ բանակի կարիջները զենջի, ղինամթերջի ն Հան-

805 Տե՛ս նույն տեղում:
806 Տե՛ս ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 190, թ. 9:

323

դերձանքի առումով լուծելու, որւվեսղի Հայկական բանակը` որւվեւ ւվեւուս-
կան անվտանգության Համակարդի կարհորադույն ուռորաբաժանում լ երկ-
բի սաշմանների պաշտպանվածության գլխավոր երաշխավոր, կայանար Է
դառ-Նւսը դործուն, ուժեղ ւշխաւոող մարմին: 1920 թ. Հուլիսին վերաբերող
մի ւռեղեկադրում նշվում է Հեւոն յալը. «Հարավային Ռուսառումնի զինված
Կառավարությունն այդ փամփուչտների կեսր զիչել Է Վրաստանին, մնացա-

Ամսոյ 3-ին Փոթի է Հասել անդլիական նավով Հեւ յալ զենք ու ռաղ-
մամժթերքջը 25000 (քսանչծինդ Հաղար) Րոչ սիուոեմի Հրալան, 400 (չորս
Հարյուր) Թեթն մաքսիմ սիստեմի զնդացիր, 58000000 (Հիսունութ միլիոն)
Վիկկեր սիուռեմքի փւաքփուչւո, 80 (ութսուն) բիսկվիթ, 40000 (քառասուն

Հաղար) Շամաղղեստ (վերարկու, գլխարկ, կոշիկ ն այլն), 500 (Հինդ Հար-
թյան գործիքներ: Այդ ռաղմամթերջի մի մասն արդեն տարվել է Երեան:
Վրաստանի Յունաց դիվանագիտական ներկայացուցիչը Թիֆլիսում
Հայւոնել է Բեդղադյանին, որ Յունաաւումնի կառավարությունը ւլառո ըւոււո է,
Հրացան. 400 (չորս Հարյուր) փամփուշտ ամեն մի Հրացանի վրայ, պայմա-
րբեյով ւոեղաւփոխելու բոլոր ծախսերը »808 Եվս մի օրինակ: 1920 թ. մայիսի
1-ից մինչհ Հոկտեմբերի 20-ն ընկած ժամանակաշատվածում Մեծ Բրիտա-
նիայից ստացվել հ Հայկական բանակին էր Հատկացվել 29 Հաղար լրակազմ
Հադուստեղեն (վերարկուներ, բաճկոններ, դլխարկներ, կոշիկներ) ն զինա-
սարք (փամփչտակալներ, գոտիներ, ջրամաններ ն այլնե8), ինչպես նան 25
Հաղար միավոր Հրաղեն 7: Դրան ղուդաշեռաբար Հաֆող փորձ արվեց տե-
ղում Հայասունում զենքի է զինամթերքի արւուադրություն կաղ մււկեր-
պելու Համար, որն անվտանդության Համակարդի ձեավորման ապագայի քա-
ղաքականության տեսանկյունից ական եր: Չբավարարվելով զենքի ու
զինամթերքի, փամփուշտների ստացումով Անտանտի երկրներից, Վրաստա-
նից, Ղրիմից, Հունաստանից ե այլ տեղերից կառավարությունը Քանա-
ֆեռում կաղ մւակերվեց փամվուշւոի ՛5 ուժանոց դործարան, ուր ւսշ խւաւոում

807 Տե՛ս ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 607, թ. 54:
808 Տե՛ս նույն տեղում, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 142, թ. 186:
809 Տե՛ս Հ. Տեր -Հակոբյան, նշված աշխատությունը, էջ 86:

324

ւվաւորւոււով եց 296.000 փւաքիուչւո, իսկ Ալեքսանդըսուոլի դործարանում`
492.000 սւաքիուչւո, ընդամենը 98.000 ւիւամքմիուչւոծ0:

Որոշակի ջայլեր ւրվելցին նույնիսկ օդուժի կաղ մակերպման ուղղու-
թյամբ, որն այդ ժամանակ ողջ ւսշխարծում ւոււսջին ջայլերն էր անում:
1919 թ. մւսըւոի 1-ին Նախարարների խորՀրդի նիուռում լսվեց Զինվորական
Նւսխոսըարի զեկուցումը օդադգ նաց ււորեւդի (ջոկատի) չյուսոր կրճւռելու,
ֆրանսիական Հրաձանդիչներ Հրավիրելու ն 20-25 զինվորականների օդա-
ղնացության արվեււոր սովորեցնելու Համար Ֆրանսիս ուղարկելու մասին:
Նիառում Հավանություն է ւորվում Զինվորական Նւսխւսըւսրի ւոււսջարկին,
որի Համար նրան երաշխավորում են վարել այդ ււժիվ Հարկավոր բանակ-
յությունները:11: Ըւո այդմ էլ րվել են դործնական ջայլեր այդ ժամանակի
Համար արդեն Հրաւուաւլ դարձող օդուժի կաղ մակերպման ուղղությամբ:
1919 թ. վերֆերին արդեն Հավաքվել Էին ֆրանսիական ւրւուսդրության
«Վուաղզեն Լ.Ա.Խ.» ւոիւվի Յւ «Մորան» ւոիւվի Յ ինքնաթիռներ, ուսկայն
երեսած ած կման Համար ւած անջվող նյութերի բացակայության ւվւուոճ ւսուով,
որոնք Հայաաումնում չկային, երկու ինջքնաթիոներից (ահրուղլան) լիովին
ոլո ըււուռ Էին ընդամենը մեկական նմուշ812: Հետաքրքիր է նշել, որ
«Վուաղեն» ւռոիւվի մեկ ինքնաթիռ. մասնակցեց վրաց-Հայկական ւվաւոերաղ-
մին, ուսկայն 1918 թ. վերֆին Ալեքսանդրալոլում վառոդի ւզած եսի ւայթ-
յունի Հեւոնանքով ոչնչացավ: Այլ վկայությամբ, Հակաոււսկորդի վրա ւււ --
վառձւկային ֆոլլաւոի կողմից Յ0 անդամ ռումբեր են նեւովել: Եվ ւյուվես,
չնայած ւուկա դժվարություններին ն աշխարծձաք աղաք ական բասր-
դույթներին, Հայկական օդուժը` ւավիացիան իր ւոււսջին դործնականն ֆայ-
լերն էր անում: Ավելին, 1920 թ. փետրվարի 2-ին Նախարարների
խորՀրդի նիուոր լսում է արւուսաւսծ մանում 12 սավառ նակներ դնելու մոսին
Հարցը ն Հավանություն ւուսլիս նշված խնդրին, դրա Համար Հաւոկացնելուվ|
Յ.5 միլիոն ռուբլի՝ անդըկովկաւյան բոներով|:17: Այդ մաւին մենք ւոեղեկա-
Կում ենք Զինվորական նախարար, դեներալ-մայոր Արարատյանի 1920 թ.
փեւորվարի 10-ի դրությունից (Է 2019)՝ ուղղված ֆինանսների Նւսխոսրա-
րության բ յուջեւռա-դանձաւվեւումկան բաժնին: Կարճ ժամ անու անց, ի
լրումն վերը նշված որոշման, Հաւոկացումները Հասւուսովում են նւ
ւվառլամենւոի կողմից, սւսկւայն նշված Յ,5 միլիոն Հաւոկացումը կաւուսրելով
կառավարության 12 միլիոնանոց ֆոնդի Հաշվին, նկաւոի ունենուղլով այդ

8/0 Տե՛ս ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 199, թ. 183:

81 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 201, ց. 1, գ. 486, մաս Լ. թ. 62:
8/2 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 276, ց. 1, գ. 79, թ. 5:

833 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 119, թ. 186:

84 Նույն տեղում, գ. 146, մաս Լ թ. 21, 23:

325

կառքերը լ Հանդերձանք ը 815:

օբյեկտիվ լ սուբ յեկւոիվ բնույթի ւվաւոճ սուներու|: կաւտվարությունը ի
զորու չեր Շաղթածշարել բոլոր դժվարությունները ե բարդույթները, ջանզի
կուտաց ման, Հաղորդակցության ուղիների բացակայության ւկայմուններում:
Սովը, ւոնւոեսաք աղաք ական ւլուղվածությունը լ մււուղերիուուսկան անար-
խիան ծնում էին Հիմնախնդիրներ, որոնք Հաղթածարելու Համար անծրա-
ժեչտ եր դրամ, դեղորայք, իսկ պետական աղքատիկ դանձարանը չեր կարող
կանոն ղզորամաւերի սերմանւսծ անարխիան է ավաղակաբաարո դործողու-
թյունները, որոնք էլ վելի Էին խճճում կառավարության դործունեությու-
Կը: Ավելին, 1918 թ. ամռանից մինչն 1920 թ. Հունվարը ընկած ժամանակա-
Հատվածում երկիրը ընկավ խոլերայի, տիֆի, մալարիայի, գրիպի ն այլ Հա-
զինվորների մեջ, բծավոր , անդրադարձ տիֆով Հիվանդացավ Հայկական
առոիճանավորները: 1918 թ. մայիսի 28-ից մինչե 1920 թ. Հունվարի 1-ը Հի-
վանդությունները է մած ազածությունը ղորքերում արւոած այւովեց Հե-
1920 թ. Հունվարի 1-ին բուժական Հիմնարկություններում Հիվանդ վի-
ճակում տնվում էր 1164 մարդ: Այուվիսով, մած ացածության ՉԹ-ը բոլոր
բանկի ընդծչանուր ան Համեմառությամբ` 8,189/0816:

յի պեւո ղեներալ-մայոր Մ. Սիլիկյանը (Մովսես Սիլիկովը), Զինվորական

835 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 202, ց. 1, գ. 303, մաս 1Լ թ. 251-252:
846 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 276, ց. 1, գ. 79, թ. 51:

326

տովը, Հայկական դիվիզիայի շտաբի պետ, զնդապետ Մ. «ինկնիչը, 2-րդ
ղնդի Հրամանաուսը դնդաւվեւո Մելիջ-Մուրադովը, Յ-րդ դեդի Հրամանու-
տար Հաղարյանցը, Հայկական Հրետանային բրիգադի 1-ին դիվիզիոնի Հրա-
Սիրունյանցը լ ուրիշներ: Այս կարեոր խորչրդակցությունում լովում ես
1. ւ) Զորքերը Հացի, սննդի է անաանսսկերի զգալի ւզակասություն ունեն,
կող նւյին ւվիւոու յքների բացակայության դործոնը: ԽորՀրդակցությունում
միասին ուժեղացրել ես դասալքությունը բանակում: ԽորՀրդակցությու-
Կում նան նչվեց. 1) զինվորների ն սպաների ծանը նյութական-կենցաղային
չի կարող չարք դուրս բերել ոչ շարժական դնդացրային դասակը հ երեք
րից խորչրդակցության մասնակիցները ընղղծում են, որ զորքերի ծանը վի-
ւոունակությունը դործնականում ւած վանելու Համար անձրաժեչւո է. 1)
չբ չլինի), 7) Ջորանոցները կարգի բերել, 8) զորաջոկատի տրամադրության

87 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 27, թ. 147:
327

նպատակով, 9) Հետախուզական նպատակների ե կապի ապածովման Համար
Հետեակային գնդերի Հրամանատարներին թույլատրել մարտի 20-ից սկսած
ղծով բոլոր պետերին թույլատրել (Հրետանային, «կայծային» (չլեկտրա-
կան) կայան, զրաշաղնացքներ, վնդացրային ղդատակներ) ունենալ վարձու
զինվորներ՝ ոչ զինապարտների թվից, 9 ամսից ոչ ավելի ժամանակամիջո-
ցով, յուրաքանչյուրին տալով ամսական 150-ից 200 ռուբլի աշխատավարձ `
Հրետանային մարտկոցի Համար` մինչե. 22 վարծու զինվոր, ղնդացրային
Հրամկաղզմերի Համար մինչ. 24 վարձու վնղացրորդ, վրածշաղնացքների
Համար` մինչե 45 Հոդի, 10) չտաւլ միջոցներ ձեռնարկել դասողիքների դեմ,
ընդ որում ղանաղան Հառւմուսոությունների, դյուղական կոմիսարների են-
թարկելով դրամուոուդանքի մինչն 3000 ո. չափով կամ 1-3 ւաքիս բանւուը-
կության: Յուրաքանչյուր ծուխը (ընտանիքը) նյութաւվլես ւվաուուսմխւսնւս-
են խործրդակցությանը նախադաշող զորքերի Երեանյան զորաջոկատի պետ
Դրոյի Հայկական դիվիզիայի պետ դեներա Մ. Սիլիկյանի ն ղեներալ-
մւսյոր Ք. Արարատյանի սւոորադրություններով518:

Հայկական բանակի կայացման հ ռազմական չինարարության, Հանրա-
պետության անվտանգության Համակարգի տարբեր օղակների ձեավորման
ւկաուության ՀիմնւսՀարգերի լուսաբանմուն ւոեսանկյունից Հեւուսքըքըրու-
թյուն են ներկայացնում բոլոր այն փաաւուսժղթերը, որոնցում շոշափվում
են բանակաստեղծ գործընթացներին վերաբերող խնդիրները, առավել հս,
երբ դրանց Հճեղինակները Հենց Հայկական բանակի սպայական Հրամկաղմի
լավադույն ներկայացուցիչներն են: Որոչակի փաստեր անչերքելիորեն վկա-
յում են, որ Հայկական բանակի լավադույն զորամասերից մեկր Դրոյի չո-
կատն էր, հ, ղա ամենեին էլ պատաշականություն չեր, քանդի շատ բան
պայմանավորված էր Դրոյի որպես մարդու հ զորավարի, պետաքաղաքական
գործչի անձով, նրա բարոյաքաղաքական բարձր Հատկանիչներով""": Այս ա-
ռումով որոշակի Հեւուսքրքրություն է ներկայացնում ՀՀ Զինվորական Վոււ--
խարարության Գլխավոր շտաբի բարձրաստիճան սպաներից ն Հայկական Հե-
տախուղական ծառայության Հիմնադիրներից մեկի զնդապետ Միխայիլ
Զինկնեիչի, որի զործունեությունը Հայաստանում չի կարելի միանշանակ,
առանց վերաոլածումների դնաչատել, քանզի պետք Ե լրջորեն ն Համակող-
մավորական բանակի ռաղմաքաղաքական չածշերը, որը սակայն խոչընդուտ չի
Հանդիսացել Հայ-ռուսական Հարարբերությունների բարելավ վիճակի, ստարա-

848 Նույն տեղում:
8 Տե՛ս Հ. Գնորգյան, Դրո, Եր., Հեղ. հրատ., 2007, էջ 269-535:

328

առնչվում էին Հայաստանի Հանրապետության Հետ, ինչը չի կարելի բոլորո-
վին անտեսել, աղավաղված ներկայացնելով Մ. .ինկնեիչի որպես բարձրաս-
տիճան զինվորական սպայի ն ֆաղաթական դործչի դիմանկարը, ն գուցե`
Մ. Զինկեիչի 1918 թ. Հոկտեմբերի 1-ի ղզեկուցադիրը (ՀՇ 140-141)` ուղղված
Հայկական դիվիզիայի պետին իր կողմից սեպտեմբերի 29-30-ին կատարված
ջննազննության մասին: Նչելով այն մասին, որ ինքը սեւղտեմբերի 29-30-ը
ընկած ժամանակաշատվածում եղել է Հայկական Հետեակային դնդի զորա-
մասերում, ե այդ առիթով դրականորեն Է արտածշայտվում Դրոյի դնդի մա-
սին: Ջեկուցադրում Վե ւրձւսնւալրվում էր այն ւիւաււոր, որ չնայած լոլո
ջոկատի զորանոցային պայմանները լավ չեն, որ դրանք ոչ պիտանի,
խարխլված վիճակում են, զինվորների Հանդերձանքն ու կոշիկները մաչված
ե զղզված են, միաժամանակ ընդգծում է, որ ղենջը բավարար ջանակի է, Է
ջոկատի պետ Դրոն ունի զենջի ե զինամթերքի բավարար լրացուցիչ ջա-
նակ, իսկ զինվորների նոր զորաշավաքի սլարադայում կարող Ե լիարժեքո-
մասերի բացակայության Հետեանքով դժվար է սարքին վիճակում սլածել՝7:
Այս առումով որոչակի արժեք է ներկայացնում նան 1919 թ. Հունիսի սկզբի
վիճակով Զինվորական նախարարի պարտականությունները ժամանակա-
վորապես կատարող Դրոյի զեկույցը Նախարարների խործրդում 1919 թ.
Հունիսի 9-ին 6 555), որում վերֆինս իր բարոյական ւղարւուք ն էր Հա-
րում տիրող իրական վիճակը: Նչելով, որ Արարատուի, Մ. Սիլիկյանի (Սիլի-
կովի) ե իր կողմից ղլխավորվող զինված ուժերը որոշակի ջայլեր են կա-
տարել ե ինչ-որ չափով ամրապնդվել, միաժամանակ ավելացնում եր, որ
իրենց զորքերի վիճակը պետք է ճանաչել որպես բավականին խուր, ջանզի
գրեթե լիովին բացակայում է զինվորական Հանդերձանջը ե կոշկեղենը, ժա-
մանակին չի տրվում Հաց ե պարեն, հ զինվորները գտնվելով մշտական ար-
դղզված, իսկ երբեմռ էլ, բարձրաբերձ սարերում, ցուրտ պայմաններում (Իդ-
դիրի ն Կարսի չրջաններ) մշտապես հ անընդչատ գնում են ղեպի ղժոխա-
յին ջայքայում, որի դեւլքում ուժեղացել է դասալքությունը, ինչւվես Վոււե
դրա Հետ կապված Հանցավորությունը՝ վենջի ե զինվորական Հանդերձան-
որ ՀՇանղերձանքի բացակայության Հետնանջով Հուլիս ամսին Իղդիրի լա-
զեկույցում Դրոն փաստում էր ես մի եական Հանգամանք. զինվորների

820 ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 204, ց. 1, գ. 42, թ. 96:
329

կողմից արվել են միանդամայն արդարացի բողոքարկումներ, որ միջոցներ
չեն ձեռնարկվում այն զինապարտ ջաղաքացիներին զորակոչի ենթարկելու
առումով, ովջեր այս կամ այն պատրվակով տեղավորվել հն աշխատանքի է.
դրանով իսկ խուսափել զինվորական պարտականությունների կատարումից:
արտաչայտել իր նկատառումները Հայկական բանակի մարտունակության
զինվորական Հառստոււոություններին, 2) ւոււսջին իսկ Հնարավորության
դեպքում զորքերին ապածովել ալյուրի բավարար պաչարով` մինչե նոր բեր-
ֆաճշավաքը, 3) պարենավորման նախարարությանը Հրաշանդել դիմելու բո-
լոր ֆաղաքային ինքնավարություններին՝ Հավաքելու սպիտակեղեն, Հան-
դերձանք ե կոչիկ զորքի Համար: Միաժամանակ կարդադրություն անել
Համբարակապետությանը բաց թողնել բավարար չափով դումար` այդ նույն
նպատակի Համար, 4) բոլոր Հնարավոր միջոցներ ձեռնարկել դասալքության
դեմ անզիջում պայքար ծավալելու ն զինապարտ քաղաքացիներին զինվո-
րական ծառայության մեջ ներդրավելու ուղղությամբ 821:

Հայկական բանակի թուլության, ղժվարությունների, սայթաքումների ն.
անծաֆողությունների ողչ խորջային արմատները որոնել բոլչհիկների դոր-
վերֆին վարչաւվեւտ ն նրա ւուսրեդիր Մ. Վրացյանն ինջն է խոստովանում,
որ 1920 թ. ոկզբներին «Հայտուռանի ժողովուրդը, իշխանությունը լ բանոաւ-
կբ Հակառակ էին բոլչեիկության, իսկ Հայ բոլչեիկներն իրենք արշամարչե-
լի քանակ էին ներկայացնում ն անարժեք որակ` ընդամենը 500 անդամ, այն
էլ` չաւվիաղ անց ւռղ.ք ւո փորձված ն ալւուո ըւուո ուժով| »522: Այս առումով ւվե-
լի խոր վերլուծության ենթարկելու նչված Հիմնախնդիրը ե Համադրելով մի
չարք փաստեր` անչրաժեչտ ե ավելի լուրջ եզրաշանդումների դալ, փորձե-
լով խոստովանել, որ չատ ավելի կարեոր պատճառներ եին ընկած Հայկական
բանակի ջայջայվածության, անմարտունակության, դասալջության հ այլ
ջայլամի նման ավաղի մեջ մտցնելով դլուխը` անտեսելով իսկական իրական
փաստերը: Հենց այդ տեսակի վկայակոչումների ու փաստերի կարելի է Հան-
դիպել Մ. Վրացյանի մոտ, որբ խոր անդրադարձ կատարելով դեպի Դրոյի՝
որպես վորաչշրամանատարի կերպարին, հ վերշանելով Հայկական բանակի
Մ. Վրացյանը նշում է մոանավորավես Հեւոն յալը. «Բոլչռիկներին ճնչելուց

821 Տե՛ս նույն տեղում, թ. 249-250:
822 Տե՛ս Ս. Վրացեան, Հայաստանը բոլշնիկյան Մուրճին թրքական սալի միջն (Երկրորդ
տպագրութիւն), տպարան «Համազգային» ընկերութեան, Պէյրութ, 1953, էջ 53:

330

Հեւոոյ, Բիւրօ-կաուսովարութիւնը որոչեց ղաւվել եւ ղանդիբ ոռոսըցիներին`
կանոնմուոր ղորամաւերի միջույով|523. Դրօն բուոն կերով բողոքեց վերջին
որոշման դեւ: Զանդիբ առսրի նուաճ մանը Պու, իՀարկէ, Հակառակ չեր ն Հււ-
մողուած էր, որ բոլշեւիկներին ուսն ձւսծ րելուց յետոյ աւելի դիւրին կը
լինի Ջանդիբսաւսրի մաւքրադործումը, բայդ, անընդունելի, վՆւաակւար էր
Համարում կանոնավոր ղօրքի մասնակցութիւնը Ջանդիբառարի գրաւման:
Նոա անվիճելի սւաււոերու| լ իրաւոեւութեւոմբ ւսշխւաւոում էր Համողել, որ բոա-
ուսկի մուանակցութիւնը աղաք ացիական կոիւներում, անխուսաւիելի կեր-
ւով կը խախւոէ զինուորութեան կարդաւված սկան ոդին, կը բարոյալքէ ու
կը ւոկարաց նէ մւսըւոունակութիւնը: Այդպէս ել ւվուուսծ ե՛լ: Ջանդգիրբասարը
նուաճեց, Ճիջշւո է, բայց թրքական դիւղերի մ ւք րադործ ման մուանկցող ղո-
րբամասերն ել բարոյալքուեցին ու դրեթե կաղ մալուծուեցին: Մաքրադործու-
մը սնխուսաւիելի կերով կաւվուսծ էր թալանի ու Հարաւուսձւսրութիւնների
Հեւո: Դրօն գիտէր ւյս լ թույլ չտուեց, որ իրեն ենթակայ զորամասերը
մուանակցեին Ջանդիբաաւրի դործողութետն: եւ Հեւուսդայ դեպքերը լույ
ւոուին, թէ որքան իրաւացի էր Դրօն, երբ միայն Սուրմուղուի Ճակւուռի վրայ,
ուր դործում Էին Դըրօյի ղզօրամաաւերը, Հայ բանակը ընդունում եղավ վճուս-
կան Հակած սրված Հասցնելու թշնամուն »827: Հարկ է Վուսվլ. ւաւել, որ ըոաւո
էության Ս. Վրացյանը ւսյդ Հարցում Համակարծիք է եղել Դրոյի Հեւո, ն մի
կաւլակցությամբ էլ դրում է Հեւոն յալը. «Բանակի Հուլերանության վրա մե-
ծապես ւղ դել է նրա մուանակցութիւնը ներքին աղաք ացիական կռիւներին,
եւ երկրի մաւքրադործման՝ Հակւուվեւուսկան ւուսըրերից, ին չւվես եւ բոլչեւիկ-
յան ջարողչությունը: Իր կոչման բարձրության վրա չեր եւ բանկի Հրա-
մանառուսրութեսն կաղմը, ինչւվես Վուսե. ղեկավարութիւնը: Գործօն ղօրաւմա-
սերի Հրամանմւուսը ական կաղմի մեջ մնացել Էին Հայրենասիրությունից
զուրկ, չածամքօլ ղօրավարներ եւ Զինվորական նախոասըարութիւնը Հանդուր-
ժում էր նրանց»525:

Հենվելով ժամանակակիցների կողմից ւրւուսծւայւոված որոշ մւոքթերի ն
թողած վկայությունների Հեւո, կարելի է եղրածձանդել, որ վարչաւվեւո Հ.
Քաջազնունու ժամանակ ուսղ մուք աղաք ական չրֆանների որոնումները լ
ւվաւոկերացումները բանակաշինության դործընթացների կաղ մւակերւվլման
բնագավառում դւոնվում Էին ոռոււսկան ուսը մւսկան մւուքի ւղ դեցության
ւուսկ, լ այդ ւոեւանկյունից Լ Նւլաւուսկ էր դրվում ււոեղծել ոռուււսկան ոճի
ղորք: Դրանից ել ելնելով, ոուսական բանսկի մեջ դառւոիւսրակված, նրա
չարքերում թըծված լ մարւուսկան բովով անցած Հայ ուղայության մի մ ւար

823 Տե՛ս Ս. Վրացեան, Կեանքի ուղիներով, հ. Դ, Պէյրութ, տպ. «Մշակ», 1965, էջ 192-193:

824 Տե՛ս նույն տեղում, էջ 193:

25 Տե՛սՍ. Վրացեան, Կեանքի ուղիներով, Հ. Ե, Պէյրութ, տպ. «Համազգայինի», 1966, էջ
171:

331

Երկրորդ կարհոր խնդիրը, որը փորձ եր արվում այդ ժամանակ լուծել,
դո զինվորական ուժը ջաղաքականությունից դուրս բերելն էր, լ ւսյդ
որն, ւավաղ, չարունակություն չունեցավ, է չլուծվեց յդ ժամանակաչըջանի
ոււււ ւ ն -- ւղ ւււք ււ ւսն մւուս Ղու ւսն Հեւոն ւն ու|: Դա Հմ ււ ւուո ււււ-՛
կուսակցական-քաղաջակ յնությ ջով Վ
խանում էր ոռուււսկան ոդուն լ յդ իրականության կողմից առւսֆադրված

Կ ւլ ւք ււ 11 մւււոու Կե ում, լ Հա ու մււ ւղ ւք ււ ւսն ուժե
դար բՂ յցներ յ. ռաղմաքաղաք բը

Եվ ջանի որ Հայկական բանակը կազմակերպված լինելով որոչակի զին-
Հանջների լույսի ներքո:

Բանակաուոեղծ աղաք ականությունում կառավարությունը ոչ միշւո էր
Ճիշւո լուծումներ ղոնում, երբեւն ել ուղղակի ւվակառում էր շրջածշայա-
գությունը լ կոնկըեւո իրավիճակների օբյեկտիվ վերլուծությունը, Հեւոն ա-
բոր էլ որոշ երեույթների ւորվում Էին անսթաւի է Հալ չւուուզ լուծումներ,
ինչը որոչակիորեն վնասում էր Հանըւաւվեւոության անվւուսնդության Հմ ւո--
աղաք ականությանը, անւոեղի խոչընդուռներ Հարուգում ւվեւուսկանորեն,
Հրամանի Հիման վրա ոչ ուշ, ջան մինչե օդուտուի 1-ը դործավարությունը
լ դրադրությունը բոլոր շտաբ ներում, ուսղ մական Հիմնւսըկություններում
մասի Հաչշվեւովությունից: Սույն որոշմանը շւտււլող ական, իրադրությանն
անձ ամուալաւուսմխւմն լ չՀասու նայած մուռեցում ցուցաբերեցին Վե Հայաս-
ւոն յւսն իրականության մեջ դործող կուոասկցությունները: Միաժամանոկ,

332

ժողովը զգալի աշխատանքներ ծավալեց ե Հայացրեց բաղմաթժիվ դգրադրու-
լ օւուարւլ եղու 256 ուլաներ է ւաւոիճ անավորներ, որոնցից 81-ը Հուլիսի 1-
ունենար Հնարավորինս ուուււսկան ուլաների դերակչոությունից ղերծ բո
կեսից ավելին ռուսներ Էի 827), 1919 թ. Հունիսի 4-ին Հայաստանի ալա | Ւ՛
րության որոշմամբ Կաավորական բանակի Հեւո առնչություն ունեցող կամ
նրանց դաղ աւիաըախուությունը կրող ուլաները, ւվաշւոոնյաները լ զինվոր-
ներն աղ ոււո ես Ռուսառումնի Հարավ ղնալու, իսկ նրանք, ովքեր կմնւսն,
յդ ւռեսանկյունից, ւոորձելու| խուսաւիել խառնաշփոթ ւսոււսջ բերած իրավի-
ճակից, ոաղ մական դործողություններին չվնաւելու Համար, Զինվորական
ւորվում էր Վե նրանով, որ Հայւսղդի ուղաների մեծւադույն մուն ուներ
ոուււսկան ոաղ մական կրթություն, է որոշ ժամանակամիջոց էր անծրաժեչւո
նրանց Հայսցման Համար, ինչը անձ նւրին էր 1918-1920 թթ. իրականության

826 ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 119, թ. 190:

827 Տես Գ. Պետրոսյան, Հայաստանի Հանրապետության հարաբերությունները
Ռուսաստանի ոչ խորհրդային պետակամնկազմավորումմերի հետ (1918-1920 թթ. ), էջ 190:

828 Տե՛ս նույն տեղում:

829 Տես «Հայաստանի աշխատավոր» (Երնան), 11 հունիսի, 1919, ԻԹ 114:

333

աղդեցություն թողնելով Հայկական բանկի մարւոու նակության է կադ-
բային Հիմնաշարցերի վրա:

Այն, որ Հայկական բանակի Հիմնախնդիրները առաջնային էին, ե ա-
բարդություններին, ՀՀ կառավարությունը, կոււասկցությունները լ ալաու-
դործադրել են ջանքեր, որոնք ւովել ես որոշակի սրդյունքներ: Այս ւտ ու-
մով Հետաքըքըրություն է ներկայացնում Էջմիածնի լ Սուրմուղուի դավառ-
վել Է պառլամենտի 1919 թ. ղեկտեմբերի 29-ի նիստում: Նչելով, որ Ջինվո-
րական Նւխարարության Հասւուսոությունների դործերը Հատուկ վերա-
ջննության չեն ենթարկվել իրենց կողմից, Էջմիածնի ն Սուրմալուի զա-
եր Հետեյալը. «Զորամասի պետի թույլտվությամբ դնացինք դիրքերը ն
չէր»531:
ւսն ծան գու Ղ ւ մուն նե ու|, ո ոն ում ւոն ում ւլ ւաււոււն ւն -
կ րադույն պայ րով, որոնցում դտնվում եր Հայ ի Հ
կառավարությունը որոշակի ուշադրություն էր դարձնում Հանըւուվեւոու-
վորական դերաւոեւչության ղծուվ 1919 թ. Հունիսի 10-ի Հրամանադրով Հւմա-

80 Տես ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 119, թ. 189-190:
831 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 198, ց. 1, գ.2, թ. 49:

334

բատ որի բացի բրիդաղի Հրամանատարից ե. նրա Յ օգնականներից, բրիդաղն
ունենում է Յ բաժին լ 6 ջոկլաւո` 6 շտաբային ււլ ու, 42 օբեր-ոլւա, Յ բժիշկ,
շտաբն ունենալու էր Հրամանոառար՝ Յ օգնականներով, 4 օբեր-ովլւո, 2 զին-
վորական ւււոիճանավորներ, Յ0 զինվոր, Ա Հոդանոց կավի խումբ, ալա
րեւուսյին ծառայություն` 25 Հոդուց բաղկացած, այսինքն` շտաբն ունե-
Հրաման է ւսրձւսկում Հաւոուկ դումնսըւուսկ կաղ մւավորելու մասին` կարդգա-
վորման ն կաղմածամալրման Հիմքի նկատի ունենալ Առանձին Կամավորա-
որում, 1919 թ. Հունիսի 14-ի վիճակով Հառստառով ում է Վե Հատուկ լլու-
բաղկացած եր 2 սպայից, 53 զինվորից, այդ թվում կային 5 ֆելդչեր, ավադ
ունւոեր ուլ, կրտսեր ունւոեր աուլ լ այլնտ33:

Որոչակի ջայլեր արվեցին Կարսի միջնաբերդի Հրետանային Հրամկաղ-
մը ուժեղալ նելու ուղղությամբ (ինչը Հեւուսդայում րոլ ֆարուքանդ
մը 1919 թ. օդոււոոսի 25-ին Հառւուսովեց, որի ւուսկլ կար Գլխավոր շւոաբի
ւվեւոի ւզաշւոոնւկւաուուսը կաւվիւտան Շումովի սւորադրությունը: Ը ւո դը
ուվու, 8 զինվորական առւոիճ անավորներ, 965 ղինվոր, 22 ձի, 16 բեռ Կւսկիր
յալ Հետախույղզների Հրամկազմը բաղկացած եր 1 սպայից, 24 զինվորից ընդ

832 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 204, ց. 1, գ. 132, թ. 296-297:
833 Նույն տեղում, թ. 132:

835 Նույն տեղում, թ. 372- 373:

85 Նույն տեղում, թ. 344:

836 Նույն տեղում, թ. 362:

335

1919 թ. դեկտեմբերի 19-ին Նախարարների խորչուրդը լսում է Ֆֆի-
լու Համար Հատկացումներ կատարելու մասին Հարցը: Հիմնաշարցը կրկին
ջննարկվում է ՀՀ Նախարարների խործրդի 1919 թ. դեկտեմբերի 25-ի նիս-
ւոում: Ընդունված որոշման մեջ Հավանություն է ւորվում դումնսըւուսկ կաղ-
մակերպելու խնդրին, ե, Հանձնարարվում է. ա) այն կազմակերպել զինվորա-
կաններից ե զինվորակոչից աղատ կամավորներից, բ) ամեն մի զինվորին
ամաակւան նշանակելով 1000-ական ռուբլի ռոճիկ, Հադուուո է ուսոելիք ւո ււ Ի՛
լով, գ) զինվորներին դլխավոր նշանակել սկսած տասնապետից, այնուչետե`
ըստ այղմ` դ) զորակոչը կազմակերպել ՆԳ նախարարության աֆակցութ-
յամբ, ե) զինվորական մասին իրավունջ վերապածել այդ ղումարտակին տալ
թնդանոթներ, պատրաստել Համապատասխան կարդի զինվորներ, զ) ծախսե-
րի Համար զինվորական մասին առաջարկել Հողալ իր տրամադրության տակ
եղած զինվորական կարիքների Համար նախատեսված 7 միլիոն ֆոնդից, է)
րարների խործրդի 10 մլն. ֆոնդից, ը) կազմակերպման Համար նչանակել
մել սոմքիս ժամանուլտխ37: 1920 թ. սովրիլի 10-ին (Հ 2100) Զինվորական նա-
դուրո ես բերվում Հում նյութեր, քանկարժեք դույ է անուններ, ուռեղ-
ծված իրադրությունում դուրս բերումը դադարեցնելու Համար ւպածանջում
եր վրացական սաշմանի վրա` Քուռ դետի Հովտով դեպի Արդածչան, մինչե.
բնոր այլ եր: Կառավարությունը ջանքեր է գործադրում 2-րդ կարայան
ռաշմանապած բրիղադի կազմակերպումը արադացնելու Համար: Ռ. Տեր-
Մինասյանը խնդիր եր ղնում չուտափույթ ջննել բրիդադի կազմակերպման,
վարկավորման Հարցը, տալ դրական լուծում բոլոր Հարցերին, այղ թվում`
ֆինանսների նախարարի կողմից Հաստատել բրիդադի նախածաչիվը՝ պաշ-
տոնյաների ամենամայս վարձը ն Հեծելակաղմը: Զինվորական նախարարը ի
նկատի ունենալով զինակոչի պիտանի Հայ տղամարդկանց թվի սպակասու-
թյունը, Հնարավոր եր գտնում սաշմանասլած պածշակները լիաթիվ դարձնե-
լու Համար, զանազան աղդություններից մաշմեղականներից` թրղերից ու
թուրքերից կամավորներով Համալրել, պայմանով, որ սակայն ամբողջ կազմի
Յ2 տարեկանից, իսկ Թուրքերի ե ֆրդերի Համար 25 տարեկանից, մնա-

837 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 100, թ. 270:
336

ո. վարձառորությամը 538: Ընդանուր առ մամքը, 2-րդ կարսյան սած ման աոալած
ւոեսանկյունից կարեոր է նշել Վե ՀՀ կառավարության որոչումը ուսՀ ւմ ու--
Նախարարը 1920 թ. Հունիսի 14-ին զեկուցումով Հանդես եկավ
թյուններից ւզաշւուվանելու: 1920 թ. Հուլիսի 2-ի մի ւաուուսժղթից, որի
Հեղինակները ֆինանաների նախարար Ա. Էնֆիաջյանը ն Զինվորական նա-
բոլկով, նատավայրը` Ղարաքիլիսա), որը պետք ե բաղկացած լիներ Յ բա-
ժանմունքից (նուռավայրերը՝ Համ մոաղաւոււախւննաբւսը Իջն անում, դ: Դսե-
ղում, դ: Ջալալ-օղլի), Կարսի 2-րդ սած մանաալած բրիգադ (Հրամանառուսը`
(Համռուլառուսմիումն աքար նուուսվայրերը` Ք: Ալեքսանդըրառվոլ, Ք: Արդածան,
ժանմուն,ք (Հրամաճուուսը` շտաբս-կապիւտան ՀովՀաննեսով| ). այս բոլոր են-
դությունը, անխախուոելիությունը ւսըւուսք ին թշնամական ներթաւվիանցում-
Նւսծ ւով ածը, աւվածովելով Վե Սարիղամիչ-Մեղըի-չայ սած մանդիծը, ինչ-

838 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 118, մաս 11. թ. 181, 191:

839 Նույն տեղում, թ. 90:

840 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 201, ց. 1, գ. 491, թ. 167:

841 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 202, ց. 1, գ. 141, թ. 8. գ. 98, թ. 10-11 հակ, 61.:

337

վտանդության Համակարգի ձեավորման ճանապարչին, քիչ Թե չատ կայուն
նախաչիմջ Հանդիսանալով երկրի պաշտպանունակության խնդիրների լուծ-
նից: Միաժամանակ, Հեւուսքրքիր է նշել, որ թե՛ Ռուուուումն ւոն կայսրութ-
յան տարիներին, թե Առաֆին, Երկրորղ, Երրորդ Հանրապետությունների
ողչ վերաշակողությունն իրականացվում էր ազգությամբ ռուս սպաների,
զինվորների ե զինվորական աստիճանավորների միջոցով: Տպավորություն
Է առաջանում, որ կայսերապաչտական խնդիրները թե ռուսական ցարի, թե
բոլչհիկների օրոթ, թե Առաջին ն թե Երրորդ Հանրապետությունների ժա-
մանակածաւվածում նույնն էին, որ փոխվում էին միայն ռեժիմները, իսկ
տնում էր ւավածովել Ռուսւուուսն յւսն կայսրության ընդծձանուր ւրդելա-
պրատնեչային օղակման անխախտելիությունը, այսինքն ապածովել
ձեռ նմիխելիությունը: Բոլոր ւոեսւսկի փուիոխությունները, բարեւոխում-
ված էր իրականացնել ընդանուր Ռուսաուումն յան «արդելոցի» շրջա-
նակներում:

Այդ ջայլերը դժվարությամբ էին արվում, ե ամեն մի քայլ կատարելու
Համար կառավարությունը հ. պառլամենտը զգալի ջանջեր եին դործադրում,
Հաղթածարելուվլ աշխարչաթաղաթական մեկուսացած իրավիճակից առաջ եկած
բոլոր բարդությունները, Հարնանների թշնամական, լավադույն դեպքում`
կրավորական դիրջորոչումից բխող ղժվարությունները: Այս կապակցութ-
յամբ Հարկ Ե Հաւոուկ ուշւսդրություն դարձնել Վոն Վրաստանի Հանըաւվլե-
տության դիրջորոչման վայրիվերումներին այդ Հարցում հ Հատուկ ընդ-
ամբապնդման դործի դժվարությունները զգալի չափով պայմանավորված
Էին Վոււե նրանով, որ Հարեւան ւվեւոությունը, նըբորեն Հարուգում էր մի
շարք ղժվարություններ զենք ու զինամթերջի` դեպի Հայաստան տեղա-
փոխման առումով: Իսկ ամենած անըն այն էր, որ Հայկական կառավարութ-
յանը պարտավորեցրին, Համաձայն կնքված պայմանադրի, Վրաստանին զի-
ջել վենք ու զինամթերքի չուրջ 27 տոկոսը, որն անցկացվում էր Վրաստա-
նով Հայաստան17: Ինչպես երեում է Թիֆլիսի Հայկական դիվանադիտական
ներկայացուցչության ւուուսժղ թերից է մւսնառսվորաոլես Լ ՛ Եվանդուլյա-
նի, 5. Բեկզադյանի ե այլոց Շաղորդադրություններից, Հայկական բանակի
կայացման գործում բացասական դեր էր կատարում վրացական կառավարու-
թյունը, որբ Վրաստանի Հայերի՝ իր անշիմն ղորակոչերով, Հայ-վրացական

822 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 498, թ. 768:
338

սած մանադծում անկայուն վիճակի ու լարվածության, ինչւվես Վուււ ղենքի
ու վինամթերքի՝ դեւղի Հայաուումն ւռեղաւմիոխւմուն վրա իր արՀեււուսկան ար-
դելքներով ապակայունացնում էր իրավիճակըչ5: Իրավիճակը էլ ավելի բար-
դազավ 1918 թ. դեկւոեւմբերի 13-ին սկսված վրաց-Հայկական ւվաւոերաղ մով,
որը Հաղորդակցության ուղիների ւսշխաւումն քները խաւիանեց մինչե 1919 թ.
մւսըւո ամիսը, ընդ որում այդ բախման ընթացքում Թիֆլիսում գտնվող
Հայկական ոաղ մական ունեցվածքի մեծ մը բոադըասվվեց վրացական իչ-
խանությունների կողմից: Վրաստանի կառավարության կողմից ւրդելվեց
մեն ւռեսակի պարենամթերքի, մանուֆակտուրայի արւոած նությունը
Վրասոանի սած մաններից դուրս, իսկ եթե թույլտվություն ւորվում էլ էր,
ալա այն ուղեկցվում էր ւուսրաբնույթ ֆինանաւսկան- ք աղաք ական բարդու-
թյուններով, ինչը շարունակվեց մինչե Առաջին Հանբըւովեւռության ւսնկու-
մը` լարվածության ն խուլ առճակատման զոնաներ սւոեղծելով| Հայ-վրացա-
ան ածման ո երկայնքով` Լոռի-Ախողք աղա նում` այուլես
ղջ հրկայնջ լքալաքի չը յուղ

ո ւծ «Զե ո ոնում»: Իս Ա ւսծ ւսն Հ ու սիսային Հաուո ծում

չ ղոֆ զ յ ԸՂ ի ն
կառավարությունը, զինվորական իշխանությունները մի չարք միջոզառում-
ներ ձեռ Նարկեցին ւվեւուսկան սած մանի վաշ ւուլանված ության ուժեղացման,
սած մանային ւզած սկաղորի կայունացման ուղղությամբ, որը Նւվւուուսկաուղ-
ղված էր ւրդգելաւիւկել Հայսուումնում մեծ ւած սնջարկ ունեցող րժեք ա-
վոր Հումքի, անաւունների ն այլ թանկարժեք նյութերի արւուսծ անումը դե-
ւի Վրառուն:

Վրաստանի Հանբըւովեւոությունը վերոնշյալ ն այլ Հարգերում ոչ միայն
չեր ւսջակցում դարավոր Հարնեւանին, այլե բուռ էության բավարարվում էր
միայն դեկլարաւիվ բնույթի կարգախոսներով ն Հայւուաըարություններով,
դիմում ւուսրաբ նույթ ֆողածածկված բնույթի դործողությունների: Հարկ է
նշել, որ վրացիները դա սնում Էին խոսքի ու դլործի Հակա մքը, խոսքով
Հավ աաւոիւսցնելով իրենց ւոր աուուսկամության մասին` Նւվաուոելու ղորոա-
կոչին, օդնելու իրենց մերձավոր «լավագույն» Հարեանին, իրականում խոչ-
Կդուռում ւ ամենին: Ա ւլ ւուվւավորություն ողնում Վրաաւումն
ընդ ՍԴ ԴՎ պավորությ ղ բ
ուսդ մկան նախարար Ֆ. նեռրդաձեխ ուղերձ ւ աաուումնի ուղ մական նու՞-

Ղ ը""ը ՈԴ Ղ'ԸՀԸ ն Ղ
արարին, Գլխոառվո ւու ետ` Ա. Դոլուխանյան 254, որում նատ Հայցում
բար լ ը շյոաբի պ լ Մ բ յ9
եր Հայկական կողմի անշապաղ կարդադրությունը չտալ կազմակերպել
Հայկական կորւվուսի բոլոր զինվորների Հայասւումն ուղարկելու դործը,
որոնք դտնվում Էին Թիֆլիսում ն Վրասոանի Հանըսուլլեւռության ւուսրւսծ-
ջում առ Հ աաւսրկ: Դրա Համար վրացական կողմը խոստանում էր Հաւոկաց-
նել անձրաժեչւո երկաթուղային չարժակաղ մեր, ուսկայն դործնականում այդ-
ւվես չեր: Դա երհում է 1919 թ. օդոսւոուի 9-ի մի ւիւաւուսժղթից, ուր նշվում
ո աղւական անություննե ւաւոււն ւուսրւծ քում, մււտանւպվո-
ըչ որ վրաց Ա յ բբ Վր րած ք

8 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 276, ց. 1, գ. 12, թ. 121, գ. 42, թ. 286:
844 Նույն տեղում, գ. 43, թ. 31, 74:

339

րապես Ախալքալաքի դավառում, որի բնակչության 77 տոկոսը կազմում
էին Հայերը (կամ 85 Հաղար մարդ)"5, զբաղվում էին զորակոչային տարիքի
երիտասարդների ցուցակների ստեղծմամբ, ձղատելով նրանցով Համալրել
վրացական բանակը` նրա սպասարկման, թիկունքային ե այլ օժանդակ
բնույթի աշխատանքների կատարման Համարձտ: Նույնպիսի քաղաքակա-
նություն Էին վարում Վրասոանի իշխանությունները Հայկական Լոռու
վերջերին Հրաշանդներ էր տվել տեղական իչշխանություններին, որի Համա-
ձայն պորակոչվող Հայերը պետք ե ծառայեին վրացական զորքերում, Հրա-
ժարվելու դեւլքում ճնշում դործադրելով դյուղական կոմիսարների է ղոր
կոչի չներկայացողների ծնողների վրա, ե այլ Հակաօրինական ջայլերի եին
դիմում, ըստ էության խոչընդոտելով Հայկական բանակի կայացման դոր-
ծընթացները: Վրացական կողմի վերաբերմունքը երկդիմի եր, խոսքով Հա-
վասւոիւցումներ բարեկամության է եղբայրության մասին, դործնականում
ոչինչ է կայուն Հասւուսուսկամության դըսեորումներ սեւիական վեճւուվեւուս-
կան ծրադրերի իրականացման խնդրում: Այս Հանդամանքը Հրաշալի է Հաս-
կացել Այ. Խատիսյանը, որը Հ. ՕՀանջանյանին ուղղված 1920 թ. աւղրիլի -
մեր Հզորությունը: Իսկ դո նշանակում է ոաղ մուկան Հանդերձավորում է
վրացիների Հետ լրիվ մերձեցում: Իսկ ղա նչանակում է գնալ տարածքային
զիջումների, ջանզի վրացիները բարեկամությունը մեր Հետ միայն այդպես
են Հասկանում 2838:

Աման չէր, անչուչւո, նմանառոիլ աղաք ականությունից է մյուս
Հարհանը՝ Ադրբեջանը: Բերենք մեկ օրինակ. «Ադրբեջանի իշխիանություն-
Ղարաբաղը, Նախիջեանը, Շարուրը, Սուրմալուն, Ղաղախը, - գրում է ՀՀ
զորակոչից չեն ազատում նան Ադրբեջանի զանազան վայրերում ապրող
տաճկածշայերին, ինչպես օրինակ, Գանձակի չրջանի Զարդախլու գյուղում
Ադրբեջանական այս հ այլ կարգի ոտնձդություններից հ պարզապես Հակա-

85 Նույն տեղում, գ. 96, թ. 2:

846 Նույն տեղում, գ. 62, թ. 84:

847 Նույն տեղում, գ. 12, թ. 195, գ. 67, թ. 35:

848 «Լրաբեր հասարակական գիտությունների», Է63 (593), էջ 148:

85 ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 278, ց. 1, գ.321, թ. 95:

850 Տե՛ս Հ. Մ Հարությունյան, Լեռնային Ղարաբաղը 1918-1921թթ., Եր., ՀՀ ԳԱԱհրատ,
1996, էջ 11-235:

340

լովում է Զինվորական Նւսխոասրարի ղեկուցադիրը Ղարաբաղի ն Զանդեղուրի
Համար զինվորական ուժեր կաղ մակերվելու մասին: Նիստը Հավանություն
է ւուսլիս Նախոսդծ ին: Նկաւի ունենալով, որ Ադրբեջանը չուլաւելու| Ղարա-
բաղի ն Ջանդեղուրի սած մանների վիճարկելի Հարցերի փոխադարձ Հւ ււ--
ձւայնությամը լուծմանը, նցել է դործողությունների, ն բոնադրվելուվ|
Ղարաբաղի ն Զանդեղուրի լեռնային մասերը, ւղ դաբ նակչության վերաբեր-
մամբ դործադրում է բոնություններ՝ կաղ մւակերսվել զինված ուժեր վերո-
Հիշյալ Հայկական չրջաններում ւած պանության, ինչւվես ն սղ դաբ նալկ-
չությունը ուրնձղություններից ւվաշւուլանելու Համարեք: Հիմք ընդունելով
ՀՀ Նախարարների խորՀրդի 1919 թ. Հունիսի 16-ի նիուռի որոչումը ն Հեն-
վելով 1919 թ. Հունիսի 5-ի օրենքի վրա` կառավարության կողմից ըն-
դունվում է նոր օրեն ք Ղարաբաղի զորամա կաղ մճսկերղվելու Համար 1.500
Հաղար ռուբլի Հաւոկացնելու մասին` 8 միլիոնանոց ղարաբաղ յան ֆոնդից:
Ըսւո օրեմքի՝ Ղարաբաղի ղզորամաաը ւվեւուք է բաղ կալած լիներ մի Հետեւակ
դումար:ուսկից, երկու լեռնային քնդանոթից նհ 54 Հեւուսխույղ ներից: Դրա
ւորամար անական շարունակությունը Հանդիսացող մեկ այլ սւաււուսժղթում,
Հենվելով վերը նշված օրենքի վըա, Գլխավոր շտաբի ւվեւո, ոլն դառլեւո Բ.
Բաղդասարովը Զինվորական նախարարության անունից ՀՀ Նախարարների
խործրդի դործերի կառավարիչ Գ. Խոջամիրյանից խնդրում եր արադացնել է.
իր ւորամ մադրության ւուսկ դնել նշված դոււրարը, միաժամանկ նշելով, որ 8
միլիոնանոց դումնարից մնացել է 3.238.640 ոուբլիծ:2: Ցավոք, կառւավարու-
թյան կողմից ձեռնարկված այս ն այլ դործողությունները էական ար-
դյունքներ չե՛ն ւուսլիս: Հայկական Ղարաբաղի անվւուսնդությունը չոււոով
Էաւլես վտուսնդվում է, ն Հետե աբար Հայառուանի Հանրաղեւռության աղ-
դային-ւվեւուսկան անվււսնդությունն իր երկրի այս ծայրամասում խար-
խլվում է: Այդ ւզարադայում Անդրանիկին ու Դրոյին ոաղ մաք աղաք ական
ադւրձություններում մուանււակգություն մեկուսապնելու Հեւոո, մուււա-
բոբ ն ը 9 ի 9 9 "9
վաթական Ադրբեջանը անցնում է ճնչիչ բնույթ ունեցող լայնածավալ դոր-
ծողությունների Ղարաբաղի Հայկական բնակչության, նրա օրինական աղ-
դային-ւվեւուսկան իրավունքների նկաւու աքը: Արդյունքում, դոկտոր Խ.
Բեկ-Սուլթանովի մոււտավաժական վարչակաղմը կարողանում է 1919 թ.
օդոստոսի 22-ի ւոխըսծՀուչակ ւայմանադրով Լեռնային Ղարաբաղի Հայ
բնակչությանը «Համոզել», իսկ ւսվելի ճիչտ՝ ւվարւուսդրել իր կամքը ն ժւա-
մանակւավորտաւվես ընդունել Ադրբեջանի իշխանությունը Ղարաբաղում
մինչե Հարցի վերջնական լուծումը Հարբիւորաժային» դեր կաւուսրող Փարի-
զի վեշաժողովի մանակից ԱՆումնւո յն ղծ ու Հայ ժողովրդի բարեկամներ
Հորջորջվող երկրների (Անդլիա, Ֆրանսիա ն. այլն) կողմից, ե, դրանով իսկ
արմոռուուլես վուսնդում ՀՀ չաչերը ւուսը ած աշըֆանի այդ անկյունում, ինչը

851 ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 6, թ. 9:
852 Նույն տեղում, գ. 28, թ. 86-87:

341

չառ մեէծ ն կուվիւո աղաք ական խալ Հաշվարկ էր, որն ել արւոացոլվել է
Անդրկովկասյան Հանըւաւվեւոությունների 1920 թ. ւուվրիլ յան վեշաժողովի
ւսրդյունքներումմ853: Հետեովես, կարելի է եզրակացության դալ, որ Հայսա-
ւուսնը չկարողացավ դանկալի արդյունքների Հասնել լ ուժեղացնել ՀՀ դիր-
Քերը` կանոնավոր բանակի ղորամնուեր մւողնելով| երկրամուս: Հայառուանը
ամըսալնդվելով Զանդեղուրումն չկարողացավ Հառւուսովել Ղարաբաղում`
կրելով դավ լի անձաջողություններ լ ւզարւոություններ, ինչին Էււլես
Նւվաուոում են Նււե անգլիական իշխանությունները իրենց ադրբեջանամեւո
աղաք ականությամը, ինչես Վուս ՀՀ կառավարության ոչ Հեռանկարային
ու ոչ Հաշվենկաւո ոաղ մավարությունը, որը լիովին խարոխված էր Ա՞ւումն -
տի երկրների Փարիզյան վեշաժողովից ակնկալվող արդյունքների վրա, որի
Հեւոնանքով Լ սկզբում Ղարաբաղից խաբեությամբ Հեուայվում են Անդրա-
նիկի ն Դրոյի զորամասերը, ադրբեջանցիների դեմ մի չարք Հաղթանակներ
ւուսրած Արսեն Պավելի ՇաՀծմաղզյանը լմ. Պ. Շածմաղյան, 1883 -19377 թթ.) լ
այլն, որն Էւուլես թուլացնում է Հայկական բանակի դիրջերը Արպախում854:
ԱնչՀրաժեչո է ամենայն Հատակությամբ կրկին նշել, որ Արցախ-Սյունիքի
խնդրի Հայտնւվաււո լուծման խնդրում բավականին բ ազասական էր Անդը-
կովկառւում գտնվող Ձերիւուսնական ուսը մաք աղաք ական ներկայացուցչութ-
յան դերակատարումը, որն իր երկդիմի կիսամիջոցային բնույժի քաղա-
ջական վճիռներով խոչընդուռեց Հայ-ադրբեջանական Հարաբերություննե-
րում ւուկա լարվածության թուլացմանը ն ուուսւոուս-քվոյի Հառւուսունանը,
անչուչւո, կոււումկված «կնճիռների» վերացումից Հեւոո միայն: Պ ուռում ուք ա-
ղաքական այդ վայրիվերումների ընթացքում եղան Վոլ. վուսնդավոր շրջա-
դարձեր, աղաք ական ույ թաքումներ ն խուռորումներ. ւյուվես, 1919 թ.
օդոււոոսի 12-ին կայծ Ղարաբաղի /-րդ Համագումարը, ջննելուվ սւոեղծ-
ված դրությունը ե Համոզվելով, որ դրսից ոչ մի չոշափելի օդնություն չի
կարող ուունւմվ, անդլիացիներն էլ բուռ էության ւվաշւուլանում են
ադրբեջանցիներին, իր Հերթին Հայաստանի կառավարությունն էլ ի վիճակի
չէ որեհիցե լուրջ ուսղ մաք աղաք սկան աջակցություն ն իրական օգնություն
Հասցնելու, որի դործում Հայառուանի կառավարության լ մւսնառվորաւլես
ուսն ձին ուսղ մական դործիչների կողմից թույլ ւորվեցին անուղղելի սխոալ-
ներ ու աղաք ական ույթաքումներ, ծանը ու թեթեւ անելով լ կչոելով սե-
ւիսկան Հնարավորությունները, որոչեց օդոււոոսի 15-ին ընդունել Բաքվի
Հեւո Համաձայնությունը, ինչի արդյունքում սւոորադըվում է 1919 թ. օդոս-
ւոուի 22-ի Հայւոնի ւոխըասծուչակ Համաձայնագիրը, «Հուսալով», որ Լեռնա
յին Ղարաբաղի Ճակաւուսգիրը իբը թե Հ«անվերաւպածորեն լ արդարացիորեն»

853 Տե՛ս Վ. Վիրաբյան, Հայաստանը Անդրկովկասյան Հանրապետությունների 1920 թ.
ապրիլյան վեհաժողովում, Երնան, «Ասողիկ», 2004:

854 Տե՛ս Հ. Մ Հարությունյան, Լեռնային Ղարաբաղը 1918-1921 թթ., Ռ. Գ. Հովհան-
նիսյան, Հայաստանի Հանրապետություն, հ. Լ էջ 169-215:

342.

լուծվելու է մեծ ւռերությունների եվրուվական Հաշտության վեշաժողովում:
Ստեղծված իրավիճակում Վ. Մ. Թոմսոնը (188 - 1963թթ.)55, Դ. Ի. Շառոհլ-
վորտր (1816 -1948 թթ.) ըաղածայտ սիրաչածում էին Ադրբեջանին, որոնց
միջամտությամբ էլ 1918 թ. նոյեմբերին կանխվեց զորավար Անդրանիկի զո-
ըաջոկաւոի մոււոջը Շուչի ն Արցախ», որից Հեւոո նրանց ւսկւոիվ ջանքերով,
բոնությամը 1919 թ. Հունվարի կեսերին ւսրցախցիներին ն ղանդեղուրցինե-
բին է ւվարւուսդրվում Հայւոնի Հայաւո յաց, Հայության շրջանում դաձճի Համ-
բավ ունեցող Խոսրով-բեկ Փաչարեկ օղլի Սուլթանովի (1879 - 1947 թթ.)
ռեժիմը: Բնականաբար Ադրբեջանի աղաք ական դործիչ Սուլթանովը դա
Համարեց նոր «դարաչրջան» Ղարաբաղի կյանքում: Եվ ինչւվես միանդա-
մայն իրավացիորեն դրում է Հայասումնի Առաջին Հանրապեւության վեր-
ֆին վարչապետ Մ. Վրացյանը. «Նոր ղարադլուխ, ղժբախտարբար, չբացվեց,
բայց Սուլթանովը իրավու՝ք ուներ Հպարւումնալու, որով|Հեւու, քեն ժամ ււթ-
Նւսկավոր կերոզով, Ղարաբաղը դառնում էր Ադրբեջանի մու: «Ժամանակա-
վոր»-ը «մշտական» դարձնելը ապադայի Հարց եր, ն, աղրբեջանցի դոր-
ծիչները չէին Հրաժարվում ււյդ մոք ից »856: Ադրբեջանն էլ ւոքեն ւոեսակի ո-
բողայթ լարում եր` կոտրելու ղարաբաղցիների դիմադրական ողին, օղտա-
դործելով Վուււ ուսղմուժ, որին Հայերն, անչուչւո, ւվաւուսմխւմ նում Էին,
ինչես կարող Էին: Ինչպես ւռեսնում ենք, Սուլթան բեկ Սուլթանովին,
այդուծանդերձ, Հաջողվում է խաբեությամբ ն նենդաբասը Հաղթաձարել
Արդախի Հայության դիմադրությունը լ ւվարւուսդրել 1919 Թթ. օղդոստոսի 22-
խ հրավակարդը։ որի Համաձայն Արցախը ւզարւուսվորվում էր ժամանակւավո-
բալես ենթարկվել Ադըրբեջանին` մինչե Փարիզի խաղաղության վեշաժողո-
վի որոչումը, որի Հայնւվաաււո որոշման մեջ, դավ ուք սըրտի, Հայառուանի Կա-
ուսվարությունը ոչ մի կասկած չուներ, ինչն էլ, բոտ էության, Հայկական
կողմի քաղաքական սխալ Հաշվարկների արդյունք էր, կոպիտ քաղաքական
խոլ, ն վերֆին Հաչվով՝ ւզարւոություն Ադրբեջանի Հեւո ուսը մք աղ այք ա-
կան Հակամարւոությունում, որին մմ եծւուվեւ Նւվաււոեց Նու Անդրկովկասում
անգլիական զորքերի Հրամանաւուսրության ադրբեջանամեւո դիրջորոչումը:
Այդ կաւակցությամբ Լ Ռ. ՀովՀաննիսյանը շոռ դիպուկ նկաւոում է. «Ժոա-
մանակավոր կառավարումը մի աղդու ն խոչոր Քայլ էր դեւի մշւուսկան
ւոիրաւվեւոություն: Ւնչ մարտավարություն էլ ընդուներ ււվւադայում Հա-
յաււուսնի Հանբըավեւոությունը, նրան այլես չեր Հաջողվելու ուոիւվել Ադը-
բեջանին Հեուսնւղու այդ Հայաբնակ լեռ նաչիխւասրծից: Բացի իր կպչուն
Համառությունից, Ադրբեջանը օդւովեց բրիւուսնական Հրամանաաուսըների Հո-
վանավորությունից, Փարիզի Հաշտության վեշաժողովի Հաւղաղումներից՝

855 Թոմսոն Վիլյամ Մոճտհոմերի (1878 -1963 թթ.) - գեներալ-մայոր, 1918թ. նոյեմբերի

17-ից մինչն 1919 թ. մարտի 10-ը եղել է 39-րդ դիվիզիայի համանատարը, որը գրավել է
Բաքուն:
856Ս. Վրացյան, Հայաստանի Հանրապետություն, էջ 341-342:

343

ե Հայկական կառավարության ընդձանուր անկարողությունի ց»5Ռ

Հայկական բանակը ստեղծվելով ռուսական չաբլոնով (այլընտրանք
կամ այլընտրանքի ժամանակ ն Հնարավորություն այղպես էլ չդտնվեց),
Համակարդի կայացման տեսանկյունից, ինչը կոչված էր աշուլանելու
երկրի սաշմանները, խաղաղությունը ե անդորըը արտաջին ն ներթին բաղ-
մաթիվ թշնամիներից, որոնջ սակայն նա տարբեր պատճառներով ի զորու
Հյուծվեց հ փոչիացավ, թուլացավ ե որոչակի իմատտով բարոյալջվեց, ոդու
ածոռելի կորուստ ունեցավ, չկարողացավ իր մեջ բուն դրած չարորակ վախը
Հաղթաշարել հ դրանով իսկ անկարող եղավ դիմադրավել ավելի մեծ փոր-
ձություններին՝ Ադըրբեջանի Հեւո մեծածավալ ու ւոն կան, Հյուծիչ Հակա-
մարւոությանը, որն ուղեկզվում Էր արյունալի բախումներով, լ վերջառլես`
թուրք-Շայկական 1920 թ. աշնան պատերազմին, առավել նս երբ այդ բա-
նակի մի զղալի ղզանդված պարզապես անմարտունակ դտնվեց (մի մասն էլ՝
ինչպես դա տեղի ունեցավ Ղարաբաղի պարագայում, խարհությամբ դուրս
բերվեց ռազմաքաղաքական առճակատման թատերաբեմից, որը Հայաստանի
Հանրապետության Թշնամիների կողմից լավ Հաշվարկված ոաղմավարութ-
յան արդյունք էր), ն ղա այն պարադայում, երբ այդ Հայկական զորքը ն
բոսամարտի ե վրաց-չայկական դեկտեմբերյան երկշաբաթյա պատերազմում:
1918-1920 թթ. ՀՀ կառավարությունը զգալի ջանքեր դործադրեց պետական
անվտանգության կարեորադույն բաղկացուցիչ մաս Հանդիսացող Հայկական
բանակի ձեավորման կաղմակերպական-քաղաքական Հիմնախնդիրները ժա-
մանուկին է արդյունավեւո լուծելու Համար: Կարհոր նշանակություն էր
գության ՀՇանդուցային խնդիրները լուծելուն, անճրաժեչտ քայլեր արվեցին
կազմակերման ուղղությամբ, ուր Հաջողությունների Հեւո մեկտեղ կային
նսեմացնում ՀՀ կառավարության դործունեության դրական արդյունքները
1918-1920 թթ.

857 Ռ. Գ. Հովհաննիսյան, Հայաստանի Հանրապետություն: Հատոր 1. Առաջին Տարին,
1918-1919, էջ 205:

344

2. Հայկական բանակը, անվտանդության Համակարդի ձեավորման

խնդիրները ն կուսակցությունների դիրջորոչումը
1918 - 1920 թթ.

ՀՀ կառավարությունը, խործրդարանը որոչակիորեն ձդտում եին ներ-
դաշնակեցնել իրենց դործողությունները ոազմական չինարարության ն
թյունների բնադավառում` փորձելով օպերատիվ կերպով լուծել այդ բնա-
գավառում կուտակված բաղմաբնույթ Հիմնախնդիրները, Հասկանալով, որ
ամեն մի լուրջ երկրի Համար բանակը հե Զինվորական նախարարությունը
յին լուրջ լծակներ, առանց որոնց Հնարավոր չե լուծել թե ներքին ե թե ար-
տաքին ջաղաքականության որհիցե լուրջ Հարց, այդ թվում` ունենալ արղ-
յունասվեւո դործող ւվեւուսկան անվատանդության Համակարդ: Այս ռումով
Հետաքրքիր է Նախարարների խորչրդի 1918 թ. օգոստոսի 8-ի միացյալ նիս-
տր Խործրդարանի պատգամավորական խմբի Հետ, որին ներկա էին պառլա-
մեճւռի նախադած Մ. ՍաՀակյանը ե ատոդամալվորներ Հ. Տեր-Հակոբյանը, Ա.
Խոնդկարյանը, Հ. Աղասյանը, Մխիթարյանը, Ա. Խաչատուրյանը, ինչւվես
Միացյող նիուռում լսվում է «խորՀրդի» (զառլամքենոռի) անդամների ւու
ֆարկբ խործշրդի անդամներից Հատուկ օրգանի ատեղծման մասին, որը կա-
ռավարության Հետ Համատեղ պետք է ընտրեր հ լուծեր զինվորական դերա-
տեսչության ե արտաքին քաղաքականության, հ առճասարակ ազդային-ւե-
ապածովմանը վերաբերող կարհորադույն Հարցերը: Միացյալ նիստը որո-
չում Ե խործշրդի անդամներից, վերջիններիս ընտրությամբ, կաղմել երկու
ֆաղաքականության, անվտանդության կարհորադույն ՀՇարցերը վճռելու
Համար: Ընդունված որոչման մեջ կարհորադույն Հարցեր են ճանաչվում. 1)
Հայաստանի խորճրդի կողմից օրենսդրական ճանապարչով ջննարկման
ենթակա Հարցերը, 2) այն Հարցերը, որոնջ կարնորադույն կճանաչվեն Ջին-
վորական ն Արտաջին Գործերի նախարարությունների կողմից:

Թե կառավարությունը, թե պառլամենտը բազմիցս անդրադարձել են
զինվորական, ռազմական բնույթի Հարցերին, քանզի միչտ ել ոազմական
չինարարության Հարցերը դիտվել են առաջնային՝ երկրի ապադայի ն
ազդային-պլետական անվտանդության տեսանկյունից, որպես լուրջ կովան

858 ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 202, ց. 1, գ. 13.,թ. 4:
345

նի վկայությամբ, ՀՀ ւվեւոբյուջեի ծավալի չուրջ 5 ՍԹ-ը ծախավում էր բւո-

1918 թ. նոյեմբերի 20-ին զինվորական Հանձնաժողովը ներկայացնում

թ. նոյեմբերի 20-ին զինվորակ ղովը ներկայաց

Նւվւաուսկով բացվում էր 100 Հաղար ռուբլու վարկտ61: 1919 թ. Հուլիսի 8-ին
կուցումը զինվորների ռոճիկը 3302-ով ավելացնելու մասին: Ընդունված ո-
րոչման մեջ ընդղծվում է, որ Համաձայն 1919 թ. Հունիսի 5-ի օրենքի` Հու-
Կպատակով մինչե 1919 թ. վերջը Զինվորական նախարարության Հաշվին
ւվեւուք է բացել Հաչիվ 1.896.840 ռ. չաւիուվ 862: Իսկ 1919 թ. Հոկտեմբերի 21-ին
Հանձնաժողով:63: Դեռ 1919 թ. դեկտեմբերի 29-ին Էջմիածնի ն Սուրմալուի
ւկաւուսմխւնւաուվության ենթարկելու Համարտծ4: Իսկ 1920 թ. ձմուսնը Կարս
դործուղված ւզառլամենւուսկան Հանձնաժողովը, ււմիուիելով իր Հունվար-

855 Տե՛ս «Ճակատամարտ» (Կ.Պոլիս), 3 հուլիսի, 1920 թ., Վ. Արծրունի, Հայ-տաճկական
պատերազմը. Հայ սպայութիւնը, էջ 31, 34:

860 Տես ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 202, ց. 1, գ. 41, թ. 82:

861 Տե՛ս նույն տեղում, գ. 333, թ. 73: «ՀՀ օրենքների հավաքածու», 1920 թ.», էջ 7:

862 ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 96ա, թ. 7:

863 Նույն տեղում, գ. 41, թ. 73:

864 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 198, ց. 1, գ.2, թ. 49:

346

լուծել զինվորականների ն շչարջային զինվորների Հադուստի Հարցում
եղած առկա թերությունները` լրացնելով անդրավարտիքների, սպիտակեղե-
նի, ձեռնոցների Հարցը, տալ նրանց վերմակներ, 2) զորքի չարքերը Հա-
մալրել ջաղաքաբնակ ե. ոչ մտավորական զինապարտներով` վերջ դնել դա-
սալքությանը, 3) օտարաղդի քաղաքացիներին հս մասնակից դարձնել երկրի
պաշտպանության դործին, 4) բարելավել սպաների իրավական դրությունը:
ե կոշիկի կաշվեկտորներ, իսկ նրանց ընտանիքների Համար` Հաց ն մթերջի
սերին, 6) զարկ տալ դրադիտության տարածմանը ե բավարարել զինվորների
զետի Լ. Դարալադյազի գավառները դնացած պառլամենտական Հանձնաժո-
ղովը ի ղեմս Հանձնաժողովի անդամներ ե. Սարդգոյանի ե Հ. Տեր-Հակոբ-
յանի, կարեոր առաջարկներ եր արել Նոր Բայազետում դտնվող Հայկական
զորքի վիճակի բարելավման վերաբերյալ, մասնավորապես կարհորելով այն
Հանդամանքը, բատ որի անչրաժեչտ է կանոնավորել այսպես կոչված ղինվո-
րական «օբողի»` ասել ե թե` դումակի Հարցը, բնակչությանը ապաշովադրե-
լով զանաղան անբարեխիղճ ն չաշամոլ զինվորականների կողմից ձեռնարկ-
վող բոնադրավումների ջաղաքականությունից ե րատ այդմ խատորեն
պատժել Հայկական զորջերի անունը վարկաբեկող զինվորականներին":
Իսկ Դիլիջան ուղարկված պառլամենտական Հանձնաժողովը կարհորում էր

ւուսկան մյուս Հառմուսոութժյուններից Հեուացնելու Հարցըծ67:

Երկու ւուսրբեր Հարցեր, սակայն երկուսի նկաւուուքը Լ ուշադրության
ձղւոում, որը վկայում է, որ յդ ժամանակաչրջանում Համենայն դեւլս ւռւկա
իրական թվեր` որոշակի բովանդակությամբ: Արդյունքում` բանկի լ
դըսնորումներ` իր բոլոր բարդություններով լ սայթաքումներով Հանդերձ:
է ւպզարղաբանել Վոււմլ. Հայառուանի ւուսրած քում դործող կոււակցությունների
թղթերը վկայում են, որ ւյուվես թե այնւվես Հայաուումնում դործող կուսւսկ-
Այուվես, անդամ սուցիալ-դեմոկըոաւո Հ. Աղասյանը Հայառուանի խորՀրդի

865 Նույն տեղում, թ. 2:
866 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 198, ց. 1, գ. 2, թ. 8:
867 Նույն տեղում, թ. 6-7:

347

1919 թ. Հունվարի 17-ի նիստում Հանդես է դալիս Հաշմանդամ զինվորների
ապածշովության մասին օրինադծի քննարկման կապակցությամբ, անելով
Հիմնավոր առաֆարկներ, որոնք Հանդում եին թե զինվորների ն թե սպա-
Այս ռումով Հետաքրքրություն են ներկայացնում Վոււե Հայաւումնի խոր-
Հրդի (պառլամենտի) Հայ պատղամավորական խմբակցությունների 1919 թ.
մւարւոի 16-ի լ 19-ի խորչրդակցությունների նյութերը: Այուլես, Հայւաւուս-
նի խորՀրդի (պառլամենտի) 1919 թ. մւսրւոի 16-ի նիուռում «Հայտատանի
սաշմաններին սպառնացող վտանդի ն զորքի անկաղմակերլ վիճակի մա-
սին» զեկուցումով Հանդես է ղալիս Նախարարների խործրդի նախադածի
խմբակցության ներկայացուցիչները ե իրենց կարծիքն արտածշայտում երկ-
բին, տաշմաններին ապառնացող վտանդի հ Հայկական զորքերի անկաղմա-
կերւվածության մոսին: Նկառի ունենալով, որ Հայառուանի խորՀրդի նիս-
ւոերը կանոնավոր չե՛ն դումնարվում, մինչդեռ ղոըրջը վերակաղ մելու լ ղո-
րբեղացնելու Համար կառավարությունը դրամի անմիջական կարիջ ուներ,
խործրդակցությունը որոշում ե թույլ տալ կառավարությանը զորական նա-
խաշաչվի այլ պարադրաֆներից դրամ ծախսել, այն ե. 1) զինվորների
սնունդը լավացնել սննդադրամը ավելացնելով, 2) զորային դործը կանո-
միաժամանակ որոչելով, որ Հաջորդ խործշրդակցությունը կգումարվի մարտի
18-ին 869: ԽորՀրդակցությունը, ուսկայն, մւսըւոի 18-ին չի դումնարվում, այլ
մել օր ուչ մարտի 19-ին, ուր վարչապետի պաշտոնակատար Ալ. Խատիսյա-
նը, կրկին ելույթ ունենւղով, Հիմնավորում է նախորդ ժողովին արված
զեկուցումը հ առաջարկում կառավարությանը թույլ տալ` ա) ընղչանրառլես
զորային նախածաչվի մի պարադրաֆից մյուսի ծախսերը անել, բ) երկրի
ձեռնարկել, դ) կառավարության Համար բանալ տասը միլիոն ռուբլու վարկ
գությունում Ալ. Խատիսյանը ւոււսջ արկում է ւսռ կա բացառիկ Հանդգամանք-
ներում Նախարարների խործրդին տալ ավելի լայն իրավունքներ Համապա-
տասխան միջոցների դիմելու, վատաշեցնելով, որ վերջինս այդ իրա-
վունքներից կօգտվի միայն բացառիկ Հանդամանքներում: Ժողովը, քն-
նության առնելով կառավարության կողմից արված առաֆարկությունը,
յալ բանաձեր. «Երկրի պաշտպանության հ. զորքի վերակազմության գործը

868 Տե՛ս նույն տեղում, գ. 17, թ. 27, 77:
865 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 27, թ. 149, գ. 72, թ. 194:

348

Հաշվի դումարներից` մի սարադրաֆից մյուսին անցնել, ն. դ) նոր վարկ բա-
Նու ւոււաոն միլիոն ռուբլու (10 մլն ռուբլի) կառավարության անունով նույն
Հեւո Համերաչխվում է Հայ Ժողովրդական կուսակցության խմբակցու-
ուն , ւ Սո ււ -Դեմո ւո ււ ւսն մ 2 ու ուն , ւո ճ ւու ե է ո
յունը ցիալ բ բակցությունը, պ բերել
ջանի որ սոցիալիուո-Շեղւիոխականների այս ւսոււսջ արկը ս չե ընդունվում,
վերջինս ես Հեռանում է ժողովից:
աւո հ ծ ո ծ Ղ 2 Ղե " մուլ է մք չ ւն ւս ու Չ Ղ որու ւսն Վոււ--
ղծ գործընթացներ զմակերպմամբ, բ բ
խնդիրներով: Այդ Հանձնաժողովն ուներ ութ անդամը Նիկողայոս Աղբալ-
Կուսակցություններն իրենց յուրած աւոուլ մուռեցումն ունեին ուսղ մաւ-
բանալու փոխարեն, նրանք նույնիսկ իրենց ռողջ մւուսդրությունները Հա-
ճախ խճողում Էին կուււսկցական ննադառուսմոլությամբ` առանց լրջորեն
խորամուխ լինելու կառավարության ու զինվորականության կողմից թույլ
ցասական երհույթների իրական պատճառների վերծանման մեջ` Հաչվի չաո-
խելով թե՛ իշխող սովը կադրերի բնագավառում, թե՛ անձուկ աշխարծձւաք աղա-
որո մուն Հեւո, ո ւ մւննե ում ււ ուղու եւոո ես ո ծե լ "ւո ե -
դիրջորոչ բի «այ բ բ) րեն դործել ղ

870 Նույն տեղում, գ. 27, թ. 150, գ. 72, թ. 194:
871 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 198, ց. 1, գ. 32, թ. 10, 12:

349

խող անառողչ տրամադրությունների ՇՀաղթաշարման առումով, կար: Օրի-
կուուսկցությունների, ՌՍԴԲԿ (մենչռիկներ), անկախ սոցիալիուռների Ա-
լեքսանդրապոլի կաղմակերպությունների, Շիրակի գյուղացիների միութ-
յան վարչության մի ուղերձի նախադծում, ուղղված կառավարությանը, աս-
վում էր. «երկրի ինջնապաչուլանության դործը- ազդայինի ամենաոլատուա-
խանւաոու դործը Հանձնված է նույնւվես կուսակցական, բոյց անձեռ նչ ւու
որ դործում է կուսակցական իւորությունը: Նկառելի է, որ փոխանակ ուժե-
ղացնելու կանոնավոր բանակների կաղմությունը, ընղշակառակը՝ նորից
կենդանանում է խմբաղպետական կազմերի անկարդ ն քայջայող դրությու-
նը»87:

Բանակի, ռազմական ջաղաքականության Հարցերը կառավարող կու-
սւկցության՝ ՀՀ Դաչնակցության ուշադրության կենւորոնում Էին: ՀՅԴ ց.
րդ ընդշանուր ժողովը զորքի մասին Հատուկ որոչում կայացրեց: Զորքի
մասին Դրոյի տված զեկուցման Հիման վրա ընդունվեց Համապատասխան
որոչում Հայաստանի բոլոր աղաքացիների պարտադիր երկամյա զինվո-
բական ծառայության նե կանոնավոր Համաժողովրդական բանակի կազմա-
կազմի վերակազմության, ծին զինվորական ձներից Հրաժարման, զորքը
Հայրենիքին ծառայելու դաղափարի իրականացման ն Հայոց պետության
սին: Բանակի Հայցման դործում կարեոր դեր ունեցան Հաւոկւաւվես թուր-
ֆական բանակից Հարյուրի չափ Հայ սպաների ժամանումը ն ծառայության
անցնելը: Մարտունակ լ որակյալ բանալ ունենալը կուսակցությունը իրա-
վացիորեն ւռեւսնում էր` մի կողմից Հզոր ւոնւոեսության, մյուս կողմից՝ ոււսղ-
միկների բարոյական կայունության Է Հայրենիքին նվիրվածության մեջ":
ջում դործող հ պառլամենտի անդամ Հանդիսացող տարբեր ջաղաջական
կուսակցությունների 6 պատերաղմական-բանակային Հարցերի նկատմամբ
տաճայտություններին: Հատկանչական է, որ ոչ միշտ է իրական, սրտացավ
Հանգամանք ին, որ Հայ իրականության մեջ դոյություն ունեցող բոլոր
կոււասկցությունները այս կամ ւյն կերւզ վճռորոշ ւկսծերին ուուսրել են

822 Նույն տեղում, Ֆ.Կ - 4033, ց. 7, գ. 2, թ. 1, Ֆ.Կ - 404, ց. 1, գ. 36, թ.1:

83 Տե՛ս Քաղիածներ Հ. Յ. Դ. 9-րդ Ընդհանուր Ժողովի որոշումների ց, Երնան, «Ուրար-
դիա» հրատ., 1920, էջ 10-11, Ա. Հակոբյան, Հ. Յ. Դ. 9-րդ ժողովը, Եր., «Մ. Վարանդյան»

հրատ., 1994, էջ 34,35, Նույնի՝ Հայաստանի խորհրդարանը ն քաղաքական կուսակցություն-
ները (1918-1920 թթ.), Եր., ՀՅԴ հրատ., 2005, էջ 154-155, 266-268:

350

կառավարությանը, ե իրենց մոտեցման այս կամ այն տարբերությամբ Հան-
դերձ, կանգնած եին երկրի ու ազդային պաշտպանության, պետական ան-
վտանդության Համակարգի կազմակերպման դիրքերում` կողմնակից լի-
են Վոււե ոչ լուրջ, ոչ լիարժեք մուռեցումներ երկրի ւվաշւուլանութ յան, ոււսղ-
մական հն ներջին չինարարության Հարցերին: Հետաքրքիր է այդ առումով
Հայառուանի խորՀրդի 1919 թ. Հունվարի 10-ի նիուոի ւրձանուսչրությունը,
ուր բանակի ն ռաղմական չինարարության, անվտանդության ՇՃամակարդի
անաթաւի մուռեցում է դուցարբերվում սոցիւլ-դեմոլլըաւուսկան խմբակցու-
թյան կողմից: Վերջինս բոլորովին Հաշվի չառնելով այն կարնոր Հանդա-
մանքը, որ առՀասարակ ուսղ մական նախոասըարությունները ունենում են ի-
րենց կորպորատիվ, ծառայողական բնույթի ներքին դաղտնիջները՝ կապ-
ված երկրի անվտանդության Հարցերի Հետ, պաճանջում էին Շրապարակայ-
նություն: Այդ պածշանջը անչշիմն եր: Որպեսզի պարզ դառնա վերոչիչյալ
իմաստով նան վնասակարությունը ազգային-պետական թաղաքջականության
ընբոնման ւոեսանկյունից, ուոորն մեջբերում ենք նրանց մուռեցումն ւոք-
բողջությամբ. «Նկառի ունենւալղու| Զինվորական նախարարության վարած
տարբեր հ, Հաճախ Հանցավոր վերաբերմունջը դեպի զորջի նյութական է.
բարոյական պածշանջները՝ մանավանդ մաշվան պատիժը վերականդնելուն
վերաբերող Հակաօրինական կարդադրությունը, ինչպես հ այդ նախարա-
րության ամբողջ նախածշաչվի դաղտնի Հայտարարվելը, Սոցիալ- Դեմոկրա-
ւուսկան խմբակցությունն առաջարկում է մերժել այդ նախածաշիվը »57: Սոա-
կայն սոցիալ-ղեմոկրատական խմբակցության առաջարկը 3 ձայնից ավելի չի
ուուսնում, է դո ւորամաբանական էր, ֆանղի ւով յալ իրադրությունում Ղումու--
Նւսւոիւկ որոչում ընդունելը նշանակում էր վնասել ւվեւոության ալաաշ ւո ւլ ւո-՛
մանը ե վերջին Հաչվով` անվտանդության Համակարդի ձեավորմանը: Բացի
այդ, այս դիրջորոչման միակողմանիությունը լ կի ոււո-ւվուուռությունն ր-
ւուսձ այով ում էր նրանում, որ կառավարությանը ն, մուանւավորւաւվես, Զին-
վորական նախարարությանն արդարացիորեն ջննադատելով ռազմական քա-
ղաքականության բ նադգավաոում թույլ ւոված ղեղծարարությունների ու
Հափչտակումների, ինչպես նան բանակի Հիմնաշարցերի նկատմամբ Հանցա-
Էին մի ծայրաձչեղությունից մյուսի մեջ, ղորքերում ւսռ կա բացթողումները

84 Տե՛ս ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 198, ց. 1, գ. 15, թ. 58:
351

դործոններով, չփորձելով խորքային ւսվելի ճշչգրիւո վերլուծություններ կա-
դրության ւկայմուններում սկզբունքային նշանակություն չեին ւո ււ: կառա-
առողջ ջննադաւռությունն ուղեկցվում էր բանկի վերակառուցման ու բւո-
Նասկաշինության մասին ընդծձանուր բնույթի վերացարկումներով, որոնց
աղաք ներում ու մանավանդ դյուղերում»45: Այս լ այլ ւուսը աբ նույթ ւիւաւ-
ւոերի վերլուծությունից ւկնծւյւո է դառ՛ նում, որ ընեդծձանուր առմամբ,
ընդդիմությանը Հետաքրքրել են Հայկական բանակի Հիմնախնդիրները, ն
յդ ւռեսանկյունից նրա ւըւուսծ այւուսծ մւո քերն ու ւռեսակեւոները, անչուչւո,
վում Էին ղզեղծարարություններն ու Հանցադործությունները Հայկական

875 Նույն տեղում, Ֆ.Կ - 404, ց. 1, գ. 1, թ. 6:
352.

իմբակցությունների կողմից Զինվորական նախարարության ն կառավա-
ռացիոնալ Հատիկներ, սակայն դա Հիմք չէր, որ դրանք տու ճասարակ ժխտա-
կած ամեն մի թայլի նկատմամբ: Քաղաքջական-կուսակցական այդ ուժերի
տեղ կային այնպիսիք, որոնք չեին տեղավորվում մեծաթիվ ուժեղ ե կար-
դապած բանակ ստեղծելու ծրադրային նպատակադրումների չրջանակնե-
նակ ստեղծելու ռազմավարություն: Հետեաբար ՀՀ պետք ե բավարարվի
փոջրաքանակ զորջով` այղ տեսակետները ջողարկելով որակի բարելավման
մասին միսկողմանի ն սնամեջ ճամարտակումներով: Քաղաքական-կուսակ-
ցական այդ ուժերի մուռեցումներում արժեքավոր ն օգտակար առաջարկու-
թյունների Հետ մեկտեղ կային այնպիսիք, որոնք չէին տեղավորվում մեծա-
թիվ ուժեղն կարդաղպած բանակ ստեղծելու ծրադրային նպղատակադրում-
ների չրջան ակներում՝ չցանկանալով ն չկարողանալով Հզանաղզանել սվետու-
թյունը կուսակցական ընդձանուրը ժողովից, Հայրենիքը` սեիականատիրոջ
ադգարակից, քաղաքականությունը՝ խմբաւղվեւտությունից: Ամեն մեկը տես-
նում է, թե ինչպես փտում ն ճաչճանում է պետական օրդանիղզմը, երը ամեն
ինչ, ն՛ ւվառտիվ ն՛ ամոթ ե՛ ւղար տսկանություն ղոչ է բերվում կուսակցական
մոլեդնության: Ինչպես կարող է մի կառավարություն դողեր Հալածել, երը
իր մեջ Ել դողեր կան նաւռած»876:

մամբ, որոնք սկզբունքորեն կարեոր էին անվտանդության Համակարգի
նախարար դեներաղ-մճայոր Ք. Արարատյանին Հասցեւտողրված 1919 թ. սեւլ-
Համմալումարի նախոասդած Ս. Հարությունյանը ողջունելով Հայկական բասնու-
կի բարձրադույն հ կրտսեր սպայակաղմին ու զինվորներին, ընդգծում էր
Հեւոն յալը. «Ժողովրդի Համար սերւոորեն Համախմբված, ուժեղ, լավ զին-
Հանդիսանում է նրա ֆիզիկական դոյության պաշպանման ե նրա բաղձալի

86 «Մշակ» (Թիֆլիս), 3 դեկտեմբերի, 1920, ԻԹ 152:
353

տանը, որում Հայ ժողովուրդը կապրեր Հանդիստ կուլտուրական կյանջով
ինչպես իր Հողի վրա, այնպես ել իրենց կողջ-կողջի ապրող այլ ազդու-
թյունների ողջ ւնը յոլ բնակչության Հեւո Հաշւո լ Համերաչխ»: Նամակի
տակամությունն եր արտաճայտում` աֆակցելու բանակի ղեկաղարությանը
բացասաբար էր ազդում Հայաստանի անտանտյան դաշնակիցների կողմից
Հաճախակի դրանորվող երկդիմի քաղաքականությունը, երբեմն նույնիսկ
Հանրապետության Անտանտի դծով դաշնակիցները կարծես թե չեին ել
«երազում» ւյլ բանի մասին, ջան ւլուղել Օսմանյան կայսրությունը, ն
Հետեւաբար չաճշադրգոված էին Ազատ, Անկախ, Միացյալ Հայաստանի
բի իրադործումը մինչե վերջ Հասցնելուն, անդամ այդ իրավիճակում նրանք
Հարաբերությունների ւպածւվանման Հնարավորությունը, ինչի մաին Հեւոււ-
ֆրջիր վկայակոչման ենք Հանդիպում Մ. Վրացյանի մոտ. «Յուլիսի սկիզբը
500 Հրապաններով, Էրզրումից ոչ Հեռու ՝ նրա վրա ցարձակունց մի մեծ
զինուաՓխումբ Էրզրումի թուրք զինուորներից, զինաթասի արավ անդգլիա-
ցի պաչակներին եւ գնացքը դարձրեց յետ Էրզրում: Անդլիացիք ոչ մի մի-
Փողի չդիմեցին զէնքերը եւո առնելու կաս խուովարարթուրք զինուորներին
սլաւոժելու Համար: Դրանից մառ աջ, անդգլի ազի ները ատիոլեցին յհոաձղել Հա-
ժերի մուտքը կարա եւիրենք դրաւեհցին կարոխ ռազ մառղաչեստներում դի-
ղզուտած ռաղմամթերքը՝ Թնդանօթներ, Հրացաններ եւ փասմսկիուչտ, եւ
ուղարկեցին ռուս կամավորական բանակին»56:

Անգլիացիների այս դիրքորոչումը, վերջին Հաշվով, խիստ բացասաբար

87 ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 204, ց. 1, գ. 132. թ. 142:
838 Տե՛ս Ս. Վրացեան, Կեանքի ուղիներով, հ. Ե, էջ 60:

354

Գլխավոր շւոաբի 1919 թ. Հունիսի 11-ի Հեւուսխուղ ական ամւիուիադրում
(Հ, 368/Վ Ի 0133) փոխղնդապետ Ա. Շննուրի կողմից ղարձյալ նչվում է
անգլիացիների Հակաշայկական վարքադծի այդ փաստի մասին, լրացնելով
վերն ասվածը. դործակալական տվյալների Համաձայն անդլիացիները Էրվ-
րումում իբը թե զինաթափել են 12 Հաղար առսլլյարների` պածշանջելով Հանձ-
ավելի ջան 28 Հաղար Հրացան ե. 4555 ղզնդացիր՝ թուրք սպա Հայդար բեյի
ուղեկցությամբ Խորասան-Կարաուրդգան ուղարկելու Համար իբը թե Հա-
յերին Հանձնելու Համար: Սակայն ճանսոլարծին` Խորասանից 18 վերուռ Հե-
ռավորության վրա նրանք վնասելով հրկաթուղադիծը, այսինքն` արշես-
տական վթար կազմակերպելով, դողանում են այդ զենջ ու զինամթերքի
կեսից ավելին» (Հնարավոր է` Հենց ղա էլ ուղում եին անդլիացիները՝ ջո-
ղածածկված եզրեր գտնելով Թուրքերի Հետ - Վ. Վ): Սակայն անդ-
լիացիները բոլորովին էլ մւուսդրություն չունեին ուժեղացնելու Հայերին, է
ազատ մաներում էին, չաշարկելոլ Հայկական կողմի անտեղյակության կամ
ել "զարզապես անճար վիճակի վրա, չաճարկելով վերջինիս դյուրաճավատու-
Հերին, կամ ել Հուսալով, որ Հայկական Հետախուղությունն յդ ամենի
մասին բոլորովին չի կարող տեղեկանալ, կամ ել անուժ Ե նման խնդիրներ
լուծելու, առավել ես Շակաղդել, ինչը Հարկ է ասել՝ Հերջվում ե վերը նշված
ե Հայ Շճետախույզների կողմից Հայժայթված կարհոր տեղեկառվությամբ, է
յան մեջ կդտնվի Մեծ Բրիտանիայի մեծապետական չաչերի Հետ: Միան-

85 Տե՛ս ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 155, թ. 62, 67:

880 Հոարավոր է, դա հենց այն փաստն է,որի մասին նշում է /Ռ. Հովհաննիսյանը, ասելով,
որ արտաքնապես համագործակցելով բրիտա նական ավագհրահանգիչ Ալֆրեդ Ռաուլինսոնի
հետ, հենց Քյազիմ Կարաբեքիր փաշան է գաղտնի հրամայել իր մարդկանց քանդել երկաթու-
ղագիծը, իսկ իրհրոսակախմբերին չհարձակվել զենքը դուրս բերողների վրա, ն անարգել կո-
ղոպտել զինապահեստները: Հափշտակվածզենքն ուզինամթերքը պետքէ խնամքով թաքցվե-
ին ն գաղտնի պահեստավորվեին 50հազարանողթուրքական զինուժի համար, որը Ք. Կարա-
բեքիրը անհրաժեշտ էր համարում Հայաստանի Հանրապետության սահմանին կենտրո նացնե-
լուն վերջինիս հավակնած՝ արնելյան վիլայեթների արդյունավետ պաշտպանության համար,
հույս ունենալով,որ Դաշնակիցների խոստումները հայերին կմնան անպատասխան, ն դրա-
ճում, իրոք, չսխալվեց. // Ռ. Գ. Հովհաննիսյան, Հայաստանի Հանրապետություն: Հատոր 1,
Առաջին Տարին, 1918-1919, էջ 468-469: Արնելքում,ն մասնավորապես Թուրքիայում գործած, ն
հայ իրականությանհետբազմիցսառնչություններունեցածն Արեմտահայաստանին քաջա-
ծանոթ բրիտանականհայտնի հետախույզ-սպա Ալֆրեդ Ռաուլինսոնի մասին հետաքրքիր
նյութերի ն վկայությունների կարելի է հանդիպել հենց իր իսկ վերջինիս աշխատանքում` ,4.
22 9նոչօո, Ը. ԽԼ Օ.,Շ.8.Է, ք.Տ.Օ. Լ ուա Նե-ԸօԼ 8. Օ.Ճ. Ըօուռոոցծո Ի. Վ. Մ. Ք. Լոնօմսօեօո ԵՄ
ՃզոււլՏո ԹՇոօ» ՏՇօէ., /ՃՎՆՇոէաւ6Տ 1ո էհօ ոօշր ԷոՏԵե 1918-1922, ԱՇԽ Մօոէ, քօմմ, 1624 ճոճ
Շօռւթոո», 1924:

355

դամայն ճիշտ են նկատում այդ առումով Գ. Մախմուրյանը է Գ. Պետրոսյա-
նը» նչելով, որ Լոնդոնում (արծեստավարժորեն է մշւուոլես) աւվածովվում
էին սեփական Հասարակական չաշերը հ ՀՀ ցուցաբերվող օդնությունը բա-
ցաշայտորեն փոխանակում եին միայն նրա կողմից դրսռորվելիջ Հակասո-
վետիզմի Հետո: Դաշնակիցները, հ, Հենց առաջին Հերթին անգլիացիները
իրենց դանդաղ, ւսն Հ ւուո ւուո ու անվճուսկան դործունեությոաւմը. Նւկաււոեցին
ֆեմալական չարժման ուժեղացմանը նե բոլչեիկների Հետ դաշինքի Հաս-
ւուսունանը : Այդ մաին է ւիասւում Նու Ալ. Խոասոխայանը. «Դաշնակիցները,
գլխաւորապես անդլիացիները, իրենց ժամանման սկզբի չրջանին, միանդա-
կբ լուծեին Շասունացող Հարցերը: Անոնց տրուած եր չատ թե քիչ նախա-
ձեռնութիւն եւ իրաւունք` ծագող Հարցերը ւոեղւոյն վրա վճռելու Համար:
Այստեղէն ւսոււսջ կու դար որոշ անվոաւուսութիւն անոնց ընեդունակութեսն
վրայ` կեանքը կանոնււորելու Համար: Միւս կողմէ, Փարիզի Վեչշաժողովը
չափազանց կուշացներ Թուրքիոյ խնդիրներով զբաղուիլը եւ ջեմալական-
ներու ժամանակ ւռոււմ ւ ուժեղանուղու Համար: Ւսկ Հեւոոյ, երբ Ռուսւոռումնը
վերջացուց իր ներքին քաղաքացիական կռիւները, Դաշնակիցները վախցան
Հանրապետութիւնները»7: Իսկ այդ ընթացքում բոլչեիկյան-թուրքական
մերձեցումը դուսղլու| խորանում էր, Հանդեցնելով 1920 թ. օդոււոոււի 24-ի
տության քաղաքական կուրսը անընդչատ վերախմբադրման էր ենթարկ-
պածելով բոլչհիկների Հետ մերձեցումից, փորձում էին քեմալականների
Հետ խորքային եզրեր դտնել, ե իբր թե իրադրությունը Անդրկովկասում
չչեկացնելու նպատակադրումից ելնելով, ե իբբ թե Հարեանների նախանձը
առաջ չբերելու Համար չեին թույլատրում երանի տրամադրության տակ
թողնել դուրս բերվող զենքի ու զինամթերքի որոշ անչշրաժեչտ մասը, ինչի
կարիքը խիստ զգացվում եր: Ավելին, այդ տարիներին Անդրկովկասում
գտնվող անգլիական ուսը մաք աղաք ական ծառայությունների դործունեու-
թյան մասին վկայող արխիվային փաստաթղթերը թեկուղն անուղղակիորեն
վկայ ում են (չենք կաս կածում, որ աւվաղայում կայ ւոն աբ երվեն ւսյդ դոր-
ծունեության մասին ուղղակիորեն վկայող անժխտելի արխիվային ե այլ

81 Տես ԼԷ, Է հոուաթթյո, ԱՇուոու 86ոուօ6ծթաունու 8 Ճթխօքմու ո 348218803Ե6 8 1918-
1920 ոՐ., օրոք. 170, 210, տեսնան Գ. Պետրոսյան, Հայաստանի Հանրապետության հարաբե-
րությունները Ռուսաստանի ոչ խորհրդային պետական կազմավորումների հետ (1918-1920
թթ.), էջ 122-125:

82. Ալ. Խատիսեան, Հայաստանի Հանրապետութեան ծագումն ու զարգացումը, էջ 193:

356

վավերադրեր, որոնք քաղաքական նկատառումներով այսօր Հրապարակ չեն
Հանվում, թաքցնելով անզլիացիների նե Անտանտի ղծով Հայ ժողովրդի
մյուս «ընկերների» բաղ մոոալլան մեքջենայությունները Անդրկովկասում ն
տարածաշրջանի սաշմաններից ղուրս - Վ. Վ., որ անդլիացիները Կովկա-
Հաճախ մի անգլիացի սպայի կարծիջն ավելի մեծ կչիո ու նշանակություն է
վարչառլեւոի:

Այդ Հանդամանքը Հնարավոր չեր լրիվ քողածածկված վիճակում պա-
Հել, ինչ-որ բաներ միշտ ել դուրս էին սպրդում դաղտնիության չղարչից, է
ակնչայտ դառնում կուսակցական-ջաղաքական ն զինվորական չրջաննե-
բին: Սոցիալիստ-Հեղափոխական խմբակցության ներկայացուցիչ պատդա-
Հունվարի 25-ի Նիուռում, ընդգծում է, որ Հոչ միայն Հարեաններն են ու-
ղում մեղ ոչնչացնել, այլե նույնն է անում Անդլիան: Կարելի է ւել, որ
մեր ղժբախոոությունների 99 ւոոկուի ւվաւուսմխւսնմաւովվությունը դաչնակից-
ների վրա է ընկնում: Այսօր միակ գործնական քայլը մեր պառլամենտի
կողմից :իտի լինի այն, որ մենք ցույց տանք, թե դաշնակիցների այդ բոլոր
խաբելբայյությունները մենք ղղում լ Հասկանում ենք »883: Այդպիսի մի
չատ ուչադրավ վկայություն էլ մենք Հանդիպում ենք Թիֆլիսի Հայկական
դիվանագիտական ներկայացուցչին 1919 թ. սեպտեմբերի 1-ին Հայաստանի
պառլամենտի քարտուղար Հ. Տեր-Հակորյանի կողմից ուղարկված Հաղորդա-
դրությունում, ուր առվում էր Հեւու յալը. «Փարիզի մեր ւվաւուվիրակության
գրություններից պարզվում է, որ անդլիացիք Կովկասում իրենց ներկա-
ւոեղ, ինչւվես լ Կուվ|կասումն վարում է ֆօղարկված մուսուլմանական ֆւողա-
ջականություն»857:

Իրականում չառ բան ավելի մռայլ եր, ինչի մասին մենք վերը որոչ
նախարարի ապրիլի 24-ի Հեռադրից ուղղված Թիֆլիսում Հայաստանի ղի-
վանադիտական ներկայացուցչին, ակնչշայտ իրողություն է դառնում այն
Հանդամանքը, թե ինչ վարջադիծ ունեին անգլիացիները, ինչ չաշեր ն. նպա-
ւուսկադրում ներ ունեին ւուսրած աշրֆանում լ մաանավորսովես՝ Հայասւուս-
Կում, որը փորձում էր որւվեւ ւվեւոություն կայանոլ՝ դերմոսրդկային ճիգեր
դործադրելով դուրս դալ ւոնւոեսա--ք աղ ոաւք ական մեկուսացումից է սու|ի ճի-
րաններից: Այսպես, վերոչիչյալ փաստաթղթում նշվում եր, որ անդլիացինե-

88 Տես ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 198, ց. 1, գ. 15, թ. 89:
884 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 276, ց. 1, գ. 97, թ. 126:

357

րբ շարունակում են Կարսից դուրս բերել Հրանոթները, արկերը, հռադիծ
կանորեն միջնորդում էր վ. Թումսոնի աոռւաջ` դադարեցնելու այդ աւվրանք-
ների դուրսբերումը՝ խիստ կարիքի պատճառով, ն մասնավորապես` արկերի:
Արտաջին Գործերի նախարարը Թիֆլիսում Հայաստանի ղիվանադիտական
Հավաւուըմնուուսրից խնդրում էր եռանդուն միջոցներ ձեռ Նւսրկել Հայաս-
նակի կարիքների Համար Հագուստի պարադաների ստացման Հարցը": Ավե-
լին, մի այլ փաստաթղթում ավելի ընդղծված ե ասվում այդ մասին: Դեռ
1919 թ. ապրիլի 30-ին Հայասոանի կառավարության նաիխոասդած Ալ. Խասոխա-
յանը Արնհելթում անգլիական գլխավոր Հրամանատար 2. Փ. Միլնի Հետ
զրույցի ժամանակ բողոքում է անդլիացիների կողմից Կարսից ռազմական
լով դաղարեցնել այն: Դրան Ջ. Միլնը չատ բաղմիմատտ պատսախանում, է,
որ նախ 1) իբր թե «պատերազմն ավարտվել է, կարիջ չկա ուժեղացնելու
բանակը... բավական է ունենալ ոչ թե զորքեր, այլ լավ ժանդարմերիա. 2) որ
Կարսում մեն ինչից շառ կա, Հաւոկաւվես Հադուուո, որ ոչ բոլոր ֆորտերն
են այնտեղ նայվել, ն. եթե անդլիացիները այնտեղից դուրս են բերել Հրե-
տանին ե փամփուշտները, ապա այն ուղարկված է գեներալ Դենիկինի բա-
նակը, քանզի Դենիկինը կովում է ընդդեմ բոլչեիկների, իսկ բոլշռիկներին
իսկ մնացած 2 միլիոն փամփուչտն իբր թե լիովին կբավարարի Հայաստանի
կարիքները", ինչն այդպես չեր ն անդլիացիների այդ ՀՇակաճայ ջայլերի
ասել, որ անդլիական ղեներալի տեսակետը չեր բխում իրական աշխարծշա-
ֆաղաքական դրության իրատեսական, ոչ Շաշվենկատ նե բոլոր դործոնների
Համակողմանի ու անկաչւոու Հաշվառումից լ ւթաւի դնածււուսկանից, որում
դտնվում եր Հայսատանը այդ ժամանակ` չրջապատված թշնամիներով: Նա
Հաշվի չեր առնում, որ Հայաստանին իր առջե կանդնած խնդիրները լուծե-
դիրների լուծման Համար, այլե գլխավորաւլես լավ զինված ն Հանդերձա-
վորված բանակ, որը կարողանար Հայ ժողովրդին տալ անվփոանդության
իրական եհրաչխիքներ: Եվ վերջապես, այս ամենից ակնծայտ եր դառնում, որ
ամեն ինչ Հարմարեցվում էր Մեծ Բրիտանիայի նեղ վեչապեւուսկան չա-
Հերին, իսկ դա արդեն կործանարար եր Հայաստանի Հանրապետության աղ-
գային-ւվեւուսկան անվատանդության աւպածովման տեսանկյունից: Եվ ավե-
լին, արխիվային փաստաթղթերի ե զանազան այլ վավերադրերի ուսումնա-

885 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 211, մաս Լ թ. 92:
886 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 276, ց. 1, գ. 101, թ. 48, գ. 114, թ. 196:

358

սիրությունը ակնձայւոորեն վկայում է, որ այդ բնագավառում իրավիճակը
չառ ւսվելի լուրջ էր լ խճճված, ջան կարելի էր ւվաարղ աես առջին Հայաց-
ֆից ւկաւոկերացնել: Բրիւռանական ուսղ մական ներկայացուցչությունը Հա-
յաստանում դործում էր չառ Հաշվենկւուռ դործելակերպով, ֆողածածկելուվ լ
դաղոնադրելով իր կողմից ձեո Նւսրկվ ած ուսը մաք աղաք ական բնույթի բոլոր
դործողությունները: Այս Հակաձսյկական ջաղաքականությունն ւսվելի ո-
րոշակիորեն լ ւսվելի բազաձւայւո ւրւուսծ այւովեց Հեւուսդայում հա, ռն մուանոււ--
վորաւվես նրանում, որ անգլիացիները, չնայած Հայկական կողմի բողոք արկ-
մանը ն դեներալ Թ. Նաղարբեկյանի կւրուկ դիրջորոչմանը, 1919 թ. կեսե-
բին դեռ շարունակում Էին ղբաղվել Կարսից Հրանոթների (ավելի ջան 60
Հաւո), մեծ ջանակությաւքը. ւսրկերի, փամուչւոների, ավտոմոբիլային ուը-
ավորման, բամբակի լ այլ ղույքի դուրս բերմմաքը, ն ւյն մուսավաթական
Բաքու ւռեղւաիոխելուվ|55՛: Բրիւռանական զինվորական իշխանությունների
կողմից Կարսից 60-ից վելի Հրանոթների ն մեծ ջանակությւաաւքը արկերի ու
փւաքվուշւոների, ւվւոոմոբիլային ուսը ք ավորման, բամբակի ն այլ դույքի
դուրսբերման փաուոր թողնում էր վաո ւուվավորություն Վուսե. այն առումով,
որ այն բացի Դենիկինից, Հասցեադրված էր Կուս, ղուցե լ միայն սդրբեջան-
ցիներին: Այդ Հարցին անդրադառնում է Կաւ Մ. Պուադեբարը, նշելով անդ-
լիական զորակայանի կողմից Կարսում ռուսների զինանոցից թուրքերի կող-
մից զենքի ւու ղրավվմոան մոսին, ն ՀՀ կառավարությանը Հանձնելու սփոխոս-
րեն 65 Հրանոթ, վեց վադոն արկ ն մի քանի միլիոն փամփուչտ է ուղարկվել
Թիֆլիս, ինչի Հետեանջով Հայերը զրկվել են վերաբնակվող դաղթականնե-
բին ւզաշւուլանելու Համար խիուռ անձ րաժեչւո ղենք ու զինամթերքիցտ55:
Դրան Հավելենք Վուս ւյն, որ անգլիացիները բացի Հանըաավեւոության զի-
Նասնոցները դառոարկելուց՝ Բաթումում ւրդելաւիասկեցին 2 ւսերուլլանների
Հայասւումն ւոեղավփոխման դործը, որոնք դնվել Էին ՀՀ ղեկավարության
կողմից Փարիզում, կեղծ ւվաւոճ առք անություն բերելով ւյն մասին, թե
անծրաժեչւո է ւկարղել ւյ դ ինքնաթիոռների «ծագումնաբանությունը »855:
Պեւուք է Վուսե. ավելացնել, որ դեներալ Նազարբեկյանը բողոքարկելով այդ
դործողությունների դեւք, դնում էր, որ բրիդադային դեներալ վ. Հ. Բիչի
(ւաղ մական Հեւուսխուղության ւվեւո) կողմից իրականացվող այդ ջայլերը
լիովին անձ ասկանյլի են, դում սրած դրան Վուս այն Հանգամանքը, որ
ուսն ձին անձն կողմից անգլիական դնագքներով Կարսից դուրս բերվող

887 Տե՛ս այդմասին Է. Լ. Ղու թմու Ա0յուոն ԹՇուօ6թուճոոււ 8 /Ճթխծեււք Ք 38:18: 23Ե6

8 1918-1920 ոո., օք. 64-65, Մ. Կարապետյան, Հայաստանի Հանրապետությանբանակը 1918-
1920 թթ., էջ 92-93, Ռ. Գ. Հովհաննիսյան, Հայաստանի Հանրապետություն, Հատոր 1, Առաջին
Տարին, 1918-1919, էջ 243-245:

88 Տես Ա. Տեր-Մինասյան, Անտուան Պուադեբարը եւ Հայաստանը, «Բանբեր
Հայաստանի Արխիվների», 2004 թ., ԻՐ2, էջ 90:

889 Տե՛ս Է, Է. Խլուոդ/թճո, Շուռ ԹՇուաօ6թոռու 8 /Ճթոուուտ 34828823Ե6 8 1918-1920
ՒՐ., օ1ք. 211.

359

ունեցվածքը, Հաւոկաւվես երկաթուղային լլույջը, ընկնում էր Վրոաուումն՝
վարկածի Համաձայն, ինչպես այդ մասին պնդում է Ռ. Հովչաննիսյանը, Վ.
ւրու ւսն ւո ւծ ւղ ւււորու ւսն Համ ւս ւլ ՂԿ ւսր ո Վոււսք ե Վոււլ ԼԼԻ-
վարությանը տված բացատրությ ձայն կարսի զինամթերքը նախ
կովող թուրքմենական ուժերի Համարտ92: Այդ մոսին Մ. Սիլիկյանի ղզեկու-
Հախվերդյանը 1919 թ. մայիսի 2-ին Հայտնում են Զինվորական նախարար
Ք. Արարատյանի ն. «Այդ բոլորը ղորքի է ժողովրդի վրա թողնում ես Ճնշող
ւուվավորություն, ւոււսվ ել Լս, որ յդ լլույջը ուղարկվում է Բուքու, որը կա-
բող է ընկնել Ադրբեջանի կառավարության ձեռ թը »833:

տաքին Գործերի նախարարը 1919 թ. աւղլրիլի 24-ին Հեռադրով (ԷՇ 1323 դի-
ւոում էր, որ անգլիացիները շարունակում են Կարսից դուրո բերել արկերը,
Հաւոկաւվես արկերի ու փամքվուշւոների ւսնձրաժեչւությունը:7 Մի շյորջ
փաստաթղթերից էլ պարզ Ե դառնում, որ անգլիացիների նույնիսկ չարքա-
Սարիղամիչից ու Ալեքսանդրապոլից դուրս եին բերում վերը նչվածը, ինչ-
ղորդում է ղեներալ-մայոր Սիլիկյանը ՀՀ զորջերի դլխավոր Հրամանատար

890 ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 276, ց. 1, գ. 158. թ. 4, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 92, թ. 251, գ. 299, թ. 4, 7:

851 Կորի Ջորջ Նորթոն (1874 -1968 թթ.) - գեներալ-մայոր, 1919թ. մայիսի 10-ից մինչն
1919թ. սեպտեմբերի 6-ը հանդիսացել է 27-րդ դիվիզիայի ն առնհասարակ ողջ բրիտանական
զորքերի հրամանատարը Անդրկովկասում՝ ընդհուպ միչն դրանց հեռացումը անդրկովկասյան
տարածաշրջանից:

852 Տե՛ս Ռ. Գ. Հովհաննիսյան, Հայաստանի Հանրապետություն: Հատոր 1, էջ 244:

855 Տե՛ս ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 276, ց. 1, գ. 158. թ. 4:

894 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 92, թ. 208-209:

855 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 67 (77), թ. 20:

360

լիական Հրամանատարության կողմից դրառորվող նմանաոիսլ անբարյացա-
կամ դործողությունների դեմ ե գլխավոր Հրամանատարից պաշանչում եր
միջնորդություն Հարուցել նրանց կողմից տարված ողչ ունեցվածքը ետ բե-
րելու մաաւինծ96: Գեներալ Նաղարբեկյանը սւուսնււլով զորքերի Ալեքսանդրա-
պոլյան խմբի պետ Մ. Սիլիկյանի վերը նչված զեկուցադիրը, 1919 թ. մայի-
կան նախարարին, որում թախանձագին խնդրում եր միջնորդել ետ վերա-
ռավարության թույլտվության" Ի վերջո, Զինվորական նախարարն էլ վե-
բոչիշյալ դրությունը իր Հերթին ներկայացնում է վարչաւլետին, ակնկալե-
լով Հարկ եղած կարգադրությունը այդ մասին: Փաստաթղթի տակ ստորաղ-
րել եին Զինվորական նախարար դեներոլ-մայոր Արարատյանը ն Գլխավոր
խուղական գործի զլխավոր կազմակերպիչներից մեկը` ղնդապետ «ինկնիչը
(Է՞ 00921): Բացի այդ, Համառղաուախան կարդադրություն է արվում սույն
փաստաթղթի պատճենները ուղարկել Հայաստանի Հանրապետության Փա-
րբիզի պառովիրակությանը (6 մայիսի, 1919 թ., ԻՇ 1553) ն Կուսռանդնուվոլ-
սի ՀՀ Դիվանագիտական ներկայացուցչին:

Այս իրողության Հաււոււո ումն ակնծայւոորեն ցայւոուն է երհում Հա-
յաստանում Ադրբեջանի դիվանադիտական ներկայացուցիչ Խան-Թեքինա-
Հղած Հեռադրից. «Պատրվակով, թե բոլչեիկները սպառնում են Բաքվին,
խնդրեք անղլիացիներին Կարսից թնդանոթները տեղափոխել Բաջու»"":: Եվ
ներից մեկր անգլիացիների Հակաշայկական ջայլերն են: Անդլիական դենե-
բալ 9. կորիի Հեւո Հայկական կառավարության 1919 թ. Հունիսի ՛-ի ւռեսակ-
ցության ժամանակ Ալ. Խատիսյանը ւպածանջում է կարդադրություն անել`
դադարեցնելու Կարսից զինվորական ունեցվածքի ապօրինի դուրսբերումը,
ջանի որ այն ՀՀ սեփականություն էր: Այդ պատճառով էլ գեներալ Սիլիկ-
յանը կասեցրել եր անդլիացիների դնացքի երժնեկությունը, որը դեներալ
Թոմսոնը օդտադործեց որւվես ւվառորվակ՝ ւսրդարացնելու Համար ուսղ մական

856 Նույն տեղում:

857 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 67 (77),թ. 20, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 92, թ. 251:
898 Նույն տեղում, Ֆ.Պ- 200, ց. 1, գ. 92, թ. 251- 252:

8.Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 299, թ. 7:

361

ունեցվածքի դուրս բերումը Կարսի բերդակառույցիցո4: Այդ Հիմնախնդրի
լուծումը Հայաստանի Հանըառվեւտության ւվաշւուզանունակության ամրա-
չապետր հ Արտաջին Գործերի նախարարը բրիտանական ռազմական ներկա-
յացուցչին ուղղված 1920 թ. օդոււոուի 11-ի Շ6 3155) ճեւկադրում. «Այո
մուենւոում, երբ Հանըսուլեւռության կառավարությունը սւոիւպված է իր բւո-
նակը կաղմավորել, որպեսզի ճնչի մի կողմից թաթարական ապատամբու-
թյունը ե մյուս կողմից իր սաշմանները պաշտպանի քուրդ հ թուրջ Հրո-
ռաղզմամժերջը դուրս տանելը մի Հարված կլիներ Հայ ժողովրդի աւլածովու-
թյան դործին:

Բրիտանական ներկայացուցիչներ թույլ չեն տալիս, որ Ղարսի Հայկա-
կան զինվորական իշխանություններն անշրաժեչտ զինվորական միջոցներ

Նմանատիվ գործողությունների Համանման բովանդակություն էր
նկաւովում մեկ ւյլ անդլուաք սոնական ւվեւոության աղ աքականությու-
վարքադծի Հեղինակները Ամերիկայի Միացյալ Նաշանդներն էին, որ այդ
տարիներին ոչ միայն ղուտ արտաքին-քաղաքական Հետաքրքրություններ
էր Հեւուսվնդում, այլե ուներ որոշակի ւոնւոեւական նկաւուսուում ներ լ Հյո-՛
Հեր, յդ թվում` Հայասւումնում է աոծւաարակ՝ ւուսրած աչըջանում, որոնք
արւոած այւովում Էին իրական աղաք ական լ ւոնւոհսական դործողություն-
ներում: Այուես, մինչ Հիմնական թեմային անդրադառնալը, Հարկ է նչել,
խել է այն մտայնությունը, թե իբր ԱՄՆ-ի կողմից ցուցաբերվել է պարե-
նային ղդալի օղնություն՝ ներկայացնելով որպես Հայաստանի Հանրաղլե-
ւոությանը գուցարբերվող ւանձրաժեչւո է անչածախնդիր օգնություն, մ ւմնոււ--
ցում, ծովով Բաթումի լ այնտեղից էլ երկաթուղով Հայտաւուսն Հասցվեց Ն3
մլն. փութ (569 վադոն) ալյուր է 2577 Հաղ. փութ ցորեն 902: Այնինչ ւիւաուոե-
բը նան ցույց են ալիս, որ դա այնքան էլ այդպես չե, կա շատ ավելի մեծ
ճշմարսոություն, արժանած իչււուսմկ ւվաւու նական ւիւոււո: Դառելով Ռ. Հով-
Հաննիսյանի կողմից չրֆանառության մեջ դրված փաստերից, ամերիկյան
ալյուրի դիմաց Հայկական կողմը պարտավոր էր ։պարղաղես ներկայացնել

900 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 276, ց. 1, գ. 114, թ. 196:
901 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 92, թ. 357ա:
902 Տե՛ս Ս. Վրացյան, Հայաստանի Հանրապետություն, էջ 255-256:

362

իրական շչաշերն Ճարդող պետություն, Հետամտում եր իր Հետաջըքրու-
միակ իրողությունը, ինչն ապացուցելու Համար ստոր, կբերվեն այլ փաս-
ւոեր հս:

Թիֆլիսում Հայաստանի դիվանադիտական Հավատարմատար Լ. եվան-
դուլյանի՝ Հայաստանի Հանրապետության պարենավորման նախարարինտ/:
կարեոր մանըււմուներ, որոնք լույ" են սիում ԱՄՆ-ի Հեւուաքւուսծ ւող ա-
դրում Եվանդուլյանը Հայտնում էր, որ ւմերիկյան Հյոււվաւտոսը խնդրում է
թույլատրել ղուրս բերել Երեանից 10 Հազար ն Ալեքսանդրապոլից` 30 Հա-
զար կաշվե մորթակտորներ՝ դրանք Ամերիկա ուղարկելու Համար` պետական
Հաշվին «Սւուկեն» ւառւնհւորական դրասեն յակի միջոցով: Գրության մեջ
խնդրվում էր շյուուլ Հայւոնել ւրւուսծ անության ւայմանների մաին 905: 1919
թ. նոյեմբերի 16-ի մի այլ դրությունից, որի Հեղինակր ԱՄՆ-ի փոխ-
Հյոււվաւոուն էր Անդրկովկասում, կն ւյւո է դառ Կում, որ ուրն Նիկոլայ
Սերգեւիչ Լավրով ամերիկյան Հյուպլատուարանի կողմից դործուղվում է
ոչխարի մորթաակւոոր, որոնք դտնվում Էին ռուսական Տրանուլորտային
ապածովադրական ընկերության ներկայացուցիչ Բոդղան Լազարի Հարու-
թյունյանի տրամադրության տակ, նրա կողմից դասդասված վիճակում: Այ-
ՂԿուծեւոն ւոեղեկացվում էր, որ յդ մասին ամերիկյան Հյոււվաւոոսի կողմից
մանյան, որը նախորդեց Լ. Եվանդուլյանին դիվանադիւուսկան Հավաւտարմա-
տարի պաշտոնում) ղեռ նոյեմբերի 11-ին տեղեկացվել է, որ այդ ասլրանք-
ները ղնեվել են «Սւռուկեն ն ըճեկերություն» առհւորի ւուսն կողմից` Ամե-
բիկյան Հյուպատոսարանի Համար, հ այդ ապրանքները պետք է ուղարկվե-
ին Ամերիկա: Գրության վերջնամասում ամերիկյան Հյուպատոսը ընդ-

903 Տե՛ս Ե. ՕԲոո Ո ՇՏ, Խ1620Ծ/ուռքօութծ 01ոօա6ում 2606: /Ճքխօլ 1918-1920 ԻՐ.,
Շրք. 551.

904 լ918թ. նոյեմբերի4-ից մինչն 1919 թ. հուլիսը պարենավորման ճախարարությունը
կար նգործում էր որպես համակարգ, իսկ այճուհետն այն միացվեց հանրային խնամատա-
րության նարարարությանը, որի նախարարը 1919 թ. հոկտեմբերի 3 1-ից մինչն 1920 թ. մայիսի
5-ը՝ Արտաշես Բաբալյանն էր, իսկ դրանից հետո ընկած ժամանակահատվածում` ընդհուպ
միննչն 1920թ. դեկտեմբերի 2-ը՝ Սարգիս Արարատյանը. - «Ուրբաթ» (Երնան), 25. 05.1 990.

905 ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 276, ց. 1, գ. 106, թ. 4:

906 Նույն տեղում, թ. 19 -20:

363

այսքանով չեն ավարտվում, լ ԱՄՆ-ի Հյոււվաւռոուարանը շարունակում է
պնդել Հայաստանի Հանրապետության բանակի Համար չատ կարհոր նչանա-
կություն ունեցող Հումքի՝ ԱՄՆ արւոած անելու անձրաժեչւոության մասին,
ինչի մասին մենք տեղեկանում ենք ՀՀ պարենավորման նախարարի մի
դրությունից: Այսպես, 1919 թ. նոյեմբերի 26-ի Հեռադրում (ԷՇ 7186)՝
ուղղված Վրաստանում Հայաստանի դիվանադիտական ներկայացուցչին,
պարենավորման նախարարը տեղեկացնում եր, որ ինջը ուղարկում է Երեա-
ները, միաժամանակ Հաղորդում, որ մինչե «Սռուկեն ն ընկերություն»
առեւտրի տան կողմից այդ 36 Հաղար ոչխարի մորթակտորների գնելը,
դրանջ վաճառված են եղել այլ անձի, ինչն ակնծայտ երեում է կցված փաս-
տաթղթերից: Այնուշանդերձ, պարենավորման նախարարը իր այս Հեռա-
դրում, նշում էր, որ չնայած ււյդ Հանգամանք ներին, «Սռուկեն ն ընկերու-
թյուն» Առետրական տունը աֆակցության խնդրանքով դիմել են Թիֆլի-
սում ամերիկյան ՀՇյուպլատոսարանին ե նրանից ձեռք բերել վկայադիր այն
մասին, որ այդ ապրանքները ձեռք են բերվել ամերիկյան Հյուպատոսարանի
կողմից, վերջինիս Համար հ Հետեւաբար, դրանք ենթակա են Ամերիկա ար-
տաճանման: Պարհնավորման նախարարը վկայակոչելով առկա փաստաթղթա-
չարջը ե Հենվելով ՀՀ Նախարարների խործրդի նոյեմբերի ի որոշման
վբա, Համաձայն որի առկա ողջ կաշին, մորթիները ե բուրդը բոնադրավվում
են ՀՀ պարենավորման նախարարության կողմից` Հայկական բանակի կա-
րիքների Համար, տեղեկացնում էր Թիֆլիսում Հայաստանի դիվանադիտա-
կան ներկայացուցչին, որ պարենավորման նախարարությունը Հնարավոր չի
զտնում թույլատրել այդ 36 Հաղար կտոր ոչխարի մորթեղենի արտածանու-
թյունը Ամերիկա Ակնչշայտ է, որ ռազմավարական արժեք ներկայացնող
այս Հումքի նկաւոււքբ Հեւուսքըքրությունը չե մարում, ԱՄՆ-ի Հ յոււվաւոո-
սարանը շարունակում է պնդել իր տեսակետի վրա, հ. դա այն դեպքում, երբ
բական նախարարության տարաբնույթ կարիքների Համար, ե կարող էր ծա-
դրությունում ՌՔ Ղ18Դ՝ ուղղված ՀՀ կառավարությանը կից ամերիկյան
ներկայացուցչին, պարենավորման նախարարը անդրադառնում էր այղ չա-
բաբատտիկ Հարցին, ե նշում, որ ամերիկյան Հյուպառոսի կողմից իրեն
ուղղված գրություններից հեղրակացություն է արվել, որ վիճարկվող Է
«Սւռուկեն ն ընկերություն» ւաունւորական ւուսնը ւպաւոկանող ն ԱՄՆ ալըւուէ՛
Հանության ենթակա 36 Հաղար կտոր ոչխարի մորթեղենը իրենց կողմից գն-
վել է առետրական Միրզոյանից, որ այդ ապրանքը դեռ նոյեմբերի 4-ին է

907 Նույն տեղում, թ. 10-11:
364

րավվման վերաբերյալ ողջ դրադրությունը:»: Ամփոփելով, կարելի է գալ
կանացման Համար, ինչը չափազանց դիպուկ է նկաւոել Ալ. Խոասոխայանը.
«Հաչիւը բերաւ զանոնք մեղ մօւո..., որ Դաշնակիցները եկան Կովկաս ոչ թէ
կովկասեան ժողովուրդներու սիրոյն Համար»51, ոչ թե Հայասոռանի Հանրա-
չՀետաքրքրել Հայաստանի խործրդի ընղդիմությանը: Հարկ Ե ընդգծել, որ
բանակի կաղմակերպման Հիմնախնդիրները, Հայւոռումնի խորչրդի 1918 թ.

908 Նույն տեղում, թ. 12-13:
909 Նույն տեղում, գ. 106, թ. 4:
90 Ալ. Խատիսեան, նշված աշխատությունը, էջ 193:

365

մակերլման վերաբերյալ, որոնց սկզբունքային լուծումից էր ծապես կախ-
ված երկրի ապադան: Ծավալված բանավեճի ընթացքում սոցիալ-դեմոկրատ
պատղամավոր Հ. Ազատյանը առաջարկում եր Հայկական զորջի կաղմա-
կերպման Հիմջից վերացնել միլիցիայի փթած սկզբունքը: Անկուսակցական
Ստ. Մամիկոնյանը ւզածանջում է ւվելացնել մշւուսկան զորքի թիվը 1: Կո-
ուսվարությունը, ուսկայն, չի Համաձայնվում ւսյդ երկու իրարամերժ ւոհւոււ--
կետների Հետ էլ, այլ ելնելով երկրի Համար տտեղծված իրավիճակից, նպա-
միաժամանակ պաճշպանելով մշտական զորքի Հիմնական կորիզը: Այդուծան-
դերձ, ջննարկումները Հեւուսդւայում շարունակվում են` ւոեղիք ւուսլու| նոր
բության կողմից ներկայացված մասնակի զորացրման նախադծի չուրջ` կապ-
ված վրաց-Շայկական պատերազմի ավարտի, երկրի վիճակի որոշակի կայու-
Նւսց մուն Հեւո, սոցիալ-դեմոկրաւուսկան խմբակցությունը 1919 թ. Հունվարի
'-ի Հայասւունի խորՀրդի նիուռում Հ«ուշադրավ ւռեսակեւո» է (որն անչուչւո,
ված զորք, ջան 16 Հաղար ֆաղ ցած ու ւոկլոր խուժան»912: Սո, իՀարկե, սո-
ցիալ-ղեմոկրատների կողմից ոչ լիովին Հաշվարկված, ոչ իմաստուն մոտե-
ցում եր Հարցին, չնայած իր որոչ ռացիոնալ Հատիկներին: Խործրդում սո-
ցիալ-դեմոկրատական տեսակետ ներկայացնողը ոչ անծայտ Հ. Ազատյանն
եր: Նրանք ռազմական ջաղաքականության վերը նշված Հարցերի մասին
դատում եին` անջրպետվելով այն ռհալ իրականությունից, որը ղոյություն
սում Էին այն աշխար աք աղաք ական ուեւսլությունը լ ոաղ մավարական ՀՂւ--
րավորությունները, որոնցում դւոնվում էր Հայասուանը յդ ժամանակ:
Ավելին, նրանք, Հիմք ընդունելով այն կեղծ ու փարիսեցիական պատճառա-
բանությունը, որ Հայերը փոջը ու աղջատ ժողովուրդ են, ն. արտաքին զո-
րեղ թշնամու Հանդամանքը, պնդում էին, թե իբը իրենք չեն կարող 40-50
Հաղարանոց բանակ ունենալ երկրի պաչտսլանունակության, աղդային ան-
վոտանդության հ ռազմական չինարարության ղժվարին ե բազմապլան խն-
դիրները լուծելու Համար:13: Հ. Աղաոռյանը դրում է. «Ժողովուրդը ֆաղ ցած
է, զուրկ աշխատավոր ձեռքերից, իսկ նրա պառլամենոր Հնարավոր է Հա-
մարում ինչ-ինչ նպատակների Համար 16 Հազար մարդուց բաղկացած զորք
պածել, ամսական նրա վրա մոտ յոթ միլիոն ռուբլի ծախսելով: Մեր զորքի
անակն ու նրա վրա արված ծախսերը Հայաստանի Համար ոչ թե չռայլու-

911 Տես «ՎԷՄ» (Փարիզ), Բ. տարի, 1934, թիւ 6, էջ 101-102:
92 ՀԱԱ Ֆ.Պ-276, ց.1,գ. 114, թ. 4, «Կայծ» (Երնան), թիվ 24, 30 հունվարի, 1919:
8 Նույն տեղում:

366

Հանցանք», ավելացնելով, որ միջոցները պետք է ծախահլ պարենավորման
վրա, այլ ոչ թե զորքի:

Սոցիալ-դեմոկրատները տվյալ դեպքում փոխարեն դործ անելու, ավելի
շատ զբաղված եին պարզապես քննադատամոլությամբ կառավարող կուսակ-
ցության ՀՀ Դաշնակցության Հասցեին, որոնց իՀարկե, կարելի էր խատորեն
ֆննադատել, բայց ոչ մերկապարանոց քննադատությամբ զբաղվել, դրա փո-
խարեն լրջորեն հ խորությամբ վեր Հանել բոլոր ամոթալի երեույթները
ռազմաքաղաքական չինարարության .բնաղավառում զեղծարարության ն
կաշառակերության, զանգվածային դասալքության փաստերը Հայկական բա-
Նւսկում ն այլն, ինչն, ւն չուշւո, որոշակի իմաաւո ուներ: Եվ որվես ւր-
դյունք, սոցիալ-դեմոկրբատներն առաջարկում էին այս խնդրում չատ ավելի
մի վաւո բան, ջան անում էր Դաշնակցական կուսակցությունը: Այոսվես,
նրանք դտնում էին, որ այժմ ն եթ Հարկավոր է Հայասւումնում մւողնել ժողո-
վրդական միլիցիայի ՀՇամակարդը, որն ի դեպ, վերցված էր դրսից ն
սկզբունքային առումով միանդամայն Հիմնաղուրկ գաղափար էր: Ավելին,
սոցիալ-դեմոկրատական խմբակցության ներկայացուցիչները առանց լուրչ
Հիմնավորման նե խորջային բնույժի Հաշվարկներ կատարելու պնդում եին,
որ զորջը պետք Ե լինի ժողովրդական միլիցիայի տեսքով, որ մոտ ապա-
դայում իրենց որհիցե թշնամի չե ուլառ նումը, ինչը ս խիուռ մոլորություն
էր» իսկ առճասարակ պետական քաղաքականության տեսանկյունից` վնա-
սակար ն անչշեռատես դիրջորոչում ծր ռազմաքաղաքական չինարարության
Համակարգի ձեավորման Հարցերի Համար անցանկալի Հետւանջներով
Հղիտ5:

Միննույն ժամանակ Հարկ ե նչել, որ ինչքան էլ ոչ օբյեկտիվ լինեին
Հայաստանի Առաջին Հանրապետության ընդդիմության ներկայացուցիչ-
ները բանակի ու երկրի ինքնապաչուղանության կազմակերպական Հարցե-
բում, այնուամենայնիվ, պետջ ե որոշակի արդարացիության հրանդներ
դաւոել չաւիի ղդացումով` ւռեսնելով իրականությունը: ԱռՀոռոսըակ կոււսկ-
ությունների վերաբերմունքը (թե՛ դրական լ թե՛ բացառական սռումնե-
բով) պատերաղմի, ռազմական ծախսերի ն այլնի նկատմամբ արժանի է
ուշադրության: Այդ առումով Հետաքըքրական է նան Հայաստանի խորչրդի
1919 թ. Հունվարի 10-ի նիստում կազմակերպված քննարկումը` կառլված
Այս կապակցությամբ իր ելույթում սոցիալ-դեմոկրատ Հ. Ազատյանը
պնդում է, որ նախարարությունը վարել է անպատասխանատու խմբակցութ-
յունների քաղաքջականություն` բերելով փաստական տվյալներ այդ դումա-

9/4 Տես «Կայծ», 22 հունիսի, 1919:
95 «Կայծ», թիվ 24, 30 հունվարի, 1919:

367

ոոճիկ չեն ուումն ում, վաւո են կերակրվում է այլն 16: Սակայն սոցիալ-դեմո-
Դաշնակցության բանաձեր:
մոկըուուսկան բանվորական կուսակցությունը լ մյուս կուուսկցությունները
կած արված ւուսլու վճռականությամբ: Նրանք ւվաւորաուուսկամություն Հայւո-
նեցին՝ ւսջակցելու կառավարությանը է ը չոռ կարելվույն օդնելու ուսղ մաճ ա-
կոչ ուղղված Հայ ժողովրդին` անարգ թշնամուն Հակած արված ւուսլու լ
Քաղաքական կուււսկցություններին ընդծչանուր առ մաքբ մւուսծոդել
վարությանը, չնայած դա դրությունը չփրկեց ե այդ կապակցությամբ որ-
պես Հետդրություն նշենք ես մի քանի Հանդամանքի մասին. ՀՀ թվով եր-
կադրվածության Հանգամանքը» բոլչեիկյան-մոսկովլյ ւսն դործոնը է այլն ց19:

916 Նույն տեղում, թիվ 13, 18 դեկտեմբերի, 1918, թիվ 25, 1 փետրվարի, 1919:

97 «Ցառաջ», 3 հոկտեմբերի, 1920:

525 ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 198, ց. 1, գ. 74, թ. 2:

95 Տե՛ս Ռուբէն, Հայ Յեղափոխականի մը յիշատակները, հ. 7 (Է), Գ. հրատ., Թեհրան,
1982, էջ 326, 329-338:

368

Հայ ռազմաքաղաքական միտջն էլ անընդունակ գտնվեց դարամակար-
յած ն կրթված զինվորականության մի մասի ձդտումը՝ ռազմական դործը
զինվորական գիտության Հիման վրա կազմակերպել, իրականություն չդար-
նոնասվոր ուժերի, կամավորական ու մւսուղերիուուսկան խմբերի միջն Հա-
կադրվածության, հ. Հրամանատարության անկարողության մեջ Հաղթաշա-
րելու ւվեւոության մեջ ւվեւոություն դառ աղու ձղւտում ունեցող յդ ուժերի
կային Համակարդերի անշամատեղելիությունը հս կարեոր ազդակ Հանդի-
սացավ դասալքության ն բանակը ջայջայող նմանակարդ բացասական
երեույթների արմատավորման Համար, ինչը Հեշտ չեր արմատախիլ անել:
Զինվորական դործի կաղմակերպման առումով իրար կողքի երկու Հակադիր
լով ՀՀ բանակին կից, չկարողացան հ անդամ կամեցողություն չդրսեորեցին
տարալուծվել բանակային կառույցների մեջ` կուլ զնալով ինքնաղլուխ դոր-
ծելու անկաղմակերլ բնազդներին: Այդ Հանդամանքը լավ է նկատել դաշ-
Նւսկցւկան «անդր» 1918 ք. «խիմբաւվլեւուսկան սիտոեւմը, որ խոչոր ծավալ
ատացավ մեղանում Համաշխարչային պատերազմի Հենց առաջին օրից, չնա-
յած իր Համեմատաբար լավ կազմակերպման, այնուամենայնիվ չտվեց բա-
վարար ՀՇետնանք»:4: Ռազմաքաղաքական Հայտնի իրավիճակում Հայղու-
կային ու խմբապետական Համակարգը ռազմավարական Հեռանկարների տե-
սանկյունից անօդգտակար դարձավ, ինչպես դա պատաշեց 1988 թ. իրադար-
ձություններից Հեւոո, երբ ոչ կանոնավոր, երկրով ոաղ մական կաղ մավո-
րումները, որոնք, անկասկած Հիչելնում Էին 1918 թ. անկանոն ղորախմըե-
տարալուծվեցին վերստեղծվող Հայկական բանակի կանոնավոր զորամասե-
րում: Խմբառվեւռականությունը 1918 թ. իրականության ւկայմուններում Հա-
կադրվածություն դրահորեց Հայկական զորջի կազմակերպման առողջ դա-
րակաղմիկ հ դարամակարդակ բնազդներին: Ավելին, չնայած Հայ կամավոր-
ներին Հատուկ Հայղուկային խիզախականությանը, անդամ նրանց լավա-
դույն ներկայացուցիչները փաստորեն ընդդիմացան ու խոչընդուռհցին կա-
նոնավոր բանակի կազմակերման առկա դործընթացներին, հ. իրենց ան-
սանձ ու կարդապածության չենթարկվելու անկաղմակերո բնազդի դրանո-
րումներով դարձան Հայկական զորքերի ընդշանուր ակարացման, դասա-
լքման պատճառ, որն էլ բնականաբար անընդունակ դարձավ Ճակատելու

920 Տե՛ս «Զանգ» (Երնան), Հ. Յ. Դաշնակցութիւն. Հասարակական, քաղաքական ն
գրական թերթ, 3 1 հոկտեմբերի, 1918, Վ 66 (82):

369

մնացին, ե րատ ծության չլուծվեցին Հիրավի արդիական հ իրապես կանո-
Նւսվոր բանալ ունենալու Հիմնախնդիրները, կուլ դուսղլուվ| որոշ ւիւսրիսե-
ցիական ու անլուրջ պատկերացումների, ն. թե Հայ ռազմաքաղաքական
միտքն ու կարող ռազմաքաղաքական ուժերը պատրաստ չեղան պետական
անվտանգության ապաչովմանը նպատակուղղված այդ խնդրի լուծմանը, ոչ
են երկար ու ձիդ տարիներ: Ցավոք սրտի, այդ հ այլ մտայնությունները իչ-
խող եին նան Հայկական զորածշրամանատարության մի զգալի մատի մեջ Է
ֆաղաքական-կուսակցական որոշակի չրջանակներում, ինչն էլ ծապես նպաս-
տեց Հայկական բանակի ոչ լիարժեջ կայացմանը ու դարձավ նրա դլխավոր
թուլություններից, ինչը նան նշանակում եր չրմբոնել Հայ ժողովրդի ռաղ-
մավարական նպատակադրումների էությունը: Ավելացնենք, որ Հայկական
բանակի ։տկարացմանը նպաստող կարհորադույն պատճառներից պետջ է
Համարել Հայոց զորքի ն ժողովրդի չարքերում կովելու կորովի, ոդու, ան-
Հրաժեշտ կամքի ն վճռականության պակասը, Հոգեբանական պարտվողական
կարելի է ավելացնել, որ Հայկական բանակի Հիմնախնդիրների լուծման տե-
սանկյունից Հայ ռաղմաքաղաթական չրջաններին պակասում էր նան կան-
խոաոեւելու լ ծրադրելու ընդունակությունը, սկաած դործը մինչե վերջ
Հասցնելու Նւվաւուսկառլացությունը է ւորամաբանականությունը, է ւոււսջա-
դրված խնդիրներին նորովի մոտենալու կարողականության բացակայու-
կառչում էին զորքի կաղմակերոլման իր դարն ապրած խմբապետական-Հայ-
դուկային-ֆիդայական հղանակառճից, ինչպես դա տեղի ունեցավ 1980-
ական թթ. վերջերին - 1990-ական թթ. սկզբներին Արցախյան Հերոսամարտի
օրերին. դա որոշակի իմաստով Հիչեցնում է նան բոլշհիկյան այն իրակա-
նությունը, երբ Կարմիր բանակի որոչ բարձրաստիճան զինվորականներ,
իրաւլես կանոնավոր բանակի Հիմնախնդիրներով զբաղվելու փոխարեն,
նենդախփոխում էին ժամանակակից զորջի կազմակերպման սկզբունքները ն
սխալ հենժադրության եկան Հեծելազորի կիրառման մասին ապագա սլատե-

բաղ մում, դառ նւղուվ| Կարմիր Բանկի ողբերդություններից չաւոերի ալաուո-
ճառաձիմքը:

370

ԳԼՈՒԽ ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԲԱՆԱԿԸ ԵՎ ՆԵՐՔԻՆ
ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ
1918 -1920 ԹԹ.

1. ՀՀ կառավարության, Ներքին Գործերի նախարարության մարմինների
պայքարը դասալքության դեմ Հայկական բանակում

Ինչպես յույց է ւուսլիս Համաշխարծ յին ւվաւո մության Հարու փոր-
դրանք ներքուուռ ջլաւռող է անդամաղլուծող բացասական երեույթներից,
ուղեկցվել ե փուոխական Հաջողություններով` Համարվելով ամեն մի կա-
ւոեսանկյունից մեծ կարհորություն է ներկայացրել: Դասոաղքություն եղել է
Հին աշխարծի բոլոր բանակներում Հոոմեւսկան լ Հունական կայսրություն-
ների ւիսուաւլւանծ լեգեռններում, Ալեքսանդը Մակեդոնացու, Հուլիոս Կեւու--
րի է Տիդրան Մեծի զորքերում, ւիսոււսվոր ւորադիցիաներ ունեցող ուոււոււէ-
կան է դերմանական բանակներում, ինչւվես Վոււե թուրքական բանակում:21.
այն դիտվել ե որպես զինվորին բարոյալքող հ Հուսալքող լուրջ դործոն,
Հանբսուլեւռության ւուսրիներին, որն ուղեկցվել է որոշ Հաֆողություններով
թե Հայաստանի Առաջին Հանբըաւվեւոությունը, նրա կառավարությունը, մի-

921 Ինչ վերաբերում է Թուրքիային, ըստ թուրքական բանակի գնդապետ Մեհմեդ Էմինի
կողմից «Անշամչթերթում (1922 թ. սեպտեմբեր) հրապարակված պաշտոնական տվյալների.
1914 թ. վիճակով, թուրքական բանակ է զորակոչվել 2850000 մարդ, որից 1565000 մարդ
արդեն պատերազմի ավարտամասւմ` զինադադարի կնքմանպահինդասալքվելէր թուրքա-
կան բանակիշայքերից,մի մասն էլ անհայտ կորել. - Տե՛ս ԽԽՇՐՅՓՁՃ ԽՇուճւթ, 117/1Ե 80501
ՂՄթոտռ, 1919-1927. 116ք8Եւթ ռոտ ոճաօԷաոԵ ւ 0-ՕՇ806071167 5 Էւ010 ոտոշրօէղւչ, Խ/1., (Օօ. 1Յո-թօ
մոուաոու ԷԼ. Բ. 1. Ն 1929, օք. ՃՃՃԼ

371

լիցիանջչ22 ն Ներքին Գործերի նախարարությունը ու վերֆինիս բաղկացու-
ցիչ մուս կազմող անծրաժեչւո ուժային ուռորաբաժանումները ինչ դործու-
նեություն են ծավալել այդ դժվարին ւուսրիներին Հայկական բանակում ւոեղ
ղոուծ մի այնւվիսի աըւաւուսվոր ն ֆայքայիչ նշանակություն ունեցող
երեույթի դեւ, ինչւվիսին Հանդիսացել է դասալքությունը, ինչով է ւավարւո-
վել իշխանությունների ւլայքարը դասալքության դեւ, ինչ ձեռքբերումներ
են եղել, ինչպիսի դժվարությունների առաջ են կանգնել ՆԳՆ ե նրա կա-
ընորադույն ուռորաբաժանում ներից մեկը` միլիգիան, որտեղ են ույթայքել ն
ինչու չե՛ն կարողացել Հիմնւսվորաւվես լուծել ւյ դ չարաբւաւոիկ Հիմնախն-
դիրը:

Դառսալքությունը եղել է Առաջին Հանբսուլեւռության բանկի ւմ ենոււ--
կնճոուռ խնդիրներից մեկը, որը արու քանդ էր անում բոլոր բանակային
ուսղ մաք աղաք ական կառույցները, ւնուժ դարձնում դրանք ն Էւուլես աղ-
դում ղինճվորների մարւոու նակության վրա: Այդ չարաբւաւոիկ երեույթը ն
այն արմառումխիլ սնելու անձրաժեչւությունը Հուումկ ներկայացված է «Ժո-
ղովուրդ» թերթում ւուվաղրված Ն. իչխանյանցի «Դասոալքումները ղորքե-
րում» Հոդվածում, որից մեջբերում ենք. «Մեր Հայոց դնդերը կարծես Հյու-
ըանոցներ լինեն. այնտեղ ամեն մի զինվոր մտնում է, երբ ցանկություն
ունի, ն Հեռանում է նմանապես, երբ կամենում է: Հայ զինվորը չունի Հրա-
զան, կմւոնի յուր ցանկացած դունդը, մի ջանի օրից Հեւոո Վւս չկա, վախել է
Հրալանով: Գուցե ենք, թե դասալղի քների ընկերները սոված են, բայը այդ
կարծիքն Լ խալ է, փախչում են նրանք, որոնք ամենից Հարուոաւոն են,
որոնց չտեմարանը լիջն է Հացով երեկ մի վաշտից փախան 10 զինվոր
իրենց փամփուշտներով Վարմաղզչար հ չրջակա գյուղերից: Եվ վերջապես,
մի ջանի օր ւսոււսջ Թիֆլիսից եկած ուղաների մի մւռաը կովի դաչւոից են
ւասխել, չէ որ նրանք էլ են դասալիքներ: Ես ղարմանում եմ, թե ինչպես
բարձը իշխանությունը սուս ու փուս ւյդպիսի ուղաների է ընդունում: Եվ
երբ յժմ յան խաղաղ ժամերին մեր Հայ զինվորը չի ուղում սովորել, չի
ուղում լսել, ն ւիւսխչում է ղնեդերից, ալու ինչ ւվեւուք է ւնի ֆննության
ժամանակ, ւյն է` կովի դաչւոում: Պոռուախանը ալւարղ է»523: Հենց այդ Հաղն-
դամանքներն Լ ւայմունավորելցին Հանբըսոալեւռության թե՛ աղաք ացիական,
լ թե՛ զինվորական իշխանությունների չթուլացող ուշադրությունը դասա-
լքության խնդրի նկաւուաքբ, ն ձեո Նարկված բոլոր ջայլերը լ դործողու-
թյունները` բանկի չարքերից արմոււումխիլ անելու ուղղությամբ: Այս

922 Առաջացել է լատիներեն 4/1 բառից, որը նշանակում է «զորք». «Մ դարից սկսած
այդպես է կոչվել աշխարհազորը Եվրոպայի մի շարք երկրներում, ինչը հավաքվում էր պատե-
րազմի ժամանակ: Ռուսաստանում ՃԼՃ դարի սկզբին այդպես էր անվանվում Զեմստվոյական
(այսինքն՝ քաղաքային ինքնավարության) զորքը, ռրը ներկայացվում էր հեծյալ զորքի ձնով.
Կովկասում ն Անդրկասպյան մարզում այն կազմվում էր բնակ չության կողմից.- Տես Թ06աաեւմ
ՑԻԱԱՈՀ 06 ՈՒՎՇ Շամ 61082քԵ, հ/1., 806ու. ո3ՅՈ-Ցօ, 1986, օք. 443:

923 «Ժողովուրդ» (Երնան), 15 նոյեմբերի, 1918, 532:

372,

դժվարին խնդրի լուծման նպատակադրումով էլ այդ Հակասություններով է.
բարդություններով լի ժամանակաչըջանում Հաճախակի ՆԳ ն Զինվորական
օդտադործվում էին նան ՀՀ ՆԳՆ մարմինների ու միլիցիայի առկա Հնարա-
վորությունները հս:

Դառսալքությունը Առաջին Հանըառվեւտության չլուծված լ գավուռ
խնդիրներից էր, դուցեն ամենադժվարներից, որը պետությունն ի վիճակի
չեղավ Հաղթածշարել, ե. այս Հիմնախնդրում ՆԳ մարմինների դործադրած
նան այն պատճառով, որ միլիցիայի աշխատակիցներն իրենք նս մեծմասամբ
ւեղերում՝ դավ առ ամուահրում Հով անմավորում Էին դասալիքներին, վերֆին-
ներիս թաքցնում իչխանություններից տեղիք տալով կաշառքների ն.
մանքը, որ ընդձանուր առմամբ, բաղմաթիվ դործոնների «շնորչիվ» (Հոդե-
բանական-մարդկային բնույթի, իշխող տնտեսական փլուզման հ սովի, այդ
թվում կադրային, զինվորական իշխանությունների, ՆԳ մարմինների է.
խմբաւվեւուսկանության միջն դոյություն ունեցող Հակադրվածության, է
բազմաթիվ այլ պատճառների Հետնանջով) Հղվօրաշաւաթի մարմինները եւ
դասալքութեան ղեմ կռուող վարչութիւնները թոյլ եին: Դասալքութիւնը
էր արական Ռուսաաւումն էն »924: Այդ ւուսրիներին, անչուշւո, որոշ զինվորա-
կան-քաղաքական գործիչների, միլիցիայի ն, ՆԳՆ մարմինների կողմից փոր-
ձեր արվեցին խորանալու դառալքության իրական պատճառների մեջ, չբա-
վարարվելով միայն վարչաչշրամայական եղանակներով լուծել այդ չարաբոա-
մայոր Մ. Սիլիկյանը փորձում ե բացաշայտել այդ չարաբաստիկ երհույթն
առաջ բերող պատճառները, ընդգծելով, որ Երեանյան ղորաջոկատի Հաջող
ղեկավարման Համար, որում ուժեղ ւուսը ածում է դել դասալքությունը, ւն -
Հրաժեշտ Ե, որպեսզի իշխանությունները տեղերում օժանդակեն այդ չարի-
ջի դեմ մղվող պայքարում: Մ. Սիլիկյանը նչում եր, որ ինքը Հանդես է եկել
միջնորդությամբ` Զինվորական Նւխոարարության միջոցով ւռեղերում` ւաքեն
մի ւոեղամռաում սւոեղծելու Հրամկաղ մ ուվայի գլխավորությամբ, սակայն
եր, որ դասալքությունը գլխավորապես զարգանում է թերսնվածության, կո-
չեկի հ. ՀՇադուստի բացակայության Հետնեանքով: Այդ իսկ պատճառով

924 Կ. Սասունի, Հայ-թրքական պատերազմը // «Հայրենիք», 1926, ԷՇ 5 (41), էջ 79:
33

վերջինս ՆԳ նախարարից խնդրում եր միջոցներ ձեռնարկել պարենա-
մթերջների պաշեստները լրացնելու Համար, դասավորելով նան կոչիկի վե-
բանորոդման կետերը ն դերձականոցները, բոնադրավելով առկա ողջ կաշվի
նյութերը, ինչւզես Երնանում, այնւվես Լ Հանըւավեւոության ողջ ւուսրած-
քում: Վերջապես, Սիլիկյանը գտնում եր, որ դասալքության ղեմ պայքարի
խնդիրներին կարելի է ծառայեցնել նան այն, որ զինվորական ծառայութ-
յան մեջ դտնվող զինվորների ընտանիքներին տրամադրվի նպատա": Իսկ
1918 թ. օդոււոոււի 12-ին Մ. Սիլիկյանը ուուսն ում է ՀՀ զորքերի դլիավոր
Հրամանաաուսը Թ. Նազարբեկյանի օդոււոոսի 10-ի Հրամանը, որում կալված
դասալքության սպառնացող չափերի Հետ, խատադույնս կարդադրվում էր
այդ չարիջի դեմ պայքարելու հ դասալիքներին կարճագույն ժամկետներում
Հատուկ Հրամկաղզմեր` ամենահռանդուն կերպով իրականացնելով դասալիք-
ների ձերբակալումը, Համառ ջանքեր գործադրելով, որ վերջիններիս Հետ
լինեն իրենց ամրացված զենքերը կամ վատաղույն դեպքում` դրանք Հայտ-
նաբերվեն, Հակառակ դեպքում այդ պլանների ձախողումը կշանդեցնի Հա-
յոց զորջի քայքայմանը հ կործանմանը":

1918 թ. օդոււոոսի 24-ին Նախարարների խորչուրդը լսեց դասալքու-
րեց Զինվորական նախարարի Հաշվին բաց թողնել 10 Հազար ու` կառավա-
բության 6 միլիոնանոց ֆոնդից դասալքության ղեմ պայքարի նպատա-
կով Զորաշավաքի ն դասալքության խնդիրների լուծման Հետ կալված
կարելի է նշել Զինվորական նախարար ՀովՀ. Հախվերդյանի 1918 թ. նոյեմ-
բերի 21-ի դիմումադրի մոաին` ուղղված Ա. Մանուկյանին, որում մ ւմնոււ--
վորաւվես ընդգծվում էր Հեւոն յալը. «նկաւոի ունենւղով, որ Հո յող աւք ԼԻ-՛
ցիներ խուսափում են զինվորական ծառայությունից, Հայաստանի խործրդի
ուսվ արական է Հասարակական Հիմնւսըկություններում, ւսյդ թվում լ միլի-
ցիայում, անմիջապես ծառայությունից ազատ արձակել զորակոչային տարի-
ջի բոլոր երիտասարդ մարդկանց, առաջին Հերթին 20-ից մինչն 25 տարե-
կան» 74: Դրան Հաջորդում է ՀՀ Զինվորական նախարարի մել այլ դիմու-
մադիր. «Զինվորական իրադրությունը պաշանչում ե պորքերի Համալրում
մարդկանցով: Մինչդեռ կան դատալիքների վանդված ու ծառայությունից
խուսաւփիողներ, որոնք աղ ոռ ւավրում են աղաքում է դավառներում:
Նրանք, ովքեր նչված ժամանակում չեն ներկայանա Հավաքակետեր` կձեր-

925 Տե՛ս ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 201, ց. 1, գ. 84, թ. 17:

926 Տե՛ս նույն տեղում, Ֆ.Պ - 204, ց. 1, գ. 43, թ. 27-28:

927 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 201, ց. 1, գ. 484, թ. 17, Ֆ.Պ - 204, ց. 1, գ. 216, թ. 4:
928 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 83, թ. 8, Ֆ.Պ - 201, ց. 1, գ. 86, թ. 55:

374

բակալվեն Հատուկ զինվորական ւվեւոերի կողմից ն կչանձնվեն դասուսրու-
նին` ւվաւոերաղ մական դրության ժամանակի օրենքով »523:
Միլիցիան, ՆԳ ու Զինվորական նախարարությունները որոշակի դեր
Էին կաւոարում բանակի Հեւո կալված մի շարք խնդիրներ լուծելու, ն դասա-
լքության դեմ մղվող ւզայք արում: Դառոելով սըխիվային աուուսթղ թերից ն
ւսյդ ժամանակաչըջանի մամուլից, 1918-1920 թթ. ւսյդ բնաղավառում կու-
տակվել էին աճշռելի խնդիրներ, քանզի Հենց իրենք ՆԳ նախարարության
Համակարդի ւշ խււուսկիցները ն միլիցիոներները, ինչւվես Վոլ շածամոլ
զինվորական ւվաշւոոնյաները թույլ Էին ւուսլիս ամ ենււտմքեծ ու ղաղըրելի ղեղ-
ծարարությունները, Հաճախ էլ ւվասը ղ ասես չէին օժանդակում զինվորական
անություններին են ժւվարին ւսշ խւււումն քում, ո ււ ունքում
Հ ի ը ը" Ղ ը Հ ֆ ը ՕՂ)" Փ
Հայկական բանակն ուներ ուեկորդային թվով դասալիքներ: Իրսոլես դործող
մարւոունակ բանակում ընդգրկված Էին այնքան թվով զինվորներ, ինչքան
իրականում կաղ մում էր դասալիքների թիվը, չնայած որոչ իշխանավորների
ջանքերին փորձելու սւոեղծել կայուն ն օրի նաւլւաշ ւո երկիր լուծելու Նու
դասալքության ն զինււվարոության խնդիրը: Այդ մասին է վկայում ՀՀ
ՆԳ Նւսխասըարի ղեկուզումը Նախարարների խորՀրդի 1918 թ. նոյեմբերի 22-
նԿիււոում ւռուվ.ք ութ յան Կ Հանդուգդւղուծմւան նդրում աաա յին
դասալքությ Դր դուցալ դրում դ յ
ու դյուղական կոմիսարների, ինչես Վուււ դյուղական ավաղանու ոլառուու-
ազուռու| ութ յ ւն ււ աղմուն մրի ն 930: եւռություն ն անություն-
յան բարձրաց Յո Պ յունը չ յ
ները, ւսուսմնձին զինվորական ւյրեր փորձում Էին դործնականորեն լուծել
կոււուսկված խնդիրները, բանկը դիտելով որւվեւ կարեոր դործոն Հայկա-
կան ւվեւուսկանության ն անվտանգության Համակարդի կայացման դործըն-
քացներում, սուր կերպով դնելով Վուււ բանակային կառույգները ֆայքայող
դասալքության խնդիրները: 1918 թ. դեկւոեւբերի 19-ի դրության մեջ Ա.
Մանուկյանը դիմելով դավառային կոմիոաըներին, ընդգծում էր, որ ւվաւոե-
բաղ մական իրադրությունը ւպածւսնջում է զորքերի անձ ււղաղ Համալրում,
այն դեւլքում, երբ դասալիքջները ն ծառայությունից խուսափողները աղ ուո
ւաւվրում են դավ առներում ն աղաք ներում: Ելնելով դրանից, ՆԳ նՆւսխւսրա-
ըը Հրաձանդում էր բուկչությանը ւմ ենա ւյն ձնե երու| ւոեղեկացնել, որ
մեն մի ղինաւվարւո, որը ծառւսյության մեջ չե դւոնվում ղորքերում, ւվեւուք
է ծառայողական ււաուուսթղ թերով Հանդերձ ներկայանա ղորաձւսվոաւք սկա-
յան, ներկայանա ւով յալ Հ«էԷւոավի» ւվարհւոին՝ 20-ից 25 ւուսրեկանները Կե-
ըաո յււվ, դեկւոեւքբերի 23-ից ոչ ուշ, իսկ 26-ից 32 ւուսրեկան ւուսրի ք ունեցող-
ները` դեկտեմբերի 2Էից ոչ ուշ: Գրության վերջնամասում Ա. Մանուկյանը
Հուումկ ընդգծում էր, որ նշված ժամկեւոներում չներկայացնողները
կբոնվեն ն կձերբակալվեն Հատուկ զորաջոկատների կողմից ն կտրվեն դա-

929 Նույն տեղում, թ. 10:
930 Նույն տեղում, գ. 484, թ. 70:

375

ռի՝ ուսղ մական ժամանակին Համվաւուախումն 931: Այուվես, դավառային կո-
միսարներին, ե մասնավորապես Նոր Բայազետի, Դարալագյազի, Էջմիածնի,
Սուրմալուի, Երեանի, Ղարաքիլիսայի գավառային կոմիսարների ն. ռաղ-
մական օկրուղների պետերին ուղղված 1918 թ. դեկտեմբերի վերջնամասի
մի դրության մեջ Արամը ընղղծում եր, որ մինչե 25 տարեկան միլիցիայի
ծառայողները ենթակա հն զորակոչի, սակայն մինչե նրանց զորակոչային
տարիքի այլ զինապարտներով փոխարինումը Զինվորական նախարարութ-
յան կողմից նրանց տրվում է երկշաբաթյա տարկետում, առաջարկելով ամե-
նուր կազմակերպել չուրջկալներ՝ Համաձայն Զինվորական նախարարի 1918
թ. դեկտեմբերի 23-ի Հրամանի, որվեսղի ղորքերում ծառայությունից խու-
սափող այդ կարգի մարդկանց ուղեկցեն ղեպի զորաշավաքակայաններ"7:
Եվս մի ուշագրավ ւիւաււուսժուղթ վկայում է Ա. Մանուկյանի որւվես ւվեւուս-
ֆաղաքական դործչի կողմից գործադրած ջանջերի մասին` նպատակաուղ-
ղված բանակի Հղորացմանը, դասալքության դեմ մղվող անզիջում սլայ-
ֆարին` այն արմատախիլ անելու Համար: 1918 թ. վերջի մի դրությամբ վեր-
ջինս ընդղծում եր նան այլազգիների նկատմամբ զորակոչային պարտավո-
րությունների ւուսրած ման մոսին, մի ֆիչ ւյլ չեշւուսդրմ ամբ. այուվես, Ա.
Մանուկյանը վերոնշյալ դրության մեջ ընդզծում էր, որ զորակոչի ենթակա
են նան Հույները, ինչպես նան մոլոկանները, վերջիններիս առաջարկելով
օդտադործել բանակի թիկունքը սպասարկելու Համար: Ինչ խոսք, դա էլ
էր լուծում, ւվեւուսկան մւուսծողության Հուուսկ դըրըսեորում: 1918 թ. դեկւոեւ-
բերի 24-ի Հեռադրում` ուղղված բոլոր դավառական կոմիուսըներին, Ս. Մո-
նույլլյանը մի շարջ այլ պարզաբանումներ եր տալիս, րատ որոնց զորակոչն
իրականացվում է ՆԳ հ Զինվորական նախարարությունների միջե գործո-
ղությունների լրիվ Համաձայնության պայմաններում, զինակոչից աղզատ-
վում Էին միմիայն Հաղորդակցության-ուսղ մական նշանակություն ունեցող
Հասւուսոությունների ծառայողները` ՀՀ ւոսւոււյին ծառայության է
կառավարության կաղմում դտնվողները, միլիցիայի մինչն 25 տարեկան աշ-
խառուկիցները, Հույները ենթակա էին զորակոչի ընդչանուր Հիմունքների
Հիման վրա: ՆԳ նախարարի սույն ՀՇեռադիրն ուղարկվել է բոլոր դգավա-
ում ուսերը. Ա. Մանուկյանի նշված Հեռադրում ընդգծվում էր Վււե, որ Զին-
վորական նախարարության միջոցով պարզաբանվել է, որ բոլոր օտարածպլա-
տակ Հայերը հա ենթակա են զորակոչի, ն կոչ էր արվում վերն սսվածն ըն-
դունել ի ւռեղեկություն ղեկավարության Համար:35:

51 Նույն տեղում, գ. 75, թ. 35:

932 Նույն տեղում, գ. 73, թ. 26, գ. 75, թ. 29:
933 Նույն տեղում, թ. 73:

934 Նույն տեղում, թ. 36-37:

935 Նույն տեղում:

376

1918 թ. դեկտեմբերի 31-ին դասալքության Հարցին է անդրադառնում
Նախարարների խորչուրդը, որը լսում է Զինվորական նախարարի զեկու-
ցումը դասալքության դեմ կովելու մասին: Ընդունված որոշման մեջ ւո ւււ-՛
ջարկվում ե ներկայացրած նախադիծր վերադարձնել, ն, Հանձնարարել Զին-
ղի ունեցած մտքերի փոխանակությունը 56: 1919 թ. մարտի 19-ին ՆԳ նա-
խարար Ս. Մանասյանը, ելնելով մայ ըււք աղ աւք ում դասալքությունն արմա-
ւուսխիլ անելու Հրաւուուլ անձրաժեչւոությունից, Համ մաղաւոււաիան դրութ-
յամբ (Հ 1464) ուղղված միլիցիայի տեսուչ, զնդապետ Ապրեսովին, կար-
դադրում է քաղաքային միլպետի, դավառային կոմիսարների ե պարետի
Հետ Համատեղ իր նախաղածությամբ կազմել Հանձնաժողով, որը պետք է
միջոցներ ձեռնարկեր քաղաքում դասալքության դեմ սլայջարելու, իսկ
բոլոր մինչե 25 տարեկան զինվորացուները պետք է Հանձնվեին զորքերի
Երռանյան ֆոլլաւռի ւվեւո Դրոյին: Իսկ Նախարարների խորՀրդի 1919 թ.
մւարւոի 24-ի նիուռում որոչում է ընդունվում Նոր Բսյաղեւում գտնվող
զորքերում կարգուկանոնը ւաքըաոալնդելու, մարտունակությունը լ ղորամքու-
սերի կողմից ձեռ Նւարկվող դործողությունների արդյունավեւոությունը
բարձրացնելու Համար ժամանակավորապես Հաստատել ոազմաղաչտային
դատարաններ՝ զորամասերը ինջնակամ լջող ե փախչող զինվորականների
նկատմամբ դատ ու դատաստան իրականացնելու Ճամար, որոնց վերաբերյալ
վճիռները մեկ օրվա ընթացքում պետք ե Շայտնեին Զինվորական նախա-
րբարին` վերջնական եզրակացության Համար:: Հենվելով ՆԳ նախարարի
չության դծով Հրամանադիր Ե ատորադրվում, րատ որի դասալքության դեմ
Հաֆող պայջար մղելու, դասալիքների գտնվելու տեղերը շուտ Հայտնաբե-
րելու Համար Զինվորական նախարարը զորամասերի Հրամանատարներին է.
վարչությունների ու Հասւուսոությունների ւվեւոերին Հրամայում էր ւաքեն
մի գավառի դծով առանձին դասալիջների ցուցակները, նրանց դանվելու
սենյակ, որոնք անչապաղ պետք ե ուղարկվեին զինկոմիսարիատներ` անշա-

Հայկական բանակում տեղ դտած չարիքին` դասալքության վերացման
Հիմնախնդիրներին անդրադարձան նան 1919 թ. մայիսի 11-ին Հրավիրված
միջդերատեսչական խործրդակցության մասնակիցները ի դեմս Զինվորական
նախարարի օղնական Դրոյի, Երեանի դատաստանական պալատի դատախաղ
Գ. Մելիքյանի, Դիլիջանի գավառի կոմիսար Մ. ՄՍարատիկյանի, զորաճավա-

936 Նույն տեղում, գ. 6, թ. 43:

937 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 201, ց. 1, գ. 85, թ. 20:

938 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 204, ց. 1, գ. 132, թ. 42 հակադարձ երեսը:
939 Նույն տեղում, գ. 104, թ. 71:

377

ջի զծով Գլխավոր վարչության ջարտուղար Գ. Գավրիլովի ն ուրիչների:
ւոուկ ուլայի, նրան դործուղելով ՆԳ նՆասխւսըւսրի ւորամադրության ւուսկ,
վերջինիս ենթարկելով ինչպես միլիցիան, այնպես ել պածշեսուսյին զորա-
դրանցելուվ| Հաւոուլ մոռո յաններումմժ79: Դառաղլքության Հարցը օրակարդային
էր, դրան անդրադառնում Էին բոլոր դերաւոեսչությունները, Հաւոկաւվես
ուղղված 1919 թ. մայիսի 23-ի դրության մեջ նչում էր, որ չնայած ձեռ-
նարկված միջոցներին, դասալքության ղեմ պայքարը ցանկալի արդյունք-
ների չի Հանդեցրել, ընդշակառակը զորամասերը զգալի չափով կաղմալուծ-
դասալքությունը Հաղթաձարելու Համար կարճ ժամանակամիջոցում ընդու-
նել ւսրւուսկարգ միջոցներ, ւյն է` 1) ընդունել դասալքությունը խուռորեն
ւկաւոժող օրենք, 2) թույլատրել զորքերում ուսը մա-դաշւուսյին դաւուսրան-
մարում էր չավփաղ անց կարեոր, ղտնելով, որ Հասարակությունը ւվեւուք է
խորՀրդի 1919 թ. Հունիսի 25-ի նիուռի որոչումը: Նիստում լսվում է Արդա-
րադատության Նւխասրարի զեկուցումը ՆԳ նախարարության` դասալքու-
Համաձայն 1919 թ. Հունիսի 5-ի կառավարության կողմից ընդունված օրեն-
| 10-րդ կեւոի ֆննության մաաինց72: 1919 թ. Հուլիսի 8-ին կառավա-
խնդրին, Նախարարների խորչուրդն իր այս նիուռում լսում է ՆԳ Նւսխուս-
րարի վաշ ոո նակւուուսը Ա . Մոք ճա եւույ ւնի ղեկուցումը դասու թ ությ ւն
օրենքին մի ջանի անձրաժեչւո լրացումքներ անելու մոսին: Նիստում որոչ-
վում է 1919 թ. Հունիսի 5-ի օրենքի Համաձայն Հասւուսոռել լրացուցիչ Հող-

940 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 201, ց. 1, գ. 86, թ. 58-61, 87:
941 Նույն տեղում, գ. 86, թ. 55:
942 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 96, թ. 141:

378

ուժի մեջ էր մոնում լույ" ւոեսնելուց 24 ժամ ւսնլը 943: 1919 թ. Հուլիսի 23-
ին Նախարարների խորշուրդը դարձյալ իր Հերթական նիստում ջննարկում
Է չարաբաստիկ դասալքության խնդիրը` լսելով ՆԳ նախարարի պաշտոնա-
կաւուսը ՍՄ. Մանառյանի կողմից մռոցվող օրինագծի մասին 26, 27 ն 28 ւուսրե-
զորակոչի ենթարկելու մասին: Այս օրինադծի կապակցությամբ որոչվում է
Համաձայն 1919 թ. Հունիսի 5-ի օրենքի` Հաստատել ներկայացված օրինա-
գիծը":

Անդրադառնալով դասալքության ն զինապարտության խնդրին, ՆԳ
նախոսրւար Ա. Գյուլխանդանյանը 1919 թ. օդոստոսի 21-ին ՀՀ Նախարարնե-
է Կարսի Նածանդավեւոից ուուսըված օդոււոոսի 10-ի ղզեկուզադրում ք 3074
) արծարծված Հարցերին, որոնք վերաբերում եին զորաշավաքջի խնդիրնե-
բին, վերչինիս դժդոշությանը, որ զորակոչը անչրաժեչտ արդյունքը չի տա-
լիս, որ երիւուսուսըդությունը, դրեթե բոլորը դրսում են է Հետադայում ղո-
բակոչային տարիքը կարող է անբավարար լինել մեր դնդերի չարքերը Համա-
լրելու Համար: Այխուչեւու նշվում էր, որ դրա Հիման վրա Համաձայնվելով
4-րդ բրիգադի պետ Սեպուծի Հետ, ինքը ենթադրում է, որ զինակոչի կարելի
է ենթարկել մինչե 32 տարեկաններին նռ: Լիովին Համաձայնություն ար-
ւուսձւսյւոելով Կարսի նած անդաւվեւոի ղզեկուցադրում բերված Հեւոնություն-
ների Հետ հ Հաշվի առնելով նաշանդում տվյալ պածին զորական ուժի իրա-
գլխավորապես Հայկական բնակչության սակավաթժվության, ե որը էվակուա-
ցիայի եր ենթարկվել այդ նաշանդից թուրք-թաթարական Հարձակումների
ժամանակ, ե հտ չեր եկել, ՆԳ նախարարը Նախարարների խորչրդից
զորակոչ: Արդյունքների մասին կարգադրություն արվեց Հաղորդել զորա-
Հավաքի վծով գլխավոր վարչությանը` անչճապաղ անչրաժեչտ կարդադրու-
թյունների Համարջթ:

Սակայն ավելի դժվար էր դատալիքների այն կատեդորիայի Հետ դործ
ունենալուց, որոնք «զինված էին» ւվաարոկական անձնաադրերով, ն օըը դե-
ե բարոյալքող ազդեցություն էր թողնում ողջ Հասարակության նե բոլոր
խավերի վրա: Դեռ 1919 թ. օդոստոսին ՀՀ Ջորածավաջի ե դասալքության
դեմ պայջարի ղծով Հատուկ կոմիսարի պարտականությունները կատարող

943 Նույն տեղում, գ. 96ա. թ. 7:
944 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 201, ց. 1, գ. 100 (43), թ. 167: գ. 96ս, թ. 28:
945 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 2, թ. 157:

379

կաւլիւունն Վ. Մուրադյանը 76, որը Վոււե ՀՀ Հեւոախուղական ծառայության
լավագույն ոսւղաներից էր, ււիթ է ունենում դործ ունենար րդեն բավակա-
Նւսչաւի ասեկուների ու ւղ մկուռ խոսակցությունների նյութ դարձած, այս-
ճանալարծով| ս խոււաաիում Էին զորակոչից է բարոյւլքություն մւոցնում
ւոեսանկյունից կարհորվում է վ. Մուրադյանի 1919 թ. օդոււոոսի -ի լաշ-
պարսկածոլատակ Հայերի կողմից զորակոչից ազատվելու նպատակով ոչ օրի-
նեն առանց վերջիններիս կողմից նչումների փաստաթղթեր, իր կողմից
կձճերբակալվեն` որվես զինվորական ւզարւուսկանություններից խուսավող-
խարար Ս. Տիգրանյանի 1919 թ. նոյեմբերի 22-ի դիմումադրում` ուղղված
Հաղորդադրություններից իրեն Հայտնի է դարձել, որ զորակոչային տարիք
կան Հյոււվաւոոսի Հեւո ւյն ւսնձանց ղորակոչելու Հարցի Հեւո կալված, ով-

946 Տե՛ս Վ. Հ. Վիրաբյան,Հայկական հետախուզությունը Առաջին Հանրապետության
տարիներին ( 1918-1920 թթ.), էջ 64-67:
947 Տե՛ս ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 201, ց. 1, գ. 96. թ. 28, 30:

380

բանակցությունների սրդյունքով ընդունվել ես ներքոծիչյալ որոչում ները.
կել պարոն պարսկական Հյուպլատոսի մոտ` Հաղորղելով նրան բոլոր այն
տվյալների ն. փաստաթղթերի մասին, որոնք կապացուցեն նրանց ՀՀ քաղա-
ացի լինելը: Պարսկական Հյոււվաւոուսաըանում անցկացվելու է Հեւուսքննու-
թյուն նրանց պարսկաչպատակ լինելու վերաբերյալ արդյունջից կախված
կլինի տվյալ զորակոչային ։տարիջի անձանց զորակոչից ազատելու Հարցի
Հեւուսդւա վճոռումը, 2) Պարսկական Հյոււվաւոոսը Հանդես է դալիս Հայւուսրա-
րությամբ, Համաձայն որի բոլոր պարսկածպատակ Հայերը 20 օրվա ընթաց-
ջում պետջ է իրեն ներկայանան բոլոր փաստաթղթերով, ապացուցելու Հա-
մար իրենց Հպատակությունը հ ստանալու Հատուկ վկայական, որը կտրվի
մանրազնին ստուդումից Հետո: Այդպիսի վկայականները պարտադիր են ՀՀ
իշխանությունների Համար ե դրանց կրողները ազատվում են զորաշավա-
ֆից: Փասւուվծղթի վերջնւաքաւում արված է մւսկադրություն, որում առվում
եր, որ այղ տեղեկատվությունը ուղարկվում է ի գիտություն, նկատի ունե-
նալով դրանց անճրաժեչտությունը Շյոււատոսի կողմից Հարկ եղած կար-
դադրությունների ւռեսանկյունից ելնելու 978: Այս դործն ունեցավ չարունա-
կություն: Այուվես, Թիֆլիսում ՀՀ դիվանադիւուսկան Հավատարմաւումը պ.
Լ. եվանդուլյանը սկսեց սւումնուղ ղանաղան դանդատ ներ ու բողոքադրեր,
որոնք դիվանագիտական ուղիներով փոխանցվում եին Արտաքին Գործերի
Նախարարին, ինչւվես Վոււե ւվարկական Հյոււվաւոսին, որոնցում Հեղինակ-
րացի» վարքաղիծ որղեդրած ղորաշավաքային մարմիններից: Այսպես, դեռ
1919 թ. նոյեմբերի 6-ին Թիֆլիսում ՀՀ դիվանադիւուսկան Հավաւուսըմոուում-
ուսղիր (Էն 4569). «Սրանց կից ուղարկվում է Ձեզ Վրասումնի մեր դիվանա-
դիտական ներկայացուցիչ պ. Եվանդուլյանի ԻՐ 212 Հեռաղրի պատճենը`
պարսկածշպատակ Հայերի զինակոչի կանչելու մասին: Խնդրում ենք այս մա-
սին զեկուցել պ. մինիատրին՝ ի տեղեկություն ե ի կարգադրություն. ղիվա-
նառսլեւո »95: Իսկ բուն դրության մեջ Թիֆլիսում Հայասւունի դիվանադիչ-
տական ՀՇավատարմատարը մինիստը-նախադաշին ՀՃաղորդում եր Հետեյալ
ուշադրավ բովանդակությամբ Հեռադիրը. «Երեանի պարսկական Հյուսվատո-
ռի Հաղորդումը. Զինվորական ւվաարւուսկանությունների ղծուվ կսուտվարոա-
կան Հատուկ կոմիսարը չնայած բողոքներին, դրանցում ե պարսկածպատակ
Գլխավոր Հյուպատոսի միջնորդադրի Համաձայն խնդրում եմ արտակարգ

948 Նույն տեղում, գ. 71, թ. 171:
925 Նույն տեղում, թ. 149:

381

միջոցներ ձեո նւրկել. Դիվանադիւտական ներկայացուցիչ` Եվանդուլ յան »950:
Ըստ երեույթին, պարսկաշպատակներին զինվորադրելու դործում թույլ եին
տրվել որոշ սայթաքումներ ու սխալներ, վարկաբեկելով ճիշտ քաղաքական
մուռեցումը տվյալ խնդրում, որից էլ օդտվել եին որոչ Հայ քաղաքացիներ,
օդտադործելով իրենց Հնարավորությունները, դիմել էին սարակական Հյու-
պատոսին, վերջինս ել դիմել էր Եվանդուլյանին, հ, նա էլ ձդտելով խուսա-
փել դիվանադիտական սկանդալային իրավիճակների առաֆացումից, դիմել
եր կառավարությանը, ինչից էլ ելնելով Հայկական կողմը փոքը-ինչ տեղի
էր տվել, փորձելով լուծել խնդիրը ե լարվածությունը վերացնել: Դժբախ-
տաբար, խնդիրը դրանով չի ավարտվում ու չի էլ Հանդուցալուծվում, ունե-
ների Հեւո: լ. Եվանդուլյանին Հասցեադրված 1919 թ. նոյեմբերի -ի Հեուս-
գրում ՀՀ Արտաքին Գործերի նախարարության գլխավոր ջարտուղարը ար-
դեն ինջն էր խնդրում վերջինից պարսկական ՀՃյուպատոսից պարվել, թե
ինչ փաստաթղթերի Հիման վրա են տրվում պարսկական անձնադրեր, քանզի
ծառայությունից խուսափելու ՀՇամարչ2: Զորաշավաքի հ պարսկածպատակ-
ների գործերը կարգավորելու ու դասալքության դեմ պայքարում անճշարկի
դիվանադիւուսկան բարդություններից խուսափելու պաւուսկով 1920 թ.
օդոււոոսի 24-ին (Է 4910 - Համ ոաղաւոււախան դրություն-չշրջաբերական է
ուղարկվում ինքՆասվարություններին՝ ի դիւռություն): Արտաքին Գործերի
Պարսից Հիւսլատոսի Հետ անախորժութիւններ չունենալու Համար նախարա-
րութիւնը Հետեւեալ Համաձւայնութետն եկավ Պարսից Հիւպառոոսի Հեւո. 1.
Բոլոր Հայ պարսկածպատակները պարտաւոր հն իրենց անցադրերը ներկա-
Այն դեպքում, երբ Հաստատւի որ պարսկական անցադիր կրող անձր ոչ
պարսկաշպատակ է, Նախարարութիւնը անմիջապես կր յայտնի Հիւպատո-
սին, որ կր չնջե իր տոմարներից այդպիսինի անունը. Յ. Հիւպատոսարանը
այս մտքով կր յայտարարե Հայ պարսկաշպատակներին: Խնդրում եմ կար-
դադրել յայտնել այդ մասին Ձեզ ենթակայ Համապատասխան յիմնարկու-

950 Նույն տեղում, գ. 77, թ. 150:

951 Տե՛ս նույն տեղում, Ֆ.Պ- 200, ց. 1, գ. 403, թ. 22, 25: գ. 234, թ. 159, ՀՀ ՆԳ ճախարարի
օգնական Ծ. Թորոսյանը մի ազդում (1920թ.) հենց կոչ էր անում զորահավաքը իրականացող-
ներին ճնրբանկատլինել պարսկահպատակների նկատմամբ, նրանց նկատմամբ չարաշահում -
ներ չթույլատրել,որպեսզի դրանից չվնասվեն ն չխաթարվեն հայ-պարսկական հարաբերու-
թյունները.- ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 201, ց. 1, գ. 54, թ. 16:

952 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 276, ց. 1, գ. 178, թ. 111:

382

թիւններին»553: Սակայն բարդությունները այդ Հարցում չե՛ն վերանում, ւԼԷ-
ուսանում են նորերը, լ ընդ որում յլ ւռեղերից, այլ անձ արթություններ
առաջ բերելով պարսկաշպատակների ն. առճշասարակ օտարածշոլատակների
կայւցուցիչ 5. Բեկղադյանի 1920 թ. սեւլոեմբերի 22-ի ՌՔ 426Դ Հեռա-
գրում` ուղղված ՀՀ Արտաքին Գործերի նախարարին, կապված ՀՀ-ում անց-
կացվող օտարածպատակների զորակոչի Հետ, խնդրվում էր Հրաշանդներ
տալ, թե ինչպես վարվել այն իրավիճակներում, երբ որոչ քաղաքացիներ
դտնվում են Վրաստանի տարածքում` իրենց Համարելով այդ երկրի Հպա-
տակներջ:4: Ելնելով նման փաստերից 1920 թ. Հոկտեմբերի 9-ի մի փաս-
տաթղթում ՆԳ նախարարության կողմից խնդիր էր դրվում ստեղծել մի
Հանձնաժողով, որբ կղզբաղվեր պարսկածաատակների զինվորական ծառա-
յության խնդիրներով ստուղելու Համար փաստաթ ղթերը ե դրանց Համա-
պատասխանությունը իսկականի Հետ, թե ովջեր կարող են օրինական կար-
գով ազատվել զորակոչից»: Պարսկական կեղծ անձնադրերը իրենց «ղերը»
կատարում են, նպաստելով այդ չարաբաստիկ Հարցի բարդացմանը: Սակայն
իսկական չարիք եր, երբ դասալքությանը, կարելի է ասել, նպաստում եին
նան Հայկական միլիցիան, ՆԳ մարմինների աշխատակիցները, որոնց չնոր-
Հիվ ել դասալքությունն ածշոելի չափերի էր Հասել հ դարձել գրեթե ան-
զսպելի: Դառսալքություն կոչված չարիջի ղեմը չկարողացան առնել, իսկ
կյանքը ցույց եր տալիս ն ապացուցեց, որ իրավացի եին զեներալ Ա. Դոլու-
խանյանի (Դոլուխանովի) նման մարդիկ, որոնք իշխանության բոլոր օղակ-
Կերին, այդ թվում ն ՆԳ մարմիններին ու միլիցիային կոչ էին անում պայ-
քարել Հայկական բանակը արատավորող ե. ջլատող այդ ուժի դեմ, կամ ել
փորձում էին ինչ-որ մի ավելի լավ ելք որոնել, չեին երկնչում խոչընդու-
ների ու ղժվարությունների ւոււսջ, ւոռււսվել ս չէին Հուսած աւովում կարծես
թե ոչինչ չխոստացող Հայկական իրականությունից, ե փորձում եին պայ-
քարել այդ չարիքի դեմ: 1919 թ. փետրվարի 20-ին Նախարարների խործրդի
նիստում լսվեց Զինվորական նախարարի զեկուցումը իսկական զինվորա-
գուների (20-ից մինչե 25 ւուսրեկան) ն զինաւվլարւոների (26-ից մինչե 48
տարեկան) ընդչանուր թիվը սատուդելու հ նրանց կանոնավոր զինվորակոչի
ենթարկելու Համար ցուցակադրական մարմին կազմակերպելու ե այդ մար-
մնի ծախսերի Համար մուռ 100 Հաղար ոուբլու ավանս Հաւոկացնելու մոսին
Հարցը: Նախարարների խործուրդը ջննարկում է այդ Հարցը, որոչում Հե-
ներկայացվելիք օրինադծի Հետ միասին":

953 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 201, ց. 1, գ. 280, թ. 90:
954 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 330, թ. 38:
955 Նույն տեղում, թ. 35:

956 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 96, թ. 28:

383

Դառալքությունը իսկական չարիք էր բանակի Համար հ ժանտախտի
նման քայքայում եր այն, ե ղրանից վրդովված` ազնվաբարո զինվորակա-
նությունը ւիորձում էր ւյն արմնուուսխիլ անել, անարդանքի սյունին ղդամե-
լով այդ գործում միլիցիայի ե ՆԳՆ մարմինների անբարո կեցվածքը, Հա-
ճախակի դրանորվող ՀՇովանավորչության փաստերը: ՀՀ Զինվորական նա-
խարարության Գլխավոր չտաբի պետին ուղղված իր 1919 թ. մարտի 4-ի զե-
կուցաղրում (Հ 1439) դեներալ-մրայոր Արսենի Սերդեյի Դոլուխանյան (Դո-
լուխանովը) բառացի ընդգծում էր Հեւոն յալը. «Գործուղման ժամանակ
չրջադայելով Ղարաքիլիսա, Քոլաղերան ն ՃՋալալ-Օղլի չրջանի գյուղերով,
ես նկատեցի մեծ ջանակությամբ ղասալիք-զինվորներ, որոնք չրջում եին
գյուղում: Դասալիք առողչ, ջաշել տղային կարելի է տեսնել ե գյուղի խա-
եո ն խոսում, բոլորովին չամաչելով ու չվախենողով, որ իրենք Հանցա-
դործներ են, ն, իրենց կարող են ձերբակալել: Ողջ գյուղը, Հազվադեւլ բացա-
ռություններով, Հագած է զինվորական Հադոււո, Հաճախ նույնիսկ ուոււէ՛
դիրներ: Ըստ երեույթին, տեղական վարչակազմը բոլորովին էլ չի պայ-
արում այդ չարիջի ղեմ ե մտադիր չե ձերբակալել դասալիքներին ու սպե-
տական զղեստ ղողացողներին՝ այն ժամանակ, երբ Հայկական բանակի չար-
երը նոսըանում են օր-օրի ն Նա ֆայլում է Համարյա ւոկլոր»5Ռ Ի ալւուոււա-
խան Դոլուխանովի այս խիստ բնութադրականին, Ղարաքիլիսայի դավառա-
յին կոմիսար, պորուչիկ Անինր 1919 թ. ապրիլի 16-ին Հայաստանի Տարած-
ջի Վարչակազմի ն միլիցիայի կոմիսարին ուղղված պատասխան զեկուցա-
դրում ք 1403), կալված Դոլուխանու|ի ղեկուզադրում ւվաարու նակված
տեղական վարչակազմը սոսկ մատների արանքով է նայում ն ոչ մի միջոց չի
ձեռնարկում արմատախիլ անելու այդ չարիջը, դանում եր, որ վարչակաղմի
կապարանոց: Ի պատասխան Անիեր փորձում էր արդարանալ ե իբր թե
նրան, մեր կարծիջով, չի Հաջողվում, քանզի Հակափխատտարկները չատ թժույլ
էին: Եվ այսպես, Անինը գրում եր, որ զորամասերի պետերի բոլոր պա-
ների կողմից կատարվել ու կատարվում են, ինչն, իչարկե, սուտ էր ն իրա-
կանությանը բոլորովին չեր Համմոաղաւոււախանում, է այս առումով Դոլու-
խանովը լիովին իրավացի էր: Անինը դրում էր նան, որ ղասալքությունն
ունի ավելի խոր արմատներ ե այդ չարիքը միայն ռեպրեսիաներոլ արմա-
տախիլ անել Հնարավոր չե, ինչում նա մասամբ իրավացի էր, դտնելով` որ-
պեսղի զինվորը չփախչի, Հարկավոր է նրա Համար ստեղծել կյանքի ավելի

957 Նույն տեղում, թ. 85:
384

ւուսնելի ւզայմաններ զորանոցներում լ այլն 958: Հայաստանի Տարածքի Վար-
չակազմի ն միլիցիայի կոմիսարի տվյալներով, միայն 1919 թ. Հունվարի 1-
ից մինչն մայիսի 1-ը բոնված լ զինվորական զորամասերի ւորամադրությա-
նը Հանձնված դասալիք ների թիվը Սուրմալուի, Նոր Բասյաղեւռի, Էջմիածնի,
Երեանի, Ալեքսանդըսուոլի ն Դիլիջանի դավառներում կաղ մեց 5867
մարդջ9, բավականին ւվւուոկւառ ելի մի թիվ, որ Հայկական իրես դոյու-
թյուն ունեցող լ դործող բանակի մարւոունակ մսի դրեթե 1/4 մասն էր
կաղմումը60: Դասաղլքության դեւք, անչուշւո, ձեո Նւսրկվում Էին ջայլեր, ւււ --
կայն ունը էական արդյունքների: Ընդունվեցին ժամանակավոր լ այլ
օրենքներ, Հեւուսդայում էլ ընդունված «Զորքերի չարքերը զորակոչի մււ--
սին» օրենքի Համաձայն ղորակոչային ւուսրիքը 25-ից բւսրձրայյվեց մինչե
28-իջ61:

Բողոքում Էին բոլոր դավառամաահրից, ղժղոծում Էին դասալիքներից
ու դառսալի քների կողմից դըրսեորվող անկարդությունների ու զանազան խժ-
ղժությունների դեւ: Աղետալի էր վիճակը Նոր Բաայաղեւոի դավառում, որ-
տեղ միայն 1919 թ. մայիսի 1-ից մինչե Հունիսի 15-ն ընկած ժամանակա-
Հաւով ածում միլիցիայի ու ւոեղ ամառային կոմիսարների ջանքերով ձերբա-
կալվել էր Յ92 դաուլիլք 962: Հենց ւսյդ նկաւոի ուներ Հայասոանի Տարածքի
կոմիուաըը, երբ 1919 թ. մարւոի օ-ին Նոր Բայաղեւոի դավառուսյին կոմիսարին
ուղղված Հեռադրում ընդգծում էր Հեւուն յալը. «Ներքին Գործերի նՆւսիոս-
րարի ն զինվորական իշխանությունների մուո եղած ւոեղեկություններից
երեում է, որ Ջեր դավառում դասալքությունը վիթիւարի կերով աճում է:
Վարչակաղմը ւյս Հարցում անգործության է մուսոնվել: Կրկին խուուսլույնո
Հանձնասըւարում եմ ւոեղ ամուաւսյին դյուղական Հաւտաըակական, միլիցիայի
կոմիսարներին` ձեռ Նւսըկել բոլոր միջուները դասալիքներին ձերբակալելու
Համար Հանձնելու| զինվորական իշխանությանը: Զդուչացնում եւմ այս
կարդադրությունը չկաւուսրող վաշ ոո նակւուուսը անձին, կենթարկվեն խիուռ
ւվաւոժի»553:

Այս խնդիրն այնքան խճճված ու դավ ադին էր, որ այդ խնդրի լուծ ման
Համար Հաճախ զինվորական ն ՆԳ Նւսխարարությունները Համադործակ-
դում Էին իրար Հեւո, ինչի մասին դայւոուն վկայում է մշւուսկան, չը նդծաւո-
վող դրադրությունը այս երկու ուժային դերաւոեւչությունների միջն: ՆԳ
Նախարարին ուղղված 1919 թ. մարւոի 10-ի դրությունում (Էշ 1544) Զինվո-
րական Նւսխւսըւսը դեներալչ-մայոր Հախվերդյանը նչում է, որ ւոքեն օր ինքը

958 Նույն տեղում, թ. 86:

959 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 201, ց. 1, գ. 88, թ. 135:

960 Տե՛ս Վ. Հ. Վիրաբյան, Հայաստանի Հանրապետությունը 19 18-1920թթ. Կառավարու-
թյան ռազմաքաղաքական գործունեությունը ն կուսակցությունները, էջ 36:

966 ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 201, ց. 1, գ.280., թ. 27:

962 Նույն տեղում, գ. 293, մաս Ա, թ. 473-486:

963 Նույն տեղում, գ. 83, թ. 48:

385

ֆաղաքացիներից խնդրադրեր է ատանում ընտանիջի միակ կերակրողին
«Հալչում են», ն ի վիճակի չեն կաւուսրելու իրենց վրա դրված ւվարւուսկա-
կան նախարար Քրիատասվիոր Արարասոյանի զեկուցումը (Հ» 001526), որում

964 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 201, ց. 1, գ. 88, թ. 91:
386

վորական դրություն Հայւուսրարելու մասին, որը Հասւուսովեց 1919 թ. Հու-
Կիսի 6-ի նիստում, Համաձայն ՀՀ խորչրդարանի 1919 թ. Հունիսի 5-ի ըն-
դունած օրենքի: Դրանում ընդգծվում էր Հեւոն յալը. ւս) 1919 թ. Հունիսի 6-
ից Դիլիջան-Ղաղզախի չրֆանում Հայտարարել զինվորական դրություն, ե բ)
ՀՀ վարչւավեւոին ուղղված 1919 թ. Հուլիսի 8-ի Հեռադրում նշում էր, որ
եղել, որոշ դասալիքներ փախել են, ինչը ՀՇարկադրել է ձերբակալել դատա-
լիքների 15 առաջնորդների, խնդրելով թույլատրել դրանց դատի տալ":
է ու մււու ՂԵ96՛, ո Ղ ուռ ւկ ւու ւծ ւո Նուռ ու ո ւսն ւււ ու-
Լ բը նալ ւ բ Ղ Լ լուր դառալք
Կդիրնե արզաղվես անչաղթածարելի են: Այսպես, միայն 1919 թ. Հուն-
դիրները պարզա ղ բել յու յ
որու ւսն եւո ու անու ւսն ո աքե Հ ւմն ււուո ւս Կե Ն են Հանձ-
բ լ զանաղան զոր բի Հր բներ
Կվել 1358 դասալիք, սեպտեմբերի 5-ից մինչն Հոկտեմբերի 10-ը` 198 դա-
Հազար ո. դումարի չափով, որբ գանձվել է դասալիջներից ն զորակոչից
ձին թռուցիկներով` բնակչությանը ի դիտություն 969: ՆԳ նՆախոսըարի օգնա-
թյունում կարհորում էր ղորքերում չընդծաւովող դառալքության դեմ մի-
ֆույաուումներ մշւսկելու անձրաժեչւոությունը, ւսրձւամնւալրելով, որ ւոեղական
վարչակազմը բավարարվում է միայն այդ խնդրի վերաբերյալ դատարկ դրա-

965 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ.28. թ. 90-91, Ֆ.Պ - 201,ց.2, գ. 609, թ.3. 4, 5 ն այլն:
966 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 25, թ. 25:

967 Նույն տեղում, թ. 133:

968 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 201, ց. 1, գ. 88. թ. 100, 260:

99 «Ցառաջ», 11 մայիսի, 1920, ՀՏ 96:

387

կացնելով չուրֆկալներ:տ7:

Ս կայն ւն դը դառն յլո վ դառ ալք ությ ւն կանխ սը դելման ուղղո ւ-
թյամբ ՆԳ մարմինների, միլիցիայի նե զինվորական իշխանությունների
րությունների վերին էշելոններում կային մւսրդիկ, որոնք ինչ-որ ւոեղ փոր-
ձում էին Հեռուն նայել, ե սկզբունքորեն ղեմ էին ամեն ցանկացած եղա-
կաօրինական մեթողներ, ինչպես նան չեին խրախուսում ինքնակամ ձեռ-
Նւսըկած դործողությունները, ւյլ ձում Էին ելնել որոշակի օրինականու-
նախարար ղզեներող-մոսյոր Ք. Արարատյանը 1919 թ. նոյեմբերի 21-ի Հրամա-
կողմից ւորված թույլտվություն, իրենց զորամասերը լրացնելու Նւվււումկով|
բոնելու, ւսյդ նւլււուսկով դյուղերում Հեւուսխուղությամը զբաղվելու Հա-
տեմբերի 17-ից մինչե Հոկտեմբերի 5-ը Երհանի դավառային զինվորական
պետին ներկայացավ 1015 մարդ, որից 621-ր րընղգրկվեց զործող զորքի

936 ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 201, ց. 1, գ. 85. թ. 23:
971 Տե՛ս նույն տեղում, գ. 88, թ. 301:
972 Նույն տեղում, գ. 75, թ. 97, 119, 122, 131:

368

նաժողովին, որպեսզի վերջինս կազմակերոլի մի այլ Հանձնաժողով, որը պի-
տի ուսումնասիրեր զորջի դրությունը, նրա կարիջները հ դործը բարելա-
վելու միջոցները:5: Հետաքրքրություն են ներկայացնում ՀՀ Ջորածավաքի
Հարցով արտակարդ կոմիսար Վ. Վայադյանի ՆԳ նախարարին Հասցեադր-
ված 1919 թ. նոյեմբերի 9-ի ղզեկուզադրում ւզարու նակվող ւռեղեկություննե-
րբ զորաչավաքի մասին. դրանում նշվում: էր, որ նոյեմբերի 11-ից մինչե 18-
ն իր կարգադրությամբ զինվորապլիետարան (զորաշավաքակայան - Վ. Վ)
է ուղարկվել 231 մարդ, բոլորն էլ զինապարտ: Դրանցից 227ր բերվել եր
բոնի կերպով ն միայն 4-ը Հոժարակամ ներկայացել հն զորածավաքի դծով
Հավաքած մարդկանց մի խոչոր մասը տեղ չի Հասնում, այսինքն, դեռ ղորա-
մասերը չմտած, չատերը փախչում էին զինվորապետարանից հ Հավաքման
կայանից, որ առնվազն 40-50462-ը կարողացել են փախչել, ավելացնելով
Վւսե, որ ինջը Հնարավորություն չունի Հսկելու զինվորաւլեւուսրանի է
Հավաջման կայանի վարչությունների գործունեության վրաջո: Ավելին,
տության խործրդարանին ներկայացված նյութերի վերլուծությունից (1919
թ. դեկտեմբերի 29), առանձնապես մեծ ղժդոչություններ էին կուտակվել
դասալքության պատճառով, որի մեջ, ըստ այդ Հանձնաժողովի տվյալների,
եր իր դործողություններով նալատտում Հայոց զորքը քայքայող այդ չա-
րաղեւո ժանւուսխւոի տարածմանը՝ ւյուվես կոչված «խեղճերին» Հավաքելով,
իսկ ուժեղներին աղ աւոելով նույնիսկ «օրինական» միջոցներով: Նույն վի-
պակցությամբ բերում եր մի երիտասարդ ձիավորի օրինակը, որն բատ անօդ-
նական վիճակում Հայտնված ֆաղաջի միլիցիապետի վկայության, ղինվո-
ըայյու չեր» ջանղի Վւս Հուրն Շածրյարցի Մուչեղն էր», որը ձեռ թին ուներ
Երեանի պարետից ձեռք բերած «վկայական», դա Հնարավորություն եր տա-
լիս ազատ ման դալ, հ պարղաղես խուսապել զինվորական պարտականու-
թյունների կատարումից Դ, որն այնքան էլ Հազվադեպ երեույթ չեր այդ
ուղղված բոլոր գավառային կոմիսարներին, քաղաքային երկաժուղադծային
զինվորական մուսերից ուուսցված դրությունները, դրանցում ւած սնջվում

933 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 96ա, թ. 93, Ֆ.Պ - 201, ց. 1, գ. 486, մաս ԼԼ թ. 375:
77 Նույն տեղում, գ. 77, թ. 160:
935 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 201, ց. 1, գ. 607, թ. 14:

369

եր ձերբակալել զորամասերից փախած զինվորներին, դանել նրանց կողմից
թյունը մնում էր լ ւ Աւսց որւվես Առաջին Հանըսուլեւռության դավուռ ու
դժվարադույն խնդիրներից մեկը, հ. դա այն պարադայում, երբ ոչ ջչերը Հա-
բաղ մութիվ ոչ ւվւուուսախւսնւաւռու, անբարեխիղճ աաւոիճանավորների ու լաշ-
ւոոն յաների Հով անավորչությունից, երբեւն ել ըճկերակցությունից, խուսա-
յունջներ չեին տալիս, իսկ Թիվը պարզապես աշռելի էր մի փոքրիկ երկրի
Համար. այուվես, 1919թ. դեկտեմբերի 22-ի վիճակով դասալիք ների թիվն
ամբողջ Հանրբասպետությունում կաղմում էր 17665 մարդ (այս բեռով էլ եր-
Հեւոն յալն էր 1919 թ. դեկտեմբերի 22-ի վիճակովջո:

Աղյուսակ Յ
Ինչ Դասալիքների
Վ Ր ժամանակամիջոցում թիվը
2. Էջմիածնի դավառ 1 Հունվարի -15 նոյեմբերի 1265
՛ Դիլիջանի զավառ 1Հունվարի - 15 նոյեմբերի 1208
Ե" ԴԲաուի ԻՐ | 1 Հունվարի - 1 դեկտեմբերի 4516
Ընդամենը - 17665 մարդ

976 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 201, ց. 1, գ. 26, թ. 150:
97 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 29, թ. 348:

390

Սույն փաստաթուղթը զինակոչային պարտականությունների դծով
Գլխավոր վարչության պետի կողմից ներկայացվել Ե Նախարարների
Հայկական բանակի իրական մարտունակ մասի թիվը, որի մասին վերն ար-
դեն ասել ենք, իրականում չեր դերաղ անցում 16-18 Հաղարի սած մւանադիծը:
երեույթները Էաւլես ՆԱւվաոււոել ես դասալքության ու այլ բացասական
Հանրապետության պինված ուժերի պարտության գլխավոր պատճառներից
մեկր: Անդրադառնալով այդ Հարցին, Հայ Հողեոր գործիչ Գարեդին արք.
Հովսեփյանը Հայաստանի Հանրապետության կրած ջախջախիչ պարտության
գլխավոր պատճառը Համարում եր Հայկական բանակի հ ժողովրդի կովելու
կորովի, ոդու պակասը», ինչի Հետ լիովին Շամակարծիք է նան կ. Սասու-
են Հայկական ղորքի կովելու կորովի լ մարւոու նակության անկմանը 93:
Վերջինս մի այլ կապակցությամբ ավելացնում է. «Հայաստանի Հանրապե-
ւոության ղորջը կը կաղ մւակերովեր ոուսական մեծ բանկի սիուոեմով, ուր
րութեան լ զինվորական անկանոն անցեւղին Հեւոն անքով »550: ՀՀ Զինվո-
րական Կախարաը Ռ. Տեր-Մինասյանը 1918-1920 թթ. Հայկական բանակի
թուլության դլխավոր պատճառներից մեկը Համարում էր ղասալթություն է.
անկարդաւվածություն ծնող դործոնձները, ինչւվեւ զորամասերի մուանւկցու-
թյունը Զանգիբասարի, Վեղիբասարի նե. այլ վայրերի՝ մաշմեդական խոովա-
բար բնակչությունից մաքջրադործմանը նպատակաուղղված ռազմական դոր-
ծողությունները, այնպես էլ Հայկական բանակում իրար կողքի երկու զին-
վորական ՀՇամակարդերի կանոնավոր բանակի կաղմակերպման Հին ռու-
սական նե խմբաղետական-ֆիդայական, անկանոն զորամասերի կաղմակեր-
պական Համակարդերի առկայությունը, դրանց Հակադրվածության Հանդա-
մանքը, բոլչեիկյան-մուկովյան դործոնը լ այլնջտ1: Կարսի նսծանդառլեւո
Սո. Ղորղանյանը իր մի գրության մեջ՝ ուղղված ՆԳ նախարարին, ընդ-
ղզծում եր, որ օրինակ, Սարիղամիչի ն Կարսի զորամասերում դասալքության

978 Տե՛ս Գ.արք. Հովսեփյան, Կարսի անկումը 1920 թ., Օրագրություն // «Բանբեր
Հայաստանի Արխիվների», 1989, ՊՐ 3, էջ 105-160:

7». Տե՛ս Կ. Սասունի, Հայ-թուրքական պատերազմը// «Հայրենիք» (Բոստոն), 1926, թիվ
11, Սեպտեմբեր, էջ 1 16:

980 Տե՛ս Կ. Սատւնի, Մայիսյան խռովութիւններըն թաթարական ապստամբ շրջանները:
Հայաստանը 1920-ին, Պէյրութ, տպ. «Համազգայինի», 1968, էջ 28:

981 Տե՛ս Ռուբէն, Հայ Յեղափոխականի մը յիշատակները, հ.7 (Է), Գ. հրատ., էջ 326, 329-
338:

391

Հպատակ Յ6 գյուղերի ալան-թալանին, որն ըստ նաշանդապետի «այնքան
ոհկլամային էր, այնքան Հմայիչ, որ այդ բոլոր դասալիջները փախչում էին
դեպի Օլթի, դնում եին դեպի այն ավետյաց երկիրը, ուր մարդիկ Հերոսաբար
քալանում Էին լ Հարաունում»952, ինչն ւմ ենեին Հեռու չէ մերկաւվարանոց
ճշմարտությունից, քանդի պատմության փորձն այդպիսի օրինակներ ջիչ
չունի, ն այն չի կարելի անտեսել կամ: սվաղել: 8. Իրաղեկը (Հ. Տնր-Հակոբ--
ման), ՑովՀ. Սածակյանը ն Վաչե Արծրունին դասալքություն ծնող ւվաւո-
ճառների մեչ գլխավոր տեղ են ՀՇատկացնում բոլչեիկյան ջարողչությանը,
ասելով, թե մեծամասնականները կարողացան պղտորել հ քայջայել Հայկա-
կան բանակը, Հատկապես ազդելով Հայոց զորքի անվարժ ն. շտապով Հավաք-
ված զինվորական ղանդվածի վրա, Հնարավորություն տալով, որ փախուստի
Հառապլարեզ ւոհտոած » դասալիքները Հանդիուո լջեն ուսը մաճ ակւաւռոը: լ
ուղեորվեն ղեպի Թիֆլիս կամ իրենց գյուղերը, կամ էլ Պարսկաստան, ինչը
Հաստառվում է նան դեպի Անդրկովկաս ն Հայաստան առաջխաղացող Ճ1
Կարմիր բանակի Հրամանատարության մի չարք Հետախուզական նե. այլ
լության խորացմանը զորքերում, վերջին Հաշվով Հանդեցնելով Հայկական
բանակի տկարացմանը: Այնուշանդերծ, դասալքության դեմ Հետադա պայ-
ջար կար այդ տարիներին, սակայն ոչ ցանկալի արդյունքներով: Այս առու-
մով Հեւուսքրքիր է Ա.Գյուլխանդանյանի 1920 թ. ււլրիլի 5-ի «Կսուսավա-
րության լրաբերում» Հայւուսըսրությունը, որում վերջինը փորձում էր
ըմբոնել ու բացաճայւտել դասալքության խնդիրը ե դտնել դրա լուծման
Հնարավոր ուղիները, դործնական տարբերակները, իր Հայտարարության
մեջ ընդգծելով. «ԶՂայած մեր բաղմիցա րած կարդադրություններին ն
ձեռք առած միջոցներին, դասալքությունը ոչ միայն չի պակասում, այլ
բազմանում է հ այդ ոճրադործությունների պարտակման որչերը ղժբախ-
Հոդվածի Համաձայն, որը Հաստատված եր Նախարարների խորշրդի կողմից
դեռես 1919 թ. Հուլիսի 1-ին, ւված սնջում էր, որ ՀՀ բոլոր արու աղաք սցի-
Կերը` 16-ից մինչհ 43 տարեկան, պետք է մշտապես իրենց մուռ ունենան
իրենց չրֆանի զինվորական ատյանից վերցված վկայականներ": Այսքանով
սակայն վերջինս չի բավարարվում, ե Հետադայում հս անում է մի չարթ
այդպիսի Հայւոարարություններ, որոնք ինչ-որ ւոեղ Հիշեցնում ես Հուսւ-

982 Տե՛ս ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 201, ց. 1, գ. 636, թ. 20:

983 Տե՛ս Յ. Իրազեկ, ՄՇտիկ անցեալից, Պատմակամ Դէպքեր ն ապրումներ, 1917-1922, էջ
66-68, 72, 80: Յովհ. Սահակեան, Երկու տարի Հայկական բանակին մէջ, էջ 130-131: Վ.
Արծրունի, Հայ-տաճկական պատերազմը, Հայսպայութիինը, Շատախ, էջ 10-11, 18-20, 30-34,
34-106, 122.321 ն այլն, «Բանբեր Հայաստանի Արխիվների», 1983. ԻՐ 2. էջ 88-89. 103 ն այլն:

94 «Կառավարության Լրաբեր», 1920, 5 ապրիլի, երկուշաբթի, ԻՐ 9:

392

Հաւո ճիդեր` ւիրկելու դրությունը լ «Հաջողությամբ» լուծելու Հայկական
բանակի զորաշավաքային Հիմնախնդիրները: 1920 թ. ապրիլի 1-ին ՆԳ
նախարարը կրկին «Կառավարության լրաբերում» Հանդես ե գալիս կարեոր
Հայտարարությամբ, որում նա ընղդծում եր, որ Հակառակ դասալիքների
դեմ Կառավարական 1919 թ. Հունիսի 5-ի օրենքի 1-իս կետի, մի թանի նա-
խարարությունների Հիմնւսըկություններում ծառւսյում ես զինակոչային
տանքի առանց Համապատասխան գավառական զինվորական ատյաններից
ատացված վկայականների, կամ թեպետն ունեն այդպիսիք, բայց դրանջ
տրված են այդ ատյաններից մինչն 1919 թ. Հունվարի 1-ն ընկած ժամանա-
կաշատվածի Համար, ե այլես ոչ մի նչանակություն, այսինքն` իրավական
ուժ չունեն, ւված անջելով կարգ ու կանոն Հառւուսոել յդ բնավ առում,
ատուդել դործի նան փաստաթղթային կողմը: Հայտարարության վերջնամա-
սում ՆԳ նախարարը ընդգծում էր, որ խոււաիելուվ բաժանմունքների ւվե-
ւոերին ւվւաւուսմխւսնւաւովության ենթարկելուց, որոնք ծառայության են ըե-
դունել մարդկանց, որոք ւսնձրաժեչւո փաուուսժղ թեր չունեն, ւյնոււամենւայ-
նիվ ինքը Հարկ է Համարում նախարարությունների լիազորված մարդկանց
միջոցով անձ ւաւղաղ խուորեն ւվածւնջել սւոուդելու բոլոր կասկածելի ծա-
ռայողների փաստաթղթերը, որոնք Հնարավոր է` ենթակա են զորակոչի»:
մարմինները, միլիցիան փորձեցին դասալքության խնդիրը լուծել, օդտվե-
լով նան տեղական վարչակազմի աջակցությունից: Այսպես, 1920 թ. ապրիլի
25-ի իր զեկուցադրում` ուղղված ՀՀ զորքերի Հրամանատարին, 1-ին Առան-
ձին Հայկական Հետեակային բրիգադի պետ դեներալ-մայոր Շելկովնիկյանը
(Շելկովնիկովը) արդարացիորեն նչելով ղատալիքների կողմից նկատվող պե-
ղական վարչակազմի Հետ միսաին, ոչ միայն դասալիքներին բոնել, այլե բո-
նադրավել նրանց ողջ ունեցվածքը "": 1920 թ. ապրիլի մի այլ Հետաքրքիր
գրության մեջ, որի Հեղինակը Դիլիջանի դավառային կոմիսարն է, ն որի
վրա կա մակագրություն ռոտմիստր Զավրինի անունով, խնդրվում է պար-
զել, թե գավառային կոմիսարը 1919 թ. Հունվարի 1-ից մինչե 1920 թ. Հուն-
վարի 1-ը, ե. 1920 թ. Հունվարի 1-ից մինչե նույն թվականի ապրիլի 1-ը ինչ-
ջան դասալիք է Շասցրել զորաշավաքակայանները. «Մեր գավառի ամենա-
ցավուռ Հարցերից մեկր դասալքության Հարցն է, որոնք զբաղվում են դո-
ղությամբ ն թալանով: Օր չի անցնում, որ տեղից 6-րդ դունդը չուղարկենք
դասալիքներ ե չատանալով նոր ցուցակ, Լեոն բեդր տեղ է Հասցրել 65
դասալիք: Որպեսզի դասալքության ղեմ կարելի լինի կովել, պետք Ե Դիլի-

985 Նույն տեղում, 1920, 17 ապրիլի, ԻՇ 10:
986 Տե՛ս ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 201, ց. 1, գ. 26, թ. 151:

393

ջանի զավառի դասալիքներին ուժեղ պածշակլայյին Հակողության տակ թչել
դեպի Սարիղամիչի կամ Իդդիրի զորամասը, որտեղից դժվարությամբ կարող
են ւիւսիւչել: Համաձայն մեր որոշման սած ման աոալած լ մեր ւվասձ եսւոի միլի-
դիայից նշանակել Ղալաչայում՝ 15 մարդ, ՋողաղումՐ 15 մարդ, Դովեղում՝
5, Բաղանիսում` 15 ն Կոթի դյուղում` 15 մւսրդ»95՛: Հետաքրքիր է Վււե ս-
վառային կոմիսար Շաչինյանի Հեռաղիրը, որբ Քեչիչքենդից ուղարկվել եր
Հայաստանի վարչակազմի ն միլիցիայի բաժնի դիրեկտորի Հասցեռով: Դրա-
նում ոչ առանց Հիմքի նչելով, որ դավառում անցկացվող մսի, վառելիջի, ա-
նասնակերի բոնի Հավաջները Հանդեցրել են զինված բախումների, որի Հե-
ւոն անքով եղել ես Վււե. ուլանություններ, յդ թվում Վոււե դավառուսյին կո-
միսարների, դրության Հեղինակը եզրակացնում եր, որ զինված ուժի կիրա-
ռումով Հարցի լուծումը անօդոււո է, ւոււսջարկելով| այլ լուծում դնել,
նչելով, զինվորները բացածշայտ լջում են դիրջերը, դասալքությունը Հակա-
յական չափերի է, չարամիտ տարրերը պղտորում են ժողովրդին, անպատիժ
ֆարողչություն անելով, որի Հեւոնանքով անարիխիան օրեղօր աճում Է988:
Ակնչայտ է, թե ինչ ղժվարությունների առաջ էին կանդնում տեղական իչ-
խանավորները հ միլիցիան` դործելով սովի ու տնտեսական քայքայվածու-
թյան պայմաններում: 1920 թ. այդ օրերին իրավիճակն ավելի դյուրին չեր
նան Շիրակի նածանդում, ինչի մասին տեղեկանում ենք Շիրակի նաշանդա-
պետի դրադրությունից նաշանդի ներքաղաքական իրավիճակի, դառսալքու-
Հանդաւլեւո կ. Սասունին ՆԳ Նւսխարարություն ուղարկված դրության մեջ
Հատուկ նշում է, որ դասալքության, այդ թվում նան խռովարարների, թա-
լանչիների, զանազան անպատասխանատու խմբերի ղեմ կովելու նպատակով
ինքը ձեռնամուխ ե եղել ոհվերվի միլիցիայի կազմակերպմանը` նաշանդում
իրական կարգ ու կանոն Հառւուււոռելու Համար:տ9, ինչն ւոււսջ նային էր Վււե.
դասալքությունն արմառումխիլ նելու ւոեսանկյունից: 1920 թ. սեւվւոեւմբերի
30-ին ՆԳ նախարար Ք. Արարոասոյանի ն ն ոազմական նախարար /Ռ. Տեր-Մի-
նասյանին ուղղված Հեռադրում (Է» 3405) կ. Սասունին նչում էր, որ ան-
վերջին Յ օրվա ընթացքում Հավաքել են մոտ 2000 դասալիք, ընդգծելով, որ
ինքը Հույս ունի մուո օրերում ռս 2000 Հողի Հավաքել, է Նսձանդային մի-
լիցիայից 60 Հողի պաչշվում են Աղբաբայի չրջանում` դասալիքներ Հավա-
ֆելու նպատակով, միաժամանակ առաջարկելով գավառային միլիցիոներնե-
բի թիվր Հասցնել 400 մարդու` ազդարնակչության ներքին խաղաղությու-

987 Նույն տեղում, գ. 26, թ. 43:
988 Նույն տեղում, թ. 71:
985 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 201, ց. 2, գ. 631, թ. 1 -2:

394

կիրառված խստություններին, Կ. Սասունին, կարծում ենք, նպատակին
չկարողացավ Հասնել, թեկուզ, Կարսի անկման նախօրյակին կարծես թե
յուռ խիուռ մի Հրաման ւսրձւսկեց. «ԿԿարդադրում եմ բոլոր դյուղական կոմի-
սարներին չորս օրվա ընթացքում դրավոր հ իրենց ատտորադրությամբ կաղ-
մել դյուղի բոլոր դասալիքների ցուցակը` յիչատակելով, թե լորմե ու՞ր - որ-
որոնջ չեն կատարի իմ այս կարգադրությունը կամ կտան անճիշտ տեղեկու-
թյուններ, կենթարկվեն, Համաձայն Հայաստանի օրենքների, ամենախիստ
ւվոռոժի` մինչե մած վան ւղատիժը »51:

1920 թ. Հոկւոեւմբերի 2-ին Նախարարների խորչուրդը լսեց ՆԳ նՆւսխոս-
բարի առաջարկները դասալքության ղեմ կովելու միջոցների մատին, որոնք
խատաչունչ, բայց ժամանակավրեսլ զեկուցումը դասալիքների Համար կա-
տոնվեց դասալիջների մածռապատիժը դործադրել կախաղանով, որը կարող էր
լինել Հրապարակային: Սակայն ապարդյուն. ՀՀ զորքերի Հրամանատար
դեներալ Թ. նաղզարբնկյանի կողմից 1920 թ. նոյեմբերի 28-ին ՀՀ վարչոովե-
ւոին ուղղված Հեուսդրից ւռեղեկանում ենք, որ Իջոանում «1-ին, 2-րդ ն 6-
բդ ռաղմա-միլիցիոն վաշտերը թողել են դիրջերը հ դնացել են տները», իսկ
Յ-րդ ե 5-րդ վաշտերը անչայտ ուղղությամբ են գնացել, իսկ Բողանիս
գյուղում դասալիքները փորձել են բանտից ազատել իրենց դասալիք ընկեր-
ներին, փորձելով նույնիսկ ձերբակալել իրենց խոչընդոտող պորուչիկ Սա-
խումյանին»5: Եվ այդպիսի բաղմաթիվ օրինակներ կարելի է բերել: Եվ այդ
ամենը Հայաստանի հ. Հայ ժողովրդի Համար ճակատագրական օրերին: Կար-
ռունակ ընկավ, ե, դրանում քիչ ղեր չի խաղացել դասալքությունը, ՆԳ
մարմինների, միլիցիայի անճարակությունը, փախչելու-փիրկվելու Հոդերա-
նությունը, ամենազոր վախը ն սարսափը թուրջի Հանդեպ, սլաշտոնյաների
ե զինվորական դործիչների չաշամոլությունը հ մորժաղաչտությունը, բոլ-
չեիկյան գործոնի բարոյաշոդեբանական լիցքը ն այլն: Անտեղի չե նշել նս
մել Հանդամանջի մասին. մեր կարծիքով, Հայկական բանակի չատ բարձրաս-
ւոիճան ուվաների մուռ դրեթե բացակայում էր ինքնասիրությունը, ինքնու-
րույնությունը կամ ավելի Ճիչտ` ինքնավստած կեցվածջը: Ինչպես արտա-
ֆին-ջաղաջական խնդիրներում, այնպես էլ այս խնդրում չատ դեպքերում
Հայ սպաների ե ըստ այդմ էլ Հայ զինվորականության նե զինվորների վճռա-

990 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 201, ց. 1, գ. 49, թ. 43, 79:

1 Նույն տեղում, թ. 82:

992 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 202, ց. 1, գ. 107, մաս ԼԼ. թ. 54:

993 Տե՛ս «Թանբեր Երնանի Համալսարանի», 1967, ԷՉ, էջ 20-21:

395

կանությունը կախվածության մեջ եր դտնվում այն Հանդամանջից, թե իր
կողթին կամ իր թիկունջում կա արդյոջ ֆաջարի բրիտանական կամ
ֆրանսիական ուլա թե՞ ոչ, որոնք որպես մեծ ւոերությունների ներկայացու-
ցիչներ իրենց չատ վատած էին զդում` աջ ու ձախ Հրամաններ արձակելով:
Հերիք եր, վերջին բրիտանական կամ ֆրանսիական սպան լջեր Հայկական
Հողը (իսկ դա 1920 թ. թուրջ-Հայկական պատերազմի նախօրյակին արդեն
փաստ եր, կամ լավադույն ղեսպքում իրողություն էր), որպեսզի խուճա-
մեմատ ավելի ինքնավստաչ ն վճռական եղած Հայ զորջին, Հայ սպային է
զինվորականին Համակեին խուճապն ու վախը, ն. րստ այդմ դասալքության
անզուսպ հ քայջայիչ երեույթները դգերեին Հայկական բանակին, անճար
դարձնեին թուրք ավաղզակաբարո զորքի առաջ, ինչին որպես արդյունք Հե-
տեեցին իրար Հաջորդող պարտությունները ռազմաճակատում: Կարելի է
ասել, որ Հենց թուրք-Շայկական պատերաղմի այդ Ճճակատադրական օրերին,
երբ Հայ զորթը խուճապաչար փախչում եր, դասալքությունը (այս թեմային
րադառնալ) անչաղթածշարելի խնդիր ղարձավ, չնայած ՆԳ ն զինվորական
իշխանությունների կողմից դործադրված ջանքերին. արդյունջ չտվեցին
նան Հատուկ ջոկատի (չնայած վերջինս ել առանձնապես չեր փայլում մաջ-
բակենցաղությամբ, նրա գործունեության մեջ տեղ էին դատել կաշաուսկե-
րության, անձեւ ողականության լ ւյլ բացասական ւիւսուռեր), ՀՀ Դաշ-
նակցության Կենտրոնական կոմիտեի տեղական մարմնի դգործողություն-
ները Թիֆլիսում լ Վրառուսնում կաղ մւսկերվելու Հայ ուլայության, է
մասնավորապես դասալիքների զորաշավաքը, Հակված չլինելով բռնություն
գործադրել այդ խնդրում, ինչի Հետնանջով վրացական իշխանությունների
թողտվության, փոխադարձ կաշառատու դործարքների պայմաններում զո-
բակոչի ենթակա Հայ սպաները նախընտրում էին կամ դառնալ վրացածպա-
ւուսկներ, ինչը ձեռ Նւռու էր Վրառուսնին, լ որն արւոււք ուուո վկայում էր
պատրաստակամության մասին, ինչը տուրք էր ձեին, հ. պարսկաշպատակ-
ներ, որոչ ղեպջերում ել փախչել Կախեթիա ն Բաթում, ինչը ցայտուն
երեում Է դեներողներ Մ. Միլիկյանի ն Հ. Բիչմիչյանի 1920 թ. նոյեմբեր
ամսվա մի չարք զեկուցադրերից` ուղղված ՀՀ Զինվորական նախարարին:/:
Ավելին, զտնվեցին ոչ Հիմնավոր, կեղծ պատճառաբանություններ, որոնք
խոչընդոտեցին Վրաստանում Հայ զինապարտների չրջանում ՀՀ չափաղանց
կարեոր զորակոչային խնդիրների իրադործմանը, ինչը բացասական ջաղա-
ֆական, ռազմական ն Հոդերանական ազդեցություն թողեց թուրք նվաճողի

994 ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 276, ց. 1, գ. 154, թ. 250, 259, 270, 286:
396

թյուն է Հրավիրել, որին ներկա են եղել Ս. Մամիկոնյանը, ՍՄ. Խաչասոլւյա-
նըչ կ, Գաղաղյանը, Ազդային խործրդի անդամներ Ա. Թոփչյանը, Միան-
չության բոնի վերաբնակեցում Թիֆլիսից ե ողջ Վրաստանից, որն էլ իբը
թե ցանկալի չե, որ ավելի դեմոկրատական քայլ կլինի քրջերում դտնվող
Հովել վրացական իշխանությունների կողմից կիրառվելիք Հնարավոր
ները», բառիս բուն իմաստով վաո որակի դեմոկըաւռիւս Էին խաղում, ինչը
կաւոի ջանքերով բոնի միջոցներով իրականացնել Հայ զինվորների Լ սւվա-
ների ւոեղափոխումը «եղբայրական» Հայաուում11995, ինչն ել վերֆին Հաշվով
ւաոերաղ մում:

խիվային բազմաբնույթ փատտաթղթերը, այդ մասին ուղղակի հ անուղղակի

955 Նույն տեղում, թ. 259:
397

արժեքավոր վկայսկոչումներ ւվաարու նակող Հուչադրությունը, մււանւավորա-
պես ականատեսներ ե այդ ժամանակաշրջանի պետաջաղաքական, ոազմա-
Տեր-Մինասյանի, կ. Սասունու, Ա. Խոասոխոյանի, ՀովՀ. Քաջաղնունու,
Գ,արք. Հովահվիյանի, ՑովՀ. Սածակյանի, 8. Իրաղեկի ե այլոց թողած արժե-
ֆավոր Հուշերն ու տարաբնույթ աշխատանքները, խնդրո առարկայի վերա-
բերյալ կարելի ե դալ մի չարք կարեոր եղրաչշանդումների. 1) Դասալթութ-
ներր պետք եէ փնտրել Հայտնի տարածաչրջանում Հայաստանի Հանրապե-
ւոության ծանրագույն սոցիալ-ւոնչոեւական կացությունում, որը Վոււե Հե-
տեւանք եր ՀՀ աշխարծաքաղաքական մեկուսացված վիճակի: Արդյունքում
էլ, 1919 Թ. վիճակով 961 Հազարից" քիչ ավելի բնակչություն ունեցող Հա-
յաստանը 1918-1919 թթ. անցման ժամանակածատվածում, չկարողանալով
լուծել սովի Հետնանքով առաջացած Հիմնախնդիրները՝ տվեց 180 Հաղարից
ավելի մարդկային կորուստ, չՇաղթածարելով բազմաբնույթ տարափոխիկ
Հիվանդություններով Հադեցած իրավիճակի բարդույթները, ինչին զոծ
գնաց ինջը Ա. Մանուկյանը, ՀՀ փաստացի «ղիկտատորը», իսկ դա չեր կա-
րող չազղել Հայկական պետականության տկարացման ն Հայկական բանակի
մարտունակության վրա ն առաջ չբերեր զանդվածային դասալքության
բերած պատճառների մեջ ամենեին էլ երկրորդական դեր չի խաղացել նան
պետաքաղաքական ու ռազմական գործիչների, միլիցիայի, ՆԳ ե Զինվորա-
կան նախարարությունների չինովնիկների ու առտիճանավորների զգալի
մասի ապիկարությունը, շաճամոլությունը, ատորաքարչությունը, ստրկա-
մւոությունը, կաշառվածությունը, լ անո չուշո` կադրային մեծ ւսնփորձութ-
յունն ու դրանց վզալի պակասը, 3) Հայաստանի կարնորադույն քաղաքնե-
րում` Երհանում, Ալեքսանդըսուոլում, Կարսում է դավառույին ծայրամասե-
բում իշխանության ֆաղաջացիական հ զինվորական մարմինների ու բա-
ժինների միմյանց Հետ աններդաշնակ, երբեմն էլ Հավակնուռ, թշանամակա-
նի Հասնող փոխճշարաբերությունները նպաստեցին կարդգաղածության անկ-
նը, 4) Հայկական բանակում դասալքության հ այլ ոչ պատիվ բերող բա-
ցասական երեույթներին էապես նպաստեց Հայկական կանոնավոր բանակի
կան ղանդվածներից մաքրման Զանդիրասարի, Վեդիրասարի, Զող-Բասար-
դեչարի ն այլ դործողություններին, որին միանդամայն արդարացիորեն դեմ
էին որոչ ռազմաքաղաքական գործիչներ, ն, Հատկապես Դրոն, քանզի մաս-
նակցելով այդ բնույթի ռազմական դործողություններին, Հայ զինվորները

996 Տե՛ս Հայկական Հարց, Հանրագիտարան,Եր., «Հայկ. հանը, գլխ. խմբ.», 1996, էջ 212:
398

բի կողուղուտին, թալանին ու ՀՇարստածշարություններին, ինչից Հայկական
բանակային զորամասերը ապես անբարոյականացան, կազմալուծվեցին է
դարձան չաշամոլ, որն ել վերջին Հաշվով միանդամայն «խրախուսեց»
դասալքության արմոռուսվորմանը, 5) Դասողքությանը Նւվառոող ւվաուոճ ւսո-
Կերի ե դործոնների մեջ պետք է տեսնել նան 1920 թ. բոլշհիկյան մա-
յիոյան ձախողված խոովությունը լ ծավալած ֆարողչությունը, որոնք
որոշակի խթանիչ դեր կատարեցին, անչուչտ, այդ ամենին զուդընթաց՝
զուդաշեռ քայքայման դործընթացները բանակում խորացան, դասալքու-
թուրք-Հայկական աղետալի պատերազմում, 6) Դառալքություն առաջ բերած
Հարկ Ե նան ավելացնել, որ գոյություն ուներ արդեն զգալի չափով արմա-
տավորված Համոզմունք, որ Հայ զորքը չի կովի բոլչեիկյան, սակայն բատ
էության զղեստափոխված ռուսական Կարմիր զորքերի դեմ, որը պատմաքա-
որոչակի չերտերով ամրբադրվել էր Շասարակական դիտակցության մեչ, որից
էլ Հմտորեն օդտվեց Ք. Կարաբեքիրը 1920 թ. թուրք-Հայկական պատերազ-
բով, ակնկալելով, որ Հայ զինվորը չի կրակի նրանց վրա, ինչպես ն տեղի
ունեցավ, ինչն Լ մւոնում է ւվաւոերաղմի չգրված օրենքների մեջ, Դ Բւնուէ-
կում տեղ դտած բացասական երեույթների ընդերքային լուրջ պատճառների
չարքում ւվեւուք է ւոեւնել Վե կանոնավոր բանակի է ոչ կանոնավոր ուժերի՝

կամավորական ու մառւղերիտտական խմբերի միջե առկա խոր Հակադրվա-
ծության, լ Հրամանմաւուսրության բացած ւայւո անկարողունակության՝ ւվե-
ւոության մեջ ւվեւոություն դառւլու ձում ունեցող ուժերի ւորամադրվա-
կան-Հայդուկային Համակարդերի անճամատեղելիությունը հս կարեոր աղ-
դակ Շանդիսացավ դասալքության ե բանակը քայքայող նմանակարդ բա-
ցառական երհույթների արմատավորման Համար: Զինվորական դործի կազ-
մակերլման առումով իրար կողքի երկու Հակադիր Համակարդերի դործու-
կային կառույցների մեջ` կուլ դնալով ինքնաղլուխ դործելու անկաղմա-
կերպ բնազդներին, 9) Ինչպես այդ մասին կարելի Ե դատել ժամանակակից-
ների Հուչերից ու ղանաղան աշխատություններից, դասալքությանը հ Հայ-
կական բանակի տկարացմանը նպաստող կարհոր պատճառներից պետք է
Համարել Հայոց զորքի ն ժողովրդի չարքերում կովելու կորովի, ոդու, ան-
Հրաժեշտ կամքի ն վճռականության պակասը, Հոգեբանական պարտվողական

399

ընդծանուր տրամադրվածությունը, ստրկամիտ ոգին, կամ ինչպես նկատել
է աղղային գործիչ Ե. Իշխանյանը` ակնածանքը տաճկական-թուրքական
դրական են ՀովՀ. Քաջազնունու խոսքերը. «Գաստնրաղմր վերջացավ մեր
Խմբային ու խմբապետավան սիստեմը, որ մասնաւորապէս խրախուուել էր
Բիւըօ-կառաւարուլթեան կողմից, քանդել էր զինվորական կաղ մի ամբողջու-
թիւնը, միութիւնը: Բանակի դաստիարակութիւնը, ռազ մական ոդին, կուռ
կաղ մակերպութիւնն ու կարգապաչութիւնը - ուրեմն եւ ընդդիմադրական
ոյժը- թուլացած էին ծայր աստիճանի ու դա անակնկալ էր կառավարութեան
Համար. կառավարութիւնը եւ ինքը զինւորական մի նիուորը չէին ճանաչում
բանակը »558:

Դասալքությունը ղժվարին ու խրթին խնդիր եր, ն երբեմն դատելով
փաստերից, տւվավորություն է առաջանում, որ Առաջին Հանրապետությանը
ե նրա ղեկավարներին այդպես էլ չճաջողվեց արմատապես լուծել այդ
խնդիրը, ինչքան ել որ ՆԳ ե Զինվորական նախարարությունները ջանքեր
չՀդործադրեցին, որբ կարեոր նշանակություն ուներ երկրի անվոանդության
Համակարգում Հայկական բանակի դիրքերի ամրակայման ն պաշտպանական

997 Տե՛ս Ե. Իշխանեան, Լեռնային Ղարաբաղ (1917- 1920), Եր., «Հայաստան», 1999, էջ
700-701:

998 Յովհ. Քաջազնունի, Հ. Յ. Դաշնակցութիւնը անելիք չունի այլ եւս, Վիեննա,
«Մխիթարեան» տպ., 1923, էջ 43:

400

2. ՆԳՆ, միլիցիայի գործունեությունը երկրում
օրինականության Հաստատման, ներքին անվտանդության
Հիմնախնդիրների լուծման ուղղությամբ:
Պայքար անկանոն զորամասերի ն խմբերի դեմ

ւոությունը որոշակի ջանքեր ես դործադրել սոցիւլ-ւոնչոեսասկան ծանը իրա-
վիճակից բխող ն այլ դործոններով պայմանավորված, զինված խմբերի կող-
մից կաւուսրվող Հանցադործությունների դեւքն ւոնելու, Հաղթաձարելու Հա-
մար, որոնք կարեոր Էին Վււե. բանակում կարգ ու կանոն Հառւուսոելու, զին-
վորների բարոյական կերպարն անաղարտ պածելու, բանակաչինական ու
պետական անվտանդության Համակարգի ձռավորմանը նպատակաուղղված
ւոուի 12-ին, ՀՀ Նախարարների խորչուրդն իր նիուռում լսում է ՆԳ Նւսխոաւ-
բարի առաջարկության մասին` զինվորական պորամատերի կողմից խաղաղ
բնակչության, նրանց ունեցվածջի նկատմամբ դործադրված ապօրինու-
թյունների հ ջայքայիչ ջայլերի դեմ պայքարելու միջոցառումների մա-
սին: ՆԳ նախարարությունը որոչակի ջանքեր եր գործադրում կարդ ու
ուղղությ ամը, ւվեւուսկան չ ւվաշւոոն սկան լ ւոնւոհւսկան Հանցադործու-
թյունների դեմ ւվայք արում, որին, որոշ վերաւվածումներով, ւսֆակցում Էին
նան քաղաքական կաղմակերվությունները ն կուսակցությունները: Մեֆ
չարիջ էին այսպես կոչված «մառուղերիստական խմբերը» իրենց դործողու-
թյուններով, որոնց ոանձւսրձակություններն այնքան Էին վրդովեցուցիչ,
որ կառավարական մակարդակով Հաճախակի, տարբեր առիթներով անդրա-
դառնում էին այդ Հիմնախնդրին ն փորձում արդյունավետ լուծումներ
գտնել, որը ոչ միշտ եր Հաջողվում": Այս առումով չատ Հատկանչական է
ՆԳ նախարարի 1918 թ. սեպտեմբերի 24-ի չրջաբերական Հրաշանդը`
ուղղված բոլոր դավ առական ն դավառամաաւային կոմիսարներին. «Ամեն օր
ւոեղեկություններ եւմ "ուուսնում ուլանությունների, կողուվոււոների, լողու-
թյունների մասին, այն էլ մեծ մասամբ Երեան - Էջմիածին - Աշտարակ -
Աբարան, Երեան - Ախտա - Ելենովկա - Դիլիջան - Քարվանսարայ դլխավոր
խճուղիների վրա: Այժմ, երբ միլիցիայի կազմը բոլոր դավառներում ուժե-
ղացված է նե միլիցիոներների վարձատրության չափը ավելացված` ղավա-

55 ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 201, ց. 1, գ. 484, թ. 8:
1000 Տե՛ս նան Ք. Օ. ԲԹճոոուտնոո, ՛Ւհօ -օքսԵլօօք/Ճոտծուտ, "01. 11, 861է6167, Լ.05 Ճոջօ16Տ,
Լօոգօո, Սո. օք ՕճԱիօւուճ, 1996, ք. 5-10:

401

ուսյին ն դավ առամաաւային կոմիոաւսըների վրա ոլարոչք է ծանրանում ւմ ե-
ճախիստ կերպով Հետնել, որպեսզի ամենակարճ ժամանակամիջոցում վերջ
ւորվի բոլոր ւոեսակի անկարդություններին, Հանցադործություններին ն
անդորրություն Հասւուուովի երկրի մեջ: ԱյնուՀեւու դավ առւսյին իշխանու-
թյան ներկայացուցիչները, եթե ժամանակին միջոյներ ձեռք չառնեն ճնչե-
լու Հասարակությանը վնասող ւուսրրերը ն խոսիանելու ասլադա դեւլքերը,
կենթարկվեն ւվառուախանոոովության՝ իբընե օրինաղանցների »122:

Դառոելով արխիվային բաղմաբնույթ նյութերի վերլուծությունից,
Հանըւավեւոության Համար ւսյդ ղանաղան զինված «խմբերը» իրոք ալը ղ ւ--
ւվես չարիք էին, որից բողոքում Էին անդամ դաւուսխւաղության ն ՆԳ նՆւսիոս-
րարության աշխոաւուսկիցները: Երհանի օկրուդային դաւուսրանի դաւուսխւսղ ը
1918 թ. դեկտեմբերի 13-ին դիմելով Արդարադատության նախարարին ոլաշ-
ւոո նական դիմումադրով, նշում էր, որ իրենք բաղ մութիվ բողոքադրեր են ս-
ւուսնում ղանաղան դրուժինաների ւվեւոերի (իմբոառվեւոներ) ն դրուժինաների
Հասցեով, վերջիններիս մեղադրելով իբը թե ջոկատների կարիքների Համար
կաւուսրված, ուսկայն միանդաւմնւյն ինքնագլուխ ն ավազակային բոնա-
գրավումների մեջ, ջաղաքացիներից խլելով ձիերը, անսանակերը, ուտելիքը
ն այլն, ինչւվես Վոլ ձեռ Նւսրկելով| այլ անւվաաւուսմխուսնւաւոու դործողու-
թյուններ, որոնք իբը թե կալված Էին ղզորամաւերի իրավունքների Հեւո:
Ելնելով դրանից, Արդարադատության նախարարը դեկտեմբերի 24-ին դի-
մում է ՆԳ Նւսխարարությանը խնդրանքով Հաղորդել, թե ինքն ունի րդ-
յոք իր ւորամ մադրության ւուսկ Հաղորդադրության մեջ նշված ղորամաւերի,
խմբապետների ն նրանց զինվորների մասին տվյալներ, եթե` այո, աւլա ին-
ֆը խնդրում է միջոզառոււմներ ձեռ Նուսըկել, որսվեսղի կանիւարգելվի նրանց
կողմից որեիցե անօրինական դործողություն ն նրանց նկաւումաքբ Հարուց-
վի քրեական դործ":

Ակնչայտ է դառնում, որ ւյսւլես կոչված «խմբերն» ւյ դ ժամանկ
ւվարղ աես չարիք Էին ւվեւոության ն Հասարակայնության Համար, իսկ ոլայ-
ֆար դրանց դեմ ւուսրվ ում էր այնքանով, ինչքանով որ դա Հաջողվում էր:
Կուսակցությունները ես շառ զգուշավոր ձնե երով բողոքում Էին սւոեղծված
իրավիճակից: Այդ մոսին չեշւոում է Հայ ժողովրդական կուււսկցության
ւվաոլամենուկան խմբակցության ներկայացուցիչ Երվ. Հարությունյանը
1919 թ. Հունվարի 15-ի Նախարարների խորՀրդի նիուռում ւվարեն ավորման
մասին Հարցի չուրջ ծավալված բանավեճի ժամանակ. «միննույն ժամանակ
մենջ պեւռք է սռեղծենք մեր ներքին կյանքում իրավակարդ, վերացնենք
խմբերը, որոնք երկրի ներսում մի երրորդ իշխանություն են Հաաււուաւո ել 1003:

1000. ՀԱԱ,Ֆ.Պ - 201,ց. 1, գ. 15,թ. 118: Տե՛ս ճան «Կառավարության լրաբեր», 27
սեպտեմբերի, 1918, ԷՏ 8:

1002 ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 201, ց. 1, գ. 504, թ. 4- 5:

1003 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 198, ց. 1, գ. 15, թ. 92:

402,

Այդ մ իւոք Կ է Հաււոււոում Վոււե նիուռում ելույթ ունեցած Ս. Վրացյանը.
Հլիաղորները կատարյալ զեղծարարներ եին. ասում էին, որ դրանք բավա-
կանին ցորեն, բամբակ ին գնիլ, այնինչ ոչինչ չեն տեղափոխիլ մինչե Հիմա
Երհան. միջոցներից մեկր (պարենխնոդրի լուծման՝` ընդգծումը մերս է -Վ.
Վ.) ներքին չուկայի օգտաղործումն է, բայց ղժբախտարար ներջին օրդան-
ները այնպես չին կազմված, որպեսղի օդտադործին»: 7 այդ Շնարավորութ-
յունները:

Նախարարների խորՀրդի 1919 թ. Հունվարի 21-ի նիուռում լսվում է
զի, Երհանի, Էջմիածնի է Սուրմուղուի դավառներում դոյություն ունեցող
անկարդություններին, խմբերի ուսնձւսրձւկություններին ու սւոեղծված
անարխիային վերջ տալու Համար այդ գավառներում ուժեղացված դրու-
թյուն լ դեներաղ-նածձանդալեւոություն Հառւուսոելու, ու ղանաղան ոճիր-
ներկայացված նախագծին, վերջնական որոշումը սակայն Հետաձղելով
մինչն Հունվարի 22-ի նիստը ո". ինչպես հ որոչվել էր, Նախարարների խոր-
Հրդի նիստր կրկին անդրադառնում է այդ Հարցին: Դրանում մասնավորա-
պես ասվում էր, որ ի լրումն ե ի ձեակերպումն Հունվարի 21-ի նիստում
արված առաջարկության, Ալ. Խոասոխայանը նոր աոռւսջֆարկություն Է նԿերկա-
յացնում, որում առվում էր, որ Դարալադյաղի, Երհանի, Էջմիածնի է Սուր-
մալուի գավառներից պետջ է կազմվի մի զինվորական չրջան ե չրջանի
պետ նչանակվի, որին պետք է ենթարկվեն թե տեղական զորքը, ե թե միլի-
ցիան, որը իբրն զինվորական չրջանի պետ իր Հերթին պիտի ենթարկվեր ՀՀ
ՆԳ նախարարությանը, իսկ իբրն տեղական զորքերի Հրամանատար Հայ-
կական դիվիզիայի պետին: Ընդունված որոչման մեջ Նախարարների խոր-
Հուրդն իր Համաձայնությունն արտածայտելով այդ առաջարկի Հետ, միա-
ձայն Հանձնարարում է ՆԳ նախարարի պաշտոնակատարին այդ առաջարկը
ձեակերպել Հատուկ կարգադրությամբ ն ներկայացնել ՀՀ խործրդին` ի

Հատւոււռոոււմ ն:

Գավառամասերից ատացված Հաղորդադրությունների Հեղինակները նս
կարհորում էին միլիցիայի ն օրինապած մարմինների դերը նչված երեույթ-
ներն արմ ոռուսխիլ անելու ւուումով|. 1919 թ. մայիսի 2-ի դիմումադրում`
ուղղված ՆԳ նախարարին, Կարսի նածշանդապետը Հիչեցնելով իր մայիսի
21-ի Հեռաղրի մասին, տեղեկացնում եր վրացիների կողմից ողջ Արդաշանի
մարզը գրավելու մասին, այս անդամ ավելացնում էր, որ վրացիները չարու-
նակում են Հույներին թունավորել թրդերի ու մաշմեղականների դեմ, ն

1004 Նույն տեղում, թ. 43:

1005 Նույն տեղում, գ. 486, մաս Լ թ. 20:

1006 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 96.թ. 13, գ. 100(43), թ. 15, Ֆ.Պ - 201, ց. 1, գ. 486,
մաս 1, թ. 20:

403

ընդծձանուր խառ նւսշչփոթի ւպայմաններում զբաղված են կողուվոււոով| ն բո-
Նասրարքների կիրաոմմաւքը : Եզրակացության մեջ չեշւոելով, որ բուկչությու-
նը այնքան ուժեղ է ւոեռորի ենթարկված ղանաղան խմբերի կողմից ն վա-
խեզած անու «խրախճանքներից», գուի դգինարըբութքներից, որ ուրսխա-
Կում Է անդամ իրենց ամեն մի միլիցիոների Հայտնվելով, նրանում տես-
խելով իր իրավունքների ն Հանդոաւռության դլիավոր դրավականը 1207: Հե-
ւուսքրքիր դիտարկում է, որն արժանի է ուշադրության, մանավանդ վկայում
է այն Հանդամանքի օգտին, թե ի՞նչ արդյունքների կարելի Է Հասնել, եթե
Ճիշւո կաղ մւկերվվի ներքին անվտանգության Համակարգը, որում իրենց
արժանի տեղը կգտնեին միլիցիան ն ՆԳ մարմինները, ն իրենց օրինապած
վերաբերմունքով Հասարակության նկաւումուքբ վայելեին վերֆինիս Հար-
դանք, երբեւն էլ` ւջակցությունը:

ՆԳ նախարարության Հեւուսքրջրությունների ոլորւոում Էին երկրի
ներքին կյանքին վերաբերող բոլոր Հարցերը ն փորձում էր խորամուխ լինել
դրանց մեջ, դնել լուծման Հնարավոր ուղիները դաղ թականներով ն սովից
Հյուծված այդ երկրում, վերածվել իրադրությանը: Բնուսկանաբար, դրան
Էին Նւվւաւուսկաուղղված այն ջայլերը, որոնք ՆԳՆ ձեռ Նւսըկում էր բնակչու-
թյունից զենքն ու զինամթերքը ռդրավելու Համար, ենթադրելով, որ
դրանք Լ ւավելի են սրում դրությունը, որ խառնաշփոթ ն ֆրեածին իրավի-
ճակը ձեռ ՎՂւռու էր ղանաղան ավաղ ակաբարո խմբերին, որոնք Հեշւոությամբ
Էին ձեռք բերում Հրաղեն ու ւվւուռու Հս դառնում սեւիական ւղ դաբնակ-
չության գլխին: Այդ Նւվաաուսկով 1918 թ. օդոււոոսի 21-ին Ա. Մանուկյանը
կառավարության ֆննարկմանը ներկայացրեց մւանառվոր զենք-զինամթերքի
ւվեւուսկանագ մնան վերաբերյալ օրինադիծ, որը Հավանության արժանանաղուց
Հեւոո ներկայացվեց ՀՀ ւվաուլամերւոի ֆնձւսրկմանը 1008: Հիմռավորելով օրի-
Նասդիծը, Ա. Մանուկյանը դնում էր, որ եթե երկրում իր ժամանակին ժողո-
վրդին զինելը անձրաժեչւտություն էր ն ուներ ինք նալաշմուլանական Նւվա-
ւուսկներ, րդեն ւվեւուսկանութ յան դոյության ւվայմաններում, երբ կանո-
Նւավոր ղորք ունենալու խնդիրներ են լուծվում, ւսնձի անձեռնմիխելիու-
թյունը, ունեցվածքի ն այլ իրավունքների ւվաշւուվանությունը ւվեւուսկան

մուռեցումը նձ րաժեչւո Համերաչի ըմբոնումը չգտավ ւկառ լամենւոի օդու-
ւոուի 2-ի Նիուռում, որտեղ մի չարք կուուասկցությունների ներկայա-
դուցիչներ Ա. Մանուկյանի ներկայացրած նախագիծը չընդունեցին: Սո-
ցիալ-դեմոկրատ մենչեիկ Թ. Ավդալբեկյանը չճամաձայնվելով ՆԳ ախա-
բարի այն տեսակետի Հետ, որ աղդարբնակչության զինվելը մեծապես

1007 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 201, ց. 1, գ. 547, մաս Լ թ. 95:
1008 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 105, թ. 2:
109 «Զանգ» (Երնան), 28 օգոստոսի, 1918, ՎՏ 49:

404

ները, ւվւուոճ ւսոււսբ ասնուլթյուն էր բերում, որ անարխիային Նւվաաււոում է ւլե-
ւուսկան իշխանության ւաւվւասըւուոի քուլությունը լ բացակայությունը: Հե-
դրանից Հետո ձեռնամուխ լինել զինաթափման խնդրին: ՀԺԿ ներկայա-
ցուցիչ Ս. Մալխասյանը որւվես անվտանգության ւվւուու| աը դիտեց ուժեղ
թափել, դնելով, լավագույն դեւլքում, ղինաթաւվումը ւվեւուք է սկսել ուսՀ.-
կարծելով, որ միայն այդ պարադայում կարելի է ակնկալել ժողովրդի վատա-
Հությունը: Պոռուախան ելույթով Հանդես եկած ՆԳ Նախարարը երկրում
գնելով, որ ազդաբնակչությունը չպետք է զինաթափվի հ իր քաղաքացիա-
ւոության ենթարկեց Ա. Մանուկյանին լ ՀՀ Դաշնակցությանը, ււելով, որ
ւսյդ Նւվւաուսկին Հասնելուց Հեւոո, կոչ է ւմնում ղզինաթոաւիել նրան: Հ.
ւոելով Հեղաւիոխական օրենսդրություն, իրականացնելու բարեւոխումներ
նություն է, որն ել կոչված է ւվասշ ուսանելու ՀՀ բարեկեցությունը,
Նւսդիծն անցնում է1010: 1918 թ. օդոււոոսի 21 ին Նախարարների խորՀրդի
Հավանություն ւովեց այն վաո լամենւո մոլ նելու Համար1011: 1918 թ. օղդու-
ւոուի 29-ին Հայաստանի խորչրդարանն ընդունեց «Մասնավոր սեւիակա-
նություն կաղմող զենքերի ն զինամթերքի ւվեւուսկանաց մուն մասին»

1010 «Հորիզոն» (Թիֆլիս), 11 սեպտեմբերի, 1918, ԳՏ 182:
101 ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 202, ց. 1, գ. 13, թ. 18:

405

մթերքը, բացի որսորդականից ու անպածշունակավոր տեսակներից: Զենքը
կամովին չշանձնելու դեպքում այն առդրավվելու եր Հարկադրաբար, իսկ
օրինաղանցները ՆԳ նախարարի որոչմամբ ենթարկվելու եին պատժի մին-
չե 3000 ո. ւոուդանքի: ՆԳ նախարարին Էին վերաւվածվում զենքջ-ղզինա-
ւվածելու, դրանք կրելու արտոնություն ւորամադրելու լ ւյլ Հարցեր:
Վտանդված գյուղերի ինքնապաչտպանությանը չվնասելու նպատակով
օրենքը թույլատրում էր գրավված զենքի մի մ ւար թողնել տեղում` Հաւռուկ
մարդկանց Հսկողության լ ված կանության ներքումմ2: Այս ռումով Հե-
տաքրքիր է նան ՀՀ Ներքին Գործերի նախարարի մեկ այլ Շրաշանդ, որն
լարված չրֆաններից մեկի` Նոր Բայազետի դավառին: ՆԳ նախարարի 1918
թ. Հոկտեմբերի 14-ի Հրածանդումբ ուղղված Տիգրան Բաղդասարյանին, ւյ
վում էր Հետեյալը. «1) Աջակցություն ցույց տալ Նոր Բայազետի դավա-
ռում զենքեր դրավող Հանձնաժողովին, դրավելու դավառում բոլոր ղենքե-
բըչ ռաղմամթերջը րատ օրենթի, 2) բոլոր գյուղերից պաշանջել դանձարան
մտցնել այս ն. անցյալ տարվա Հարկերը ն դանձարան չմտած կապալները, 3)
Հավաքել 20 տարեկանից մինչե 26 տարեկան դասալիքներին ն ցուցակնե-
րով ներկայացնել Նոր Բայազետի դարնիվոնի պետ, չտ. կապիտան Բու-
դումյանցին ե. Հրաշանդել Նոր Բայազետի գավառի միլիցիայի պետ, պրապ.
դաւուսկան իշխանությանը, 5) դործողություններ սկսել Նորադուզ դյուղից
լ վերջ դնել Նորադուղի ու Ղչլաղի կամայսկանություններին, որոնք Հա-
կառակ կառավարության Հրաչանդներին, որսում են ձուկ Քեավառի դետից
ե ծովից, վնասելով կապալառուներին, 6) Աչխատիլել բոլոր խնդիրները
վերջացնել խաղաղ միջոցներով, որոնց տպառումից Հետո միայն դիմել
ղզենջի ուժի, վերջին ղեպջում վարվել վերին աստիճանի կտրուկ կերպով, Դ
Գյուղերը շրջել մեն անդամ չրֆանային կոմիսարների ուղեկլյությւաքը »1013:
Այդ նույն Նւվաւուսկադրումով էլ 1919 թ. Հուլիսի 24-ի նիուռում ՀՀ Նախա-
րարների խորչուրդը լսում է ՆԳՆ օրինադծի մասին ազդաբնակչությունից
զենք ու զինամթերքի Հարկադրական միջոցներով Հավաքելու հ զինային

102 ՀԱԱ,Ֆ.Պ- 199,9. 1, գ. 4, թ. 1, Հայաստանի Հանրապետության պառլամենտի
օրենքները, էջ 2-3:
105 ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 201, ց. 1, գ. 38, մաս Լ թ. 484:

406

ւվարւուսդիր ւռուրք սած մանելու մասին: Որոշվում է Համաձայն Հունիսի 5-ի
օրենքի` Հաստատել ներկայացված օրինադիծը:1:

ՆԳ նախարարության իրավասության մեջ մտնում էին տարաբնույթ
Հարցեր, որոնց լուծման Համար վերջինս Համագործակցում եր այլ նախարա-
րությունների Հեւո, փորձելու| Համառեղ ուժերով կանխել անիշխանություն
դրահորող երեույթները երկրում, զինվորական հ այլ բնույցի խժդժու-
Հունվարի 25-ի նիուռում լովում է Արդարադատության Նւխոսըարի ւո ււլ-՛
արկր՝ զինված անպատասխանատու խմբերի ինքնադլուխ դործողություն-
րություններին Համատեղ ծրադիր ներկայացնել աղդաբնակչությանը այդ
խմբերի ինքնագլուխ դործողություններից աւվածովելու լ նրանց ղուլելու
Համար1015: Իսկ 1919 թ. փեւորվարի Յ-ի նիուռում Նախարարների խորչուրդը
լսելու| ՆԳ Նախարարի ղեկուցումը Դավալուի լ Սուրմալուի շրջաններում
գտնվող «խմբերը» զորամաւերով փոխոսրինելու մոսին Հարցը, ւյն ընդու-
Կում է որւվեւ ի դիւտություն, աւել է, թե ւուսլիս է իր Համաձւայնությու-
նը106:

ՆԳՆ ն միլիցիան բաղմաթիվ բողոքադրեր էին ստանում զինվորա-
կանների կողմից կատարվող անօրինականությունների, երբեմն ել պար-
զաւվես Հանցադործ դործողությունների մոսին: ՀՀ Տարածքի Վարչակաղմի
՛ միլիցիայի կոմիսարին Հասցեադրված Ալեքսանդրապոլի դավառային կո-
միսարի 1919 թ. մարտի 20-ի զեկուցադրում նշվում էր, որ դավառի դյուղա-
ցիների հ սփիախատականների վիճակը սովից օրեցօր ղառնում ե ավելի ու
ավելի Հուսաշատական, նչելով, որ դավառի բնակչությունը փախատական-
ների Հեւո միասին կաղմում է 160.000 շունչ, որից իրենց դոյությունը մին-
148.000-ը չունեն ո՛չ Հաց, ո՛չ դորեն, ն մինչե նոր բերքը նրանց ւվաձելու
Համար անձ րաժեչւո է 888.000 փութ դորեն, յուրաքանչյուր չնչին Հաշվելով
ամիսը՝ մեկ փութ, իսկ սերմ այու 1.170.228 փութ, է յդ ւվայմոաններում ղո-
բամասերի անօրինական դործողությունները, մթերքների հ սայլակառթջերի
բռնադրավումները սրում են առանց այն ել վատ վիճակը` Հանդեցնելով
տարբեր դյուղերի բնակիչների բողոքներին: Գավառական կոմիսարը առա-
ջարկում էր գավառում ունենալ այնպիսի վարչակարդ, որն օդտվեր ինչպես
Հայերի, այնպես էլ մաշմեղականների Հարդանջից` վերջիններիս Հետ մեր-
ձենողու Համ ար1017: Այդ ռումով առւսվել մեծ Հետաքրքրություն է ներկա-

1014 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 96ա.թ. 20, Ֆ.Պ - 201, ց. 1, գ. 486, մաս ԼԼ թ. 284:
1015 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 96, թ. 10, գ. 100 (43), թ. 11:

1016 ույն տեղում, գ. 100 (43), թ. 21:

107 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 201, ց. 1, գ. 135, թ. 29:

407

25-ի զեկույցը ուղղված ՀՀ Տարածքի Վարչակազմի հ միլիցիայի կոմիսա-
ւոեսանկյունից արժանի է ուշադրության. ղզեկուզադրում Մ. Սարասոխկյանը
նկաւոում էր, որ ւոնւոեւական առումով բնակչությունը տնվում է Հու
սնվում է Ղազախի դավ աուի Հաշվին ն Դիլիջանի Հւորակտով» (մեծ ուղի)
բերվող Հացով, որը Ղաղախից ուղեկցվում է բարդություններով ե զա-
կիչներին ֆիչ նեղություններ չեն ւուսլիս Վոււմլ. բախուոի ֆմածաճույքին
թողնված փախուուսկանները, որոնք թափառում ես դյուղերում է զբաղված
Նւսկան իշխանությունների ուշադրությունը բնեռում էր դավառի լոլո
մասերի սպաներից չատերի կողմից դրանորվող սպային ոչ վայել դիրքի ու
կեցվածքի վրա. Հաճախ դիչերները ավելորդ Հրացանաձդությամբ զբաղվելը,
ինչը ւուսղ:նււուլ ն վախ էր ներշնչում բնակչությանը: Սարառիկյանը վերջին
Ակսիբարա, Ալկսիբարա, Բուղանիս-Այրում, Կուչչի-Այրում, Մազալու, ՓՖա-
րախլի, Շինիխ-Այրում, Արաբաչիլյար հ Յարադուլլա բնակավայրերը թվով
մուռ 12 Հաղար չունչ բնակչությամբ, խոր կերպով մւոնում ես իրեն վո-
տածված գդավառի բնակելի կետերի մեջ ե աշխարչադրական նկա-
Ադբրբեջանի իշխանությունների ղեկավարության ներքո, երեույթ, որը բո
չոււուսիու յժ լուծումը 108:

ՆԳ նախարարությանը չեր կարող չշետաքրքրել երկրի Համար կարնոր
նշանակություն ունեցող ղանաղան խմբերի, ոչ կանոնավոր ղորամ ուսերի
ղզորամաւերի կաղ մում: Այ առումով ուշագրավ է Նախարարների խորՀրդի
1919 թ. սեւվտեւմբերի 8-ի նիուոը, որում լովում է ՆԳ Նւխարարի ղեկուցու-

1018 Նույն տեղում, թ. 33:
408

կանոնւսդրություն1019: Երկրի ւուսրբեր չրջաններում ւռոիրող անկայուն ն
ֆառուային վիճակի, անաըխիայի, անկանոն խմբերի ու զորամասերի կամ ույւո-
կանությունների, դրանց դեմ ՆԳ մարմինների ւվայքարի դործակցի Հարդ-
յունավեւտության» մոսին է վկայում 1920 թ. վերջերի մի դիմումադիր՝
Հասցեադրված ՀՀ ւկառ լամենւոի Նւսխւադած ին ն ՆԳ Նւսխոսրարին, որում ՆԳ
Նւսխոսըարի ժամանակավոր ւվասշւոոնակւուուսը Ա. Մ ուք սասլեոյ անը մուս նաովո-
բալես ընդգծում է. «Շրջելով Շամշադինի, Իջոանի, Բարաձոսյի շրջանները,
Հւսաւոււռոում ենք իշխանության բւայւսրձւսկ բազակայությունը: Ժողովըդի
անւոերությունը, Հայւոնի քալանների, ծանոթ յանցադործների միջոցով,
երկրի ւոնւոհսական ջայքայությունը, ւսշ խւուոււմնք ի կազմալուծումը. անցես-
ւե դժբախուոություններից Ճողուվրած այս Հարու երկիրը ւիրկելու ն ժո-
ղովրդին իշխանության դոյությունը ճանաչել ւոււլու Համար ւզածանջում
ենք անմիջաւղես բանակցություններ սկսել` սդմինիւսորացիային ընդառաջ
գնալ ժողովրդի արդարացի պաշանջին ապաշովելով նրանց կյանջը հ
ւոնւոեսությունը »1020:

Սակայն, ղժբախոուսբ ար Հասարակությունն այդքան ներուժ չուներ
ւղդելու Հակւուվեւուսկան, Հանցավոր ւուսրրերի վըա, ն դրանք ծաղկում էին:
Լավադույն ուլառաղինությամբ որոշակի խմբեր զբաղված Էին ածաբեկչութ-
յամբ, դրամաշորթությամբ ն ւվասը ղ աւլես կողուվոււոով: Հաւոկաւվես ղժվարին
իրավիճակ էր ոսւռեղծված Կարսի նածանդում: ՀՀ ՆԳ Նւխոսըարի օգնական
Մ. Թորոսյանը 1920 թ. Հուլիսի 2-ի ղեկույցում Նախարարների խորձրդում,
վկայւսկոչում է այն ւիւաււոր, որ օդւովելու| Հանըաւլեւոության Համար
առեղծված խառնակ իրավիճակից, «խմբերը» ած ւսրբեկչությամբ Էին զբաղ-
ված Վուււ այլաղդիների, մուանւավորաուլես Կարսի նած անդի ոռոււսկան դյու-
ղերի նկաւու ոռքը, որոնց ներկայացուցիչները Հունիսի 29-ին բողոքադրով
դիմել են ՆԳ նՆախոսըարի օգնականին: Շիրակի նածանդասլեւոն այս
կաւլակցությամբ ւս իր բուոն բողոքն էր ւրւուած այւոում զինված անձն
կամայւսկան ելույթներից 1221: Այս կաւղակցությամը «Անիչխանությունը
Կարսում» վերտառությամբ Հոդված է ւուվադրվում սոցիալիուո-Հեղաւիո-
խականձների կողմից «Սոցիւղլիստ-Հեղափոխական» թերթում, որում ւնւար-
դանքի սյունին են դամ վում մւաուղերիսւռական «խմբերը» իրենց ծավալած
անարդալից դործողությունների Համար ն կառավարությունը ւռեղական
վարչակաղմին կոչ էր սնում արմճուումխիլ անել այդ վաղ ակառըջերը 1022:
Հարկ է ավելացնել, որ վերոնշյալ ւնձին,ք անդրադառ նւլուվ| այս գավ :ալի
ւիւաուոերին, չէին բավարարվում այդ մասին ւրձւասնաադրելով, այլ երբեւն ել

109 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 100 (43), թ. 200:

1020 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 198, ց. 1, գ.31, թ. 6:

1021 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 201, ց. 1, գ. 287, թ. 4:

1022 Նույն տեղում, գ. 300,թ. 109-110, «Ծոցիալիստ-հեղափոխակամ», 1 8.09. 1919,Ի6 19:
29. 10. 1919, 530:

409

ւիորձում Էին ելք որոնել ն դրանց դեւրն ւունելու միֆողներ լույդ ւու:
Այաղվես Ս. Թորոսյանը նչում է, որ միլիցիոներների մի մււաը «խեղճ ու
կրակ մարդիկ են, որոնք միայն ղուր փող են ւուսնում, իսկ մյուս մասը`
թալանի տենչով բոնված` մասնակից է թե թալաններին ն թե գաղտնի
ւաւվուուքբություններին »1925, Վուսվլ. ընդգծում էր, որ «միլիցիան զինված է
ւաւուսձ սկան զենքերով, Հաճախ չե ունենում ւիւամիուշւո է այլն»: ՆԳ
Նւսխւսրարի օգնականը ւորձում էր խորքային դիտարկումներ կաւոարել ն
նշել սւոեղծված վիճակից դուրս դալու ուղիներ, ընդգծելով Հեւոն յալը.
«Նե Կ ործե Վոււխւորաւրու ան ււր ւո այք ալմ ան Վոււլւաւոում են
Ներքին Գործերի նախարարությ պարատի քայքայմանը նպ
այն Հաւռուկ լիաղզօըրները, որոնք ցրված են զանազան ւռեղեր, ն խառնվում
են վարչական դործերին, բանւուսըկում են, ւսրձւսկում ն այլն»: Այնուծեւու,
Ս. Թորոսյանն անդնում էր կոնկրետ առաջարկների, որոնք Հանդում էին
Հեւոն յալին. 1) Բոլոր միլիցիոներների ուոճիկը կըկնաովւաւոկել, 2) ւուս| ւմ ւոււթ-
կան մի փութ ալյուր, Յ) բոլոր միլիցիոներներին ւուսլ Հադուուո, 4) միլիցի-
ւսն ղինել լավ Հրացաններով ն ււվածովել ւսնծձրաժեչւո ջանակությաւմքը. ւիւաւք-
փուշւոով, 5) միլիցիան ւղ աւոել զինվորական ւվարւուսկանություններից, 6)
25 ւուսրին լրացած բոլոր ւողամարդկանց միլիցիոներական ծառայությունը
ճանաչել որւվես զինվորական ծառայություն, Դ Դ դասարանը ավարտած ու
միջնակարգ կրթություն ուուայււծ միլիցիոներներին Հաւոուլկ վարձւաորու-
թյուն ւուղ` միլիցիայի ուոճիկի 1/2 չափով, 8) կըկնաւվաւոկել Նածձանդալեւոի
ու վարչակարգի մյուս ւվաշւոոնյաների ուոճիկը, 9) վերացնել բոլոր արու-
կարգ կոմիսարների, Հատուկ լիազորների ւվաշւոոնները, 10) ինք նւավարու-
ուննե ադմինիուորապիւս ու մ ւլ աշւոոննե Հանձնե եւոււ--
թյ բի ադմինիստրացիայի իլիցիայի աշ բը ձնել պ
կանորեն աշխաւոող մարդկանց` ունը կուսակցական իւորության, 11) երկ-
րով մեկ սփոված զինված ուժերը ճանաչել Հակապեւռական, զինաթափել, ե
նրանց ղեմ կռիվ մղել զորքի ու միլիցիայի միջոցով, 12) զինվորական իչ-
խանությանը ւվարւուսդրել ւած անջ ված դեւլքում օգնության Հասնել ադմի-
նիսւրացիյին, 13) դաւուսվ արության ձնե սկանությունները փուիոխելով՝
ւկարւուսդրել նասծձանդային դաւուսրաններին չյուսլ ջննել ւվեւուսկան Հանցա-
վոր ւվաշւոոնյաների դլործերը, 14) զինվորական իշխիանություններին ւրդե-
լել Ներքին Գործերի նախարարության դործերին խառնվել, Հաւոկաւվես ար-
դելել սայլեր, կենդանիներ, խուռ ն այլ նյութերի բոնւալըավելը 1027: Սույն
Հեւուսքրքիր փւաււուսժղթժի վրա կա ՆԳ Նւսխւսըւսը Ռ. Տեր-Մինասյանի մւսկա--
դրությունը` ւվաւուսմխւսն առււսջարկների ու ւոեսակեւոների Հեւուսքրքիր ւիւս-
թեթով` Ս. Թորոսյանի կողմից արված առաջարկների ամեն մի կետի
վերաբերյալ բուռ Հերժականության, որոնք Հանդում են Հեւոն յալին. «1)
Համաձայն եմ` բյուրոյի Համաձւայնությամբ, 2) Համաձայն եմ` Խնւումուռու-
րության մինիուորության միջոցով ւոււլու ւկայմանով, 3) Համաձայն եմ, 4)

1025 ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 201, ց. 1, գ. 287, թ. 5:
1024 Նույն տեղում, թ. 5-6:

410

իսկ քաղաքներում` «Բերդան» ն «Մոսին» Հով, իսկ շրջաններում`
«Մոսին» Հրացաններով, զինելով միլիցիան փաւմիուշւոներով, 5) Յ2-ից
բարձը պետք ե արղեն ազատել, իսկ մնացածին` աղատել` կնչանակի ջանդել
ղորքը, 6) եթե նւխւուռեւել Յ2-ից բարձը Հասակ ունեցողներին աղ աւոել
զորքի չարքերից, անճրաժեչշտ Ե դրանց պատասխանին չապասել, մտցնել

միլիցիայի չարքերը իբրե պարտադիր` միլիցիայի ոոճիկով, Համաձայն

իսկ զորջին ե միլիցիային ՀՇակադրել զինված ժողովուրդը` Համարել ան-
մւոցնել Համաձայնական, կոմիւոեւսկան ւվզարտականություններ»1025:
Քննարկվող Հիմնաձարցի կապակցությամբ ուչշադրավ են նան Ռնդա-
մալ (Ջրառատ) ն. Վերին-Աիոոսգյուղերի բնակչության ներկայացուցիչնե-
րի բողոքադրերը՝ ուղղված սպվառլամենոի սոցիալ-դեմոկրատական խմբակ-
ցությանը,որում դժդոծում էին կառավարության ներկայացուցիչների ն
զորամասերի, ինչպես նան 400-ից ավելի դաղթականների կողմից իրենց
ունեցվածքը թալանելու, գործադրված բոնությունների ե այլ անկարդու-
թյունների վերաբերյալ,խնդըրվում էր ջննիչ Հանձնաժողով ուղարկել 1026:
Դարաչիչադի տեղամասի Ռնդամալ դյուղի կոմիսար Սարդիս Երամովը ւլառ-
լամենտի սոցիալ-դեմոկրաւուսկան խմբավորմանը Հասցեսդրված դիմում-բո-
ղոքադրում, վրդովվելով խմբապետ Մեսրուի ն նրա300զինվորների աղօ-
բինի դործողություններից, մեղադրելով, որ այդ վախկոտ խմբապետները
դեռ երեկ իախչում էին Երզնկայից մինչն Երհան անամոթաբար փախչում
Էին սպզատերաղմի դաչտից վախ կուռ նաւվատոսկի նման, չատ խիզախ դուրս
եկան անվզաչուղան դյուղացիների` իրենը սեիական Հայրենակիցների
նկատմամբ, մասնավորապես ղինաթավփման մասին օրենքի Հրապարակումից

1025 Նույն տեղում, թ. 6 հակ.:
1026 Նույն տեղում, Ֆ.Կ - 404, ց. 1, գ. 27, թ. 1-3:

411

Հետո, առանց խտրականության իրենց Հարվածների նչանակեւո ընտրելով
չատերին, մասնավորապես` քաղաքական Հակառակորդներին: Այնուչետն
դիպուկ նկատում Էր.ՀԻնչ էին անում այդ ենիչերիները այուռեղ, նկարա-
դրել Հնարավոր չի, վերցնում էին Հացը,ալյուրը, դարին, խոտը, պաշան-
ջում էին ոչխար, Հավ, բռնություններ էին դործադրում» 1027: Ս. Երամովը
նան ավելացնում Էր Հեւոն յալը. Հայնւտեղ ուղարկվեց Հրետանի. ինչու՞ մի
ջանի Հարյուր լիազորներ ն նրանց ազ ականները լեո ք է Հարատանան մեր
դյուղացիների Հաշվին. այժմ ոռուդման փոխարեն ուղարկում են մեղ մուռ
մեսրուվների խմբերը. Հասարակությունը վճռել է ընդունել մաՀ մեդակա-
նություն ւ դառնալ Թուրքիայի Հպատակներ (գոնե) դեթ փրկելու սեւիա-
կան դոյությունը ն կազմելով գյուղական որոչումը, լիաղորել է ինձ
խնդրանքով դիմել այստեղ դտնվող թուրքական ներկայացուցչին, սակայն
Հուրախություն ոնդամալցիների, իրադրությունը փոխվեց ն իմ դիմումը
Թուրքիային օդուտ չի տա, ն քանիորայլելք չկա,խնդրում եմ դյուղ գոր-
ծուղել Հատուկ Հանձնաժողով ն մանրազնին ուսումնասիրել դյուղացիների
վիճակը, այնուծեւու. վարվել՝ ին չպես խիղճը կթելադրի»1:28: Գյուղական կո-
միսարը դրում էր,որ այն ինչ կատարվում էր Ռնդամոալում, այն չի եղել
չէր էլ կարող անկասկած լինելոչ միայն Ռոմանովների կամ Աբդուլ Համի-
դի, այլն Լենկ-Թեմուրի ժամանակ,որը չէրթույլատրում իր Հորդաներին ա-
նելինչխելքներին փչի: Ամփոփելովիր միտքը, նա չեչշտում էր, որ Մես-
ըբուվը ն նրա կողմնակիցները պարզապես Հարուռանում են դյուղացիների
Հաշվին, ն եթե կառավարությունը վճռական միջոցների չդիմի, ապա «Հա-
սարակայնությունը վճռել է ընդունել մաչմեդականություն հ դառնալ
Թուրքիայի Հպատակներ, դոնեիրենցդոյությունը փրկելու Համար, հ լիա-
զորել է դիմել թուրքական ներկայացուցչին»1029:

Բոնադրավումները առավել վատ անդրադարձ ունեցան այն չրջանների
խաչմերուկի վրա էին, դումարած դրան դաղթականության հ այլ խնդիրներ:
կառավարիչը ՆԳ հ Զինվորական դործերի նախարարներին ուղղված
ցորենը դյուղական բնակավայրերում, հ. չնայած իրենց պաշանչներին հ բո-
սպառնալից չափեր: Պարենային բաժնի կառավարիչը խնդրում էր կար-
ները, նշելով, որ Շակառալ սպարադայում պարենային բաժինը Հարկադրված
կլինի դադարեցնել Հացի մատակարարումը զորամասերին, ջանզի նան

1027 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 198, ց. 1, գ. 17, թ. 6:
1028 Նույն տեղում, գ. 17, թ. 6:
1029 Նույն տեղում, Ֆ.Կ - 404, ց. 1, գ. 17, թ. 9-10:

412

իրենք այլես ի վիճակի չեն լինի չարունակել իրենց աշխատանքը ոյ: կապ-
դործողությունների, անկարդգությունների լ նրանց ունեցվածքի (նւ նւս-
կողմից ււվօրինի դործողությունների Հեւո, ՆԳ Նախարարը 1918 թ. օդու-
ււվադայում զորամասերի կողմից Վն ինքնակամ դործողությունները, է
խաղաղ բնակչության նկաւումաքբ բոնությունները դադարեցնելու ուղղու-

աք ւ ս մատին են ւռեղ լա ւել: ււոււաւխւան Հեռադրում Ղւո-
թյամբ յդ մասին իր ղյակ պածել: Պ ի, գրում Զինվ
թյան ենթարկելու մասին, ինչպես նան ձեռնարկվել են Համապատասխան
Նասխաղդուշական միջոլառումներ1031:

Հացի խնդիրը չատ կարեոր եր, . այդ Հանդամանքից ելնելով կառավա-
սին, որից ելնելով ել խնդիր դրվեց կարգավորել այդ խնդրի զորամասերին
չության նկաւում աքը, լ մու նւավորաոալես դյուղի: Գեներող-մայոր Դոլուխան-
վունքից, Հայւուսըասրեց այն մասին, որ ոչ մի ղորամուա իրավունք չունի լո-
րենի դնում ներ կաւուսրելու ՀՀ սած մաններում, ուվառՆուղով, որ Հակաուսկ
լով իրենց դիրքը, Հաճախ սլարենային խնդիրները լուծում էին բոնարարջ-
ների միջոցով, է բուկչությունը ւծ ւելի թվով բողոքներ էր ուղղում ՆԳ է
ղոթների Հեղինակներ էին դառնում նան իրենք` զինվորականները: Հետա-
զծով չինովնիկներին ստիպում է ընթացիկ օզտադործման ն ձմռան Համար

1050 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 201, ց. 1, գ. 101, թ. 1:
1031 Նույն տեղում, գ. 15, թ. 90:
1032 Նույն տեղում, գ. 102, թ. 56-57:

413

անասնակեր ձիերի Համար ն այլն: Այս կապակցությամբ ՆԳ նախարարը
ընդգծում էր, որ ինքն այն ուղարկում է Զինվորական նախարարին
բանաձեի ՀՇամար` խնդրելով անել Հարկ եղած կարդադրությունները, քանի
որ Արսեն-աղայի դգործողությունների վերաբերյալ առաջին անդամ չե, որ
ստացվում են բողոքներ բնակչության կողմից, որը բացաչայտվել Ե դնդա-
ւվեւո Ալ. զ. Բեյ-Մամիկոնյանի կողմից անցկացված Հետաքննությամքը 1033:
Այդ Շանդամանջի Հաշվառումից ել ելնելով, ՀՀ ՆԳ նախարարը 1918 թ.
Հոկտեմբերի 3Յ1Լին անդրադառնալով իր 6 դրադրությանը` ուղղված
Հայաստանի զորքերի զինվորական շտաբի պետին, Հաղորդում եր, որ
Համաձայն կառավարության ընդձանուր որոշման, բուսկչությունից ւպարե-
նամթերջների բոնադրավումը պետք ե իրականացվի միայն Համաձայն
պարենային բաժնի կարդադրության, հ առանձին ղորամասերին այդպիսի
իրավունք չի տրված, ջանզի պարենով նրանջ պետք է մատակարարվեն
անմիջապես Համբարակապետության կողմից: Իսկ ինչ վերաբերում Է դգ-
րադրության մեջ Հիշված Արսեն աղայի չարաչաշումներին բոնադրավման
են իրականությանը, ապա պետջ է նրան ենթարկել օրինական պառւախա-
նատվության դատարանի միջոցով կամ կարգապածշական կարգով:

րամասերի կողմից բոռնադրավումները կարգավորելու խնդրում: Գաղտնիք
չե, որ Ճայկական զորամասերի մեջ լավագույններից մեկը, որի մասին նույ-
նիսկ խործրդային զորաչշրամանատարներն են ընղդծել, դա Դրոյի կողմից
գլխավորվող զորաջոկատներն են եղել: Վերոչիչյալ խնդրում նս այն բացա-
ռություն չկաղմեց: Հետաջրջիր է այս առումով Դիլիջան-Ղարաքիլիսայի
զինվորական օկրուդի ւլեւո Դրոյի 1918 թ. նոյեմբերի 26-ի Հրամանը. «Ի
նկատի ունենալով Դիլիջանի Լ. մասնավորապես Ղարաքիլիսայի գավառների
սունի հ անսանակերի բոնադրավումի Համակարդը կարգավորելու Համար
գավառային ե տեղամասային կոմիսարների թույլտվության նե գյուղական
կոմիսարների գիտության բնակչությունից ոչինչ չբոնադրավվի: Ռեկվիզի-
ցիան պետք է իրականացվի զեմատվայի կամ վարչակազմի ե գյուղական Հա-
սարակության ներկայացուցչի ներկայությամբ: Փողերը պետք Ե վճարվեն
ւռեղում` առանց Հաւվաղ ման »1035: Միաժամանակ Դրոն աղաք ացիական իչ-
խանություններից խնդրում եր աջակցություն ցույց տալ զորամասերին
իրենց վրա դրված պարտականությունների կատարման տեսանկյունից: ՀՀ
Տարածքի Վարչակազմի ե միլիցիայի կոմիսարին ուղղված իր զեկուցադրում

1033 Նույն տեղում, թ. 83:
1034 Նույն տեղում, թ. 82:
1035 Նույն տեղում, թ. 89:

414

Էջմիածնի զավառային կոմիսարը 1919 թ. մարտի 13-ին դրում եր, որ դա-
վառում բառիս ամենալայն իմուռով| սով է, Յ-րդ է 4-րդ ւռեղամւսերի բնա-
կիչները սնվում են լեշով ե խուով, պոկելով ցանքի կանաչը, գումարած
դրան` տիֆի վարակը, որը մեծ ղոչշեր եր խլում, գտնելով, որ կարդ ու կա-
Կոն չկա, ուլաները ինքնակամ վերցնում Էին բուսկիչներից անասունը՝ 1ԼԷ-
ուսնց ւռեղական իշխանության թույլտվության 1036: 1919 թ. Հոկւոեւմբերի 29-
ին ՆԳ նախարարության վարչակազմի ու միլիցիայի բաժնի պետր չրջարբե-
րական ե Հղում գավառային բոլոր կոմիսարներին. «Դեպքերի մասին բոլոր
գավառային կոմիսարների զեկույցից երհում է, որ կողուլուտներն ու ավա-
զակությունները գավառներում կրում են Համաճարակային բնույթ: Դրա
րում իրական Հանդուռություն լ օրինական կարգ ու կանոնի Հաւուռու ւն,
ինչպես նան ձեռնարկել բոլոր միջոցները ավազակության հ. կողուլումտի
մեջ մեղավոր անձանց ձերբակալման Համար»1035Ր Բազմաթիվ բողոքներ Էին
սւուսցվում, որոնցում ղժդոծություններ Էին արմտած այւովում մւասնւավորա-
պես ղավառային իչխանությունների հ միլիցիայի Հասցեին: Այս առումով
չատ բնութաղրական է Քարվանսարայի ղեմստվոյի վարչության նախադածի
դիմումադիրը ՆԳ նախարարին, որում առվում էր Հեւու յալը. «Ամեն օը
դյուղացիները մեղ ես դիմում բողոքներու|` Հասարակական անվւուասնդութ-
յան նկատմամբ Հսկողության բացարձակ բացակայության կապակցությամբ,
բացած այւո կողուվոււոների ւուիթով, որոնք կաւուսըվում են ւյն խումբ ւն-
Թալանը գավառում կրում է ղանդվածային բնույթ, գյուղացիների ընկճվա-
Հինդ-վեց դլուխ եղ, իսկ Հիմա չունեն ոչինչ: Թալանը մեր դավառում ըն-
թանում է կազմակերպված: Այդ գործով զբաղված են մի քանի կաղմակերպ-
ված մեծ խմբեր, որոնք թշնամություն ես անում մեկը մյուսի դեմ է որոն-
ցից յուրաքանչյուրը սարսափի մեջ է պաչում ղդավառի բնակչությանը:
Վատածություն չկա է իշխանությունների նկաւոմ աքը: Իչխանությունները
չեն պաշտպանում աշխատավոր գյուղացիության չաշերը: Նրանք Հովանա-
լռել: Գյուղացիները մեզ Հարց են տալիս. ինչ է մտածում այս կապլակցութ-
յամբ կառավարությունը: Մտադիր է արդյոք նա բացաշայտ կերպով կանդ-
նել աշխոաւուսվոր "լյուղույու կողմը: Ասում են, Հին ուեժիմի օըրոթ երեք դաշ-
նակցական ած ու սարսափի մեջ էին պաչում ե՛ դյուղական վարչակազմը, ե
վնասակար տարրերին: Այժմ ողջ իչխանությունը ժողովրդի կողմից
Հանձնված է իրենց ձեռքը: Եվ մի՞թե նրա Համար, որպեսզի նրանք Հովանա-
վորեն ավաղակությունները: Այդ կարծիքը իր Հիմքում իրական Հող ունի:

1056 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 201, ց. 1, գ. 135, թ. 15:
1037 Նույն տեղում, գ. 299, թ. 30:

415

Ջափաղանց սառնորեն դիտելով իրերի վիճակը, մենք պետք Ե ընդունենք,
որ դրությունը բ աւսրձւսկորեն ծանը Է»1038:

Անչուչչո, Հեւուսքրքիր է ւել, որ փորձեր արվում Էին իմ սւուսվորելու
այդ ժամանակաշրջանի խնդիրները, ուրվաղծվում էին ջայլեր այղ ղժվա-
րություններից երկիրը դուրս բերելու Համար: ՆԳ նախարարը ելույթ ունե-
նալով Նախարարների խործչրդի 1919 թ. փետրվարի 11-ի նիստում, փոր-
ձելով վերշանել ներջին դժվարությունների իրական սպլառոճառները հ ար-
մառոները, Հեւոն յալն է ւսրձանաաոգրում. Հոր ներկա անկարդությունները ժւո-
պայմանավորվում են սովով. բնակչության մի մ ւար Հանդգիուո կերպով մեռ-
Կում է, իսկ մյուս ւսվելի անձ անդիուո մարը անկարգություն է անում: Վեր-
ջինս խոչոր չափերի է Հասնում բնականաբար գաղթականների մոտ: Գլխա-
վորաւվես սովով է ւվայմանւսվորվում Վոււե զինվորների անկարգությունը:
Այստեղ ամենից առաջ պիտի Հիչել ղանաղան խմբերին: Ես Հրաչշանդիլ իմ
դրանց ցրիլ»:7: Իսկ ամենավատթար վիճակր ստեղծվել եր Զանդիբատարի
րանում, որը պարզապես ավազակային խմբերի մրցատեղի եր, իսկ մարդ-
կանց մոտ ամրապնդվել էր անպատժելիության զդացումը: Իսկ այդ ամենին
Հայառուանի ՆԳ Նւսխարարությունը ուհալ Հակադրելու ոչինչ չուներ: Ինչ-
պես վկայակոչում է ՆԳ նախարարի օդնականը, միլիցիոներների թիվը
թղթի վրա Հասնում էր 5000-ի, իսկ իրականում այդ թվի կեսն էլ չկար: Դա
բացատրվում էր նրանով, որ պետության տկարության, ֆինանսական ան-
կարողության Հետնեանթով չատերը պարզաղես չեին ել ցանկանում միլի-
ցիոներ դառնալ, աշխատավարձը մինչե 1920 թ. ապրիլի 1-ը կաղմում եր ըն-
իրեն տալաշով չեր զդում, իսկ առավել ակտիվները զբաղվում եին ալան-ժա-
լանով, աջակցում հ Հանցակից եին գողերին: Բացի այն Շանդամանքից,
որ պետությունը ի վիճակի չեր լավ զինել ե ֆինանտավորել միլիցիային,
նախարարության մարմինների աշխատանքին` երկրում կարգ ու կանոնի
Համակարդը, որոնք միջամտում եին իրենց չվերաբերող գործերի մեջ, զբաղ-
վում էին մարդկանց բանտարկության հ աղատ արձակման դործերի ընթաց-
ֆին, ինչը բարոյալջում էր միլիցիայի Համակարդը, վարկաբեկում միլիցիո-
ների բարոյական դիմադիծը: Եվս մեկ գործոն զգալի չափով խոչընդոտում
էր միլիցիայի բնականոն աշխատանքին. նչված ժամանակաշրջանում ՆԳ

1038 Տե՛ս Ռ. Ավագյան, Հանցավորությունը Հայաստանի Առաջին Հանրապետությունում (
1918-1920թթ.), Երնան, ՀՀ ԳԱԱ հրատ, 1995, էջ 47-49: Տես նույնի Հանցավորությունը Հայաս-
տանում, Եր., «Նոյյան տապան», 1997, էջ 24-25:

1039 Տես ՀԱԱ, Ֆ.Պ- 198, ց. 1, գ. 15, թ. 135:

1040 Նույն տեղում, Ֆ.Պ- 201, ց. 1, գ. 287, թ. 5:

416

Նասխւսըարությունը Հաճախ անծիւրն կերով կադրային Համալրումներ էր
սւոււմնումԸ ելակեւո ունենուլուվ| կուսակցական ւվաաւոկանելությունը: Սա
վուսնդավոր ե նՀեռասոեւ մուռեցում էր խնդրին: Հաջորդ ւվաւոճ սուր, որը
խոչը նդուռում էր երկրում ներջին կարգ ու կանոնի Հասւուսունանը, դա
երկրով մեկ սւիոված «խմբերի» ւսոկայությունն էր, որոնք ոչ մի իշիա-
նություն չէին ճանաչում ն օդւովում Էին ամենաթողությունից, իսկ դա
վերֆին Հաշվով Հայկական ւվեւուսկանության թուլության, անկամության
կարհորադույն ւվաուոճ սո ներից էր: Դա դայուն երեում է մանով որաւլես
Արդարադատության ն ՆԳ Նւսխարարությունների բաղ մութիվ ւզաշ ոո նւ-
դրերից, որոնցում ւած անջվում էր «միջոցներ ձեուք ունել նրանց կողմից
ոչ օրինական դործողությունների չթույլաւորրության ն դրանցից յուրաւքան-
չյուրի դեւլքում րեական դործի Հարուցման մասին», որոնք ղբաղվում Էին
«ձիերի, ֆուրաժի լ սննդեղենի ւսնձւսրկի բո նւադլըավումներով »1011:

Ել 1918, ե՛ 1919, ե՛ 1920 թթ. մշւտւավես օրակարդի մեջ էր դոնվում
«խմբերի» կողմից դըրսեորվող ինք նւկաւք, ավաղ ակաբարո դործողություն-
ների Հիմնաձարցը, որը Հնարավորություն կար ուղիներ որոնելու ն արդ-
յունավետ միջոցներ դտնելու՝ ստեղծված անարխիկ վիճակին վերջ դնելու,
ն զինվորականների կողմից դըրսեորվող ւվաշւոո նական չարաչածումների
դեւրն առնելու Համար: ՆԳ նախարարությունը Հաճաիւակի Հանդես էր դալիս
այդ կնճոուռ խնդրի կարդավորման ն լուծման նախաձեռնողի դերում: 1920
թ. մարւոի 22-ին Նախարարների խորչուրդը լսում է ՆԳ Նւսխւսըարի ղզեկու-
ցումը զինվորական մււերի ւվաշւոոն յաների ււվօրինի դործողությունների
մաին ն աոսջարկը` նշանակել Հատուկ Հանձնաժողով այդ դործողություն-
ները ֆննելու Համար: ՔՆձոսրկելով Հարցը, Նախարարների խորչուրդը
Հավանություն է ւուսլիս ներկայացված զեկուգզադրին ն Հանձնարարում
կաղմել մի Հանձնաժողով ՆԳ, Զինվորական ն Արդարադառության նՆւսիոս-
րբարությունների ներկայացուցիչներից այդ բոլոր ապօրինի ղործողու-
թյունները ֆննելու Համարշ072: Այ, որ ղանաղան Հ«մււուղերիուուսկան
խմբերը», անկանոն զինվորական մուերը իրենցից չարիք Էին ներ-
կայացնում ն իրենց դոյությամբ իսկ խրախուսում Էին բոլոր ւոեււսկի ւսն --
ւվաւուսախւսնւուռու, սվաղ ակաբարո խմբերի ումն ձւսրձւսկ դործողությունները`
Նւվաուոելու| այնւվիսի արաւուսվոր երհույթների ւուսըած մանը, ինչպիսիք Էին
դասալքությունը, կաշաոււսկերությունը, դողությունները ն ւզաշւոո նական
ու րեական բնույթի զանազան ղանցանքներն ն Հանցադործությունները,
անՀ ւաւուււո վիճակի մեջ դնելու ուսղ մաք աղ այք ական ւռւումուվ| ւոււսնց այն
ել ծանը կացության մեջ գտնվող երկրի ներքաղաքական կյանքը: Իսկ
նրանք, ովջեր կփորձեին կամ Նույնիսկ կչշամարձակվեին իրենց իսկ
վաւտած ված ւռեղամուսեհրում կարգ ու կանոն Հասւոււոռել, Հեւոնել օրինակա-

1041 Նույն տեղում, գ. 504, թ. 4-5:
1042 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 146, թ. 49:

417

նության պածշպանմանը, խմբերի կողմից դիմաղրության էին Հանդիպում,
որոնք Հաճախակի ավարտվում եին արյունալի բախումներով: Կարսի մար-
ղում անիշխանության մասին է վկայում «Սոցիւղլիստ-Հեղափոխական»
թերթբ 1919 թ. վերջերին այդ կապակցությամբ դրում էր, որ այն օրից, երբ
Կարսի նաշանդում ղանաղան խարդավանքների պատճառով վերացվեցին
զինվորական դրությունը ու քաղաքացիական վարչակարդը, նաշանդի տերն
ու ւոնօրենը դարձան, ւյուվես կոչված «մաուղերիտոները »՝ կենսորոնաւռեղի
ըուորելով| ն ամրանոաղով «Սերբիա» Հյուրանոցում, սկսեցին իրենց Հւսը-
դյունավեւո ու բովանդակալից դործունեությունը »195: Այնուչեւու բառա-
դիորեն ընդգծվում էր. Հ...այն ժամանակ, երբ որ մերկ ու սոված զորքը
կկաղզվան-Կարաուրդան-Մերդենենկ-Արդածան ֆրոնտների աւուր սարւղան-
երում դերմարդկային ճիգեր է թափում իր Հայրենիքի պատվի ու սրեստի-
ժի Համար, նույն ժամանակ, նույն զօրքերից փախած ու Հայ ժողովըդի ար-
յամբ սնված այդ Հերօսները Կարսում Նուուսծ` իրենց ֆեֆերով ւսկանջ են
խլացնում»)07: Քաղաքացիական իչխանությունները, այդ թվում ե միլի-
գիան ւիորձում Էին ղուլել Հ«մաւուղերիաուսկան» խմբերի կամաւյւկանու-
թյունները. այդ նույն աղաքի կոմիսար Վարդանեսյանը Հ...Հանուն ար-
դարության ն Հայկական կառավարության պրեստիժի գործի անցավ ու իր
կյանքը վտանղդի ենթարկելով բանտարկել տվեց նրանց մեծերից երկու-
սին»: Սակայն վերջինս չկարողացավ նպատակին Հառնել` վերջնականապես
ւվաւոժել այդ Հանցադործ ւուսրրերին, որոնք Հակած արձակման են անցնում,
լ Հոկտեմբերի -ին, աղ քի Ալեքսանդրյան փողոցի ւք ենաբւաանուկ ւռե-
ղում, օրը ցերեկով, բոլորի աչջի առաջ, ցինիկաբար, արչամարչելով օրինա-
կան իշխանություններին՝ ՆԳՆ-ին ու միլիցիային, օրր ցերեկով, Հարյու-
րավոր Հասարակության ւոււսջ, «Կնամարդորեն»` մււուղերի 10 դնեդակով
ուլանում են կոմիուը Վարդանեսյանին իր ւզարւոքի «դիտակցության» դիր-
երում: Սսլանող ներից ոչ մեկը չի բանւուսըկվում, այլ միայն Ղու, ով սւռո-
րադրել ու Հառւուսոել էր սույն մած ւուվառոիժը 1075: Այս մենը վկայում էր
իշխանությունների ն մուանւավորաւվես ւվեւուսկան անվտանգության Համ ւ--
կարդի ներքին թուլության, միլիցիայում ու ՆԳ մարմիններում իշխող
տխրածոչակ բարքերի մասին, չնայած այս դործին, դատելով փատտերից, մի-
ֆամտել Է նան ՆԳ Նախարարը, ե Կարսի Նածանդավեւոր: Սակայն աւկլար-
դյուն: Ինչւլես նշում էր Կոորսի նած ւսն դււվեւոր, մարդկանց այդ Հանցաղործ
մռար սպառազինված լինելով լավադույն զենքերով, նաշանդը դարձրել էին
սարսափելի աշարեկման օբյեկտ, որի դեմ վառ զինված ն Հոդերանորեն, բա-
րոյււլես ն ւոնւոեսաւվես թույլ միլիցիան ն ՆԳՆ մարմինները ւվարղ աւվես
ոչինչ չեին կարող անել, ե պատրաստ չեին Հակաղզդելու այդ խմբերի ջայ-

1043 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 201, ց. 1, գ. 300, թ. 109-110:
1044 Նույն տեղում, «Սոցիալիստ-հեղափոխական», 29. 10. 1919, 8530:
1045 Տես ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 201, ց. 1, գ. 300, թ. 110:

418

ֆայիչ ու անավաւուսիւսնւաւոու դործողություններին: Ինչւլես նշվում է

արեմտածայ դաղթականության ներկայացուցիչների 1919 թ. ապրիլի 25-ի
բողոքադրում` ուղղված պառլամենտի սոցիալ-դեմոկրատական խմբակցութ-
յանը, «ոստիկանությունը դժբախտաբար չի գտնվեր իր կոչման բարձրու-
մեջ կր դտնվի»:74: Բողոքադրում արձանադրվում եր պետական ապարատի
ների, անիշխանական վիճակի մասին: Նման իրավիճակից դժգոճում Էին
Հայաստանի բոլոր դավառամասերում: Կարսի ջաղաքջացիական նաչանդա-
գրում դժդոծշում էր, որ գաղափարական նե դործին նվիրված աշխատողներ
չկան, ավելացնելով, որ բոլոր պատկերացումները պետականության ն Հայ-
դրան` մարզային բանտը իր 102 կալանավորներով ե 65 միլիցիոներներով:
Իր այս գրության մեջ նաշանդապետը ՆԳ նախարարությունից խնդրում եր
այս ամենի վրա բնեռել Նախարարների խործրդի ուշադրությունը):
Ամենը չե, սակայն, որ Հաջողվում եր. չատ բան Հաճախ ավելի վատ եր,
ե այդ անմխիթարական վիճակից ելքը անշնարին եր թվում. դրությունն
այդ օրերին Հատկապես սրված եր մայրաքաղաջում` Երեանում, Հանրային
անդորըբ վրդովված էր, օրինականությունը տանաճարված, ոստիկանու-
թյունն էլ անդամ Հուսաշատ ճիղեր չեր կարողանում դործադրել, Հաճախ էլ
պարղապես չեր կարողանում ուղիներ որոնել խախտված օրինականությու-
նը վերականդնելու Համար, ինչը խորացնում էր ընդչանուր տադնաւի
մասին չափազանց դայւոունորեն նկաւոում է «Աշխատանք» օրաթերթը 1919
թ. սկղբին. «Անոթիներն ու սովեատալները չէ, որ կը խոովեն Հանրային
անդորրութիւնը: Դժբախտաբար անոնք, գառներու նման վիղներնին ծռած
ճաղարանի աւղակու փեղկերու առջե ն կամ փուռին դիմազ՝ մաՀվան կուղա-
սեն արտակարդ անդորրութեամբ: Զարիքը կուշտերէն, չափազանց չատ
յղփացածներէն կուդայ, չարադործութիւնը արչեստի վերածող ն դողու-
թեան ու յափչտակութետն մոլուցքով բոնված ստաչակներեն կուդա: Ու
դժվար չէ բնավ կառավարութեան Համար այսքան պղտիկ քաղաքի մեջ, ուր
յուրաքանչյուր ժամին բոլոր բնակիչները քիթ-քթի կուդան, մեկ քանի օր-
վարնթացքին կորելբոլոր չայկաներու արմատը: Կառավարութիւնը ւլար-
ւուսվոր է ընել այդբանը,զոպվել միլիցիոներական չածատակութիւնները,
դաւոի ենթարկել պառուսախան աո ու կոմւմիսարները ե միլիցիտւվետերը, Հեռաց-

1046 Նույն տեղում, Ֆ.Կ - 404, ց. 1, գ. 18, թ. 1:
1047 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 201, ց. 1, գ. 517, մաս Լլ, թ. 265:

419

նել պարտազանցները ն դիմելբոլոր միջոցներու Հասարակաց կարդ ու կա-
նոնին Համար: Ամէն առաջ Հանրային անդորութիւնն է Հարկավոր» 105:
Հաղթաձաղրելու ւոեսանկյունից: Իսկ «Հայասոանի ւշ խւսւուսվոր» թերթը
նեխած անդամները, Հեռայնել ե սկաւոժել Հատարակական ցեցերին ն Հան-
են, իսկ ձի դողացողին ւվաոիւ ու դիրջ ւուսլիս-ուուոի Հասարակութիւնն ու
«ի՞նչ ւարլամենո կամ կառաւարութիւն, այդ բոլորը ես եմ, ինչ ուղեմ`
կանեմ» 122:

լիս ամաին` Բոյութ-Վեդիի կոիվների ժամանակ նրանք տարածել են մի

1048 «Աշխատանք» (Երնան), 26 ապրիլի, 1919, Վ 12:տեսնանՀԱԱ, Ֆ.Պ - 201, ց. 2, գ.
607, թ. 1:
1059 «Հայաստանի աշխատավոր» (Երնանճ), 26 յունիսի, 1919, Վ 81:

420

մի չարք դեպքեր Սարիղամիչ-Ալեքսանդրապոլ երկաթուղադծի վրա ն Ալեք-
ներով` քարողչության նպատակով, ինչը պետք ե դիտել որպես Հանցանք,
վունդության լ կառավարության դեւմ1050: Հանբըսուլեւռության Համար ւսղե-
տալի ժամանակաշրջանում, երբ Համարյա Հայկական բանակը անձնատուր էր
եղել թուրքերի առաջ, հ կնքվել եր ամոթալի զինադադար, 1920 թ. նոյեմ-
բերի 8-ին անդամ ՆԳ նախարարը Երեանի Արտակարգ դատարանին
ուղղված դրության մեջ ընդգծում եր, որ ջաղաքական բնույթ կրող մի
շարք անձինք, հ. առաջին Հերթին որոչ պաշտոնյաներ, Թիկունքը ջայջայե-
լու Համար ենթակա են Արտակարդ դատարանի, ջանի որ Ալեքսանդրապոլի
անկման ժամանակ լքել են իրենց պաշտոնները, Հեռացել են քաղաքից: ՆԳ
նախարարը ավելացնում եր, որ դրանք ձերբակալված են կառավարության
կողմից է ւվեւուք է դաւովեն: Գրության վերջնամասում առվում էր, որվեսղի
նրանք երկար ժամանակ չզրկվեն իրենց ազատությունից առանց դատաքն-
նության, ինջը խնդրում Ե չտաս կարդով նչանակել դատարանի կողմից
երկու ջննիչ՝ նրանց Հարցաքննելու Համար1051: Այս Հանգամանքը ռ" վկա-
յում է, որ ՆԳ մարմինները ձդտում էին լուծել կուտակված Հիմ նախնդիր-
ները, այդ թվում փորձելով նան կանխարդելիչ ջայլեր ձեռնարկել` բոլչեիկ-
յան ազդեցությունից պաշտպանվելու Համար, որը օրինականության, կարդ
ու կանոնի, անվտանդության ապածովման տեսանկյունից կարռհոր էր: Մել
այլ ցայտուն օրինակ հա: Երհանի չրջանային դատախազ Մալխազյանը իր
զեկուցադրում` 6 Հասցեադրված Արդարադատության նախարարությանը,
գրում եր, որ ոստիկանական աշխատանքը շատ թերի կողմեր ունի, որովՀչե-
տե «միլիցիայի կազմը պատաչական է, նրա պաչտոնատարները կանդնած
չեն իրենց կոչման բարձրության վրա» ն դալիս արդարացի եղրակացու-
թյան, որ Հոչ մի Հիշաւուսկություն կուսակցական դործունեության մասին
չպետք եէ առիթ ծառայի, որ մարդասպանության (ոչ քաղաքական) ն Հափչ-
տակության Համար դատապարտվածն ազատվի պատժից»: Դատախազը մի
կարեոր նկատառում էլ է արտածշայտում, կապված այն Հանդամանջի Հետ,
որ որոչ բանտարկյալներ, չաճարկելով բանակում ծառայելու Հարցը, այն օդ-
ւուսդործում Էին ւվաաւոժից ւղ աւովելու Համար. «Բունւոում ւվաւոիժը կրելու
փոխանակ` բանակի չարքերում ծառայելու ցանկությունը, որ Հաճախ Հայտ-
նում են սպլատժապարտները, չի կարող Հարդվել, քանի որ զորաբանակը

1050. «Յառաջ», 25 փետրվարի, 1920, Վ541:

105: ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 201, ց. 1, գ. 517, մաս ԱԼ գ. 122, թ. 1:
1052 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 198, ց. 1, գ. 56. թ. 3-4:

1053 Նույն տեղում, թ. 4:

421

Հասարակության տականքների տեղը չե: Եվ րեական դործերով դատա-
ոչ միայն անցանկալի ե, այլ ուղղակի անթույլատրելի»: Միանդամայն
արդարացի դնածատական, որ զուրկ չե Հիմքերից նե փաստարկվածությու-
նից: Առաջին Հանրապետության միլիցիայի, ՆԳՆ, բանակային Համակարգը
ատեղծվում եր երկունքի ծանը ցավերով ե կրում իր վրա ճակատադրի այն
բոլոր Ճարվածները, որոնջ պատմության զարգացման անկասելի հ. անողոջ
ներքին տրամաբանությամբ պարտադրվում էին նրան:

1054 Նույն տեղում:
422,

ԳԼՈՒԽ ՎԵՑԵՐՈՐԴ

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԲԱՆԱԿԻ ԵՎ ՆԵՐՔԻՆ ԳՈՐԾԵՐԻ ՄԱՐՄԻՆՆԵՐԻ
ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ՄԱՀՄԵԴԱԿԱՆ ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ
ՀԱԿԱՀԱՅԿԱԿԱՆ ԸՆԴՎԶՈՒՄՆԵՐԻ ՃՆՇՄԱՆ,

ՀՀ ՏԱՐԱԾՔԻ ՈՒ ԱԶԳԱԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ
ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ ԱՊԱՀՈՎՄԱՆ ԳՈՐԾՈՒՄ

1. Մածմեդական բնակչության 1919 թ. Ջոդ-բասարդեչարյան
խոովության ճնչումը ն ՀՀ աղզդային-ւվետական
անվտանդության աւպածովումը

դության աւված ով մուն ւռեսանկյունից ւոււսվել կարհորություն էր ներկա-
յացնում այն չրֆանների Հարցը, ուր կառավարության տեսանկյունից Հայ-
կական բնակչության իրավունքների հ ազատության ուռնաշարման ավելի
մաշմեդական բնակչություն, որը Հաճախ բոլորովին էլ օրինապաչտ դիրջո-
րոշում չուներ Հայասոանի Հանբըսուլեւռության օրինական իչխանություն-
ների նկատմամբ: Հայ-թաթարական (ադրբեջանական) ընղդչարումների ժա-
սերի կողմից ձեռնարկված Համատեղ միջոցառումների չնորչիվ, ինչին ակ-
յաստանից արտաքսվել Ե զգալի թժվով մաշմեդական բնակչություն, որոնք
ներում, դառել եին յուրաճատուկ պայթուցիկ լիցքի կրողներ, ստեղծելով
խոովարարության օֆախներ: Մասամբ Հենց դրանով էլ բացատրվում է մած-
մաշմեդական բնակչության Հայաստանի տարածքից արտաքսման բոլոր ջիչ
թե չատ նշանակալից դեպքերը, հ, ընդչշակառակը, Ադրբեջանի Հայկական
չրջաններից ղեպի Հայաստան: Հայաստանի Տարածջի Վարչակազմի ն.
միլիցիայի կոմիսարը 1919 թվականի մարտի 11-ին Ներջին Գործերի նախա-
բարին ներկայացրած զեկուցադրում ընդգծում եր, որ Հայ-թուրքական բա-

423

զար թաթար, իսկ արտաքսված ջրդերը ետ չեն վերադարձել: Զեկուցադրի
գյուղերի թիվը Հասնում է 248-ի, որոնցից 50-ը ավերված է, իսկ լիովին
աղատ 50 գյուղերը զբաղեցվել են փախատական-Հայերի կողմից, գլխավորա-
ւվես Թուրքածչայտուուսնից, Կարսի մարզից հկածներով` 142 դյուղ 1055: Դրա-
ումն աղաք ականության, որն իրականացնում էր ՀՀ կառավարությունը,
վտանդներից, որոնք դալիս ծին Ադրբեջանից հ Թուրքիայից: Հասկանալի է,
որ Վն աղաք ականությունը ւվզարղ աւվես բխում էր ւուսրած աշըֆանում
էլ բավական էր, որ (բուռ ՀովՀ. Քաջաղնունու կողմից ԱՄՆ-ի սենւուոին
մեդականների թիվը (թաթար, թուրք, թուրքմեն, կարափափախ) կազմում էր
588.000 մարդ կամ ողջ բնուկչության 27 26-ը 1156 ՀՀ կառավարությունը
Նւսկան իշխանությունների դեւ, սառուսրելո| անջատողական ւորամաադրու-
նուր՝ թե՛ Բառսարդեչարում, թե՛ Զանդեղուրում, թե՛ Կարսում է թե՛ ւո Հ ււ--
սարակ:

1055 Տե՛ս նույն տեղում, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 44, թ. 16:
1056 Տե՛ս Յովհ. Քաջազնունի, Հայաստանի Հանրապետութիւն, Երեւան, «Մ. Վարան-
դեան», 1993, էջ 11:

424

ՄաչՀմեդական ընեդվղզում ներն իրենց զդացնել Էին ւուսլիս ւմքենուր,
ուր կար մած մեդական ֆիչ թե չառ Հոծ բուսկչություն, որի դեմ Հաճախ
Ներքին Գործերի նախարարության ն միլիցիայի Հնարավորություններով
ւզայքարելը դժվարին էր լինում, լ այդ խնդիրները լուծելու Համար ներ-
դրավում Էին ղորուժ, որն էլ դրանից ոչ թե ուժեղանում, այլ թուլանում էր`
մասնակցելով ներքին կռիվներին: Ինքնին Հասկանալի է, որ Ներքին Գոր-
ծերի մարմինները ն միլիցիան որոչակի դեր պետջ է կատարեին երկրում
ներքին կարգ ու կանոնի, օրինականության Հաուումում ւան, ւյն է` Հայասւու-
նի ւուսրած քում գտնվող մած մեդական բուկչության ընդվզումների «Հան-
դարտեցւման» ուղղությամբ, ն օրինական իշխանությունների լիաղորու-
թյունները ամըաւլնդելու, երբեւն էլ` ւյն վերած ւոււուսոելու Համար: Դա
չատ ցգայւոուն դրսեւորվել է 'Չոդ-բասարդեչարյան խնդրի առաջացման ն
Հանդուգալուծման ժամանակած ւաւու| ածում, երբ Ադրբեջանի Հանբըաւվեւոու-
թյունը օդտվելով որոշակի մած մեդական բուկչության կոււուսկում ներից
Սոոնւս լճի ւվաղզանում լ Հայ դաղ թականությոան սովալլուկ վիճակի Հե-
ւոն անքով ւսոււսջ եկած Հայ-ժաթարական բախումից, փորձեց Հավակնու-
թյուններ ներկայացնել ՀՀ օրինական ւուսրած քի մի մսի նկաւոււքբ: Այս
մասին Ռ. Տեր-Մինասյանը դրում է. «Թաթարները կեդրոն ունենալու Ջո-
դը, Հոն Հւատուուումծ Էին Ադրբեջանի իշխանութիւնը եւ ամուր փակած Էին
Ջիւանչիրի ճանալարծ ները. Բայւտղեւտի շրջանի Բառսարդեչարի չրջանում,
Սեւանույ լճից Հիւսիս մօ 2000 առ. վերուռ ւուսըածութետն վրայ դւոնուող
թաթար դիւղերը, որ անմիջաւվես կաւվոււսծ Էին Ջիւանչիրի Հեւտռ եւ սած-
մանւսկից Ադրբեջանին, իրենց յայւուսրարում Էին ոչ թե անկախ, այլ մււաը
Ադըրբեջանի. Հոն Նւուսծ Էին Ադըրբեջանի դործակալներ եւ ւվաշւոօնեւներ,
իսկ մեր ւվաշւոօնէութիւնը մոււոք չուներ այդ երկրում: Այդ չրջանի կո-
րբուոսոր խիստ վնաւուսկար էր Հայառուանի Համար ոչ թե ւոնչոեսական, այլ
ոաղ մական ւռեսակեւոից: Ադրբեջանը մւուսծ էր լինում դրանով Սեւանուսյ լճի
աւաղանը, Ղու կալ կարող էր ւվաաչել Ջղինի վրայով Վեդիբասարի եւ Սադա-
րակի Հեւո, ուրեւրն եւ Տաճ կառւուսնի Հեւո: Նրա ւսոււսջ բաց Էին Հայաստանի
բոլոր ճանալարծ ները եւ ուղած ւուո հն ւզիւոի կարողանար կորել Դարողա-
դեղի եւ Ջանդեղուրի չրջանները, ինչես եւ Դիլիջանի եւ Երեւանի
չրջանները: Դա մի մուրճ էր բարձրացված Հայկական դաւառների դլիին»:
Անչուշտ, դժվար է միանչանակ Համակարծիք լինել Հեղինակի այն մտքի
Հեւո, թե մեր ւվաշւոոնեությունը բոլորովին մոււուք չուներ այդ շրջանները,
ինչես Վոււմլ. ւյն ւոեսակեւոի Հեւո, որ Հայս վուսն դի կարեւորութիւնը Հարկ
եղած չափով չեր ղդազւում կառավարութեւսն կողմից» ն ՎՂւս իր վիճակը
բարելավելու Համար այդ դավ առ ամաաում գնաց Վււե բանակցությունների,
ինչը Ռուբենը կարծես թե աննւլաւուսկած արմոար ւուսրբերակ էր Համարում, ն
այնուամենայնիվ ւվեւուք է նկաւռել, որ ւռ կա ուսը մաք աղաք ական ռեսուրս-
ների ն Հնարավորությունների ւվայման ներում, քերես ՀՀ կառավարու-

425

թյունն վելի Ճիչշւո էր` դեւլով այդ Նւվւուուսկած արմա ւուսրբերասկին ն
ւորձել կնճիոր Հանդուգալուծել Նուն եղ անւսկով 1057:

Ադրբեջանա-թուրքական այդ Նւվաւումկադրումները ֆիչ թե շուռ ուհալ
զդացել են նւսեւ ՀՀ ուժային-ղինվորական կառույդներում, մուանւավորաոլես
Հաւոուկ ծառայություններում՝ Հեւոււխուղությունում լ Հակածեւուսխուղու-
թյունում, որի ղեկավարները երբեւն կառավարությանը մոռոուցում Էին
անծրաժեչւո ւոեղեկաւովություն Հանըւավեւոութ յան ւուսրած քում ւոեղի ունե-
լող նց ու դարձի մասին: Սռանի ավազանի լ Հայաստանի շուրջը սւոեղծ-
ված այդ իրավիճակը լավ է ներկայացնում 5. Դեվոյանցը. «Հետադայ դեւվ-
երը Հետեւանք են մած մեդականների ւյն ծրադրի դործադրութեան, որու|
Աղերբէեյջանը ւվէւուք է միանար Թուրքիայի Հեւռ եւ Հայառուանը ւվէւուք է
չեզօքացուէր, սած մւանւաւիւսկուելով| Սեւանոսյ լճով, Երեւանու| ու Ալեջ-
սանդըւաւվոլով: Միեւնոյն ժամանակ բւայւսրձակ կերով ւվարղ ւում է դոյու-
թիւն ունեցող լրիւ կաւվը Աղերբէեյջանի եւ Տաճկառատանի դործողութիւն-
ների մեջ ու Աղերբեյջանի ղեկավարողի դերը բոլոր այն թշնամական դոր-
ծողութիւնների մէջ, որ ուղղւած են անմիջւականօրեն Հայառուանի դեմ ւյն
միջոցին, երբ Թուրքիան ժամանակւուորաւլես ււելի ղզբաղուսծ է իր ներքին
դործերով եւ Փարիզի խորՀրդաժողովի որոչումներին դիմադրելու կազ մա-
կերպութեւոքը »1058:

Հարկ է այս կաւղակցությամբ նչել, որ ւուսլ ն ւու ալից նսխանչանները,
դաւոելով միլիցիւաւվեւոերի, դավառոլեւոերի ն զինվորական մարմինների
միջն եղած դրադրությունից, իրենց զգացնել են ւովել դեռես 1918 թ. դեկ-
տեմբերին - 1919 թ. Հունվարին, մի քանի ամիս առաջ` մինչհ Հայտնի Զող-
բասարդեչարյան մած մեդական ընդվզումները իշխանությունների դեւ, երբ
քաժարական բեկերի Հրածրմամբ բնակչությունը Հայմուսըարում է, որ միա-
Կում Է Ադրբեջանին: Ստեղծված իրավիճակում Երռնանում: նստած Հայկա-
կան իշխանությունները իրավիճակի նկատմամբ փորձում էին պածպանել
վերածակողությունը, ղուլել Հնարավոր Հակածայկական մած մեղական
ընդվզումները ն դա իրադործելու Համար Լ ւվւուոժիչ զորա աւերի ուղար-
կումը ւով յալ շրջան դարձավ ոչ Հաղ վադեւվ երհույթ: 1918 թ. աշնանը
Երեւանից եկած ւվւուոժիչ ղորամւաը Հայկական դյուղերում Հարկածավա-
ջության խնդիրը լուծելուց Հեւոո մւուսվ Բառուսրդեչարի շրջան. Հայւոնի է,
որ անդրկովկասյան Հանըւավեւոությունների սոեղծումից Հեւոո Զոդ դյուղի
բնակիչ, չրջանի նախկին դավառական կոմիսար Աբբաս Ալի բեկր, փորձեց
Բառուսրդեչարի չրջանը միացնել Ադրբեջանի Հանըւուլեւռությանը: Այդ Նւկա-
ւուսկի իրադործ ման նւվււումկու| շարքային ժողովըդից Հավաքելով 60.000 ո.,
Ադրբեջանը միաժամանկ մի ջանի ւղ դեցիկ թուրքեր դործուղեց Գանձակ,

1057 Տե՛ս Ռուբէն, Հայ Յեղափոխականի մը յիշատակները, Է. հատոր, էջ 210, 326-327:
1058 Տիգրան Դէոյեանց, Կեանքիս դրուագներից // «Հայրենիք» (Բոստոն), 1945, ՎՏ 5
(250), Սեպտ.-Հոկտ., էջ 96:

426

որսվեսղի Հպաւուսկություն արւոած այւոեն ադրբեջանական իշիանություննե-
րին` ակնկալելով վերջիններիս Հովանավորությունը ե անմիջական ռաղմա-
կան օգնությունը: Հնարավոր առճակատումը խաղաղ եղանակով Հանդու-
ցալուծելու նպատակով Նոր Բայազետի գավառական կոմիսարը վերընչյալ
բացաշայտ Հայտարարելով, որ ինքը չի ճանաչում դավառային կոմիսարի
ժամանում վերը նչյալ պ. Տիգրան Բաղդասարյանի պատժիչ զորամասը. վեր-
ջինս իր մուռ է կանչում թուրջական դյուղերի ներկայացուցիչներին Է
Հայտնում Հայկական կառավարության որոչումը` զինաթափել ՀՀ տարած-
ջում ապրող ժողովրդին, պաշանչելով երեջ օրվա ընթացքում Հանձնել
լլյուղերը 1059: Սակայն անցնում է Յ օը լ թուրքերը ւվաւորւււուսկամություն
չեն արտածայտում Հպատակվել Հայկական իչխանություններին, ինչն էլ
ղբ, որից Հետո մաշմեդական բնակչությունը, թնդանոթի ձայնից ածշաբեկ-
ված սպիտակ դրոչով ներկայանում է պ. Տիդրան Բաղդասարյանին, Հանձ-
նելով զենջը ե Հարկերը, այդ թվում 20.000 ո. ն 400 զենք, խոստանալով
ւուսը Վոււվլ ւվեւռական Հազաձւռիկը, որից Հեւոո ւվաւոժիչ ղզորամաաը, 1918 թ.
նոյեմբերի 12-ին ուղեորվում է դեւի Երեան 1060: Այսպես, Հայկական լոր-
երի Հայտնվելու ապառնալիքի վտանդի տակ տեղական թաթարները Հա-
մաձայնվում են Հպաւուսկվել իչխանություններին՝` Հանձնելով 450 Հրայան,
որին Հետեում ե Հարկերի ավելացումը, ինչը անչձետեանք չի անցնում,
ֆանզի Հայկական իշխանությունները չեն ՀՇապաղում դրանից օդտվել նս
Այդ Հանդամանքին ավելանում է նան սովալլուկ ն գազազած դաղթակա-
նության առկայությունը թաթարական բնակավայրերի մոտակայքում ո:
Շաշինյանը Հայաստանի Տարածքի Վարչակազմի ե. միլիցիայի կոմիսարին
ուղղված Հեռադրում Հայտնում էր վերջինիս, որ մուռ 1000 զինված փախո-
ձակումներ կատարել մաշմեդական գյուղերի վրա, որի պատճառով այնտեղ
է ուղարկվել միլիցիայի պետը:7: Փետրվարի 6-ին Հայաստանի Տարածքի
Վարչակազմի ե միլիցիայի կոմիսարից Նոր Բայազետի գավառային կո-
միսարը ւվաւուսմխուսն Հեռւսդիր է ուումն ում, որում ւած սնջվում էր ան Հ ււ--
պաղ վճռական միչոցներ ձեռնարկել կանխելու Համար այն ամենը, ինչ կա-

1059 Տես «Զանգ». Վ 78, 11 դեկտեմբերի 1918 թ.

1060 Տե՛ս նույն տեղում:

1061 Տե՛ս «ԱՐՅԹ:ՅՅԸԻ0Շ Ըդ0805 (Էոֆուծ), 7 ոււոծթը, 1918, ԻՐ 265:
1062 Տե՛ս ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 263, թ. 4:

427

ւուսրվում էր շրջանում ն անկարդությունների մեղավորներին ենթարկել
դաւուսկան խիուռ ւվաւուսախւսնւաւովության լ ձեո Նարկված միջոցների մասին
Հայւտնել1063: Սակայն դաւոելով որոչ փաւուսթժղ թերից, իրադարձությունները
դուրս են եկել վերածակողությունից լ սկսել են այլ սցենարով ղարդանուղ:
Անվերաչոկելի դառՆաւլով, դրանք ուռեղծել են նորանոր խնդիրներ, որի ըն-
քազքում Ել, ինչւվեւ ընդգծվում էր ՀՀ Արտաքին Գործերի Նւսխարարի 1919
թ. ւեւորվարի 18-ի Հեռադրում` ուղղված մինիուոր-նւսխւադած ին, Հ..ոեղա-
ան 2ւսդմինիուորապիւոն ու ւովել Հանպւովո նւութություն եռ ուլի-
Դ բաց ցույց լ ցավոր ) "լ
կարություն»1064: Սակայն իրադարձությունները բացասռրել միայն վարչա-
կազմի անճարակությամբ լ այլնով, կլինի միակողմանի: Այստեղ կարեոր է
վերձանել այդ իրադարձությունների սոցիալ-ւոնչոեւական շարժառիթները,
որոնք լրացուցիչ ազդակ Հանդիսացան Հայտնի դեպքերի Համար, ինչից ել
օդգւովեցին Ադրբեջանի Հավակնուռ մած մեդական ւսուսջնորդները, որոնք
լարվածություն մւողրին ւուսրած աշըֆանում: Որոչակի ւով յալներից պարղ է
դառ նում, որ 1919 թ. Հունվարի վերջերին Բառսարդեչարի շրջանում ւիւս-
ուուսկան սու աղյլուկ Հայե մբ ո ւծ ւո սո Հու ուսծ ւաւու| ած Հարձա-
լլ "ը բ՞ի"Ը ը 9 ը
կում է դործում թաթժարձխերով բուսկեցված Վերին Ջադալու, Ղրզըրլ-Վանք ն
Սուբբուտան բնակավայրերի վըա, որի Հեւոն անքով թաթարները փախչում
են Հարեւան ղյուղերը: Վարչակաղմի կողմից ձեո Նւսրկված միջողների շնոր-
Հիվ, դիվիզիոնի ոոտմիստր Սիլիկյանի հռանղուն աջակցությամբ փա-
ուուսկան նե Հանդարւու|ում են, ւմրւաւաք Ղոււվժու ում, ժար ւական
բը դո'ը Է Ղ ը
դյ ուղերը աղ աւո վում են ւյն Դը ված փախոււուսկաններից, վարչակաղմը
սկսում է քաթարներին ւոեղաբաչխել ւեղերում՝ վերադարձնելու| կողուվւո-
ած ունեղված ն ձեռ նւաոքու Կում մեղավորներին ւուոււււխ ւն ււ--
ցվածքը լ ղավորներին ոլ
ւովության ենթարկելու դործին: Այդ ընթացքում երկու ուլա՝ ռուուիիուոր
Սիլիկյանը ն կոռ նետ Խաչոասոուրովը թաթարների Հեւո դնում են դյուղերը`
բճակիչներին Հանդարւոեցնելու Համար1055: Իրադարձությունները ուսկայն
րդեն ուր են զիս Բառորդեչ ա ու միջով ււ ն ւսոնում ասղ-
բդեն դուր գալ բգեչար դյուղ յրից ն դ զ
դամիջյան փոխՀարաբերությունների լարվածության լուրջ օբ յեկւո: Դրու-
ուն արդանում Վասն նրանով, ո Կ ես ւ մին ժամ ւանւմկին
յունը բարդ բ բ ը ինչպես այդ բ
ընղդծել եր դիվիզիոնի Հրամանատար ոռտմիստը Սիլիկյանը գեներալներ
Սիլիկյանին լ Փիրումյանին ուղղված Հեռադրում, իրադարձությունները
ուլառնում Էին լուրջ բնույթ ընդունել Ադրբեջանի սած մանի մուռիկության
Հեւոն անքով 1066:
1919 թ. փեւորվարի 12-ին Նախարարների խորՀրդի նիուռում լովում է
Արտաքին Գործերի Նւսխւսը արի զեկուցումը Ադրբեջանի Արտաքին Գործերի

1063 Նույն տեղում, թ. 8:
1064 Նույն տեղում, թ. 110:
1065 Նույն տեղում, թ. 115:
1066 Նույն տեղում, թ. 22:

428

նախարարից ատացված Հեռադրի մասին, որով վերջինս Հաղորդում է, որ իբը
ջանի սաշմանը, Հարձակվել են մի քանի թուրքական դյուղերի վրա ն կա-
ւուսրել ես Ճնչումխեր ու Հաւիչւուսկություններ, ուււոի ինջը խնդրում է
Կման երեույթների դեմն առնել ն մեղավորներին դատի ենթարկել, Հակա-
ռակ դեպքում, Ադրբեջանի կառավարությունը իրեն պատասխանատու չի
Համարի բոլոր ւյն դործողությունների Համար, որ կարող ես ւոեղի ունենալ
թուրք ազդաբնակչության կողմից: ՀՀ Նախարարների խործրդի նիստում
ընդունված որոշման մեջ ընդգծվում է Հեւոն յալը. «Ի նկաւոի ունենւալղու|
Զինվորական նախարարի զեկուցումը, որ Հեռադրում մատնանչված չրջա-
Կում Հայկական ղորաւմնաւեր չկան, որ դա կարող է մասնավոր «խումբերի»
Հարձակում լինել, Ներքին Գործերի նախարարին Հանձնարարական է տալիս
Նւտովության ենթարկելու Համար »1065: 1919 թվականի ւեւորվարի 18-ին Նա-
խարարների խորչուրդը իր Հերթական նիստում լսում ե այս խնդրի մասին`
կալված Բասարգեչարի շրջանում մաշմեդական չարժման ակտիվացման Հետ
չակաղ մի դործունեության մասին 1068: Շուտով ւվելանում ես նոր ւիւաուոեր,
որոնք Հիմք են տալիս կառավարությանը դալ ավելի իրատեսական հ ամ-
բողջական պատկերացումների Զոդի չրջանում առաջացած խնդրի վերարեր-
յանի 1919 թ. փետրվարի 18-ի պաշտոնադրից (ԻՇ 305)՝ ուղղված մինիստր-
նախադաճին. «Ադրբեջանի կառավարության միջամտության առիթ դարձած
Բասարդեչարի չրֆանի անցքերը որոչ չափով արդեն պարզվիլ ին: Բացի
մուանւավոր անձաւոներից, որոնք կաւուսրիլ են յդ Հանցադործությունը, է
տուկ ուշադրությունը Հրավիրել այն Հանդամանքի վրա, որ բատ կարեո-
բության, տեղական ադմինիատրացիան ցույց է տվել Հանցավոր անփութու-
թյուն ն, ապիկարություն: Անշրաժեչտ իմ Համարում, որ այղ կառավարիչ-
ները խիստ դատի կանչվին, սպառտժի ենթարկվին, հ թերես Հեռացվին պե-
տական պաշտօնեությունից, իսկ դիվիզիոնի Հրամանատար ռոտմիստը Սի-
լիկյանը, որի միջամտությամբ ե վերականդնվել կարգն ու խաղաղությունը,

1067 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 96, թ. 25:գ. 100 (43), թ. 26: Ֆ.Պ - 201, ց. 1, գ. 486,
մաս 1, թ. 37:
1068 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 100 (43), թ. 28: գ. 96, թ. 27:

429

բնույթի մասին, որպեսվի կարողանամ իրազեկ առնել թե բրիտանական
դլխավոր Հրամանատարությունը, ե թե Ադրբեջանի կառավարությունը 75:

Արդեն ՀՀ Արտաքին Գործերի նախարարի փետրվարի 18-ի Հեռադրից
( Է» Յ04)՝ ուղղված Ադրբեջանի Արտաքին Գործերի նախարարին, պարզ է
դուն դործողությունների Հեւոն անքով, որին մասնակցել Էին Վոււե ւռեղական
վարչակազմը հ Ներքին Գործերի մարմինները, թաթարները Հետ եին
չպրտվել դեպի իրենց բնակավայրերը, նրանց կողմից կողուտված ունեց-
վածջը Զոդի չրջանում ետ ե վերադարձվել, իսկ մեղավորները սկսել են
ջննվել՝ դատական կարդով պատասխանատվության ենթարկելու Համարո/տ:
Քիչ անց, Արտաքին Գործերի նախարարության ղեկավարի սույն գրությու-
նրբ Բասարդեչարի չրջանի դեպքերի քննություն կատարելու մասին,
ուղարկվում է Ներքին Գործերի նախարարին, որի մասին վերջինիս տեղյակ
է պաշում Նախարարների խործրդի գործերի կառավարիչը 1919 թ. փե-
տրվարի 20-ի դրությամբ ( ԻՇ 419 )"": Այդ ընթացքում, փետրվարի 24-ին
Սիլիկյանը դիվիզիոնի Հետ դնում է Մազրա դյուղը, ուր թաթարները ներ-
են, հ որ դիվիզիոնը կարող է գալ իրենց մուռ: Երեկոյան Սիլիկյանը գնում
է Բասարդեչար, ե փետրվարի 25-ի առավոտյան 1-ին եսկադրոնով ե 2-րդ
էսկադրոնի կեսով վերադառնում Փոքր Մազրա գյուղը: Իսկ փետրվարի 25-
ին, առավուռյան, 1-ին եսկադրոնը ոոտմիստր Սիլիկյանի ն կոռնետ Խաչա-
տուրովի Հետ վերադառնում են Բասարդեչար գյուղը, իսկ դիվիզիոնի Հրա-
մանատար Սիլիկյանը իր Համշարզ Շիմկեիչի Հետ ն կիսաեսկադրոնով մեկ-
Կում են Զոդ, ուր ին անում են Ագիլյար Սաոքանդ Աղա Քեսմանակի անու-
նով թաթարի մոտ: Այստեղ ռոտմիստր Սիլիկյանը գյուղացիներին Հայտա-
բարում է, որ դիվիզիոնի Համար թաթարները պետական դներովլ նախապաոո-
խործրդակցել ե առավոտյան պատասխանել: Փետրվարի 2-ի առավոտյան,
Զոդ գյուղի պատվելիները Հայտարարում են ոռտմիստր Սիլիկյանին, որ
Հրաժարվում են տալ պաշանչվող անասնակերը ն Հացը: Ռոտմիստր Սիլիկ-
յանի Համառ պաշանջները աղդանչան ՀՇանդիսացան թաթարների կողմից
նախածարձակ լինելու Համար: Գյուղի թաթարների տներում տեղաբաչխված
զինվորները` թվով 11 մարդ սպանվում են: Իսկ փետրվարի 28-ին ՀՀ Տա-
րածքի Վարչակազմի հ միլիցիայի կոմիսարը Նոր Բայազետի գավառական
կոմիսարին Հրաշանգ է տալիս տեղամասային ֆննիչի Հետ անձամբ դնալ
դեպի վայրը, անցկացնել Հետաքննություն, պարզել մեղավորներին հ. տե-
ղամառսային տեսուչի, Հասարակական գյուղական կոմիսարների, միլիցիո-

1069 Նույն տեղում, գ. 20, թ. 31:
1070 ույն տեղում, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 211, մաս Լ թ. 27:
1071 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 20, թ. 35:

430

ժեշտության դեպքում դիմելով նան զորջի օգնությանը, չթույլատրելով
սակայն դործին ներգրավել մաշմեդական փախատականներից ներկայա-
յուցիչ` խուսափելով նոր խռովության Հրաձրման վւուսնդից է բոնություն-
վում դաւուսիււսղի օդնականը՝ Հեւուսքննությունը ղեկավարելու լ կարգ ու
կանոնը վերականդնելու Համար1072:

1919 թ. մարտի 1-ին կրկին` Նախարարների խործրդի Հերթական նիո-
չրջանի Ձող գյուղում տեղի ունեցած դեպքերի մասին, որբ վերաբերում է
Ղարաբաղի Հեծյալ դնդի սպաների ն զինվորների սպանությանը: Հանդա-
մանալից քննարկելով ստեղծված իրադրությունը, Նախարարների խործրդի
նիտտը որոչում է կազմել մի արտակարգ քննիչ Հանձնաժողով Արդարադա-
տության նախարարության ներկայացուցիչների նախադածչությամբ, Զինվո-
դեպքերի մասին` Համաձայն ստորն բերված Հրաշանդների. 1) Արտակարգ
ջննիչ Հանձնաժողովը կազմվում է ՀՀ դատախազի օգնականի նախադածու-
թյամբ, Հատուկ գործերի քննիչից ե Ներքին Գործերի ու Զինվորական նա-
խարարությունների մեկական ներկայացուցչից, 2) Արտակարգ ջննիչ Հանձ-
նաժողովը ուղարկվում է Նոր Բայազետի դավառի Զոդ գյուղում փետրվարի
տեանքը եղել է Հեծյալ դիվիզիոնի 4 սպաների ե մուտ 80 զինվորների սպա-
նությունը, ւվարղելու մեղավորների ւսնձնավորությունները լ բանւուը-
կելու ու Նոր Բայաղեւոի բանւոն ուղարկելու ւյն ւսնձնանց, ովքեր որեիցե
առնչություն ես ունեցել յդ Հանցադործության Հեւո, 3) թուրքերի կող-
մից` Հայերի բոնությունների մասին դանդատներ լինելու դեպքում Արտա-
կարդ ջննիչ Հանձնաժողովը լարտավորվում է միաժամանակ քննել հ այդ
զանդատները, պատասխանաովության ենթարկել մեղավորներին, 4) քննու-
դրության տակ դրվեն բավականաչափ միլիցիոներական հ զինվորական ու-
ժեր, 5) եթե անրաժեշտ Համարվի, Հասարակության կամ որեե կաղզմակերալ-
ված խմբակի կողմից Հանձնաժողովի զբաղմունքները խանդարելու դեպ-
ում` արտակարդ միջոցների դիմելու պարադայում Հանձնաժողովը պար-
տավոր եր Հեռադրով այդ մասին Հայտնել կառավարությանը` նրանից ցուց-

մունքներ ււուսն ալու Համար107:

1072 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 263. թ. 115:
1073 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 100(43),թ. 34: գ. 96, թ. 33: Ֆ.Պ - 201, ց. 1, գ. 486,
մաս 1, թ. 58:

431

Դատելով ղանաղան փաստաթղթերից, Հայկական կառավարությունը
ջանք չեր խնայում խուսափել թաթարների Հետ ռազմական առճակատումից
լ օդտադործում էր բոլոր Հնարավորությունները: Այդ մոսին չեշւոում է
Երեան դեներալ-մայոր Սիլիկյանի, գեներալ-մայոր Փիրումյանի ն Հայսա-
ւուսնի Տարածքի կոմիոարի Հասցեուվ ուղարկված Հեռադրում, որում նշվում
է, որ մարտի 4-ին ժամը 20-ին ինջը` զավառային կոմիսարը, քննիչի Հետ
մեկնում են թաթարներով բնակեցված այդ չրֆանը` վերջին խաղաղ փորձ
անելու՝ միջադեւպը Հարթելու ուղղությամբ, սակայն դիմավորվում են Հրա-
ցանաղարկով: Կուդրյավցեր ելնելով դրանից, նչված դրությամբ Համալրում
եր խնդրում, ընդգծելով, որ առանց թնդանոթների խնդիրն անլուծելի է, Է
բենամթերջների պակասից, ե խնդրում էր Հետադա Շրաշանդներո Ր:

Այդ տաղնապալից վիճակին էր անդրադառնում դավառային կոմիսար
Շածինյանը, իր մարտի 5-6-ի Հեռաղրում` ուղղված դեներալ Սիլիկյանին,
ենթարկեցնելու Համար անչրաժեչտ Ե այդ չրջանը ուղարկել պատժիչ չո-
կատ` թնդանոթներով զինված, ավելացնելով նան, որ Ղարաբաղյան դիվի-
զիոնում կա ընդամենը 200 վին, իսկ Հրեւուսն արկեր բոլորովին չկան10Թ:
Սրան որպես պատասխան, Զինվորական նախարար Հախվերդյանը 1919 թ.
մարտի Ծին դավառական կոմիսարի այս դրությունը ուղարկելով մինիտոր-
Նոր Բայազետ ուղարկել մեկ ղումարտակ ե երկու թնդանոթ, Հաշվի առ-
նելով թաթարների Հնարավոր դիմադրությունը: Զինվորական նախարարը
տրեն մեկնելու դեպքի վայրը"

Կառավարության ն զինվորական իչխանությունների որդեդրած կուր-
սի մասին կարելի Ե Հատակորեն դատել նան մեկ այլ փաստաթղթից, որի Հե-
ղինակը ղեներալ-մայոր Սիլիկյանն է: Այսպես, 1919 Թ. մարտի 7-ին Հայ-
կական դիվիզիայի պետ Սիլիկյանը չտաս դաղտնի զեկուցադրով (Իճ 0014)
դիմում է ՀՀ Զինվորական նախուսրարին, որում անդրադառնում է Վե ղող-
յան խնդրին: Դրանում Սիլիկյանը ի գիտություն նչելով դեղապետ Ա.
որ Սեմյոնովսկու լեռնանցքը ծածկված է ձյունով, միաժամանակ նչում էր,
որ դեներալ Փիրումյանը դեռես տնվում է Նոր Բայաղեւոում, ուղասելու|

1074 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 64, թ. 3:
1075 Նույն տեղում, գ. 27, թ. 85:
1076 Նույն տեղում:

432.

սի, Հակառակ դեպքում մուղավորությունը թաթարների վրա թույլ կլինի,
ջանզի թաթարները կազմակերպվում են: Սիլիկյանն ընդգծում եր, որ րատ
գեներալ-մայոր Դանիել Բեկ-Փիրումյանի կարծիքի, թաթարների Հետ բա-
խումն անխուսավիելի է: Ը ուռ վերֆինիս, ոուռմիււոր Սիլիկյանի ուղանութ-
Նասժողովն ուժեղացնելու անձրաժեչւոությունը կզգացվի, ուղարկելով Հա-
տուկ Հրաշանդավորումով` ընտրելով առավել լուրջ Հասարակական դործիչ-
ներին:

Զոդ գործուղված Արտակարգ ջննիչ Հանձնաժողովին տրված Հրածշան-
ղում, որի տակ ստորադրել են Արդարադատության նախարար Հարությու-
րար դեներալ-մայոր Հախվերդյանը, ասվում ծր, որ Հանձնաժողովը դոր-
ծուղվում է Նոր Բայազետի դավառի Ջոդ գյուղը` փետրվարի վերջերին
լու Համար, որի Հետնանքով սպանվել են Ղարաբաղյան Հեծյալ դիվիզիոնի
4 սպա ն 30 զինվոր, պարզելով նան մեղավորների անձնավորությունները
ե ընդճանըաղլես այդ Հանցադործության Հետ առնչվող բոլոր Հանդամանջ-
նան թաթարների կողմից Հայերի վերաբերյալ ե նրանց կողմից կատարված
տվության ենթարկել 26: Համառլատասիան Հրաչանդներով զինված, Արտա-
կարգ ֆննիչ Հանձնաժողովը մւսրւոի 8-ին ժամանում է Բառուսըդեչար ն ձեռ-
վայրում: Արտակարգ ֆննիչ Հանձնաժողովը երկու մած մեդականի է ուղ ար-
կում Զոդ՝ առաջարկելով մարտի 10-ին ներկայանալ Քասարդեչար` տեղի
ծառույթը վարելու: Բանակցություններն ընթանում են մարտի 11-ին Մաղ-
սպանված սպաների հ. զինվորների դիերը, ունեցվածքը, զենքերը, ձիերը,
փաստաթղթերը, դիվիզիոնի դրոչը նե այլն, վերապաշություն անելով այն
մտնել Զող գյուղը` դործի պատճառների, չարժառիթների ն Հետեանջների
անչա ու օրբյեկւոիվ Հեւուսքննությունը անցկացնելու Համար: Արտակարդ
ջննիչ Հանձնաժողովը իր բարոյական պատիվը Համարեց նան ընդդծելու,
մուսնմավորաւվ եւ զինվորական-ուսղ մ սկան ուժի դործադրումի ց:

1077 Նույն տեղում, գ. 64 (48), թ. 2:
1078 Նույն տեղում, թ. 4:

433

Այդ ամենին ղուդաձեռ, ՀՀ կառավարությունը ւզաշւոոնադրով դիմում
Է Երեանում դտնվող Բրիտանական զինվորական ներկայացուցչությանը,
վերջինս մարտի 12-ին իր սպային դործուղում է Բասարդեչար, որպեսզի
անձամբ ՀՇամողվի, թե ինչջանով օրինապաշտ են Հայկական իշխանություն-
ները մաշմեղական Համայնքի նկատմամբ, ե ինչքանով են պատճառա-
բանված հ Հիմնավորված Հայկական իշխանությունների կողմից ձեռնարկ-
ված դործողությունները 105: 1919 թ. մւարւոի 17-ին Նախարարների խոր-
Հուրդր դարձյալ անդրադառնում ե Բասարդեչար-Զոդյան խնդրին, լսելով
մինիստը-նախադածի զեկուցումը Զոդ գյուղը պատժիչ զորամաս ուղարկե-
լու մոսին: Նիստում որոչվում է. 1) Քննիչ Հանձնաժողովը թողնել ւռե-
ղում, որւվեւղի Հնարավորություն սւոեղծվելուն ւվես Պոււլ անմիջւուվես անցնի
դործի, 2) Հանձնարարել Զինվորական նախարարին կարդադրություն անե-
Հայեցողությամբ, որոշակի Նւսխուուվւուռ ըւաււոություններ ւոեսնելուց Հեւոռ՝
զինվորական ուժր չարժի դեպի ապստամբ վայրն: Մարտի 1-ին ղեպքի
վայր է ժամանում Բրիտանական զինվորականության ներկայացուցիչը ն
լսելով Արտակարգ ջննիչ Հանձնաժողովի զեկույցը, թաթարների միջոցով
նամակ է ուղարկում` պաճշանջելով թաթարների ներկայացուցիչներին ան-
Հապաղ ներկայանալ իր մոտ` Քատարդեչար` բանակցությունների Համար,
ուլն եւո է վերադառ նում1051: Թաթարները Զոդի շրջանում կենւորոնացնում
են զդալի թվով զինված ուժեր` զինված Հրացաններով ու վնղացիրներով,
նախապատրաստվելով ռազմական լուրջ դործողությունների, այդ լուրջ
իրադարձություններից, առաչ եվակուացնելով իրենց ընտանիքներին,
ունեցվածքը, երեխաներին, դրան ղուդաշեռ Հարհան դյուղերի երիււտար-
դությանը կենւորո նացնելու Զոդի շրջանում 1052: 1919 թ. մարւոի 20-ին
ջննարկվում Ե մինիստր-նախադաչի զեկուցումը Զոդի ղեպքերի առթիվ:
Հայտադիր ուղարկել Ադրբեջանի կողմից Հայկական սաշմանը զինված
խարարին դեներալ Փիրումյանին կարդադրելու, որ վերջինս Նոր Բայա-
զետից ղուրս դալուց առաջ ուղիղ Շեռադրալարով կապվի ու խոսի Երեանի
Հետ, վ) Հանձնարարել Արտաջին Գործերի նախարարին` Զոդի ղեսղջերի մա-
սին Հրաւվարակում ուսը մւաքուլում 1083:

1079 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 263, թ. 115:

1080 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 201, ց. 1, գ. 486, մաս Լ. թ. 69: Ֆ.Պ -1 99, ց. 1, գ. 96, թ. 45:
1081 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 263, թ. 115:

1082 Նույն տեղում:

1083 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 100 (43), թ. 48:

434

գյուղացիները սպանել են 4 սպայի ն, Ղարաբաղյան երկրորդ Հեծյալ դիվի-
զիոնի ավելի քան 10 զինվորի, ընդգծելով, որ կառավարության կողմից
ուղարկված Քննչական Հանձնաժողովին դիմավորել են Հրացանային Համա-
զարկով, ե իչխանություններին Հակառակվելը օժանդակվել Է Ադրբեջանի
դործողությունների դեմ է խնդրում Հյուուլ կարդադրություններ անելու,
խաիխոռելույ 1057:

րություններում, լարվածություն մւողնում Վոն սած մանային չրֆանների
Ներքին Գործերի մարմինների ե միլիցիայի աշխատանքներում, բանակային
դործողություններում է այլն: Ինչոլես ւվարղվում է դեներալ Բաղդասա-
Հեռադրում Հաղորդվում էր այն մասին, որ թաթարները Նւսխուուլւուոըւաււո-
վում են, դյուղերում ւռեղի են ունենում Հավաքներ՝ Զոդի իրենց Հայրենա-
կիցներին օգնություն կաղ մկերղվելու Նւվւուուսկով: Ասվում էր Վււե, որ
Ադրբեջանի Գեդարեկի չրֆանից ուղարկվել Է 200 մարդ, իսկ Զեդամի
կիրճով անցկացվել Ե երկու թնդանոթ ն երկու գնդացիր, չեն կարողացել

1084 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 211, մաս Լ թ. 62: Ֆ.Պ- 199, ց. 1, գ. 73, թ. 45:
1085 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 263, թ. 48:

435

Հայտնում եր, որ ստուդված տվյալների Համաձայն թաթարները Շախթալա
գյուղն են բերել դաշտային թնդանոթ, իսկ այնտեղ գտնվող լեռնային
թնդանոթը Ջիլ գյուղով տարել են դեպի Զոդ: Միլիցիոն դնդի Հրա-
մանատար շտարս-կապիտան Մկրտիչյանը իր Հեռադրի վերջնամասում նան.
ավելացնում էր, որ առանց թնդանոթների տեղական ուժերը ի վիճակի չեն
դիմաղրելու ե խնդրում էր անշապաղ կարդադրություններ անել ինչպես
գործել ոո": Հայկական դիվիզիայի Հրամանատարին ուղղված 1919 թվականի
մւարւոի 2-ի Հեռադրում ՌՔ 329 ) միլիցիոն դոդի Հրամանաուսը շտաբս-
կապիտան Մկրտիչյանը Քարվանսարայից Հայտնում եր, որ ստացված տեղե-
կությունների Համաձայն Թարսաչայի կիրճի թաթարները ցորեն ն դարի են
ւոեղաւվիոխում Զոդի ուղղությամբ, մւսրւոի 25-ին բերվել է 300 փութ՝ Դի-
լիջանով դեպի Չիբուխլու ո Այս ընթացքում, անչուչտ պարղ է, որ Հայ-
կական թե քաղաքացիական, թե Զինվորական ն թե Ներջին Գործերի մար-
մինները ինչ-որ Նւսխւուվաուորւուոություններ Էին ւհսնում, զբաղվում ղո-
բուժի կազմակերպմամբ, Համալրում ղենջի ու զինամթերջի պակաս
պաշարները, զորակոչային խնդիրներ լուծում: Փիրումյանի կողմից 1919 թ.
մարտի 18-ին Նոր Բայաղետից Զինվորական նախարարին ուղարկված Հե-
ուսդրում ք 300) Հայտնվում էր, որ ավարտին է մուռ ղորաջֆոկւուռի կենւո-
բոնացումը, իսկ Համալրումբ կավարտվի մարտի 28-ին: Ավելացվում եր, որ
ոսղ մական Հեւուսխուղությամբ Հառւուսովել է, որ Զոդի շրջանում կոււուսկ-
վել են մինչ, 6 Հաղար զինված թաթարներ՝ գնդացիրներով ն Հեծելակով,
ինչի մասին տվյալները դեռ ստուղվում հն: Նախարարների խործրդի
1919 թ. մարտի 22-ի նիստում լսվում Է Զինվորական նախարարի զեկուցու-
մը Նոր Բայազետի դավառում զինվորական դաշտային դատարան Հիմնելու
մասին: Որոչվում է բացառությամբ մած վան ւվաւոժի, օրինագիծը Հասւուաոռել
՛ ի կատար ածել": 1919 թ. ապրիլի 2-ին Նախարարների խորչրդի
նիուռում լսվում է Զինվորական նախուսրարի զեկուցումը Ջոդ դլյուղի
խնդիրների մասին, որի Հիման վրա որոչվում է Հանձնարարել Զինվորական
զնդապետ Կ. Թեմպերլեյի Հետ Համերաչխությամբ, գործի դնելով բոլոր
Հնարավոր միջոցները միադեպը խաղաղ կերպով Հարթելու, հ. քաղաքական,
զինվորական ուժի դիմելուց խուսափելով սպառել կառավարության Հրա-

վարության սւուսծողլ պնդումը Ջոդ ղյուղի ադրբեջանական ւպաւոկանելիու-
թյան մոսին, Հատուկ ընդգծելով, որ այն մոնում է Հայասունի Հանբսուլե-

1086 Նույն տեղում, թ. 55:

1087 Նույն տեղում, թ. 66:

1088 Նույն տեղում, Ֆ.Պ -199, ց. 1, գ. 64 (48), թ. 5:
1085 Նույն տեղում, գ. 100 (43), թ. 51:

436

վոր դիվանադիտական միջոցները օդտադործել միջադեպը խաղաղ վերջաց-
րությունը վատաչվեց դեներալ-մայոր Փիրումյանին ե փոխգնդապետ Ա.
սւոուդել ւմ են ինչ լ Հրաձանդ էր ւորվում ի՞նչ անել, եթե ձեռնարկված մի-
մային իրավիճակից, մոբիլիզացնելով բոլոր ուժերը, այդ թվում նան դա-
վառային իշխանության մարմինների ներուժը: 1919 թ. ապրիլի 8-ին ՀՀ

1050 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 201, ց. 1, գ. 486, մասԼ. թ. 81, Ֆ.Պ- 199,ց. 1, գ. 100(43), թ. 54, գ.
96, թ. 58, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 26.թ. 58:

1091 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 263, թ. 59:

1052 Նույն տեղում, թ. 64:

437

ղով, որին սակայն չի թույլատրվել ղեպքերի վայրը Հասնել՝ չրջանի զին-
վել Արուկարգ Հանձնաժողովի մուսւքը՝ Հետաքննություն անցկացնելու
Թեւմղվերլեյը դեներալ Վ. Թոմսոնի Հանձնասըւսրությամը մեկնել է Ջոդ՝
կառավարության թույլտվությունը Հայլելու1093: Ինչւլես սկնձայւո է դառ-
Կում դեներալ-մայոր Փիրումյանի Հեռադրերից 6 404, 406)՝ ուղղված դի-
լեյր Զողից վերադառնալով Քասարդեչար` թաթարներին Հայտարարել եր, որ
ապրիլի 11-ին Հայկական զորքերը պետք ե դրավեն դյուղերը, որին թա-
լույց ւուսլու դեւլքում՝ զենքով 1094:

ապրիլի 14-ի նիստում, որտեղ խնդիրներ են դրվում ե՛ Զինվորական, ե՛
Նիստում լսվում է Զինվորական նՆասխւսը սրի ղեկուցումը դեներալ Փիրում-
մաձայն, 2) եթե անծրաժեչտ լինի զինված ուժի դիմելու, Կ. Թեմպերլեյին
դիմել դրավոր առաֆարկ ներկայացնելու խնդրանջով, ե Յ) աշխատել չդի-

1093 Նույն տեղում, թ. 62, 64:
1094 Նույն տեղում, թ. 76:

438

րության դլխիավոր ֆարտուղարը Հաւոուլկ դրությամբ 6 1220) ւռեղեկաց-
նելի մււաը լինելով), կրկնելով, որ ՀՀ կառավարությունը բողոքում է դը-
բեջանական իշխանությունների կողմից Ադրբեջանի տարածքից ղեպի
մուն դեւ, որոնք այնտեղ խոովություններ են ւուսրած ում է բուկչությանը
մեջ մւո՛նել ու 1096:

Փիրումյանի սովրիլի 14-ի Հեռադրից (ՀՇ 0019), դնդապեւռ Կ. Թեմալերլեյի
զորքերի Նոր Բայազետի ղզորաֆոկատը երկու ղորաչարքերով սկսում է Հար-
գյուղ, փոխարենը դյուղի վրա մի ջանի Հրետանաղարկ Ե տրվում, որը թա-
գյուղը նախօրոք բնակչության կողմից լջված է եղել իր Հետ տանելով ողջ
է Հուսեյն Ղարոլի, Աղոլու, Կոշա Բաղաղ, Գալբաչ, է Սիրի Աղունի ւլյու-
ունենում մարւոեր, որից Հեւոո Հայկական զորամասը դրավում է "Լյուղը, իսկ
ւուսլիս են Յ ուլանված, վիրավորվում է փոխդնդաւվեւո Իչխանովը, որը ւ
վերջինիս դիտությամբ, որը մարտերի ընթացքում զորջերի կողմից ոչ մի
բոնություն լ կողուվոււո չտեսավ: Հայկական բանկի ւոււսջ աւլած ղզորաւմա-
սերը գրավում են Մեծ Մազրան, Հուսեյն Ղում Աղալուն, Գաղբաչին, Տաշ-

1095 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 96, թ. 65: Ֆ.Պ- 201, ց. 1, գ. 486, մաս Լ թ. 96:
1096 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 263, թ. 79, 82:

439

դամ է բանադնայներ ուղարկում, սրանք ես չեն կարողանում ւլյուղ մւոնել:
Այդ նույն բանը կաւուսըվում է Վոււե Սար-Յաղուբ, Ղարա-Գուլլի, Աղքիլիու,
Զարվզիբիլ գյուղերի դրավման ժամանակ, որոնց բնակիչները նախօրոք լքել
վիրավորվում են 1 սպա, 18 զինվոր ե 2 ձի, սպանվում են Յ զինվոր ն 3
Ճի198: Ինչւլես ակնձւայւո է դառնում դեներալ-մայոր Փիրումյանի Բառուսրդե-
չարից 1919 Թ. ապրիլի 16-ին զեներալ Սիլիկյանի ՀՇասցեով ուղարկված
ժալու դյուղ, ուսկայն ւվարղ վում է, որ դյուղում խաղաղ ւորամադրություն-
Կեր չեն իշխում, ն վերջիններս ենթարկվում են գնդակոծման ն ապրիլի 16-
ին Թաղի-Քենդ դյուղի մոռոույցները զբաղեցնող զորաջոկատները սկսում
Հեւոո Հայկական ղզորամաաը կարողանում է մւոնել ւլյուղ, է դրավել այն, իսկ
ւիսխոսծ թաթարները ւաւվւաււումնու մմ ես մուռւկւա լեռ ներումմ1099: Գեներոաղ-
վաշտ ն Հանդիպում է թաթարների կրակին: Չնայած թաթարների Համառ
դիմադրությանը, գյուղը դրավվում է, որից Հետո պարզվում է, որ այնտեղ
րավոր, 1 զինվոր սպանվում է, վիրավորվում է նան պրապորչչիկ Մխի-
թարյանցը "7:

Այս բոլոր դործողությունների ընթացքում Հայ-ադրբեջանական "ւՀ-

1057 Նույն տեղում, թ. 86, 86ա, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 64 (48), թ. 9:

1098 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 263, թ. 89: Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 64 (48), թ. 10:
1099 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 64 (48), թ. 8:

1100 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 263, թ. 97:

440

ուղղությամբ զնացել են ադրբեջանական զորքերի խմբեր, ապրիլի 25-ին
ուլասվել է ադրբեջանական զորքերի ժամանումը Նովուսարաւռով կա է Նովո-
իվանովկա: Զինկեիչը նչում եր, որ միլիցիոն գնդի Հրամանատարին կար-
դադրություն է արված յդ ւոեղեկությունները սւոուդել է յդ մոսին
իսկական լավ ու մարւոունակ ղորքին Հաւոուկ կարգ ու կանոն, կարդաւվա-
Հություն, ղերծ մտնւղով Հաւիչւուսկություններից է կողուվոււոներից: Այս
ները որոշակի օժանդակություն լ օդնություն են ուուսն ում ոչ միայն իչ-
ւոության լ Ներքին Գործերի Նւսխարարություններից, իր մու նսկցու-
թյունն է ունենում Վոււե Հայկական միլիցիան, որը ւոեղերում զորքի կող-
Վոն նձ րաժեչւո ւոեղեկաւովություն ձեոք բերելով թշնամու ուժերի, ւլյու-
ղովը բացաշայտեց մի չարք խնդիրներ, Հնարավորին չափով սլարզորոչեց
Այդ եզրակացություններնխ արվել են 1919 թ. ապրիլի 27-ի վիճակով, ն Հան-
ղում են Հեւոն յալին. 1) Մուսուլմանների շրջանում Հեւուսքննության անց-
դիսացել ւոխուր Հանդուգալուծման Համար, իսկ մած մեդականձների ղժդոծու-

1101 Նույն տեղում, թ. 100:
441

կողմից ճանաչվել Է (կամ ընդունվել) որպես Ադրբեջանի սաչմանների մեջ
մտնող տարածք հ Հայտարարվել որպես Ելիզավետպոլի գավառի 9-րդ ոս-
տիկանական տեղամաս, նչանակվել են իրենց կոմիսարները ե միլիցիան:
Իսկ 1919 թ. Հոկտեմբերին այդ չրջանը ենթարկվեց Հայաստանին, մաշմե-
դական բնակիչներն էլ, թեկուղ ե չկամությամբ, իչշխանություններին են-
թարկվելու պատրաստակամություն արտածայտեցին, չկտրելով իրենց կա-
պերբ Ադրբեջանի Հետ, 3) 1918 թ. վերջին Նոր Բայազետի ղավառ է ղոր-
ծուղվում ոոտմիստը Սիլիկյանը՝ Ղարաբաղյան Հեծյալ դիվիզիոն կաղմա-
վորելու նպատակով, սակայն դրա Համար ոչ մի միջոց պետական դանձարա-
նից բաց չի թողնվում: Սիլիկյանին Հնարավորություն ե իրավունք եր
տրվել բոնադրավել ձիերը, Հանդերձանքը, զենջ ե դիվիզիոնը պածելու
րի` Հանձնաժողովների կողմից, սակայն դրանով սկսեց զբաղվել ամեն ոք,
բոնադրավված ունեցվածքի դիմաց տրվում էին ընդամենը առացականներ,
այդ ընացքում թույլ եին տրվում չարաչաշումներ, դլխավորապես մաշ-
բոնադրավման ենթարկված ձիերն էին դնում դիվիզիոնի կարիքներին ծա-
վիզիոնի Հեւո ոչ մի առնչություն չունեցող անձանց, կամ էլ վաճառվում
եին պարզապես իրենց նախկին տերերին, իճարկե ավելի բարձր դներով, իսկ
բոնադրավված անասնակերը վաճառվում եր: Այս բոլոր երհույթները առաջ
Էին բերում մած մեդական բուկչության ղժդոծությունը, որին, իՀարկե,
առիթ եր պետք Հայաստանի օրինական իչխանությունների դեմ ապստամ-
բելու: Եվ վերջապես. 4) 1919 թ. Հունվարի վերջերին գաղթական Հայերը
ոմն Նիկոլայ Ավետիսովի դլխավորությամբ Հարձակվում են մաշմեդական
Զադալու-Ղրզրլ-Վանք ն Սուբբոտան դյուղական բնակավայրերի վրան
թալանում դրանք, իսկ դյուղացիները փախչում են Զոդի չրջանի մյուս
գյուղերը. նախապատրատովող Հարձակման մասին ժամանակին զգուշացված
միջոց չի ձեռնարկվում: Ճիշտ է, գործի զծով անցկացվում է նան Հետաքն-
կաններին, ե առշասարակ՝ բոլոր նրանց, ումից վերցվել Ե կողոպտված
ունեցվածքը, սակայն մեղավորներին, դեռ. չեն բացած այւոել: Այս կարեոր
պատճառներն էլ, ըստ կության, Արտակարդ քննիչ Հանձնաժողովի նախա-
դաշ Փարսադանովի եզրակացությամբ, առաջ բերեցին ուժեղ դժդոչշություն
Հայաուումնում ոչ մի իշխանություն ել չկա ն իրենք չեն ցանկանում ոչ մե-
կի ենթարկվել: Այդ իսկ չարժառիթներով էլ Սիլիկյանների հ այլոց սպա-

442,

նությունից մի քանի օր առաջ Զող դյուղից Հեռացվել Ե միլիցիոներների
պուտը: Այս եզրակացությանն ե դալիս ՀՀ կառավարության կողմից Զոդ
գործուղված Արտակարգ քննիչ Հանձնաժողովը 1919 թ. ապրիլի 2-ի վիճա-
կով, իսկ մայիսի 2-ին ւյն Հաուուսւոում է Վոււե Արդարադառության նՆւսխւս-
րարության գրասենյակի դիրեկտորը:47: Իսկ 1919 թ. մայիսի 5-ին լսելով
Արդարադատության նախարարի պաշտոնակատարի զեկուցումը Զոդի ղեպ-
քերի առթիվ կառավարության կողմից ուղարկված Արտակարդ ջննիչ Հանձ-
խարարներին օրինական պատաախանաովության ենթարկել մեղավորնե-
բի 1103:

Ինչպես տեսնում ենք, Հարցն այն աստիճան դիվանադիւուսկան- ք աղա-
ական բարդություններ էր առաջ բերել, որ դրա լուծմանը ներդրավվել եին
ծերի, Զինվորական, Արդարադատության ն այլ նախարարությունների կադ-
րուժը: 1919 թ. ապրիլի 10-ին Նախարարների խորչրդի նիստը իր օրակար-
դում ուներ մինիստր-նախադածի վեկուցումը` Զոդի ղեպջերի առթիվ Թե-
ֆինոկու Հարուցած միջնորդության մասին, Զոդի շրջանում զորքերը եւո
ֆաշելու ն Քննիչ Հանձնաժողովի մեջ թուրք ներկայացուցչի մուանկցութ-
ջին Գործերի նախարարին Հայտարարել Թեջինսկուն, որ այդ պայմաննե-
րում զորքը հտ ջաչշելը ռազմական պատճառներով անշնարին է, իսկ Ար-
տակարդ քննիչ Հանձնաժողովի մեջ թուրջ ներկայացուցչի մասնակցության
դեմ ւուսըկություն չկած1: Ինչոես, ւոեսնում ենք, ամեն մի դեւլքում ել
կարգ ու կանոն Հաստասոելով Զոդ-Բասարդեչարի շրջանում, կենտրոնական
Հայկական իշխանությունները ձղւտում Էին ելնել որոշակի օրինականու-
թյան սկզբունքներից, խուսափելով ավելորդ ե անտեղի բարդացումներից
ու սրացում ներից: 1920 թ. ւաւվրիլի 6-ին լսելով ՆԳ նՆւսխւսըւսրի զեկուցումը
Բառուսրդեչարի Հանձնաժողովի Հաւվօրինի դործողությունների մոսին», Նա-
խարարների խորչուրդը ընդունված որոչման մեջ Քննիչ Հանձնաժողովի
կարդադրությունը ապօրինի Համարեց հ այդ կարդադրության Հետնանջ-
ները պետական չաշերի տեսակետից խիստ վնասակար` Հանձնարարելով ՆԳ
նախարարությանը բոլոր փաստաթղթերը ն նյութերը Հանձնել Զինվորական
դատարանի դատախազական եզրակացությանը հ առաջարկել նրան դործը
վարել ըստ դործով առաջ եկած Հանդամանքների՞ր»:

1102 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 263, թ. 68-72:ՖՊ- 1 99, ց. 1, գ. 64 (48), թ. 11-15:
1103 ույն տեղում, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 96, թ. 83, գ. 100 (43), թ. 84:

1104 ույն տեղում, գ. 96, թ. 63:

1105 Նույն տեղում, գ. 146, թ. 56:

443

թյունները փորձել են 1918-1920 թթ. ամենեին էլ տեղի չտալ մածշմեդական
ճնչմանը, ե սեփական տարածքներին օրինական եղանակներով տեր կանդ-
տարածք ային-քաղաքական Հավակնություններից, ինչը դյուրին խնդիր
չեր, այդ դործի մեջ ներգրավվելով նան Հայկական միլիցիակաղմի ն. ՆԳ
րուժը:

2. Հակապեւտական խոովությունների ճնչումը Հայաստանի
Հանրապետության Դավալուի, Ջանդիրասարի
ն մածմեդարնակ այլ չրջաններում

Միլիցիայի ն, ՆԳՆ մարմինների ամրապնդվելու ձգտումը դրսեորվեց
բավականին Հակասական եղանակով, դժվար էր Հաղժաշարել որոչ խնդիր-
ներ, որոնք աշխարչաքաղաքական դործընթացների Հետնանք եին: Հայաս-
Ելիզավետպոլի, Զանդեղուրի ն այլ գավառամասերում: Ադրբեջանական
գործակալները այդ տարիներին ջայթայիչ աշխատանջներ եին ծավալում
Հայաստանի տարբեր բնակավայրերում, Հուզելով գյուղացիությանը, որ-
պեսզի Հայկական զինուժը զբաղեցնելով` կարողանան ընկճել Զանդեղուրը
՛ չարժվեն ղեպի Երհան, ինչպես ջարողում էին ադրբեջանական իթթիչա-
դականները: Դրան Հաջորդեցին Սելիմի ն ուրիշների ավազակախմբերի Հա-
ճախակի դարձած Հարձակումները Հայկական զորամասերի ու միլիցիոներ-
ների վրա Աղբաբայումն Զոդում, Ջարուչատում լ այլուր)» որւոեղ սդրբեջա-
կառավարությանը տապալելու սադրիչ կոչեր անելով ոճ: Եվ այնուամենայ-
նիվ, կարեորելով ուժային որոչ կառույցների միլիցիայի ն ՆԳՆ մարմին-
ների սռեղծումը՝ ՀՀ կառավարությունը ջանում էր արդյունքների Հասնել:
Որոչակի քայլեր ձեռնարկվեցին այդ տարածքներում ՀՀ բանակային-միլի-
դիոն ղորամմուերն ուժեղա նելու ուղղությամբ: Այդ դործում Հաւոկաւլես
լուրջ նշանակություն էր տրվում Զինվորական նախարարության Համակար-
գին ենթակա միլիցիոն ստորաբաժանումների դործունեությանը: 1919 թ.
փետրվարի 5-ին Հայկական դիվիզիայի պետին ուղղված զեկուցադրում (ԻՇ
226) Հայկական զորքերի կազմում պտնվող 1-ին ռաղմամիլիցիոն գնղի՝
Հրամանատար կապիտան Մնացականյանը Հայտնում եր, որ իրեն վստածշված
զնդի ՀՔարվանսարայի գումարտակի Հրամանատարը Հաղորդագրություն է
ուղարկել, որում տեղեկացրել է, որ ըստ Ջարդախլու գյուղի (Ելիզավետպոլի
գավառ) դյուղացիների տվյալների` Ադրբեջանում ընթանում ե թաթարների
ուժեղ ղորաձսվաք, Նւվւուուս| Հեւոսովնդելով՝ ուռեղծելու բանակ, որպվեսղի
մաջրեն Լեռնաչխարչը (Գետաչենից մինչե Բադաջենդ դյուղը) Հայերից:
սին, որ թաթարներին զինվորական դործ սովորեցնելու Համար Ադրբեջան

1106 «Յառաջ», 7 մայիսի, 1920, 549:
445

չրջանի թաթարները սկսել են տեղափոխվել Ելիզավետպոլի նաշանդ ն Հայ
դյուղացիների Հարցերին ՝ թե ինչու՞ եք Հեռանում, ւվւաւուախւսնել են, որ
դարձան ն այտոեղ մւարւոեր են լինելույ197:
նում ենք Ներքին Գործերի նախարարի պաչտոնակաւուսը Մ. Մանասյանի
նախարարին, որի վրա կա նան զինված ուժերի Գլխավոր չտաբի պետ դենե-
բալ-մայոր Հախվերդյանի մակադրությունը (ԻՇ 545), որով վերջինս
Հայտնում էր, որ ինքը նշված փւււոււթուղթը Համ աձայն Զինվորական Վոււ--
խարարի կարդադրությաննխ՝ ապրիլի 8-ին ուղարկել է Արտաջին Գործերի
Նւսխոսըարի Հասցեով: Դրանում Մանաայանը Հաղորդում էր ւյն ւոեղեկու-
թյունների մասին, դրանց Համաձայն անցած մարտ ամսից Ելիզավետպոլի
գավառում սկսվել է ձիերի Հավաք ն 20-ից 25 տարեկան Հասակի հրիտա-
ուր կար պղնձի արտադրության դործարան, որտեղ նախապատրաստվել են
ժողովրդի ուշադրությունը իրենցից չեղել, տեղական թաթարներին թու-
որ այդ պայթյունավտանդ բնակավայրերը սաշմանակից են Ղազախի դգավա-
ուին 1105:
դործողությունների, լ բուռ էության ւվաւոերաղմի Հայասոանի դեւ: Հայկա-
կան կողմը փորձում էր Հակաղղել, օղտադործելով` ինչպես կանոնավոր
բանակի, այնպես ել Ներքին Գործերի նախարարության ն միլիցիայի օր-
ՀՀ կառավարությունը, Ներքին Գործերի նախւասըարությունը ձում
Էին ոչ միայն Երնանում իշխող դիրջեր ունենուլ, այլն ծայրամասերում, որ-
կան էներգիայի կրողներ կային, իսկ դա Հնարավոր կլիներ իրականացնել ոչ
միայն վարչական միջոցներով, այլե անչրաժեչտ էին ֆինանսական միչոց-
ձեռքում, որոնք Հաճախ իրենց անալւուուսմխումն ոււոու դործողություններով
լարվածության մեջ էին պածում երկիրը: 1919 թ. Հունիսի 3-ին, Նախարար-
ների խործրդի Հերթական նիստում լսվում է Ներքին Գործերի նախարարի
զեկուցումը Ղարաբաղի լ Զանդեղուրի ծախսերը Հոդալու մոսին: Որոչվում

1107 Տես ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 158, թ. 90 շրջ.
1108 Նույն տեղում, թ. 99:

446

է Հատկացնել 8 միլիոն ռուբլիանոց ֆոնդից Ղարաբաղի ն. Ջանդեղուրի Հա-
մը յուրաքանչյուրին՝ 400.000-ական ռուբլի ամաական, ընդ որում Ղարա-
բաղի Համար՝ սկաւսծ մայիս ւք սից, իսկ Ջանդեղուրի Համար՝ Հունիսից 1109:

Ծայրամասերը, որոնց նկատմամբ ուժեղ էին մաշմեդականների քայ-
Քայիչ դործողությունների դրանորումներբ ՀՀ կառավարության որոչակի
Հողացողության առարկա էին, իչարկե՝ Հնարավորի չրջանակներում: ՀՀ կա-
ռավարությունը դործում եր այնպիսի աշխարծաքաղաքական դգործընթաց-
ների միջավայրում, որում ւորձում Էին ւոեր ու ւոնօրեն լինել անդլոււաք սո-
նական ջաղաքթակրթությունը ներկայացնող երկրները Մեծ Բրիտանիան,
ԱՄՆ-ը հ այլն: Իսկ այդպիսի պայմաններում դործելը դյուրին չեր, ինչ-որ
տեղ դա էապես ազդում եր նան ՀՀ կառավարության քաղաքականության
ինքնուրույնության դրսհորումների վրա: Ինչնեիցե: 1919 թ. սեւլոեմբերի
18-ին Նախարարների խործշուրդը լսում է Ներքին Գործերի նախարարի
առաֆարկի մասին Զանդեղզուրը ուժեղացնելու վերաբերյալ ն այդ կապակ-
ցությամբ ընդունում Համ աուվաւոււախուանն որոչում՝ Հավանություն ւուսլո| ՆԳ
նախարարի կողմից ներկայացված օրինադծին:

1919 թ. սեպտեմբերի 13-ին Նախարարների խործրդի նիստում լսվել էր
Ներքին Գործերի նախարարի զեկուցումը Գանձակի դավառի Հայ ազդա-
բնակչության մասին, հ որոչվել Զինվորական նախարարության 5 միլիո-
նանոց ֆոնդից վերջինիս տալ 15 Հաղար ռուբլի այդ գործը կաղմակերպելու
Հւամար1110:

Բնականաբար, Հայաստանի կառավարությանը չեին կարող չմտաճոդել
Ղու «Զեղոք դուռու» խնդիրները ներքին աղաք ականության խնդիրների
լովում է Ներքին Գործերի Նւսխւսրարի ղեկուցումը «Զեղոք զոնայի» ված -
ւպանման Համար 50.850 ռո. վարկ բանալու մասին: Որոչվում է Հավանու-
Արտաքին Գործերի նախարարությանը Հանձնարարել այդ առթիվ բանակ-
ցություններ վարհլ Վրաստանի կառավարության Հետ` ծախսերը Հավասար
չափով կատարելու Համար":
էր, եթե նույնիսկ դրանք չեին լինում, Հաճախ նա ներին ու մութ դոր-
Թուրթիան:

1109 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 96, թ. 121, գ. 100 (43), թ. 120:
1116 Նույն տեղում, գ. 100 (43), թ. 204:
111 Նույն տեղում, թ. 244:

447

Հակաչայկական տրամադրությունների դրաորման Համար կային թե՛
ներջին, ե թե արտաքին լծակներ, որոնց դեմ փորձում էին պայքարել ՀՀ
կառավարությունը, տեղական իշխանությունները, միլիցիան, ՆԳՆ բոլոր
ուժային մարմինները: Ինչպես մենք տեղեկանում ենք արխիվային փաստա-
ռավորության վրա թաթարների կողմից գազանաբար խոչտանդվում է
է անցկացված Հետաքննությունը, մաշմեդական Սարվանլյար գյուղի բնա-
կիչների ցուցմունքների Համաձայն, սպանությունը կատարվել էր թաթա-
րական Ջորանքյար դյուղի բնակիչների կողմից, որոնք դրանից մի քանի օր
առաջ տեղափոխվել եին Քյարիմ-Բեծլու յուղը, որն Էջմիածնի չրջանի
մաշմեդականների Հավաքատեղիներից մեկն եր: Չորանքարեցիները Հայտա-
բին ե. կազմել 100 Հողուց բաղկացած ավաղակախումբ: Հայաստանի Տարած-
ֆի Վարչակազմի ե միլիցիայի տեսուչի Հրամանով այստեղ է ուղարկվում
թարների կողմից Մարդարա գյուղում սպանված մեկ Հայ մարդու, մի աղջկա
ե 4 տարեկան երեխայի դիակները: Սեպտեմբերի 9-ին կառավարությունը
Հրաման է տալիս Հայաստանի Տարածքի Վարչակազմի հ միլիցիայի տե-
սուչին՝ ըստ դյուղերի կազմակերպել թաթար վերաբնակեցված զանդվածի
ւոեղաբաչխումը: Ձեռնարկված դործողությունների շնորՀիվ, որին մ ւււ նոււ--
են, որը Հաստառվում է թաթարներից ե Հայերից կազմված խառը Հանձնա-
ժողովի սւոորադրությաւմքը է ւրձւսնադրություն կաղմելով, Հետաքննու-
թյունն անցկացվում է ամերիկյան գնդապետ Ֆորդի դլխավորությամբ:
Պարզվում է նան, որ թաթարական բնակչության նկատմամբ բռնության
փաստեր չեն եղել, այլ ընդճակառակը, ապստամբությանը ե խոովություն-
ներին մասնակից բոլոր թաթարներին ՀՀ կառավարության կողմից չնործ-
ված է եղել Համաներում112:

Դեռ 1919 թ. Հունվարի 30-ին Նախարարների խործչրդի նիստում
լսվում է Զինվորական նախարարի ն ՆԳ նախարարի զեկուցումը Ղամար-
լուի հ Դավալուի չրջանում զինված Հարձակումների, թուրքական այն ընդ-
Հանուր շարժման մասին, որ նկառովում է ոչ միայն մեր Հանըւովե-ւոության
ռաշմաններում, այլ նան Վրաստանի: Նախարարների խործրդի կողմից ըն-

1112 Տես ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 276, ց. 1, գ. 230, թ.17:
448

նրանց վրա Հարձակումների մասին տեղեկացնել անդլիական գլխավոր Հրա-
մանատարությանը Անդրկովկասում, նե խնդրել մի անգլիացի սպա ուղարկել
մեր Զինվորական նախարարի մուտ` իբրե անդլիական զորաչրամանատա-
բության ներկայացուցիչ 75:

Հետաջըջիր ե այս առումով նան ՀՀ Նախարարների խործչրդի 1919 թ.
փետրվարի 28-ի նիստը, որում լսվեց ՆԳ նախարարի Հայտարարությունը,
որ Դավալուի շրջանում թուրքերը Հրաժարվում են Հայկական կառավա-
րության իշխանությունը ճանաչելուց, է որ Դավալղուի կոմիսարը Հայտնել է
երեջ Հայերի աւղանության նե դեներալ Լաուտենի կողմից ուն Գայդարովի
մածմեղական ազդաբնակչության ղեկավար նչանակելու մասին: Այս կա-
պակցությամբ ընդունված որոչման մեջ Նախարարների խորչուրդը խնդրեց
Արտաքին Գործերի նախարարից պարղելու Գայդարովի դերը ն դիմել բրի-
ւուսնւսկան դեներալ Լաուտենին ու մայոր Զարլզին կարգը վերաձւուդուսոե-
է խնդրել մինիստր-նախադածչին վերոչիչյալի մասին տեղեկացնել Քաչջազ-
նունուն՝ դեներալ 9. Փորնաոյեր- Ուոքերին դիմելու Համար114:

Դրությունը այդ չրջանում բավականին չիկացած եր, հ օր օրի բարդա-
նասյանը Ղամարլուից Ներքին Գործերի նախարարին ուղարկված Հեռա-
դրում ք 229) նշում էր, որ խաները ինչ-որ խարդավանք են Հյուսում, որ
Վեդիբատարի չրջանի թաթարները Չաթկրան ն Շիրաղլու դյուղերի միջն
ընկած տարածքում Հարձակվել են Ղամարլուից ԴՊավալու դնացող Հայերի
վբա, 8 Հոդու սպանել հ մեկին վիրավորել, 11 Հոդի էլ փախուստով փրկվել
ներ ձեռնարկել բզկտված ժողովրդի կյանքի պածպանության Համար»:
ձակ էին պածում, չենթարկվելով տեղական իշխանություններին, միլիցիայի
ե ՀՀ Ներջին Գործերի նախարարությանը, զավառային վարչակաղմին` Հաս-
ւուսուվ|ում է բաղմաթիվ ւիւաուռերով: Այուվես, 1919 թ. մւսրւոի 8-ին ՀՀ Ար-
տաքին Գործերի նախարարությանը Հասցեադրված դրության մեջ Ներքին
Գործերի նախարարի պաշտոնակատարը չեչտում եր, որ վերջին ժամանակնե-
րում Դավալուի չրջանում Հաճախակիացել են թաթարների կողմից Հայաս-
տանի տարածքի խաղաղ բնակիչների վրա կատարվող մասսայական Հար-
ձւսկումները, որոնք ուղեկցվել ես ուլանություններով է կողուվոււոներով,
որ այդ չրջանի բնակիչները մշտապես դտնվում են խուճապի, վախի մեչ ն
զրկված են իրենց տնտեսությամբ զբաղվելու Հնարավորությունից: Ներքին

115 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 201, ց. 1, գ. 486, մասԼ. թ. 32, գ. 47, թ. 47, Ֆ.Պ - 199,ց. 1, գ. 96, թ.
20:

1114 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 100 (43), թ. 33, գ. 96, թ. 32:

1115 Նույ ն տեղում, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 209, թ. 63:

449

խնդրում եր չմերժել ե չտապ կարդով Հեռադրակապով կապվել Թիֆլիսում
աղդելու, որվեսզի վերջիններս դադարեցնեն թշնամական դործողություն-
մղելու թաթարների Հարձակումները զենքի ուժով|1116:

Դրությունը բավականին ղժվար էր Վոււե Ղամարլուում, որտեղ միլի-
իշխանությունների Համ մոաղաւուաիան Հրաձանդները: 1919 թ. մւսըւոի Յ-ին
Վարչակազմի ե. միլիցիայի կոմիսարին Հայտնում եր, որ չրջանի թուրջերի
Հանդդնությունը օը օրի վելի ու ւսվելի Համառ բնույթ է ուուսնում, ւոքե-
Ավչար, Շիրազլու ն մի չարք այլ գյուղեր լեփ-լեցուն են զինված տղա-
ւոքեն օր Ղամարլու ւոսնող խճուղու վրա ճանաոլարծվողները ծաղը ու ծա-
Կակի են ենթարկվում թուրքերի կողմից, որ մեկմեկ Ղամարլու անցնելն
անձ նարին է, լ միայն «խմբերն» են դնում դալիս` նկաւոի ունի բոտ
երեույթին մւսուղերիուոների Հայւոնի «խմբերը», որոնք իրենք էլ բոտ
էության թուրջ ավաղակաբարո խմբերից իրենց վարքադծով չեին ։տարբեր-
վում, ւսծ ու սարււաւի ւուսրածելով բոլորի վրա: Գավառային այս կոմիսարը
իր խուքն ւավ արւում է Հռ ւվւաւոկերւավոր. «Ճանալարծը ւոքեն օր սեւին է
չարժումը, բոյց լուդ ու անւուսրբեր ականտոռեւ էին» 115 Վերջինը կարեոր է
չաշերը ըմբոնելու ւռեսանկյունից, ըմբոնելու, թե ինչու Էին սնանկ լ ն-
դրսեորման Հեւո:

1116 Նույն տեղում, թ. 60:
1117 Նույն տեղում, թ. 67:

450

ամբողջ Վեդիբասարում, ուււոի Հնարավոր չէր, որ Ներքին Գործերի մւր-
մինները ն միլիցիան այսւոեղ ես որոշակի «Հետաքըջրություններ» չունե-
նային: Այդ մասին է վկայում Նախարարների խորչրդի 1919 թ. ապրիլի 1-ի
նիուոր, որում լովեց բրիւուսնական դեներալ Լաուտենի Հեւո կալված Համ ու--
ձայնության մասին Հարցը` Վեղիբասարին վերաբերող պայմանները փոխե-
բին Ներքին Գործերի ն Զինվորական նախարարների Հետ միասին բանակ-
ցությունների մեջ մտնել Լաուտենի Հետ այդ առթիվո5: Արխիվային փաս-
տաթփղթերից ակնշայտվում է, որ վիճակն այս չրջանում բավականին
խճճված եր, իսկ անդլիացիները արմատական լուծումներ չեին առաչաղ-
րում, Հաճախ ել քողածածկված եզրեր էին փնտրում թաթարների Հետ, ան-
տեսելով Հայերի ու Հայկական կառավարության իրական չածերը: Դա մաս-
ղական բնակչությունից զենջի ու զինամթերքի առդրավման խնդրում, Հա-
ճախ ել խոչընդոտներ Հարուցելոլ Հայկական միլիցիայի առաջ այդ խնդ-
րում, իսկ վերջինս բավականին չատ եր ե օդտադործվում էր թաթարների
կողմից կասկածելի նպատակներով: Իսկ իշխանությունների կողմից աող-
րավված զենքերը հ զինամթերքները Զանգիբասարի բնակավայրերում վերն
ասվածի լավադույն ապացույցն է. այսպես, ինչպես պարզվում է Զանդիրա-
սարի շրջանում գործող միլիցիայի Հեծելավաշտի Հրամանատարի 1919 թ.
Հունվարի 21-ի վեկուցադրից` ուղղված Հայաստանի Տարածքի միլիցիայի
ւոեսուչին, մինչե այդ ւպածը Համաձայն Համ մուվաւոււախան մարմնի կարդա-
դրության, Զանգիբասարի չրֆանի դյուղերում պածակային միլիցիայի Հետ-
հակ վաշտի միջոցով Հավաքվել է 1209 Հրացան, որոնցից 400-ը՝ Հանձնվել
Է միլիցիայի գավառային կոմիսարին", իսլ 1919 թ. մայիսի 23-ի վիճակով
ռեզերվի միլիցիայի 1-ին Հեծելակ Հարյուրյակի միջոցով բնակչությունից
(զլխավորապես մաճշմեդական) բոնադրավվել ն Հանձնվել է Հայաստանի
Տարածքի միլիցիայի տեսուչի ներկայացուցչին «Նաղան» տիպի 162 ոնոլ-
վեր, 13124 ժանդարմական Հրացան, 10276 «Բրաունինդ» ւոիւվի Հրաղեն,
ինչպես նան եհռադիծ Հեւտնակային 30151 Հրացան` մուռ 35 միլիոն փամ-
ւիուշւոով| 1120:

Մաչշմեդական ընդվզումների տաղնապն ավելի զգալի եր նան մի այն-
պիսի տարաբնույժ շչաճռերի բախման կիզակետ Հանդիսացող չրջանում,
ինչպիսին Է Արդածշանի մարզը, ուր թուրքական դործոնը ոհալ սպառնալիք
էր դարձել Հայաստանի իշխանությունների Համար, որից ծայրաչշեղ ղդժդո-
Հում եին տեղական Հայկական իշխանությունները, փորձելով թաթար-թուր-

118 ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 199, ց. 1, գ. 100 (43), թ. 56, գ. 96, թ. 57:
115 Նույն տեղում, Ֆ.Պ - 201, ց. 1, գ. 318, թ. 84:
1120 Նույն տեղում:

451

ֆական, վրացական նե այլ նկրտումներին Հակադրել տեղական վարչակազմի,
Ներքին Գործերի մարմինների ու միլիցիայի միանդամայն սաշմանափակ
Նւսկ: Այուվես, 1919 թ. օդոստոսի 16-ին Կարսի Նածանդապեւոին ուղարկված
զեկուցադրում (Հ5 16) Արդաչանի օկրուգի միլիցիայի պետը Հայտնում էր,
որ ընդշանուր ֆաղաքական դրությունը` կապված աղզդամիֆյան Հարաբե-
րբությունների Հետ դտնվում է ծայրաշեղ տագնապալից վիճակում էե լուրջ
ւուսղ նուլ է ներչնչում: Գրության Հեղինակը Հայտնում էր, որ Արդածան-
Օլթիի չրջանում չափազանց սուր բախվում են Հայաստանի, Վրաստանի է.
Թուրքիայի կառավարությունների տարածքային չաճերը, որ չրջանում վրա-
ցական կառավարության նե Օլթիի չրջանի մաշմեդականների կողմից տար-
վում է ուժեղացված ֆարողչություն, միաժամանակ ւոեղի է ունենում ղոր-
թերի Համատարած կենտրոնացում սածմանամերձ չրջաններում: Միլպեւտը
տեղեկացնում էր, որ վրացա-ադրբեջանական ղորջերբ տեղակայվելով
ուղեկալներ՝ ուժեղացված Հեւուսխուղություն իրականա նելով` ընդծոււվ
մինչե Խանասորի լեռնանցքը: ԶՋեկուցադրում Վե նշվում էր, որ դրա Հեւո
մեկտեղ վերջիններիս կողմից ղիվանադիտական բանակցություններ են
տարվում Էրզրումի Հետ ե թուրքական վիլայեթների ներկայացուցիչների
Համադումարում ներկա են եղել նան ներկայացուցիչներ Ադրբեջանից:
ղությունների ուժեղացված կերպով Նւսխուսւլւուռ րւաււովող զորամասեր, որոնց
«բարեկաքների» կողմից - Վ Վ.) ավարտի սրդյունքների Հեւո: Զեկուցա-
դրում Վոն նշվում էր, որ Էրզրումում գտնվող է սած մանային ծառայու-
թյուն իրականացնող 9-րդ թուրքական դիվիղիայից բացի, տեղաբաշխված
ընեդգրկում է 20-ից 60 ւուսրեկաններին, որը Հնարավորություն է տալիս
Հասնել առավելադույն արդյունքի: Զեկուցադիրը նան փաստում էր, որ այդ
բոլոր միավորումները դլխավորում է Շեֆթի փաչան, որի չտաբը գտնվում
է Էրզրումում, իսկ առաջատար ավանդարդային ֆոկատի Հրամանատարը Օ0լ-
թիի ճակատում Բիմբաչի Ջաֆար բեկն է, որի շտաբն էլ դտնվում է 0լ-
թիում: Արդածշանի օկրուդի միլիցիայի պետր իր զեկուցադիրն ավարտում
եր աղաքական դրության մասին ամփոփիչ եղրաշանդմամբ, ըստ որի տե-
խելու Համար կառավարությունը պետք ե վճռական միջոցներ ձեռնարկի ու-

452,

ժեղացնելու Համար թիկունքը, Մերդենեկի ուղղությամբ դործող Հայկական
զորա ոաը ե. վճուսկան օւվերացիւս իրականացնի օկրու դում 1121:

Ինջնին Հասկանալի է, որ բանակային զորամասերը, Ներքին Գործերի
մարմինները, միլիցիան որոչակի դեր պետք է կատարեին երկրում ներքին
կարգ ու կանոնի, օրինականության Հաււումո ման ուղղությամբ մի շառ կա-
ընոր Հիմնախնդրի լուծման առումով, այն է` Հայասոանի ւուսրած քում
գտնվող մած մեդական բնակչության ընդվզումների «Հանդարտեցման»,
խռովությունների Ճնշման լ օրինական իշխանությունների լիաղորու-
թյունները ւաքըաւլնդելու, երբեւն էլ` վերած ւաււուսոելու Համար այն` առլաո--
Հովելուվ| Հայատանի Հանբըսուլլեւռության անվւուսնդությունը արւոււթին լ
ներքին բաղմաթիվ թշնամիներից:

1121 Նույն տեղում, գ. 62, թ. 63:
453

ՎԵՐՋԱԲԱՆԻ ՓՈԽԱՐԵՆ

յդ ւվեւոության դոյության, նրա ւղ դային-ւվեւուսկան անվտանգության ու
ւոեղ, որտեղ կա ւվեւոություն ու ջանի դեռ. դոյություն ունի յդ կառույցը,
կլինեն Վոււվլ Հեւուսխուղություն լ Հակաձծ եւուսխուղություն, միլիցիա (ռսւտի-
կանություն) լ Ներքին Գործերի Նւխոասրարություն, բանալ է այլեւայլ ու-
բոլոր վուսնդներից, որոնք ուլառնում Էին Հարեւան ոչ բարեկամ ւվեւոութ-
րի Նւսխւասրարության ուժային ուոորւբւաժանումների, միլիցիայի, դրանու|

454

ւոություն չե եղել, որ ւյն կիուաւո-ւլոււաո, անլիարժեք ւվեւոություն է եղել, ն
առծասարակ այդ ժամանակաշչըջանի ւվեւուսկանությունը նսեմացնող բոլոր
այն ւռեսակեւոները, որոնց Հիմքում ընկած են ձն սկերպումներ, որոնք ւռ-
Հասարակ ւվեւոությունը ւվաուոկերաց նում են ուսն ց այդ կարհորադույն
Հասւուսոությունների: Մենադրությունը լույ է ւուսլիս, որ Առաջին Հան-
ըաւվեւոության ւար աղայում Հառւուսովեց ւվաաւում ուք սղ այք ական ւյն Ճշմար-
ւոությունը, որ ւվեւուսկան անվււսնդության Համակարդի ձեավորման ն դոր-
ծունեության կաղ մակերպման անձրաժեչւությունը ւվարւուսդրվեց ւվեւոութ-
յանը զարգացման Հատուկ օրենքների ներքին նկատելի ւորամարանութ-
յամբ: Հետեւաբար, նոր ձեւավորված Հայասոանի Առաջին Հանբըաւլետության
ւվեւուսք աղ աք ական ն ոաղ մական Համակարգի անբաժան մուսերը դարձան
ինչւվեւ բանակը, այնւվես էլ Զինվորական նախարարության Գլխսվոր Հուս -
բի Հետախուղական լ Հակածեւուսխուղ ական բաժանմունքը կամ ասել է թե`
Հայկական Հեւուսխուղ ական լ Հակլած եւուսխուղական ծառայությունը, ՆԳՆ
ուժային սւոորաբւաժանումները, միլիցիան ն այլն, որոնք ձեւավորելիս ւիորձ
ւսուծ ասարսկ չկար , այլ կար ըն դամենը ռուս սկան դարական բան ւսկի
Արնեմուսծայսոաուուսնից ու Հարավային Կովկասից Հեռացումից Հեւոո մ նւայւած
ուլայւսկան կադրուժ, այդ բանակի բովով անցած ն մարւուսկան ուղիներում
թըծված Հայ ղինվորականությունը, որը սվորձում էր խարիոսիելով ու մրւ-
առումների ղժվարին ուղի Հաղթաձարելով` սեւիական ուռքերի վրա կանդ-
նել` ւվածւվանելով վեչ Հերոսականության ու ւղ դային ւսրժանաուլւաւո|ութ-
յան ոդին, Հուումկ Նւվաւուսկադրում ունենուղով՝ ւվաշւուլանել ՀՀ աղ դային-
ւվեւուսկան անվտանգությունը նրա թշնամիներից լ արւոււքին ուժերի ուոն-
ձղլություններից, ինչւվեւ Վււե ւուսրած աշըջանային կաւուսկլիզ մերից ն
Նւվաոււոել Հանըւավեւոության ւսոււսջ կանգնած աղ դային-քաղաք սկան ծրադ-
րերի իրականացմանը:

Հառուկ ծառայությունները` Հեւուսխուղությունը ն Հակածեւուսխու-
ղությունը այն կարհորադույն կառույգներն են, առանց որոնց անձ նարին է
ւպաոկերայնել անկախ ւվեւուսկանութ յան իրավիճակ, ինքնուրույնություն ն
լիարժեք արւոււթին աղաք ականություն ուծ ասարակ: Հատուկ ծառայութ-
յունները կաղմել են Հայասոանի Առաջին Հանըսոլլեւռության ոաղ մաք աղա-
ջական ն ւվեւուսկան անվտանգության Համակարդի ւանք աժան մասը` դրանով
էր Հայաստանը Համարվում կաղ մակերւզված ւվեւոություն: Հետաղուռությու-
նից ալաարզորոչ է դառնում, որ Հայասոանի Առաջին Հանբսուլեւռության Հա-
ւոուկ ծառայությունները ուոիսլված Էին կաղ մուկերպական դործընթացներ
ւաւվրել աշխարք աղաք սկան մեկուսացման ւայմաններում՝ Հաղ թաձարե-
լով ւծ ուելի ֆինանու-ւոնւոեւսական ն կադրային-ւոեխնիկական ղժվարու-
թյուններ, փոխարենը Հենվելով անտանտյան մեծ ու Հզոր դաչնակիցների`
Մեծ Բրիւռանիւոյի, Ֆրանսիւյի ն ԱՄՆ-ի օգնության խախոււո Հույսի վրա,
դեմ ււ դեմ կան դնելով ադրբեջանա-վըաց սկան լ թո Լրք-թ եմալական-

455

խորչրդային սինդրոմի առաջ: Առկա արխիվային փաստաթղթերից ն այլ
վավերադրերից ակնչայտ է, թե ինչպիսի կադրային դերխնդիրների Հետ էին
բախվում Հայառուանի Առաջին Հանբսուլեւռության Հեւուսխուղությունը է
Հակածետախուղությունը, որի ղեկավարներն իրենք իսկ անչափ հրիտա-
չափ էր, որ աշխարծաքաղաքական բարդ ն խճճված ռազմաքաղաքական իրա-
դրությունում ինչպիսի խրթին խնդիրների Հետ էին բախվում Հայկական
Հատուկ ծառայությունները դեմ ղիմաց ելնելով չատ ավելի զորեղ ու կաղ-
րային, տնտեսական, ֆինանսական անձամեմատ ավելի մեծ Հնարավորութ-
յուններ ու ռեսուրսներ իր մեջ ւվաարւիւսկող Թուրքիայի Համ նումն կա-
ներ: ԱրդյունքումՐ Հայառունի ջախջախիչ ւկարւոությունը 1920 թ. սեւվ-
ւոեւմբերի 23-ի սկաված քուրջ-Հայկական ւկաւոերաղ մում, որում Հայկական
Հատուկ ծառայությունները չկարողացան քիչ թե չատ ոհալ Հակադրվել
թուրքական Հաւոուկ ծառայություններին, որոնց թիկունքին ղղացվում էր
ռությունը: Միաժամանակ ւվեւուք է Հաւոուկ նշել, որ Հայկական Հեւուսխու-
զական ծառայությունների դործունեության արդյունքները ոչ միշւո Էին ի-
ըաւոեսորեն դնածււովում լ Հաշվի աոնվում Հայառուանի Հանըառվեւոութ-
յան, ջաղաջական-կուսակցական ղեկավար չրանների կողմից, որոնց դիրջո-
րոչումը դեպի Սերյան երկրներն էր, ինչն էլ անչրֆելի աղղեցություն թո-
ղեց տարածաչրջանում ընթացող աշխարչաքաղաքական գործընթացների է
դրանց արդյունքների վրա: Ամփոփելով վերն ասվածը, կարելի է եղրաշան-
մեծ Հնարավորություններ (բոլոր ռւումներով, թեկուղե այստեղ Լ կան
չլուծված խնդիրներ) ամենաբարձրը մակարդակով կազմակերպելու ն ուղ-
ղություն ւուսլու Հայաստանի Հաւոուկ ծառայությունների՝ Հեւուսխուղութ-
յան ն Հակաչետախուղության աշխատանքներին, Հենվելով Առաջին, ինչ-
ւվես Վոն Երկրորդ` սովլեւուսկան, սոցիւլլիուուսկան Հանրւուվեւոութ յան ոււոււէ-
նելի պատմաքաղաքական փորձի վրա:

Հայաստանի Առաջին Հանրապետության դոյության տարիներին ՀՀ -
Զինվորական նախարարության Գլխավոր չտաբի Հետախուղական հ Հակա-
կան տվյալների վրա` կաղմել ե տեղեկատվական բնույթի ածռելի ՀՇարո-
տություն իր մեջ պարփակող Հետախուզական խիստ դաղտնի ծածկադրով
Շիֆը) ամփուխադրեր, որոնք Հնարավորություն էին տալիս ռաղմաքաղա-
կազմելու տարածաչրջանում, Հայաստանի չուրջ դործող Համաշխարչային

456

նը ի գիտություն լ որւվեւ ուղեցույց՝ Համ մոաղաւոււախան ւվզրակտիկ ու կան-
խարդելիչ ղործողությունների իրականացման Համար` Հակաղղելով Հակա-
ռակորդի ՀՀ պետական անվտանդության խարխլմանը նպատակաուղղված
կուս ու կես ւուսրիների ընթժացքում ՀՀ Հեւուսխուղ ական ծառւյությունը ու-
ջին Հանըսոլլեւռության Հեւուսխուղ ական ծառայության իրավասությունների
մար պետք էին փորձարկման երկար ու ձիդ տարիներ, այլե կադրային-քա-
ղաքական լիցքի հ որոչակի փորձի բացակայությամբ: Այդ ժամանակաչրջա-
տալ այդ կառույցներին, կամ էլ չեն Հասկացել դրանց կարհորությունը Հայ-
կական պետականության կյանքում, կամ էլ չատ խնդիրների լուծումը ե ի-
աշակերտի կեցվածջ ընդունելով, կարծելով, որ ղա կնպաստի կուտակված
կդնածառեն իրենց Հավատարմությունը դաշնակիցներին, բատ այդմ էլ եր-
բեմն դաղդածշի մամլիչի տակ դնելով ֆինանսաոձոռեսական ղժվարին սլայ-
թայթված արժեքավոր տեղեկատվությունը: Այն, որ ՀՀ իշխանությունները
1918-1920 թթ. կրավորական կեցվածջ են ընդունել Հետախուզության,
ՆԳՆ ուժային ստորաբաժանումների ն այլ կառույցների կազմակերպական
խնդիրների լուծման բնադավառում, այդ ուղղությամբ զգալի ֆինանսական
Հատկացումներ կատարելու Համար Հատուկ չանջեր չեն դործադրել, այդ
Հետախուղական դործի, ինչպես նան անվտանդության Համակարդի այլ
մարմինների կազմակերպման ՀՇամար։ Դատելով արխիվային փաստաթղթե-
բից, ւուսրբեր կառույցների դործունեությունն արւուսքոլող ւոնչոեււո-ֆի-
նանսական Հաշվետվություններից ե այլեայլ Հաշվարկներից, զանաղան ոչ
առաջնային ի'նդիրների՝ ւուսրբեր այցելությունների, ուղեորությունների,
միջոցառումների, օտարերկրյա զինվորական-քաղաքական դործիչների հ որ-
պես Հայ ժողովրդի «բարեկամներ» Ճամարված զինվորական-քաղաքական
«դործիչների» ւզարդեառորում ների Համար Հաւոկացվել են Համեւմաւուսբ սը
մեծ ղումարներ, ավելացրած դրան` պետական-պաչտոնական դիրջի չարա-
չաշման Հետնանքով կաղզմակերոլվող պետական դանձարանի կողուլուտները
լ ավաղ ակաբարո խմբերի դործողությունները: Գուցե է Հնարավորություն
կար ավելի մեծ դումարային Ճատկացումներ կատարելու, եթե, իճարկե, սլե-
տության մեչ ավելի մեծ չափի կազմակերոլվածություն լիներ, հ. նրա քա-

457

թվում նան ն բանակը, հ՛ ՆԳՆ ուժային մարմինները, այլ ոչ թե իրենց ողջ
Հույսերն ու սպասելիքները պայմանավորվածության, որոչակի կախվա-
ծության մեջ պաշեին Սերյան ու Ազդերի Լիգայի երկրների ռաղզմաքաղա-
կած ժամանակածչաւռվածում, ընդծուս մինչն նույն թվականի սեպտեմբերի
23-ին սկսված թուրք-Հայկական պատերաղմի աղետալի օրերը, իշխում եր
Սերով ծնված խանդավառության ողին, այդպիսի իրավիճակում Հայաստա-
նի Առաջին Հանրապետության քջաղաքական-կուսակցական ղեկավարու-
թյունը է կառավարությունը չկարողացան ունենալ անՀ ըաաժեչւո Հեռւսռոե-
սությունը լ շրջածայացությունը իրաւոեսորեն ու ճկունորեն կողմնորոչվե-
լու, օր-օրի փոխվող աշխարչաքաղաքջական իրադարձությունների քառսային
պարունակվող արժեքավոր առաջարկները հ Հուչող խորշրդատվություննե-
Հնարավոր վտանդներից Հայկական պետությունը ձերբաղատելու Համար:
Ամենին չփորձեցին ըմբոնել, որ ւով յալ իրադրությունում ինչւվես այլըն-
տրանք չուներ ջեմալա-խործրդային մերձեցումը, այնպես էլ խորքային ի-
թուրք-Հայկական պատերազմում Ազգերի Լիգայի երկրների կողմից ակն-
Կում սեւիական Հետախուղական ծառայության կարծիքը իրաւռոեսորեն Հաշ-
վի առնելու կարողունակության բացզակայությունը, ուրեւքն Հայասոանի
Հանրապետությանը, նրա ջաղաքական առաջնորդներին մնում էր գլորվել
կանաբար, 1918-1920 թթ. ՀՀ կուսակցական-քաղաքական ղեկավարների կող-
մից ծապես նսեմացվել է ՀՀ Զինվորական նախարարության Գլխավոր չտա-
կությունը, որը զգալի չափով պայմանավորված էր վերը նշված դործոննե-
գործունեության դիմաղըկումը ե նրա կողմից ներկայացրած արժեքավոր
տեղեկառվության Հետ լիարժեքորեն Հաշվի չնստելը պայմանավորված եին
մի կողմից կառավարող կուսակցության` ՀՀ Դաշնակցության ներսում իչ-
խող անառողջ տրամադրություններով, իսկ մյուս կողմից սպատմաքաղա-
ջական իրադարձությունների այն իրատեսական ու օբյեկտիվ դգործընթաց-

458

ՆԳՆ իրավապված ուժային մարմինների պոառոմության էական սպառում աճ անու-
չողական դասերից մեկն իրավամբ պետք է այն Համարել, որ Հետախուզութ-
ւոնանքներով: Առաջին Հանրբաղեւտության պետական անվտանդության Հա-
մակարդի կարհորադույն օղակների` Հետախուղության ն Հակածետախու-
ղության, Ներքին Գործերի նախարարության, միլիցիայի փորձի Հեռեողա-
կան ու ամբողջական Հեւտազուռությունը մեղ բերում է այն եղրաձանդման,
որ ներկայիս քաղաքականչսւած ման դը սկան փուիոխությունների ընթաց-
ջում,որոնք չառ դեւղվքերում միանդամայն անտեղի դիտվում են որսլես վե-
րափոխումներ, նախընտրելի ու նսղատակածար մար էր ոչ թե անցումը Աղ-
դային Անվտանդության նախարարությունից դեւի Ազգային Անվտան-
դությանծառայության, կամ էլ Ներքին Գործերի նախարարությունից Հա-
յաստանի ոստիկանության կառույցին ն այլն, որը Հանդեցնում է Հայկա-
կան սվեւտռականության, ն առՀասարակ պվեւոության դերի մասին դաղափարի
նսեմացմանը, որն էլ իը Հերթին տանում է երկրի ներքին ու արտաքին քա-
ղաքականության ինքնուրույնության անկման ե նկատելի որակական ոչ
ցանկալի փուփոխությունների, վետական անվտանդության Համակարդի ն
նրա դրսռորման զդալի թուլությանը, եթե ոչ` դգրեթեկործանմանը: Ասվա-
ծից կարելի է եղրակացնել,որ պետական անվտանդության Համակարդի այս
կամ այն ստորաբաժանման դերի նսեմացումը ներկայիս դործընթացների
պայմաններում զդալի չափով թուլացնում է Հայկական պետականության
Հիմքերը, քայքայում դրանք, խարխլում նրա դերը Հասարակական-քաղաքա-
կան արդի դործընթացներում ն ազ գդապածւվանի չ ք աղաքականությունում:
կան անվտանդության մեկ այլ օղակի ՆԳՆ ե միլիցիայի ղերի նորովի Հա-
նախնդիրներից է: Ակնչայտ է, որ 1918-1920 թվականներին Հայկական մի-
էին նույնչափ դժվարին տնտեսական-քաղաքական ե սոցիալական լարված
պայմաններում, դրան ավելացրած ` աշխարշաքաղաքական մեկուսացված ն
խճճված իրավիճակը Հայաստանի չուր): Դժվար եր միլիցիա, ն այն էլ օրի-
նապաշտ ու ժողովրդին ծառայող միլիցիա ն Ներքին Գործերի մարմիններ
ատեղծել այնպիսի մի երկրում, ուր կային Հարյուր Հազարավոր սովալլուկ
նրա իշխանությունների նկատմամբ ոչ լոյալ տրամադրված զանդված ն.
այլն: Ակնչծայտ է, որ տնտեսական ածավոր թայթայվածության ե պետական

459

իշխանության մարմինների ստեղծման ոչ միանչանակ դործընթացների
պայմաններում դժվար էր գտնել թե անճրաժեչտ կադրեր, որոնջ դրեթե
չկային, նե թե ֆինանսական միջոցներ, որոնք չառ կարեոր դործոններ են
Ներթին Գործերի մարմիններ ստեղծելու Համար: Ընդ որում, այդ գործըն-
թացների ընթացքում անճրաժեչո էր ՀՇաղթաշարել պետությունից դուրս
գտնվող կամ ւվեւոության մեջ ւվեւոություն դառնալու ու ինքնուրույն լի-
նելու ձում ունեցող որոշ ւավւաուվլեւուսկան ուժերի, մուանւավորաոալես այս-
ւվես կոչված «Մառւղերիս տական խմբերի» ավաղզակաբարո տրամադրութ-
իսկ երկիրը` իրենց «Հայրական ոտչինան» եր, ուր կարելի եր ամեն ինչ, ինչ
խելքներին փչի, ընդչշուս մինչ, մոայլ միջնադարը Հիչեցնող խոշտանդ-
ման ինկվիզիցիոն մեթոդների կիրառումը այլախոծշության դրահորում ցու-
դաբերող կամ իրենց Հոռի ձղւումներին ենթարկվելու ցանկություն չունե-
ցող բնակչության խմբերի, առանձին անչատների վրա: Երկրի ներջին
խճճված, ւոնւոեսա--ք աղաք սկան ծանը վիճակը, որը Վւսե. դրսի որոշ «մութ»
ուժերի կողմից խորացվում էր, էլ ավելի եր բարդացնում ուժային այս անչ-
կարելի շրջանցել ե այնպիսի կարեոր դործոն, ինչպիսին մարդկային դոր-
ծոնն է, որը Մովսես Խորենացու նչանավոր «Հայոց պատմության» Հայտնի
«Ողբ»-ի ժամանակներից Հետո չատ թիչ եր որակական փուոխության են-
իրականությամբ ե սովի սցենարներով պայմանավորված ղժվարին պայման-
ներում դրոեորելու Վոււե իր բոլոր բացասական Հաւոկությունները, ինչւվես
ե լեսկթեմուրյան ժամանակներից որպես ժառանդություն: Կարելի է
Հանդել այն հղրաճանդման, որ խորչակաբեր ու աղետալիցք այդ ալիջներն
անցել էին Հայ ժողովրդի վրայով հ. մարդկանց դիտակցության մեջ արմաո-
ներ դցել, որը չեր մնացել միայն որպես Հիչողություն, այլե սովորույթի,
բնավորության ղծերի ձեով արմատավորված հրեույթ եր դարձել իր բոլոր
Հետնանքներով Հանդերձ: Հետնաբար, ե՛ միլիցիան, ե՛ Ներքին Գործերի
նախարարության ողջ Շամակարդն այդ տարիներին փորձեցին, սակայն չկա-
բողացան արդյունավետորեն Հակաղզդել զանազան մառւզերիստական նե այլ

Ամիոփելով, կարելի է եղրածշանդել, որ Առաջին Հանրապետության Հե-
ւուսխուղական լ Հակածեւուսխուղ ական բաժանմունքի կամ ծառուսյության,
ինչպես նան ՆԳՆ ուժային ատորաբաժանումների, միլիցիայի, բանակի ու

460

մամբ ՀՀ կառավարության ու կուսակցությունների դիրջորոչման ւոորձի
ուսում նաաիրությունը մեղ Հուչում է, որ անկախ ւվեւուսկանության ներկա
գործընթացների ուղին բոնած Երրորդ Հանրապետության Համար պետք է
կան առաջընթացի ն միջաղզդային ասպարեզում նրա դերի բարձրացումը
պայմանավորող կարհոր երաչխիքներից են: Դա ամենին ել Հակասության
մեջ չի դտնվում ներկայիս դգլոբալիստական բնույժի ։փուոխությունների
Հեւո, երբ որ կեղծ ւիւաուուսըկում ներ են բերվում, որ ւվեւուք է ջարդել «Միսս-
Նւսկան Եվրուվայի» կամ ւյլ նմանառոիւը միասնական կառույգների մեջ չտե-
ղավորվող ազդային անձուկ անջրպետները, Հետեապես կարիք չկա ունենա-
րություն, կամ ել ժամանակակից Հզոր աղդային բանակ, ղա փոջը պետութ-
յունների փոխարեն կարող են ունենալ մեծ տերությունները: Դա պաւռմա-
ֆաղաքական, սլետականության ղարդացման դործընթացների բուն եութ-
յան, մեղմ ւււսծ, կուղիւտ աղավաղում է, նենդաւվոխում, որոնց Նւլւուուսկըն է`
դիմացինին Համոզել երկրորդական պետականություն լինելու գաղափարի
մինների, Ներքին Գործերի նախարարության հ այլ կարեոր կառույցների
դիրքերը Հայկական պետականության ներկա դործընթացներում, այլ ոչ թե
ճամարտակել ասենք նախադածի իչխանության սաչմանափակման ն Աղդա-
յին ժողովի լիազորությունների նկատելի ընդարձակման մասին, որբ վերն
ասված օրինակների Հետ միասին, թույլ պետականության օրինակ է, ինչն
անճարիր է Հայ ժողովրդի իրական ազդային պատմաքաղաքական իղձերի ու
ձղւռումների Հեւո:

Առաջին Հանրապետության պետական անվտանդության Համակարդի՝
Հեւուսխուղ ական լ Հակածեւուսխուղ ական ծառայության, ՆԳՆ ուժային
առորաբաժանումների, միլիցիայի, ինչպես նան Հայկական աղդային բանակի
որպես պետական անվտանդության ամբողջական Համակարդի Հիմնական օ-
ղակների դործունեության ւկաում աւք ննական վերլուծությունը սկնծւայւոո-
բեն ցույց Ե տալիս, որ դրանջ եղել են ոչ թե սուլ պրիմիտիվ իմաստով
պարզունակ կերպով ընկալում են, այլ Հանդիսացել են բարձր կաղմակերոլ-
վածության հ ռազմաքաղաքական Համակարդում ուժեղ դիրքերի ձդղտող
անվտանդության ՃՇամակարդի իրական, զարդացող ե դործնական տտորաբա-
չեին, քանզի պակասում էր պետականության հրկարատե դոյությամբ սպայ-
մանավորված հ րատ այդմ ձեռջ բերվող դարավոր փորձի սակավությունը:
ջաղաջական դոյություն ունեցող իրադրությունը, իրադարձությունների

461

ու ղեսպջերի գլխապտույտ արագությամբ ընթացող զարդացումները Հնարա-
վորություն չտվեցին այդ կարհորադույն ուժային կառույցներին քիչ թե
լու լ դըրսեորվելու որւվես իսկական ուժեղ ւվեւուսկանությանը Հատուկ մւր-
րբարությունների կողմից ընդունված որոչումներն ու օրենքները որոշակի
իմաստով քիչ թե չատ Հաջող փորձեր ու ձգտումներ էին ավարտուն է. լիար-
ժեք դարձնելու այդ կարեոր պետական կառույցները, ժողովրդի մեջ մեծաց-
նելու վուուսծությունը է արժանաավւաաւռիվ Հարգանքը անվտանգության մւր-
մինների նկառմամբ: Ակներն է, որ կար պետականության փորձի, պետական
մտածողության ու քաղաջական կուլտուրայի զգալի պակաս ինչպես սպետա-
կան իշխանությունների, այնւվեւ Լ Հասարակության է կոււասկցություննե-
րի տարբեր չերտերի կողմից: Այդուծանդերձ, Հայաստանի Առաջին Հանրա-
Հակածեւուսխուղ ական ծառայությունը, ՆԳՆ ուժային ուոորաբւաժանումնե-
բը» միլիցիան ն այլ կառույցներ սպլետականությանը Հատուկ դրահորումներ
եին, հ բոլոր Հիմթերը կան պնդելու, որ դրանք որոշակի իմաստով կաղմա-
կերպված կառույցներ եին, այնքանով` ինչքանով, որ ընդճշանուր առմամբ
Հայաստանի 1918-1920 թվականների Հանրապետությունը Հանդիսանում էր

Ուսում նասիրության արդյունքներով եկել ենք ւյն եղրակացության,
որ իր ւոււսնձին թերություններով ու անխուտաւիելի բացթողումներով Հան-
Հակաձծեւուսխուղություն, ՆԳՆ ուժային սւոորաբաժանումքներ, միլիցիա՝ ու՛-
տիկանություն) կայացած Համակարդ եր պետականությանը Հատուկ ան-
կապտելի բոլոր կարեոր Հատկանիչներով: Թե ՀՀ Զինվորական նախարա-
րության Գլխավոր չտաբի Հետախուզական հ. Շակաշետախուղզական բաժան-
մունքը` այսինքն` Հայկական Հեւուսխուղ ական ծառայությունը, թե՛ ՆԳՆ
ուժային կառույցները, միլիցիան, ե մի շարք այլ կարեոր կառույցներ կաղ-
մակերպական-ք աղաջական տեսանկյունից անցան անշրաժեչտ բոլոր դոր-
1918 թ. անկախության Հոչակումից մինչե 1919 թ. Հունվարին Միացյող, Ա-
կաղմակերպական-ջաղաջական դործընթացների ամենաբարդադույն ետա-
պր` սկսելով զրոյից, անչրաժեչտ փորձի կուտակման ցայտնոտային փուլ
ապրելով հ Հերոսական ջանքերով ձդտելով ՀՀ աղզդային-պետական անվ-
ւուսնդության ւսյդ ուռորաբաժանումներին Հաւոուլկ դործունեութժյուն ծավա-
լել արդեն 1919 թ. սկզբներին: 1919 թ. Հունվարից Հետո ընկած ժամանակա-
Հաւովածում՝ մինչե 1920 թ. օդուտույան Սերյան խանդավառության է

462,

աղետալի թուրջ-Շայկական պատերազմը այդ ուժային կառույցներն աղրե-
ցին որոշակի Հույսերով, վարդադույն ծրադրեր մշակելով հ փորձելով
դրանջ իրականացնել պրակտիկ կյանքում` ակնկալիքներով, անչուշտ, ի-
րենց դործունեությունում ուումնււղու բարեկամ մեծ ւոերությունների թե՛
բարոյական, թե ռաղմաքաղաքական աջակցությունը, վերջապես` 1920 թ.
սում Էին ոչ ւվաաւուսծ սկան անձաջողություններ լ ւլուղումներ, այդ թվում
պետականության խործրդանիչ Հանդիսացող բոլոր տեսակի կառույցների`
թե՛ բանակի, թե՛ Հեւուսխուղ ական լ Հակածեւուսխուղ ական ծառուսյության, է
թե ՆԳՆ ուժային ատորաբաժանումների ու Հայկական միլիցիայի: Ընդ ո-
րում, Հարկ Է առանձնաձաւռուկ նան նչել, որ ՀՀ ւվեւուսկան անվտանդու-
գլխավոր պատճառները պետք է որոնել առաջին Հերթին աշխարչաքաղաքա-
կան արտաքին բնույթի գործոնների մեջ, ն վերջում արդեն` ներջին պայ-
տանդության Համակարդի, ե նրա բաղկացուցիչների՝ թե Հետախուզական է.
մոք առումներով ու Հերոսասկանությաւմը դոաւուսո ւո սփորձը միանգամայն օղ-
տակար հ. ուսանելի Ե Հենց այսօրվա պետաքաղաքական, Հայկական պետա-

Հայկական բանակի, այդ թվում նան Հայաստանի Առաջին Հանրապե-
գիտնականները դեռ բազմիցս կանդրադառնան, քանզի կան Հարցեր, որ դեռ
իրենց լուսաբանման ն են ուղզասում, մի շյորջ մուռեցումներ ել Հեւուսդւս
ճշգրտման ե լրամշակումների կարիք են զդում, պածշպանելով իրենց ար-
դիական Հնչեղությունը: Դա է ժամանակի Հրամայականը, քանդի այսօրվա
բացման Հիմնախնդիրներին ներկայիս գլոբալիզացման Հարափուփոխ դործ-
ընթացների ւվայմոաններում:

Հայաստանի Հանրապետության բանակր կարծես թե ապաշովված եր
տվյալ ժամանակաչրջանի չափանիչներոլ| արդիական զինատեսակով, զենթ
ու զինամթերքով: Հայտնի է, որ այդ օրերին զենքն ու զինամթերքը Հայաս-
ինչւվեւ Վււե. Ռուսառումնի Հարավում դործող ւյսւվես կոչված Դենիկինի
Կամավորական հ այլ սպիտակդվարդիական զորավարների զինապածեսոնե-
բից: Սեւիականը Հայաստանի Հանրըաւվեւոությունը Հնարավորություն չու-
նեցավ կաղմակերոլելու, ասենք ստեղծված իրավիճակում այնքան ել դյու-

463

ծանը էին, ինչից Հայ զինվորները իրապես ղդժդոչում էին, մեծմասամբ էլ
յունները:

Հաջորդ խնդիրը կապված եր սպայակաղմի Հետ: Հայկական բանակի
կախվածության մեջ էր դնում Հայաւտանին ոուսական դործոնից: Եվ չնա-
նությունը է անօրինականությունը, ինչես Վե կուււսկցաական-ք աղաք ա-

Առաջին Հանըառվեւտության բանակի Համար լուրջ փորձություն Հան-
խնդիրների առջե կանդնեցրին 1918 թ. մայիսին ծնված Առաջին Հան-
գլխավորապես Նախարարների խորչրդի արձանադրություններից, այդպես
ղզորամաւերի, մււուղերիուուսկան ղանաղան խմբերի, Լ, ւնչուշւո, Հայկական

րությունները, թեկուղն կարծես թե ժամանակին ընդունվեցին տեղին ն
լուրջ որոչոււմքներ, որոնք սւսկաւյն մեռելածին դոնվեցին:

Բնականաբար, ստեղծված ռազմաքաղաքական իրավիճակում Հայաս-
տանի Առաջին Հանրապետության բանակը, չնայած Հաջողությամբ դիմա-
ցավ 1918-1919 թվականների ե 1920 թ. առաջին կեսի փորձություններին,
անցնելով Սարդարապատյան Հերոսական ճակատամարտաչարքի բովով,
բախվելով 1918 թ. դեկտեմբերի երկշաբաթյա վրաց-Շայկական պատերազմի
ալիքներին, որին խոր կազմակերպվող Հայկական բանակը պատվով դիմա-
ցավ` նշանավոր զորավար Դրոյի գլխավորությամբ տանելով արժանի Հաղ-
քանակ, իսկ ւյնուծեւոն քուլանոալղով, Հյուծվելով է բարոյւլքվելով 1918-
1919 թթ. ներթին կռիվներում` նպատակադրում ունենալով զուվել Հայաս-
տանի կեսմիլիոնանոց մաշմեդական զանդվածին, ինչպես նան դործնակա-
բոլչշեիկյան բռնկման, կամ ավելի ճիշտ տվյալ պաշին Հակաղեւտական Հա-
մարվող խռովության ճնշմանը, ինչի արդյունքում դործնականում Հայկա-
կան բանակը իրապես կորցրեց իր մարտունակությունը, ե. փաստորեն դրե-
թե լիովին անպատրաստ դանվեց 1920 թ. աշնան սկզբին սկսված թուրջ-
բավի տխրածշոչակ, ստորացուցիչ հ չափազանց ծանը ռազմաքաղաքական
Հետեանքներով լի պայմանադիրը. դրան ավելացրած նան այն Հանդաման-
ֆր, որ թուրք-Շայկական սլատերաղմում Հայկական բանակի տկարացմանը
իրական դիրքորոչումը, որի արդյունքում Հայ ժողովուրդը լջվեց դաշնա-
կիցների կողմից, ինչն էլ իբ Հերթին խթանեց մեն-մենակ վիճակում
Հայւոնված Հայերի մուռ ւիւսիւչելու-ւիրկվելու Հուլերանությունը, դոյություն
ունեցող իրավիճակից բխող Հուսաշությունը աշադնացրեց, արթնացրեց է
զորեղացրեց իրական վախը թուրջ բարբարոսի առաջ, իսկ արդյունքում`
Հանդեցրեց Հայաստանի Առաջին Հանրապետության ռազմաքաղաքական
ւոկարացմանը, իրաւվես մեկուսացմանը ւուսրած աչըջանում լ Հուսած ւո
վախճանին, իսկ քաղաքական Հեռանկարում` նան խործրդային իշխանութ-
յան Հառւուսունանը :

465

ԱՐԽԻՎԱՅԻՆ ՎԱՎԵՐԱԳՐԵՐ

ՀԱՎԵԼՎԱԾ 1

Ստորն ներկայացնում ենք ընդամենը մեկ արխիվային փաստաթուղթ
հայկականբանակի թվակազմի մասին՝ ֆրանսերեն լեզվով, որին ծանոթա-
նալով, ռազմագիտական բնույթի հիմնախնդիրներով զբաղվող համապա-
տասխան մասնագետը կարող է որոշակի ն ամբողջական պատկերացում
կազմել Առաջին Հանրապետության զինված ուժերի հիրավի քիչ թե շատ
իրական քանակի, այդ թվում փորձել կարնոր եզրակացության գալ նրա
գործնական տեսանկյունից մարտունակ թվի մասին: Այն կարող է օգտա-
կար լինել հայկական բանակի վերաբերյալ հիմնարար աշխատությունների
ստեղծման հիմնախնդրի լուծման գործում:

Սրի. ԼՇԿԽՏՆՈ ՔԻ ՐՏ ՕՏԽՏԹ/ 47
5Շթ 2 :481(5Ք 4ԹՈՅ/ԹԻՈԹԻՈՎ: 122
(1920 թ. տվյալներով)

լ, ՔԲԲԵՇՂԼԱԻՏ ԾՔ ԼՃ2 ՆՈ ԻՔ ՃՋ Ն ԻՒԱԻԻԱՎՔ ԻՎ ՂԻԵՒԽՀԵՏ օք Բճմ 123

Թ ՕքՈ61625:127 1515

Օք.616:5 ձ-Ճճուուտեճեօո125 309
Խ164661ո5: 176 97

ՊՇԼօղո:16Տ 127 17

ՏՕ1գ815 մս Քօոէ 74 24715

1122 ընդհանուր տեղեկություններ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԲԱՆԱԿԻ վերաբերյալ:

1125 Հայկականբանակի թվակազմը /անձնակազմը/ խաղաղ ժամանակաշրջանի համար:
1124 Սպաներ:

1125 Վարչակազմի սպաներ:

1126 Բժիշկներ:

1127 Առասնաբույժներ:

466

ՏՕ1մ8է5 հօ15 (ոոջտ 127 4795

/010ու8116Տ 130 4023

ՕսՃոծոՏ 151 311

ՇիծմճԱ» 157 7847

2. ԲԻՐԵՇՆԵԻՏ թետ Ե 141Տ5-ՆԸՆՕՏՏ.Ծ8 8Խ1Շ42ԵՏ ԹԻ 47175818
ՔԽ 165 քք թ417 55

Օ1րօ16:5 32

Օ1րօ16:5 4՛Ճճուուտեճեօո 12

/164661ոՏ 4

Պ/66ղոճծտ 4

ՏՕ1ԱՅԷՏ մս Քօու452

ՏՕ1մ815 հօտ 1ճոջտ 116

ՇհօխճԱ» 84

3. Իր ԵՇ1ՆՏ քբ 11418818 Ք: 181165 քբ թ41 157

Թուուլլօոտ 135 29

Օ1ճօ16:5 666

Օքոօ1685 4ՃժուուտեճնԱօո 57

/16466Շ1ոՏ 31

ՏՕԼՎՅԷՏ մս Քօոէ 15493

ՏՕ1մ815 հօտ 1ճոջՏ 1359

ՇհօխոԱ» 2111

4. բԲբբեՇՂ1ԻՏ օբ 14 ԽՈԼ1ԸՇՔ ԲԽ ԼԵ(ԲՏ օԲ 64100756

Թոէճւլօոտ 6

Օքոօւ685 115

Օքոօ16:5 4Ճժուուտեճնօո 15

/6466Շ1ոՏ 5

ՏՕԼԱՅԷՏ մս Քօոէ 1129

1128 Ռազմաճակատային զինվորներ:

1125 Աստիճանակարգից դուրս զինվորներ:

1130 Կամավորականներ:

1851 Բանվորներ:

1132 Ձիեր:

135 Զինվորական ճախարարության Գլխավոր շտաբի հետնակային բրիգադների
թվակազմը խաղաղ ժամանակաշրջանում:

134 Հետնակի արդյունավետությունը խաղաղ ժամանակ:

185 Գումարտակճներ:

1136 Միլիցիայի թվակազմը խաղաղ ժամանակաշրջանում:

467

ՏՕ1մ8Է5 հօտ 1ճոջՏ 115

ՇհօխԽճԱչ 466

5. բրբքԸ11ԻՏ քբ Շ4741815 ԲԽ Լ51(6Տ օԻ թ412 157

ՔՏօոմոօոտ 138 17

Օքճօ16155 88

Օքոօ16:5 մ՛Ճճուուտեճեօո 10

/16466Շ1ոտ 3

Պ/6ՇղոճծՏ 2

ՏՕԼԱՅԷՏ մս Քօու 2344

ՏՕ1մ815 հօտ 12ոջՏ 268

ՇհօԽճԱ» 2509

6. բբբԸ7ԻՏ օթ 14811188 Մ ՔԱ 151165 քբ 641157

ԹՅԱՇՈՅՏ 150 16

Թոճւօոտ 2

Օ1րօ16:5 . 139

Օքոօ16:5 4Ճժուուտեճնօո 25

/164661ոՏ 6

ՄՇԼՇԱոՅ16Տ 5

ՏՕ1ՎՅԷՏ մս Քօու2751

ՏՕ1մ81է5 հօտ 12ոջՏ 388

ՇհօխԽճԱ» 1435

7. Սրբ ԽՇՆԻՏ թԵտ 187 ՍՔԵՏ Տեր 11Ը8 41 41114ՄԽք ԽԽ 151(6ԵՏ ՉԲ
թգ 147

Թոճւլօոտ 3

Ըօոոքճջուօտ 152 33

ՏՇՇԱՕոՏ 155 12

Օ1րօ16:5 233

Օքոօ16:5 մ՛Ճճուուտեճէլօո 21

187 Հեծելազորի թվակազմը խաղաղ ժամանակաշրջանում:

1338 Էսկադրոններ:

1335 Հրետանու թվակազմը խաղաղ ժամանակաշրջանում:

146 Մարտկոցներ:

181 Զինվորական ճախարարության օժանդակ ծառայության ջոկատների թվակազմը
խաղաղ ժամանակաշրջանում:

1142 Կարգապահական գումարտակներ, տուգանային վաշտեր:

113 Դասակներ:

468

Խ/(64661ոՏ 13

ՊԾՏՇԼօողոմ16Տ 2

ՏՕ148Է5 մս Քօոէ 4932

ՏՕ1մ815 հօտ 1ճոջտ 644

ՇհօմճԱչ 929

8. ԲրթՇՂԱԻՏ թՏ ՍԻԱԼՏՏ 1՞ԵՇԵ։ԿՕՍԻՏ ԵԽ 15/65 թ5 թ

15 Շօողքոօոոծէ մ6Տ ԵՅէու օո մս ջօուօ, ՄՇՏ Տ6Շէլօոտ մ8718110ո, Վ6Տ ՏՇՇէլօո
6 1ո410է616ջ:թուծ, 6է մ6Տ էռլոտ ԵԼլոցՏ 155,

9. ԲԲՇ ՆԻՏ 2ԵՏ8148115ՏԽՆ(815 2ԽԲԵՄԹ./47/71 2Ն Տո 11Ըք
օր 42111515 ՁՆ 1ՈՐՈՏ188 օք 1.4 ՇՍՏՏԹ Ք 16

ԾԼ 6256 մ6Տ Շոււծքօէտ մօ տսունօոտ մ6 ջսօոծ 4 Ճ16:8ոմոճքօԼ, ԷղւՄճո,
ԽՅՅԵԼՏ, Քօւնյւճո, Վօօ-887826է.

65 8էօի6ոՏ քօսո 16ք8ճոճէլօո մՎ6Տ 15115 Շէ Վ6Տ ոււէւճ111ՇսՏ6Տ, Շէ Վ6Տ Ճէ6111615
421166 8 1622ոմոճքօ1.

65 81611625 քօս: ԹԵՂՇՅէԼօո մօ օՅոօսծհօտ 4 Բոճճո օէ Ճ16չճոմոոքօ1: 17.

10. Եր ԽԸՆՈՏ 285 2148115Տ5Խ1(Խ7/15 2ԽՔԽԵԿԹ/47/7 Ն Տ8Ք 11Ըք'
ՏՄ 74155 Ս ՈՒՈԱՏ1588 քր 14 ՇՍՏՏԹ Ք 175

Լ, 621516 Վ6Տ ԷԼօքմէճս» 8.

Էխո

/1622ոմոշքօ1

ԽՈՏ

ՏՅԱԱՏՅուՇհ

ԽՀ

154.

Շօնյոո

Շյօ1ո1 Օջի.

1184 Տեխնիկական միավորումների արդյունավետությունը խաղաղ ժամանակամիջոցում:

1145 Տեղեկություններ-նկատառումներ ինժեներական գումարտակների, ավիացիոն
դասակի, ռադիոհեռագրային դասակի, զրահագմացքների վերաբերյալ:

1146 Զինվորական ճախարարության Հրետանային ծառայությանն առընթեր օժանդակ
հաստատությունների արդյունավետությունը:

147 Ռազմամթերքի պահեստների առկայությունը Ալեքսանդրապոլում, Երնանում,
Ղարաքիլիսայում, Դիլիջանում, Նոր-Բայազետում:

Հրացաններին գնդացիրների վերանորոգման, հրետանային արհեստանոցները Ալեք-
սանդրապոլում:

Փամփուշտների պատրաստման արհեստանոցները Երնանում ն Ալեքսանդրապոլում:

1148 Զինվորական ճախարարությանը կից սանիտարական ծառայությունների դեղա-
տնային հաստատություննճերի արդյունավետությունը:

469

Ա, 621516 ՇՔՅԱՇոՇու մօտ քիճոոճօ16Տ ուէ8116Տ, էւճւոտ ՏՃուէճ16Տ Շէ 851165

քմ ՇՕՈԿՅ1ՇՏՇՇՈՒՏ 15,

Ստորագրությունը` Փարիզում ՀՀ ազգային պատվիրակության քարտուղարի
օգնական Ս. (Սիսակ) Ղազարյան
ՀԱԱ, Ֆ.Պ- 200, ց. 2, գ. 160, թ. 1 - 5: Պատճեն, մեքենագիր:

145 Հոսպիտալների գոյությունը Երնանում, Ալեքսանդրապոլում, Կարսում, Սարի -
ղամիշում, Ղամարլուում, Իգդիրում, Դիլիջանում: Ռազմականդեղատների, սանիտարական
գնացքների ն առողջացողների համար հաստատությունմերի գոյությունը:

470

ՀԱՎԵԼՎԱԾ 2

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՀԵՏԱԽՈՒԶԱԿԱՆ
ԵՎ ՀԱԿԱՀԵՏԱԽՈՒԶԱԿԱՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆԸ
1918 -1920 ԹԹ.

Առ այսօր քիչ է լուսաբանված այն հարցը, թե ինչպես է Հայաստանի
Հանրապետությունը 1918-1920 թթ. ստեղծել անվտանգության իր համա-
կարգը, որի բաղկացուցիչ մասերն էին հետախուզությունը ն հակահետա-
խուզությունը:

Հարկ է նշել, որ այս բնագավառում Հայաստանի Հանրապետության
առջն ծառացած են եղել մեծ բարդություններ ն խոչընդոտներ: Նրան վի-
ճակված էր մաքառել հետախուզական ն ռազմական-քաղաքական հզոր
ներուժ ունեցող երկրներին, ինչպիսիք էին` Թուրքիան, Խորհրդային Ռու-
սաստանը, մուսավաթական, իսկ այնուհետն՝ բոլշնիկյան Ադրբեջանը, մեն-
շնիկյան Վրաստանին փոխարինած Խորհրդային Վրաստանը նայլն: Եվ
չնայած առկա ահռելի դվարություններին, Հայաստանի Հանրապետության
կառավարական մարմինները հնարավորինս ուշադրության կենտրոնում են
պահել հետախուզական ն հակահետախուզական գործի կազմակերպման
հիմնախնդիրները, մշտապես մտահոգվել են ներքին ն արտաքին անվտան-
գության օղակների կազմակերպման հարցերով: Կառավարությունը կայաց-
րել է համապատասխամ որոշումներ, լուծվել են կադրային, ֆինանսական ն
այլ հարցեր:

Սույն հրատարակությունը ճպատակ է հետապնդում մասամբ լրացնե-
լու վերոնշյալ հարցի վերաբերյալ հայ պատմագիտության մեջ գոյություն
ունեցող այդ զգալի բացը: Հրատարակվող փաստաթղթերը հնարավորու-
թյուն են տալիս մասամբ ներկայացնելու ՀՀ հետախուզական բաժանմուն-
քի 1918-1920 թթ. գործունեությունը:

Հայկական հետախուզական ծառայության կադրային-ֆինանսական
հիմնախնդիրների բացահայտման առումով հետաքրքրություն են ներկա-
յացնում նան ՀՀ Զինվորական նախարարության, բարձրագույն սպայա-

471

կազմի, այլնայլ տնտեսական-քաղաքական մարմինների գործունեության
արդյունքում ստեղծված մի շարք փաստաթղթեր (զեկուցագրեր, ճամակճմեր,
ծանուցագրեր ն այլն), որոնք առնչվում են հայկական հետախուզական
ծառայության ֆինանսական-տնտեսական ն կադրային հիմնախնդիրների
հետ: Սույն հրապարակումը ճպատակ է հետապնդում մասամբ լրացնել հայ
պատմագիտության մեջ գոյություն ունեցող այդ զգալի բացը, ակնկալելով
հայկական հետախուզության պատմության ստվերոտ կողմերի հետագա
համակողմանի ն ամբողջական պարզաբանման: Սույն հրատարակության
մեջ փորձ է արվում մասնակիորեն լրացնել այն բացը, որ կա Առաջին Հան-
րապետության հետախուզական ծառայության վերաբերյալ պատմագրու-
թյունում: Փաստաթղթերը միաժամանակ վկայում են, որ Հայաստանի Առա-
ջին Հանրապետությանը, նրա պետական իշխանության ն անվտանգութ-
յան մարմիններին ամեն ինչ չէ, որ հաջողվել է: Մեր նպատակն այստեղ այն
է, որ ցույց տանք, որ Հայաստանի Հանրապետությունը որպես կայացման
ձգտող պետություն` այդ ծանը տարիներին անգամ զգալի ջանքեր է գործա-
դրել ունենալու ամեն մի պետության համար «աչքի ու ականջի» դեր կատա-
րող այդ մարմինները` հետախուզական ծառայությունները: Ստորն բերվող
զանազան փաստաթղթերը հնարավորություն են տալիս գոնե մասամբ
պատկերացնել ՀՀ հետախուզական բաժանմունքի գործունեությունը 1918-
1920 թվականներին, որոնք կարծում ենք՝ կհետաքրքրեն ընթերցող գիտա-
կան-մտավորական հասարակությանը:

71
ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԴԻՎԻԶԻԱՅԻ ՀՐԱՍԱՆԱՏԱՐ ՍԻԼԻԿՈՎԻ
ԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՀ ԶԻՆՎՈՐԱԿԱՆ ՆԱԽԱՐԱՐԻՆ՝ ՏԻԳՐԱՆ

ԴԵՎՈՅԱՆՑԻՆ ԹԻՖԼԻՍՈՒՄ ՁԵՐԲԱԿԱԼԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ
1 մարտի 1919թ.
Երնան
16 տղօօ1ալ 611. Շ86ո6Ւումոք, 8 ԼոՓուօօ 21681Յոու աօուքքճ3Յ86յաաւ ԷԼք3ոււ
Յք6օ10888 օշաատու մ 8 քուն ան: 80166085 ՎԵՆԵ 1 12120561 8 ԷՅՇ-
ՂՕՋԱՆՇ քշում ոճ օշ»չ66 )106թ050ՂԵՎՇՇւօ1 ձքատտ |Ղուքճո| /168օոււ 6
8226 6լեւււ 7017 Ն161118ոլմ, ոծքօյաո 67777 մ ոքուօտօքծք ո քճ6օ1քօյ7. /Ճ:ՐՈՂՎՅՒԾ
ոքօ16610847ո1 ոթօաատ ոՕօՆ18086ժում օա, ոօ16թ»ո1 ոքոտօոթու 8 ԱՇԱ օտոծէուծ
8 Տա ՕՕոօՅու 116805: ՇԵութ 1ոֆօու 8 դօթթուծ. 1106 ԷՇ06020ախ թու

472

ոք ծ 816ք5Լ ոօ օ016ԻՎՇ:ո ւօ ՄՎՅՇՈԼ 15505118, Շ6ոլ Շ8ՇոՇ ա 571 ո6Ա16182-

ՂՇՀԵՒԼԵԼ.
ԼՇ:Շքո-ումմօթ ԸՇաւաաօ8

34 ԷՅՎՅԱԵՒՈԼ:4 11126 Բ4ու1811 Լ քօշճ
ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 200, ց. 1 գ. 1. թ. 1: Պատճեն, մեքենագիր:

72
ՏԻԳՐԱՆ ԴԵՎՈՅԱՆՑԻ ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ ՎՐԱՍՏԱՆԻ
ԱՐՏԳՈՐԾՆԱԽԱՐԱՐՈՒԹՅԱՆ ԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՀՀ ԱՐՏԳՈՐԾՆԱԽԱՐԱՐԻՆ
25 մարտի 1919թ.

Թիֆլիս

21Շ8օ8 ու Օ0821116165 8 80ՇԷՌւՕ11 Լատ ՕԷ122866. ԸԾՈՇՂԻԱՇ Օօ ՔՇԵԼ 345Օ1ՎՇԷԼՕ.

8 Շոոշոճնուծօ 8քօ:1 ո6ոօ 657161 326710 էճ ՇՇՇՇո 67...
34 1082թաւտ ԽՌււաշւքճ 1 ւ0601քՅԵԼԵՐ: 6.1 ԸՑ62212թաւտաւմւ

ՀԱԱ, ՖՊ-200. ց. 1, գ. 1.թ. 111-112: Պատճեն, մեքենագիր:

7/3
ՔԱՂՎԱԾՔ
ՀՀ ՆԱԽԱՐԱՐՆԵՐԻ ԽՈՐՀՐԴԻ ՈՐՈՇՈՒՄԻՑ
ԹԻՖԼԻՍՈՒՄ ԵՎ ԲԱՔՎՈՒՄ ՀՀ ԴԻՎԱՆԱԳԻՏԱԿԱՆ
ՀԱՍՏԱՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻՆ ԿԻՑ ԶԻՆՎՈՐԱԿԱՆ
ՆԵՐԿԱՅԱՑՈՒՑՉՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ՀԻՍՆԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ

8 ապրիլի 1919թ.
Երնան

Լսեցին. Զինվորական մինիստրի զեկուցումը Թիֆլիսում ն Բաքվում
մեր դիվանագիտական միսիաներին կից զինվորական ներկայուցուց չու-
թյուն հիմնելու մասին:

Որոշեցին. Կարնոր համարել Թիֆլիսի միսիային կից զինվորական
ներկայացուցչություն հիմնելը: Զինվորական ագենտը նշանակվում է Զին-
վորական ն Արտաքին գործերի մինիստրի փոխադարձ համաձայնությամբ,
հաշվվում է Դիվանագիտական միսիայի կազմի մեջ ն գործում է Սիսիայի
գլխավորի ցուցմունքների համաձայն: Ռոճիկը ստանում է Զինվորական

413

մինիստրության վարկից, որպես զինվորական: Յանձնարարել Արտաքին
Գործերի մինիստրին մտցնի նախահաշվի մեջ 9 ամսվա համար՝ 1919 թ.
ապրիլի 1-ից մինչն տարվա վերջը 90 հազար ռուբլի Թիֆլիսի գրասենյակա-
յին, ներկայացուցչական ն այլ ծախսերի համար:

ՀԱԿԱ, Ֆ.Պ- 199 ց. 1, գ. 100, թ. 62: Բնագիր, մեքենագիր:

7/4
ՔԱՂՎԱԾՔ
ՀՀ ԳԼԽԱՎՈՐ ՇՏԱԲԻ ՀԵՏԱԽՈՒԶԱԿԱՆ ԲԱԺԱՆՄՈՒՆՔԻ
ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԻ ԿԱՆՈՆԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆԻՑ

14 ապրիլի 1919թ.
Երնան

ԼՏոՇքճոթհթոք աղձծ 86ոճօ1: 1) ոքօտ380618081 32811 8 8061110-7Վ66-
ք5ռ: 388676:ուռւ 8016թ, 2) 6օքօ601 օօ ատ ոճշածու 1 1.ո.

...3 ԼՇԵՇքՅՈԵՒԵԼՈԼ 11146 60610113: ԻաՅՑՇՈԵԼԹՅՂՇՈԵՒՕԻԾ ՕՂՈԱՈՇԻԱՑ, տօ-
Ղօքթօօ 86161 Շ6օքթօռ ՇՑՇոթ: մ օ ոքթօաատու ւծ 1 ԽՇօՂ10675ռ. օ6ք8601601 5:
ԱՒՒԵԹ: 1 Շ8068քօուօ ոօ քճ6Շեմուօ1 2. 8 801688, ք76.080ա1 ք83867ր«Օ11, 86-
761 տճ68ռու 6թուճյ, 86761 7Վ61 ՇԵԼ, ՕՂԱՄՇԻՃՇՈԼԵՐ: 11 ք8386յԱ67/, օՕքՐճր-
3761 60ք667 ՇՕ աումօտոշոծու. ԼԼիճ6 16աօթճոթտօ1օ Լում62 80Շ::010 ճաուօՂ6ք-
Շ18Յ:

Լո Յ15ւ

ԹՅՅՑՇԱԵԼՑՅՂ6ՈԵՒՕ6 ՕղոՇՈՇՒՈՂՇ.

ՒԹՎՅՈՏ ՒՈ: օ1ՈՏոծքւոյւ | Ը6:օքմոթօ1օ ու68, աւմ6 -օՓուծք| - 1

ՕքոճուՅմու տ ոօ 06060ոլ7 ՇօռթՇՕոր7 ԱոոՒՐ7.

ԱԾուօուու |աղճ6 ու աղմծ-օՓութք| - |2 օո 3 ռչ 56ոոօ7 ոՕո1քքո3-
86յլ«Օ11|,

1աօ2թ6մ: օաճթուչ. -1, ուոճշաաոչ -1.

ԱքոուօՎՅԷա6: էն աճն ոճ ոօ Վա օոծքճուոտոթըւ աղմծ08 ք23թօու-
ՇՂՇՏ Շ8Շքչ 7.ո3828Ո1010 Վաճ տոլօ1թ 8 օոշքճուտոօոլ, ք2386715184161151ՕԷԼ 11 06-
ԼՈՇԽ ՕՂՈՇՈՇՒՈՒ: Շած ոօ 82 ոՕաօոաաուճ, ԱքաՎօոլ 8 ՕԱՇքոՂւՑ է օո 064 ո0688-
Մ4ՇԵԼԵՇ: օա ՇԵււծ օՓաոծքթմում 16:օքմոթքօրօ աած4. 4. 1ՅռՔՇ ալ 323811-
8օտ ատու քճ3Յքթծումծ164 տաշ 8 5: ԾոԼ օՂոՇո6:ոու Ո00280ՎԻԵՐ: ուօճքօա ոօ

ՕաւՕո7 օ12ք6ո 1 ոօ Օյոօո7 ԽԱՅԱԱՇԵՐ. Վոշոօ օփուղծքօ8 ո ուօճքօր, ոօ-

474

ՕՅՅՈՇԻԸԻԵԶ, ոօ 1ՅՇՂՕՏԱԱՇԻԵՐ աքախւօզմւաոօ, ք83թծաւճօ168 տոլօ1թ ոճ օքօտ ոօ 1

չոօյա 1919 ո.
11ուժ6 1628:624ՌԵ1 020 անուճ664 Թ06111020 1մ Խա Ըուծթճուծց.

ՀԱԱ, Ֆ.Պ-204, ց. 1, գ. 132, թ. 52-55: Պատճեն, մեքենագիր:

Խ5
ՀՀ ԳԼԽԱՎՈՐ ՇՏԱԲԻ ՀԵՏԱԽՈՒԶՈՒԹՅԱՆ ԲԱԺԱՆՄՈՒՆՔԻ
ՊԵՏԻ ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՏԱՐԻ ԶԵԿՈՒՑԱԳԻՐԸ ԳԼԽԱՎՈՐ
ՇՏԱԲԻ ՊԵՏԻՆ ԱՐՏԱՍԱՀՄԱՆՈՒՄ ԳՈՐԾՈՂ ՀԵՏԱԽՈՒՅԶ
ՍՊԱՆԵՐԻՆ ԱՋԱԿՑԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ
2 մայիսի 1919թ.
Երնան

Շ քճշումթյումծոք ոծչ1615:օօ11 ՔՅ3867151881615:010 Օղոնոթում տ օոքու-
ՂԱՇԻԼ ԱՄՒՈՕՑ 8 ՇՕշօոռւ 1067ո1քթօ1887 ԷոՇօ6:0ոախօ ոօ3800141564 Օօ Ծո,
ՎՀՕԾԵԼ 81681161 ք8386յնամ, Է12Օտամաօօ21 32 ոքօրթոճնոււ Ճքուօժաու, աողօյու 651
2015 աճա օ0-ԷՕՄՈՏ ոօյոթքյա օ ոքօրօոճտուծո6մ1 68061 օղթմաթւ. ՕՓուք-
քՅՅՑՇՈՎ ԱՒ 8 ՇՈՄՎՅՇ «ոքօտճոճ» օփաաաճոթուօ ԷՏ 05376168 ոքճտօու 34ԱԱ1ւ6Լ,
Օլ ք2601867 Էճ 68061 օք ո քաշտ. ԽԼօշան/ ՂՇոլ ՇՄԱԼՇ0186ՒՌՐ/ 10 ԱՕ7ԱԾքա7 8
ՇՐօ ք860015 8օօՓոաաճոծուօ, ՔՕԻՇՎԵԾ, եՕ 65ւ Օ123518815 ԱՕ Խ181ԱՎՇՇԵՔՇ
Խ1ՇՇաւ, ՎԼԾ 1 1ոօօք ո'Լ6610 80 86632: Ւ06Շ771թօ1882: Էու յալ ԲՕ1օ 6 ՇՇոքօ1, ՎՂԾ,
80 ԼՈՅՑՇ ք2386շկամ 8Շօրոճ օ1Օտ1 ԷոմՑ2 ԽԼՇՇրու.

Է ՇՕաճոՇԷԱՈ0, 7 ԷՇ 51010 ոռ ոճԾաՕրոօրօա. էլա տոտոօոլճ11ՎՇՇԵՔՇ
ոքծոշո282ծյու ոք օ6քճատաուտ 1 Էուոմ 81681108 օք837 71810162 1 օ:236188:01,
ՈՕՏՇԵՅՑ, Վ.ՂՕ 60841684 8038Լ02ԹՅԵՐ: "շաաՕ11212446օ5 մ ՕՇոՕ26Շէ 1, տ Շատ տ
Օ1236Ե1881:01 տւօոտ Էաօաօթյյօծ ԱՕօ», 10 քՅօՂօոթսօ ԷՇՄոաոօ, ՎԼՕ 618881
ՅԼՇՒՈՑ 8 ՇՅոլՕՇ քոՇոՕ821Ու06 ՈՕ102:6Էո16 - 510 8 1ՇԱուճյւ Է1 6666.

ԷՐԹօ6շԾոխօ 80711 8 Շոօաաքած Շ ԽՈուուօ16քօ1801 1ո0օ1թՅ81 150: ոթո ռ
ոքօօութ օ ԱՕՇեմուծ քճօոօքջաօաք 86օոլ աուօոճ11ՎՇՇատոք Աքծոշ1881Տոչու,
ԲՅո 8 328:28823566, 12: 1 5 ոքօրթոճշյ 17քոռա, Իո 7ոճ3415, ՎՂՕ ոօյաթքշաւն 8165-
108 ք8386յաամ 8 ռւ քճ0016 6Շ6ղԵ աքուճչ: օ0623881.0615 աօ. 318 ոօրոթքշարն
Պ072աԲ41 3281 ՈՕՎՀՂԵՇՑ ԼՈՅՑԱԵՐԼ օ6ք230ոէ 8 ԱՇքօՇեմուծ ԱՅոօ: 1 Շօր61618ատ

ալ ոօ Վ6ԷուԼ 86002071 50: ոօտ7ուօուօ8 ոքո ոօօՅոոծ 8 քճՅՂ ԱՎԻՇ քմաօ տու.

415

Էքօուծ 1ՕԷՕ, ՎԱՒԵԼ ոԼ1Շ6ոու 0726 Եւ ոթ 215 866 հԼՇքել, Վ1065Լ Շ802Խ11 1ՇՕՇ-
10քօ26մԵլում 61618251 ԷՇ Ա07186611 816Է108.
1Աօոքօ6856 78381, 8 ՎՇԵԼ ոօ072ԹԲ Լ 85լթ22881Ե6տ ԱՕուօո, ոլօ171 6515
ՅԱԵԼ Բճ1. ԽԼՇՇՂՇ օՓ.Ածքօո ք2386751.
Ց. 11. Լ ոճԿճրեւա ոճ 006168,
ոօքջվամ ոօ ճժոաքճոււօմԸՇուծ Օօճու Ճճո-ԽօույքԸաւմ

ՀԱԱ, ՖՊ-200, ց. 1, գ. 155, թ. 24: Պատճեն, մեքենագիր:

ի 12
ՔԱՂՎԱԾՔ
ՀՀ ՆԱԽԱՐԱՐՆԵՐԻ ԽՈՐՀՐԴԻ ՈՐՈՇՈՒՄԻՑ
ՀԵՏԱԽՈՒԶՈՒԹՅԱՆԸ ԵՎ ՀԱԿԱՀԵՏԱԽՈՒԶՈՒԹՅԱՆԸ
ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ ՀԱՏԿԱՑՆԵԼՈՒ ԵՎ ԱՐՏԱՍԱՀՄԱՆՈՒՄ ԴՐԱՆՑ
ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՀ ԴԵՍՊԱՆՆԵՐԻ

ՀՍԿՈՂՈՒԹՅԱՆԸ ԵՆԹԱՐԿԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ
ծ մայիսի 1919թ.
Երնան

1. Լսեցին. Զինվորական մինիստրի զեկուցումը հետախուզական եվ
հակահետախուզական բաժնին բաց թողնել մայիս ամսվա ծախսերի հա-
մար 657.000 ռ.:

Որոշեցին. Բաց թողնել Զինվորական նախարարության հետախուզա-
կան ն հակահետախուզական բաժնի մայիսի ծախսերի համար 657.000 ռ.
40 միլիոն հատուկ ֆոնդից:

2. Լսեցին. Զեկուցում արտասահմանի մեջ հետախուզական ն հակա-
հետախուզական գործի մասին:

Որոշեցին. Արտասահմանի մեջ հետախուզական ն հակահետախու-
զական գործունեությունը ենթարկել ՀՀ դեսպանների հսկողությանը:

ՀԱԱ, ՖՊ- 199. ց. 1,գ 146.թ 82: Բնագիր, մեքենագիր:

476

77
11.2. 1920 Հ.
Ֆոքճթոտ01Ա6817 ճոճում Ը08612 Խնուուշ1ք05
Աօ ոքթտաճումօ 80օքաօրօ Կխաքաօնքթճ ոթօատ 78232511 8ՇՇաՐաւ08415 8
քմօոօքչ26օոած աճոաճոն 155058 1Ա1Շ61ԵՇՕԼ 14156681 Շ6ոԼԵ 1ԵԼՇՅՎ ք76., 8.
ԵՅԲ 8 ԷՅՅԱՑՎՇԻԼԵՍ: ՈՇԱԵՐԸ ոլՇ61641 տք 860020 10616. 82. 7629, ԻԹ
՛7988.

ԱօոումԸՇե ՈՅՃՎՅԱԾ ԽԱԽ ԷՇտւու262, ո01120ԹՒԱԹ...

ՀԱԱ, ՖՊ-199 ց. 1, գ. 116, թ. 33: Բնագիր, մեքենագիր:

7/8
12 ուռ 1920 ւ. 5. ԽԼ

Ֆոքճ 41011631» 06106711 Ը0668ւճ

5. 31. 403. ոքօճուծ 36ռօթուծ ԴրուԸուքթօ6

օ1 ոք.-82 ԷԼ1 ՄՇ 7629, 01
տքճոււՁ ԺԵ 7629, ԻՇ 2634

Թ 0186 էճ ԱՇօոճոմմ Թուտոօ օղ 11
ու18 38 2634 Աաքօու 46608815 քմ 11Շ61Ե-
ՇՕԼ ՈՅԼԵՈՇՇՅԼ ՇՇոԵ 15ԼՇՎ ք76:6Ա. 8ողաւօճթ մռ աղ ԲՅՎՅՈԵՒԱՈՀՑ 22386»

821ՇՈԵՒՕԼՕ ՕՂԱՏՈՇԵԿ: ԼԼլոճ68 60ԽՅՒԱԾՈԾԱԾԻՉ 80168811 ճոճում 15508818.
30 06.020 11ոոււուքն «(666քթծճո

110Խ406:Ա: 3Ֆ02064Շճթտւ
ՀԱԱ, ՖՊ- 199 ց. 1, գ.115ա.թ. 34: Բնագիր, մեքենագիր:

հ 9
17 մայիսի, 1920թ., 30 2643

Չինվորական մինիստրությանը, 11/17

Ի հետնումն Ձեր ամսոյս 76 3541 գրության, հայտնում ենք Ձեզ, որ
Զօրքերի հրամանատարի շտաբի մայիս ամսվա հետախուզության ն հա-
կահետախուզության կարիքների համար 657000 ռուբլի բաց թողնելու առ-
թիվ Ձեր արած դիմումը հարգված է Մինիստրների խորհրդի ամսոյս 8-ի
նիստում:

06. 11186 քու6 ում, ԷՃԱԱՇ:Յթոք . )Շ 2465, 11/7 - 1920 ւ.
ՀԱԱ, ՖՊ- 199, ց. 1, գ. 11ճա, թ. 35: Բնագիր, մեքենագիր:

477

/7/ 10
Ա 212222
06ոա 0741) 11 աոսՇութ»

17 ԽՅչ. 2961. ԹՇոթո6ՂՑԱՇ ՇԷՕՆԱ6ԷաՑ օ1 12-օ ոչ 6/1 32 ԻԹ 7629 ոօ Լոոտ-
քՕոր7 աղձծ Շօօծատաօ, «ղօ 657000 ք76. ոռ քո386յնօ/ Շո 6Լ 8Տրւաօմղծ ո3
թքում 806: ՕՐՕ ԽաուՇՂ6քօ182 էճ ՎքօՅՑԵ Վ ՁԱԼԵԼՇ ո ոնոքծոտաոՇէ ԵԼՆ ԷՐ/28-
Ել, 23 Շ18քօ10 ոքօոուն 80Շ:ոօ10 Խատտօ16քթօ184 21661651 ՇոլՇ օա եոուՕէ.,
ք, ճքՕոծ 1010, Շ6րօորում ոՕՇԵՅ6168 Աքծղոօշաօոմծ օ6 օղու Շատ 5 ՊԱԼ.
ք56.

Մոքճաաաօալան ծշոճոլսմ Ը0ճօուն 1Լաւաճաւք0ծ

մակագրություն: 110 Օուեն 5 Նու. Բքօժսուն 0002/ԸԿ ԻՆՆ. 21/Դ7-
90 եւը ամւճ6 ք» 18/1. 1920 չ., թ 7772. 9 2559

ՀԱԱ, Ֆ.Պ- 199 ց. գ. 116ա, թ. 32: Բնագիր, մեքենագիր:

711
20 մայիսի, 1920 թ.
Հաստատել, 26 մայիսի.
Հայաստանի Հանրապետության
Ռազմական ճախարարության
Գլխավոր շտաբ
Դիվան, 7 8404
Զեկուցում ՀՀ Մինիստրների խորհրդին

Մինիստրների խորհուրդն իր 1919 թ. ապրիլի 8-ի նիստում որոշել էր
հիմնել Վրաստանում զինվորական ճնճերկայացուցչություն` դիվանագիտա-
կան միսիային կից ն այդ նպատակի համար հանձնարարել էր Արտաքին
գործոց Մինիստրության 1919 թ. նախահաշվի մեջ մտցնել 90000 ռ. այդներ-
կայացուցչության 1919 թ. ապրիլի 1-ից մինչն տարվա վերջ, այն է` 9 ամսվա
ընթացքում լինելիք դիվանի ն այլ ծախսերը հոգալու համար: Այդ գումարը
մինչն ներկա ժամանակ բաց չի թողնված ն զինվորական ներկայացուցչու-
թյունը այդ ծախսերը կատարել է այն ավանսներից, որ Գլխավոր շտաբը
փոխարինաբար բաց էր թողնում: Չստանալով այս մի տարվա ընթացքում
Արտաքին գործոց մինիստրությունից որնէ միջոցներ այդ հիմնարկության
ծախսերը հոգալու, զինվորական ներկայացուցչությունը ներկա ժամանակ

478

գոյություն ունի միմիայն շնորհիվ այն գումարների, որ Գլխավոր շտաբը
տալիս է փոխարինաբար այդ ներկայացուցչությանը յուր ազատ գումարնե-
րից:

Գլխավոր շտաբի ունեցած տեղեկությունների համաձայն Արտաքին
գործոց մինիստրությունը այդ 90000 ռ. չի մտցրել 1919 թ. ճախահաշվի մեջ
ն շնորհիվ դորա այդ գումարի հատկացումը մինչն այսօր հետաձգվում է:

Ընդսմին անհրաժեշտ եմ համարում հայտնել, որ ի նկատի ունենալով
ընդհանուր թանկությունը ն վերոհիշյալ ներկայացուցչության գործունեու-
թյան լայնացումը ամսեկան 10000 ռ. անբավարար է, ուստի խնդրում եմ.

1. Հատկացնել 90000 ռ. Զինվորական ներկայացուցչի 1919 թ. ծախսե-
րի համար,

2. Ավելացնել ամենամսյա Դիվանի ն այլ Ծախսերն հոգալու համար
բաց թողնվելիք գումարը մինչն 15000 ռ.՝ սկսած 1920 թ. հունվարի 1-ից,

3. Նույն ճերկայացուցչության 1920 թ. հունվարի 1-ից, մինչն հուլիսի 1-
ը կատարած ծախսերը ծածկելու համար հատկացնել 90000 ռ., այն է` ամ-
սական 15000 ռ.:

Ի. Տ. ռազմական նախարարի գեներալ -լեյտենանտ Հախվերդյան
Գլխավոր շտաբի պետ, գնդապետ Բաղդասարյան

ՀԱԱ, ՖՊ- 199.ց. 1, գ.112, թ.12: Պատճեն, մեքենագիր:

712
ՀՀ ԶԻՆՎՈՐԱԿԱՆ ՆԱԽԱՐԱՐԻ ԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ
ՀՀ ԱՐՏԳՈՐԾՆԱԽԱՐԱՐԻՆ ՀԱՅ
ՀԵՏԱԽՈՒՅԶՆԵՐԻՆ ԱՋԱԿՑԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ

21 մայիսի, 1919թ.
Երնան
Ը6ջծուուօ

1Աքծոքթօտ0շոմա մթ օօու քճոօքը Է2Վ2Ղ5ՒԲՅ Թո3861Ե18216158010 օ1Ո6:7Շ-

Է ԼՏոօքճոթրօրօ աղճծճ օաօՇԱՂՇՈԵրօ տօօթոոճում ոօմօ18ոմ Վաոօտ Խ/1ռ-

81616թ6182 70օ1թ281815ռ: 6 ո 8օծոոօւօ, ոքօու 8ճածօոօ քճշոօթմշածու օ6

479

ՕԱՅՅՅՒՈւՆ ՇՅուօ1 ղո օատոօմ ոօուօում Վաքոոք քթ8386յաամ, օ6թճաւոօ ախ 64 ք
Աք 18811611181 ԹՅԼ61օ 34 ոթշոթոճում թրծում 38 ՇՕՈՇԱ16182168լ.

1ԱՇԾոքօծոատծ ճութ, 8 ՎՇոԼ ո0յռտոօ 8Քլքթմյաճ1Ե6տ ՇՕր6ԱՇ18`6, 8381Խ11111
ոօաթքշոռճ տ օ6ատօ6օ15 ո61618ո11 ճւօ171 605115 8ԵԼ1ՇՔՇԻԵԼ ԲՅ ո1օօ1ծ ոթո ոօքօ-

1080քթ424 8ԵԼՇ Ա ՎԱՒՕՑ8 ք83867 21 Շ ԱքծոՇ114821671415Խ171 Խ101ՇՇԱ 2.

ՀԱԱ, ՖՊ-200, ց. 1, գ. 155, թ. 23: Պատճեն, մեքենագիր:

7 13

Կառավարություն. Սինիստրների
Հայաստանի Հանրապետության խորհրդի գործերի կառավարիչ
Զինվորական ճախարարություն ստացված է 22 մայիսի, 1920թ.
Գլխավոր շտաբ, 7 8814. Երնան, 721674
21 մայիսի 1920թ., զեկուցվել է ՀՀ
Մինիստրների խորհրդին, 171 Միջնորդում եմ արտակարգ մի-
Ե ՌԼււաՇԼՇքօւոօ ՓԱՀԵՇ08 ոօ ջոցներից բաց թողնել Զօրքերի հրա-
ՊՓԽՅՈ/ մանատարի շտաբի հունիս ամսվա

հետախուզային ն հակահետախուզային կարիքների համար 657000 ռ. ճեր-

կայացված նախահաշվով, որը գտնվում է Մինիստրների խորհրդի գործե-
րում:

Ի. Տ. Ռազմական նախարար, գեներալ-լեյտենանտ Հախվերդյան
Գլխավոր շտաբի պետ Բաղդասարյան

ՀԱԱ, ՖՊ- 199, ց. 1, գ. 116ա, թ. 30: Բնագիր, մեքենագիր:

714
Պահանջագիրըր՝ 657000. 1/5Լ 1920

Մթ 197 Տալ 1920 թ. նախահաշվի հ. բանկ... առաջարկում եմ
ՆՃԼ 1920 Երնանի գանձարանի ցույց տված աղբյուրներից գրել
76 3585 ծախսի վեց հարյուր հիսուն ն յոթ հազար ռ. ն տալ սույն

480

պահանջագրի կտրոնը ներկայացնող գլխավոր շտաբի հետախուզական
բաժնի պետ կապիտան Տ. Դնոյանցին հետախուզության ն հակահետա-
խուզության կարիքների համաձայն մինիստրների խորհրդի մայիսի 8-ի
որոշման:

42 3565. Շու. ոսը. 1. 45ս38ա 1/ 11

ՀԱԱ, ՖՊ- 199 ց. 1,գ 118ա, թ. 36: Բնագիր, մեքենագիր:

15

ԷՈՎՃՂԵՒԱԼԸՆ Էճաօքճւթ 010 աատ62
Ֆզոօքու

110 տոլ ՕԼԱՆ ՇՏ ` ԽԼՇԵԼԼ ՇՑՇՈՇ ԷԼՈ-

215: 2Յ386Ո518216715ԵՒ 010
Ցո, 5 քճօոօքչշածաատ Ճճքօօաօօ Լքոշւ-
օՂՈՇոՇՔԱՆ Լ6քոօքճյթտօրօ 1ւտ68
մոքօաօ՛օ 1766թոռօքճ առխօօ1օն 250
806:ր010 ԽԱՒՈՂԼՇՂՇքօ188, 8 1015,

301101ԵԹ: աա աք, օ106քուութռւ
1919 ը., 7Թ Ե 0238 ղ., քոտճոծ թօ թ թ

Ջր 57 ՈՂՇ: 165:6ք08.

Ծրա տքնում 850020աուօ611 8 ուքճ ատ քթ2386618816Ո5 ԼՏ: ՈՇո6Ա տ
ւքթճրած ում010 12. Է21202665151 Էմ քեած, աքօու Թուտօ 20ո21416184 0 ԱՇ-
թՇԱԿՇ 524 ալք 80 88Շքօքաօծ ոլ6 ՕՂԼԱՇՈՇԵԱՇ. 11քածու ոթատօօ0:/ 1510, ՎՂԾ
թ7քօ ուքու 80 8քօույ 24 0106քթճմում 7 86Շոօքօ8 66ււ 350 ք., ոօ «1ոօ8011 քմ6ոթմուծ

511 ութե 8816Շ6էԼԵլ 8 267 քայ.

1ԱԿԿՈՂԵԼԱԻ 1686թ01ԵԼ020 Ալում66, ո0ժոօու0ծեմ ո 1Աուօյք
դ օոլ0ամում ո, ոօքջվաւ 1քոսօուճուզ

ՀԱԱ, ՖՊ-202, ց. 1, գ. 37, թ. 58: Պատճեն, մեքենագիր:
716

ոքր 1ՏԱՕԼԱՇԵԼՆ Ոճ: Շ08612
ԱՎՀՈԱԵՒՈՒ: ԾՖօճւաւօ1օ0 ա62 թռ 3

ոօ Բաքու, 28 0ո241 Խոռուքօ8
1920 ո. ՊՏ 10634
Կառավարություն. ստացված է

29 հունիսի. 1920 թ.. Տ 2270

ու ոօատոռ ԾԹօջաաօրա ատաօւք
ոքօո/ Շ006Ա115, 14806 ԱՕՇՈՇՈՕ840 ք86-

481

ոօքտշոծոած ոօ օա օ1 19 ոճ Շ6օ Էօոճ 38. 9Օ 437 օՂ:0ՇԱՂՇՈՏ:օ 01176181
657 1616. ք7Շոօա ոռ քճօշօոււ ոօ ք8386յնւ6 մ ոՕտղքքոՅտօյոժ հռ Օտ ոլ6օջու 6.
Լ.

110706 ԽԱ: 3Խ0206Ը6ք06

ՀԱԱ, Ֆ.Պ- 199. ց. 1,գ. 11ծա, թ. 126: Բնագիր, մեքենագիր:

717
Թ06ու0Լյ 11ռուսճուք)

Ծար Օ6237ՇՈՕ8ՒՕ1 Էօ0207110611 300152: մաք տո ՔմՅԹ6ոԵլՑ4Ղ6Ո5-
801օ օ1ոաոծու ԷՏոօքճոթոօօ աղձծձ ոթօու Թոատոօ օրում 182 ոօռքօղ 1.
Խուա օ1թօ1 881 1ք6: ղոչ ծո ոչլ ԷՅ Ծ26Յ1ԱԱՇԻԾ քձշոօքչշոծու Էճքօօ 6ՕԽՐ/ 7-
6օքոճրօք Օօ ՈՇքօրոամծ ԷՅՅՑՅՒՒԵԶ: ոՈՇԻՇԻ ոօ տյ/քօ7 ՔոՅՑՇՈԵԼԹՅ1ՇՈԵՒՕՆՆ ՕՀ
Տոծաաոօ Լ6ոօքճոթոօրօ 11264.

էՎ 215ՒԱԼՔ 1`6116 ք2.215 11010 ոււ862 50611010 ԽԱԼԸ ԼՇքօւտ2
Է6աՇք211Ե11010 111868 10:06:11: 321661 Վ
(2Վ215 1: Թ238615188156115 11010 011611681181 16 ւ6ք2.15 11010 Աււ862
Ո00ո0ՂԽՕՑԵԿԻ 111ուծյք.
28 օո, 1919 ւ., Բ 100239, ո. քո
Փաստաթղթի վրա կա հետնյալ մակագրությունը. Աքօճութ հուուոճոք: 51ւք.
16.1. ԷՇԷԼ. ո. Ճքճքուօ82

ՀԱԱ, ՖՊ- 202, ց. 1, գ. 37, թ. 85, հակադարձ երեսը: Բնագիր, մեքենագիր:

718
Ծօճ ւեւ մ ճու 1թ Լ1օ6ոօ Խու Խուաօւք
թշշոա Ծոմ Ճքուճմուք Թր քՇՒՌԱՒ, ոճ. 8Ճ 57/5
Տ Ե0252, 3 ոո0.114 1919 լ.
1. Յքոռշուծ Ծո քքճմոօն աՕ6:0յաաւ06011 8 17-

քօաաւ տք ԵրՀ2, 760 ԱՂՇՈԵրօ 208141618710
ՇՈՇՈՅՆ» քճշոօքջշաօքած Էճթօօաօո 1 քճշոոճոօաօոր 1766քքուօք» օ ոծքօՅԿ6

482,

ՕՅԷՑՎՇԻԽԵԶ: 8 ոքտոճոճօուօ1 ԱՇքծոռօած /քթօաաթ ոռք ոօ տ,/քօ ք838615188-
ՂԵՈԵՔՕԵՐ 01Ո676Էաոօ 1՝686քճոծոօդօ ԼԼոճ68.

ԼՇո:Շք2.1 -ու210օք 1թ0ք61106

Դ(ԿՅԱԵՒԼԼՒ 1`6116 ք2.15 010 11862 50611010 ԱՌՈՂ ԼՇքօր4ճ Է6ք11511010

աո262 ՈՕԱԽՕԹԱՍ: 30Ա1166611Վ

Սույն փաստաթղթի վրա կա մակագրություն, այն է. 6 ԵՀ: ու640041168 6 քզճո.

շու. Փսոճաօ06. 5/7 1 ներքնում՝ Ներքին Գործերի մինիստրի ստորագրությունն է.

ՀԱԱ, ՖՊ-202, ց. 1, գ. 37, թ. 57 հակադարձ երեսը: Բնագիր, մեքենագիր:

/7/19
5 Լ6ու. ոռ. 5/Լ
46 8008
Շ 5038քՅ11ԾԻԱԼՇ ՈԼ ԷՅ1օՂՕա6 մ ոօքծոռօոտ Լ. 806ոմօոր7 Խաաօ1ք7, Շ006-
Աալօ, ՎՂՕ ՄԽԵՅՅՑԱՒԱԵԼՇ 3ՈՇՇՖ5 ՈՇԼԵՐԸ 122078164 8 քմշոօքշւծուտտ ոատոօրքն Փո-
ԷՅԷՇՕՑ.
5 ու0.141, 1919 ւ., Լ. ՅքոՑՅ ԼԵ, Ս. ճադուՇրքճ 5ուտւքօի աւն 6.14. 110.062:
Փաստաթղթի վրա կան 2 մակագրություններ, որոնցից մեկը մենք վերծանե-
ցինք, ինչը ն ներկայացնում ենք. 1/թօճաուծ Դու Ըոքճ ՓաւճիւԸ06.
ԼՈ26Շ ԲՅՈ: ՅԻՆ,//6604ով
12.:6թ64ՌԵԽ020 մաճ66 80680520 11ւաճուծթճուծճ. 5 օտ 1919 չ. 8». 6 2053

ՀԱԱ, Ֆ.Պ- 202, ց. 1, գ. 37.թ. 57: Բնագիր, մեքենագիր:

// 20
5 աօոճ 1920 Հ.
մթ 5323.
Զքածճճուծ
ԱԿՅՈԵՒՈՒ:Ն ԼորԹ 010 ողոշ62
Ծօ6 1010 ՌՌոաւՂՇքօ188

ՒԼ օղաօուօքուծ ԻՔ 106343/3552 Շօօ6ւոոօ, Կո Վքօտեւսճյութմ Փօու 11ք84-
ՑՂՏՈԵՇ184 ԷՇ լՕշօր օտա 76104:աՕո ԱՕՇ105ՌՈ1617 866աօ88Էաամ
ոՕքղթքոտծյկւմ. Էշյու քմղթւած տ 85յլոտնղւՇե ոՇքթու ոՅ 51010 Փօոտ, 1օ 88ղյք/
ՕՂՇՄՂԵՂՐՑԱՎԼ 06060010 տքծշաուճ, օ՛ոթեւուծոք 26 Շոօղաաճաթրօրօ քթօյում ոօ

483

60 03800181Ե64 ԹՕՅՒՈՒՕՇ 85600180 Շ8068քծուՇ ոօ. Խքօուծ 1010, օծքճուոյօ
ուծ ՏԱՔԱՅԷԵԱՇ էճ 10, ՎՂօ 7օ օո ոօք ոօ Ոքօոօ188ՈՇ Ա ԵԼ 1թձ88161Ե6187 ՕՂՎՇ-
ՂԵԼ օ ՈՕԻ/ՎՇԱԱԼ տ 23ք862070884Է1ո1 Շ7ԽԼԵԼԵԼ. 110510"17 ոթօոր/ ոքօոօ 148215 Օ0Շ0-
6.1 38:08Բօոքօօու օ6 օքաւոաւ աքօորւճ ո քճօշոօքչաաւթօտ ոքօշոօճ8ոն Շո
Օ1Վ612 06 13քճ620Ո0841ՒԵՉ: ՇՄոԼԵԼՅԼ

Ֆուքոծոչնօակոն 06ոնու Ը0606 1(ււաճուքօծ

ՀԱԱ, Ֆ.Պ- 199 ց. 1,գ. 118ա, թ. 140: Բնագիր, մեքենագիր:

721
8 հուլիսի, 1920թ.
6 11179. ք. Երնաճ
Հայաստանի Հանրապետություն Ֆոքոոոջաօուսու ճոճում Ը08612
Գլխավոր շտաբի պետ Դուուճւթօթ
Դիվան Շարային կառավարությունում ստացվել է
հուլիսի 9-ին

Ճօուճ16180 060 26ՇօարւօՕ84ում ոթօօտուօ11 Շ7ԵԼԱԵԼ ԷՅ օք ոլօօչու 1920 ո.
ռո: Վքօ3851Վ 2010 Փօոն ԸՇօ8612 Խադոաօյքօտ 6510 803072:ՈԾւ0 81 1Օոլ օ6-
808425աու, ՎՂՕ Ըօտ6օ ԽԼււուօնքօ8 ոօ ոօ աճ 8ՕՇաոաՕԼՕ ատուօ1քճ օ1 4 ոլճ51 32
Մթ Քօ 354 ՔԲու61 ԷԼՄ 26 ԷԼ ԵԼԵԼ օ1ո7օՂ11Ե ոքօօտույօ ՇՄԵԵ 34 ՅԱքօղԵ 1 1811 ոլ6Շ2-
ԱԼ 16810 23 Վքօ385 471010 Փօոն.

ԼՈՅՑՒՖՈԼ աղմ6081 Շատ 19 Խո 1920 ո. 38 7Ք 0437 60 803607շորՇոօ 20-
մոՂ116180 06 8ՇՇարոօտճտաա 657000 ք. ոռ տօ ոլօօչու ոճ ք2386յա7 տ աօուք-
քՅ38Շ7ԱՑՄ, ԷՕ 18: ԽՅր 10ՂԵԽՕ ՇԷՕԼԱՇԵաՇու Թու օ1 5 օտա Շ. 1. 31 ՄՔ 5323
ՇՆՅՈԾ 13866110, ՎՂԾ ՕՂ Շ: ՇԻՇ ԷՇ ոլՕ2օօ1 65115 ոքօա386ր6ւ 73 Վքօ385ԿՅ2-
8010 ՓՕՃՈՑ, 1Օ 8ոլօօրօ Շ քաոք 8օօարթոմ ատուօ16քօ1801 67761 803072:7ԾԻ0
2ՕտոՂ116180 Աօքծղ ԸՕ8610ու ԽԼուաօ1թօ8 օ6 26Շօարուօ82:ռու ոօնքօծոօ1 օ7ոլլ
Էլ4 Օլե 166.

ՎոԾ 2:6 «ՎՇՃ61ՇՀ 8օ0ոքօ64 0 ոքօոօաո816էաամ 11թ2821631Ե6187 Օ1ՎՇ14 Օօ ոօ-
7ՎՇԲՒՏՐ մ ոՅքճօ200848115ռ: Մոլ», 10 06 51081 8 ՇոՕՆՇոաաւ ո'ւՕ6ու 01 2
շոօ801 38 8899 7ոքմրյտոօանոմ ոՇոճոոմ Ըօ08614 ԽԼււաօնթօ8 66. ԱՕՇՆՏՈՇԵՕ 8
238ՇՇԱԼՕՇ1Ե, Վ1Ծ 347Շքշարն 8 ԼքօղօւոՑոՇ աւ 014617 Աքօաշչօյա1 23-34 Է613-
քճօ207/0848114 6աՇ օՂ1ԱՄԼԱՇԻԻԵ: Ո6ՒՏՐ.

484

Ա. ոցյո/ԿՇաամ 014614 01 ԱՕՑՇոԾոլՇ18ՇԷԼԼԵԼՀ ԹՕՇԷԱԵԼ ԼՄ 8ՇոՕուօ187 ՎԱ-

808 տ ՄՎքաշոթանն, 18860801 8638: ՄԱՂԾՅԵՒԾ 07761 ոթօոթոճ8ոծք 11քթ28ո16Ոթ-
6187.

110206 ԱԱԽ 2Ֆճ2064Ը6ք06

ՀԱԱ, Ֆ.Պ- 199. ց.1,գ. 11ծա, թ. 154: Բնագիր, մեքենագիր:

//22

Նախարարների խորհրդի ճիստ 76303.
12 հուլիսի 1920թ.

Լսեցին. Զինվորական նախարարի օրինագիծը սպարապետի շտաբին
կից հետախուզական ն հակահետախուզական բաժանմունքի սույն թվի
հունիս-հուլիս ամիսների կարիքները բավարարելու համար 1.3 14.000 վարկ
բանալու մասին:

Որոշեցին. Յանձնարարել Զինվորական ճախարարությանը տալ իր

հատուկ ֆոնդից:
ՀԱԱ, Ֆ.Պ- 199. ց.1,.գ. 146ա, թ. 159: Բնագիր, մեքենագիր:

723
Դիվան Ֆինանսների
ՒԷԹԿՅ7ԵՒՍՈՒ ԷՏոքճոծւօօ 1ԼԼոճ62 ճախարարութեան բաժ.
80Օ6ոլՕ1Օ Խ/Լ2:11616քօ188. 9 օո 1919 ւ., 76 2193/1599
8 օյ, 1919 ո., ՄՔ ՔՕ 0280, ը. Չքոթոոթ 2. հմաուսՇութթ» Փառճոճօ6

Աքօու/ Շոթոճյեծ 3882ՇՏ1Ա66 քճՇոօքչաա6էմՇ Օօ Աօքօ/ՅՎՇ ոօ 18/քօ7 7ոՕուք-
ԷՐ/1ԵՇ: Ց ՈՇքօողՇոծ, ոքտոճւճծուօ11 ոքտ Շ6ու, /քօաաչ ոտք ԵՅՅՑ6ՈԵԼ8816ՈԹԲՕԽԼ7
օՂՈԾՈՇՒԵՒԾ 168:օքմոթքօ1օ ում68.

162.:6թ0ՌԵԽ020 Աանուճ664 ՕՈՒԿՕՑԵԱԵ 3111466ԱՎ
11. 9. ոզԿճում ոն Օուծօոծմւստ Աուճ66-ԽՅոմ ուն ու 16602:

Սույն փաստաթղթի վրա կա հետնյալ մակագրությունը. Շ.ՕՇաաաւծ 11-63 ՓԱաճիԸ06,
Կուօ 5010Ռ1ԵլՇ տաքեւլ Կքճմոծ 8600:00ա7լԵԼ, քճ3660ԵԼ648161Երօ1) Օուքմժյ 1102Ըո0 Շազ6-
Փաղե ոօ ՂԵ ա տսքճան, աքը «Օատ. 000սշճօո օօ Շուճ ք»ծոօմ. Օժաօճքօածուօ

485

ոքօոատտե 11քճ ծդյուք. 06ո 0 ոզքօ04Կ6 օ06քճետ: 301081ԵԼ տաք 6 ԽճքԸը06 6-60 6

քզճոօքն2Ը6ոււծ.
ԴՈ Յմ66աԿ, 911
ՀԱԱ, Ֆ.Պ-202, ց. 1, գ.37, թ. 56: Բնագիր, մեքենագիր:
724
Ն -11400
15 հուլիսի 1920թ.
462506

Ռազմական ճախարարությանը

76 11400 գրությունը, սպարապետի շտաբին կից հետախուզական ն
հակահետախուզական բաժանմունքի սույն թվի հունիս-հուլիս ամիսների
կարիքները բավարարելու համար 1 314 000 ռ. վարկ բանալու մասին. Ելից
7 5539: Ռազմական նախարարությունից առաջարկելով Ձեր 76 11400
գրությունը, դիվանս հայտնեց, որ նախարարների խորհուրդը ս.թ. հուլիսի
12-ի նիստում որոշեց առաջարկել Զինվորական նախարարությանը տալ իր
հատուկ վարկից:

Կառավարության գործերի կառավարման դիվան

ՀԱԱ,ՖՊ-1999.Նգ 1Տ8ա.թ. 122:Ֆ.Պ-2009.Նգ1թ64:
Բնագիր, մեքենագիր:

ր 22
ՀՀ ԶԻՆՎՈՐԱԿԱՆ ՂԵԿԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ ՇՐՋԱԲԵՐԱԿԱՆԸ

ԶԻՆՎՈՐԱԿԱՆ ԳԱՂՏՆԻՔՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ
Օգոստոս, 1920թ.
Երնան
ՀՀ Սպարապետի շտաբ. Հետախուզական բաժանմունք
Շրջաբերական

Համարյա բոլոր սահմանների վրա մեր հաղթական մանուկ բանակը
պաշտպանում է իր կրծքով հայրենիքի ազատությունը ն անկախությունը:

Սեզ անհասկանալի է, դատապարտելի վերաբերմունքը շատերի կող-
մից նույնիսկ պաշտոնական անձանց իրենց ստանձնած պաշտոններին վե-
րաբերվող գաղտնիքները:

486

Զորակոչային տեղեկությունները նախքան բանակի շտաբին հայտնի
լինելը, սկսվում են տարածվել ն դատողության առարկա դառնալ զանազան
անկյուններում, ճեմելիքներում ն սրճարաններում: Ժամամճակն է վերջ տալ
սրան:

Հայտարարելով այս մասին, հետախուզական բաժանմունքը, համա-
ձայն ռազմական նախարարի հրամանի, հայտնում է, որ այն ամենքը,
որոնք անկախ իրենց հասարակական դիրքից ն աստիճանից կնկատվին.

1. Զինվորական գաղտնիքները տարածելու մեջ, տեղափոխություննե-
րի, ենթադրությունների ն այլն:

2. Բանակի գործողությունների մասին տեղեկություններ տարածելու
մեջ, նախքան նրանց պաշտոնական յայտարարման:

3. Կեղծ լուրեր տարածելու մեջ - կձերբակալվեն ն կդատվեն արտա-
կարգ կամ զինվորական դատարանի միջոցով, որպես թշնամուն աջակցող-
ների:

Սպարապետի շտաբի պետ, գլխավոր շտաբի գնդապետ Վեքիլուվ
Հետախուզական բաժանմունքի պետ` լեյտենանտ Յովհան խան-Ղոթուրի

ՀԱԱ, Ֆ.Պ- 199 ց. 1, գ. 118 ա, թ. 199 -200: Պատճեն, մեքենագիր:

//26

ՔԱՂՎԱԾՔ
ՀՀ ՆԱԽԱՐԱՐՆԵՐԻ ԽՈՐՀՐԴԻ ՈՐՈՇՈՒՄԻՑ
ՀԵՏԱԽՈՒԶՈՒԹՅԱՆԸ ԵՎ ՀԱԿԱՀԵՏԱԽՈՒԶՈՒԹՅԱՆԸ
ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ ՀԱՏԿԱՑՆԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ

13 օգոստոսի, 1918թ.
Երնան

Լսեցին. Զինվորական մինիստրության միջնորդությունը իրեն միջոց -
ներ բաց թողնելու մասին` ավիացիայի, հետախուզության, հակահետախու-
զության ն ռադիոհեռագրի գծով չնախատեսված ծախսերը ծածկելու հա-
մար:

Որոշեցին. Բաց թողնել Զինվորական ճախարարությանը՝ կառավարու-
թյան 6 միլիոնանոց նախագծի հաշվին.

487

ա) չնախատեսված ծախսերի համար՝ 20 հազար ռուբլի,

բ) հետախուզության համար՝ 20 հազար սռ.,

գ) հակահետախուզության համար՝ 20 հազար ռ.,

դ) Ավիացիայի տեխնիկական սարքավորման համար` 15 հազար ռ.,

ե) Զինվորական մինիստրության օրինագծի հաշվին ռադիոհեռագրի
կարիքների համար բաց թողնել 10 հազար ռ.:

ՀԱԱ, ՖՊ- 201, ց. 1 գ. 484, թ. 9: Պատճեն, մեքենագիր:

727

2/սուսճութ» Փու Ը06
15 «աւու6քչ 1919 չ.
215: 2Յ386Ո518216715ԵՒ 010 2663/2308
օԱՈՇՈՇՔԵՆԸ 1՝686քթմ758010 ուղծ4 Ըճոթժուօ

Թօ6ոաօՐօ ԽԼաաւՇՂ6քօ184.
13 օօժոծթջ, 1919 ո.,7Թ 5Օ 500. ԹՅՅՑՑՂԵԼՑՈՂԾՈԵԼՕՇ ՕՈՇԱաՇ 16-
Ը. ՉթոԹութ Էօքճոթւօդօ աղե, օքու 60

ԷՄԱԾ 8 մոօօ1քթՅ ԲԵ, ՇԵՐԸ», 063 .օ-
շռ: Օ86քուծքւօ Է68038102680 ք8601816, ոքօօու Շօ0օ6արոծ, Է6 1լ6:0162: 7ու 803-
ԽԼՕշԲ 10611 Օ6612115 ՇԽ 1Շոօ1ՕթՕ ՇՄո7 8 17քօաառւ յութմմ ո Փքճււ 30 ւ
Փքճոումչ (ո3 ՇՄԵԵԼ 85162 Ւուօ11 էԻ62թ ոճուօ)8, ոօ10թ616, 565ք02:110, տոօ:0165 8
քճօոօքչաաօաու Խաւուօ16թօ1824, 1. ոօ ոճաօոր/ 187քօ7 ոլ02:61 605լ1Ե Աքօտ386ո6ի
ՕՕոԼՇք.

ԱՍ 0812 161816ք21Ե 8010 Աւ262 ԼԼուօ7թ
11010 ԱԱՌՈՀ, ոօքՖՎԱԲ 0 Ճմթճ1616187 Օ82ո Ճու- Ճ017քշրուն

Արված է մակագրություն, ըստ երնույթին, ֆինանսների մինիստրի կողմից, որը
դարձյալ քաշքշուկների առիթ էր ստեղծում, այն է. Դ/սոսճութ: ոսք ս Ըճ1Եէ)Լ էւ)21Ը1ւ0
ոքսօ6քօճոււ, ոօժուս ճն.

ՀԱԱ, Ֆ.Պ- 202, ց. 1, գ. 37. թ. 116: Բնագիր, մեքենագիր:

488

//28

ՔԱՂՎԱԾՔ
ՀՀ ՆԱԽԱՐԱՐՆԵՐԻ ԽՈՐՀՐԴԻ ՈՐՈՇՈՒՄԻՑ
ՀԵՏԱԽՈՒԶՈՒԹՅԱՆԸ ԵՎ ՀԱԿԱՀԵՏԱԽՈՒԶՈՒԹՅԱՆԸ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ
ՀԱՏԿԱՑՆԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ

1 սեպտեմբերի 1919 թ.
Երնան

Լսեցին. Զինվորական մինիստրի զեկուցումը հետախուզության ն հա-
կահետախուզության ծախսերի համար 535.000 վարկ բանալու մասին:

Որոշեցին. Հավանություն տալ ն խնդրել պարլամենտի զինվորական
հանձաժողովին բաց թողնել այդ գումարը:

ՀԱԱ, Ֆ.Պ- 1999. 1, գ. 100. թ.194: Պատճեն, մեքենագիր:

// 29

ՀՀ ՆԱԽԱՐԱՐՆԵՐԻ ԽՈՐՀՐԴԻ ԳՈՐԾԵՐԻ ԿԱՌԱՎԱՐՉԻ
ԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՀ ՊԱՌԼԱՄԵՆՏԻ ՆԱԽԱԳԱՀԻՆ
ՀԵՏԱԽՈՒԶՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ՀԱԿԱՀԵՏԱԽՈՒԶՈՒԹՅԱՆ
ՀԱՄԱՐ ՀԱՏԿԱՑՎԱԾ ԳՈՒՄԱՐՆԵՐԸ
ՊԱՌԼԱՄԵՆՏՈՒՄ ՀԱՍՏԱՏԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ

սեպտեմբերի 1919թ.
Երնան

Ներկայացնելով Մինիստրների խորհրդի սեպտեմբերի 1-ի նիստում
հավանություն ստացած Զինվորական մինիստրի զեկուցումը հետախու-
զության ն հակահետախուզության ծախսերի համար 535000 ռ. վարկ բա-
նալու մասին, պատիվ ունեմ խնդրել ներկայացնել պարլամենտին ի հաս-
տատումն փակ նիստում:

Սինիստրների խորհրդի գործերի կառավարիչ

ՀԱԱ, Ֆ.Պ- 202, ց. 1, գ. 29, թ. 1: Պատճեն, մեքենագիր:

489

/7/ 30
1-ո) ոսուսԸութ» 11ու06ութ գ ԵՆ 06օո
Արտաքին Գործերի մինիստրությունից

ստացված է 27/211-1919,.8 7166

11 քօու ԷՇ ՕՂոՅՅՅԼԵ ՄՏՇոՕոաւթ ոքթշղօ12-
Ծօճ:ւ ԵԼ Շ16108216.15 թօ եռ Սեռ

ԹԱՂՏՈՆ 1128Ւ10 ՕՆԼՅԷՄԵ/Հ01Ա6ՒՕ 800քշաՇէլ ԼԵԼ
Ե0ՇԱԱՑ0ՐՕ Ը/Ո2 /Ճքուճաաու Դոօոլ թ3

ոօ Ֆքոթուշ թու: Օատ ԷՕ Եօ0օօտտ ԱՕ: Օ8: ՒՄ 3216 88Վ4 Օօ

ՖՎՅՇՈՅՆ, 26 ոօտռնքո, 28.6 աճում 17084 էտ 2-10 չմատոքտ 19205.

1919 ո. Ն 4382, Չքոռռոռ 8 ԷՁոլ6ք ո՛010 ամ ոօԱքօօ4 ՇԻՕ 8 112Վ66186 Շ82-

ՊՏՂՏոՈչ ոօ ոտ Օօ տքճշած ո3 Թ2386ԵԼ8216ՈԵ1 010

ՕՂՈՇՈՇԵՎՅ 16ոօքճտԵրօրօ աղձծճ 30701Եռ: տաթ. Օ ոօօոաշօՇու օշճտոճօ168
386 ԾոԼո6էու6.

110թջսաո 11030ք66

Փաստաթղթի վրա կա հետնյալ մակագրությունը. գրել Չէնկէմիչին.

27.Ճ111919, կատարած 6 / 1- ԻԶ 110

ՀԱԱ, ՖՊ-200, ց. 1, գ. 412, թ 3: Պատճեն, մեքենագիր:

731

1. Աքօ0Շոււծաուօյւօ 17146805 0714:0)1011620 Թ00թ)24ԸՀ ՆԵԼ
ՇԱդճլա 1Օշգ Ե0ՇՇկո ո011:06Անայ 3ԱԽԵօ6ԱՎ)

ԹՇոոՈՇՂՑԱՇ ՕՂԷՕԼԱՇՒԱՆԼ Է. ՇոՇո082167171 ԹՕՇԷՀՕ ՒՕ

76 110 ՕԼ /ՃՃքուծում օ1 26 ոօոճծքչ 1919 ւ. 3ճ 7 4382 տուօ:օ
6 ոօոծբո 1920-. ՎՇՇԼԵ Շօ0օ6ոամեծ Թու, Կղօ քճոսճոտ 117082 ոքօօտո
Թ. 7Շ 71669.

82821568 2-10 4884թ 1920 Լ. Ց ԲՅխօք ՇոՇոՕ8416ու Թօ-
26 10/2

ՇԲ օօ Շ7ոտ ամ տՕղքօօ8 ՇԻՕ 8 ՔՅՎՇՇԼՑՇ ՇՏ. 616111 10

76 Օօ ճքոշոծ 13 ՔՅ386ՈԵԼԹՅՂՇՈԵՒՕԼ0 ՕՂոՇոՇաա ԷՏոծքմոեոօ1օ 11468 30701504
ոք.

շճխքօթժուօք Խճաածոճքնես,,16ւ0ոքօԱ36001ՈԼ ՂԵ

ՀԱԱ, Ֆ.Պ- 200, ց. 1, գ. 412, թ. 2: Բնագիր, մեքենագիր:

490

//32

Աքօատ ՃՇ օՕՆաՅՅՂ5 78օոօումւծ 11լքօղ-

Ծօծեւեւմք Շղ6108816:15 ՇՂՅՑԱՂՇՈՎ Է88 0 ՕԿԽՀՒՍԵՈՒՑԱԹԻԾ 800թՖ376ՇԻ-

Ծ0ՀՈԽ0Ր0 օՖղճ Ճքխծաու Բերտ օաճուտ 1Օրճ 9օ0օօտտւ ոօուՕ8է1Ւ8 3251-
ոօ 3քոտճաՇ Բ 07 ՖՎՅՇՂԻՄ
26 ոօ 2826թ 1919 ւ.

ԺՇ 4382 3թատոււե

ԽՇՑՏԱՎՅ Օ 286 Բում 1ԼԼ)ո084 էճ 2-10 8 ա-

Ցճքճ 1920 Լ. Ց թՅուօք) 8100 71 ղՕոքթօ64 610

Ց ԽԱՎՇՇՂՑՇ ՇՏաոթՂծոչ ոօ տայր Օօ ճքճշոծ ո3

թզ386Ո5188167ԵՒ0ՐՕ օղոծոծաւմ 1Ր6ոօքճոծուօօ Լլոճ68 30դ01Եռ: տտք. Օ ոօօտօ-
1/101Ա681 Օշո 86164 786ՈՕԽԼՈԾԷՈՇ.

110թջսաո 11030ք66

Փաստաթղթի վրա կա հետնյալ մակագրությունը. գրել .Չէնկէվիչին

27.21.1919. կատարած 6 / ԷՏ 110

ՀԱԱ, Ֆ.Պ- 200. ց. 1, գ. 412. թ. 3: Բնագիր, մեքենագիր:

491

ՀԱՎԵԼՎԱԾ 3

Ստորն շրջանառության մեջ ենք դնում նս երկու կարնոր արխիվային
վավերագրեր, որոնք ցայտուն վկայում են հայկական հետախուզության
1920 թ. Գ. Նժդեհի կողմից Ադրբեջանի դեմ տարած հաղթամակում ունե-
ցած ներդրման մասին:

Երկու հետախուզական այդ տեղեկագրերը, որոնք պատկանում են
Հայաստանի Հանրապետության հետախուզական ծառայությանը Վրաս-
տանում ներկայացնող Թիֆլիսում գտնվող ՀՀ դիվանագիտական ներկայա-
ցուցչությանը առընթեր Զինվորական գերատեսչության ղեկավար գեներալ -
մայոր Հովսեւի Արտեմի Քիշմիշյանիգրչին, ն որոշակի առումով կարնորվում
են որպես տեղեկատվություն, չնայած տարիմճեր շարունակ արխիվային գրա-
պահոցներում ստվերում մնացած վիճակում են եղել` սպասելով իրենց
ապագա հետազոտողներին, սակայն գործնականում էապես արժե-
քավորվում են միայն այսօր, ն պատմաբանին գործնական հնարավորություն
են տալիս լույս սփռելու մի շարք «բայցերի» վրա: Մասնավորապես, դա
պատմագիտական առումով բացահայտիչ նշանակություն ունի ինչպես այդ
տարիների հայկական հետախուզական ծառայության պատմության ստվե-
րոտ էջերի գաղտնազերծման ն ամբողջական լուսաբանման, այնպես էլ
ճնժդեհագիտության առումով: ՀՀ Զինվորական նախարարության Գլխավոր
շտաբի Հետախուզական ն հակահետախուզական բաժանմունքի գործու-
նեությանը սերտորեն առնչվող այդ երկու կարնորագույն արխիվային
վավերագրերից ակնհայտ է դառնում, որ Ադրբեջանի բանակի դեմ 1919 թ.
վերջին - 1920 թ. սկզբներին տարած հաղթանակներում վճռորոշ դեր է խա-
ղացել նան հայկական հետախուզությունը, որի ներդրած ջանքերով ձեռք է
բերվել Ադրբեջանի այսպես կոչված «դեմոկրատական» Հանրապետության
բանակի ծածկագիրը (շիֆրը), ինչը հնարավորություն է տվել հայկական
կողմին հստակ պատկերացումներ ունենալ հակառակորդի զորքերի տեղա-
բաշխման (դիսլոկացիայի), ինչպես նան քանակի մասին ն ջախջախիչ հար-
վածներ հասցնել նենգ ագրեսորին` պահպանելով ՀՀ տարածքային ամբող-
ջականությունը ն անվտանգությունը թշնամական ոտնձճգություններից:

492,

21056 1

Ը08Շքա61Ու0 ՇՇտքօուօ.
ԾԹօՇՃՈԼ0ԵԼ: Խոադուօ ւք
ԻԷոօքւ

17 / 20

ԻՐ -33

ԽՕոԼՅՒ ՕԼԱՆ 8Տ0ԱՇԷՁում
ԻՐ 34

71Թ8օտ/, ՎՂօ օտոօ 326071 28188:011Շ6 ԱՕաօ1Օ օ86թաւ տաւմծ (Խօշ06ո"
24(6062006ԱՎԿ .164:-103564ալն Ճճո-ԸՑՀԱՅԽԸԽՆն), 501 ոօ ոօք7Վօուոօ 886քօո-
801 ճւոծ 7ոքմտոծոււչ 8 ՇՕՐՈՅԱԱԾՔԱՇ Շ ԲՅՎՅՈԵՒ ւու ԼԼոճ64 օ1քթժ71 /:36Շքթ082 ՈԼ
222865: 8016թ, տոաօանըւ |ԱՇոծ| ոթօօ1508815 8 ոքծոծոճ 38:811637ք8, - ոօու
ԱՕյու08էԱուօնմ 1. Չքթաճուօճելյ, ԱօյՎաւ օ1 ՈՕՇոծուծւօ օ6ծօաճքած աքծրօօ-
128215 1Յոլ 32 200-300 15:68Կ ք7676մ, ասք, 86:0 Շօռոթօրոօ ԱօքօոաՇթ7, 7ա1Շ-
ոօաաաաոօ 836քՕ21706Յ1Շան 80ԱՇԲ տ ողոր ոքօրաօոճւմծուօ1օ 886171 81
3881637ք, 00237865 60612815 606501 ոք 8 226ՈՅ1ՇՈԵՒԾՆԼ յլ ԷՀՇ ՇԽԵԼՇՈՇ
ո քո3քճ001215 8665 ուղու օոօքթունու օօ0ՐոճՇուօ Բճուոք 75238858, 8 քմտոօ օք
ԾՄՈՇԼ ոօքշւճւթ Շ քճոոտ ԱՕՇ10չդոոՕ 68:35, 012841 ԷՅՇ 8 23860 ՈԼ0ՇՂԵ Օ 8662:
8061Ո16:: ոլօքօոթուո: /Ճ36թ62100:888.

Ճոո-Ը ՅՐ: աաք ք7ՎՅ6ՂԵՑ 34 7061086քո0օօ15 Շ8օոթքաու, ոօ1օթուծ ոօօղմ-
5 ՈօուՕյուօ8քո: ա. քաօո08, ոքոսծոք ոտք 67771 ՄԱՎՇՔԵԼ յողաւծ ոօ
ոՕ7ՎՇԷուՆ 0137 81611108.

16 ուօծռո7 Կ"ԱՇքաՌԾ, ԷՇ0620տախօ ՔՇԵԼՇոԾքւօ տՕոմքյւթօ8215 8 ՛ԼուՓուօ
հգումոճոն 11ջք:00661150 Շ ՈՇՅԵԼՑԵՎ, Վ1065Լ օո 8016ո 8 1ՇԱՕՇքօ/թՂՑՇԱՆ0Շ
ՇԲՕԱԹԾՔԱՈՇ Շ ՄՕՐ ԼԵԼԼ ԱՕյուօ85աաօոք քաօո08ԵԼմ 1 ոօամ15:01Ւօ 85146-
Բ6քում 8664 Օ6Շ1011615618, ոքավծու ոօտճոթլտուօ, ՎոՕ Փֆաոլուծու, 88 Օօ
ՇՄՂԵՂՑԱՅԼ Շ8օ60տուօ1 էտու 10օ1մ, ԷՇ քմշոօոճւմծք 12.01 6օոծւաօ11 Շումօ1է,
ԱՕՂԾԵՐ7 ԷՇՕ6207Ա1810 586քԻԱՎՔ6Շ 803Ո681618.6 12 1ՇՐՕ Խաուօ1քթմ Փոքճոօօ8.

1150 Խոսքը վերաբերում է Հայկական բանակի Գլխավորշտաբի Հետախուզական ն հա-
կահետախուզական բաժանմունքի պետերից մեկին` կապիտան Վահագն Գալուստի Մուրադ-

յանին, որը 1927 թ. հանիրավի դատապարտվել է խորհրդային իշխանությունների կողմից 10
տարի ազատազրկման:

493

42 ոօոճոճօ աքօոթմթութծոթւօ աՕումութօտամ քաճոամոճ ԽԽքթոոօ82. 32ո-
քօշուծ ԷՅՎՅՈԵՒՈւՆ 112608 ՃՕԿԽՀՒԱՆՈՕԱԾԼԻՕ Ճքոխոօք Օօ 165 8օ0ոքօ682, ոօ10թււծ
8600207աւօ ոՕօՀՅ8աւ ոՕյուօ8ոու 3քոշ1087:

1. Առշոծաււն 606188 801Շր.

2. ԼԱ ւքյոււաքօտո.

3. ԷնռոքմթոծքւՇ 606850: ոՏեօաաւմ.

4. ԷօոօուլՕ1Ր816ՈԵԼԵԼՇ օոԱօքճոււո.

Խճոոււ Խ1քճոօ8 ոօյռւօք 6.» ՇԲՅ6շածւ ոօոքթօ6օ1 ռտ ոօՎօթոււտուօաօմ
աուօրթյաաա61 շատ 680611 ք26016., 8 ոճաօ87:0 801161 տ ոքօտօքոճ 8662 Շ8ՇՈՇ-
Էւ.

ու 7օԱլօ01օ տօտամոճ Թու Օ 8ՇՇո 85ւա68131026ՇԷԼ Օլ ԽԼուօ10 1ՕումԷյննթ-
6168 8 Չքոտոծ ոօքյսաո Է2աճ3տճք06.

ԱՕողաօո.1: 16116Շք2.21-812816թ Խուա 68
Եշքուօ: ՕՓոաւղօշք,ե ոօքՄՎՇմում, ԱօքԿոր

ՀԱԱ, Ֆ. Պ-276, ց. 1, գ. 184, թ. 3: Պատճեն, մեքենագիր:

2105ու6ւու 1/2

Ը08Շքա61Ու0 ՇՇտքօուօ.

ԽՕոԼՅՒՄ ՕԼԱՆ ՏՕԱՇՑՅՈՒԼ քած
ՍԸ. ԷՇ 34

17 / 20

ՒԹորոծԵ քճ քմոօքյծ էճ տոլչ: 806810 ճատաօ1թճ օ1 17--0 Փօտքճոչ օ/ո 38
ՒԹ 23 Օօ Դօպ, ՎՂՕ 34 200-300 25165448 ք376. ոՕշոօու քճՅոօ66ււծ առք, 86:0 Շ6ո-
քօռաոօ ոՇքծոտօթ7, ողօոօտճոյոծ 836ք022ԱՆԻՅԻՇԵ 2: 801Շո.
71թո. տ Շ8ՇոՇու Լ.
ԱՕողաօո.1: Է6ուՇք2.21-814816թ Խաււոուււ 68
Եօշթոօ: ՕՓուղօթյեււ ոօքՎՇաւ մ, ոօՕքՄՎԱՒ

ՀԱԱ, ՖՊ-276, ց. 1, գ. 184, թ. 4: Պատճեն, մեքենագիր:

494

ՀԱՎԵԼՎԱԾ 4

Ստորն բերվող ՀՀ Զինվորական ճախարարության Գլխավոր շտաբի
Հետախուզական ն հակահետախուզական բաժանմունքի կողմից ծավալած
գործունեության արտացոլումը հանդիսացող 22 հետախուզական ամփո-
փագրերը մասամբ լույս են սփռում այն բացի վրա, որ կա Առաջին Հան-
րապետության պատմության մեջ՝ կապված ՀՀ պետական անվտանգու-
թյան համակարգի ստեղծման ուղղությամբ ծավալված ոչ միանշանակ
գործընթացների բացահայտման հետ: Դրանք հնարավորություն են տալիս
խորապես ըմբռնելու, որ եղած տեղեկատվությունը լիովին բավարար էր,
որպեսզի ղեկավար ն իշխող ռազմաքաղաքական բարձրագույն շրջանները,
կուսակցական ղեկավար առաջնորդները ոչ թե արհամարհանքով վերա-
բերվեին սեփական հետախուզական ծառայության կողմից ծավալած գոր-
ծունեության, կամ գավառական մակարդակի թերահավատությամբ վե-
րաբերվեին վերջինիս կողմից հայթայթված, թեկուզն երբեմն էլ ոչ խիստ ամ-
բողջական, տեղ-տեղ հակասական փաստերին, այլ գործնական, վճռական
ն արդյունավետ քայլեր ձեռնարկեին Հայկական բանակը գործնականում
կազդուրելու ն առողջացնելու, այն էապես զորեղացնելու ուղղությամբ ն
բանակաշինական գործընթացները հնարավորինս ավարտին հասցնելու,
ՀՀ բանակը մշտապես պատրաստ ն մարտունակ վիճակում պահելու խնդ-
րում: Հետագայում հուշագրային-մեմուարային բնույթի գործունեությամբ
հանդես եկած Առաջին Հանրապետության ղեկավար ռազմաքաղաքական
ն կուսակցական-զինվորական այրերը, տարբեր գործընթացների շարքային
ն միջին օղակի մասնակիցներն ու ժամանակակիցները պատմաքաղաքա-
կան իրադարձությունների ու ռազմական իրողությունների շուրջ իրենց
սեփական սխալներն ու սայթաքումները քողարկելու վեհերոտ փորձեր
արեցին ն գործնականում էլ այդպես վարվեցին, այդ տարիների բացթո-
ղումների ն անհաջողությունների պատճառները ուղղակիորեն փորձել
փնտրել ն գտնել այլ հարթություններում, կամ ողջ պատասխանատվությու-
նը գցել «գորշ» ն «կարծես թե» լիովին «անգործունյա» հայկական հետա-
խուզական ծառայության վրա, այսինքն` քավության ճնոխազներ որոնել

495

ամենուր, բայց ոչ իրենց շարքերում: Հետնաբար, ստորն մեր կողմից շրջա-
ճառության մեջ դրվող Գյ խավորշտաբի Հետախուզական ն հակահետա-
խուզական բաժանմունքի 22 հետախուզական ամփոփագրերը համեստ,
սակայն, մեր կարծիքով, գործնական նպատակ են հետապնդում՝ լրացնելու
հայ պատմագրության մեջ առկա բացերը, հնարավորություն տալիս վեր
կանգնել անմիտ ն խիստ ձնական բնույթի կաղապարադրույթներից ն ըստ
էության նորովի մոտեցում ցուցաբերել ելակետային նշանակություն

ունեցող արդիական պատմագիտական հարցադրումներին 151:

151 Սույն հրապարակումըմերկողմից կատարվողերկրորդ փորձն է գի տական շրջանա-
ռության մեջ դնելու արխիվային միանգամայն նորահայտ ն գործնական ու արդիականության
տեսանկյունից չափազանց կարնորվող միշարք փաստաթղթեր, որոնք հնարավորություն են
տալիս իրական պատկերացումներ կազմելու Հայաստանի Առաջին Հանրապետության գո-
յության կարճատն երկուս ուկես տարուց ավելի պակաս ժամանակամիջոցում Հետախուզա-
կան ն հակահետախուզական ծառայության ստեղծման, նրանցկողմից ծավալած գործունե-
ության ոչ միանշանակ գործընթացների ու գործառույթների վերաբերյալ, ինչը հնճարավո-
րություն կընձեռի ամբողջականորեն ն համեմատաբար հստակ լուսաբանելու Հայոց պատ-
մության նս մեկշատկարնոր «սպիտակ» պատմաէջ՝ նվիրված հայ հետախույզներին ն նրանց
կողմից ծավալած գործունեության «Ռդիսականին»: Հայաստանի Առաջին Հանրապետության
պատմության,ն մասնավորապես վերջինիսհետախուզական ծառայության պատմության մեջ
առկա բացերըլրացնելու ճպատակովմեր կողմից դեռես 2004 թ. կատարվել է առաջին հա-
մեստ փորձը՝ «Բանբեր Հայաստանի Արխիվների» հանդեսում հրապարակել մի շարք նո-
րահայտ արխիվային վավերագրեր, դրանք դարձնելով՝ պրակ տիկ գիտականգործառույթների
նյութ. - Տե՛ս Վանիկ Վիրաբյան, Հայաստանի Հանրապետության հետախուզական ն հակա-
հետախուզական ծառայությունը 1918-1920 թթ.յ/ «Բանբեր Հայաստանի Արխիվների», 2004, ԱՎ
2 (104), էջ 30-36:

496

Խօոռը
Ըշթքօ՛ 0

Ը6Ց0ծԵճ
Ք.3660ԵԼ6ՃՈԼՇՈԵՒԼ020 Օուօօղծուաճ 16116թ64ՂԵՒ 020

1մուճ64 Թ06ու 020 1ոտւաճուծքճուճճ
նան
ՍԽ 4:0ատծնքտ 1919 չ.

Ղջքաազ.

16 ՀՐՇԵՂՄթքԵլւ ՇՑՇոՇատոմ, Առք ոճոօ17/քօ: ԱՕՏՇՇԵՇՇԼԵԹ աքօո3-
Օրու 122151 7ՎՇԼ ՁՇԵՇքօ8 8 803քթ8616 01 24 0 45 օր, 38ԱԱՇԵՐՅ1 ոմ 8
«Ճռաաթո-խր առու» (ԷԹոռոօոճյաոօ ձքղոօ), Վ1065ւ ոօ ոօքտ0ր7 1քօ0084-
Էառօ ԱՕոօուտղԵ քյալ Է22076աաա2624. ոօ քշտեօու 50.000 քօ յաթ: 801Շթ, ԷՅ
օՕՇոՕ82ոու 7օոօ8ո11 ոօքծումթու: տ ԲՅՎՅՂԵ ո51օ18ոչ ոքօղոատ Ը0:03:ծռւ 8016ա.
Լ1թութմոթոօօ 7քօաաօծ ոթ-80, ՎԼՇՇԵԼ Շոքոււծ ոքոսճօ1ոօ615 ք օքոճաատմաւււտ
«Խնռմատ Ղճոո մա", ք8օօե 61 80 866 օրօքօտտւ 1Լ7քուռա 6ՕուաՇօտու 7151 5786-
ԼԱՇ84Է11 Ք1Շ6ո6էու մ Աքթօաքուաւծ օթոճտատում մօ ՎՇՂԵԱՆՀՕՑ. Շու Ց8քշուծ քոք 13
ՂքճոօՅ7 ո Շոօ1 օքթուծլ 0680602:011:0164 866 ՎՇՐԽուԼ տ օո7Շոճօ1Շ6ք Շ 1օք ոչ
Րոճտճքթ Տա, ո ոճմոօօ Փօքառքօտճքած ՎօաաուօՑ ոքօղօշաճօրօճ. 110 Պոլ շոօ
ՇԹՇՈԾՒԱԼԼ, ՇՏուօ8542 ԱՇքո Ճ2ոռ ոքոծնջռու Ց ԽԼՇՇօօոօճոոօ տ ՇՕ03827ու է
ՇՕ8ՇԱՅՔՈՇ ոԱքօոօոճ82ՂՇո6 Ա 118քթ838, Էօաաքճ, ԼԵտոճ տ ոք. քճւմօոօտ. էլ օօ-
8օաճքռու ոօ6128:մու 8օԼքօ6Շ օ6ք830884ոո51 Է5քոաօՅոճ. Օու օոքծօոթոծքււօ 85ԼՇ-
823518410164 34 քճ3Յո6ո 6 Ձքթուջուշաւշչ 8ւոճի6108 Բճ 2 (ո86) ք888ւ6 ՎՀ 16287
Յքուտո8ուը 1 քամու.

ԸՋոԼԸՄԱՇԽՑԱԼ անօ. Լյքօւատտ 8ղճօւծ ՓԱԿԵԼ ԱՕՈՎՈՒԹՂԵՏ
«Խաամուծ Խօտւքօօօ" ("Ւճոաօոճոթքթոք ԸՕօ867-), «0170թ» ոօոոտոօ Աօքօօշոյւ 8
ՇոՅՀՇ. 8 քմեօոօ ոօ Ճառք». Մ6ամօ184 5 Իքմ6օշու տ, Լոճտոթրը օ6ք83օու,
շթոօղաճւ - ՕԾԵՒՎԵՕՇ 88716ԷւՇ. ԼՕոջոօ 8 Ըճոաւօ7ոՇ Շքճտուա ծու ոօքջոծո,
6ոճրօոճքտ ոթոշ1618:0 8: Շան: 808166. 1ՅոԼ ոճտաօոռտօօթ ոօ 2000 Կօրոռ-
ԽՕ8, ԱՕ 8մղՕոլ 2աճԷոճքուօ8, Էքօուծ 10610, 13-մ1 ոօ 5-1 տատա3մ. 866 17ք6-
ԲՕՇ ԷՅՇՇՈՇՆԱՇ 800քթշոօոօ. Ճ:ԱԱՎՅԻՒՇ ոռմաքճոթրթլ տ 8 ՇոՄՎԱՇ 1. Օ1ՕՔՎՅ-
ՂԵՈԵՔՕԻՕ 208, քօ31հ51 թած 181Լ 16130626 18.

ՂքոոօՅաէ Շա աամ քոց. 119 ո /Կ6ԵԱԵԼՆ ՃՐՇՔՆՄք ԼԵՈՆ ՇՑՇ Նէ, 806Է-
քԵՇ ոօաօր8ո ոքօոքմոաուծթ. ԷՇՆ Հոյ, ՎԼՕ 67761 00688684 ձլօ601ու321114

497

օր 19 ոօ 21 ոՕոճ. 8 քոաօոծ ոճնյոՕրճօ16տ էճողելտ 836քթ60217062861արւ 81681108.
Լթոթ 7: - ոքօ7386օղ1 ոճծօթ 22:6ոճյօ ոմ. ՈՇքծծշոյծ Բ մտո ոճ օյյշ»ւ67 օՓուօ-
քօ» տ 26ոօքօ5. 8 3ք3օքու ոքոծուոօ 2 օՓուծքճ. ԼՇ5 .- ոքոօօրո08715 20714
66Լ 8քօոլՇքւՕ ՎՇԱՒԿՎՇՇԵՕՇ 82266116, 8715 801166 86ՇԵխճ օ1թաաոՂՇ Եր օ 1ռ օղ
11ճքոշոօոօմ 6«օաՓծքօումու.

ՕոծղաւԸտամ օթ. Եոճւօոճթն 6օ0տ5ուօա ոթաուտ Օ6ւՇէԼԱՇՑ- ո1/ՇՄԱԵ-
ԽՀ: 3 8օքոոոլվ ոճ, Եճքոտօճ տ ոք. օօո, 5 Օոօղուոօմ քմաօոծ ոճաուը. ԷԼԸՇ6-
Շքա6 օ1ԱՕՇՈՂՇՅ ճ 9:06-ոՅա6 1 06127585 Լոմտմթճ քոծան: Օ8501Շ Աքօտծ-
6քօշւօէուօոլ 1 Շ 16165քթոծոմծու 2:61 ճքուչււ Լոճթմթո ա7թոծառւ 08քՆ օ 181Րք86-
ՊՇՔՒԵԼՐՄ ՔԽՏՂԱՇՇՂՅՕԻԼ, 7աութայւք»:1 68011 Տոմ, Շոծուօ 7201 8 ատ/ծե 1Լ7ք-
ոտ. 116 ոքոտու օօ 868 քքթրք օ8օոթքաչու, Խաճոօայքաւ ո3 1183. նոն մ
Օոծղծլ 8 /նաճքյոօ ա 1ԼԼոտած աօ ալ 500թ»2թ6Է111 ոլօօ1ոօ10 ԽՇ7 ԵՒՒ ՇՕՒՕ
ԲՅՇՇոՇուո: 8 60175011 60781Վ66186 10 Շ6ւոուօ1 Օթ»շոած.

ԽօԸՇՇՕթԸթաաամ քաօո. Էտքոշատօ ոտք ոԱօքչմու 86աաօ6 տօ8օքոծ. Օղ-
8օԱաքա6 17թոօտ տ Ձքուչուճիք ոքօ80620711:06, 20Ծ՛1 Շ 1616թո6ուծու Հթուչու. Ըքօ-
մա Յնատճթոտտ 76աոծաւու եօ6աուՅմաչ. 86:07 ոքօռուուօք ԷքՅաւՇաած 8168-
ՂԵԼ, 803672:7110՛Է 8յնոճքոծտ ոքօղատ քու.

Եք օ«թամ քճաօաւ. 16 քտոքթօտքօքաեւմ ՃՇ ՂՄքքրք ՇՏՇոՇքււ,
Յաօծճոճաւ:, ԱօՇած 6ոճՎ1 8 ԸճքթուտութուՇաօոք քճաօոծ, Մօտ 8 3ք3օքու տ
ՇՕՈԵԼԱՇ 86 86քթքօ164- 6ԷՕ օ1քչըւ քո366շթ168. Մուու Դաթաած 17քօած 46աօթել օ
օրքՅ616Բ թրոմ տղ 1166180ոլ 8 17քոաոօ, 38 10 ԽՈՕՎՇՒԱՇԻԵ ոլ8710ՎԱՇՈՇՒՒԵՈ: 118-
Շո, «010քթլօ 34817116 Էքճ66268ուը.

ՃքոոճոԸ աւք օռթյւ. 110 Հոու թոթու ՇՏօոթաքում, 8 քմմօոօ Ճքոուճոճ
ՇԲՕԷաԱՏուքաթօճաօ օ1 10 ոօ 12 ՂԵԼՇԱՎ ԿՇ:աԼ608, 8Շու 601610 800ք726:6Է ԼԵՐ:
ո 101085ռ: 85161711 8 ուօ6011 Ճ1ՕԽՇԻՂ.

Ճ1ՇթՇՅ:մքօոօղԵՇ ամ քճմօո. 11. Շտօոթքաու, 8 /Ճ16080ռ:օաօռ, 1ԼԷ7ք8-
ԼՇԱԵՇԵՕոԼ 7 38ք7աաոնոօն քճ10882, 1812քեւ ոքօոօյռաուօ՛ օք211130851841564 1
ՊաՀՂՇՈԵՒԾՕ օ2թ88211565: 01 88Շ3811010 1ճոՅոՇ էու: Ձթուչու. Չուոօօմթմուն ո3՛17ք-
ոու, Ճ36ք6217նանոճ ա 1՝ք73ռու, 1218քՇոճտ "8664 8030728Ո161651 Աքօղւտ /ՃՃքոք-
Շօրօ ոքթ-88. 110ոՓ3օուաօն տածել Շքօյամ /:1686տՇ ար: տք Խտոնողճ
31671606 ՕՀՂԵԼ, 2611. 6. Շու - օոօքօոնու ճոմթոօօ 602: 1թոեօ184 Շ 8թոչուննու
դ ՇՕ8օՈՄՇՐ 1ողտքմու ԷՏ ԱօԱԱՑ8ՂԵՇ1 ուած ք23Ո1Վ850ւ 5աօօձթօ8. 11քո
ԱՎԵԼ օթաաւաւմ Շ 763ղրթրմ 1ՕԽԱՇՇձքօոք, օք 786քճմ օօ, ԿՂԾ 1818թ 86
ՅՁԵԵԼԱԱՅՈՕՆ 80ՇՇՆՒԱՒԼ, 800թշոճւօ0164 8 ԱՅՆու Շճուօ06օքօքւ. Օոաօածուծ

498

1818թ 1. ԼՇՇՂԱԼԵԼՆԼ թում 7ո0816180թա1615:օ6. Օուօ161 ած շոօ Բ 0Շշոծքաճու-
8թ825601106.

Ճ3Շք6Յ 112181.

ԱՇ ՇՑՇոծաաու 13 Եր, 8ԵԼՇՂՄ Ա ԼոԼ օշատ տատան Էտ ԱՕո'ւօաաե Լօքոտու
ոքօղատ 71668. 11քթօյտօ8146164, ՎՀՕ ԼօքօոօՇ 80361416 օքոճաօ 84:
Ճ3ՅՇքՕՅ1Ա0ՒՅԻՕո ո ԷԼքիածն. 110 ոօ61086քոծր լ Շ8ՇոՇո ՑԵԼ, 866 5016: 13 էյու-
388611: 11 /ՃՐՈՅուՅ ՎոՇՈՇՒՈւ0615)0 ոօ 6000 ԿՇո. ո 4 օքոոչ ոօքծուռու 8 388116-
37ք.

Լք.

16 ոքօտծքօարթոք օՑՇոՇԱա ՀՈԼ ո3 ՛ԼոՓուօճ էճ Եա ոքօօտ6ոԾ847 Իք»31:Շ-
ալ 6քօոօ801 ոօօ3յղՇ 400 60ոԵւած8ատուղ, ոճաքճտոծէում ոքօատ )106քթօ8076-
ՎՇՇԵՕ11 ձքուուո. Է ք3ռոռում 26 Բճ Էո366աօաած 7ճքօողթում օ1աթմտոծոօ 4 օք»-
մատչ Շ 800 օճռքչտում ո 8 ԼՅրքեԵւ օք աքօԹՅ:ԵԼ Շմոծքեւ ում ոքօ138076184
ք2601 ոօ 7ոքօոոծւՕ ԱՕՇոծոււթ ւ

Ֆքսժ. ո-ոճ Ի.տօ60ԵԼ6ՃՈԱԼՇՂԵԼ 020 Օուծօոծունճ, «ռուունո 11յքճծճու
6թուօ: 110ո0ալուոո, ո0ժոօքջԿԱԽ,/10002Ճ4:

Հայաստանի Ազգային Արխիվ (այսուհետն` ՀԱԱ), Ֆ.Պ - 204, ց. 1, գ. 133, թ. 28:

Հայաստանի Հանրապետության արխիվ (Բոստոն), թիվ 9/9, պանհ.12, դ. 3:
Պատճեն, մեքենագիր:

499

Խօոռը
Ըշթքօ՛ 0

Ը6Ց0ծԵճ
Ք.3660ԵԼ6ՃՈԼՇՈԵԼ020 Օու0օղծոատ 16116թ64ՂԵՒ 020

1մուճ64 Թ061ու020 1ոււաճուծքԸուծճ.
2462
ԽՃ 16 օատծքճ 1919 2004.

Ղքւուլ.

ՊՇքոշտուճ աք քճմօա. 112 ոքթօտօքօոտթւմ օոտ»շճռմ օ1Լ 8-0 ՕաատՇքգ, ոշք-
ՇաՇաաՇ Թ7քոթլ օ605տտռյու 801Ռ:7 3ք3օքՄուօաօռ 11ք-87, 8ՇոՇոՇ18ա6 ՎՇՐՕ 57ք-
ոռ Շ ոճա: քմ օ1411820՛Է 501682 6 71Շքօտու7. 8 Չք3ծքուօ 8 801Շոմշ ք83-
Մոշ 1Շոօքւ Շքլտ210՛Է ՈՕԼՕԽԵԼ Շ օՓուծքօտ. 110 85: Շ8ՇոՇ չու, 8 ո01-
քթՅրԱՎԻԵՇ, Ճթոծատտ քճմօտոմ ԷՅՎՅուՇԵ Փֆօքուռքօտճտոմ տ7քոօառ ոօյուօ8
«ՐՅՃԽԽԱԱՀ5-՛.

1Խճթճճաճ4 00ՈՊԸՇՈԼԵ.

ՕոեւարԸ տամ օտթեւ. 110 օտօոթտւչոմ օ1 2--0 օոա6Ծքչ. 8ղոումծ 17քօռ էճ
թքոօտ օօոճԾոօ. ՔՄքոշասծ 6օաւ 10108651 ոքոտոււծ» 88615 քճածրօ ոք-88. 110
ՅԼՇՒՈՄթԻԵԼԼ Շ8օոթքում օ1 4-0 օտա6քչ, ոքոծուտաած ո3 1Լ7քթոռտ ոճ տ/քոճ
5օ1քօայու 8 6. Ճո Շօ06քթճոած, ոճ ոօ1օքօո 3848ռնու, ՎՂՕ ՛3/ք օ1:235Ե188:01621
ոօուօ1815 87քոճո. 4-21 ոօքոօ ոօ6քօ687 օքշոռծ, Մոոյ6Ե 8 Էո65 օք.

Ճքոոճո աաա օտթյւ. 16 ոքօտօքաարթում Շտօրթժումմ օւ 4-6 օՕոաՇքչ,
ԷքտՅաւՇ ատում 81Ր6Բւնում 8 օ. 11ռրթտճտ Շօււ 76ու Էճքմ-Ճ6յաա: (մում 610քօք-
Բար:-81681), ԱՕՇոՇ ՎՇՐՕ ԽՐՄՇՄՈԵԵՑԻՇԻՕՇ ԷՅՇՇՈՇՒՈՒՇ Շ68օքոօմ ԿՅՇՈԼ Օոքոճ 01-
86Շքէլ70ՇԵ 0՛Ւ Րք»3Ա1.

ԽՀՐԵԼԼՅԻՇ ԽԵԼ քոոօմ. Խքոթւ 510-0 քճրօաճ, ոօ 8168քիելմ Շ8Շոթէււ-
մ օ1 4-0 Օաածթտ ոա Էօոճտոօ ք8200188ում6 8 ՃՕՃՈՅՒԱՇ 6 Ըքոաճյււծաաաււ,
ԲԵ16 8038ք8118:0165: օ6ք8:օ տ Շոուօ՛1 օքշոտծ ոճած 8յոուօ1թճանու.

32: 162Ը2ք.

16 Շ8օոթումոք 01 8-10 01196քթք 8 32: ա0868թ ոքոծոււ Ճճաւծ6է. Օտ 6ւււ
ոքուոճած ի ԽԼ2:16Ո-ԾՇՇԵԼ տոլ 018838Ւ114 286114 ԷՅ շար Տոն. 8 Շ.Շ. ՃՅԿՅՈՅքՅ»
5 8. ԷԹաւօթո» ո ԼՀնատ 31ոօճ, «010թելծ օւ ԱՕՎուււթօ:: քո Շ:ՕԽԸ7

ոք-87.

500

ՃՊՇԻԹՇՅԱԱՂքՅՈՑՂԵՇԻ2414 թողք. (4-6 օտա6քչ). 1ԱՇոօշւօքած 5 քճնօոմմ
ԼԽ7ք8163. 38քաճ մ 1 /Ճ10868 օօ օղուլ ԽՐ/ՇՄԵԽՅԻՇԵԱՒԼ ԷՅՇՇՈՇԵԱԾՈԼ ոօ-
80510 ՇՈՕ7:106: 8 տմւութոք ուօծու 12ոլ ոքօոօշօյոււ քմօաօտ: Շ օուօ11 օ10ք0հլ
քճ6012:01 ւթ, 803ՐՈՅԹՈՑՇԻԵԼԵԼՇ Խճքճ2ո21-Ռ/2ուծո0ո1, «010ք»1 ոքայթթշաո-
846165. Էք3ռաՇոօ1 օթոծաւճւաու. 8օ Էղոտօ ոթւոօ1 ոճքաաւ (67 ուօ8), |«01օք88
6օՈԵԼՇ մու ԾոռՅոօ տ քճու| օոօու, ԽԼօքճֆոաղ-ծ66:. 15 216աթոօօ ոօ104դուռ,
3867/26184:011610 7086թ, ՇՕՕՇԱՅ6168, ՎԼԾ 8 ՇՇՈՇ ԱՀՇ: Ճ16801816:010 քճօ-
81 տոլ6:0162: 8666թ, 867116 Շ1ք068616 3811.

Ճ3Շք6Յ 112181.

16 օտօոթժուոմ օ՛Ւ 4-10 0186թ, օ1քժա, ՎոՇոծուօօ15:0 4000 ոււթուօտ, Աւօ,
ԲՕոմէո 01 ք7օօաօղօ օՓուղծքճ օշայածաօտ 8 Ըճքճւօ8ոծ, Շ 38Ո8ՎՇԱ ոքօրետտուծ
ՅքոլաՇաՕԽ7 ԷՅՇՇՈօԷաօ Եճաածօան ՄաԵղԱՎԱՂՆՄԵՒ, օ142381568 օ1 Ճքթոաւու ռ
ոթոոճւթ 81615 /:36քթ681005:2:Շոօ1օ ոթ-84. 8 ոքօաոտոօո օ7ՎՅ6, 67781 ԱՕոօ-
թօքլւ Շատօմ. Էք Շ ԱՇքօոտաշաՇՒ Շու 8ՕԱՇՔ Էտ Լքումծ, Շքօրաւ 1818թ ԷՅ-
քճոօուքօամրօ 3ՂԱ6ՈԵՑ տ ոօ6օքօշժրթռւ Շ6ոօքւչու Ըօ8ԱաՇա0րօ օ036քճ տ՛1 1241-
Է5ԼՇ Շ086ուլտէուք.

Լք.

16 տօ6թօ80ՈԵՎՇՇԽՈՒԼ Շ8օոթժում օ1 4-0 օ:ա6քտ ոք3տածօաօ6 Աք-80 01-
ոքոտողօ 8 Ճ3օք6ճնննաճու 5000 3-2 ոօուօ85ռւ Շոճքչոօ8, 5ղուօոոտ մ ոճյքօտտլ
ԱՇԴՈԼՎՇՇԽՕՇ 78226616 8 /7նաձքու 76846165. Եոճրօոճթտ 8ողնատտ 7քօո-
առ: 5որմՇ64ք08 8 /Ճնոճթում ոթօոօշօյաոււ ուօ0621341114.

Երու. է-Է4 ԵՅՅՑ6ՇՈԵԼԹ216.11Ե11010 ՕՂ.6.1611121., ԲՅՈ Յ ի 8/Ծ՛քճոմո
ԵՇթուօ: 110810 ԱԱ: ոօղոօքմ ՎԱ: )1011028.1

Հայաստանի Հանրապետության արխիվ (Բոստոն), թիվ 9/9, պահ.12, դ. 3:
Պատճեն, մեքենագիր:

501

Խօոռը
Ըշթքօ՛ 0

Ը6Ց0ծԵճ
Ք0.3660ԵԼ6ԱՈԼՇՈԵԼ020 Օու0օղծոատ 16:ւ6քթճՌԵՒ 020

1նոճ66 Թ06:ւ020 3րււսԸուծքճուծճ.
463
1 20 օԽոււ6քտ 1919 2006.

Ղջքաազ.

16 ոօոՄՎԵոՒ ոը օ8օոթքու, օ1 18 Շ6ուտ6թն Ըօ861 Լն 5 1ճքոշաօ ոօօ-
18808111 16ԱՇքԵ 26 օաոմքօ8815 86օ 17քաաօ. 18 օօուՇ6քճ Շու 6011 6257
ՅՒԱՈՒՎՅՒՅԵՒԼ տ 17քթոճնու օտօտօ Էտա. 83չւօ 8 աղօու 20 օՓուօքօ8 ա ՎԵԼ
Էաոօ8, ԱՕ տո ՈՂՇՈԵԼԵՐՆ ՇՑՇՈՇԻԱՈՏ ՈՆ (01 9 օ:1ա6թգ) օօ 086 ԽԼՇ767Ծ/
76քօոօատոու տ7քոճում մ 7քաճում ոօատօքշաուօ162. Խքոււ ոթօրճճու 17քօտ
տ. Խ1Լճոշո ԷԱ, էօ 8016:մորւ 3ք36ք7ուծաօ1օ Աք-82 6Տմու 016քօ1Ա656ւ էւՅՅՅ. 8
ոքծոթոճ Ատօու 8աոճա6108 ոթօտաշշօամ աօոօ6ճում. ԷԼՐԹոթՅյմ Շամա, ՎՂՕ 866
ԲՅՇՇոՇԵաՇ 887516165: ոթօատքնուօնլ քու 16.011 8126, Է2060օքօ1, 1. Ք. ոՕՇոծո-
Բ66 8թշում ՇոթաՅՂՇ:1 ԷՕՕՇ4, 10108616 66 ոքոյոճւթ, ոճքօ 7618դ 01 ԱՕՇՂՕՏՒ-
8016 քճոքջշաօոտտ. 110 Շտօրթքատու, 2:66-ոճան ոօշքօածո էճ ճո օ10թօ7 տ
ոթուօ157Վ461216 8 38851 ԷՅոււ Օոթղաւոօօ քճմօոճ.

ԽՀքՇՇԲՅ81 06182615.

ԽՀՐԵՐԵԼՅԵԸ ՑԵԼ օտթյւ. 110 տողօօաամօ41 Շ8ՇՈՇքա ոմ (օ7 10 օաա6քթը) 8
ՕտքՄրծ 8քոշան Օա Մթա: քօտ Մտ էւ ՑԼԵԼ տ 7նտճոմուեւ. 8 6Օքած Շ6ք-
ՊաՇքճ օաօոօ | Ճ:խոն շո Էառու 6ջու 601 6 7Շոօչօռ ալ 70ոճոճուծՑ, ոօ-
1օքօւծ օքոծումք 0164 ոճ ԷՀՇ տ 8օումու 8 ԷՅՇՆԾաղ6օ 8քթծուտ Շ ԷՅ 8 ՇԷՕ16-
ք. 110 ոօոՎաաւթո ք օ8Շոթոչու (01 6 օթ6թչ) 8 ՃՃքուօմում ոօտ8.ՇԵ 006-
Ատում (ճքու6, 68քթ6ռ), 51. տաճ Օշա 8 Ըօտոտուը, Լո 328271 ռքո-
Բ.ԼՇ ոօոաւօօամ տ քմշոօոճոուօ1 քաք Շքօոօ1828ու. Լո» տշ- ոոլքօտօ թճօ-
ոքօօղքուոււծ 8 61ք2816 6075116821381.

32: 162Ը2ք.

16 20ՎԲոմ ոքօ56քծոտթք Շ86ո6էում (օ1 12 օ:ա6թը) Ճճաաաւոճան ոթո-
Ք2321 ՇԱՕՇՕԾՔԵԼԼ 7 Շ1թ068011 678666 38:1168Շ4քոմու 800թՖշուււթօչ. ԷԼքտոաւռ-
Ղ6յու ոթոոՅն օյ ոօաո/1Ե 388:1108684ք, 8 Աքօղոտոօու ՇՈՄՎՀՇ 677771 քթճ6-

Շ1քծոչութլ.. Ճոն Ւ ոճում ոօ1թօ608481 օ1 7721:մուութ8 ոթոօշօօշադոււթօչ 1 3881:-

502

0868ք7. 8 328ւղ0868ք6 Դ7քծաժու 86:6քօ8 ԷՇ 60756 20, 800 քշ6ՇԻՒԵՇ: ոՕ86-
ՂՅ568- ՕԽօ710 2000.

3211637ի.

16 ճաքում 0 1ՇՇՇԷԱՈԼ, 8 ԱՇՇոծոաան: Վոաշոճմ օ6ողչ6քթճ 836թ683Ա-
2:11Շատոոմ 801ՇԲՅԽԼ 11 ԽԼՇՇՂԼԵԼԼԼ ԽՐ/ՇՄԱԵԽԱԻԵՇ «րաւ 08878ռու 656 ոթծոոքյու-
10 ԷՅօՄ ՈՂՇ 6 էճ 3881637ք 8 քմօ1ած քուն աւ Շ6ոաում Էճքո6268, Ճմքմռ,
ԷրՑճք, Ֆ7նաճոած. Եօռտ օշա 0շոօօ10Վ6:5ո1 շտքմարծք, մ 236քՕ82 768166
ՇԱղԵԼ 6.ւ ք8362161 11 01011885.

ԱԾո 8ղոչումծոք 51010 ոօքմշոծոո 8 835քթ6021Ան5:2:0 ան: 801622 ք838ապ065
ՇԱՈԵՒՕՇ ո636թմքօ180. /Ճ36Շք02270ոնոՇաօծ ոք-օ օ06ՖՓ85ռոօ ճլօ6տաաՅՅ1Ծ 8
1Նօ6թմռոծաօԽ 76376, ԷՕ ԷՅՇՇՈՇԵԱՇ օ16:8387065 ԱօՇԱՅՂԵ 8 80164 1 Ցայուծ
7636ք՛ւքօ8. Էւ, ոօ ոօտոմքււարք ոթուծնոտուն տ3 Էուճ8611011571, 836ք608211-
2:11Շ:ա6 801Շոճ 8038քճ1:0168 օ6ք8ւ0 8 էնուՅ2861Ա015.

ԵՆԸ :Յ81 00612615.

16 ո0ՎՇԻԻԵՈԸ ՇԹՇՈՇՈԱՏՈԼ (01 7 օ:ա6քթ:) Հոմ Ա աա6 801662 ՇՕԽԱՇԻ0
ԱՕ7ՎՇՒՈՕԵՐ ոքաոճՅյմքնոօ, էճ 8օօոքօոթոծքւօծ 8քծու ՕՇ12:0164 8 Եմ /ուօ 1
օՇոճօւմ. Թելեքատօ6թ, ՎՇ Եա ոու 32111 8Օ 86չու0ո ՇՎՅՇ ԷՇ Էքյութւ.
Ըքօոռ Յաոճթ Շատեքօօ 86610 ք7»օօոճմ օքոօումումմ. Թոռչումծ ո06քթ08075Ա68 8
ՖԼ Շաօ11 օ672671 866 60766 71 60766 71826164. 8 684321 Շ ԱՈՕՇՈՇՈՒՄԸ 7օ-
ԱՅշԾոլ )106քօճքուու 3881ՇՎ86168 "Լ8Շ608511 01963 օՓտոծքօ8 ո3 Ղու ուօճ ո Եշ-
ՊՀ 8 /106քօճքուրօ. 8 օ128:օ /106քօճքոււմա Շող էւ ՕՇ 1ՇՎՇՒՈԼՇ 38 1ԼՇԽԼՇՄԱՇԷԼԼՕՇ

ՅՅԷՄՈՎՇ Ետ7.

քող. Է-1:4 ԹՅ3Ց6ՂԵԼՑ81611Ե11010 ՕՂ6.1611ւ11 ԷՇո. ոււտ64, ԷՅ 8 7ք4լ
Եօքուօ : Լ10ուօաաււծ, ո0ղոօքյՎԱԲ /1010251ւ

Հայաստանի Հանրապետության արխիվ (Բոստոն), թիվ 9/9, պահ.12, դ. 3:
Պատճեն, անքենագիր:

503

Խօոռը
Ըշթքօ՛ 0

Ը6Ց0ծԵճ
Ք.5660ԵԼ6ՃՈԼՇՈԵԼԸՀ0 Օուօօոծում ն 16ուծքճոծւ0Հ0

1մուճ64 Թ06ու 020 1ոտւաճուծքճուճճ
հշ 4
Խ9.7օղծքտ 1919 2004

Ճ3Շք6Յ 112181.

Ծոօտթ ԷՅՎՅՈՒՇԵ 1Օոօաատ ոճ քոու, ոօ1օթ»ռչ Շքօյու 6608 ոո ոճ81,
807111, ԷԼՇԱ38Շ6ՂՕ Բ771, 11 ք82661թօղմտ8:01. 8 Ֆու ո էտատատօւաօտծ ԷԱՇա5-
ԲՕՇ ՕՂՎՄԵՈԾԻՈՒՇ ԷՇՈՑՆՉ:ԱՒԿԵՐ: ԽՐ ՂԱՇ618 Հք 8 ոՕտ37 1218թ ոքոոտաօ 6.օ-
ՂՇուՅՂ11Վ66աամ չ2թ:16ք. Խքօուծ 1010, քու Շաօ մ քոում էւ 71թօ34ում
ոթու 201 ոթօոատուծ 866: «Օտթլ, ոլօծօոե ռտ ոք. 7նտ: ուռ: 603: ՇՅոլրլծ
ՔՇՏՕՅԿՕՉԵՒԵԼՇ 5.:ՕՔՕԿԽԱՎՇՇԵԼԼ 7Շոօտոչ: 8 /ՃՃքօաւօաօու, ԷՐ աւոօաօու տ ԼԱՇուճ-
ՀԱՒ ՇԵՕԽ 7օՅՈՅՃ մքոլոօաօօ ԷՅՇՇՈԱՇԵԱՇ 7ոլօքթումոօօթ 81թօօ. 10Օտարւծ ոքօ-
Մ07262161651 ԱՇքթՇՇօոծքւծ ճթու ՇՕ Շ8Օո2: 11Շ266ԷՈԼՅՈ: 81661 8 1212թՇատ6 Շ6ոճ 1
808Օք6քուծ 8ԲՅ ոչ ոլօօ18 1ո1ոք. Չամ ՂՏ 836քթ6մ1ննաճոՇաօօ ոթ-80 չուօ66ւ
2Շոմօք ՇՕՅոՅղ» ՃՕխոՈՅաՈ0615 օյոլ006ք23ԲԵՇ: 1866 8 ՄԽՅՅՅԵԻԵՇ: 7օՅոմշւ ԵՄ
դ Օտքօօղոօօու 009886 Բ 6 7աճքօողօաերոմ քճմօոօոաւ տ ոռ օղո8210162
80168. 310 85138280 ոօ6051 ոթօոթտ876Ւուծու /106քօ8թուածնլ 75 ՂՄԵԼՅ, Վ1Ծ
Ճ36թՕՅԱԾԻՅ: ԷՇ ելՕշօօ1ծ տոլօր 6806Ւ0 Փոօլճ ոճ Խճօոաօաօոլ ձլօքծ. ԹՑՇոՇոՅ
Շ1քօ188 806 ՈՇԲՅՄքՁ 86611 ՈՇՎՅ՛ու.

32:11637ք.

ՎրօՇ6Լ 8038102810 ՇոՕքթօշօ ԱՈՕՏՕԲՎՈՂԻ Շ 3281637ք0ու, 836ք 081005 8:ՇԵՕ6 Լք-
80 քճոքմտոտօ «Մո 0Օոծոուծ Շու 8 ՇՕօ1886 1 Աօշւ. տաւտոյոու / 3 ոՕյում ոօ 3-5
ՂԵԼՇ./, 2-5 տճթճոթքամօան, ոօուօտ ոօ 800 Շճծնօոջ, 8 տրա 4 127ՕՈՎԻԵՐԼ
օք ո 400 806Բաեռ: Բ7քոօ8. Ծ01Շաճում 20 Ծ/օ՛Լ ԼՇԵԱՇքու Լաւ Ը աուն,
.ՕՒՈԼ ՆԱՇ ԻՇաօքոռ Խոաւճքօթ, «քոռ 6քու ոօաօքմ Ըույոօտը Շջուոո-
665 ԸՖՈԼՅԵՕՑ. Շաեւ ոօաածութաքյւօ1ա 8 326071Շաօոք 7Ա1ՇԵ6 տ 8 ՔԱՎՅՈՇ
8086թ, 8 ՇՈՎՅՇ Է6ՑԵԼԱ07Ո6 էու 34811637թԱՅԿՆ Լ 77511217 818 0 աքթոօո ոօո-
Վարք օշա ա61684 ԷԱՎՅՈԾ 806ԷՈՒԵՆ 7ՏԱՇՆՑա մ, 5 ոռաքմթոծոււչու /15ւօաօոլ,
ՃօՅ:ՅՑՅքՇԵՕո 1 ՇՕ օրօթօտու Է Աշա688մու. ԷԽքօուօ 1010, 8 32:1637ք ոճոքթմտոծ-
քւ օթ 2 32812 1ոեն առ: ԱՇ 6-ոռ, ոօղօքւռ: ո7ոմւօւ ոօոօյաւծթ քճ ոօ122.

504

ԿաՇոօ 86աօքօ5 ոօ 400 ՎՇոՕՑՇո Շ 8-ուչ Ա7ԱՇու6ՂՅոււ 11 2-ույւ Լօքոթրու օթյաւ-
1. Խ0ոՈՅՒԱԾՇԼ մու ոօքՎու-Լօթօղ. Չոշոօյաւնոօ ոճ 38811637ք, ԱՕ8 յո մւՕոՐ7
85138870 Աքաւումծ Ճ36քթ04227թաՅ810ոլ ՕՇօ66ռ. ուք ոքօոօօղօթօշորօ6ծո1 էճ Էքճոու-
ԱՏ ՃՃքուծաաւ 1 8 ոքօոծոոչ էմա32861Ա01ԵՇԽ010 տ ԽՅ38266010 763108. 8 քոՕք6
1Է23221-ՕԹ0ՅՈՒԼ մ Խօրճծօոճ Շոօումօ ոօուլոթօ088861 օՓողծթթԼք2386Վ 11, 8
ՅՅՈՅՎ7 ոօղյօքեռ: 8չօաւ 1) 8511Շ86քուՇ ՇՕՑոՇօւօ Շ ոքօոօոճտաւծոչուոմ ՅոխԿ:-
861թմանու, 8 Է1ոօ1 օքօռ ո օաօտեռօ ոօութ: ո ոօ ռւ ոճքաոմոօ8 102861 15
քՅ1Շ6ոծոած. Ըծօթոթծ ոո եւ- Խ2382-ՕԹօՅոււ ւ Խօոճծօա 2) քճշոթծոծոծուծ
ԲՅԱՇՎՇՔՒՏԵւ ո Շ6օք7 օո ոօ ոօյաւաչու, 6010թ 85:66ք71 օՓուօքու ոո
ՅՁԱԱ11ԵԼ ոՕո6Ն7Աօ5 ք 184737, ԼՅՒՍՆԵՇ տ ԽՀ, ԼՈՇ մուՇօ168 մանալ Խ/Լ8.7Լ,
թօ18 8 112 ԿՇո. ոքտ 3-7 ՈՄոՇԻւ6 182, ՇՕՂԼՆՆ 8 80 864ուաաօ8 ա 50 ԿՇո. ոօրքճ-
ԲԱՎԵՕԼԾ օ1ք578: 3) 55116866 ՇԱՇՂՇՈԼԻԼ օքոմքաւՅումու ոճքոՅՅ նառ: օ1թ8768,
Է 12607166 070776 ք 8ԵԼԱՇՈԱՕՇՂՅՑՈՇԷՄԵԼԸ 32784281: 4) ԹԵԼԱՇՒՇԵԱՇ Շ1ՇՂԵԱԼ
ո 6Օ11Վ66184 տոլօՕ1ԼԱ61065 7 ԷՅՇՇԱՇԵԱՀ օք ո ոԱտւքօոօ8, Շքօոօ 88 68:31
/1ՏոծէքճՓ, 1ՇՈՇՓօ1Մ 8 ՄԽՅՅՅԵՏԵՇ: քՅաօ Բոշ ատ ՇքօՎ8օ1 ոօքօոճվա քմշոօքջշոծ-
Էա Օօ օ6օքօ ոճքղոամոօտ 5 701180876ում ոլօք ոօ օքոճւուտունու ոՕ610:818010
81027ո076էու: 38. 8թուչուօաօ11 Էքճւաութն (80381028 151 ՎՃՇՂԵԼՇ 08666111: 8 ուօ-
Ղթճոածմ 8-ա էուճտօու0156Շ5:010 18թ1113082 ա ոթուտու: ոու 68068քծուծք-
ԷԵռչ "ւճք ոքծօոօօ10թ0շտուօօ1 7 ոօոթթշյաւմ ոճքմը քօրովքքաւնու 801Շ:Յուրդ).
ԷԼՇՇուօ1թն 82 1օ, ՎՀՕ ո 5107 ոո ոքոՑՈՇՎՇՈՅ 861 Հոխաււաօ թեո 11 3818181616
661ա տ 8Յոմթել, 8օոօօքօոօՂթծուօ ք7ա08075աղած Շ6օքօու ոճքյոճի 1 8երուօ7Է
Էոօուտծ Փքոաւնու 2:08Ո6108, "Լ86ՇՇ2 1812քթՇոտ1 0180Շո1ՇՑ տ 51017 ԷՇ 1ՕոեւՕ
663թ83ՈԱՎԵՕ, ԲՕ ԽԼՇՇՂՅԵՈԼ ոմշբօ տ 85քճշաո68օ. ԹՇոթոօրՑաՇ Աղօ2010 օ6ԽԷ7-
քօտ4քու 71 016571618851 8. քճոճճ ոքոոլՑ8ՇԵԼ3Ո. Շ5Լ08611 00181010 «1668, 7636ք-
Ղաքօ18օ ոք 60ոծղուծ ք8316թծԼ, 1 06ԵՋ8ր6քուով ուօ615ուՅ81111, ոթօ13807Է-
օ180 Աօոտօքոօմ ոշռքշոռօւ տ Փօքուռթօոճքած ոճքոաոտճոն ան: օ1թճոօտ ոօո-
80186168 86ՇՏխճ Շոմծօ. 1լքո3ուտ ոօօոշոնեւ 1ոճ858օ1 ոթովձուօն 8օո080756188
ԲՅ1Շ6ոծուչ: ոք-80ո1 1 1218քճում, 786քՇո 16, ՎԼԾ քՄ7շօած էծ Շ1ՅՒԻ/1 Աքո3ելԲ815
2: 8 801061, Է161թ06Է5ւ 8 ոՕղԵՅ7 Լքթշօմա ՈՕՇԱՇԱԱ Լ: էճ ԷՅ8.ո3.

Պ6օաօք Ըուու08, շոօաոք ոքոօ 3828068415 342811637ք, քճօոքօօղթճույ6՛ր
օրա էճ 3-7 835ում Շ ԱքաՅալտօոլ ՇՕՇոաոււթօմ ԷՅքմ622»7. ՕոուՕ8քծուծքուօ օք
Շ12ք826168 8ՇՇուքուօ 7-օոտյե տճթմ682ա8ոլ. 110 օ8ծոթոմ տու, 3281637քօհօ1 8888-
Պօքօմ քաօ807717 ոթունաւտած 8 Ճ36քթ6ծմ1նաճո Չոտօք ո էրքո-ոճաա. 910ու7
85160716 Էաոօ օու ոթայուօ1 84261106 3ԱՅՎՇԻԱՇ 8 ՇԽԼԵԼՇՈՇ Ո0611276օ6ԷԱ11 ԱՈՇքՑՕ18-

ՎՅՈԵՒԼԵԼՃ ՈՇՈՇԱ Ա4ԷԼ161283Խ71161656010 782256 ԷԼ 14, Է2297141 1(ՇՕ62078181ԵԼի1 Շ03148116Շ

505

Շ8231 ելօար/ /Ճ36քթ6ճնրնաճոօո ո 17քոած Կօքօ3 116քօօ-24օ8-ատ6 Ւոճտըթրմ
քօաան 801Շո, օԱՄոԼ 8 ՇՈ/ՎՅՇ ԲՅօ ՄԱՇ /106թօճքուու ոճ /:36ք0817ոՅ5
67761 ոքօաօչօյաւծ 66օոթծք-1լ8861 ոթուօտ շոատ011 Շաղ տ ՇոմԾշոօքած 1818թօ-
առ: 801Շի.

Լք.

8 օԹ3Յա Շ ՕՂ.ՇԵՕ3 Վողօ8, ՇոՇոՇՂՑ։Շոք ՎՇԼՕ 88111065 38151116 ոլՕոօոթրու
օՓողծքթմոււ 851Շառո: ոօշարօ6161, 8 օոճթերւո- Էճ060քօ1, 8860710786168 ՃՅՇՇՕ-
8511 015631 ԷքՅաւ-օփոաւօքօ8 5 /1060ք0807ԵՎՇ6աօ Ձքուոօ. աշուն 8
Յքոու ՇոՅ685. Օռթոօ ք838ո10 7636քքօ180, Շ 6010քւլու Շ ոՕոօ6)օ0 Էճքօղ-
Է0184քոթմւծՑ ոք-80 86ոծ7 663ք6օ377581ԷՐ/:0 60օքջ67, ո6օ տօ3օքղոաքւ ոքու-
թ5188:0164 01 Ս ԽԼՇ Շու 760 ոաոաածէւ6Ց, 760 60դ66 808 1 քոք 10164
8 քմնօոծ ԷԼՇՈճ:Շ6ա, Շօ05օքաուօ1 ք23601 1145: 1ճոծ1ել էճ ոօօ3Յոմ. ԸքՅոուծաւմ
ԱՕՇՆ 7 20: ՆՅ, ԷոՏ Ճքճու 811861 8 Էք, ԷՇՇՏՕՂԵԽՕ հլՇօճ1168 108157 է183871 ք8-
ՅՕՐԲՅՒԼ 1214քթՇատոում 86ա6օթճում մ 816610 16-օ, ոՕՇ148ո: 836ք60810ն:88Շատլ Բ8-
թճո. 110 ՇՏծոթոտչու, 8 510ոլ քմմօոծ /Ճ:36ք681անոնո ԷՇ ոօոտծաճծ՛1 8516148715115
ՈՕՇՂԵԼ, 71. ՈՕՏՏոչոօ ոլ 664 3665 ԷքՅԱ րած օօղոմել ոօտօքոճւօ168 օ661քօո7
ՇՕ Շ1ՕքՕԷԼ ոլՇօՊ 6: շաա ւծոՇԱ-1412թ տ ոճշոծ 1Շոօքօ8.

Ղջքաազ.

ԿՇԱԽՎՇՇԵՕՇ ոտռշաօքւՇ 866 607516 տ 607516 786ոՎ1846162. ` Պ/Ոնու"
800ք372626՛Է ԷՅՇՇԱՇԻԱՇ. 1ԷքՄՅաւ-ՆՐՄՇՄ7խ ւու ԷՅ6Յք, 6օտում 80 8քծուչ 803Ո161
8 օՓուծքօոօն ուծ 8 (Շքուճմռու, օթո181308518861 18308, ՎՇքոօ608 1 ԱՕաթք-
218461 682361 6 Լք»յտաօն. 1լքաօշոտաճմ 8 ԷՃՇոօղոուաւօԱՕդԵ Շօ օնօքօդել
«Խաամու" ոթոծոճււլ 8 68010: ոօքօոօ80քթճ Շ Աք-80ոք 1քօ6761: 1) Շուօքաւծ 8օ-
.01օթօռւ ԿՎոծոօՑ անտուն առոօ7թաճում: 2) Ձքօօրօոուծ ո ոքատոօսթ տ օ-
861ՇՂ1Ց6ՒՈՒՕօՆ1 ոճծաոօր Փշքողո-ոճաա, 3) ճո ւօ1թ08815 866 ԱՕ. ԱՎՇՇԵ Հ
դ ՕՏ ՇՆԵՐ, ոօ ոյր, քօ3ոտ ճքուաւ էլ ատա 5 Խօոօաճւաւօոօոծ ոճքթաւմ
«Էոուծուտծ տ 11քօոքծօօթ" տօշռտոն 60388715 60տԵւաօ1 Խա որտ 06Ֆ46861114
ոՈՇո6 1 ԽՈսռու-.

Օմեր ՀԲաււ օբթյւ.

106 Շ8օոթումոք օ1 6-Ի0 ոՕտ6թգ, 8 Օռքրծ ԷՅՇՎոՂԵԼՑՅ61ԵՑ ոօ 150 26Շոօքօ8-
7636ք՛մք08, օու քոՅնաղաօե ոճ ճում քուղ ո Լքճ681 866. 7նշռճՓճք-661
ՈՕ16թչաւ 680:0 Աօոյաթոօօ16, ՇՕ6ռքճ6168 762815 8 /:386ք60810նոնք. Օոծդուօ-
քոք տօ 1օոլ 18-ոօոք 800քթշաօք երու Շաոճում Օդօղաոօաօ1օ օտքոճ ԷԱՅԱՅՎՇԻԵ
ՕՂ1ՇՂՅՑԵՕ11 ԱՕյուօԲժռու 7քօւաօ11 օոյ/2օ66ւ Մւլքոօ-661, 4 ոօԽօոսաու 01612881օ01
ոօյուՕ8ժդու 17քօաաօ1 6յյշո065ւ ԽԼաԾ661, ոօ ոքօտօշօշաթաատօ Վօքոօօ. 8

506

682321 Շ 8օ0մքօՇօու Օօ 3885-աու ոճոու Օոթու, ոօ օռք7ո7 ոՕպաղծ1օ1 66ւոճ 06Փ88-
ՇքԼ ոլօ617ու321114, «010թ84 16 ճոճ շոծոոՂն Եր Ե ր: քօ377518108. 17քոչ 60375-
ԱՇ ԷՇ ոօուօրճ61 օոթուաամ. Չք3օքուօամ աօոած ոքթօյաճւմծ1 օղում
38823415 Շ Ձքուգոճ ում ո06քթ0Շ0Շ6ոճուօ օ1806քաչ. 1Րք73աօա85: 88տ121ա11 7ՇՈՇ-
1 ԷՇ Աոա. Օրեւամթթաամ տՕօրտղօւ ԷՅՕաւԵօա Շ 9880-6ԸԽՒՕԻ1, Է Յուտմոք օ10-
քօտուուծու, 1ճ ոօտօշոծքատ 80111161, 8ղոչումծ ԱՕՇՈՇ7ՈԻՕ 866 76184616. 1 Է Է6-
ոՐ7 ՈՇքօշօյտ էճ 61/շ6637 226 /քօղաւծ 86աօքել.

Խ2քշշԲամ քճւօու.

8 օոքոծ ո ԼՇոեՇաօոք ՄՎՅՇՆՇ Է0108116: 80ՇօՂՅՒԱՇ Օօ ոճ ոքո 7ՎՅՇ-
Ղա 1քօոօտ ա տ/քոօտ. 8 3ճթտատոծւօու ՄՎՅՇՈՇ արծ 7Շաոծքւրօ6 800քշոծոած
թքոօտ. 80 Լոճ86 8662. օքոճտՅու611 61071 ԸՇաւա-ԽԼ07ո8-Եքօ-օՐոԵԼ, ոօ1օթթու
61618761 ՇՕյուոճթոօ Շ 1818քթօաաու ք7ոՕ80781166 /ՃՐՕ801816:010 քճմօտտ Էօք-
ԾՃոՅՇու ԽԼՅՐՕԽՇԼ 12706: /Ճ6086 օւոււ. Օոռ օաքօոթոթաուօ 32415500 ՇՕ86ք-
առու քԲճոմոթք6 էճ 8թուչու ոքո ոօյոծքշործ 1Էքթ73Յռու.

32: 162Ը2ք.

ԷԹօՂքօ6ԵաՇ 7 շաա 16ո6լ ոօա86քլլօ6. 110 ՇՑՇոՇ քամու օ1 5-10 6... 241167
51010 քճաօոճ 86Շ8466Շոմ օ6ռաքուօ1օտ տչ Լոճտնքթաում, 8 ԱՕՂԾԵՐ Շ 8615ք ԱՇՒուՇու
2աՆԼ ԽԼՕուօք ն, «ՕՐոճ ձքոոօաօ6 Աք-80 2.8: թրոմ ո61618ո7.ղ1 38801067 3101
քճնօո. Օռքօածութու 1818թոռ 3888 "Էլ նոթոօոօ շատաւթ, ՎԼԾ 328110468թղբլ
ՇՈՆ 1651 Աքորու, 1... 310"17 Աքօով 618301 10: Լոճւթմքա, ւօ տ0օ1810480 ոօ-
82381565 Ձքուուօամ Թոմա 1 6637ՇԱ08ո0 866 ՇոմաՂՇտ. "ԴԱ. Շօ086ոււաու 8
Էա 6Թ8հոմ, Ճղաղ-661 օ08610841 ՎՅՇՂԵ 328Ր10268թ2 - 9 ոտքօտումմ ոօ 577
Շ1ՕքՕ817 2... ՇոՅՂԵՇՏՑ /Ճքուօմոււ, հօ /ՃՃ6046 ԷՄու-66ա- «ՕԽՅՒՄԾՈԾԱՄՈԼ օա 57
ԵՖօ:Օո-Թ6յու 7ոթմաւտճղ 51010 16 տութ, ԷՅՈՇՅՇ5 8ոօյած տ քմ 680 Շալ ոլ

օ1ոօքճ ձքուչու.

(2Կ2ՂԵՒՈՈ: ՕՂո66ատտ թողում ԽԻ քթշուււ
ՖՇթուօ: ՈՕոԼՕԱԱՈԼԲ, ոօոօքՖՎԱԲ 71071041
ՀԱԱ, Ֆ.Պ- 204, ց. 1, գ. 133, թ. 31 -32: Պատճեն, տեքենագիր:

507

Խօոռը
Ըշթքօ՛ 0

Ը6Ց0ծԵճ
Ք'5660ԵԼ6ՃՈԼՇՂԵՒԼ020 Օու0օոծում ն 16ուճքճղԵ020 1Աում64

06020 Դուս ճՇուծքճուծն 2շճոթնոատա ,4թուճուսա.
495
Ճ 13-ու» ո 026քճ 1919 2006.

4Ճ36ք021112: ՁԱ.

ՒԼ ոու օօռ Եճքշցճքոաւ ո ՇօՓ»ոաւ-Ս11ռ-Ի6:Ն ՎԼԾ ք 1017 01 Է2ՅՅ28,
Շ10ք02668ԵԼՇ ԱՕՇ1ԵԼ 836քՕ8ԱՇԻՅԻԱԾՑ. 76167 76234811 ԵՇ: ՇՇոծէւ մ 1011 6801
ՇԵՕ՛1 8 ԵՀՀ» 11 ՑԵ ումու տ 06քօ8075Ա5Լ 13 5-50: 2օ6 ՇՇո6էում.

8 Լուաած 8Շածքճում 3-10 ԼՐՅ:ԱՆՏԵԱՒՇԻՕ0ԼՒօ0 ոօում 8 ձքոա6.01 ՎՅՃՇԱԼ 8ԵԼ-
քօ3851լ6լ 2 Ձքթուաւօաած ՇՇութք. ԷԼ քմօօոծոՕ881աՇ 85163268311 Յուօ քամոտ 6օ-
Խ1ՇՇԱՏ, «010ք84 ոօ օա թՂՇոԵՇ ամ ո01438Ւ01481 85116Էանճ, ՎԼՕ 766180 Շօ-
8օքԱՅԲւօ 1ճ ԱՕՎՏՇ ԱՎԵ օօօքու. 8ոուօ88516 16 օ601ճքշածքալ. Թրա 8 388-
1637քՇ ք2325:18:01 71 աա6 օ1քթ86օ1մ 1818թ Բ ու8660801 քօ3Յ:ծ ճում. էԼ.6Ղքօ ՇԷա6
ԱՕՇՈՏՈՒԼՆ Շա Եւօ ոօտճտոծէ 06. 8 5ռօոծոաւաւօքաւօոք օ1թն6, քճոթմտոծւլւօոլ
Բճ 38281637ք, 8 6ՕԽՅՒԱՒԾՅԼ 60612386, ճքօոծ 1818թ, 1 577քօռ, օօ16 71 քօօատծ մ
Էթ32 1 5ԵԼ-ՕՓութթեւ. Լքում թաօ6 ոքճտտոթ օօ ոթօրճղօ /Ճ36քծճեննւնո 31/2
Խաաաաօք1 թաւ րւ ոտւքօտօ8 տ 3 8801 1թօամօքուօ85: Շքճքչյ68,
ՎՅՇՂԵ ԽՕ ՕօՆաՑՈՇԵՅ 8 ՄՐ 1 ՎՅՇՂԵ 7266 օԼոթոտոծքճ 8 Եա. Եւաուօաւ
ոՈՅՀթօոաթք 388071 666880 85ւք8021518861 Օա 1ԵԼՇՅՎՆ 8ոու080ՎԻ5ՐԼ ԱՅ1-
քթօրօ8 ս 25 ձթաառոծքում օա ՇքճքճոՇ8. 80Շ:աԵւու քաօ1թօու ոթաոՅմւօ ՎՅՇ-
Պոմ 8016: ՕՔ 8 006801 Ի010880օ11 էճ 67Ի/ՎՅԼ ԷԼՇԽՇՈՈՇԻԵԾԼԻԾ 85107116 Ւու.
ԽՇԽՇՀՕՇ Շատթմշօքած թաքա ոթուաաօ 8 ԷՇԻՕ7:Լ0օ1Ե. 11018701 16101168 ԻԼ.
Ֆեւո օ1քթօրայլ 8Եւօ80ք Է21ԿՅՈԵՒ ՒՄ ձթաածթում 16Բ6թար/ ՛ 161867 34 18114 1025-
քամ ոքօոթու ոօոճոուու 80 8քծուչ ոթճու 66011 61քթօղ666լ 1 38 166066Շո0Շօ6-
Էլ(0օ1Ե աօ: օք, 86661816 321թ23816Էւօ6141 11 13810116 Էլւօօ11. 8 18.0:
շ6 ՇՕՇՆՕիում էլ120761168 տ 8ռտուօտտաւ. 1ճքաոտճոծանծ օթ տ ոօ6քօ80ոԵղ6լ
ոքօոօոշուօԼ օ1աթճ87511565 8 38:1637ք, ոտ ոճոքթմթոծոթւ 2 ԱՄԱՇԽԾՈԱԵԼՇ Օ2-
թԱՅՇԹԱՇ թ0151 1 Օշո աօ1Շճ ոքոաօյո 806քաօրօ ոաաաօւքճ. 110 Շ8ՇոՇ ԵՑ ոք, ԷԼՅ
Մ:0: /:36ք0217թ:81 88085 օ1աթմտու 1017 էՅւաՇու7 11ք28ո16756187 ոօ 8օոթօօ7
Օօ 3481637ք6.

508

Օճաաւծ ՇԹ6ղծւոտլ.

8 Խու 8մում աա խմ 8Ո2օ1:մ 8թօօր084ոճ Լքում 27 քօաու օՓողծ-
քօ8, աա 8 ԵԲՄ Շ 82261 Ելում ՈՅՑօՂՅԻԼՄ, 8ղքթՇՇՕ82811 ւում 8 ոՅէւաՇոՅ Ն` 16ՂՇ-
ալ Ը6ոօքմյթ ուան ւոծ 8 ԵՀ».

8 Ճոռօյում Աքօտօ2օ7711 Շահ լՇ 6021 Շա Չաօոօյնոաօ1Ւ6մ ճօքթար-
ՇՕոԼ ՅՈԼԱ, Փքճււ30Ա.. մ. Էքօվօօոառ: 8016 տ ոռաաօոճոթքելւ 8016Շ:8-
Խո "Խնաու ԽԵշոՓՅ Խօուշղե ոճում. 8 Շխոթոծոօր քմմօոծ ոքօոօչօ7տ 6օ0ռ
ԽԼՇԵԾ/ ԷքօՎՇՇատոու 8016:2ոլւ 116ռու 266 ` ՊՈաու՞.

ԱԹԿՓոարաուԾ ու 1766թքողօքճ ԵՅ7ում ԷՅՅԷՑՎԾԵ Շելտուոք 38 .Լ66Ղ8167. ոքծո-
ՇՆՅՏԱՂՇՈՒ 2: 66010 ֆօոմւոլ084Էոաւմ ոքո թօշոտճուած /Ճքոծժում 7611
Կճք 63.

Եշ ուօաք ոթօոօւճտաւծոծ )1օ06թճքխատ Է6ոօքմոծ Առքօչօոշտաք ոօ Վո
80806 ԲՅՅԱՑՎՇՒՈՒՇ. Յուօօ10 8610, ԱՕ Շ8Շոթոչու, 67761 ԷՅՅԷՑՎՇԻ Շձքօո Փօօյւ
ԼՈՅ: ԽՕԽԼՅՒԱԾՈԾԱՄԼ 86Շոոմ 8: Շատոոմ 8016ամոու 8 32828:2356Շ ԷԱՅՒԱՎՇԻ
6ուտոամ 11ՎՅՈԵՒԽո: Եթուճոշոօ1 8068աօ11 օօ ոքո Լոճտոօխծ 80օքշոծք-
քաու Շամ 1018 9օՇՇտու ԷՇա6թու Եքու- 6օոծւաօ11 ք7օօօՓոււ ո 71485 ոք`

ԼՏԵՇթՅաճ 715: ուն.
Է2Կ2Ղ5 ԷԱ: Ե23Թ6Շ151521621Ե 1010 ՕՂո616 ում,
ԲՁոււՅ ո ԽԽքուո

ԵՇթուօ: 11010 ԼԱՈ: ոօոոօքջվատ 101021

ՀԱԱ, Ֆ.Պ- 204, ց. 1, գ. 133, թ 33-33 հակ.: Պատճեն, մեքենագիր:

509

Խօոռը
Ըշթքօ՛ 0

Ը6Ց0ծԵճ
Ք0.3660ԵԼ6ԱՈԼՇՈԵԼ020 Օու0օղծոատ 16:ւ6քթճՌԵՒ 020

1մուճ64 Թ061ու020 1ոււաճուծքԸուծճ.
ն)
20 ո0տնքտ 1919 Հ0ծ6.

Ղջքաազ.

ատ ԽԼօքոաուճ 32 ոօ աքօոօծոուծում Խօպածաը "326 ոքճտ Ճո8-
Ղօյում ո Քյու ոօյՎՇիճ ՂՇոՇԻքուուՅ-ոթօ1օօ1 օ1 տոլօու 25.000 8216օոօ-
Բ ոթօոտ շօօոճւում Փթճու308 34815415 առքծծաւքօոաււմ 5ոոճքօ1. Եօչուտ ոքօ-
ՂԱՑ քօաօտ ոճ Ճարթուօոօրխ Փքօողծ քոօտօյու ԷՅՎ-տ 23-1 ոոտոյտաւ Օոճք-
)իօ188-661 ա շոճմճքուօաք ոօյուօտմաո: Ճճոու-6օէ, ԷՕ տաաոօօճա 8 ՃՓոօո-
Էճքո»ա68ք6.

թյրՕ807ԱՂՇՈԵ տածում ոքօատ "Խնասու՞, 65ւ8ոաւմ ատշֆ ոտոճք ճու ՈՅ
ոօունու Ճոյօ-5Փ6քշու. մթթ ոճքոա "Մոտոճֆ՝' 361ոտոճծ657նեւը, ոօ6ա64
օԹաոճււոչ 6 ՕՏոԱՅ:ԾոԼ, 13Ո0շաաւ ՇԵՐ Օօ ոՇտ16ոթուօօոմ ԽՕ:աԵՂՁ 3216 ոքմտ
Ճուտ Ք7ղծյում", քմ ՎԼԾ Օրու 3888ա, ՎՀԾ ո08076ք, Վլօ ոթ ՝'Մո-
ՊատճՓ"" 6օնաօղաքօտճոճ ոմճթոճոծքւշանծ 85160թու 1 ՎՀԾ «աեւ "Պ/Ոառու: տ քոճ-
ԱԱՕԲՅՈԵԼՕՇ 82 ԲՇք ած ԱՕօՂՇՈՇԵԵԾ 16քչոօք ոօ. 606031 ՈՕՎՏՆ7 ՈՇճ1Հոթւօօ՛ոմ.
16 ոօ8077 32ռքեււոչ: քոռ ար/608 8 Ըւօքո6, /առքծօաւքօ, Լո, Ճճքո»16
ռո ԽՈՂոոու օ1 ոու Լթութմոծրօդօ Է7քոծաօօ աո/08 8 ԽՕ: աոօոՕ16,
ոքմտուծԵօ187 ոթշոօւճտաոշթ» ոօոաւճոմ ա ոքթօրջտատ Շոօշաւօումծ 1քօ60-
ԹՅԱՈԸ: 1) քճ3ուօօղաւծ 650.000 6օշոծոււծՑ ո7քոօ8: 2) օ1ոքոոււթ 386քԵԼՇ 85/քոծ-
քած ար/051: 3) օ68000աւծ ձքօօր0888:ԵՇ: 4) 8 աքոճառ: քճնօոճ ոճ ՁՃորւ-
8161թ: ԵՇ ո0ռթաօօղմ ԷՅՅԱՅՎՈՂ» ա/քոօտ տ, ոճոօոթո, 5) 76011808ուծ Էքճ-
քաւ ԷՀՄթոտօճքմ. 71Շոտոճում 388811, ԿղՕ Աօտճ 511 1քթօ6088:ա ո 677571
ո08Ո6180քծքթլ, ոօ 16: ոօք Թթու 67781 8036թ: 1568 օ1 7ՄՎՅՇՆ 8 85լ-
6օքթտ2 8 ոճքոճուծու. ԸՇքօոտ 80շաոթմ ոքոօտ օօ՛թ օղքծուղծքււծ 1 Շ0յաաօԷարօ Շ
ձթումոնում. Ըօոտօոօ ոթուոտճումմ ոճոճքճու Ճողողծուղւ ԼՃողճոաճա152), ճո-

152 Ալլեճբի Էդմոնդ Հենրի Հինման (1861 - 1936 թթ. ) - բրիտանական ֆելդմարշալ, մաս-
նակցել է անգլո-բուրական ն Առաջին համաշխարհային պատերազմներին: Առաջին աշխար-
համարտի տարիներին նա եղել է հեծելազորային դիվիզիայի հրամանատար Արնմտյան ռազ-

510

տոմ օաաոու 801ՇԹՁոմ ՅՅԵՑԼ ՃՈՒ. Մ ՀորՈՒՎՅԱԼ 8 Աղ տոածօ1օւ 123.000
Աղ6քութր: 577քօտ օՓուօքօ8 1 26աօք08.

Ճ3Շք6Յ 112181.

ԱԾ ՇԹօրթտաու 13 ԽՅՅՅՅ, ոճ քճու 1օքքուօքաօ ոքօօտու 4 836ք 0810Լ-
շնա Շ հԱռւՄք-810:0 71671160308Ե1 Շ ԱՇՈԵԾ 86օղտմ 2180 8 ԽՇՄՈԵ-
ԽՁԵՇԽԱՃ ՇՇՇԱա Ն քճուծա 1օթթուօքոււ ալ 806օօ1411414 Աքթօղւատ թուա, էօ ԷՅ
8038թ8Ղ81 0 171 12 347Շքշթճ քւ. 110 տուօչՕ1Ա1ու6Տ. ՇՑՇՈՇ ԲԱԼ ՑԵԼ, ԷՕ111Վ66180
500ք72:ՇԲ ԵՐ: 1218թ 8 ոօոտոծ 1Լճքօճ-ՎՅՅ ՇՕ612878467 ԷՇ ԼՇԻՇՇ 4.000 ԿՏՈՕՏՇԻ:
Ց ՍՈՅՀ»Շ ԱոՇշօրօն ումա - 800 Կ6ո., աօաաաւ - 300 «օւ ո 1 քօրթաւ
68184508. 110 ոքօտօքօքաթոմ օտօոծոտչու, Աօյ ՎՇԱԱԵԼԼ ոՅ Եա, 5 ոք-86 38-
ԷՕՂ1Օ816ՇԷԼԵԼ 1 726Շ ՕՂԱՇՎՈՂՅԻԵԼ 382 Աօոոաօելօ ԾԹօտոաօրօ ոատտօւքն ԼՇաշքուը
ԽՈՅ 2թ0Բ2 ո ոքծճուծճքճ ՖԸ666520881155 803388118, 8 «010թեռւ օ6քճւծ-
ՔԱՇԵԼ բ ԷՅՇՇՈՇԷԱՈ0 օ0605884616: Օ 1Օո, Վ1Օ 8քճր շո ՈՇքօաւծո Էքճճւ/, ճ ոԱօ-
ՂԾո ԷՐ 251 8ԵլՇ7ԼԱԱԼԵ Աքօյատ ԷՇՒօ. Թ ԽՇՎՇՂՆՑ», ԱՕ 86ՎՇքճու, ոքմՑԱՂՇ 56180
Շ0021ք46-7 8662 Ո280Վդուօ8 1 1օք-08168 1 007Վ861 12. 806807 76387, ոք ԱՎ Շու
ՕՅ7ՎՇՒՈԱՇ քճոքմտոծոօ, ԷոմՑէԵլմ օ6ք230ո1, ոօ օ6օքօտ6. 1. ո. ոթօոաօոճ 26164,
ՎյՕ 18167 `Ա6էում )166քճթուռո, ոճյ՛Լ օ1ոօք 7 1. Եռ. էլ օօ1քօ56 ԷԼ ք ՇԻՇ օ1-
86368 ԵԼ 4 ՍԱռՇաԵռ, օք, ո 7օՂ1:08Ո6ի լ Բն 32թնոօծ ոքաւօ1086:ւ6:ւ 66-
1081Փռ: ոոուփօթումչ. 8 Ե ոքոծճեւտօ 3 16386616: ւո 1 Օ06128085Մո1ՇԵ 8
70 ԽՐ/ՇՁ-ԷԼՐԱ682, ՑԵԶՕՄԱԱՇՈԼ էճ յաւ 1օքո087:0, ԽԼճքոււո օօ 11 ԽՕ11օ-
6670. մոռ 5ու ոթն թշոճւ Բ 8ԵլՇ ՇԽ Քթի 1, ԱՕ 866 865ք0518061-
տմ, 78580164 ոթծոօ2811Տոում 77քօռ 8 ՈՅ:աՇոմխՇՆՇաՕոմ տտ1շաօքաու, տղ6օ
ՎՈՇԲՅոԵԼՆ ԼԼիճ62 3ոտօքճ-ոճում.

32: 162Ը2ք.

8օ Խու ոլօօ1274 Աքօտօ2օ751 1216թ Շօ6քճմու ոօ ոօ8077 ոճա ոչ-
ւտ ու ոթոտքուււմ 8ոօ11 ՃՃթուծքաւմ. 885 ՇՕ3ո881161-06:1 12661010 526010ո12-
ՎՇՇԵՕԼՕ ԱՕ10266Էա, Է:Յ161քօծքած 510 ոքուամճծք օոթշոթոթույ ոօ Փօքու7 86-
708015Ե6184 3241 ա ՅԼ 806Շօ12մու. 8 ՒԼ ԷԼՇրռոօքյո7, ոճ օ՛ուքոււօու Շօ06քուում
85161571. ոՕդԵՅՕԱԱ1ՇՏ ՇԽՈԽԵԵԼԼ 8 ՒԱՇԻԼ 7նոճոճթ Խօքծճոոմ յու օոեւ ո

մաճակատում, այնուհետն՝ էքսպեդիցիոն կորպուսի հրամաճատար Եգիպտոսում, ն ի վերջո`
դաշնակիցների Գերագույն կոմիսար Եգիպտոսում ն Սիրիայում: 1926 թ. հանդիսացել է
Էդինբուրգի համալսարանի ռեկտորը:

115: Ուսուբբեկով Նասիբ-բեկ Յուսուֆ օղլի (1881 - 1920 թթ.) - Ադրբեջանի Դեմոկրատա-
կան Հանրապետության պետականգործիչ,հրապարակախոս, ֆինանսների ն լուսավորու-
թյան նախարար, Մինիստրների խորհրդի նախագահն Ներքին Գործերի նախարար (1918-
1920 թթ.):

511

ոթոյաւտմո օօ ոքթատոճյթ քու այօ 8615. ԽՕԽուԾոօաաւմ ոօ86121աՅ ում
32: 116868թօաօղօ քճաօտճ Ճօճո 12ռու ԽԱոճՓ օղու 15-06 ո0Օտ6քթա ոօօշտո 8
առքք ո ոքոտօա օ1: ո086141ՎՇՇա ն: 8016: տ 77քօաաու 26ոօքօ8, Վ.օ-
օո 60. 8 աՄՎՅՇ 8035ք81 ԱՇ 8 ԱՕՇՈՅՈՒԹԻԾ 6 7քօոատոււ օՓողծքմում, 510
Բ161թ06826 88085 ոլ02օաօր 65115 ԱօտԼՑոՇօ Շատօ, 5 ոքօատուօմմ օ17ՎՅ6 38811-
0868թաւ Շուտ 13691851 ԱՕտօթ0615 /ՃՃթուծքու.

Օք բամ քոճմօք.

16 օԹօոթուու, 67քու օօ86քաուօք քԲճոճոծքւմչ 18 1818թ տ ոքմճար ւ 38
01601152: 8 Առքտջռ: Վոշոճմ 8086թ: 86քծաօո08, օու ոօ1թօ608423ու 01 1812թ 8
ՇՕՈԵԼԱՕոԼ ԽՕՂԱՎՇՇՀԼՇ քաշ. Խօոուընւքօու Ըտքուճյաւօաօ1օ աօուճ /1818թօաօրծօ/
Շ0610ո7 Խօքծճոճն ԽԼ1ՐՕ61, 8 1Օոմքոաւքօու Օ21275Ե018 1010 ոօ ոՕյում, քճօոօ-

ՄՕ256ՒԷՈԼ010 8 706288. 804ղ 86յու /Ճոտ օ1ԵԼ.
էՎ 27151 Ց ԵՅ386/151821611Ե 1010 ՕՂԼ6116111151 164. Աո262 Թօ6էուօ10
ՊՈււ`ԼԸԼՇքՇր2, թՅԱՈՆՅԻ Խանե

ՖՇթուօ: ՈՕոԼՕԱԱՈԼԲ, ոօւօքՖՎԱԲ 10710421.

ՀԱԱ, Ֆ.Պ- 204, ց. 1, գ. 133, թ 34-34 հակ. : Պատճեն, մեքենագիր:

512

Խօոռը
Ըշթքօ՛ 0

Ը600ո6
Ք0.5660ԵԼՇՃՈԼՇՈԵԼ 020 0ո106Ղ61Ա4 1-6:6թճղԵ0Հ0

1մուճ64 Թ06ու 020 1ոտւաճուծքճուճճ
հշ 7
Ս 23 ո0ճ6քտ 1919 2004

Ղջքաազ.

8 Ղքոռո 8ոմՎ:Յ6164 1օոօյ. Չք36ծքուօատծ Է83615Լ ԱՇՎՅՂՅՒՕԷ 803072:Ա-
չօոլած 61215 ոքօաատ 8քուչու. 1՝23616Լ 51 օօ06ուռօ1, Վ10 8քուտճում 582571քօ-
ՑՅԷ ԽԼՇքոՇո Շո, 1 10108816 Ք 582: Հոքաքթ18, Հոքճքոճւ ա տք. լ6օ1-
106161.

8 ԹճոՇաօո, 71աճքծօառքօաօոլ ո Եսողօօաօր 861224 566ՕԾԱՇՏ 1/քոծ-
ԲՕՇ 80Շ68Ւո16. ԽՄ7քու 50: 86108 օ651181Սու 81632816 10615 ԷԲ7քյաւօ1258.
1ԱԾ6ոծ Շողերը: 6068, 8 ԷՅՎՅՈՇ 6010թ». քու տոօյու 7ՇոՇշ, ԱՕՇածյումծ ՇԵմու
ՈՕՇՇ2ԲՈԾԻԵԼ 1 ք830ք3776ՇԷ5Լ.

ԽՀքՇՇԲՅ841 06126153.

8 խօոօոնոն ան: ոօքօ8852. տոթր ՄՇաոաՒուօօ ՕՇՄՎՇՈԱՇ 806110 61թ036,
34ԵԼՇՎՅՇՂՇՀ ԽՅԽՕՇ-10 71120ք28ՈԾՎԻԵՕՇ Աքաւօ108161116.

ԷԹՇՇոՇԲաՇ Օդօտուոօօ քճնօոճ 26քքօքոյաթօտճոօ Օրթաուշատոք 6ՕԽԱ:-
Ղ6ՂՕոԼ. Օաաաճ ու 81օ6ոծքա 841 օ10քօոծ 18361 6682. 8 ոօոջտը 13361 66: 8
ՂՅ7ՅԵՇքՂՇրՕԽԼ ՄՎՃՇՈւօ ք20012:01 610 մենք ոօ ոլուծքա ԵումՅ 06ռ 1 Ք7Շ12ոլ 06.
ԱԽԱԱԶՇՑԵԼ Ը քօոտ 328141151 դօ 153361 Շ6Շաճ. ՕՓղաւօաամ տօոտ-
ՂԵ, Էշաաօոտօմ 8 ոճքօոճտ ո ոքօզոչ 60685ռւ ոքաոճօճ2, «ՕոմւընլքօՕ8518861
8 17քւաոօ 7061, ԼՈՏ օա ոքօո3807111 ՎՅՇՆԼՐԾՕ 328875 ոմյքօտօ8. 113 ԵՇղուտ,
բոթ օղօու 7քօւաաք ոօշօ18611 ոօյո:, 8 Օոջոաւօամք օտքտը ոքոծոււ քօաամ
օՓուղծք Շ ոՕխոճքոօ 26աօքօ8 մ ճքօօ108518861 ՇաթուտաւՕԱԱ. 6 8 Օտքրծ 76-
36քՂոքօ8 ոՅ /քօւաօմ շո քմա օՓոոծքօ8 ո ճօոաօքօտ. ԷԼՇո080756180 տ
1636ք111թ6180 Շքճշաւ 4ՇԽԲՇք08 76184616.

16 օ8օոթուզու, 21-10 8086թ 71թօու, Էք3186ոճտ քօ14 3 Ճքոուճոճ ում
8 6. ՃՅԱՅՀ մտ ՇոՇոՕՑՅՒԼ 1 8 ՃԱ ԵԶ. ԽՇխույաթ 266 51061 քօեւ- «ճոռոմ
Էթողճուտաաու Օ612876:1 8 Ճքոճոմոծ, ոո "շօթօատք ք860աոժ՝ Շ 8080ոքոածթ՛-
811611 քօ168- 80 թտօ8. Նետ Լ 22516-16 աքթտւօ108ղ6ամմ. 11ք080711164 ՂՇՈ-

513

Փօղ ծար /Ճքոճճոօո տ ԷԼ050:6071868ոօ1. 8 Ճորճ օշատոճօրօտ 36266
ոօ: տ 7ոօքոօ 108օ0ք:1, Կոօ Շ ոքոծթւաօու 51010 Աօուճ, օթ ոտաւօրք էճ
ՕոՓղեւ.

16 ոօյՎՇԵԵԵԼՈԼԸ ՇՏօրթքաոմ, ԼՅՇԱՅԱՇԵաՇ տ 7օօղ Ն ԱՆԵԱԵՒՇԻԱՇ ոքր 8
ԷԹ ա 682ՇոՕ 7ՎՅՇՆՀՇ, 38 1ՇԹՍՈՕՎՇԵԱՇԻԼ ՎՅՇՂԼԱ 66 ԵՅՅՅքնուոն տ աւճ, 60
8ՇՇոլմ Շ8ՕԼՆԼ ԱՕ: Յու, ՇՇոԼՏճոււ 1 օՂ1ոճում, ոօայյու 68021 Շ6ոմ տ 7ուու
ոօ քճոթմտոօոօ Աքմ ո 3ճքյատոճ. Ճօոօյա աքա աայօք աքոօտ ոծաօ1-
808815 ՕՕոօծ քշաաւրծոթուօ տ 851ա6Էած ՕՃՕՒՎԱՂՇՈԵՒԾ 6806 ոճոթքօնուօօ ոօտօ-
2:6էու6.

162611 Ը Էմ քճնօռ.

8 ԲԱՇ 8քծշում Է2607107186161 ՇՕՇքօոօ1ՕՎՇՒԱՇ /քոօ-1018ք 8 3ճք7-
ԱՅոՈՇԽՕԽԼ 1 /1080181ՇԻՕ1 ք210 122.

Ա. ոօյԿՇԻԵՀՅԵԼԼ ՇՑՇոՇքաու 13 17ք6ւաօմ Խոթմամօեւ ոք ոշ 8 11181 ի-
ՇՆՓոճ տ 8 Ճոն օրա ՛1/քօաաու օՓուծք, «օ10քում օօ6ռքճո 620751 1 ոթօշոտ-
ՐՅ71 Էճքօ7ը շութ Շ ճքուտաւռոււմ ումթուօ տ օոօոօ)ուօ, ոօ ԱՕՇաՇ 6-0 019Ե63Յոճ ոթո-
Օտ 7ոճ ոօ ԼԼռճուո 66Բ Եճճաճուծ6աօտ Շ 25-10 868աոաճոում, ոօ10քթ».ռլ 7-088-
քոտճո ո7քոօտ ոճե 1ոօոօ1 8 օօղոողծլ, օ66ոլմ8 ՇՕ 680611 օ10քօքւ ոթոօոճ ւ» 400
ՕՇՕՄՎՇԻԱԵՇՆ

Ճ3Շք6Յ 112181.

Շօրոճշոօ աօտ7ուօ ում ԵՒԵԼ տ8ժութմ, ոքաւճյօու ոօ Ց. 8. Քո Շաատ
Ճ36ք6ՅԱՆ:Յ 8ՇՇոլ ԷՅՎՅՈԵՇՆՑՒՕԼԱԼՆԼ տաճու 8 ԱՕԻքՅՒՑՒ ՆՔԵ: Շ /ՃթուօԷուօ1 օ6-
ՀՇ: ԹԱՎ: 8 ՕՇտա3288լ061Ե Փօքուռքօտո15 ոճքղատճտշատծ օգու էտ
ՇՈՇԱՈԾԱՆԸ: 76081150:

8) ատու ոճքաոմի ոօյռածա տողծՂե 60061860 018», 1Ղքօշա88 5
Յ8ԱՅՇ5 ՓՄքճշոճ ՇՕ ու 38Վ16Շ76Էում 610 8 օ1քւ տ ոօ 803ու028ւ0օ-ո1 810817 Շ
ՈՅՀքօԲճոու: 6) օթ ոճթյաոտոււ ոօոքճոթոչըօ165: 11 ՇՕՂոտ ոօ քյա08071618011
ՕՈԱԵՈՒԹԵՇ: օՓոաւղծքօտ. Լո» օղթնոօտ - 70Ղ1808ուծ ՎոԱՇոՇԵ:ԾՇ1Ե մ 606Շոօօօ6-
80615 ք1ՅոՒՎ Իռ: օա ոքօղատոտւն տ Շօ86օքումյթ 88638ՅԱ161Շ Է82661տ ԷՅ ՕՂոՇոՏ-
քԵԼՇ ԲօոթոցՂԾՈԵՇա ԱՇ ՎՅԱ.

Շօրոճօոօ ոք: ոօ 8. 8. Քօօո Շամամ /Ճ36օք6մ1նաճո 8 Էռքճ0826 ո0յռւ-
ոճ Շջատ ոքօաոտ ոօումտ 06381114 ո08060ք88168 օ1 20 ղօ 25 ՈՇՐ 8ՍՈՕՎԱ-
ՂԵՈԵՒՕ, ոթովծոք քճօշվա1618410ՇԵ քճծթութ տօ 10000 ուօ806թճուծտ. Խ1Լօ6ողոմ-
"Աչ, օոքճոօ, ոճոճ 856610 օ6օրօ 2000 81:0806ք8ու6տ. 110 ԽՈւՇուոօ ԷՏԲՇքճո-Ր766ք-
Բուօթմձ Ըոճոօ84, 1ՇՄոՅՑԱԱՅ864 օ6ճաուտճււմ ոօօոօոօ88ոմ, 6տուօտոքտ 7օո-
ո6քուօ11 ոթօոճոճւաթ քատ ոօ 010 ԷՅՇ6ոծքայլ Շքօյ ՃՇՄԱԵԽՅՒ ԷՅքճ6822 Օօ Բ6-

514

օՇ20ղաու0օ1 ոթշթւօ10 ՇՕշոծո5օ184 5: ո8»7 Էճքօտօ8. 11լքօոճոճւմ: 8թուչու
21661 Խ010ՇՇ47ԵՒԼԵ1 7Շոօչ. ԷԹԿՅոԵՒ աթ ԷՅՅՅ26աօ1օ օթատ ոթաաոյմիօ 7օա-
մուծ 8Յոօք տ ք2386յաա ԷՅ ճքուջուծոօմ ԷԻքճւած տ Շոտոաւծ 38 ԱՇքծոտաշաօէՈ1Շոլ
8016: մ օՕոօորթրոտ քճ6012ում ձքթատու. ՍՅոճքւ ոքտուճՅ 0 ԱՕՇՂՇԱՇՒՈւՕԼ ք83օթ5-
շօքաւմ Էլւղօթուօոօ Էճքոծճշտ. 806ութամ Խոււուօ1ք 1686թ ԽԼօամքաքօտ ոթու-
ՅւԱՅՇԼ ԲՕԽՅՒԱԱԵՈԼ 606148 օ6քթ21115 61թ0106 8: Յա6 Էմ 0607 Վ6Է1Շ 86ո6օք0օ8,
887 1010, ՎԼՕ 86:6թք 8 60դջաաււօ186 16201850: ՎՅՇՂՇ1Լ Շ086քա6քւուօ Բ6ոօո-
ԷՕ1081686Լ 1: ո020711011 606801 2ոոՅժու տ ոճշոծ մոլօրոն Էծ Մոլօ)01 06քճոոծծչ 6
8ուօ8:նխմ. 8ՕՇոՅԵԼ1 ճատաօք 1թ66761 01 8662. ԷՅՎՅՈԵՒաՈւ08 ՎՅՇՂԼՇԼ օ6քճ-
ՂողԵ ՇՅոՕ6 Շ1ք0106 8: ւն ուծ Բճ 81 60ոծււ682388 8 ՎՅԱ: ԱթաշՅյաա-
ԽՈԼ 8Ր6:ՂՅՆՈԼ 3 ԼոՓյաւօճ տ 1օքօոօ8 ԵօՇՇո.

16 տօօ1086քքթմ Շ8օոթքուամ, 16ոօքճոււ Է708ոռո01օ Աօյուճ, 010 8
ՊՃՀՎԿԽՅՅ 1 ճռխ, օօ6քճւ օօ. ոճ 6010քօու քօատու օ6քոո1564 մ 8ՕՇԲուՕոՐ7
Խաոաօ1թ7 Շ ՄԵՅՅՅԱԱՇՈԼ էճ 10, ՎՀ: "ՇԸ ԲոԿՅոճ Փօքուռքօտճւում ոօուն օՓողծ-
քճոու 6օ610Մու ք7օօատծ, «010թթլծ Է օ07Վ487ու ԲՅՇ ԼԱՎՇԻՒ 11 ճքօոլ 1010, 06-
ոօքճյննու ոճա ՎՇՇՂԵ 1 86ք7. Լօոծք» ք7օճառ: օՓուծքօ8 38ուօժոմու Էք7318լ,
.010թ6ւծ 86 1օոթռօ օ6օոօքծԾոչօ1ծ ոճա ՎՇօղԵ տ 86քթ7: ո30188:01 Է16 11 ԹԹ
8ՇՇ 8քծուչը Շ 2ոօժումուճնու, ոքոտօ361 1 թու ոխ ո ՛Լոֆոծճ. ԽԼ15ւ օ6քողմուծթ մ
թօոճքոամք ոօուն ԱՕօտոօտւաա Խ7ՄՐՄԱՈ687 Շ Աքօօե601 208148161808415 ԱՇ-
քյ 8Յ8Վ4156180ո օ6 7ոյծքնու ոՅ ոօ 663ՈՇՎԻԵԶ: օՓուղծքօ8 Էք3ւր, էօ ոօո-
ԲՕ8քոո: ԷՄՐՄԱԼԱՇՑ ԷՇ 1075աօ հոծ ոքոււու ոճա-ուծօ ծք, էօ տ Շո, ոօ ռւ ոթո-
ԽԼլՇք7, ոՕ ՇԱՇ 8քօուտ ՄՑՈՇԻՅՇՂՇՏ 51: Լ 22681 ԱԱԼԷՅԵԼՎ. 11քօօտու Թճած 85:6020-
ըՈքօ8002016756180 ոթատտւ» քօուծոթքելծ թու տ ոճոծաօ Էք: անչ
օՓուծքօթ. Էշյու շո ոմատ ոքօօեծճ 67763 ՕօՆՏՈՇՈՅ 663 ԱՕՇոՇՈՇՈ8ամ, 60Ե-

ոոլօ180 23 1816 ԱՇքՇ66շաուծ 8 Շատի օթ10 Ձքոաոօ՛՛.

Երու. ԷԼ ՃՎ21Ե ՒՈՅ ՕՂՀ61161118 ոօղոօքՖՎԱԲ ՃՀՎՅՂՄթՅ ւ
Ա0ՎՕԱՌՈԼԲ, ոօուօքջվաք 101021

Հայաստանի Ազգային Արխիվ, Ֆ. Պ - 204, ց. 1, գ. 36, թ. 35- 36:
Պատճեն, մեքենագիր:

515

Խօոռը
Ըշթքօ՛ 0

Ը600ո6
Ք05660ԵԼՇՃՈԼՇՈԵԼ 020 0ո10616:մ4 16116թ6ՂԵ10Հ20

1մուճ64 Թ06ու 020 1ոտւաճուծքճուճճ
հշ ծ
է 11 06:66քթչ 1919 2004

Ղջքաազ.

Է7քո»ւ քճՅոծթյւնուծծ քճ տտծ ՎՅՇՆԼ ոճ օ1օքթօուուօտ "Խն" տ քճ 86-
ոք աւ Ցո: Բ ոա. Օ66 օ10քօտծւ 867771 816258 60601 6օք»65. ՛7ք ոռ, ոօ
ՇՈ082881 ՈՇքծումթոււ էօ 8 ոքճտօ տուօ՛1 6066 57.000 80216. Օօ861 Խ/ււուօ1քօ8
«ՕԽճորտքօԹմո 6ԵլՑԱ.ւՇՕԲՇՒԱՈՑ օծում Փճտա-ոճոթ 8 ոքօտուամոծ, Լո
օք օօ ԱոշքօՓօքումքօ8815, Մոսո ո ոթոտօօու 8 6066 6066ոօ6օօ6Բ6ղն
տալ ԲՅաՕԲՅՈԵԽԵԼՐ օւ ՝Պ/առու. 8 քմոօոծ ՛ՒքճոօՅՄ ա: ԽՇօՇՐԵօՇ ՛/քծուօ6
ԲՅՇՇոՇոաՇ 8 6Օոեւումօ186 6Շ1ՎՅՇՑ աքա տ 1Յ1ռՕ7 32:2ՈՕՎՇԷՈՈԾ, ՎԼԾ ոտո-
շօւաօ "Խնաաու" օոմօոօ Քօյար օւ 17/6ո16ոծտօդօ ք8ՇՎՈՇԱ6:ում, տ 10ղւօ
ԽԼՇԷԼԵԼԼՆՒ 180 Է1(4Շ6ԱՇԷԼ Շոօ1թու ՈՇՇՇԱԽԱՇՂԼԱՎԻԵԾ 841 1626, 51010 78226615.
ԼՇՔՏաա Լ ոքօ1ատ Էքծաօ8 8 ՇՇղւաչչ ոթօր02:8:0164: ԽՕտավ66180 5ուււքոթ-
10ԱՍԾ: Էքօթօ8 23 ՛ՒքճոօյՄքոՇոՕօ 8աոճօրն ոՕ8օղԵրօ 86ոտեօ. 110 ՇՑՇՈՇ ԱՆ
ոքթծոօ128216ո5 /Ճ36ք6ճննաճոճ էՕՇչՓ Տոտոքօտ 86ոծք ԱՇքօրօոօքւլ օ 37քօւաաում
ոք-80ո1 Օ 1Օո, Վ1065Լ /:36ք0227ռոմք Շօ6128ւղ Փօոթթմաւտո/:0 ՎՀօՂԵ ՛ քուր.
Խօոաճոյմք 15--0 ոօքոօճ Խատով-ոճառ օր 20-06 օոաա6քճ ոտ ՉքթՅծքում 1ՇՈՇ-
Փքճոաքօ841 8ՕՇոԽաՐ Շոր 101166: " ՃՅ6քԾ81 Անոնք, ոօքօեոտլ 8 1167 ԱՇ է 6
ոքօղատ /Ճքոլօժաւ 1 ոքաղծօւլ 66, 34618811 Ձքթոչուօոօծ ոք-80 ոքթատու ք 6օր-
տ2ա6ժոոօ օ՛՛17քթոռօմ օՆԱՕՇՔՆՇՈԵՒՕ թու 2010 8օղոքօ68. "'Շ ոք7ոօ1 օղօքօրել,
ԹօՅՈՈՈՒ 1ՏՈՇՒքմՓոքօ81 Էտ3215 ոճա, ՎԼօ "քօաաօծ ոքթ-850 Վ6ք6օ3 /436ք-
ՇՅԱԱնոՅ: 20ՎՇԼ սոքա տ օօոճածաաոօ 6 ոճքոաած "ճուոճ աւ օք օ1806ո-
ՂԵրԵԽՕ Ձթուոլօո010 8օղքօ68.

11թաու " Էոաոծքած ա 1Աքօրքօօօ ՇՂքօուուծչ, Վ1օՇ66Լ ոճթյտխւծէւ ՇՕ6թճղօչ
86 8 ՍՕԽՇՂՅՈՂ ՄԵԾԱ, 8 8 Եքօօօ, Վ1Օ66Լ 665 ոճոծւած 01 8րծոարչ 8յուչոաւք.
10860777 8 ՛Լ7քոտո /8 Հքուաւծոօ1 Էք ԽՇՔԵԱԾ/, 8:2ՈՕՎՀՏ 172 տ ռք
ոԱՏուքել, ո2ռ Օ1886, ԱՅՎՅՈԾՇ տաշած ած ոքօղաատ Ղաւոտաոճոճ Խասռու». 13 Ըտտո-
օճ տ ոք աօութօտ օղու Աօօրոաճւթ ոճ տոտ Օոճոմ աքօ15616. ոքօղատ

516

«Մ առոո5". ՕՇուօ8Յոտծու || ոօո0801Ե6188 Շա ԷՅ: ԵՇՂ8Շ Բ ՒԵԼ 660ք օ
քՅ1Շ6ոծաւտ Տոր մ Վօաաուօ8. Ը ոք7ոօ1 օ10քօտլ, Շ7ա6618761 ք2380ԼոՅ6ա6
ԽՆ Խոքոծօթմթ-Է935մու ոճւաօմ ո ԹռՓճ 666ու - Շ օոոօմ1 օ10քօրււ ո 8/157օ-
18ֆՓ4 ԽՇոճոծո - Շ ոքոօ1ք. 116ք85ւ6 ոքծոոուճւօ1 1ՇԱՇքԵ օօ Շոօտածուքոթօ8815
ՇօոծղուՇ Շատել մ 388715 Ըխաքտ ո Ւքճոտոտ ոօ Ճքոճ-վատ ոօ քճշօուօ1քօժում
8օոքօ64 օ ՛Լ7քւսու Լ ճքաշւօոօմ Խօուֆծքաաւածք, ԿՀՕԾ5Լ ոօօ128ուծ էՑքօո 16-
քօյլ ՇՕ8օքուտումուօչ: Փտած. ԽՐ612Փ4 Խօղոյ-ոճւմճ ոթորթքշաատ61Շչ: 83-ոչոն
860020օ611 ոօյոօ10871Ե64 տ ոօքօաու Բ քօուծոծւլմ 75161825181 ԱՕՇոծ
քշում 1ճքաշւօոօ1 ԽՀօոֆօքօուածմ 67651 Լ7թոատ. 8 ատող ԽԵօտաու
1 ոթՄոք6լՇ 601 ոլօշան օատճում Խնառու ո տղատոճւֆաօՂՅում: 80 ԼՈՅ86 ԱՕՇԱՇո-
Էա: 610511 Կօքոօօ Ը7ոՇնուճք-ոճաո (5 ոքօուոաւտ ԵօՇոռթ).

ԽՀքՇՇԲՅ81 06126153.

16 ոօոՄՎՇոՒ ոը օ86ոթքւո, 8 Շ. 34ք86-Չտոռ, ԽՅր.ւՅուՅքՇաօօ օոքոճ օ6-
ք230827265 ԽԼռոու- աքն, ոօ ոքշոօօտոՂծոԵօ18081 Ճո. 10:66: ԽՆռաու-
ոռքճ օ6ք23088ղաՇԵ 8 32քՄանոծաօոք 1 /Ճ10Յ61816աօոմ ՄՎՅՇԱՅՆ 8օօ ԼԼ7ք»ւ
516301 ճլ6շոյը/ Շ0601 166ԷՐ/Օ 68235 1 ք86018:01 ոօ ք7ոՕ8076180ո1 Չք36քՄուօ-
ոօ օտարն. Օոյու ո3 ատյռօ8 (Մօտ) 06546856 օ6ք83084ող6 5ռւ ԽՆւմու
ոռքճ ՂՇոԼ, ՎՂՕ, 8ոաւոքՕ, Շ0103:աուՅ"ւմ /ՃՃթողծաոչ ԷՇ ոթոյոմծրաչ 328 ՇՅու06102-
ՂՇղԵՒՐ/ ԷՕ Քած տ 8 ոքոշուոօր 801Շոճ, 8 ոք-80 քու 16 8 ՇՕ610-
չու 60ք01568 6 Խ/ՇՄԱԵԿՑՔՅԻԼԼ.

Օք բամ քոճմօք.

16 քտոթօ8Շքօաա ելիք ՇՑՇՈԾԷԱԱԵԼ, 8 էԼ Աա 68221 Շաօոլ ւ ՈՏՆ ա: ՇԽՕԽ քօ-
Էմ ոՇԱօ18082ո1ւ 216816 /36քՕՀ1նաճոմ, ոօ քաւաճաօօ Մօոօտ 7 տ։քոօտ ոօ
աոլօյու, 1.Բ. ԱՕՇՇոճ 3281637թԱ6Ց ոօօք88Ո4 86չուօ6 ո086քաօ Բ /Ճ36ք:21նաճոՄ մ
Շօ քօոօււտայծ յմ. ԷՈԹօղքօօատՇ հքոօ-աւք ոօոմտոծմաօօ. Ց Խղծոու
ԱՕ ՕԹՈՅՇՊԱՒԼԻ 03811011 4878467164 ԼԼխատԵ-661 73 6. Լճքուորո, օք 166
1թօ: ոՕԽօաաւա08, 1 866 Օքա շո871 8 Շ. /ՃՃՐոճւ. 8 քճշոօքճաւծքած ԼԼոուաթ-
6658 Աոլծօ164 400 564տուո08, 13 օտա 80 ԿՎօո. 7քօաաու 8Շոօքօ8, 287 Ան. 866
8քծու ոքթո 86ոք, 1 ՕՇՂՅՈԵՔԵԼՇ 2ո6 862 առում շոտ371 8 Շ8Օռ ւ ոՕոլճշ, ոճա 8 Է7ՈԵ-
ՈՅ», 12: 1 8 Օտքօօաթռւ Շ6ոոյ տ օօ6աթոօ168 8 671/ՎՅՇ 1քօ801ռ. ԷլոօատՏօ186Էու0
օ16մք88 7 շատծոօմ օո ոօ ւ ոօ6քճ տ Շաթոօ աքողծօո ա, ԼԼԱճդութ-
661 85138411 7 ԱՕՇոծոաա թ: քօոօ1 1 86/080175Ե6180.

Մատ ոււՇաաՇ, ԼՕՇՏՅԻՇԵԱՇ տ ՎՅՇԼԵ 36մոճ ոօ անչ ա7քոօ8, 80 ԼՈմՑՇ Շ յու
Խճողում-8101 ԷՅ20141164 8 տքօ88801 տքմշաոՇ Շ քօՕտճեՇաւում ԷՄքոճում, 610քօք-

517

Էաոճնււ ԼԱճդաաթ-665. ԷԹ ոքտու 7 1լոքոճոօոօղօ ուօ612 ոքօոտօումօ ոլօշտրն/ Է11-
ԽՈԼ ՇքմշոՇ ԷՇ, 8 ք637151216 ՎՇԻՕ Շ 06622 610քօք 6ւռու 761166 տ քճոծքթլծ.

32: 162Ը2ք.

16 ոօոՄՎՇԱՒթո 816817 քԲԵԼԼ 0866: 8 էտուր» ոթւծթւու Կ6քօ3 հ/8-
Թ ՎՅՇու 11-14 Փօքոռ (/քօւաօն աւ8ո3Յոււ) 1800 Կ6. 8666քօ8 Շ օՓուղծքճաւ ոօ
ԽՕԽճքոօ1 Ճաոտո-ոճատ. 8 էո քած ոճչօոուօն 6 օքոտմ- օտոօ ոՈօղօ806, 1
Ւօթոթռւ ԽՕղաՎՇ6180 Ա716ոլ6108 ԷՇ 11386610.

8 Էլշաօոճու 12 օքաու - 6 ոՕոծտռւ մ 6 Էօքոթռւ. Ճճատոոճաօ11 1831 Յ-
ՎՇԲԵԼ 86:6ք6լ Շ օփուծօքճոււ, ոօ1օքոլծ 00»56326810՛Է Շ6ոՅ, ոթօՕ13807011 ԱՕՎուոաւ մ
ոթոտօժո 8 քճոոծշաճոմք ոօթճոօմ օթյաւմ, Ա771Տ6եՇ1ԵԼ 11 8ռուօ8:ա. 11. օոյշճու,
ԲՃ ուռ ոքոած Վմօաւ 11-1 Փօքու (տտոտաւ) ոռոքմտտ օա 8 Խճքօօայոօ օ6ո616,
.010թ3510 ոքօոոՕոոոյ 01 381116.

16 ոքօտօքօքւթոմ Շ8Շոթէ ատոմ, մ. ԼԼԱննաթ-66:57 Ճքյաաւօաօր (1ոռքոճյ)
ոթոօշայու ոՅ /ՃՃ36ք.ճնրնաճոն ոօ 50 86ոօքօ8 6 օփողծքօու. Օոօ ոքոտօ3յու ոքՄո-
ԷՕ ՇՄԵԽՐ ՈՇԾՔՇՐ ալ 81տաճնու տ օքոճոատաւնու օ1թ2768, 3478Վ48 602 ոքօոչղ-
61808415 32ՒԷ11 10 ԽՄԵՐԵԼ.

8 Ս աշա-Եօքթու ոքոճուտ օուո օՓուղծք 6 17-06 8Շոօքճոււ 1 Շ ԱՄ ոՇուօ Յու
Բճ 16-11 85:ՕՎԻԽԶԼ աո16թճշ, օՕյրւօ8քծուօմուօ 6 քախու ոքոծտմու 2 ոօյուօ8աուն
ԼՇոՇքճոթոօ1օ 1268 17քթօաօ11 6787/26:65Լ 711 85160ք4 ոօ3ռանու 8ճ «ՎԱ 060-
քօտու.

Աօ աշտ, ողմու ոճօ 7 ԱՈ6էում (օօ ՀոոՕ8506 67761) Շոր օա: 38-
ԷՈ ԽՇ Էճքօճ, ոօ Աք ա6 ոճ 3281637թ (1121ՎՇՑՅԵՇԵԼՇ 801682) 38Էտոած Լճք-
Է-0868ք8 80ԱՇաճում 8օուծ86օճթճ ս Խաաօամոճ ոօ 6օուճորօ1 /Ճ6086 Թ7յոլ
661 տ 32:56 Ըքոաճյոուօաօ1օ 7օ3ոճ. 113 32ուա6262թն ոռ 40 56ք6յոօյա 85Լ-
8636էլ քած ոչ օ6Շոճ ոճ ոճնքօոթւ ո օքշաա6, 017: ոօ 8 328-ա60468ք ոռ 20
86ք07դ0722. Աքոտօ3օքծլ ԱՅՀքՕԷ-Լ.

Ճ3Շք6Յ 112181.

1ք-80 ոօշքօօրճոօ ոքօտ87716 81քթօօօ ատել ոլօքել 8 օղում Ձքթուչու տ
ՇՇյու 6.6 ոքօ1380751165: 106-821816 Ձքօօ1ւլ, 1Օ 866 310 8 ԷՇՅԱՅՎՈՂՇՈԵՐՕ11 ճւօքօ.
Ճ36թ62ԱԶ:Յ:ՇԵօ6 աք-տ0 ոքո ոօոօաատ 7քօաառւ օփոաւօքօ8 տ օ80ռ: 816ուօ8
ոքօոօյաա8օ1 տՕոմքո08815 Էճքօրոխւմ /1816օաճոմ տ Վա. 8 ոՕտ6քծ օտա
65ււ ոքոտճտ օ060ք815 ոօ6թ08507ԵԼ68 80 866 Է232266011 քմԱՕոծ Շ տճշճ ոռ: 20
տԵրօ8 ոօ 1 օո Շ 8ղուօ8ոօմ, Բօ ոՕՇոծ 5101 06 թօ08075:611 օ6օք ոքո-
Էտու ոք ածո թք չոթ88:16ք, 1. Բ. տքօօջուծ օ1:235188ուՇթ ոօ06քթ080դ6ո0

ԱՕօԱՄԱՅՂԵ 8 քնել 8016Շա.

518

2 Լոու 6.71 706ն8661-Ել ԱՇԾՈՕՎՈՂՇՈԵՒԾ Աօուծօոնում, Էճօ1քօօտալ ոքօ-
188 8ՕԱԵԵԼ Շ ՇՃաաօՇէ ուտ, 1. Բ. ԱՕՇաԱԼԱՇ Օ23ԵԼՑ87ո1 1 60751106 ՇՕ06161-
86 8 1917 ըՈօ77, շատծյու օում35158:01651 ոճ8815 ՓՄքճշմ տ ո080ոԵՇ182Շ. 8ՇՇուծ
ԲՅՎՅՈԵՒԱՈւՅ Լ ոօրքճաաոօօ քթմեօոճ ոթատոյտճոօ 806Շաքօոցոօ1808815 85185037
ոքօո08075Շ186ԷՈՒԵԶ, 27661Եռ: ոքօյրուօ8, 8Շոծո 01816 1ՇՄո0876180թրծ5:օ-
ՒՕ 7քօշոճմ 36թոօ85ռ: Ճ6008, օՂԽՇՎՇԱԵՕԻՕ 8 ԷՇոօրօքջռ: ՎՅՇԾՇւ Ճ3օթ621Ո-
2:818, 1 86661826 Օրքօոաօրօ քճոյլ84 ՕՇշւՇ 65.

16 ոօՇոծյութրմ ՇՑՇոՇոաչու, Փոօւ /166քճթուու ոճ Սոուլ Շաօո ուօքօ ոթո-
11631 8 86100615 1 1քօ6761 ոճոտմոթքօ1օ քծոօո8, ո0108 266, ոքՕուծ Եմ7, 8
տք ոօթյոմ ոՇ տոլօօրօչ, ԱՈՕՎՇԽՆ 1ՇոՇթմոօու 71Թռոաթմ 6ջառ ոօօշոճոն
80128 Ճ36քՇնՀ11նաու տ ոՕՎուոմ մ 67708 քոյքօում մե ոՕդ63082156:1 Օմ ԵՅ-
Թ, ԷՇ Աքօղծա/ տ ոճ ՕտՕՎՈՂՇՈՏԽՕՇ 32485116 ւ /:36ք0817նան86աօ6 աք-80 8
քճտքծուծում 51010 8օոքօօճ ք836017065 ոճ ո82 1816թ: 8օՇոաու 6ծու 34, 8 ոք-
ՐԼ6- ոթօղատ ք23թծաածւատ ոօոթյՕ881564 տՕաճեում 115ռումքթրմ, տ ոՕՇոՇոաթր(
ՈՕՇՈՅՔ 7266 7ԱԵՊԼԵՅՂՄԻԼ Օ 1Ծու, ՎԼՕ 8 ՇյՎՅՇ Է66ղուօոթոչուօ1օ քճ3թծաւծքուչ
ՈՕՇ12876811010 տոլ 80ոքօօ8, օո ոքու աո 67761 օ01:թ6115 80ՇԻՅԵԼՇ ոՇԱօ8ոն
ա 385 Եա Շաոօ. Օ1861 օծ ոօ ոօօոօո08470, էօ 1տ1քճոււ ոքօոոթաւյլ
առու ոօ օճռ0060քօ86 7 8 10 2:6 8քծուչ: 8ԵլՇոճոճ ք 71Շատաո/ թորում ա
8ՇոՇէՈւՑ ՈՇքօ-080ք08 ՈՕ 51017 8օոքօօ7. 1ՇՀօո 16138666 8. 1ք73ո6Ա էճ ոօ-
ԽԼՕԼԱԵ /Ճ:36թՕՀԱԱԾԻՅՒՐ 85167211 Օշա 68147501: ոքո 8 ոՄՈՇուօ182 1, էքօ 6 1010,
48 օՓուծքօտ.

Ի Կ41Ե ա: ՕՂոծ.161161 ԷՅ Մ 7ք2ոչւ
ՖՇթուօ: ՈՕԽՎՕԱՍԱՈԼՇ, ոօրոօքՖՎա ր 10130251

ՀԱԱ, Ֆ.Պ- 204, ց. 1, գ. 133, թ 37- 36: Պատճեն, մեքենագիր:

519

Խօոռը
Ըշթքօ՛ 0

Ը6Ց0ծԵճ
Ք0.3660ԵԼ6ԱՈԼՇՈԵԼ020 Օու0օղծոատ 16:ւ6քթճՌԵՒ 020
1մուճ64 Թ061ու020 1ոււաճուծքԸուծճ.

409
ԽՃ 2.տոճռքտ 1920 Հ006

Ղջքաազ.

ր. ոօ061086քթթու 86 8 ոՕՇոՇոսու ՎոՇոմմ 8ւ046քթճ 8 Չք3օքուօ ոօո-
2661 65.1 Շ061081564 ՇԵ63ՅԱ 8662. «Օոմքյկլքօտ ռօքոյօ08 Շ ՄՎՅՀՇԼԱԵՇՈԼ ոթօոօ18-
ԹՈՂ տյ/քոօտ, մռոճթոթթ, 506 Եռ: ոաքծոշոճտուծոօմ /36թօճնննոճոմ ո
ք7օօառ: 60ո5Ե68.ոօ8 Շ ԱՇՈԵՒՕ 85լք4601815 ոքօրքճու/ 616181 ոքօղատ օ6-
ք23084Ւու1 /ՃՃթուօժում մ 80060116 տ Օտ838ուլ ոքօ1ո50 61618: Շ010351աունու 8
ՕՐ/ՎՅՇ 7 եՇէամ 1 11 ՛/քօածոօ 1Շքքուօքյւօ. 81օքօն 18:01 256 ՇԵ6ՅԼ Օո-
2661էլ ՇՕՇՂՕ51Ե68 8 ՕԱ8466 ալ 06672766 8օոքօ64 38411161 17քօաաժու Իթմոււլ
Ց ՕՕղԵւօոլ ոլ ճՇում66, ԷՅոօՕտՇո, աքտուտուճւօ16: 866 ո'ւօքոլ Բ 7Շածքաօ 8011-
ՇԲՕՑԵԶ: ՎՃՇՂՇԱ, Օ ՎՇոԼ ՇՑԱՈՇ16ՈԵՇ18576՛1 1ՂՇՈՇԻթՅու ՆՑ 6Օոքանթձ 15-Իօ ոօքո»օ4
ոտ Չք3օքՄում 8 Խօոօղճուաոօոօղթ 8ՕՇԻԽԱՌԻ/, Էոճօչաւմճմ օ օո, Վ1օ0 ոօ ոօ8078/
«ոճոտուճ յօ ԱԾ ՇՕԾԵԼԽՌԻ: ոճ ճքոտոծոօն Էքմոտած ոքոաւաաճւօ162. ոօոօ1088-
ՂՇՈԵՔԵԼՇ ւծք»ւ. ՕքոճոՅտաւատւ Խնառու ոճտ6օտծուու ՄՇԱՅ2 1661 8 ՛ԼօքյուՇաօոլ
քճնօտօ, օո տօ60քթօ80715Եւ6ւ ոճոքմճթոչոօրօտա 8 Օորա, Լ1Շօտուօայօ տ
Ճոճոուծք աօ ոօ տ տճոօօ ոօ քռճոքճտոծաւօ: Ըճքտաւճուծու, ԽՅրթՅուՅէէ,
Խ5ՂԵԼԵԼ, Սոոթւք ո ԷԹաԿ68Յ51 5. Ծ ԹոաաՕու քմաօտՇ ՇՂԵԼՎԵՄ Շա 87քոճուտ մ
Շ10թօտաաաճում Խաւում ոթօոօ12:8:01624. 71Շքօաուօաած քտ7քոթլ, 803-Ո187181ՇԽԼԵԼՇ
թքոօո ԽՐօղՓ2-ոճաօմ ո ոօ ՎՅօԱՇ ոթք6շաօ ոօդօո օ1 Ը0:03էնու08,
Ղթօ6501 16388216 ԱԽօ6141. 11լքօոօա288167Ե /:36քծ20նոճոն 8 ԽօՇաո ԱՕ ոօոծ
թոյմ6Ց ԱքօոօյռոմօԼ 85ք608815 օՓութքօ8 "րաճՓոօ 168, ոքօոճւութու արթ ոմ
ՈՅՒՈԼՇ ՅՆ ՅԽ18, 21 օ1ոքմտյաօ1 4 8 /Ճ36օքթ.ճնննաճու. 110 ոՕՇոծյաուխմ Շ8Շո6:աչու,
801Շո0851Շ ՎՀՇԼ 3ք3օքուօաօ1օ քթմաօոճ Շոշոււօ օաոտուօ164 քմ :0-. ԷԼ6-
օ02010615 8թծոծք օօ 018ՈՇՎ6ո 8ժունւՅ էու ՛7քօք օ1 ճքուոծոօ1 Էքմքու-
Է.Լ 85138484 ԷՅ ԱՈՇԻԱՇոք Փքճււ/36 ռւ 8016 ոճ (տտ տ ոքօոոօոօո26ուօ1ն
851ՇՅ 6011 ԷքօվՇՇԲ0Օ10 766418 8 Լքճոօ37 ԷՇ.

ԱԾ ՃՐ5:ՈՄթոԵր ը ՇՑ8օոթոչու օ1 26-Ի0 տօաճծքչ, ԷՈՅՇՇՈՇԻՈՇ 8 1166 8ոճ-
261224 ՛17քւաաու օնոթմտողօ ոօաաաոօ ոճ Թօծշումթոյւօ ոօմֆՓօթօաւաոօ օ՛ տուօքու

520

ոքր 12881661 "18-ա խաոուօաոօօ ԷՀԱՇՇոՇԵ Ց. Թօա ոշոջ 5491 ոա
ՅՅՈՕՎՁՇՂՇՅ 8 101, ՎՂՕ ԲՅՇՇՈՇՔԱՇ 8 6-11 8: մօա 26261 ոթոտու ւծ 8ոճօ1ե
Ղ7քոաու ո ոթուաուճօ1 10 ԱօաԼոօ180 Ըյոճոմ, 101ոտ ոճտ ԱՕ ՇՑ8ՇոՇէաւչու, 8
ՄԱՕԽՏԷՂՆԼԵԼ: 821218161427 ԷՅ1ՇՇոՇԷ1Շ ԷՇ Աքօտեւաօ1 2-3 ոամումօօ8. )1օԾքօ18 օ1
Ճոճոուծք18 1. 3ք3օքՄու7 38ռքւն ՇԷ6ԼՕո. 8 Չք3օքուծ ուօշտւօ ոօոճօ16 ՎՇքօ3
11866աոօաոօ տօյադը/ (Ըճքււոճուծու). Եծշոօա-7քլ, ոՅ քճեօոճ Խճւթւում ու
քճօաճթուքթօ842861 օ1 /Ճոճաածքյմ ոօ Շճոօդօ 23թք3օքուճ. ԽԼԵՆ ՇօշոօւՅոււ
ՇԹմքծոԱօ 18761 3. ԾԻԼ, ՇԵՇք 10615 0075ուճյ.

ԽՀքՇՇԲՅ841 06126153.

8 ոՈՕՇոծյնոն: ԿոաՇոո»: 6աճ6քճ, ոօ տաաաւճւուտծ Շօաօ11 ար քթււ 660 603-
8280 ՇՕ86Ա181Շ ատմ 06672:6քում 50ոքօ64 85076 ոքօաոտ թուչու, ԷՅ 60-
8օոլն 6 65: ոթոաւոճւծու 1130-668- ոճու 610քօուու, .օ10թ»ոլ 86քօղօուաօ 66ւղ
8ք6օօ10848. ԷԼ 1ՇՇոօոմՇ ՀՕՇՇօքօաօրօ տ 18735:6ք16ո010 քմաօտՕ8, 803517 1ԱՇԷՈՒԼՕՇ
51 ԱՕՇՆՄՈՒՕԻԵԼ Օղու էու68, 8 ԷՕՇՇօքծ 6ոթողուքօտ4ոօ 6075ԼԱԱ6 Շե Շ 1 6-
ԽԼ61Ձել1 1 8 ԲՕՎՏ էճ 23-6 ոռւածթը ոտ ր/Ո0ՇԵ ոճ Օոօյեւ. 8345 1օքօ, օոօ 85-
թյզոռօ 9130 ԵՇոճ, քճՅօրոճտօ Խայծ ոյք տ 32828816 1քթօֆօտ. 16
Ճ36թ62Ան:Յի: ՇՕ Շ8Օտու օ10քօքաամոու օաթեւօչ 8 17քաոօ. 1130-66: ՇՇԱՎԱՇ
ոթուաուճծ1 8665 Օոք»ը մ օքոճ:1308518426՛1 Հա աուօ1թ8ոաոծ.

Ճ108601:ՇԲաՇ 7 38թ ամն: մ6 1818թ ոթոտոճում 8ոմճօ15 քաո, 1օքոօ-
8516 ՇԲՕԱ6քում տ ԷՇոՕՇքթօոօ1տ6էուճչ 68:35 Շ ՄոմՅՅԱ Երու քմմօտոում 8030680-
8ուՇ5.

32: 162Ը2ք.

16 օԹօոթուու, 5 Սոթշա-Եօքու 24-Ր0 ոօոճծքթն ՇՕօ104706Շ5 օՕ86 Ած 7
Խ/(28167-662, էճ «010քօու ոքոօ7161808427ու ոքօոօ1218116յու 8662 Շ6ոօւմոմ 32:ու-
6868թ2, 8 16 քոռաած ոքօոօւճթուծյու 15 Օ7քուճյոուօոօ1օ 763ոն - Էաքու-
66 ԼԼ ոա նւրօ8, շոու, 6. Օքոօտ ո Ճու Խ1ոքՅօ - շոու. օ. Ճո. 1ԱՕՇոծո-
քա ԽԼՅոԼՇՈ-ՒՇօ1 ոքօաօշուու Լքոշօօյադուծօչ 1: ԷԱՈԼ Շ 18 7ՇոՕ826ու, Վ1066Լ
866 80Շ8:Օ67/7ոճո6 17քու ոօքօուու 8 3281110868քթ, 657781 ԱՕՈՄՎՀՂԵ 2ո270-
82856 ւ աա. Էքոծանծ ոքօոօրատուծյու 3225յու, Վ1ԼՕ 17քոթւ ոքոճ»՛1 8 388-
ՐՈ6868թ 8 ՕԽՄՎՅՇ օք 806: աթռւ 61618 ոքո 76082506 Շօյու ԱՕՇՈՇ/Լ
Բ16, շոա851 7 Շ668, 677715 ՈՕՈՄՎՈՂ» շո ո084156, Աոքօտոյաօ 7 ոճքօտու. էԼ. 18-
քած 7օոօտոմ ԽԼուօ 6611 86 ՇՕՐոճօատօտ, ԱՕՇՈՇ ՎՇԼՕ /քոշամօ ոքծոօոոտուծյու
քճՅԵ21ողՇ», մ ԱՕՇոծ օ1ԼԵ6Յոճ ԱՕՇոՇԱա ն: ՇՕ86ԱՅ:ԱՇ 38871065 8Օօղքօօօու Օօ
ՇՈՎՇ ճքուտուռոմ, ա ոքաաաօն տ 321 2ՈՕՎՇԷԽՈԾ: օոմւծօտ ոճ Դաառւ Մօաօտւչքւ 1)

ՖՎՅՇՈւ08611 տ 76361 7օոաօօճթւլ, 8 ՂԱԾ: տ ճոսուածտծք»ւ ոօ ՇԵ

521

8510թ881 ո3 ԽՇՄԱԵՒՈՒ: 2) 8Շոօքօ8 86 քճշոօոուծ, օքշատչ ԷՇ օոմ8815. 3)
Ձքուչւ Շ Օքշամծու ԷՇ 8ոՄՇաՅ15: 4) ոոճղութ ոօողւ տ 8 ՇՈՄՎՅՇ ԷՅ1ո068061ղ, 8
ոՕոՑ0տ:: Շօ6ռթոյթ տաքօւտ ա 5 Թքատմւււ օօ ոռքտւթ 1քօ076ոլՕօ ԽՃՕ781Վ66180
ՈՕՈԹՕՈ. ՛ԼՇոԼ ԷՇ ԽՏԱՇՇ 7քօոատծ օՓողօք»ւ ոքօօ7288:671 124 7062տճՖ, ՎԼՕ ո3
ՖՅ23օ14 11-87 7քօաճչ տա8ո3851 8 Շոօքօու 8քծուծքտ ոքոծոծր 8 32:1116868թ. 8
Շ8231 Շ 1քօՕ08881Շու Ձքուչուօոօղօ ոք-828 ոՕաւօում 328116868քոԱ68, ԱՕՇոՇո-
քա6 օ1աքմուու 5 ԷԼ: Կ682815 Ճայ -ոճած 3-4 ոթօոօոճ8815ո611 Շ ոքօօ5601 օ
ոօուօում. Ճոն ոճում 8 ոօուօոնք 01638 1 ոճոթմտու ոքօոծո281Շ7Ո6ի 8 /:36ք-
ՇՅնաՅո. Ը տք7ոօ1 610քօոււ, 32:1ա6868թ ոօտՎոտ առքօ օօ ոլօօղօծ ՇՃաօ-
7ոքմտոծքւծ ՕԽՕՔՎՅՂՇՈԵՒՕ ոթոտոճո ԷՅԱՆ 872615.

Ճ36ք6211128:Ձ1.

ԵՖօոծւա8աամ Աքօոօռաճօք աթածնլՑ815 8 /36ք0ՕՀ1նաճք, ԼոՇ օքոճ:ու0ՑԵԼ-
82101684 1 86771 7Շաղօժոոօ ումա. /Ճ32թ0217Ա5Յ:Շաաո ոքթ-80ոԼ Շոու
քճօոօքչաածօքւծ Օ 851612876Էմու ո0օ1810ՎԵ0ՕԼՕ 601.1Վ66184 ք860Վ:2. ուլ ք836օք-
ոռ 17161 01 61. Հ1ոՅուծլ ոօ օ1. ՃՅՎՈԼՅՅ, 8 ՇՄՎՅՇ 810քշաօժուլ 8 Աքծոթոււ Եօօոծ-
ոու /106քթ080ՈԵՎՇՇ:Օ11 Հք. ԷԹ 161 ոօ օոՎՅԱ ոթ-80ու ոքօրտթուաւ 01621
ՇԱՇԱԵԼՇ 1 586թ ԱՎԻ ԵԼՇ ծք ոօ օթոճոտՅունու ոճք 328612: օ1թ:68, 4 1Յա-
266 ՄԵՕԿԽՈԱՈՇԵՈՕՑԵԼՑՅ61Շ8 Էճքօղոճչ անու ո3 ու Բօոթո:յալտ8010 803թ4614.

ՖՅՐոԼ.

32 ԱՕՇՈՇԱԱԼՇ Շոծյու 8 Ֆու 1 օԾոճօու Մամե Առտու ԱՅ Ն 161685
ոքօոճոճւմ: 17քօւաանւ 816ԷօԲ. ԸտՕՑ48 8ջղաււ օ14թօմ ուղու օ6ք830828111 13
օԾոՅ61611: Եմ7ուՇաօ, Ճքոճւմոօաօմ ո Էճքօօաօա 0666 ուօ11 ԽՐ/Շ7ԱԵԽՅԻՇ-
ոօ Ք9ռշոճուաւ ոօղ ոքօ1օուօքմծօու 1Լ7քթւաաու. 8 ԿՇօղւօ1 Խտ. ՈԵԽ`ՑԻՇոօ1
ԱքՇօօծ 865676: Շ0018616187:0Ա1841 ՀՐՈՂՅԱՌՅԼ, /Ճ:ԱՈՈԱՇՅՈՇ 8ոճօու Բ ԵՅ7ԼՇ, ԷՇ
ոթծոթոււվւ ո էան: ուծք ոթօալտ 12.011 ոքօոճոճւթմ, 8. Աւօ, 861թ68026616Լ
ո 7ոաուու ոճ6օԾքած 328 թանում. 8 Եւ ԱՕ75ՎՇԻԵԵԼ Շ8ՇՈՇ ԷՅ, ՎՂՕ 8817
812661 ԽՐ/ՇՄՈԵՒ ՑԸ 8 Նեո տ 8 Էր ոոՂՇ ոՈՏուօ 638 ՅԵԱ ՇԵօ1 թորում
8քծուօքուօ ոքոՕօ1281086 2.

ՒԷ(1Կ 2151 Ո: ԵՅՅՏՇՈԵԼՑ216215 11010 ՕՂո6:16:151 թու 21 ԽԵքանւեւ
ՖՇթուօ: ՈՕԽՎՕԱՍԱՈԼՇ, ոօրոօքՖՎա ր 10130251

ՀԱԱ, Ֆ.Պ-200, ց. 1, գ. 42, մաս 1 Ֆ. Պ- 204, ց. 1, գ. 133, թ. 39- 40:
Պատճեն, մեքենագիր:

522.

Խօոռը
Ըշթքօ՛ 0

Ը6Ց0ծԵճ
Ք'.3660ԵԼ6ԱՈԼՇՈԵՒԼ0Հ20 Օու0օղծոա տ 16116թ64ՂԵՒ 020

1մուճ64 Թ061ու020 3րտւաճուքծճուծճ.
46 10
Ս 22 տւճճքտ 1920 Հ.

Ղջքաազ.

16 ոօոքօտ6օթքււթոմ 61152281, 8 Շ8Յա Շ ո8աշաօքածու 6075 1168չուօ8 Շ օղոօմ
Շ1ՕքՕք6լ 1 13ոլՇ Բ 6Ւու6ոլ 01101611 Ճ1ՈՅՒՂԵԼ ք ք83թօատաոոօ ՛17քօղաօրօ 8օո-
քօօ4 Շ ոքոօ1 610քօ16լ 800616 38481610 Է6.010քօ6 ոթողաքծոծ 8Է1/1թ6էԷ 2:
516605 ՛17քաամ, 867 ՄԱԾ ԽՇ ա 60601: 6օքթ»67. 11քոօոյծոօ տ օքոճու-
ՅՅ օօ 8ղճօրամ, 803-1856ուօ1 աւոաոՓոաօաճխու. 110 ոշոքօ86քծքւթլու
ՇՑՇՈՇԷԼՆՅՈԼ, ք7.608071մաՇ ռք, ՇԱղԵրԾ 32821 116ք6օ084Ւ1լԵլՇ 80ոքօՇօու օօ03Ո8-
Բ 151 1ՇԱՕՇքօոօ186էուօ11 1 ոՕ6օ1048181011 685381 Շ /:36ք0217058ԽՕու, մթոօաւամու ք
քճ6012: ԱՕ Աքօտօղթմոօ շոօոօՅուօ11 ոօքօու օ1 Չք3Յծթյուճ ք Ֆո, տատ ՎՇԼՕ
ոքօո3տօաօմ քշուօու տոլօօաթ6տ 7766 տաք ԿՇՀաՄ Չ9քթ3ծքուօու-Ճօքճ641.,
ԷճքմանուծՅ-ԼԼ 11221601 ո ոթօաճոթլտա616:1 ԷՕ82:1 շա Եա-/35ոթ-71:ո6-
Փճ ո էճքոաուօ4-Ճօքթո688. ԷԹքյան/ Շ 5ու ձոռք 8 օղքմոծ ոօ ոքօաթմաւծ-
Լ. 8 ԱՕՇոայաւծծ 8քօուտ ոքօւաատ ԽՐօֆ»ւ ԽԷօոճոթ-ոմճում 85167 11քոու
ԸՅ622-3ՈՈ Ու», օ1օ0քօուաուտում ոօ10ք8180, ոօ օոշճո. ԽԼՇՂճՓՅ Խծուճոթծ ոճոտ
65ւղ քմոծու 1 ԷԵՈԼՇ ԷՅ2071Ա6:. 8 3ք36քուծ.

ԽՀքՇՇԲՅ81 06182615.

16 ՅՐՇԵՈՄԹԵԵԼԼ ՇՑՇ6էԱՆլոլ:

Ճոյոււ ոճա, 12120756 ԷԵ 8 /:36ք60Յ100:88Շ, Շ 116 ԱՈԾԷՈԼՇԵԼ 866-
ԷԼ 77ԽՅ1 օօծքութ ՇՕՎ7860187:0Ո 2: 17քօռ 71 ԽՇՄՈԵԽԱՒԼ 1 1ՏԵՌԸ/ 15651 1ճ
ԷճքօօոյՕ օ6ո2616. 8 ՍԵՅ Յ1ՇաՕու քմմօտծ 236ք021թոնաՇատՇ 8ԼՇՒԼԵԼ, ք86-
ոօոօ1ճ:օած 6օռջուոոմ ո6քթրճու մ, օաոմու 68010 ոքօոօրճ Մ, ԷՕ շոտւծու
51010 թմաօտտմ, ոճ2078165 56 մած ոքձոտածւ, օտաւճոօ850 005165 88: 186,
188: 1 տ ՄԼքօշաաօաա աու քամում. Թ6Շ ՇՇոտ էտ207111684 8 ոքօ08015618681-
էԷլՕոԼ ՇԵԼԵԼՇՈԱՇ 8 Ղ726ՇՕհԼ ոօտօշօ6աոււ. ՛17թոռւ ոՇքօշօյմումմմ Էք 1 26678:0-
Լլաոք ԱՇքՇօօւթօա 8 17քւաաօ ԽՐ/ՇՄԱԵԽՅՁԻԵՅԻԼ 60861701 ԷՇ ոօամոութ 680125
ԽՇօր 1 շու ծ Շ Յթոտուռոււմ պաքթոօ. Օքոճուտտուօք 5թճշաթՇհ ռւ էո տաքն աչ

523

6 Շառու օ 1000 8օճուաուննււ 8 Ճօքօաշտած ոօյքօ60841 օ1 Թ/քոօ-1818թ
ոքծոօո28815 8 610 քմշոօքչշոծուծ 8662 60116, թքթօուծ 1010, ոքծոթտտու 1թ660-
82816 ք. ք7օօատոք ՇՕծոււծօտ Շ քաւ, 8օ ԱՕՇոծոււած օ:ռՅմուՇԵ. 31665 տոթ
յռօթմոօվոու Աօմօ108:ճ տ աքօտտուօրօմ 88085 օաթրօօ Ձողմ-մթոչուՇոօ6
Մ8ռշոօքած. 8 32քթաւճոթաօոք քմլօոծ ոքօտօշօ761 6107ոււ086Է141 ԽԼՇշԲ Մ 87 Իէ
5թմշաաոօոտոու ոճթղաուը 137թոօ8. Սլօ:0168 Շ 877 օ10քօք 266ք1861.

Ծրա ԷՇՇՕՇ108481161-06:1 ՇՕրոճաւաում ոլօշաթ/ ԷՅՇՇՈՇՔԱՇԵԼ Օտ-ղաւծաօ1օ
օռք»ոճ ոա 1130-66աօոլ ոօ 80Լքօ67 օՕղ6քշոճ ու Աք 86 ոլօօւօ11 8.6 1թ8-
աւ տ շոճքրճթուօքթում, Շոճրօոճքտ ոքոտերմ օՄԱԼՎՅՈՒ, 6.010քթօռտ քճօոօոմւմծ
ՒԼԹՅՅթմու6Ց (816: /:36ք62ննւնոճ), 1 7օոօոււօ1 ոթօոճոճքոծ 610, ԱՕո0շոծքծ
1580-6682 88085 ԱՕԼԱՅՒՐ/1065.

Լոք 5ք22: 668101 ոու ոճթաաւ Յու 66ռ Էմալ ծ6:08, 8328 ԷՅ1 Շ668 ՇՕ-
մՇքշաճքած ո"օօուօ11 Հոխաաաօնթմւնու . շոճքմաթուծթյու, օտ 7 տոճօւա. Էլռ օ3ոռ-
ՎՇՒՌՐՈԾ ԷՅՈԾԾՔՕՇԼԵ ՒԷԼոՅՅքճղածօտելք ՇշտՇուօօաՎ1օ օ1176:86164 100000 ք76ոօմ
ԾճԹոոՅՇ ամու 6ՕԲՅԽՈԼ. 1106ո6 7ոճոծժում Էճած Ճո աաաօրթմոռը ո3 34ք7ատ,ը,
1812ք6ք 8516128նու 6801 ԱՇՇՂԵԼ 7 ոՕքտալօ ոռաօլլ 8 քճմօոոտ ԷԼ080ոօաքօտոճ,
Ճօքօատտոճ, 1 քօոմոթթօոճչ. թութ ք7օօառչ Օոօամք- 7/2060ք08 8Եքողծ 13
680112 667, 6օյու ԱՕՇոծյուած 86 ոթող»17Վ86145: 8 2. ք86016 ոքօղտ ճթույու ՛ԼՁ-
18ք6ւ 06811510 11. 8 ՂՕոլ, Վ1Օ Օք 867771 ՈՇքօ1080ք.լ Շ 8քուօաաոք ոթմտուծոթ-
Շ18011.

ԷԹՇՂթօօոած 81080ռ:Շ առ: 1218թ ՕՇՆՇՆՇՅ թմշ թՇեմ Բ քճոք տ ոօուք-
2:1886162: ՕՇՕ66ԷՈԼ0 66256ԷոՅուն 1214թ4ուտ ո3 9քա82866010 թմաօոճ.

ԽղԵղաւ Շամ քճոօ.

ԹօՇԵ:ՅՏ ո Հոխոււաօրթմ115ն 878611 ՇՕՇոաւծ քլ 1 80 1186 7ոքճտոծու
6107 ԲՅՅԱՅՎՇԵՒԵԼԸ /:36ք0870Ա06Յ8081 ԼԼ ոխ Ե-ՇՇՒ. 86օ քոծատմ ՇՇոճ ոօ ո6-
80117 66քօո7 /ՃՃքոՈՅ-ՎՅՏ ք3թ 68 6լ 1 Բ1Շ6ոծքա6 ոօքծուօ 8 ՛17քոնոծօ: ԷՅ 6801
66քօ 7 տայքոճառ: օօղ, 6777Վ71 ոոՕ850ՂԵՒԵՆ ոխ Ղթմւաաթմ 1111ԾԵ-
6618, ոօթօոռու քճ ոճու 610քօւո/. Հ7քոջւ ՉՎԱաՅոՅԱոՇո010 օռքոճ ոՅ ԷՄու-
ոռրւօոօօ օռքոճ ոօքծոռու 8 ԵՀ:361.

32: 162Ը2ք.

ՒԹՎՅՈԵՒոր: 321:116268թօոօօ քմաօտճ, ԷԼ 3818ՎՇ:րԵաք ոճում ոքճ8ուծոԵօ1-
801 ԷՅ2ՕյաղՇ: 8 յայն :/, էօ ոթաօյ1ՇՂՑաՇ 610 Էառճոօ1 ոՇքծուծքլ 80 8Ւ171-
քօռոօօ 2:38 328ւս6468ք8, 8 ՂոԶ66 8 01աՕԱ6էնու Է1Շ6ոծուչ տ ճքոււօաՕՊՐ7
ոք-87 ԷՇ 88ՇՇոՕ, Բ1060ք01, ճտ 67716 51 ՇՅԵԵԼՆ ոլոք 37/Վոռմու 76710821: թ-
601 836ք62100:4:Շ ան: 3ոլմօօճքօ8, քճոօոօոճօոնու ոթութւխու օՄԵՅՈԵԼԼ, ոօ

524

որլ0տ 1Օոծռօ Փօքուռոթոօօ ոքոտոռւոչը 38811160264թոռոխտմ հոտած 8ոճօամ, ոօ-
ոօ: 6806 ոօ. 1766քոճօքօու 3288116268քթ8, Ճաուոօո-ոճաօմ, ոօ շօճ-
18216187 6646-Ի ու-6ՇԻՅ, Է1Ա3:ՅՎՇ: Փճքճուճք3-66ա (66ւտու. 7ՎողՇո» Չքթոտճոծ-
ԽՕՐՕ ԽՇՄՈԵԽՅԻԵՇԽԵՕՒՕ ՈՅՈՇԱԾԲՅ). ԹօՅռաթոտչ: 680 1ոջշա-Իօքու. ՓճքթճուքՅ-
66ո Ֆշոծ աքօողթուաւ 28511616 ատ ոօ 7ոքմտոթնոծ 886քօտոօ1օ Շո ճթմք-
ՇՕՇ128786-1 ՇԱՅՇԽԼ ԷՅ1Շ6ո6էուչ աչ1 Շ60ք8 ոօոճւծի 17 120108 /:36քՇ8170ՅՒՆ7.

16 ԾՎՅԾ աքոյոճոււմ Թօքշօ88թմ Ը08610ո1 18632820 աօ611 /Ճ:36ք622Ա-
28881 80. 8662 ՇՇոծուչըւ ՇծՍու 761թօ686ւ ուքուօօ188, ՇՕոքօ802:ո)0 1166: Աքօ-
ՊՕ1ԹՅԱՂՏՈՖՒԵԼՈՎՆ 8516Ղքթծոմւտ. 13866146 540 6տօ ոթատօյծոօ հատու -/Ճ72-
Խ(ոՇԲՅքՕՑԵԼԼ, 72: 1. 6. Մ Յնոտ 3ոտոծ, 38 ՎՀ օո 01 Շ06քոճտատ 26 8 1Մոթշա-1Իօ-
թոռ ոքծոօո282116Ո61 866: ՇօղաՒում 32: ա60868թձ 8 քղք 328 քճոօօարյօ
86615 Ա078/Վ1:1 1ՇՇաՕոեԽՕ ՈՇօչոուօ8 151684 ք76ո61Լ.

Ճ3Շք6Յ 112181.

/Ճ36քՕՁՀԱՆԵՑԻՇԵՕՇ ոքթմտարծոԵօ180 121ոօ օրաքճտոօր 8 382811637թ 77քօո-
առ: օՓուօքօ5 տ Ձոօքօտ ղոչ օքոճաատաւտ Խլօօ թր: շար ծոծ ԽՇՄԱԵԽՁՒ,
ՎՀՕԾԵԼ 8 ՇՎԱՇ էաք 8 Են ոճա: 5016: ԱՕյրւաւթ 806Շօ18Ւ6. 11քաաոՅմոօ
ՂՅռոՇ աքտոււծ ոլօքել բ ՕՎԱՇՆԾ 102701 ԿՅԱԼ ԷԼ Վ 68416010 7օ3ոտ 01 8ք-
ԽՏՈՒՇԵՕՒԾ 5ծուծում. Լ11ՇՇոծտոօաՑա6ոմ տշոօյոծաում աքթօոոճվօթաճքուօ1օ աոմքճ
88782161651 1օրքօճոծաած 86610 քոօօ ԷՅՇՇոծԷում 8. ո ԷԼ ՃՇ 1818քճուտ
Օքոմծ274 տ ԷԼ ՈՎ68Յ որ.

128216 Ո5Ե618081 ՕՇ80600Օ2:110164 ՕԼ 8061: քճոօրճ ,7քոօամ Շօղեծ-
քած օ6ոԱլ66188, 8386 ՎՇՒՕ Օօու 00538116 8510184874115 61թօյում 8 տօոքմտոօոլ
օՇոր7ԷուքՕ84Բու, 800ք3շւծժում 1 Շոճքջշածքաու տ 856ճաոաճ քՅ չօթօաւծոլ 6016,
Դ. ոթշոոօոճրմօ164 Փօքոուքօ82ոած 17քոշառ: ՎՀօԵԱ, 80 ԷԼՈՅՑՇ օՕռւ 614 ԷՇ,
ոճ ոքմտոմ 81տմՅո010 214ոլՅոճ Ըոճոօ8 (Հճքձ602265ալ 1Տոծքճո- 5/66քոռծք).
Ճ36ք02210:8, 128 շո6, ոճա տ Լքյոչ, 8Շո61Լ ԱՇքօօ8օք6լ Շ ԸՕ8616աօ1 թօՇՇա6Ա.

10 ոօ61086թրթլք ՇՑՇՈՇԷԱՏու, օ60քօտճ /1116օՂՅոռ էճ ՇԵՎ 1ճօՄ Նոու
766քօ807ՏՎ66ոօ1 մթոմ օքոճուտ0828 8 ոՇԱՇՉա16լ մ 6766 մ /:36ք 083 Ա-
ճոճ ոօ քաօ8016180ո1 17քօաաո տ Լքիուօառ: օՓուծքօր. էլԿճոթքւօԼ
76ք6օոօւօ1օ 60068010 7ՎՀՇՈՅ-ումթմում Ք7Փ21-661, աղած 6-օ 5 Է5ոճքծ: ոքո
Ք6ոք 3 ք0151 ք7օօառ 0Օոեւօտտաւօտ, 3 օք, 8 Ա7ոՇուօ108 տ Օրու 68147501
7Ա11661881168: 76101651 141266 1 Էքյյաւշատծ ՎՀօամ. ԽՕՒՄԸ 61 800ք2:6ԷՈԼԵԼ
ո Շաճնւմ 71816614:Յ էՐքո-ոճան ո 11201165: 8 76քթ68. 11682. 8ՇՇ ոԼՇՇՆէւՕՇ
ԲՅՀՇՇոՇոաՇ ՄՇղոօուօՕ օՕ07ՎՅՇՆՅ 806ՒՈւօոր օ1ք0:0 տ 60Շ8եու ոծմօոտաջու.
նրւօնքյողօթօ-օՓուծք»ւ 57քօրւ011 օ7172:051 օԱՇՂԵԽՅՂԱՎՇՇԵԼ ոթոծնլտ8:01ա6 13

525

ԽօՕԽՇՆՅ:Ն ԱԾ ԱՕու ՎՇքօ3 Ե -ԵՅԹ. Օ6ւՇ6 ոՕդավ66180 800ք3726ՇԲՒ5Ո: 186-
ՎԱՂԵԼՑ86162. Օաօտօ 25000 Կ6ոՕՑՇԻ, 8 1Օու ՎԱՇՈՇ ոօ 1000 27ք6ւա2 4666քօ8 ոքո
7 օթ: ո 20 ոԺՈՇԵւ6 182.

Լք.

16 օԹօոթու, ԹՕՇոԽաուօոք ԷԱՅՒՑՎԵԵ Վո ՄՎքօյոՂծոթքմօ1օ օօ6քթճաո
11օքոզւոմ աՆ ԹՇ. 8 Շ823. Շ Է23811Վ6ՒԷԱԼՇԻԼ ԱՈՕՇՈՇՈԱւՇԷՕ, ԱՕԽՕԼԱաաԼ6ՕԽԼ ՇՕ 1ՇՔՇ-
քճղօու ԼՇոՇՑՅ:ՕՑԵՐԼ ոօրճոօ ոքօատքած օ6 01618816, 851384ԷՈ106 ՇՕ օ10ք0օ1-ւ
ԱՕՇՈՅ ԱՇՕ քճշչ026Ո6Բ Շու 83808 էճ ձքուօ. ԼՐՇք. 716քյատոճաաԹծ ոթօու
ՅԻՅՇԼ ոքոօօօաատնե ճքուաօ Բ քճքօյաւօմ1 182քանմ, ՇՕօօ1081 161 ո3 ոքօոծո-
821661 6.7. ոք, 10րոռ, տմ ԼՇքօքող ԼՇՈՇՑՅՒՕՑ ԷՇ էԼ 120յաւ 803:ոԼ028ԷԼԵԼ ԻԼ
Ց:ՍԱՕՎՇԱԱՇ ոտք ան ւօ1օ 5Շուծն 8 քաւ թում. Մք32 6506 ոք-80 քշած 8
ՕՐՎՅՇ ՕԽՕՔՎՅՂՇՈԵՒՕ1 ոօծօրթւ ԾՕդեաւօտաոօտ օօչքոււթ ոօեղթմյուծԼ, էօ
Օ1ՅՅ8ՂԵ ԱքօղատօոաաՇ1816 6Օդեւատաումիմ 8 ՇՎՀՇ ռւ ոտաշաօժաւմ ք քք
Լք»`ոմ. 8 10 ոօ 8քծու, 8 ԸՕ8616թ0 ԵՕՇՇաօ տողում 7246 856 ոճ ոՇոօոճորչ 6
ՕՇՕՇՏԵԼ. ոլՇուՕքՀԷՄԾ/ոԼՕոլ.

(2ԿՅՅՂԵ ո: ՕՂո6 Շուտ, Բուն ԽԵքՅո ո,
110810 ԱԱՌԼԾ, ոօօքՖՎԱԲ 10702411.

ՀԱԱ, Ֆ.Պ -200, ց. 1, գ. 441, թ. 31 - 32: Պատճեն, մեքենագիր:

526

Խօոռը
Ըշթքօ՛ 0

Ը6Ց0ծԵճ
Ք.5660ԵԼ6ՃՈԼՇՈԵՒԼ020 Օուօօոծուն ն 16ուծքճոԵւ0Հ0

1մուճ64 Թ061ու020 1ոււաճուծքԸուծճ.
26 11
ՍԽ 7 Փօծքթճոտ 1920 չ.

շ0ք. 3քաճճ Ե

Ղքաոց.

8 ՇԹ3Յռ Շ 7Շոօշտում 60տԵւ 6808, ՈՅԲաՇոմումՇՂՇՅ: ոքթօոճճւատ ոթո-
քա Խ861 աքօտտծ քճ3ուօքաւ ո աոթճում 66 803072: 11016841 866 ԽՄՇՄԱԵԽՁԻՇՆԱՇ
ՈղՇԽՇոճ ՛17քթոռը, Սաու տ 86Շ6-օ 80610182. ՕՇոՕ8485Լ 808516 ԴՅԱԵԵԼՇ ոճթյոտ
»ԽՅ5Յ աա» 7Աատաճօրա՛, ԷԼ ՇՕ8օոմտում 6016քծռ: ոթոօ16187:01 ոքօոօոմ8ո-
ՂՇյու 18-ճթ. 11. օյշտոմ, ոԼօշա ՛7/քթոճխու տ 60ղթաւատյումում ՇՕ61084706Ֆ5 10806
ՇՕՐՈՅԼԱՇԷԼԼՇ, ՇՕՐՈՅՇԵ Օօ Ք010քօ10 տօ Ճքոճստա օ0180711168 17ք 6281, 34 ՎԼԾ 1Օօ-
ՄՇշուՇ օ06233Դ01651 ՇՕՑուՇՇ 10 Շ /ՃՃ36ք68770ատօոլ 8516128:11 ՇոԵւ յոլ 60ք»65ւ 6
706քթ080ո6ԱՅՆ. Եօոծււօթրում ՇոՅԾ2ոա:օ1 օքտշուծու, «ճտ 17քւաաօ, 18: 1 /36ք-
ՕՅԱԱՍՔՅԻ. Էլ տօ ԲՅՈԵՒ ԵԼ օաոճու ոթաւաՅոօ 6ՓՂԵ ԷՅՐ01086 ոչ ԷՅՎՅՈՅ ոՇԱօՂ-
Ցո 60816610 Շ քօրոչթերոմ 8016 Յու ոքօղատ Փքճււտ308 1 8: ՎՅ:, 15-71
ւօքո»օ, քճշտղաւտում ձքօօքճոծւ քճֆօքոճււթօտմուօ1 4-1 մթում 10108816: ք
85107 1 6էաօ ԷՅ Ձթուաօյա 0 Էք. 8 10 266 8թծշուճ 7օաւտօ62 12-ն, 13-ն,
14-51 ոռ 20-1 ոօքոյօ4. Ը ո6ոօաՏոչում 5ոռւ ւօքոյօ08 ճքողւչ 4:36ք ՕՅԱԱՍԵՅՒՅ ոՕ7Է
շան ա«օօքաոաւքօտ415 680 ոօմօւտաց, ո տ 85ւթ86օ0ոմւ ոոմքճ ՇՕՑուՇՇՂԻԵՇԼ
76161811 8 ք3օթուծ օշաաւօ1օտ աքծօոաո181167ու Ճ36թծՅ11նաճոմ, ատն ոքօ-
70յռոօ՛ ոքոծ.լ8815 ո3՛17քոռո /քօոոած օՓուծք»ւտ ոթօոճոճւոււօ16Լ.

Օոուօաածքած ոքոօ8 1. Հքուուռմմ Շ ՇօՅՈՅՒՈւՇ ոք աթո "86328ռօաճօ ԷՄ7ք-
մօ": 37ՎԱԱՅՇՂՆՇՏ. Լոճթմքո մ. 60861701 16 ոօյոԼ84156: Աոքօ80տճւաւտ 17-
քօր տ 836ք6210ն:286 առ: 88168108, 7.ռ361841 11 օ6ոաւօ615 տոՂ6քօօօ8 5ռչ
7857. ԷՅքօոօ8 1 Շ06020ոաուօ615 տթ»շո65Լ.

ԽՀքՇՇԲՅ81 06182615.

16 ՅՐ: ՄթԹԵ ԵԼ Շ8Շոծմ41 81:

2Լողծյու Շ.Շ. Եօքուա ո Խճոճւնաու 80 1286 Շ Քմօճ-՝ՇոՕո թօոանու օ6ք8-

ՂԱՂԵՇՑ ԽԷ քատ ՇԽՕրլ7 ոք-87 Շ 13981816 Շոլ ԱՕտօքոօօ11, ԷՕ 51017 8061քծո-

527

21618084 օքոճււՅո10ք Շու - ոքօղատւնու քճուօօ աք-88 Ըճոաւխ. էլ ոօուօութ
ՒԷԼԹՅՅթմոուԲՄ ո3 /Ճ:36ք621105:8ոմ աքօղօյռաուօ1 ոքոծ.1լ8815 3ճԱ1668թել Շ թքՄՈր Լ
ԽՈԼ ՇՄԽԱԱՅԽՆԼ ո6ոՇԸ ալ օթ 80661284: ոօ 86611 06 8611, ոօ ք80018
ռւ օքօոաւ ոօքօոոօօ ԷճՇօաժում 068611 7Շոծշտ ոօտճ ԷՇ տոածօղ. 1՝քօաւ տ քօ-
ՇԵՇ ՕՊԱՀՇՏՆՇՅ ք էու ԷՇոօ6ք0շտծոճՂծաԵհօ, 8 1ՕդՕտճքՇ 663թ2371Վ:0օ. 8 ոօո-
քՅԱԱՎԵԵՐ: 17ք6ԱԳՐ: ՇՇՇԷՀՀՇ: 61021 ոօ 50-60 Կ6ղ086ա- 16:6ք08.

16 ժաշտու, 3:66-ոճան 7ոլօք 8 3ք3օքուծ օ1 քո. 8 ՃՃքոճատոծ օ60քո3088-
7865 ԽԼւղու-ու7քճ Շ ԽՅ.թՅ ՅԾ 157քտղօքօու Մ/6քճոտւ 66ոօ.

ԽԼՇՀԾՆ ՎոծքՅում 1ԼԼԷքեւ աԼ Աքօամմ էճ ՈՕՎՑՇ ձքուզքօա010 80ոքօ68. 115
ԸՅքթունու թ Շօ01օ քճաօտմ Վօքօ3 Վյշցք ԽՇՄՈԵԵԼ Ց ԻՇ օղաքճտոչոօԼ 8 ՛17քւաոօ
65011 ում 6601, ո էճ ոՕՎՇԵԵԵԼՐ 6ըթրտ օա7ոո)0՛1 8 605ուօոլ ԲՕՂԱՎՇՇԼՑ6
օթշուծ. 11օ ոքօօ»66 ոքօոօոճտուծ ու Խաու-որքել Ճոա66աճ, Շ քատ 610-
քօքւ 6եւճ օ1աթմտոթոմ տ6տօոճում Շ Բճոունոօոլ 8ԽՇքթտ:286:011 օ71/2:05Լ. 8 օ.
Խ2ՅՏՈՀՅՅ 8Շթա Յէ Մ 6ջմու 01238861 60դթումծ ԱՕ ՎՇՇՂԼ, ԻոՇ /յու - 06: 851Շ:2-
3811 ՇԽՐ7, Վ1Օ թուլ 26618301 շոտւե Շ Ձքթուումում աթի.

Խու 2րուօ-325ԷԼ 1626թ թում քճմօաւ.

ԾԹ ՈՓՇՈՇ Ա ՎԱՇՈՅՃ չ8188թն, ԵտւաւօթմւածնւՇԹաՇ 1818թ աուօյմ 806էԷլ1106
ՇՕՑՇԱՅՒՈՇ, 81 6010քօու 7Վ861808427ու 3281110468քօած 1818թ6ւ, 8 12.6 ոթօո-
ՇՆՅՑԱՂՇՈւԼ /Ճ:36ք0817նոն8. 38:110868թո6 868Վ6Շամ օ14թ2:0164 8օոքօօ Փճո-
ՎՇՇԵՕԼՕ ոքթոոճւում էճ 8ոմօոմ 01 ՂԵ տԾ 86Շքել. /Ճոմշտք 667 Ըյոճւօ-
87 38 ՕտաՅՅ:1Շ Շօոաօրտատմ տոմ 8 51081 Ածքօյ ՃՃքուտաւՇաոամ ոք-80ո1 օ66ոՅոօ
100000 ք76ծոօե. Խոտ 1218թ, Դո. տ ք7քոթւ /ՃՃքճոթաօաօօ քճաօտա էո»օանա 8
ԱԾԵԼ ԱՕՈՎԱՅՇա Լ Ք7քտմ - ԼՏ:թքոոճ ԼԼխուաճաււօ84. 8 Շ. ԵաուոՅմւթ ՇԱօ-
ՇՕՕՔԵՇ: ԷՕՇուծ օքշոած ո/քոօտ ոօ 400 ԿՇոօտօտ ոօ ոքծօոտօաՏոԵ618081 187ք-
ոճ առճոճոթմւն Փ-6ՇԲՅ, «0100թ. 8 Շ80:0 ՕՎՇքծղ», ոօ 6165 ԼԼճոուոճՂ-
մալօ87. Ց քող -Եճւ աէ Շ ԷՇՅԱՅՎԱԼՏՈԵՒՑՕՇ ՔԽՕԱՎՇՇԼՑՕ ՁՇԽՇքօ08-1418թ 6
Օոււմ 17քօաաաոմ օքյաւծու, Բ667անու ոօքմա ւօ 611667 ոօ 8ՅՎ4756018011
քոռ 8/15760-66ո2. Օուօումում ոլօ2աԾ/ քոռ ո 1818ք8ում ԷԱ 1516 էճ ՈՕՎ-
86 օ1ք01010 38ոքօ14 ԱՕՇոծյաաււմ 85180348 ճմ -ՇԵԼ 10 էու 6ւօ ոքօյրուօ8 8
Ծոաաճեատծ տ Առք օօտտ ոչ ոթօոճշաւ. էԼ օղթօօոտծ տքոօտ ոքշոծյոօՕԻՕՇ Բ
ՅքուՑ էլնի 1 1ոոտոթա 224 32218116քօօՕ8ՅԵ Ել 8 ՇԲՕքօեւծոլ 3212 ՌՕՎՇԷԱԼ ԷՇ 10Եւօ
ՇՕՐՈՅԱ էու, էլ տճշւօ 601034 Շ ԷՅ, ՇՎԱՅՏ 1818թ ո 17ք:ո08 օճուուը 8թճ1մոու.

ԼԱճքքօ- ԷԼ ո ՎՇՔ ԱՇ Քամ քճամօտեւ (ոօ ՁԼՇՒԼՄՔԵԵԼՐԼ ՀԹ66է51ո1).

ԼՈՅՑԱԵԼՐՇ Շաղել 1818թ Շօօքօո010Կ6:Ել 8 ԵՖօչօթ-Թ6յաւ. ԵՕՇՑԵռ: ոքոաոոօ08
ոԼԷւՕԻօ. Է 8ԵւՇ0182 7 ԵՕ:օ:-Թ6յաւ 1ուօ:01651 7ճքօղոծէւԵլՇ 03 6 2-ուչլ օք»-

528

մաչում տ 12-06 ՈՄՈՇԵԼՇ ՅՆ. 7եուծյու 8օօքթշոծքթ քճ38թւմմ քշտթցում. 38 86-
ՍՇԲԱԼՇԻԼԵ 86Բօքօ8-8թաոթքոօ108 օքյաւմ 663ո616187101. Ը 720ոօու ոտ էԼշա-
ՎՇՏՅՒՈԼ Ձուօքաաճուօթ ա ոթօռքճայթոմօոք օտմյմւում տու ոքօո080156186ՒԷուօ1
ոօուօումմ 66շաՇք Յու ԱՕՈՕ26:6Բ1Շ օղճոօ տո1861թ0ՓՈԿ6Շամ. 8 քմնօոծ ոօուօա-
աճ 1282թ տ 0167161826 «101-651 10 է 650 Շաուօ11 8ղմծու. 11|քօյաւօ266-
քած 7Սաճխմյաւնոօօ ոծքօյաւծ 8ոճօ1 ոօ 7ոքճտաաաոօ տքմծոք 018616186ՒՈւ0117
մու, ԷՅՅՔԱԼՎՇԵԻԵՕԵՐ /Ճ:36թ6022105:2ոռամմ ոթ-80ոլ, 89513880 6Օոծւուծ 1քօքու,
ՄԱշոծ օՆոքաւյ 0 8քճշան/ ոլօշոյն/ աքե ո3 17քւատու ոքմտուծ յամ, 80 ՐոՅՑՇ
Շ ԶՃճուուՇ6օոմ տ օՂ1816ԲւղուՕոք /Ճ36քթ681Ննոճոճ 1766քքտւօքօո 51010 քճաօոճ
ԸՅուծոթ-666ու ՄՍտճունու ոօ արու, 1. Ք. 7 ԱՇքՑԵԶ: 866 607516 տ 60թուծ 6127ու ոթօ-
8874115651 ԷքթմԾ:ՂՏՈԵՇ ԽԱՇ ոօ աուլ տ օւու 66360շողօ օ6մքճօ1 11ՇՇոՇքա6, Ճ
ԱՕՇՈՇաաոք 7շւօ ոճ քթճշոօաումօր ՈԾՔԵՐՑՆՒԼ մ ԷՅ: օո, 1 121266
ոօողՇքշոռօ1 ՇՇՂԻԵՇ: «ՇՀոօՇ ԱՌԱՆԻ Շ /Ճ6026 157 - ԾՇոՕո 80 11286, ՎՂՕ-
66 Օքո2101308415 818616.

ԱԾՇոՇ աւան օօ65ամ ոօոօշոծքած շտ: աաա ճքուու շցնատ-
0Շթ 6ոլՇ 60075116: մոմ ԷԱՎՇԻՕ 86 ոքօրուօ1, ոլՕոօ ռւ 786յււ Բճ ք860-57, 38 Վ10
տո ք ոոողչւ, 1 866 օւ Օ6քօվ6ածլ էճ 10078110 Շոծք15. Շքօու էառ, 1825 2ոծ,
ԲՅ: 1 Շքօյաւ 1812թ օտռքծոօ18761 5ոռոթուռչ: ոքո 6օոծաօ11 օածքոօ611. ԽԼՇոռ-
ՔՅԽԼՇՒԼԻԼ 11 "օշա ուՇ աճ: ԱՕուօուլծ Շ086ք1Շ8 աօ 01651687 101.

Ճ3Շք6Յ 112181.

Օրու ո3Յ ՕՎՇքօյութռւ 8օոթօօօ08 81661 ոօ /:36ք 62110288 7Թոչ-
ՇՂՇՅ ՄՇՂՅԱՕՑՈՇԵԱՇ 1ՇՇԱՕՆ 68431 6 :5քոտճում ո ոքոտոօՎծք 6 տ էճ 68010 610-
քօր, 88.7 ՇՕՇ10481161-06:1 ՇՕրոճաւծա Խտ ճքոաօանոււ տ աքոճաու
ոքծոօ128ո16ոչ ում 8 1ճքոշոծ. 7նտւ օօ7աւ661876ժո14 51010, ոՅո 1 6006 ատո 8 ոքօ-
ՄԵՍԾՂԱՇԱ 6806, Ճ0Շքօ8 66: Ըյոնոօ87 էճ ոքմտոշւ ոմաաՅո 010 212.812 Աօ-
քՄՎՇԵՕ 8 քմաօոծ Էճքմնատ օՓօքառքօ8215 Թ/քոճոաւմ օղթծյու08511 68124501 տ
ԽՕԽԱԵՐԼ 823101. ԷՃճոք»ւ ա 517274 ՎՅՇՂԵԱ 8 թո 1016: 13 Շ061888 ձքումտ ոքո
6-1 Վառ: օՓուծքոչ ոօ, ողՎուօ11 018616186ՒՈ10615:0 ՖՕոլ-քօ8 ոՕյուօթ. Էքօ-
հՇ Ղ1ՕԼՐՕ, ո7քոճու 67781 ոմքւ ՕՇօ65:6 ոթն տ ոթ ւաօ182 ոօ 678/2:06.
Թո 1քթօքաօօ ԱՕՂՕ266ԲՇՇ /Ճ36քթ602110588Յ ԷՇ ՇՕ86Շու 6ոճւօոթաււօ6: 8 ճքոու
ՇաղԵրօ քճշոքօօքթ2856164 ոթօոճոճւմն 6015 168238լ8, ոօ1օքոա ոթոոտոռ ոտ6-
1075ռօ 71քթօշամօոաաք ալ ՇՄաԱՇ6185 101010 61թ054. շճթճայծք, ԿյՕ ոքօութօք» -
ՖԸՖ606ՇԻ08Ն ւ ոք 8ԵԼՇԱԼԱԽԼ 806ԷԼԼԵԼՆ Վատ ոքթտաւոօօե 201115 ոօ 28238ք-
ԽԵԼ 11 786 ԱԼԹԲՅՂԵ ՁՇոօքօ8 ԷՇ ԱօոԼ88156: Էաոճոօ11 ոթօոճոճոթ մ օա

68012: ԷՅՎՅՈԵՒՒԾ08, ո166Լ 16 «Օումքօածուքօ8815 3շռծ 6806071710 11 ՇՅու06108-

529

ՂՇԵՒՆ ԷՕ օա ոշռքօղ տատու ոթքշանԹճում. Էլոքա Մ Շ 5, ոօ ԱՕ80777
ՇՕՇ10518116106:1 - ՇՇճքօոլօ10 օ05:18ո6էԼ1:1 86606116 ուօ6021ոո381աան Շքծշու Բքօօ-
ՂԵՏԻ., 8807 "11608010 3800168821ո11 Շքօյնւ 86ո6օք08 6 75 Չ0 ՇուօքՂՈԵՕ: ՇՈՄՎՅՇՑ
տ Ք601651848141 առու 800661 80218601 ԱՕտաւօօ11, ԷԱՅՎՅՈԾՇԵ Շոթտւօ6
6քօշոծուած, 01810աթմ ՎՇԽՐ ոլօ6ռուՅունո 8քծոծքուօ 65112 0Ղ:ՇԻԾԻՅ.

15 թօ ոօ ովօ6առ: 16Վ6ոք րառ օ108, ԻՄԽԵՀԼՀՇՂՆԱՇՂ08 մ ԽՇՇՅԹՁ-
116108 86քշ 83չմու ոռքտ»ռւ 882, ՇՆՕտումՇ 34 66376ո0880 ՛7քօաօ օքածուց-
առօ տ շտօոճյօաած 81 /36թ681Անոճք 8 ՎաՇոծ տատոմօղօ8 Լ7քոաու, ոլօշԾ/
Ղու, Բ: ԽՇՇԱՃՅՁՈԼՇԼԵԼ ՇԵՍու մաղած 38 Շ0103 Շ Օ1օուՅոՇոօ1 տոլոծթոօն ոճ ոքճ-
822: 86388210 աոլ010 /Ճ36ք620ն58Ւ8. 310 06610816ղԵ6180 85138870 016128: 80-
ՇԷաարօ ոմաաօնթն ԽԼՀՅՒՈՅքօ088, տ տղաշտոաօ1Ե1 5101 ոօօ1 ոթճոույյօ1 2Ճ8-
ԽԻ -ԱՅԱԼՇ, քՅՃՕ7ՏԱԱՇԵՐՇ4 Էծ 8 Ե. 110 ոՕՇոծուք օ8օոթքչու, 5101 ոօ-
ՂԱՎՇՇԵամ ոշքծ8օքօ1, 8 ՇՄՎՅՇ ոՕ:օ1օ ոօքօշօոճ 8ոոօոմ տ աւոռտուծ Յոլ,
6637Շ10880, 8513086-Է ՇՕՐՈՅՈՒՅԲՈԼՇ Շ 00դԵ68ա Յու ւ ԸՇքուճքուծ էք 7.51 ՇՕՑԵԼՇՇՂ-
Է5ռ: "թմրում ոթօղատ 60:03:08, 0 ՎՇԽԼ ոճ 66Լ Շ8Աո6ՂԵՈԵ6 18761 Փոլ Աքծոթ-
2876Է011. ԸՕ8քթօօօոօ11 8016 1՝քթ373ռու Շ 85լքճշոծ ոու 1605 16է51 ոօ "080777 օ1-
Թ231 66 860» 8 Շ0:03 1 ՕՂՇՅՂՇԼՅԵՇ ամառ-ւ60 3888ոծքամ աու ոքթօոաօ-
շօքաւմ ոօ Ձոքթօօ Ճ3ՅՇքծՅ110աՅ ոա, 8օՇուօյթտ ոճ ոօ, ԿոՕ ոծքտ851 ու018 6Օտեա6-
8ու08 Շ Աք 2օօ Շու Օ ՇՕՑոլՇՇ ՂԵ ՕԻԼ 851017 1ղ6Էում ոքօղատ 71/06քօճքուոա ո

Ճ36թ62Ն:ՅՒր7 ւ Լքում 66 ոՕՇոճքճ օյու08քծուօքուօ.

(2ԿՅՂԵ ո: ՕՂո6 6, ՀՅուՅ ` ԽԽքՅոՑ Ւ,
110810 ԱԱՌՈՀ, ոօտուօքՖՎԱԲ 71002911.

ՀԱԱ, Ֆ.Պ- 200, ց. 1, գ. 441. թ 33 - 34: Պատճեն, մեքենագիր:

530

Խօոմք
Ըշթքօ՛ 0

Ը6Ց0ծԵճ
Ք03660ԵԼ6ՃՈԼՇՈԵՒԼ0Հ20 Օուօօղծուա տ 16:6թ61ԵՆ0Հ20

1մուճ64 Թ061ու020 Ֆու Ըուծթճուծճ.
46 12
ՍԽ 23 Փօծքճոճ 1920 Հ.

1օք. 3քոատուլծ

Ղջքաազ.

16 0օ1086քէլմ ՇՑՇոՏԷԱԼՎԻԼ, 7181256էՇ ոթօաատ քճւա10:821ՈԵԲ ԵՐ Շա 8 ԵՅ-
1 6Շ6քմքօաօՕո 82111616, 8 ՎՅՇՈԼՕՇԼԱԼ, 5 քմաօ աո Խառան նաճ, Հաթումօջլ 1 ԽՇո»
ԱՕՇՈՇ օա 6068 լ0շւօք ՇՎԱՂՅՂԵՇՑ տոշտաաթօ821 ԵՈ. 110ոց/ոճում, ոօ-
մճթոճում ոթ-87 ՄոԼոօօե ոթոտոծվե ք 6800 օ10քօԷ57 ԼՈՅ8:1010 802811 ՎՇքոՇՇ08
Ցոծու-668 (8507 Շօ Շ80ռա օ1քթ2տԾու ոքօոտ Էքօոօ8 ոճ Շռւաթոօատք Փքօտո)
ո ճար Օ6թո30ոլ ԷօքնուՅ08815 ՎՇքոօօ08 80 ԼՈՅՑՇ Շ ԱՕ861451 Յուն /Ճ83887ք-
Լոչ-1ՇԽՅտոօոԼ (Հաաա 5ռոճիծ1 ԵօՇոտթ).

1Աքծոծծոճրծո Խօտուքօոծոօմ Քօոաօօտտ /Ճոճցոու ՃՄքատոոճա:, օ66-
աչ ոօուաւօ84Ւ116, օ6թոատ6ն տ տաոթքմու ոօ86148168 ոթօղոտ Խնառու Շ ոքօու
10256Է1Շոլ ոՕ7Ատ ա ՂԵՇ8 ոք-857, ԷԼ0 7ՇԱՇՀԼ ԷՇ ոՇյ.

1ք-87 տ Խու, 76օշատաւօթ 8 666ոՕ6380611 68072: 786Նաւ8481ամ, ք6-
առաւ ուօո88115 80ՇՇՂՅՒԱՇ Վօքոծօօ08 ոք ոօոօաաւ քօր յաթքչ 801ՇԽ. 801652,
ոօ. «օումքոօ11 ոթռում 72տօոճոտաաւքճ-ոճաւմ ԷՅ 66 ոքո ԽՈ2:3866 քօուՂՏՈ6-
Էլ(ՕՇ ոօքոշածաւմՇ ՎՇքոծօճու, 12 Րոճթմքծյլ Բօ16քեյ, 80 ԼՈՅ8Շ Շ Էճքո 1264 :ծու,
Լո 16Խ2.1081-4ԲՒ3887ք08Լ 66շոճյու 8 Ըռլմքոօածու Բճոքճտոծքու աւ ոքոօօօո-
ոո6մտ 1 Է քՇվՇՇԻՕԽԻ/ օ01թ57Ծ7/.

»խննառու 76աոթժուօ ոքօոօյաա861 28 օքոճուո:յօ 851841562.. Էլոաւօ տտ քլծ
ՇԵԼ ԱՕ86:077, 8 ՇՇոՇաւ մա 1 Էօքօտոչ Շօ3րոյւմ 60 աԱ1Շ1ԵԼ, տուճւօոած Էօ,լ 70-
ԽՅքո611 օՓուղօքօ8 50օք7266ԷՈ1616 օ01ք:16լ, օքո21Է3084ՒՈ61Շ ոօ օ6ք83ո7 քօո-
մաթ: ԿՅՇՂԵԱ 1 ՇօօՂ02ամած 83 7636քթաքօ8 տ 71010811: 1ւքօօԱւ1608, 34ԷԼ1-
ԽՅՕԱՅՇ6:: Էքճ66288ում. 371 օ1քչոլ օօտթքշոճ16: էճ ՇՕ6ռք86ութւծ Շողօ11 01 Է8-
ՇՇՈՇՒԷԼՆՆ Շքօոօ 184 1 ՂՅԽԼՕ266ԷԼԵԼու մ ոօ նիւ, 76181086 Է ԼԵԼԽ ւ 121110 Է18115-
քաւու Շամ էճ 8803ՅԱԽԼԵԼՇ 71 8915031ՈԱԵԼՇ 1082թ մ ոքր ոլթ (ճքօոծ Խօրօ-
ՂՅոուօ ԱՕ. ԽքօուՇ 1010, 866 ԷՅՇօոօոտծ 1Լյքոռտ ոօրօոօտ8օ 800ք727668օ.

ԿՇրդու (Խոռռու) 500քշոծքւ Աքմ8.ՂՇ 56186 թրոմ 8աուօ82տոոմ 1 ոՕ7ՎՅՒԾ

531

Ց ԽՇՇչալ ոօ 35 07:26: տուք 2ոճոօ845165. Խ1/Շ1Փ4-ԻՇուճոԵ-ոմուն օօ Շ80տոլ
ԱՀ6Օոլ 12207116: 8 /Ճ1ԼՕք6. ԽԼՇՇՂԾոԼ 612811 8/57612Փ7 ԽՇուոյմ 8136թ Էօքօղ
Ցօառուծշաթ. 80օՇօղճտււծ 5 քմաօ Եռաօ7քյճ 8Օօ ԷոՅՑՇ Շ Ճքճ6ծա-Ա612Ծու ոքօղոտ
ԷՅ ԲՅՈԵՒԵՐ: օա. Շ 7621618081 ԱՈՕՇՈՇՈՒՇԻՕ ՕԽՕԽՎՅՂՇՈԵՒՕ ԱօոճԹղծիօ.

ԽՀքՇՇԲՅ841 06126153.

16 216: ՆքԵ ւու ՇԹՇճոծէուգ ոլ:

8 6. Օոոօ1. ԼՇոթօաօրօ ՄՎՅՇՈԱՅ ՇՕ6Շ10474065 ՇՕ86ԱՅՔԱ6 տ7թոծառ: Լոճ-
82ք61, ոօ 8օոքօօ7 ոքոտոոքում մու օ86քշոծեււչ /Ճքուչուծ ո010 Էք-88, ԷՅ 6«010քօու,
ՈՕՇոՇ ոօուռ: Շոօքօ8, ոքուու ք քօածաոօ ոթոտքճծ 81615 /Ճքուջուոօօ ոք-
82. ԷԼՇՇուօ1քտ էճ 510, ոքօղաատաատւմ 51010 ԱՕօՂ4108ոնմ ոքթօտօ1288:01 68010
ՀՐՈՅ ԱՈԾ տ օքոճոատճւնոծ 806Շօ18Ւում Աքօղատ ԷՇ, ոօ աատքօոճմ ԿԽՅՇՇՃ ԽՄՇ7ԱԵ-
ԽՅԵՇՐՑՅ, ՕՇՕ66Բաօ 6օաթոլ տտօօ, ոօոօքթ»ղք օղքեււօ տ3Փ518318161 68010 Է0108-
80615 ոքոյոճյ» 8ոմօ15 ձքոօաօ1օ ոթ-88, 86 ոՕոտօոօչ1 8Րողմւաւ. ՛7քօաած
օՓողծք»ւ 8 Շ08օ101 «Ցամաք ԽՇՄԱԵԿԽԱԻՒ էճ 1օքթուօքու /Ճքուօժաու
ոքօո3տօուծ 80661851, Վ10661 86 ծե 85լքօ388116խւմ.. Օրուօ8քծութմուօ օք
384875101, ՎՂՕ քամ էմ 8 ՕՇոԼ ՕՈՄՎՀՇ 86 Ա03801511 ճթուշաճու 886611 8ՕԱՇԵՎ 8
Ղ7քոանոօ, Ճ 6օյու ճթուտուծ-662:6Էո6Լ Ա0շոօյո101 86ք ՒՐ 1ԵՇ8 ԷԼ 6801 16614, Օք էօ
Ծ771 թշոջոօ1808816. ԽԼԱՇՄՈԵԽՅԻՇ Ըճքեւա ԱԵԱ 6010, Զ`ԵլոլՅ:ՇոՕ10,
ԽԼՇքոթոծաօաօրօ 1 /Ճքոունոծաօօ քճ10808 Շ ոճաքչաաօո երը 888816 ՇոՇշոր
Յ1 ՇՕՇԵԼԱՏ ւՆ 8 3828թ աաՅոնաօոք ՄՎՅՇՆՀՇ. 8 ՇՈՄՎՅՇ Էմո 38ք7 ատո 6Ց 866
ԽՐ7Շ7ՈԵԵԼՅ86180 օ6ոճ6151 ՕՃՕՎՅՂԵՈԵԽՒՕ Աքոյոճօր 8Ո16ՂԵ /Ճքուօմնու, 8 Շօյու 65-
76ւ օ6քճ106, 1. 6. 3ճքՄատութւ 67771 տոլօ1Ե 7663, 10 8038102610, ՎՂԾ օու
85161751 211880 ոքօղատ /Ճքուտուծո010 ոք-84 80 8662. քճաՕ1ոյւ

32: 162Ը2ք.

ԷԹ ոտը 8 6. էԼ ԷԼՇյ ածք, ՇՕօ102106Ե 141106 ՇՕ861ՅՒ 6 11184քթ6մ ԱՕ86-
ՂՅԱՎՇՇԵՅՕՕ 8ոշածքա ոօ 8օոքօօ7 օ ոօՈՎաւաքուն 388116262թ8: 60388842 381-
թյա ՇոթուօՇ ԱՕօշածքած 8 1Եմտ 3881110262ք8, 86ոծոօ1826 Խօտքչանաւ տ քո3-
8օրոճօոչ Լլռթյքօոօդօ ոք-82 Շ տ:7/քոճոււ նոճու, քօատոօ 6օւօ ֆտւ-
Ղ188օ ոօաուութ 3881164862թօա1 ք81011 8ոմօ1 8քուօա01օ ոքթ-88 տ ոքո օ-
70608281 6ոուօ1ՅՇԲօ Ծեմու 8516թ25156Լ Օ6ո6օ1861 Եմ Ք60114662ք Շ ոՕուօու-
Էաոօոմ. ԽՄքոթւ-Աաճոճուււլ, 16080516 1218թմում, օքոմքւոՅօ823ու առու,
80 ԼՈՅՑՇ Շ ՇԵրւօՕոլ ԷՇԱօքճոճ ԼԼ ճխոոճւնւոօ84, ոքօ1380751ւ5 1Յոմոամում էճ Բճքճ-
ԹՅԱԵԼ Շ ԱՇՈԵՒԾ Էքճ66288. ԷԼՇՇ6ՕտԵոՕ ոօ ՊՕԽ7 1238 ԷՅ ո68Օոլ ՇՇքծր7 /Ճքճոօճ
ոքօոօշօյնմու տքՕ88851Շ Շ107ու1086814. ԷԼՇՇուօրթա ոճ 516, ԼԱռքքօոօօ ոք-80

532

աթ ոճ 70 ում քոռ տ 8ՇՋՎՇՇա օ12ք86164 Աօքօո080թճում 32: 01ՕՎՈՂԵ 6
Բնու 60103.

Ճ3Շք6Յ 112181.

ԱԹՇ6քած 5 ԽԵճքճնոճչծ ՇՎԱՇՆՇԼ Շօքեօյաթրմ: 18ու աճքութ մոռքշոտ
Ճ36քթ62 Անո քօշուււ 610 06630թթշոուծ. մք ուղշտոաօ108 8 Լուծ Էճքճծ6-
Բ08 ոթոոլ8461 ԽԼ7ՄՇ71ԵԼՅ Ւ 60ք015624 Աքօ118 /ՃՃթուծքւաու.

16 ոշոթօտօքթծոտթրմ 216817թԲԵԼԼ ՇՑՇՈՇԷԱՅՈՎԼ 8 117 ոթուծթու ԷՆ՛քո-ոմ-
աճ Շ քօաաում օՓոաւօքթմում մ Լ61օքմո Շ 1ՇՇՕՆԵԽՕ 1ԵԼՇՏՎԻԵՈԸ օ1թԾ:. Է
0. Ճ36թծՀ11նաճո ոքօոոօոօ1261 ոօքօաււ 8 ԷՅՇՆՄԱՈՇԱոԱՇ 8 տատքօոօր Խ8Շ-
11266 Շ ԱՇ76:Օ 34281115 38811637ք ԱՕ Շո աՕԼԱՇԵՐՆ Այու:

1. էօ ՇԷաՇ Շօ օ1օքօքւ էԼ ւա682էմ ՛1/քօւաւօ11 782131 12 71: ԴԵ-
ՕՅՄՈՅՔ-Շ6: տ Վո» (1ոճթճոուչվծթ).

2. էօ ոՇքած ոօ 11 ԽՕ" 10666 ք ՃՃ8ոութ, ԽԱւ-66ւ, Էոքո-
ԹՇ 7 ոճոծծ քճ ԵՅՅձք-ՎՅԱ.

3. ԷԹԱՄ ԱՇ ԱՇ Շօ օոօքօաու 7Նաօծթճաոճ ոճ Եքուօք ո Էճոու 30-Ր6
Ց888թն աաօտճտււաւմթ ատոմ քոչում նք /Ճ36թ602170աՅ8օու ոքաւյմոօց ՕՎաօաուծ ոօ-
յու ք. ՛Լօքոծք. 11քօղոօոճւմծՅ68 ոտա2աօքաւծ 1212թ 6օտեւուխու Շաճնու ոՅ Եմք-
ՄԵԼ ՎՇքօ3 ԼՇք16ք 8 ձքում աօ )Ն6օ8ոքաք.

Օ6ոծծ ոօպուոՕ841Ա6 5ամու օոօքմւաււ 677771 8031025:68110 7ու60 ԷՅ ԷՇ.
Է(08ք33084, 7ու60 Էտ ԷՇու. ԼԼնռցուոՇոօ1օ.

10 տ0օ1086թէլլոք ՇՑ8ՇՈՇՒԱԼՅՈԼ, 2261638851 ոօքօր4 Եա -70:տԵֆճ ոօ 38:16-
ճոճ ԱՕՎՆԼԸ 32Բ0ԷՎՇոճ. Օ1 38816ՈՅ8Ա շո6 ոօ չ Առատ ոօ ԴօոօոքճՓոտ 66106
Վ8610: 1քոոօ ոօօՄԱՒԵՈԼ., ո քճ6014 514 8 ո7ՎԱԼՇԵԼ Շ7/ՎՅՇ ոլ0շոօ1 06115 38-
ՔՕՔՎՇՈՑ 8 ՂՇՎՇԻԱՇ 1ՇՇաօաաան ոօ. ԽԼՂՇքոճոււ, ատճոււ ո քճոթծոլ 6 ՇՕօ
866: 34 ՈՅՇԷԵԼ: ՈԱՄ7161 ՇՄ1ԱՇ6187101161 տաքաոճ 266763801 տօքօրմ ո տօոօդյ»-
101651 711 Օ3811Վ6Է011 ողօքօւռ.

1ԼՇքշոոլ.

110 Շ86ոթժուտու, 38011/26182:0ոՆ մ 663761088010 ո086թաչ, 8 88188ք6 166116
Շ6Օ ՐՕո 8 7քոլոմՇաօր քմաօտօ ուղմ 6օ0ք604 Կ.ՇշայՄ Թ/քոնամմ օ1թճտօու ոօ
.ՕոՅ:ոօ11 Շտոխոօ ո 116քօտոթոօմ 18438Վ561 6թաւմոօ11, 8 ք6օ37151416 ՎՇԼՕ Ըմ
851ք6381 ՇՇուծ ոօքօտոնա: Շօոօժոււմ տ, օւքճծատ ոոօ1օ ոքուե օՎածոււ 348118-
ոօ տմ Մքոճւոօ, ԸՃուճօ1 1 010 8 ոճոքմթոծոււ Ճօ1-1օ7/ք. էլոԿ-: ոօք-
օարօաօ1 384561 ծքուճո»ւ ք7օօոօն 6յյշւ66Ել օօք6-ոօ ու օ8աաու Խ/Ոօլւիածոոգթ.
21663. ոօռքօոճ 7Թաոեֆճ-ԼՅ8քո:յ ԷՅչօոաւծչ հՇ 8 քյան: Շքօռոթաօրօ ոք-88, 8
աօ Հ11քՄ6161 օ61Ա166180ո1 ք7օՕ ւ էռածոծքօ8, 80 Լոմ Շ տռւօոծքօրո

533

ԼՒքՏօաաւՇ ամ, օ1թօ25Աաո մ 577 ոօքօր7, ԲՕ 38 Օ01ՇՄՂԵՂՑԱՇՈԼ 1017ո1848-ՈԱ061088-
ԷՕ010 ո82շոՇու մ ԷՇ.

1ԾՇոծ քօ38ո 8 /Ճ87 1622 - 8 ՛ԼՁտքոյծ օ6ք230827684 ոօ տատ ոյմ86 ձթուչու-
30808 ԿՕԽՈՂՀԵՐ ՈՕ ՕտմՅաօ ոՕուօոնտ ոօօ1թ47851 ՒԼ. 710 812610411010 8քծուծ-
Էող ԽՈԼՕԻՕ Օօ127065 8 ԱԾԻՆ 7 1218ք Օքյ60216ոօ10 քմմօոճ ձՕտօռ: շքա ո-
ՅքուուՕ 6. էլ 1ճ5քթո3ծոօո 0238քծ ՈՕՇոՇ քշում ոՕոտուղօՇծ ԲՕոօ0ՇՇՃՈԵՒՕՇ տ6Օյո1-
ՎՇ6180 ոքճ1Ր0Ա6ՒՈՒՕ6161 28571ՇԱՇԹ, ՕՇՕ66էուօ, տքուը, 6010թ. ոքօոճտճուծՇե 8
ՔՅՎՇՇ18Շ 066ք10Վ:01 67881 - 08118851 (027818: -12 Փ. ոտքօոո. Շու618).

(2Կ2 15 :ՈՈ: ՕՂո6 6 ուտ թ2ոււՅ ի ԽԵ քՅՈՑ Ւ.
Աւօ" մութ, ՀՅՈՒՂՅԻ 16805 1ԱՆ

ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 441, թ. 71- 72: Պատճեն, մեքենագիր:

534

Խօոը.
Ըճքօ1110.

Ը600ո6
20.5660ԵԼ6ՃԱԼՇՈԵՒԼ020 Օուօօ6:աւն 111ուգ64

1 010:0)1011620 60ԱՇԽճ ուն.
462 13
Ճ 20 լնթուն 1920 2000.

Խզռքուճ 5 66թճու 6 01011020.

ԽՀքՇՇԲՅ81 06182615.

16 216: ՆքԵ ւու ՇԹՇճոծժուց ոլ:

Ը6քո6Լ 668: ՃՐՅՇՇԽ:ՕՑ - ԼՈՅՑ:ԵԱԼ 8ո00881Շոծ Աքօօաօ87101 տոօա Շ03-
մու "ԴՕւօ 38ոտյուօ10 /Ճ36ք6217նո882- 1 քյաւ0807116ոծ ոքօուօրօ7ըո1610 806-
ՇՆՅՒՈՒՆ 8 ԽԷճքօօաօ1 օ6տ2օո1 8 ոՕՇոծութո: ՎոՇոճճ Փօտքճոմ Շ 300 26աօթճոււ ո3
Ջքտծքտուճ ոքոծուտ 8 Օտղել, ոօ 85օաօքծ ԼՇՇՊԱԵՈԼ ԷՅՇՇոծի Շու ԾԵ: ոՅՐԲՅՒ տ
ԷՖԵՈԼՇ 60 680671 առու 1220711164: 8 51081 քՅ1086. 8 32ք7աճոծ ՈՕՇոՇ ոՇօղոօ-
քք ԵԶ, ԷՅ1ԱւՇԲՒԵԶ: 01848308 8 ԱՂՇԵղՇԲ:`011 Փօքուծ էճ ոռու ոօումծ ո 15քոօ-
78516 3՛108օքԼ 1212թ8:1 ԷՇ ոՕո881Ե64 ոքօտօռճւնու 57քօննօօ -836քթ62100548ԲՇ-
առ: 5. :1Շ64քօ8, 8 ոքոտոմյթ 328:01ՌԻ/10 88615 /Ճքողչուօաօղդօ Աք-88, ճում, 6Յտ
քթմյուա1 ելօքճ, 65ւռ ոքոխծոօոճ օաոճ օքշաատ, մ Աօօոծ ոճա 5ոօոծնոնու
1812քթ61 ՕՅԱՅՎՇԵԵՕԼԾ քճմօոճ 135զտաու ոօյու/օ ոօտօք 80616, 880615 ոօյատ 1
ոքոօաումու Բ ՇՈՅՎՇ օքջշում ո 6065թռ: ոքուոճօօ8. ԷՇՇոծււծ ՕտՕ1ՎՅՂՇՈԵՒ0
766065 8 ԷՇՕ6020յ1:0օՂ1 ճոմքոօ1օ ՇՕշատՂոԵօ184 6 ԷՅուտ 1 0672:861 6518-
11010 680610 Էոճտճքտ քթո36001ում Ըն, ոճբ 8ռուօ8:աուն ո ք30քօաայ տ 8օ-
ՒԹՉՔԻԵՇ շօօք15. 110 տու աւօ ոտանա օ8Շոծթում տոմ քՃօքճճոճմ ԽԼՅԽԾ` 10802: ա1
«Աքծոծօք" "ԴՕՐՕ-32ոճուօ1օ /Ճ36քթ622105888՝՛, ԽՈճուճղ ԵՇ: Խ0ղշ 2268, ԼՅՑԱԵՈԼ
ՅՃՎՈՒԱԱ: 38թաՅոՇ 6 ՕՒՕ 80ՇՇՂՅՒՈՒՄ, /ՃՇՅՃղ 66: Րաղոաճթ, 6ւտատմ ոքօո
ՇՇՈՅՂՇՈԵ ՇՕ3ՈՅՒ 010 8: ՎՅ: ՅՆ 8 Խճքօծ ԸՕ8618 68: - Էւ6լ6 11207416: 8
Եշ մ 8 Ղոյաւօօ 1 38 60տԵղուՇ Շ7ԼԵԵԼ, ԱՕ7Ի/ՎՅՇԻԵԼՇ 01 4:36ք602171:288, Աքօ-
5օուք 01 ոքօ11Ց Ճքուօքռու, 75235184: ԷՅ 38860810 10261616 ՇՑՇո6էում օ ոքօ-
Մ0ռաոօ Աթ: 16065 քօ386 տ ոթուշօոծքատ ԽՐ/օՄԱԵԽՈՅՒ էճ 16քքուօքու /ՃՃքոծ-
Էաու.

32: 162Ը2ք.

16 ոօօոծուում ՇՑՇՈԾԱԱՏՈԼ, 8 Օ388Վ68թմք քմաօու ոՅ Եճտօ12 ոքոծու 17-

թօուամ օՓուծք Չոօճռ - ոՅատ, ոքուտումք 20112811088816 34881160264թօատաու

535

800ք3266Բ Երու օա. 110 610 388876:աոօ, Բճ Շօ6քճատ 5 ԼԼ1Շքյթ-/16ոք«ո
88166016 Շ քաք ոքոծթւօ 8 ԵՅՅԼ 1000 27քօւնառ: 86ո6քօ8, Լքօոճք եր: օր 1 10-
1Օ86ՐԼ ԱՑԵՌԻ/1ԵՇԼ ատ 3216 38:116868թձ. Է օօ6թճատու 6օւտ ա36թմոմ ո6-
ՇՐՅԼԱ14, 5010թ: օԼոքմտամ Շե 8 Եար չատ ԱՇքօղօ80թ08 Շ 86աօքճում օ110-
ՇԱՂՏՈԵՒՕ 760811 ա. օոշո65լ, 8 ք6377Ե1816 ՎՇՐՕ ոօ ոօ Աոծուոչ: 866, օ1-
քք ոօքօր տ ոօուօ1օ օ66ՇՇՈՇՎՇոՀ. ոքօ08075Ե61826ոլ, Օ60Խ7ԷԱն1քՕԲՅԵԱԾՈԼ
ո 2ոճո0828156 1. 7քաւ օ՛ում3518210164 85107815 տաճ 66 10 էու 6Տւօ. /16-
Շոու 8Շքէր/Ո2Շ5 ՎՇքօ3 /ՃՃքճոթթ-ԵՅ ուծոյ, օտա տո: ոօ, Էճօ1թօ6ոտ
ԽԼ8ՇՇԻԼ ՇԱՄ օյ, ՎԼՕ Ճ6աօթ»ւ ուօտե տյ1, ՇԵՆ 1ՇԼ 8 328Լա0268քծ 13
ԵՅ23614 ոքոծուոօ ոու 4 Խ58 Շ 871 քՄՎԱԵԼՈԼ 17612811 1 8666015աաուտ
քծնում 17166111. Շոծյա/օ1 օղաօաոաւծ, ՎԼԾ Շ ոքոնութածքւծոք 8661էալ
Բճքճո 7 Շ Փօքուճոթրթում ոթոտոմ քոմ էճաւօմ 8ոմօա1, 1Րքօօա8 80615 1814թ 51010
թմնօտճ ոՕՇՂՇՈՇԵԵԾ 786111Վ118861684. 1104871681Շ 34665 ձթուճա-10քթ108168 881085
Շ8ՏՅՅՒ0 Շ ՕՈՅՇԻՕՇՂԵՒՕ 7 շոյում. 32Խ1ՇՎ86168 ռօքմոծոտ ոօա01088:8 ԷՁ-
ՇՇՈԾԷՈւ Ն Բ Աքօղատօոծաօւ8օ Ձքուջուծ ատոմ 8016:աոք 8 ՇՐ/ՎՅՇ ւ ոտաշոծքաչլ 8
23281151 քճեօտ.. Մու մ ՇքօոօւԹմոու 836քթ022 00888165: 3որմ668թ08 76-
ՂՅԷՕՑՈԱՇԵՅՑ ԱՕՇՂՕՏԵՒՅՆ Շ835 հար 8Շօրւմ Օտա ԵՖօաօ6-Թօյա-
Լոռքքօ-ԷՀաԱ6Բու 71 3281164268թ4 711 68068քծուծուօ10 Օ18238էո121 83228181011
ոօուօում մ Էտ օՎոԼ 80118561 Շ Ճ:36ք0817ռոն 01. 388:110868թ լ ԷՅՇԵ 28168
86ՇԵոլ8 ՇՇքԵ63Ւ01 71ք03011.

ԼԱճքքօ- ԷԼ ոՎ68Յ:Շ Բաք քճեօու.

16 Շտշոթուտջու, 3267725:184:0ԱԱԼ ոօ8օքթոչմ, 5 ոօշքտառւ Կառոճմ ուճքյը ոօ
26638011 ոօքօծ ո3Յ ԼԼոշաճյա՞ւ 8 1ոտճո7 ոքթոծուոօ 300 26ոօքօ8 ոօ 324816ժաոօ
ռւ լ 120176 ում ԷԼ Չքոտճոթ. 110 ճու թոթամ Շ86ոթէում, 7 1818թ 7618-
Էլ(086է 61թօւամ ոօթնոօտ. էլօնքօՇքմծ 80 866: ՇՇաՇՒաա 801116186Է1 106: ՛7-
քշում տ 836քթ6817ռոՅ8Շ արում օՓուծքճոււ ոքօո՝ոօյածչ ՄՎՇԼ ՏՇ6: 800ք7-
26616 տ Շոօօօծրթռ: ոօշուծ օքշաաօ, ոքո 510 տամ ջո օ0913761651
21615 8. :1082Թ7 Շ ՇՕ0186161871011181 80146618011 ՈՅՂքօ:08. ԷԼՇաՇոՕ: 66 -
Ք1ք86168, 1 ճքօուօ 1010. 8ճ 8ոուօ8516ու ԷւՅաՅՅ6165 ւութճՓ 5 10000 ք»6. 1818թ»,
382 116քծօՇ084ՒՈ1616 8 ոք606 Շ Թքոճում, աԼ ԷՅ 866 7օոու. Րոճտմթօմ ոօօ-
Շար ածճոքօ ոռքմյժաւօԼ քարերում օՄԽոճորմ մ ոօտոճթաճում, տքօուծ 1010,
Փոր 66 Լոուոճուուօ87 օա ոթոօշոճու 60000 ք. ոչ: թոյոոձա Թքոմու-8Յ-
քՅճՄՈԵՔԵՈԼ 22:870848564 32 Փօտքճո» օօճա. Նխ շոծ տ ոօքօօտմում 8 Եա 7
թքոօտ 8 60դթուօո 7ՕՈԱՎՇՇԼՑՇ 3217 ԱՅՇՂՇՏԼ ոլօյաւճչ ՈՕՇՄոճ, ԷՇՕ070ո85: ա

73101086 14 181թօ1108 27 ՇԱաճք68. 17818810 6ՕԽԼՅ8ԷԱԾՈՕԱՄԻԱԼ 11 414Ճ:1Վ688281Շ ՋԱ Ն7/11

536

Շաոմում, ԱՕՇոծ Օ15օՅոճ Ճճաանօա 8 քճքմնոմ տմ օքոճուայունու քոռ
Շ1քծու. 021-108 տ ոք անուն ա: օ1թտոօ8, օղճո Էճքծոոճմ Ճո էԼ չաԿօ88ոօ-
ոռ. 8 ԷԱԿ 3 /Ճ3ՇքՕճննաճոճ Օշտոմծօրօն աօոաատամ 8 500-600 ԿՇղ.,
ԽՈ1010 օՓոաղօքօ8-ա161թ7ո10ք08 մ ոքՄուճմ ՇՄԵԱՅ ՇԻՇԸ 82 ԷՐշտյթւ օթոճւու:-
ւտ. Թ Լօքօոտ, տքօուծ ԿԽՇօՂւօ11 2գ2:յաթուծքոաւմ, 1ոլ6օ164 օաօտօ 300 17ք6ւմամ
ՁՇո6քօ8 ԱՕ. ԲՅՎՅՈԵՇԼՑՕՆ /.311-Ե6Տ, 3/քօւաօ1օ շո օՓուքճ. Ց ոօտած խոքյճ
Օշո ԼօՂ68 Աօքօո (օօ օ10քօքտւ ԵՅՀՅ618) ոճ ղուեւօտՎ48010 17քօղաօօ օ1քչյտ,
ո 812.661 ԷՅ 3քթո888ջ, մքո 51081 ոճ 32811ա0868թո68 67761 80370256Է18 38-
ՄԱՎՁ - 01թ63215 110666 3քոտճոթ-1ոււթ.

ՕՄքուճ ու Բաք քուր.

16 1.6ոթոթոք ՇՑՇոծոաչու, 8 ԽՄոջոճ» 7 ԼԱ 66ոճ ՃմթՄոոււօաօ1օ,
քքօուծ ոա: ՕՅքոլ Աոօօ164 ոլթ 200 7քօաառ: 8Շոօքօ8-7636թաաքօ8 տ 2
օթտուչ. 113 Եմտ3618 8 ԽՄԵԼ էճ ՛7 865քծյօոճչ ոքոճոճւթւ 60688516 ոքոոճծու. 8
Խճքշ7ԷՇաօոլ օ1թճտծ մօ 500 80օքթշթծԷեւ: 1818թ.

Ճ3Շք6Յ 112181.

Էք Շ տքճատալաւմ դօ371Է1Յում քթ7ոՕ801116ո6 85:Շնաաօն ոօ
Ճ36քթ62ԱԶ:Յո ն օ 160620յաւուօ61 8 տուծքօօճմ 1 ծուն ՇՕՇՇուրւ էճքօտ08 866
803Ւ ԱՀ ՅՒՕԼԱԼՇ ԽՇ2ԱԾ/ Էուու Շոօթաթլծ 80քօծււ ք83քօուոՂծ ճոթ 1171Շոլ. 11ք-
801 1 քոօտ80տամ6լ ոճթղածի, թամք 88նւաաՇք, 12: 1 8871թօքաօմ ոօ
Դրոթտո՞ աքօտ0օղաղօ օոքծոթոծուոմ ձողտճքոջուծոճմ ոօաուտոճ, ոօ
ԲՇոքծուՇ որ Օ10 80ՇՇՕՇՈԱՒՇԻՈՀԸ /Ճ:36քթ60211նո8 ոճ 6 ՛Ւ7քուռծն, 50 2.1 ՎՇԷՕ քօածոօ
Օօ6630քշաաւծԵ Էօքոյոօ ոԱՕտօօ7Մ քԷտաՅ28611017ԵՇ6ԵօՄ 7 66Շքում, ԷՅՇՇՈՇԻԵՒՄ0
ՅքուտաՅում (/26684քումթ), 3816ու Ճճքճ682 տ, 11տՕքօո, 34806888 34281637ք, 56ւ1-
Ղու քմ ոօյա /ՃՃքճաօճ. 8 51071 քճ6016 6 Հղթաւօ6 7ՎՅՀՇՂԱՇ ոքտւաուօ1 Ճճուղ
ռո ԷՒքո-ոճաճ. 112026:6Բ6 ճթուու, ՕՎՄՂԱՑոԱ 64 88085 8:Շ 32886012, Շ Ճճշոյթրմ
ՊԱՇ 8 Ծեծ շցոմամօ164. ԷԹՇաոեօ186810Շ Օ1շՏՈՇՅԱՒՇ Է Հօոեւօ 7
60124162, էօ 7 քառ: 06518416ո611 ոՕո108, ԱԽՐ/Ա66184, 110 օթ ՕՕԵԼՎԻԵՈՎ
82876ՒԱ1ՇԵ. ԹՇօոօ, Շ 8երլտանածօքաւօու տօոքօօճ Օօ ոճՕՎՇՏԵՀՀ 18010 Շատօ1օ
ՅքոՄուօէ 2 71151 ոօԼքօուուօ11 81աղճւնու ոքօաոտ քաո, 18808851 Աթո 060668
քօՅաոք շճքճրծք տ 85561651 8 օոքծոթոօո/օ Փօքո 800քթշոօքաօ1օ օ1Օյւ-
80861, ԷԵ րծ 88 ԱՃՇՈԵՐ: 7Շոօ8511 31 Խ11610 ո0շօոճ տ 18օ6066Շո0Շօ6-
10611 ՎՅՇՂԵԱ, ԷՅուՇքծքում 8365քՕ82ԱՆԻՅԻՇԵՕԻՕ օո ՅԱ 08811151 156 88128821
օ6Օքօքթլ ՓՃԽԱՎՇՇԵՐԵ 32511 186ոլօ1 տւ 16քթուօքոու Էճքմծատ ոօ քճշոքօօ-
ք881516168. Շո ԷՇ ԽՇՔՇՇ տռօքմոօոու ոօյոօ1088:1 ք ոթօյօղօչոււու օոօքճ-
ոու այօր տ 8 ԽՃճքմնո2ծ ոօ 1ՅՎՅՈԵՇՆՑՕՆ ԷՏոօքճոճ ԷԼ08քթ73084 ոՕՇոճւ 348-

537

1637քթօաք ՉոռօոծուաւօԲաթաք օ1թ:2Ն 3 1թօ քօոօտ օքաատ 5 ՇՕ61886 5000
Վո. ոքո 6 ոօտօտթռու ո 8 օքոթռւ օքշառւ Օոօքճուռտ 5ու 67771 61թ010 ռօօք-
մաք աթՕԹՁՒԵԼ Շ ոքօղաօոճճծիլելք 71821256 1ՇոԼ 17/քօխ ՇՕ օ10քօտել ԵՎՅՇՆՅ- 8
51081 ԼԷԱՅՑԻԵԼՐՇ ԼԱՀԽՇԵԼ 836քՕՅՆԱԾԻՑԻԵԱՇՑ էճ ՕոՕԷՎՅՂՇՈԵԼ»11 7Շոօշ. Օղոօտքծ-
Խծքոօ ոքօտ0տտոաօտաճմ տ 16ոթոօօ1ծ 17քօաՕ-836թ6210նա8Շ ԽՆ 16:08
Շքօյու ՃՐ7ՇՄԱԵՒՅՒ /ՃՃքոտուօոօ1 Թօօոտ ճամ 761111846164 1 օու ոթո3լտ2:0162 Բ
ԱՕ1008ՒՕոլ7 Շա լ08քծուծքՕոլյ 80ՇՇ141110 Է Օ3/ՎՅԱԼ80111ԵԼ Շ Էւ ու.

Լք.

ՒԼ ՕօոՕտճւաու ՇՕրոճած քատ ԿԽՇ ա Լք3ոօմ ո /Ճ36ՇքՕ217աանոօու ոռ ոօ-
ԽԼՕ1ԱԵ 711Շօ2ԷոՅ ոմ 8 6օք66 ոքօղատ )106քօճքոււա ոծքտտլո 661 85161811 օ1թ
ԽՀքծօաոծ 8 ՇՕօմտՇ Օաօոօ 600-700 Կ6ոօ86թ (1ոօ1թ:16քօ8) ոքո 120 օՓո-
ԱՇքՅ. Խքօուծ 1010, 16 82108108 օքշատտ, Աուքօեօ8, ՇԷճքճոօտ, 1 88101 օղ.
Էքօտ. ու 4 օք7աւը.

4168011561886 1 Շ11626օ6ԷԱ16 51010 օ1քչոտ Շ ոթոծնււածու 610 8 Եմ 01265
6611 8315 ԷՅ Շ662. /:36ք0817ռոնո. Օրոռոօ, օ1թճո ոքածլտ ոճ օրոււնոծ չոր,
օւ էրքո-ոճաա ոօԿՎու Փամուտոօօ աքտոճՅմաած, չ4065Լ Աօչօյտալօծ օ1 Էք»-
31166010 ոքմձ82116756184, Օ ՇՈՅՎՇ 86680 օքշոււմ, 0068ծռ: ոքոոճօ08 1 ԷՇԽՇո-
ՇԲ: ՕոԼ 8038թճոլօժռու օ1թչո: 8 Էք»36, 88.5 ոթոյոճմուք 8632826081106111 12-
Ք08011 ՇՕ:03Է01:ՅՆ11. ՕՓուծթու, ոօՎ75 ԷՇոճյուօ6, Շքճ237 01823865 օ1 ոՇոօր-
Բ6քում 51010 1քթօ6088ժում, ոճ «ղօ ԷԼ/քո-ոճաը 3848, ՎԼՕ օու օտքշածոթլ ո 8
ՕՈՐ/ՎՅՇ ԷօաՇոօուծլոչ ոքտաճՅուղում, 866 տղու 67771 06630ք72:ՇԷ6Լ. Յջղաօոծքօ-
ՎԱՇՈՇՔՒԵԼՇ 82108151 Շ օքշուծու մ 6068ծռու ոքոոճծճաււ 65ւու օրմ ԷՒ/քո ոճ-
ԼԱՇ, 1 օ1թտ 856քր/8ումօԵ 8 ՛Լաֆուծ, քճշոճոօչ. ԷԼԹՇուօրքթտ ոճ Էօօյաւօտթճուտլծ
80161 1"թ53ռու, Ճ36Շք0817ռոՅ80ո1 ՕՅԲՅՎԾԵՒԾՇ օքշոնծ 86 8038թ2116Բօ 1 հռ 5101
ԱՕՎՏՇ ՇԵՄ 8711:1 քօօոյ Շոու 803Էռույու 1քծոոչ, 060661 76Շաղւտոմ6օչ
8 08831 Շ ՕՂՅՕԼԱՇՔԱՇԵԼ Ճ36ք6211058Բռ ք ԵՄ Շ ՕՐ 80ղքօօ7.

ԷՎ 2115 ԼՑ ԵՅ386/151821621Ե 11010 ՕՂԱ6116111151 Է4Ոււ ՅԷ ԽԵքՀՄԼւ.
Աւօ ԱԱՈՒ: ԲՅոււՅ Ի 16808.

ՀԱԱ, Ֆ.Պ- 200 ց. 1, գ. 441 թ 93 - 93ա: Պատճեն, մեքենագիր:

538

Խօոռը
Ըշթքօ՛ 0

Ը600ո6
20.5660ԵԼ64Ա16ՂԵՒԼ020 Օուօօյ6.ւատ 1Աուճ64

Խ014:0)1011620 Թ0ԱՇոնուս
46 14
ԽՃ 5 զոքօոճ 1920 2006.

Սճքթուճ 5 66ք.ու 6 010.165

Ղջքաազ.

8 Շու Շ 32: 2ՈՕՎՇՒՈՒ3ՈԼ 01080քօու ոլօշած/ ՛1/քոճոււ, 1812թճռտ ո 6075-
ԼԱՇ8աՅ որմ ԽՕշոօօ180 7քօաան: ոօուօքօ8, օՓողօքօ8, ՄՎՈՂՇՈՇԱ, ոօյաթիօ-
առ: «ՕԽ:ԱՇ68քօ8 1 ՎոլՕ8ԷաԼո08 8ԵլՇշտմ ո3 ԽՕԽՇՆՅ:Ն ւօ ոօու 8 /Ճ36քթ.8ոնաճու.

ԵՖօոծւաա8աատմ ոթշոօշանու 17քաճոք ԱՇԽՇՈԱՇԵԵԾ ԷՅՎՅԼՆ 80ՇԷՒԵԼՇ 61618211
Բճ քճտաատծ ոքօրատ ճքոագը, 5 1ասոոսու - ոքօրոտ Փքճու308. 110 26: քոթում
ՇՏՇՈԾԵՅԵԼ, ՇՓօքուղքօ828ոռչ 8 /121Շ61286 36ոՇքճչ ձթոուչ, քո080տաաոչ ԷԼ/քոռ
Ճճուոօո-ոճաԱՅու մ, ոՕօոծ Փոււտոօ1օ օօաքօտոծքում Շօ 610քթօտծւ Ճ36ք68Ա17-
22881 (Վ1065Եւ օոքմտոճյծթօմ ԱՇքծո ԸՕ1ՕՅՒԱԱՅԵՈՒ), 801161 8 Ե. ՂՕԼոճ /:36ք-
ՕՅԱԵՅԵԼ Շ 36ո6ոօ1 ձթուծ, օ03ոռտ 108071 ղոչ ԲօոՓյաո Շ /Ճքուօ մտօք, 608-
ԽԼՇՇՂԵՕ Շ 15-աու 7քօղատո ոօքո»Շօոլ ո0266էԷԼ ԷՅՎՅՂՆ 80ՇԷԱԵԼՇ ո6161828 ոքօՂաՑ
Ճքթոծոատ. Խօխուոաթ 15-Ի ոռօթոյ»օճ ԷոՅոխ-ոճաճ (9ք36ք7ու) 5661 ոՇքօ1080-
ք» Շ 6ՕդԵաթաւճուԼ 5օռքթ»ը 51010 տ ոք 882:արռւ 8օաքօ608. ԼԼոճ6 ԽԼ7612-
Փու Էծ 8 /Ճ:օքծ. 8օշալ քոօտ օօոօքոթռւ ոքօուոնաոք Թճոօաօօ օ36ք8
Խշք ԼՖԸՇ6ու ումն 8 ԸաՅմօօ 38851 ՓօքոււքՕ84Ւաւոք ոօ6թ0801ԵՎՇՇԽԵՆ: Յոլ
ոտ ո7քո08-0Շ2ՇՆԱՇՑ տ օաքճտոծքուօու ռչ ոօ ոճոթմոոօատօ Խատւատտ ո 3ք-
Յ6ք3 12 (Բ քճառոծ ՃՃքուօմռա).

8 Ղքաւաօմ ճքուու քած 51476 ՎՇոՕ86ա, 8 15-ո ւօքոյօօ (9ք36քու)-
8Շ6րՕ 13.338 ՎՇոՕՑՇա. 18 ՎՅՇՆԵՆԼ 15-ո0 աօթոյտօճ առոծ 12-1 տատոտու 8 Ճօքճ-
ՇՅԱ: 35-1 ոօ: 8 Հօոքուծծ: աղճծ 36-Է0 "օյ 8 328116: 5 ԼՅՇՅ8-ԻՅՈՇ 0214թ68
ոթ 4-4 օքա. Ց քօո» 15-06 ռօքոյ»օմ 01 40 ոօ 70 աղեւաօտ. 110 ոքոռու
ՅԼՇԷՈՄՔՔԵԼԼ ՇՑՇՈԾԵԱԱԵԼ, 15-71 օաօթոյօ 101082168 ք տՇԱօւ8ա5մ էճ ձթուճաօոօ1
բթութ Շ ԱՇՈԵԾ 851Ղ166քաւծ ձթոաու ոՅ Էճքօօաօամ օճոճօոմ 1 806Շ612:08ոծ
1Օոօ-32ոՅ 0 քշում, ՇՕՅոՅՂ Շ843Ե Շ /636ք60օՇ1Ա0Ւ8 1011. ՀՕԽՇՂՅԵ Լ 0-
ԱՕՈԵՇԻՕՇ ոթ-80 ԱքծոոՕշուոօ 6օղխոքոթ ռօթոտօճ Էատտու-ոմ6, Ցոքօյե ոօ ք83-

539

քօութոում 17քօուօօ 80ոքօ682, 803ոՇքշոճ1562 01 8506 քա, 8651 86 ոՕՇ-
այծ 6ոճրօոթոււօ քօաօռոծ 618օ աւ ՛17քոտու. 110 քճշօուօ1քօռու 80ոքօ68
803ԽԼ026 0, 410 քօքոօ Աքօաոօր Բ ՃԵՂԵԼՑՔԵԼԼԸ ՏԱ 6188. 8 510ու Բճոթոտոծ-
Էաու 7օաոծորօ քճ6018101 8 3ք3օքրուօ ոթօոօոճտուծյու /:36ք62110:Յ1Յ, «010թ66
ՑՇՏՎՇՇԵԼ Շճքա016ա ՇօՅյոռւծ 1Օոօ-3ճուաոօ Ֆաշոճաո. Աւ ոօքոյօճ
16:01 Օոքծոծոծ ԵՇ 382841. մտո Ճճոո-664 տօն ոօմօ180821Ե ոքօ-
118 քճեօոճ ԽԼՇքոթոծո-Ճքամ տ 32328218 /ՃքոճւճոՇոօ1դօ0 7 Բճքօօաօոօ Օռք-
ՒՕՑ, ոտքւաօ ոաատայուտ տօոշաքտւ տօ61808815 ոթօատ Ըճքջումոծուճ. Ղթոտ
85 ճոճ 38քթ26-ՃՅոծաօն 1ԼԷ7՛քօ 700 66քոճոօք ո ոօ 400 ոճյքօտօտ.

ԽՀքՇՇԲՅ841 06126153.

16 1267թ ՇՑ8ՇոՇէԱԼ ՅԼ, 8 ԷՅՎՅՈՇ Վճողծլքօոօօ 806Շ614:115: Օշա 57-
քօառու ոօյո: (700 Վ) 6օււ օւոթմտոծու 8 ԽճոմՄ`ճՇ ա ոթմօղտաք ոքօաատ
ԽԼՇքոծոծաճ. 300 2Շոօքօտ 51080 ոօյառ ոթուաու ոճշոծ 8 Օղդելլ, ոօ 8:6Յմոոօ
Շաղ ւՑ1ԼԱՇՇ64: 88266ԷԱ1Շ 8 /1Շքօուծ 386128ո10 2: ոծքօ6քօծողծ 8 3ք3Յաւմնոմ.

թօ ԵՏ (ԱՅԾԵՐ օղօքօտոաաթյ) ո3 Չք3օքուճ Առաւծ1 ոքը 610 օՓութք օ
ՂՕու, Վ.Օ 8օղքօ6 Օօ ԷճօՐ7ոոծքու 15--0 ւոօքոյօճ ՕՃՕԲՎՅՂՇՈԵՒՕ քօուծք, 1 Է ՅՎՅՈԾ
Բ1օ17 6 էու - 8օԱքօ6Շ 8քշուօքու. Օք շտոօ Շօ06ուռօ1 1130-ԵՏ7, Վ1Օ ԱՕՇՈՇ7ԱԼՇԻՕ 8
ՂՄթւատ օՇՎաղՅօ1 13ԵԼ6Է Ւ ԱԼՀՕԼ ւ ոթշաճւմօ1 Շո 70 քոմմու ոՇմօա8ամ 15--օ
ոօքո»օ4 ոճ6ծքճւթ ուոծ7, 85ՂՇՇԷԱււՏՆ ճթուչու ոՅ ԽԼ6քոծոօ աՀ, 85լք63415 ԷքՇՎՇՇԵՕՇ
ԲՅՇՇոՇոած, ոճ65ւ 5 քօճ60ոււթօ8815 օօ682 ոօքօող Լ7քոտծք. Է130-66ո, 8
ԾՇՇՇոՇ Շ ՔՇաօրՕթելւււմ 236ք0Յ17ԱՅՅ:Շաաում տ քաո 84168181 8516ոն,
ՎՀՈՕ 8638821Շաոյօ օ1 ոթօոօոօրճօուօ1օ ՕԾԼԱՇԼՕ 806Շ14Ւում, ո010քօ6 քճաոծօմ 866-
8օ11 տօոշժրօ 8ՇԱԵԶԱՆՂԵ, ոտաաօքաօ 8 Վճոոթւքծ, 104866 1 38ք7ատոծ 85138880
Բմքօոօ Էտա 16 քօուծքոաւք ճքուոօո010 80ղքօ64 ոճ ՀօուՓօքծունու, ո1651346-
128215 Ձթուչու ոթոխծո15 օ1քթօ1.6 ոլօքել 1 ԱՕոոտոաքուօ 80Շօ14մում, ՇոՕոքօ-
ԽՇոմքօ828 5 Ճքոոօաօ6ծ ոք-80 8 ԼոմՅՅ: ԲՕոֆօքծունու, 1 16ու, ոՕոնաոՂծ
թօւածաւօ 801քօօ2 0 8աղմմօաո 8 ԱՕտԵՅ/ Ճքոծճտատ. ԷլոտաքՄաՇ ՎճողոԵւքօաօրօ
80661281: 3:06-ոճուճ 66ււ 85138211 8 3ք36քՄու. 3665 օո ոթծուօշամու 16քթ15
ՎՇԱու08 71 6161808815 ոքօրոտ Ըճթթուն ութ ԱՇ601օ օ1թ8, օ66ոռ8 17ՇԻԼՇՂԵԼ,
օթ, 1ոօ1թ7ո10ք08 1 ոո օշա չՕ ԱօՕուօու».

16 ճաաՄքորմ Շ8Շոթէու մ, 65լտում 82ՎՅԵ աո: 3-1 Խճտաճտօաօ11 օ1քծո-
608011 տոտ Ճճյուո-6611 6 ԷՇՇաօոթարվււ 7քօաաու օՓածքճում 1 16Շաօքճոււ
ոքօո3տօ7ուլ ուօ625ո1321ո0 8 Օոօաււծաօոլ օտք»օ (օ1 18 ոօ 40 ոօ), ոօոօքճճ
ոքօ1ծոճ6՛ 7Շոօոուօ. Խ10027ո130848115ռ: ՇոՇոււօ 06748101 1 օ1ոթատյաոօ1 8 ոՕՐ-

ՔՅՔԱՎԻԵԼԹՇ Յոլ 7օքօտու. 8 6823 Շ քճոքօօղթճւատաւտ 62 օյր7/22ռւմ 8 Օր

540

օՆԱՕՇԱՂՏՈԵՒԾ ոթշօոտ 1771 ձթոււ ոՕշԱտ ՇԵ 1քթ68014 Շքօյլմ 17ք61ի010 846Շ6-
ՄՇ: 7քախծքտլ ու քու քճո»ւ ոթոշօ77/ ճքուու Օղուօածոուչ եօթ քոռ
ո. /քարւօքճում - Շ օտոօ1 օ10քօքւ ո 1/քաճում Շ տքւօ1- 727 աա:0168. ՛Լ7քոռ
1քօ31 7/քոճու ո 7քախծճու ոօ1071088011 քօ3861 էճ Օ/ՎՅԱ Էլ Ճ6Ղ7 Շուտ 15-ոօ
ռօքթոօճ. Էքոճու ՃքոճւճոՇոօօ Օօռքոճ քո30Շոճրւլ ոՇքօտ07յթլ Շ ՇՕրոճւ6ուր,
ՇՕ61088Ո1810651 ո1օշոն ԷՒ0ճք ոճաօմ ո ԼԼԹքոՓ ոճաօմ. Ըօաոճւծոտծ 861թօ12-
Օօ ԷԱՇՇՈՇՒԱՇ ՇՕՎ37861861Լէլ0.

Օք բամ քոճմօք.

1. 7061086թէելոք Շ8ՇՈԾԷԱԼԱՎԻԵԼ, ԼՕՇԱՕ7ԱԼէւՕոԼ ԽԵԼ ՆԵ ՇԽօՒԾ թմնօտա 28ո8-
ՕԱՇճ ԼԱԱՅԽաււ 661 Ճամթյուոււօ թամ, .օ1օքթ.ու օօ Շ8օտոք ումՇօռմ Է22071168 8
ԽՄոծոմ». Սոլ ոօյՎՇԷԵԼ ո3 ԷԽճքմաաուօթլ Ճոճոաուծքաաաօ11: 2 օքյում, 4 ո ՈՇուօ14
ոճ 13 5օքծճաօ,ամ ոճւթօտթւ. Օտ օթշաոչ 8 Լ1ռթոռՂ6. 110 26: քքթրւ ոՅք-
քւ, 806ԷՈԼ6Լ ու Օման ու ք7տ:0807նւ1, ոօոոճուօ ԼԼ ճուտ 6684 Ճ1թմոււՇ 010 125-
6 Շելտուու քօաամ օֆուք /յու 66թ. 7 060. ոՅՇՎԵԼԵԼՑ26ՂՇՏ ոօ 600 26աօ-
քօտ. 8 3ճքճ6-Ճ2ո6 առաոճ տօթքշաօժութռւ Ց 100 Կ6ոօ86թ. 8 Ճ626-Ի6ոծ (7676
66թ) ոօ 200 5օճոււօ5 տ 300 86ո6օքօո. 8 ԼՀռոռ-Եճաքմուծ, ԼԼ ո282ք7ո6 Ք 7 ոլօօ-
18 ԷՅ Ճքոմ-ՎՅՇ (Ճո. 66) - 56610 ոօ 50 46Շոօքօտ. 8 ՃՈՒ Ի/ (Ճ8ոօ 1"6ոծ) -ոօ
100 562աաւօ8 տ ոօ 300 26Շոօքօտ. 8 /Ճ12-66: (Ճօօրքծու) -50 562յւաոօ8 տ 100
ՁՇո6ք0օ8. 32 Ոճթոմերլոմ ոլ061081 ԱլՇօ16մ Ատղո1675տթւմ ոքուր (օօոօքշայՇ8
Ճ36քթ62Ա0:8:0Ն1). Ս1թր ուօ6աւՅճւում օ1 18 ոօ 40 ոօղ. Սմ 8Երաօ164 օքշտած,
ՈՅՀթօ86ւ, ոքատօ3ԱԽԵԼՇ ո3 Խճքմամուօ:ւ /ՃՃոճոուծքՆօաոօ1 (8օտո 3-2 7աուծք-
ԷԵ քօօաօղօ օ6թճՅատ). 112 օոշտու, ԼԼոուոռ 661 օղոթմտու 6թճն Շ8061-0 8
Ղ7քւաոօ ոքօօութ ոօուօաաւ 12. 638/Վ811 006860: 61618 Շ քոմ. Ը 51011266
ԱՏՈԵՒՕ 1212քթմում քմեօաճ ԽՄՈԵԼԵԼ ւ Խուելունքմ օ1աթմ8ոծ ամ 766112 Բ քօրօ-
ԲՅՎՅՈԵՒԱՈՒՅԻԼ «քոնն: ողՇուծք. Էօյու ՇԵ 86 8168ղԵլ /:36ք60817նոճոճ ո ՛՛7քւաու
ա ԱՕ7ԱՑՂՈՇԻԵԵՏ քօոօոմատրեքաաւ - քՄքոնաՕՇ ԷՅՇՇՈԱՇՒԼԱՇ ԽրելումաՇԽՕ1ԼՕ
քմոօոճ ՇԹՕԽԵՕ Բ ԱՕՈՎՈՒՇԷԱՈԾ /ՃքոտՇ թ ՕԽ17 Աք-87.

/(Շ6Ղ110Շ ԷԼ 4ՇՇԱՇԷԼՇ 1010108810 800թ5266էլ0.

32: 162Ը2ք.

16 ՀՐՏ: թէԵլիք ՇՑՇ/ՇէաՏոմ, Շա ԷՀ ա 684166 7 Եորք ԵԼ 11166162
Ղ6ոօՓՕտամմ 68435. 1լքօտ06տ ոու տ 7614821884:016:1 610651 Շա
7ԹոռյՅոՅոօն, ՎՕՇՅո-ԵՑքօմ ո ԼԱՇքոօոծու. Օքոոմ 8 3881ա6868թօ 861, ոմ84-
քում 300 ԿՇՈՕՑՇԻ, 6010թ: 800թշւծեւմ 8րաւօ85:նում մ ոտօա01614ոմ. 8 6 Ւ.
ԷԼ ռոծքյո 46.:Շքօ8 30 ԿՇՀ., ԿՅՄԼԱՇԱ - 6 ՎՇյ.: Էլ 1461թ0ՇԷԱ6 37 1818թ ոՕ85ԵւԱ6էւՕՇ.
11067651 85102875 Ռ0164 8 օ10քօքր շք. Լ. 86ոաւ 3ՍԱՉԱՒՍԻ/ -3քոտճոթ (ոքօղաատ 1 8-

541

Յ8ԵՇԲՄԱ). 11քոճ85ո1 66ք6ր 382, ոճՎոոճչ օ1 Ըճք 84աթն ոօ ԽՆշամքճ647ն, 7Շ6-
տւ օաօոճում տ Ծոաղծոերօ օշքճատօրօչ. 23-Իօ ոլճռքոա ոտ Լլոքքճ 5 Ըճոճքու
ոթոծթու Ճճոաււծծո մ պօ6ճ1111308518861 ԷՅՀՇՇՈՇԵԱՇ. Օշաւօտքծուօուօ աո Շաղ
ոՈօՇոճր ոթաւմտ 8 /ՃՃքմոթռւ 1ՇԽշոածքաւօ 8516128215 ալ օղոքճտաւ 8 ԵՕ:0.-Թ6յաւ
800ք326ՇԲՒԵՇ: ոճո 1818թ, 12: տ ո7քոօտ. (ոճտոք» ոքոօտ 1836 66ռ ԼԼուուտ-
մաքօ8 38516128 300 տ7քոօտ, 1 1218թ6ւ - 400 ոօտուտո՞թւ ո ոշշօ1Եւ ք7քոօ-18-
18քթօաւ օ1քչըւ ք236քօօ85 ոօ Շօոծատտու 7նաօա71, 161257 1 Ճքճու 110 ոօօ-
1086թոթրմ օ8Շոթքմչու, 8 60524 ոօղ Եօ367քթ7ոօո քճոծք 8 ԱՕտ0օ1տ 28014 Էոճ-
82քծ Տաու ան: 500քթշոծոքթռւ Շու Ճ626 Խու 66: Ըջունաօր. 8 32:7.68-
ՇՅքՇտՕոք քմաօՕմծ 3828ԼՇՎՅՇՂՇԵ 812աՇէ 6 Շօ 610քօքտւ 1814թ. Էճքճտճււթւ 856ք67դօ-
708 տ ը7քՂԵլ 6:012, ԷլՅրքՆ 266 ԵՇ ՈՕԽՅոդում ՇոճքծՕօոլ, ոքօօ7511 օօ 6Շ10քօ հլ
5. ո ՒԼ ԷԼԹյաւօքոտ 8 օ.Ըճքոճւաւաք ո ոճոծծ.

էՈՃԱՎՇՏՅԱՇ Բու քճեօաւ.

16 Յա թքելք ՇՑՇ/Շքւատոմ, 8 ԷԼ 1ՎՇՑՅ:Շ ՈՕՇՈՇՈՒՇՇ 8թծում 13 ԵՅՀ3616-
00 օունաճան ոթոծնաւտուօք 717քօաաած ՀՇոօքու. Խօխուաոօուստք ԷԼ Վ68816-
աու Օատ 7նոճֆճթ Էյ շու ո, 38Խ16Էտոօուաք 80 8քծուչը 01671618114., ՇԻԼր
6Բօ ՒԽքնճոճաԱ-Ճու ԷԱԱԿՇԹՁՅԱՇ ԲԱԼ. էօ Շօչ Շշոօքաչւ էԷԱոՎ6821ՇոՕ10
քճնօոճ շոտւծու ոօղօո088օ 80օքթշոծքթւ. 1օքօղ Էա Կ6Թմոթ քճ36ու էճ 7ՎՅՇՆԼ-
ոռ, շոուծյու 6010քթթռե 8 օոքօոթոօտութու ոաքւծ 85 Ծա ԷԼ 61քթ0685Շ 328 1
Շ1քօոծծ», Աքովօոլ ԱՅքօ808 ԷՇ շոճո6:օ1. 13 Եռ ոՕ71/ՎՇԲԵԼ Է Շու615ԵԼ. Փօք-
ԽքՄ 101651 ԷԱՈՇԾԽԹՂՈԵԼՇ ԽՃՕԽՅԻԱԻԼ 1 քճ846թամօանծ Վաօղամ. Ը ոճ8Յոօքաօոճոււ
ՅՅԷԱՈՅ61Շ5 1Լոճ6-քօ1աօթ Խօքծճոճմ մք, ոքօշօու Շ մաճ 86ք2087:0 6377,
ք5762Թ7 2 ՈՕ7Ո0Շ 61թ06806 0ՕՄՎՇԻԱՇ.

Ճ3Շք6Յ 112181.

Նր ո0օ1086քոթռւ աօր0Վաոօտ օօօ6118:01, Կ 11-16 տ 12-60 Խխճքյտ օ1-
Աքմտ ծէ Ել 23 Եա 90 Ըքտշւծբ եռ: 84101108 Շ 801Շա2ում 1 ՇքոքչշոՇէա Շու. Թ016:4
866. 5աղօ8 օքշոոչ 1 ոօ6քօ80ո5Լ6Լ օրոքթմտյաոօ162 8 օրօքօտ7 քճքճ682ո, 16ք-
16քճ ո Էոոշտ. 110 86611 85քօտ181061 Ճ36ք621Ան52ո Շ80տ օոծքումու 8 Էճքճ6826
ո 3881637ք6 67761 ՇՕԼՈՅՇՕՑԵԼՑ8՛Է Շ ՈՇԱՇՂՅԱՑՆԼ 15-10 ոօքոյօ4.

Ա. հոռոքօ86քօելք ՇՏՇՈՇԷԱԱԻԼ, 8 ԽՅՅՀՇԽՔՕ քմաՕք6, 8 ոՕրքմ ԲԱՎ ԻԵ: է
ԷՅ 1812թ: Շոու: Շոօտոթուքուքօ88օ օ1 3 70 5 161ՇՏՎ 86:6քօ5 մ ոճթյւ-
ՅՅ 1 11 օ1. 1873 - ՕՇքօոծոօօ3/». 8 Ճ36ք621ԱնՒՅոՇ ոքուօօոծոււչ ճթուչու ոքօոօո-
2:8:0165. 110 ոօոքօ86քօտոթոմ Շ8ՇոԾ ՈԼ ՑԵԼ, Ճ36ք62200:8:Շատոը Աք-8011 ԱՕՎՇՈՅ
ոտ Ղ7քոռո 1Շոծքթունւճ, 8 010ք011 1080քթուծք, Վո ՛ քո, 6ոուօոճաքթտ օօ3ղ88-

Ա ՇԽՐ7Շ4 ԱՕ 0Վ6ՇՇԽՕԽՐ7 ԱՕ71025ՃՇԷՈ110, 8 ՕՍ/ՎՅՇ օՂՃքԵւԼ 28 80ՇԻԱԵՐՆ 161618ա1

542.

Ճ36թ62 10:80 ոթօղլտ /Ճքուօժոոմ, Էաւաճաօ11 Աօուօանմ 01823815 ԷՇ Օշո. 110
ՑՂՕԽՐ/ ԱՕՑ07ր/ ԷՅ ՇՕօ1088116ոլ64 օՕ8օա Յո Ըօտօ14 ԽԼաաու6Ղթօ8, 806որթմ
Խաւլաօ1թ ԽԼՇՀԽՅՒՅթօՑ 851468 քնած ԱՕդ0266Է116, 38918211. ՎԼԾ օք ոճ
8ՕԱՇԵՕ ԷՇ ԷՅՈՇՇՈՇՅ 1 8 Շյ8/ՎՅՇ 806Էութռւ 61618ո11, 6637Շո088օ ոօ1օծքոււծ ոօ-

քճշոծքուծ.

ԷՒ 2Կ2Ղ5 ԱՐ: 22386 151521621ԵՒ 010 ՕՂո6Շ ու, ՀԱՅԱ 16804:
Ա/01ՕԱՌՈԼԲ, ոօոոօքնՎաԱ 2 10102511

ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 427, մաս 1Լ թ. 249 - 250: Պատճեն, մեքենագիր:

543

Խօոռը
Ըշթքօ՛ 0

Ը600ո6
20.5660ԵԼ64Ա16ՂԵՒԼ020 Օուօօյ6.ւատ 1Աուճ64

Խ014:0)1011620 Թ0ԱՇոնուս
46 15
Ս 23 ճոքօոտ 1920 Հ.

Խ2քոճ 5 8ՇքՇր 8 ,Ա01ու25

Ղջքաազ.

16 ՀՐՏ: թէԵլք ՇՑՇ/Շէաճ ու, ԱՕ/ՎՇԵՀԵԼԸ 13 Խօա:օոՅու աա օոօյտ 01 3 Ձո-
թօ, ԱՕՇՈՇ 38815171 Ը0103516ւոււ 801Շաճնոմ ԷՕԲՇՂՅու մո Ծոօոչ ոճա 125516
օքոճքուտճոն ւմ, ԱՕ86:0717, ԼՈՏ 861 Ճա ման: 801Շո, 8քթօօոօ884ւ ոքծոօո8216-
ոօ ՅախոամՇաօօ աօոմքոօ84մամ 8 ՉքՅքյուծ - ԹՕ7ՈՇԵՇՕոճ, 5 ԽԼոճ ու ոտ7Ճ
Յանա: օՓտուօքօ8 60 Շ8օտոաւււ ՕՐ/շոնաաւմ. Վ10651 13662881Ե 8քօօ14, ոթօո-
ՇՆՅՑԱՂՇյՈԼ ՅԷ մ6աօ10 աՕխոքոլՕԲՅրամ ոՅ ՛Լքճոօյոո: («ճոռւմո քՃքօֆօքո) ո
ԸՅուօՄ էճ («Լոռու Փօքոււ) 7օշաու 8 Խ0ոՇՆՅ:ււօ 015.

Լիշճծ 3-1 ԽՅտոոյօաօք Առօղուօմ ոատայոմ ոՅ Լքօոօյյատ ոՇքօաւտո 8 6.
ՃՅոօրուօ11 (քճմօո ԽԼ1Վո2), Լոտ քճօոօոօշառուծծ 7,8 ա 11 ոօյոււ ոոտոյտւ տ քօ-
101 ՕԲՕԱԵԼ 71 01234511: ՇՕոքօՂ1876էու Է21 օ71/ՎՅ11 851Շ4շոատ 8 ՛ԼքօոօՅ7Բ ոթ Ըօ-
103ՒԵՇ: 8016. 113 86680 ոՕ66քօշտծտ Վշքոօօ ուօքգ, ոօ 8աոօու ոօաճքօ18 տ ոք.
5օաօմ Էքճշոօօ 110787/8166ա1 ոԱշքօ803241 8 ԼՈ7Շ5 օքմքթք 006866 ոթոոճծւլ,
օքշուծ 1 Շոմքչ266ժուծ.

Ց Լլքոոււօքթօոօու քճրօտօ օքօոռ 7քօւաառւ օֆուլծօքօ8 7ոօթոօ ուք տյյութ61
Օ7Ո/2 Օ ՂՕոլ, Վ1Օ Ճճքմծօամք Խոտ ոճում, 8ոլՇ6Ղ1Շ Շ Ճ36քծՀ1նաճոօու ոթծոթճտոա
ՄԱՅՆ Ճքթուօամ օ ոքօոթմութաաւտ ոքողօօոծքմմ ԿՈՅ ԻՕԿՇՂՅԼ, 71-ք02ոտ4 8
ոքօՂՈՑ: ՕՆ Շ31/ՎՅՇ Օ0Ֆ2ԹՈ6 ՒՈ 1ՇոԼ 801851 Ճքուծուտք.

16 3285 01038611 80166ճխմ ԽՃ. աւ օոօու 65մյու 1քթօօ10841151
Ցա ելՇ աճած ոճքաւտ "Էշջաուծքտծ տ 11քօոքծօօ", ք7 «080տաղծյու ուա ք215-
8010 ոտաւօժում Խնառու՛չ 8 6823 Շ 5, ոօ ոթաաճւղոօ ԽՐօղմՓճ Խօոու
ոճում, ԱՕՏՇՇԵԼՇՇՂԻԾ ոքօ 380168 տռօթմոծՎոմտ օծում ոքօօյ2:18-
ոսո: 80 8քծուչ: 80186 8 ճքուու, Է. 6. 38Յ0ոնռ: օ1քօ1, 66թճ ոճ 7Վ61, օԼԱՄՇԻՅՒ0Ր
ոօ տՕոճու Շ ոթոաճՅմււՇոլ 84821562 ոթո ոօքտօռ 1քօ6084րատ հտ Շ6օքտ66 Ա7քա-

ՂԵԼ 1 ԷՇՇՈՄշՑԱՑԱՆ Տ, 8 803քթ2616 ոօ 45 7161, 386011ք8101:1 867771 6 քու ոքճտած-

544

ԲԵԼԸ 328514. Լճռոօ ոքօո3Յտօրոււծչ: օ61ուճմ օՓոոծքօ8 388464, ո0տոօք08
ո Փճթոճոօ8108.

8 ՈՕՇՈՇյաւծծ 8քծում մ Առ էճ ոօՎՅՇՂՎԵՑ օաոԼ-10 (ռոթօոաօոուոիօ՛ր 13
Օրծօօու) 8 Ըճոաօտք 8 60ղթուօոլ «ՕՈՒՎՇՇԼ6 օքշքած 1 06068516 ոթոոճծել, 6010-
քո:6 ոօքօոքմտոչոօ1Շչ 8 Ըատճ6, Խ18ճօ, 8 օ1Ր/ոճ քճօոքթօոծյ5աօ16: էճ ԷքօվՇօ-
ալ ու Յթոչուօաք Փքօողու.

8 ոօքտթու Վոօոճչ Ձոքծոյ 6. Է. 8 Է. Ճւօքօ ՇծՍու ԷՅՅՔՁՎՇԻՅ ՃՕոՓօքօտուալ
ոքծոօ 18881661 8662: ԹՕԽԱՂԵՐՕՑ "3215 ոքճտ /Ճոճօաոմ տ Մո", Լոթ
70726 0667շճոմ1Ե64 80Աք066Լ, 68538ԷՌ1616 Շ 38281111681 Ը01035:աաՅորւ Բ0161Յ5-
Պուօոօոչ: տ 32ոօ11 ոՇոօօաւօ61 Օօ ԽՅԵՇԵօՆ տոոծքու.

16 ոշոթօտօքծոտթլմ 216817ՄթԲԵԼ Լ ՇՑՇՈՇԷԱՅՈՎԼ, Շ ք83ք6 16: Էլ08010 /ՃԲ-
Ւօքօաօղօ ոթ-8ճ ԽՐօաՓօմ Խօոճո ոճաօմ Փօքոառքօ164 ձքաօմօատք աօթո»ծ
ԱքելՑՕ1Լ 70 30 161. ԽՕխւալքօու «օթո» 64 ԷԼ 13:1Վ6էլ ԽՋ3ահւ Աճուճ.

ԽՀքՇՇԲՅ841 06126153.

16 16ոթոթու օ8Շոծոոչու, 8 Օոժոււօառք օռքը ոքոծջռու )նաճՓճք 66ո,
ԽՈՅ. 5Փօամւ տ Ճանճ Լռում ուոօտ (աօօոծշաաք 8 Փօքոծ 4836թ 81Ա-
2:18Շո010 ոօքՎուճ) ո Շ էու 400 658ոռո: 46աօքթօ8 ո 100 ԿՇոոաոօՑ.

Խրծր 7օաոծ քում ոլօ61ոա38ա14. 110 16ոլ 286 ՇԹՇՈՇԻՈՈԼ, ճտ ոքոծու Ըօք-
86 ՇԲ ՃՂՀոՇՇԵՕՑ (8նաճքօո) Շ ոոօչօ օքոճտ308215 ՃՄՇՄԱԵԿԽՑԻՇԵԼՇ 08101
մա 8Ւք6օօ 881 Ե: 61օ18ա1 ոթօ18 Շ68Շք է ԵՐ: Վ46161 քուն 1 Շաօօ ՕտքՄոճ.

էՈՃԱՎՇՏՅԱՇ Բու քճեօաւ.

16 ՅՐՏԵՂՄթՀԵԼՐԼ ՇՑՇՈՇաՑոմ, Բ ԷԼոչայսօ8411 ԷԱՀՕտաղօա 300 17ք6ւո:: 86-
Ք6ք08, 2271 ոքոծնւում ոճ 550 236ք6217.ան 6 առ: 8666քթ08 Շ 15 օֆոաղօքճոռ,
.01ՕթւՇ 86371 8 ԷԼ շաաօտճւթ 17.000.000 ք7ծոօմ տտ օքոճքույմ 01 ԹԶԹ ԱՇ-
7611.

32: 162Ը2ք.

16 ոօաճյուռոօծ ոշռքշնօշավաատ, 8 ԼՅաաւ-Չ1աաօօ Էտ20741Շ1 8 ԵՅՎՇՇԼՑՇ
ոոօ1թ7:10քօ8 9 քօր 86ո6քօ08, 8 ՃԱԿՅոմքն26 - 6, 5 Էճքաաաաաուծ - 8, 8
1ԼԾք.ո/-716ուքա - 10, 5 ԼԱՇքյ-ԽԼՇչաքոճքծ -8, 5 /1ՇԲՅՈՅԵՇ -8, 5 8. ո ԷԼ
ԷԼ Տաւծքյա Է. 7 17քօաայչ 4666քօ8. 8 օ. ԼԱՇքոր-/1Շուքո 05010 1Ե168Վ8 հլՇՇՂ-
ԷԵռ: 1218թ 80 ոՑՕօքօ ԽՇՎՇՈԼ ոքօ13807511 7ՎՇԱԱՇ ոօ թյա08076180ոԼ 7քծո 010
օՓուղծքճ 3ոօճտճ-ոճում. 80 86Շ6ու 3881ա0864քօ ոթօ13807111641 10961868
Յ8ՈԱՂՇԵ 8 86տծքթւ. ԽՏ լօօղլռ, 50 ԼոմտՇ 388ԼԹ0868թոօտ օր071 ՃՀյնամ /Ճու
(Թոճոծոծ Ա քթոօօօՎ21616ՈԵԽօ1 Խծոեւու6լ). 86624 օ67ՎՃԾԱՄԸՇ: 86ա6ծքօ8 ՈՕոԶ
1000 ԿՇոՕՏՇա, քՕ 1Օ181Վ66180 510 07761 78671Վ680 328 ՇՎՇԼ 3211ՇԵ188101Ն262.

545

ՖԻ 866 շա ծոօմ աոօօ164 օթ. 15 Չքոտճւու օւոքմտոչ6164 8 328:1ա0868թ 8
ՇՕՅԵԼԱՕՆԼ 701ՎՇ6ՂՑՇ 6Շոծւմք 2166, ոօ1օթ»լ ոթօոճծրօտ ճո ոօ 30 ք. Փու
6ՕԲՅՆԱ. 8 ԼՀոաւ-ՉԱուծծ 122075168 3 ՈՄՈՇու6 18 1 Շա: 60686ռւ ոքուոճշօ8 տ
օթշում. 13 ճոքծու ոՅ Ե361ո 8 1 2յռու-31ուծ, 5 Շօաքօ80շթրծթքու 2-2 7քծո-
առ: 8օոօքօտ 6մու օղաքմթոծքւ ոճ տտ7:Ճ 86օք6յոօոոչ 60686516 ոքաոճօու. 88
ԱՕ: 7քօ8հ61 8075 8 ք. Ճքճոծ, ԱՕ 86Շոք ՇՇոծքաչու 3881 6868թմ տոծ1 66օթ
Շք686է 1 ոՕՇՕյ ղյ 7օ1թ016184 ոլ06108 1 ոԱօ168.

Թշղոն2ԸՇ2ք.

16 ոօտոյմւաոօ ոծքօճօ26:Վ1ւ2, քճրծօոօօ /Ճ686 Խայու («0815 աոօոմլ ԽՐ7-
ՇՄՈԵՒԼՑԵՇԵԱՆԸ օաոճոււմ 8. Ե0:08-Թ6յու) 32ուօժում 17քօաաամք օՓոոծք էԼՈյռու 66ե.
1Աքոծուտաւտծ ոտ 1լռքքճ 1200 ԿՇոօտօռ 800քշածժութու 1ճւճք, ԱՕՇՈՇ Շուօքու
Ճ6686 Էյ ՇՇոճ, 16 2օօոմչ ոօշատւօչ 7քօւաօոր օՓուղծք», 86ք Է5/7ո1Շ5 06-
քճրոօ 5 ԼԼոքք, 8345 Շ ՇՕ6011 օշուօ օքթտոած ո 2 ո7ոծխօղո. 8 Եօօո-Թ6յու, 38
ԽՇՎՇՂԼԵՒՕ 8 ոմթուգոօն 3ոմքաւն 21861 ԷԼ նու 661, 8 80 ոտօքծ ոճչօ75օչ 3 օք»-
մա. Լքաշոտու 7 օքթյոամ - ՀՄքօաաած ճ6աօթաւ. 15 200 27քօւսաթ: 146աօքօտ 8
ԵՖՕ:Օո-ԹՇյւ Օ614706ՇԵ 42. Օօղմոթա՞ւծ ք836թօաշե ոօ Շշղօքաու Լլ աքքճ առ
Խ(06021341Մո1 841666 1 օ67Վ6:ու1 3886ք608848Ո5Ռ: 1818թ. 8 ԷԼօքուծոծ 150
Յ3ՇքՕՀԱԱՆԵՅՈՇԱԾ, ՁՇոօքօ8, 8 Եօօա-Թ6ու ոօՕօշոօնան: օյ 8 քճաօոօ Եօյօա-
Թօյւ 86610 800օթ»շժծքւեռ: 1200 Կ6086: տ 500 մքո, ԷՇաուօօ աա 8:ա-
1080թ. 13 7-ի Ա7ՈՇԵ16108 8 ԵՕՕԽ-ԹՇյամ Օօ14Ռ0ՇԵ 5, 84 ԱՄՀՇԵԼՇՂՅ 85Լ8636ԷԼԵԼ
5 ԼԼռք7ք. Ց ԼԼռք7քծ, 5 օ. էտուանոճ Է2շօոտօն Ճճյոււ 661.

1. ոքօտ6քօտածւոմ 81615/ք քԵԼՆԼ ՇՑՇՈՇԷ Ցու, 13 Ե0108-Թ6յաւ 584: 1ք0845:ԵԼ
ՎՅՇՂԼԵ շօօքանու, 6ՂԵԱ ա տոր Ա6օ182 06018461 8 /188277. ԱՅՇՂԵ 8Շոօքօ8 1 Շոու
Շոծոււօ Էճոաքմտա6165: 8 Օքյը6816ոաւմ քմրօու

Խոքո6252.

Շ 3-0 ճոթօյ ոօաօշածքած թու 8 Էճքճն826 Շար 1386 Է 1ոօՇԵ. Ճ36ք-
ՕՅԱԱՏԵՅԵՇԵԱՇ 8501Շոճ ԱՕՇոծ 83111151 /ՃՃՇոօքմոռ 388տնու Պաքաօտ ո ԼԼ.
Ճ36թ6ՀԱՅ:Յ ԵՇ ՆԱԽ 8016աճոմ 60108թյալքթ:0164 տ ոթօոճւօ164 Օուոօ տօքօոքու
ՇուՅե 1218թօաօ10 քմճաօտա. Ք3-քմ0տ6ոօ Շ8եղած 30 8թուչուօ առ: ո6քօ86ք. 7Լո16-
տւ 6. 738. Շօոքօատաոօ1Շ68, 2014 1814թ. ոճոճուօ1 Շ 3-4 օ10քօո. 8 ոճքօոծ
ՇՂԾԱԼ ոՇեւօթճյոճ ու, 01485816.

Ճ3Շք6Յ 112181.

106 Յո քորը Շ8Շոթքուամ 13 ԵՀ, 8 ԼՕքօոծ տ ԱՕ 8ՇՇոլ7 /:36ք ՕՅԱՆԵՒՅՒԾ7,
8 Շու Շ քճշաքոււաօու ՇՕղթւօ8աՇՂՇա010 381080քճ աԼ քքուոլծ ճքծօյա.

11075Ե378Շ5 9Ղ2Ն 1, ՎՈՒԵԼ ոօ տ 4թօօ10851841:0՛1 21 Է 8 ՎՇԵԼ ԷՇՈՕՏՈՒՎԵԼ Ձք-

546

ոճա. 110 ՇՑՇՈՇքւատոմ, 14 1010-806102Թ7 1 38877 օ1 ԷՅ ո861ա031 մտոք օթոճւմ-
308811106 1 ՇԱՇՆՇԽԱՂԼԱՎՇՇԵՕՇ 161թ666Բւ6 ճթուչւ: 8 5 առ: քճաօոռչ ոօմօ 187101
5-1 Եռատօամ ոծշչօ115:1 ո 3-1 Լ1Թառտոճամմ «օո» ոօյում. 8 Էուտատօուօ6-
ՇոՕոլ 7636 ք83-քՕռԼոՇ էԼ, ՇՕշուօԲլ 6.6. Հճքմսուճք, Չքոօվ-Եօքոծու, 8. ո ԷԼ
ՃՆՍՏՑԵՇԻԱՆ, Վո. 8 քռաօոծ Վաուծոյտ ոթօոօոյոճւօ1651 7ոօքոթլծ 60օռ. Ը. 381
Շոճոօ օքշաած, ԱՕՇՈՇ ՎՇՐՕ շոՎորլ Շծռու ոշքծծոյւրւ, 26օ6ժումութք 786/ԾԷ5Լ 8
1214թ6ա:Օ ՎՅՇՂԵ Լ. էտատա8օւոօատ. 1ողաքեւ օղքծում164 օ1թօ381Ե Վճքոար օ1
Ֆոքօոճ 12 Եաոճածքոա. Վճքոճաաւքաոոմ Աքօոճ 8168 7.15 Ա 8Ղ17Ի1 օ ԱՕդաՕու քճ-
30ք2ԲՇէլւ.

106 Շ8օոթումոք, ԷՅ օ1.օՆ 182373 1 /136-8ու ոթոծեւօ 1200 46թ6քօ8, 8 ԷՅՅ826-
տօ 600 46թօօքօտ. 8 40 86քօղոշ օ1 Եճաոծօք ա (Ըօտօթոճչ ՎՀօ5 Ճօոռաոծաօ1օ
Ֆ6ո6մ -/13612Խ1-ՎՅԱ) ՇՕՇքօոօ1ՕՎՇԻԵԼ 2 6818ոԵ0ԲՅ Ոօչօ՛5ւ ոթո 2-5 օքոթռւ
ՕօքՄԱՆԵ, Եղոյան Բ Շ. Ետութօքյլ ՇՇՑՇքքԵլՇ 8ԵլՇՕ1ԵԼ 38811151 1414թ88ււ, քօ-
օո մ օոօոծլ. Խ1Լ66ւօ615 ՕՇ8օաՅ6161 ճոթ ոթ արու ք83563րում. Օշու-
716164 ոքածնջւուծ 801ՇաՕ8ԵԶ: ՎՅԱ 8 ԽՀօոոծօռ, ԷԼ0801824808:, 8 8 քճմօո
Ւ.Հ7ուտ - ոտ: 1օքոթու օքոոմ. 8 ոօոքճւ աո թռ: Շօոմմ ԷՅծյաՕրօ168 7Շաոծք-

ԷՅ21 Խօ602132111151 1ՅՇ66ԻԼ ոօ 40 61 1.24 առօքճոօՎո0Շ օ007ՎՇՒԱՇ.

(2Կ215ՒՈՒ: Օղդ6 71681151, Է2ո1128 76504:
Ա0ՎՕԱՌՈԼՇ, ոօտուօքֆվար 11010221

ՀԱԱ, Ֆ.Պ - 200, ց. 1, գ. 427, մաս ԼԼ թ. 262- 263: Պատճեն, մեքենագիր:

547

Խօոռը
Ըշթքօ՛ 0

Ը600ո6
20.5660ԵԼ64Ա16ՂԵՒԼ020 Օուօօյ6.ւատ 1Աուճ64

Խ014:0)1011620 Թ0ԱՇոնուս
42 16
ԽՃ 7. 1920 2004.

Խ2քոճ 5 8ՇքՇր 8 ,Ա01ու25

Ղջքաազ.

16 Հրաութոթոմ ՇՏօրթքում, օ1 Ճոճուծթյն ոԾ ԵՅօ1ն քճոօաՕշօօոօ
1000 քօր ոմթոթռ: 4656քթօ8 11-1 ուտում.

8 Չք3տօքոՇտՕտ 82291616 ՇՕ61057065 8 Խճք1Շ ո1ՇՇճած ՃուՕԻ07107ուօ6 38-
ՇՇոՅՒուՇ Խօոողերն ՝"32ղաու6ւ ոքմտ Ճքուօոու ո թՄածյում", ԼոՇ 650 85160757 118-
8օ ՈՕԲՇՇՇՔԱՇ աօու-քճ 15-Ի0 ոօթոյօճ Օօ 1օու, ՎոՕ ՓօքոուքօՕ888118962 8 ՛Լ7քոօօ-
ՂՅԱ "'36ոՇոմտ ճքուաջը 101088 17 806 նոօ, ՎՂԾ Շ ՇօրոճՇոմ 6Օոծաւատուօ8
օքճ Էճոքթմտոմօ16842 8 Ֆո, Լուօճ 32161 քոոոտաւծ /ՃՃքուօաաօ տ օՎաՇՂՆԱՂՆԵ 01
շթոօղոՅքՇ010 56688 8061ՕՎԻԵԼՇ Աքօուուաւո ՛7քորու.

16 1ոթոթու օ8Շոծոոչու օ1 13 ճոքօյւ, ոՇո080756180 ոթօատ "Խնառռու՞
803ք861261 16 1015սօ 8 ԽՕ: ՆԵօոօաՇ, ոօ տ 8 ոքօուաանւ 11ք-80 ոօօ18-
Էլ(Օ8.օ 8 Խ8Շ ԷԱՎՅՂԵ ԱՇքթՇուծՇքլմՇ 8 80610ՎՔ5ԼՇ 8աոյլօ1Ել 321.000 288167ուն-
Օառւ ՕՇշթօքատ. 5-1 տատայւմ, օ10չաճճ 8 7աքոճոծոմ», 85լքմՅայռ 1010880615
85107 ԱՂԵ էճ 3257 ոք-88 ոքօատ Խաամու՞.

Ճ36ք6211128:Ձ1.

16 տոօյուծ ոօօ1086քքւմ տ8էութրմ, /36քթ6081 ռոմ ոօյո/Վաւ օ1 ԷՇ ո ա-
Շօմ Փոօղաոու /106ք0807Ի5Վ66:011 ճքոու 6 Էօքոթռ: օքտյնու, 40 ո16.16108 (13
ոօ 10 խճոօոթուօյաթռժց, 1.200.000 ոռդթօտաօտ, 1000 8տուօ80տ,. Լ 6քօոօոօ1
1510100875, 3 Էք3085Զ: 1 7 ոՏրոօ85Եռւ 8810ուօ6տոծմ: 2 85քօոոճոռ, 1Ղքօ6710-
ոու քծուօտւճ, 3 Լատթօոռմոճ (ոՅ օտ 2 86րօաութռց, 1000 ոք 85քթօոոճումթու
6օոլ6 (663 ո6օ101210ք08): 15 ԴՕոօտ Յապամօաօղօ օո: ոօ 100 ոօ ոօշոաւ:
25.000 ոոօ8 որոր: 8 01511011 «01ԱՎՇՇ186 շր. 7. ո լ66180.

էճ ԱՕՇոծուօու ՎՅՇՊԱՕԵԼ ՇՕ8օաճոտտմ 8 Ֆո, 810 1թօ008Յ8Ա6 օ
ԱՇքօոոԿՇ ոո Էճքճծո2տ (663 38:1637թ4), էլա օ8ուու, ՎՅՇՂԵ ՉքոտճոծոՕ1օ 3763-
78, 8565 Ը քուճոււօաոք 763715, 8 141266 ՎՅՇՂԵ Էո.ԵլուՅ ի Շա010 Օտքճ.

548

8 ոՕյոլօու ՇՕՐՈՃՇամ Շ ՈՕՇՂՅԱՕՑՈՇԵԱԼ ՑՈ Լ 01 6 21 7 Խճքոճ Շ. Լ. ՇԵօՅոն 8
Թք3Յծքուծ (Հոլ. Շ807կ67 Ք23012 ԻԹ 14) ո 7օ12:08ՈՇԻՒ010 Յոլ ՇՕՐԱՅԼՇԷՈՂ Ն 6 7ք-
ԹԶԽ 1, 8 /ՃՃ36թ621ԱնաՅԻՇ աքօոտօատճ Փուտոմչ Շուօոճ ԷՀծաւօմ. 8 ոՕՎԵ Շ 27-
ՒՕ էճ 28-6 ձոքօոգ, 8 10 8քծում, ճո ԼՈՅԹԵԵԼՇ 801:Շաած օա Ճ36քթ622 101888,
ՖՇաղ6 66 տ ՄՕՏ Ե1Օ8ՅՒՈԼԵԼՇ 0 ՇՕօ1484 806111010 8քծուօմու, ՇԵՍու Շօ0Շք6-
701ՕՎՇԵԵԼ, ոօ 38քճ866 ՇՕՇՆԱՑՈՇԷՈւՕ որ ոու 8 Էճքճ6826, 38 ԱՇ աՈՕՎՇԱՇԻԼ Օո-
ԲՕՐՕ 7օտոօօ Աօյոճ, 6108811610 8 123226, 4 Շ6տօթոճտ Էքճւռուն 3ճոտտաճոճծե
ԷԼ ԼՎ1026101 610թ02:6801 օթմաօմ ո ԷլՇՇՔՕՆԵՒ Ա 16608 4666քօ8, ոլ/ՇՇՅՑՁ-
ՂԱՇՈԺՆԼ 626861 ՃՅրճ-Ճ016Շ.010, Շ ՇՕՐոՅՇո ոճթոճուծ ուն 76, Մօտ 8610
ոՕւօ7 872611 "ԴՀՕԽԽՐՒԱՇՂԱՎՇՇԻՕԽԻ" Օա, 803128 ՇուՕոր7 176ՇՇ62-
8Օ8ԵԼ. 110 ՇԹՇոՇԻԱ ՆՑ: Լ, 866. ՎՈՇԻԵԼ 108800 /:36ք087Ա0Ի286ոօ010 ՝"ՇՕՑոճթոծուո՞՛,
քքօուօ Էլ ոքողճոճ Էլճքոմճոօ842, ոՇոքոածնԵլՑ161օ Շալծ 8 Ե, 28580164 612865
Բարոն ԷԼքո տ Ճուտ ոճա. Աքօոքճաաօ1 808010 Է26.8612 25416165 ոքթօ-
ՑՇՈՇԻՄԾ 8 շաՅի ե ՈՕՇՂՅԱՕ8ՈՇո 1 3ք36ք7ոաՇո01օ ՇՖ6ՅՈԼ Օ ՇՕՇոաոծ էնու Շ 8016-
աճա ԽՐՇՓ»Լ ԷՇոլճոչ. Օշածօ18դ6ժուծ 51011 ոքօքճումլ 80851 Էնա
ԲՅՎՅԱ Շ ըոքծոթտտոծաւ 337518Խ1217818 քք, աօ 38թմ866 Էճթճւու 13
(06.851 Օ ԷՇՑոԼՇՈԼՅՂՇ75Ե6186 80 ՝881/1քօժուած ոՏոճ"` 32818:23Շ0 ան: թօօո»Շյրու.

ԱԾՇոՇ ոթօյաջտոծուչ /ՃՃքոծքուտ 77511:187118, ԷԼ քո ոճում Շ 500 26Շոօքթճ-
Խոլ ոթոծուո 8 73ոօծքմաթ.

16 ոօՇոծոումոը ՇՏՇոԾքաոմ, ԽԼօՇԵՑՁ 01623878 /:36ք6817նո8117 8 ոթոաօեոուծ
քք86քթռւ 801Շտ, ՎԼԾ ամշոօրօա ոքմտոնոօոօՇԲթոմ 86661816 ՎՄՏՇՂԼՑԱՂԾՈԵՒԾԻԾ
ԷՅշԲ ԱՆՁ ՇՕ օՂՕքօքլ ոՕոչուօ8 82 38Ո8ուօոք ՓքօոՂծ Ը08616:01 2066.

Լք.

16 2Ր6Բ7թում ՇՑ8Շոթէումիք, օ1թմլ Լօաքմոռ 3քրթու ոտքօոճո 1 ք573ռւ: 2
ՂՅՒԱՃ Շքծուօօ թճՅուծթձ (2500 ո7ոօ8 ճշ. ճու 500ք3726686Լ Առու օաօ-
քօօրթծոթտաւմ օՕքյաւծոք հշյուօ1դօ տմշածթմ ա 5-06 ոԱյոծուօ121. Աքօոթոծքճջ
ՇոՕք0615 ո: 18 86քօղ, ոօքուճոթքվ - 8-9 86քօր 8 ՎՀՇ). Լ1Շոօտծռ: օթտաււ 16 (ո3
էառ: ոՇոօքվօրՒԾՈւ - 7): Լօքոթռւ օքյում - 8 (ռռոօքվՇՐՒԵՇԸ 5), Շոճքտո08 ՕՎՇՔԵ
Խճաօ. 142 ոփոծուօրն թճ371Վ15Զ: ՇԱՇՂԵոԼ (663 38ԱՅՇԲԵԶ: ՎՅՇՆԵԱ), ո3 ոօ ոճ-
82Ո6թոամօառ 1450, աօոօքվծոտթռւ -ոքոճու:յաւծոթաօ 1500). 1ռդթօոօտ 86Շ61օ
օոճուօ 500.000 տւ. 71026 տ28276թոմ օա 1700, օ6038թռւ 7 7ոքցշարթը-
2100. Ճ81Ծուօ06211611 Էք»30851: - ուճքոաւ "156801 -12, ոճուՕ852- 4, "ւօ101նու-
708 - 8. Ճ5քօողճուօ8 ՇԱՇՂՇՈԼԻԼ ՝"ՇՅՓՕՎԻ՛"՛ - 4. Ըոճքչուօ:ում ո 06 ւոնքքօ845ա51
2:

549

Լքյոոօաօօ ոք-80 օծքողւօօծ տ ոքօրւճտուժյոօ Ճուտ Շ ոքօօջ601
ոթոնու Լքյոտ ոճ ոօուօոթ» ո Շոճոնութ 66 ոչ Շճռօ32Ո116Լ ոթօշուօ12811
ՇԲՅքյշոծու 1 60686լոււ ոթոոճծճոռււ. Օոոօ8քծուծմուօ 7ա5լ Շ8068քծուծքւՕ010 ոքօ-
77Աքօշաթո քճոճոծքւչ: Շօ. 610քօհու "'ճքճշոթոմ" 8016: "«ԸՕ8616ա01օ՛" /:36ք-
ՕՅԱնոճոճ, 1ք7տյաաօոօօ ոաքժտօ քճշոօքթմաաօօթ 325 110աաւուօամ ուօ61 2
քճ306թ815 շո. ԱՄԵ էճ քճօ1օչւամ 16օաօոծա: 86ք61. 110 օշճու, Էք» 30 աած
ՎՅՇՐԼ ոքօոտաւճ 10164 8 ԵՄ ուՇայՕ Օ618615 - Ճքոտոո, Եօքաց տ տք. այոււթլ
օՇոճօղմ. ՕշաածՇա 388116 Եշյուճ ԷքՅյամճում. 8 Ֆուտ 8 6843: Շ քմքօօ-
1Յ2օոու 606511աչորտ ոճթոււ ԱՅՔԱՒՎՇՇԻՕՇ քՅ61թ06ԷուՇ. Ճ36ք0227ռոնր 7Շաածաուօ
«0116: ՈթոքՄ61 6802 778թրթւծ աեւ ոթօատ 1"ք53ռա 7 38288181.

Օղթծուոծքաւծ ոմքաօթոօաօրօ տ ԱՅԲՈԼՇՈՅ ՆՈ ԱՇՂԵԽՕԼՕ /:36ք 081 7նաճոմ օ6»Ֆ6յե-
քատ Շ 17քոռօմ - 85138410 ՇատԵրօ6 6քօշօժուծ Շքծյու 1Յօ6ո6ժում 8 Լքյու.
ՒԹՇՂթօ6ոաՇ 8 քյու առ ոքճտչու ւ օՓօքուչ ոքաոօատոօծ տ 6օղքօծ. 38-
ԽԸՇՎՅՇՂՇՅԼ ՕՕոծւճտ Շամուտ Շքօյու քտճքօճ, օւ Էտ ՇՎողողԵ ՕղոոԵրՏր: 8ՇԱ5Լ-
ԼԱՇԲ 6075ԼԱ68.3Յն 8 ք235: Եռ: 7. Լքյոաա. ԽԼ1օ6աաոՅճւա 8 1ք73. ոքօշօոու
5Շոծողյօ.

ԽՀքՇՇԲՅ841 06126153.

Ց ոշքոօո Կոոոլթօ-38թ7ատոօ-116քթ286ոԵՇ առ: Շօ6օւամ 86Շ6803ԵԼՕ25ՒԵԼՇ
ԽԼՇՇՂԱԼԵԼՇ 836քՕՀՆՄ ՏԵՑ ՅԱՇ 816Բւծլ ոօոօօաու 8 3քթ36քթ7ո Օ 163: 7շոմՇ82, «Օ10-
քու Կատաու, չոշօ65լ, Յթոտուօանծ 80161 Էա ԿՄՇՄՈԵԿՑՒՇԵԱՆՄ ԷՅՀՇՇՈՇ ՒԱԾ.
Օա 51 8380710887ւ 3ք3օքուՇոօօ ԷՅՇՇոՇքաՇ. 11օոաօ 6քօշօքուծ. 3քթ36-
թԺուՇալ ԽՕոաղՇԼ ԽՕոՅԷյնլթ08811 680124 81ՇԷ108 8 Աճողեւք Շ ոօք) ԿՇԱԱՇԻԵԼ ՇՈ6-
տղե 38 ԱՕՏՇՈՇԵԱՇԵԼ թուա առ: 8016ո. Օուօտքծուծուօ 8 Օղու 66 6օոՅո-
մաքօոմձո Ճճոու-661 օօ 150 ճաօքճում ո քճրեուտ 6ճաածԾ737:Յմ Շ ոքաոճ-
ՅՅԱԱՇՈԼ, 8 ՕՈՄՎՅՇ ԱՕշատօքշաթմում Օոյշ08 06 ճքոուօ առ: 386ք61842, ՕօթոճւււՅՕ-
8215 ԽԼՇՇՈԱԵԶ: ԽՐՄՇՄԱԵԽՈՒԼ, ԷՅՎՅԼԵ 806ՇԷՈՒԵԼՇ ոՇԱՇՂՅՈՀ 8 ԽԼօքոթոծաօաօու Էճո-
քճտոծքում, մ ՂՇու օ6քճղուծ էճ Շօ658 88աուճքւծ ձքոտոօառ: 8016ռ. Ճոաււ-66:0 8
51081 Շ7Խ/ՎՅՇ ծոմ օ6օաՅոն 8016:.084: ոօուօո». 110 ոքոօՅր 8 Օոջղու Ճճյոււ-
661 ոքոօ աւո ք ոլօ6աուտունու, 12160881 ԷՇ Մլճոճօծ. ՕՇ066էուօ 7ոօքօ180847ո1
քԺՇք Ել, ո. 01801160 ք ոօղօթթոմ ոքոմծոչաՇծ քշոթօօօտւ ոօ ք26օօ1թծոճ
8ԹՈՕՎՈՂՇՈԵՒՕ. Ֆողյոօօծ ՅՈՅԽՑՕԿԽՇԼ0 ՃՅյա-664 Շ ՇՕ6Եւատուտմ 5 ՎԱճողւթ 766-
մաղօ 6-0 80 83ղօթօօու 62/208, 6016թ աաղոոււ 3քթ36թու, ԱՕՎՇԵՐ օղ տ
7Շքշոնոօտ ՈՅՇՇաՑօ. 8ՇՇ Էճօօոծատմծ ՄՇՕՇշթրթոօ 8 օո, Վ1Օ 8616 677771 ԱՇ-
քօր թողում. 8 Օոջդուօաօոք քմաօոծ ոտճ օք ո ութ Ա7ոօուծ108 ք83-

550

ԷՖ: ՇԵՇՏԵԼ. 8 քոճաօու Խ16քոծոծոճ ԱՕօՂՇԱՇուօ ոթոծալտճ:օ1 26ոօք»Լ տ ոօ6քօ-
8ՕՈԵՈՏԼ թ».

ԽՏՈՒ Ը Տամ քճմօեւ.

16 ՅՐ6Եւ/ քաե Շ86ՈԾԷԱԼՑԻԼ, ԷԼՅքՕյաոչ. ԽԼՅՇօ8 ՀԵԼ: 6010 քմա օտ 26:225:-
761 186քոօ11 826, Վ6չ: 061 օքճ էու 6ւճ. Օոճ 101088 ոքոտոճյծ 8ոճօ1Ե /ՃՃքթոծ-
Բաու, 66յու 67761 786քօքճ 8 680611 ԲօոթուօՇ80868օօաւ. Ըճու 1Լ1ռռոաւծ6թ, 06-
ոճոճյօ ոմ 186քոօ11 80761, ոքոքօութոլ Մուօր 1 տճոԵւօ81:Ա10Շ1ԵՒՕ ԷՇ քճ3 85Լ-
թմշոճ 2օօոճքած աքաշօօշադոււթօմ ոռ Ճքոծաատ ոճ "'Փօոթքմւտոթու ԲՅՎՅՈՅՀ",
օ66ումտ ոօ7ոթքշոճյծ 86Շոլլ ճւծթձոււ, «նռ ոքօօառք 8ո16181, 18: 1 8810քթա161 /Ճք-
ԽԼ6քլոու.

ԼԱճքքօ- ԷԼ ո Ճ1Վ68 Յ:Շ Ւ ԼԱԼ քոաւօու.

106 1Ր6ոթքծրք օԹՇոՇոաչու, 8 Եճռաոօթմածոծ ոճ աճքք օա: օո. Էխո
ՔՕԽՅՒԱԾՇԼ 17քօազու օՓութք Օշխոո-ոճաճ. ԽԼՇՇՂԼԵԼՆԼւ օաճխմ 7ՕԽՊՀՒԱԾՇ
ԽՈՀուՅյու /Ճոճաաօթ 32222288. 260 ՎՇՈՕՑՇԻ 836քՕ21ԱաՅ:Շ աա: 8Շոօքօ8տ ոքօ-
22182101 8 ՕՇՕՇԵՇ: 8238թումյ. 8օ ոտօքօ ուօոււ 42 7քօաաաթ: 4Շոօքճ ոքօ3807881
ՕՇՕՄՎՇՈԱՇ հԽԼՇՇՂԱԵՐ: 1818ք. 166165: 2 օքտոքծ: օօ - բՐօքուօօ ոքոօ6 - 106806,
ո 1թո ճք65ւ օօ օոճթմոռխո. 8 Էէոտանւծ 80տուծառ: օա 8օղ. 11063րռ 20751 01
Մոմ ոօ ԷԼ Վ6ԹՅւու տ ոճոծծ. ՕՂօոյծոած - ղքօ858ւ06. Մ 6. Ճոա-ԽԼ86ո ԷՅ
ոօքծոքմտճւ ք86012:01 5 0ոօտ 10ղեւՕ 8ՕՎԻՒԾ, ՆԱ. օրմ ռւ օ661քօյուտ8:օ՛1.
ՃքՅոե-ԵՅԼԱ6Է Եւ մ ոճ 15 օտքշժ 1 Եռ: ՇՇոօքամ տտքշօտ15 Է6աւքմու ՂԵԼ մ էաոօ-
հլ ՇՑՕ 2: Շա ԷՇ ոուօ1. ԽԼՇա Մ ԷԹԱԿՇԲՅ:ԵՕ տ ոօ3ււմաօմ ոթօ80դ111652. 1ՇՈՇ-
ՓՕրքոաՑ Շ615: Շօ616 514 ոքօոօյռւօոճ մ ՇՕծոաածքճ օօ 866 60տԵււում Շ6յ6-
Էատուտ 3248110868ք8.

Թճու6222թշթաւմ քճռօու.

16 ՅՐՏԵՂՄթԷԵԼԼ օ8ՇոՏճոք 8 Եօաօա-Թօոաւ ոՅՀ01164 350 80օթշթօէ ԼԵՐ
ԽԼՇՇՂԻԵԼԸ 1414թ. 50 17քօւաա: 86Խ6քօ8, ոօ ոքատոտուաօ ԷԹ»ԱԿՇՑՅԱՇԽԵՕՐԾ 6.0-
ԽՅՐՈԾՑՅՆ Մամու 5 էա 68որ» ոօ» աօդխուրօ1 էԼքո-տՓօտոնւ. ՃՕՅՇԵ ԷՄյու
66. ԱՌՇԵԽՆՇԵՒԾ ոթօօող ոօոօատ 7 Ճճղաղ 668, ոօ ԱՕօոծաաոմ 01823871, 486065
83-38 ԷՇՇո06Օ1618ո571 5 Օքը6816աօոլ քճմօոծ. էտու 186 նմ Էճոծշոտն ոճ շոռ-
166 Վճունքոօէոա, «010թ66 օ66ումոււ 01883815 86րաուճոք ՇՕՈՇԱՇՆ8Ը6 8 Շ71/ՎՅՇ
ԲՅ167`Աղ6քուչ ճթուչու.

32: 162Ը2ք.

16 ճաքում ՇՏօոաքում ոք, 8 32:1ա0268թ ոքոծջւօ ո: ԷԱ աաօթմւու 10
Ղ7քօւա: 86ՇԲՇքօ8 73 11-1 տատու. Մոօքքօ 1080թ 0 ոթօաօո818ՇուՕոլ է81Յ-
7Շւաու ոճ Սոթք տ օ6 ա3Յրոճ ում Ձթոչու ոՅ Ը7քուճւՇ.օ1օ 763րն.

551

32 ԱՕՇՇոծյած ոտ օք 2ատաոծմ 38:16868թճ 7612ո182616:1 1ՇՎՇՔԱՇ 8
ՈՕՈԵՅՄ ԷՅՇ. 10 1ՇՎՇԻԱՇ 85138880 6ոօ0տճոօ11 տ 32ղքթծոյՇ Ի 26: Օ0ՇՇԵԼՇԻՑԼԵ ԷՇ/-
շօքուււնոմ 68021 Աօոչ 8 ԱՕ0ՇՇ Օ1Վ7ՒՈԾ ՒԱԼ (Շուտ 61. ՖԱՆՉԱՒՍԻ/). 388-Լ868-
ՇՅքԱ5Լ ՕՇ8ՇոԾոԼՈԾԻ ԵԼ 1 0" 8ռշոօքաու` 60դծւօտլուօ8Ց 11 ԵՅո7, ԱՕՎՇԵՐ/ 80 ԼՈՅՑՇ
808010 1ՇՎՇՒՈԼԼ օղու 1օաոօՕտ16ոթրօ ՇՕօ1041631ԵՔԻԼՇ 107, ԲՅր /Ճ686Լ 1 77-
2086:16180 80 ՒՈՅՑՇ 6 8/1011 4Շ7ոԼՕԻԼ.

(2Կ215ՒՈՒ: Օղդ6 71681151, Է2ո1128 76504:
Ա0ՎՕԱՌՈԼՇ, ոօտուօքֆվար 11010221

ՀԱԱ, Ֆ.Պ-200, ց. 1, գ. 427, մաս 1, թ. 278 - 279, 351: Պատճեն, մեքենագիր:

552

Խօոռը
Ըշթքօ՛ 0

Ը600ո6
20.5660ԵԼ64Ա161ԵՒ020 Օուօճ16:ւատ 164

1 010:0)1011620 60ԱՇԽճ ուն.
46 17
ԽՍ 23.104 1920 Հ.

Խ2քոճ 5 8ՇքՇր 8 ,Ա01ու25

Ղջքաազ.

16 ՀՐՇԵՂՄթքԵլԼ ՇՑՇՈՇԵԱԻԵԼ, 13 ԽՓ աօոօամ օ1 23 ճոքոատ էտւաօ-
ԲԱՔ Ն օաեւ ԽՇաՓ»ւ Էօուճււ ոճա ԸԽնառուծ -Լճուամոր), ԱՕՇոՇ 1ԱՎ-
10շու010 Շօղքօ1876ժում Շօ օ1օքօքու Փքճււյ/308, 38812101 8 Էանոոմու Էօքօղ
34 ԼՕքօրօու, 11110641 ԷՇ շոօք18 չքա ՅԻ ՇաԾԻՒՄ ԷՅՇՇո6էուօ. ՛ՒՅո, Փքճու351
ՕՆ ումու ԷՅԱԾՔՅՈԵՒԼԵԼՆԸ Շարլ Էօքօրո: նոռո, Շա. ո Ատում քու թուշ 8426-
ԷԵ: ոՄԷԱ:108. ՓքուալՅԵԼ ՇՈՇԱւՅօ 382:3/1քթ7:01 ԽԼօքօտու ո 067 Բ ոու. էճ
առոոաամօաօո 1 Իքօվօօաօու ֆքօտոշ 6ՕԽՀՒՄՆօԼ 8661 քճոաօք25ր Եմ օմ-
ճում 7քօռ, ԼՇոթթմոթտօօ Լու68 ոօյուօտռու /16ումքսո 3Փ6, ոօ1օք»ռլ ճուօօ1
8 ՇՏ0Շոլ քճօոօքչշաօքաու ոօ 50.000 6օտուլթտ. Ժ7Շոօշու ԷմաՕք2ՈԵԸՏ Ց: 8016 ոքօ-
Ղոտ Փքոճււ308 Շաթրօ 80077 11681Մոմ ո1ՇօՊԱՕՇ ԽՇՄԱԵԽԱՃԵՇԵՕՇ ԷՅՇՇՈՇԻԱԾ ո,
Բ ՂՇոօքճՓոքօ1 ԷաՅոխմ Ճճքճծծոռք ոճը, ԷԲոաօոմոքթլծ Շատ, ՇՓօքթումքճ-
ԹՅԵԽԵԼՐԹՇ 8 71աճքծօատքծ ոօ ք7ա08071618011 «Օոմաոամքն 13 27քօաւօ1օ ոօքո»օ8,
Տռոծ աոօյու օՂՕՒՕՏՇԽԱՇ Շ 1: ՎՅ:Յ Նո 8 քմաօտոծ Ըն» (/1067756606
քԲճոքճտոթքււօ). Շ ոտքոօ1 օ1օքօտաւլ, ՇՕՐՈՅՇոՕ ՊՇՈՇԷթՅԵԼՆԼՇ 1843ռմմ Էճքմճծօառքճ
ոճում, 8 Չք3ծքուծ ոտոուօ՛Լ ՇԱՏԱ ԵՇ ոթուօրօ5ոծուչ, ՎՀՕՇԵԼ Ծ6ութ ԷՕ1ՕՑԵԼԵԼԼ ք
ԲՅՎՀ օոծքճուք ոճ 8թուուծոօ1 Էքճոտոծ. 8 Օոաճեւթւ մ ԽՃ. դուօոօյոօ
Ցող 61224 ոտաշոօքած ոթօաատ ոճոաօոճոթրեր: Շու 7օաւտճօ1օ տ քճօոքօօ-
թՅԵՅՇՆՇՅ 6 18:01 65161քօ101, Կղօ "Պ/ոուծ-12ուատո ր` ոք ՞/256 էւ Շու ոօքօ-
86611 68011 11126 ո3 /ՃՃԲւծօք-լ 8 Ը 826.

16 1.68 թոթոք ՇՑՇոծոաչու, 8 ԽՕՇՆՅ:Ն ւօ ոՕոծ օ6ք8308482 ոօ ոքօյլօ6-
Մ1Ղ6115618ՕոԼ Շելտու ՃճքոՂաաօ1օ 1766թոռոօքճ Ճոմ-իճուծ 668 ոօոաօօաչ, «օ-
16քթ85 ոքա ոօուօում ո7քոօ8 օ1քօղողծտ, 80 ոօքտջռ, օօտոծճոծ Էճոա օո
Շոու "Խոռռու" տ, 80 810ք»ռ, 506ՇԱքօոց 61808815 6Շաաօ11 օ6ք8308881806 1863885-

Շողօ1 /ՃՃքուօմու. ՃօՂ տ 660 քծածուօ, ԿՀՕ /ու Էճուծ 661, 881661 Շ ՎՈՇԻՅՈԵԸ

553

թքոշոօօ 18/68, 851661 8 ՛ԼքճոօՅՄ ԳԱՆ օշաճոօ 6օ1ղթ 60ոեՇ 86քօ21:0614, ՎԼ
օք քճոքճտուծմ 8 Ճճքո»1 ո օտ 607761 ք7ոՕ807ոււթ քոն ատու 8266 1Շոլ.

Ծօ 866 ոքոշօտոնթւ օշա էճ Շո ոք7ոօ10 /քօւաժռւ ոք -8425 9880, 8
ՇՕՐՈՅՇոԼ Շ Էլ աօ քոք օաճում, օՄԱԱՇ6180827ու ոքո 8օՇոոօու ուուօ16ք-
6186 " Լօաոծ1 ԽԼ12267615"" (Օօօ65ո1 Օղոթո), տուած ծ ԷՅՅԱՑՎՇԻԹԾ 8ԵԼՇՇՈՑՂԵ
ո 261թօ6ոչւթ 8թուչու 1ճռաոք Շոօօօ60ու, Վ10651 011187551616 ՇՓօքու ոօ ոթուշնու
ՇԵԼ ԷՀ Շ6օ6չ 418501 ու60 018616186Ւ1106111.

ԱԾՇոՇ 388ա114 ԽՕոօրուտոօոօոմ Ըօօ38աատւ "1Տոաոծւ ԽԼ42467615՛',
ոօ ոքօոօօոոՂ67Ե618011 ԱօյուՕ8Ւռուն 11Շուօ1-665., Ա6քօօշոյ 8 ք36ք3.

16 88085 ԱՕՎՇԷՈԼԵԼԼ ՇՑՇՈՇՔԱՏՈ`, 8 Ճյողծ ոքօոյօուտ: քօ38ո1 Ձքուչու.
ոճ 32851115. 4 ԷԼօքԵւ ԷՅ Խ01օ145:ւաւօոօու 71 ԽԱՄ Էատ 31/1 55:ՇոՇյանււՕ8-
ԷՇ ոքճտաղծոԵօ186811 ԵՇ օ1քոթ. թ7աօ80ԱՏու " Խնառու ԽՐօՓճ Խշուճոթ
ոճում, Ճուտ Փու- 661 ո Ֆշաթ Շճաւ-661 ոծքօօտու 8 Ըատճօ տ օ60տտայու
(06213410 86624 ՇԱՕՇՕԾՔՏՈ: 1 101610 օքշա.

10. 486: /թԷ ԼԼ ՇՑՇՈՇէԱՏ 1, 8 ԵՅՏ361Շ 11201165 36057 թօ 86ա6քօ8 Շ
2-1 օք տ 3-51 ՈԺՈ6:1օ12ոլւ (ո3 11-31 տոյ) ո ոքօտոթու Շատ. 8
Էճքոծոմշթ 200 թքոօտ "ԼՐՅուա»" (ոշութց. Ճօտծքւ ուօ2օ օծյալ, 60ոծւում-
6180 1 60651. Օքոօ8 Շ086քւա6ուօ ո61. 866 շճողծյու այու 8 Էօթ՞ւ.

16 11687 քՔԵԼԼ 86 էու, 8 քՅ1օ:6 1թճոօՅ7քոմ քճ6ոօ 102565 5Լ Վ46111 3-
1 քճտա36Շոօ1 ուտոտու. Ց Օֆֆօ - օւ 08ՅոԵօ:, 8 թած ԱՕ: ԷԼՇ6ՕոծաւօՐ0
ՇՕՇ1284, 8 ՃՅուՇրուծծ օյնու 681108, 8 Ը0ա-Շ7 օւ ոօյու, 8 ՃՕոՇ - Օոօոօ
օուլօ1օ 62125088. 8 ոքաոււօքօոօու քմրՕտօ 86610 8 ԱՕոծՑռ: ո 6 Էօքոթռւ օք»-
ում. օղում նոօոնւք 800թ3266ՒՈւ6Լոււ Շռճորւմ 80 866ոլ 51011 քՅ1Օ5Շ - ու թոՅմ-
6օե. 110ոօքշաատաօ161 Շ8:ՅԵ Շ /յնոճթաօի. 8 7183աօդնոծ օքոճւուտ085184:0168
80Օք326ՇՒԵԼ6 6861. ՀՕումւ ա նոօոսոք 51ախւ 62:ռաում ԷԷ/քու 661.

ՂՄքօւած 80161 «օԷաթութոք»0628 8 քճնօոօ Չք3ծքուճ ո ուծշոյը/ ԵաաՇ7ք-
Ղու, ԽԼՅոԼՅ21 ՄԲ Օ1 մ Խճղթտուօր. Խ1Լ Մ Էճօճո-ՅՅոՇ ո Խօոքաւօօղո թո 04-
ՂՅՈԵՕԻՑ (8 ՕՂՅՈԵՕԻՇ օ1 500 ոօ 600 2626քօ8), ոՕտաոււՕՆ7 13 9-71 ողտոտոտ -
օԱճոմք օ1թչա82 ՔօաօՓ-6621. 8 5101 26: քճաօոծ ոճչօոճ օա 600 2288Ո6քա6108
ոտ 68 2:06-ոճում. 8 ճօոքուօօ օաճոթւ ոթօտոճուն ո օոռքչաաօու. 8 ԼՅ6ոո
ԽճղՇ ոօ 700 ՎՇղւաու08. 86610 օ1 ԼքճոօՅո ա ոօ Խճքուաւաօմ ոօ ոքճուօն տատամո
օաօտօ 15000 46ոօքօտ 1 ԿՇռուօտ. 8 ՛Ւքմոօ3Յ7տո ոօ 11 Չք3օծքուօաօու 8աոճօ-

122. ԷԼՅՇՏԱԵՇՂ86է 12 ոլ062711341118 օ1 18 ոօ 32 761.

554

Ճ3Շք6Յ 112181.

16 ճաքում Շ8Շոթքուչմ, ոԼՇշք ԱՕՇՈՇՈԾՑՅՂՇՈԵՒԵԼԸ օ10 քօոաոմորւ
ՔՕոԽՒԱՒՅՈԼՅ 11 836ք6210նո880 -1812թՇատուը " «ՕԽԽՐՒՈԼՇՂՅՆԼ: 8 Եմ 803:աոմու
քՔքՄԱՒԵԼՇ քթ838:01Ո26151 8 684321 Շ 80ոքօօօու օ Շաոճնոծօմ 65116611. Շքծու
1212թՇառւ " ւՕԽոՒ`Շ ՕԲ: աճքու ոճտումճ. 8 Եթ Շ ոՕպուճ ոօքօտօքօ18 86-
ոքծքթոլտոց օ191118810161: ՛Է օ1թո6ւ 7քօաաաու 86ոօքօ8, ոօղրօՕքթուօ օոօքոքթօտճու 8
7Աոօօո8: ոօ ք7ա0806180ու էԽքո ոճա ո Էտա 064 8 .Օ1ՈՅԵՂՇ Շ ԱՕՑՇՂՅՒ-
ՎՇՇաԼ 80ԱՇոճում Ըօ8611 Օ6օքօոթւ Ըշօտօքոօօ քճտաճյմ. 8 Եա ոռօոաղնտ
ԽՅու-668, 1 Հաաա, ոօ օաշտխ, էրքո-ոճան ո Ճճուուոճւաը. Էճքճնոշօած
ՑՕԱՇԵՑ /Ճ3ՅՇքՕմնաճոն օՇքուխուօ164 Շ Փքօտոճ, ՎՅօւ5 քճշչօոայօտ ոօ ոօուտու,
38487814, ՎՂՕ օու 607568 տ ԷՇ 2ոօոուօ1 80688156, ոթճմ ԷքթմոռաքօՂՇՏ
80ռք»Ը 1ԼՇմթթմոճ ԼԼեռցումօաօ1օ Շ 103710: " թու ոքօոոճւթ 60756808 13
Եշ. Ց ԽԱՅՅՀՇԵՕԿԽ քթմմօոծ օաօաաօուքթոթօոճոօ ոօ 4-2: ոՕյուօ8 ոքօրաատուուն 6
8թա6թա6 Ա ո տօն.

Ճ36քթՇՀ1ԱՆ:Յ:ՇոՕՇ Աք-80 Շոթոճոօ քճոօքմշոծոած Օօ ք836օքոօ 810ք0-10 Էո7-
Պլ օ1Շ1 /Ճաօրոֆձ ոօ օղ Ըճութու Շե օդքօողծոթթամ ոյծքոճտմ Աօքօ80381162
ԲՅ1. օ1ք0:0ո1 064 Եա-70ատեՓաուօ ոօ 26671638070թ025ՒՐ/:0 մաոօ, ԼոՇ Օօ
քօո2 ոլօ612 ԱՕշթԾաււ տ «01, 4 Մառյոմ ոու ոթոնաաճօ1Շչ Է 310117 10617.

Լք.

16 1.6: թոթու օ8Շոծոաչու, 8 "08616 Օ6օքօոււ 133 880 1164 ոքօ-
ՕՐ «Օօքաուոթօ888111 806ԷՒՏԵԼ ոՇԱօ181 6 Ճքխօոաօկ. 8 քճնօոօ /Ճաոզ-Ը6-
քճյոլ (ԵօքԿճուոծաօ1օ 763ոճ), ոքո քճ3օք372օժում ԽՐՄՇՄՈԵԵՑԵՇ Ե: Շ6ղ ՎՅՇՆՈՈԼ
808ՇԲ տ 182քյնու ոքօոտօուու 61031086. ԽԼ1ոօ1օ 76ողծու, ոճո 6 1011, ճւ 1.6
տք»ւօ1 օ10քօխւ. 8 քոտօքյշաօաաւ Խ/ՇՄԱԵՒԽԼՑՔՇՑԼ օղ Եօթմմ ոմ ւՇԽՕ10 76371
Բճ1 քան 6 801Շաճոււ ոքոքաւճյու ՄՎՅՇՂՆԱՇ 1 ո06ք0805ԵԼ6Լ ձքոտո6 13 Օռքօօլ-
ԲԵռ: Շօ 8-0 ոլ: ԷՅՎ-: ոււմ68 Էլ ոքօրոօն 182թյտու 7Նտ16յու Շ 60տԵղոււ օ1թ8-
70ո1 8016Շո, ոքո ճքուածքյու, 856211 8 Եօքվզճւու ծամ 763. 8 քոճնօոծ Էո366:2
"ԸօՏօՂօու Օճօքօո»ւ ԼՐքտ:տջու: ոօտածթութոթյյօ161 ԷՕՏԵԼՇ 801ՇաՕՑԵԼՇ ՎՅՇԼՀ.
Նրոճք ոթ օ 32ոմաու Կօ67761 806Էուօ1 Շոօմ. 8 ԽՃօ67ոծ ոմ: 61015 726
1թ321 16 6քօո6օ8րր.

ԽՀքՇՇԲՅ841 06126153.

16 1.6 թոթու օ8Շոծոաչու, 8 Եճքո7օօալ քճնօո ոքոծթատ 57 քօւնճչ: 7ա-
823141. 8 ԽոքոՄքոճոՇաօու տւ ԽԼառուաւ-Ր6քղեաօու քճաօքոչ ոօքծոտաաօաաք ԷՇ
ՅՅ8Ե։ՇՎՇՔՕ. 8 Օդջւաւօաօոլ օտքւծ, ոօ ոՇոքօՕ86քօքաթրմ Շ86ոթումոք, քօր ոք ԹՀ
Ղ/քօւաաո: 80165085: ՎՅՇՂԵԱ էօ. Խծլօ165. ԿՇԱՆԵԼ 1 34865866 86ա6քել, 010-

555

քոլ6 48751016. տուօ1թ7:10թճում. Օքոճուոտմու 8օ6որ ՎԱՇՆՕ ՇՇաԼ չտթճծք,
Ճ ԱՇդ5 - ԷՇ ոՕԱՄՇոոՂԵ քո 8 Օոթաաւ առք օտքւ.

թաք ԵՇ 7քօա 6 8016Բ2 ՇՕօքծոօ1ՕՎՇԻԵԼ ոճ րքձոտաթ 14-10 օո տ
201 քճօոօքչշաօու ո8211/1Ե68 8ԱՇքծ ԷՅ ՇՕօաուօքուծ Շ 60տեւա68ռատուը. 8/10օ-
Շաատ 8 Օյջղաոծաօն օտռք»ծ ճոճ 1.200 Վօոօ8ծտ, ոքօպծ ԿՇԱՆՕՑ 1 26-
հօքօ8 23 17քոատո, ճօյու ոճօՎո15Ե1846162 ոօ 500 ԿՇՈՕՑՇԻ. ԸՕՇքծոօՊՕՎԾԻԵԼ օո,
ԼՈՅՑԻՈԽՈԸ օ06ք2308Լ, 8 ԽՕՇՇօքծ, 116ոտուծ, ԽՈ 71616 տ /ՃՐ7ոտմքծ, ԼՈՏ ո. 7771 օ1ք0-
ՇՑԵԼՇ 32Ւ11114. օ.օ ուուօ162 01 ԷԼԱՇՇԱՇԷԼ, ՎՂԾ 8513Ե1846՛1 ՇքՇշամ ԱՕՇ1Շ7լ6-
Օօ Ք67ո0807Ե6188Շ. ԹՕՇ:ՈՅՑ ՎՅՂԵ ոօատոծոճ Ճաամւծօօ, ԼքճշոոնոՇ անա -
ԼԱԽքծ.

Լքճոտոթւ Օոժաուօաօ01օ օտքճ օչքթճ85ոօրք ոօ 500-600 50օքթ76ժ թու
ՎՇՌԱՈՀՅԵԼ. 7 էառ: աոլօ10165: ո84 Էօքոթմ օքշնւմ ք7օօոօ1օ օծ6թճոճ. 11քոօյո/ո2
Բ օքաու 7քօաճգ. Շոճքմոօտ ոլոօ01օ, օաոճղ ոօղօքւռչ ուճշօյւըչ: 8 Օդօաուօ-
ոօ1 ոօքոտո (ռքուչուօաօ11), օք օ1051 8 Խօ6Շօօքծ. ԼԷ/դ6ուօ108 - 7չ 4 Ա77Շուօ18
"710268", 3 "ԽԼճոօաուճ՞" (76.616 " ԽԼՃոՇ.ուՅ՛" 8 ՃՕՇՇօքօ, 8 "Մ7ՈՕ168'՛ 8 ՃՐՄԸ-
ոմքօ).

32: 162Ը2ք.

16 1267թ Շ8ՈՇՒԱՆՈԼ, շոշա ւ օղու 3881ա6868քթճ ոռքծաօ ՎՇՑԵԼ
82101 8 ՛Լ7քւանոօ. 8 քաքոխւծծար/ ոքոծոռու ո3 17ք աաա 7քօաաոք օՓուօք 6 6-6
քօոաախմ 1Շաօքճոաւ մ ոօ0113085184:01 ԱՕոտօ ա ոօքօ803:6:1 ՕՕՇՅԻՏՈԼ
ոքոոճօօ8 8 ԽԱ. էճ որու 10108169 85101766 328110464թո68, «010ք6լՇ
Բ1ո16քօք6ք 01քթօ3815 1՝8քթմւ0268թ օ1 Չքոտուու, ոքւզծու, չո«066Լ 7ոճթոոչ Լքում
տ07ռարճ օաօտածուքոք0881565 8 1232 6ՇԲոՇաօոմ Էճաքմտոծաաու մ 851111 1. 110666.
Աքո 76ոշչծ ՛12325Շքտ6աօմ քաղել 026 էլԵլ ՑԵԱ 15 ԵՖօ0Օ2-867Ա1էլ6լ, Բ010-
քոմ ԱՕ612876818 3471Վ8 --388115 Խճուճթուօ.

1Աքօաատ /նաճՓճքոծճոռ տ Լոքուաքռճ 5 օռօոճ 400-500 80օք72ւ6Էութու 12-
18ք. 1ճղճքեւ 500ք726686 8ոուօ8ատորմ քՅՅ1Ե 2: ՇԱՇՂԵԵ 1 քմշոթծոթոծթլ ոօ 606-
851 ՄՎՅՇՈԵՅՈԼ Բ41 ոօ3Յաւաչու ոօ Շաշդօուճիք 82111080. Սոլօօ0164 ոօքօոթմտրլ ՎՇ-
քօ3 քօր 7 Քախոմու թոր մ, Շա աՇոր Ց (ոմ տօն, Խտքոււծօթաոծ, (ոճ 8808
85161թ06Ւուօոլ ՈՅքօուօ) 1 67ուՅ ԵՅԲՎոՅքՅ.

ԼԱճքքօ- ԷԼ ոՎ68Յ:Շ Բաք քճեօու.

Ա. ՀՐՇԵՂՄթքԵլԼ ՇՑՇՈՇՒԱԱԱԼ 8 51081 քճնօա օոատատօ164 ՇԱՏ 8օ-
70օՆՂՕԽ 8 ողքօտոոչւ 86 Շտօ60յոլուծ 3Շխյու 38664116 ուածատոծք, 8Վ:1ՇՔՇոԼ,
ՎՅյւթլաՕ. 71Շոօրտ տ ոճդքօոթւ ոօ ՎՅ:0168 8 ԷԼ Աա ԿօԹմքտ 13 /Ճ36թ621նաճոմ
ՎՇք63 11Շքօաոօ («081թ462:7Ա3Ո մ ԱՄՂԵԻԼ).

556

ԵՆԸ :Յ81 00612615.

ԼքՅԱԱՒՇԽԼՇ 80ԱՇ:1 ուօոծքաւօ ոթօոտաւուօ164 Բ ՖողՄու. 110 86611 86քօ-
11106, օտ տողօօ ոօ Լ Բ Ֆոր, ՕօմՑԱՑ 85007150 7օտւքօոթ-
ԷՕ 30117, Շ ԼԷՕքօոօո. Երու Շ քճմօՕտօու (քճյա/ՇՕո 8 9 86քօր) 67767 Էճշօ-

115681 8 քՄաԼՃ ՅԵՐԱԱՎՅՒ.
1(2Կ21ԵՒՈՒԷ 2235ՇՈԵԼՑ216.1Ե 1010 Օղոճ61141 11 ո262
ԽՕուՅԱՈՆԴՕԱԱՇԼ0 801ՇԲՅՆ, ԲՅՈ ՆՅՒ /16804Ուղ.

110810 ԱԱՌՈ:, ոօղոօքՖՎԱԲ էԼՈ34ք66 108.

ՀԱՍ, ՖՊ- 200. ց. 1, գ. 441, թ. 122 - 122ա: Պատճեն, մեքենագիր:

557

Խօոռը
Ըշթքօ՛ 0

Ը600ո6
20.5660ԵԼ6ՃԱԼՇՈԵՒԼ020 Օուօօ6:աւն 111ուգ64

Խ016ո021011460 60ԱՇԽԾԳՈԼԱ.
46 18
ՍԽ 3 աօուճ 1920 2004.

Խ2քոճ 5 8ՇքՇր 8 ,Ա01ու25

Ղքաոց.

16 ճաքում ՇՏօոթքաոմ, ո3 ԽՕ ո Ծոօոչ, 1/քոռ օթոոււտօտ42յու
ՂՅԽԼ Քմ3867Ե184163ԵՒ06Շ Եյօքօ, 816 ոօ10քօ10 ո07ռամծլ ք8601815 էճ Էքմքաււմ
ԼԷք»3ռտ 1 Շոտյաւծ 328 տ6ԱՇՂ8աաււ 1 Շ ոտաշոօժաու ՃՃքոօժաու. Ը 51011 ոօ
3886ք008280 եաօօ թյու մ քօօատե տոճոծօունտոմ ձքոաւօարմ 350,
.01Օթ61լ6 8 ՇՕքՕո 8քծուծում ոօ շուք ոթոծ»լւծ 8 ՃՃքուօժուօ.

10 տ0օ1086թժլլոք ՇՑ8ՇՈՇԲԱՅՎ, 8. ԼՇքուճոոււ օ1ոՇՎՅ18851 82 օնու ռոամուօք
ՓՅրԵոււՑԹ: Հ: 17քօաառ 678182: ՒՇ: ուք, ո1608516 677971 օ1աք2876 Բալ էճ 181823.
ՒԼ 5ռւ 67ոլճշար թու 38216824 ոքօօ128Ո6 է 6լ ուՕոծքճ տ օօքու ոճօրօճաւնռւ 65 81828-
ԲԵռ: ուք, օ1ԱՇՎՅՌՈՒՅՈ: 8 16: շոծ ոքճօոճշ, ԱՕՎՇԽ ՕՎՇԵ» 1քյոօ օաաւմուծ ռւ
օր ՈՅՇՂՕան ո. Օոթոտոճ 51: ո՞ոօր ոծոճծՂՇք Շ ԱՇՈԵՒ ԱՕԿՕՎԵ ք6016 /:36ք-
ՕՅԱՍՏՅԻՑ տ, ԼոՅՑՈ Եմ օ6ք83081, ոՏԲՖԵՐՔ 51 072815 ք8262070881Ե64 8 /Ճքոծ-
Էւ, ոքօշոծյա/71 ԱՇտԵ - ՕռՕՔՎՅՂՇՈԵՒԾ 7քօւութ 177ք6 ճքոաւօառ: ՎՇԵՕՑ. Ըքօա
ՅԼՇՒՂՕՑ 51010 ,,թ23867161821615:010 Եւօքօ՛ օօ մ քաո, ոօ10թուՇ ոօոշաւտւ
ոթուաււճւթ» ՄՎՅՇՂԱՇ 8 քճօոքօօքմոծաու ՕՅՔՅՎՇՒՒԵԶ: ոՇԲՇԻ 8 Ճքոխօոաւ ո,
ԷՈՅՑՔԵԼԼ օ6ք83օու, 8 քատուու.

16 ոօյՎ6քՈԼԵԼԼ ՇՑՇՈՇԻԱՅՈՎ, մու Խողոծ 6621, ոօ ՇՕրոճածԷաոօ Շ Խօոօ-
18: ւօԱՕԵՇաաու քտքոճաոմ 1Սո/ՇՕռ 322016տ Շօքթոճուայօ88415 ոօքօոխօան: տ
«2ԱՇՅքոմ առ: 7/քոօտ ոքօատ ՛"ՒԷԹոօոճոթքթու օա, ոօ 1. տ. 610 աաքօոճո-
ԲՅճ ՂՇոՇԻթՅաւՑ, քճոքճտոծքւճմ ոքճտաւծոթօ87, ոօոճու 5 քյու ոճքոււ
Խամմու՞, 8Երոօյաոււթ Շոր 510. 16 7ոճղօօծ. Օո - օօ 8 ԷՅՇՂՕՏԱԱՇՇ 8քծուչ Է(03ՒՅ-
ՎԵԲ Ր70օքոռդօքօու 8 ՛ԼքմոօՅՄք 6, ԼոՇ Շօ3րող տ7քոօ-ոօքոօայօ օքոճքատճւնոօ
ոզ ՄԷՍԱՎՂԾՀԵՇԻԱՒԼ ոճում օք ՅԵՐ Ե»: օա ,,Խ ամու. 110 օտօոթուտու, Ճո Էճուծ
661 1ուօօք ԷՅոլՇքօքուծ օ6թմղուծթօտ Բ ճքուոօոօ11 քօօո»6յաւծ, ոճծծւ ԱՕՇոծշոը

ոթուտոմ 651 7ՎՅ6ՂԱՇ 8 60ք566 1 8 60:26. ոճոքմոոօութռւ ոթօաոտ օ10 քօոաու08

558

(7612Փ5Լ ԻՇ. Օր ոքծօոծյը/61 86 ԱՇյու: 80-ԱՇքՑԵՉ` օօոճծոյծ ոճոտօ Է275-
քԵՇ Շա "Խլամու" տ, 50-810քծռ 78114102ոամ ճքոտունոաւծ օա. 3101 ոքօո-
քՅճխոխծ Շ0Վ786187101 1 8:7քոթւ, 1. տ. 5 ՇԱՕՇօ60ո ոքոճաոՅ:161 16 ՕՇՄԼԱԱՇՇՂ-
8Ո6:ղոօ 68061 ղյու, 60 13866110, Վ10 քամ օ1թ6ուտ162 տութ 281010Ն11օ 87ք-
ոու, Ատ 80Շոքօոզ161808421Ո141 7Շաո6աոօ /ՃՃքոծքտու.

16 16ոթոթոք օ8Շոծոաչու, 8 քճնօոօ Ճօոու (ոճ Վօքոօո ոլՕքծ) 85108266
860075101 ՈՇօճւ ոքճօքթռ: 8016. ԵոՅօ1, ԱՕ Շ8օոթժումու, ԱՕ616ո6ժուօ ոքօտ-
քճոօրօք 77քթաճոու 8 0237 806:քռ, Փօքոււմթօտճւում, ոքռոճօօ8 ռտ 8աումու
ՈՅՒՈԼՇ ՅԵՆ Յ ՆՅ, 8 Շոշ ճոթրթ ու ԱՏոչռւ ոքօաատօրթմօ18:41 ճքոււշաամ ԲՅՎԱՅՅ-
Բու, ԲՅք 8 ոքօրթոճմ 32:21882358, Յո 8 ՛Լ7քոռո.

Ճ3Շք6211121:Յ81Լ.

16 ճաքում ՇՏօոթքաոմ, 8 ոթօոթոճտ /Ճ3օքթ6ճմոնաճոն ոճմշօշածտ 11-8
ԸՕ86ՂՇաճտ քում, աղմծ ոօղօքօմ - 5 Եթ. ԽՃօուճաանոօոտամք ճքթոււծքլ -)16885-
7ՕՏՇԵՄԱ. 1 22-աՆ Խճ 8 քաօոօ ԷԲուտմտօրաօ754 610778 66-11. 823158, 8 ՇՕՇ188
.0ղ1օքօմ 8207ամու: 6-1, 8-ա, 2-1 ո 27-1 ոօ. ԵՇ ոօ, ՃՕ1ԱՎՇՇՂԼՑՕՅԼ Օտ0710
3.600 ոււթււօ8. Ց քոճաօոծ /աօրոֆու - Օոտոծոճմ ՛11ղճոօաճք 6քաւմոճ (աոմծ
6քթուճոթլ 5 123226), 8 ՇՕՇ188 6010քօ11 82070817 ո8ճ ՛ԼՅոլԼոՇ ան ոօ: Տռւ ոօ:
ԼԼՈճ651 ոօյուօ8 8 Է23226: ճօուճատմթւ ոօոաօտ: 1-10 - 711ոօոճ, 2-ոօ 1101օյուու
Թօ6Բւ6 1 տօուաօօճք 6քուճոթւ - ԽՕՎՇուօԲ. ՛ԼՅոլՅոՇոճմ 6քուճոռ 8207կու 8 ՇՕՇ128
32-81 ԹՅտօոօքամօաօա տոտոյամ, ած 6061 օօու օաօտօ /:66Ղ8Փեւ 8 Շօո. Էւ-
3286Ղլօ. 3 օ602. ՂԱՃոճանան: աՕտածռւ ոօյաօ8 տՕ 22-րօ ճմ ԷլտճՕտաօՇԵ 8
քճնօոծ Խճքճոռու, ԱՅՅ ԵԼ, ԽՃօաատօ11 ս Խճքոատճոօճթմւ ոօ 1800 Շմ6ծօտ»,
ԱՕՇՈՇ ՎՇՐՕ օո Շեմու օա 1ԵԼ 8 Խ23827. 8 123826 օ1օ5ու 2 ԷՕքքթւծ 0814թ6ռ, 8
ՃՃ:618Փ6 - օորռ Շոր. 8 քճաօոծ ԽԷոՅՅ2-/ Նորոն ԷՅՀօոտա0Շ5 116615 ՕՂՈՇՈԵ-
ԷԵ: ՈԺՈՇԵւ ՇՂ Ո ԵՉ: ճոճք տ 1քո 6քօոշոօօյոճ. ՕՇուօծ տ0711Վ66180 6Շ08616այմ
8016. Օ1 ԼԱՇՇՂՐ1 70 80ՇԵում 1ԵԼՇՏՎ. 110 էՇոքօ86Շքօքաթւոմ Շ8Շո6 էճ Շ 22-Իօ ոօ
24-6 ելո 8ՕԱՇոճ ԱՕՇՆԱՇԲուօ օւաթմտյննուօ 5 Ֆա տմ ոշքօծքօօատ ամ ոռ
16Եօաու Փքօու. 106ոօշաաու 516ոօո, չոօ66Լ, օԼոքմտոծո 13 ՃՃ.օղաՓ5ւ ոճ Ե
24 ԿՅ. 34Մ8Վ8 5 ռւ 5016. 32:ԹՈԾՎՅՈՅՇԵ 8 ոթօոտաշաօքնու ւ Լոֆթ ո Ֆո»,
մա 76161811 ոթօաոատ 281438.

16 Յա քոերմք Շ8ծոթքաչում, 836թ682Անա8Էոյւ ոքթօոօուճւօԼ օոՑոՂ5 տ
ԱօՕՅԱԼԱ ԼԼ ոթօաատ 34281637ք4 ո ԽՃոռքմծնոտ օոոււ ո 7ոքօաաւթօչ. 8 7132:ՇաՕն
քԲճոքճտոօԷաւտ ոքթօաատ ոմ օղօ1 քո օթտ ոթո 6 օքոաաւ Շոօոա օա
օ6թ230ո1: 8 Սճքջոաոծ - 2 օքաւ, 2 քոոաթոթւծ օօ, 1 քօրոճթոմտ քօ18 ոօ-
201ԵԼ 1 ԽՇօՂԱԵԼՇ 800թ326ՇԷԼԼԵԼՇ ՇԵլ: 8 14ղթ716Շ6Օրւ Էճաթոտոծքււ 2 օք, 1

559

5ՇԲՅոթՕԼԼ, ԷԼՇՅԱՅՎԱՂՇՈԵՒՕՇ «Օ1Վ66180 թօրյաթքօ ոՇՀ01ԵԼ 1 ԽԼՇօՇՂԱԵԼՇ 800ք7-
26611616 Շու. Օր 7նոօծքճռու ոօ քճմօոճ ՛Լ7ուճօյր/ 2 օքթուտ, ոօ 1000 քօոճթ-
8օ71 Աօշօ0151 ո ոօ. 8 Ճճոաօաաոճ ո ԽԼճուծօար/ օ10ու 1 ոօշօ թու ոօու,
ԷՇՑԵԼՎՇԱԼՇԷԼԼՕՇ 6Օ11Վ66180 «0ԷաալԵլ 1 2 օքշատ. 8 ԼԵ ուծ 1 ոօշօ1:6ւմ օծ, 2
1276116լ ո 2 օք. 8 Ճօաօքմոծ 1 62147508 տ 1 օքշած. 110 8-6ո7քքրմ 686-
ՊՏԱաՈ մ, 8 ՃՃՈՅԽՇ 1 ԱՇԾՂԱԵՈԼ ոօ տ ճօոտւմ ոտոՅՈօ. 8 38481637ք6 օ1
Խ(7ՇՄՈԵԽՑԵՈՑթՅ ոօ քճմօոռ 11տա«ավոճ| 1 ոօ ոօ, ԷՇ 0ՕՈՇՇ 56աճոքօոճ
.0ՒողուլԵլ տ օշոճ 6818թ6չ. 11քօատ 7Աոօտ8ւոււքն 761288108Ո680 1631 ՅՎ11ՏՈԵ 106
ՔՕՈԱՎՇՇ1Ց0 ՈՇՀօ16Լ տ 2 օք. 8 ոօ ոօ 1600 ութուօտ.

Լք.

16 2Ր6Բ7թոթւմ Շ8ՇՈՇԲ ՏՈ, ՅՅՆԱՒՎՅԻՇ ոթօրաչջումու Մոթղւուճ 781 1ք53ոն
օ ոքօրօօ128ր6ոու տոլ շոօ1638070քօշաուօ11 աու Եմ ուա-՛Լուֆյուօ. ԷքՅոււթք 8
Շ80:0 ՕՎՇքօղե ոքօոթտտայու ոօութ-Մ Եղա ԱԼ 06 ՕՎԱՇՈւՇ ԵՄոՇոօ1 օ6ոո6-
Ղա, էօ 6եմու ոքր որթոթւ 7օոււթ. 110 ոտոքօտօքօոտերմ ՇՏՇոՇ ՈԼ, 8:Յ1ո0-
ԼՈՎԲԵՈՆ 77518371 Օօ. ոքօոօօ128ոօառու ուտ Ե -Եո ու 6ու ոքօոց8Ո6ք
Լք»3ոտ . Ը0ՕՏօՂՇւօ1 ՔՕՇՇաօմ. աղամ ոք ոքօտ386 7ոք7ՄՎՀՕԼԱՇՇ ՑԱՇՎՈՂ-
ՇԷԱՇ ԷՅ Իքյաւօամ6 ք7.օ807ՄԱւա6 քթ7տ.

8օ տքծում 60658 8 ԵՄուօւօ1 օ6ոմծու Էք: 86օ1քթօդմու 5ոծք ԱՎԻՇ
ՇՕօոթօ1Ո8Ո6 ՒՇ Շօ Շ10քօքաւ 8նաճքոծք. 110 Դքօ6088:ոոօ 881 7Ո1Վ 48, 12ո1 օ6թ830-
8ՅՈ1ՇԵ ԷԹութմոթոճտ 3018, «010թ710 Լք3Յու6ք 00238865 ՕՎաՇՆԱԵ 8 2-4 կլօտ-
Էք Շքօր.

16 Շտօրթտատու, ԼԹութւոթոթու Խօղաղծք 605 68աօ8 8 Լք3յու 866 Շ
1ք2881575Ե618081 ԱՇքօօտօքել Օօ 7օոճյուտճումմ ոճքաաււ. Քո 8 եռ: 605ւօ8:-
08 Լ քու ԱՕ Վայու ոքթօյւօ 266116 օ 32811 ում 018616186Է1151. ոօ6168. 8
7Պ01080ք6, 3Յ:ՄՈՕՎՇԻԻՕՈԼ հԼ6շոյ/ 1"ք73161 1 ԸՕ8616ոօ1 90662861 1ոլ610164, ԽԼՇ26-
17, ոքօտու, Շոծոյօաած ոԴԱՄԵԼ 1) ոօրճոտմւամ ոճքաաւ ոօ է16108 1 2)
237156 ոլ 680610 Օքրո.

Օ6Փճ86էւՇ ԼՏոծքճղ 76օթոռօքճ ՂոաոՓյաւօճ օ 85ՇԵՍուծ ՕՇշւՇք 65 1 ուլ
Բախ օօոսռ, օոքծօոթոծոմթռւ 388, ԱՇաոօվարծոթոօ ոճոթմտոօոօ աքօղտ
ք7օօաչ տ 607ԵԼ68յուօթ.

16 ՇԹՇոթու մ, 23 ՛ԼոՓյուօճ 803072:ԾԹՅԱՇ Շքօյըմ ոլօօքեռւ 1818թ 866 Շուլծ
Աքօ0728461624. Ց Եօքսճո, 80 8քծում Ձթուճաւօ -Իք»311166011 801: Էթ3732116 ամոլ
ոք-80ո ԾԵԼՈՎ օքոճոււտօ8288 Էլճքօրաճտ Լ 8ճթու ո3 1818թ օ1 1000 ոօ 1500 Կ6ոօ-
86, ՃՅԵՕԲՅՎ 8 ԷՅՇՂՕՏԱԱՇՇ 8քծում 6Օոծաւծօ ՎՀՇՀԼՒՕ 8մաոՇթ 8 236քՕ81706Յ5-

ՇԵԱՇ 85Օ1Շաո.

560

ԽՀքՇՇԲՅ841 06126153.

16 ոշոթօտօքծոտթրմ 6866թ, 7քօոաաած օՓուծթ»ւ Շ ոՕճքոտոււմ 8686-
քօ5 ոքօտութոյօ էճ Բճու/ 1շքքուօքուօ, ԷՅՇ6ՈՇՒԱԻ/ 0 ԽՐ/ՇՄԱԵԽՁԲՅոՆԼ 1 101018-
քՅում, օքթոճաաՅ:01 126 ոճ 88411նքյ 7քօաաո: 5016թ. Խ1Օոօաճոծ տ ՇշՇալլծ
ԽՄՇՖՇԱԵԽՅԻԵՇ 86 ոաւ 8 ոՕււլ 50511451 Շ քում Խուան 11 Էլ1:ԼՇթօքթլ
ՇՕՐՈՅՇՕ84215 68011 ոՇԱ6 Յա: 6 7քաճաւ. 47քօաառ: օՓուծքձ ո 15 86ոօքօ8 ոքո-
6ծմու 8 Եմւուծմ ո Ետաւօմ. Չու օՓուծքու Շու 5 ԷԼ Ըճուծ, Ւոթ տուօյու 6086-
Ատ ոաՇ 6 ոթծոօ 128216 ոչ Ո 10710888 Իճքօօոօք1 օ0ո86Ղ.

Օք ու Բաք քոմօո.

106 1.6ոքոթրք օԹՇոՇոաչու, 8 Ճքոոթռթ Եճաածօքրաոօ1օ ք210881 ոՕաո/151
2:16 ւ Շ6ո6քում ԷՏ րյ, Չոոդանոճ ո 8օքշ. Էճքճծօւոօ, օժու ոՇքօօօույուծթ
866 8 17քւաւօ.

Էքոււ քմնօտտ 328 /ՃՃքճաօօր 8 ՇՕքօու Ցքծուծելմ ԷԼՅԵԼՇ 68810165 ԱՕ111511Ե62.
ԲՅ1 6ՕՎՇԲԵՆ. Խ7քոււ քոճնօոռ 7ուս-Ե7քոռ - 5 Լօքու Ըոոճոճ, ՎՂԾ ոօ 1575-
ոօոք 1 ԽթլՅոլնւՕոք: ոքօօծճոճոճւօոճտ ՎԱՅԵ տյ/քոօ8 80 ԼՈՅՑՇ Շ 1ՇԷՇթճոծու
ԼԱՏ 2 Նու ու08Ել - ոճ Ճքճքճրծ, ճ Օօղոծոճչ ՎՅՇԼԵ, 6 Լ ՅՀռրո-ՇՇոօ 8 Լօքբւ
Բճղ Օքոօ80. 8 ոօքած ձոքօոչգ, քճօոօքջշածքաւծոլ 826161, օՂոքճտոծուօ ո3 Եճու-
Խօողօոօդօ քթմաօու 150 Հղճթօա: 5օքծյաօոօ08 5 քճթոմաօ /ՃճաուքՂՇոՄօ,
մամա Օօ 8 ԵաՅՇր 8Շ6էօՕ 348864 80ՇԷ:ԵՐ: ոքաոճօօ08, Է20աաա641 ՂՅԻԼ.
71 1օ11 24:6 ԱՇ 381ք66084ո0 3 100 շոծ քթմաօոճ օօ 200 5օքծաօոօ5 ոլ
6օոԵԼ 611 ԱՈՕՇոծոուօօ121 1 181168681881:0611 ո06128:ր.

Օոոօածքած ոքոօ8 տ 1818թ 30-11 8 ոլո ոօք ԱՇ: 1818ք6ւ 7Շաղթքրօ
81աւմթթ 01 տ աութուօ1 ոքօւտ ճթուչու.

32ուտ626Շ2թ.

16 1Ր6ոաթոթոմ օ8օոթքմչու, ո ՛17քւաատ 6շւօոծոծոերօ ոքոճ5188101 5-8 17-
քօր: 846866ք08-/636ք11քթ08, ո010ք.լծ 11118106: 16 1818թ8ոլ ԷՃ 63872463.

ԵԶՐԸ թամ քճեօեւ.

Եօո Լք»իոււ Շ Հաոճքոճում ԷոՅՎՅՇ5 ոօ ոտաու Էօթու Մոտ տ ոօոուլ
ՖՌՈՀԱՈՐ7ք. 11Շք8012Վ875Ե1611 7Շոօչ 66 էճ 610քօտծ Էք3ու, 8օ 1նաճթոտւ, օօ6-
քճտում Հալ, ոՕ8ծյու ոօժւթմյու 1 ոօքօծքօճաու Էք73Յ11Շած ՎՀՇՆԼ ԲՅ օ14թաւծ
մոււու. 8օ 8քծուչ 6068 Էք33Յաււ ոօ16քօչնու ոօ 100 ԿՇոօ86ո 7610 տ քճոծլլ-
Խ1, 8 ՎԱՇՈՇ 6010քթռւ 76ուօ ըք օՓուծքճ. Օօոո8ռաւ 2 ոտ6ուօ14 տ 0140 ոօ 50
ՂԵԼՇՎՎ ոՈՅՂքօ108. 12-10 18 6ԵԼ10 3210ՈՕՎՇԻՕ ԱՇքծումքոծ.

16 Շոօտճոււ "Շոճոճո ԽՆԱԱԱՇԸ-, օգօթօտաոտ 16328. աաօ1 /7նոճքու (5-
քօաոճտ օքածումոչ) 78638:14184:016:. 8 ւօքծ Էք732186:011 օքոօուճուը, 8 Շ84-

561

31 Շ ՔՇՄՈՅՎՅԵՒԼ ԷքՅաւ ոճ Փքօուծ. Ճո Շոօօ աօոմւ 088116 Աքծյաօ շու
Օ8ՄԵԼՇԱՈՄ ԷօՓՂ1օԱքօոուոծ ք աուՅ իք տօ 1-0 մօտ ՕՎոՇՆԱԵ 866 Ատօ16թոթլ, 8

ոքօՂՈԹ Ւ ՕԻԼ օ3Ի/ՎՅՇ - 0778 ԱքՕ1386Ո6Է ԵԼ քօոտոտույու.
(2ԿՅ215 ԱՈ: Թ235Թ6ՂԵ18816:15Ե 11010 ՕՂո66 ամ Աո 262 Խ0ոՅՒՈԾ 011610
Տ01ՇԹ2ոու, ԷՅՈՒՆՁՅԱ/16808ու

110810 ԱԱՌԼԷ, ոօղոօքՖվար էԼ834ք66 1508.

ՀԱՍ, ՖՊ- 200. ց. 1, գ. 441, թ. 123-124: Պատճեն, մեքենագիր:

562

Խօոտը
Ըշթքօ՛ 0

Ը600ո6
2ո5660ԵԼ641161ԵՒ020 01106161. ամոճ64

Խ014:0)1011620 60ԱԸԽճուն
46 19
ՍԽ 17 աօուտ 1920 Հ.

1օք. 3քոատուլծ
Խ2քոճ 5 8ՇքՇր 8 ,Ա01ու25

Ղջքաազ.

106 Շ8օոթժումոք 810 ո0օ1086թքթլմ, 8 Շ831 Շ ԱքօոնՂո8Ո6 ւու 17քւաւ
ԽՄթոՏՁ: 7օոօ8211 Օշոտոոօ164 ՈՅՈՇԻՄՇ աճ6011612 Փճքողճ ոճոու 8 Ճօոօոոուք-
8ՕոՕՈ6 866 8թծում 7օ61թ22184101621 էճ ոոօոտնու ո յում Խու, 1 6.010թթռչ
ԼՒօքթզսօ օ6672:810164 1ՇաՄա ծ օօ66տ. 716:օ18ո41 ոթօաոտ Խծուճու ոճա տ
61Օ օ10քթօոուոօ8 ք2382188:0164 ՕՎՇԻԵ ոլՇյա6էուօ. 1ՇՇոճատելծ 73 016128 աօ-
ոօ ո06ք080ՈԵՎՇՇԵԱՇ ՎՀՇՂԼ ոքօղատ ոճոաօտՅ ոթ ԷԵՇ: Շոու ՎՅՇՆԵՒՕ ոքոտոոււրյյու Բ
քամ. ԽՐ/օղոճՓճ ԽՇոճոծ ոճա օ6ք830841 80851 6661, Լ 82407611: Խ/157Շ12-
Փ4Ճ Ղծոււ 5Փծաու - ԼԹ»: 7. ԽՇոճուծու: Վոոու- 661 (ոթօոշօոոՂծյ. ""Փշրճու 88-
ՂՅԷՅ՞՞) - «ՕԽաՇօճքօու 8:/՛1քօոառւ 16: Ետառք Ըճաա 661 - Ս0Խաօօճքօո 1ոօօ-
1Ղթուաթռւ /1Շո: 7Առօոճոտյնաււ-ՃթոՓ - ոօռխաօօճքօող էՕշոառատ: Լճուտ Ետու -
ԽօոաՇՇձքօու 11քօօտ6ուլթժում, /1օ0ո616ք ՃղոռՓ - ԱՕ Օ011661861Օ"Ր7 3ղթ28002թ4-
86ժոոօ: 1Օօ7Փ Խո» - ԽՕոաօօճքօու ԱՕ 3.:ՕԲՕԽԱՎՇՇԵՕՆ 8Օոթօօ7: Օ.լո. 80-
օորթոք Խաուաօաթ 168141 ոճուճ - Խօռխաօօճքօու Օ6օքօոու (ո0աօ. ոօ 80Շորեւ
Տոմե): ՄՇ 12168 ոտա - Խ0աօօճքօու Օ6`Շօ18ՇԲ1Ֆռ: ք8601 տ 11ՇուծՂ-
661 - ԲՅՎ-աօու 1Լոճ62. Քճշոօքջշած ածու 51010 ոք-82 ոթոօ/ղոՇոօ տ ոլօ61134-
ոու, 066 տճշտոօեր7 ոօ6ք0801617/ 50 7քօւաար: յութ 8 ԽՇօչւլ. Օղօքօուաունում
ԽՇոմղե Ոճ 86ո6ՂՇք օաղծտաճ ոթօոճոճքտ ոքօատ չթաօաճո. 8օ Րոմտծ 5161
ոքօոճոճւք 610715 13866 Աաօճ16յաաուն Ճաղատ Անու Ճ2:Ծոք. 110 1րծո-
թոր ՇՏօոթքոք, ՂՇոօքմֆ ոՅ Խօղաոճ քամում ոքօածօծո 8 Ճօքճօճո. 34-1
օա ոօյո: ո8ճքաք»օ1 8 օ. Լճքօօ. ԽՕու-ք 51010 ոօյո - Ըօխար 661. 8 Է6-
ՂՅոՇ ԱՕՇԼքօչոթ 10տթռւ 3ոճքատ 77քաւ ոքոօօաճաօումու. 1օօաաօօճ 62քճատ
քճտքՄուՅւօ ո 2871. ԵՕՐՅ106Շ ԷՅՇ6ՈՇՒՈԼՇ 38213137 61651.

563

Լք.

Ա. ՇՑՇոՇէւմչոմ, ՇՕԼՈՑՇԵՕ 701080ք7, 3212 ԱՕՎՇՔԵՕԵԼ ոշ 1ք73ա6մ1 ւ
ԸՕ8616ոօ1 2օՕՇօաօա 8 ՛Լոաւֆուօօ, օՂՅոռ Փմոմաօ ոոթօ8215 1 ք»3ռոՇաճմ ԽՕուո»-
81ՇՂԱՎՇՇԵՅՏ Աճքւմ, 803ՐՈՅ82816ո1891 328828:83Շ1ԱՄ ԼԼ. թՕԽԵՐ/ՒՈ16108, ՎՈԱՇԻՕՑ
.0Ղ1Օքօրօ ԷՅՇՎԱՂԵԼՑՅ61Շ: տ. 5000 ԿՇոՕԹՇԽ. 15 51010 ԿաՇոճ 3000 Վ6ղ0861 Շօ-
Շոթաւօ168 85162215 քմ 1օոջճառք Փքօու. 200 ԿՇո. 7շքօ 851621ո0, 1 ՕՇ1875ԲԹԼՇ
Օշ ոււօԼ ԱՕ/ՎՇԵԱՅԼ ՇԲ 13 Ը08616:011 ՔՕՇՇա, 38 ոճոՕտթւում 72ե6 85621
Բ1 Ըջօոօք. Եոտոոտ ոա Փուշածք. Ց ՛Լոֆուօծ օ6ք233088ոռ ոՕպաօօտչ լ օ1-
ոքմտոթոտմ ՃՆՇ մթ088815Թ: 6Օոծւատաւօ8 8 Ը0տօրօայոօ Քօօօտօ. 110 ոօօ-
ՆՇ ք օՏՇՈՇԻԱՏՈԼ, 80ՇՇՂՅՒՈԼՇ ՕՇօմը 8 1Օշճուօմ1 Օշօղաա ոքօրաատ Էք3Յո աու-
8ակլքՕ88850.

Ճ3Շք6Յ 112181.

16 տոաօաաւ 6: 81687քիթրք օ86ոթքւչոք, 8 ԵՀ ԱՕՇՈՇյուՇՇ 8քօում 88085
ոթոծ6ւ82101 ՇՕ8616:ալ 8016Շաճ. Օուօաօժում ԿՇՅԱՆ աքե 607511688Ո:8811
ա 1ոՂճքօռօմ1 Խո էՈ1ՇՂԱՎՇՇԵՕ1 օքոճտուտմւ 61 8ՇՇթխճ ԷԱՂՏՌՐ/151Շ. Օոօ-
ԼԱՇԲաՇ տ 8քաչուռոք 20քօածծ. 110 օԹօոթքուու, 10 ոք3281-0Փութքօ8, օո շՑ ՈՑ Մ: ւ
8 /36քՕ217նոՅ 16011 ճքուու ք26օ1թաաալ. Էճքճնոշօաք ԷՇոօքճո- 766թոուօթ
ԸՕՄյոմոօ8 8քօօ10845 71 Աքօոճծ168 6777.

ԽՀքՇՇԲՅ81 06182615.

16 2Րու7թոթամ Շ86ոծուտչու, 5 Օքյո-անոճ (Հ. Շոօօ օոքճ) օղօու
ՓօքուռքՕ888851 ո3 քառ: ձ6աօքօ5 ս տոտեշտքմոց ան: ո քաօխճուը ծամ
թքոօտ օթ ոթոնուտուծոթւօ 8 600 Կօոօ86ո, ոթո 2-24 օթյոատա ու 4-4 ո ՈՇոլօ-
182 Աօյ. ոՕոճքօ1 ոօյւօտ. Ճ3Յո-ԼԼոՓո-66օոն ո ք7քոռ ԷՅօՅւ Ճո 71աճաճյոււծ-
.01օ. 110 ՇԹՏոԹ ԲՈԼ ՅԼ, 8 6. ԷՅՅոՅ»6ճքած (ՕՒՕ0-34Ա87166 /Ճքոճճոճ) Շ061047065
ՇՕՏՇԱԱՅԻՈՇ Օոթու6Ց, Բ տած 71տ21787-6688, 38141 6662 տ ՍՇքոոու 6618, ո
Րթ»Յու 8 տած 8ՅՎ-տ ԽՐՇՄՈԵՒՑԵՇԵՕ1Օ 823082 Եաճա-Շ6ոճ, ոՕուօոտարմ
ԲՅՎ-841 ճոռոմ - Ըաաու66ոն ո տորթ տԵՇոօ1օ օ1ճթոռուտւ. ԼԵ» ոք»3ու -- ոօո-
ԹԱՆ օաՕտաւթ 8: ոօ 16ոօ Օոօղաոծաօդօ քճնօտճ ոճ 68010 օ10ք0դր.
1666շոուծ 0186, ՎԼՕ 8 Օ/ՎՅՇ, օօ ՛Ւ7քոաւ օոամշաօք տոլ 8 ԱՕուօոնն, քու
ԲԱՅՔԱՎՅԼ Էքյաւմոք Շտտոուաւծ ատա ոծռքօոօ50քօ8 օ Առքօոմսծ 51080 օռքոճ
Էք»3ո1. Ճ36թ62200585Խ0-17քօ ոա 46ա6օթւլ 7ՄՇռոթժուօ քճօոքօօ1թ88516՛1 67172: օ
ԲՅՎՅՈՇ 0068 Շ ձքուոճոու, ՈՕՇոՇ թՅուոՅՅ Ւ.

ԽՀ Բում քաւ.

16 Շարա, Շքօյու 50օք37266ԲՈՒԵՑ: 0851 ԾծուՇ864թ8 38816 Վ810165: 71Լ1-

826 մ քճ616քչդուօօ15 էճ ՈՕՎՏՇ 38815 ՒՐ7/10611 18: 01 8:թոուծրօ ճմքճ. Ըոճքօ6 օ6-

564

ԽԲութՕ848Բ 16 ոթօտքմուօօծ 8 1քճւթծ, 1 Է085ռ: ոօյՎուծ 86օոօտճ. ՃՕոչո 8
70281015: 1 388ռ 5101 քոմ Շօա1881, «010թելօ չօթօաւօ օօ. էԷԼՇ ճ6քօօ
օ3Ո0016811Շ6 85136188:0՛Է Շքծյեւ 1818թ օւ օ6 օո7Շաօ քճոաոմ օօ ԲՅոճՕ,
ՇՐԱԼՇՒՈՒԾ1Օ 101082, 1ՇոԼ 0066 ՎՀՕ 8 ԱՕՇոծյոլօօ 8քծուչ 124 ոօՎզՂԱ տոուամու ոճմ-
Բ2, ՕԱԱՄՇոճՏ տած 266թմ թմոտօո ո ոօոՓյււը քաշն 8 տութ. 86տ մոռ թյան
ՖՕոՕ6-867ԱոլթՑ 803107:6ԲՅ էճ ՛17քւաաոօ, աճ օւոքճտյաաօ164 ոՕՎԼ 66օաքծ-
ք»1880 86ք6ճյօշօթա 1քճտօոօթյւ 38 ՇԷՅքչ2աօժուծու, էօ ոռ օաու ո3 ոռ: ոօ ո6-
ՂՕ811ՇՇ քում քօ 8օքայոօտ. 110 21օոՄք թում օ8Շոթոաչոմ, Շ. Ե7ԼՅՒՍՐ/ 8 Աօ6-
ՊՇշրլ66 8թօում ԱքօտքթմյւղօՇԵ 8 0837 օՆգք6116ու ո ոօքՅառ: աուքու ոքմտ006քօշա-
ԷԵռ: ԱՕ861Յ811Ա6Ք. Ճարտ րօքթու ոՕՎՆԼ ՇշոօՎմՇոօ ոօքօոթմոյժաօ1ծմ Բճ ոճա 610-
քօր Շ ԱՇՈ6:Օ 803072ԹՈՇ5Լ151 ԽՈՇ Ց ԻՇ ԱԾ: ոլ866 1 Բճոճոծուչ էճ քաւ աած
ՇՇղմ. էԷԼՇունՕ8226Ւ 0 քօոծ տքոօր 8 51081 ոօոծ 7քօաամ օՓութք էԼ քճու-
5Փծքտւ, աօյօքեւք օաշլշուճ 66 803072764161 ԷՅՇօոծքած ոթօատ ռու
80261611. 8 օո շոծ 7726 քճ601861 2: 1Շոծ Շ. ԵՄԻՅՒ Ն Ըշայ հՈւք-Ըճոթռն 6010-
քող Ախօօր ԱՕՇՀՕՏՒՒՄ 0 օՇ8:35 Շ Ճքճթռ-Եճուծոօոլ ո ԵՕ:օո-Թօյա. 110ոջ-
37865 ԼքՕոմ թր 87158168 121. 08022: 0յ110ՇՇՈԵՎՅՒ, 081 11 քօււաօ38011 ոՕՎ86
80305 շՃ161 ՓՅրոՂԱՎՇՇու Է161թՕՇԵՀԵԼՇ ոլ86Շել ԼքօրոՑ մքո.

106 Շ8օոթումու, ոքոօշճտումծ Էծոոտոօ ո3 ՛Լ7քուու 2-ողո1օթթւ 2076ու ոքօ6-
ք21565: 1 70ոօոճոււօ ատու թով, էօ օու ոքօո 6861 հՇ 6ջռու, ոօ 510817 1-0
շո0851 6ՕոՅՔրԺ ՛3/քօւոու 86ո6քօ8, 80 11886 Շ օՓաղծքօու տ 16օա015աօ Շ01800-
քյ26օԲ թռ 1814թ ՇօՀօրԾ 1ՅՇՇՈՇԷԱՆ Աոճուծե 7օումթութ ռւ Շատօա ո 86ք-
Է71Ե 866 Օօքմ6ո6մուօ6 ո7քոճոււմ: տքօռծ 1010, քոմ 2016յու 340188ողծ Թ7քոօ8
օքոճքՕ881564 տ ոՕրաուաւծօտ ԿՇՇՂՔԵԼԼ 8126. Օք 510817 քու ոճ-
Ք6Շոու ոօքճշւօքաւ6, ոքոՎՇոլ 80 8քծուճ Շ107ուու086Էո1:1 ԽԼՇՇՈՒԼԵԼՇ 800ք3256ՒԷՈԼԼՇ 18-
18թ6լ, 06128218 17քօտ էճ ՈՕոծ Շքճշաօում, քճՇՇօճաւՇթ ոօ Շ8Օտո Շ6ոճւ. 17քատ
ոթուտնու ոօ օղաօաատնոծ ԱՅՑԱՎՇՇաԼ 66օշոմտուղ: 1818թ ՇՅԵԼԵԼՇ օ7ք08516 ճւծքջԼ.
ԾԹոճօրծ 80 86Շո Բ8ՇԱՕՈՎՈՒՒՈԾԵԱԹՈԵՇՅ Էք քմրօտթ ոշքօշօոտւթ 5 քոռ 17քօռչ
.01օթ6լՇ 80Շոթօւաու ձքմքմրծաւմ ոքոճու ԱՕ7Ա56Տ էճ 7ՕՎՇՑաւ. 11քոռոյճոօ
8ՇՇոլ ՕՇՂՅՑՅՂԵՇՑ ԷՄ 1ՇՇ122, Ցոքօոթ 0 Օ1Օ1ՎՅՂԾՈԵՒՕԻՕ 8511ՇԷ6էլմ 8օ0ոքօ6օ8 6
38:116868քօոլ. Ըտք»1106 6քօշօծքուծ թքոօ8 Աքօղ8 157քօք 1 ոլօօ Եռ: 1818թ 866
ՖօաղւՑմ61Շ64. 11օ0ոււն 71080քթուծ 7քօռ ոճ ՕՇաատոչմԵ ՇաօԼ 063 ոՕՎՇՏՕԻ -816
868ՎՅԱՅՇԵ 7ՇԱՇՀԾո1. 110 ՅՐՇուք քմ ՇՏօոթէում, 800ք7256ԷՈ616 ԷՅոճոծ ուա
Յքճթուօառ: այքոօտ ոռ 1818թ օշա Ճքոյթռ-Ը7քո-Օրոօու - ԼՅօՅ: շաա
ՇԱՇՂՏԵԼՅՂԱՎՇՇԵԼ ոթօոօաաոճօ165. ՍԽու օ1քմ6ոծոօ ՕՎԱԼ 866 ԱԽՐՂԱՇՇ1ԼՑՕ 3451-
Լ16868թԱ68, 388217 1ք08451106 8 Ճքճոջռւ - Եճաոծոտթ ա ոճոօօ. 110ոօւոաւ ճքճ-

565

ՄԵԹՐ, 86յաւՕ02868քթօառ տ 3881աՇ46ճթօառ: ւոտճքօմ 7-օտօքութ աքոօտ տ
ոքոտոթվԵ ւ էճ Շ80:0 օրօք087 Է 786: ՎՅուՇ5 ՄՇԱՇչօոլ. 112 ՇՏօոթատու, 8
Ֆօօ6-ԹՇյաւ օղքօ Էօքաօծ օքոած, Շոծաաճյւմօ108 Ձքթւււծքոօ108 Էլ61. ԼԷ/7Շուծ-
108 4, ԱՅ Օտ 3 ք7Վոթռւ ո 1 Շոօղօութւ Խճ: ԱԱԾ ՎՈՒ քամ, 9 ՎՇ-
Օ86թ, աՕ1օքել 7Շաղօուօ օՇ7ՎՅԾՕԼ ոլօօւքթռ: 1818թ ՄԱՇԽՇՈԱԾՆՐ ոօյա/. 8
քճնօոծ Եօօո-Թծու - Ըճոճքմո օաօոօ 500 80օքթշոծութռ 1814թ ոք 1 քօ16 86աօ-
թօ8. ԷԲ աշտոօու 800ք72:6Բաօու ոօ 2 71 3 ՈՅՂքօաղոււն ոօ 50 ոդքօաօ8 8 ԲՅշա-
օա. 110 2քօ6082:աօ քան Բոճօրօք, Աքծղ օ. թռոՅմո-ՑՇԷԱՆ ոճ ոքմտօու
6Շքծոյ Ճքճաօճ օՂթօտ16ա 6075 տօշաո8, Էք730Ա07ԵՇԽԱՕՇՂՀԵ ո010քօ1 ղօոշոն
Օօ 15 տօ 100-150 ոջոօտ. 110յառ 51տ տ0յռթքրճ օ6օ/շաւտուծ 38:16868թ,
Ֆոտո տ 8ծու6262ք.

Յու տ6262ք.

16. 88085 ԱՕ ՎՇԷՒԵԼԼ Շ8ՇՈԾԵԱԼՑԻԼ, 8 ՍԱւԵչաւ-Հօթոտ է11207ա168 1 օք7յա6.
16 Շոռօոճու 388116464թօոօ10 ԷԱոաօքճոթտօօ Ը08614, ՎոՇուծչ 467 46ո6քօ8,
.01օթուծ ԱօյյՎՅօ1 Աքօղ0801Ե6181Շ օԼ 38:17 10868թոօտ. Ղօոօֆօտոճր տատում
ոքօչօոու Վօքօ3 ՒԷՈԹՀԱՎՇԲՅ:-/1182ո7- Լ Հաաա Բ ԼՆ Ն Տչա-ԽԿօթատււ -Եճքուծծար7,
տք371851 -ԽՇշոյ )10:173188օոլ, Ը Հնաա-ՉՆոո6օո1 ո ՃՅՎՃԱՅքՅՀԾՆ. 9-10 10811 13
Ֆոճրո-6ճոու ոթոծաւտօ 100 ոլօօղոթռւ 800թ7շոօրՒԵռւ 1818թ 6Շ 640 7քօւաաոու
օՓողծթմում, 3 ոօ 20 ԿՇոօ86 ոքո օյուօու օՓողծքօ օօ14ուՇԵ 8 Ըճքտճւուք:,
1 ՕՇՆԱԱԵՒԼԵԼՇ ոքօօղծոօ8ճոմ 5 ԼԱԾքյ7-/16:/քՎ., 8 քճօոօքմշածքած էլուաօատրե-
օօ Ը08614. Ըօօ6աւօ1, ԿՂԾ Օշատոճծ16: 6ոալծ 800 ԿՎՇոՕՏՇա, ո010ք.16, չու065լ,
707 328515 Շ6ղաքօ մ օաւնոօ ՖյաշաՒաԾ, ՇՕ օ10քօտու Խ1»շաճքմնճոճ տ
11: ԵՒՅՒՅ. 110 Շ8օոթքւչու, 8ոօղած ո061086օքիծու, 38 ԱՕՇա67ուծ շում 8 322ո1-
ՕՅՇՅթօ 388ԼՇՎՅՇ1Շ1 001506 Օշատոծուծ, 122 8 3 ՎՅՇՃ ու 10 օո 1ոճքւլ
7նեռՓձք:8ճոծոօօ Փքօոոճ օղօաքթւու Շատեր Ածքօօլքծոթ7. Օու 866 8քօույ 57ա-
քօոոչոօ1 Շ8օմ ոօ3ռաւմ 6քօտքճում 8 տորթ Շուոճյնաօմ. 11օո քյ 08061801 17-
քօուօ1օ օՓուղծքճ 7օ14808Ո6Է ն 16160 68435 ՇԱՄ ոօ3Յաաաչորւ 4127288-
Խու ու Սթշա-իօքոռ. էլ 7նՇոաճՓճքոծճուաօու ո Լ1ոքճւճքօոօո Փքօուոշ ոուօն
10-15 ԴՕո7 է183471 ԷՅՇՎԱԼԵԼՅՅՈԾՇԵ 800թ372:6Է ԵՐ: Շա 060տօ 200-300 Կ6ոՕ86։, 4
ՂՇԱՇքԵ ՎԱՇՈԾ 12: 31ՅՎ116ոԵրօ 786 ՈՎ ոօ65. Օ6քողուծ ՇօքթօՅուՕՇ 88 ԱՅ ՒՇ ԷՅ
51 քճ101861 էւՇ0620յալուօ ոօ ոօ Օյրւօոր7 10117, Վ1օ ոօ Կօքօ3 10-12 88Վ861651
268184 Աւաօքաթլ, ՎՇԵՐ 1218թ. ԱՕՇԼԱՅՒԾ1, 1Շոք ՕՕղծ6, Վ1Ծ 510817 մոլ Շաղծոօ

ՇԱՕՇ066187310՛7 2. ոօտաւտտ. 110 8ոօյուծ Պ06108ՇքԷԵԼ Ն ՇՑՇՈՇԷԱԼԱ ՒԼ, ՇՕՇՂՕ02167Ե-

566

ԷԵԼՇ 1182թ 382Թտթօ1 ո3 ոքօոթոօտ 385:1ո6464քճ 5 օ10քօտ ԷԼԱշաԿՇԲճի -
ԱՏքՇու 6808 ՇՇոԼԵՔ 2 0ոտոմ օաճքծ.1 154

324 ԷՅԿՅՈՂԵՒՈՒԹՑ Թ2386/151882116.1Ե 11010 ՕՂ ո6:16111241 ոօքՄ ՎԱՐ ոօ
Ձոումթո116116187 Օ82: ՃՅւ -Ե017քշրոմ.
010 ԱԱՈԼԲ, ոօոօքՖՎԱԲ էԼ2348քթ66 1:08

ՀԱԱ, Ֆ.Պ- 200. ց. 1, գ. 33, թ 48-49: Պատճեն, մեքենագիր:

1154 Հարկ է նշել որ, Գլխավոր շտաբի Հետախուզական ն հակահետախուզական
բաժանմունքի Է 19-20ամփոփագրերը առաջին անգամ հրատարակվել են Ս. Միրզոյանի
կողմից, սակայն մեր այս ձեռնարկումը իրավամբ գործնականում առաջին փորձն է մի
ամբողջության մեջ, բնագիր վիճակով ներկայացնել բոլոր ամփոփագրերը Տես Ս. Միրզոյեան,
Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան հետախուզութեան պատմութիւնից //«Դրօշակ», թիւ
2 1574), ապրիլ, 2002, էջ 110-117:

567

Խօոռը
Ըշթքօ՛ 0

Ը600ո6
20.5660ԵԼ6ՃԱԼՇՂԵԼ020 Օուծօո6եւա6 1ԼԱուգ64

Խ010:0)10ա620 60ԱՇԽճՈւԱ
ՄՇ 20
Խ 6 աօոճ 1920 2004

Խ2քոճ 5 86քՇր 8 ,Ա0ԱուՅ5

Ղջքաազ.

16 օօօ6ածատօ ո3 ԽՃօՇաո:ւաւօոօյա, ՎքօՅ88 21151 806որտու Շո 384-
օՎԲԾ Աքաւօտօքթայմ 1 օՇոօքաաօմ տու ԽԽՇՐՅՓՁՃ ԽՇուճյւմ մ Շրօ Շօ1թյաւաաօ8:
«Օոճքոնւքն 20 Յքոծըօաօղօ ռօքոօճ Ճա Փ»ճոտ, 66ւտու ոՕՇոճ 5 8ճաոուծ իծ
Ճոլճ7 թուծ|ովւը, ոօտօքճ /ՃՈՅԻՅ, ՇԻՕ 2ոօո 1 Աօուօտուտաճ Էքը Թոռոֆշ. Շ
ոք71օ11 օ1օքօքտւ, ոտանա Լօտֆյու ոճում ոօ Վաճ 60861 ՇՕ օ10քօտու ոք»-
26:661861116ռ: ոք7ոօ8 8 11ճքոշոծ, օ1աՕշտաւծ ոօոուօճււծ ո01080թ4, ոճ66ւ ոքամո
8 ՇՕՐՈՅԱՒՇԲԱՇ Շ Փքճււթ32:11 1 ողմտԵ Յու, ԷՅ ՇՎՇՆ 88ՇՇ6էոչ: ԷՇոՕ1Օթւռչ 13-
ԽՇք6:ոոք 8 ճաքոթոք ոօ108օ0թ 8 ոօ537 ՛17քւաու. ՀՅ6ուծ1 Փօքորճ ոճում, ոօ Շօ-
867 ոՇոօոճնու 1օտֆատ Լճում ո ոօ 1թօ6082աօ Ըոճում, 50Ա6ո 8 121106
ՇՕՐՈՅԱՒԾԻԱՇ Շ «աճում Խաաու՝ լ ոքօոթմածմոււ 6 քաւ 60թ»66ւ տ ղոչ: 388-
7ՈՕՎՇԲՅ 6ոօտճ ԽԸ Եր ոքօ1ատ ումքոօօ ոօ1080քճ. ԷՇ1Շ6186Էուօ, ՎԼՕ 610-
քօր "ՊՈ առու- ոՇոօաաՅ))01 510 Շօ1ոճուա քւ ոլ քճօումքօքում 68012: քչո28
ո. 7Շաղծ ում 680610 8. Փօքթյու ՂթճոօՅքո մ 830թ841 Լ 851 1ՎՅԻՅԵԼՄ. Խօ-
ԽՁԷՆՆՕ ԱԱ 8 122146828Շ5մու մ Շաոում աՕ/Վայմ օ1 ԽաՕխուաթն 11 օօթոտօ4
ոթծուաօճիծ օ ԷՇոՇոո6էուօոք 015636 8 17քաոօ ա Փօքուռթօտ2ում ՕՂՈՇՈԵ-
8071 ՎՅՇՂՆԼ, 82076161 8 ՇՕ06128 Խ/( ռու.

ԷՐԹոճտոօ Շջառ Աօռովօու տ ոքօզաատոն 8 "Ե0օո-ԽՆաԱՏ-ի/Լ67թտյուծ"'
(Եօոծաօմ Էլճոաօճոթքթաք Ըօ861) 16ո6րքճուխճ, քճաքճտոծքումտ ԽՇՄՈԵԿՑՒՅՈԼ
ՇՕՈԵԼԱՇՑ:Ու ում. 8 ՊՇղօքմոււծ 1080թողծք, ՎոՕ 86 քթօտ0յօաւմ ոօ 686ք-
շօժաօ Աճքոտխճ ոթոմօօոճ 68000787 8Շծոմ ք1ճքօոու, 8 ՎՅՇՊԼՕօ ոմ, ո7քոճոք ոճ
38111651 68025: ոքճտ ո տողօքօօօտ ոքօրտ ում Ըօ03:ու08. Լ7քոռ ոթոոույյօ1
866 ՄՇ տ Շքծոօ184 14 ՂՕու7, Վ1065Լ ԱՕուծաաուծ քճոթո 1Լ7քոռտ ո 8 ՎՅՀՇՆ-
Էլ(0օՂԱ, ԱՕԽԼՇԼ ԱՂԵ ՑԵԼ 6ՇԷաօ ձթուչունոք 3Շուօղ 213 68061 16քքուօքոռ. 8 թքո-
Օճառ ՇՓօքճչ 06ք830847065 110806 1ՇՎՇԵԱՇ, ո01Օք06 ԷՇ ՇՕՎ78618761 7ՇոՕ825ոմ
ԽԼոթոօօ ո01080ք8 1 16 շոօոոծ՛Ւ ոքոտոմԹմղԵ 17քօաօ1 8ղոծու, 1քօ6571 ոօուօ11

568

86388210 ախօօ11 ԽՄքոաօղճոճ. 312 ւքտոռճ օղա 86Շթոլմ 6810Շաղօտոօ տ

ՇՕՂթՄԱԱ1466187 Շ /Ճքուօժուօ 1 101082 օոօտօքուծծտ Շ էտա ալ ոօօթյաոունու

680212: 8516 6Էւ ն, շատ ոօյուօ10 131 17քօ5 183 ՃՃքուծւտ մ Խ7քաօ12հ.
1ԼՇքշոոլ.

8 ոքօրթոււ Էճքւոոօա010 763ղ2, 8 Մնոօծքմու տ ոճոծծ 8 Ճ36ք0Օ212:81 62ո6-
Մ1լ68իՕ ՎՇքօ3 116քօռօ, ոօ 66քօո7 /Ճքճաօճ, ոքոտ օօոօԱօւոու "օք որնա 22108,
ոթոծւտ2:օ01 ոՅ ԷԼ Վ68ուու ատ ՕոնոԵրՇ ԱօուղովծՇաած տածում, ոռ ռ
ղք»ողծլ 7քօղաառ: օՓոաւօքօտ. Լու տ ոքաօյոն ք837ԱՎԻԵԼ Եօտջաաւուօ 180 2866
83618461 Բ /:36ք6211նատՒ7 օ ոօոօու տ ոօոթքշուծ. 10 81ՎՅա: "թղմ ուօօչուռ Շ.
Է. քշում ՇաշոծումՂ1Վ66ալ ոօյաթքշաատմոճ 1օքթոօտ51Շ Շաօաքում 6 քում.
1(Թուքօոք 1082քօ00Շոճ Շշուտ տօքօտում ԽԼրքո. Է ոօ ճք14, 11ՈՎՇ-
ԹՅՈՇԻՈՇ 22851 տ օքո7ծճուել 8 ճօղոծ ար ոտոօ1 72:24ո066 օօ06ոտմու ոծքօտոթ ատոլ
ԱՕՐքթՅԵԱՎԵԵՈԼ 8Ո8ՇՆԼ, ՎԼ ոշքօտուծ օամԾշոո:օ1 ոճը առ ո 38:1637քօաու
Յքուչւ, 84065Լ 8քճշտւոթԾոօ Էճօրքօ6Աոթռւ ոշքօճու, ոքծոխօաճեու ոթօոօ08075-
618251 1 Աքօ803:-1 օքշուծ. 11Շքօռոթանծ 2286լ, 6777Վ11 08934161 332511 քօ6188
Շ օքո/081Ա8ու մ 1 Է1Ճ1ՎՇՅՅԵԱՅԵԼՒՆ, 08283871 ԱՕՇՈՇՈՈԹՄՆԸ 6806 Շօ16161886. 1106-
76 51010 1օքոօոյտ Շ Ճթուչուճնու 66 ոքօռթմոծոճ 12 84 ոլօօչոռ. 38 510 8քծու
8 Ղոտքոյտծ աճ օոքօոթոծոոմտ ճ81աճթոաււօամտ 21աանամա 81618511 Ճ36ք682-
1ԵՏՅՔՅ, Ազւօ8ճչ Ա615:0 85138415 քօ3:ոօ Ձքթոյու /Ճ1:106Փ6օքճ 8 ԷՕքօոթ Շե 8ճ
ՇԱՕՈԵՒՕ ՇՐՄԱՏԾԻՅՑ, ՎԼՕ 128թոտթատմք ԽԱողծող ոք Թու 6ջու օ6քճածօտ օ
80384116 14 ԷՅքօ, ոթոյուտոմ հօ ո086քջ1Ե6տ 8թճրճու 1 Շե ոօ թրք ոօ
օՂՅՕԼԱՇԲԱՈԾ 16 86թոծոք 2քուտաու, ԷՇ 884265 8 Շոօքու ոք) ոռ. 11քտ օօտթա-
ՇՏ Լ արում Շամ 886161, ԷՅՀՕ7ՄԱԽԵՏՅ 8 ՛Լ85քոյծ, ոՇքօտոծոօօ ԱքճտոՂծոծ-
6180 1 ՈՕԼքՅԵՒՎԻԵԼՇ 8861 67 ոօ ոքօջ8ուծ ոօ օօ Աաաուօ տ Ձթուչուճխմ 7օ06-
քՕՇօօօոՇած ՎՄ8Շ188 1, 0ղո1օոճթն Շ8068քծուծէուօ ոք երը ԿՇթճոմ, օ7ԽՇյոԼ
ոքծոքճոուծ ոքօ80ոտ1101117/:0 ք8607 ՊՇոԼՒԵՇ: 566108. Ը 10:10 ոչ 1օքոօ-
8516 ՇԱՕուՒում 116քօռա օ Խ16:քաուծ այո քճմօոօո 80300810817ո1Շ5.

104181.

թ ԽՈ287 8 «օծ ոքօաօ1օ ոլօօճաճ ոթոծուտօ 5 չաննատ ո 8. Ճ38, ՎՆ 8 10
86ք612: 80ՇՂՕՎԻՇՇ 6`. 7ԱատեֆՓճ, ոօ քօոօ /Ճքուծ, օ78ճքա 125 ՎՇոՕՏՇա, աքա
185724 7քօւաառւ օՓուօքճա Ըոճքո 800ք»շոծքոլ ոճ8ճղոծքոամՇաոխոււ ոճքմ6ծտոում
ԽՈ2736քճ ոճոօօ ոճուծքճ. Օ6ոԷանլքՕ84Ւա6 ք838006թ23806, 107108 760-
քօր 67578815 ՕՅԱՄԵՈԿԼ 38010 8618.

Ւ. Օքոծ21 շաղ861 ռօթմոօծՎԻօ1 22381510. ԸՕՇՂ08161ԵՒԵՐԼ աոօօ ոօ ռ-
ԷՅ/1 1Օքօյ, թու լՇ թՇուօօղծ աալ Օօ1410164 141 ոլՇօ14Հ2. Լօքո Ճոււու-յ181, Կ10

569

8 5-11 86քօղո օ1 Օքյա6818, 7ոքօոոծուճ 18՛1քճոււ, ք866128Ո686 17766151. 8
ՈՕՇՈՑՈՒՈՇ տոտ Չջոռֆ-661 աօուօրօտոչծ1 ոտոճոթոտծ ոճ Լոռ (Վոոճռոճծ) ո
Լոու. էճ ոտ ք7օօա: օՓուօքօտ, ոօ 64 5 6-օ օ1քտ76, 803102:618
օքոճքատճումմ ոօքմւաոօմ օշքճաթ, օո ա Մօոթու ոՅ ոճողու ո տօոտթռւ
ոմքոոՅՅ1108.

Ը0861ք0ՇՇամ (Ճ36Շք62112Բ2հ).

16 1ր6ոաթոթոք օ8Շոծոաչու, 8 ԼԼ ու ոքոծուտ քօ14 281 օ1քթօյուօ8010 Ըօ-
861Շո010 Աօաւճ (32-71 ոտտոյոտ, 11-17 մթու) ո տօն 5 122 Կ6ոօտ6աճ. ԷԹ-
Օտա 6684 8 Ճտրոուճքծ ո տ Խճտճոճքոշօ ոտն ԱՇՀԾ ւռ: 836ք0417նոնոՇանչ Օ8-
ՂՅ87ԵՕԲ Ց ԱօՇոծուոօ 786686 8 1եռւ. 8 8ոքճւյթ ոքօոօռոճւօ164 ՎՅՇՂԱՎԻԵԵԼՇ Ա6-
քօօրքծոաւ ճթուչլ 6 1212թճռւր.

15-10 ճոքթօյա 6. Է. "օշա 17քոաթմ ո /Ճ36ք6021նաճոօու Շեւճ ոօաուօճոմ
80884 Շօաքօուոց ոու 80 Ա3ՇԲ6ԷաՇ 806Էո1010 701080քթ4, ոօուաՇՅ:օԻԾ
Ց քԷՕտ6թօ օշճած ոքթօաաօօ ոօրճ. ԷԹածօոօծ տաողօքօօտտւխւ ԱՄԱՆ 5161
ԲՕԲՑՇԲւՆու ՇՈ ՄՕԱԱԼՇ: Ը. 5. ՔօօոտծյուտոՇոօօ ոթմտուծոթօ180 օ6611861 ոքօ-
70715 ՕտմՅԵԼՑՅ ՂԵ ՇՕաԱ61816 8 ոօօդռածոտտ 806Ւու010 Շ6ոաօԷաւմ ելօշած/
ԸՕՑ86ՂՇատոք ոքմտուծոթօ18011 1 " ՀՕԽԱՂՇՂԾԵԼ 32811151 ոքճտ Ճբռծոււտմ տ թ7ոլօ-
ոո. 8 ՕԽՎՅՇ 1600207218.10671, օոօ 80811761 ՇՅո0 8 510 Շ6ոաշոՇո ԱՇ (Ըօ303).
Շ.6 ԴՇ 32աաուծւ ոքմտ Ճառ տ թյո 67ոօւ աոլօ1ե օյրւ010
ոքթծոօ28.6ու ոքո քշօոճոումոօաօոք աքմտուծոեօ1ւ86 /36Շքթ0Յ1 նանո. 3101
ոքծոշ28216ոԵ 67761 ՕԾՈՇՎՇԵ 86օռու ԱօյոօուօՎատաում ոչ 86ոթ քաչ տտո տ քճ3-
քօուօժույը 8662: 80Աք0608 80611010, Փոոճքօ08010 1 ոք. չճքճւծքճ, օՄԱԼ6618510-
ոռ: ԽՇշայ 708080քթ188:01Ա1ԵՆԱՇՏ օ10քօքճխւ. Օդ 7. 11քօրօոճտուծո»օ180 ՛ԴՀՕ-
ԽԱՂՇՂՅ 32ոտ1Եւ ոքճտ Ճտողօյաւմ ո թուա 1Յ161օթոմօօոամ օ06Ա861, ՎԼԾ 8
ՕՈՐ/ՎՅՇ ԲՅՈՅոՈՇ ԵՒԸ /Ճթուօում 82 /Ճ:36ք02170885 1, Ճ3Շք62117նատ1 6216510քոՎօօոաւ
ՕՇՇԱԼ1ՅՇ1, ՎԼՕ 8 ՇՈՄՎՅՇ, Շօյոլ 8061ՕՎԵԵԼՇ Աքօ տաւն 677871 օՂոՅէ6Լ ւ ոթոօօ-
ՕԱՆՎՇՔԵԼ Բ /Ճթոծոաւ, 066 ո010882քա84:0111665: օ10թ085լ 677771 38ոանուոՂծ ոթ»
տքյոճ տ տ61618088՛15, առ օան ՇՕծաւօէուճմ ճքթումտ. Ը. 16. 8 օ/ՎՅՇ օշու
Խաքոմտ քճօոֆօքծուում 7օա7ոտւթ 8061ՕՎՈԵՆՇ ոթօոուտա 17քթւաու - Ճքութմուռ,
ՇՈՆ ՕԱԱՇ քօուտմում (օո06քթօքաելծ ծորուն մ 1462օ 1664 ծք, «010ք.լ6
ո0յռարօ 67761 աթո» ոթծոօ1282165156180) 637771 ոքոտծոՇքթլ 8 1ՇոՕուծէուծ.

8) օօ ՂԵ աօուօօ օՇօրոճւածուչ օՆ10օոՂծոԵրօ 3886ք116էում ՕՎոՇՈաւ
Ճ36քթ62Անաճոն ՎՇքօ3 Աօօքօոօոօ տ/քոնառ: Աոծուծք, 2:87 անո: ոճ 15քուօքուռ
/Ճ3ՇքՕՅԱԾԻՅԻՑ ՇՕՐՈՅՇԻԾ ՇՕՐոճութ ու 34 Մ0ՕՎՇԻԱԼՕԼՕ Շ 5101 ոՇԽԼՇԻՅԽՈԼ. 2Շօ-

Ո ՎԵՇԵօ6Շ ԱՔՕօ Շօոճաւմծ16ա քթ83թօաաււթ օքոճքւյ08815 512161 քմ 16քքո-

570

16թոու /Ճ36ք622 10:86, 1661 00161-Վո15 68060777 ոՇԱՇ Տոմ տ Շօ1թ37111Վ66180 8
ՕՎԱՇՈԵՇ, Շու ՒՒ՛քո-Լ1ուո, 7Վ86օ186 ոօ10քթծռւ 8 օոօքճոււ օՎոՇՈաւ (836ա6ժուո)-
քօուօոօ. (Տ 16 ոօ ոք. 8օՇողոուճ ք2356քւթ օՓոոծքճխ 2 օօտոոՂմու).

ԵԼ ՈԼԸՑՅ1 06012615.

Շ քոտքօածքամ ձախում: 8ոմօ1611 ԷքթՅյաոօամծ 80161 ոտ2112:0164 663
85161թ6ոճ Բճռ ԵՅՀՄում, 32851116 60610 Օշսաաոաօրեր 8 Աշքտւռ: Կառա դօ151 816օ-
չո8. Էլ ԼՇՇոծքծ 16 Օտ23518861 ՇՕԼքօ8ո6էուչ.

ԽԵՂԱՒԸ Բ Լ քճօք.

16 ՅՐՏԵՂՄթԷԵԼԼ օ8ՇոՏ ոմ, 8 ՀՄոԵՈ ԷՕ ԱՕքՅԵԱԼՎ ԷՕ Շ ՛17քւաօն
քճնօտծ, քո3ոօքճ6164 օ18քճտ տթճշտտն Շա աքոծաու ոյօուծքճնւ (351տտոա-
1, ԵՅՇԵՅԲ Յու ո ք.). 8 Շ8ո3Յւ Շ 5, Յոռքոոմ 8 ոթ ուոծաօո քմմօոծ 7Շո-
71826168 տ Րոճտմ օթոճքատունու ԼԼ ռաթ-668Բ Ճմքուուոծաաք 16քճ61 ոօ Շօ-
60:0 ՈՕՎՏՆ. ԸՕՇՆՕուած ոք ոօ 17քօաաած 86աօթւլւ, 8ք8Կ տ ոք. ՕօՂԱ85 1 61 8
ոՈօքտ510 0ո8-ՕԱթա 0 ԽԱՌԸ) Ծ7.

Թշղոն2ԸՇ2ք.

16 ՇՅոթժումոք, 8 քճնօՕօ Ճքճոթռ-Եճոօոն 60դաւօ6 քԷճաՕ`Աոծքծ 662:61-
ԱՅՑ ոՅ 382:116868թճ. Խ166թաու 861811 ՇքօՎԲօ ոքտուծլ ոլ6քել ք ՕՎոՇոծ
քճնօոճ օ1 06228668 1 «01ա6ութմու: տք որթրչ օո սոլ օ60թօ151. 8 Ճքճոթռօ-
ԲՕոլ քՅաՕ86 ոՕՊԵԲՅՀ: քճ616ք:դուօօ16, 1... 8արածճօճթ ո ԼլԼոքք 8 ոօուօոււ ող
օՈՀՅՑոււ, Յ1017181ք3751 ՂՇոԼ, ՎՂԾ ՇՅուԼ Էքօ3211 48811851 ՕԱՅ68:0615 Շ0 610քօք-լ, ոճք
ճոճք, 12: տ /ճքճոճրճ ո 382:1637ք8. 8ծրաւնճօճթոտւ 8 Աքածուծ ա ոօուօ ում
ՇՇօժո մոմ ա3 32: ա0868թմ ՕռՕՔՎԱՂՇՈԵԽՕ օամյու 88.7 ԷՇՅԵՑՎԱՒՇՈԵՔՕԻԾ
ԲՕՈԱՎՇՇ184 ոքօ08075Ե61824. 80 8662: քճմ018» օ1 Է Կ68Յոտ ոօ Թաոոծ868ք8
ԱՕՊԵՒՕՇ 32Լ611816756180 1. ք8616քուօօ15. 8ՇՇԵ ՇՕ6108416ո5րթմ տճ66 584-
թԹաքօ168 8 11Շքօռօ, ԿՂԾ ոՇԱօ18761 ՄոքՄՎՀՒՕԼԱՇ ոճ 0606 88666 մուՇ. Ց 86-
մած868քօ ոքօտօշօյաււ 7օաօքաճմ ոօքօոթոռաքօտոճ. 116 ոքաոճյուռոօ /Ճ686
յու 66:21, 866 օՓուօքու 1 քոօ807ա116ոււ 800քթշոծ ոո թռւ 68 Օ1աօունԷուքօ-
82861 8 ՕտՕԼ6Լ, ԼՈՇ ոօյռտոթլ 06128415641 ֆքՄաելծ 671, 887 38Խ1611010 6քօ-
օք Շքօոմ 800ք726:6ԲՒԵՔԼ 1866, 888010 ԷՇոՇՏօքում ո 1/քոռոմ 1 ԿՅՇՇՕ08010
7636թ մքօ182 ոօ 6յ/ՎՅ:0 ԱՕա686ու քճ601. 8Շ6 ոՕօՂԵւ Շոծոււօ 76աղոտ2:0168, ԷՅ
թշտոօոք ոօօ7 տօ 50-70 1818թ. 8 էռօՂՕմ 66 8քթօոտ 8 Թօյուցճօճքթշոօո քճաօրծ
38ք61ա61թմքօ84516է 66016 օա:

8 ԵՕԾԽ:ԾԹՇու 8500ք7շՇորՖ ր: . . . 700 ՎՇոօտօա (ոօ 200 ոշյքօոօտ ոճ
ԽՅ2ԲՈՕԻ).
Օքաու ոօքքթռւ..........2

571

ջմանանեննեն ան ՆԼՇՅ...... 6

ԼԷ7661Վ884:08 ......... 40 46 (ո3 0 20 7քօթ)
Ճքղողոծքոօ108 .........11 08 2: 1 օՓուծք)

8 օօղ. 1ԼԼեւքոյ/ 80օքթ3726ո6Է թու 65 օՓուծքօտ - 1, Վոն 2
Ղու 60 »1, 1

թօ ՄԻ/ 63 »1, 1

Ճճուօճ 48 »-» լ

Լօքօ84 54 » 1, 1

ԽՇՈԱՎՇՇ1ՑՕ ՖՕՒՈԼՏՈւ ո02օյաււ ոօ 1քօ2601 ՎՇՈՕՑՇԵ, 13 10 ոօ 6124 ՎՇոօ-
861: Շ ՇՃ07ԽԼ, 11 ՕՇՆՆՈՏՒԵԼՇ Շ քօ801586թճում Շ.ՇՂՏոԼՐԼ ` Պ/18536ք-՛. 11քո օօոա-
ՈՏ 6 օՓուծքօտ, 13 ոօու 4 ՛7թոշ..
Շքծոտ ոուճք Թօարոնճօճթօոօօ տ ոքոռ, ոթոաղծոոճւօուսթ: ք110808, 38:16ՎՅ-
ՇՂՇՏ ՇաԵԼՕ6 ք830Վ8ք0841ու6 8 քոմ 1 836ք681706818122.
71530թոճ աոան Շ ճշտ մ տոօոք 7ՏՇՈՒՎԱՑՅՇՂՇՅ. 8 ճշօօ ոօյումտ 786-
քօտուօ615, ՎԼՕ Լոմթճքտ ոՕ86148ՎՇՇոօ1օ ոտոաաօքում տ քաւ 8 ԱՕՇոծոիաօ10 ճւ-
ԷՄ աՅածքաու Էճաքթօյր տ ոքօոճյւօթ ձթատոմոք. Ըդ080 "ՅԵԼՇԵՅ՝: 8աՇուլ 8 803-
1126 ո 1 Տղ 01թ25Ո561 1 76018461 7», ոճշոծ ԷճաԾօ166 Շաղերթա: ո 6օտթջռւ Շ
ոք1օ1 օ10թօլ, ո6աօա8ռմ տքոօտ, օՆաքոււօ 85 ոռտուն: ոքօղատ 1818թ, 8
տում 348116868թ865010 16288, ՇՕ086ք1ա6ուօ օ0382Վյու օ0յ/քմՎ6Է ՒՕ Շ8Օտոու
80Օ2ԱՆԱՈԼ 18667, 6ՕՈԵԲՅՀ Փճուոյու «010քօ1 6օօ3Յոմոճ էւ08910 86Շքօլօ Օօ Շ0:036
Յքուչէլ Շ Բ7քոճուք 11 «օօթոաքումու ու 51618211 ոքօ188 1418ք.
Թքաժ. ՈԿՎԱՂԵԼԱԽՈ Ք03660ԵԼ6ՂՈԼՇՂԵԽ020 Օու0օղծոստ 1մում664 Խօոլճ4ոծ)-
10620 80ԱՇԽՑոԼա, ԱՕքԿԱԽ ոօ ճ0ոլաքճաւօԱՇուծ» Օճճո. Ճճո-ԲօուջքԸռսո.
11071081 ԽԱԽ, 110ծոօքսառ 21000542.
Ը6առքծու0.
թաժա: Ք 600.6 16 20
2 աճո084Աատ Ը066ՈԼԸԵԱՆՃ 60ԱԸԻԽ 6:
Ճ3Շք6Յ ԱՍ: ՅԷ -11-8 Ը08616ատ Ճքթոատ. 1Լոճ6 5 Ե. ԽՕԽՅՒՄԾՇ1 16888-
10861011.
20-42 ոօմ. 7Աւծստստ - Լլիճ6 8 ԼՅւմքոծ. ԽՕԽՅՒՄՇԼ Թաուաճոօտ 7Տթիթ ոօո-
.08 օ1 175 ոօ 178
16 ՇԲ: օթուն
4 ԼՅՄՕԱԱԵԼ Է. ղնոՅ տ /.6612Փ8.
32-48 Ո1Շիու6108

572

6-7 ՂԵԼՇՏՎ ԱՂԵրՕ8

28-42 ոօ. ժսճոյատ - ԼԼլիճ6 8 Եռ. ՃՕԿՈՒՄԵ7ՇԼ ԷԼՇօՂ6քօոօաոլ

8 Շա օք

4 ԼՅՄՕԱԼԵԼ

32 ԱՈՇԵԼ6108 ԵՀՀ, Եոոոյնոճթեւ, Ճ18ու8 տ ոօ 76քծ81լիւ

6 ՂԵԼՇՅՎ աղելոօ8 8 ք11016 ԵՄ

(1. Աօօղաաոմ Շոթա, 28-12 տատա ոշքօծթօածոճն ոճ 10ոծօաոտ
Փքօո՞)

32-8 ոօմ. ծաճատստ - ԼԼիճ6 8 /ՃՅԿՇ. ԽՕԽՅԵԾ/ՇՂ ոլ81ք06 ՄՏ.

ԺԹՄԹ ոօյուՕ8 օ1 280 ոօ 288

12 ՇԲ օթուն

4 876116 Էճքճ082

28 ԱՄՈՇու6108

6-7 ՂԵԼՇՑՏՎ ԱՂԵուօ8.

Յոթ Շամ ռօթո»օ - ԼԼոճծ 8 Էտոճչյծ. Խօուունլք 8613866161.

թ 606148 հօթյ 68 820711:

Օուճ ոտն մ օոոճ 6քուճոճ

8 օթյան

24 ԱՄոՇու6 18 Էտոճ». ԷԼշալու|. 32:ռաճոմ. ԷՅՅՅ:

3000-3500 68661

(8 ՇՕՇՀՅՑ ո288ո6քոմօաւօ1 6քթուճոլ 820շու 2-1 12 Յոն ատմ 6օ1ր5մ ոօյու,
օոծքոքօ825ո1 8 Է23820-716նաՅ8ՇԵօո ք81086)

4 6քօոաքթՕՑԱԱԵԼ: ոօօ6306 (1քօաու Սոօքոճուծոճ՞, "ԴճքՅ6ո՞ք /18166-
ՂՅՒՐ-, ԴՇքՅՇքո /ՃՃ61թշշտու", Լ ոուօՓ611 7 ծջուօ8-")

4 որա: օթյաւմ էճ 6քօ68.աո, ոօ Օշուօու» 18 1225: Ծոլ.

Թ6620 էճ ուքքսուօքաս 136քթ64802Ը 41: քֆճՇԽ Ամ 60ԱԸՇԽ:

18-20 ԴԵԼՇՋՎ ՂԵլոՕ8.

3000-3500 68663.

120-150 16ու6108.

42. օրա: օթ.

12 (ոօ ԽՇՔԵԼԱԹԾԵ 816ք6) 12761Ա.

ԱքոուօՎՅՒԱՇ: Չոառաաքօտռոն ՇՕ861Շառ: 801Շ: 8 /Ճ36օքթծնճնննաճոծ ոօ.
ԽՈՒՕՐԱՇ տքճօոօճքուօնութլ 6066 7 8 տ0շու015:5. 11լքօօ6ոճոուօ1 օո. ԽԼոօԼո6
663 օթոց. ԸՆ օքշոտմ օ18քթ21416ՈԵ106. Յաուօտատ 5 քշո28ՎՈՒՅ26

513

Աղծոմմ ոՕՐՒ7ՆԵԼ, ձ ՎՅՇՆԾ ՇՕ866ոլ 0165716187101. 11քոոատո6ւ քճօաթողծ իլ. Խ/ւ-
ոո 665.

8 Յ8Յոօքու ճախ Է աան 1 ոօու 126 8 Աղօչօո1 Շ0օ108:աւ. 8 ԿՅՇԾու
ՅՁԵ`ՇՎՅՒՕ1ՇՅՆ ՕՇԾաւծ 16ո6ֆօրթռւ ճոոճքուօտ տ ոքօ80708. 8ՇՇ ՇՕ861Շատօ Ո6-
20181616 ԱՕյոու - 2-5: 681275Ե011010 60618884.

Քռսօո ԱՎշքոօ710քԸԽ020 Ո066թ631Ե4 - 9-1 ՇՕ861Շաճի /Ճթույչ. ԼԼոճ6 5 Էոռ-
16քոուօաքծ.

Է(ԹԹօքօօօործո - 9-1 տ 22-17 ոշ. ոօյուտ (22 ոտա)

1(080քօ6Շ6ո ն Շո - ՛Ւ7ճոօօ 191 տ 192 ոօ. ոօ

707614 - 194 ոօ. ոու.

1Օշոոօօ 7նոյծ1ռ - 7-1 ճքուտօքոամ ամք ոօ (3 ոՕոատթլծ 08184թծո)

4776թ - 298 ոօ. ոօյու ո ԼԼիճ6 1-1 6քուճու («ՕԽաօօձթ Ը28Վ6ոլոօ).

ԸօՎԱ - 34-81 օՂթօյաւ08841 տոտո3ոչւ (12 68187Ե0:08 ոօ 300 ՎՇոՕ8Շ: 8 ք2շո-
Թո).

10ուօ8ժաո: 8ոօաոծոաօ 6ատոռամ օՓուծք ոու ոօքզօաոք ոքո ճուաթմոծ
ԽՕՎՅԻ.

6-1 ՈՅ. ոօու (3-1 ոօ 6թուճոթւ)

34 -Յք օք օա ոօու (3 6818թօռ ոօ 4 օք 8 ոճշոոօ11)

Քզսօռ /1026Շումոն ս Թոճծա«065030.

ՂՏոոթ տու ՎԼքճ - Լլոճծ 1-71 ճքուու (Է Տոծքթմւ Ըխոքոօ8, տատոյւմ Է7-
թոլւվւթոոտ).

ԹոճորուճաաՅ - ԼԼոճ6 10-05 Ճքոառտո (16քթօոօ13

38-: ոօ. տոատո318

Քճկօո ԽԱՓԻԱ3ԸԽՕՀՕ Ճքօ06110:

Խ/(2.Լ1ՇՇՕԻՇոտք ոօքօտ81 - Օղու օօօուր - օքուօոմօ108

թօրօատի ոՇքթօտճղ

մ18քօ - Օղքճոթւ ԿՇՎՇՅԱՇՑ ո մուծ.

Է2306. - ԱՃօՂ. 38-71 ոռտոտոտ (10-11 ճթոոադ).

Պաշդ0ր2աանմ 2քօաատմ Շաղ ւթյոությոծ ԱԱԱՇՅ ԷՅ Րքճամած 4Ճքուօոու:

15 7քօաաու «օքո»օ - Խոտաու Էճքմծօաթ ոճուճ.

Թքթ3օքու - ԼԼիճ6 9-2 ոատոտոո- թաւ 661.

5» 17-71 ԱՇ». ոօ.

ԼՅՇՅԲ-ԷՅՈՅ - 28 Աշ. ոօյու (1ԼԼոճ6): օղում 6212թ68 4 1օքտթռւ օք»շուչԼ

Ղօք7ո - 158 0212ոԵՕ 2 28-10 Աօյւճ.

Եճք,7օ - Օոոու 60214750 28-10 1 ՎՅՇՂՆԼ 29 ոօ. ոօոն.

574

Ճօքոօճո - ԼԼիճծ 12-51 ատու - Ճոաււ 661.

3Յոթու - 4-1 ԱՇ. ոօ.

Էօոքյուծք -35-1 ոօ». ոօ.

Էճքմաօն (Ճոճոածքյեաճչ) -36-1 6». ոօ.

ԱքոուօՎՅԱԼԱՇ: ՎՀ 36-10 ոօ. ոՕուճ 38:ԼՇՎՇՔԵԼ 8 ՕրԵուօաօոլ քմրօծ.

Թ ո05400 6 Շուօքօոջ ՕդԵՌԼԵԼ - 3-1 0նծատատ -Ճոուաուծ 66ն.

7, 8-1 ո 11-71 ոթ ոօյուտ.

8Շ6ոՕ 8 ուտում օ1 1100 ոօ 1500 տղեոօր.

Ճ6ոծթլ Օո616Լ Շ686քքօ, Էլ0 «0քօ0 800ք»շոծաԼ.

3162.» 1քճոօտթոցօ071 ս 3քթ36օթթուօ71 30716ՎՇԱՆԼ ՎԱՇԽա 31-ռ ծաճայաս,
06ԱՀ01011Ա6Ը2 հօ ոճոքնծճոծուա0 Բ Ֆճճ3ծու).

11-84 ոթ ոտա - ԼԼիճ6 8 ԵՅ«3616.

ԵՅ1361 -18-11 ԱՇ. ոօ.

Թոր - 32-11 ԱՇ. ոօտա.

ԵՀՅօՂ- /ՃքՎՅՁ -33-1 ԱՇ. ոօ.

ԼլքաուօմՅ:ա6: 8 ոռոաաշ ւքթյոււաթյւօոսթօն Էտ քամած, 707181Վ66180
Լողծուօ8 քօշնօ ոքօտթււճօ1 ՎՇ1ԵլքՇՇ18.

ալքքծոյյնթլւՇ ՎՅՇՂԼԱ.

Խ/(ՇքՇԷՇաօաեօօ Էճոքմտոծէած -1200 Կ6ղ086ա.

ՕոՓղեւ - ԵոճոԵօք Չք3օքուօաօ1 2:48 1քծքյու 8 ԲՕՈԼՎՇՇ18Շ 350 «Շո.

Է Շ686ք5 01 Օդթրւ - Եճոտ 8 1500 ՎՇոՕ86ա.

ԽԼՇշա Օդա ո Ղքճոօյյտոօոք - (ոտք օ6թոՅօու 8 ԷՅօՅո-ԵՅոՇ)-
1600 ԿՇՈՕՏՇԻ մքքծո7յճթիօա 601.

8 ՛ԼքճոօՅՄԲ Ն --ԵՅՂՀՈԵՕԷ 264Էտաքուծքուտ -300 ԿՇՈՕՑՇԻ.

ԱքուօՎուա6: 8 ՇՈՄԿՅՇ ոճոօծոօօամ, 1183.օո8:ւ հՕշոօք 89ՇՂ28ո15 տօ
15.000 78308.

Թթու. էՎ 2.1ԵՒԱԼԷՁ ԹՅ386/1Ե18216.1Ե 11010 ՕՂ1611611141 1168 ԽՃ Օու21Է 10111610
ԾօԱՇԷՁուՆ, 1օթ7 Վա: ոօ Ճորութոյււծ 16187 Օմ ՃՅւ-:Ե017քշրոամ.

Ա101ՕԱՌՈԼԲ, 110ոոօքՎԱԽԲ Է232ք66Բ08.

ՀԱԱ, Ֆ.Պ- 200. ց. 1, գ. 33, թ 40- 43: Պատճեն, մեքենագիր:

515

1/6 ոօօոտօ ճա 0ՀՈ01611Ա10
Շ ոք 02/Ը61Լա6ծ31

Ը600ո6
20.5660ԵԼ6ՃԱԼՇՈԵՒԼ020 Օուօօ6:աւն 111ուգ64

Խ014:0)1011620 60ԱԸԽճուն
Խոթուն 5 66թճուն

21
/ 3 «օւունքտ 1920 2004

Ղջքաազ.

16 ոօ6108Շթքլլք ՇՑՇոՇ ոմ, Վասծքու ոօօոււ Փշքաղջ ոճած 16ոՇրթմու-
ոՐ7 Շ ոքօյտՕշոծ քած ոք մ Խ1Թ612Փ4-ԵՇԽՅԾ ոճած, օ66ա88 Ո6ՔՇշ8ԷՐ/ 10
ՈՕոԼՕԱ5, 8 ԱՈՕոՕԱԱ1 26:6 801Շաճում ՎոԿՇքու 01823518861, եւ0118ոք5384 6801 015823
ՇՕՇԵԼԼՈՑԱԼԼ էճ 110ոԵՇոօու Փքօտոծ.

8 9քտծքտուծ տ Ճուօքծ օոքծոծոծուօ ոօտմու, ՎՀՕ օ1 ք7օօառ: 605 68.-
ոօ» ոԱօուօաա տո ոօ 6763. Մա 7ճքծողծում Էճքմւծչ 3 Չաաօքոլ 5 Չք3ծքո
10618816110 3 ՇաՕթ0օ1թ6ՇՈԵԷւՇ ուան.

ՒԹՎՅՈՒու: Լլիճ68 ռօթոօճ ոօյաօուռո: ԽՐօՀՅՓՁ 6611 օւոքճտաոօտ ոճ ԸԶ-
քորում թուա Փքօող. Ըօոոճօոօ 16ոօքքմոււթլ ո Չ3:ոաօքու, Թօղաւօօ էլւաօ-
ԷՅՈԵՒՕՇ ԸՇօ6քճուծ ոօ1քծ6008270 01 ՕՇոճոճ /.1ռ, ԷՅ20751161064 8 ԽօքճօՄ ոթ,
200 ոոսոուաօոծքօ8, 6010թ6ւ6 օ1աքճ875օ168 8 3:ուօթու 7նտ մառ: օոքճտոծուօ
25 Ջաաօօ8 8061ՒԵՇ: ոթոաւճօօտ. 13 Ղքճոօյյտ ոթոծւոօ 8 3ք3օք7ո 30 օՓուծ-
քօտ լ քճոաօտճոթրօ1 օքթոմքատճաամ, ոօ 8քթճո յու օու ոօօաույ Է ԱՇյու, 88աշծ/
ողօ2010 օ.0116Է151 111Շ6Ո6:ում Բ 80ՇԲաթո(.

32185116 Լքօաճում Չաւքոծճ ոքօոՅտօոօ քճ ԷՃՇՇՈՇԻԱՇ /8847101Խ116801-օ Աօ-
66քօշճծց 6ՕոեւօՇ ՏԱՇՎՅՂՆՈՇՒՈՒՇ, 61271 ոօտաոխուծ, Կւօ Խնամու ոօ16օթմոճ 6806
ՅԱՅՎՇԻՍՇ. 8 Չք36ք7ուծ 8 ԱՕՇՈՇՈՒՇՇ 8քծոլճ ՇԱՕ Օօ.

Օքոճատոօա64 8 քմնօոօ Ճօոճ մոտո տւք օթ տ.16817616: `"Օ1ք-
չա ԽՇՄՈԵԵՑԵՇԻՕԼՕ ԷՅՇՇոծքում Ե ոո՞. էԼ ՎՅոթւութ օթ: - Օշուռու 661 տ3
Ճօոճ. Եօդթումւօ180 8 օ1թտոծ Լք73ՅԱր լ - ԽՐ/ՇՄԱԵԽՈՑԻՇ. 11ք2881615Ե6180 611862:4-
Շր 0: օքշուծու, ւթոոճօճոու տ ոքօոօ8015Ե61821681.

Խոտա Էճքճծօոաւք ոճա էճո»օաՂՇ: ոճ Փքօ15, ԼոՇ ՎՃՇՂԾ 8այրււծչ Շ 606-
ԼԱՅՑԱՑՅԵԹ 1 75 6ՕԽմքոաոթՅու մ. էօ 32Խ681461 8 Չ3քթ36քոծ ԽՅող-661. Օր Էչ-
Յո Սճքմծօառքճ ոճում ոճ տոլ 6օու-ք8 3 օ1թոտ ոօոԿծոճ ՇԱՇուՅՅՏ, ՇՇտքօղոճիը
ՂՏՈՇԻթՅՈԼՆՁ ՇՈՇ7 011630 Շօքշոճ քոչ: ` 8 1ՕԼՕ, ՎՆԾ ԷլՅ2077Ամտծ6չ 8 ՛Լքճ-

576

Ա6ՅՄԲՈՇ Շամ էառ 8թմրճոււ - 8: ՒՎՅԻՅ ՒԼ ելօ171 6515 քծոտոյաքօ8416Լ
աու 7811Վ1026ՇԷԵԼ, ԷՅՅՔՅՎՈՂ» ճ Օ2քթմճոծ 8665 0812750ՒՐ՛. Օք, ոռշօշատաւծչ 8
ՂքճոօյՄի թ տ 8 6. Խ/14Վո2-ՃՅԻՇ - 2 ոՕ7յուն, ՎոՇոօոլ ոօ 600 ԿՏՈՕՑՇ». 1/3 ք36օք7-
ԽՁ տոլ 51010 օ1քթչտտա ոթոածաւոօ 2 աոօոթռւ օք. ԷԹօղթօօտուծ 1թմոօ37Բո6-
00 ԷՅՇՇՈՇԵԱ: 8օօաքծօոծոծքաօծ. ԷՅոատախծ տ ԽՃքջու օֆոաղքու 86ք ութ.
Օոռ Շօօ6ատաօ1, ԿղԾ Խքարմօանծ ԽՇՄԱԵԽՅԻՒՇ ԱՕՕԼՐՀՂԵ քոլե ԷՇ ոլօ17/1, ՎԼԾ
6ՕՈԵԼԱՑԱաՆ 86771 7ոօքքալծ 601 ոճ 110ոծօոօու Փքօտոծ ո ոքա1 ոճ ԱՕ օա
ՂՄ7քոտո ուծ ոօ 0:0ԲՎՅքոն 5: 6068.

ՕքոճւՅ0Ց411 ԵՇ 8 Թճոծ 2 32ԱՅՇԲՏԵռւ ոօյում 18388861 ` 3616 ՔԵրոո. 8 Է2-
քճոօտոծ տ 8 քմաօոծ տոր 007Վ6ԷաՇ Խա մՕ18010 608184150818, ՎաՇոօու 5 400
ՎՇՈՕՑՇԵ. 8 ԼքճոօյյքոՇոօիլ քճաօրօ քԷՏՇոօօրուօմ ոքօո0801ԵՇ18.ա, ՈՕՎՇԽՐ/
ՑՕԱՇԻՑ 2:271:0164 տ ոՈՕօՂՇՈՇԷուօ 7636քղոքօ1. 8 ՛ՒքճոօՅյԷտՇ Աոլօօ16տ 350
չւղոօ8 806116ռ: ոթոուճօօ8.

16 ոքաոոյմւմօ ԷՅ ճ Իճքճծօառքձ ոճա օՓօքոււքօ8885 2 ո06ք0:80ո6-
ՎՇՇԹԾւ 021475058 - ՛Լօքյուօամ ո Լ1ճքոսճոծաոք.

ջր 9քծքտուճ ոքոծոււ 5 քմոօու Լ1Թթօ4 «օրը ոօյու 8 ՇՕ61456 400 86օճղ-
Էաուօ8.

Թ ՛1832:6քՂՇաօոք 7ՄՎՅՇՂԵՇ ՕտՕռօ 2000 ԿՇՈՕՑՇՔ քօր նքի: 8016տ Շ 2-ուչ
Լ7ՇԽՇՂՅԵԼԼ Աօյ տօոճտոօ1 աճոյճոճ ԽՐոատՇ 5Փ6աա. Յու ոքօոօոօչուծն
2:818ԵԼ, 38Ե:ԼՇՎՅՇՂՇՏ Շքծշեւ ուօ611113084ՒԷ ԼԵԵ: Շռ5րւօՇ 7636ք՛մթ6180.

Ջ:օ6 ոճաճ 8 3ք3ծթյուծ ոքօօու 7 13 -Էճքո66առքձ օքշոոչ ո քո3թօած-
Է154 Փօքուօքօ8815 ո7քոծառք օ1քչ0Ն ոօ Խու Էճքճծծաւք օոո2341 ՇոՐ7, Լ08օ0ք,
ՎՂՕ /թոթլ ո3ոլօքորա 1 60103511 /Ճքուօքաու.

8 ՈՕՇոծյաոււօ տոլ օ1աՇՎՇԻՇ Աքօօճ41828116 ՕՆԱՇՈՏԻԵԸ: 801 օառ: ո թող -
ՇՕՈԵԼԱՇՑԱԵՕԲ 3 /:36ք0217նոմոճ 8 17քաաօ. 8 Օոջուոծաօո քմմօտ6 օ1աՇՎՇԻՇ
ոթոօ1ՇՂՑաՇ 400 տքճօմտռւ - քյօաառ 8 քո» 7քօաաու 801Շտ տ ոօ 300 Կօրօ-
861: 8 ՃՕքճՇՅԲՇ- ԼՈ18րԵւոմ օ6ք830ու ոքօոճճըաւ6108.

ՃթՈՅՐՅ Լ - ՃՃՃԽԱՑՈԱՅԻԱ - Եօքսոււ).

Շքօոր ԽՇՄԱԵԽՑԻՇԵՕԼՕ ԷՅՇՇՈՇՒՈՒՆ Ճքոճրճոծաօ1դօ օտքտճ Օտա օո,
ՎՀՕ, 80051, 8 ՇոՕքօու 8քօուծում օք ոօքօ1րթ ո 1"թ373ռու. 3881ՇՎ861684 ոքօոճ-
1ՅքԷո2 8 ՈՕդ637 1"քթ73ա.

2-1 Շուտ 0818քթ6գ, 8 ՇՕՇ1486 4-4 օքոռմ քճօոօտօշոատշթ 8 Շօտօքոօմ
ՎՅՇՂԱԼ /Ճքոմոէ2.

Օր Ճքոուճոն ոօ Ճքոտտոճ քճօոօոօ2ա6Բթւ 9-1 ո 12-71 6212 օ85ւ, «օն
ԽՇՄՈԵՒՑԵՇԻԵՒՄ ատատաօք մ 2 6818քթօռ, 2 քօու 12-ոօ ՇոՂոյաւօոճ 6105 8 Էւ

577

ԲՕՈՅՇՑԵՇ, 1 քօ14 - 8 աոտօոուճոծ. 8 Ճքոումոծ 61071 1 քօ14 12-ոօ 62127508
տ քօ18 9-ոօ ՕՅոծօոճ. 8 :0շճոօմ ՎՅՇՆԼ 6օոլճւ ա ոծճուռ: ք8386ՈՎ7608 12-10
0812ՈԵՕԲՅ 8 ՇՕ61286 80 ութոոօտ.

8 Ճքոճրճոծ 13 /Ճշմռնոճու օղաքճտոծոռ 3-1 1օքթոռտ 68184քթ6օա ո 2-1 ոօշօ1-
ԲԵԼ օո, Ց 60618486 400-500 562աաուօ8. 8 /Ճշաոնոճաւ 6101 ոօաոչ ԷէԼոքօո-
Էտ 1տճքոաւտ ոօ 200 ԿՇոօՑՇա. ՂՅոք շու 12-1 Օ818ղԵօ: 8 ՇՕ61886 531 ՇօյաոՂ.
Խօու-ք Օ812ոԵՕԲՅ - ոճում ԷՅ62Վ6842786. 13 Ճշտութնտ 8 /Ճշաամոճաւ ոթոծ:ւ-
8263 808511 օ1քչ01 8 60618386 7-ոււ օՓուօքօ8 ո 800 օօշոու. էԼ ՃԿ-6 օ1քչոա - ԼՇք.
Ճքաաօ841 1786. էԼԼԿ - 2 Լճթաոտօոն ՃԱ ԵՉ 1 866 Լք7ողծւ 8016: - 7116.
1Թրթճ:ա Վ 85616 ԱՕ615Ե1 ք86ո0702566851 67677101 օ6ք83ՕոԼ:

1-1 ոօօ18 6. Ւքօտւօ6 - 30 օօտոու. ԷԼ 1Վ- Բ -1ՇԱՂՇԵՅՒոՒ ԽԼ1ՐՅոճատոււը.

2-1 ոՕ618 6. Օքոօտոճ 12 օօոոու. էԼՅՎ-տ - ոօքտ ոու Է ատ8736.

3-1 ՈՕՇՐՑ Շ. | ՕքօոՕտոճ - 8 ՇՕղոճւ. ԷԼ ԼԿ-ռ - «ճոճ ՃՕ1ՇՂՅՒՆԼՆՕ8.

4-1 ԱՇ 8 օ. ԵՕՆտաօտատ - 8 օօտտյ. ԷՎ -ք ՈՕՇՀԱ, ՕԷ շաՇ Բ 1Յու0շաա -
ԸՅքոյնաօ8.

5-1 ԱՕ618 6. 17քո- տճրթու - 8 Շօ0յոտ՛, 1 օՓոութք.

6-1 ոՕ618 6. Էճք3Յ2 - 18 օօյտու, 1 օՓուծք.

ԷԲ Լլ0Շօ6 8 872: 865քօ122 օ1 քճալ6րօ ոօքճամ օօ ոօօ14 - Շօո. Եռքո-
91166162: 8 36ԽՍԾԱՆԱՅ» Շոքւեւմ ոօ61 83 6-11 ՇօտոոՂ, 663 օՓուծքճ.

Թ Ճշ Յ ՅԵՑ» 8 ՈՅՂքօԷաՕոԼ ՇԽաճոծ աուօօ1621 01 180 ոօ 200 ճաւտաօտ ոՅՂ-
թօք ա 1000 8.ու080Ւ, ՇԱՂԵԽՕ ոՕԱՕքՎՇԷՄԻԵՍՆ

106 10ՎԵԵՐԼ ՇՏՏոթքոմ, էճ ՇՆ Ըճոճշաօ օօօքօոօ14Վ184:01651 Էք» 36 ած
501614 Շ ՈՇՈԵ0 ոքօաւտ061618241 60ոԵւ68.րն 81 /:36ք ՕՅԱԻՅՈՅ.

Խ(010182816 ՇԱղԵՒրօ 800քթ72ոՇքԵլ. Ցօքօաւօ82տ 1ոլօօ1 71616151 11 2 1օք Էւ
օքՄ7ո14 1 102561 8ԵԼՇ1482115 օ1 1000 ոօ 1500 80օ0ք72:6Բ1ՖԵԶԸ

8 Էոուծքոուֆծոթոծ տ 80 86Շօոլ քմեօտօ օ10ուծ Է ճքօրոռտ 1 8ճթոատ. ԼԼիճ6 5
ԷոշղծքուՓօթոծ. ԼՅոԼ 2օօ քշոօաաթաւօ տ մթոաաօքանօատծ Շա Վոօշոօ Է8մթ-
Տաո68 5 էԷրոաղօքաուֆօոթրթ 8Տ ոքթօտջղաճծը 200 ո 5 7կվշո|ուօո-ՃՅՎՇԻՇ 150 ՎՇոօ-
ԹՇթ. 1Խլ:0164 ՇԹՇՈՇԷՈՒՆ, ԿՂԾ 60տԵածտտատ ոտ212:0164 ոօ ոօեւքմոծոօմ 3086,
8661 ԱՕՇոՇ 66 38871151 օ16քԵ ւ. 806ԷՌԵԼՇ ո61618ո4 ոքօոՑ ԼքՅոտ. 18184քօաօ6
ԲՅ1Շ6ոծոած ԵՕքՎՀ:/ 85ո:մ36Ե18461 ՇՕՎ78618216 Շ8Օտոք 836ք 081 10:Յ:Շ աը օօքօոո-
ՎՅԱ 1 01080 ԱՕոԼՕՎԵ տոլ, 7ոճթոտ 8 Ղու Էք731861 Ամ 8016աճոմ. 11051Ծու7 Էք»-
ՅԱՒԵԼ ոՕուՇ Հօ 8 1212քթՇ5ղՇ Շօղմ 680271 ԷճքթաաւՕէել 01 15 ոօ 25 ՎՇոՕՏՇո. 1 քՄ-
Յ1:օաք 6քթօտաքօտ4ժոււմ ոօօ3յ ԻԹ 4 "Շուօքե յու ոօ66յ8՛՛, օՂ088ղում 12 61.

578

Ճոամոճ-ԸՅքճոթ, ատո 8 քճաօոծ 11016. Ճոճտօքոճւաաք 328071 ք8601861 8 3281-
ՇԱուՕ6141 01 341864 ԽՅուՇԷԼԼ010 714.

Ը0861Ը Բում 4Ճ3Շք6Ա1ԱԲ ՅԱ.

16 տոժօաու 61: օ8ՇոՇԸաչու, 60դթումչ: ՎՅՇՂԵ ոքճօ8թռւ 8016: քմօոօոօշոօքմ
ԲՅ1 ք3150-836թ621ԱԱ:4:Շաօմ թմ. ԹՄՇ տոլօ101 8 1814թօաօո ԼՅ 2
օթ տ 8 ԷՅՎՅՈՇ /ՃոօոՇճքաոծոօօ 71ԱՇոԵտ, 8 ԱՕ 86քօ1ծ օ1 7. ամո 4
օթ ճտ 8 ոտոծուօղօտ. էտ քու 1214քօոօմ Ճոշածձքու ոճ ոԱօօրո: 61091
քք86ոՕճքուօյութ,, 8 1218թ 76ռքաօր մ 85180311 2766. Ըքօյւ 1ճՇօոծքում քճօ-
ոքօօ1ք881816161: 6051 168216161151 տաոծթճ՛7 թ.

8 Ճ36ք0217նամո6 600751168րոմ ւ 86ք05101 1812թ-Ո06քօ807516Ց 7 օղաքճ8-
քւ 228 ԹօՇՇաօ. Ց Խճքոխւքմոծ Օշաւոուօ162 ՇՕ861Շ5Ա6 801Շ:8 71 ք830ք725:6-
Է151 Դուճք օ1 ԷոոՅմտօւաօյա ոօ ք. 12573. Լճղաք»ւ 8 ոճմաուծ 66871 8 Էօքու. 8
/Ճ:3ՇքՕՅԱԾԵՅԻԾ ԽՇՇՅՅՅՆԱՇՂԵԼ Է01084164 ճ Էմոճոթոաօ էճ 60756808. ԵՕ5-
Ալ6տոմ 015111 ԱՕՇՀԵԼ Շ ԷՅ3226-ԼԱՅոուա Յուր ՇԻՕ11 1քճոաո՞ւ.

16 1.6 թոթոք օՑՇոծոաչու, 8 քմմօոծ Էո3821 ՇՕՇքօոօ01ՕՎՇԵՕ Օոօոօ 8 04-
18750108 ԱՇՀՕՂԵԼ ոքո 5 62818ք62 ո 4 5օտճոթօոճմ Է7քթճլավոցուռ, ոՅ մառ 3 08-
ՂՅ1ԵՕԲ Ց 1 2 6818քօռւ ոօոՎաու Բճոքմտոծքտծ էճ 3ՄԱԱ. 8 քօ636քո6 7 էառ 2
"Օ8ՒԵռ: ոօ ոօ 600 62665, տ 8 քճաօոտ 1 2անատ - ԿՅօղա 20-11 28-1 տոմ.

10. 1:67 ԻԵԼԼ ՇՑՇոՇԷՈԼՑ ՆՆ, 8 ԱՅՀԱԼՅՀԵԼ օ1օող 1 քօ18 ո6շօ:010 ոօուճ,
1 ՕՂ: 60 Եռ: քճքճօաօձթուծաւծՑ. 8 5101 էտլւքմտոծաււմ 2. օք, 2 ո0168524
օք»լ2.

ՖօԵւ68ամ ԱՕՇԵԼՈՈՒօ1 8016Բն Բ Խքճօտօու Խ1Լ0օՆ/ էճ ԼքՅաաՇԹՄՕ Էքճ-
Բա. ՎԱՅՇՂԵ ա Շ 4-ւմ օք 822Ծորօտ 8 Ըճոօեր/». 8 քճնօոծ 61. 18373
ՇՆՕԱՂԵ 60214501 ճքճօքօձթոծյթթ. ԽԼՇայ Մ 18573081 1 6 14Փ01 2 02125082
ՇԽՇԱՅԵԻԵՇ: ոքճ6ոօ8թուօյուլօ8, 6Օոծաաուօ180 - 181տք. 20-:0 տոտոյոմ 13 էլուՅ8-
86110115. օ1աթմտաու 8 ԵՄ.

3211637ի.

10026616 Է11ՇՇԱՇԷԱՆ ողաՎՇՑ:0ՕՇ. Ֆեն 38281637քԱ68 11 Շաօտճք-
ԱՏ» 00630ք7շամու, Մ. տճքօօղցւ 326ռք8:0 Շոօ1, ոօատ ոթն, 266 տ ոօոՓոծաՕ851-
83101 21166180. ԽքՇօրեԵՑիՇ ՈՕՇՈՇ 8 ՎՅՇՕ8 86ՎՇք4 ԷՇ 1ուօչօ01 ոթմտճ 8ԵԼՀ07ա115
ոՅ ոՕոլօ8 1 663 ք83քօածումչ: Ք68աօոլն ԷՇ տուօ:01 ոթմտճ 2օտաղծ 8 ոքյրւծ Շօոտ.
Օոօոօ 300 ՎՇոՕՏՇ: 16616 քճշոօօ2:6Է6լ 8 Օտշաճոծ, Ց Եճմք-ՎՅՇ - 60 ՎՇու
ԱՅՀԾՂԵԼ 1 ոօ 1 4 ոյոծուօ124. 8 Սոճու: - 20 ՎՇոՇՏՇ: մ 4 ԱՄՈՇԵԼՅՆՑ,
ՃորՏՈՅՆՄՂՏ - 150 ԿՇո. Ա626151 1 օյաւօ օքթյոած. Ց Ճոքուաօօ 20 ՎՇ. Ո6ՀօՂԵւ. 2-

579

3 ոօ: ոօ թքճօքթռւ 8 ԷԼ Կ682ոտ, օօ ոօյոճ 606101, ՂՅԽԼ շոծ ԷՅ20-
ոոՂ62 200 ԿՇո086: ԽՕՒՌԱԼԱԵԼ, 3 1818ք, ոօ «օոճոօ1 6 քառ: օՓողօքօտ.

Ճքուճ ում տ հՋտքօոտր.

ՕոօՄՂՇԼՑԱՇ 68843211 Շ օ6տ8քօոշօմօաաւ Ա6ութմում, 01671618.6 տւֆօքումուտ
օ6 Յքուտուն ա: Տոմ», ոօթօշաոծ՛ր "86657 671208, ՇՅԵԼԵՍ: Շ8ՇքՕՑ181ԵԾԼ

32 Լքմուռոծք, օՇ066ոոօ 80 Փքոճււառ, ՇՎողօ1 /Ճքթուօժաօ 666 ո080ք0180
50116յա 631 8 օքծ17 ԸՕ8616:010 8151.

8 Ճո Շոլօքչր էճ ԱՕոօշածքած 00766 օողտաՇՂԱՎՇՇԵԼ. Շ 76176168
ՑՈ մ41 Խոնքաթճոթւօ1 ոճքյւմ, 381ՎՇԷՇ 5010քօ1 86ՇԵուճ 86օօ 8 110:ո016
ո. ոքմտուծոեօ186 1150: օթ, 5օոքօօ 06 Ճքխօտաու ոքօոօո2ո861 1116քօօօ08415
ԽՈՐ: ւ Ո662141քթ76164 8 քճ311Վ816: Շֆօքոե

ՕՇօ66ուօ 60տեաօծ ՅԲՅՎՇՈՔՍՇ տողճոճ տոմ ԷՇ ԱՕՇՅաւճ 5 110086 ոքծո
ՇՆՅՑԱՂՇՈՇՆԼ Ձթուչուօաօ1օ յ2086816188, . ԼՕոօօ 6010ք01օ 328 քմա ոքոօ-
77 1188:0165. 212 ոօօ3շյր2, ԱՕ 7օա6ժում 06610 7ղծքօօ4 1 ճքուչ1ՇաՕոր7
5օոթօօ7, ՇՕՅոռոճ 186 ԱՕՎՑՄ ոչ աօքաուճոթրօմ ոճքաււ, օօոօթճտ 7օամուոն
68010 8ՐՈՂՅ81աօ 8 ոՕ7537 /Ճքուօժռու ո 8օոթօօ Շ ՎԱՇ10 ոլճղծքոճոթուօ11 տ ոքմողա-
ՎՇՇԵօ1 Աղմֆօթութւ ԱՈՇքծքօօոճ քճ ոՕՎ87 քօուււօ311/ 10, ԷՅ ԱՕՎ87 0161418411151
ոքոտ 6128ք010 շթաշաճրօա010 ճթօրտ 1 610 Թ1ԵՆքոօն քօր ոճ 806106.

/2թաօ2/(6Ա6 ԿԽ Ը6000Խ6 Իթ 21.

116թ6600 Ը ութքօԱ.0Հ0.

Էօում 7ՕԽՑՄԵ`ՇԷԱՅ, ԱՕՇոՅՔԵ ՐԾ էւ 10511ԵՒԼ ԵԼՆ 11թ28816ՈԵՇ18օու ՛17քւաււ
Խօոուօքթ7 Էճքմճ6օառք» ոճուօ.

1462թԸուն 1336 Հ. (1920)

վածու նղԵ 06 11քթ66աւ6ՂԵՇու60

Թ ոօթել

/146ռոօու ԼԱօՓգ 16ու. 1Անոճ66

50 11ք660ԸԽ00ԱՈւօղԵՇՈւ6) Խ0րլճոծաթ)

15-20 ոօքոջ`ճ ս Խ0ոլնոծյօնալօո

թո աու Փքօոուօ: Խ3ւյ Խճքճ668սք) ոճաւծ

Ֆճած 11ք660ԸՃ00ԱՈւՇՂԵԸՈԼ60.

1Աքօոօաճ881Տոթ:օ6 Ըօծքմրած ոօ ոքծոշօոճւծոթօ180ոմ հ/17618Փ6ւ ոճոու,
ՕՅՈՅԵՕԽԱՑՈւ ՄՇ Շ ոլՕՂԱՑՅԵԼ Լ, Աքթշոօո28Ո6է արու աոա, 8 ՂոռոՇ Շշճոցտոյնու
66Շու Թաուոօո Էլուաօքճոթոօնր ԸՇօ6թուոծ ո 12206751 8ոծ 86: ոօ03թօքաոմ
ՎՄՏՇՂՑՑ Թմածոօ ոմքոօւտում, ոՕտոՅճաւթք Թոմա ոճ տոթ, ոօքձառծ ոոծ

ոօքօշոյծ ՇոՇ թ23 ՇՈ67ը7:ԾԱւ6Շ.

580

1Աքծոօ 28815506 Ըօ6քճտուծ, ԷՇՇոԼՕՂքՅ էճ Շոճ6061Ե ոճածրօ ոօոօ2:6էլոչ,
Ճ ՂԱԶԵՇ ԷՅ 8:ՇՅՅԱ:ՕՇ6 ԷՅԱՅՈԾՔա6 1" քշող, 602թճտուտ 86ք3 7 ՃոմուՕտք0826, ԷՇ
ԱՅոՅ61 78/2081, 1. 1. 12:06 ԱՕ10256ՒԷ1Շ 861611 26065 8827 ՇԱլՇ ՇՕ 8քշուծմււ
Թք3ծք7ուծո0օ10 ճՕքք6664, 1 ՇՕ018616187101116 1 ՂՕոլ7 ծք երու ոթոոտոթւ.

Թ. 5աուծ ո3 12 1ոօ1 ոշքօոռտօատ Խար քանա տ Յուտա ԽՕոքոՕ84-
ԲԱաՇու, ՎՐ 761618, ոօղօքեւծ քշող 6767 Էումօրօ ոճթօրճ տ տճշոծ 866րՕ ոո7-
ՇՄՈԵՒԼՅԵՇԻՕ1Օ ոմքճ ո 16Շոճճ, 67751 մուօ15 68քՕՈՇԱՇոօ6, 8 121266 Ա6ոուքմյթ-
Էլ(Օ-831416Խ0Շ 3811Վ6Է16. 8 51: օք «քօ85 Աքօտօաոո61 111568 11 1ՇոՇքջ.
ՂՄքօուոտ քոմ ՈՇոՕՕ 2օօք18 ո0յռուճ օ0օօոօաւծ 32 Էտա էճքօոօոք 680-
60777, «010ք710 ՕԷՅ Շոր7 ՕՕՇԱՅՈՅ.

1Աքո ոճռօոք ոօա0շոծաու ոօ, 866 ոօԾճաած քօր, 73888 0 Շ1քծուոծոաու
Թո: Բ Շ6ոճքՈՒ ԵԼ 61618, 8ոճոմ 01 8 ՄԷԵԼԷԱՎՇ.

86 82շԾոարշօթ 80 ԷՅՑՇ ո: ճօքթոօ08, 3867 շատճւՕ Անու ԱՕ 8667 ԲՀ-
1Ա6ԻՕ 78822566Էո1: 11 Ո086թոչ.

Խ(6շոյն/ ՂՇոք 8քճու ոճոու, 6 մ ոքօատերու ոթ36տ ու, 26751 քՅ6 ՎՈՇԻՇԵՈՀԸ
քԲճութ: օա, ո ոք 81ա6օ օմաօ184: օէու քճոթւ տճշօոր 8876: ար0 8
51011 Բճոքմթոծ քու.

8 ԲՅՈՇշորՇ, ՎԼԾ Ցու, ոքոօտու8 որՎոօմ տ օոյշւօ608011 ՎՇօՂԼՒՕ 6.5 86ք-
քամ ԴՀՕԵՈՈՇՈՄ 32ոաււրւ ոքմտ /Ճ8210յռու ու թյուօյու: ու Էլճոաւօոճյթրօոր7 Ըօ6-
թՅւաոօ, «010քօ6Շ էմ ԿՂԾ 1լՕ6, ԷՅ: ՇՕՇՆԱԼԱԼՇԵԱՇ օո: 8724 7Վքօշաոթ ամ, ԷՇ ոօ.-
761116, Վ1065Լ ոՕ0266Է16 510 ոքօոօյռոճտ065 8 1ղԵրՇնուծոլ.

ԽԼոԾ 8օքօտ ա, ՎՂՕԾԵԼ /Ճքուօժում, 6777Վ1 32:52 քնում 6010311:081
Ճ36քթ622 10:80, 65111 ՇԱՕՇՕ618 Աքօա386օ1 Էմո քււՇ քճ ճու քճլօու

ոյա ոճա, ոօ մօա 8 ՇՕշրՑՇ օո 11084: 77քօղաօ-236քթ648-
10րՅ80-ք7ՇՇԽռւ օա, էճ 7Շոօանատմօ ԱմՇթուօոք ա3 Խ10ՇԵՑԵԼ Մ։ՅՅՅՒԱՇԵԼ, Վ1օ
Ճքածմու, 8 01ՎՅՇ քՅոմոաքում Էմ Բճոու Է թճւաալ, 561քօ15 6662 8 1ԵՍԸ/ 7էքօ-
22101170 ՇԵՄԻ).

ՇՈՏոՕ8216 50, Է1/2680, ՎԼՇՇԵԼ աօքոյօճ, ոճշօյտուոծօճ ոօ 8ճուռու տօ-
ԽՅՐՈԾՑՅԱԱԾԵԼ 1 8875101Ա11665:1 Եբ քօ36քթ8861Շ ՎՅՇՆԼ 7քօղաք Հք, ոօ 1 28-
Ր7614 851017 1Սու, 38 1ՇՄՈՕՎՇԷԱՇՈԼ, Օյոլօ31 ուտում հմ 618/ՎՅ1 8038102816Ն: ՕՇ-
ՆՕշթմօժռոմ, ոքօղատ Էքօսօօառ օա տ Շօօքօո010Վաաաօթ 651 8 1386օՐ1Եռ: Թո
քմն օո

ԷՐԹոօՑ:ւՕ86:աՇ Թմւծ 519: ոքատոյմւաօ 7032տիօ ՕՔո381Ե ՕՎՇԷԵ Էլ62:6-
ՄԱՂՇՈԵԽՕՇ 6ԱՇ18Ա6 էճ Շօտոու, Է01084:ա 2651 ք քշղւաուծոթքւօոր7 8507 1ԱՈՇԷո ոօ

ԱքօՂոՑ Լքօվ6Շ ալ Շող.

581

Շօօ6քՅշւծում, ոօղօքեուտ 851 "ւօՂա8ռքօ16 օօոմքմււթլծ 8ճոա օղթծուոծ-
Բ, Ծառոու ԷԼ ոօ ոճոթտարը ԸՕօ6քճտուծու ոքուել 80 8801Խ128116. ՅՅւած ոթօու
ԱՕշոօքաՇ Օօ ՔԷՇՕՇ0աււօօո 1 886ո6էում 8 ՕքծոթոթժութլՇ 806ՒԷՈԼԵԼՇ քճոում տոտ
օքոճոաճւ ամ ք83601 8108, ԲՏ Աօոոճւօանօա մաճւօ11 ոոօատոոծ. Շօ6ք8-
ԲԱՇու օոօ6թօոօ, 1 152656 8 51081 քմոքճտոծէում քթմօոօքթյածքաչ: Շոծոճ է՞լ 16
շոօոչլ.

Ծաոուօօ էո քճոթրւօօ Ըօծքճուծ քշումոօ 121266 օօշթճւութ 38 Ըօոտլտո-
ոլ ԾՇՇԵԼ ԲՕԽՅԻՈՕՑՅԻՈՇ ՕԱ8ՅՇՇԽԼ ւօքոօօրԼ.

8 5167 ոօրօքոսծօամք ոլՕոլօտւ, .օրոճ ոլել Օտքշոածքթլ 1010 8Երու 1: ոլ6օոմ
8թ8Ր8ողւ, Բճ ԹՅՇ ոօյաւ 01861618610615 38 11266615 ոՕ702:6էույ.

Ղ526օօ15 514 66Շաքոուծթուճ 8 մօօթու 1 8 51081 ւել ԱՕոՅՅՇոլօչ Է2Ճ ՎՄՑՇ1-
80 ՇՅեՕՇՕթՅ16ում Էճքօճ.

ՕոօղՅԱՑՅՒԱՇԻԼ Շ8Օռւ օշօշոճթմււթու օղթօոածքամք 85 քճշմտթոարծ ոճում
ՇԵԼ, ՎՇԵԼ 851308615 Էճ Շ6604 ոթօաաած 6777/ոմ թ: ոօ 6.0տ6ոա.

Ծր 1010, ՎՀԾ ոՅքք՞լծ Յճռու օ6ՓՋՇ86քում ոքտուոծւ Ըօ6ք8 ածու 8 Շ006-
թճշոօքած տ 7:ա38ՒԷոլ6Շ լքել ոքօ8078164, 786քօք, Կւօ 8Յեւ եծ ոօ օ1-
82381565 ոՇԱՇ1808815 8 ՇՕՐոճշաւտ Շ քատ. 8 ոքօղատոօոք Շո7Վ86, ՇՇոճթոութլծ
Թում ոօմօղտոամ, ոօ1օքոմ 161 մաման օոթմտոուում, 67771 ք2օ6ոթո8815651
ԲՅ: Ա3ՅոՇԲՁ.

Ըղոտյոօ Թճօ 8 138ՇօՂԷ(061Ե, ՎԼԾ ԼճՑոօՕ6Շ ԹՕԿԽՅԻԵՈՕՑՅԵԼՇ օշոաւոմծ1 01 Թ86
1616-ք8Փ8010 018614 8 1ՇՎՇՒՈՒՇ ո852. 761.

16:6քթ4ՊԵՆ020 11ում66 11071406:ԱԽ 112.617.

Շ ոօ 8օքոօ: Էաքո3օլ 1Լի. Ճօխ. 8օմոճոււ, 1օքառ: ոօ Ճո-
ութ 616187 ՕԲ Ճու-Ե017քԸ Բա.

Ի. Տ. Ըն ոօ ՈՕՇՐՄԱՅԾԱՄՈԸ ՇՏՏՈԾԻԱՑՈՒՎ, 1 ՊԱԾԲՇ ոօ 2077 ոօմօղտոն,
80302610 ոօո7օ116, ՎԼՕ օ1 Էճքճծծառքճ ոճա ոօօտ6ոԾ8431 ոՕոօշայՂԾԵՒւ,

էլՕ 38103/111511 01861.
Ճ. Է. րաւ. ԷԼ 2 ԵՅ38615Ե18816.1Ե11010 ՕՂ16.161181 11864 ԽՕուՅ ԷԾ 101610
Տ01ՇԲՅոււ, Աօքում ոօ «Ճտուքճ11616Շ187 ՕոՅւ ՃՅւ-:017քշրում.
11010 ԱԱՈՒԾ, 110ոոօթՎ ր 100271

Հայաստանի Հանրապետության արխիվ (Բոստոն), թիվ 23/25:
Պատճեն, մեքենագիր:

582

1/6 ոօօոտօ ճա 0ՀՈ01611Ա10
Շ ոք 02/Ը61Լա6ծ31

Ը600ո6
20.5660ԵԼ64Ա16ՂԵՒԼ020 Օուօօյ6.ւատ 1Աուճ64

Խ014:0)1011620 Թ0ԱՇոնուս
46 22.
25 Շօումատճքճ 1920 2006

Ղջքաազ.

Վծքօ3 ԽԼԱԾ 8 Ճուօք ոքօօշոօոօտ82յու: 1-1 օօտքօրոքջ 1107ուլօուՕՎ8010
ոքծոօո28816 ո: Թօշօամօոօ1 Շ. Փ. Քօօոճոաւատ ոքո էլած ոճոթրօու 11քճրո-
16156186 1Լ7քւաատւ (ԽՐօպՓճ-ԵՏոՋւՅ Լ ոճա) Ժաք-Ճ31օքթօաք տ 2-1 Շօռքծ-
18ք5 Եռւոքօտ (17ՇՄԱԵԿՈՒԱՒ, Էճքօում 7ՎաՏոջ). 11ՇոււօՕՎԲԵրք ոթօոօ18-
ՑոՂՏոծոք թ. Շ. Փ. ՔօօոՄծյոոաւ ոքո 11ք-86 ԽՐօաՓճ Խօխոու ոճում 8Յ23ՔՅՎՇԵ
Ցումտճ.

Ը0861Ը Բում 4Ճ3Շք6Ա1ԱԲ ՅԱ.

Ճուտ ոճա, 8038թ8118:ՇԵ ո3Յ ԽԼ066Ց6Լլ, 6ԵԱւ 10քշաօօրտ6օ:ւօ ոքաում ո
ԲՅՅՔԱՎՇԻ ՒԷԼՑՕու Չոօոծոնւօ1ոօ11 ճքուու. Ճքոխա 518 ոՕյշարճ Բօոոաւոթա108415-
Շա 13 866 ԽՄՇՄՈԵԵՅՒ, ԷՅՇՇԽԱԾՈՒՍԾ Ըօտոթաաօ տ քքճօոծոլ /Ճ36քթ602170:8ո.
ԼԹոծ օ1ք78 - 08435 Շ Ճ 18106.

8 ոշքթթռւ Վաճ 88876187 ոքոծնաւտումծ ԽՇՄՈԵՒՑԵՇ օ1աքթմ875 ՇԵ 8 մ.
Է7քչ66ւ, ԼՈՏ ռչ ՇոՅՇշոճյու 800ք72:6Էու6ոլ, ՇԷՅքջ2ոօ ԷՇ 11 06 էոնԼքօ84Ւ16ո1.
ԱՇԽ: Մ էճ ք7օօաօոք 2356. Խճոթեւ 8341ԵԼ ո3 11-01 Շ08616աօ11 Յթուտու. 11088
Փօքումքյյօ164 2 տճԹ8ոօքամ առ ոռտոյոտ, տ ոօոտօ-օթոճռմ ձթաաատծթու (12
օթ ո ոՕքաօ-ոՄ ՇԵՇ ԼԵԼՇ ԽՕ (6քօտուքօ84811516 57 մ07ու). 3-4 1284-
օք օա 823851 6776 Փօքոճւմքօ881568 8 ՛1օղաթ-ՃՅո-ԼՆքծ, 81ՎՅՈԵ Բ աՈւՕ81
.օ1օթօ1 67765 ուլն տոաոծոթուօօ տ ոօայոճթոօծ Շքօյու Էօքոծտ. Ճաղատ ոշ,
ԱՕՇՈՇ 1քթօշժաւա881010 ոքօծ.լտ4ում 8 ԵՀ, 8Քօշտո 8 Էճքճ 682 8 ՇՕղքօ80շոյթէաու
6 օՓուծքօ8 1 20 86ո6քօ8 6 2-ու 168085 48108106: 1 օշա Էք73082-
ԽՕ, 4 01Ր/տՃ Վ6ք63 Խ/Ո8:7 8 ՛Լ7քայնօ.

715:6Է 6 օ1թճոռ ոքօրոՕօ266:ւ0 ԷՀՅՎՅՂԵ 8 ոՕտածՇ Շ6ու6թճ մու 8 ԷՅՎՅՈՇ
օԵ:6քճ. ԱՅՈ ոքճօոօմ Ճքոու, օոօքոթյյօա6մ 8 /36ք 021105:886, ոթօոքճշոօ
80Օք326686Լ 17166121 ԽԼաՇաւ Ց տ 7115:0168, ոօ 8աւոօտա 8 ՕՎՇՐԵ Ամ Վ68-
էլԼՕո1 ՇՕ6104Է118: 6090 ԷԼՇՐՕ7ԱԼԵՇԸ

583

ՒԼ օր` էտում ո 5 քոճմօոօ 80166085-ռ: ՎՅՇՂԵԱ ոօ Օատ օ2թ28580162
10-15 թքճօքթու. ԷԲ 61. /ՃոօրոՓճ օ10715 1 838071 601ԵՆ68յու08, Ձ ԷՅ ոու շթ.
1օքօ1տ - 1 5ու6ոօ1. Շօղոււ, 60610411 213 Յթուճէ 11 ք7օ6ա ւ ոճոթոայտաօ ումւք-
64 8 ԵՕ6108. Է ոու Էյուցա861ո076-/Ճ:16612Փ4 1ոլօօ16չ 1 6քօոաքօ8մութալ ոօ-
օՅԼ. 8 123226 ո 8 քճնօոօ քճշոօոօշաօաօ 800 6օոօւօտտուօ8. 8 Լօքօոթ 123226
610215 1 քօ18 ո 1 օքյոած, ու ոօ արտո 5 օքյաւք օ11քթ28Ո6է6ւ Էւ ճ ԼքՅ. Շամ
Փքօող. Է Թշօոնոա թմ 8 Ֆո ք7օօառ: 501Շո Է1ՇՎՈՂԵԼՑՅ6168 ոօ 7-8 151084.

ԽՈ7ՇՇՅՑՅՂԼՇ16Լ ոքտոթյւճքուօօ ախո օքջշտած ո ոծութմոթւմթւ Այքարօ8
օ1ոթՅ875Ա01 8 ՂՇԽԼԵԼՇ 7107ոա1, 386ՇՈՇԻՒԵԼՇ ԽՐՇՄՈԵՈԼՑ ԷՅՆԼւ, 11 օշտաոուօ 01810-
Աթո ի Ե 76օաօ8ւմ1 տա 806Շօ1414. ԹՄՇՇտաՇ ՕպլօՇտօչ «Օ 8ՇՇու Շ ոՈՕր6.-
Յքծալածու. 8 ԷԽ23826 866 7Վքօշաթւմ ա 8 ք7ո2 1818ք. Լ1|քաոտօխ 34 ԻՐ 352 քօւ6աւօ
ոքՅՑ8Ւ ՈՒ ԵՉ: ԽՐ7ՇՄՈԵԵԼՅՒ օ184քաթ 25 6` ԱՇԽ Ուօ Օօ6Շ850607ՈՂԵ ՕՂ 6772665Լ,
832Խ1ՇԷ ՕՇ800ՕշաԹԷՒ6:: ՇՕօ128ո15 քմթմւ ոօ ոճծօք7 ո"յօտոթուճք Շաքմտծյնու-
501 շոքօ66Ե656օ1 դու 803քթ8612 օ1 19 ոօ. 33 767 8:ՍոՕՎՈԱՂՇՈԵՒԾ. Չո 266 ոքո-
8230Օոլ Օ05481116168, ՎՂՕ ՃՐՄՇՄԱՈԵՒԼՑՒՇ, 80 ուտում6 8 քոլ քում, 816610 ոք-
ՐԱ 34 834167 մում ոԱՂՇու ԱՕնճ/ոմ, 8 803ք8616 01 19 70 33 61, 8038թ ԱՏ աւօ
ոՅ ճքուու 816 ԱՕ70162Բ81.

Ֆու ոօ ԽաՕՐԱԵԼ 8օղքօօճրմ ՎքօՅտեւա մ 11010 :2թ:6քն ԷՇ ՇՎԱՂԵՂՇՀ Շ
Խ/(օ06:8011, ոքօտ8 աոււաոուււՑՆ 1 06066Ւոո0 21:118810615 8 011016ժռու ձքո-
չու տ ոճթաաւ ոու ՒՕ. 8 Եա ոքոծւռու 8 6Օղծուօու «ՕոՎ66186 քճոծ-
ք. 110 օրա օոշճու, օժաւ ոքոծւռու ոՅ 116քօտո, 6 Յաւումօոօօ Փքօտոճ, ոօ
քոք, Շ Փքօուճ 80Շօատուօօ ոքօրատ 605 Ա68ռւօտ Խ7ՎՄԵ 21ոճ. Չա 60
ՈՅՑՇյու 60715011 օ1քթ2 տ շոճօ Բճ 60դ5աւօթաոօտ, 1... 8:ՈՂՎՅԵՇ 7ոօ1թ6օ6Ո5860՛1
8 6010 18Ւոմմ, 85քթօոոութւ ո 7 ոմուտԵլծ Է2361. ԷԼոճոթուծ 1212թ 8 Ճոոծմքոոծ-
ոօ քճոքթմտաօաաու 8 ոՕաՕՏաւծ 21887017 ՕԾԵՋՇԻԱԵՂՇՑ շոծոճւածու ԱՕՇոծոո նւ
80ՇՈՕ1530821Ե641 ԱՕՇՇՑՅՆԱ 51010 քճաօտտ, տատ ՎՇՐՕ օու օ6թճաաուծթ 32 ոօ-
ԽԼՕԼԱԵ)Օ 1 001ԵԼԱՇՑ:ՅոԼ, ԷՕ ՈՕՇՈՇ7ԱուՇ 8 51011 Օ՛623871, 881757 ԱՇքօումթոչ.

8 քճնօոծ էտոտճ8օրաօԵՇաօք 1766թ օՓօքառքօտ տքմօ86մ /Ճքծած-
ալ ձքոտոծաամ ոօյու, ոճ «010քթ»ւ1 608616 ամ աՕոմքոմթու ԷՇ ԷՅՈՇ6ՂՇՏ, 00865
Աքօշօտ Ձքուչու Բճ 610քօԷ Ձքուու առ: ոքճ8.1Ծ 50186 ԲԵՐ: 8016. ԽՐՇ-
ԽՅԵՇ ԽՅՅՅՀՇԵՕ010 քճմօտճ, քճշոօոօշօօքաաւթ ոճ 16քթուօքոաւ 7Ճ36քթ6ծՀ11ՍԲՅՈՅ,
Ֆոն քշած 6օջոու Ձքթուջու ան: ոաքմճտոծոթօ186Բ ԵԶ: 8010: Շ
ՇՕՈԵԼԱՇՑ: ՅԵՄ. ՃքոլաՇաօօ ոք-80, օչքթմտտոօալթծ 6501 քճաթօղ օ1 810թշածուտ
6ՕՈԵԼԱՇ821608, Շ1ՅՈԾ Վքօ3861Վ8ւօ ոօո ոթ քւ.

584

թՄՇՇՃՈՇ 6071568ում Եա ՇՎաղոօ1 8օքօ1ձում Բճ 80օ1օո. Ցա, ԿՀՕ օ1
Ձքուչււ ոլՁոօ ԱՕտթՅել, օժու Աօքծոծքաու 680:0 ոօյուդու 8 օ10քօդո 1818ք. Օ--
86ՂՇՂ186ԷՈԼԵԼՇ ԱՕՇ1ԵԼ ոճօ1 18124թմու, ո010թ616 8 68010 ՕՎՇքօրթ, ձքույւ-0015ուծ-
8208 ոքՇոՑօա1631611 օՂթՅ815201 8 ՔօՇՇաօ, 188 Էուք., հ ւոօու օւոթմտոծքլ 8
(06:87. Օրու ուծ ո 8քուչում ո 72/65.

8 1օքօոծ Եա ոքօշրւօ8 861. Քմ60ՕՎո6, ոՕՈՄՎՅՀ 1 Փու 26648 ա 6000 ք.
22ՅՈՕԹՅԱԵՑ, 858578 3շոճօոօ1 ոօքօ10883Ւ5Լ ԷԼՎՇԻՕ ոքոօ6թօ115. /Ճքոտի6-ք260-
Վոծ 8 00156186 օւոթմտյթոօ1654 8 Խճքմնոշ Էօո080դԵ6180 60751168: ն ում
803քթ86186՛1.

50 20 քՄօՇԹԾ: - 6015Ե1682608-Շօտոու 601661 ոլ8ոճքոծք.

Խ(օ65ուՅ8ո1մ 1814թ 8 /Ճ36քթ.մմրնաճոծ աքօշօյաւր 663 7Շոծշտ. ԽԼ010 762:
ԱՕաւմոլ861621 8 ԷՕթեւ.

8 քորոօոծ Եճուծօատ: ԽՇՇՅՑՅՂԱՇՂԵԼ 8ԵԼՇՇԷԽՍու 1814թ 60688, ԱՕՇ-
ոՇուծ 71-քօ2:8:0՛1 8038թ41811562 1 111:83415 ՑԱՒՕՑԻԵՇԼ

Լք.

8 քճնօոտ 32821275 ՓօքումքօՂՇՏ օրթնո Օ6օօ6010 88ՅՔՅՎՇՒՈ 07 6Օոլճ1ւ-
տօ 8օքօ8084, ատմ 81օքշօօաւմմ 5 1ք73:0 Շ ԱՇՈԵՒՕ 38282111Ե 88615. 718225:6-
քած օ1քթչատ աքօյոօոօշւծուօ ոթոյքօմտաե տ 851017 Ա6Է ոօ 1Էք73աօ առ: 0015116-
808. Օեոռոււօ1, ԿոՕ 8 Լօոճթա, Լօքոա ս Ճանութռա 8ՅՇ6ոՇքած ԱքաղօօքՇԵւ06
րքա ատոմ 8720, ոօ ոտ28օ1թօմ7 ճքմձօշոօմ մքո, ոօ10ք8ճ82 67761
քճօրմ ոօ ու ՎՇքօ3 շտա, ոՕօքօուտաՇթ Շ 8066128ուու 210աճթոճնու,
Աքօտքմղաւ ԱՇքքօծ ուօքծ 8 էքճՇտօ6.

1ԼՇքշոոլ.

8 Ղաոօշքմոօ ոքթօա3յօաածյ ոծօքօտ0քօ1. Խճծոոօւ 8067-1076 Շտօքու1, 7
8Ո261 ոՇուՕտթմյել. Լճտքոտ 8 քառ ոՇուօ բքմ1օ8, 00Փտ8ատող ր: 11632810 110615
51011 ոքօուունու, ԷՏՈԼՇ տալ6Ւը/Շոլօ11 " 38126148. 8 ՛Լ6Իօքմոծ ոտւօ տօուօտքճ-
ՂԱՎՇՇԿԱԼ ածած Խաւադք-)107ո6. ՃօՀԼ ոքմտուծոթօ180 տ ոծուՕտքճՂԱՎՇՇաօ6
(Հողոծք ան 6806), ոօ ՊոառԵՇ, ԱՕՑաա ւ ՕԽՄ, Էմչօորոօա աօ 8 տած Հ:ա-
ՎՅո. ԱՅՇՈԼ Բ232Վ561 6քումոթլ ոօ 1000 564յաոււօ8 8 ՛ԼՅ8թոյծ 7ՎՅՇՂԼԼ 8 ԱՇքօ80-
քօ16 ոՇ ոքուաւճոււ. Օռօոօ 300 56ճղաաոօ8 օ1ԱքմԹոծոօ 8 56Շոծոնամաօ ոթօո8
ԽՆԿՆԻ-ՃՅԵՅ, ճօղօք»ոլ 8 680:0 ՕՎՇքծրթ ԷՇ ՇՕԼ6ոՇՏ Շ 607568: ու.

1Տքօաոաաւծ 801Շոճ 3288մու Եօուր տ 383Յօու, 8 Աօքտօոք 78ԱՎ102:6ուօ 5000
ք5/օՇԱՆ

585

էՈՃԱՎՇՏՅԱՇ Բու քճեօաւ.

16ԿՈԼ ոօոօտրւն տքձօոթռ: 5016: ԷՏ5606ՇԱՕՇօԾոճ (ոծշոճւ ԾՕՊԵՒԼԵԼՇ, 882757
ՇԱղԵ 31 5ոռ ԹՈ ԱՎՇՇոՕ1 ճլճոճք ու), 0օ14ղթոճ: ԿՅՇՇՃ ճքճշքթու 8016տ ԽՇ ոքօու
ՇՆՅՑՈԱԼՇԻ 13 ՇՇօ67 ՕօՇօ66:ոօ 606ՇոՕՇօԾ10ՐՕ 56ածժճ. ԽՕ օԼ ՕՕոեւած-
8261Շւօ1 ծթաւճոօ1 5 էլշաօ8մոււմ ք7օօաւմ, 66ւտու. օՓոաւտք էԼոշւօղօքօյլ6:010
տքճրյւօաօօ ածում, 8 ԼՇաՇքճւ Ըճոււ08 32811861 Օշո ո3 810ք061ՇԱՇԲՒԵՈԼ
1032թ աւօ6161. 113 չ2ոօ8 8 ԷԹշաԿՇԲՅաւ մ ՕօոՇմ 7աամե Ֆրաու-ՃՅՒ. էԼ 684586-
ոա6 221856 662:ճւ ՎՅՇ1ԵՒՕ 8 ԽԼ8157, ՎՅՃՇՂԵՒՕ 8 ՛ՒՅ8քոՅ, ՎՃՇՂԵ 78636881 8 ԵՏՄ.

Ֆօ. 56821616 5 Էթմշա ւօ 7աքմտոծքամ մ ՄՎքօշածոււմ ոօտճ 861. 86
818615 ՇՕՇքօոօ1ՕՎՇԵՅ Ց քոմ 80ՇԷԽԵԶ, ԽՕրաօօճքօու ք7օօաօա 28-1 828216-
քոնօոօմ 6քումոթլ, ՎՅՇԱԼ ոօ10քօ1 61081 5 էԼ »աՎ6Բււ, Է2388 ՎՇԷ ԼՇքաՕԹԱՎ.
ԽՕպօքոճուօու Է ՈԿ6Թմո աւ - Լոռե. 8 ԷոշչաօԹուու ոՅոմօ16ա 123614 ` ԽՃքճօ-
քամ 288:ՈՅթյո՞. 110 ոօօոթյաում 8ոծլիմ, Բքճօք լթ 0օ18825օ1 ԷԹ 16841.

Ճքումմ Թքճաււօ.151.

34 ՈՕՇոծւօ 8քծուտ 6մու 85ԼՇՅ26ՇԷԵԼ ԼՇՒ. Թքու 66: Շոն աօ Ն տ6-
ՇՅԷՂԵԼ:

1-1 - 1լքուօքօաօ-Ճ2Յքօաոմ, տ0օ1410Վ81011 Շաել, ԲՕԽՅՀՒՄՄՇԼ ԱՕՅՎԱԵՕՑՒԱԼՏ
Է(ո3Յք08.

2-1 - Էմ 067, Շ686քոօծ ԷԱՇոճ, 60ոԵւաօ1 օա, ԿՇոԼ ոօքտտու, «ՕԽՅ:7Ծ/օ1
ՈՕՈՒՕԲՒՌՈ: Խօք0ղդԵտ08.

3-1 - ՈՇՇՅու ԷՇ6օոծւաօ11, 7օաոծութմ ուօ1օթօշտու մ 613858:11, ԽԱՇԱԾ
/(ճքթոյոօծու 1 ՛18ՐՅեւթՕ1ՕՈւ.

4-1 - ՃՎՄՇՏՇՐԱՑ ոՕօճ, օԼ ԼՐքոտօոօաճտ (76156 աքուօոճ Է708մու). ԷՕԿԽՅ:Ա-
17ՇԼ ՈՕԱԻՏՕՑՒՆԱ Եոուօ8. ՄՇաոծաւօ ոՕոօա6164 տքլ01օթօատում 1 ԹՅ232188-
"1, օնում 01 6075116882616ա011 լօ62381Ա18 8 126.

5-1 - ԼԵՐ Շ8օոթաոոք օ ՈՇօճոՂծ Օոօտօ ՛՛Շությօոճ.

6-1 - ՃՇ6քո»-7նօքօօ. էօ» ոՇոծօօոտծ, ՎՀՕ 13 ոօ ՛Լ08:6ոթրօ1 38815110 Աւօ
ԽՕԽՅՒՈԾ1 ՈՕԱԵՀՕՏՒԽԻՁՔ 116661682, 62010քում օօ Շ 36ոՇքլեւում, Աքօա-
քճօոօ 800քշոծ քել տ օքթոճուՅ0848 85. (36168616 Շ061081 տ3 618քթո ՝36-
ՊՇՔԵՐԸ 1 00121608 Է70ՀԵՇԵՕԱ մ /106թ0807ԵՎՇՇ:Օ1 Հք).

7-ա - ճոճ - Լճում ոՇօճւ. ԽՕԽՅՀՒԾՇԼ ԷՇԷՇքչւ 3.141221. էլ«-: ԼԼոո-
64 Լ6աշքճռ /1քճղծմուօ. Ճօու-ք ռօքոտ»օճ ԼԱուՓոճթ հՈճթաՇԹԱՎ, ԷԶՎ-ո Ցու
ՐՇԱՇքճւ ԵՖծաճտ. 11քտոոօոօշածժմՇ, ՎՀԾ 38857151 ԷԼ080քօօօտաՇա, 1ԼՕԱՈՇՈԵՒՈՏՆ,
ԷքջրւՇոճմ 16-օքթոաօՓուօաճչ, ԷԼ քօտաաոճչ, ԸՇոմճտջուՇ աճ, 1161քթօ86ո84 (10
ՕՂՈՇՆ).

586

8-1 - Եքօոտտօ1 ոոտոյսօո - 70 6քօոօտւոօ8 8 Օղոօոք 13 ոՈՇօՅուօ8. 2 Թ57-
Շոն: Ո1ՇԽօ ԼԵ: ոօուն ոօ 240 ո7ոծուօ108 տ 3 :708ոռառ: 8061 :ռւ ՄՎո-
տոաճ (Օքտօքճ). 11լքոճուտողծոծուօ օ6աՇ 7ՇՇՅԻՂԵԵԼՐՏ Շատեւ ոօ 20.000 Կ6ոՕ86թ,
ԱՇՄՈՕՎՈՂՇՈՏՒԾ 870ՅԵԱ6Ք. 8 Խքոոյ/ /ՕՅԱԱԾՑ 161.

9-1 - ՎՅՇԵ Եճճոոճոաուա օօ օղթոն ո Եմոոճոաւուծք 38819151. 98601861
ԼՇԱՇքՅյ Ճ0ՇՂԱ0Թ Շ ՈՕ86ՂՅ Բ ՅոԼՄ. Ը843381 Շ Փօօոօօոծը. (Հ7»6. ոք-80).

Ա. ոՕՇոՇոււմմ ՇՑՇՈՇքԼատ մ, 7ՇՇՅՒԼ 18106 չ2թմ:16թ է1ո6աո տ 8038ք8116է
օ6ք4ւօ ՈՕՎՈԼ 063 Ա016ք.

Ֆքսօ. Էէ ոռ Օուօօոճւատ, 10քթյսար ոօ 107ութճո. Օ66ո Ճճո-ԽօույքԸաւմ
110210 ն, ոօծոօքյսԱ" 100074:

/2քթաօ2(օհած Խ Ը600.6 հր 22

Խօուսճտ 002060ք4 11624600» 116քճսօա ս 1ջքաածո.

Տ1. Րքոատււ ո080681010 8քծուծէամ ուօշա Լ7քւաաօն տ 1Շքօտօա 788225:8-
101651 Օ6Օտում 10678Յքօ184ողւ.

ԱքողւօգմաՇ: 11Թ-քՅ:տ 825. տաքա. Խ1Շ2Մ/ Ժքումօ ու ԽօքոռաաւՀԾԼ ոօո-
շն 6եււթ 7186քշարթոմ Շոճաուուօ1 ֆօոաօօաօմ օ1 ոքծոօաճտուծոծ 2-7 ԻՕՇՄ-
18ք618.

2. Ղ7քաաււ ո 1ԱՇքօոճ օօրոճօածւ ոօշտթթշամտաւե թը ոք ոքու 86ճա2
ՕՐ/ՎՅԱԵՕՇՂ: 11 ՇՕՈՇԱՇՂՑՕ841Ե 55:ՕԷՕԽԱՎՇՇԻՕԻԼՐ7 1 806ԷւՕԻԼ7 224 ք838ողօ.

3. Ղ7քատտ Շօրոճա86168 ոօոոտօճյծ 1ԷՅՈՕԼԱՎԻԵԼՍԼ ոօ01080ք 128256 Շ ք7ծօ-
ոոոու 601ԵԼԱՇԹ2ՈՒՅԻԼ Ց.

4. Ղ7քւաճ ո 1ԱՇքօտճ օ823Ե184:016:. 800ք7256Էւօ11 Շատ. 34աաաատՂԵ 68010
Է1633821Շ810615, ԷՏ ոօո7օ118 810ք2օ641 8քթ8108 8 Շ8011 ԼքօոծԵլ 11 886118 Ղ6115 -
6184 80 81171քՇԷԼա6 76ոո.

5. Լ7քոաաւ ո 16քօոչ, ոճ րօ Խ`օՂՅԱՇԵԱՇ Է067781թօ61882, 06238561 ք83քօ-
ԼամՂԵ Շոօքքելը 8օղթօօրւ օշա տատում հԼՅԻՕԽՇՂՅԵՇ ԽԼԵՆ ԷՕՇՄոՅթօ184ում.
Օոռ ՇօրոճՇտւ օ6քթ2308815 Շուծաււթաք 0861, ոօոշւծոօ187:0ոաաք օոքծոծոչվւծ
Օ623851810611 88226010 ո3 10օ7ոռքօ18 1 061166 ոճոթմտոծքոււծ ռչ 6 16ոթուօօ11.
ԱՇոոօճ8111664 օ10քօ1ԵԼ ՇՕՐՈՅՇԷԵԼ ՇՕ76161808415 ԱքօՕտ6ո6աաօ 8 շաատաւե ոքո-
ԷՂԵԶ: քօւա6ոււ.

6. Լք ո 1Շքօտտ ոքոտաճւօ1 ԽԱՅԼՕԽՇՂԱԼՇԵՕՇ ոթմտա ծ Եօ180 8 /:36ք-
ՕՅԱԱԾՔՅԻՇ 1 61օ 1քքուօքյոծ.

7. 1Շքօոչ: ոթոտոճօր տ օ6Եա8ոցծ1 ոօ1080ք, ոօուոօճո մ 8 Ճո, 8ո-

ԷՅ ՂմքՕ8411ԼԼիԼ.

587

8. ԱՇՐքճոոճ տ ուլ ոլօշա 17քոտօմ տ Ճ3ՇքծՅ1 ԱՅԲ ոօյռահճ 6061թ
9186թ ԹԻՄ ոՕԽԱՇՇՈՇԼ 01 ոքօոօ 12821661 17քւնու, 11Շքօտու ւ Ճ36ք 6210052հռ.

9. էԼ ԹՇՂՕ81Ա66 ՇՕՐՈՅԱՒՇ ՔԱՇ 84207111 8 ՇԽՍԻ/ ՇՕ ում 61օ ԱՕ 621115.

/100ուշճոս: ԽթԿո ճո, 11(ջճուռգՓճ Խօոլ0ՂԵ.

11556ու 18 աօոճ 1920 Հ.

16 06Հյճուճ 1920 Հ.

1165 Խճքգ665սթ ոճաճ 060541611416ու.

Օտ ոօ օ6ԱՇԵՐ 2077 օօ6ւ ն, ԷՅՎ2184 ոճում 60քՓ64 քճոօ ու ոօՅորօ
տ0ռարճ Ախօե ՄՇԱ. Եօոեւա8:օ16ամտ մքո, 60քթյօո1864 ոքթօաատ օ8քթօոօաՇ-
առ: 067ոճք618, ԱՕՇՆԱՑաՅ ԱՕոԵՇթ ւօ ձքոխոոօ 8 341քթՄ7Ա111ՇՈ5: 06 Աօ102668116:
20 ոօքթոօօ8 850ԱՇոճ օօծքթմոօ ոռ ոօոեօայոՕ Էքմւու 7: 5 ՇՕ103Է1116:08, 8ոլ661Շ Շ
Փքոււածն Էծ ո"ւօո1 օ1աքթճ87516 8016ոճ ոքօ1ատ 60075168յուօտ, 1. Բ. 801Շի2, ԷՇ
շ:Շոմչ 60քօ1Ե68, ոշքօշօոճւ ռ 6օտեւաթթաաւնու. 13 օտքօոօաօառ: 18օ67ոճթօ18
մութ /քայուչը մ 1" քշում 28:11880 851677 12101 ոթօաոտ 607511682ու08.

ԵՖօոծւ 68261611 8թուու 8 ոօքոօյ ք230256Էու1 ո 71114102:6Է014 68072: 8ք8-
ՒՕՑ. ԷԼ ութոր Էճքօ7 ոքծոօոօտլ 66 Շ8աոԹՂՀոծոք ք83-քօուճ 12:2:6 1 ԼքօՎՇՇ-
ոօ քում. Խքօրոօ 1010, 11-81 ԽՇՄՈԵԵՅ:ՇոՅ ձքուոչ: (6075682616:29) ոքո-
ՇԵ Բ ԷԼՅԽԼ ԷՅ ԱՕ: օոճ ոօքօուճ 82882368 Ռ0 քՅԱՆ ԷՒքմքաւ.

ԸՇօօՅժուամ քճււտ - 007տ5աօթաւմ, ԱՕօՂՕՏւրԾ Շոմ62:8101 ԷՅՇ օքշուծոք ո
806քՈԼ6լեււ ոքոու ճու. Խ1Լ5լ ԽԼ028Շ8Լ 65115 786քծքբԼ, Վ1Օ ԱՇՎՅՈԵՔԵԼՇ աո Է86 շոու
ոքօուռու.

16 462թԸում 19202006 Խոտաու Խճքճ6նօռսք

Խօոս, Ըշչոճ ածում 11621600: Աքճծախօոօ1 ս ԼոճծոՕԽ07141ծյ0այմ ս
«ոճ141671Ա ս 1քճ6.ու62ԵՇուծ0յլԱ /10ոճ, Խ։նճուս, 16թօաճ ս .1«աքթճնճոս

Թրա ՇՕտխ:ծօրալօ աքօոոքաւոօմ 6օք65ւ 38 օ06Շ8000շաթոած թօօշատ օ1
6ՕՈԵԼԱՇ85ոօ08, 11քմ8ուծոթ տ Լոճտոօաօոճւանօոսք 80օքշւօք մթու Օաոճխւ 12
Օօ Ք0ՇՇաա ո /Ճ1ՅԽՅ516Լ ւ 11ք285ո 166184 )1օ8ճ, Բ7ՇՀոռ, Լօքօոռ 7 Ճօղթոյտ-
ԷԼ, 8 ք2382111Շ ՇօրոուաՇաաչ օ1 2-15 ձւթօղմ ՇՇԻՕ ԷՕ78, Շյանուօշ7 110 32:2ՌՕՎՔ-
ու Է161051Ա66 ՇՕՐՈՅԼՇ ԷՏ.

1) ԼՕօՄոճքօՆԹ6էութլոմ օ6ք8308428 1088, Է5ՇՅւու, 16օքօոճ մ Ճօղթմշտու
ՕՇՇՅՈՇՎԱՑ46162. ԱՕյոՅ5Լ 81638821 68810615 8 10. 8ԷՐ/՛Էքծոծու 7օ1թ016186 1 7ոքճտ-
ՄՇքաու,

2) 8 ՕՕ ԷԼոԿոոթւաուօ8 Մաքմտոծում ոքու 11ք286ոծ ո Լոճ8:201ԾուՅՒԼ-
11ԴՕԼԱՇԵ 7Վ86187101, Շ ԱքճտՕոք քօուուօ1Ա61-0 107068 ոօ 86օու 8օոքօօճու, 11քօո-

588

Շ6ԱՂՏոււ 11ք25215ո6618 1067ոքօ1861 6 Օ6թո3088ժաոմ 102, Է5/Շ8մու, 16քօ-
ԷՅ 1 Ճ61թո2 2, աու 32ո1685ոօ1ա16 22. Վոծքւեւ 6: 11քթ2821615618.

3) ԼոճԹուՕՕԽԼԱՅՒԱԾՈՕԼԱՇԾԻԵՒ ոքոօտաատմօրօ աօուօղտ էճ 8Շօխւ 8օօք»-
26Է լւ Շաճնււմ Էօ67աքթօ186Բ Եռ: օ6ք830882:1 )10Բռ, 17 Շուռ, Լօքօոճ տ
Ճ6Ղղթթոու ոճբ 8 ՕԱՇքճղւտոօոլ օՂ:Օ16քաու, 128 ռտ ոօ ոթառաա ամոթ 801քօ-
ՇՅոմ օքոճքատճւնու ճքուու. ԷՕ67ոճթօ186: ւթ օ6ք83088:ում /10ոռ, Է5Շ8ոռ, ՛16-
քատ տ Ճօղքճշուու, 06023710161 ոքօա380շոււթ, ոօ 7:23851աոօ 128810 6ՕոԼՅՒԱՆ/)0-
11610, ԿՕ6աղայմւաոծ տոլ 86 "Տո օքօոօտ 1 ոո16-օքում, ոճոած 7614812871184-
10165: ԷՅ 16քթքուօքու 8օօքշոծոքթռւ Շու էՕոճ ԵօՇօաո.

4) ԹՇօ Խօ6չօոախալւծ յլ ՇոմՕշոօուտչ: 6օթ:օոսռօտ Շ 608 800-
քյ26օԲ էու Շու 1Օոճ 9օօօոռ, ոքօո08075Ե6Շ186ԷՈԵԼՇ 1 տլոլՇ Շքօոօ84 ոթօոօօ128-
750164 ոօ 1քօ6օ088:աաօ 12881010 ՅՒԱԾՈՕԼՆԼՕ, 1օքքուօքոչում 8օօքշուօ ԷՈ Եու
օող մ Լ06օ7ոճքօր86 աա թւոււ օ6ք830821018511 71082, Է762ուռ, Լօքօոճ տ Ճօքթշշտ-
Է, ոՕ 060601 ք2386քօՈՒծ.

5) Մոքմտոօքած 2օօոօՅոօրօքօշաքելտ ատոմ տ ԿՅՐաՇՆքճոթ ԲԵրՈԼ 1Շոօ-
ՒքոՓ ոու յում ոքօոօօ1428714161611 8861 ԷԹ 10 'ՅՔԵ/ 011610.

6) Ըօրոճուաում մ ոծքօոօտօք5ւ Շ տոօօղքճութրոմ Աքծոօո28211615Ե6184ոււ
ԲՅո 8 ՕԾոճՇ ու ոՕողՂԱՎ6Շաօ1, 12: 1 8 008611 1օք108011 ոօուում օ671Ա6618-
16510165. 11թ2821616ու 1 ԼՑ: ՕԽՕոՒՄԵ/ՒՕԼԱԼՎ. Էճյու ոՇքօղօ8օթ.ւ 511 ԲՅ86810164
81Շքծօօ8 օղոօ1օ 73 1՝067ո8քօ18Շ ԻԵ: օ6ք83088811 1082, Բ7602ոռ, 16քօոճ ո
Ճօղթատւա, 1Աքոտաւծոծ տւ ԼոՑալՕ 60 օա ոքթծոտճթաւծոթքՕ 82401115 8
ՇՕԼՈՅԼԱՇԷԼԱ6 Շ ԱՕ7Ա16264ԱԱ1 18481810 ԻԼ.

7). ՄօՂՅԱՅՑոՑՅ616:. օ6ատչ 18:102:6Էու:51 Վ6քյ8 մ Շոոօ6 Ք0686Էոլ06 օ678-
ՇԱ 16: ՕՂԵ.ՇՔԱՕ1Շ1 86516 ՂՅԽԵԼՕ26ՇԷԱԼԵԼՇ 38614851 1 ՕՇուօ1թ6լ ՕՂՈՇՈԵՒԼԵԼԵԼ1
165թթուօթոճում, 7Վ86187:011Ա111 8 84161021Ա681 ՇՕՐոՅու6քււԼ.

8) էն դօքքուօթոչըւ ո01082թատուօ անշ օրօքօհ 76128883781826168 օյ
ՄՇԲ6ՉԵ1Յ5: Շ1ՇՂՇԵԼՅ. Չո166.Օ01ոօծ աքմ80օ ՕՇ7ԱԼ6օ18ո: 6162 11թ28216ո6ու տ Լոճտ-
ԷլՕ1ՕԽ1ՅԷՄԾ ՕԼԱՆ. 7օՂՅԵՕ8ՈՇ ՔԱՇ 7Շքօշտաօմ1 Շաշդծութւ տ քճշոքթօոթոծքած 76-
Է ՇՀԲՒԵԶԸ Շքճոօ18, ԱՕ1ՎՅՇԻԼԵԼ, օ1 5ոմօօամ, ՇՕօա8771օ1 Աքծյուօք 7օոօղւ-
ՂՏՈԵՒԻԵ: օ01ոճւօժաոք.. ԹՅ3ու6թք 5:66 օոքծոթոչըօ1652: ոօ06128086Էուտ ող ԸՕ-
8614 ԷՅՎՅՈԱԵՒԱՒԾՑ 7աթմտոծքամ ոթո 11428166 տ ԼՐոմՅաւՕ ԽՕ ԽՅՒՄԾՕԼԼՆՈԼ, ոքո
ԷԲՇոքծուօո օո 7ՎՅՃՇԱԱԼ ոթօոօա28816ո6 1 1067 ո8թօՂ8Շ6 Եռ: օ6ք83088Էուք 716մու,
Է76Յող, 16քօան ո /Ճօղքոշտու, ո 7186քշաաւօ164 11ք28216ՈՇու տ Լոտո 1ՕոՅՒ-
25011.

589

9) 110 օօօ602թմում ոօքքթուօքու 106778թօ186ԲՒ3ԵՒ: օ6քթ830 88մռու 1088,
Է7ՇՅոմ, ԼՇքօոճ 1 Ճօղթշշոում, 12օ1051166 օՇՕԼԱՅԱՇ ԲԱՇ 1661 ԾԵԼ 88ՇՇՇԻԾ է 8
7186թ թէ աՇ Եօոջւա 80160852. Ճքյտօ8 ռւ ԷՃքճօոօմ Եւ, էօ ոքտծուղ6Ղե
Շար 101 ՎՀՇ ոՕ 610 ԱՕ օճքու.

10) ԷԼ ԱՇԴՇտաւօօ Շօրոճւօած 76128188711826164 8ոքծողջ ոօ ոօյուօոօ օոօք-
ՎՅՒՈԼՑ ԷքՅ26Յ1Շ5011 8011.

ՖՎԱԽՇԻԾ 8 ոու 5836ԽԱՍաթմմ 8 Ըօշօ8261010ո6, օո 22-80 ուտ 88876134 4-
ԷՕ 71: 1ԵԼՇՑՎ8 68515601 ո8411111010 Էօոճ.

ԼՏՇոծքճո Թքած.

Ճոծաօմորթ ԷՀքոտօածաւ, Լ6:օքա Լո ՈՇոմու 11 ողտոօ8, 71Թ8օոօ1 Ճար
ԼՇԲՇքՅո-ՈՏԱՂՇԲՅՒւԼ ԵօՐՅՇՑՇոամ, 1Լ օ6. ոքտոօօոճ ծու Ըօտօո2 Ժ7աքճրյոօոալծրօ
ՕՂՈՇոՈՅՆՈԼ ոթմտուծոԵօ186 ԹՇօտտաօ010 8օԱՇԻՁ /1ԹոՇաօոօ ԷՃօքշոծածաաան, 11. ւ.
Է7ՇՅՈՇԵՕԼԾ 8ՕԱՇԵՕ8010 Ճո Լ 1ւաօոօթ 8. ՍԹմուօ, 34 ոքօոօօոողծյւ Է7-
ՇՕՅոՇոօօ ոքճտաղծոեօ184, ՎՈՇԷ ոքճտաղծոթօ184 ոօ ԽԼուուօ16քօ187 8:յ1թօուռու
Տո, ԼՇոՇքճո-ոմքօք 3828քօ8, Լօքօամ 881, ԼՇԲՇքճո-ո ՈՏ ո Յու 8ոօ56Շրոօ,
1ԱքծոծծմԱՂՇ ո. 1քօաօօ 8016:6080-0 մքճտաւծոեօ1ւտ4 է.ԷԼ Ե7ոնաւՕ86ամ, /661-
թմտուշամք /Ճղխու Էնուօոճմ 8օաօտավ 175օտ, 11լքօոշօոճւօռթ 801օաօ8010
"քմա 5188 Ըմ 81ոաօտ.

Թթու. ԷՎ 4.1Ե ԷՈԼԷՑ ԵՅ386/1Ե1821611Ե11010 ՕՂ6116 111151, 1160թ Վ: Բ ոօ տութ.

Օրու ՃՅւ-:017քշրւմ.
Ա0ՎՕԱՌՈԼՇ, ոօտուօքֆվար 11010221

ՀԱԱ, Ֆ.Պ- 200, ց. 1, գ. 427, մաս 11, թ. 362 - 363: Պատճեն, մեքենագիր:

590

ՀԱՎԵԼՎԱԾ 5

Կ.ՊՈԼՍՈՒՄ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՀԵՏԱԽՈՒԶԱԿԱՆ ԽՄԲԻ ՂԵԿԱՎԱՐ
ՏԻԳՐԱՆ ԴԵՎՈՅԱՆՑԻ ԶԵԿՈՒՑԱԳՐԵՐԸ ԹՈՒՐՔԻԱՅՈՒՄ ԵՎ
ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՇՈՒՐՋ ՏԵՂԻ ՈՒՆԵՑԱԾ
ՌԱԶՄԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԻՐԱԴԱՐՁՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ

1918 թ. մայիսի 28-ին ծնված Հայաստանի Առաջին Հանրապետության
կառավարության կարնոր քայլերից մեկը եղավ ոչ միայն Զինվորական նա-
խարարության, այլն Գլխավոր շտաբի Հետախուզական ն հակահետախու-
զական բաժանմունքի ստեղծումը, որն իրողություն դարձավ 1919 թ. ապրի-
լի 14 -ին` կառույցի կանոնադրության հաստատմամբ, որի գործունեության
համար պետական բյուջեից հատկացվեցին միանգամայն սուղ միջոցներ:
Հետախուզական ծառայության աչքի ընկնող դեմքերից մեկը դարձավ Դրո-
յի դպրոցական դասընկեր Տիգրան Թադնոսի Դեվոյանցը: Նա ՀՅԴ անդամ
էր ն նույնպես հայտնվում է այն հայրենանվեր մարդկանց շարքում, որոնք
Ռուսական առաջին հեղափոխության տարիներին (1905 -1907 թթ.) վճռա-
կանորեն փորձեցին սատար կանգնել հայ ազգաբնակչությանը Անդրկով-
կասի հայաշատ քաղաքներում ցարական իշխանությունների կազմակեր-
պած ազգամիջյան արյունոտ բախումների ժամանակ: Այդ նպատակով
Դեվոյանցը Թիֆլիսի մեջ կազմակերպում է մաուզերներով զինված 12 հո-
գիանոց թռուցիկ մի խումբ` Շեյթան բազարի շրջանում՝ գործելով Ռոստոմի
(Ջորյան Ստեփան) հրահանգներով: 1908 թ. Դեվոյանցը ձերբակալվում է
«Դաշնակցության գործի» կապակցությամբ: Հետագայում, անցնելով բազ-
մաթիվ փորձություններով, մասնակցել է Առաջին աշխարհամարտին, կա-
մավորական շարժմանը ն ի վերջո հայտնվել ռուսական գործող բանակի
հետախուզական ծառայության համակարգում: Շուտով նա դառնում է ռու-
սական բանակի հետախուզական ծառայության աչքի ընկնող դեմքերից
մեկը: Առաջին աշխարհամարտի տարիներին Տիգրան Դեվոյանցը ռուսա-
կան բանակի գեներալ Պ. Օգանովսկու գլխավորությամբ գործող 4 -րդ բա-

591

նակային կորպուսի հետախուզական բաժնի վարիչն էր: Պատմաքաղա-
քական մի շարք անցուդարձերից հետո, մասնավորապես այն բանից հետո,
երբ կազմվում է զորավար Օգանովսկու (գեներալ Օգանովսկի Պյոտր
Իվանովիչ) գլխավորությամբ գործող զորամասը, որի սպայակազմը հաս-
տատվում է Իգդիրում, Ազգային բյուրոյի կողմից ընտրվում է մի «Կարգա-
դրիչ մարմին», որը պետք է զբաղվեր կամավորական ջոկատների կազմա-
կերպման ն ուղղորդման գործերով: Այդ մարմնի կարգադրությամբ էլ Իգդի-
րում ստեղծվում է «Հայկական շտաբ», որտեղ Տ.Դեվոյանցը հանդիսանում
էր ռուսական զինվորական իշխանությունների հետ հարաբերությունները
կարգավորողը, կամ ավելի ճիշտ` ռուսական Չորրորդ կորպուսի սպայա-
կույտի հետ հարաբերությունների ապահովման պատասխամատուն: Ձեռք-
բերված տեղեկությունները, պայմանավորվածության համաձայն, ուղարկ-
վում էին Ռոստոմին, որը Կամավորական խմբերի Կարգադրիչ մարմնի ան-
դամ էր:

1919 թ. երկրորդ կեսին հայ հետախույզ Տ. Դեվոյանցի կողմից ՝ գենե-
րալ Գաբրիել Ղորղանյանին Փարիզ ուղարկված ն ստորն բերվող հետա-
խուզական բնույթի զեկուցագրերը առաջին անգամ են ներկայացվում
պատմաբանների ն ընթերցողի ուշադրությանը մասամբ լրացնելով այն
բացը, որ կա հայկական հետախուզության պատմության ուսումնասիրման
բնագավառում: Այս չափազանց ուշագրավ փաստաթղթաշարը հճնճարավո-
րություն է տալիս ավելի ամբողջական ն լիարժեք դարձնելու Առաջին Հան-
րապետության հետախուզական ծառայության պատմությունը: Այն մեզ
բերում է նան մի կարեոր պատմաքաղաքական ն գիտատեսական եզրա-
հանգման, որ անգամ այդ օրերին պետական անվտանգության համակար-
գի տարբեր օղակների ձնավորման խնդիրը եղել է առաջնային, որ ամեն մի
պետականության կայացման կարնորագույն գործառույթներից է: Նան
վճռաբար ն համոզիչ ժխտում է այն ստահոդ ու հակագիտական տեսակետ-
ները, համաձայն որոնց հայկական պետականությունը 1918-1920 թթ. ոչ մի-
այն չի հասցրել կայանալ, այլն բոլորովին էլ չի հանդիսացել կազմակերպ-
ված պետություն, հետնաբար չի ունեցել «աչքի ու ականջի» դեր կատարող
հետախուզական ն հակահետախուզական ծառայության համակարգ:

Առաջին անգամ գիտական շրջանառության մեջ դրվող այս փաստա-
թղթերով էլ հենց հնարավոր է դառնում պարզել, թե ինչ գործունեություն է
ծավալել 1919 թ. երկրորդ կեսին ՀՀ Գլխավոր շտաբի Հետախուզական ն
հակահետախուզական բաժանմունքի կողմից Արնմտահայաստանի խոր-

592

քերը գործուղված հայ հետախույզ Տիգրան Դեվոյանցը, որին առաջա-
դրանք էր տրվել ամրապնդվել Թուրքիայի սրտում` Կ.Պոլսում, ն հայթայթել
ու Երնան ուղարկել Հայաստանի Հանրապետության համար անհրաժեշտ
տեղեկատվություն հայկական սահմանի ողջ երկայնքով թուրքական ռազ-
մուժի ընթացող տեղաշարժերի, տարածաշրջանում տեղ գտած ռազմաքա-
ղաքական այլնայլ իրադարձությունների մասին, ինչն իրականացվում էր
մասամբ օգտագործելով շրջանցիկ ուղիները: Կարնորագույն այդ տեղեկա-
տվությունը հետախուզական զեկուցագրերի ձեով կամ ուղարկվում էին
Փարիզ` գեներալ Գաբրիել Ղորղանյանին, կամ էլ երնանյան հասցեատե-
րերին հասցվում ժամանակ առ ժամանակ Կ.Պոլսում Դեվոյանցին այցե-
լության գնացած բանագնացների ու հատուկ թղթատարների, կամ էլ պար-
զապես այլնայլ նպատակներով Կ.Պոլիս ժամանած ՀՀ Զինվորական ճնա-
խարարության Գլխավոր շտաբի սպաների (դրանց թվում պետք է նշել
առաջին հերթին փոխգնդապետ Ալ. Կ. Շնեուրին 5`, որը հայկական հետա-
խուզական ծառայության հիմնադիրներից է, նրա առաջին պետը, ինչպես
ճան փորձառու հակահետախույզ Հռվան Խան-Կոտուրսկուն) միջոցով:
Կարճ ժամանակ անց կապիտան Դեվոյանցը գեներալ Ղորղանյանին է
ուղարկում մեծ թվով հետախուզական բնույթի զեկուցագրեր, որոնք այնու-
հետն ուղղվում էին Երնան` զինվորական գերատեսչության ղեկավար-
ճերին` հակառակորդի դեմ անհրաժեշտ հակաքայլերին ավելի լավ նախա-
պատրաստվելու ակնկալիքով: Ճակատագրի բերումով կամ դառը հեգ-
նանքով այդ զեկուցագրերից շատերը, որոնցում կարնոր տեղեկություններ
կային Թուրքիայում ն Արեմտահայաստանմում տեղի ունեցող ռազմաքաղա-
քական իրադարձությունների, հայկական սահմանի երկայնքով թուրքա-
կան զորուժի նախապատրաստմությունների ն սադրանքների մասին, հարկ
եղած ընկալումը ն գնահատումը չգտան զինվորական-քաղաքական այրերի
մոտ, պատշաճ գնահատականի չարժանացան, պարզապես հին իրերի,
ավելի ճիշտ բոլորովին անպետք հնոտու նման ընդամենը դասդասվեցին
գզրոցներում: Եվ քանզի այդ ժամաճակ շատերը գտնվում էին Սերի պայ-

155 Շնեուր - Ակեքսանդըր Կոնստանտինի Շնեուր, ծնունդով Էլզաս-Լոթարինգիայից -
Շնեուրը հանդիսանում 1918թ. մայիսինտեղի ունեցած Սարդարապատի ճակատամարտի
հերոսներից ն ոգեկոչողներից մեկը, որը ակտիվ մասնակցություն է ցուցաբերել Առաջին
Հանրապետության Զինվորական նախարարության, նրա Գլխավոր շտաբի, բանակի
կայացման ն ՀՀ հետախուզական ծառայության ձնավորման գործում: Հարկ է նան նշել, որ
Զինվորական նախարարության Գլխավոր շտաբի հետախուզականն հակահետախուզական
բաժանմունքի պետը նրա ստեղծման առաջին իսկ օրից եղել է գնդա պետա Ա. Շնեուրը:

593

մանագրի հիպնոսացնող, շլացնող ն ոգնորիչ խանդավառության վիճակում,
ինչը բթացրեց հայ քաղաքական-զինվորական գործիչների զգոնությունը, -
ապա այդ ամենի հետնանքով էլ վերջիններիս կողմից չկայացվեցին բավա-
կանաչափ զգաստամիտ ն հեռատես վճիռներ, ինչը նան բնականաբար
էապես խոչընդոտեց անհրաժեշտ ն իրեն քաղաքականապես արդարացնող
ռազմավարության ուղղվածության ընտրությունը: Այս կարեոր վավերագրե-
րը, հետախուզական բնույթի զեկուցագրերի խիստ ուշագրավ փաստա-
թղթերը հանգամանքների բերումով իրենց վերջին հանգրվանը գտան Բոս-
տոնի Հայաստանի Հանրապետության արխիվում, սպասելով իրենց նորօր-
յա հետազոտողներին:

զուտ: Թսքճ6ճո - 9ճ35660ԵԼ6ՃԱԼՇՂԵԽԵԼՇ քճոօքուն ք»"0600ռուժուտ քո -
ԽՕՍ ք05660ԵԼ661161ԵՒ0Ա չքյոռեւ 1սշքճոն 216602:վն 6 Խ0ԽԸԱւնոսոՕոօոծ 0
606ԱԱ0 -ԱՕՈԼՈՒԼԱՎՇԸԽԱԽ ԸՕՇԵԼում/: 6 1ջքվաս ս 601թյշ Ք6ճոջնութս .1թոլ6ոստ.
- Օա ոՅ ոօքտ5ռ: ատռոօտ 1քոճ8ռրշոթօրտն 116քոօ1 Եօո յատ քոուչ,
քօշթաուօ1 8 աղօղօ ԸՇճքոճքմոճւշոօմ 6185 8 աօքած Կմճ 1918 օա, 666
ՇՕՅՈՅՒԱՈՇ ԷՇ 1.Օոջռօ 80Շաաօղօ ոլաոօ16քօ188, էօ տ թատե ոԵլԹՁՂՇՈԵ Ւ 010 տ
ԽօԲղքքՅ386Ե1ԼՑ216ՈԽՒՕԼՒՕ օծում Լոճթոօօ աղծճ. ոօ օղճոօ ոօմօ18.-
ՂԵՒ ՕՇ1Ե:0 14 ճոթ 1919 ը. Մ186քշաթու 76188 51010 8ՕՇՀԵ:ՕՐՕ տաղա 18,
ոա օքոճտւտճում քճ601 60ոօքօա ո3Յ ԼՕօ6:07թոօ14 ԾԵՍոԼ 8ԵԼլՈՇՈՇԻԵԼ 86ՇՇԵոճ
ՕԱԱԼԵԼՇ Շքօոօոտճ. Օոաօմ ոՅ 8աաառւ ողտ06161 ք83861518816758011 օքոոքու-
3811 61831 116:01ԵՒԵւԼ տքը Շճուօ10 7/1թօ ՛Լուքճեւ /16802Մոլ, ւօ16քօւմ 881181168
ՎՈՇԵԾու ոթ «ՄլճաճթաՈօԻԷ՞. 1. 715802 14266 01838464 6քօյնմ 164. ՈտՂ-
քոօ1058, «010թ6լՇ 80 8քծուչ 11ք8011 ք7ՇՇոօ1 ք6802ոօւաու (1905 -1907 ու.) 663
.Օոօ62881 օ1237ու ԷՅ 38ո7 քատ օա010 ԷՀՇՇոծԷում 8 քճՅու Վ 16ռ: Էօքօյո2 38-
ԽՅՑԵՅՅԵՑ, 8 6010քթծռ Աճքօատու Թ8ոճօաուտմ 6ջռու օոքօտօոմքօ8485Լ տք088851Շ6
ԽԼՇ26ՅԱ21018ՄԵԼԵԼՇ օՂ07ՈՒ086էուն. Շ 51011 ԱՏՈԵՒՕ 715505 8 ՇՅաՕԵԼ Լոֆյուծծ,
Ց քոաօոծ 12: 883Ե1886ուօ1օ 116ոճ:-6238թճ օքոճաուտօ8518861 800թշածքութլււ
ո'ւ2736ք8ում Ո6ՎՄ:Օ Լքթոռ7 ո 12 ՎՇՈՕՏՇԵ, 61618741 ոօ մաօնթՄալ ճու Ֆ06-
Ղ0ուճ (30քճու Օրու). 8 1908 ո. ՛Լ. ՈՇ8օճու 6Եւ1 2քթօօ1088: ոօ 3ԷՅոՇԻԱԾ ԻՐ
16 «ՄճաճաՄՊՕԷ- տ ոքօտ631 Էտուճոօ օղ 5 մռքօառ: Պօքեուճ». Թոօօոծոթյ-
տու, ոքօոաւ ՎՇքօՅ ԽԱՈՕԻՕՎԱՇՈՇԵՑԻԼՐՇ տաճա, 768օչռու ոթուաւճօ1 ո68-
ՂՏՈԵՒՕՇ ՄՎՀՇՂԱՇ 8 116ք85օ021 ումքօ801 80116 1, 5 ՎՅՇՂԱՕՇՆԼ 8 ո06ք0801ԵՎՇՇԻՕԵԼ
Մ8աաօքամ, տ. 8 օտա ոօտաօտ ՕտոՅելՑ86164 8 ք2386761841615Ւ011 օք արքծ
76.օ18701Ա61 ԽԷՅտաոՅՇոօք թօՇՇաԱՇԵօ1 ճքուու. Ըաօքօ օտ 612808 օյտում
ո3. ԷՇ6ՐՅ Ա ՅքՂԱԵՐ: ու 51011 ք8386յաա. 8 1915-1917 ու 7. /16604ու 6 3256-

594

1ՕԼԱ11 քթ23861ԵԼ82161ԵՒ010 օՂՆՈՇՈՅ 616187:01161օ 1071 Է4Վ4011 ԷՏեւՇթոյռ 11.
Լ. Օրճոօ6օաօրօ 4-րօ թոծաօաօ01օ ոռօքոյտօն ք7օօոօմ քատ, ած ո010քօ1-0
թճՅոԼՇԱԱՅՇ164 8 ՍՄոոռւքծ. 37665 շոծ Էճոտօ ճոթ 6:0քօ ո36ռքճօ162 "1Շոօո-
ՍԱՈՇՈՏԱԵՍԼ «ՕԽՔՈՇՐ-, 6010թ 707266: 6եււ 3281: 21ԵՇ8 60371 ԱՇու տ ոօօթյտ-
քաթօՕ8881681 Տ6ճՂՏոթոօօրմ մքո: քճոաօ մք թր: ո06ք0807ԵՎ66ան: 60-
685:ւ քոռ. 11քտութո 31:238Ւ1681 51010 266 աՇոօուաւծոթտւօ1օ օքթոճոճ 8 Սոոքծ
Շ03716162 « ՃքոաոՇ աք աոշ6՞, Էո6 ՛1. 716807 28721164: 68235ԴՕԼԱԶԵԼ 38611011 Շ
ք7 օօ 80օԷՒ Եր ՈԼ 886411, 8 ԷՅ ՇՅՃուօոք ՇՈ 0186161861Լ16ԼԽԼ ոտոլօոք 7Ա"օ-
թճՈԾՎԱՅՅՒՈԼ Ը մ Օօ6ՇՇԱՇՎՇԵԱՑ թո38աամ 83221 ԽԵՐ: 684361 Շ 4-ո ք7օօատք ճք-
ԽՇԱՇարոք տօթորՇօու. 7106611616 8226815616 Շ8Շո6քում, 8 ՂՕոք ՎԱՇոՇ ք838661881675-
ԷԵԼՇ ՈՅԲՈԼԵԼՇ, ոօ 8382Խ11011 ո01050ք6Է1ւ06121 Ը 1. 71580586: 00617865 2Օօ-
Ղօու7, ոօղօքաղմ 87511651 ՎոՇոօու ՍՇոօյաածոերօ1դօ տօն 060ք08015ՎՇՇ-
առ: ո քոռ.

ՕոոթմտոծէութմՇ Ձթուչուօ աք ք83867Վտւօու ՛1. /16802111681 80 810ք011 ոՕդօ-
Ցած 1919 Է 5 Լռքաշ: ԼՇոօքո ԼՅՑքոճ Խօքոճւ տ չ6աՇոթոտծոՇ է ւել
քՅՅՑՇԱԵԼՑ2ՇԱԵՒԵԼՐՏ քճոօքըու ոտաց օ0164 ոշքտ56 տ ոքօրոճթոչոօօչ
օ603ք6ժաոօ 1օոօքտաօտ, 1Շոլ ՇՅոԼԵԼՆԼ 80ՇԱՕյԼԼ 10՛Է ոքօ66ղ, ոօ1ղօթւղլ 671Ա661-
80847 0 Շա: ոօք 8 16րօքոսօօոօ11 տոյօքո7քօ, 1 8 ՎՅՇՈԼՕՇու 8 օ6ոճ611 0066
ոօոքօ68010 1 ՕշաՕտոՂՇղթւօօ 1837Վ6141 աօգօքաւ ձքատոօաօ1 ք2386շաա. Չու
82: ԱԼԵԼՇ 21610թ1:5:0-ք238615Ե1841Շ1ԵՒԼԵԼՇ 710187/816111ԵԼ 801 803:Լ02610615Ե ՇոՇոոՂե
6Օ166 Ա6ղօ61ւօ11 2610քյոօ ճթուտաւծոօ1 ք8386շնաւ, ՑոԼՇՇՂՇ Շ 1ՇեԼ 8ԵԼ1ՇՒՈ18, 621888
76916115810615 6Եւճ ք2386քՒՐ/18 ՃՕոՅՒԱ1թՕ0828ՈՒ5ՈԼ 8 ոՇք8011 ոՕոօ8արծ 1919.
8 32 աօ /Ճքոխօոօ մ 8 Ճ«ՕԲՇՎԵԾՆ 11016 8 ԽՕԽՇՂՅԵՂԼՈԾՈՕՈԵ ճքթուջուծուա
ք2386ՈՎ 16011 ՛Լ1ւքՅո օո 71658048 ԱԾՅԼ. 910 8Լ66ՂԾ Շ ՏԵԼ ԱՕ3802718167 03:Յ15Օո111Ե-
64 Ը 1ոՇաաւ խու 84261106 ՅԱՅՎՇԻԱՇ լ 6630Ո868061 Ք6օոծյոոււ /Ճ.քուօքում թ23-
86618216 ԵԼոԼ թճոօթյճում, օ1աթմ8ոՇ ոլթ 15808110: 8 Էքօտճղ, տօոօրթ-
370 ք ՎԱ ԵԼՇ օ0076Շ ամ. 31 ոօ խծքւել աու օւոթմաննուՇե 8 1ճքոշտ
ԼՏԲՇքմո7 1Ր46քոօյտ Խօքոճոյոթ/, մու շոօ ոօ օքօ828Շաո Ձոքթօօճղճոք ՎՇքօ3 8քծու
ՕՐ ՑքծուծԷմ Շտթւուօ ԱՕՇՇՂաՑ աա 8 Խ.-116ո6 71580288 քՅՅՈԱՎԻԵՏ: 87քԵՇքօ8,
աու օՓուծքօտ Լոճտոօօ աաոծն8 806քուօոօ ճաուօ16քօ182 /ՃՃթուծքաա (8 ՎՀՇՂ
80611, ՎՇքօ3 Աօյուօյուօ8:աուն /4. ԽՍ. 111ոօջքռ, ոօքՎոմ Օծ0ոճ Ճճու-ԽօույքԸ-
Խ020 1 րք.). 31. քռոօքյեւ օոթմոայտաաւօթ 8 Էքօտճււ ք7ոօտ0ածոչոմ 806Էու010
8ՇՕուօ188 - մատ 8:11 :1816ղԵԽւ 010 Օ38215ՕԽԼՈ6Էաւմ, 7ՎՇՂՃ ոքոտօոծի ւթ: 8 ոու
Փուօտ 1 ոք 822: 1ԵԶ: 806Բաւօ-ոՕ ՈՒ ՎՇՇաՆ ւ քծածքան 6 ոօոաչօ օ66Շոօ-
ՎՇո 6630Ո8680611 տ 1օքթուօքոճոթուօ1 ԱՇոօօա0671 թօօոտճյաումմ /Ճքոծքոը

595

օ1 8քճշւօօառւ ոքօաօոօտ, 8 ՎՅՇՈԼՕՇՆԼՆ, ՇՕ օոօքօքու 17քուտ տ 66 Բօոճյուօ ՆՇԵԼ
մուոթքօ8. Օոոճաօ, ատ ԱՕտո3518861 1610քթոառօ-ոօու ղաք 8քճյուց Շ066ւռան
ՂԵ 8քօխօո, 5 Էքօտճոծ 51 Օտյուօաւեւ ոռ աօյյձայու տօյռուօօ օոմաուռ,
806810-ԱՕԱՂԱՎՇՇԵԱՇ ոքր 006010 38Յ8ՎՇԱՅՏ ոօ ոթաատոյու ոթոտծոՇ ԲԵ 8
5. տ ոոջռւ 161041:տ27 Շ8օրթքաու օ ոքօտօօյտանու 8 ՛Լ7քաաու ո քօրոօոծ
80681160: ՇՕ6511աՏթ տ, 1Շհմ 60ղծ6ծ, ոթուօ1օ8ոծաաչու 7քօաառւ 8016: ոօ 8661
ՅքուտւՇոօ11 Էք տ ոծ ոքոաւնու 86062071 50: մ օժ: ու6ք, ՎՂՕ66Լ օ66-
ՅՕԱՅՇՈՂԵ /Ճքուչուօ 0 թօօոտծճուոծ օ՛Ւ 5քթմշօօառ: ոքօոօաօտ. 8 քօ37751816 663-
10 ՒՕ 8: մ 0ո3օք7:0611 ՇքօտնՇ ան: ոօյաւււօ8 տ 806Էռւ բքՄ-
ՒՕ, 511 8226 1ԵԼՇ 0157 Խ1ՇԷԼԵԼ, ԷՇ 7ո0օ1017ո16Ե 86060207կն010 851, 6ՏՍու
Բա/Շօոօ Շոքտոճոթք 8 ՊՇԽՀԵՐ, Մոմ Խաաաօրօքօառ: ոոփօտ Վաղօտուռուօտ, մ
Բ6ՅԵՅՎԱՒՇՈԵՒ: ՎՅՇՂԵ 881085 ՈՕՏՏամՇՏ 8 Շ8Շր ճոՕլօ 6` Շո»օ11, 70օ10118-
ած 8ժու մքո 161օքաուօ8. Օու ոօոո36184:01, ՎԼ 8 1918 - 1920 ոօոճշ ք7ոօ-
80711631 Շո Շյռոամ /Ճքուօժում 12120շանուծեծ 8 60610 5մֆօքուռ, Լուուօղ-
ՎՇՇԵՕՐՕ 803Ո6ԱՇՂ8ոմ Ըճտքոառ: աշդօքոավօօառ քշածոմ, օտատոօուոչոօոսու
806810-Ա0 ԱՂ ԱՎՇՇան: տաթքօտ 10ղոռումօ11 /ՃՃքուծքտտմ, 8 քօ377151816 ՎՇՒՕ Օօու
Օ1ՅՅՅՈԼՇԵ ԷՇ 101085 Բ 1քօ38Ելմ 15: օ8այնաում ոց ՎՇՇաք ՕԱՏՒՈՀՅԻԸ 1
5ՓՓՇայԹ լք 61018, ՇոՕՇօ6Քւմ տք» 822:Ւ 0 թօ» 8 1010քԱՎՇ6առւ
ՇՄՈԵՇ82 թօ ել, Օ0630Ո86ՈՂԵ 66 01 Ցոնոծք 7քօ3ԵԼ 1, ոքօշքղթ 86610, ՇՕ Շ10-
քօր ՛17քւտու. Եօ.08011 Օտ2341865 1 8510ք8Ւուճչ: մոմ 61թ2161ո1 8 օԾոճօ1 ոօյու-
ՂԱՎՇՇԵՕՆԼ օքոօուճոււմ, 8 քօ377Ե1216 ՎՇՐՕ 2 տօոճծքչ 1920 ր. Քօօոճյոուն Ճք-
ԽԼՇքչ օօ Շ 2610քաՎՇ6աօք ՇԱՇՔԵԼ, 4 ո. :ՄՇուել, 08 6ՂՇՈԵՇ187:01116 օ6
51011, Էճամու 6806 ԱՕՇոծոօծ ոքաշղճքաաւթ 8 8քտ82. ԵօօոտՇոում /Ճքուօմու,
Է2207տա2624 8 50610816.

Խու ՖոՐղշԾՅո - ԽՖճքօոքտ օք էհ ԷՐԹոՎ օք էհ Ճոտճուշո 1քճ11ջճոշճ
Շւօսք ՛Ոջոշո ԾԹշօճուտ 1ո Ճ. Եօրտ ճեօսէ Խննճւ»-Եօ0ԱնՇՁ| 1ոօումտ 1ո Ղա-
էճ ճոմզ 1ո էհօ ԲճքսծրԸ օէ Ճոաճուճ - /ՃՃՏ 8 :16Տս1 օք էհօ ԵՅԼԱՇ օք ՏումուճքՅէ 1ո
ԽԼ27 28, 1ո 1918 չհՇ Քոտէ ՒՇքսԵնօ օք Ճուծուն ՀՏ էՕղոծմ. ՛Լհօ 8ւտէ Տէ6ք օք էհօ
ՏՕՆՇԼՈՈՇՈՒ ԽՏ ոօէ օո էհօ Էօոոճնօո օք էհօ Խոն Խոուտե», Եսէ 850 էհօ
1Թոոճեօո օք Լհօ 1ուօլիջօոշծ Տօօնօո 8ոմ էհօ Շօսուծր 1ոէճնջծոօծ ՏօԱօո հլշհ
ՀՏ Ձ Ք1Շ8է ՇՆՇոԼ 1ո քոլ 14, 1919. Պ/ւէհ էհօ 6ՏէճԵնհտհտծու օք ԼհՇ ՔՇջսոեօոտ օՒ
էհւտ ՏՇՇեօո էհծ Տէճէ6 Եսմջօէ լոշխմ6մ ՏՇճոէր 16ճոՏ 16ւ էհտ օ0ւջճուշ2էօո. Օոծօ օք
էհօ ոօՏէ քւօուռծու Ետ օք էհօ 1ուօլնջօոօծ Տօօեօո ԵՇօճտծ Ծւօ՛Տ օլ1ՏՏոտէծ
1ջՒռո 0650ֆճուտ, Խիօ ԿԱՏ ձՁ ԱՇոԵ6ւ օք Ծճտհոճնւտսէյո Թու. 0ծՆՕՄՅուտ Ս/ՅՏ
օոծ օք հօտ քճեղօքտ հօ տՏսքքօոօմ Ճոռշուռոտ տո էհօ քուտ օք էհօ Սոմծո

596

ԸՅԱՇՅՏԱՏ, մսղոջ էհօ 76ճոտ օք էհօ Մտ Ւստտոտո ՀՆօխեօո ւռ 1905-1907, հօլծ
էհօ ՛1581 Տ0ԽՇԼո ծու 1ճիշօմ ճոոծմ Ե|Թօմ»7 օօունօլտ ձոմ օՇատիճտ. Պ/1հ էհւտ
1ուօուօո ՍԹօշմօ»ճուտ Տճէհօոտ 1 ջոօսք օք 12 աօտ-Աճւոծմ: տօստճջսո Ճոճմ
ՏՕ1016:5 1ո 1Ելնտ1, 1ո էհօ թւտէղՇէ օք Տհճաճո ԵՀ72ո, ճոմ 86164 զոհ Լէհծ 1ոՏԱնՇԱօոտ
օք 205001 (70178ո Տէօքճո).

լտ 1908 Թօշմօոճուտ ՅՃՏ ՁՈԱՇՏԱԵՇՎ 1ո Շօոոօշօեօո էհ էե "Ըտծ օք
ԾՅՏ հոճնէՏսէյխո՞' Հոմ ՆՏ ՏՇուօոօօմ էօ ՛ԼՏ8րՏ նոքոտօութծու. Լ2է6: 6Նօ78ուտ
քճտտ6մ էհւօսջի ոճո» էօոքէճեօոտ, էճեոջ թու ո ՊՄօՈՎ ՊՄու Օոծ, լո Մօխումո7
ՈօՄՇածուտ ճոմ Ճոճլի/ Ճթքօճո6մ 1ո էհօ Տ7Տէօտ օԷ էհօ 1ուօիջօոՇօ Տօօեօո օք էհծ
Էստտլճո /ՃՃո». Տօօո հօ ԵՇՇՅՈՇ օոօ օք էհօ ոօտէ ոօՅԵ 1ուօիջօոօծ ՕՒՈՇ6:5 1ո
էհօ Խատառո Ճո, 1ԼուօլիջշոշՇ Տօտոծ. Սօմօ»ճուտջ ճտ էհ հոմ օք էհօ
ուժ կջծոօծ մօքողոծու 01 էհօ 4ի ճո Շօքտ ուհ էհօ 1Թւմ6ոտհւք օ1Է Օջոծոլլ 3.
Օջտոօ 11 մսոռջ Մ/օոմ Մ/8ւ Լ ՃՈ6 էհօ Թոռռնօո օՒԷ էհօ Խոն Սու 1Թճմ Ե»
Ի. Օջճոօչիւ, 8 "ոճոճջօք Եօմ»" տ օլՏԹօէօմ Ե7 էհ ռեօոճ| Յսոօ, ւշհ
Տհօամ Շօոօշօտ հատոտօ էհ էհօ Օ12ո1242Աօոտ օք Նօխու սուտ ձոմ էհճ
ՅՁոծոմոծուտ. ՛Լհւտ Եօմ7 ձոռոջօմ էհօ Թոռճեօո օք Ճոոշուռռ հօճձմզաճաատ" 1դ
14 հօր օԿօ78ուՏ ՀՏ 16Տքօոտ1ԵԹ օւ էհծ ոօճեօոտ ուհ ունեմ օՒՔՇ6:Տ օՒ
Թատտճո 4" ՇՕղքՏ. ՛Լհծ ՃՇհ6Մ6մ 1ոլԹոոճնօո 86Շօմյոջ էօ էհՇ 891ՇՇո6ոէ ՄոՏ ՏՇո
էօ ԷօՏէօո, հօ ԽՅՏ 1 ՈՇոԵծղ օքէհծ Ոճոճջօւ Եօմ» օքԽօխոււ 9ոօսքՏ.

քսոոջ էհ Էօոոճեօո օՒ Ճոտթուռո տէ Քօքսենօ տ 1918 ճոմ ո 1919
Ճոռօուո 1ո161իջօոօծ օՒՈՇ6ո Ոլոռ ԾծմօՄՅուտ ՏՇոէ 1Շքօդէտ էօ. Օօոծոճլ ՕՃԵղ61
Օհօւջհօո»ճո ։տռ ՔԹաղտ ձում էհ սոմ տոնօոօմ 1ուօլիջօոշծ 16քօղտ 26
1ոէ04ս66մ 161 էհօ Ուտէ էած էօ էհծ հլՏ5էօոճոտ 8ոմ էհծ 1ՇՅ04615, քճոի/ ՇՕԽՇՈոջ էհօ
ջճք ահլշհ ՇՏէ6մ 1ո էհօ Տքհօթ օք Ճոոշուճո 1ուօլիջծոօօ հ15է087. Ղհօտօ 1ճէհ6ր
ոօէՇԽՕՂհ» 4օ0ՇԱտծուտ ՋԽՇ օքթքօնու) էօ հճԽՇ էհօՕւօսջհ ճոմ ՇօտքԹէօ 1ոճջ1ո8-
եօո Ճեօսէ էհօ հլ5է087 օք 1ուծլիջօոօօ ՏօՇԱօո օք էհծ էոտէ ՀՇքսԵկօ. 1է 815օ Եղոջտ
ԱՏ էօ 8 ԽՇո/ աոքօղճու հ15էօՈՇ41 ոմ ՏՕՇոմիՇ ՇՕոՇխտյժօո, էհճէՇՄՇո 1ո էհօտօ մ25Տ
էհծ քոօԵթտ օք էհտ Թաոճնօո օԷԱՒԹ Հո սուտ Օք էհծ Տ7Տ1Շո ՕՒՏէՅԼՇ ՏՇՇԱՌՒ 7/2Տ
էհծ ոճւո քոօԵյթո, հյշհ 15 էհտ օտէ աոքօոոու Խոծեօո ո էհ ԽՍոոթու օէ ճո
Տէճէօ. 1է 2150 ՈՇՋմէօտ էհօ ձոմ-ՏօՇունՇ քթօլուտ օք 167, ՃՇՇօւմյոջ էօ Ճհլշհ 1ո
1918-1920 Ճոածուռո 5էճ16 9076մուտծոէ ոօէ օո ճւճո՛ւ ոճոճջօ էօ ԵՇ, Եսէ 85օ
ԽՁՏՈ՞Ւ Յո 01Ք8ո176մ ՏէՅԼՇ, էհսՏտ 1է ճմո՛ւ ՇՄ6ո Տքւ644 ձո քօտԱԽօ 8ՇէԽ1Ե7, ճոմ 1է
ճւմո՛ւ Աւջօ էօ հճխծ 1 քօաօքխ1| 1ոլօ11ջ6ոօծ Ձոմ Շօսուծր 1ոէ61նջծոօծ Տ7Տէ6ող, 1է
ՀՏ 1 աօօք Եօմ» եհլշհ ԽՃՏ ոօէ ՁԵՐ օւ մմո՛ւ ՇՆՇո ճու 1Օ ՇՕսուծո2Շէ Տք6օ181
ՏՇԽ/ՂՇՇՏ օԷՒ՛ԼԱՂՏՇՆ7 ճոմ ՕԼհծք ՇՕսոււօտ. ԷՕօՐ էհօ Բոտէ էոծ 1է ԵՇՇՕ6Տ քօՏ551Ե16 էօ

597

հոմ օսէ 1 ՏՕՇուիօծ մճոիտ Ճհճէ Ճ6էԽՂԱՇՏ 616 Տքո68մ 1ո էհՇ 566օոմ հմ օք 1919
Ե» ՃՃոծուճո 1ուօ1իջծոօծ օ18661 119:ճո 06Մօ78էՏ, Սհօ Տու էՕ ՄՄՇՏէ6ոո ՃՈոՇուճ
Ե» 1հՇ օօուոճոմ օք 1ուծլնջծոօօ ձոմ Շօսութղուծ1ԱՏ6ոՇ6 ՏՇրՇՇ ԷԹՅՎզամղՂ6ոՏ օք
էհծ ԹօքսԵհօ օք Ճոոծուճ. ԷՇ ճտ ՔԽՇո 1 ՇՕտտճոմ էօ ՏօէեՇ 1ո էհօ ԷՇու օք
Ղամօշ», տ Քօհջտ էօ օԵւաո ճոմ Տոմ 10 ՎՇրմճո տոքօղճու 1ոթորճեօո օք էհօ
ՖքսԵհօ օք Ճոոծուճ լ/տ Ղա օօոշօտյոջ ունր ձոմ օէհօք ՇՆՇուտ օո 1հծ
ԵօՎ6-. ՛Լհւտ լճի տոքօղճու 1ոօոճնօո ՀՏ օ1հ6ղ ՏՇոէ էօ Շճղծոճմ Շգեուօ1
Շիօրջիօոչճո (տ Եճոտ 1ո 1Թոռ օք 1ուօլնջծոօօ ոօքօղտ, օք էհօ 66 ՏՇու էօ
/ՃՃՈրծուճո 44416Տ5Տ66Տ Մոէհ էհօ հօյք օէ Տքծօ18| Ո6ՏՏՇՈջ61Տ օո 7151է էօ ՔօՆՕՄՁուՏ
լո Եօիտ, օւ Տաոքի/ շուհ էհօ հօք օք օԷՈօ6ոՏ օքէհծ հ/ոհէոո7 ԽՈուտէՐ7 ԷՇՅԱզաճոծ Տ
օք էհշ Քօքսեհօը օք /Ճոտծուճ. Ճոօոջ էհտ ՃՇ Տհօամ ոտք օք ՃԱ տտոնօո
հօսէօոճու-ՇօԾոծ1 41 ԽՃ. Տնոծճաղո հօ ՄՀՏ Օոծ օԷԼհօ էօսոմծոտ օքէհօ Ճոտծուճը
1ուծլիջօոօշծ ՏՇՇԱՕո, 115 Ուտէ Շի 85 ԽՇԱ ՀՏ ՇչքՇոծոշծմ Շօսուօո 1ուօ1իջ6ոշծ
օ1.օ6 /10գռ Խիգո Խօքաչիւ.

լո ճ Տհօո քօոօմ օք էծ Շճքեառ քօշօ»ճուտ տոմտ 4 Տ1Շոէ ոստեր օք
1դէ61196ոՇօ 16քօղտ էօ Տ6Շոօոմ1 Օհօջհօոճո, Խհլշհ 1էօք Պ6ԼՇ ՏՇՈէ 10 ՎՇՐՄՁՈ.
Ղի՞տծ ՏԼէՇքտ ատ էէթո էօ քրո ոշշօտար ԵՇէլւ Ճէէճօքտ ձջճյոտէ էհծ Շոծո.
ՆօուօՀ1Խ7 օք քոմ 7 1օՏէ օք էհօ ոտքօղտ Ճհւօհ հմմ ոոքօղճու 1ոօոոճեօո 8ԵՕօսէ
ուհէճր7 ՇՄՇՈՒՏ 1ո Լսած» ձոմ ՊՄՇՏԼՇՂ /ՃՃՈՈՇուն 6ծո՛ւ ՇՕԱՇՇԼԻ 46ՇՇօօքթէօմ Ե7
ուհէճր ՏՇԽՇԼՏ ձոմ քօհեօլտոտ, էհծ7 616 Ո6Շի/ քսէ Ճոօոջ օ1մ ստօԹՏՏ քճքծոտ.
Ճոմ 25 ոճո» օք էհօ քօնեօլմոտ 616 սոմ: էհօ 1ոտքոճեօո օԷԼհծ ՏՇՄԼ 89166Շու,
էհօ7 ճւճո՛ւ էՃ։Շ քւօքօւ ՏէօքՏտ ոմ մ661510ոՏ 15ւ 18է6ւ 1016Տ66119 Շհօ166Տ. 861 էհօ
Ծո օք Լհ՞ ՀծքսԵնհօ օք Ճոոծում էհտ տոքօղճու Վօօստծուտ, 1ուծլիջ6ոՇծ 16քօղտ
ԾՇԼՇ Տհօ16ոօմ 1ո 8օՏէօո, 1ո էհօ /ՃՇհԽ6Տ օք էհօ քսԵհօ օք /Ճոր6ուն ԽճԱոջ 121

էհծո Շօուծոոքօո277 16Տ681ՇհծԼ.

1

ԽՐօ ՈքօԹ0020Ղ1 16156187 ԼՐՇԽՇքՀ ՒՃօքոճ8087
ԻԷճոօթւ

10 տ0օ1086թէլլոմ ՇՑ8ՇՈՇՒԱԼ Յու, Օ6քթ2308881166684 8 Չք3ծքուծ ոքմտաղծոթծ1-
80 80 ԼՈՅՏՇ ՌՈՂՃո ոճ ԽՇուճոմ ոճում մ 65181630 ճ'ւօթօաօրօ ճուօրթն Թոֆֆճ
66911156 Շ ՄՎՅՇՂԱՇԵԼ Բճքոծօամթն ԽոՅտուճ ոճա 61618761 ոօ ՔոօնթՄ աա, Ոօ-

156 Ռալեյուֆ բեյ - Հուսեյն Ռեուֆ բեյ (1851 - 1964 թլթ.)- ճախկին ծովային գործերի
նախարար, ազգությամբ չերքեզ - 1912-1913 թթ. մասնակցել է Բալկանյան պատերազմներին ն
Առաջին աշխարհամարտին, աչքի ընկել քաջությամբ, եղել է Մվազիկոնգրեսի ներկայացուց-

598

7ՎՅՇԻԼԵԼԼ ո3Յ ԽՕ1ՇՈՅումոօոօ) օ1 ոօուքմոթտւօդօ ոքթճտուծոԵօ182, ՎՀՕ 13866-
Դո 8: ՎՅԵՅՒ. 7 18887618 «ՕԲՎաւ 6801 381151 Շօ06քճտա1 8 Չ3ք36ք7ոխծ 13
8662: 166 ԿԼոՅոօ7քօւաաք 6563, էճ. 1010քօոք Չք3օքտուճոճտ Լ7թուտ ոթուատ ո
ՕՃՕԱՎԱՂՇՈԵՑԼՕՆՆ Շօոճաածքաաօծ Շ 836քՇ81ն6նաՇաաում աքօղաղճտուծյաում ԷՅ-
ՈՅՇՂԵ էճ /Ճքուօմոօ. օաթուօ ոթոտոօվե տ 510817 քԲճոճոթմաոօ Լոմթմթօմ ձոււքօ-
108 Ըօշտօթոօա Խ1ԼօՇօօոօյխատ 16ո-թնու ա առ 16-Ը ճւ. 11լքօոօոո8ո16յու
Շ0103860: "1Շ6Շոլ ո3 Չք36քթոճ ԱՕօՀ18ոմու 8 13866Ղ110615 ՇՕ:03806 1088 084-
Բա6 06 510ո1 Շ ոքօօ56011 ոքոուծաւծ 806Էոր0 օա տ ոքօոօո5քճւլծոււչ: 18-
1861քօՓ-ւ. Ե27Փ 661 5 Շ806ու օծքճածոու Բ ԷՅՇօոծԷաոօ ոքո3ելտ861 ԷՅՇՇՈՇԵԱԾ
ոթու 15 ք ո06ք080ՂԵՎՇՇԵՕԽՆ ոտաշաօժաոօ լ 32161 քօշաթւ. 8 ոքօառ-
ԽՀ 68061 Ք27Փ 661 Շօ006ո261, ՎՀՕ 7քօՕ6 1ՅՇՇՈՇԷՇ 8766թքճուօքօ1842
Ճքոօթու, Խօտաւ, ԽՅօոճո ում 3ՓտաղՕ Շ806 ՇՕՐոՈձՇաՇ ոթ ՂԵ բ Քո
66:0. 110ՇոՇ 60038 ԵՅ7Փ 6611 8.6շտդ 8 ԽԼճքյաււ, ԿՂ066ւ ոքոաււ Բ ՇՕՐոճ աար
Շ ԼՈՅՑոթմաւմ ձաքո108 Շ6օտօքուօ ԽԼՇՇՇՕ0Օ14ուամ /Ճ2ՔՇՈԼՅՒ ԱՀա տ ճւ
Խու 081 ո օոօքճուտ ոթօաատ ձքատք 1 60103808. 3ք36քթոշաօօ ոքճոտ-
16356180 քթօոուօ 86 ոօատութօչ Ա0614810816Էո1281 11ճքտռաօոօ11 ւօօուֆօքծունու,
Շ «10801 ԱՇՈՏ: օՓօքոււմքօ88ոօ 5-6 ո8ո3Յուն, քճ6ոՕ10266ԷՒԵՇ: Փքօուօու ոքօ-
ՂԱՑ /Ճքոծքաամ, Աքավծու ԼոմՑաւօ11 224 3271Վ61 28146164 տօաօ1808415 ոքօւՑ
Էճքօճ տ 8 ՖոուՇաօոք քճոքճթոծքատ. 31. տատոյում: 3-51 - 8 Օոջոուօաօու էճո-
քճտոտքում (3, 7, 11 ոօոաադ, 9Է36 օտօղոճտ ուտոյոչ: - 8 ք36օքթու-ԼՐ268ժումյուծ-
ԽՕ քմաօ86, 12-71 - ՍՃճքճօճօ-Ի6ոՅոծ, 11-4 - Յճո-ԵՅ93616ւօ1մ ոօյաոծ (33, 126,
127 ոօաա), 840751 8 Շօ6128 15-06 ռօքոտօճ ոօ աօոճոտօմ Էտախճ ոճա.

1157

1ԱՏքծոԾՑԵԼՇ ԿՎՅՇՆԼ 5. քօր աքի Վ461611 - 01քճ6ւ ԿՇՂաւու08 ՀԼՅՀՕ7ԱՂՇՏՑ

չական կոմիտեի անդամ, 1918 թ. հոկտեմբերի 30-ին ստորագրել է Մուդրոսի զինադադարը: Մ.
Քեմալի հետ միասինղեկավարդերէ խաղացել ազգայինշարժման կազմակերպման գործում,
1919 թ. վերջին Էրզրումից ընտրվել է Կ.Պոլսյանմեջլիսի անդամ, ն որի 1920թ. տեղի ունեցած
կազմացրումից հետո անգլիացիների կողմից ձերբակալվել է ն աքսորվել Մալթա կղզի: Սա-
կայն, քաղաքական-կուսակցակամ գործունեության որոշակի վայրիվերումներից հետո, 1922
թ. ընտրվում է մեջլիսի անդամ, 1926թ. հայտնվում է էմիգրացիայում, ուր գլխավորում է հակա-
քեմալիստականօպոզիցիան, ձգտելով միջնորդի դեր խաղալ ազգային-հեղափոխական ուժե-
րի ն աջկղերական ընդդիմադիրների միջն, միաժամանակ արտաքինքաղաքական կողմնորո-
շումներում հանդիսամալով անգլոֆիլ, գտանելով,որ անհրաժեշտ է ամենգնովհաշտության եզ-
րեր գտնել Բրիտանական կայսրության հետ:

157 7-2 դարերում Բալկանյան թերակղզում Օսմանյանկայսրությունում տեղգտած
սերբերի, բուլղարների ն այլժողովուրդների կողմից ազգային-ազատագրական, ահաբեկչա-
կան չարժմանմասնակիցներ,որոնք կամավոր միավորվելով առանձին զինված ջոկատներում,
ն 160 հոգուց բաղկացածզինյալների խումբըկոչվում էր «չեթե»։ Հենց այդ անվանումն էլ հե-
տագայում, ն մասնավորապես Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին փո-
խառնվեց քրդական ավազակաբարո խմբերի կողմից, բառի բուն իմաստն էլնենգափոխվեց ն

599

5 ՈՕՇՂՕՅՈՒՒԵՇ: 615682: 6 ոճում 501658ում. 8 Օորո 12261651 օթ 7Ն58-
Փճք Շօոճ 5 3000 «օո. ոքա 7-8 օքանու ոքո 12 ոոօաօ122, 8 ԽԼՇքոթոծածաօր
քԲճոքճտոօժոոմ - օթ 77քօոճ 5Փօաա, 8 Եճք,ը/Շ6 - 31062 ոճոււ 8 3000 «Շո.
ոք 3 օք152.

8 ք3ծքտուօոօ1 օ6ոճօՂա, տքօուծ 1Օ1Օ, քօ3Յոճոօ Է8ճՇօոօ ոօ օաօոօ 60.000
808021 1 Փօքոառքօ1ք օ1քթ ԿՇոաուօՑ ("Խնառո). Լոմտատւծ աղոծ6ւ ոօ
ՓօքումքօՕ828 0 ՎՇՊԵՎՇՇԵԾ: օ1ք7798 ոճչօոճ 165 8 ԽՀօոտո, /Ճուօքծ, ԽՅՃօՂՇուօ-
Էա, Եքօօ, Ֆոաւաօօաքօ, Լռւտծքուծ. 8 քօր ոճքոծթռ: ԿՅՇԾԱՆ ԿՅԱԼ Օ0օ1410ՇԵ
ՕՎՇԱԵ մո. 86աօք08. Ըմոծոօ ք838ո10 7636ք1աքթ6180. /106ք08015Վ6ՇոՕՇ6 822:6-
Էաօ 8 Ղ7քաու 866 քճօաատքտ6165., 38288151885 866 108516 ք810:85ւ. 118, ՎՇՌԱԼՀՅ-
Խոլ 7-8 82817614 381111 3Շառածշաթ. Ց Եքյօօ օ10ո1 56-81 ուտում 8 ՇՕօՀՑօ 400
ՎՇՈՕՑՇԽ. 8 քճնօո Էօաատ 12-5ւլ ւօքոյօ 8 Շօ061886 20 ո 23 տատոյաւմ. ԷոԿ-ռ
այծն 12 ոօքո»օճ 6ծաոծնճուտ ԽՐօրաՓճ 6օե. Էէճ«-թ 20 ոատոյւտ առումը
Ե323ողաւ 661.

1108Շ6Շ618օ 11267 0816164 օյառ տ 18 օօ աճքաւոճ: օաճոււ 60686 ոքո-
ԱՅՇ08 71 օքշամչ օ1աչքելտ4:0162, 11 86Շ քճ3ՅՈՅՇ168 ԷՀՇՇՈՇԵՆՕ. Թ63/Շ 861168 34-
Աւօ ոօ6քօ8075Ա68 տ Փօքոււքյօ164 ՎՇՌԱՒՎՇՇԵՏ օ1քչո. 11քօաատ մա ոօ-
Ցո ԱԼՕԻՐ7, ՇՕ օ10ք085 88:ԽԱԿՅՔ 677771 Լքաւտել 6քււ, 1ՕդԵտօ Շ1թօու 168 866
510 օոթոճւթ ուք 171Շոք (86. 8ոօում841562 8 5քթ36ք7ուՇատծ ոծոճ). 8 ԽՃօոօ-
Ղ4Է լօ 06 1. Օտքծօուօ61842 օ10.ղ 10-11 «օքթո»օ. 32-21 աւ823221 610111 8 Էօքօր6
ԽՈՅ: ՆՒԾՈՕՈՇ, 94, 95, 96 ոօ 30 ոոտոյտտ 8 3017 աոած. 65 օՓուծքօ5
51 ոօում 12-06 ռօքոօճ 8 Խաղա ոօօր ատու 8 ոնք թուա Էօյոչ. 150 266
օՓուծքօ8 12-:0 ռօքոյօճ 1 Չ6 տք ՎՅՇՂՇԱ 8 ք835Բռւ Լօքօրոշ ԿԽառաաու, ոօօ-
ՊՄԱԱՑ էճ Էքճշաոճոօ աօ օյյշո035, 86771 Ռոյ 0 օքոճտււՅունըոօ օ1թտոօ8. 4 Ո7ո6-
1618, 15 օքնու 7-12-17 Շու «ճուծքճ ո 3500 8ռուօ8օտ 12 «օքոօճ Շաքճոճոթլ 8
ԽՄԵՆ 7 Դ7ք0Օր.

թմշՓօքումթօՅ4քուճչ 8 1աոուու 48-54: ուտում քճշոթօոթոււ ն 6806 օքթշուծ
ՇՈՇ7ՆՕԱաոԼ օ6ք8301 Շքօշու ԷՅՎՅՈԵՑՆՈԾ8 ՎՇադուօտ: ԷՄքոօաՕո ԷՅՎՅՈԵՒՈՇՄ
ՎՇՂՒաՆ08 ՃՄքոաւմ 14 - 2 ո7ոծուօ18 1 600 8ղուօ802, 1472: 4:16 - 2 օքտուչ,
800 80805, /1Շքօտուօաօո/ 1 Էքյատօաօոլ Լմտքոռմ ՃՕյնւծ - 2 օք, 1200
52810802, ք21087 7նատճոն տ Խ0օճոճ - 800 5ողւօ8օր. 8 ԸՕտօ6, Րճռոռոծ, հ1օք-
ՇԱՅ6, ԼքօօտՇ քօյոճքօ ԷՅՇՇՈՇԷԵԾ ԷՅ12077ԱԱՇ664 8 Շամամ 866 օքշոած. 8

այլ՝ բացասականիմաստձեռքբերեց, որոնք մահմեդականմոլեռանդ բնակչության շրջանում
խոր արմատներ գցեցին:

600

ոքծոծոո»: Խադոու ոօ 200: 7/քթօաառ օՓուօքօ8 22180 Փօքուռք01 օղթտո6ւ յո
16161821 ոքօղուտ Ձքուչէլ 1 Շ0103Է115:08.

3

13 Յ817Ը1Ձ 1919 ւ0ո2

1. ԵՕԱՇՐՅԵՂԼԱԱԾՈՑ ՆԵ. Խու 2Է 716608:

Հայաստանի Հանրապետության արխիվ (Բոստոն),
թիվ 9/9, պահ. 12, դ. 3: Ձեռագիր:

7/2
ԽՕ ՈքշթօոճՃՕ ԱԼԸ 1ԵՇ1Ց83 ԼՐՇԱՇքՅՂՄ ԽօքւճւօտՖ
Է2ոօթո

10 տ0օ1086թժլլոմ ՇՑ8ՇոՇԲԱԼՅՈւ, ԸՏոՈՅ: ճոճ 8 3ք36քթ»ու ԱՅԾ քթօւնՕ-
հ ՇՖՇՅՈԱՄ 711Վ806 ողշեուօ Շ Աքօոուօճմածիք 85Ելքթօ381Ե 8662: թամ ԷՀ Շո7-
Կամ 85րլօօօժում 11ճքաշօօաօմ ոօուՓօքօուաւծմ թօ, ԷՇ. ՇՕ0186161851011610
ՎՅՏՒՈԼՑՆ 17քոռո, մ ԷՅՎՅՂԵ 1 :1188516 516182: ոթօաոտ Շ0103Էռու05.

Եատոամ ունա օոնամ ՊԼ ճքթուոօմ Պոտ ոճա 158 տ ԷԱՕՎԵԻ Ղողճու
66օշաճյու ո3 ՛դօքթոււլ, օոատռ Աօօծյր՛1 8 3ք3օքու ալ ք7ո0806184 ո06ք08075-
ՎՇՇԹՈԼ ոտ12ա6էուՇոլ. /1Շուօ06աՅւԱ1: 1 Յքուու ոքօոտօուտճ 8 7քՓծ ո 8 /աճք-
6օաաքծ. ԼոմճԹքւծ շո Շա ՄԼ ճքոու ոճոթմումուծծ 8 Ֆաւած, ԼոՇ քմշոօատու
ՅՇաօքօ8 Շտեղաօ 25 -ոՇ 6-0 803թ86124. Օօաո5ր ւօ 86աօքու ոթոյոլտուօօ 803-
քթ8614 օ06Ղ4ՈԼՇԵ 8 Ետաւմօօ, Լոծ 1 քԵւէ6 Էլ 12076168.

76 120 օթաու ՄԼ քու օՂաթմտոթոօ ՎՅՀօՂԼԵ:Օ 8 /1աճքծօառք, Ճոշոռօ ո
Խօոոօ, 1 ՎՅՇՂԵ0 8 Եռւուօ. Վճօւթ տՇուօ6տու30888ՒՈՒԵՇ: 8Շոօքօտ ՄԼ քթոռո 8
օո 32ոռ 64165 8 օ01ք7ւ Կօաուոօ8. 8 3087 ոոճած 610: 32-84 տոտոյւ (94,
95, 96 ոՕուաւ), 5 Օ1Յուծ7ա6 - 30-5: ու8ո3ոչ1 Ճ. ոօթոօճ. 8օօ օՓուծքու 51 ոօյուն
12 ոօթո»օճ ոօօրուււ 8 Խաուատ 8 շնքրճքոօնօաած ոօ. 150 շո6 օՓոռոօքօ8
12 ոօքոօ2 ոօօաումու 8 /ՃՅ 16 Բճ Էքմշար նո օաոօ օ172:05. ԼԷ Ղ6ուօ1ԵԼ 1 15 օք»-
ամ 77-12-17 Շու տճուծքճ ո 3500 8տււօտօ0: 12 ռոօքո»օճ Շաքջոճքթք 8 /7Յ86 7
Պ/քօո. ԷԹշօոտամտօա 8 7նոաօծօղ Ետքօւժոծ (Հաա) 48-ա տատում քճՅոճոճ
ոքո քճօշֆօթոււքօտճքատմ 6806 օքշաած ԷՅՇՇՈՇԷուօ Շոօյդոօումտք օ6թճ3011: ԷՅ-
ՎԱՅԵ ՎՇԱաաՕՑ «քո Ճքաւմո 816 - 2 ՈՄՈՇԵՇՂԼՆ, 600 82110805, ԼՀռու
Յ1Շ .3 ԱՇոճոու - 2 օք ո 800 տռուօ8օ0ռ, /1Շտքոխւ Ճօյնոօ (/1օքոծծն) - 2

օք, 1200 տռուօ8օ08. 8 7Ննատոճոծոօիմ մ ԷՃՕՅՅԵՇԽՕոԼ քմճ1018127 Է1Շ6ոՇաաաօ -

1158 Խալիլ փաշա - Մ1 թուրքական բանակային կորպուսի ճախկին հրամա նատար:
601

800 8ռտւօ80տ. 8Շօ օքշաւծ օատճոօ8 8 Օօ, /Ճնատւօ, Խ1օքօռոծ տ ՛Լճքօօոօ
քօ3ՅոճոՕ "ՄՇՄԱԵԽԼՅՔՇԽՕԽԸ ԷՅՇՇՈՇԷԱԱԾ.

8 ԱՕՇոծյօօ 8քծում 5 ԽՕ: ւօոօոՇ 6ջատ օքոմոատօտճոճ ոք
Դոոճղ ԽՆԱՅԱԾ ՈՒ, ոօ1օք84 տոօօր 8 Հաաա 6000 Կոծուօտ. ԼՇոթ 5761
ոճթոււ - ոքուշօտե մթու Մաո, ՎՂԾՇԵԼ օու 5ոաւքոթօտճու. 8 քճեօոծ
Խուա շօքօաօ 800ք»շոծքթլ (5՛քու), ա ոու 1ճնուօ ք26018:01 ոօ 200 օֆուծ-
քօ» ոօ Փօքոտքօ88:ո0 օ01քթ768 ԿՇԱՆԾՑ. 8 Հոուատո - 30 Կօաաուօթ. 8 3օառ-
Լաօշաքծ - 800 Կօառուօտ. 8 Մաճոօ օ6ք833088706Ե ոքճտուծ 56180 ԿՎՇաՆՕՑ (ոօ
26ո6Յ80րօթ. ոու Շոաքոռ - ՃՓոօո ԷՃոքոշածճք). 316 ՎՇՆԱԿՎՇՇԵՕՇ ոքճտա-
16356180 15ո6-թճֆոաքօտ270 8 ԽՕ ոօ» տ Խրո ՃՈՕՂԵՇՅթքոֆ» օ 1ք6-
ՇՕ84116ոլ 8ԵԼՇոՀՂԵ ՇԽ ՈՇԾՔ6Ր տ ոթաոճօրւ.

10Թօշ66ոած թուչու 8 ոքօտոտտոաու 830 յում 8 ոՇքւթ օ148081165 607166 1:286-
Երմ. 8 ԸՕատաօօ ոօ 10.000 ճթուու. 8 ԷԼՇՅօա ԽՈճոճ աու 328 ԱՕՇոՇոաաՕ10 Էոթուօ
6ԵՍու ՎՅՇԱԱՎԻԵԼՇ 76116184 Ձթուչու. 1106 ոտոթօտ6քծոթրւմ ճմ, ո3 3քթ36օքթ7ուտ
ոքծոշօոո ծե Ըօտօ14 Խատաօնթօտ ոօոՎա օ8օոթքմծ օ 6օոծոռու 7Շոօշոչ 77-
քօր 8 Էճքօօաօու ոճոքճտոծում, Լոթ 67շա0 տու 83210 8 ուծ 200 ճքուու օօ
ո Պատաաօտծօքօտ. 8 օղօուած ոտքայււթյօ1 7ոօքթտալծ օո օ 83: քամում
Էճքօ8.

4

14 Յ8Ր7Ը1Ձ 1919 ւ.

ը. ԽօԱՇՐՅԵՆ Նո ՑՈ015. էո 1 716808:

էթ. Տ. 11օոթ օ6Է0618 ՈՕՇԵԼՈՈՒՑ 8 Թքոտութ, Ձ ՃքՅՈ ՄՈՇ Շ8Օ 1 ՑՅԼԱՆՇԽԸ/ 1քօ806Շ20711-
ՂՇՄԵՇՂԼՑԾ.

Հայաստանի Հանրապետության արխիվ (Բոստոն ),
թիվ 979, պան. 12, դ. 3: Ձեռագիր:

3
220 ոքօ60Շ6001116ՂԵՇԱԼ6), Հ6ածքճո) Խօքշ4806թ

Է2ոօթո

16 ոօ6108Շթքլլք ՇՑՇոՇ ոմ, 1ղուօօշթաւմ Խօթ Լ7Շշճու ոճա 8 Խօտաւ,
օոոճ օՂաքմտուծ1 8 Չք3օքու - ԵՅո3616ալ քճաօու 66ւօժ68. Օհ. 86ոծք Աօքօ-
ՒՕ80քԵլ Օօ 1քօյՕօ14816Էամ Շու ՈՇՔՇԻ ալլ 80ՇօՂ4ՔՕ86 էմ ՇՑՕ2 2. ԼՅԽՆԱՇԻ
ոօյւօ8 21 Փօքոաւքօտճոտտ օ1քթ57198 ԿօուաօՑ. 11քոշ8ադաօ180 օօ 1576-
ՇՇւ ոած քքտյօ ՇՄոլու7 ՈՇՔՇԸ 11 ոօ614::082ղ0 ոօքծոուծ Շու ԷԼ ԼՇՇՂՏ օք7-

602

շած մ 60068516 ոթուոճծեւ. Էօք Է7Շ6օու ոճա 8 ԽՃօատ տուօօղ ուծ ո3 Րճումո-
Դոն օա տ քօրոթո»ու օՓուծքօտ.

Լոճծ 111 ոոտոտտտ 6 4 6Յատքօու (1- Խաոածոծծ) 8 Յոօ. 8 Ըճքոծ տ 5
ճոթ ատու օք, 00685ռ. ոքաոճօօտ ա 5.000.000 տռոօւք. ատու
(Ըռքոր. 8 Ցոոօ 2-3 ռառոռ 6068ջռ: ոքոոճօօ5 ո ոօ 2000 7քօաաօօ ոճօծ-
ՄՇէուչ. ԷՎ ՅՈԵՒ Մո: 11 ոոտոյոմ «41125881 7նո28աղ 661 8 Ծճոօ. ՛Ւ7քոտ ոքօրճու
5 ՃՕԱՇ ոքճոօոոթութ ոմ Ճ36ք68Անաճոճ 2 օքթտշատ 7 1/2 Շու. «ոՇքթո 3ճ 20000
ք7՛6ո611, Է1120ա8111664 8 քո. 7Ամո8իծ - քշած ոճքօտոլ, օոմքչոթւ ո ոօ
20000 տոքւօ8օռ. 11լքոոճծ6ւ ոտ Ըճքճտ 7 ԷԽօտ/ք4 7քատ 32 ԷՏԱխՇԷա6ոք 06038 ԷՇ 8
ՇՕՇ104:ա1 85186311. Օոքճոծ1 5 Շատ շոմքաթուծամ 62143750: 8 500 ԿՇ-
7086: Շ ԱՄԱՇԵւՇՂՅոԼ1 1 7-8 ոշոօքծոտլում օքաւում (Ըճքոյդ.

8 քոոօոռ Մոմի ւ Մքոռու օոծքոքօ1 Օոռուօ ո Շոու 818, քուօ10-
Լլա6օա տօ 1500 80օք7շ:ւ6Բ թռ: /քոօտ. 8 Մքումւ օտօտօ 500 ձթոճուօք քօ3րոյււ
թու :/քոճու. Ց Ճօնօ ո 5 ՄԱ եուճւծ Ձքթուչալ էօ. 8 Թոռ 800 քում. 8 Ճքո-
ՎՈԼԱՇ, /Ճ 57 աՇԹՅՅՒՑՈՇ 1 /27816 ՕՎՇԻԵ Խլճոօ ԷՅՇՇոծոու մ. 8 /Ճքոռօ ոքոճոոռ
Խօքօրած օֆաղծքու, ՎՀՇՇԵԼ ո7օաութ 8 օղ քօաոօ Փոօղաուօ ("ու Սաօոո
ոՅութ"՛, "5-84 Փամ, ՝օաոո 6631). 8օտ Փոօաում 8 տՇոքմտոօոք Շօ6104ռու. 8
Ֆօքոլւ քո 2-3 ոտօքճ Թքոօտ. 8 /1ոթճոծ ոմօօոծոտ տ ոՕոլ08 861, 14.1 ՇՂքՕ8165
6ճքճամ ոու 500 26ոօքօտ. 8 Եսւոաօծ ոՇՇաՕտեւօ օօ1 ԷՅՇՇոՇ:Ու Ց. 1 ոօյու 2:88-
մճքուօ8 ք86Շ6տ լ 8 ՃճքՅՅԻՇ, ԸԼՇք6, ԽՐաօ ո Եաւուօօ. 6-84 ուտում ԷՅ Հ267Ա11Շ8
Ց ԽԼ0671ԵՇՕր Է Յւթմտոծաա. 8 Խաուծ 1500 թ7քոօ8 ո 17քօռ. 8 ԽՐ ւաՇթօ1 ոօ-
մոքթ 8 822:Ծոք Շօոօաու 2-3 ոտօքճ թքոօո ս Լճռատ ԽԼՐՇճ 66: Շ 1000 8օ0օ-
թյոօու երմ տ7քմաու:մ. 8 Ճճքյմոծն ո Օատատճոծ Աղօոլօքմ թոռօոու տ ատօոուծ
8թ825:601161 Բ տ7քոռխ. 8 Խլռքոռոօ ոօ 1500 ճքոատո տ 6լուոԵօով| ոռճքծճաւթ-
ՇԵՕԼՐՕ 26151տքոշաօլօ Առա. 8 Ճոաթոյ»յծ ո Խ163քօ տօ 2000 քում, 2օ25Էտաթու-
օո ոօոաւ (1-6|8147Ե0:վ 5 Ճ03816). /1Շքօտուօամ 66ոճոմ ԱքաոօօՂ88ՈԾ է 5Լ ոօ07շթ-
806. ԼԼլիճծ Ճ1Լռօքոօ2 տ վօուճոյաք | օօթո»օ8 ԽԼոթճոճմ 8օննու 661, 8 121266
18 տոտո3ոչք (է|ՅՎՅՈԵՒ ւ| Խուա 6637 5 Ճոճքոտղծ. 8 ոտա ԷՇՇ ո071ԵհՕ 601
Ճ6:6ք08. 8 օօշո. Լ7Շօօեառուծ ո 5 ՃճքոյՂ6 ԷՇՇաօոծւօ Շատ ոօ8 օքշայտ 1 00686:ւ
ոքտոճօ08. Ֆուտատմ տօդոօք 4 -ոօ Ղօոճո Ըճոճտղու մ 8 Չք3օքու. 8 -8 ոո:
(17, 22, 23 ոօ), 8շօոատումտ 8 Շօ6128 "մաղթոթու օք", քմօՓօքումթօ8ճտռ 8
Լող օաօոլ Բճոթմթոծուտմ մ. 13, 14, 15 ոօ 5 ոտա 8օոմո ւ 8 Շ0օ188 11 ոոտռ-
Յու 321 11101866: 0615 86ա6քօ8. 16, 17, 18 ոու 6 մաւ823ա1 8 ՇՕ061886Շ 86610
1500 Յ6աօքօտ 8 ԽԼՇՇ7ՈԵՇՔՕո քճոքմթոծաւմամ. 36 տատում 8401 8 ՇՕօ188 15
ոօքո»64 8 Չք36քՄուծ.

603

15 Չօառածշաքն ուա: "թուծաաու օ:01 2 օՓուծքճ, 7Վքօռու 6:0քօ ռ
ՕՇԵՑ8:Մու ո'ԼօօՂԱՕԽ ՔՅՇՇՈՇՒԱՈԾ, ՎՂԾ առար ոօ ատ Լ568 4 քմշոօքջչոած ու-
մ 1 ոօքոճյթ օ8:31 Շ ԱՇԲուքմոթքթրւ ոթմտուծոթօ18011. 13 /Ճ:ւօքու 8 ՉՇատած-
շաք ոթուծուղօ ոօ 2000 Կօռուօտ"՛.

15 նաճ ատա "8 քմնօոտ Ճ3ոՅաՇ 00581688 ձլ0027ուՅ8ոււ տ Փօք-
ԽքՄ10165: օ1թտո6ւ ՎՇԱԱՈւԾ8. ՛1ճնուօ քճ3Յոմծ1684 ԷՅՇօոծքաոօ օքթշուծ. Ըքօյաւ 7-
քօտ քճօոքօօղքճոծա6լ 67/21, ՎԼ ՕՇԵՑ8Ո6ոմ ոլօ6:մուտճելււ ո ՎՀԾ 7/քոլ 816616
Շ Փքճււ 32 ոօոշրծլ 60ք01568 ոքօոտ ճքուչուշ. 113 Ճքո1238թն ոտա: ՝11քթ2-
81556180 ԷՇ 20ՎՇԼ ոքուտութ ելք» ոքօղատ ՎՇՌԱՎՇՇԵՕԼԾ տտրաօժա 1 8ռո-
ք5ռ: ք236011աու08 3411Շ618461 8 շո Է ՄԱթուննու"՞.

Ջոթօք ոճուճ 8 Ճ86ռօ |ԼԼԽուտուծոաւմ 56օ3յվ.

Ծուօշտոճ 8 Չք3օքյու ոծռոօոճւաւմ ատ ոքօոճոճմթւ ոթօատ Խ176օ18Փ5ւ Է6-
ԽՀ» ոճում 80 ԷԱՅՑՇ ԾՕլՑ1Ա6ԻԾ օուճաոաքն 9 ռօքո»օճ Փօոյա ոճում. ոլօօ10
Խ(7օ12Փ6Լ ԽՏՇուճոչ «Օ11քթօրօքօու 3 ճքուու ԲՅՅՔՑՎՇԻ Ճ6յամ ոմաո, 85162տ1 8
ՋքՅծք» ու.

ԷՐքո ոու 66շոճտ ա3 ԵՅՀՄԵԼՑ 11 61871 80 Լոճտօ Փօքոււքյոօոն.6Տ օ1թտ608
Հնոճթոծտ մ ոտ308. Օրու ոճուօքօո ոծքօաու 8 /Ճ36քՇ8170ոՅ.

ատ Էռնօմքու ո ՛ԼՕաողմ Ա073/ՎՇԵՕ 13866116 0 ՛526Շոօհլ 1ԱՕդ0266Էմա Յքումէլ
ք 800616 2քթոաօղոճո. 44-1 ոոտոյո 82օոտմ 8 Շ06188 12 ոօքո»օ2 | օոյյ|.

ԻԷ)

18 Յ5Ր7Ը1Ձ 1919 ւ.

ը. ԽօԱՇՐՅԵՆ Նո ՑՈ015. էո 1 716808:

Հայաստանի Հանրապետության արխիվ (Բոստոն),
թիվ 9/9 պան. 12, դ. 3: Ձեռագիր:

//4
Խոօ ոքօօշձ011161ԵՇ18Ֆ ԼՇԱՇքճո7 Խօքոճո087

Է2ոօթո
16-17 28176012 ո3 Չաաոսծաքօոօօ քմեօոճ ոօ ոքաաոյճւնոծ Էշ ոճում
Օաօոօ 11/2 յատ ձօոթքօ8 տ ԿՏՈՒՑ Շուծոմուօ 850 ոօ ոճոթմ 8ոծ-
Էաոօ ԽՈՅ: ՇԵԼ-Շոոթո՞ւ ոքօրաոտ ԷԼքօվծօառ: 8016. 8 ՃՓոօո Իճքոյաօճքօ Փօք-
մք օՂ68 ոտո3ո. ՕՓուք 38864 Խառոօ17քօտ 140601 666 (18610 651886 8
ԽՈՅՐՅՅԱՅԾ 8:ՂԱՎԻԵԶ: ոթծոխօ108 քճոթօաատ 15քթ2-Լ1ոճ64) 86ք6761 86Շոօքօ8 706-
քօ80751Լ68, օ1Աքթ187516՛1 ա: 8 ԷՅու-ոօմ, ԼոՇ, ՇՅՇ2օն11 ՈՏԻ ԵՐՅուԼ, օտքճ87516-1 1.

8 քճշոօքչաաօ ուծ օ1թնո68 ԽՇուճոչ: ոճւու.

604

ԾԹ Եք»օծ 88615 ԱՕՇՂՇոՇԵԵՕ ոօքճոճծրօք ուոճոօ/թաՅոԼ, 5010թթւծ 181110
Փօքուռք»:01 12ոլ օ1թտոթւ ԿՇՈԼու:Ծ8. 113 ոոճոօ57քօռ 8 Եք7օօ 0ՇՕ6681աօ 8քօյոթլ
մատ ՇՕ0:03Էաաօ8 :օքաօր Օշո էլքո, օոօքուօք Չոտո 661, քօոաաօք 12361561
«Թքղօրքյյո՞ 3ոճ Լլռճոռթ. Յորութու Կօոռու 128778 Եքյօօ ՇՕՑուծՇ10 Շ ՇՐոՇ16-
աք ք6807ո011086քօու /ՃՃ6777-ԻՃոլքօոք օ1քծուուծչ 603815 ոտոշաօքաօ ոթօղտ
ՃԱԽԱՎՅՒ. 11ԾՇոծյաւոք օաթեծ 38487186, Վ10 ԽԼ/օուՓճ ԽՇուճոծ ոճա 55 ոօք»-
Վող օո օթոճաաճւնոօ ձումքո1608 տ 8շօօ ոօքօռոթամ մմ օ66ոլմտ ոՕՕՎ» տոլ,
տ ՎԱԾ 610 ԱՕՇՈՇոՒւՇՇ ՈՂՇԼԱԹՇԼՅԱՇ (ատն) 121201: 8 6831 Շ ԱՕՇոՇոաւոլ
ՎՇԱՎՇՇԽՈԼ ո8526ՇԷ Շու, օքոճուՅ08828ՈՒ Եմ Խոյ» ոճաօք. Օր 1այաօ 3888-
7861, ՎԼՕ /:36ք0217նո ոՇԱՇՆՅ7ՇԷ ՇՕՑոԼՇՇՂԵՕ Շ քաո 1 Խաճոօթոճում ո ՎՀ
՛քօոոռծ տ ճք866Շող6 քօ80701ռօՒծք»լ ԷւՅ207511 ոթոոօ1 8 Ճ36քթ`0477ռոՅ 56.

Էօք 176661 ոճը, 7քոշալ 66ե, 8516128ռ8ում 80 8քծում 801851 3 ոօո-
ԲՅ ՐՅԽԱՍԱԱՇՑ8, ոօո7Վոտ օ1 ԽԱՅոօ/քօտ ոթ 0 ՇՄԽԽՐ ՈՇԾԻՇՐ, 8507 աղ 8
Թշո-Ճոճուծք՛1 ո3 ԽՀօտաու 60 68011 Աղտ60ո ղոչ Փօքումքօ848ա11 01ք2708 ՎՇՂ-
Էօ8 8 Լոմ ոՇ6մօ18ամ ոքօատ թուշ 1 Շ0:03աւո08. էլ. ուօօ16 17ՇՇօու ոճում
107.6 ոՕ7/ՎողԵ օքշէա6 1 06068516 Աքոուճծբւ.

1155 Մուստաֆա Քեմալ փաշա ( Աթաթյուրք, 188 1 - 1938 թթ.) - 1918թ. նոյեմբերի վերջերին
-1919թ. սկզբին Քեմալ Աթաթյուրքը հայտնվում է Արնելյան Անատոլիայում` կապված 9-րդ
բանակի (հետո այնձնակամորենվերածվեց 3 -րդ բանակի) տեսչական ստուգումների հետ:
1919 թ. մայիսին ժամանում է Սամսուն կարգավորելով հարաբերությունները զինվորական-
ների ն քաղաքացիական իշխանությունների միջն,ինչպեսճան լուծելով ծածկագրի խնդիրը:
1919թ. հուլիսի 8-ին պաշտոմաթողության դիմում է ներկայացնում, որից հետո եռանդուն
կերպով ձեռնամուխ է լինում «ռակաիմպերիալիստական պայքարին»: 1919թ. սեպտեմբերին
նրա ակտիվ մասմակցությամբ ն ղեկավարությամբ տեղիէ ունենում Սվազի «Իրավունքների
պաշտպանության ընկերության» համաթուրքական կոնգրեսը, որն ընտրում է ճերկայացուցչա-
կան կոմիտեՔեմալի նախագահությամբ՝ ձեռք բերելով Անատոլիայում գործելու իրավունք
ունեցող միակ իրավասուիշխանությունը, այսինքն՝ կառավարություն դառնալով: Այն հիմքում
ուներ այսպես կոչված «ազգային սուվերենիտետի» գաղափարադրույթը: Մ. Քեմալի ճնշման
տակ 1919թ. աշնանըմեծ վեզիր Դամադ ֆՖերիդ փաշայի կաբինետը հրաժարական է տալիս:
1920 թ. մարտի 16-ին Անտանտի երկրների կամ այսպես կոչված Դաշնակիցների կողմից, ն
մասնավորապես անգլիացիների ջանքերով գրավվում է Ստամբուլըն պաշտոնապեսամցնում
է դաշնակցային ռազմաքաղաքական տիրապետության տակ: Ի հակակշիռ դրան, ազգայ-
նական ուժերըաճնպիտանի ն անօրինական համարելով գործող պառլամենտի գործունե-
ությունը, որըշուտով պարզապես կազմացրվում է, Մ. Քեմալի գլխավորությամբ ձեռնամուխ են
լինում նոր պառլամենտի հրավիրմանը Անկարայում,ինչը նշանակում էր անատոլիական ազ-
գային ուժերի լիակատարհաղթանակ: Դրան հաջորդում է 1920թ. ապրիլի23-ին Անկարայում
Ազգային մեծ ժողովի հրավիրումը: 1923 թ. հռչակվում է Թուրքիայի հանրապետությունը, իսկ
Մուստաֆա Քեմալ Աթաթյուրքը դառնում է նրա առաջին նախագահը:

605

Տ
19 Յ5Ր7Ը1Ձ 1919 ւ.
1. ԵՕԱԸՐՅԵՆԱԱՑՈՑ1Ե. Խու Յ Է 765084:

Հայաստանի Հանրապետության արխիվ (Բոստոն),
թիվ 97/9 պահ. 12, դ. 3: Ձեռագիր:

5
220 ոքօ60Շ6001116ՂԵՇԱԼ6), Հ6ածքճո) Խօքշ4806թ
Է2ոօթո
16 8ո07Շ ոօ61086թԻԵՌԼ 815Է Ո ՄթիԵՐԼ Շ8ՇոՇո աու, 8 ԽՃՕԽՇՂՅ:Ւ ՄԵԾ ՈՕՈՇ
Է ՅԾ: 25-1 օքոյ»բ 8 Շ061886 10-71 ո 1-օտ ոոտոյւմ ոօ ՃՕԽՅՒՈՕՑՅՒԱՇՈԼ
ԽԼւքճւռտ ԼԱՇԹթ6Լ 661160. Էլ ԿճղԵւաթ 10- ոուտոյտւ ԼՏուաոածն - առճրունաճու
ԹՇեօօո 661.
8 Չք3օքոծ ողմծ 15 ռոօքոտօճ Խտաւ ոճուռ. 8 606128 15-ո0 օթոօճ 820-
81 3, 12, 9. 11 ոոտոտոռ. 8 Ըոտճօծ 3-1 ոօքո»օ ԱՕ «ՕԽՅԻՈԾՑՅԵԼՇԵԼ ճոմթմոմտ
ԸՑոՅՑ նաւ 064 8 ՇՕ618286 5 տ 15 ողտոտո. 8 առքծօառքծ 13-1 օօքոօ ոօ
ո«ՕԽՅոօ71 տքճոաճմ 716աօտոօ1 064 8 Շ061486 2 27 Վ ոտա. էԼ ո Վ 6761
61481086. 8 Ճոքոճաօոօտծ 1-Եւմ օօքոծ ոօ ԲՕուՅ1ՈԾ84Ւ1ՇԵԼ թման 7Սաօ-
Փճքճ ՛Լ6աք 668 8 ՇՕ61886 60 տ 49 ոտոտոտ. 8 Քօոօօղօ 14-1 ոօթո»օ ոօ «ՕԽՅՒ-
տօ. ոաթմուց Խ3ռո 6654 8 ՇՕ6Շ1456 55 1 61 ոոտոտոմ. 8 Հօտոտ 12-1 ոօքոյօ ոօ
ԽՕԽՅԱՈՕՑՅԵՈՇԵԼ եւմքմոճտ ԸՇոճ» Մուն 665.8 60601286 23 1 24 ողտոյում. 110ոյքթօ6-
10611 677771 8Ելք22:ՇԲԵԼ ԱՈՕՇՂՇԱՇԻԻՇ.
//9
19 ճ6շթճուն 1919 չ.
1. ԵՕԱԸՐՅԵՆԱԱՑՈՑ1Ե. Խու Յ Է 765084:
Հայաստանի Հանրապետության արխիվ (Բոստոն),
թիվ 97/9, պահ. 12, դ. 3: Ձեռագիր:

1160 Միրալայ Շեվքեթ բեյ -- հեծելազորի գնդապետ, կրթություն ստացել է Գերմանիայում:
Սուլեյման Շեֆիկփաշայի ռազմական նախարար եղածժամանակ հանդիսացել է Կ.Պոլսում
գտնվող ՃՃՄ բանակային կորպուսի հրամանատար:

606

7/6
ԽՀ0 ոքօ60ՇՃ001116ՂԵՇՈԱԼ6) Հօոծքճո) Խօքչճ806յ
զած ոքօօ0ԸՃ00Աւ6ՂԵՇՈւ60

ԻԷճոօթւ

Շու աւքօ8481 51 8 Խ0ԽՇՂՅ:Ն Ա: ԾոՕոծ Շօ օ10քօքու Իօքւում68 /Ճքոծքաու,
ոթուաուճչ 80 8: քՇ օոտււ ոքօուօօ տ 10 06610516ոԵ6180, ՎոՇ /Ճքոածուտ
Շա ո ոքոտոմոն ՇՕ0103135ՈԼ ոօքշոն88ում, ՎՂ0605Լ Օ66ՇՈՇՎՈՂԵ 6664 ՕՂ քճՅԱԵՐՆ
ՕԾՐ/ՎՅՆՈՒՕՇ16 (8 ՕՇՕ6ՇԵԽՕՇՂԱ 60 օ1օքօրծւ 7քօո), 766 16Երօ ոքօուր/ Յճոծ
ՈքօՑօօ2071167Ե618օ, Շօու 1Օղջսօ 67761 80381026, 85ԵԼՇոճԵ ԽԼԱՇ 6ՅոՕօ-ող60
Մ70օ1086քօոամծ օւ ոքօոօրն8ոՂ6ոՇ1 ՇՕ:ՅԻՕՒԾ ՔՕխճւոօ8881 1 (ճուաւմօաօ10,
Փքճու3օաօօ, 111ՈԵտաՇաՕ1օ, ԼքօՎՇօաօդօ), տճ66ւ 1 օր 65Լ 161ճղթրօ 38665
2:15. 71 70148008 20քօւաա6 ՕՂ: 116էլա15. Շ 1: 6աօ11 քթ8386յկօ011, ԲԼԱ 125Ւօոլ

էթ 1161

ք ոօ Շո Շ80լամ 650754 օ56ոթում, ոօ 51010 8օոօօՂ8ՂԾՎԻԵ0. ԷԼՇ062օ-
ԱՕ ԽԱՇ տոլօ1Ե ՎՂՕ-6օ օ1 մառ. Ֆաուտօ 65 չօքօաօ, օօ օտոլՕ8թծուծուօ
ՑԵԼԱՈՇՂՇ 77061086քօքա6 1 01 16ո6ոճւմ Էճւած6ք, ՎՂԼԾ 4 «ՕԽՅՒրկ1քՕ885 8 ԽՕ:Շ-
ՂՅոուօոԱԾՈԵ 201: 65Լղոչ: 68932.

9

19 Յ817Շ1Ձ 1919 ւ. Ը 822661 1Շու: Թում ՛1. 16802

ը. ԵօԱՇՐՅԱՆԱՒՑՈՑ15 /40ք6Ը - քօ065կԱաս "2Թ:աազումուճքու"
Հայաստանի Հանրապետության արխիվ (Բոստոն),

թիվ 97/9, պահ. 12, դ. 3: Ձեռագիր:

/7
ԽՀ0 ոքօ60ՇՃ001116ՂԵՇՈԱԼ6) Հօոծքճո) Խօքչճ806յ

Է2ոօթո

Եոտոում 12428888 Եթօրւ, ԱՕ 681616ք 3քթ36քուճ, օօ1թՄ7աութ ԽՇուճոչ
ոճատ 5 տտոծ օքոճոտտուու ոօ06ք0801ԵՎՇՇԵՕՐՕ տաշած 8 /Ճ:աղօում Շու
ԽՈՀ ՃՇղոու 661 /43ս3 661 ոքոծեււ 8 Խ0:ՇՂՆՅ:Ն ՈՒ ԾՈ0ՆԵ 1 8516128211 68010
ԲԵՅ քՄ ոճ 026 0օ1Ե ԷԱՅՎՅՈԵՒԹՒՆ 88 1ՂքՇՈՒՇԻԹԾ ՕՂ ԱՎՇՇԵՕրօ օ1ոծոճ
ԽԼՈՒւՈՇՂԵքօ184 8ՒԷ171թծու աթ: տու ԽԼոճոօքամ 16101 388847 ՇԱՇՂՇԽՈՂԱՎՇՇԵԼ

1/6 Կապիտան Նէու- Նոկ, Էդվարդ Վիլյամ Չարլզ- մայոր, անգլիական քաղաքական
գործակալ թուրքական ն պարսկական Քուրդիստանում, Մուսուլի վիլայեթում: Ավարտել է
Վուլվիչի ռազմական ակադեմիան: Մուդրոսի զինադադարից հետո զբաղվել է ակտիվ
հակաթուրքական քարոզչությամբ քրդական ցեղերի մեջ Դիարբեքիրում ն Մալաթիայում`
դառնալով Մալաթիայում 1919թ. տեղի ունեցած քրդական ապստամբության կազմակերպիչ:
Մշտապեսկապերի մեջ է եղել Ֆեյսալ թագավորի հետ Բաղդադում, նրա հետ համագործակցել
քրդական խնդրում:

607

381215 8 ԱՇԲՂթՅԱՏ:ւ ՅԼ ոքճ8ոՂծ 56186 866 Օ1861618ՇԷՈՒԵԼՇ 1668. 113 ք23: ռւ
16606161 ԽԼճոօ1 Ճ3Յոռ - Ըխոթոթւ, Ճոն, Հօ, Եքյօու- օօ ՛7քօջ,
թքոօտ, Վօքոօօօ8 Շ քճ3:ծրուտ ոքօյծաղաում օ1 17քօւաառւ 81861611 ԱՕ 77ՎՅ101
7061086քօժում տ տօքու0851Շ ՇՈԼ մ տյ՛1 8 Ճ3Շքծ2110ՒՅԲ 711 "618/2605Լ քօ-
ԱԱԾ".

Խմ 11138861 800քթշտնւ 8662. ելՇօղոթռ: քքօօ1Ետո, Շոօօօ6րթռւ ԷՕ-
ՇԱՂԵ օք28ա6.

Աքծոօոճ88 15. 1ք»3ոտ 5 Խ0ՕոՇՈՅ: ՆՆ ւԾՈՕոՇ աշոտ (16քճ-ոճոճծ)
ՎՅՇՆՕ 861քՇՎՅՇՆՇԱՆ Շ «օ607761Շատմ Վքո: ԸՕջու Խույղ ոճաօմ ո 86ո6ր ո6-
քօօ08օ0ք61 Շ ոո 7քամում Օօ ՇՕտուծօմԵռ: ոՇԱօ1Ցոչու աքթօղատ ճթուչու, ոօ6քօ-
8ՕՈԵՎՇՇԵՕԱ ք7ՇՇտօ1լ Ձքթումտ մ Շ0103Է11:08.

8 քորօոծ Ճյրթուն 8 ԷՕքթճ Շօ6քթճոօօթ օոօտօ 50000 7քօջ, ոՅ 6Օռւ ուոճոօ-
քամ 3802ք810՛1 ՎՇՆԽուօ8 տ օ1ոթ875101 ՎՅՇՂԵՒՕ 8 3ք36օքՄու.

ԹՇ 7քօոաւած ոք 5 ՂքթմոօՅՄ Բ ՈՇ 0 82111616 օ6ՖՇՈՂ Աա ՂՇԵ տ ոծէ-
618701 ՈՕ տոօղք անու ոճք աու «71822:6516 Ք ոքօղքօօօ'1162., 1106ո6 3ք36ք»ուօ-
ոՕօ ՇՏօյոմ ԱՕՇՆԵՕՑաու Օտոյմւթ ՇՕղթօղատոծքած 86Շ6ոլ ԱՕԱԼՒՅԻԼ 1: 38811111
քօաան: Դօքթուօքոււ. 8 ՛Լքճոօ3յ ոթ, 5ւՅծ, Մաո, 1 800616, 8 )183801286 տօ
Թք3օքում ԷՅՇՇՈՇԻԱՇ 8օյաւօղծուօ օքոճտուտօ88րօ 7 Աօոթքշաւտա6164 Շ8տ3ՅԵ Շ
/Խառճթոօն ո /36ք681ռոնաօու. 110 ոտոքթօտօքծոաւմ 686 Բաո, բ 14 25876012

1163

Ջոթծք: 65, ոօօ7ուտ 8 Չք3ծքՄու ՎՇքօՅ ԱՇՇԵՕՈԵԽՕ Շի 56ք ԷՐ 1684 8 /:36թծ27Ո-

162 «Միություն ն առաջադիմություն» կուսակցություն, Իթթիհադ - Հիմնադրվել է 1889 թ.,
որի նպատակմԱ է եղել Թուրքիայի սահմանադրական վերակառուցումը ն նորոգումը: 1908 թ.
կուսակցության գործունեության հետնանքով գահընկեց է արվել սուլթան Աբդուլ Համիդ1Լ-ը, ն
վերականգնվել է 1876թ. վերացված Սահմանադրությունը: Սակայն հայերի աջակցությամբ
իշխանության գլուխ եկած իթթիհադլթ ականները 1915թ. իրագործել են հայոց Մեծ եղեռնը,
որին զոհ են գնացել 1,5 միլիոն հայեր: 1919թ. վերջին - 1920 թ. սկզբին տեղի ունեցած դատա-
վարությամբ ռազմական դատարամըկուսակցության պարագլուխներին դատապարտեց հե-
ռակա մահապատժի, որը, սակայն, իրագործվեց «Նեմեսիս» ծրագիրն իրագործողմճերի` հայ
վրիժառուների կողմից:

1165 Էնվեր փաշա (1881 -1922 թթ.) - 1 906 թ. մտնում է «Միություն ն առաջադիմություն»
կուսակցության մեջ: Հանդիսանալով Հուսեյն Հիլմի փաշայի համհարզը, ղեկավար մասնակ-
ցություն է ունենում 1908 թ. երիտթուրքական պետական հեղաշրջման մեջ: Այնուհետն որպես
ռազմական կցորդկարճ ժամանակով հայտնվում է Բեռլինում, որտեղ սերտ կապեր է հաստա-
տում գերմանական ռազմականշրջանների հետ: Մասնակցել է իտալա-թուրքական պատե-
րազմին: 1913 թ. որպես գնդապետ Էնվերբեյը նշանակվում է Ճ բանակային կորպուսի շտաբի
պետ, որի փաստացի ղեկավարն էր: Բալկանյան երկրորդ պատերազմի ավարտամասում,
խաղաղ բանակցությունների ժամանակ, երբ մեծ վեզիր Քյամիլ փաշան կողմնորոշվում է դեպի
Անգլիան, Էնվերբեյրիր համախոհների հետ 1913թ. հունվարի 23-ին իրագործում է պետական
հեղաշրջում, սպանում է ռազմական նախարար Նազիմ փաշային ն հարկադրում Քյամիլ
փաշայինպաշտճոնաթոլ լինել: Այդ պահից սկսած նա դառնում է հայտնի տրիում վիրատի
անդամներից մեկը՝ /Թայնաթ Սեհմեդ փաշայի ն.Ջեմայլ փաշայի հետ: Իսկ 1914թ. Էնվեր բեյը

608

շք. ԼԱԾ 8ռոօու Խքճօոօոօ 1107ուօօչւտ 8 ՛քճոօՅյմ ոքոծ6881:01 ԿՎՇՂոԼաԼ 8
ԷՕ708:թռւ 76օքթ42 "Չոտօքոօր. 8 ՛Լքճոօյյալ 8օթոյտոօտ տ 1386օղաեք ՎՇաու -
Խոմոօ7քթօա Էա 1լքճտաւթոթօ180 ոլօռտուտօ8210 386օ4 19- ծուռ
ՃքոօղաճոՇաՕօ ԷՅՇՇՈՇԻԱՎՇ 8Շոծոօ18216 7էքօ3 ՇՕ օ10քօտթւ ՛17քօտ ոօառոոծր Ը-
842601 8ոոճքօմ ո ոքած՞լ8461 8 ԽՃՕոՇՆՅ:Ն ւ Օ`ԱՕԵ.

Օոցա Չք36քուօաօօ ոքճտաւծոեօ188 ոթծուօոճւտ6164 օ6Ֆ48ուծ Խ/Լ8-
ԽՐ7քօ1-57Ե-4Ճ3213 (Ճճքոյ). ԱռօղԵ տթքօտուառ: ոքոօտ - էօք ԽՐօշրՓճ ոճ,
ԼՅԲՈԾ 3876 - 8լքմ3Յայու ոօոօքոօօ1Ե ԽՐ.ՇՀմՓՇ Խօույծ. 11քո Խօխճոծ ոճաւծ Է2-
20781164 ԷՇՇաօոթրօ տա/608-0Փաաօքօ8, ոօ1օթծու ոքօոօոճԹոծմթք 018616186է-
ԲԵԼՇ ոլ6612. 11քտ օ107ուա08611152: Շ Շ01038աումնու 3886թ ոօոշւծու ոքոօշութ 8 3ք-
36ք3/ 11.

ՒԼ օՇոօ8Յաատ ոքօօթծ.լ 11Շ676:ում, Վ10651 օ6ք8308415 40601710 ւ06 6Օոե-
աուօ180 ալ ոթշոչօ18084111 օ06ք830888114 /Ճթուօում, ոքճտուծ 56180 Ո06182-
Բ08ռոօ ԷՅ աան թ 8 քճաօոօ Խօտաւ 50000 ո Ճուօքու 40000 66շօօու6Ց 77-
քօտ տ քոօտ Ոծքօօօոււծ 8 Յոոօալ, ԽԱաօատք ո Եուուօօատք քճնօ ու. Օաօ-
քօր Էտա ճ ոճում "Հքօօօտ2յո օւոթմտոծքաօօ 8 Ենոաածօօտք, Մառ.
ՔՕԽՅՒԱԾՈՕԵԻօ 62:61 շտ տթոծքյու Ճյու ԽՏուճոչ: ոճող/, «010ք.ռլ ոօ, 5101
ոԼ86ՇոՕ1 8ք6ծ612 ոքոորււօ ք Խ/17612Փ6 ԷՇղաոօ Ամո.

Կու 11 տատում, Է2207711664 8 Թմոծ, ՇՆԱ:ՂԵԼ 8 ԵՅՀՅՇՂՇՒՕ 7077
(83, 126, 127 ոօոադ, 50, 51, 34 ոու 9 տատոտաա 8 Շօօ1286Շ 2000 -2500 ուեւ-
08 8 803քթ8616 20-24 16ր 81205168 8 քճնօոօ 3ք3օք7ա - Էճօճո-ք ճոճ. 3-8 տա-
8ոՅ:1 8 Օոեղաուծաօու ոճոթմտոօժաու 1օ 500 26ոօքօ5 3-1 ոոտոյւա 8 Ղքճոօյ-
տծ. 106, 107, 108 ոօ 36 ոռտոտտտ Էծ 82075811 5 606128 36 ւօքոյօճ. 36 ոտո-
314 8 «Օքած Ճոքօոչ ոթօուռ Վօքօ3 3ք3օք7ո ոճ Ըտ826 տ տճղծւծ. 80 8662 յաւտա-
Յա 15 ռօքոօճ քոՇՎԱՂԼԵԼՑ86164 օ1 2000 ոօ 2500 ււթւօ8, էօ ոՕոօոքտոօ168
80806քթճրւճուը 19 -ո618161-0 803թ2618.

1 Չաաուծչաթն օ1 22 88876124 60061126 ՇոօյըՕոլ66: ճաճոօ/թու 8.լ-
ո7օդմու 8 1օքօլ ատումօ6 8033885116, 8 «01օքօու, օ6քաօ0888 7Լք0Օշոճւօ աօ
Ղ7քաաու օոՅ6քօօ15, ոօոքօ6ոօ օառօոլտճտ օօ65ւ 8 Ըխաքոծ, "51618571 էճ ԱՅՆ

նշանակվում է Թուրքիայի ռազմական նախարար: Նա «Միություն ն առաջադիմություն» կու-
սակցության ղեկավարներից էր: 1919թ. հունվարի 1-ին դաշնակիցների պնդումով օսմանյան
կառավարության կարգադրագրով հեռացվում է բանակի անձնակազմի ցուցակից ն հուլիսին
Մուստաֆա Քեմալ փաշայի նախագահությամբ հրավիրված ռազմական դատարանի դորոշ-
մամբ հեռակա կարգով դատապարտվում մահապատժի: 1922 թ. հուլիսի 4-ին Կարմիր բա-
նակի դեմ Միջին Ասիայում` Բուխարայում տեղի ունեցած մարտերի ընթացքում գնդակա-
հարվում է Հակոբ Մելքումովի կողմից:

609

քոՕՂԱՎՇՇԽՕՇ Վ786180, ԱքաՅելտ4:01 ՛1/քօտ ՄՇաատՂե ՎՇՆԱՀԼՎՇՇԻՕՇ 18225:ՇԷլաՇ շյա
Փօքուռքօտ2տմ Էճքօոուօմ ճքուաաւ. Օոռտ ոյշաաօ168 5 օո տ 8 ոծո՞րոյւ
Լթուք»ւ Փօքոււքօտճույ ԷԼ քօաօմ Հթուու - Ճոոօքճ, Մճո ո ռոք. 1106ո6
85 Ա7ՇՔՃ 803384Է1171 Շքո3Յ շոՇ աճոօ/քատ ոօքճաատ Բ տո. էԼւոՇ 86օե ոքճ-
80 ՂՏՈԵՇՂՑՇԱՒԵԼՄ եօշաք1381 12201164 8 քամ ոթոծնաւտուօօ ո3Յ /ՃՃուօթու ո81-
ԽՁԽՅԵԼՈՑՆ ՃՂոՓՅ, ոօ1օքթօւմ1 7186քոոծչ 8 Յոճոտտ Լ1Լոճ62 ոոտոյտա 1 Օղոմծ1
քճօոօքչաօժում. 110 650 քճօոօքչաաօոոծ 3 /ՃՃ:մօքու ոքոծւռու 8 Շ6ոծքւած Է Յթուծ-
աթ 200 ճ6աօքօտ. էԼ »Ծյաւտա 16684 8 8ԵԼՇԵԼԱՈՇ ՃԼո1ոօ5/թայւ 8Շթք 1165 մ Շ ճւ6օ1-
քամու ո6ճՈՏոում ոճք ոու ` Էշաութքւտծ տ ոքօքօօօ տուծյու ոՕ610:811օ ՇՕ86ո-
քատ. Օմ 851388ու ք Շօծծ 60188461 տ ոօրքօ6082ու 01 ոռ տՇոծր մ ոօ-
քօծոօօղօմ Էլճքօաւօ մթու. 8 Խօրոու ոօ ոթոօաունու ք ոլօ6ուՅՅաաւտ տ
66օք7 ոՇԷՇԼ. 11070246 մոօ չթոօղոոււ 8 5: քճնօոմ Էքօ3ո1 ՕոՅՇ:Օ6Ղ. 15 Եռ-
ՄՇշքու աճ Շօ0612101, ՎՂՕ ՈՇտ16ոԵոօօ15 տ Փօքումքօ84 6 ԿՇՈԱԼՎՇՇԵ: 01քթ2708
ՂՅոԼ 11լքօտ012:46162.

9

23 28517612 1919 1.

ը. ԽօԱՇՐՅԵՆ Նո ՑՈ015. էո 1 716808:

Հայաստանի Հանրապետության արխիվ (Բոստոն),
թիվ 97/9, պահ. 12, դ. 3: Ձեռագիր:

8
ԽՀ0 ոքօ60ՇՃ001116ՂԵՇՈԱԼ6) Հօոծքճո) Խօքչճ806յ
Թ.ած ոքօ60ԸՃՕՕԼՈՒՇՂԵՇՈԼՇ0

ԻԷճոօթւ
Օքոճումւծթճոււ Է քթօաօմ ճքոռու "Խնառուծ Ղճատութ՝ 8 7աճքծօամքծ,
Օրտթյծ, ՃՅքՅյաոօ ս Եաւաւօօ տ8օ164 տօոօոճւ Է6ոշքոշքում 4ոթ Լորա 661.
1ԼԹ8աւ 6681, 65Ցոռու Ֆօոճանոօանաաք շոճքոճթումմւ 8 Ըխաքթոծ, քալոծ ոճշօա-
աօ 8 շաւճռքծօառքծ ոօուշօտքաա: 8 Օ1ԵՂՅՑԵՇ 43ոտ Լաքուտ քո Շաուո ո տոռք-
6օամքօանծ Խշք էՕշչՓ ո Մ ւօոուղ ոճա Թ6ճքշո 352ղ6. Օոռ ոք ոաղծոԵքօ Շօ-
6ռթոօ 01 ԷՅՇՇոծււո: ՈՇԲՏՐո ոո ոթօոչ1618084ժու21 օ6ք23088481171 Ճքուօքաւ. 8
Օրտթոօոօրդ տ Ֆաաւօօաօր քճմօոոմ ոմ6ռքմօք ԿօՌաաօտ աքն 807» Եռ-
Լաճթ»5 Վողօ. էԼ.չօշտաաածօն 8 5: քճնօաճճ 800թ2աՇ1Լ ԵՇ քու ոթոխւելաո)օ՛լ Բ
ՒԹքօոաօմ ճքուու. ԽԼ7ՄաոՇաք 50» թ7թոօտ Ըճնատ ԽՐՇՅ Շ6ք 1ՅՅՔՎՎՇԻ ԽԼՐՇ-
18Փօ1 Խօխճոծ ոճա ՕԱ ՆՈԾԱՆԼ 86օոմ աքոճյարու օաղճում ԽՐոշոօմ

7Օ7աու6Լ.

610

Ճճթո ամք տաճա 12:66 ոքոխադ ք ո06ք080ՂԵՎՇՇԵՕոՐՄ ոտո2օԷմոօ.
նրուաուծքօու 51010 ուռած 8 ՃճքոյՂՇ 6. ԽՇօաք 6ՕՐՀՎ /Ճ2.6յլ 6611, ոօ-
16քում ո 7ոքմոյաօ7 օ6ոճօղտոււ.

8 քճշոօքմոծուտա ոճք ոու ` Էշջաուծքած տ ոքօքօօօ" ոօօաուուօ Խոլօրօ ոծ-
ԷՇՐ. 863ոծ 5 17քաու օ6ք8308885Լ ոՕաօօտա ոօ օ6օք7 ոծոծք. ԷԼՇՇՕՐոճՇԻԵՕ: Շ
5Ղամ ԷճուՕքՅԱԵՒԼԻԼԼ 822 66Ք Շո տ 16 աո մոն ու 76128086 1010 Ֆօուտօօաօք
838064 76184:01. 8օ Րոճտծ Փօքոււմքօրճոււչ Էլ ոքօոոօ ճքոոու 8 քմճլօտոծ Ճ03888
(6ո3Յ /ՃՃքձծոռքճ), 1685թուճ, 11Շոօքուռտ օ1081 /15ո 811 տ ոօքօովօամ Չք3ծ. 110
ԾԱռՃոԼ, 8 Ճճքոյոօոօ11 օ6018611 776:6 382116406Ե 8 էԼ քօյաւօ ձքուոօ ոօ 50000
քօռ 1 :7քոօտ (ոքօտօուՎ6ոօ). Ը ՎՇՈԱԼԱՎՇՇԵՕՆՆ ոտաաօժոօ աքոխոժո/յու 13
ՎՇՐԱՈԵՕՑ ԱղՇուն "10 աղտ տ "108101. 80 ոմտՇ ՎՇՂԱԱՒԾՑ ՎՇքածօօօ8 օղա 101:
Յ1ոՇ ԽՈՇ Շ6Շա, ՀճոՇօու 661 3876, ՕՇուճու 661 ո Լօուոճ ԷՅօճո 661. Օոռ
օ66ուոյոմ 851612881Ե 70 2500 օ46675 թօ ւ5ւ.

ՖՀշճտուամ աՅ Եշ ուճ ԷԻ՛քո ոճաճ ոթոծտու 8 ք36քթա. ԵՕ6186Էլուր 3ուտ-
օք4 6օւտուոլ ոօ աոօուտք 6 ձքաաօմ Ճճոոււ ոճաճ Է120701165: 8 քմրօտծ Եճու-
ՔՇօաթճ, օՈաոճ 011 քՅուծքծք 85162415 8 /Ճ36ք.211նաճ ո.

Լոճծ 11-71 ԽոթոոՅՇոօ1 տատում ո 34 աօ: - 8 ԵՅ3616, 33 ոօ - 8 ՃՃքո-
Վո, 18 ոօ: - 5 Յոթ. 8 քօ1ծ 11-11 ոռտոյաւ 60-70 26աօքօտ. ԼԼոճծ 5-1 ոոտո-
Յա (1 ոռօքոտօ8) 5 Ճապոօտտ. 5-8 տոտոյոչւ քմօոօոօշոծոն 8 քճմօոծ /ՃոՇոք.
Լիշ6 15-ոօ ոօքոօճ քօաւթոօ Աօքօտ661 ո3 Չք3ծքուճ 8 ՉքՅունամք. 9-5: տո-
3141 8 Չք3օքուօ. ԼԼոճ6 3-1 ոոտոտտտ ո՛՛7-1 ոօյու (15-10 ոօքո»օ8) - 8 ՛ԼքճոօՅՄԲ-
76, 8-1 ոօյո: - 5 Եռածք ոՀ. 1լքօրաօոճոճօօմ աճծ 3-1 ոոտոյաււ Աօքօտօօաամ 8
1ՉԽՐԱՀԹԻԾ. 12-51: ոտա (այծ) 8 Ճօքոօճոծ. 30 21 31 ոօ 10-71 ոոտո3ոք -
5 քՕԽՇՂՅԻՂ Ա Ծոօոծ, 8 32-1 ոօ: 8 30:Մոոճաօ. 1-81 տոտոյամ 8 ԷՅուոքշոօա

քմնօրծ.
/7/ 10
24 662թճոն 1919 չ.
ը. ԵօԱՇՐՅԱՆ Աո ՑՈ015. էո: 76808:
Հայաստանի Հանրապետության արխիվ (Բոստոն),
թիվ 9/9, պահ. 12, դ. 3: Ձեռագիր:

611

7/9
ԽՀ0 ոքօ60ՇՃ001116ՂԵՇՈԱԼ6) Հօոծքճո) Խօքչճ806յ
ԻԷճոօթւ

Խօխճւտք 20-10 ճօքոօճ Խու Փճ ոռուռ 164

ո3 /Ճ1օքեւ 60 150 562ւռ-
թղ ԱՕՇշաւ 8 Ըատքո Ճաշճք տ, ՇՕրոճոօ ԱՕՇՆԵՕ8ոանոօ ԸՕտոՇՇաօօ ոՕտԱ-
քօօօճ, ոթօրոոճտ օօ Շոյշո6ծ6Լ 610թ0ոարօ8 Խանում ւօոօոեօաօօ աքմճ81ծոթ-
Շ184, ԷՅՅՔՎՎԱԵՒԼ 68012 տ 06681 ուօ621ո138111օ.

թ Ճողճօտւ 8 Վօքու ոթոծոււ ո3 էլ ճքօոոօմ ձքաոտ 6ռոծճոու, 1թօօ1088ղ
ԽՈՕ1Շ6թքոՓ: տ 065481 ուօ60211134110. Խրո ՅԲՅո Չօաղածշմքթն ո ՃՓոօո Է2-
քճշաօճթմ ոքոխՈժըյ 1 ո ` Պատա.

8 ՐԾ (5 Խօոու - 8. 8.) Կոդուատ 32284Նմու 16ոօղքֆ.

8 Ճոոօքծ Կօղում 32:5Սու ԱՈՕՎՆ, 1Տոծ-քճՓ. 8 Խոաածո-682Վ466ո 8 /Ճ11օքծ
Շ0610416:: 601511011 Խո, Լոն Կոճոօ5/քթու օ658ռնու 66684 60616828 ուտ 1
քճուու օոօ6քօքաւծ ԷՅՀՇՇոՇՔա:. 8ՇՇ ԷՅՇՇոծուՇ /Ճմօթու 800ք72:680, 1 80օք»-
2:«ՇԷԼԵԼՇ 203221 Վ 8 ոօ Էօքօ». 13 ՃՕ03:ո14 Հթաօո4 86, 73/14, 410 8 /ՃԲւօքօ
Շ630ՈՅՇԲ0օ, 66871 ՀՄտճ. ԸՕօաօտուոմ ճոօ16օգթթոօու (աքը, 1 ՕՆՕ
Շոօոճ Խ1:6ճք Ղ1օֆոաւ ոքոոժայու ք" Պ/աոււ". 3ոտօք ոճաճ ոճչօա16չ 8 ՇԷօ-
Լ6քւտու 6 ԽՐօՓճ ԽՃօխու» ոճաօա ո ոօաուօ61846164 ոք Փօաճքուճո 3ո-
86ք.

8 Շօոծուռչը: էօ Կօդոաւաւ ոքուոճոււծօ1 Խշաճքօ8 1 1ողՅուօ8, 060586815-
101 տոլ ոՕ02ա6Բա6 ՛17քոտա 7 ոծուքմոծւօօ ոթմտուծոթօ184 տ աքտում3Ե1Ց810՛ր ԷԼ6
ոմա ածու տ քճոօօ8 ՈՇուքմոթրօոր ոքճտողծոեօ187. Օղոօտթծուծուօ 6
5 ՎՇՌՆոՀԼ օ6ոճոուօ1 ԷՅՇՇՈՇԷՈԼՇ 838064 8 ոօ15337 ` ԼՅոոցաուն ԽՆմմուծ՞՞.
ՇոՅԵՄԾՈԾԱՆՈ ՎԵՐՆԱ 8 /ՅԱՆԾԻՈԾ Շո ճր 661 օոտոճո ոտք ոյաքիօ6
ոթծուաօճքւծ 86Շ6ոլ ոքմ8ո1ծոԵՇՂ8Շ 11 ԵԼ մ ՎԱԽՕՑՒՏՈՅԻԼ 01823215 ՇՕ6ԱՇՆՅԱՇ 8Շ6ոլ

Վաճ "«Խառաու՞. Սոճսծ աԼ 7-քօ3օւ. 1106 ոթարաաօուաօծ Խ1օյմֆն ԽՇուճու

1164 Ալի Ֆուադ փաշա - բրիգադի գեներալ, Անգորայում տեղաբաշխված 2424 բանակային
կորպուսի հրամանատար: Առաջին աշխարհամարտի սկզբին գործուղվում է Սիրիա, իսկ 1916
թ. գարնանը՝ հյուսիսարնելյան ռազմաճակատ, որտեղ հունիս-օգոստոսին մասնակցում է ռուս-
ների դեմ Էրզրումի ուղղությամբ ընթացող ռազմական գործողություններին: Սվազի կոնգրեսից
(1919 թ. սեպտեմբերիձ -12)հետո դառնում է Արեմտյան Անատոլիայի ազգայնական բոլոր
զինվածուժերի ղեկավարը: 1920թ. Ալի Ֆուադփաշան ստանձնում է Մոսկվա ուղարկ վող ար-
տակարգ հանձնաժողովի նախագահի պաշտոնը, 1921 թ. մարտին նշանակվում է Թուրքիայի
դեսպան ՌԽՖՍՀ-ում,իսկ 1922 թ. հունիսին ընտրվում է մեջլիսի անդամ ն Իրավունքների
պաշտպանության ընկերության ԿԿ-ի ճախագահ, 1924 թ. դառնում է առաջադիմականմերի
կուսակցության գլխավոր քարտուղարը:

612

ոճատ, 866 ո7քոօաած 11612 օ6ՖԵՇԱՌԱԱՈԼՇԵ. ՄՎՅՇՊԱԱՇԵ ԲՅոՅոծ էու տքայ

Շու էճ Շաքի.
Ւ 18
17 6616թ 1919 ւ.
1. ԵՕԱԸՐՅԵՆԱԱՑՈՑ1Ե. Խու Յ Է 765084:

Հայաստանի Հանրապետության արխիվ ( Բոստոն),
թիվ 17/17, պահ. 12, դ. 3: Ձեռագիր:

710
ԽՀ0 ոքօ60ՇՃ001116ՂԵՇՈԱԼ6) Հօոծքճո) Խօքչճ806յ

ԻԷճոօթւ
արտ Չօաաածչաթմ օօօ6ատօ Շոշ չ01166: 8 ԷՅՎՅՈՇ 18187018 13 /ՃՃԷոՕքել
ոթոծթու 8 Չառոասօաթ ոռեուճաճու Ճո 661, ոօօթ»ոլ, 328515 3Յոճմած աղեն
ատում, Աքօոքճյւ ՔՅՎՅՈԵՒաՈՅՆ ոտա ո Շմոլ 382801 610 ոօօղ 11ք2816դԵ6180
ատ ոթօշթոթծշողծ ույ 51010 ատում մու ԷՇ տողօօր Շ՞ւ, ամու, ՇոՕքօծ 86610,
61618761 Շ ԽԼղմու 006118, Օօ ՎՇոԼ 600637 06060. 8 ՈՕՇՇ66 8քծուչ 8 օքօղ
Ցօառոաւօշաթ ոքոծեււ 16քքթօթոօր ոճթոու ` Էաււօոծ մ ոքօրքծօօ" ՕՆ ԱԱԵՆՈԼՇ-
ւն ԼՐոՓոչ ՖՇոշո26, «010թ.ւ1 38 866 8քծուչմ 801ւԵլ յանա էճ 22:6ո635ԷԼ011 7օ-
քօր ուօտօռ. 1106ո6 ոօքօոութու օւ Շոքոլտճոօչ. ԷԹ որո: օւ 6187 ւծ 84880
քճ601215. ՃղոՓ 661 ոռ ԼճՓո:յ Քօյնոճ6 ՎՅՇՂԾ 1ոծ101 ՇՕ861ԱՅ5ւո5 ՇՕ Շոծյա ոօ Ա-
Խու ԽԱՅԾ 7/քթաճոո-ք76080711163141Խ11 հճքօաւօ1օ ոտտոօոտ "Խնառու՞: 1) տօ6-
թոշամօամ Ճճյոււ 812 (ք83600181651 80 8քօում 801151), 2) Ճ76Շք68, 66ւ8ոոԼ ո6-
ԱՆԱՐ Աճթոճխօում ո Ճոշոռօ, տաոօոու /Ճուօթու ոռռ Ըտոճօն 8 աՕտքօօօօ
«Խառմու 8 Ըմտճօծ, 3) 6օտուու ԽՄՀնուք ԽԼՏոր7քու Չօատաօշաթձ - Ճղոֆ, 4) 8
Խ(Լ6ք2636 - ՍՇոռաղ, 5) Օքուճու Խ1Լօոքա, 6) «ոօ 5նամաօշաթօւմմ 1ուտ 386
ՃՇոքմւմւ - ոՇոօոճւ 7Օտքօօօճ 8 Ըատմօծ ո Ճոօք»ւ աու Ըտտո68, 7) Շոու
Լու 8օաճ - Է766օու - ոՏոծո:՛Ւ 8 «Օ1ւքօօօ6 Ը18264. ՕՏո -ոօքօոծոօմ 10տ0-
84 5 տարթթ "Մոմ 8 Չոաաածօշաթծ, 8) 6օտուաւ ճոօ16օճթքոֆ Եռւոծյնաու

|Ա::5520
ԵՖօոծւած ՎՅՇԼԵՕ Ապօօլ ՈՕՎՏՆ "Լճուաատոուն Խեաղաաւծ օքօոտ 6օշոճտւղու
ոտ թ7ղծոււմ 1412թ. ՎԼՕ օօ ԲՅՇ861ՇՏ ոլօօղոօ10 57՛քօոոօ10 տքօօ158186184, 10 օէու
ոօ ոռօոօոտտ 6ճքճոռ, ՇԲոօ ԷՄԱ01ՇՅ 80 866 օ10քօքոլ. Եօոոյծոմ 246 ԽՈՅՇՇ ոճր
670 Բ861թ06: ոքօղաոտ "ճղում Խնամուծ", 1ճռ ճո 510 ԵՅՇՅՇՂՇՏ տչ ոճք-
ԽԱՅ. 73 8ոօուծ տօօ1086քթոթռւ 26104ու08 7ՄՅՔՅՂ, ՎՀՕ հԼՇօՐԷԵԼՇ 17քա -- 60-

613

Ր2Կ1 ոօ տՅԹոՇ ԱՇ 1766քթոռրօքճ ոճում "Խմած" տքուօ ՇՄՆԵՄ ոՇԻԾՐ.
ՒԷԹՈւՇ, 20191 516 տտաաօքուծ 11201164 8 ԱՕաւՕտեծ, Օյոճւօ 80 86չոմ ճլՕլՇլԼ
ԽԼՕշԲքօ շոտուծ 86ոծւուատ. 8 ՃՃուօքծ ոՕԿՆ: տ 1ղօղքոֆ 38ոռու ՝Խոռառու:, 1 866
ԲՅ1Շ6ոՇ 6, 800ք725:6ԷՈ106 Շ ԷՕՐ տօ 1Օո085Լ, 85ՇԵւաճոօ էճ յաղ 71 օ6Ֆ8ողօ:
«ԽԼ5ւ ոթոտոմյու 60դԵ1Ա6Ց2ՅԻՐ՞. ԽԼՒՕԼՈՇ չթոօաաՅոՇ ո3 163.214 0ՇԻ71 8 /ՃՃուօք,
Ճ ՈՅ ՃԷղՕքԵԼ 8 3օաղածյլք.

չր Էօոճւաաւ 60060201 Շո ԱԴՕԼԱՇՇ օ1 14 Շ6տոչ6քչ: "Պ/ՈՇօճո 1987 88387
աՅ ՃՃոճաօքքն ա Տատին ԼԷօթօտաօ11 101084 Ո038/Վ11մ ՂՇՈՇՐթՅԵԼՆՐ Շ Էքօյն1025:6-
ԲԱՇոԼ Աաաա "Խոռռու. 10օքթօշոճտծ, ոթուաւճմ 80 88 մրմՇ ՕՇՇօամուծ
ԱՏԲւթճ, ԱՇօՂՅԵՕՑաու ոօտու ո2861թօ47 Խեաու" ո ոօշաոաււթօչ 66 քձօոօքչ-
226է ոմ. ԹՄոՕ50 ՏՈՏՈ ` Լճում Խոաաաածօ" 8 Խրատ 78510165: 1) ճոռ-
ոռքօաւմ Ըոծնուճու Շոքթո, 2) Մառան 10362ոււ Լառօոմ, 3) Եուտում ոք-
քօաօթ 7ՎողՇաԵՇաօՕ1 Շօդաոմթում 7Սաօտրծ (8 ԽԱՅ 37քթօ5), 4) ԽԽօոֆճ
ՎՅՆՂԼ, ԷՅՎՅՈԵՒՈՒ ԽԼՇօՂՈԵՐ: շո մ աթուօ8. 8 ՃՓոօո Էճքմաօճքծ քո604 ""Խոախու
ք ԵՐՈՇ 866161 ճ)ուօ.

Ֆր Ճոլճօու ՇՕօ6118:օ1 Շաօյը/ 0166: "'ԽՐ7612Փ42 Խօուճո» ոճաճ ոօօշոծ Ըտ-
88ՇՇԽՕՐՕ ԲՕՒԱԼՐքՇՇՇՃ 86:0 1օքքուօքյօ օ1 ԻՅ8:23Շաօ11 Ւ քճուծւ ոօ ԷՕքօրտ /ՃոԼՅ-
Շա, 8: ՍՈՕՎՅԱ տ /ՃԿԽՅ62 10, օ6Եճտռո ՛17քօւաօ1 քօօոծյոուօ1լ. էճ ոտօքտչ ոՕու08
8 ՃԿՅՇԱԼ քմ աթ6ոծլ 06058486, 8. 6010քթռւ Է080թողծք, ՎԼԾ ԷՅՇՇոծ ուծ ՇՅեՕ
տ0յռարօ 7ոքմտուծ օօ601, ԷՇ ՕաՂԱՅՑՇԵ Խօրօանո ւ օոօյ51. 113 /ՃՃոլճօտու ոօօ-
ճյու 8 ԽԼոքՅատմւ ոՏոօոճւնոօ Շ ոքծուօշոօքտծու ոթոշօօոաւաւթօչ ք ոքմտուծոթ-
օ187 Խ17Շ1ճՓԵԼ Խօուճյւ ոճոու. ՎՇոռում 38Էնու 866 տօքօոտ, 856յա ւած 8 /Ճոլ8-
Շաօ, տ ոճշոծ ոօ ոքօոօաու աոնտ ո: ԽԱքՅոտճոմ 8 /ՃՃԿԽՅՇօ մորու մանու
օօղոու. 113 Խ1ճքՅատնոճ չթոօաոմիծ օաճյու 06շոմՂ5 8 ԸՅոՇԾԻՐ.

Լիճծ 20-06 ոօքոօճ 761281081168 8 36ատածշաքծ Շ 8085 7օոճւմնւքօու
ռօքթոօճ Լճուու ոճաօմ. Ըճու 20-1 ոօթոօ Էռչօ7ԱՇ8 8 /ՃՃ110քթօ Շօ Շ8օտոլ ոօ-
ԽՈՅ ութօո Փճղ ոճաօմ, ոօքծաւծուաւմմ էճ օ1օթօ57 ԽՐօաՓճ Խօխճու ոճում.
Թօծոեւմ ոնք ոթտաոու ՝20-1 ռօքթո»օ Լոն ոճա Է1838815 5-ԵրԼ ռօք-
7601. 8 5 55քօ122 01 ՃՓոօո Էճքոյաօճքճ ոճշօոատօտ ուծ 23-1 տուտոյաււ. 8
ՖքՇօաօոք ՑոՎԱՇՂՇ 7ՇաուՑ61642 ՎՇՈԼԱՎՇՇԵՕՇ 782256ԷւմՇ. էլ ԿՅՈԵՒ Ո: ՎՇՂԼԼ-
ո Յքոմր ՃՇաոր 61618761 ԷՅ Լօքճմ 18815 նա5ւ Եւ (8 քճրօոծ Չաաոսծչա-
քճ). 6000 Կօաուօտ աՅ ԽԼոճոաանոճ (օշա Եք/օօ1 տ Խարճքածե) 15 օօու6քտ
ոթօուռու ոօ ոճոքմտոծատօ Չաատածչաքճ. 11լք28ողծո5օ180 8 ՀՕԽՇՂՅԵՂ Լ ւՕ ԱՕ
ՇԱՅՈԾ Շօ6աքճ5 օՓողծքօ8 38ո864 7 ոՕՇջւուծ մլ ՝ոօոօյոտժում քօր ոճթիթու

614

ՎՅՇՂՇԱ 8 /Ճ:ՅՂԾուու", 1. 6. ոո Մօտոթոչ ԿՇՆԵՈԵՕՑ. 15 տոօ օո 8ճՅո օՂոճո
ոքուոՅ 866 օՓուծթձու 15 ւօքոօճ 86քէ1564 8 6801 ՎՅՇՂԼ.

1761 2Փ82 ԽՇխճոծ ոճաճ 32 8ՇԱԾՈՎԱՒՇՈԹՇ 68061 8ոմօոմ ՈԱՕՑՇ6ո ոճմ-
ԽՅաՅա Մ ԼՕտում. 17 ՇօքւտՇԾքը ԸՇօոու 8 ԽՕտօրուաւօոօրծ տած 5:օ1թծուօ6 38-
ՇՇՈՅՒՈԼՇ Օ ՎՇԱՒՎՇՇԵՕԻԼ տածում. Չք36ք3ուօաօ6 ոքճտուծ56180 8 /ՃՃԽՅՇոռ օ1-
քթուօ քուաՕքճոթքթոք 68ու Շ ՕօոՕտոթւմ ոճոատոոօրլ 8 5.000.000 ուք. ԷԲ ԿՅյ5-
Էաոչ 2-Րօ ո"ւօ6աւՅ21ա01օ1օ օ1ծոճ 1-0 ոօթոյտօճ 8 Չոաածշաթծ - Շաոծճոու
1օ6աւ (ոճոօ/քօթ). 3101 օղա 02881518861 քթմաօ8ւ Ետոծնատ աճ, Ըշօ օո,
ՇՇեաումյո, օրա, ԼՅՑԱԱՅՒՄԵՒԵԼԵԼՆ, Էճքմաօճքթձ, 1107088118, /Ճոածոքճ, Սու
ՔՈՅ, Չուօոճ, Շոտքո Ճոօճթճ. էԼ ՅոՅՎ6որթոք օօ օ10քօ0քալ ո0քւքօօօճ 1810թ լ6-
Շճա ՂՕԽՆՄ ԷՀՅՅՈԱ Ճա քոյօյաղօա Շ 400 քօութոթոում 86ոօքմում 8 20 86քօ122

օ1 ՉՇաածյաքն 8 Շ6ոօաու Էճքմ-Լ Թաթ օ 6-0 օՓուծօքմում.
Ւ/19
18 66 աւտլ6թո 1919 ւ.
ը. ԵօԱՇՐՅԱՆ Աո ՑՈ015. էո: 76808:

Հայաստանի Հանրապետության արխիվ (Բոստոն),
թիվ 17/17, պահ. 12, դ. 3: Ձեռագիր:

11
ԽՀ0 ոք660ՇՃ0ՕԼԱՂՇՈԵՇԱԼՇ» ՀՇԱ6քճո) Խ0քշ4806Ֆ

ԻԷճոօթւ
8 ԽՈւոճոոօ ոթոծոււ այում Վոծք ոճքաւո ` Էշաուծուտծ տ ոքօքօօօ" /410
Յ8ոՇ Ճ6Ո7թոՃա ւ »ֆճքտո, «010թ.մ 61271 ոօ տոօգթտանաոմ օԼ ԽՐ օրճՓու Խ6-

2711 ոճում օ06ռք815 ԿՇՈԼ:08 տ Փօքառքօտ4215 օ1ք:ւ՝ ԽՈ առու՞.
16 2Ր6Բ7թում ՇՑ8Շոթէումիք, 8 3ք36քՄուծ ԷՅՃօ76168 ած 15-ոօ ոօքո-
Շ4, 9-1 ուտոյաու ո" Խնռռու՞. Փօքոաաքօտճտածու օ1թգոօ8 ՎՇՆԱոՀԾՑ 38811161 օՓո-
ոԱՏք»ւ 15-10 ոօթոծճ ոօ, 88638061 6ոլ ոՕունեւթձ 15-Ի0 ւօքոյօճ Էճքմծօառքճ

տուն Առու 165. ՂԵՒ ԷԱՈԾՅԻԵԱԵԼՏ ԿՇՌԱԱԵՆ տ Խաո/օ17քթաւ - ՎոՇոԵւ ությա

1165 Կարաբեքիր Սուսա Քյազիմ փաշա (1882 թ. - 26 հունվարի, 1948 թ.) - Էրզրումում
տեղաբաշխված ՃՃՄ բանակային կորպուսի հրամանատար, գեներալ, պրոֆեսոր: Առաջին
աշխարհամարտի ժամանակ, 1915 թ. գլխավորել է թուրքական բանակային ՃԼՄ7 կորպուսը,
եղել է Լն ՄԼբանակների շտաբի պետ: 1918 թ. դեկտեմբերի 22-ին նշանակվել է Կովկասյան 1
բանակայինկորպուսի հրամանատար, 1919 թ. մարտի 2-ին՝ ՃՄ բանակային կորպուսի հրա-
մանատար: Թուրքական «Միլլի» ազգայնական շարժման ժամանակահատվածում Արնելյան
(Կովկասյան) ռազմաճակատի գլխավոր հրամանատարն էր ն 1920թ. աշնանը գործուն մաս-
նակցություն ցուցաբերել Հայաստանի Հանրապետության ռազմաքաղաքական ջախջախման

615

«Էրոոօքած ո ոքօքքօօօ'՛ - ԱոօոՎՅՒՕ1 8 օօ ոօ 30-35 տուք շոճոՕ888Փ8. 8 ոօօ-
ԱՇշ66 8քօոլմ 8 ՇՇղօուա ոթաւաւուօ1 ոօ ԿՎօաԱուԼ 8662, ՇոՕօօծըթրւ Բ Էօ-
16քաոօ օքշոչ, տ մ օոթօոթոչոօ՛1 8 օթ ԿԵԱՆ: 08. ԵՕտՏուուօ180 12.085::
22084158 ԷՇ ԱռոՄՎԱօԼ մ տօՅօքաաթյօ1. ՎՇոաաա 8 Շօօքաու քտոուուօ1
ո.օութոծ7աաւ, 016ոթ810՛1 ոքօո08075Ե618216 1 6Շոօ1 7 տքօօղետւ. 8 3ք3օքուօ էճ-
ՀՕղուօա 150 ճքում տ 50 Լքօաօտ. 8 քճնօաոչ Ճուռ, ԸՅՇՅո-ԻՅՈՇ ո ՀՃօոքո-ի6տ
թքոշոռծ ՎՇաաայ, 800թ7շոօ ւծ Խ17օ16Փ42 Խօուճոթ ոճաօք, Իքմ651 օթ: 57-
քօռ. 113 ՛ԼքմոօՅ7 Բատ ՎՇք63 3ք3ռանաճք 8 3ք3օք7ու 38811161 Վօղո:ՅՆու Խ7/157618Փ2
Ւ ՄԵՆԵՍ

1ճթռու 8 ԽՕՅՇՈՅԻՂ ԾԱԾ: 1) օ10քօտառում Ճատճոջյնաւմ, ՇՕ610411ա6 83
ԽԼՕՂՕ1626:1, ախլօք Շ8տօտոմ օքոճոօր "ոՇԽոոք"", ո 2) օգօթօտաոամ ոօուօ8ւն
ԸՅոթու 668, «010ք6լծ 384Թ8ոչոօ1, ՎՂՕ Օք ՇՕօՂ28ոչոօ՛ ՓՄքրճուծեււ ոմք՛ոու.

1766թոռյօք ԸՇԱ8Յ64 ծու 6611 65ււ 85138281 8 ԽՕ ՂՅՒՂՆ ԵԾ ԱՕ. ծուռ
66ե ոք 85163ո6 ո3 ԸՕտտճօճ ոօ ոու ոՕՄՎու քմշոօքչաածքած աուօ1քմ 8Ւէ ա 1-
քօռոռ: ոօ 86քքյ՛156Տ ԷՅ Շ806 ոլՇօ1ղօ. ՕոօՕքօտուամ ԽԼ7612Փ4 Խօուճյւ ոքո 803-
8թճոյաքւմ Քոռ: 8 Շամ 7օ1քօմու օո, ոճ Աթոո: ԱՕՇՇոթւ էճ ոՕ1ՇՆՅՒ-
Ղ.քօ ոօ Աքճտուծա56180ոլ, 10քշոօօ18611117/10 861քօՎ7. 17 Շօտ6քտ Կոնք
ոքմտողծոթօ184 էճ 3266ոմքամ Օծում, ՇոՇոմտ ոօոքօ68մք ոՕթղճւ Օօ քո38ռու 8
Շ1քՅԵՇ ՎՇՂԱԱՎՇՇԵՕՐՕ տ82266Էում, Շ006ոնռու 12:286, «մախ 1911 1 ՇոօՕոեւօ
ՇՕ1ՕՅԲԱՎՇՇԱԾՆ 8ՕԱՇտ ոտա Շ6ջօղԵ օլրքոտոօքթւ յտ» օլքճոթւ ոչ
Օաաճոաւ ԿՅ Ճոռծօատ. 11քո8ուծոթօ180 օղաշաատօ 8 քճշոօ քշած
76ո12108 ԱճթոճուծԷո ն Շոաթու (57քօո) ոք7ուոօ օՄԽՐՐ7 1ՇԻՇՐ ոչ: ոթօոճւմի-
1լ ոթօղոտ օառոճուտ 1Լքթօրճոււ Ըդաթոծոօօ քճտօ ոճ. 110 ոօ զօր 1օթ161
ՇԹՇՈԾԻԱՈԼ, ոքօոօշօյաւ ոօքածութմում ՎՇաուօ8 8 /ՃՃուօքթծ. ԽՐ օրաՓճ ԽՇխոոծ
ոճում 16ո6րքմախւօ1 քՅ1 տոմ ԸՕյոոճքճ, 38887514 Օօ 68061 ոօտօքոօօղաա Ըոււր7,
օ658811161, ՎՂՀՕ Օք ԷՇ ոքոտոմծք ԽօօոՅԲւ ա աւօոօ5 34 ոքմտտծոԵօ180 1 ՎՀՕ օք
28146164 տա 210թօո ՇՃոՕօ102167ԵՒ 011 /68271օոմտ. 8 ԹՕոօօրծ 7ոօօրտ Օա
ոօ: ՅՁաօքօտռ. Ց օշոճուծծ քթշոտ ոօ Շշօօճածատոօ տո Քօոօօլւ, մո
թոճոօոօոթՇաոմ Ի766թոոյծք 7:1Վ80 32411643 8 ՎՇՐԱոՀԼ 500 ՎՇոՕ8Շո.

գործում, գործուն դերակատարություն է ունեցել 1920 թ. դեկտեմբերի 2-ի Հայաստանի Հանրա-
պետությանհամար աղետալի ռազմաքաղաքականհետնանքներունեցած Ալեքսանդրապոլի
տխրահռչակ պայմանագիրըկնքելու հարցում: 1921 թ. հոկտեմբերին, Կարսի կոնֆերանսում
գլխավորել է թուրքական պատվիրակությունը, ՌԽՖՍՀ-ի, Անդրկովկասյան հանրապե-
տությունների ն Թուրքիայի միջն կնքելով պայ մանագիր: 1923 թ. ընտրվել է մեջլիսի պատգա-
մավոր, դարձել առաջադիմական-հանրապետական կուսակցության անդամ: Մ. Քեմալից հե-
տո գլխավորել է Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովը:

616

ար Չքօւու օ1 14 օօու6քչ օօ06ոյօ1 ՇՈ6Ծ/ 01166: "Մ/016օձթքոֆ էԼութ
Յքօ61084.11 8 3քօղու օ10թօոաուօ8 ո01612:1180ո0դԵ6Շ:010 ոթմտործոեօ184 1 01-
ոքթմտռու 8 Օտ826. Սոլճուօո 8 Չքօխու ԿՇդաոտու օա աքտոճՅ տ օՎոՇՆաԼ ոլ0-
ՈՂՑՇԱԼԵՇ: դօոլ08 71 ԼՇՎՇՂԵԼ ոո 8000 5016. ՎՏ: մ, օ606քթ28 ԷՅՇՇՈՇԵԱՇ 8
ՃՓոօո Էճքոյաօճքօ, Շօ6ռտքմուօծ օօ 610քօքու 3քօղու ո ՃՓոօո Էոքոշաօոթ
ԲՅ107ԱՅՂ5 քՅ ԷՕաոօ, ոօղօքճգ ՇՎողւմ6161 ԱՇԲղքօոք ողուտճֆաօ108.

Շօ 61օքօոււ Խ/Լ17612Փ51 ԵՇ ոճում 8 ԽՕ աօոօոծ ոքոծճաւճ ոծոծ-
ՐՅ11 13 4-2 յա 1 88:166Ղ16 Շ 7Օալտո0ո 64 ոճաու 166 ք ԹՕԽԼՅԵՍՆՈԾԱՄ 2888-
մճքուճում Խամ ոճաօմ ոթօոօոճտաոճծծ Ըուէր. 11ք28216156180 ԱՕՇՂՅԵՕ8ո10
օ1ոթմտութ 8այոլօ1օ 69163651 ոճթաու ` Էշջտուօոտծ տ ոքօրքօօօ'" 3օճղ ոճու ո Էտ-
"ւած ՈՃԱ Շ տՇո6ոճաա61 8 /88810111 տչ. ԱՈ6ք61080ք08 Շ տոթքթձում ` ՈՅոաոք-
տոՂւճ ԽԼաաուծ՞".

ՍօԽՅւմաւթօու 12-ոօ ճ«օթոյօ3 քՈՅԱՑՎԾԻ 6581 60.8: ՄԾՈօուոմ 8 ՍՇուօքու
Էշքճ Ըճաւ ոճոաւճ. ԷԼՅոճԿծո թոք ոքճտուծոԵօ18081 ԷՅ օշա օ0օ15 7օոուուքն
20-06 ռօքոտօճ Լճոատ ոճա աօոճքնկմքօու 20 օօթոչջօճ Ըշաւ ոճուօ0 8351 8
ողօք. ԽԼօ067 Շու: Եւոծոնատ 530թոմու ՎՇՐԱՆԵԼ ելօօօվոճ ԷՅ81. 8 Եք7օօաօու
Ցան օ16 Շուտ Շ6ղաում 1 2քճնաճ 6671 աԼ օՂԵԼՎԵԼ ելօշտը Ձթտ 18 տ ՎՇք-
ՔՇՇՃորմ 13-38 ԷԱՅԱՅՎԾՐԱՒԸ ԽՅՒՈՅԵՅԵՕԽ 14թ27062 664 816610 ՎՇքոօօճ Օշո
665: - 8թոռ18.

Ի 49

22 ԸՇ6աււ6քչ 1919 լ.

ը. ԽօԱՇՐՅԵՆ Նո ՑՈ015. էո 1 716808:

Հայաստանի Հանրապետության արխիվ (Բոստոն),
թիվ 17/17, պահ. 12, դ. 3: Ձեռագիր:

// 12
ԽՀ0 ոքօ60ՇՃ001116ՂԵՇՈԱԼ6) Հօոծքճո) Խօքչճ806յ
Ֆզոօքու
Փու 661, օոշոճոնու 8 Յու Վոֆվո 8 Չօաածօշչաթծ, Շօօ6ուու ոօ ոու-
ԷՕ ք ԷՇո ԼՅ ԷՀ 32ՈՅԷԱԼԵԼՇ 8օղթօօլ 610166: ` ՎՇքօ3 ԷՇՇաՕղԵրՕ
ոօ ոօ ոու 1 22տթ ոճում: 8 Չօառածլթ "06151 70128156 ՇԵղւթ 830քթ8456ւ. ԽԼ7-
ՇՄՈԵՒԼՑԵՇԵՕՇ ԷՅՇՇՈՇՔԱՇ 8661 17քւաատ ոո արոօ ֆ 1ճաաՕքՅՈԵԱԵՐԸ օն.

Լթուք քճոաօոմո թթու օո - ՕոՅմ6 - ոքօքոճո 6801 Շո. Շ Խ.ոՇՆՅ:ՆւՅօ-

1166 Եսադ փաշա - թուրքական քաղաքական գործիչ, 1920թ. առաջադրվել է ճախարար:
617

ԱՕոՇու. Յօ Լոտ ո8ոշաօքում 6187 Չոտօք ոճում, ոօ1օթ»ոլ ոտլծ 82207116: 8 Շո-
846ՇՇ. ԽԼԵԼ տում ոօ 150.000 Շաղ, 80օքթշթծԷԼ ԼԵԶ: 114 1ԵՑ Ն ՇԽԾԼԽ1 8111108:8811.
ՆԽԱԼՇ6ոլ 8 Ո061210ՎԷՕՅԼ Խ1078/1Վ66186 օքշոած 71 60686516 ոթոոճծ`ւ. 8 ոճածու Է88-
Բօոք Աւղա66 մողօ:0168 71115 աւՇԲած օֆուծքու Սրճոթցուօան 8736թ ոօտ7ոմւօ1
31 50 Լոմօւքօտ. էւմտ ոՇտԵ - Շոճօւտ օղթու, ու էա ԱՕ «ատոմ 82 ԾիԼ ԷՇ
ոքթոխծու 18 Շոօօ ոօտքօտո16ղ66184. Խ/Լ6ԵԼ 67.6 6ՕՂ66 ո080ԵՒԵԼ Ձուօքո-
ԲՅԱՇԵԱԵԼ Աքօ1օարօքմ1օու. Թաղջօօտ ճւ 61080 Էճու ՕՇՄԼԱԱՇՇԼՑաՂԵ 12-մ ոքոժր
ոօքօուքոչ. Էւ ոքա1 2օքյոնւթլ, . Բ. օ1ու ԷՇ ոճում ՇՕՇ6շու, լօլ ՎՇքօ3 4-
5 ՈՇՐ ՇՄԵՇՇԵԼ ՕՎՇՈԵ 16րոօ 12: 8. ութ, 06ՓտԹում տոլ, ՎԼԾ լօլ 8 ՇՕՇՂՕՏաաու
Ղ6ոօքե ոքճտուծ 6օ060:օ. ԷԼՕ Շօու ճու ոքոխւծու ճում աան ոքթօրօթօքթո1, ոօրոճ
85 ՒՂ 224 13 քճած օ1թ485լ 67761 168038Լ02810. ԽԼԵԼ Դթօ076ոլ, ԽԼՇ26շն/ Աքօ-
Վարք, 01618811 Էրլօումօօ աճ6տաօ18 տ 8660 6թ23ղ6ւ ոքմտոծուտչ: 11336757
"ճոր 1167, 6010թ ոօյաւօճյ 76ո0824 ո6քծառթու տ ՈՕՇԱՅԵԾՑուԼ 7Շո0886, Վ10-
66ւ 5 ԱՕԽՇՈՅԵՂ Ն ԱԾՈԱՕոՇ օ6127065 8 18: առ: օփտոօքօտ. Օղոճոօ Շ 386Շ6ոռ-
ԲԱՇԵԼ Շր. քաշում տճ6տ861, «010քթօւմ1 օո Աղ ՀՅՐՈՒՎՅԵՅՒԿԸ, 8 ՂԱԶԵՇ
ՕՄյոՅո, ոօղօթթու ոռոօ ոօյոոոծու 8: ՎՅ:Յ ՒՄ, քո3քօշուու, Վ1065ւ Խօրօ-
ՂՅ:ՆԱաւօոԱօոծ 320 օՓողծքճեւ, օօոոճւճում տ օք. օծ Խօոօ-
ՂՅ:աւօ`ԱՕաԵ Անց Լո6ւ 881714 428188111.

8 Մ ոոճոօ Լքօաւ օօ6թճյու տոլ ոճուռ: 15000 ուք, ուօ ոճում (. 6. "Խնռռու՞-
Ց. 8.) ՕոոՅճուՇե ոթուաւթ, 384828, ՎԼՕ ԷՇ Է7Ու01ՇՅ 8 մ ոՇ1ՓրմՀ "1Շոթոտ
ԽԼԵԼ 66քօոմ 73 10Շ7/Յքօ18Շ Ա 1Եռ: 1 3Շուօոթքթռւ 08:08. Եօրոռ շոօ 7 Ըտտքո Ճո-
ՇՅքօաՕօՕ 36ոլօոեօդօ Ծուռ ոօւքօ6082ու ոօ, Վաօտտաամ 322016յու 53-
ԲՅՂ5, էԼ քճաՕոք ՕՇՈՕՑՀՒաՈւ 85ւտաղծ տաքթրւ. Օֆուծքու, ոՕտճՅճ8 քօ801586ք6լ,
0186 մու - 801 ԱքաուճՅ. 8348 866 ոՇոծրւ, Կ10651 8 0778Ա6ոԼ ԷՇ օ68ուայու 6028-
ՔՕ8ՇԽՑՕ10 ՎարՕՑ:աւ Ց, օՓողծք»ւ 8ջռտյու քմշոտօ 8ճ տո ՝'Օ886Շ6աօ1օ 1օտու-
քՇօօճ՛՛. 866 ոՕՔՄԱՅՇՂՎԵՏ 8 ՇՇղօատու 34. տօքթրո. Օր ոյշչճքօ8 մ ԱԽՅԽՕ8 ՇՇոՇ-

1167 հզզեթ փաշա - թուրքական բանակի մարշալ, սուլթանի գեներալ-համհարզ,
սենատոր: 1908թ. երիտթուրքական պետականհեղաշրջումից հետո նշամակվել է Գլխավոր
շտաբի պետ, այդ պաշառնում էլ մասնակցել թուրքական բանակի վերակառուցմանը ուղղված`
Ֆոն դեր - Հոլցի գերմանական առաքելության աշխատանքներին: 1913 թ. Բալկանյան պատե-
րազմի ժամանակ զբաղեցրել է օսմանյան բանակի փոխ-գեմերալիսիմուսի պաշտոնը, իսկ
պատերազմի ավարտից հետոդառնում է ռազմական նախարար: Նրան այդ պաշտոնում 1914
թ. փոխարինում է Էնվեր փաշան: Առաջին աշխարհամարտի տարիներին Կովկասյան ճակա-
տում գլխավորել է 11 թուրքական բանակը: 1918 թ. թուրքական պատվիրակության կազմում
մասնակցել է Բրեստ-Լիտովսկի բանակցություններին: Իզզեթ փաշան 1918թ. հոկտեմբերի 13-
ից մինչն 1918 թ. ճոյեմբերի 9-ը զբաղեցրել է նախարարական մի շարք պաշտոնները: Նան
եղել է մեծ վեզիր:

618

աղ 66ք7164 ոօտոոօամ Օօ 101, ՎՂՕ Օք 00538561 8 ԷՐ/28:ԷԼ5Լ1 ԽԼՕԽԼՇՔՂՆ 85118115
100-200 ԿՎՇոՕՏՇա. /ՃՃԷոյումՇաւՇ ՇՕոոյել - 1: ՇԵԼՆՁԼԻՕԽՇՆԱՒՇ - օ6Եա8ռմու, ՎՂՕ
86 ոՕ67՛1 ոթօղոտ 17քօռ, 1. Օք ԷՅխ ԷԱՎՇԼՕ էօ օոթոճյւ. 8օո» ատն/ՇԵԼ - Խ18-
ԼՕոՇՂՅԵՇ 10151651 8 քճոառ: ոլօՎ6առւ 110 ոքթօոշշօշոոթէ աօ 2օօ 881 ՈՎՅ86-ՇՕո-
7ԱՂԵլ ԷՇ 867 8 Էմո 1օքթուօքյոօ, Է. տ. տ 8: ԱՎՅ: 50112 տ.Օ1ՎաոոՇԵ.
ԾԹՇՇ Յ:ԱԱՎՅԻՇ - ՇՕտոճւծւ օ6քօօաու 8ոոււօ8141 11 32848ոմու, ՎՂԾ ԿԵ 607516 16
ՈՕՏՈՇԵԼ 80688415, 1. ԽՓ. 80ոռ ոօրՎաոմՇԵ. Ը 5101 :10Վու 3քօժում էու 8օղքօօ քճ-
20711651 8 ՇՃուՕ Օոճւօոթատուօու ալ ԷՅ ոՕոօշօում. 8 Լոու օ6Փ8ոՇոն
ԽԼ06213411141 թաղան տ ԿՄՇՄՈՏՒՑՔ. ԷԼ Շոօոձաւոօու 664 67771 ք82661թ6յ8-
ԷՖՐ».

5 Լումա Ձք6օ1085188:01 8-10 ձքուչու ւ Լքօոօ8 ւ Շոթմաււտոյօ1 12 - .01օ
ոքոՅոճօ16: ԽՕ1ՇՆՅՒ ւօ ԱՕ1ԵՇ:օՇ ոքճտուծոթօ180 աու "Խոառուշ /Ճքոուծ օ1-
86Վ8101, ՎՂՕ ոքաՅոմւօ1 Ըատմ6, 8 Լքօու - Ճ0ԽՇՂՅ:Ն ւ օոՕոԵ. /Ճքոլու 06806026-
71101, 8 Լքօաւ ոքօոօոշաճւօ՛Է ՇոԾ ԼԵ 8 ՛ոօքթոծ. Ց Շատքո Ճոօշմքծ Ճու Փող ո8-
աճ 30861 175 տւոոթռւ քօր տ, օ60տտատ տղ, ԿՂօ "06ք230888065 Ը18826Շ60աօ6
ոքմՑ.ՂՇ 156180, ԱԽԼօ6ոք 00175: :0 Ձքուոօ, ոօ10ք84 86աօթօ ոքոծ7ոօո 8 ԸՕռտքո
Ճոշճք, ԱՕՇՇԵՐ/ 8ՇՇ ԽՇՇՂՊԵՕՇ ԷՅՇՇոծոմՇ 0728: ոք ժո 1Ե Բ ԷՅԽՐ՛, ԱՕ510Խ17
1թօ676168 օ ոռ: ոօոոտօաճ 8 ոթոյոմաու ԷՅՇՇՈՇՒՈՒՇ ԵԼ ԸԱՑՅՇՇոօօ ոթճ 8ո16ոթ-
6184. էո 510 Շե 018ՇՎ2:0՛1: ` ՅՕղքօօ Շօքեօյաեւմ, ո 1.Բ. 01:0ՇոՂՇ8 Բ ՇՅոՕԽԼՄ
ԲՅ1Շ6ոՇ ոօ, ԱՕ510ՆՐ7 Շոծշը/օ՛Է Շոթօօաւթ Խ:ՇՒՈՇ ՇՅաՕ1օ 8ՅՇ6ԱՇՒԱ. ''8 01861
Բ1 516 Փճղ ոճատ 1թ66761 01 աքա 16187100. ոօուաօճյե ոքուօտօթււ, էօ,
ոօյՎԱՑ օա3, ոքաաճյոլտմօք 1քթօօո08815 տ. ԷԹ 570 օօ6ոքոօ16մ ՛7քՎոՒուռ,
65:01 ԽՅԽՌՆՈԼԼ օռոճ Փոռ ոճա. 1106ոօյտան օ680607ոամծ1 132-7, 8 43-25 օՂ-
ոքմտոօ1 13 ԷՕքօրտ 8 86813866 ՒՕու Բճոքմտոծւու.

Ց Վ ոՕխծքօ 836161 ՂԱրաաո" օ1 21 օօու6քգ, 85թօյտուծա 8 3Շառած-
2քօ, 6615 ոքաաոՅ, 8 ո01օքօոք 1080թայծչ, Կոօ ուծ 20-60 ոօքթոօ4 7186թյուոծտ
8 Օաաոածշաքօ, տ ոքաատՅուտմօր օՓաղօքճու 20 տաօթոյտօճ 8 ՀԵՎՇԲաՇ 15 տուօմ
ոքոծթւծ 8 Չօատածշթ, աԱՅՎՇ Էքօ341 աոմամՅէաոււ. 115 քճքմ-ԵՅՅՅթմ (8 20 ո-
տՕո161թ82 01 Չօաղածշւքճ), ձքօօր0888 քճոաւօոճոԵր Ն օաել, օւոքճտաու 8 186-
238ՇՇՂԱԱԼՕԽԼ Էտոթմտոծքաամ 15 8ա Հ 17քթօր. 17քօւա«օ6 ԷՅՇՇՈՇԵԱՇ 8 Աքօտաաւա-
2. 8 օք, 1 Շ801 Շօոլթւ 60188Վտ ոօքօ80341 8 ք0ԽՇՂՅ:ՒՆ ՆԵ ԾոՕաԵ. Խ/Ո:016-
օճքքոֆ Էճքճշաօճթճ ոօքծուծո 12 օ10քօ7 ` Պ/Ոամու՞.

619

Ւ 22
23 ԸՇ6:ւ1516թ 1919 ւ.
1. Ե0ԱԸՐՅԵՆԱԱՑՈՑ1Ե. Խու 21660411

Հայաստանի Հանրապետության արխիվ (Բոստոն),
թիվ 17/17, պահ. 12, դ. 3: Ձեռագիր:

713
ԽՀ0 ոքօ60ՇՃ001116ՂԵՇՈԱԼ6) Հօոծքճո) Խօքչճ806յ

ԻԷճոօթւ
16 ոօօղճոօ8ոծքաոօ ԸՕատմօօոօօ 201Լքօ66ճ, «Օտւքօօօ օ6քճայօչ ք Շ0:03-
ԷԼԵԼԼ ՈՇքշոմ848Լ Շ 10101, 8 Ք010քօ1 26291/6168 ԷՄ 10, 10 ԼՏԷւքոծւօՇ ոքոտւ-
16356180, Օ083281:106 ՇՕ38815 8 1ՇՎՇԱԱՇ 4 Շօտաօտ ոճքոճուծու, ԷՇ ՇՕ351886-1
ոՅքոճուծու 1 80օ0Ղ1:ՅՑՈՑՅ61 ԽՇ7ՈԵՒՅՒ ոքր ոքօ1ատ ոքոճ. ԱԾՎՇո օքու
քշում ոքօքթտ815 6801 689431 Շ ոուքմոծւմ ոքմտուծոԵօ180ո1. հոթ ուլ028:61
ՅՅԾՈԾՎՈՒթ 1Օոծռօ Աօտջյոօ 11651 ո086թածու 1ճւաու - Բճ6աոօ18. 8 ոօտուծ 3848-
741, Վ.ՂՕ ոՕքմքօօօ ոքօոօուճտաւծոծալ 48810 մ թՄոօոււ, 066օՇոՇՎՈՅՅՑ Շոօ-

ո01618.6 օ1քն56լ, Աքօօու օ1 8աոոմու տօքշոճ8 էք286186811010 ՇՕո6ԱՇ18ույ.
ՇՈՅՀՇՇաԼ 6Օքքծօծ օ6քթողւղօչ 1 6օուճոյաթ 20-10 աօքոօճ Շ ՈռՇթուօու,
8 2010քօու 1080թայծտ Օօ օո, ՎԼՕ "ճքթօուօծ ոտոշաօքոլծ 8503: աօ 86Շոծո618216
էքօ3 ՇՕ 610ք01լԵւ 8:16 8քթ8108, օՂքծումաա ն քթճՅոնաե 17քթաօ. 11ք2-
80 1ՏՈԵՇ180 շոՇ ՕօՀՅՇՂՇՑ 8 քօու 3թողծու, 1 ուոօքաքօոճքած տոլ քճոաօքմ Եր Եր է
ոքճտ 386128ո70, ՎՂ065Լ քմա ՇՅոլճ 38601811865 Օ Շ666, 1, Դոմ օ6ք23011 803-
Էարւօ Էճոաօ քյ Երօծ տտաօքուծ. ԽՃ0աՇրՅ: ւօ ԱԾԵՇԵօՇ ոքճտուծոթօ180 86 ոօ-
8ՕՂԵՇ187Շ1Շ41 51, 85101288 866 32:0ՒՈՒԵԼՇ տտաշաօքա աճ ԱՕՑՇՂՅԵՎՇՇԵՕՇ
Մ8րշոօքած. Օոօ ոթաատամոօ 8ք66108815 610քօքւուօ8 քճոաօքտ715010 տտոշոծ-
Էա Բճք ԱՅ քւաու08. ՃօԼ մռա Շոթոճու ոօոծւում օ3:ՅաՕաւծ Ըյոճոմ Շ
5Ղամ ԱՕոՕշ6ՇՔԱ6ոԼ, օշամտօ ԱքճտծոԵօ180 ԷՇ ոօոօաաօ. 116ք62:848ՎՇԲԱԵԼՇ ԷՅ-
ԽՈԼ 786 ՊՇՈՇՒթՅՈԵԼԻԼԻԼ 01 ԱՇԲւթՅոԵօ1Ծ ոթմտուծոթօ184 (ոճ տղ շ2թոյՂՇ 010 842-
տւ Լոու 6650 ոօտճ35182:01, 3 ոճն: 3աՇումաօ8 8 Օոօաճոծոօ1 ոօղօքու
Բ6տարճքաւօ ոոօշառ: ոու 606101 օտօ. 316 ոքթճտուծոթօ180 851015 ոթօուտ
Յ4աաա օն ՎՇՇՂԼԵ քոլ 12:առ: ո, ոճա շճքոյտ»ղ օօ 18766թոռրօքն տ3ոլծք-
Էա Ճու Լոուծճ, ճՈօ1ՇօճքքոՓճ ԽԼոոճու Եծոքշուու Ճոյուոճ, 66ոքշոոօաօ010
Խոոթմոճ 70տօոճուււծ, /1աճքծօառքօաօրօ 7նաօոոււ ոճաճ 34875 Չոքօաճ, Խնաաոո
3825 թԵռֆուը տ 1Օո ոօոօ6816ու յաւլ, ոօղօքելծ 8ոլ6օ1Օ ՇՕ86611 18166371 30310010 (՛.

620

Շ., ԱՕշոճՇԷՈւԵ6). 11 Կօ66ւ օ6ք2308815 Խքուօճո, ԷՇ ՇՂՇՇԷՏԱՕՆՇՅ օղաթճ-
8ուծ լ քո3թյաւտժում օթմատք ՎՄշոօօ1քմճւուտ Աօյուօտմաճ ԷԼՇօ8ա. ԽՈաւուօոք
8871թօ:ռոր: տո տ ոքծոօօոուծյ» աօռաւծրը ձուոօֆոաօտ Ճուտ 8Եղո/ օղա ոքո-
823 7151 Ձքօօ18 Կոո Ց քաղած ճոթոօ1օ ոտաաօքաւմ մ Ըտ8466:010 ոՕքմքծօ68, 01-
ոքմտոտ ուլ 51031 ոծյու քչըւ 86107568, ՎՂՕԾ6Լ 12: օ6ք830ոլ Աքօո3օուծո ք8շոօղ
ԽԱՇԱԾ Էմալ. ՛ԼՇոք 8քօպծքօոք Աքօյուուծծ 651 ոքօ85 տ 8քճւտ 32Է5նու 66 օՂթճ-
Է7. Էւ, օրն 738ճոճ տ61օ18116Ո5Ե1 0615, արտոճ աքտոճՅ 06 8քծօ1ծ 5. 8օ-
ԷՕ7168, ԷՕ օՕքա Շօշոճու. Օղոռաօ օու ոքօօոօյաոօ1աա տ 657781 Է ՅաոՅՅ: Լ մառ
Թ38ՇԷՌԱ ՈՒՐ -.

ԱԾոոռծե - ոքօյայր7ոք Օ18460ա010 ոՕ11քծօօճ.

8 /Ճոօքօ 6012Վ., աքճ8ոծոԵօ186էՈւ6Շ ՎաոլօՕտ:դում տ 77208686180 6յկւ-
ԲՕՐոՅՇոօ ԱՕՇՆՅԵՕՑաու ոօ ատ Ե6ա Աօօ1280868աոմ Ը18846Շ6:010 7011-քօօօճ
ու ոօքտ81Ե 68231 Շ ԽՕԽՇՂՅ: ւ ՆօոՕՆԵՇ ատու ոթմտողծոԵօ18011. (օքօոշոօք 107088
"Փ՛ւմ, Խալ 1 8 լելծ ԷօՕթօշոճքծ Ճմօքու ՈԱՇթուօոլ 14 տոլ: ՕՄՈԱՅԻՅ, 851
քճշոճմ Շո 8օքանոՕոՄՒԱՒՎՇՇԽԱՇ ՎՄՏՇԼՑՑ (ո3 /Ճուօքթօ, ոքօօշտմ 68օ օՇտօտու
8510թաղծ Ո էլ6լ ոմ Շո080ո1 թ23018815 ք8ծտօ11 ՃԼՇՅԱՆ/ ԷՅՇՇՈՇՒՈՒՇՈԼ.

1ԱքօՅոր/ ոմ Ըտտճօօա01օ «0քւքօօօձ ոօօշոճտ Շաօաոօուամ ոքաուճ:Յ 8ՇՇոլ 10-
ԽԱՅԾ ՕԱՄԼԵԼ ՎՅՇՂԱՒՈԸ 1 85լՇաատոմ ոօ726Է0ՇՊԱԵԼ տատու: 1 1քոռւտաճտ 80 851ւ-
ԽՅԵԱՇ, ՎՂԾ քԷջրոօոռաք 61618161 Խաուօ1քօ8 ոօքտ2տ 689435 ԽՇՉԽԵՆ ԸՂՅԵԾԵ մ
Բճուօ ո, ԿՂԾ ոՕաճ3880, «16ռ61 ոքօոօյռոճծք ո6161808415 ԱՕ 13:Լ6ԷՈԼԱՎՇՇԵՕ-
ո քճոքճթոծքաաօ. էու 26օօ ոօ 16: ոօք, ոօոճ 80 Լոմ ոքճթոծքու 16 61281161
ՅՅոՕԷՈՅՅ ոքճտաղծոթօ1861մ84 8615, ԱՕՇՆԱԵՕՑաոմ: ոօքտուծ Շ Առութմոթրթոմ
"քմա 56Ղ18ՕՊԼ 86չՈ5ւ16 Շոօաքում, 8 121266 Աքօքտո15 16ո6ղքմֆ օծ 1 ՈՕՎԼ0806
Շ0001168ա84. ԽԼՇՇՂԼԵԼՇ Ճղխււուօ1թ811ԹՑ1 ԵԼՆ տ 806818151Շ 8ոմօ1 տօ 16լ ՇՕՇոա-
քաղԵ6ա 1 Օշցօօւտուծ 5101 ոյտտում տ ք63775141 Շօօ6աաղե ոքօյար ո Շռ-
84ՇՇԵՕԼՕ ճՕՒԷԼքՇՇՇ8-".

ԱԾոոռծե - ոքօյայր7ոք Օ18460ա010 ոՕ11քծօօճ.

Լօքօոծոօ11 10084 /ուօթու Լ2շթու 66: 66շոճո ո3 /ՃԲւօքու 8 ՉՇատաօշոթ.
Ֆոտոն օօ 1766քոճծք /Ճ:7օթու ձքօօրօ88 8 Վօքուծ ՎՇդուռում. 8 ոճ66
20-96 ոօքո»օճ օՓուօք»ւ աղձ64, Շօ6ք85 տաուծռ: ոթշղօրատոՂծոօ 1օքօրը ո
ոքծոօ128216ո61 77/708Շ86184, 3861287ու ոօաուօո15 ոքթուօտօք Օօ Շ806ոլ ոքթոտ-
ԲՅքում ոօօ280876:ռ1 Ըտ826Շ6աօ1օ 7օքքօօօճ. Ե7ոՕ80արծոթ ՎՇԼԱՆ Ց 8 /Ճ:-
Ւօքօ Օշո 66311 ոՕՇոճո աուճաճոր 8 "Լ1ՇՇ1ՇՎեօ Եաոճ 1Շոօքքճոււ/ Օօ ոքօո3տօո-
Շ186 8471 ուօ60ռւՅունու տ 70612876 8 /ՃՃ:մօթ» ալ ո օ1ոքմտոծքււչ ոթօոտ

621

Էքօաօտ. 1Լլքաոճօ6ւ Վօառուօ8 8 /ՃԷոօքծ չքճւտծա ոօ Լ0Շոաոմոծու. "11ք287ո165
381 ԼՕքօոօու 1 8 ԷՕքճ2: ՉԵԽ ՑոՈՅԻՒ".

8 Ճոլօքծ 866 ոքօօա ուա ՎՇԱԱՈՒՅԵԼԼ 06800022ԹԷ6ւ ո3 ՛ոօքծու. 1քուօ1
քօոծ 8 ՎՇՈԱԱՎՇՇԵՕՆԼ 785ոծքււ 8 /Ճ81օքծ ուոճոօ թա: 1) 11ճոծնաւ 1576օօչու, 2)
Լոքանաու Ը1ռու Օք, 3) օքոօւ Խօխճոծ 661 ""Շոֆե 80 Շծոճուծմ Փքոճ քօռ-
Շո", 4) ոռւաօքթ Էրոճուծոաւ, 5) ոօաօք Լճխող 1Լլօտթռ, 6) ոօաօթ հոքճոճւ
ՒԹոււ 6օա, 7) թոտքո 385, 8) Լճոօֆատ 38ո3», 9) Էռքճ Եռծօք» 3875, 10) Վոււ-
ոճ 126: տ ոք7ոոօ. 8 օօոծուտա Ճուու - ԷՅՎՅոԵՒդո: ԿԵԱՆ օՑ Էճքճ ոճում.
2 Լող ծ 303:ռ18 Ճոաւ 5Փօաաւ ոՅ ԽՕ ոօոօ71 Ա0Օօ1օւոօ ոքատօ3ռ 8
Ճճքւօք7 օք. ՍՏ 03:ռ16աօմ ոօքթութւ 8 ՄՇՂնու 866մ Ձքօօ10841160Ն
Օքշոոչ 8 303.282: ճՒՕՒօ. թօււօՎ մտ ՈՇոճ 8ոււօտաւ -15 աք օ 200 ոճդքօոճ-
ոմ. 18 Շու տ6քթա ոճՎՅոօտ ՇՖ6ՅԱ 866: ՎՇՆաՆՑ քմեօտճ Ըատքո Ճաշճքն 8 Շ6յօ-
Էաու ՃՐոճա. 113 Խօտաւտ 5 Վճուք ոթոծճետօ 12 Փ7/քոօոօտ օքշոոչ. 8 /ՃՃուօքօ ոօ
Ցաոմ616 Լու6օու 20-10 ռօթոօճ քօ3ոճոօ 1ճՇ6ոծքւաօ օքշոռծ. ՎՇդոուաւ ոօ3)ր7-
ՎՅԱՕԼ 35- 40 տք 8 ուօօչոււ. ՕՓուծքթու ոօյ/Վաու Շք237 100806 շո1108481566. 80
8661 8760օքքատ /ՃՃ:ւօքլ Է01085Ե1 7 85107 ողօդոօ 6000 Կօդոււօ8. (766թոռօթ
Ճճոօքու Խրատ Աճում, 85162258 10 օօքածքճ ոտ Ճւօքթոլ, ոՕօօաա Խօօաու,
Էքոածաք, Խ16ռոք, Լանա Ֆծաճու, ԵՕՐԱՅոՅԼ, 03.81. 16 օօու6քչ օք 85162ա1
Ց ՎօքՄու.

Ի 24

24 Ը6ւ126քչ 1919 լ.

Լ. Խ0ԱՇՐՅԵՂՆՈՒՑՈՑՂԵ. Խու 716808:

Հայաստանի Հանրապետության արխիվ (Բոստոն),
թիվ 17/17, պահ. 12, դ. 3: Ձեռագիր:

14
220 ոքօ60Շ6001116ՂԵՇԱԼ6), Հ6ածքճո) Խօքշ4806թ

ԻԷճոօթւ

24 ՇօաՇԾքչ ԷՇ ՇՕօ104706Ե 386Շ6ոոււՇ ԸՕ8618 Խաւաւօրթօտ. 1106ո6 օ66ոճ
86.:010թելծ ո3 խաւաօ1քթօ8 6թմՍու 7 ոքօութծքճ տ Շ086 անութ 06 01ԵՂՅՑԻՇ ոՈմւուՇ-
1թօտ. ՕՂԵՄՂԵ1Ց084ւ նաուօնթու :օօառատ ԽՐՇաֆճ, օ616օ186:ուռ: ք8601
Ճ67Ը ոՈճաճ տ 806Էութւմ ուուօրք ՕՄոանուճու Լ16Փու ոճաճ. Օուօ օոՇոթոօ էառ
ԷՕ8Օքողծտ, ՎԼՕ 8օւաաու 8 01611817, ոլօ118ւքա 1Շու, 10 Փօքող ում 886615 6
ուաւլա61թօ11 8:57 1ք6քլ12 761 ՇՕ618878461 ՇՕՐՈՅՇԱՂՇՈԵՒՐ:Օ ոքօքքճուու 6 ` Լճու-

622.

առոճղօոմ ԽԱՇ". Ը 5191 ԱՏՈԵՒԾ 8516227ո1 8 /ՃԱՅ107810 ՎՇթոօ3Յ Ըճա ոճաճ տ
Օթյյուծ օո ու. )107շաօու Ծեու օշո1թ տ յու Խոյ» ոճա, էօ էօ քճ3թշոռււ
ՇԵՐ 510 8061 Խաատօ1թ, «010թօ1 6եու ոքօ1ոՑ օօրոճածքչ Շ ԽՐօՀաՓՅ ԽՇ-
ԽԵ Աճուօօ 71 ԷՅօ12288ղ, ՎՀՕ Շ Շօտ61618851 Շ0:03ժղու08 801Շա 07761 80381025-
8օ ոօոճտուծ 80ՇՇ141Ա1Շ.

24-10 8ՇՎՇ6քՕոլ 661161 ԷՇոթծուծոոօ ոօյռաօք 6եու 85111 8 01612887, ոո
51081 Շօյու Փօքաղ ոճա ոճ 5101 ք83 16 ոքտուօ1 ոքօոծքօ180օ, 1011 ւուօ1ք
8871թօժռոր: ոռո Ճա 661 67761 ոքօուլջօքօխ. 8 ոօՕշոօյմում ելօուօու 850 -
2:68, ՎՈՕ ոթշպեօքօ180 ԱքծոաՕշոծքօ Ծելտ ԱՆԵԼ 806ԷՈւՕՆՐ7 Խաաօնթ Փօշքող
ոՅութ, Խատուօ16թօ180 88171թօ:Ւան: տո - 2 Ճօրաֆճ, 5օքժր Ցու /օճ 1Շ-
ոճտոօ ոտ ԼԱԹամաճքու թու 660. 2մօոռ Չոտօքճ ոճա ոօԿսե ԸՕյոոճոճ ԷԼ թԵ-
տած Շ 23 Շող 6Ծթզ ոտ Օօօղքօ88 (2) Մտոճ 8 ոքօ ուած ամ Շոտոօ84:ւմ Բ
ՋոԹծք», Բ01օք-ւ1 8 3ք3օք7ոլծ.

ԱԹՇոՇ 85150328 ո3 Խօղաաա 50 820808 60685ռ: ոքոաոճօօ8, ՎՀՕԾԵԼ ԷՇ Շ7-
ԽԼօյու 898661 Օօ12811166:1 14ու 20 -25 88210808 0Օօ86ռ: ոքւոճօօ8 2: ԱՎՅԻՅ-
1, ՎՇԱաոաԼ 830թ8մյու ոլօ61 ոլօշօ Մ Խօղճաօմ ո Չոաածշաքօու. Վօաուամ, Էճ-
ՈՅՑ քճ ՃՓոօո Էճքմյաօճք, Հօոոլոավոօ, ԸՇոտքո Ճաօճք, Շօ6քճու օ1 186Շ66ոտ
7Շո»ոմ, ոքօա3տօյու ելօ6ումւոօ 1 Շ ոօ6ծաոոՅ0845Ւ արում Մոմոլ 8 լՇօ1ՇՎաօ
Շծռոո Լ23:, Լոթ Է1շօորոօն ռւ ուծ. 13 (ատքո Ճաշճքն ԿՇոաոմմ ձքօօ1084ու
40 Տա Փռւ Էմմա ն 83:7ու 12: Շ 606010.

ՂՄՒոՇու Շուտ Խօտամ օա օտ -Վօառքօտ ԿՇոււմ օօ6ռք2:0164
830թ8215. ՎՇրխում ճոճում ոճ օղոնոօ ՝՝8ոԿ6օքո՞ (Ճուօքօաօծ ոճոթմողծժուծ).
Կում ոՏաօ18710՛1 01քճտաում 8 300 ԿՇՈՕՏՇԻ, 1ոՇճ Էտ ԹՅշաօ010 8 ՎՇՈՕՑՇԻ Շ
60601 օֆտւծքճ. 8 քճշոօքտշոծոած ճյու Փճոճ ոճում 8 Ճւօք7 ոքոծուօ 4500
ՎՇԱու08, ոքծոոօոճոճօ164 տ3 Ըտտճ68, տ 6010քու քմշոօոօշամուօթ ոմրծքօո 8
Էօք82 1 328 ԷօՕքօոօու. Վօաաոաւ 8 /Ճ1ւօքծ 8քթօօ1084ու 6 Էքօոօ8 տ ո0օթմ /.ո68-
թաածձ. 11քօոշ28ա16յու 2: ՂՎՅ:ւ 851Շշաու 13 /Ճ1ւօքու, 4 Փքճու3օառք ոքծո-
ՇՆՅՏԱՂՇՈՒ ԵՄՀՇՕՒ ՕՇո1Ո68 8 /Ճոօքօ. 8 Ըտտքո Ճոօշճթօ 3-400 Վօոաուօ8. ՎՇՀ-
Էաո:նում 328111 Խաոմանոաւ, 116 ոք Օոճոմ 8 Չօառածշաքծ 7186քշռյաօ168
ՑոլՇօ10 20-06 5-1 օք ոօ ԲՕոքոԾԲՅԵ Շու ումթմոմմ ԼՐՅոյԱւ Առատ. Ճտ
Փճղ ոճաճ ա Շատքո Ճաշճքն 86քոյաօտ 5 Ճաւօքթ». 8 ԽՃօրաաու 500-600 Վօղ-
Էաո08, Խօ1ոՓՃ Խծուճոծ ոճա ՈՕՇոծ 76աոծքու 68025: ոօՅումալ 1116թ տ8.-
ԷՄՂԵՇԸ 8 ԽՕ: աաօոօոթ. 18 Ետոօյնաատ օ1 18/2 Շօօ6ատօր Շաօյը/Օոլ6օ:
"թար ոճթ ոու /քթօւաառւ 50ԱՇՔ 3ՅՈՇՇԵ 861, ԷՕ 271 8 Շոոճնածմ 67ԾԼԱՇԻԵԼ
ոքոծթու. 8 Շօոծուչու Սաաաում, Սատօթ 661 տ 8 Օտքօօրւօօրռւ Չօատաօշյաթձ

623

ԱՕ8821166Ե 200 ԿՎՇաուԾ8. 8 Շ6ուծքա ուօոան 2օ28ճքումու տ ԿՇարտոււ ոքօ-
ո3Յօոճ ոՇքօօղթծյուճ, 80 8քօու ոօ10քօ1 70110 4-5 տ քմոօոօ ԷՇՇաօոթոօ 7քօռ.
1066 51010 8 քճմօ86 7օամոնուՇծ ք23602. Ե7ոՕ8016ո4 11 ՎՇՂԱԱՎՇՇԵՕԻՕ տ-
22611571 Բ ԵՏոՏքա ԻՇ 4877510165: 1) բօքօոծոօ1 107084 8/17612Փ8, 2) թող ԽԼ76-
18Փ4 661 3826 /յո, 3) Լօքօու 386 Ճո, 4) Ճճաւնաա Ըճքճոտօ 8/57օ18Փ8, 5) ԷԱ-
ՅԱՒ- ՇԵԼԼ 0368ում 127065. 6) օջու էԼ ոՅոճք «նատ 1Լճմօյու, 7) 13 0267 Խոն
Խ/(22816. Օտ, "օշա ոքօտոլ, օօո516180887ու ԱՕՇՇԻ7 13 Եք7օել 8 Չօաածչաք
ա տոտ "'06ա88ոն ոՅ ԽՈՅ մոօո01Ե6ո011 ոօքթոււ 1օՎԵ 1մոօում ո
ճուտ ոու 60 օ80ռմ 43 1082քաւտ ուի".

12 Շօուծքա ԽՐօաոՓճ Խխոոծ ոճա ոօշոճյ ՊՇՈՇԻթՅԵՈԼԻԼ 8 ՖՇոթյնարւ
ԼՒօքթօոՇոօոր 101086 71 ՓՂՇԵ ՇոծոՕաՅ1Ծ օօոթքշոնոա: "ԴԱՇ ոօյշւօո ոօովմ-
ԷՄՅԵՇՑ Ա6ողթմաԵր օո աքմտուծոթօ187. Էշ Օտոշւօրծ էճ ՇՕոթօատոծէած ոք
ոքոծթուււ 1. էու, 886 2063 8.օօոււո՞շ. 110 ոօ Վ6ժում 51011 1ՏոծոթՅաիւ6Լ ՃլւՕ16-
օճքքոֆՓ ՇՕ86ոտո65: Շ Ցորենը 10քթ0շոճոճում 1 ոօ 85133087 85162217 8 ԽՀՕ1ՇՂՅուո-
Բօոօդթ. 11ՇՇոծ ՇԵօՅոճւ 8 Ճոօք օտա 1Օու7 ԷՀՅՑԱ ոՅ /Ճոռածոթնճ ո Ժոաո
ՕՄոաուճո Շռքյքո ո ԷԼՅոտ ոօօշոճյու ԽոօՂԵօձթքոֆՓ Իրաւ 12:10 266 1ՇՈՇ-
Էքթու7, ԱՕՇՈՇ ՎՇՒԾ օուծ Շօ03847ու Էքմյժտ տ քօումու, ԿԼԾ 12: ոճո ԱՇուք էօ
2.66 Շող, ոՕՈՎ.ո 568 Խ/17614Փ6 Խօոյոօ՞՞. Լ10Շոծ 51010 օոտւթ ճՈՕ1668թ քթոֆճ
85138421 5 քՕոօոոումոօոօտե. 15 ԼՐօատօ օ- 22/1: օօօ6ոաւաօ1 օՇոօը/1Օ1ԱՇՇ:
«ԱՇԴԱԱՎՇՇԵԱՇ 1 ք230018ԱՎԵԼ աճննաւ 8 3844166 Փօքխաքօտ421ում. Թում ք7-
ՔՕ8Օ7.Շոչոոմ ԽՅոօ77քօտ 1 ՎՇՂԵԱՎՇՇԱԵ: օքոճտւտունու 8 Լ61ՑՇ 48580165: 1)
ԴԽՓ»օ ԽԼՇո7քո - (ճՓոտ Փ»ճղ, 2) ոօխօուսաու Ֆծոռք, 3) ոօուօուաո /Ճոռ, 4)
ԲՕոՒոկքթ շոնԷրճթուօ5 3647, 5 ) Բճոուք Լ1ոռոտատմու (ոճ օղու Է67186).

Ւ 27
25 Ը6:ւ186քչ 1919 լ.
1. ԵՕԱԸՐՅԵՆԱԱՑՈՑ1Ե. Խու Յ Է 765084:

Հայաստանի Հանրապետության արխիվ (Բոստոն),
թիվ 17/17, պահ. 12, դ. 3: Ձեռագիր:

624

//15

ԽՕ ոքօ80620118167156187 ԼՐՇԵՇքՀ 7 ԽՃօքո28087
ԻԷճոօթւ

7168:01117/ 680716 ՇՑՇոՇքաամ, ոՕօԱաՑաւա4 34 ԱՕՇՈՇ7 010 Է6ծյաՇ.

8 Ֆք»օօ ուճ66ւ 17-06 տօքո»օճ տ 56-31 ուտայաւ 1խօօ168 օ1քչոթլ ՎՇՀ-
Էաոօ8 ոճթաւմ "ոճ ո "ՍոուաոՓ". Լաքթյաքօն 8 ԼՕքօոծ օյ օ ոքօո-
ՇՂՕՏԱԼՇՈԼ 3285 1օքթօրտ ԿՇԱԼԵՅԵԼ. 8 ՃՃուօքծ 2000 26Շոօքօ5 20-06 ռօքո»օ8,
Հ 8 Բաո 0 6000 101086:: Բ 851017 ԱԼՈ6Է ոօ ՎՇՆԱՆԾՑ. 8 /ՃՃ:ւօՕքօաօու 85Լ-
ՀԱՇՏ ոլօ6ծաուտումչ. ՎՇաաոաւ ոօյաՎաւօ1 8 օօ 35-40 ուք. 11086Շ6ւօ618օ
ԱՕՇՈՇ Ըտտմօօոօօ ոօմքծօօճ Վարում օօծոքաօր Էօքօշոճհ, Աքօուն8216ո61
17/208616184 7 1քօ6336՛ օ1 էառ: ոօ օա օ աքոյոմաամ տու Ըտտաօօոօօ ոթճ-
82 16561842. ՕԱաՇ6ամ ոօ մքծօօ օ6քողւոօտ տ ոքօոօոն881675ոմ ոօքշաճ8 Շ 1օ-
161, 5 ոօղօթօմ, օ6տտում ԽՕԽՇՂՆՅ:Ն Ա ՒւԾԱՕՈԵՇԵօՇ աքմտուծոթօ180 8 ոլՕոքշա-
3811, ՇՕ61Ա801, Վ1օ "թուր 26:յ68լ ոօք8215 6808 684321 6 ՈՇութմոթթրւ ոքթմոո-
Ղ63Ե6180ոԼ, ոօ11 տոլ 86 67771 603881: ՈՅքոճուծոււ 1 16 ոթօա3017Թ61 ՇԽՇոճ ոճ61-
Է618. 1Յ6ՕԻՕ 76:6 ՇՕղՇքշոճաւտմ Ա.Շուօ օՂԼքմՑՈՇ էօ ԲՕուճքոոքՆ 20-Ր0 ռօքո»ծճ.

15 Էօաու 8 Ճ:ւօք7 181ուօ Աօքօ8031165: 60686516 ոքոոճծ6լ 8 13, ԼՕտոՂ...
866 ոքօօտուոմմ 0680602:6Ւ5լ 13 ոօքծոլ. ԸՄոՇեուճ ու ԷՇ ոքաույու 01614817 եոմ-
Է61թօ8 տ ոքատոյմւ աճն տքշուծոոօ ոքթօոօաաճւծ» քճ6077. 11011 8665
Խ2ՇՂՇուՕ Բ ՄՇ 8 ճնօ1 ոծքօաո ոճ օ10քօոյ ԽԼՀՇՓՅՃ Իշ ոճում. Յոլ
ոքօո3տօյաօա Շ6օք քօր 8 ոօտայ "Պ/նոաւ՛ տ 1668 ճլօ615ու381114. 308-
թյու 1212եօ ԱՇքօուծո ոճ օ10քթօ7 Խոաաու՞. Վօդաում 1216քծքտ 6Օ 610քօ186լ
Ֆօո7 32815115 ւ Ճ1840238ք. Մ-Իռուղմ (300 Վօաուօ8), 3քօւու, Խճքճխճո, Ճո-
Լաօռոթ 8 ք7ոոճ ՎՇԱԱՈւԾՑ.

Խ(Ր/օ1ճՓ2ճ ԽՇխաոծ Աճում ՇՕ Շ8օտո 11160 12207Ա164 8 (8866, ԼՈՇ Է12շօ-
աօ օտօտօ 5000 ճ26ոօքօտ. Խ1Թ.ՇաՓճ Խօուճոծ ոթուու ուօթու ոու ոքոտոՇՎՇու
ոճ Շ80:0 օ10քօ7 ո7քոօտ ատոտնմ1ա6թ Է7քումմ ո 71Տ6քօտուճ. 8 օտքօօրւօօառւ
ՇԱՅՀՇՃ ք010168 Օոօուլ. քունիք 8 Օա8466 օ60ույու, ՎՂՕ 6օյու օու ոօ1ք6657-
101 ԷՇՅՅՑԱՇԱԽՕՇ1ԼԵ /Ճքուօժաւմ, ոօ 67771 85Լքօ388ԵԼ ԵԽուտ ոքաօը ոօօ128ո6:
ՎՅՇՕՑՕ1. /581010027ու /լօքաւճքօա01օ 6ոճ10180թարծոթոօ1օ օ601166182 ՛Ղլ1-
ՂԵԽ ոօտքօյաքյօ164 67ո3 Ըտ8468. Հճմօօքոչ 8 քոմ ԿՇՌոոօՑ. Օա օ65-
487510 ՇՇ65 6075 Ա682ամու. 8 Էճաօօքոււ ուօ6ուուուչ.

625

ՒՊՎ24
26 ԸՇ6ւ186քչ 1919 լ.
ը. ԽօԱՇՐՅԵՆ Նո ՑՈ015. էո 1 716808:
Հայաստանի Հանրապետության արխիվ (Բոստոն),
թիվ 17/17, պահ. 12, դ. 3: Ձեռագիր:

//16
ԽՀ0 ոքօ60ՇԿ0011161ԵՇՈւ6) Հ6Ա6քճո) Խօքշճ4806թ

ԻԷճոօթւ
ԱԾո7Վաւ Թու 38ղաօա. 11լքո Շու ոքաոույօ օս օ1 ՇՕօ61286էլլ010
ԽՈ10:0 Աատֆքճ, ոօ ՎՇԲԱԼՇ 21808010 ոքօու ոօ 013815 8 յդ0063806ո1 Շ006-
ատե. 110 ոօոՎՇուտ 018614 ՇՄԽ.ՇԾ Շօօ0առ 8ածո Աքօտօօ2օոր16ՈԵ6187
ԽՈՒԼՕԼՕՇ, 0 ՎՇԵԼ ԷՇԱԵՅԼ ոռօո15 6653 ոտքն. Օո 1տածթոոճ ասխ 168 (25
ՂոՓուօճ) ոօոՎողւ 67818387, 8 6010քօու ոթօշաոուօ618861 17917 («ճոուք, 6010-
քոլ ոքոօշճղ 8 Լոքո: 38 85քթօոոճտճնու) 1ՇԽՇՈՈՇԷՈւԾ 86քէՐ/ 1564 8 ՂաոՓյած 3

ՖողՄուՅ 8 6էՕ քճոօքաշածումՇ.
1Թոօ246էԱ16 3ՅՈՇՇԵ 730 71 Բճ ՇԲ տօոմծ165: 607666 71քօշաճօ աւ. 8 ք7-
Բ. ԽօԽՇՂՅոՂ մ ոԾոՕԵՇա010 ոքճտուծոթւօ184 օօաաւՇթ տած 4 ոօքօրտճ, 0օղճո6-
Բ151 ՎՅՇՂԵ 61թ285Լ 34281118 ԽՐ7/614Փ2 ԽՇոոծ ոճուօ)օ. 72եոՅքւ ճքուու 86376 8 Լ7ք-
աու 71քթ826861 ՕՈՅՇԻՕՇ15. Ց ԸտՔոՇՇ ձքուաւծ ոօ 60 -167161օ 803թճ6124 ուօ6մու-
30882851. ոտք քճոքմթոծք 8 Ճ3ՇքնՀՆ նանք, ԷՕ 8 Շոօքօու 8քշոծքմ Շ12861 80
ՐՈՅՑՇ ՎՇՌԱՎՇՇԵՕՐՕ տտաշաօքււմ, ոօղօթօօ 866 7Շամութմօւետ. Էշու Օա ոճւոօ
ՂՄ7քօաւօ1 Ճքուօաու օ1ոօշտաւծ ոօ 866քոլ, 67761 ՕՎՇՔՏ 1քՄյուօ օոթմտաւեօչ. 8
Աօքոտ ճքօօրօտճու, տ 3ՅՈՇՇՏ օոճու քօօատմ, ոքածշատածըօ ո3Յ Ըօտօղեոօմ
թօ տոծոճօո Բճ Ըատմօօամմ տՕտքօօծ ք7օշօաօօ ոճում, 0ՕղեուօԹաւ2,
ԱՕ ՇՈ0848 1010ք010 ԷՅ 1011Լքօ666ծ 7ՎՅ61808411 1 ոքօոօ 12181165 /:36թմ Մնամ հճ.
Աթոո 60 ճուօ:0 ո3 3քոտճոււ ոօյուօթաու: ԼԼալօք տա8րօ 8ՇքէՐ/ 16518
քոք, 01577: 4 7286 2 1Շօճոն ԷՇ տոլօօ էու ԱղՇօու, ԷԼ ո6ոՇ. ԷՇոււ 6Ել Շոօքօ
ԽՈՇ ք6 8ջւաաոօլ ոՇք6ը, 10Րոճ 86: ք86018 ք8661թօ7168. 38 881761 :1 Շ6ԷւՅՇթԵ 8
օր ոօավօտտաաճ| Լլոօքճ քճ շար ւծոօ180 օօ տ ոճ քո6017 ոօյ/Վաաւ 60.000
թ76. «28ռվՅՇաոոււ| 6Օոռխմ, ՎԼՕ ՇՕ61287816-7 450 17քօւաառչ 071826 15:: յութ, 1.

168 Քիշմիշն - Հովսեփ Արտեմի Քիշմիշ յան (1881 թ. -1921 թ. հետո) - Հայաստանի Առա-
ջին Հանրապետության ռազմական դատարանի նախկին նախագահ, ՀՀ դիվանագիտական
միսիային առընթեր զինվորական վարչության ղեկավար Թիֆլիսում, ռազմական կցորդ:

626

ԷԹ 517 Շուլի ՇՕրՇքշոժ 2-4 ԱՕուօ`աաու08, 1 ոՈՇքօ80Վ:-
Բ2 Հուղ., Փքճւու 1՛7քօո. 935ոօ8 տ օն.

Ւ/(26

29 Շ6ա186քչ 1919 լ.

ը. ԽօԱՇՐՅԵՆ Նո ՑՈ015. էո 1 716808:

Հայաստանի Հանրապետության արխիվ (Բոստոն),
թիվ 17/17, պահ. 12, դ. 3: Ձեռագիր:

ենքն
ԽՕ Ոքօթօշճ011161Ե6Շ187 ԼՐՇԱՇքՆւ ԽՃօքոճուօտ7
ԻԷճոօթւ

ԸՇօՇՂՅ8.ղ65 10851 6261 80 Լոճ86 Շ Փօքոտ Ճոռ թոտր ո2աօօ. 11օք1-
Փու քճօոօոօշածքտք 185: 1ԼԼՇյռւ -Ֆ ՍՇոճու, Էճաոճք 3ճոծ ՌՄ6քոճւտու 5Փօաաւ,
806ԷԵւմ Խաօնթ - 1:0Կ5 ՄՆԲճուճղԵ ՈՅԱՁ, 711061թ8451 15: 6յ - Ֆռաուլ ո-
18, 883 1թօժաառւ ոտ - մում ԼԱճքոՓ ոճա, ելօքօոօմ - Ըճոծռւ ոճատ, Փո-
ԲՅոՇօ8 - Ղոֆա: 661, ոքօօտօ օժտ տ 7720885ռ: ոո 10842քա6ու մուուօ1քթ8
Ըճող 6621, Լ0օՄոճքօ186Ւութու ոտ - ԽԽուոՓո 66ո, օ016Շ6186ԲՒ5Շւ 6 - Ճո
ՈՅ, 3ՇԽԼԱՏոՏոմմ - Լատ որտ, տ. ոքօոօօրւծոծու 1ՕՇՄոՅթօ186էլլ010
ՇՕ8612 - Ճ6ոֆթոճուճւ ԼԱշքոֆ 66.

ԾԹօՏաաԵւմ ամօթ - Ցան ԽԼոոօԻ/քՕԲ ՇՇԱՎՅՇ շո ՈՕՇոոյ 11086077 8
ՎՅՇՐԼ ոքատճՅ 0 Շ8ՕՇոԼ ԷՅՅՒՎՎՇԵԱւ, 1օոօղքմֆ 806ՇօՅոՕ8ւոնտ Շ Աքօտւաւաւծմ.
1օ աշտա, ԽՐ612Փ4 ԻՇուճոծ ոճաճ ոքուճու 8 Եքօօ. Ւ ԱՎՅոթմութ 5-1 տոտում
ՃԼԼ ոօքոօճ Խօոմու 661, ոօղմքյաւթ շօօ 24 ոօոաւճ 6ռոծճոււ ԸՇշՓֆո 661. 24-1
ԱՕ: 5-11 մալ823211 8 ԽՆղաոՂՇ, Վ10 ՇՇ8Շքօ-806104Վ566 Է/(4քյաւոճ.

11086077 8 3ք3քուօոօ1, աճքծօոաւքօոօմ ո 8ճոօաօ 8766թոառւ: Փօքոււ-
քյ 01651 օ1թաո6լ ԿՇՈՆՆւԾՑ, ոթո 5101, ոօ օՓողոճոթքթո մ 061086թքթոմ ՈՅՒՈԵՐԼ,
քաղ, 60465 ոքօ652ոյթուո: ԷՅ քտ158010 ՇՅՕՇօՕՅՒՅՒՀ 87քոօ8 8 6777 ԱՏԵԼ,
85181011 քամու 8ոուօ811 612ք6ռւ Շ1ՇՆՇոԼ, Ճ 121266 612ք6ռւ ՇԱՇՆԵՒԼ 17616151 1
օքՄաւա. ԾՇոՇՈՇՂՑԱաՇ 02010 800ք72:6աւմա, 0167Ղ1ՇՂ88151 7ալ6ւաւյուէլԵլ տ օքոո-
8130828110611 ոքո օ1ԵՎ 882 Շ Յթոչուճնւ տ7քթու ոճյօ1 60ղծւմոծ ոօ1ծթո. 11քօ-
118 ճքուչու 13661210 ԱՕՇԵԼՈՂ» 7քօտ, 4 ԱՕՇԵԼՈՅՒՇԷ ո7քոօր, տ 10 ոքծախաՇ61-
86էուօ 73 ՂՅԱՆ ՃճոՕ8516 ՇաՕ1ՒԼ ք օ6աոշոօԷաոօ Շ ձքոաճոււ, ոճոթոծք, ոծք-

ՇԱՆՇԽՈՃ 87քոօ8, ճՃ01օքելօ 716րաօ ԱՕ 1:01684 1թօ ՈՅ 4 ԱՇ, . ոթո օոԱ2ՇԵՑՁ4 121

627

որմ Օօ. ՎքօՅուօքոթռւ 386քօ1882. Ճթուչու, քթ23շաաւ 26168 ա Փճոողոտու, 1 310 861
803ոԼ0261061Ե 78611Վ115 Ճ0111Վ66180 187քո08 էճ Փքօտղծ.

Շ Տոթուօ11 օ10քօ16ւ ո7քոթւ ոօտո3518810՛ Շ6651 ոքշոօօ186Է երու Շ Հքյու-
ՎՅրԱՀԵԼԼ, ԷՕ ԷՅ Շճոօո ՈՇոծ, 8Շ6Շուօ1թն էճ ո3Յքճ62070884Ւ16 8817:1Վ4512Նւ Բքթո-
ԷԵռ: օրմ ալ ոթոտոծվծուչ 7քոօտ /ոճքծօաքօաօրօ 8ռունջյը էճ Շ8010 Շ10-
քօ187, Օէ ՄՇԱՇՀՁ ԷԼՇ 1ոլօյու.

ԷԹԱ ՎՇՅՅԵՇ ԽԱՇ 1812թ6լ, ՇՕՐոճՇոօ ոՕՈՄՎՇԲՒԾ1 տուօաքունու, ոօօոճյու 1օ-
Յոթ 15--0 ռոօքոյօճ ԷՅ ոճուծ Աքօ6567, 8 ո01Օքօու, շոճ157/86Շ5 ԷՅ 016351-
Շ18.6 60630Ո8681օ6ու օ1 ճքուչու, 0167161816 ՇՏՇՇԱՆԵՇ: ոքուճօօ08, ոքօօչ1 օ ոօ-
Խօաա. 116 ոքաատտաւդոօ ՇՑԵԼԱՇ 122 Վ6ՑՅր ք ոօայու «աօ շո ոքօօ567 տ
ՅՒԱՒՎՅՒՅՈԼ.

մոտ օքոճքատճւնու ՎՇԱԱՎՇՇԱԾ ո թոռան: օ1քթո08 ո35 ԽօրՇՆոՒ ու -
ոօ: 82ՎՅԵՒՄուն 1668 8506ԷՌՈԱՒՅ ոօՇոճղ 6082թ» 15 օօքոչյօճ ԷԻճքո66-
քաք» Խտտախ ոճա 8000 ութ ոտոծր (ղոչ 616181 ոքօուտ քաւ). Լ10օոծշաում
68021 511 քճօշօյել 85180711 8 քճ620782 15-ւ0 ռօքթոծ8... 71 51 ոօՇոուլել
ոթոճուտուծոերօ ոճ 1 օօ 6քչ. նտ ոօաոճոը օ "'86186քոօոք 8068110ոլ Ա010266-
աու 1 786 Վ6ժռու տճոթօտ 15--0 ոօքոտօճ ոտ 3ք3օթխճ 8 ԷՕ1ՇՂՅ:ւՆոՕոԱՕՆԵ
ԱՕՇՈՅՒ 1 8ՕՇԲՕԽՆՄ խաոաօք 30 օօուծթտ Շոշոաճյթքթք օՓուծթ: "Հ 30 օ6օո-
ՊԼՇքչ: 8քուջուօաք 6քօքռքօ82:ւ թալ ոօօ3ղ 8 Լլճքքօոօու քմմօոծ օ661թ6յաու 18 -
18քօատծ Շ6ղօում. 110 ոօոճտաու 8 քճում քյու օՓոաղոճոթքելը 017 Խ6ՒՂՅԻԼ 1
ոթոտոյճրք 8ռուօ, ԿՂՕ ձքուոծ ոօ Վաու ոքուոտ 010քօօտծ 8662 Խ/ՇՄԱԵՒՈ 34
քա Ճքճոօ". 30 Շօուծքտ 15 ձքուոոծքոնօառ: օոմթմոօտ ճթուու ոօոճյու 12 17-
քօարօ/10 Դօքքուօքուօ.

Խ/ԼՇՇճւլ ՂՕԽՐ Է1(83471 13 ԹՕՇաԽՕԼՕ Ճաաօ16քթ6184 1ՕՇոՅէօ քձշոօքչ2թծքլած
ոօորւօք» 15 |ճօքո»օ4| Խ83ռո ԱՅՇ, Վ1065Լ 011 քօրյաթուօ ո0806ոա 0 ԽաոոՏ:Ճ
386քօ1842 Ձթուչու Էմ 7թոճաոււ մ 1214քճոււ: ` ԷԸ 1010-850610ո6 Էճթոթքյո (ոչ 30
Շ6:5:6ք) 100 ԿՇո. Ճքուչջու ոճոճոււ ոճ 1814քթՇոօ6 ՇՇոՇքտ6, 3285մու 610 տ օոքու-
տւ 0108» ոօ օծում ՇՇոԵՎՅՒՅոԼ. ՛1818թ6ք ոՅ Չքոտճոօաօ1օ, Եճքօօտօոօ տ
ՄԵԽ 8ԱՇՔՕՒ0 քճմօոօտ 66171 ոճ /քօաթոօ 165քթուօքոաւօ. 15 օօոո6քթճ 1թօ6
ԽԲՕՔԵԵԶ տ 1 ոճա ճթողչւ 8 Մտա թօ Էճաքթմտոծքաւ ԱՇքթօուու /Ճ:187818-
Էօշթո յում: 1 8օքքտուշե օ6թճոօ. 35 ոօքածռւ ա 30 ոտուռ: ճքոաու ոքոծթռու մ
Ըճքթ»ւ65՛Ո8Ր 38թօ381ու 1 7քոճ ո 86թոյյաւօթ օ6ք811օ. Ըօ օ10քթ08թլ 66330ք 8 հ/օ-
ՇՄՈԵՇԻՕԾԻԼ Էճոթմթոթու տ ոճքծււու 20 ճթոյու 11 ոՕՇո6 1 1/2 ՎճՇօ801 ՈՇքօօղթժում
86ՇքՒՐ77ո1ՇԵ օ6ք8՛դւօ.՛"

628

15 Շ6ողծԾթո. «ԷՈԿճոթուբ ատոյտոււ Ճթառտ (Ըշօ67»)1169 առոտօճո 3:06
ուծ ոռօթոլօ, 8 6010քօոլ ՇՕՅՔՅ61651 0. ՇՕ08օքատութու ձքաոճոււ քո 57քաճռու
386քօ1882. 8 ԱմՇՔուծ Շ806ոք Ճքումա 1080քող, ՎՂԾ Ձթուչուծ 0186Վ8:01 32 Աքօօ7Ա-
Շո 17քօռ, ՎԼՇ 1/քօաօօ ոքճտաւծոթօ180 ԷՇՇՇԼ ամք 34 ՇՕ86ք թոլ ոո
ՊՇՈՁ՞՞.

23 Շ6ւր:6թր ո3 806Բխաուճ ՈՕՇոճոօ 23-31 տաւտայաաւ 10000 յութ ոթոօւ.

"30 Շօա6քչ Ճթուճոծ 7 Խօոքո ոճոու ոօշճուու տ օոօոոու Խնառու ոճ 600
քռոօուօ1թ08 տ օուքւռու օօ» ոճ "ոօոծ 1218թօատծ Շ6ոօքում. /Ճթուտուծ օշու-
ՐՅ:Օ1 ՇՇԱՇՒԱՒՆ մ ՂԵ 13 ՇօՇղավճւ, «010քօլՇ 86 7ՇԱՇՑՀՒՕ՛ 60628815 11 ՕՇՆ8101Շ 8
68012: Շ6ՈՇՒՈՆԾՆ Ձքուչուծ 70188101. /Ճթուտած 60261 2 ՇՇոծւուչը".

ՒԷԼՆՈ61065, ԿՂ ԱՕՇՈՅԵՒԵՈԼ 1010 ՈՎ ՈՕԽՎՇԵԱ. 71 3ՈՇՇ5 6066 7872 816-
Շատ տ ոօօոճղ 0707 6066 60-1 ոաօօո, 1 ու ոճ օտուօ տ Էռռւ Բօ ոօովող
Օ18613.

Թ3ւթւծ 8 օյ 300 ութ տ օ6օատ 86օթոյ ւթ ոօ 20 օուգ6քչ. Էռու Բ օո
8քծուօքու 86 8ջաայոօ՛ր 2. ոքուշաթո 6քօօութ ք6077 տ 85162215 8 Ըօտճ610-
ոօոե տ քօրոթու, Բ. ՎՇքօ3 1Րք3տօ 1Շոծքջ 86քէա1565 ԷՇ Շ7ոլօ10, 8 Շո ԱօՇ-
ճյու Շօոն Շ ՂՇոլ, ՎՂՕՇԵԼ 06181565 3Ո66ՇԵ տօ ձոքօով, «Օւոճ 803ոլ026Բօ 077631
85162215 Վ6քօ3 Աօքծտ2ղ (Եշրուա-Ճ թյու. 11քո 510ու ոճ 86ՇաՐՕ84811Լ61Շ ՃՇ
76ք»ոտ 30000 ք. ոճտա. ՇՕտռում, ՎՂԾ ոօ 177քօ7 Շ06188561 Օոօտօ 210 տուք, շութ
ո: քՅ601815 18:, ճո 84 ք800181.6 օա ոօք, ոճոթւծ Բօոթյյ. ՍԽլօժուօ օալ01օ Է6-
քօտ07Ա4 1 2 ոօուօոմաաօ8 տքօուծ 75750, 50200, ոօ16թթւու Ց 1-ԵւԼ ուՇօչու Էղո-
Պոտ (ՇԵ. օո աՇոօ 1օԼոճ 607156 ոճ օքոճոտունոօ ք86071ԵՌ. 37665 557 շո6
քճ6077 տօաօյոաօ ԷՇՇԵՕԵրօ ք7օօառ: աօուօտմաուօ8 Էռքւու608, 1 ճշտում
Ղթճղու 8 ոԼօօչմլ 60766 20000 Փքճուօ» ռտ ԷՇ ՈՕՄՎՅՇԸ /1000 7օյու 1010, ԿՂԾ 2
06288164 ոօ օո ոօք 38 Էքօաո. 71 ոլօօՂօ1 ք8601Ել, ոօ ոքճտուծք ոլ6քօ 8606-
2Օյաուօ 200-250 ուք ոճ 2:տղծոթօ180 տ տւուռւառ 400 ութ ոճ ք86057 8 ԽԼՇՇՏ Ա, Ձ
7 քՅՇ ոճ |Վաօտօ ք20017 1Շօճա 8 ք3 տ ոռ ոՕդումաւթօտաւ| 16օաուօՕ84րօ 8
662811 189.000 ք76. , ո3 60: քտ Շո Շո ոմճոմծ1 30.000 ք.

165 Օրշակ Ներսիսյան (1872-1940 թթ.) - Հայտնի ֆիդայի, հեղափոխական գործունեու-
թյունը ծավալել է «Դաշնակցություն» կուսակցության շարքերում, մասնակցել Է Կովկասյան
ռազմաճակատիգործողություններին, եղել է Անդրանիկի գլխավորությամբ գործող հայկական
առաջին Կամավորական ջոկատի հրամանատարի տեղակալ: Այնուհետն մասնակցել է
Զանգեզուրի համար մարտերին 1918 թ., ինչպես նանգործուն մասնակցություն ունեցել 1920 թ.
մայիսյան բոլշնիկյան ապստամբության ճմշմանը:

629

Ւ/(30
4 011916թա 1919 ւ.
1. ԵօԱՇՐՅԵԱա 03015. ԽՃոուՅ Ա 16850941

Հայաստանի Հանրապետության արխիվ (Բոստոն),
թիվ 17/17, պահ. 12, դ. 3 : Ձեռագիր:

//18
Խոօ ոքթշթօշձչ011161Ե618Ֆ ԼՇԱՇքՀա 7 Խօքոճոօ87
Իճոօթո

8 ԷԵօատւ ոօ ւ6իօ16թ ոոՎքօ ոօողողօելտ861 ՎՇՌԱԱՕՑ. 7626ոռւօ ոմ
ՈօՇԱՈԼԵ 8 օ01ք:լ ԿՇաՆօ8-ոթօօաուՕ08 օ680602:ո8:01 13 դօքօղ. Ց Էօ-
Էւ ք2387 71188101 ԷքՄղոճորմ 380268ՒՈ1ԵԼՇ ՎՇադում - «թու ո քաւ, «010թլ6
ՂՅԱօ 720 8 Չքօւու ո 56աուօ1 8 օթ Վօաուօտ. 8 օտքօօուօօԾռւ
ՃՓոօո-էճթմաաօճքն Է2շօտօա ոօ 3000 ԿօոաաւօՑ. Սեւ ոճսմոծտաա: Ճքթոաֆ. Էրօ
ոօ 8 ՃՓոօո-Ջճթոյաօճթծ 8քօօ108427ու ԽՈօ1664քքոճ ԽՈՅ ո ԽԼռու 668.
83:71 63օ 8 Էօքու. 8 Խոքճխճւծ ո2յօոատօմ 129 ոօու. Ց Հօ 8662. Շեւտուչ
ՇՕղոո՛՞ 34116618810՛Է 8 2:28 Մ1թու6Լ.

10648086 ԸՕտտօօաօդօ աօմքօօօճ: 1) 85ւքճՅաւծ 86ք ւՕոօԱՄՒԱՎՇ6-
քա6 ՎՄ86182 ԸյոՅՒ7, 2) ոքօա386օ11 85160ք6լ 8 ոճթոճուծու, 3) ՇՕՇՆՅ8ոՂԵ է16ռ-
861 ոՅ Խամոօ17քօռ, 4) Շօաքօաատոաւթօտ Էտոճոծքուչմ ԱՅՑԵՇ, 5) 328515 8ու085
օ6թՂ1օ 3881581516 1օքքուօթուռ.

ԽԼոճոօ7քյամ քլծ 38285151 քճօոքօօդթմոծուծու 5»ղռւ ոօօոոօ8ոծաամ 8
ոքօոուաու 7 ոքոտոօՎՇԱԱ6ոլ ԲՅ26Շ6ո6 լո: 8 801660Օ8ԵԼՇ ՎՅՇՂՈԼ ԷՅ 6800 Շ10քօհր.
21 օօոո6թճ ոթոօշաու 8 Էճքճումու օՓուծքու ԽՐՇ14Փ5Լ ԽՇուու ոճա ոլ ոթոտ-
ՊՇՎՇԷԱԼ ԷԼ Շ80:0 օ1օքօտ7 129 ոօ տ 41-71 տաւտոյատ. 129-մ ոօար 820 8
ՇՕ6128 41-11 ոոտոտու (Հմթմոույ. 8 Էօտաու ոօո 8մոօոլ օքոճաունու 6օք66ոլ
ոքօաատ Վօաաուօ8 Աքմտուծ 6180 80օքշոտոօ ԷՅՇՇՈՇՅԱՒՇ տ ՏԵ ՈԱՇՅՒԵԶ: ո3Յ
Պօքօու ոքօօաաուաօթ. 1Թութմոթոօծ ոքճտուծոԵօւ80 01038470 ՇՕ Շոյշ06լ 8
ԽօԽՇՆՅ:ՆաՒԾոԱՕա 37-71 ուծ - օՓուղծքօտ թուա, ոօղօքուծ ԱօՕո03թօտճոաՇե 8
ՇԲօԱՏԾՔաՅՏ.: 6 ԽՐօագՓձ ԽՇուճոծ ոճաօքմ. ՎՇռուոաւ 830քթտ:յու ոլՕՇՂԵԼ ԽԼՇ2ՄՄ ԵՇ-
ՅեթչոււՕիւ, ՍՏումքօո 1 ԵՏՏ նայւաՕրլ.

Ւ. 90757 321ա1 ՎՇԱԼԵՅԵւՄ. 115 Եօո7 8 ՍՕոօՂՅոՂՆոօոօրԵ ոքոծթու ղոչ ոօռ-
ոճ Օօ ՎՇՈՒՎՇՇԵՕԵԼ ոտւշոօքաու ռու 664. 15 Ճյաոթատ 8 ԷօոՇոււուօոօղծ

630

մատ ոօաճոճ աքմտրոծոԵօ187 Օօ ԱՕոօշոծքաա տո ոճ Փքօոճչ ոթոծուոճ ոծ ծոմ
ոՅ 3-3: ՎՇոՕՏՇԵ. 110 ոօօրաօ8ոծմւաօ ԸտտճօօաՕօօ «011-քծօօճ Ա086:0777 օ՛ԱթմՑ-
ՇԵԼ 816: Խ17612Փ5Լ ՀՏ ոչ 06886 քաատ Առու ՎՇԱԱԿՎՇՇԵՕՐՕ ա82266-
Է15. տ ոքոտոօՎ6 եւն ԷԼՅՇՇՈՇԷԼ էլ1 68010 610քօր.

8 քոնօոծ ՃՓոօո-իճթոշաօթճ ոօ 3000 Կօդաոօտ. 1լքճ8ուծոԵօ180 ոօո7-
Վաղ. քճՅքօաւծքլած 70866111 ԲՕՂ1Վ66180 26451տտքուօՑ 40.000 ԿՇՈՕՏՇԻ. 8 քճնօոո
ԸՅուօՄք-/16:ու3յու-ԷԼ:ՅՆ անու Շ օրաւօ11 օ1օքթօտ6 2 8 քճմօոոտ /ՃՃաոծաքմ, Ճֆոօո-
Խճքոշաօճք8, Բճնօոքու - Շ ոք7ոօ1 7օաղւտուօ16: ՎՇԱԼաՆԵԼ. 11086407 ք7.080711
ՎՇՌԱՈՀՅԵՈԸ ԷՅՎՅՈԵՒԱՈւՆ տա8ո3տա. Շօ:03 60.000 օփոոօքօ8 328864 ՈՕօ18 Ցու
ԱՕՇոՅւ5 8 Ճքուօոոօ 6802: ոքօոճւուաօ 08 ա օոքմտոճւում ՇՕ86ք Բութ ու
Խո 7/թաճոււմ 80 8քծուչ 80111561 ոօրքօուօ8 տ ոքօօաոոծ քու, 8 121266 ոօ6ուծօչ
ՕՇՏՕՇՕՅՈԹ:ՂՆ ոքատոշաօք թր ք Օ18616186Էւօօոմ ոառ. ոքօօրուռուօտ.
ԼԱքուււ ԽԼՏնտաւ 16 օա ոքօոօոճտայ ոքմտաղծոԵօ187 Օա, 8 6010քթօր օո-
քՅ8ՈԵԼՑ461 5 շեՇո ած Պ/Ոառու՞, մ ո0608857461: "Խամմոալ" ՇՕՅՈՅՇՆԵԱ ատ 38:Օ1-

Էթռ: ոմա տ 67761 ոթօոօոոճ1ծ 68021 ոօԱօ18ո ոօ օզում Ըռխուք ոլ.
1-6
4 0Բ126թչ 1919 ւ.
ը. ԽօԱՇՐՅԵՆ Նո ՑՈ015. էո 1 716808:

Հայաստանի Հանրապետության արխիվ (Բոստոն),
թիվ 17/17, պահ. 12, դ. 3: Ձեռագիր:

719
Խոօ ոքշթօշձչ0111615Ե6183 ԼՇաշքող: Խօքոճւօ87

ԻԷճոօթւ

8 ՃճՓոօո-էճքոյաօճքծ 77քու 3228815184:01 ԱՕՇՂՇՈՇՔ:Ծ 86:0 1օքոօտօ 8
68021 քաւ. 8 Օտքօօրւօօամ Էօթօրո ո3 էո. ոատաաօճ 18ռւ 15000 87քոօ8, ոօ-
ՈՕՏՌՐ Շ 800քշոծքածու տ օղաքմտաու ւ. Խճտաոյօաօք Լքճւու6. 8 Ճ120838քծ 8
ՇաՄոոՀ տոլօօւօա 5000 օա Բօ8 աօքօչտ ոռ 50000 օառքմոօտ. Յաքաօտամ 866
քօ3Յոճ ք Է1Շ6ոնքաաօ, մ ոճ աշօ10 1/քոճ Շոօոօք ՇՎողմղԵ 2-3 8ղմւօտա Շ
ուուոսու 300 ոռյքօոճաաւ. 15 Ճոճածաթճ օւաքթմտո 61651 8 ԵՕ75/ 8 60715ղւօոլ ոօ-
ԱՎՇՇՀՑՇ օքշոած. Ց քոաօտոճ ԵօոՄ ա 712: Ա6Շ ՎՇՈԴԼԱԱՎՇՇԽՕՇ 781256էւմՇ 76տյա-
836164. 8 քճմօոծ ՇՇոտաամ Փծթոյոաւ ո ՃՇոտթը (Ճ140832քօամ օոք»ւր) ո3 66-
226էԱ168-ՎՇքոՇ608 օ060քթ23082781165 աճում քթ236071աուօ8. Ետ 13. Տ աան 88-

յ 50116 Շ Աադու 8 ՇԱՕԱՇԵԿՇ ո 8ՍՈՕՎՇԵԿՀԼ 2. 5 "Պ/Ոաոաւ՞, ոօ 7Շոօշտ Էծ

631

աօ Եռւտոււմ ճոօշաթ Շօօյմու խում ոու ք8235 632518461 ԱՕ Ճ՛.0838թօ-
ԽՕՊՐ7 ՕռքԻո7 1 օ03ՈՅ6՛ 01ք715 "ԽՆ.

Լք»յու 14688, 6Քւտոաք 80 8քօուչ 801Ու61 5 օՓողօքօոօմ աոՕղծ 8 Լ6քու-
քաւ, 5 13 6աօոլ քմաօտօ օքոճւույ0851846՛1 18308, ՎՇքոօ308 1 ՛7քօռ, Աօածք-
268461 Շ823Ե 6 1՝ք73261Ա.

1Աքոշշատում: օօ օ1օքօտու "Խնառու տաոօրճում 8 Շ8օռ ոօքօղօ8օ0քճչ 6
ոքմՑոՂծ5Ե6180ոԼ 1քօ607օ3 1) Շաճաաւծ 1օաօրօթծռւ ՎԱՇԻՕՑ ոճ6տւօ18 ուոճոօ17/ք-
թՅոմ, 2) ճքօօ108815 մ ոքոտոօվե ք 018616186Էւ0օ11 աճՇաոօք Փօքոը ոուու,
3) Յու լքօ8815 866 ԱՕ ԱՎ6Շաու տ օ68աւաՇԽԵռ: ոօ տտ քօ3ու ճքուչու.
Խո: օոնոք ԿԵՆԱՑ 8 Եշմուոթծ Չոռռու 661 ոքաոոյմյւ 8քօօ108815 141-
ԽՅԵՅՈԼՅ ԷՕքօրտ ՄոԵՎուռ 11Լիօոքո, ԼօՓյու 668: 1օքօոծոճրօ 071084 ԼԼնօտքու.

ԽՐօՓՅՃ Խօոճո» ոճատ ոքտոճյմւ 20-ո աօքոտօ 34:515 Չամողծյլւթ,
ոքոծոլ 8 51011 1ՏոՇԼթմուուծ ՇՕ061Ա1861, ՎՀՕ ՅՒՈՈԼՎՅՒԾ ԷՇ 707ռաքւ 8եւօոււՑ215-
Շ1. ՛17քոտ Խոշոր ում 1թ60330՛1 Մոճոծքամ Շօ ՇոյշոնԵԼլ 866 ոքմտուծոթօ186է-
քԵռ: ՎալօՕտքաոօր, 6010թ. 6ջռու ոթօատ Պ/առու". Փքճու3-ոօյուօ 8: 8ռ-
76765 օ Խ17614Փ4 Էօուճոծու տ ոօՅոքթմտաւ 610 Շ 7ՇԱՇՀԾոլ.

ՍՋՃԱԿՅԵՅԻԼ ԷՀՇ ՅՈԵ 66.1 ԷՅՅԷԱՑՎՇԷ ԷՅՎՅՈԵՒԹՈ ԾԻԼ 10-71 228:23Շ5:օ1 ո823տ11.

ԿողոՅու Լ "ՀՕ ՈՅ 32ոմ16ւ ոքմտ Ճոողօաու ո թուա: 8 28266 661Ե-
ո ԽԹօաՓճ Խօումոծ ոճա, 2 ) Եւան օքօոօմ աոաշ 967Փ 661, 3) Եոռթ
Ըտույ 66111170, 4) ԾՏւտւում ոՕօօտ 8 Թումա ւԾԻՇ թ7ՇՂՇԵԼ 661, 5) 6Եւ8ւմոք ՎՈ6Է
ոճթոճոծուն ԽԱ ոճք ԽԱւճաղ 661. Օւ 1քօ67101 Շուծքլ 7-նու 870օքոճւօքօ8
Ճոմօոտմ. ԷՋ տա 5 Խան աւօոօոծ ոճքամ ՝ Էր ուծոտծ տ 1լքօրքօօօ"
707.աքճ 60388415 605011 ոմա յոլ օ656շաուծուչ: ոՇոօն "Պ/առու՞. էլոԿՅոթ-
Էաոչ 56-1 ոռտոյաւ 17-60 ռօքոօճ Ետաք Ըճուո, ոօ10քթօղլ օ6Փճտաւ Եքօօաղլ
52163 էճ օօճղուօոլ ոօոօշգ6ժմու, Մոմ Շօ օ7շւ65Լ 8766քոռդօքճ Եք»ծեւ "328
ԷՇՄԹՅԲՇԻԹԾ ո "Խաղա. 8 Չօառոծօքծ ԿՇԱաոմԼ 76 "ՈՕՂՇՇՅթքոֆճ.

1170 Բեքիր Սամի բեյ (1865 /այյտվյալների համաձայն` 1866. թ.վ- 1933թթ.) - Բեյրութի
ճախկին վալի, ծագումը՝ Հյուսիսային Կովկասից, օսեթ, Մուսա փաշայի որդին: 1908 թ.
երիտթուրքական հեղաշրջումից հետո գտնվել է Տրիպոլիեյում գտնվող թուրքական զորքերի
հրամանատարության մեջ: Ակտիվ մասնակցություն է ցուցաբերել թուրքական ազգայնական
շարժմանը, մասնակցել է Սվազի կոնգրեսին, ընտրվելով Գործադիր կոմիտեի կազմում: 1920թ.
սկզբին դարձել է 1-ին ն 2-րդ գումարման թուրքական մեջլիսների անդամ: 1920 թ. մայիսին
ընտրվեց Արտաքին Գործերի կոմիսար ն շուտով արտակարգ առաքելությամբ գործուղվեց
Մոսկվա, 1921 թ. փետրվարին մասնակցել է Լոնդոնի կոնֆերանսին ն այլն:

632

Ւ 33
7 05196թչ 1919 ւ.
1. ԵՕԱԸՐՅԵՆԱԱՑՈՑ1Ե. Խու Յ Է 765084:

Հայաստանի Հանրապետության արխիվ (Բոստոն),
թիվ 17/17, պահ. 12, դ. 3 : Ձեռագիր:

/7/20
ԽՕ ոՈքշթօշճ0111611Ե61837 ԼՐՇԱՇք Խօքոճւ087

Է2ոօթո

Աքոոոճւճօ ոթտ Շօու տօ6տ1Եօչ ո Թ0Տ:Ւ0ԼԾ Խատօ16քօ182 տոօոօ անոտ
8086: տ ոտդ քչըւ 16ոօրքճուն, ոօղօքթւռու օ6ուծաատմււՇթ 8 32ուռՓքօտ48:օու
826 թՕխՀաանթ 15-06 բօքոօճ ԽՃճքճ6օթաւթ Խառ ոճաճ տ 8օծաււմ օ1ք.
42 ոօ օած 8քօատ ոօ ոօոՎու ոՅ Չքոտուու ոՇոօր, աք 266 6. 38Է1115

300 մաք տոմ քշեմ 6 7ՕԵրխմ, 601օթեւմ ոու 5ւ ոթտոճոճծութլծ ոք ՇՇու

ՈԶ ՒԼԼՇ.
իվ |
6 0Բ126թչ 1919 ւ.
1. ԵՕԱԸՐՅԵՆԱԱՑՈՑ1Ե. Խու Յ Է 765084:

Հայաստանի Հանրապետության արխիվ (Բոստոն),
թիվ 17/17, պահ. 12, դ. 3: Ձեռագիր:

//21
220 ոքօ60Շ6001116ՂԵՇԱԼ6), Հ6ածքճո) Խօքշ4806թ

Ֆզոօքու

ՆԽօածու Չ8ոտօքմ 8 ԽՕԽՇՐՅԵՂ Լ ԵԾոՕոՇ ոճծնաքաօք ո06քօ8075168. 171651
ոճթուն " Բշաութքած տ 1լքօոքօօօ" քճյուօ1 Շ8օտո Վոծքու` օքթշուծ. Ը ոքոօ1
օ1Օքօրտւ, ոճքոու "ՄԱրդռտ՛, "Ձաւոօֆուօ8", ` Էնաաթոօո- - 806:1 60:03 5
տթլաՇ քճՅքելՇ ՇՕ03ԵԼ, ԷՇ ՇՕՐՈՎՇՒԵԼՐՇ Շ 1ՕՇոՕա61Ց0Օու ոք ` Էշաոօքած ո
1լքօքօօօ՛, ՇՕՇաամուծծ մ ՐՕՊՕՑՏՆՇ: Օտճ3815 800քթշոծքոօծ օօղթօտոծուծ
Խո թարք էճ Շ7/ՎՅԱԼ ՕՃՕՔՎԱՂՇՈԵՒՕԻՕ 38811111 տու 12468618 ճոուօ1թօ8 մ
826124. ՛Օղւօ օու Շաղետօ 11/261101641 8 ոո. 11քո օտոՅմաաու ոՕՇոծոույոք

ոօ07ռաւօ11 ԱաօՕԽ1(0111 83816 803851025էԼԵԼ 6ԵՍու ՉՒՇԱՇՇՇԵԼ 8 ՇՅոլՕ1 ՇՂ071116.

633

Թօծո:Եւմ ոոաուօ1ք 6յթոոււ քճօոօքչ2:6էու6, Վ1066Լ տոլ6:0111665: 8 1օքօոու
5 ԱՈՕ6Շքօշւթչ մլօքչ ամու Շու: ոօ66քօ2օծտ օթ: 83չմու 66Լ 80 881/1ք6:ուծ 7 -
6օթուա, ոճոծւած օ1 830ք08 6Շ0103Էտու08.ԱՇ ռում 3285ռու /ՃՃոքոճոօոօյ», Ի766ք-
Բ81օթ 66շոճյ. ԽԼոճոօ թու քճոճյու 1881 էճ ա/66ւ ողաոճՓոօ108.

ՃՃԲՈՄԱՎՅԻՇ քճօո օնում 1.ՇՑԱՒՈ064 ոք 8.1օքո6 "Մոմ օածոճղածք-
ԷՕ ԽՕԽԱՇՇօ. Ըօօ3ւաաաւ քշուսնու տօ 8ուօոաՑո1561 8 տոմ "Րճոոաաւուճ
ԽՈԼամուծ"" ոօ 162 ոօք, ոօտճ օո ոօ 8քծյժու տոլ. ԽՈ016օճթքոֆ»ւ էութ, /16քօռվճ,
Վօք»ոճ, Եճք՛7քճ, Խճօճոյւաու ոթուաճււծքթւ ՀՇ ոճաօք 8 Օտտոօ տչ ոօ-
7ՎՇքԵՆԼ ունքում օ Փօքաոքօտճւււ էճ քճԵոօ1 թ ոու.

ՇՕՄուռք, ԷՇ ոՕ86ծքտտ Էերւծոուօոր 80ՇԲ:ՕԵՐ ճաաօ1ք, 7Վքթօյաււ 7 6665
ոքո ոտօքծ ողմ6, «010ք-1 8օոօօքծոօ186Բաւօ ՇԲՕՇԱՆՏ Շ Օլ Յո Ծ82ՒԱ1Շ: եօք-
17608, «28 510 60 ոքտ 677 ԼՅԽՈՄԹ.

8 ԷՈօՅ Մ ԲՈ ՒՇ օտք»լծ ոքօ738071164 ելօ6021ո138ոա4. հ106278130888-
քԵԼՇ օք Ո01651 8 1 1ՇՂՇուՕ աօ, ոճ ո3 ԸԱՑ68 տ /ՃՃճւօքեւ ոքոծոռու օֆո-
ոքու ո ոթաւաոաւօթ 38 ոքատծոթոտծ 8 ոօքչոօտ ոքոծնատուռ: 8 ւօքօտ ոօ 1500
ԽԼ06211308848 ՈՒՂԵՐ: 86Շոօքօ8. Չու 26աօքեւ ՇՕ6128տու ոտճ 08127508, 13 ոօ 1
68127Ե01Լ ո01ռո61 6.6 օ1աքթմճտոծ 8 Ըտ826, ոքոօ11 - 8 Ճ:ւօք». ԼՕտօքչո, աւ
ԱԱԾ ԷՆ ֆճղքօտ 20--օ տ 3-0 ռօքոօօ8. ԽՕՅՒՆՆՕԼԱԼ Է11110Է21ԵՒԼԵԼ Լ
Շաոմորմ 8 ԽԱՂԱՆ Էա տ ոմ թղ ոճա 123ԲՅՎՇԲ 6տա68ում Օշո 66. Օօ-
ԽՀ: 661, 85138288 ոքօոոն8ՈՂՇՈՇԱ Էքծոօտ տ Ձքոչու, օ6ՓՇուտո ամ ոտ ոճղաօ-
ԷՅՈԵՒՕԻՕ 8266 ոչ - ''06քթ230821Ե 60103 ատ ոքօ14807611618851 օ՛օքշոծոաւ ո3
քօոոօմ 1քքթուօքուռ ոճշօօ ոչըմմ 36ռմււ 8 ԱՕ37 ՃՃքուօու ո ԷԼ քաւ. 11քծո-
Օշքծուօ տոլ ոօուաօճ15 38թմ866 Շ06128ՈՇ ԱՒ 0 ՕՇամ ՕՇՇու 07:87 Օ Շ80Շոլ
ՇՕՐՈՅՇԱռ. 11քօոօոոտաւծյու ճու 1 Լքօոօտ օՆաՅճուՇ» Աօյաուօ215. ԽԼօ06աոոՅ8-
ոչ: 8 76օքժոււ ոթօոօուճօ168. Ճքոօղաճւ ոօոճ էօ սւօ06015ո137101, ԷՕ տոլօւՕաաւմմ
ոքթո3ոլտուօ11 503ք461 80ՇԱքօռմու 851637. 13 766թու.

8 30 86քօո2. օ1 3Շառաօաթն ոօ ոռոքմտոծաաոօ Ճ1օթ61 8 քմմօոծ Ըծայու
Ճոտոճ օաօոածութւքօտճոօ օոօոօ 20-25000 օո "Պն", «օ10քթ6 ոօ ոօու
ՎուՀՈՕՂԵՏ յու Փճո ոճա. Լոքո "'88ոքթմթոծտ" 8ոլ6օ16 6 "ՊՈ ոքօոթցտա-
յլ 81017 Շ003:ղաանո. ԽՐ761ճՓ2 ԽՇուճոծ ոճա: 8516128211 ՇՈ ՄՕԱաՇ 1թօ6084-
ք օ1 ԱՏութմոթրօօ ոթմտաւծոթօ184: 1. 1Աքոտոճւթծ 32.018ւ0615 օքոտմոււնու
«Խնառու" ո ոթուե ոօՕօղճոՕ8Ո6 ժում 3ք36քուօո010 1 Օա8266:010 ոՕ11քծ66օօտ,
2. Օ 603584 ոճքոճոծուց 17քօլոօօ ոքմտուծոծօ180 ԷՇ 1661 ոքճ8օ 321 7ՈՕՎՅՂԵ
Բ2ա6-ուծՕօ Օ653815Ե6184, 3. 71Շոծոողթւ ոճ աթոթոք ոօմքօօօ ոօ0յռաքթլ 66ղծ

ո36թ485Լ 01" Պ/ առու,

634

16 ոօտ07/ 72071 ատ ԽԼՅքՅատՅ ին արում: 8016: 17քատ 8 ԼՕքօղծ 7Շ1-
քթօաւ ԿԽոքաՓօօաճատմ, ոթոօոռու ճշ ոքօայտօրաւտ լՕ6ամուտմւաատմ. Շաաւ
«Խառռու" քճրօ808 ԸՅուօՄէճ, Խ18ք38184818, Ճ.86ա1 ոօ 18580165: ԲՕդճքնեւք3 3-ԻՕ
ռ"օքո»օ4 (ԸՈ886). ԽԼոքճոոն /7ա Ըճաղ ոճա ԷՅՅՈՅՎԾԵ ԲՕԿՈՅՄԾՈԾԱՄՈԸ 8086 82811
ԽՕԽՇՂՅ:ՂՒԹՒԾոԱԾՈԵՇԻՕՐՒՕ 8ՕՇԱԱՀՕՐԾ օք տ օւ մքօու 25-00 քօօքոտօճ. 8
Շո8Հ66 Է/7614Փ4 ԷՏՇուճոթ ԱՅոճ Շքթշոււ ոօ 61թ826611 400 6805: Շոու 8.

մոթթմառւ, ք7աՕ80116311 11 տածում ՝ՊՈամու՞, 500165: 1) Էռքոծօ-
«աթ Խոտաււ ոճում - ոՕդույաւթ 15-ԻԾ ռօթոյօճ 8 3ք36ք7ած, 7քօշւօքօա ԷՕԽՇՆՅո-
Ղաքօոօու. 8 1915 ո. 8 ԽՏւոօոօտ ոՈԾուոծ օՓօքումքօ848 "08127501 քօ3Յժոուօ8-՛ մ
85լքօ3Յ8Խօ 150.000 քոուօթօօ քԷՅՇՇոՇԻԹՇ ԽԼաՇԽօ1 ոօյատել. 38 օՂԱՎԱԾ ոօ-
7/Վոաւ 36 88213210, 8 38 38581116 աու 3ք36ք7ոճ ոօոՎու ճօթոյ»ծ, 2) հնաքմոոն
ԹոՓճւ 6621, 6Քւտոաւմ օդում նոօոտք 86Շ6ոոմ շոճքճթումոոմ, Օռճքւոն88ղ 3-ախ
ոօքոօօոք, 3) Խնաքճոռճն 8ոշսֆ - Վոու ԸԱՑՅՇՇոօօ ոքմտուծոթօ184, «ՕԽՅՒրօ-
82 Բճ ԽՅտաոՅՇաօո ո ԼԱճոաօաուօաօոք Փքօուշչ ուտայաօք. 11066 32861151 Էքօ-
քն Շռաթոթւ ոօ օ68ռոծմաոօ Փօքումքօրւում ՝Խոառու" օ1 882506 66քո 8թօօ-
108811 8 ՕՇԻՆ ԼԵԾՈՕՈՇ 1 մ քո32 1Օշեօ 66շօճռ 13 ՛ոօքթու 1) ճող 661 -
Խ1ՇօճքքթոՓ Ըճուօ7քճ, 7քօշւօհծ. 900616, 658ոռք օ086դաո: Խադուօ16ք61882
8871թօժռոր: ոռո, 2) ճա Փող ոճաճ - ոօխուաթ 20-06 տօքո»օճ (Ճուօթմ),
ոոօոծրթմ ոքր ԽՐօաՓձ Հօ ոճում, 3) Խոտաւ - 8 Ծղոռծօաքօ (Էոքճօռ) -
ՎՈԾԵ ԷՇքււմ68, 4) Ըատճօօամ 876օքոռոօք թուա 65ւտում արշւճուսք Խ/1ո-
81616թօ1882 քճքօաօ1օ ոքօօտօոլթմում, ոծոյու ոթն 1 հՈՕ1Շօճքքթոֆ, 5)
Օռխտթ 1րօոփա - ԷՅՎՅոԵքաա: 23-11 ոոտոյու (ՃՓոօո Էճքճյաօճք), 6) Խճւոխճանխ
ՃքթոՓ - «օԽաաօաաք ոճոմօըճոթքթրոմ օՇաոճոոմ 8 ՃՓոօո Էճքոյաօճքծ, 7) Ըօ-
725Ղոթու - 60Խճոաք 3-0 ռօթոյօճ (8 ԸՍ8866), 8) Լճռու 1Լ1նօոքո - 1ՕոԼՅՒՄԾ/0-
ատմ 8Ճ ԱՕ ԱՅՈԵՒԵՐՈԸ օաոճում ոթօատ Էքօոօ8 8 /ՃԱՈԵՐՇ ՒՕ Բճոքթմթոծոււ ք, 9)
76որ7քՎզո 3Փ5 - 8 Ճո - օղու նոօուոք ` Խա 8 Ճմոթոծաօր քճոթմտոծ-
Էատ,10) ԷԼոՅոււ 6611 - 6օոուոմք 6ՕԲ:օԻօ ոօյուճ 12-80 օօքոօճ, ՕՕ8քծոծո րօ
ԲՅՎՅՈԵՒԱՈՒ Էմո 82ՈԵ16 2: օա 8 Եւ Լաք. Օո ոքօւոռո ոտ Հօ Ի766ք-
Էրօքճ տ ոօոաաանւ 5ռոճաօրւ ոճ աԱՕՒՅՈԵԼԵՐԸ օաոճո, 11) Ետատթ Ըճաւ 661 8
ԵՖք766, 12 ) 8 ԸԱՑ866 - ՎՇքաօ3.

34

10 0::14:6թ2 1919 ւ.
1. ԵՕԱԸՐՅԵՆԱԱՑՈՑ1Ե. Խու Յ Է 765084:

Հայաստանի Հանրապետության արխիվ (Բոստոն),
թիվ 17/17, պահ. 12, դ. 3: Ձեռագիր:

635

//22
Խոօ ոքթշթօշձչ011161Ե618Ֆ ԼՇԱՇքՀա 7 Խօքոճոօ87

ԻԷճոօթւ

ԱԾՇոՇ օո: «օ7668:ում թշուաւ օ6թճաւծթօտ մ. Յխմ ո ոքօշաթ ԾԹճատոր)/
Ոքօ8օօ20116Ո5Ե6 187 Օ ԼՕՇԵԼ ԱՕոՕ26ՇԷԱոմ. ԽՕոՅՒՄԱՂթՕՑՅԻԽԵՈԼ 6108, ԽԼոծ 60
ՁՇՇԱՐԼՕՑՅԵՕ Ց ոՇօչալ ոՇքՑ0ԽաՎՅՆԵՒօ 30000, Ճ ոօօոծ - 50000 ք. 8 ուծօչալ 288-
Ք23Շ անում ՕՕքաւ Բճ 26 16ոԵ6180 տ ոճ ք86077. Օ1 ոօյու. Լ1ոօ7քճ 1 ոօ Վաղ
Յ8Յ:Շ 34 1 օո6քչ. 116քօղ Շ8օտու 0156օ3ոօոլ ոօ. ԼԼեւ65ք, 8 ոօքօ1082ո387 1
աքօոօծ ոօոքուծ ա ք82601Ել, օ6օառտ ոօշտօոօ18415 օ6 786 ՈՒՎՇոա տ 6:0ո-
2614 տօ 500 տուք 8 ուօօչւ (5000 ք.) տ 8ւՇոճղծ ոլոծ 2 -3 -ԽՇՇՏՎԻԵՈԼ 88886. Օո 9
Շ6:Ո:6թ5: 8 օ1 ոօու. ԼԼօ7քճ ոօյՎող ԱւՇՏուօ, 8 «010քօոլ Է08օ0քաոօ06բ, Վ1Օ "Դ11
Մոլ. Ցած Խոուծ 100.000 ք. ոճ քճօշօաւ 38 օ:116թե ոռ ոօճ6ք» ծօճւթլ, ՎՀ ոօ
Ք7քօ7 1ՕԼՕ 8քծուծոտմ 606128270 65 1000 յոք. Ը 1 օ:6թճ 7 ոՇո6ր ոՇ ոօյ/Վող,
ո, աճ Մ8աած ո3Յ 0 866օատմ, օտա օ1281:084164 866 ՕՕղօծ ՇՕՇքոճՂ6Ոթթւաու,
ՎՇՐՕ 0` 7 Շոճրօրոթչ ոքի. 1. 7 ՇՀ 7ՇՂՅ1081Սո165 68431, ո016ք:թ
ԲՅՐՕ8516 4 ԷՇ շոօղճղ, ոք աթո 6թու ո ք83516ռւ ուօօ1 8315 8 օյ թում մ
ոքօոօաաւծ քթճ6077. ԷՇ ոթոութ 51010 1 էօ 0, 1. ո. ոքօոօւճտոծէութլՇ օ/ՎՅԼ
ԽԼ017՛Է ՔՇ ԱՕ81օթութօչ. 117 շոտ օ6ք83088ո64 ոօ օօ տոթ օա 8 470 յոք,
.010թ6Շ 8 օ6օուճյւ 8օքթոյտյծ ոօ 20 օ:աՇքչ. Ը6ոօյու 3շոծ 26 օաածքտ, ո ո3
Թթու 2 86 ո0յ/Վաւ 162. 100.000 ք76., թ010քել6 8 ՇոՄՎՅՇ ԱՈՕՈՄՎՇԱՈՒԼ ՈՕ Շ6-
ԼՕԱԼԱԱՒՇԵՐ 87քօ7, օ6թողուծ, ոօ 5 21000 ուք, 2 5 400...7քօ ոօ55ռւ «6քծուօտ
1000 ք76ոծտ-ռւ 61011 31665: 1 տաքճ - 230-240 ք76ոօմ. Շ ոքւոօ1 օ16քօքու, 12
ՕԾքճ օ1 օք քճւածրօ 806քոօ1օ ոթօոօոճտաւծու ոճատճոմ /Ճ81682 13 Եւ
ոօյՎու ՈղՇՖոԼօ, 8 .010քօու 1080թ, ՎՂԾ 7Ծք6Ր յոլ ԽԼ6քլյլ ԷՇ ԱօյՎՇԲ. /168Փոտ
ԽՕ էՕՔՐՎաՇԻՖ, ո 00 ո 16օ ոմ 83815. 71 ոք շոթու ՇԵԼ օ018:8381568
օ1 ԷՅքաաօ11 «օ:օութմաւտոօ11 աօ, 851384ղ օ6քճւօ ՎՇոՈՕՏՇԵՑ 13 օք,
812օյտուոծօչ 8 տքայ: Լօքօրոչ ուօտ ոօ ոքթօօ1 ոթոօր, 1 ոօ ոօո7ՎՇաաու ոօ-
ՔՇԻ ոօոլճքոնքքՕ841186 12. 8085 օ60176168 ՇԱԱՇ տօքօ2ւ6. 11010ու7 8 քօաոււ ո3օ-
շած 8 866 510 1 ոօոքօօուծ 608614, ԿԼՕ ում ոքօոոքաւե. 8 Չքոտոոթ 8
ԱռՇճ31 06 51081 ՈՇօչւ ում քճ3 տ Էաոճոօ10 018612 ԷՇ ոՕյ/Վու Ը ոք7101 610թ0րթլ,
Բ6 ՇՕՇ107առու 601516 շութ 38666. Ը6ՐՕ7ոուտ ԱՕՇոծաւմծ 6801 50 յոք 32ղոումո
31 ոքաոճոմծուօ ոք Շ6ու յու6ա0 ոու. Օօաճ6165: օյաւ ոօչօ - 6քօօտե Էօոօ-
ՂԱ: օԱՕՈԵ տ 6Օօշշտճրթ 8 Ըշտճօրօո075 1 քօրածու... Շ ոքոօ1 օոօքօտտւ, ճոռ
ԽՕՐ 1 186 Մուր 201: 651 51: ոոօոօոճաւ 34 50 ուք. 7օ2808ռղ ՎՄՀԱԵԼՇ 68:31
Շ 8ՕՇԲԽԵլմ աւաօ15թօ1808:1 71 ամողօօ 803810261061Ե ԱՕօՀՕՏՈՒւՒԾ ԱօոՄՎՅՂթ 38-

636

առՓքօտ48:61Շ ԴՇոՇոթմոււթԼ 348 500 ութ 8 ոլօօչո, ՎՂԾ ՇՕօ18878161 8ՕԽԱՒԱՅՈԵՒԾՕ
4500 ութ 8 ու6օչււ. 71 38810, Կ1Ծ 3քատճոթ Էծ 8 Շ061օչդում 6761 ոՕՇԵԼոո Ն 500
ւք 8 ոլօօչու, Ք. «ք. ք7ծ օողծոօ ոմղ, 8 ԷՅ քճ3867կժ7 86610 8 ճւօօչու ՕՂՐ7Շ-
ՔՅ61651 189.400 ք7Շոծո. էճ 557 ՄԵԽԵՐ 1ոլօծոլ օքթոճ ուտում ու 8 ՇՕՇՇոՒ թ: /.քո6-
Էաու Է06օ7781թ61822։ |Ճ Պոռաօ| օՆԱՄՇՔՅՇՂՆԵՑ ոճ ուտ6ու 6քուշո ո ոճ ոօ8ւթքթոտօո-
Թ 8 ոքօրթոմ» /Ճքուօժնու. 71 5 Շ06104:աու 66ււ 66ւ ոքօոօյռտուծ ք16077 2015 66ւ
31 400 ոռք, 6066 ոքոՂծօու մ 68010 ՊԱՎՒՐԾ0 շ8ՅԻ 5. ԽՈոՇ ոօ շ2քթճոծքտ ք260151
Բ600207ոմլօ 1ոլօ15 տ 11218106 դոմՂԵծ, 20287 8 Փօքուծ.
ՄՇՂՅԵՕՏԱՆ ՎՄՄԱԵԼՇ 83218Խ:10011011681151 6. 8ՒՈՄԱՎՅԻՅՆՈԼ, 01 :6:010քռւ ոօ» -
Վող 078817, ՎԼՕ օյշթՄ 8 1. 8ք0880ԽԼ «ՕոՇՇճթաՂծ. ԸՑՇոՇ ու 8 ոքօ ոուա-
չտ ԽՕ ԱԽՇԻՇԵ, 1 Օտ 7օրթւ Շոու 8: մ6աՕԽ աքծօոշոն81163դ0,
.01օթթոլ ոօ Շօու քո օօօ6ա2:61 8 ԽՕոօրՅ:ւաւօոօյ 11267 ս, օն ոօ-
ոտ ոօ 8666 ԱոՇքծոճօ164 ԽԱՇ. 28845 ԽԱ 8610 537 օքոԼ113811Ո0 6քօօ815.
Վ 44
25 011516թ2., 1919 ւ.
ը. ԽօԱՇՐՅԵՆ Նո ՑՈ015. էո 1 716808:
Հայաստանի Հանրապետության արխիվ (Բոստոն),
թիվ 17/17, պահ. 12, դ. 3: Ձեռագիր:

//23
ԽՀ0 ոքօ60ՇՃ001116ՂԵՇՈԱԼ6) Հօոծքճո) Խօքչճ806յ
Քզոօքու

15 ՂՏոՇԻքթձաու, ԱՕՇոճքրթռ: ԲՕուննլքօու 15-10 ոօքթոօճ Սճքճծծոաւք ԷտՅոմ
ոՈՅուօ0 806110 Խոււուօ1քթ7, 8աւօ, ԿլՕ ԽԷոքոծնօաւք ԷտՅոխ ոճա Շօ 610քօքալ
Ջք3Յծքտուօաօ1օ0 1 ԸաՑճօօաօրօ 8Օ11քօօօօ8 7ԱՕյԱՕԽՕՎՇԻԵ` 86611 Ա07111Վ6657)0
Աքօոճոճա Մ ԱՕ 8661 օ1ոքօ11 ՛17քաւտ, 8 ՂԱԶԲՇ քյ Բ080711Ե Է2111011817116181Վ66-
քոք ո8226ՇԲԱՇոԼ "ԼՅԻՕՇՂՅԻ 80 86624 Լքօոծոճւ 1Ւ7քոտու.

ՂՅռ էտ ՇՕ 71 ոծքօուոթու 50շշու 1ոււքթմաօ8 8 ՍՇուօու ԷՇ ոօոՎՅՒՕ1 288-
082858, ոօ Մ7Մամմւուօ ԷԽաՅոխճ ոճում, ԷԽճու 49151 5036026Ո861 "ԼՇՇՊԱՕՇ ԷՅՇ6-
ոօքած աքթօղատ ԼԼՇքոֆճ 5 ոօտյ 7/քօռ. 13 Պոօքմում 8այկաւօ, ՎՀ ոու 96-
ու ոծքօուծո ոճ օ10քօ857 ՅԷ ՈՈՎՅԵ, 8 10 8քծու ոճտ առու 116: Ը ոօ
8761 ոքօմ8 8: ՅԱՎՅԻ 8 ոՕ-337 ՛17քօռ. 110 տուօքոււ անու 266 Էճքճծօաւքն ԷԽտ3ա-
Խճ Աճում, ոՕոօօաչ, 1քօ63101184 86328201 Խ106151 11184851, ԷԵՐՒՇ 1թ663761 18:634-
85268 110611 տ 663 ո1ռ010-7760 ոքթօ16ուօթ:14, 8661 8 0777ԼԱՇոԼ Օ`Ա1Ե ոթոօօ6-

637

մաաԵ6չ Բ .՛Լ7քոտու. Օ6 51օու օ7Ա6618761 12818106 ՇՕՐՈՅԼՇՒԱԼՇ ել6շտն/ 51011 140-
ԽԱՇՇԱՇ1 1 17քթատոա. էճ Շքճոօր884, օՂոՄԼԱՏԵՒԵԼՐՏ Խան ոճաօ, 8 711846,
ԽԼՇՇՂԻՕՇ ԷՅՀՇՇՈՇՈՍՇ 86ոթք 20 6օթ567 ոքօաոտ Փքճււա308. ԷօՂԵ Շ 066
օ1օքօ1 Շօտոաւ 76ռղծռւ 11ոքաոյ ՝ էրաւուծոտծ ւ ոթօրքծօօ" 61քօոււծչ, Վ1օ6Եւ ոճք-
ԱՅուլՇԷԼ Շօ6քճոճտ 8 8 ԽՕԽՇՂՅԵՂԼՈԾոՈՕո6, 8 8 ԵՖքօծ, ոճծ6ւ 6օւծ ճղած 01
ԶՈՒՆ ԵՐԵՑ
10286077 8 ոքօտտատատը 8:աոօՎՅԱ րճ տ ոքյուալծ Ատութել, ոճք Ըատ6,
ՒՅՎՅՈԾՇԵ 81 26ՇԻ ԱՇ ոթօաոտ "Ր ճոուաոում ԽՆղաուծ". 15 ՇաՅո6ն տ ոքոչ ԱՏՈՒ
քօտ օղում Աօօրոութ ոճ տամ Շջյուճոճ ոքօ16օղւ ոքօատ "Խոառու՛. Օօշոօ-
82ՒՈ1ՇոԼ ԷՇոՕ807156Շ182 Շորշաու Է ՅՇԱՈԵՇ186Ւութոմ 660թ Շ ԷՅՇՇՈ6:ում ոՇԲՇԻ 1 ՎՇՀ-
Էաո:08. Շ ոք7ոօ1 օ10քթօրթւ, 07 1166183761 ք2380ՐՈ8616 ուծ ԽԲճքճծօամք Խո3ոմ
ոճա տ Թ67Փ 666 Շ օյոօմ օ1օքօտու ո Խ17օ14Փ2 ԽՇումոծու Շ ոքոօ1Լ 115ք8516
ոթծոոուուօ1 16ԱՇքԵ 266 Շաօտածութաքօ8415 6Օոծւոաւծ Շատ տ 32:15 Շամքոր տ
բթութ ոօ Ճքոճ-ՎՅՏՑ ոԾ քճօօոօ՛ք6ժու 80ղքօ68 0 ՛17քոտա 11ոքտշւօոօք աօոծ-
քշում, ԿՎ1Օ651 ԱՕօղաՑուծ Էտքօոյ ոօշքօյւ Շ8օքումտոււօ: Փճուօա. ԽԼՐՇ12Փ8
Հոմո» ոճաճ ոթարթքշամտ8616:4 83ԱԾԱԱ - Օօ ԷՇՕՇՀՕղոխօօմ ոօյա01088156: տ
ոռքծոու 1 քծաոււծ ոք ԵԼ 76161821411 ՈՕՇՈՇ քօատքում Լ ճթաշաօոօմ «օոՓծքօուաւ-
օա 6765 Լք. 8 տաոմօղծ Խօտատ աւ ոք 6071 ոլօշտյ Շաճււմ
«Խաաոու մ ուաոճւՓոօոմում, 80 ՒոՅՑՇ ԱՕՇոծոււն: օ10տ1 Վօքոօ3 Ը7ոՇԱաՅ ԱՅ-
աճ (8 ոքօոտոսու Եօօոռթ). 1քշոոօոճւճօղօք, «ոօ ոքո օօոաաօրտաու ճաք
ոքօոտօ2161 Շուծոճ 62618612 8 ԱՕ1537 արու ոօ108.
Ի 45
26 021416թա 1919 ւ.
ը. ԵօԱՇՐՅԱՆ Աո ՑՈ015. էո: 76808:
Հայաստանի Հանրապետության արխիվ (Բոստոն),
թիվ 17/17, պահ. 12, դ. 3: Ձեռագիր:

//24
ԽՀ0 ոքօ60ՇՃ001116ՂԵՇՈԱԼ6) Հօոծքճո) Խօքչճ806յ

ԻԷճոօթւ

թ /ՃՃոօքու օօ06112301, Վ10 8 Ճոօքօ ոճ ոռօատյնւ ոօքծղ ոքմտուծոեօ1-
86ԲՒ ՏՈԼ 3ՈՅՒՈ1Շոք Օդա ՝Խոառու քոյծատ ոճոճո տ 38ոա6618461 ՎՇՌԱՈՕՑ
ամ Յոօքտ5րօ11 Հք Շ օ66ոքաօոք 85ոութ Լքօոօտ ո Ըխաքոթւ ո մո-
ՄԱՎՅԵ ոՅ Ղ7թոռա. 1106ոօ օ6քթ83084Էաւտ օ1քթ5708 8 20-30 ՎՇոԾԲՇՔ ոշոր օ1-
ոթմոյժոօ 2. "8 օթ. (րՇՄՂԵՂՑԱՇ 26օօո63:0րօքթօշաւօ1օ ՇՕօ61Ա16Է:մ ՇԱՆ

638

Ցօառաւծշոքօու տ /ՃՃուօքօ1 55138270 8 /Ճմօքօ 7 Օոքօօղաօօ Թռ: օաեյոօ ոօքօ-
ԷՕ823ՒՐ7. Օատ Շուքմ օօ 8 /Ճուօքօ 170 ոռճօրթօտ. 13 /Ճււօքու ՎՅօՂԱ ո՛17քօո-
.ՕՇ ԷՅՇՇԱՇՒՈւՇ Աճք ոու 851632:8101 8 ՉՇառաօշաթ ո ճոթ. ԼԷ15 01 ՃՃ8օթ6ւ
տ. Չօատածշաքն Շ ՎՇոՕԲՇԵՑ 6101 90 ուք. 8 Ճուօք» 1088թ 83-34 51010 ԷՇ օ1-
ոքճթոչ6164. 766630 տօքօ2որօծ օ6լ66180 1քօ076՛3 8038ԼՇԱ6ԷՈԼ 765ԵԼւօ5 (01
քօուօօ ոքմտուծոԵօ188) 381 Ճճշտթաք աւոօուօւք ոշոօթաօոլօօ ոմ 8 ոնք
600 ութ. "Խնամոճու 20141 1 8066012108ատ ո'Լ061ԵԼ, ԷՕ աց. օ6`66180 1226 ռւ
8676101ՎՈ8ՑԵՐ Ո: 1 116 770816180թ261621 5՛ոտու.

8օ Էոճտօ օթոճաատմուա "Պ/ոռոր: 8 76օթոռ 610: ու Փող ոճա. Օո
Օօ6ՏՇ2ա1 866 ոքոքալթ այդոււթլ 8766քթոռա, ոքօա3861 116 աԵ6 18661151 66օքթ
7ՇԲ6Ի Շ օա, 16 266, «010քելՇ ոճշօյնմու, ՎԼՕ 510 ո8ոշոօքած 6615 80Շօ1ՒՈԼՇ
ոքօաատ (ոճում, 1ճո085ռւ (ոճոթմտոչոօք 8 Ըատքո Ճոօճք Խոտաւ 887) տ ոք., 40
ՎՇԱ. /ՃՃքօօ1088ո 1 ոօքօոճտ 80ՇԷՒԾԵ 67787. 8 քճնօոօ /Ճուօքթու ք86012:01 օղթա-
1Ել ՎՇԱՈւ08 ոօ ոքծոշօոողծոԵՇ18081 ԽՏոծ Չո.

8 /ՃՃոօքօ քյաօ80ածոչում ոճոաւօճոթաօ1օ ատաօաօժում 95580164 207068
Ճղոֆ, Հճքճծածօքաւ Խ/Լօուծո, Փու, ԼԼ1ՇԽօծաաու, ԷՅնտւ Եմմթճու ԼԼՏՇռօոոււ
ո. քո 806::Եթ: ՎՀՕԾԵԼ ոքօ86611 8 շաոՅիթ 6801 ո0օ1248108ո6քո, օէ ոօ քյուօ
ոոլ6:01 Էք760310 Շար. ԽԼոճոօ7քօտ ոօՓյծքոթք 2115: Ըճուծ 66. 51618761 88166-
16 6 "ԽԼոռու՞. 866 5ու ուռ ոթուաուոյու 18188106 ՄՎՅՇԼԱՆ 8 քօՅ:Շ 1 851ՇՇո6-
էու քու.

Աո ոքծոշօոճծոԵՇ180ր1 ո0արօքճ Օծման /Ճոճածաքմ 29 0:86քըտ ո3
ԽօՕԽՇՆՅ:Ն Աւօ ԱԾու օոթմտոթո օճտաճքօատք աղքա տտ օ66շուտ88111 ճո -
ԲՅՈԵՔՏՈԼ օա. 13 Ըատոօճ 01061, ԿԼԾ 186ո080156180 ՇՕ օ10քթօ01լ 886676-
քա ոքօատ ոճաաօքտճոթտւօօ ոտա ք26օ161. 11լքօոօ1282167ու ՎՅՇՆԼ ԷԼ8ՇՇՈ6-
քա ոօՇոճյւ 8 Խ.ԽՇՂՅԵՆ ՆՒ օԱՕոԵ 8061ՕոԼՄ Խաոաօրթ ո խատանք 8:371թ6ո-
Էա 76 ո3 17 ոյքու68 ՇոՇ7րյ/ 011 քօ16օ1 մքթօ8 168161ԵՒ Օօ ք211110 է18115-
ԷօՐՕ ոտոշոծոա Պ/ առու»: 1) ԽՈ2ՐԾԽՏՇՂՅՒՇԵՕՇ ԷՅՇՇՈՇԻՔՇ 8661 /ՃոՅ107ա ոքօու
ՇՆՅՑՈ56Է ԷԼՇՈՇ7ու 70 օշա, 2) 566 ոքօոճքթւ ԸՕույոր7, 3) ՇՕԽՈՂՇ Ը 32ոմ116ւ
ոքոտ ՃԵՅԾու մ 11 ուծ 1171 Է01Վ6ՈԾ ՕԾԼԱՇԻԾ ԷՇ 8661 Շ ԷՅՇՇՈՇԵԱՇՈԼ 5. ԷՇ

17 Աճատոլիայի ն Ռումելիայի իրավունքների պաշտպանության կոմիտե - Այս կոմիտեն
ստեղծվել է 1919 թ. հուլիսի 23 -ից մինչն օգոստոսի 6-ը՝ թուրք ազգայնականների Էրզրումում
հրավիրված կոնգրեսի կողմից ընդունված որոշման համաձայն, որում ճախագահել է Մուստա-
ֆա Քեմալը: Դրանում էլ պարզորոշվեցին թուրքական ազգայնական շարժման նպատակա-
դրումներըն գործելակերպը: Ընդունված բանաձնում հռչակվեց արնելյան վիլայեթների ամ-
բողջականության անխախտության, թուրքական «ազգային սուվերենության» սկզբունքը, որն
ամրակայվեց 1919թ. սեպտեմբերի4-ից 12-ը տեղիունեցած Սվազի կոնգրետւմ: Այդ կոնգրես-

639

7ԱօուօՕոԼՕՎՇԷ 1080թ ԱոՇԲՇոլ 14Շ6ա6ք, 4) Խ17օ12Փ2 ԽՇուճոթ տ 610 1088թռ-
ատ օՄՂԵ 8 եծ տոօքճ ոքօանաօե ոճք աու ` Էաւօքած ո 11լքօրքծօօ". Օքոճւա-
308881106 տոմ ոտաաօքմՇ 1 66 Խամոօ՛7քօւաօ6 տտաօօժուծ, 5) ԽԽօլաՓճ ԷՇ-
ԽԵ 7 61օ 1082թ ոոծքոծ Վոլօ8 1 78015ՔՇՔԱԾ օօ 666 Խ17612Փ4 Էօ-
յմ Շճքւռու օ՛Է ԷՅՇՇո6Ւում, 6) Օու 7ոաաոօշանու ոօտաՅ0828 ԱԱ 64 տ086թածոլ
ՇՄոճոճ ոքճտաղծոեօ186Է ԵԶ: Վոատօումուօ8, 7) Օու 328տնու ոօՎ7 տ 1ՏոօւքճՓ,
ոօթտճյու ԴՏոօրքմՓ ԵՇ ոքօ80ր8 օ Աաուքօու. Վճ615 ճՈ016օճթքթոֆօտ 76ռմու, ՎՅ615
Ղօու1Շ8 8 ՇՇեՍուծ, Մոճոնու 60 օոշւԾ6լ, քօօ10881 օճառ: 8 ոքճտուծոթ-
ՇԼՏՇԲՒՏՁ: ՄՎքօշթւք, Շ ՔՅՇՇաՇում ԷոՇաոեօ1861 թրք օ6քթճ30ո Շօծքճյու
76ք»րմ, 1օշքքօքոատաքօտճյու օքծուօօ ՇՕՇոօ8ած տ օոքճճնաու տ, 322:88՛աու 806Լ-
ՒԵՏ Շաոլ, 663 աքն Օյյոճոճմ ոքօո3ոօյոմ ճլօ0057138110 օօղոու 1 օղ2ու
ՄԼքՕշոճյծ Շոլօք1ԵԹ ԷՇ 28ոօոՆ268 ոճ ոքոՅալտ 5 1ՇՎՇոա 1ք624 ուծի, 8) 1107ո-
քաւու ՂՇՈՇԻքՅուՆՅՆԼ ՕԾԿՅՒՐՀՈԼ 8ՅՇՇԱՇՒԱՇ, 6«010քօ6 7106101706Շ. 8Ւուուճ էու
Շյոզոճն 1 Շ ՄՎՅՇԱԱՇԽ ԷԼՇՅԱՅՎՈՂԾՈԵՒՑՒԾ ոՕ7.1Վ66184 1ոօ61, ոՕօրճքճուծթ 322-
82115 ԷԱՏութմաաօ 818615 8 6801 քաղ, 1 7-քօ2օճ51 Շուծք1եւօ Ը876օթոճօքճ
ՇաՅՀ62 Եծուռու ոճու ոթօտթմուու 8 6806 օք7ոած տ ուքտութ), 9) էԼ, օօ6քճւաււծ
օԼ քՅՇՏՇոՇԵաՆ ոօքթրւ ՇօքոճուՅ082ու քթ23601ՌՎԵւ ատամ, 1 Օօղճոթք ւծ -
ՇԲ, 200 55ԱԵՇ: Էքճշոոմու 018464 1ՇՎ631 (ճուօ 76աար, 10) ք83Ե6328851
ոօ ՇՇդՇՒՈւՅՈ`, 73քՕ32Խ11 386128ռմու Է1ՇՇոՇԷԱՇ Աօրութծ 6801 101064 8 85160ք82
31 էառ, 11) ԽՈօ1Շօճքքոֆօ5 ՉՇառաօշքձ - Լատջխու 665, 102214 - ԽԷոոքո 668 -
56, 12) 7 851ՇոՇշաաՑՅ ամ ոճօ տ քճօօոթոօ82811 1163880ԷՈԵՇԸ ոՏԱօ18ոն
ոքօօտու ոքոծ՞ււծ 8 Օա846, (5101 ոքօ1օօ1 ոօրոր ոլօքօոօո ճնուաօնթ ԸճոթուՖ
ՈՅուՇ 8 /ո8օաա), 15) 866 ուօւ ոօատոուօթ օօ6161808815 ոքճտուծոԵօ187, ոքթո-
Է5Ո6Լ ոլթ» ոքօղատ չոռ: ( Պնառու), 16) Աքօօտոջ օ1 ոթմտտւծոթօ184, Վ՛ՕԾԵԼ Օու
- քՄոՕտօոաւծու "Խատու 8 ճոճում 17/66թառօ ոօ ոքաօյաճյու, 17) Էւ 5ու
ոքօօՓ65Լ 86 60577871 7ո0876185Օք6ԷՒԼ, ԼԵԼ Յամ Ա038600171164 Օ ՇՇ66, ՇՒոո ԼՅ Շ
Շ664 018616186Ւ11061Ե 38 ԱՈՕՇոՇՈՇՂՆ8Ա5Ր-. 2. ԸԱծ66, 15 օատնքտ

8 Բաո նուաաօոօոծ աթածշոյմ ո3 Ճոտուօ ք7ոօտ0օրոածյու Թքոծոօօ ոտո-
26 ոօշյուօոաու (ճուո.) ԷԼԹ58ռթ ո Խամաթմո ՛17քշճու (օքո, .օ16թո1 5 ոօռք-
8521 ոօքոօ, 80111561 82207641 8 Աւտծծ ԷՏոօքճոճ ՃՇ8Ճո684 1 ոՕյո088 ո: 116-
661 էլՇԽՕ1Օ)).

ները Անատոլիային Ռումելիայիիրավունքների պաշտպանության խնդիրը համարեցին որ-
պես անխախտելին վերանայմանճնոչ ենթջակասկզբունք,իսկ դրա դեմ հանդեսեկող ներին դա-
վաճաններ, միաժամանակ պահանջելովսուլթանի հեռացումը քաղաքական ասպարեզից ն
Դամադ Ֆերիդ փաշայի կաբինետի հրաժարականը:

640

2-0 օՕաածքթը Էճքմնաաք Խտտախ ոճա ոտ Չք3ծքուճ 1Շոօղքմֆաք»օ1, ՎՀՕ
ոլ ք26օ1թ635ւ Ճթուչուու, ւօօթթմ 7ոթճո առֆք, ո ոքօօու ոօքծուօոււծ ոուֆք.
Թօծոուրօու 29 օ:1146քթն օ1ոքմ8ղ6ու աՕռուօքճա Էւ08511 60166 օօ: ոււֆք.

16 1.6: թոթոմ ՇՑՇոծոաչու, ԽԼՇՅՄՆ 47 արուօոմ մ Օտ8ճՇօո 8 /:3131 8120-
մաճ 18000 չօքօուօ օքոճոմ30848111ԼԵԶ: ՎՇՂԱՅԽՒՕՑ, 8 Ք 1087 օ1 ԽԼոքուտ 8 ոօոչւ-
ԲՇ ԵՅմքոաաա: Էմշօաղօճ 2-300- քօր ունքի օաօքօ8 տ ԿՇԱԱԽՕՑ, «010թլծ
851ՇՏԼոՅ01 ԱՕՑՇՕ77 7288ոնքաՇած թոճյքչոթւ ո օքոճուտօ85188:01 Է1ՅՇՇՈՇԷՈԼՇ,
Շ06ռք810՛ 6ւօտ տ ոթ. 8 Խառուտա 7օաաւտճօ1օն ՎՇԱԱՎՇՇԵՕՇ ոտաաօքած. 8
Էօաու 22074164 444 օՓուօքճ ո 124 ճօաօքճ 12-ոօ ոօքո»օ4. 8 քմաօոծ ՇԵՄ
Ճ1260238քօոլ 1 ԵՇոՇշնուաօոլ Աքօտօշօյաււ ՓօքոււմքՕ88Ւա6 օ1քն708 Վօքոօ608 7111
ՀոՑոօ3 6օ0քՓ66Լ Շ աճում ՝ ՊՈամու՝ ոօ ք7ո:0801618011 ՎՇքոծօճ Եծաք 665. ռ
ՕՄոծաուճոմ ոճոռւ. 13 Խօտատու 6օօ6ատօ1, ԿՀՕ 606180 ԷՅՇՇոէում Է18161քօ-
օոօ ոքօղատ ոճոտօոճոթրեռւ օա |ոճքաավ "Պնառա՞, 6010քթ24 5 ոօաօ1881675-
80671 86 քմօոօոճոճծ1 1011 Շողօա, «016քթ7:օ ոքօոոօոուճու. ԽԼ6ոաԾ/ Ճտօքթօն տ
ՋԵաաածշաքօու աօշատթուտՇ 25000 -30000 "Խասոու՞, ոօ ոօոոտօքոտոտծթ. 8
ՃՃ81ՕքՇրՕր 81121616 866 ԷՅՇՇՈՇՒՈւՇ 80օթշեծոօ 1 Էճշօորղեց 8 080. ՇՇոծու-
չ2. 3ՇուոճոթոԵԿօՇաք ւօ, Շքօոոօօ 606086 տ 60012151 տճօօ ոօաա35188:0-1
Շ665 610քօտաուճում ` Մ մոու՝ ուտ 60931. Լօտթրօ 663թ86018616 աՇաոՆծյու ոթու-
7ՌՕՎՇԵԱԱ, 801 8 "ԽՆաղուր՞՞.

Վ 47

28 011516թա 1919 ւ.

ը. ԽօԱՇՐՅԵՆ Նո ՑՈ015. էո 1 716808:

Հայաստանի Հանրապետության արխիվ (Բոստոն),
թիվ 17/17, պահ. 12, դ. 3: Ձեռագիր:

//25
9Հ0 ոքօ60ՇԿՕ00116Ղ1ԵՇՈԼՑ) 6ոծքճղ) Խօքչճո06յ
ԻԷճոօթւ
Է7քո» քճՅոթւմուօ» Էմ տօ ՎԱԼ - ԷՅ օ10քօտաաուօ8 28: ՈՒՎՅ ւ (116քքշտո
5 օՂ0քօոոում Էօք 17Շօօօոճ), օ010թ.ւ6 ոօ ոք ու ոտ տ աու "ԽԼււու՞, տ ոճ
օ1օքօտաոուօՑ "Պ/ւառու՞ տ 86751 օշա 60601 6օք»507. Ճո մօաօ6 ոՕպճքոծ-
8281Շ 8760 տ ոքոճու 80338416 Շ ոքծղոօ2:6Էաօոք ոթծոքճւուծ 6օք5637
ԽԼՇ2ԾՆ/ Ձոռթօղճաու 11 Իքմ662.ռ.

641

ՃՃՃԽՈՈԱՇԵՕՇ ՃՕԽՃԻՈԾՑՅԻՈՍՇ (86ք2088151 ոօռտօօձթ) Շուոճոծ քճօոօքչռ.օ-
քա օ օօոքօ80շոյթաաւմ 5ռռոքոթյւօոնըւ ո 8:71թօմոռւ 1766թ 4 881օյուն
Ձքուչոււ 8 /ՃՃոԼ5 2: ւ մամ 10818068.

865:6օթ61 8 ոճքոճուծու 8 ոքօտւունու ոքօոօչօ751 ոօ Շաքե ո21816ԷԱԼՇԻԼ
«Ղոռոմաուն Խոռռուծ"՛. ԽԼոճոօ7քօւաաք ՔօոարծԼ ոօ86:077 8 Լ7քոատւ 7օղքմռ-
8263 ԽԱՆՈ, էճ «010քթ»ռւ քճ3Յշոարոօք օ1քթճօու ԽՇ7ՈԵՒԼՅՒԼ Ատ 7ՎՅՇ1 18Շ6-
Մ6քուչ: 8 6օքջ66 ոքօ՛18 Էքօոօ8 1 քոք.

Թ0ՅՅՈՒ6Լ Լ Խատատօրթօո օատտօ քճշոօքչշածոտծ 8Շ6ոլ ոլօ011ու341110Է11ԵՐ 1
ՕՂՈՇՈՅոԼ ՂՇՈՇՒԹՅՈԵԼԵԸԻԼ Օօ "ւօ6աՅւնու ոօՇթաոյթ 8 34ԼուՓքՕ88ՒՈւօոլ 8.6. ԵՏլ-
Լամ ՇՕ861:ո: 806Ք:ՕԻԾ ումքաօւքմ Փու ոտաճ 8ԵւՇՀչոյմ 8 ոքօտմաաանծ չա ոՇ-
քօՓօքուռքօ82141 ոճա ք21ոթմօ11 թու 8 60766 ոթմտւթուօ11 Փօքուօ (օ2ռ քօ-
Թաթիթլթ ՎՀՇՆՏ, 1. 5. 17քոռ ծ 8 ՇՕ06104մում Շ0տթքշոճդծ 8 16002001 714
ՇՇ04 ՃՕՂԱՎՇՇ1Ց8Շ քօրաքքթր: 801Շա. 110Շոօ օաօտոււմ Փօքաաքօտ2ոտտ Շու
«Խառռու" ոօ ոծթօու Բ 1:ղՑր թմ ոՇԱօղ8ոյու ոքօոտ Էքծոօտ Շ ԱՇՈԵՒՕ 34-
Էչ ՇԽաթոաւ. ԷԲ օՇո084:աու Շ0օ108811618064 ՇՕՐոՅԱՆ էու: 1625 ոքճ8ոՂ6ո6-
61801 1 Շատ "Պ/մռու" 20318801 օ1ք2861 01.661 օղ» "Խոռռու՞. Ց օՓո-
ըԱաՅյԵրօոք ԱՕՇՆՕՑոաոու ԸՕ08618 ատաօթօ8 Շո ոքշուծօք օօ6061868օքթՎոօ
ոճոտօճո: "Լձոռատու Խու ոօյռածք 38851Ե641 38001881 32111151 քօութւ.
10676 51011 քօ302ոօոատ Ը0861 Խաուօ1քօ8 Ա06128108111

13) ՖԵշշոքթծթաւտոօծ ոքօոօռաճւթ 6807 ֆօքոաաքօոճւ տմ (Պ/Ոնռու), շշտողծ
ՈՕՇՂ48108ո քա օ Ըռաթոծ Շօ օ10թօալ Շար ուօ11 ոՕոաօօաւ տ 2) 66յու 510 քօ-
ԼԱՇԲաՇ 67761 6 8 ԱՇոԵՅՄ 17թոռո, ոօքօաու 8 ԲճօրողՇէւծ տ 328515 Ըխաք էը.
ո ար Էճօ/ԱՅԾՈՒՀԾ 10325661 Շ03ոոՂ5, ՇՕօքոու308815 ՓժՅա ոու 172 ոօ
ԱՕ7ՎՇՒՄԵՐԸ օ1թ աչ 01 ոթմտուծոթ184.

«ԱՓԽԱՂԵԼ 32աաււթւ ոթմտ Ճոռւօոու տ թյղօու 8 ԸՕաՅմօօ ԱՕՇՆՕ8ու
ՈՕ1ք6608875 0 Ա6Ւուքմոերօ8օ ոքճտուծոթօ184 օ6քթ1811565: 1 Շ0:03Էաւաճոլ Շ 76Շ.-
6քաւօ1 ոքօօծ6ծօ1 քթոյքօուե ոքճ8ոծոծօ185 ոլօ062111308815 10000 26ա6օքօ8 մ
ոմ ոօոօաւաւթ ոոքու ռօթոշօ8. /1026:21811Շ5 ՕՃՕՔՎԱՂՇՈԵՒԼ01Օ քժ3քթօաւծւտ
8օոքօ68, օո քճօոօքչաօոտծ 08610787 8 17քոռո ոօ ոթօա380761857 ոլօ06տ-

3811 քօատուօ 8 1894, 1895, 1896 տ 1897 ու. Ց ՕԽոքուծոօո ոճաքճթոծժում

1172 Ֆեյզի փաշա - Կավակլի Մուստաֆա - շտաբի պետ, իսկ այնուհետն պի Ռիզա
փաշայի ստամբուլյան կաբինետում ռազմական ճախարար: Համագործակցել է քեմալական-
ների հետն 1920թ. մարտի 16-ին Ստամբուլի օկուպացիայից հետո փախչում է Անկարա: Իսկ
հույների դեմ վերջնական հաղթանակից հետո նրան շնորհվում է մարշալի կոչում, ն տարիներ
շարունակ եղել է Գլխավոր շտաբի անփոփոխ պետը:

642

Շու օղ 22000 ոօ 30-35000 ոճատօ նոր թռ: օա. 13 ՛Լքճոօյոոն օօ061181:01
ՇՈՇ7ԵԴՕԼԱՆՇ: "'ԽԼՇօՂԱօՇ Պ/քօուօօ ԷոՅՇՇոծոմօ 5 6օ0տեաաուօ186, ԱՕ-82 ԱԽՐ),
ոքտուտօ տ ՂՅԵՕԿԽՐ/ 38ՄՈՕՎՇԻՏԾ, ՎՀԾ տտ2256է16 ` Խու" ՇՈՅՇոօ քօյաՌթ/ 01 Ր7-
ՇԱՂՇՈԵԼՕԼՒՕ քճօվոնոօքում. Լօոջոօ ոպօշքթոռուօ180 ԷՅՇՇՈՇ ԷԼ Շուօ1թուծ ԱՇօօո-
ԽԱՇՆԱՎԵԾ 12 1օշօ 51010 տաշած. ԷԼօոտում ոքօուտ Էքօոօտ 8 ՇՇոՇ էԼ». : ոթօ-
103288:0168 Շ 110801 Շաօմ, 17քթ:ա1 7-քթօ34ղմւ ոթուշոյուօ1 Լքօաօտ 72071115 13
2: ոքօոծթոօ8, 1. ո. ՈՇ ՕՇՄԱԱՇ618778165 75: Էքօ36Լ օ 11081066ոօ1 քօօոճոուծ. Իօ-
ԱՎՇՇ180 5աթաքյօ ոն: Էքօաօտ ոտ ՂքճոօՅտոթաօրօ 8ւոմաօւն ոպ080տերօ 86-
յոուօ. 1" թօ քո30Վ8թ088861 0066, ՎՇոԼ թու. 8 Շօոծ ոու 76116184 չթած-
Ղէ ոքօոօո:810165. 8 /ՃՃքոճծւ ւուճ6 3-1. ԽճտատՅօաօ11 ոոտոյոտ 15 ւօքոօ8.

Խօուճւոաթ 1-0 ոօթոյօճ ոՅ Ճոքոճոօոօոճ ոօ 1Շոօրքձֆ» Աքօօճու 806ԷՆԼԱ-
Բճ1 օղոոՂթ քճշոօքչնածոտծ օ6 օւոթմտոթմում 8 1-1 ոօքոտօ տոտ: ոօոօուծժում 8662
ոքոծուտուը: 8 օօ ՕՕոթրթու ւ ոօ ոք ոքոզուճու 1220թ ՁՇաՇ-
քօ» ոքր ԿՅՇՂԵԱ, ԷՅ ՎԼ 80Շոխաւ 0186աղ, ԿՂԾ 657781 ԱՕՇԵՐՈՂՖ65 8 1 տ 14
ոօքո»օ8 (1ճքոթքուճ) 1075օ ոքոծււտուծ ոՅ տոան: 8:51քթօաոռւ 576օթուռմ.

Խօուճւոաթ 15-0 ոօքոօճ ԽԵճքոնօաւք Խոյում ոճաճ 1ՏոծրքճՓոքծղ 8061-
ԽՈԼ, ՎՂՕ տոլ 8 Չք36օքուծ քճ6օքծոչու ձքույնու, «010ք511 76քճո1ՍՈՕՎ 01 աոՓ-
քճ. 0Շոաուօու ոօօոճւ ռօթոօճո 108511 60766 Շո0շոււթու ւուՓք.

1Աքօոօաճ81ոծ /36քթ0217նոմոճ 1ՕօՓ 863ոքօ8 86ոօր ոօքօոօոօքււ օ ՛7-
թօ ոքճտուծոթօ18081 Օօ 101, ՎՂՕԾԵԼ Ճ36ք6ՕՀ17նաոՒւ ՇՕ6128501 ՓՇոՇքճ8Ւ17:0
ՎՅՇՂԵ 17քւտո.

Էճքմծօաաք Խամ ոճա, աօուճաաթ 15--0 ոօքոօ8, օ1 20 օ:6քջ 1919 ւ.
ոտ Չք3օքՄում 1ՏոծքճՓոքօ1 80ՇԲաօու աաօրքթ»: ` Ճ3Յ6թ6ճննոճ ի, ոծքօեւ 8
Բ107Մ ԱՇ: ւՇ ոթօաատ Ճքուօմոամ մ ոքողւծօո»ժլ 66, 38618821 /Ճքուտոօւօ6 աքմտւ-
16356180 ոք Բ Շօւոճատաւօ 6 ՛1Լ7քօոածալ օօ օաԱՏոԵրօ Ճքոլաոօ1օ ոքմ-
82 15ՈԵ6184. Շ ոքոօ1 օ10քօ16ւ 806: 15ոօ-քճՓոքօք Խա ոՈմուծ, ՎՀՕ
Հրքօոօ6 ոքճտուծոեօ180 ՎՇքօ3Յ /ՃՃ:36ք6211054: 20ՎՇԼ թու ք ՇՕրոճուՇէաոօ 6
ոճքոուօն "Մնամ ՕՐ 01806816 /Ճթոլչուօոօօ 80ղքօ68՛.

Թաուն 502» աքոօ8 քճնօոճռ Ը7ոօմուճքւծ /7նածոոմ ոճա ԱՕօոծ Չք36-
քյ ուՇ:010 1Օ1ԷԼք6օ64 86 ոծքօոօ80օք-լ 6 8/57618Փ4 ԽՇութ ոճա օ18068165ոօ
Ց5Լո1Վ11 61օ 77/քոճու օքշոամճ, ՈՇԷՇՐ ատմ ոքտօօօյաւաւծօ էլամ 7 տտրշաօաաօ ՝Մ/Ոււ-
մու. ԷԼ նաօղաւ ոճում ոթաատո ք օօրոճուծոոօ Շ Էճքճծծաք ԷչՅով ոճաօն,
.01օթ»ոլ օ1 20 օթ 16դծոքճՓոքօք 806Էուօոր ուքւօ1թ3 Շոն ՕԼԱՇ6: ՝"Շ
4Խռծորը ոճաօն ոքուոծո ք օօրոճատաոօ տ ոօօշոոյւ օո ՈՇԻՇԻ 1 "ԼՇՃՄքօ8 (Վո-

808808) 71 ոօաթքշոճււը 6 էու 68:43... 8 Օոօմխճւտծ ոքոճոաւօ ուծ օՓո-

643

ԱՏքօ8 ՇՕ 610քօքոմ 2: Վ Յ8, .օ1օթուծ Վօքօ3 օթ Շօայը ՛ԼՅու 2016յու օօք-
ՐՅ:ՅՕ8815 :7քոօտ աա 76182 /նաօում ոճում. Ըշաւ 188 քճօռթոււ ողո
5. օՓուծքօ8, «օ10ք6Շ 6թմու 1քօօ108456Լ 1 քճօօրքթօյարթւ՞. 11օտոտծթ: Էոքճ-
66առք Է5.ոլ.

ԱԿշքոօծ Ետք Շոու 66, ոմշօյտաւաւմօչ 6 1000 800քթշոօքտթլաւ ԿՇքոօօճ-
Խոլ 8 քմ 1086 /Ճթ1838թճ, ողՇթուօո 8ճ տոմ 65181 1010 ՃՈ01664թթոֆճ 3օառածշաթճ
Ըճում 665 - տոոթքճ ոռքուա "տատո" օօօ6ոա6օ1, Կո էճ ոթշոոօշօգօտմծ Շաղ
«Խառռու" ոքօռքճւուծ 6օք6657 օ աու, ՎՇքածՇել 850128այու 1քօ60881ու1 օ6ոլ6-
ԷՕՇ771թօ186ՒԷուօ10 շճթմոյօքճ ոքօատ "Խառ մ օ6Փտաու, |Վ10 | ոօ 162 ոօք,
ոՈՕոՃ 77: 1քօ0088:ո11 ԷՇ 67771 7ո08ո618Օ0քծքլ, ՎՇքոօօլ ԷՇ Շոօշոճր օք. 8
թոնօտճճ Եաուածօաքճ, Եօյր/, Լ. Ճքղոմքը Վօքածօել ոքօտօ12:8:01 օք1ո811308ԵԼ-
821568 տ 8Ելօ ոօ ոքօաատ օւ "Խնառու. 135 Ճք1460238քօուօ քճտօտ
ՎօքոօՇ Փոտ: 661 8 Շօօ107:աու 85161288ու6 ոքօատ "Խնառու" 4-5000 ՎՇոօՕՏ6ա
ՎՇքաօօօ8. Է3ԵւՇատա0164 Շքթօղօ1ա884 լոմ 51011 օքոճատտումամ. ԽՄքոծաւմ 16124
ՃՇ Խուլ 3848աղ ԱՕՇոՅՒՈՒԾՅՐ7 Բ ԷՇԵՐ ՎՇՈՕՏՇԹ7 (8 ԽՕԽՇ1Յ:ուօո016), ԿՂԾ
70օՐՅՂՕՎԵՕ ո07/ՎՈՂԵ ՅոՇք ամ ԷՅ 01 ՅԱՆԱՎՅՒ, իճտ տ չվ 551677 8 ոո,
Շ066ք5 8662 ոքոօ8 տ ք23005)0 866 Շաել ՝ Պ/մմո՞՞.

Է. 5. Օւ ոժոօուաւն ԼԼոլօ7քճ օ1 26 օօուտ6քչ ոօ7/Վոաւ 66107 ոռՇթուօ, 8
.010քօոլ 011 Շ006ոլ61, ՎՀՕ "Դոն ոու 8ջւած 150.000 ք56." 21 831 ո3 ք7օօոօն

ԽԼ1ՇՇոու 4000 Փքճտոօտ, Վ1066Լ ք86018 Է6 օ|611808ո86թ|.
Ւ 48
3 0846թ 1919 ւ.
1. ԽօԱՇՐՅԱՆԱՒՑՈ015. Խու 21 168081

Հայաստանի Հանրապետության արխիվ (Բոստոն),
թիվ 17/17, պահ. 12, դ. 3: Ձեռագիր:

//26
Խոօ ոքթշթօշձչ011161Ե618Ֆ ԼՇԱՇքՀա 7 Խօքոճոօ87

ԻԷճոօթւ
8 ոքճտուծոԵօՂՑօԲՒԵՑ, ռքյոճմ մաթթայյւքօք օյ Օօ 10, ՎոՕ օք օօ
Շ8ՕԱԵԼ Լ "ԼՈՕԼՕՎԱՇՈՇԻՒԵՐՈԼ ոօօոօո082163811 ոքոծուղ 8 3ք3օք7ու. 11ք2881675-

6180 34ոթօ6ոտօ 06 510ոլ Չք3օք7ոլՇոօ1օ Ի766թոոյօքճ.
Թօշոտ» 7քոօտ ԻՃօք Լ766ծյու ոճա, ՃՇՇ 1ԾոՐ7 էԷ838 Ա077Վ18 01 /Ճող
665. 5000 ոռթ, օ 4000-5000 7թոճաաո-ՇօշթՇք Յու 85162217 8 քճաօու Խ16ոոՅաօքոճ

644

տ Փօքումքօոճւում ՝Խոառու՞. ԷԼւոօ Էք Է76օօու ոճաճ 1թօ6761 ՈՇՔՇՐ, 3858-
78191, ՎՂՕ 610 տօն 7ոք3՛1-01 Է0108.

Ճ՛ԲՈԱՎՅԻՇ ոօ1քօ60827ու Մոճոծքամ Շտոօոծոօօ ճաօ1Շօձթքոֆճ Խ/Լ23ոճք
ՂօֆՓոաւմ, ոօ10թոլ 18ու 86164 ք7ոօ80տ116ո6ու "Պոամռու՛, ոօ 1օՓֆաւ ոօ
ԱՕՇՂԱՅՈՇՏ. 11քթ28ո16756180 օ6քթ2066 ոռ " Լճոռգատ Խամռուծ". 3 8086թ
51քօոլ 8 Օտքօօ181067ու Յու 8. 11օքոօւ 6ծռու ոմաոծծքթւ ոքօաոճխմւաու 6 քու
ոօ "'Փօքօող 85 Փու" 38 ոօշաաւօթչօ Խայաւ Հաւքը, 8 ոօ10քւռ: Դքօ67-
ՇՂՇՏ օ1 Աքմ8ոՂծոԵօ182 ու ՝"ք23018ո15 ` ԼՅոոմաում Խմած", մու 7ու Շ ոճ-
6աուօ14. Էօյու ոճշօօ ոքարթյօմ ոքթօյոււթ տք086, Օք 16 ո012ոծլ 0612818831881568
Բու ոՇքօյւ ՎՇոլ, ՎՂՕ6ԵԼ ՇոՅՇ 1 քօյոււ7 01 :73-քօ02ոճօուօ1 օոՅՇԲօօող.

8 Ճ126838ք6 1771 Ձքթօօ16ւ ոքօատոտւօ8 Խառռու՞. մոծքճու ոճթոււ ` 1ւ-
ՊԹՃ 60 ոքծղոօշճծոօ ոքմտուծոեօ180ո1 (ԸՅոՖու տ 36228666 6630) ԱօՕոլք-
քութօչ 6 "Պոոռու:, ԷՅ ՎԼԾ 6ջու ոօՎՇու օաոու. ԽՃքօոօծ Փ6օ83ռ ոճում, լ ո6-
քօֆօքումքօ84: ո օո "Խառռու- 5 քճնօու Եճմօճքոտ ո Օ1846Շոօրօ 81111614 էճ
Մ:Շւ 8ԵԼՇո6 Է «ՕԽԱՇՇ.Հ օյ ոթօոաօոուծ 56180181 Փօքու ՃՄքթոտ ոճոււ.

ԽՈօ1ՅՓՅ Խօխոծ ոճաճ 8րօղաւ 06585616, 8 .010քօու 38981516, Վ
/ՃԱթրլ, Հուն, ճոճ, Խ10677:86 ո0726ԱԵԼ 0ՂՈՇՈՂԵՇՑ օ1:17քաոտ.

ատ ԽԼճքոաաճ 38 ոՕոաւաօթօ Աքթշղօօոաւծյմ ՝ ՃՕուուծ ոճ 381աա1Եւ ոքմտ ՃքՀ-
10: ո թյու ոՕՈՄՎՇԲՅ ՊՇՈՇԻթՅԵԼԵԼՑ օ՛1 տոլօժու 25000 ոճՇօոծքու - ոքօ166-
ՂԵԼ Աքօղատ շօօոճքաւմ Փքճու/308 328515 /1աճքծօատքօատք տտոճնօ1 քՄքոշատծ
ԹՐ/651 5 ՇԼՏքյծ, /ոճքծօաղթծ, 11, Ճճթո 16 ո ԽԼՃաուու 3288թ6ղԵԼ.

Եօջում ոքօրատ Էքօաօտ ոճ ՃյրթրւՇոօր ՓքօտղՇ քա0807711 ԷՅՎՅՈԵՒաՆ: 23
մատոյաււ Օուօք 71ֆո 661 ո շոճմճքուց ամք ոօուօ8մու Ճճուղ 661, ոմշօյնուա-
664 Բ Ճֆաօո Էոքճշաօճքծ. Օմու Հթօօրօ88յու Խոօ1Եօձթթոֆճ ԽԼոշոր7յ ւ հՈճութմ 2
օՂաքմտաւււ 610 8 ԷԼոՅայւն.

8 քոաօոօ /Ճտօքմոճ 60ռ Խո Շամ Խու: տ տ ոքօատաումնու
ոքօոօոշճ10168. 15 ՃՓոօտ Բճքճշածճքճ ոօշոճւթլ ոՕԷԱԼՇ 1 ոօաւոծ ՎՅՇԱԼ 23-1
ող8ո3տտ 11 ոօուօաթ օաոու "Խնամմոլ. 11քօատաւտ Խ/Ոսոու- ճքօօ1084ոն 141-
ԽՁԵՅԵԼՑ Ֆօօրաքը 1 ճօմքօ8 ՇՇոՇքամ. 7 208071161Ե 82 26Շէչ. ոքօտ " հ/Լճո-
մու" 6Եւտոււ աւօփ ոտոճթյճոծում ոօ ՃճուՇ 5Փ6քնու Շ 1500 80օքթ72:6ԷՈՒԵԼ
ԽՈԼ 7ոօյղմ 32851 Է1ՐԱ6 (718610) - 7631 ՃՅՄո-Ըճքճւ, ԿԼԾ 8 35 ամոօուօղթմմ
օր Էօոտ. Օոքմթոծոոմտ ոՅ Խօու ոքախաթուծոթաճմ ֆօոմօօամ 8քօօ10882818
ոքօղոտժնումոոււ "Մնռռու՞. 11քօղատաոում "Խողմու օ6588ռնու, ՎՂԾ օու 6օքթտոծտ
ոքօ128 16, 7 601օ ԷՇՆ 6օքօրււ ո |1օ| ոօօու ոՇոծոծ. 115 12-ոօ ոօթոտօ2 14066

645

օւոթմտոթոճ (3 Խօուտ) 5 քճնօո Եօօւոքճ օտոճ ալ ոօոճտոծում 80660121:
ոքօղատ "Խառմու՞.

Շօրոճօոօ ոքաաճյււ ոօ ԼՇքօքթմոռ /6ոմ, Լօք. Ճուտ 328581 ճում օյա-
ՈԼ 80166221. Մ ՁՀԵՐՈՒՎՅԱՆ 5 Աղա տաաօ16ճ 123000 ոթութռւ օՓողծքօտ
ՅՇոՇքօ8 (7քծղայշ).

Ի 49

4 1086թ 1919 ւ.
1. ԵՕԱԸՐՅԵՆԱԱՑՈՑ1Ե. Խու Յ Է 765084:

Հայաստանի Հանրապետության արխիվ (Բոստոն),
թիվ 17/17, պահ. 12, դ. 3: Ձեռագիր:

Սեկ կարնոր պատմագիտական ստուգաբանում

Ստորն բերվող կարնոր վավերագրի՝ հետախուզական զեկուցագրի գի-
տական շրջանառմամբ, որի հեղինակը հայ հետախույզ Տիգրան Թադնոսի
Դեվոյանցն է, մենք ցանկանում ենք որոշ չափով արդեն հայտնի մի շարք
հարցերում որոշակի շակումներ ն հավելումներ կատարել: Մեր կողմից դեռ
2009 թ. հրապարակված մենագրության մեջ ՀՀ Զինվորական ճախարա-
րության Գլխավոր շտաբի Հետախուզական ն հակահետախուզական բա-
ժանմունքի 1920 թ. ապրիլի 5-ի հետախուզական ամփոփագրի: 75 մանրա-
զնին զննումը ցույց է տալիս, որ նրանում բերված թվական տվյալները թուր-
քական բանակի թվակազմի վերաբերյալ ըստ էության վերցված են Տիգրան
Դեվոյանցի կողմից 1919 թ. նոյեմբերի 7-ին Փարիզ` գեներալ Գաբրիել
Ղորղանյանին ուղարկված թիվ 51 զեկուցագրից:'7", որն արդեն ինչ-ինչ
պատճառներով հայտնվել էր Հայաստանի Հանրապետության Բոստոնում
պահ տրված Կենտրոնական արխիվի պահոցներում: Ռ. Սահակյանի
հրապարակումի նյութը որոշակի կտրվածքով արտահայտում է հենց վերը
բերված փաստաթղթերի բովանդակությունը: 175 : Հեղինակի կատարած օգ-
տաշատ աշխատանքի հետնանքով հրապարակված արխիվային վավե-
րագիրը, որում բերված են հետաքրքիր տվյալներ թուրքական բանակի

1175 Տե՛ս Վ. Վիրաբյան6 Հայաստանի Հանրապետության հետախուզությունը ն բանակը
1918-1920 թթ.. Եր., «Լուսակն», 2009, էջ 332-333:

1174 Տես Հայաստանի Հանրապետության արխիվ (Բոստոն), թիվ 17 /17, պահ. 12, դ. 3:

1175 Ռ, Սահակյան,Հայկական բանակի հետախուզականբաժանմունքի պետ Տիգրան
Դնոյանի զեկուցագիրը թուրքական բանակի մարտակազմի վերաբերյալ, Լրաբեր հասարա-
կական գիտությունների, Է 1-2, 2010, էջ 470-480, 481-483:

646

թվակազմի մասին, որը թվագրված է 1921 թ. հունվարի 10-ով, ն գործնակա-
նում արտացոլում է ավելի վաղ շրջանի վավերագրերը, ինչպես նան 1920 թ.
ապրիլի 5-ի թիվ 14 հետախուզական ամփոփագիրը, այդ թվում գեներալ Գ.
Գ. Ղորղանյանին հասցեագրված 1919 թ. նոյեմբերի 7-ի զեկուցագիրը, որ
նախկինում բոլորովին հրապարակված չեն եղել, ինչպես ն Ռ. Սահակյանի
կողմից շրջանառված արժեքավոր ծտփաստաթուղթը, գործնականում
լրացնում են մեկը մյուսին: Դրանք մեզ օգնում են որոշակի վերանայումներ
կատարել ն փաստերը դնել ամեն մեկն իր տեղում` անհրաժեշտ կարգ ու
կանոն հաստատելով պատմաքաղաքական բնույթի վավերագրերի ժամա-
ճնակագրության մեջ:

//27
ԽՕ ոՈքօթօշճ01111671Ե6187 ԼՐՇԱՇք Ա ԽՃօքոճուօտ7
ԻԷճոօթւ

ԸօոոճՇոօ ԱՕՇՂՅ:Օ876Ա 6 Ըտ826Շոօ1օ ոքճ8215ՈԵ6188, 13 Ըտ8262 1 3ք36-
թյուՁ օղլք28165էլԵւ ԱաթօոճուաւՇ15ԵԼ 8 328111ԵԼՇ 1: ԿՎՅԵ Յուն 1Շքքուօքոտ աճ
8030725ՈՇ5Լ151 Խլօօ՛ 010 8ՅՇՇոՇուատ աքօղատ 2: Յհ, 8 ՕՇՕ66:ու0օ11 8 քճաօ-
88 Էլ ոօօոծաոռ, Խ1օ67ոճ ո 7163ռքճ.

71522:6Է 16 8 50: ԽՇօՇՆԼՕօՇւ ՇՕ3ո10ՇԵ Շ Շ6քւՇթմ ո'ծօտամ. 387148 ւօ-
Յո ւթօ5 "Խնռռու - 5 ոօքտ7:0 ՕՎօքօոթ 80օքշոու» ոՄքոշառւ ճումթմյօ8 էռ-
ԷՕքԲԵՇ: 1օօ18106161, 4 ուռա ճուռմքուօո, ոքօշոատուօոնու էճ 6Օղծծ 80385ԼԱ6Ւ-
ԷԵռ: Շօղոմ ԽԼՇՇՇՕոօՆՅոու, «01օքւռչ ՝Խոառու 8503672:աաօ1 ալ 1:81 010
85107 Շա ոքօաատ Հարում. թյաօտօտաղնոծոք 510180 ոտաշաօքամ 1871416168
օն ԽԱԼ, Աթօոտօածոծ Խճքճծօաւքճ Խ3Յոխճ ոճւու

16 Թա0ՑԵ ՇՕՇՆՕ8181ԱՇՈւՄՇ:1 Շ0ՕՐ ՃԱՇ ԷՈԾ 16287 յքա տ Ը01035Ա-
ԲՁոԼԼ, 5 Ղեքւռու ոօղշւ0 6ԵԼԼԵ 9 տօքոջԸ08 - 54503 ՎՇՂՕՏՇԻՅ. Խոյւոոտ ու-
525151 ՕԲ ԵԱՅ Էուօ1Ե 2020 Վ61086Շ։. Խքօոլծ 51010 ՎԱՅ, Ց ՇՕ0ՇՂՅՑ Ք225/1010
թօքոյոճ 801171 1567 ՎՇ.1086ՇՔ.

20 ուռում ոօ 2020 ՎՇՀ. - 40400 «6.1.

ԼԱքո 9 թօքոօճմ օ 1567 Վ6.1. - 14103

9ոօ:0 54503 ՎՇ.

ՂՏ Է: 12-81 ա 9-տ ուտայոււ 11:16:01 60ՂԵԼՇ ֆ6Ղ2:08.16Է 011 ոօքուծլ
2296 ՎՇԱՕՑՇԻ, Ձ ԱոլՇ6ԼԸ81 ՇՇԱՎՅԸ ոօ օքջշտածու 39947 ՎՇԼ. (16 Ճ821261
14556 ՎՇ7.), 10 Ը0103:ա:մ քոքծ ոու ձ1061508215 12260 ՎՇՂՕԲՇԻ, Է ՎՇ-
ու ոթոօ17ղ6 էւ0.

647

Թ 0աղմոմ2Ճ 80681010 ամօւքմ ոօ 51017 08078 Լ080քողօճ, ՎԼԾ ո3 15-
ՒՕ ոօքթոյօճ (0ք3օքուճ) 38 Շօւ ո636քոմթօ82ոօ 1000 46:6ք05, ՎՀՕ 26ոօք»ւ 15
ոօքոօ8 86631 67126037 8 ւքօոօօոո.

30 օթաաԾթա ոճ Փքօտւօ Ըօութւ ք8386Ո5ԼՑ41ՇՈԵՒԵԼՇ օրոք Շոու "Մ/ճռռու՞
տօոռու 8 ՇօոքաւՕօոՕ868Շ Շ ՈՇքծոօտլում ԷքօՎՇՇատաւււ օ1թչ78ում. 31 օո1ա6թտ
ՇՕ 610քօքլ ՇՇաօոա Լոտ ոճօմ ոօյու ո6չօ151 ո ոօաճ Բճտճոծքուտ Շ տուտ 02-
18քօժողւ 8օոմու 8 6011 6 ԲուաՕԲճոթքթրոմ օո, էօ ոօ 881աՇոօ ոքօ806-
20 ու Շոու 7քօտ 8ԵՌՐ2:ՈԾԸԼ 6ջռու 01011ողւ.

Եոտոմ 218 Է3Յոմքն Ճխօո 383:084ք 661 5 քճնօոօ ԽԼոուտքելւ,
Շօ6թճ8 8օաքՄր ՇՇ64 ոՕՇՆԱՂՕՎԵՕՇ տ0781Վ66180 ՎՇքոօօօ8, ԷոՎՅո ոՇԱօ1808415
ոքօաոտ ""Րճուաաոճւն Խաաուծ". ատ ԽԼոււճքւ Ճշխօող 661 ոօքօաւթո 8 Շօրաքւծ
Լրտոմու, Կ. 8 35 աղոաՕաօ1թճ2 օ՛Ւ Եաուօօոքճ. 3665 Ք ԷՇ Աքոօօօյադանուծծ
16 1ՅՎՅԵՒնուօ8 ՎՇԱԱՕՑ ՇՕ Շ8օտոււ "լՅոծքւթ արու օ1թ78առու, 80 8քծուչ: 608 8
քռնօոծ Լոռու Ճղաօ18ում աօխճւաքճ 5-9 քօթոյ»օճ (ղօ 20-5ու տօքորօ)
Լոռու ոճոու - 10368ում ԽՇոլճյ 664, ԷճոտՕԲՅՈԵՒԵԼՇ օտ ել 66ք371 5 ԱղՇո տ ՕՀ
ոթմոյոօ 8 առած "Խեառուծ" ատ աքծոուու: 806ՒՈւ0Ն17 օ77. Էր, ԿԼՇՇԻԼ
ՇոՕուԱքՕոծո1քօ8815 510 ատաշաօուծ, ոււզ6 "Պ/նռուծ" 857 օւ ոքօախւ ճէ,
Ց Բ010քօ1 1080քուօն, Կ10 աթ Աղ6աԵր: էւմմթքել 18111 16616 7Շքրմ 1 803817-
ամւօաած ԷՅՇՇՈՇՅԱՇ ոքօատումոաւմ, 7010թո6 5ք7Վ6է6լ ոթօոօոճտաւծուո Փքու-
առու, Սոճու ո Ճխծթաւաւ. 8 8ուօուսռ: ՇՓօքճչ ճաթյյութ 01 671241 օ Աքծոօ168-
1611 01612886 Աքօութօք- ոոուօ1ք8, ոօ՛10ք01օ Շոծքււ 36201 ոճում.

ԽօՇոքաք 20-06 աօթոյօճ Ճա Փող ոճատճ օ1թծզօքլ օ1 «ՕոլՅք 0844
ոօքոօօու. Ցքա. ոօպոօքճ 8ՅՅԱՅՎՇԵ ԷՅՎՅՈՏՐՆՈւ 24-11 տուաւ.

4Ճ1Ե10ՂՅՈՂ 80ՇԱՈՕՐՕ ԽԱՀՀՇՂքՅ Ճ6ոաղ 661 ոօյածո օօմքօ8075ոո թ ար Շ-
ՒՕ 8 ոքօտոաունու ոտ ոօշքօՓօքումթօքում ԷւՅա10184Ղ5ՒԵԸ: Շու Ճ7թումա ոճոու.

ՇՈՅՀՇՇԵՕՇ ոքմտուշոեօ18օ0 ոքթտամյմոծ Շ8տօտոք ՈՕՈԾՆՈՈՅՒ Ձքօշօղօ8518815
162, ոօ 607761 ՈՕՇԵւոութ 1ՇոօԼքմո ԵԼ էճ տոլ Խօ:ՇՆՅՒ ւօ ԱՕՈԵՇԵ010 ոքմտա-
16356184 Շ Աքօ16610:1 ոքօղատ ո6տ16115:օ611 11ա1088415ՒԵԶ: օւ

Վ51

7 1086թ 1919 ւ.

ը. ԵօԱՇՐՅԱՆ Աո ՑՈ015. էո: 76808:

Հայաստանի Հանրապետության արխիվ (Բոստոն),
թիվ 17/17, պահ. 12, դ. 3: Ձեռագիր:

648

//28

Խոօ ոքշթօշճ0ՈՒ 6 1ԵՇ 187 Լշաշքճո: Խօքոճոօ87

Է2ոօթո
ՊՇոօու, ՎոՕ ոռշթուօ մած օ1 28 օ:ա6թտ ոօյՎաւ. Օուօօոծոթրօ ՇՕՇ-
1884 90900, 67009, 21363, 39389, 97260 85ւՇոճոաւճտ 8 Շճուեւմ ոօօոճուտմ ք83
6066 ոօոթօծոճչ 10641, 97931, 26498, 22128 6 7Մ.ռՅՅԱ Շու ՃՕՊԱՎՇՇԼՑՅ 38151,
06864, 02108, 93321, 29018, 90000 ո Խ6շօր քմշոօոօշաօօժում 20137, 90951, 33455
ՇՕ8ՇքԼԱՇԲՒԾ քճ38տ8, ոքօտօքօքոճտ տ ոռ Աօածշոււմ օօ86քւօքւօ ՇՕՃԻ:Շ էած.
ՂՀաա6 ԷՇ ԱՕոԾ7ա` ՇՕԽՀ:ՇԷԵՌԾ 718238511106 ՈՕ1ՇՇ6ԷուՇ օ՛Ւ 6 1086թ: 061166 ոօ-
71Վ66180 02052, 11909, քա: ք6377Ե181 օօ3ո881161062 ՇօՐոՑ 6 էա4, Վ1Ծ 32291,
31138, 21315, 58898, 64292, 13639, 22499, 91100, 576 ոօոատօքոատ ոռշօ-

մաւաաւմօչ: 8 02310, 60462, 51659, 49804, 21195, 50613, 19553, 36875, 75450.
98981, 16535, 65061, 30126, 35047, 04994, 64133, 21997, 09216, 50000
ճէ 10ղԵԲՕ 10, ՎԱԾ 85ւՕշաւօ տ Էլ. 19595, 92649, 65690 ԷՇ տոաաօ էան
Շ823611, 20:51 5 ՕՎՇԲԵ շւօոճո 661 76148082115 510, 1. ո. ոճում տուծքօօել Շ քաո
օ6ոծ. 24 86 տթոճւօ 8 510ու ոճաքմրոծքաու 18108, 1. Բ. 7 օք 166168 101510
օոճ 071814 01 :80ՇՔԽԱՀԱՅ, 1110 ՇՕօՆՅՑոՇԻՅ 12, ՎՂՕ ԷՇՄո0610 10 Բ23618415 -- 8
Է6 1080քուօճ, Կ1Ծ ՝ ՕումքմքՄ0ՇԵ 8 ԷՕԽՇՂՅՒ ՂՆԵ ՕԱՕ1Ե Բ աւ 118111ՎՇՇԽՕԽՐՄ7
ոքծոօ128ո16յո0 1 8 Խաուոծ Բ ԼՈՑ ԱՕ ՕԿՊՀՒԱԾՈՕԼՆՇՈՒ Ձքթոուօ արում 801654:
5 Հարուն..." (). 8015 ՈՕԿՎԾԵՐ/ 2 Աքօօտո օ1 Բճա6ոօ Աքօղօոճ88167Ե6182 07-
ԽՁՐ7/ 01 1ուօքմ օո ու 246 օ1 Թուօրօ ուծ. 0707 Շօ ուլօ0 ԼՕոծք-
22182461 682435 ՕՎՇԼԵ Աղօշօ. 710 օա ոօք 2 ոօօոճո 105 ոմօօո 1 ոօտ7Վող 01 Է 14
103150 3- օ1 9, 20 ո 26 օօուց6քչ. 8 ոօքտօու ԱռՇԵուծ ոօյու. ԼԼ1լօ7ք ոոոծդ: ` Դլճ
ոթ 5ջւասոօծ 100.000 ք»56." 8 ոտ72 շո ոօօոթաաթ: "ո տոտ 5ջււոօ 150.000
ք76.7, "866 ՕՎՇԽԵ Լաո ոճա: ք26077-. Շ ոք7ոօ1 օ10քօոալ, 1. ֆ. քո6077 5-57
ոքծթլՑ415 Է6Ե3Յ2, Ա:ՅՎՇ Ա015ք101684 1Ա6ՒՈՒԵԼՇ 68:32, 1 օ6քճաճոօմ 8771 1Օոծ-
ոօ ոլՕշօոօ Շ ոքօօ»6011 տութ 832ռուօ06քթճ3Յոօ 300-400 ուք տ 8օօ 60600, 60000
օՈՅՑու... 11լքաայշտրծո 6ջու օ6ք8ուծօտ ռտ 98981, 16500, 5օօղօ 300 ուք ոճ 20
ոօ, ոօ 1616Վ6Էում Շքօտճ 83:11 01 ՐՏոՇքթճոճ 12116688, ոքօոօա28:16ոչ )166ք-
Ձթուու, տ 4000 Փքճււօտ ո 7ոոոդու ոօքտւու ոօյւ. 3881ք8 ոոՇ օ66ոտու 85815
օա 3000 Փքճւոօտ Շքօտօու ոօ 1 ոաոճծքտ, ոճ ՎՂՕ ոօ 1 ոօոճծքտ քճ6014 ուօտ
67761 Աքօտօ7ռոՅ1568, 8 Բ 1ՂՕՃՐ 8քծուծքա, ԷՅո6 1065, Ա0ՎՄ 1 ՄԱՈՅՎՄ ոու. 4
8810 Օօ138ո1 65Լ 1 7622, 101ԵԽՕ ԽԱՇ 60866110 ԱՇքծղ ՎշԲԱՆՈԼ Շ օուօ1 610-
քօր, 8 Շ ոք»ւօ1, 861 ք86016Լ ոթ ոո, «010թուծ 1ք81չ1 063781 1616 616մ 1 16

ոօ7ՎՅԱՇ՛Է Լ/ 1000 ոօյու 2010, ԿՂՕ 1 ոՕ7ՎՅԾ ԷԼթօոտոու, ԿԼԱՇ 61281081164 26760

649

ո ՂԵ ւօ, 4 ԱՕՂԾԵՐ տ ԴՇաաա, 8Յ2ՇՔՕՊԵԽՏՕ 8035ԽԼ02ԲԷ 0 ոՇքշաճ15, 1 Շու Բ 1 ոծոք-
6քտ ԷՇ ոԱօ077Վ7 ՈՇԻԵՐԱ, 803ԵԽՐ/ օՊաՈՎ-ԷԾ75 Շա ոտոծու տ 7ոո7 ոօու...
ո 6777 ոքօոօյռոճւծ ք86077. 21 786քօո, ԿՂԾ ջադ, 1 66 ԷՇ. 89ԼՇԵԼՈՅՒԾ1, 4
ՕՇՖԵՏՇոՀաօ ոօ, ՎՀՕ ԷՇՆ ՇԻՇԸ, Է. ո. 8 տճշտոօրմ ԱՍՇԵԽՏՇ 108օթոյծը: "ԷԲ ուռ
ոօՎՄ 1 8ջումդօ 88 150.000 ք76.". Վ ոօ քո3 ոռՇճո ԷՅՎՅՈԵՒ ՆԱԾ 016 76էում Շ
ոքօօԵ601 7օաօքուծ 851ԼՇԵՍՈՑ/ ՈՇԻՇԻ. ՕԿՎՇոՖ 60 65 266ո2167Երօ 7օ18808215
ՅՈՇՇԵ ԽԱՇ 684235 ՇԵ 40130, 61217, 19090. 15564, 20716, 81097, 22350, 22155,
68384, 39489, տ. ՇՇոտ հլՕշոօ16, Շօ060ատղծ Դո 8 1ճքոշն 7 ոքօոօոո8ո16յո0.
117615 16ո6ղքճՓոք»օ1 8 ՀՕՆՇՂՅՈՂ Մ ԱԾԱՕԵ, ՎՀՕ Շուտ ոօտաոճյուՇԵ 65Լ 60 Խուօ)օ.
7151 ԷԱ: ԽՕ ո077ՎՅՂԵ ԽԼԼՕՐՕ ԱՇԷՈՀՕԼՕ. 11/61Ե Շոքօօր1 ու011 8ղքօօ 8 քօոճուոււ
Ո23616Լ 'ՄնոճոճՂճուճթ Է, մու շոօ Ո7615 06188511 8 քօրաանու հմ ելօ6 տոլ ո1ՇԵոՕ
Շ ՇՕՕԾԱԹԾԻԿՇՈԼ, Թոմ 1 տ 60ոՐ/ օ6քճղուջօչ. ՍԱլ6Օ 80381024 1061Ե ԱՕ7Ի/ՎՅՂԵ Օօ1
Թա 010, օ60-օ 65010, 42119, 22061, 31955, 0296 յոօ67:6 61326, 54940,
53201, 32126, 49295, 40000. աու տու Էոււտ, ո7օ15, ոօ ճքճմ ոօ ո16ք6, Օէ 80օ-

Ո0753710168. 21 ԷՇ 8 ՇՕօՂ1071ատ 51010 Շոծոճ ւծ 13-38. ՊՇԷԾՐ.
Ւ(53
7 1086թ 1919 ւ.
ը. ԵօԱՇՐՅԵԱԱ 03015. ԽՃոււՅ ի 16804

Հայաստանի Հանրապետության արխիվ (Բոստոն),
թիվ 17/17, պահ. 12, դ. 3: Ձեռագիր:

//29
Խոօ ոքթշթօշձչ011161Ե618Ֆ ԼՇԱՇքՀա 7 Խօքոճոօ87

ԻԷճոօթւ
1Աքծոօ 28815 ՈԵ Օ18266ա01օ ԱքճտողծոԵօ1884 5 ԷՀՕԽՇՂՅՈՂ Ո ԵԱԾոօոծ 8 Յոճտաու
Թ0ՇՔՒ 00 ճաոաւօ16քօ184 (աոքճոու 14ք2 ՅճօոՓ 661) օթուտճօ 06066511 օ01Ո6ղ
«Ղոռուաւ Խաււաւծ". Ց Ճոթոռոօոօոծ Շամու ճոճում օօ օոօքօտու օա

«Խառմու" ԷՅ Յքուու տ Լքօոօ8. ԷօրԵ 76ողււծ. 11քօո3801164 քճօօդօոՕ881116.
ԷԹՅՔՑՎԾՔՈՒԹԼՇ Շօ օ1օքօտու Ատուքմոթուօօ ոքճտուծոթօ188 Էճռ տօյաուօօու
76օթճռւօքօ85 1 ճՈՕ1ՇօճքքոՓօ8 8 Ճոճւօուտ ո ոքոմաուուօ168 Շօ օ1օքօքու
ՇԱՑՀՇՇԵՕՐՕ ոԱքմտոծթօ184. Խ1Լօ6ռուՅմւա0116մ օո 11 ոօքթոօճ 7ոքճյուծք,
ո 680 Փո 67761 85107871. Խ.Լ0617238Ա1Օ1 151 օ1ոծո 33-81 տատո3811, ՎՀՕ
Ց Թոր. ԷՕումոյաւթօու 26:28 Մքոաշաօդօ օո 8 /ՃՃ8օքծ 8ո3:ՅՎՇԷ Շուտում ոօ-
ԽՅՒԾոՕոԿՄ ՈԼ 2628 Մաթուօամօ աօյուճ 8 ԽՀ քատ Օշուճու ԷՒ՛քո. ՔօֆՓօր 661
ԲԱՅՔԱՎՇՐ աօոճւմելքօոք շոնքրճքուօ 010 ոօյոտ 8 Էշն որում. Խօխումաքօու

650

21քյճքուշաօօ Շղմոթօոճ 8 էլութ ոՅՅՔՑՎՇ: 6օտոռոք աօոճաաթ 2:28: ոՅթա-
ՇԵՕՐՕ 02146011 8 ԷՅաօօքոռւ 6ոուծճոու Ճուքո 661. 13 Էօւաււ «օումքաաթ 12-Ի
ռօքոօճ Ք6օֆծ1 6611 Շ ՎՅՇՆԱԼՆ 680610 ոօթոօճ 85078 Եօօրաք ալ ոօոոտ-
ՄՇքւ: 88ղան ոա 6010 80ՇՇ141ու.

8 Էօաոոուաոօոօոծ ոքթմտաւյծաԵօ1ր80 օւ տօղպտղծք 78 ԱՎ1026օ6է111 ո3-
ԽԼՇԲքնուօ8 քօոոթւ "Խամ 12տամ ոճե ածալ՞, ոօղօքջու ոթօղաօոմւճօ16չ, ՎՀՕ
Շ7ՂԵ Շոու ԵԼԵՐԼ տ6ՕԽԱՈՂՇԼ 80ՇԱՒՕՒԾ 601034 ՝ Էնոմաոճո (ոքօամտ ոճոտօ-
ԲՅոԵՔՏ, օա). 11լքճ8ուծոթօ180 Աօօր2808ռտօ Էտոօօքծոօո86քոօ օծքճաաւթօտ ո
1ճքաշւօոօմ ոօոֆօքծունու Շ ոքօօ5601 7օռօքուծ Կխաք օ ՛Լ7քթոածը. 11օք1ո 8
680611 Աքօ6666 0յռւքճ ԱօՎօքյժոյ15 10, ՎԼ 8 ՛Լ7քւաու Էրի ԷՇ 866 Շոօոօոօ
ՑՇՈՑՈԱՇՂՑԱՇ Էօօոքօոծոծաոօօա1 66 Շն տ Վոն 3828 տաՇ քոՅքօութմում
տօոքօօճ 6ալծ 60ոծծ 381թյաոււ ոթոօ ոքճտողծուծ184. 11|ք25.16ո5Ե6180 ԱՅՇԵԿՇԷ-
8օ օ6քճղւօօթ մ" Ղճուաոճթ ԽՆւոուծ" Շ ոթօոօ շած քած ԷՇ Օ183518815 ո21876-
Բ քճ 2071 85160ք08, ԷՇՇոՕ1ք5 հտ 3812Վ1110615 ԷՅՅՔԱՅՎՅՇԵԵԸ: ոթմտած 618011
101281:06Ղ1ԵՐ: ման, 1.6. 510 քօտտ67 ոքօօղաք ոքմտողծոեօ184. ` Լճուաաոու Խ/ուղ-
716, Է080քողօտ 8 510 ԱւՇթուծ, ո0յարօ 3881811564 1Օղծւօ 32աաււօ11 քօյաւոթւ, 8
ոքօղտուօոմ Օ7Ի/ՎՅՇ, է861161 85161 8 01612887.

ԽօումէոաւթԵւ 15-ԻԾ ռօթոյօճ Խճքճծծոռք Է3ռխ ոճաճ ո 20-50 ոօթոօ8, ուօ-
Ղատաքտտ 60163815:0, ոօոճոււ 8 01618817. 310 օու Շոթոճոււ ՇՕԼՈՅՇԻՕ ԱՕ612808-
օքաոօ ԸՕտտճշօաօօ աքմտուծոթօ182, ՎՀՕՕԵԼ 866աաոօ օղում ոը օքոճոոճ-
աու ոճա քՅԵԼ ՏԵ: Շու, օ6թ8118 մ 8 քօրոճթուՇ 80116 6ա6 օյմաաուաւ. 15 Ճո-
օք» աո ՃՓոօո Էոքճշաօճթճ ոօոօօտ ը Շոօյրոօոլծօ: "էլն օօծքճուռտ, Լոտ ոքա-
ՇՄՂԵՂՑՕ827Ո1 8665 ՇՕՇՐՑ ոՕայօլն "3ճռաւթւ ոթմտ Ճոռւօում ո Ք7ուօուու՞,
ոքօոօ128816311 801: Շա: ՎՅՇՂՇԱ տ օա ԽԼւաու, 8 128266 Էքճշա աք 6, ոՕօղ2808ո-
յւ Շար Օոլօօ: 'ՇԽխաթոռ 38818 ԼԷքշաճու ոօ ԱՕօղՅԱՕՑոքաՕ ՇՕ1031ու08,
ՇՈՇ7(084161ԵՒՕ, ԱՇքօյ ԷՅում Ել 88166 ԷՇ 1ՕՂԵԽՕ ԷքօոՕտ, ԷՕ տ. Շ0103Էլա08.
10667 66ՇոՕ6386Լ Էճաքջշած ք Շ ԱՇոԵւօ 38851111 Հնում Շոաաթոտւ. 71072686.
ոթողոքուեօտ Շ օօտօքոաատումուօճ Փճտլօու 1 օ6քճղուծ քմ 8: Յ1 6 8 տք»-
Ի/:Օ օ10քօհլտ, Օատ Օշաոոծ168 12828 266 ՕՈԱՅՇԵՕՇՂԵ. ԽԼԵւ 012616 86Շ 6806
Ց: ԽՅՔԱՒՇ 1 Շատել Շօ0օքօոօ10Վ815 8 80610ՎԻԵՇԼ 8 ոօ ում ւ 50օոքօոչո180-
8415 ոթօոլտաշոՇէաոօ 8ոՇքծյ Յքոէլ. 22616351: օ0քօ18 հօ: 2011 ւ ՃՕքա6ն
ՇՂՕ11, ՎՂԾ "'00ՓՋՇ8500՛Ը" ՕՂՇՄՆՇՂՑԱՇԵ 71մ, ԿԼՇշայն/ ՇՈԼ Բճո շ6Շ1638151Շ ոօքօոտ
38111161 ԱՇքօ803:01 8016Շա, Նո. Յ:ՐՈՒՎՅՒԵԼ Շուօ1 Փքթճու3281 քճնօտ ԽԼԱԾ
Էօոա6ա ո Շտքոօո. Լօտօքչո, «10 օ1 Էօտաու ոօ /ՃՈՅԲԵԼ 25.-ոօքօ12 67761 Ոօքօ-
ճոճ ողմոթտ Յո, 8 01 Ճֆոօո Խոքաածճքն ոօ ՍՅոաւմ - Լքօոճու. 8 4-: ուոօ-

651

ուօ1ք82 01 ԽՇղոաամ 8 հԼՇՇՂՇՎԵՇ ՎՅուՆնւճ 200 Կօղաաււօ8. ԽԼ/ՇՄԱԵՒԼՑՒՇԵԾՕՇ ՔԷՅՇ6-
օքած Խօտոաւտ (ՄԱՇՎՇՇԼՕ 11 ճքօօլջուծ) ԷՇ ՇՕ0Վ78618761 11108275: ոտա-
26էո ոօ, 1. Բ. 01 էառ: Ղքօ05710164 600ղումծ 116թԱՅՈԵՒ ԵՇ 2օօթ185Լ, 1 50060116
ԲՅՇՇոՇԱԱՇ էօ տորօքօօ7օ168 ոճթաարթրոմ 8օոքօօճդւ 71 85:60թճռոմ 8 ոճքոճ-
ԽԼՇԷԼՆ, ՇԵ ԱԼՅ25 10Եխօ Շած. Ք7Օ0807ո1167ու ոճոաօոճթօ1օ ատ2266Է014 8 ՇՇՈ6-
Բաո 86771 աքօոճոճւա Մ ոթօոտ չքոօղաոո, 1քօ674 060586 էում տոլ 580 1Օ:-
ՎՇՇԵՕՐՕ 60714:012, Կ1Օ ոքոտօոաոօց 5 ոօոօուծոտծ. Ո3 ճոճ, ԸՕ8868, /ՃՃուօքջլ
ԱՕ7ՎՇԷԵԼ ոքմ8ր1Տոթօ 18011 Աքօ166161 ոքօաոտ ոճծաողը Խնաու տ 80 8քօաչ
85100ք08 8 Ոճքոճուծու, ԸՕոՇքշոճ ւծ 1Տո6Ւքձուոմ, ԱՕ3Ե/ՎՇԵ:ԵՐ: 80ՇԲՒԵՈԼ Խւքուծ-
1թօո 8 ոճքոօղ 01 25 օու6քչ ոօ 6 8026թ օ1 օումմոաւքօ8 ոօքո»օ08:

ու6. Փքճոււ 36:26 8016աճ 32Էռու /Ճ1ուտ6, Խօքթոո, Խ1ճռքճու ո Մաոքծո-
15. ԷԼԹՅԵրւօՇաոք ԱռքծոօօտոթւՇ ոքողօօոծքմմ ԷՅՇ6ոծքաչ. 8 388515 ել6օ122
8ՕԱՇոճ ոքարշօտչոօ ԷՅՇՇՈՇԷԱՇ, 6«010քօ6 6օշար 1 ՇՕօաուօրօտ Շ քԷճաաՕքՅոթ-
քամ օա. Փքճււն/3ԵԼ 612թ8101651 806Շօ14808ո15 ոօքչոծռ.

Պաճքծօթմը. Ճո մօաք 81681 161ռ ւ Աղ6ուօժու Խճքմոօստ Ճա 661 34-
76 67 ՈՅ: ՇՕ 80 40 յոօոթու 66շոճյ 01 57քօռ 8 7քֆ» տ ԲՅՎՅՈ Շ086ք ութ
Բ816618ռմ քմ Յքոնամծ Աղծուծքճ, «010ք6լՇ ՇՕՎ786187101 17քաճոք 8 քՅաՕտօ Ըտօ-
քօոշ. ճում 78668811 01883871Շ5 066ԱՕՈ6ՅԻԵԼԼԸ. ԷԹ6ՕոՇԱ, 6772 ճոճ
82 ճումթոյ ԽՈ227 662. Խ/151 ոօօոճյու 80181617:0 օր. 80 8քծուչ 604 քճոծ թու
ՃՇ. ղոմմ ոօոճո Բ Բճոք 8 ողօր, օո օօ 83չմու 8 Ըտտօքծո. 11քո ոտա ոճմ-
7ՇԲ»Լ 8228ԼԵԼՇ 085 ԼՇԼԵԼ.

ՕոՅ2Շ. 328111 220111664 8 քմմօոծ Ճոպոճշատ թո3-օմու /157ու Ճ6յտյում» ո
ՕԵԲճ, ՇՕ Շ802ում 71071511 ՇՕՇաաաՇԵ 6 "Պ/ազու.

Թու. Ց 6052: 5 քմաօոծ Եճաոճոճ ուել ոօ16թչնու ոՇՇոՕղթւօ օքշնւմ ո 86637
80801. ԷԼԵԼՈՏ Էճու Մոճոօօե 016715 ՎՅՇՂԼԵ օքում ո 2000 5ռուօ80ռ, ոօ10ք6լ6
թճոճու ոօաամտոօոմմւօք 15-Ն7 ոօքոօ7 օատու ՊՈ ւառու. 11քուտոււ օք 6 ոօ
8038թՅ1Ա61ո0 օօ127Ե1Թ:: 8տուօ805. (37565 քօվ» արթ Օօ 162 8ոուօ8ոմտ տ օք»-
տառ. ոօ10ք.ւօ 6ծւու 6քօատքթւ էճ ոշքօայթոօք Էքմոտոծ քօօաււ 80162 7
քօոաոնու - ԱՕՇՈՇ ոօքօումթու).

Յլթճքթյու. 8 ԽՇօրտված Լդոճք, Լոթ ոքօաօշօոտոօ օօ6քթմոտծ 06 78671Վ6-
աու ո քճշոաւքաաում 65165 օօու Շու ` Խնռռու, Հքօօ10888 8: ւմ աք 21681
Յք86 3670.

8 Էրոժթ», 8 տՕուօ 6քճյմ Ճուծճյաւմ - ԸՕՄոօնուճոճ, «քոն ատծ ո ճքճ6օամծ
ատոմ 7օ1քօաու օօ6ծքթմուծ, ՎՀՇՇԵԼ 50111 8 ՇԱՕԱՇԵՈՇ Շ ՅԱՆԱԿՎՅԻՅՑՆՈԼ 7

7ՏԱՇՂՑոԼ ոքօւոտ /քօաւօ1-օ ոքճ8216տԵ61824. 13 5-1 տոտոյաւմ օ1ոքՅՑՈՇԻԱԵԼՇ

652

8021:ՇՑԱՇ ՎՅՇՈԼ օռթշանու ոլ6օ10 3466ոմէււչ, ԷՕ Բ7քԵլ Շ Ղեւտ Լ. 8016ատի օ1-
քքւմու 01085, 86ոծոՇ18216 ՎՇԻՕ ՎՅՇՊԼ 5-11 ոտա: ՏՏ 2:ՈԾԻԵԼ Շծռու 010111ո.
Ֆուտուռոք ւշ ոօ ոթո 3886քօ /Ճ3ուն 6611, օա 3 ք7ո0807116Ո6Ա 86606-
ղօ քօՅռա 5 ՛17քոաու, Կ6քօ3 Ճողշյուօ ոթոծթու8 Եօքյյու ո ոթոօօօաաւտոծն տ
Բճոաօ11ՈԵՔԵԼԼ օա ո. 11քռ 311: 066 2.16101651 10157 168161 01 11768712 ոմոււ.

16 ՇԹշոծքւօ 806010 ճաուոօ15քթօ184, 5 Շխաքոծ 8516228184:0164 8ու-
ւմ ամՇ 801Շոճ, 8 8 ԸՃուՇՄՔՇ - Փքճււ/3Շ:ա6.

Ւ 52
8 0816թ 1919 ւ.
1. ԵօԱՇՐՅԱՆ Ա :ՒՑՈ015. Խու Յ1 716804:
Հայաստանի Հանրապետության արխիվ (Բոստոն),
թիվ 17/17, պահ. 12, դ. 3: Ձեռագիր:

//30
ԽՀ0 ոքօ60ՇՃ001116ՂԵՇՈԱԼ6) Հօոծքճո) Խօքչճ806յ
ԻԷճոօթւ
ՊՇոօո/, Վ.Շ ԱՕՇոՇ տրօքովոօմ 861թօզտ Շ ԱօուօարոանաՕոմ ԱՕոոօ8Ւրուն

1176 ջ թերա, Վ10 ԱՕՇԵԼՈՅՇԻԼ5Ա1 ոլու010

Լխօքճ - ոօքՎախօու ՃՅո-ԷօՐ7թՇաու
8 Թքատճու» ոաղօքոճո հոծ ք23թ808151826168, ԷՇ ՇՕ0օ61186164 Խատատօրթ ոլ0օ1-
քոր թու ոո, 1 66ք7164 10ղդԵւօ ԻՏԹԻՐ ՎՀՂԵԱԼ 8 Շ8օը տ 8 1Շոծյոօ քճ3 Շ006-
180164 ՎՅՇՆՈԼ. 316 ոքօաօշօյկււ օ1 1ՕՒօ, ՎԼԾ ԷՇ 7ոօոթա 14ոլ, ոօ մա ԾՈՅՑՆ
866 510. ԵօՅՄՇՈՕՑՔ:Օ, ԱՕՇոՇ 8Շ6ԻՕ 51010 ԷՇ ոլ02:61 ՕԵԼԼԵ 1 ոօոշալոչ ՕԱՏՒոՀն ք8-
6015. 71 ոքօոօռոճւօ մալը 1808415 71 001065 0 ՂՕուօ8 ԱՕ12351881Ե64 Շքօյեւ
յոօոթ. 32 օ:1916ք» մ 8046քթ ո3քճ620708410 86610 Էւ ճ 24166180 տ քմ ք860՛57
735 տաք, օոթմտոՈՂՇՈԵԼԼԵԼՏ 70187ԼՇԷՂԵԼ «01124 Շ 71061086քծատում ոճթաաւտ մաււ-
Բա Դօր- տ Շ ոՕյատօքյարթոտծու ոճշոոօ10 տ ոօաաւծաոււ ոօ տճշւոօմ1 քթճօ-
ոռՇոօ1 8 դ061086քոօօղտմ 12608071 15 8806թ 85ւ6տճւ 8 Չքատճոթ. ԷՇ ոօյու.

176 Խան-Կոտուրսկի - Արտեմի Նիկիտայի Հովհաննեսով՝ Հովան Խան-Կոտուրսկի
(զինվորական շրջաններում հայտնի որպես Խան-Ղոթուրի անունով)-- 1918 թ. օգոստոսի 7-ի
հրամանագրով Նորին Մեծության Ռումինական ռազմաճակատի զորակայանին կից Սնծով-
յան նավատորմի հրամանատարի շտաբի Հետախուզականն հակահետախուզական բաժնի
նախկին պետ, ծովակալության գծով պորուչիկ Խան-Կոտուրսկին (Հովաննեսով) գործուղվում
է Գլխավոր շտաբ` ռեզերվի համար նախատեսված հաստիքակազմի մեջ ընդգրկվելով: Հան-
դիսացել է Զինվորական նախարարության Գլխավոր շտաբի Հետախուզականն հակահետա-
խուզական բաժանմունքի հակահետախուզության գծովգործերի կոորդինատոր, մի շարք հա-
ջող գործողություններ է ձեռնարկել Նախիջնանում, Լազիստանում ն այլուր:

653

Լոտշատք 6 ատածք օ1 28 օաաՇքչ, ԿՀՕ "Շոծ 55ռտօոաօ371 Էմ ՈՇԻՇԻ 38 Օյլ
16641, 1.6. 38 0186թ», ա Վո "Բո քշուաու 010388-15-՛. ԷԼօ տ ոքօոոուօճու տ ոօ
Շօ1 աքթ ԷՏ ԱՕ Վաղ, 8 քճշշօոթւ ոօ տա 18 ոքօո3ոօո 1 38 8046քծ. 8Շ6ոՕ ո3-
քճօշօ08280 34 օտ18146քթ5 1 8086թ ոլօօչալլ 735 տաք, 3 60. Աօ-8այա ւ ՕԻ17,
85ԼՇՈՅ ԷՕ 101ԵԽՕ 370 ութ, 87 ծա 726 օաօոօ 700 ռոք ոօ... էԼՇ 5:80 ոթչ-
ԽՕ, ՎԼՕ ոթոճյթ. 21 օտ աօտաօ քշոդու օտծոճ-Էուծ7 թ, ոօ ոՕոՄՎՇքնու 851685
քԵռ: 38 օաածքթե ոտոծր, ո0օրաղԵ օծ ոաոթր 8 ոռու, 7ոոճւտւծ քմրթլած օրթոու-
ԷԵԼՇ ոօ 11 85162215 տ 1-5 ոոճծթտ 8 Ֆոր7ուղ, ՎՂՕ65Լ ԷՇ 69115 ԱՕՇՂՅԹՈՇԻՒԵՐՈ
8 ՂԱռաՇ ՄօոՕտոտ - ՎԼՇՇԵԼ օաղուուծ 10856 ոօոււ..., 1 ՂՅրք 85ռտօոօաուծ 8Ել-
ՇԵՍԱՎԼ ՈՇՔՇՐ մտա 718151 008, ԱՕՇոծ ՎՇՒՕ, 1. Ք. ՎՇքօ3 1՝ք730 ԷՇ Շ7ոլ6չօ
85162415 8 /Ճքոծոօ, 8 ոօքօրճ էճ /ՃՃքոճոմւ ՎՇքօ3 /շնոճթուօ 32ռքթ1մ, 1Օ Օ618-
ՇՂՇՏ օյնու 162671 - ՎՂՕ6ԻԼ 16 7ոլՇքօ15 01 10ո0րճ, ոօրուծ քճոօք՛Լ 06 780715րծուաու
8 ՅՅԱՅՇ 1 85162415 8 ԸՇ846Ղ10`ԱՕԵ տ քօյաթւա.

16ո2 286 67777 ԱՕՇԵԼՈՅՂ» Յու ոօօՐոճօԱԱՇ Շ86ոաէուլ.

դ101 Ճղքօճ 67161 (10610215)
Ը6886Շ101011Ե. ԵՅՅՑթ ԼՅ ու0ա2ղ5 Է 1. 8/1 ուշ
Ւ 55

17 1108:6թա 1919 ւ.

ը. ԽօԱՇՐՅԵՆ Նո ՑՈ015. էո 1 716808:

Հայաստանի Հանրապետության արխիվ (Բոստոն),
թիվ 17/17, պահ. 12, դ. 3: Ձեռագիր:

31
ԽՀ0 ոքօ60ՇՃ001116ՂԵՇՈԱԼ6) Հօոծքճո) Խօքչճ806յ

ԻԷճոօթւ

15. 3ճոաւՓքօՕ88Ւ ՒՆԸ: 1Տոծոթճամ, ԱՕՇՈՅՒԲԵՐ: օ1 13 ոօ 20 ոօտ6թմ ոօուճու-
տաքօու 15-րօ ռօքոօճ Խոքոծնօաւք Էտա ոճուօ ոտ Չք36օքթուճ 806ԷուՕոր7 ոու-
8161թ37, 8ռաւօ, ԿՂՕ 8 Չք36օքոծ 8 20-Տռ: ԿոՇոոշ: 8046թ: 60610168 Շ»637լ 8662:
թՕոճքաաքօտ ոօքոյտօ08 Շ ՄՎՅՇՆԱՇԼ 8ԵլՇշա8Ցողը: աՅ /Ճ3օքթ6ճնոնաճոռ 836ք621-
ԵրՅ ԻՇ առ: (506Էւ62) ոքօոօւճթուծոօմ. 8 3ք3օքու շոօ ոքոծեռու ւօուճքնեւք 3-
ՒՕ ոօթոյօճ Ըշոոտ աու ոճում, ոՕդուաթ 13-ո0 «օթոօճ ոտ Աաւճքծօառքճ 70ո68-
76- 66, ԽԱ ՇճՓՅ ԵՇ» ոճում, ոքօոշո28216ու 8թ2608 2. /քոօտ. Ճօխճտոաթ
շօ 20-Ր0 ռօքոտ»օճ Ճու Փո ոճա ճ 18 ոՕտ6քթը ոտ Ճուօքու ոճ 28810ուօ061ղ6

654

85162231 8 3ք3օք7ո. Լո» ՇՓօՅոճ - 85լքճ601815 ոքօրքմխու ոծմօտոմ ոքօղատ
Ճքուծքում 1 ոթծոչւօ1808815 66 060ք23088Էրօ.

8 օորօ1 26 13 680124 1Շոօրքձունը 806ԷուՕոր7 Խաւուօնթ7 Էոքճճծաւք ԷտՅում
ոճում օօ06ուլ61, ՎՀՕ "մօ ոՕ80777 օ/ՎոՑոա ռչ օօ65ւռոլ Էմ ճքուաւոօ1 Էք ու-
"Տ ոքո տո Ձ6ոլ Ա071010881675 ԷԵԼՇ Խ16թԵր՞. 110ՇոՇ Շ63ոճ 8 Չք36ք7ուծ 06107164
տք71օ1 ՇԵօՅ 1 8 Ըատաօծ, Իոծ 67771 օ667281Ե61 8Օղքօօել, ճճօճչՕա166: 38-
արութլ 5քօաաո: Էքճւռու 8 60դծուօու ԽՅՇոԱւՀ66.

ՃԲՈՄԱՎՅԻՇ աՅ ԽԼ0ՇՄոԵՇԵ0ՐԾ ՄՎՅՇՐԱ 83:Մու 2 ոօ տ աքօոոօոճւմծՂՇՏ,
ՎՂԾ Շ ԽՋՅաու Ատաւօ11 օ1ոթՅ871656Լ Բ ձթուճաւՇքօ11 Ւ քած: `՝ Ր 01082ուօչ Բ 861քթ6Վ6
յռ: Շ օքշառծու 8 ք7ոճչ ւ ոք ճՇոլ ոլօքար՛,- ՂՏոօրքմՓոքօ1 Էտա Էճքթ66-
քոք ոճա 806::ր7. Եճքճծծուք ԷՅոմ 16ոօքճՓոքծ1 8061 ՒՐ, ՎՂԾ Ձթուչուծ
80 8Ւ:1/1քօէու6 ր: Ի70Շքմոաու քճօոքօոուօ1 866 6806 11166180 1 ոօ ոքօյաօ1օոլ
1օքոօթու 5ումրքոթօ1 8 Մր. ԷաՅու ոճամ ոթօօու քճշոօքցշոծքաւմ - ոճ ԱՕ6-
ՊՄԱՅՂԵ 6 քամու.

Ծ 80ՇաօՕրւ ճ"աաօ16քօ18Շ ՇՕ61481846164 1քՕօար 780ՂԵՒՇԷա 8 01187
քու61011124 42. 1օոտ ԽաաոՅրուօ8 1 46 1161 103602.

15 էլ ոօօոծ աւճ ածը: ԽՐ/օՅ օ1 տուծք " ՇՕԽԱՂՇ ՈՅ 321աււթւ ոքճտ 12 Ղօյոււ
ռո թխ" ՂծոօղքմֆոաթօԼ ԽՆՇ1ՅՓՅ ԽՃօղաոօ Ամա, Վոօ 20000 Թքոօ8 8ուծծ-
16 Շ քոմ 18750016 օ10թ011ուաննխւ օքթոճաայճւու "Խառ" ո 6771 60քօ1Ե68
ոքօոտ 162. 7քոօտ, «օ10ք6լ6 1քօ05101 06ք83088էու51 116388. Շաուօ1օ Է7քոաօ12-
2.

Եուտոււմ 8Յ1Վ4215Ւու: 16 տու Խնճքճոճմ թում, ոօղօքթջու 7Վ86180881 8
օոծքճուչու ոճ Լճոօօուօաօու Փքօուծ տ 8 7Աաքոռոծոմ», ԷԱՅԵՅՎՇԵ ԷՅՎՅՈԵՒԱ-
ԽՕ 1-1 ուտում.

16 ճեմ ԷՅ 80ՇՔաօրօ ամատմօ16քօ184, 8 3/ք6ւա«օ1 քում ՇՇԱՎՅՇ Աո 6-
10165: 16000 օֆՓտողծքօտ, ո3 «Օս. 4500 - աղո685:6 օՓուծքու.

Ջոտօք ոճաճ ոօ ԽՐօաՓօ Խօոճուօ ոաոթր 30ոօ1Երտ. 715ոշաօժուծ
»Խրառու՞" քոօտ0տաղծ Խաճոօ թանում ո տ3 Լ1Թատոճթու. Շ ԿոճոօՆ/թոճոււմ թճ-
601261 ԷՇքումմՇամ ոՕյոՕ8րո: 1ՇոՇթճոթոօ1օ 11468 ԹՅ6աոթ3.

ՖՏշո281 6 3 ԽՃՕ1ՇՂՅ:ՂԶԵԾոՕմ հ/Լ6ու6յլ 72տածոճւ տ Ճա ոմ2078168 8
ՂՅՇԻՅԲՈՇՅթՇ. ԽԼուուօմք 8:571քօժուռ: թո 38ղքօ6աւ ոօքաՇ ԽՐՇՓեւ ԽՇուճոչ
ոճա օ 883:ՅՎՇոտ: 8 ոճքծծատքծ ո Եսւուօծ Ի766քոճօքօտ.

Խօուճւանօուոք «աճում Խոպմու ոքթօաատ Լքծոօտ Էտոծքճոթոօօ ուշծ8 ոօո-
ԲՕ8քոո: /1Շաաքո 975 օ1 12 ոօտ6քճ 16ղօրքճումօ1 հ 1ոլչ: 80688010 ճումօ1թ8
Շ006011261, Վ.Օ օք 1 ոթոյոմծը ոմոճան: օղքորա նօք ո 1քօ60761 ԷՇուօմԱՇԷԼ-

655

8010 ՕՎաւծուչ Էքօոճեխւ Ըխաքքթւ, ոճ ոօ "ԽԼոռու՝ 101082 օ6Ֆ8ուծ 801Ռ7
Լքծոռա. 13 Խաատճւճ (1աոճքծօառքօոճտ 187/66թոռչ) 80շանլ քո աա ձառքճաօ8
13361010. 7տծում, Վոուօ, 80շոտ» ճաքը "Ղ1ճոօ-1Շոուու 12:83 6611, օծթո-
ՇԵՄՇ 80շան ու ւ 31թճֆփ 16ոօռքճՓօո օ6քթճղմուծծ մ ԽՐՇ.ՓՅ ԽՇումյոօ ԱՅ6 6
2386 ԹԲԱ 1Շո1 Օօ ոքոտոմաաւմ տղու "ճոռոմ Խախքուծ", օ Է6շոօոմքաւմ Շ80Օ6ոլ
օՂՈՇ7ԱՂԵՇՑ օղ 17քաո. 110 77քօաաոք ոօ10ՎԷԱՈՅՅՈԼ, Աճող օՎոօաաա (01)
Փքոու308 1 381148.

8 /Ճոյշռողօ Մօր: ՅՑոՒԹՅՇՂՇ: ձքճծծոճմ Ձոխաուաօնթմաաւմ ոօ տօքղքօոծու
Փքճու»308.

Օր 15 ոօ6քտ ոՅ Եճոաօօոքճ ոտա Շո ԱՈՕԱԾՇ: "՝Վօքոօ3 շած /388-
ք, ԸՇօֆօթ Օա, Լճրօք 8ոլօօ16 Շ Վօաաաաճա, ԼԼ ոչ-ԱՇուճատ: քճոճու ոճ 763
ԸօՄքոտ բ, 322801 ոթաւոճոււօշաճաած "Խնաառու" 1000 30դօ15ռ: ուք, 2 օքոոտ
դ 006856 ոթոոճծու (ոտոշաօքՇ 510 ոքօաատ "Խոառու՞). Օւքչու Էճատքճ 14 ոօտ-
6քթը ոռոճո ոռ 763 Կա. 15 Լ1ոոտթթոաաւ, Եճաոօօոքճ ո Ճոթուռօքճ օղոթմտ-
6 ՎՅՇԱԼ 14-0 ռօքթոտօճ տ ոօոճտոթքւտ 80օօՂՅԷա. 15 8026թ ոճՀյուՇթ
601 ոլօշոյն/ 8Օ1ՇոՅոոԼ 1 ո08618Էոլուր.

Աօուճմաաթ 14 ոօթո»օճ էՕօՓ 11336 ոճն 856շտ էճ Կ-ՇՇ10 80661211
ատ ոթօա386ո6131 քճշօղթոօ884Էաա. Սմ ճք6օո088:: օՓողծք-:03608ում, ոթո ոօ-
Ղօքօու ԷոԱՈԾԵԵԼ ոտ օտ ոքօաատ "Պ/ճնռու՞. ՃՃքօօ1Օ828 ԵՇ 8 7աւռք6օոռք-
Օօ, ԾԹճոշոօկ, ՃճքոՂաւօ1 176օքաաու ոթօղատաաււ "Ղճոունումյն Խոմճուծ""
օ1ոթՅ875Ը0165. ոճքղաարտ 8 /Ճ811օթ», ԼոՇ օու 677871 ոքօոճքթլ 806ՒԷՈԼՕԻՐ7 637777.

/ՃԵ01281281 ԽՐՇՓԵԼ Խօուճու ոճում 6օօ1051 Խ173ճ:ՓՓօք տ 710ւօտթ
6611.

Է. 5. ւ ոժցոօուաա 1Լ1ոօ7քճ օ1 11 8846թ ոօյր/Վոււ ԱԱՇԻուօ, 8 ոՕ1Օքօոլ
օ11 ՇՕ00Ա1861, ՎՂՕ 76326861 ՕԽՕՔՎԱՂՇՈԵՒՕ 8 /106քճքոուօ, օ1:0ՇՈՂՇՈԵՒՕ շոծ 76-
ՔՇՐ ոը ոլ6ժո1 ժո Շո684... ԷԼ0 8 ուՇթուծ Շ806ու Մոօաաոմղ, ՎԼՕ 8ՕՇքուօ6 ոոււուօ-
16քօ180 քշած 7ոքոյաաւծ ԽօոաշոնուաոօոօոԵօաաք այու մ ո0801560180-
821568 "«շաոօՕմՂԱՎ6Շոօմ ք8386յկօ011՛. ՕՓուաճոթրօղօ ոթծոոածճԷա Բօ ոօ-
7Վաա 1 86 3քուօ, Վ.Օ ոքօրոթուծ. Ֆ օո ոօ ՛700 տուք ոօյոզ. 8ուօոճո 8 3քո-
8285 01Վ61 34 օտաաՇքջ ա 8046թ ուօօթլ, աքաոՕշոծքլ 866 օաքճտոոՂծ Եք ԵՇ
017 ԵԼՇԲՂԵԼ քճօշ008, 6օ1օք6ւ6 385օքաու Ճքուճուշոտմ ԿԽօօղմթու օՓողօքաւաք
60:03 ա ոճքոաւ "ճոճ ա ԴՕՒԷ. 919 օոթոճղ, ոճԾծւ 86 ԱՕ ճյու Վ6ԷՕ -Էու675
ողօ201-օ. էոօոօ այքճօօոօ8ճոօ 67761 38 օաա6ք5» մ 8086թ 8խ:ծօ16 Շ օօ
օՂոքՅԹաօ1 ոօքօ1օ1 735 ոտք. ԷԼՇԿ6Ի0 ՇԲմՅոՂԵ, ՎՀՕ 2 ոտ 2, Փօքոծոքօ ԷՕոօոճղ,

656

ՇԷԾոԲՃ 06քճոտոօը տ Մոժոժ 177

ո 4 ոքոտու ձքուոծա մ ՄՎքծյաթքաու, ո
Էաո:ւԾ 16 օոօոշաոււ ժու ոօոծչու.

ԱԾՇոՇ Հճոօրօ օղաօւածուչ Շօ օ1օքօտ5ւ 3քոտուու Շ օաօ11 օղ0քօրւ տ Լո.
Վօքօ3 Էք»3աօ0 71 86քէՂԵՇՑ ԷՇ ՇՄոլ6օ, 8 'Ճքոճոճոծաճ ոօքօոճ 38ռքթոն (116.
6 օութմտայու 8 ԷՕ1ՇՂՅ:ււոօոօ», օԱքծոթոծքււօ 389828, ՎՂՕ ոԾոշւծէլ 06121564
ՂՅոԼ տՕ 1841 ԽՀՇՇչաճ, 6ՕԼոռ 50381026:10 67761 ՎՇքօՅ /Ճնռճքյոօ -Ճքոումո 56ք-
Է71Ե64: օ06քճ11օ), 1 ոքաւաշտոթո ք 10-15 ոթոճծքթն ոճա-ոա6»7ը» ոօ6ք81Ե68 ոօ Ե-
ՄՅ, ԱՕ77ՎՈՂ. ոք» մ ողութ ոօում, ձ ոօ1օու, ոօօոճտ քճոօք՛Ւ 06 780ղ5-
Բ6քում 8 38186, 762215 8 Ըօտճօ10"օրե տ քօրոթու. 101 ոօօաօչռութու Հյլքօօ 67-
761 Ըօ826101075, Եմթոռտ ոօ» ԷՎ 1, ողո. 80 86գոՕՇ քշում, Թճած 11ք6-
80Շ40781161156180, Կ1Օշոաօ16 քճշոօքչ26215641 Կաօ10, աճառ 01. 1 ոօ 386777

1010 16ողօրօ օՂԱՕԼԱ6ԷԼՆ, 6010քօ6 ոքօոտտծոմ Եւ 8 ԴՂթմրԱՎՔԵԼՇ 71 816Էւ8 լո.
Ւ57
23 էւ0516թ. 1919 ւ.
ը. ԽօԱՇՐՅԵՆ Աու 0Ո015. էո 1 76808:

Հայաստանի Հանրապետության արխիվ (Բոստոն),
թիվ 17/17, պահ. 12, դ. 3: Ձեռագիր:

//32
ԽՕ ՈքշԹօշՃ0ԱԼԼ671ԵՇ187 ԼՇԱՇքու ԽՃօքոճւ087
ԻԷճոօթւ

ԷԹ օա 8 ԽՕԽՇՂՅԲւ ա ոօոօոծ 236ք021նանոօատք ոթօոօոճտուծոծ 5ղ-
3868 31 ոօքաօղ օ1 5 ոօ 20 ոՕտ6թ օւոթմտող ոՅ Խօոօաուաուօոօ71 8 /Ճ36ք-
ՇՅԱ նոՅՒ` ՎՇքօ3 Ֆու տ Եմրոււ-3ք3օքու ոօ 30 /քօղառ: օՓուծքօ8-ռւոՅոօ-
քօո տ քՅ 7:50: Շո օօ01ք86165 85162615 8 /:36Շք60217նաճք. 11քթուտոււ օք» ոռ
Յքօօ57 ՇԻՕ ոթ 8Ել63/6 13 ԽՕ Շ11:1:օոօ18.

Եուոււամ ոօ 61616թ Էօքօյտ Եռ ոքո էրքա ոճած "ւոմոօ57/քօ5 ԵՇ
ոթուճումօ1642 /36թՕ2Անանոօաամ ոքթմտաւծոթօ18081 8 Եա քն ոօյռողօօ15
2281 1թուօա010 Բ011քօղօքո ԽԼա.ա6ՂՇքօ184 8է3/1քօաււմ 6.

16 օՓուաճյ եթմ ՈՅ էլմ, ՇՕ610:81065 ԱՕ7ո106 ՇՕՐԱՅԼԱՇԻԱՇ ելօշքյն/ ԽԼ7Շ-
18Փ4 Խօոոծ ոճուօն ո ոքճտուծ 56158011. Խ17612Փ4 ԽՇուճոթ ոօ 1օոօրքձՓ» Շօօ06-
մօր ոքթմտուծոթօ187, Վ.1Օ օ տոքօոջ էօ 6761 8ուօում8ոՂ56: 80 881/1թ61ւ6

177 Թախթաջյան - Ֆեռճանդ Թահթաջյան - ՀՀ դիվանագիտական ներկայացուցիչ
Կ.Պոլսում:

657

76ոճ ոթմտաւծոթօ184. էո օՇոՕՔՅքաու 51010 Շօոճուծմում ոճթոմուծու 07761 Շ03-
8էԼ 8 ԷՕՒՇՆԱՒՆԼ ԾՈ».

2Էճոյաթուծքու 8 Ճոռաօոււ ոօյռտճ 6Եււծ ոշքօոճքճ օյ «Օոճայլ088Ւո1Շ6
Շ0103816ռ: օՓուծքօտ.

8 Լրա ոճոաօքճ 56 տտ ա6Է 16 7օաաու8286168. 72ատօուճոծ էԼքո ոՅծքթմո
ՎՈՇԽՕԵ ոճքոճխմօում ոտդ Լճաուսօյ. 11ք28ռ1656186 ոթօօտոօ քճ3քթծածու
ԽՐօղճՓՃ Խօխճւմ Օօ ԷԱՅԱՅՎՇրա Լ 1766թոռւօքճում Եսաաօճ - Ճա Փոռ տ
7առքծծութմ - Խ185շքճ.

թօ7ֆ 661 օ6Փտ8ուծ1, ՎՂՕ 610 0161 13 ԽՅ48:ո38 3ուաքոքօ841 տ օօ18811 38-
ՑՇԱԼՅՒՈԼՇ - 328515 ԽՅտոմՅ, ԱՕՎՇԻՐ ԱՇՕ շոյում 16օ020յաւմօ Օօօ1Ա16618ո15
510 3886Շ11ՅՒԼԱ6.

Օքոճոտմում "Խաամու՝ տոլ 80077 168ղ6Էում ԷՅՇՇոծԷում աքայաթութւը
ոքօաոուճւ ւում, ք8օոքօօ1թ828561 028156 Շ8Շոթում Օօ Շ01038աւն2, 8 տոլ քճ3-
221851 61թ26161 - |286ոթժում օ 1օու|, ԿԼ 8քուուծ |չուօ66ւ| 85լք636188:011 "Լ7-
ՇՄՈԵՒԼՅԱ ՃՃքոճոն 86010 7 ՃՅքօօաօ1օ Օտք7108.

Է7քթոթլ, ոօ տոօքմաաչու Խճքճնծառքն Խոտտուճ ոճուռւ, 1քօ653101 ՕՎաղաՇուոչ
Յքու Յուն Ը7քուճյուոծոՕ10 763ոմ ոօ քշում /Ճքմաօճ.

Ց ԽԱՇոօճողաոօոօոծ ոթատախ մօր նՂՇՈԵրօ6 ՄՎՅՇՂԱՇ 8 օք
«Խառռու" 50681լ6ամ Խաուօաք ոքթո 668616 Փօքատ ոճոու Խալ ոճում.

8 Չօօոււոծ, Եծքոճխծ ո ԽԼ6ԲՂՇքօօօ 7օՂ4:08Ո6Բ6լ Աւմ66լ քո օ քմ Զ Հ
Շու.

Օքոճոմու ւ "Խոռռու" 8661 ոքօոճոճւԾ/, Վ1065Լ1 ք465Լ 806010ՎԵՕԱ Ճքճ-
Ցամ, 1քուճ ո Սրաոճօճ ԷՇ ոքուամուճյոււ ոթմտտւծ 56180 5ումթճ Փօաոյճ.

ԽՕոՐՎՇՇԱՏ, 867ՄԱԱՅ1 Շոօածոաած Շ ԽՐօյաֆՓճ Խօուճոծ ոճաօմք, օօ61011 13
ԼԱՇՏԵՐԵ-ԱՇոՅու Ց, խատոաօյքօտ 8ՒՐ71քօժա ո տոօօղթութռւ ոշ. 13 Ըատճօճ
ԽՐօղճՓճ Խօպճւ» առատ օո քմշոօքճշաօոտծ ոօոօածտոճու "Պ/առու 851Շ18-
381568 Օ Կ"ԼՇՇՂՇ ՇՕ3Ե184 ԱՅքթոճուծո:.

1766թոռյօք Ճճքթլ 7Ստծուճոծ 661, ոՕոճ 86 ոօյՎաաւ թոՅքօուծժում ԷՇԲՇք8-
րճ 17քօ, ԷՇ 851661 ԷՅ ոլՇօ10 Շ80610 ԷՅ3:ՅՎՇԷԱՂՀԸ

Եճոաւօօռոթ օոթոճոտ ատութօոմ ոճմաօտճտօ1 օթոճտատումու տ տտտշոծքւ
ոքօղտ ԷքծաՕտ. էնածօտաւօթոօ 13 86624 610քօր 17ճ ոթոծ`ւ84101 ոլՕ051113084111616
ՎՇՌաու Լ, աօյօքաւօ քճշոքօոթոչոօրօա ոօ ոռաաօտաոթքթիք ՎՅՇՈՎ. ԷՈՅառու,
Ըճառցու, ՃՓոօո Էոքոշաօճթ (ՃՓ-ՐՈՇՅ46ՕոՅ, ԱՁ) - ոլ6618 քճօոօ10266Է14
ւշ608 էճաաՕԲՅՈԵՔԵՐ: օւ 8 Ենուաօօաքծ շոծ քճշոօոօշօօ ուծ Էճւամ018175-

էօ քու. Եօքչօատաօճ ոքօրոտ եմաօԷՅՈԵՒՖԵՑ Շատ Շօ օտօտուտ 1000-1700

658

800ք32668 Երու ոօ 3838287ք 6611 8661 8 Շ6ղծաո: ւքօոտ "Մ առու" ոթօ-
ԱՅՐՃՒԱԾ, Է080թճ, Կո Շայու "Խառմու" օօոտօքոչոօլ քառագոօ, ոօ ոքոմաւուօ1
աճռքոու 1 61618310 Աթօղւտ աճթոո 1.

16 Շոօտոււ օ65Ե622811610 Էքօվօաաոք Փքօու ոճոաօոմԵրթռ: օա 7Նտճոու
665, ՇՕՕ61186168, ԿԼՕ ոօՅաւաւտ ոօյուծլ ո06քթօ805ԱՅՆու ԱՕ օ6ոաոմ ԲՕոՅՒԱԹ84-
ՔԱՇԵԼ Խ1Լ6ուօշ Հ 5Փօ (/16ուռքԿո) - 35 761, «010քօո/ ԱՕՈՎՈՒՇ1Շ: ՀՇօթծ 5Փ6, ոճ
ՖՎՅՇՈՒՇ Ճոն 11207568 «աւ ԽՆամու՞, 1 էճ ՄՎԱՇՆՇ ԷԹՅառու - "օքո»օ
5Փ6՞.

Ած ոքաաոտճւմոօ Լտոօթճոճ Խատեոտ 178 քատ 382015: 3525 Նրա,
Ցօոծոոու 1 85160151 ԵՕՀՎՅ- ճոճ. Խ1Շու6ո 5Փ6 ոՇ ոքուշու ոքոաւճՅՅԱ ԱՇ ԷՏԵՇքմոմ
ԽՈոոԵրՑ ու 3245, ՎԼՕ Լքօու ոօ0յռաթւ ՕՎաՇՆւԵ Ըդաւթւը/, ՎԼԾ մու 8016:4 1.լօ10՛1
մաօաոսաու մ, ՎԼ Շօւ օաօյոոօք 321 ՄՌՕՎՇՈԱՇ ումքճ, օթ 1օրոճ, Ցեղն ո3
16քոծքուչ., Շռալ»ւ 5Փ6 ոօյարթւ ոօքթօնու 5 Է16ՂՄԱՌՇԻԱՏ.

Էքոօաալ ոթ: 16ՄԵ 8 ԽՇԱօւոաւմաօԱԾՈՇ ԷՇ ոթոյքոօր ՛/քօւաօն
ՑՈՅօ121. ԽՄքոշոճտ ԱՇՎՅԼԵ 32987963 ՝"ԴՀՄքոօւ - ՇՕօօաւ Ձթուչու. Օ6տ38ոուօ615
աճշտոօ1օ ք»յքոռ Շոմօճւթ» ո քյո Կօաո-քոն ճքոատաճ. "Խնառու 86Շ6րոճ
ՕՈՅՇԵՃ 751 Է1ճՇ, ԱՕՎՇԽՄ 137/քոծլ 86օրոռ օյ 66ղւԵ 101086Լ լ Բճոճոծոււտ
ոճ աղած ԽԱՇոՓճ Խօուճոչ. ԽԼ067ղ, 7քֆճ, Հօքթու ոօյաւթլ 65ւթ ոօքծոութւ
թոռ. ԽԼոճոօ7քօոաօօ Շաղեքոօօ ոքմտւրծոեօ180 1015: օոաթթւոօ ոԼՕՆԱՐ 7
թ7քոօ8. ՛7քօւաօծ ոքճտուծոԵօ180 00523880 86օթքյ1Ե ԷՅ Շ8011 լօօ18 77քոօառւ
662668 ո Մոուււթ ո 765. Էքու 6 քաճոտ 86 ոՕոշարթլ մոլօ15 683611,
ՆԵ թաւ 17 ճոցուօոռ քյթոօո օղաթճտան: 8 Շշեխոծ, տ 60.000 ոօքօծայու.
Ղ7քոտ ոօյռոթւ աթոտոմե ԷճաաՕքՅՈԵԱԵԼՇ 1թ6օ6088:ո51 քոօ8 ո ռւ ոօ ոՎ66-
ՔՕՇ ՇՄԱԱՇՇ18084816. /Ճ ո0 1010 Թ7քոթլ 86 ոու ոճ88415 8Շոօքօտ՛՛.

թյՕ8071ՂՇոա ամ օա "Խամ 8 Ըատաօծ 88751016: - ԽՐօղճֆՓճ Էծուոյթ,
Ֆօաք Ըճորւ, /Ճ2:16յ1 Ք7ՇՂՇՈԼ, ճճյեւ - Լճշոռ, Ճ76Շքօ8 Ըճոււ, Խ18388թ 661, Ճքճ6-
1160, 6518 1766թոռօք Խեօքօր 66մ, 6օւտու ք ճոօ15օճթքոֆ ԸՕօքծո 668 ռ
Շուտոաամ Կու ոճքոճոածոմ ԽՈԾԽՂՈՅ Շօք. /Ճյօղոււթւ ԽԱՇոՓճՃ Խօխոաւ -
ԽՐ32ՓՓ6ք տ 7Սաօթձղ 66ե. "Խեամոու՛ ոօքտճւ 1Տոօոքմֆէօ 688435 Ըռաքոթլ օ

1178 Միլն - գեներալ Ջորջ Միլն Ֆրենսիս (1866 - 1948 թթ.)- 1915թ. հոկտեմբերից գլխա-
վորել է Սալոնիկի էքսպեդիցիոնկորպուսը, իսկ 1916թ. մայիսին նշանակվել է Մակեդոնիայում,
իսկ զինադադարից հետո նանՄերձավոր Արնելքում ու Սն ծովի շրջանում գտնվող անգլիա-
կան զորքերի գլխավոր հրամանատար: 1920 թ. մարտի 16-ին Ջ. Միլնիգլխավորությամբ գոր-
ծող անգլիական զորքերը օկուպացնում են Կ.Պոլիսը այնտեղ մտցնելով ռազմական դրություն,
պառլամենտըցրվում է: 1920 թ. Ջ.Միլնը Մերձավոր Արնելքից ետէ կանչվում, ն 1926թ. փետը-
վարից զբաղեցնում է կայսերական գլխավոր շտաբի պետի պաշտոնը:

659

ԽՇԽՇՂՅ ՒՆ: ՈՕՂՇլ. 8 ԷՅ Էմչօմաղօն ոթշոօա821161Ե 111110Է111ԵՒԵ: Շա
Ճո-ՐՈ6օճթմ Եք 661.

15 Ճոօք»ւ 006 ` Շոն աՕԼԱՇՇ: 8 Ճմօքօ 7 ՕտքօօուօօԾո 80
տօ 5000 3211 ՇՅՒՒԱԵԶ: էտա օՕԷՅՈԵՒԵՉ: օտա, 60տԵաճմ ՎՅՇԼԵ օտ: էլ 80ոտղօտ 8
Շ8Օ22 1Օոլմչ. ԵՐ ուքիԵլՇ 46ածքեւ 20 ւօթոտօճ 20781 ՕՂՈՇՈԵՒԵԼԵԼ ՀՕԽՅԷՄԱՒՆԼՆ
ոօ Շճոծատու տ ոքոտօշրր Շ 60601 :8 /Ճուօքտ ոճքղոչում "06 08075168, 6010-
ք»ռւ ոՕՇոծ 2-3 ԷՇոթոծւօօ օ607Վ6:աա 8 ոճՅմքուծ "'Ը»8ճքո՞ օղոաքճտոչըօ՛ք Լոոտ-
քամ օ6թ30ո1 ոօ ճոճոթմթոօմաւօ Չ6ատածշոթճ, աքօրատ Լքօռօտ. 13 առ: ՕՎՇո»
ԷՇԽՈԼՕԼԱՇ ՈՕ Շ8ՕՇԻ17 26671810 օ11թճ85 0164 էճ" Ճքատոօոտմ Փքօող.

Է | 8086թ ոՅ /ՃՃոլճօռտ 8 /Ճուօք ոքոծջռու 500 շօքթօուօ օ6ուքնութօ888-
ԷԵռ: ա օ07Վ6ՒՏՇ: ԿօոաոօՑ, «010քօռւ 4 8օ6քը օւոթոտաու մճ Լքօվօօաամ
Փքօու. Է Պօ 246 8քծուծու մ 500 ԿօՂԱւօ8 73 /Ճ:126ո11 օ1ԱքՅԹՈԾԻԵԼ 8 ԸՔ826 ոո
ԱՕոԼ8ՈՇԲմ 8ՇԱԵԶԱՆ81Ա6ԻՕ64 8 8766թ 806Շ61281ա71 ՎոօոԼ Թ7քոօ8-այուծ8-
Լաօ8 1 17քօտ. 80 1ոոՑՇ Էուա0է11ԵՒ010 82266115 8 /Ճ:օքՇ 61081 /Խու Փճղ
ոճում, ԷՅՎՅՈԵՒ Ո: ո8ոոււ - Եա քո» 3876, "Յ/Փւ /1ՇՓ16քոթք. Օուռ 8ջորօո1-
տւ օՓաւաճոթքւօօ 803384116 Բ ԷՅՇՇՈՇԵաՈ0, 8 «010քօու ոթոյալտ8101 ԷՅՀՇՇՈՇԻԱՇ
8615 8 քչոլ քճոաօ մտքեր: օա 38 35 ուք 8 ԽՇօչա 8 քո36ո1011 ոռ ոք րո-
Ղ6ԵՇ186էւօմ1 առօատանւ 60տօաւօ ոճոուած. 13 Ճուօքու 5 Ճչոո օղաթմթոծոօ
2000 Տաուօտ0տ. 8 /Ճաոծ 88166ա6քաոօ քթօ3ղուօծ 866-օ 4000 8տուօ8օր. Ճ2ուաւ ԷԼ/-
քո ոճ ոՅ Օտտճօճ ոքուճատ 8 Ճ:մօք, 4 օՂԽՄԱ 85լօշտո 8 3ք3օքՄու 71 7ՎՅՇ-
1151 8 Չք36ք7ուՇաօոք ոՕք1քծ66օ 1 օք 1աՅ8ուու էճ ք175 ՒԵՏ: Շու

8 Ճուօքօ ո 15 Ո046քճ օօօ1077065 8 1՝օքօոծոօտ 7ր/ոլՇ Շօ06ք8ոՇ Շ 7ՄՎՅՇ-
ՂԱՇԻԼ 80ՇՔԵԱՏՐ: տ քաո առ: ոթծոօւճտուծոծա1 1766թտտու, Իոթ 85Ուօօյմ քթօ30-
ոօ: 1) ոօ1թօ608815 806614808611151 2661638070ք0շրուօ1օ օօ0616ում ոլօշք-
157 Ճուօքօ1 տ 3ռառածալքօրւ, 2) ոքօ16օ108415 ոքօրոոտ 38811171: Էքօաճում Շռութ-
85, 3) ոքօղատ Լքօաօտ ոտ օղթօ1 17քթոռտ, 4) ոտ օաոուծ ձքոոճու էու ոչընմ
ՅՇեւու. 8 Ճոօքօ տուօօ164 օաօոօ 10.000 8ռոււօ802: 6063 38թ71108, ԷՕ 38180օթ.լ
ոօՕ7ՎՅ:0ՂՇՅ ո3Յ 3ք3օքում տ 3 ոք Լօքօոօ8. 8 ոօքօոճմ ո օտքօօրոօօաու
օքոճքտճոււմ "'Խնռռու" ոօրքչոճ 6801 2881օթաղծ Օոճւօոթմ քճօաուչու. 8 50-
ՇԷաօ օքեուծ Լօքօտտ Շօտծքշաւմօն տօ 30 այա 17/թօտ տ 1837/քո08, «010քելՇ
ՕՕՑԱՒԱՕՂՇՅ 8 2:ոօՓոատջօ186 ալ 8 ուշա. 8 ոօրթյւօ 2 քոմ 5 Լօքօոթ
5օ1թ81821:0164 6օՇղոող6լՇ ՇոՇաւնաու, ԼոՇ ոքծոօո287500164 ԱԵՇՇԻԼ 8քօրծ 38-
Է56Լ Էքօաճոու Ըխոթքթւ՞, Լոթ օոօելտ86168 ԷՅՇաուծ 60 օ1օքօքտւ չքոօաոոու էճ
քամում 1 ւ քած, տ, Ղոռտոք օ6քո30ոլ, թ232811126165. քօուււօ38թք Փճտո-

Ղ.3ո1 17քօռ. էլ ողա քճոթքաւծ Շաղել, ճքօուօ ԱՕ7ՎՅՇԵԵՇ: օ7Մ6օաաւմ օ1 ք7օօառւ

660

ՇՕՈԵԼԱՇ8:08, 13 /Ճ:36քթծոննաճում ո Լքում ոճոօ108, ոօոոծի ո ոօտղքոծ»-
ոմ, ոտ 10168 տ օծում ատոօ16քօ188 ՉՓոճֆճ (17208852) ա խյճքոք»
(ոքօօ861ւ681250).

թ օՓուաոճոԵր թր 1օ10Վոտաօ08 օ0օ6183)01 Շոծյա//ՕԱԼՇՇ: 13-11 ոօքթո»օ ԷՇ 38-
Ցոշաւ Օ1 80ՇԲւ0ՐԾ Խոուօ15ք6184, 8. Օօղճոթոթռւ 7քօաառ: «օթոյօ08 Շօ06128-
701 3 1ոՇոծաւմու - 1, 2 Դ0 տաօոծաոք.

Լքճքաոթլ, 68330 ԱՇ Շ 806որթրմ Խատուօ16քօ180ոլ «օքո»օճ ՇՕ Շ80տոու
8ՕԱՇԽՅԽԼ, ԷՅՅՕ7ՂՇՅ 8 ոքծոթոճշ» 2-1 տոօոծուաու. Չա տոշոօանու 6715: ԷՏ
ոոՇոծաւատ, 8 ՇՕօ188 ո010քօ1 820711 25, 1 ո 10 օօքո»օ8, 345Է1ԵճօոաՇ քմրօհ
թյուօոու 6 էտքօոօեօոօմ 17քոռօն, Օա ոճքո, ԷՅոււքճ, ճոօ15օճքքթոՓօ180 Եօու7
(ու88), ՃՆ ՈԱ86աաոթո (Եքօճ, Ճճքոօո, Վճոճշ-ոճո5, 8քօշպօքաօ Էօքօրճ 113ոոու-
ՇԲՕԼՕ 8 ո8Ա6124 1 Շօտքքոմ ՎՅՇԼԵ 266Շ1638010քօ2:1օ11 տատա ՍՅոու-ԻՅթոչա-
ՇՅք8.

ԼԱՏ ոքօոծաւմ - Ց ՇՕօաո8 6010քօ11 820,ա1 12, 20 ոռ 14 «օքոօճ Շ Էքուա-
ոճում - Շխռթոցառք 8ւոճնծ1, 16388216 811616 ԽԱՕՀԵՇՅթքոֆօ184 ԽԼ6ԲՂՇու», Ճ1ՈՅ-
մոմ ո ՃՓոօո ԷԻճքմյածօճքճ, 5/66քթում /ուօթոլ, Խճօղոր դում ո ոօքու ԸՇուոթո-
Օօ 1766թւաու տ Շօ օ10քթօտաւ 10շորօ11 610քօքտլ, Օ618811864 ՎՅՇՂԼԵ 26Շ1638070-
քօշորօ1 տումաու - Ճֆոօո Էճքմաօճթմ- 13ութճ.

ԱԼ ոու ոԱՇ 618 - 8 ՇՕ6148 27010քօ11 82071 15 1 3 ոօքոօճ, 1ոլօչ Էթմւււ-
ոՅոու Օ18266ոօ, 17քճոօՅՄ Բ 60, 3ք36քՄուօաօ, ԾՅոօ աօ 8/70օթոռտ ա ճօ-
ՂՏօձթթոֆօրօ նատուն (Ըուօ7ոճ). Լքճուռաւ 13-96 ոօքոօճ - Ֆուուօօարն,
7աճքծօառքօամ, Ճճքո ոա 8ռտնօղալ տ 86385266 ՈՕՂԵՇՅթքոֆօ184
Փու, ԽԼճքուոճ, Ճո6ոօ1288, Ճյոււմ648.

Ե. Տ. 3 Եռ ՈՕ77Վա տ 1386 ԱԹԻ ԱՇ - ոզ ետ 13 3քոտումւ ոՕօոճոօ
100.000 ք76. ոօոծատու, Վ.Օ ՇՕօտուօր ոօ տ7քօ 270 տաք. 10 ոօոԿօժում
52: ՈՇԲ6Ի 85167 8 ԵՅ7ում, Ղու ոօՎՄ7 ՈՕոՕուոււ ՇԵՐ )0 ՇՄԵԵ 1 ոքող» 866
Լ6քԼ ք 1Օո, ՎՀՕԾԵԼ 85լօշաղԵ 8 Չքոտճւթ. ԼՕոջրօ 8 ՇՄԽՎՅՇ ԷՇ803102610611
ոքօ6թ7564 8 Չքոտոիթ, 767 8 Ըօ8ճօՂ0ԱՕ7Ե, օո ոքօ66ք7օծ 5 քոր, 67757
ԱՕաՇքշաւտո15 Շ8435 Շ քնում ոքծոօ128116Ո5618011.

ԻՎ 58

26 110216թչ 1919 ւ.

ը. ԵօԱՇՐՅԱՆ Աո ՑՈ015. էո: 76808:

Հայաստանի Հանրապետության արխիվ (Բոստոն),
թիվ 17/17, պահ. 12, դ. 3: Ձեռագիր:

661

ՀԱՎԵԼՎԱԾ 6

Առ այսօր չափազանց քիչ է գրվել այն մասին, թե Հայաստանի Առա-
ջին Հանրապետությունը, նրա կառավարությունը, միլիցիան ն Ներքին Գոր-
ծերի նախարարությունը, վերջինիս բաղկացուցիչ մասը կազմող անհրա-
ժեշտ ուժային ստորաբաժանումները ինչ գործունեություն են ծավալել Հայ-
կական բանակում տեղ գտած մի այնպիսի արատավոր ն քայքայիչ նշա-
նակություն ունեցող երնույթի դեմ, ինչպիսին հանդիսացել է դասալքությու-
նը, ինչով է ավարտվել իշխանությունների պայքարը դասալքության դեմ,
ինչ ձեռքբերումներ են եղել, ինչ պիսի դժվարությունների առաջ են կանգնել
ՆԳՆ ն նրա կարնորագույն ստորաբաժանումմերից մեկը՝ միլիցիան այդ
բնագավառում, որտեղ են սայթաքել ն ինչու չեն կարողացել հիմնավորա-
պես լուծել այդ չարաբաստիկ հիմնախնդիրը:

Կան հարցեր, որոնք սակայն ցայսօր գրեթե չեն լուսաբանվել պատմա-
բանների ն այլ հետազոտողների կողմից, ն ըստ այդմ չեն տպագրվել
համապատասխան փաստաթղթեր, արխիվային վավերագրեր: Խոսքն այն
մասին է, թե Հայաստանի Հանրապետությունը, նրա պետական իշխա-
նությունները ինչպես են վերաբերվել ներքին ն արտաքին անվտանգության
համակարգի համապատասխան մարմինների ստեղծմանը, որոնք կարնոր
դեր պետք է խաղային Հայկական բանակի կայացմանը խանգարող
այնպիսի կարնոր այնպիսի բացասական երնույթների հաղթահարման
հիմնախնդրում, ինչպիսին հանդիսանում էր դասալքությունը: Փաստա-
թղթերը ցույց են տալիս, որ այս բնագավառում Հայաստանի Հանրապե-
տությունը կանգնած է եղել մեծ բարդությունների առաջ, քանզի վերջինս
ստիպված էր այդ կարնեորագույն կառույցների ձեավորման ն դրանց աշ-
խատանքների ուղղորդման, ինչպես ճան, Հայկական բանակային ստորա-
բաժանումները ներսից քայքայող չարաբաստիկ դասալքության դեմն
առնելու ն այլ դժվարություններ հաղթահարելու աշխարհաքաղաքական
դժվարագույն կացության պայմաններում, երբ թուրք նվաճողները, մուսա-
վաթականները ն վրաց մենշնիկները, ինչպես նան բոլշնիկները ամեն կերպ
ձգտում էին իրենց քաղաքական կամքը ն գործելակերպը պարտադրել

662

տարածաշրջանի ժողովուրդներին, ն առաջին հերթին՝ հայերին, մանավանդ
որ գույություն ունեին այսպես կոչված «վիճելի տարածքների» հիմնախն-
դիրներ (այսպես կոչված Ղարաբաղյան-Զանգեզուրյան, Նախիջնանյան,
Լոռի - Ախալքալաքի ն այլնի), որոնց շուրջ էլ բախվում էին աշխարհաքա-
ղաքական տարաբնույթ ուժերի շահերը, առաջին հերթին` Անդրկովկասյան
ժողովուրդների ազգային-քաղաքական շահերը:

Սույն հրապարակման մեջ ճնճերառված արխիվային փաստաթղթերը
վավերացված պատճեններն են, սակայն դրանց մի մասը գիտական շրջա-
ճառության մեջ է դրվում առաջին անգամ` ճպատակ հետապնդելով լրաց-
նելու պատմագիտության մեջ առկա բացը տվյալ հիմնախնդրի վերաբեր-
յալ, ն ամեննին էլ չի հավակնում լուծել բոլոր խնդիրները: Ստորն բերվում
են զանազան փաստաթղթեր` դիմումներ, զեկույցներ ն այլն, որոնք հնարա-
վորություն են տալիս ավելի ամբողջական ն լիարժեք պատկերացումներ
ունենալու բանակային, ՆԳՆ մարմինների, միլիցիայի ծավալած գործու-
նեության մասին դասալքության դեմ մղվող պայքարում, ինչը ն ստորն ներ-
կայացնում ենք, ամեննին էլ չհավակճելով տալու բոլոր հիմնախնդիրների
լուսաբանման բանալիները, այլ ընդամենը համեստ փորձ կատարելով` նս
մեկ «սպիտակ» էջ բացահայտել:

1

էլԿՅՂԵՒ ւ: 3քթոտ21Շ 8010
օԼթոլ8

3 28515612 1918.

ԻՐ3496

ը. քու

հումք 2տտւքօւոււ 76.
թղ Իթ2378

ու ՄՇոծաաօրօ 7ոքմտոծամ ՎՅԱՆ օղթճոճ, 5 ճ«010թօւ: քթ838118846168
ՇԱՈԵՒՕ 7636թմքօ180, 160620յաուօ, ՎՀՕԾԵԼ 8ոճօոմ ԷՅ ԽՇօրո Շ07516180847ո1
6օք666 Շ 51 3ոօոլ. Շ 51011 ԱՇՈԵՒՕ 51 801167 6 2078141618081 ՎՇք63 80618010
Խոաօ1թճ օ6 7Վքօշաթմում 84 166122: 8 տճշտոօոլ 7ՎՅՇՈՒՇ էՕոՅքո6Լ Շ օՓողծքօու
80 ԼՈՄՅ8Շ, ԱՕ ԽԼ0 7ՄՎՅՃՇՂԼԵՕՑԵՐ: 1 ոքօՎ724 Խ0ԽՈՇՇՁք08.

663

71536քՂաքօ180 ք2381826164 ԼԷՅՑԱԵՈԼ օ6թմ3Օ0ռ 861816 ԷՇոՕՇոճո,
ՕՂՇ7ՂՇՂ811:1 06582, ՕՇշոյնմ. 110510:17 ոքօոթ/ 8ճօ ոթույւթ "ծք»ւ Բ ոօոօուծքաու
ոքթօո08071ԵՇՂՏՇՒՒԱԵԼՏ ՇԽԱՅՈՕՑ, Ճ 761քթ0816187 ՇՁԱՕՉՃԱԼԵՃ տ. Ոք 1621 ՄԵԶ
ԽՈ8615քօառ։ ք քշատոտաւամ 5661 ոօշոմ ԷՇ 10տեԵրօ 8 Է. Չքոտոում, ոօ տ ոօ 566
Ղթքուօքու քօօոտճում. ԽՕ 8667 510" օտոօ11 13 լ6թ ոչ 7Շոօ 6ՕՇԻԵՀՀԼ ՇՕՈ-
ճո տ ոՈքօռքմա ծմ 4 76536ք14թօ184 Աթոտւճյօ 8 ՎՎ7 Ոօօ0024 ՇՇոլԵՋԵԼ ՇՕ171141,
12207564 11 806Բոօ1 67872466.

1Թոոտչօ, ՎԼԾ աու թմոոմ լօշաաօ 676 ոօտոււթ քճ 801Շոճ տ օ03-

1օքօ08815 Վ4611, ոՕշաՇքշուտ81. 61թօ17:0 մօա.

ԼՇ:Շք2-ումմօթ Ըմ 08
(ԿԵԼ: 11268 16116ք2.7151ւ010 1Լ1ո262, 110ղո0218Թ081Լ...

ՀԱԱ, ՖՊ-201, ց. 1, գ. 84, թ. 17: Պատճեն, մեքենագիր:

7/2
068. 19. ՃԱ
Ֆ'23ՅԱԼԵԼ:Լ Բու աՇՇՅթՅոմ.
է1080628361, Թօում /718թ2191163Շ 0817 ՖՇ3ՈԱՒՑ0ՆՈԼԸՇՅք».
մաշ Ձա.
Խ2քՀաւՇ
4ՃՂՇԻԸՁԵՆԼք0 0.13.
Վո, թօոաւտօ ոշքճոճւծ ՇտքուճյււԸ 0817 Ֆ-ՅՈԹ0ՆԼԱՇԸՁՅք».

Թքոտեւթ

ԾԹօծաոմՑ օ6612808:2 1թ6օ60761 ՔՇուօոթւօ1օ ՄաՕԽ`ո 0841 8016թ,
ԽՐ ՊՇոԼ ո636քոմթւ 1 7տղօժտոօ ա 6օ2 |01| օոյշ6:65Լ 680606 ոքօշաւտ81:01
Ւօքօոոճ տ 76312.

Աքօոոաճալտուծ Շճխերմ աքօամ օ6քթ23081, ՕԱՕՑՇՇՆԱԵ ԷՅՇՇոծքուծ, Վ1Օ
Թա Ե 1 80ՇԱՒՕՕՕ8388Բ ՒԵԼ, ԷՏ ՇՕօօաօտատմ ոճ օշո06 85 8016: ոօյռոծո
82881568 Էտ օ6օքոթք ոտքուր ո'ւօօրաօ1օ 51212010 աՕԽքոմուը Շ 0176: Յոււ
ոքօշօ02:ԾՈ151 օ78/2665Լ 8 Շոծոօ ԱՇ օքօալ: տոլօօ ԱՇ 503ք861 01 20 ոօ 25 61
ԹՍՈՕՎԱՂՇՈԵՒՇՇ - ԷՇ ԱՕ32:6 23 Շ6րօ տօոոծքտ, 8 աուօօոած 803թ2618 01 26-32
Շր 8:ՍՈՕՎԱՂՇՈԵՒԾ - 86 ոՕ32:6 27 թո. էլ օ6օքոթռւ ոու» 607771 ոքօ86օքջ16-

664

Շ1 ՈՕ1/ԽԼՇԻԼԵԼ, 1 38840110 Օօ80002:Ո6:ՈԼԵՇ օ 6Շյյշոծ6ւ 67771 օԼԱՄԱՇԲԻԼ, 8
8Օ6ԲՈԼՕՕ8381116Ե1Շ 8 328.Շաաօօրմ Աօյթօճոօօամ 7քօոաոծ1082:15, աքտույւթւ
801614.

ԷՏ տտատաւծօն տ 7.տՅ8Ւ 16 Լ Շքօտճու 67771 326ք2:2861 1 ճ8քօօո08841161
Շոու Ց ՈԵՒ Եր ՈԼ 80816511 70 ՅՒԱԱՅՆ: տ ոծքօոճտ1568 6777 38:01 Օլ 80Շ8-
ԲՕՐՕ 8քծուօքու. Թոռ շոծ 8ուօք ոօ Օ084341Լ10օ15 Շոածոաււթ 32 աՇոօուծքտծու ոքո-
86ո6:ուօ10 1թ66084էո15, 38ո6ք2աա8854 7աղօԷ5օոնթտ 7 ոշքօոատու տչ քճօոօքջ-
26116 51411010 «Օուօքոո ւը. 7136.

Աու դ0 ոօողւօ2.1: Խութ 5րւթօաաոււ 716.1: 4թ624

Թօքուօ: 11Լքճ8:116.15 ԽՅԵԱՇ.12ւթու

Խօուտ

Ծ0ՇԱԱՅՏ

ԽՅքՅաւաՇ

է 1Վ21565 80611010 0քթ 2

0422/8. 1 քօառտ ոօոծշող Աքոելտ57 8 քչու 8016թ. Խ10ո0188 121266, ոթո3Յալ-

8215 յլ Օ66/շաա881ոա 151 8քթումո.

ԱՕոուօճ11: հ ուււաՇրթ 5 քՇ ԷՆԵՐ: 716.1: «4ք61
Թօքուօ: 11լքճտուծ1Ե ԽՅա6.ա2ւթո

ՀԱԱ, ՖՊ-201, ց. 1, գ. 75 թ 335, 37: Պատճեն, մեքենագիր:

73
Պ6526քԵ, 1918 ւ.
Թ0Շ:ՈԼՅՅ
Խ0ոճ
Ֆ'23ՅԱԼԵԼ:Լ Բ0ոԼ1ՇՇՑթՅու
110506291361. Խօուչւ /ճքճոճոցվ6|3Շ 50817 Ֆ3ԽՀՕԿԼՆԱՇՇՅթ. ՉՎոաւյու
Խու ԸքաՅՈՂԱՇԽ0817 ՖՅ:ՕՆԱՇՇՅքՆ

Թքոտութ.

1քո3ոլտ 006: օթ ոքօտ3807115Ե64 8 ԱՕ7ՈւօոԼ 6Օ1ՂՅԽԱՇ 806:
87264171. Օօ8օ60ոողե |օ1| ոքոտալտն 866 տ, 606102: |8| օ/շ60Շ ԱՕՎՂՕ-
850: 7Վքօշոոթոու մ 2օօոօյոօ1 ոօքօ16. Օօ806025ժԹօ06:: |օ1| ոթո:»ւտ2 ՂոռաՇ

665

մում, Շ061041ա6 |88| օոշւ66 ոթմտուծոթօ1861 152: 7Վթշշորթոտչթւ ւ նամաւնու 8
803քթ8616 Շտաւած 25 օղ. 1" թօ ոօտոծշոճւթ ոթոյուտ» |ոճ| օ6աՇոմ օՇոօտ4ոյու.
Խ(օոօ ոք 121266 ոքո3ալտո1ծ մալ օ661/շոատ4մում 1Եւոճ Ճքոուո. Ք 7210.

ԱՕոուօճ11: հ ոււաՇքթ 5ոյքօ ԷՆԵՐ: /16.1: 4քճ
Եօթուօ: 1Աքճտււծ.1 Է ՅՒԼԱՇ.12ւթու

ՀԱԱ, ՖՊ-201, ց. 1, գ. 75, թ. 37: Պատճեն, մեքենագիր:

7/4
24 ոօ աշ6թը, 1918 ո.
Էօոռչ 1616-քմուամթլ ԽՆաուօնքթն 8: 1թ6:աաու ոօ օ1 24-ոօ ոծառծքթա 1918
ՒՕրճ Է տոլ 8662: 76ՅՈՒԵՇ: էՕումՇօ8քթ08 34 ԻՐ ՛/257.
ԾԹօՅոՒ:օՇ Խ/1:11616քօ180 ք83Ե86ՒԷ1110, Վ1Օ 866 1ալՕ061թ28110Ո07ԱՅՒՒԵԼՇ Ձք-
ԽՈՇ Աթա Աթաալտ7 ոօ ելօ6մուտմոււտ. 1730թ օծ ոքօտճւաօ ոքոուծ
ՇՅ6ՈՏԱՒ ԱՕ ք3108076187.

Աւօ ոօողւօ1 Խոոուճւթ թա ւքծաւչ 716.1: /4քթճ
Ը ո0ումմուօ11 86քոեօ: 11ք28:16115 ԽՅԵԱՇ.չւթոււ

ՀԱԱ, ՖՊ-201, ց. 1, գ. 75, թ. 36: Պատճեն, մեքենագիր:

5
օծում
Խծուլ
26 ոՇԲ26քթը, 1918 ւ.
Ֆ'23ՅԱԼԵԼ:Լ Բ0ոԼ1ՇՇՑթՅու
է1080628361. Խօուռ 7 ճքող81163ՇՒ0817
ՖՅԵՒՕՊԼԱԱԸԸՅթ. ԹՎԵԱՑՈՅՒԸԸԽՕԾ, Ըքունղ Հ 0817 ՖՅԵՕԱՇԸՅքԻ
Թքոտեւթ
Խ2քՀաւՇ

է Կ2 ԵՒԸ 06010 0տթո8

Շօօ6ոյօ, ՎոՕ Շյշաճաած ճամունու ոօ 25- դօղածօՕ 803թմ618 ԱՕ7ա6շոճ՛1

ԱքտելՑտ7 801614, ԷՕ 70 328ԼՇԷԼԵԼ 124 ԷւՇոթՅԵԼ81լԵԼ 111 803թ4618ում 80ՇաԼԵԼ հ/11-

666

811616քօ180ո1 տո ոքօոօօր2876Բ 1 78724166: օ1ՇքօՎա4. ԸօոոճՇոօ աթո
Թօծորօրօ Խատաօրքթձ, 23 տօաճծթճ 196 ոքօրտուճօ օքոճւուՅ08815 ԱՕ86:077 06-
186 ա ոօանում աղօհտոօոնօտ |07| ոօօաոթուամ 8 501Շաճ, ոօրօքւռ: ոքօ-
ոքօտօշաութ 8 Շ6օթալծ ոէո5ւ-ւ. 7228

ԱՅոուշճ11: Խ/Ոււլոււ 11611: ք
Ծօքուօ: 1Լլքճ81116.1Ե ԽՅԵԱՇ.12ւ թու

ՀԱԱ, ՖՊ-201, ց. 1, գ. 75, թ. 29: Պատճեն, մեքենագիր:

//6

Հայաստանի Հանրապետության
Զորահավաքի յատուկ կոմիսար
Վ215
19 նոյ. 1919 թ.
Երեւան
Ներքին գործոց
պ. Մինիստրին
887572

Զէկուցագիր Զօրահաւաքի յատուկ կօմիսարի

Նոյեմբերի 11-ից մինչն 18-ը (մէկ շաբաթ) իմ կարգադրութեամբ զինւո-
րապիտարան է ուղարկւիլ 231՞ հոգի՝ բոլորն էլ զինապարտ: Սրանցից 227-ը
բէրւած ին բռնի կէրպով, ն միայն չորս հոգի յոժարակամ նէրկայացիլ ին
ինձ:

Ըստ ծնդավայրի, այդ 23 1 հոգուց 18-ը բնիկ էրնանցի ին, 24-ը վանէցի
ն այլն:

Ինչպէս արդէն զեկուցիլ իմ Է 139 գրութէամբ, հոկտ. 27-ից մինչն նոյէմ-
բէրի 5-ը (տասն օր) զինւորապիտարան իմ ուղարկած թւու 143 մարդ: Այս
թիւն ու վերոյիշեալ թիւն (23 1) համէմատէլուց` պիտի հետնացնիլ, որ վէրջին
մէկ շաբաթւայ ընթացքում (նոյ. 11-18) գործի արդիւնքն աւելի զգալի է, քան
առաջին տասն օրուայ ընթացքում (հոկտ. 27-ից մինչն նոյ. 5 ): Յետագայ
շաբաթնէրէն գործն, անշուշտ, աւելի է զարգանալու:

Սակայն պէտք է ասիլ, որ իմ հաւաքած մարդկանց մի խոշոր մասը
տէղ չի հասնում. այսինքն՝ դէռ զօրամասերը չմտած՝ շատէրը փախչում էին
յէտ` զինւորապիտարանից ն բեր-հաւաքման կայանից (օ6օքո՞ւմ որո):

667

Ենթադրում եմ, որ առնվազն 40-5056 կարողացիլ ին փախչիլ: Ես հնարաւո-
րինս ն իրաւունք չունիմ հսկելու զինւորապիտարանի ն հաւաքման կայանի
վարչութիւններին գործունեութեան վրայ:

Այս հանգամանքը նկատի առնիլով, գտնում եմ, որ աշխատանքս ի
վերջոյ զուր ն անհորդ պիտի համարիլ` եթէ որ իմ հաւաքածնմերն ու ուղար-
կածները շարունակ պիտի փախչին` ինձանից անկախ պատճառներով:
Ձեր ուշադրութիւնն իմ դարձնում այս հանգամանքի վրայ:

Զօրահավաքի յատուկ կօմիսար` Վ. Վարադեան

Ն/ Այս231-ց յէտ ին պահանջւիլ յոթ հոգի, որոնք թիւրիմացութեամբ էին
ուղարկւած ...

ՀԱԱ, ՖՊ-201, ց. 1, գ. 77, թ. 160: Պատճեն, մեքենագիր:

7/7

Երեւան
22 ո086քթո, 1919 ո.
Ի 5016
Արտաքին Գործերի
Մինիսատրություն
8 ԻՐ 7677.
մակագը. Օ«շօ60ո87/ Խ0ոՈԼՇՇՅքՆ
110 ուօ6:111321Աւ յւ. ք 080161842
1128:10817 Ֆ ոքճո.ւՇ Է Թօա:ՇԲ01
11080615 7:11 ոաւքոֆ:1. Ը0061 1618
27/1

10Շոօծոոջ» դրտաճութ) Թութ ժԱ: ,16ո

2. ՈօքԸԱ0Ը. 071) Խ01Ըյո)

ՕոոօՇՈՂՇՈԵԽՕ ճլօ01134111 8քուճ է, 85 աԹՈՅԾ: 6664 32 Ոք օա ծառ ոօո-
ՊՅՈՍԵՇ, Զոլ610 ՎՇՇՂԵ օօ06ոԱՂԵ օծ 0166 10026616, ոթուոօօ 11ք28811675-
618011 Ճքուօմւտ ոօ 510117 80ոք0օ6Շ7.

Ֆր օօօ6ալտքամ Օօօ60ոօ Խօպաօօճթձն ոօ ուօ6ուտճոււտ Լ. ՅՅ ոճտուն տ օ-
ԽՁՃոոմքօ8 8011Թ: ՎՅՇՂԵԱ 8514Շ810ՇԵ, ՎՀՕ ոօրոծ տտոճ ոքոելտոօօ 803-
քոօ12 8 ԱՇոչռւ 7308Թ8ո6 Էմ Շօ604 օ1 807.6 ւօ1 ոօտուօօամ ոքոօծքօոա 8613-

86ՇՇՂՔԵԼՆ ՈՂՇոք Փու մՑ 166 ոօքօաոշուծ ոՅՇոօքյո.

668

ԽԼոււ1616քօ180 աքլՕօղքթմոմ Եռ: տօղ 80110 8 ԱՇքօղօ8օթեւ օ 16ք օաոծաու
ՔՕԽՇՄՈՕոք 8 Չքատմոււմ ոօ տօղքօօ7 Օօ օծումը 5ռչ ու, ճոաօոնը: Փոս-
ՂԱՑՒԵԼՇ Առքօաոթոաւծ ոճօոօք8, ոօ 677741 14.086մ. 8 քօ37751016 5ռ: ոօքօ-
Ւ080ք08 1լքաւտ1Ել Շո67ա/ 101116 քճւածոււչ:

1. 866 ոու, 6 ոճքթօաոշաաւ ՈՅՇոօքղոում, «օտ ԱոՕ703քթ68084:0164 8 ոքո-
օ6քօղծաու 126085 8632:0ԷՒԵրոմ ոու 1 83062868 80681ոօ11 Շոյշյ65լ,
Ք60020յաւօ քճոթմտյաււթ ք Է. Աթքօաոծոօո ոօ Շ ՇՕՕՕԼԱՇԵԱՇԵԼ ՇԽ 8662:
Արար: 1 ո013/1681108, ոՕտ235182:0ոն: ոքատուճոաշա10615 12 Բ Էքճշտյա ոճի /Ճք-
Խճ. 8 1ԱՇքօտոաաօու «0867715Ե6186 67761 Աքօ 13867680 քճօօոօո08481ա6 Օօ ոթո-
ԲՅոոծշ:ւօօ11 1. ոշքօտոնոօխյ ոօյոճւօ187, 01 քօ375Ե1814 «010քօ10 07761
ՅՅՑԱՇՇԼ ոմղԵՔՇԱԱԱՇՇ քօաաքած 8օմքօօճ 06 Օօ8060շաթաու օ1 "ւօ6աուտումու
այու օ ոթոյոլ86 ոՅքոօ1օ տում.

2. Թքօաոտաւմ ոօոօՄո 85 ՇՅ6Լ 005Փ886էո16, ՇՕՐոՅՇԲԾ ոօրօքօ1օ 866
ԱՇքօաՇԽՕ-ԱՕ7ԱԹՒՒԵԼՇ Ձքթումա6 7072ԲմլԵլ 28891562 8 1ՇՎՏԵաՇ 20 տած Բ Էլ Շոր/ ՇՕ
ՑՇՇուլ ՕԽՄԵԼՇԱՂՅՒՆ Մ, ՕտոՅմՂԵ 6806 ԱՕոԺաօ180 մ ոօտՎուե Շոծաճեւլօ6
77061086քծէԱ16, 601օքօ6 67761 8 1821ԵՇ8 ԱՕՇոՇ «ԱԱՅՂՇՈԵԽՕՆ ոքօտծքոռ. Ղ8-
ՔՕՏԵԼՐ 7ո0Շ1086քծոաչ 48751016: Օ0834216115ՒԵԼՆՈԼ 7ա51 81616311 /Ճքուօժռու տ օ6-
80007511 6քա816ո611 ռչ օ1 ուօ6առուՅւնու.

ԷՈօՂօճա6Շ ոօօշածոաՇ ոքթօոօ08026:786164 Թար մ օՇՏօոծաւմմ տ 38821-
Շաատ քճշոօքչշռծքաւմ.

Ծոլօօ1Շ Շ 1ՇոԼ ՇՕ06ԱՒ՝, Վ1Օ Շ0018616187101Ա24 071818 Աքօոքօ80շոյթո2 տ
Ւ. Ա1Շքօաօաօոլ) ԲՕԽՇ7117 հ/Լքթ34 157օօմաւ-չոր7.

ՂՅՀՅՅՑ շո տաֆՓօքունաում 766168 8 ոօշոճւաու ԼՐ6քօքմյթքօօ օօտքօյոքտ
Ղօք-Ճոօոչոռ 8 Ը0861 հ/Լաուօ1քօ8 օ1 28 1026թ 1919 Ը.

ՊՈււաՇրք ՍուօօւքՅԱՒԵՐ, 7161: Ը 4թճքճոււ
Է6:Շք2.1ԵՒԼԵԼԼ ԸՇ Բքօ14քԵ: /4. 16քթ-«20ուճւ
աճ. Հ՞ 11231. Ճօոռտ 12610811610 010116 1ուչ1 ոքճոքթօ80շրոծ ոն 8 Ր. ոք».
ոօ 61281 ՏՕՏԱՇԽ:01 Ո0ՑՃՌԼԱԼ0ՇԼԼ 1 Օ2շ060857 Էօոււշօճթ: Ո0 .օ6ծա1ո342ԼԱու յտ
ք7208016Շ182.
1086թ 27.19.
ՀԱԱ, ՖՊ-201, ց. 1, գ. 77. թ 171: Պատճեն, մեքենագիր:

669

8
7Շ 1062
11 ոճթոը, 1920 ւ.
ԻՃ, հնաատւք Թւրւքշաււաւ 76
Լոու 7ոթմտծԷ ոօ ոօ ղօ
Թ0ԱԽՇԽՕԼ ոօոտււօ61:. 3քոտճոծ
5 Ը0861 Խոոաււքօ8

715: 7օոծոււօ1 6օքՓ651 Շ ոքօքօօօաթյօուու ոօ36քաքօ18011 7151 ոքճ-
82115101 ոՕօ148:082:1 51010 տոտ ոօ 80տաօաօմ ոօտաաւօօամ տ ոօ 8861021615-
ՇՈ քել 1ջօշծ08ճւաաօծ Յօշոաոաօւօ ՒԹՇոօուօւ88 ԷՅոածշաաւ 6630118121615հ0
886611 ԱՕ 866 թաշոտճյաուծ /Ճքոծքում ՄՎՇԼ 38ԱՅՇՔԵՇ: օօաոու տ օԱՇՈՎՇԵԱՇՑ
ոՈօք8010 1 810քօ1օ քճ3ք68, ոչ ՎՇԼՕ 8600207արւօ Էուծ շռծ 77 8662: 7Վ8Շ1-
ԽՕՑԵԼ: ԽՕռԱՇՇՅքօ8 1 ԷՅՎՅՈԵՒՈՒ08 Էօքթօոօա ԽԼււումամ 34883815 աւո օ1ք-
2768, ՀոֆՓճտուօտ 1 էու, «8.1 ԱԱԾ ՔԵԼ ուրու ո 6տուոմմ 7օ061086քօքաոք. 866-
ՒՕ 8 թաօոճուծ /քուօտում, ՇՎաղմՑ 7օ3/8 ռտ էլավ օտճոշաւմ-1 օտա, 1ԼԼո-
ք7քօում, 38:1637քօալ 60 7ՎՅՇՂԵՕՑԵՐ: ոՕոլաօօձքօ8 1 15 8ՅՎՅՈԵՒԱՈ:08 ԷՕքօրծ-
առ. Խուան, Վ1Ծ ՇՕ0օ128Ո863 75 7ՎՇՂԼԵԼՆ 7Վքօշտաոթաււմ. 11քօոօնոտ աա ոքո
ՇՇոԼ ՇՕՇՂԱՑԱՇԻՒՄ:Օ 00 Շո ոօ 3810108716Էդո0 ՕՅԼՅՎՇՒՈՒՏԵԼ աւոր տ 6ոոք-
.ՕՑ 8Շ6Օ ԱՕ 86611 քօօոյծյաուծ ՇՕօղմթուօք 75 7ՄՎՇԼԸԵՇ, ՄՎքօշաթւռու.. Էտ
ՇՄԽԽՐ/ 1.454.850 ք. 21 ոօոօքոծեաւթծ ոքօոր/ ԸՕ861 ԽԼաոաօ1քօ8 ԻՇ 01423815 8
ՇքՕԿՎ աու ոօթմյաւծ 11 102078141618084215 հԽԼԵԷՇ 8 ՈՅթոմուծԷ1Շ ոթօօտուչՕ ՇՄՈԼ,
օ՛ութելտ 51011 ճքօյոււ 8 ոլօօ քճոօքչշածքած 1Շոօքե-յ:6, ո60 ԱՇք»ւ ոճ 678187 մ
ԱՇՎՅՂԼԵ քՅօ/1 Շ 1228 ԵԼԼ 7Ա1ՇհԼ, 11 ոքօուօուծեւմՇ 8 Օ11157ՇԵՇ ԽԼՕ2661 ՂԵ 8 քօ-
37151416 ԷՇՕ0207աուօօ15Ե 803072:ղՇ:ա 808010 2081416184 օ տօոօյուտւծոթ-
ԷլՕո1 ՈՕ86611լ084Է111 ԷԼ Օ3Է1ՎՇԱՅԵԼԼ ոթծոուծ1.

Օ ոօօոծոաօԱՇու ոքօու ԱՕՎՈԵ ԿԽ:Շ Շ8օտոք 786ՈԾԵԼՈՇԻԱՇ ԵԼ ոօ Լոմտ-
ԷլՕոլ7 7ոքմտոծԷաօ ոօ նոճու 8021աՇաօ11 108 աւօօամ - տո Շոթա ոօ Շ6ոյ
ԱՕՇՈՇՈՒԵԼԸ 55Շ1թՇ1 ԵՏ Ն ԷՇ 64114. ք26ոօքչշթծաաւն.

32 Խոումօւքը Ծւյւքօ էԷււծու 716.1

Է(Կ21Ե ԼԱԲ 112881010 Ֆոքմտ16Է18 0 621281 50116201 Ո08:ԱԼ Եւ 0612.

ՀԱԱ, ՖՊ- 199. ց. 1,գ. 160(113), թ. 116: Պատճեն, մեքե նագիր:

670

7/9

Ապրիլ, 1920 թ.
ՀՀ Ներքին Գործոց Մինիստը
Երեւան

Բացատրագիր

Դասալքութեան բազմանալու դեմ կռւելու յաջող զինւորական պար-
տականութեան վերաբերեալ բոլոր գործերը կանոնաւորելու համար ն զին-
վորական հիմնարկութեանց այժմեան կտրուկ պահանջների համաձայն
հարկ է անհապաղ մտցնել Հայաստանի ամբողջ հանրապետութեան մեջ
պահեստի եւ 1-ին եւ 2-րդ կարգի երկրապահ զինւորճերի հաշիւը, որի հա-
մար անհրաժեշտ է այժմեան իսկ պատրաստել բոլոր գավառամասերի կօ-
միսարների ն քաղաքային Միլիցիապետերի համար կտրոնագրքեր, ալֆա-
ւիտնճեր, անդորագրքեր եւ վկայականների բլանկներ:

Այսու ներկայացնելով իմ կազմած նախահաշիւը վերոյիշեալ գրքերը եւ
բլանկները պատրաստելու համար ընդամենը 1.454.850 ռուբ., խնդրում եմ
խոնարհաբար Մինիստրների խորհրդիդ չմերժել միջնորդութիւն Պառլա-
մենտում խնդրածս գումարի համար այժմ իսկ բացել վարկ ի կարգադրու-
թյան իմ, որովհետեւ թղթի եւ տպագրութեան արժողութիւնը բարձրանում է
ամեն օր եւ վարկի հապաղումն կարող է յետագայում ծագեցնել նոր յաւել-
ման անհրաժեշտութիւն յիշեալ առարկաների համար: Հայաստանի Հան-
րապետութեան մեջ ի թիւս եւ Նախիջեւանի, Գողթանի, Շարուրի եւ Զանգե-
զուրի գաւառներում` ընդամենն 60 գաւառամասային կօմիսարներ եւ 15 քա-
ղաքային միլիցիապետեր կան, որոնք կազմում են 75 հաշւետւութեան հիմ-
նարկութիւններ:

Այս գործի անհրաժեշտ եւ շուտափույթ կարգադրութեան համար
խնդրում եմ հետեւանքի մասին չմերժեք յայտնել ինձ` Գլխավոր զինւորա-
կան ատեան:

Ստորագրություն` Ի. Տ. Ներքին գործոց նախարար՝ Ս. Մանասյան:
Գլխ. զինվոր. ատենապետ` Առաքելյան ն գրասենյակի կառավարիչ`

Գավրիլով:
ՀԱԱ, ՖՊ- 199 ց. 1,գ. 160(113), թ. 114: Պատճեն, մեքենագիր:

671

77/10
Ներքին Գործոց
Նախարար
8 նոյեմբերի, 1920 թ.
Երեւան

Երնաճնի Արտակարգ Դատարանին

Քաղաքական բնույթ կրող մի շարք յանցանքներ, որպիսին են ներկա
պարագայում պաշտօնը լքելը, թիկունքը քայքայելը ն այլն, ն այլն, ենթա-
կայ են արտակարգ դատարանին: Այդ օրինական յանցանքի մեջ մեղադրել
մի շարք պաշտօնյաներ, որոնք Ալէքսանդրապոլի անկման ժամանակ լքել
են իրենց պաշտօծնները, թողել եւ հեռացել են քաղաքից, այժմ ձերբակալւած
են Կառավարության կողմից ն պետք է դատւեն: Որպեսզի ճոքա երկար
ժամանակ չը զրկվեն իրենց ազատութիւնից առանց հարցաքննութեան,
խնդրում եմ շտապ կերպով նշանակել դատարանիդ կողմից երկու քննիչ
նրանց յանցանքները քննելու համար:

Ներքին Գործերի նախարարի կարգադրութեամբ. ստորագը.
Վար. Դեպ. տեսուչ՝ Մելիք- Հովսեփյան:

Ել. ՊԲ 10063

15 / 2120թ.

ՀԱԱ, Ֆ.Պ- 201, ց. 1, գ. 122. թ. 1: Պատճեն, մեքենագիր:

672.

5411: ԷԹ4111081Վ 81545421

ՇՕՅԱԷԱՍԵ ա 7 Լ "ԼԵ ԷԼՕՇՂԵ
ԼՕՇՈՃԵՇՂՑ ԻՒ ԱՕ ԸԱԸՂԻՈԵԼ 5:0Օ1ՐՃԸ1ՕԸՂԶԸ
ՖԵՐԸՈ7 ԵԼԱՒ ՃԹԽՈԴԼԼԼ
5 1918 - 1920 ԼԼ.

ՏԱՑ

Շո6ոԻ/26:051 Շ0612875Մու Է601ԵՇԽԼՈՇԵՐ 0 ՎՀՇԼ 1067ղճքօ1868օ011 ՇԱօՀՇ-
ԽԼԵԼ 6630Ա8ՇԷՕՇՆա 116ք8011 Եօօո»Շաաւ քում. էո 8 88876016 1918 ո. 11քճ-
81556180 ՑԵԼՇուաԾ ոշռքտւ Շտքօոատ ՓաոճւշՕ851Շ օքօղօ182 7151 օքոճքու-
3811 ք23861618816 ԵԽ օ11 տ ռօտղքքոՅՑ6518416ՈԵ1 011 61/66 116քո011 26օո»6-
մալ /Ճքուօժու4, Բ016ք88 3886ՇքթումճՇթ Շ03/1Է11Շու 8 ձքօղծ 1919 ւ. Ց ԼոոՑրօոլ
աղՀ66Շ 806ուօղօ Խ1օ01016165քօ184 ՕՂՈՇՈԵՒՕԼՕ ԹՅ38651884167ԵՒ010 տ .օքքո3-
ՑՇՈԵԼԹՅՂՇԱԵՒՕԻԾ ՕՂՈՇՈՇԷԱՅ. Ց ք6օ37Եղ1ՂՇ 8 1918 -1920 ու. ք8386ԵԼ84161ԵՒ 811
ՕՐՇՅ 9Ճ Լոմտոօոօ ԼԼիճ6ճ 8օօտուօոօ ԽՈԼուուօ16քօ1828 ոքօրոքաււաւօ 1 Շոլճոօ
օա 8 տտոծ ոքոօօրաոօտոծժում 8թճշոօօառ: ոքօաշաօտ ոքօղատ Ձքուջուոօ1օ
ԷՕՇ77Յթօ184. 113 օՄԱՇօ18ԴՕՈՍԾ քշի թ ւ ո տոեռ: ո0տոօուօ8 ՕՎՇՏաԱՆ, Շ
ճարում 1թոուօօմ օո ՑՅԱՅՇ5 ելՕոօրոճւ 1 1օօԱ5ւուճ: ք238615184816115Է81
ԾՐՑՅ Ք/Ճ 8 ղաոծ աքոօ6ծքօրօոո ոօօ6չօուխօմ ուֆօքունուտտ 6 ոաոաօ ոքո-
ՕօՂՅԵ08Ո6էում ոքօաօոօ8 ՇԱՇԱՇ:յշօ6 ոքօաոտաււօթ. ԷԼՇ0626յյուօ օ1Շ 16, ՎՂԾ
քօ37-ԵՂ815Լ 16515061 671/շո60 ճքուաւՇ6օ11 քթ2386յոմմ ԷՇ 8Շ6րոմ քօճոերօ օԱՇ-
Է847:165 տ ՄՎԱԼՑՅՈՒՂՇԵ ք7ոօ806տոմ ոօյութուօ-ոճթռրւթւ ոքթմտտՂծյե-
Շ18ՇԲՈՒԵՐՈ Ն 11 806:ո1Երու ճթՅոււ /ՃՃթոծքաու, .010քթ84 866 6801 քՅոծշողթԼ օ85-
ՅԵԼՑՅՈՅ Շ 8ուաաու ոօք2օ288ողւ - ՇՕ Շ8Օմոււ 18811281086 ատոմ Շ0:03ԷմուՅոււ.

Ք0.3660ԵԼ64116ղԵԽԱ71 Ըղիշ64 Քօճոյնուս ,1ք116ոստ ոծքծելծ Ա102Ա Ը06710-
տճ օօ 6 ճ62թԸու6 1918 2. Օքշճատնաաօոխօ 3160 6021Ը164 20Ը)0ճքԸու6օ1Ան28
Շուքթթւութքռ Աճպաօո Աղե ՕԱ-20Ըյ06թԸուծ6Խւօզ 6630ո4ԸԱ0Շաա ԸՇՓօքոլսքօ60-
տճ6ՇԵ 6 ճոթօոծ 1919 չ., «0204 Թ0Շուօ6 ԴՈւ Ըուօք`Ըուծօ, 620 1ոճ6ռեւմ Աուգ6
ոքսոտոս ՖԸՇուԼն6 06281160 Ա0Շս Ք.տ660ԵԼ6ՃԱՇՈԵՒԼ020 ս Խօապուքքճ36ծ0Ել60-

613

11ՇՂԵԽ0Հ20 Օոլ0016:մտ. 8 ՕՇՔՕՑԵՕԻԼ 8 ՔՅՎՇՇՂԼՑՇ ԲճոքՕ852: քօօքօօ08 28511165
6ւտոա6 օՓողծք»ճթուչուծ, Օշաատաւծ 8 Աճքօաօ1 քոմ. 8 ոտոօ օքոճուոտմոււ
ո. Բճոթմթոծքււչը 61618511 թ23867618416ՈԵՒօ11 օԻ/26656Լ 3/. 842աէր/ Օօ քօտթ աւքճու
ՂՅԵԲԱՇ 7ոօյալ, ոճե 1ռղոտոթոք ՄՎՀՇՌԱո: Ըճթոճքմոմմծաօ 611861, ԱՕուՕ8Էնու 44.
Է. ԼԱոճք, օշաու ոՅ ԷՅՎՅՈԵՒԱու08 քթ238676184161581011 օյյշ6651 ՔՃ ոճոտոււ 5.
Լ. ՌՈ ՔՅՈՏՌԱՆ 3821816811511 ք23862աա ՛1. 1. 16802, 6016թ. 8 ա5օքած 1919
Ւ. - 8 ԷՁՎՅՈՇ 1920 7. 5 ԽՕԽՇՂՅԵՂ ՈՒ ԾոՕ6, 8 ՇՃուօո Շօքուծ 17քւտո, օքոճտո3Յ0օ-
8211 ք238671618416116ՒՐ/:0 Էքող», ոօ605188: Էշ 0 տոլ Օ0ՇՇՈՇՎՇՒՈՒԼ 0630Ո86-
80611 /ՃՃքուծքաւ 82280 տուֆօքումաւօ. ԷԼԹո-Յչ հՇ օ1Խ61115 օ ոռօոօ180թոօմ
քճ6016 1աՓյոաւօօաօ11 Էք ք2386Վ8:08 Օյլ 8ՅՎՅՈԾոԼ ԷՇոօքմոճ Օ. 4. Խաւ-
ԴՊՌՈԼՑԼԵԶ. ԷԼ ՇԽ օ քօոծ 8 Տոթ օ128108ոծոտմ քթ23867618216158011 671726:66Լ աո-
թողա ՂոռԲՇ հ«Օքլքքոտօո աա: Օրու ԼԱՀու-Ե01ՄքՀ թում, օ12քթատմ Շեր 38 2816581-
Ղօօ ՀոՕշԱաաճ Լ. Եճուու մ ԱԵՅ Լ 116801 ԽՖԽՅԱՌՈՍՍԵՅՐՏՈՆ 8ՏոօՇոաոօ18տտ
օո 13 օքոճաՅուօքօ8 հՕքւքքո38ՇԱԵԼՑ21615ԵՒ010 ոճ 8 /Ճքուօմմտ, 1 11:56
ՊԼ 71010453. Լ. Ճո քօԲ |ՃՅԿՅՐՄ թավ, 4. Շճքոշու տ ոքուծ, ոօ1օթւծ
ԱՕՇՑաւ մում 6800 21315 տար օքճաատումմ, օՂ180Բոծաւմմ մ քճոքոտոծնքւաչ
018օՂՈԵՇ: 61618ո11 ոքօղոտ 8թճշոօօաչ Շաղ, ոօ651884 84շթՒ ոօ տուֆօքոաոծ օ
տաօոօաճաաամ, ԷՅոեւօքօոու ոռ ոքուօրօտոծոտչըւ 806:ղթռւ օա ոքօադուռ,
աոլօ811610 ՈՇՈԵ 781141025115 ելօտօ7 0 /ՃՃքատոօաօ ԵՇՇո»Շոոթ», 1 8 ՎՀՇՂՆՕօոմ,
ոթոյու ԲՇոլճոօ 7Շօքաոք օ ոՇոււօ ոքոօծքօօու ԷՐ/շոյ 0 տոֆօքուոաըօ օ ՛17ք-
ոմ, :36քՕՅԱԾԵՑԻԾ.

Ց ոշքոօո Փօքոււքօտճքւատմ ոաաղՕո ՂԱ ՎՇՕԱ ւ տ 8068 Եռ: ՇՕՇՀԱՑՈՈՕՈՑԾ:
քՅ386618216ղթքւօ11 տ տօուքքճ386618816ղ5քւօ11 6յայշո66ւ 8 11Շքոօ71 թօօոՇոաօ
Ճքողծմ 2623: ՇԷ ԱԾ 82շույոօ քօտ» ոչ Օ66ՇԱՇՎՇՀՈՂԼ 8րծուոօ11 6630Ո86806171
Էլ080Շ03ՈՅԷԼ010 1ՕՇՄոՅթօ184 տոաՇոճ օ1թար/քՅ 80ՇԷԼ:ԵՐ, օքոճաւատաւաւմ 8, 8
ՎՅՇԱԱՕՇՆԱ, 60ՇԽԽԵԼՍ ճուաճած աքո տաղոծումՂ1ՎՇՇՑ Ն Աքթօոօւո821161Ե61842
թ/Ճ. Ճ1յօք քճշօութատաօք Է6աօ10թոծ օտ 51010 ԱքօԱծօօօճ, Օ1ՇՈՇշոյւտ86՛Ի
2օ1օթ0 օօ3ոճքամ 1 քո38ո1171 Շ0018616187:01Լ1Ա2: օՂքՄՑՒ/ք ԷՅ ՕՇԱՕՑՇ 1Օ8ԵԼ:
Յք2ԱՑ1 ԵԼ: Խլ116քթաճղօ8, 8 Աքօւաօու հճո0138Շ6ՂԻԵՉԵ 8 պաօրոճ 11 քԷ6ոՇօ/ՈՒԵՏ
Է1ուՇոլ7/ ՎԱՂՅՂԵ ՈՒՇ. էԼՇՇուօնթն ԷՅ 866 ՇՈՕ2610օ11, շ2քմ5:16թածւծ ալ 51010 8քօ-
հԼ6Էլ1, Շ031282Ղ 1 ՇԵ 80Շքամն օթ: քն 1 66 Շօօ14871օ Նա «ՕոԱՕԽՇԻՂԵԼ, 84
ՂԱՇ ք82386Ե18816Ո5 ԱՄ 1 տօուքքմ386ոԵլԹ8ՂԾՈԵՒ Մ: 6յյշոծճ 11Շք8011 Եօօո»6-
մա. 11քօմոմ օոօշարծւմ օքոճաւ3Յմւ10Ւ1ւօ -1011111Վ66 աք 15/15, 806185 Շոծո-
ՕՐՕ 1 Աէալօ 8068 թլօ Փօքոււքօտճոոչ ոքօտքճուուծ 8 5ՓՓօաոտիթլՇ օք-
ՐՅԱԼ, ոքօշոծոա օծ Ած» Օ6ՇՇԱՇՎՇԱԱՅ 8816 6630Ո8680օոլ 80802Շո6-

674

ՎՇԲՈՒՕԼՕ, 80 ՃԱԼՕԼՕոԼ ՇալՇ Շոճ6010 Ի06741թ6188. 716516Ո5:0615 806ԷՒԵՇ: օթոճ-
ԲաՅմւաոք 6ջատ ոճոթմթոծոճ քճռ օՂՅ:Օ8ՈՇԻԱՇ ՇԱՇՂՇԵԼԵԼ Օ6ՇՇԱՇՎՇԵԱՑ 886ումօմ
6630Ո2ՇԲ0611 71 66 ԼՈՂՇԵՇԵՅԵԾՇ ք838811Շ. 1 ՇՕշնոէոոօ, 8 68:31 Շ 01607161
826ոլ Շքօոօ18 ք7:08076180 քօօայծյաում 8 ԷՅՎՅոՇ 1920 Րօոճռ ոթոուոօ քօածուծ
Աքոաուաւե 71էր:0 օԱՇՂՏոլ7, ոօոօք888 51տոմ ԷՇ ՂԵԼ 081 ԱԼԵԼԼ 11281081 1Շ Օ6-
80851, 11 7010թ66 ուօրոօ օոծքօ1ծօք 1067ոոքօ180 8 ԱՕՇոծաոօանթ: 67քքթռչ Շօ-
66

Էղոծ 8 ԼՕու 116քոօ1 ուոքօ801 801185 էճ ԽՅ8ոմ3Շաօո ՓքՕտԱ6 8 ՇՕ61486 4-
Ւօ ւռօքոյ»օճ քօօոօմ քումմ 8 ք23861ԵԼ881ՇՈԵՒ ՕԻԼ ՕՂՈՏՈՇ ՕԻԼ 2138ՇՇ1-ԼԵԼ1
ք2386ՈՎ Ա: ՛աւքու 716504 8 օօ ատամ ոօ10ք01օ 6ջու 50307286 Շ7766-
Բջ ոքօոծօօ. Օղոճաօ ոճ 8Շօօծալծոլ 9-Օու օօծթճոռտտ ոճքա 7 ճաոճոո ոօ
24թօ (1թճճում ուն Խճոճտո) ԵՇ ւտ 8 Յոր ութմոճ 768078, 384828,
ՎՂԾ օք 16 ԱՕՏԱԵՇ: 8 0161 ԱՈՇ քաւ ք7օՇոօ1 ձքթոււտ 8 016 1915 1. 8 Էճւքթոտղծ-
աու 8ճո-խլճոմյոօք 1, ԿՂԾ ախծոօ աճրծու ԱՕՇոծոնւտամ աա ձքուու ՛ԼՇոլ
ՇՅԵԵԼԼ /1Շ8ՕՑ:ԱԾԵԼ օ186քո810164 օ68ռածքաչ, ոթյյետԹոծքքՇ ԽՃ. ՇՏ, 5.
1ոոճյյւօոեմ (ՈՃՕուՇ) տ ոք.

8 ԲՅՎՅՈՇ 1918 ը. 71Շ807մու 88632որօ ոճ ոու Վօքօ3 Ըճաքծյնոօ 8 Էքօոմւ
Յքօօ10861846161 Էքյաւօ ամու ՇոօաշւՕ8ում 2 ոտքծոքմտոօրօք 31616260
ՊօՕքեու, ԷՕ օղաոճ օտ ոքթողօշատտ 6օոեւած օա 1 օոաթմաօթ ոճ ոօուօութ
աԱոՕԽՁՂԱՎՇՇԵՕԼԾ ոքշոօւճտուծյամ /Ճքղօատու 8 ԼոֆՓուօօ 11. Բայ աէ2, 2
ՂԱՇ ոքո ԱՕօքեաաւվՇ618Շ Ց8ԵլՇ14 80ՇԷՒԵՐ: Վալօ8Ց ԵՃ ԼՇաօքճոճ 31066660
Շսոսատուն ո րքա 6805. ոք361 օ067116օ18ո56՛1 ոօքՅա մ ոօ661 տ 018235188461-
64 8 Էքօոճոծ. 8 ոօու 115ք5071 Եօօոտճյաոււ օօ1թյւաու ձքաուօաօ11 ք2386715184-
ՂԵրԵրօԱ օՇոշւծ6Լ Լաւքճու 716805տու 803118 օղ թ2386յնաւ ո ոօութքո3-
86 16ոօքճոթւօղօ աղն 80օուօօ խաումօ16քթօ184. 8 մաոչու քո386յնգ1 օո
65ււ օՂոթՅ8ոՇ ի 8 Թո, Խու, Եսաւ, 166 - 5 ՀՕԽՇՂՅՈՂ Ո ՒԾԱԾՈԵ, Լոծ տոլ 651-
ոճ օքոճուտօ8482 ք23867161821615րոմ Էք7ոոճ, Շօ6ռքճւօատտ 86060200 7151
թօշոՕոումմ /Ճքոծքամ աաֆօթուռնոօ Օօ 80302011 տաօոօաճւատ 7քօւաժու
8016: ք1 ձքումոօաօ1 ԼքթմտմՇ, 80658011 ւօ 21 1.7.

8 ոճօ 1919 Ը. 8օօտոթու ԽԱաա616քթօ18081 Եօօո յում /քուօում տՕոոււ-
մաքօ1642 8 Խ0ԽԼՇ ՈՅ: ԹԱ ՑոՑՄԵ քմա թուճաւՇթօ1 ք238Շ1ԵԼ841ՏՈ5Ււ 011 ՇՐ/28-
66ւ ՛Լուքճու )16804ու Յու 158088 օթոճո30851846-1 ք26077 թ238676188165Ււօ11
ԷքՄող6լ օ ՈՅոօ աքոօծքօղծուոչը ո6օ6020րաուօ11 82շւոօ1 տաւֆՓօքուճաաւ օ ումն
8թ82:660810 1861թօ6էուօ1 ՛17քւաու 8 օՂաօաւաում Ճքոօժռու, տլմօ օտա էճ ձք-
Խչոլօ-17ք6ննշօ11 Էքճաուծ 7/քօաժռւ 8068ղթռւ Փօքումթօոճւում, քօոոօ1 թու

615

Ց ԱՇՕ, 1 ՂԱԶՔՇ քում 84261 ԵՐ: 806ՇԷաօ-ոՕ11ՂԱՎՇՇԵ ոլքօոքոոււմ», Աքօ-
ԱՇՕ 8 քօրաօոծ (ոք ոքօծոծուճ ՇՕ8Շ6ոլ ԷՇ ԱՕտ6թոճոճծե 1610 թյուօ-
Յ:ՅՈՒՂԱՎՇՇԵՕԽՏ ԱՇՇոՇոԾ82:ոօ 1 Շ0618815161 Օյլ 13 ''06ղԵռ:'' օՂքճաւտւ աօ10-
քոռ 116քոօ1 Եռօշոճուաւ /Ճքուծքտտ, 1 8 ՎՅՇՐԱՕՇՆԼ 61281086 քաչ Ձթողչուծոօ1
քճ386յնմմ Բճ 1ՕՇ7ոճքօ18681օ11 ոՕՎ86). 8 օՔօ61 8201 քճ6015 ոօ ոլօքօ Է6-
օ620ղաու06օ14, ՛1. /16805ՌԱ1 85112668: 66 12182:6 Շ01թՄԱԱԱՎՅՂԵ Շ 8ամումՇաօն
քՅ386յն011, ոճ ոքօոօ ոնա ՇՕ0103:ԱՎՇՇԱԾ: օա - /ՃՃողճողԵւ. ՛Լ. 71Շ8088ոօու
6թմու օՂԱքՅ8ՈՇԻԵԼ ԱՕՇքծոօ180ոլ 8220761Ա68164 8 Է.-11օ0ոծ քշում ոճունթծ-
ոօ11 Է23616Լ ` ՎԱաողճումթ ո ո 5 ԼԱռքաշւօ 806:1ԵՐԼ Շ08օՌուաօրմ 5/Ճ 1ոօքմոօո
ԼՀՇքթոօոօու Խօքոճաւօու 8 Էքօտճու ՁոքօօՕ88ՒՈւ0ո7 8ՕՇՔԵ:ԾԵՐ ԽԼւուՇ16քօ187
822: 61Շ ՇՏօոթքում, Շ8Օյկգ1 Օօ 8061թռչ ուծքօոթոչոււթ ՛17քատու, սւֆՓօքաճոոչ օ
մաօ10:58111 17քթ6ԼԱ ո: 800թՄ2:ՇԷ ԻԵ, օա քո Ձքումաօաօմ րքթմււաած, 84 ՂԱԶԽՇ
61618192 12: ԷԱՅՅԵԼԹԱՇԵ:ՕԼՕ տաշում "Խախու 80 Լոտ հ17612Փ2 ԽՏ
ոճա տ ոմշքծ Ք6օօ1օքելՇ ՕՎՇԽԵ 8424 ԼԵԼՇ ՇՏՇոՇ մ Օ 80302610 ֆՕտքօԼիԵր Ն
Շքօոոչ Բճոմոթաւո «7քօաաու 8016տ էճ օո ծյոր /ՃՃքուօում, «010ք6լՇ, Բ Շ00-
222650, ԷՇ տոլօյու Էլ6060207Ա1010 803Ո61618211 ԷՅ 806Էու61Շ ո ոճքոդուօ-աքմ-
80 ՂՏՈԵՇՂՑՇԻՒԵԼՐՇ տք» Ճքոտու, ԷՅ2075աատ664:. ոօ, 8116: Ըօ8քօոօօ դօ-
ԱՂԱՎՇՇԵՕՐՕ Էաատօ38. /10605115Շ Յթուուօոօ1 ք2386761821615ոօ11 Էքտոոօ ւ-
16թօօ7)01116 ՃքոծԷօ 8426 ԷԼԵԼՇ ՇՑՇոՇք օ. ոքօաօչօյտա 8 օճուօմ ՛1Լ7քւատ
ԱՕ ԱՎՇՇԽռւ Շօծեւոմչք, 803ոլօՕշոօ1 տ քշճոծուօմ ոտօոօոումու 77քօաաչ
80ԱՇԲ էճ ճքուուծոօմ Էքճւութ տ լօ օ86ոթոււչ ոլօ1յու 65ւ Շ6ոքՂԵ 16:010թ3:0
օ3Ո0թօտոչոօո 0 11 01թ63875Ա0ԱՆ/10 քօղե 8 ՈՇոծ ԷՅաոշոտուում ոօքո:տ տ 8606-
2Օրոուօ1 ոոօաւոււթլ 8 ճքուածոօ1 ճթուու, 771ոծոււչը 66 Շոմծթու 386, Աքօօտօ-
օք, ՈՅԻՄՇՔԻԵՐ: Թրծման ոօ36թաւքթօր84 տ 1. ո. ՄՇոօալօծ 6օ1թ8ԱՎ66180
ք838615Ե1841615ԵՒ011 Էքթւ 1. 71580221 6 ԷՅՀՕշնաաածուօճ 8 11քաշծ ԼՇՔՇքո-
տօ Լ. Լ. Խօքոճւտւօու օո 73 1ողծքօօրեռ: օ1թ2ալ 2616թ օքթոճտաում ու
քՅ386618216ղ5 1010 տթոճ 8 Քօօոճոուծ /Ճքուօմում, ք63775121081 6օ10քօ11 60
ԲՅոմշաաՑՅԵա6 քթճ60151 Ճթուջուծոօ1 ք23867165182165ուօ11 Էք ԱԱ 8 ՇՅՃլՕո1 ՇՇքոոծ
Ղ7թւառտ - Ց Խ-ԱՇոՇ. 8 հռօտած 6Օտա0Օ8, Ց քօ371ԵԼ81Շ 842: 1ԵՐ 806էլեւ0-ոօտա-
ՂԱՎՇՇԱԾ: 0061021615618 ոօ ոք 80ծտուօրօ ԽԼաուօ16քթօ182 8 ԷԱՎՅՈՇ 1920
Է. 7. 71804: 01361881:01 8 Էքօտճւ ոՅ Է.-1Շոչ, Լո օէ 6ոտճ ԷԼոճոււմ ք2386ՈՖԼ-
841ՇԱԵՒԼԵԼՇ Տոմ, ՇՂ01Ե 8425 ԷԼԵԼՇ 7111 /Ճթուծքան.

Ց 1918 - 1920 ու. ՔոՅԹՇոԵԼԹ86ՈԵՒ ՅՅ օ2:68 2Ճ Լոճտոօրօ ԼԼլոճծ84 8օՇո`-
Էլօօ Խ/ԼԱ.ւաՇ1Շքօ184 ոթօոաթաւտոմ ԽՇուճոօծ Մամ 8 տՇոՇ Աքոաօօր4:08165լ21

Ց8քթշւօՇաչ ոթօտօոօ8 մ տուքու ոքօաատ ձթուճւՇթՕրօ Էօ6778թօ184, 8 1Օրլ ՎԱՇԱՇ

676

836Շք021706280-ոքՄՅԼԱ ՇԱՆ: տ տոթռւ Շտաւ 8 Եօօա-8օոաւ, 38:1.0268թծ ռո 86յուծ8-
ՇՅքծ, 8 /ՃՃքոումօածոք, ԽԵճքօօաօու 1 Ը»քոճումօաօր (8 ՎՅՇՈԼՇՆԼ. 8 /ՃՃքճղթռթ)
քճնօոշ 5 Էշ օտճոշաօր տ 8 3281637քօաՕռ 7օ3ՅՈՅ2: 30պ-Ե68թոծզճքՇաօու
թմնօոծ ո 1. ո. 13 օԱԼՇ6187:01Ա124 3թ221881 515 1 աքծռ 0837 Խ168108 ՕՎՇՏԱԱԼՕ, Շ
«ճարում 1թուօօոմ օա 18471865 օոօյոմ 1 ԷՇՕԱԵՐՒ:Յ: ք2386151881615ք851
ԾՐԵՑՅ 9/Ճ 8 ոո ոքոօծքօ1ծոււչ 860620ոտուօ11 տուՓօքթուււմ Շ ոՇոԵչօ ոքոօօ-
ՂՅ1Օ8ոՇէա ոքօտաաօտ 4236օք0217նա280-ոթՄՅ ԱՒ Շան, 717քօաաու ո ոթ օոօո-
Ծած Էմ 1օքթուօքու /Ճքուօժաւտ. էԼՇօ67Ծոախօ ՕՂ, ՎՕ 8 քօ377Ե1816
ՄՇ916115:օ611 օոյշո6 ձքոոծոօ1 ք2386յաամ Աօքելտքւթքծ 761618ո1 8թ81-08 6թմու
Աքծօօվ6 է Ել ԷՇ 1075ռօ 8 Էքօտճոծ, ւօ 11 8 ք23:թռւ քօրոօոճմ քօօո ծում. 8ոլօօ16
Շ ՂՇԽ ՔՇՕՇՀԾ աօ օաօաաւե, ՎոՕ ոօ6թ6ւՇ ք8386յա01 տճժութլՇ ԷՇ 8Շօրոճ
քօճոթուօ օոՇոաՑՀաւՇ5 մ 7Վ16184ող65 ք7ոա0807Մուտու ոօոոնաօ -ոճքաունու,
"քած 56186161 1 80Շոտերու ոքոճոոմ Ճքոքատու, ոօրօթոլթ 866 6801
ԲՅԾ2:6Լ 685351887ո1 ՇՕ 6Ղքճքճորտ / 818815.

8 օթ 116ք8011 Թօօոտ Շոու /ՃՃթողծուչ ԷՅՎՅՈՅՇԵ 7Շոծույոչ 7611615ոօ0615
ՅքուտւՇոՕ11 ք23867161841675Ւ011 օ17/26:05Լ, ՇՇ ճոօքթւօ11 Էթոռել, ոօ10քճ8 ոքո-
864 1 «Օքաքօղոթոմ 1 օա աթո ք քօ3775121481 8 ոՇոՇ ք2300ՈՅՎ6էւո5: 28: ՀԷ-
Ղալճթուճաւնա ոթօտօաօ8 ռա ատաօքօաամ ոտճ1Տոթրօ611 ԷուՇՅա181161064 8 ՇՎոՕԻԼ
Շօքոծ /Ճքոծքաու, 5 Էքօտճոծ տողոօրոՂ Ա ՎՇՇաՕ1էօ ոթօոօա28216ոչ: :36քՕ217068-
ԷԼ ՃՅԵՅ ՛ԼՇՏԱՒԸՔ0Ւ0, Ա11281161օ ոօտօք41Ե 068085 ձքուտոՇաօ 10օ7ոճքօՂ-
86:Ո10օ11 1 ՈՂՇոք Աքջուօրօ Աօյն/ ԱՅ. 1ՇՇՆԱԵՇ: 836ք08170681861ա: ուոթքօ8 8513-
8215 881 Մթ ԱՇաաՇ ԿՂՇշան 8 3881ա0864ք6, Ե0106-Թ6յու, 8 30660 ք1օ6 մ
5 ոք7 ու: քճնօոճտ /ՃՃքոծնու, 6 ՈՇՈԵ:Օ օ1օքշւօքում ոօաօտօ -Ձթուչուօ աթ: Դօքքո-
16թու օ1 Ե6ոտծոոււ քաո. 1101823885Լ ՇՕՐՈՎՇՕՑՅՒԹԵԼՇ 76161851 8թուչուօ-
ոօ ք838615184 1611 օ717/2:05Լ մ ոքճտուծաԵօ188, 5 ՎՅՇԱօՇու ԽԼ8)1 Թ/Ճ, 8
6օք666 348 7ՇՂ48108Ո6էուՇ 76101Վ18011 ՇԱՇՂՀՏՈԼԻԼ 6630ԱՅՇ1ՕՇ16Լ ՁքուուՇաօ11 քթօօ-
ո76յոում. 11քօրօ 286561 Խ1816թաճ6ւ 6776681010 ոքօոծօօճ ոօ 51017 օյ, ՎՀՕ
ԷՅ Ծ Շ8աոթՂՇՈԵօ18761 06 օօ 7ոճտամ մօ ոօոեուծ Թ2386756182167Ե1 010
ռ Խօութքոոթտաղթոթւօ1դօ օղատոճ ԼՐօոօքմոաթտօոօ 1ԼԼիճ62 8օծաոօրօ ԽԼւուՇՂ6ք-
6184 Ք/Ճ 8 ՈՇՈՇ ՈԱՇքօօօվծումչ 8քճշաոթ616ռւ ոօ օղում /:36ք622 105488, էօ Շոօ-
ըԱաՅԵ1 Տ: 63376 ոթօատ /Ճքուօոււ, ո010թու6 8 68061 2:ղաՅթոչուօաօ1 ո681675-
8061 օաաթմյուծթ քո Փոոճոօ08710 1 806ԷՌԻ/ 0 ՈՕոՇքշած7 ՛7քոո.

Էյտմ ՇՕօՂ0848116664 8 ձոքօոծ 1919 ը. տ ոօօքորոճոում 5662: ք8601 6 Ա6-
տօ ոթոօօրոօ8ոծժում 8քճշոօօան, ոքօաշոօտ աքօղատ ՔօօոՄնոումմ /Ճքուծմում

ոքո Լոմտոօու ումՇծ 8ՕՇԵԵՕԼՕ Խատաօ16քթօ188 ՇԵւոօ Շօ3Յոճտօ ք2386618416715-

677

Էօ6 1 սՕքղթքոՅՑՇՈԵԼՑ416 ՂԵՒ ՕՇ օ1Լ6ՈՇ: 6, "ւօտօյտա8 Ձքուչալօա111 ք83867ա4 ոքո-
ոորճոճ ԷՇոճոծ 7օաաւմ ոլ ոքօօօձօուռչ: 8թճշթոծԾօ11 65 16ոթւօօոմ ոոօօ1ք8-
քԵռ: 81658108 ոճ 1օքքուօքու Եա յատ /Ճքոծ ոչ. օղու օօ1թթյաաու08
ՅքոլաոՇաօ1 թ2386յում ո Խա 16քօ182 8:3/1թ6:աանւ ոտ 8 ոտաճծքօ 1919 ը. 8
Էքօտմոծ Ծեու 328ղ6քշոճո ոքոծուտուոմ ոտ ԷԼքյու 8861թոանօամմ օՓուշք Ճողօե
Պ/ՈՂքՕԷ ԼԼ, Շ ԱՇՈԵՒԾ օԼաքմտոծեւմմ 8 Յքուաօ Ճուտ ոճում Շ օաթօոթոծքւծւեւմ
Էլ1ԽԼՇթՇէմւմ, 7 28010քթօ0 քճւաոմ 86 1015ռօ 1թ7Յաաւօաաւմ ԱՇոօք1, էւՕ տ 7086-
թուծոթքւօօ ԱՇՕ Աքծոօոն8816ոչ: Ճ36թ0217նոճոճ 8 Ըք3Յոռտ 8ծաւոօ84, 4 121286
82261616 Բճք՛16ւ, «162:0 1166: /Ճքոծաու ո քօրաօ ոճ. 110 օյ Ճղօոճ Խ1ճքօթ-
Պլ 8 Էքօտճոծ Շ0610:1161 որո ւ՞ան 67, օք 6թու ոքուօտօքթծր Բ 15 ՐՕոճու ոօթծոլ-
ԷլՕՐՕ 32 ԱՕՎՇԵՑ. ԼՅ շա6 ՄՎՅՇՂԵ ԱՕօղարճ ւ ՍՏուռ ՛ԼՃքՃԵՅԵՕԾՑ, «010քթ010
քճ306ՈՅՎայււ 8 ոօրթելտուօ31 ո6:16ոերօօու ոքօրատ /ՃՃքուծոու. ԸՕօ1028ոում65: ոօ
510817 76 67 ոքուօտօքող 610 ք 10 Ր0ոճու Դօթծումլ010 322Ռ0ՎՇԷուճ. ԷԼ 8 ոՂօ-
ԷՇ, 0602: ոՕ03ք6օ886ոլ6:ւ 80 85քթմշաթ616ռւ ոքօ801:41ոռօ1810-աոօ Շար: ո6161-
8252: 8 օՂաօՕ1աաքնու /ՃՃքոծքաու 326քշռճյու մ ոօօճաննու քճ Շոճութ:օ ԱՕՈՇՄՄԱԱԼԵՌ:,
Օաւմաօ 2 ԷՇ 322016ոմ 8ԵլՇ80600աղծ տ3 ոութմոծուօ1 Էոօքթութւ Էքօտճոտ ոճշքօ
ՇՕՈԵԼԱՇՑԱՇՆՇՒՅՅ 88615, «010քթճ84 ոքօ1661088ոճ աքօղատ քօածոռչ 1Տթութմոթ-
ոօ տւտտո ն ՕԷՈԼ0 -ՇՈՏՈՇՂՅՇԻՈՒՕ Ա ՔՕԽԱՇօտմ ԸՕ8616ւօ1 /Ճքթուօու, 32 ճ01Օ-
քոմ օ10511 ռխաուաօթ ոքմտօօյաւմ քօօոծյոաաււ Օֆոճաումո էրքո. Չոօ օտարծ-
Ղ6յԵ61808870 Օօ Շղքշխաաու Քա լՑՁՂԾԱԵՒՕԻՒԾ օղոծոօում ոքո Լտտւոււծ6
ԹօՇորօ1օ ԽԼ:ա16քօ184 ուօ7100611 քօօոտ ծում Օ66ՇՈՇՎՈՂԵ 0630ԱՅՇԷՕՇ1Ե քօօ-
ո7ծյոում օ1 ոքօաշոօտ 8քճշոօօան: 81Ր6ուօ8, ոքօտաուաառւ ոմ 16քքթուօքաոօ ԻՃ,
Շ1ք6ոււտ624 ոօօք8815 ՕՇԷՕտջլ ձթումաօաօմ ԼԷ067ո2քօ186Բաօօու Ց 1918 -
1920 ոլ.

Ց խօխօւքճֆու օղճոթւօ աօամյմոտ ոօուքօււճմ ոթմաասծօոճմ ք86014
Յքուլ ւնա ք83861518216ղ5ուօ11 1 6011քքթո38676182161151011 օ78/26:6 8 ոո ք2306-
ՈՅՎՇԷԼԱՅ 5 ոքոօօ14810876111:1 8թ226ՇՇա ոքօտօաօ8 1 16քքուօքու /ՃՃքուծաաւ, 4
ՂԱՇ քճօշումյթ 810164 ոօոեւոամ օթոճտատաւտմւ ք238615Ե1841ՇՈԵՒՏՏ: Էքթող 8
ՇՕՇՇՈԱՆՆ: 10Շ7ոՅքօ18842: /ՃՃ36ք6810նոնքծ, 1Րք73Յոռ տ, 8 ՎՀՇՐ:Օօ, Լ7քւնու, Լո6 8
ւօտած 1919 - Ց քԷՅԿՎՅՈՇ 1920 ու. տՇ1ա618088ոռ Լթյոոն տճոտոուճ 1. 715808.
1ԱԹ:23880 օՇպքծուոօքմՇ քթ238671618416115:011 տ տօտքքմ386ոելԹ4Ղ6 Եր օ1 Շոյշոծ
թՃ 8 ՈՇոՇ ոքօ1180610:Ռոո51 60766 ՕԱԽՈՒԼԵԼԼ 1 ՇԱԱԽՔԵԼԼ 678/2208ո1 ԱթօաժոուՅ,
ԱՕ7Վ6ՈԼ Ն ԷՇօ6020ոտոօք տ ոյշաօմ1 ռոֆօթոխուատ. 1Աքշոոթյաւյեւ աճ ոօ
ՕՇՇՇՈՇՎՇԵԱՒԾ ք23քթօածո մ 8օոքթօօ08 10օ7ոճքօ18ՇԱԱօ1 66301468061 Թ/Ճ. 8

ՎՅՇՂԱԼՕՇՆԼ, 8ԱՇթՑԵլՇ 8 ձքուճւՇտօ11 1610թԱՎ6Շաօ11 ԷլՅՄԽՇ ՈՕՔՈՅՅՒՑ ՈՇՏՂՇՈԵՒՕՇ1Ե

678

տ քօոծ ճքոււօաօ11 ք2386151821615:օ1 21 ոօտւքթքոյտօոթլտոՂծոթտւօ11 6յ/օԾ6լ 8
Շո աօծօղջւ Ձթուտուն ա 50ԱՇ: ոօ ք7աօ80761801 1. 1Ս2/206 8 ոքօոատօ-
Շ1Օչոում 8Րքօօօատ քոմ 616182141811 2836ք621008186:առ 8016 8 քմմօտոծ 3281637-
քմ 5 «Օմ 1919 - 5 ԲՅՎՅՈՇ 1920 ՐՕոճ, Վ10 օ066ՇՇոՇՎՈԾ ոճոտօտճոթուօ-16քթուօ-
թոճոծւօ ԱՇՈՕՇՆԵՇՂԵ տ քոքօաւտւծ 8օոքօօօ8 10Շ7ոճքօ1861ւօ11 6630186-
80611 8 510ոք Շ1քՅՂՇԻԱՎՇՇԱԱԼ 82261081 քքձ6 քօօոծյոու.

Ճքթո7ոծումքօ8481:0 օ6006Շ808480, ՎԼ0, 78865 ՇՕօոՑո 01 ՎՀՇՂԵԾ Է0Շ7-
ոճքթօր86ուօ1 ՇԱՇՂԵԵԼԵԼ 6630ՈԱ8ՇԲ061 3/., ԹՅ3867ԵԼՑՁՂ5ՈԵՒՕՇ 11 .օ011ղթքո386ոթ1-
821ՇԱԵՒՕՇ օո: Լոճտոօօ աաճծճ ԽԼՕ 5Ճ, ոքօոոթյաււռու 16ուճոօ Մնում
8 քՅՅքծաւծւաամ քթ237:1ՎԲԵՐ: 801քթօ0608, «46 2ԾՈՍԹԾՅ ոճաաօ ք26րօ11 6630186806-
ւ օղքճոթւ (ճտ 82351846:06Շ ոօոօ աքծօողոճ8.ՆՇոչ /3602նաճոն 8 Էքօտմոծ
Ճճոմ-ԼՏաւօաօօ տ Նո.), 806օ12808ո6ոամ ոքմտօոօքթմորտ 8 քթմՅՈԱՎԲ5ռւ ՎՅՇՏԵԼ
թօ 6յոումմ /ՃՃթոծքոչ 1 16ոլ ոՕոԼԹոծ էու» 81915265: օ1քթօաո6է 1 ԿԽՅՐԾԵՇՈՅՒՆՇ-
.Օ1Օ ՈՅՇՇոՇոոչ ( Եօ:օ6-Թ6ոո, 328110868ք, Բճքօոճտ 00186715 1՛Լո.).

Ց օո» 116քոօ1 9օշոճաամ ոքմտուծ 56180, ԼՇՇՊԱԼՇ օքոճտթւ 8ոճօու,
ԽոՍուաւմ 1 866 օղքյւթու ԽՆադաօ1օքօ184 5817 1թօժդառւ թո օոթոճու ծուն
ոՕՈՏՈՒԾ թ, 2011 տ 063 օաոււթու քօ377512108, 71 85118ոն քոչ: ՕՇԲՕՑՒՏը: ոթո-
Վոլ 85րօքօամտու թ 8 ոլօոօոօ31 8թողչուօաօ1 քոմ ք23ԱՎԻԵՇ: Փօքու ո636ք -
Ղալքօ184, ոքօշաւօշոտ Է6աօ1օթելծ ոլօքջւ չմ աքօ14806108:1141 7636թ Ղաքօ187 1
Շ6ՇՎԱԽՇ187 ք2ՅՈՒՎՔԵՇ: 8536թ ոօ16 աւ մ ոոտռւ ւ քու, ոօքօոոճքոթու 801Շոօ-
55ռչ ՎՅՇՂՇԱ. Օոուճոօ օտ 86 Շուօոյու ւօքօք Երք օ6թ230ռ1 քշած ոթօ6տ6ու6Լ ո6-
36քՂոքթօ184 տ ոքոուլտն 80852: Շռւ 80681006538Է15Ե: 8 քոլ Ճքուճոծոօն 8ք-
Խու. ԵՕոծծ 1010, 60ք04 87861611 /Ճքոծտու, մոսուաււ 1 օթոճոօտ ԽԼ8)1 ոքօՂոՑ
7636թ աքօ184 ԵՇ ճոճ շոծոճօութռւ օո ԱՒ: : քօ377514108, ՕԷճ Օ0ՇՇաքօտռոճ
ՅքուՇաՇաաՇ օ1թ7արքել, օ1թաւԱ1Շ ԵՒ Օ ՇտոՅԵլՑՅ8ՇԵ5 Էմ ԱԵԼՅՑԼԼՇԱ162. Շ061021568
ՇԱՇԴոԼՇ ԷՕՇՄՈՎթօ186Բւօ1 6630ՈՅ6806ո1 թօօոճուու /Ճք ուտում, ոճք ՕՇՈՕՑԵԼ
8638821Շա010 ԷՕՇՄՈՎթօ1842, 1, 8 Ճ«ՕՔՇՎԵՕԾԵԼ ՇՎՇ16, ՕՇ066մուօ, ԱՅՐ7Ծ1Օ ՇամՅԵԼ-
841065 Էտ 806Էօ0-ԱՕոԱԼԱՎՇՇԽԼՆ: ք6371514147: Յթուճուօ-17քթ6ւա«01 801Եւ 1920
ՒՕոճ, 8աոօոնռ: Բճ Քօօոճյռոժ /ՃՃքուօում 1 օծ քատ ըօա010 1ճքօրը, 381-
7ՈՕՎՅՕԱԾ06:1 8 122085: Օու յլ ճքոււօո01օ Բճքօրճ /ՃՃ16աՇճքրքօԱՕՈԵՇԻՕԻԼ 70-
ՒՕ80Օքօ 2 ո6ոճ6քջ.

8 ըօոււ 115քոօ1 Քօօո7ծյաում ձքուտոծոճչ ճոամուաւմ տ օքոճքլ 8:57/1քթ68 ւ
76, ՂՕՈԵՒՕ ՇՕօ1028111664, աթշոոթուաու ԷՇուճոօծ 7օաաւմ, 2011 տ 86 Ղա
5ՓՓՇԹՈԹԵԵՇ, ատ ոքշօոօոթո օօոքօղատոթու մմ 66338560 11Ե: ո6161811 ք83-

ՄԱՎԻԵԽՈ: ԷՇօՅԷու Ա 101մքթ0888 5: 8065: Էթյու, 12: 183Ե8ՇոԼթու "շգ/16008-",

679

.010թ6ւծ 111618 օօոաճոթքւօ -ԱՕո Ա Վ6օաօ Էճոքթչաաօժւօօ15 8 քօօոծոոծ.
ԽՈաոոաւք 1 80ՇԲՒԵԼՇ Բոճօղմ Շ 86ոԾուն ոթմտուծոթօ184 Աքթծյոքոււնու քչու ում1օ8
8 Շոծ ոքոօօրճոօտղծժում ոքօաշոօտ քթճ371Վ815ռ: 801 էՕոուութօ8 օ180-
ՇԱՂՏՈԵՒՕ քօատոտուն ա 7 ԷՅՇՇո6ում ոթօշցուօտ ուում, Փ7քճշոճ ո 1. Լ, 84 1Յա-
6 ոքօօ ուժա ք23601811Վ6ռ24: Էք7ու 80 8662 763ոն: 96օօո7ծյոոաւ /Ճթուօքում,
ռւ 86382501 ՈՏԼ 616181, Էքմ66շօօմ ոքօղատ խաքոօօ 8ՅՇ6ոծու, ՊՇԽԼ ՇՅԵԼԵՐՎ
ՇԱՕՇ06618574 օ14015ո38111 06612808: 8 օ61166186 1 Աոքօօոօոծքաօ Շ06108-
քոչ 66օ38ոՅՇ1171 8 Էօքօոճմ տ Շօղոյւ Ք/Ճ, 051 5ֆֆօաղոտոօ615 01 5ոռ: Մօաոու
66: 168672.

Շո6ԱՇ7Ո/26:05Լ - ք2386յն 1 ւօութքոտօյնն, 8 ՂոԶԵՇ ճքոււմ ո օքոճոթւ ոլւ-
մում 1 8006ած ԽԼՑ/1 - 510 16 822:աօնումոծ օղքթՄաքել, 663 ո010քւռ: 8:6803-
ԽՕշրքօ ոքշոօւմտուծ 86388100 106771ք61861110615, ՇՅուՕՇ105165 10615 մ
8660ՕԵՇԵՍՈՕԱՆՈՕ Տ8ՏԱՒԱՕԾ ոօ 50060116. ԸՇոծ`օյը/2865Լ ՇՕօ128751ո1 86-
ՕՂԼԵՇԵԼՈՇԵՒՈԾ ՎՅՇԼԵ 806էՈւ0-ԱՕՈՈՂՈՎՇՇԵՕ1 1 1ՕՇՄոճքօ1տօւօ1 ՇՇՆՇոթլ 66-
ՅՕԱՅՇԻՕՇու 116ք8011 Եօ6ո» Շամ /ՃՃքոլօժուլ. ՇԵԼ ՇՅԵԼԵԼԼ 0658611161611., ԿՂՕ Ճք-
Խ6է11 28711165 ՇՕ610481118162 1067781քթօ18օ0ու. Ց 1918 -1920 ու. Թո38Շո.լ88-
ՂԵՒ օյաշա0ճ ՔՃ ԼՐոճտոօոօ Լլոճ62 8օՇոաօրօ ԽԼաուօն6քօ1828 ոթօոոթույուռ
ԲՏոճոօ 7»օաաում 5 տոթ ոքոօօրճոօտոծոտտ 8թճշւօօառ ոթօոօշոօտ ոթօոտ ճք-
ԽՈ161010 106778ք6188, 61օ քո օոմոթուօ11 6630Ա8ՇԻ0օոմ.

թ քու Ա1ՇՇՈՇՈՕ8Յ:ՅՕԼԾ աղծթոճոճ 61280816 84680, ՎԼՕ ՇԱՇԱՇ72ո-
665. 116քոօ1 ԵօօոժՇոում Ճքուօժում ՏԵՒ 2ԹԹ:ԻԼ 6օմու ոքօողւ օթոճքուտճուօք-
քմ ոքօոծօօ 8 760825: ԼՇՕԱ0ՈՂԱՎՇՇԵՕ1Օ ո307ութ088Ւո14, ԱքօօոՕո6ԲՅ: 0օ1-
քթօոոթ Փաքճոօ080-5ԲՕԽՕԽԱՎՇՇԵԼՇ տ տճողք080-16ԼԱՎՇՇԵԿՇ 1քթոոօօու մ
ՇՈՕ268106151, 838ոլ6էլ "ՕմքմաՇթ" ոճ աճ ոօ քՅՈԾՉԵՆ աօուօում 60 610քօրտլ 85-
ՂՅ:ՆՕՑՇԽ Ը 86 ռւ մ ԿԽՕօՐՄՎԱՒ 60103808 8 տած Թաաօծթումմոու, Փքճո-
ոտ, ՇԼԱԱՃ, 6168. ոծքօյւ Շաւոքօուօո 836ք62100:880 -ԷքՅԱՅՇ6010 7 ոօոճոօր7-
քօոՕ-ՇՕ8616:01Ւ0 2751181Շ8.

1Թթուօշաւտմ1 ՏԵԼԱՇՇՔՅՅՅՒՈՒՕՇ, եւօշտուօ ոթոմու տ 6օմաքօղոթում տ օոքօյթ-
ՊՇԱՒԵՈԸ 382ԹՈՕՎՇԻՏՎ. ՕԿՏՑոյուօ, Կ1Ծ 8 1918 -1920 օւ ճքումոօո8 Խոտան
ո 80066 ԽԼւուօ16քթօ180 8:71թօռոռւ 716: Շօ3ոն827165 8 121. : շոծ ՇոՕշր ԷԼԵր ւ
5.01 Օռուօ-ԱՕոՈՂԱՎՇՇան: 71. օօոաճոթւօ-821ոթժ266Բ Եռ: 76ոօ8ոչը, անտ տ Ճքու-
28161251 մքո ՇՕ 8ՇՇում Շ6 8ՇԱՕոլՕՐ8Ղ6ՈԵՒ Եր ոմ ՎՅՇՆՈՈՎ, ք82386 518216 ՈԵՒ ՄՏ
ԾՐՑՅ ԹՃ տ ոքոոօ Լ067ոճքօՂ8Շ 166 61թ3-7թԵԼ, Լ1ոՕՇ տ 510ո7 --1307ութօ-
82380106 11 3817 Ղ128Ո106 ԼՇՕՈՕԱՈՂԱՎՇՇԵՕՇ ՇՕ6օ104816 8օռքՄր /ՃՃքուօոււ.. Ըդօշտուօ
6.0 ՇՕ3ղ28815 ոաոոոօ, ոթովօոլ 17 326.010ո0Շ/ԱՒՆԾ0, 3260 1օոթօոճւդոյ/ 0

680

ո շուտա յօ քճքթօր ճամունոօ տ օքոճտտլ 8:37 1թ6:աանւ ոյ 8 12:01 օղթճոծ,
բոթ 65. ՇՕղոմ 1օլՇտՎ ԷԻ0Օաթռ: 662:6Էո168, ՂՇԽՒՒՈԾ 1 16 ոՕ5ՄԵՒԸ/ 10 8 օ110-
Լօքաու /ՃՃթոծքատ 1 66 82161611 ոՕՎՈԼ ոՕո7ուամուօ ԲՌ 0 14101161481083710 «ՀՅ-
80 ՒՐ». ՕՎօտաաւօ, ՎԼԾ 8 7Շոօտոու օւքճուօ1 5:080811ՎՇՇոօ1 ք23ք321 1 ոՇօո-
Ք0Օ38ՅՎ80611 Աքօըոօօօօ8 Շօ3յոմժում ԷՕՇՄոԼքթօ186էաւօ11 ՇԱՇ1ՆՇոլել 60630126 106
ՇՈՕ26Եօ 6. ոճմոււ 13251 ԵԼՇ աճոթել, ոօ1օթ616 ոՕՎ Ու ՎՆԾ ԷՇ Շ71.Ա6618088ու, մ
16 ՓոոլճււօՕ0851Շ Շքօոօ1տ8, ոօ10թ6լՇ ՕՎՇԲՆԵ 822815Լ լ ՇօՅոմքում 1067ոճքօ16է-
քւ օ06ք8308Լ ոոլօյաւօէ ոոոոնու, տ, 85006116, օքոնոօ8 8ՒԷԹՒքօութչ Տո. 11քո
51081 8Օ 8քծույ 5: ոքօոօօօօտ 8օօ620աուօ 656 ոքօօոօոօե տծոօ՛քօթւլծ
Օ1ՕՇ7ՃքՇ1861Լ1ԵԼՇ Շաել, 61քօումՑո16651 610515 80 886 1067ոճք6184 մու 61415
ԼՕ6Շ7Յքօ18081 8 ԼՕՇ7ՄՈՅՁթօ186, ՇՅԵԼՕՇՂՕՏ167ԵՒՕ7 օաօ, 1 8 ՎՅՇՂՆօ6ո1, ք83601-
ՔԱՎԵԼ 8861թ06ժու 181: 8835184ՇԵԼԵՇ: «77.008», նլ ոօղօքւռ: ոքոււօօու /ՃՃքուօ-
քաւ 6մու ծ ԱՕախպՇԻԼԵԼ, ճ ՇՅՃոլճ օքճոճ 6եւճ ռչ Շ066186Էուօ01 «ՕՂԱ08Շօ1
80141801», Իոծ ԿԼ Օշրուօ 866 Տոմ, ՎՂՕ 8 101087 ոքաոծւ, 5ուօ15 տօ ոթոխծոօ-
ք ԲճոօաճւՕ1Ա510 ԽքՅճՎԻ0ՕՇ Շքծոուծ86ոՕտեծ 1մատատաւմ01152: ուօ10708 Ա5Լ-
1օ0Բ 8 օՂԱՕԱԾԻւ Ն ոքօտ8տաօոնթք տոլօ ԲՕԽԵԼՇԱՒՇ մու ԷՇ 20168: ոօոզւ-
915681 աո քոռ 88666, ու ոքօօ106 օՆՏՈԵՒՏԵԼ 711Վ 106161. 3217 18Էո106
8871թՇ8ԲՒ66 տ ԱՔՇԱՕՇ 3.8:Օ10ԽԱՀՎՇՇԻՕՇ ՇՕ06105Ռ1ո1Շ օ1քթ885լ, 6010:ք06 7637170324-
Օօ 761618 րտ Շու 138816, ՇոլՇ 60166 ՕՇաՕշրքտօ Շօ3ո: 16 5 ռւ ԷՐ/2881Եռ: տ
ՕՎՇԱԵ 82261 Եռ: 106771քօ186ԲՒԵՇԼ Շաղօ86ռ: օղքՄարք, քճոաօ Բ21ղ5:օ-106օ778թօ1-
86ԷՈ1011 ՇԱՇՆԵԽԵԼ 6630Ո868106ո1. ՕԿՎՇՑաաօ, ՎՀԾ 86ույմ Փօքօոքօ8415 տ 1ճոօ
Փճուօք, ոճ ՎՇՈՕՏՇՎՇՇաԼԱ, ոօղօքթօոլ ոՕՇոծ 8քծուծք 31 2Խ168111010 «30:60» Ա3-
66Շոււօն «11ճուօքսս «1թուճոսս» 1Լ Ճօքօոռպա աճող. ԱՕՈՑՇքոՑՈՇՏ 81Վ6Շ618Շ1-
քմ 238:1ՇՔ6ՒՈԼՅԸ 1, ոօ օ7ւ Տոմ, 8 7ՇոՕ8250: 01671618851 1067ոճքօ188 1 1օ-
ՇՄՈՅքօ186Ւուօ10 ելջւոծքուչ 71. ոՕ86ոթժու, ոքոօ6քծտ 803ու02810615 8 ՇոՕշ6 ՒԵՏ:
60821524 1010 8քծուծու տ 00676086 ԱԼԵՆ ՇԱՏԵՅթոմ ւ Է0օոո ու քո3քշա 1918
-1920 Իր. Ց8ՔւքմյաոՂԵ 121266 6801 866 861 1218:ԼԵԼՇ ԷԼՎՇՇՂ84 1 866 10, ՎՂՕ Օ618-
օթ ԷՅ 8 քԷՅՇՈՇՈՇՈՑՕ Շ Վաղար 086առչ 1 ոծար/քօ86առչ 8քծուծք, ԱՕՇ-
ԲՕՈԵԹ7 571 86676 66757 807ու6լ ոքօոռու ոճ ճքուաւՇոա ո Էճքօ ոօ մ ոչօոմու
ոօքոււ 8 Շօ38818աու յոօոթմ, օօՅՑու ՇԵ ոճո օոօմ ոու, ոճ: Փօքուճ ոքոՑՏՎ6թ,
ՎՇքՂԵԼ 01281116 ՕտքծորՑ ԱԱ 2816Է11681 ՇՕ 866 680: ՈՕՇՈՏ 68191511.

8 քօ37751816 քմՅՈԱՎԻԵԼՇ ձքածմօարծ օաքթոքւ ո ճու, 1 866 ՇԱՇ-
Ղծուճ ԽԼաաւօ16թ6184 Թոայքծաւաչ 716ո 8 5 ԼՕԵւ Շոնոոյմ ոօոծւա, քԲօ ԷՇ
ՇաօԽու 5ՓՓօաոտոօ, Շ օոՄՂՆԼՆԵՐՈԸ քթ6373151412811 ոթօ14180610515 Շ80680175-

ԲԱՎՇ6187 1 ՇօօՎԱԽՇ187 ք83ՅՈՒՎԻԵՇ: 8536թա016առւ ո տութռւ Էքուղ, էօ Շուօրու

651

մուծ մօքօուօծ քշած ոթօծճոծումու ոօ36քթմքօ184 Շ 10Վու 3քօժում ոքօ6դծու,
ԲՅՇՅՕՈՍԹՇՅ տ ոօուոօ16մւնու օ1806.16ոծոօ ք83թօաւծում տօոթօօօ8 Է067ոք-
Շ186ԷԼԼ011 0630Ա8680614.

թ ՇՄՇօ1ՑՈՕՈՒ Ն 8թաթիթու մ տոր: ոՕտՇքւ08 ՕՎՇՏԵՈՒԾ, Շ ոճաոււ
ԲՅոթՕ85րմմ Շ86քշՅ8Ո8ՎՅՆ Լ օՂՅԱաԱՑՅՈՒՇԵ ք2386յատ մ ոօողթքոտօյնն 116քոօտ
թօշոտճաում քոշք, ՎԵռ ք7ոօտօյարծոււ Շջմու ՕՎՇո» ելՕոօրարւմ, տոլ ՇԵւօ
ՎՇԵՐ ԷՅՄՎԱԼԵՇՏՑ. Օաւօրճ ՇՕ8օքուծժուօ 381:0810ուլօքթքոօ, Շ ոճա 1քյոօօ1ուտ
ՇՆՅՄՈՂՑՅԱՇԵ քո օած ՇոՇԱՇ/ 264051 8 Շո0շօքօ11 ԷՇՕոօյուաՎ66աօք տ 32ո»-
ՂՅէլԷլ011 806ԷւՕ-էւ01071111Վ66Խ011 Օա ճԼԱ18, Է112078165 տալօոլ Բ տւ Շ 17քւա-
օն, տղօ81ւ611 607156 841թ08516, 3:ՕՔՕԿԽԱՎՇՇԵ, ՓԱՅՅԵՇՕ851Շ 8031026106ո1
ո քօօքծու, ճ Պառոօ 3քթոխծռւ տ ոօյքաութու ՇատԵքՏռ: 60:03:08. 8 քօ37751816
աոլօոօ հլօօօ ոճ1861ք0ՓԱՎՇՇԵօՇ Աօքմշոծքած /.քթուօուտ 8 ՛7քօւնօ -Ձթուչուօոօ1
801816 8 Շօտու6քթօ-ո6ոճ6քօ 1920 Րօոճ, 5 «010քօ1 ձքուածամծ ՇԱՇՈԱՇ7Ը/2:65Լ է16
ՇուՕՐու (ոճ տ 8Շ տոլօյու 0Օոծծ մոլ ԽՇԷՈՇՇ թօճոծԵռ: 80381026 106161) ոքօո-
80610216 7քօղաւ նք ՇՈՇԱՇՄԵ/շ28088Լ, 34 Շոու նու «010թ6ռւ Կ78618082Ո06Ե Էք7606
ՄԵԹԱՔԱՇ ԷՅ ՇՅԵՕԿ տաոծ 16 12: 72: տ ոքօճքուաւառ ո6ԱՇ18ո1 8օյոաըչ "Շ0103-
Էար:08". ՕյուՕ8թծուօժուօ, 16օ06020աուօ օ16ՆԱՓ, ՎՂԾ քօ377618161 Ո6Տ1Տոթօօու
ԾՐւԾ Ձքուօաօ1 ք2386յաամ ԷՇ 86Շօրոճ 8 6ԱՇՐՑԱՂՏՈԵՑՕօոմ քօճոթտօ օաաքուտ-
տոօջ 1 7ՎոՂԵՑՅուՇ5 ք7ոօտ0տաղախււ ոօոաղուօ-ոճթ աւել ոթմտոծոԵՇ186էլ-
քաու Քքոճում ՃՃքուծմուռ, ոօ3ռւուչ: 6:010քծռչ 6511 օօթոօումթՕ84հ: 8 610քօՒԷՐ7/
Ըօտթօառ: օրքճո, ՎՂԾ Օշա Էօօ6ծքթմղաուօօ 803ՈՇԱՇՈՅԵՇ 11 866 աո ՄաաաՇ 8
քօրաօքօ 1օՕԱՕՈՄՈՒՎՇՇՐԼՇ Աքօոօօօել 1 էճ ռւ քօ3751Յ 161. 110տթուօշաաւտոն 851-
ԼԱՇՇ:238ՒՈ106, Օշոքօ 321 0դ0Վո16, ՎԼՕ ՛Ւքօլչ: /ՃՃքուջուօոճճ Քօօոճաում տողօօր
Ք6Շքմ886էուօ ԾՕղօծ 86ՇՇՕլՇ 803ու026:106 1 (80 8662: 8ՇԱՇՈՅ», 2011 տ 37665
ՇՇ1Ե 68011 1ՇքծմածութւՇ ոքօծճոծութլ) 8 ոՇոծ օքոճժումւնու ու 85:60ք8 ո711 էճ Շ4-
ԽԼՕՏԼ 8ՔԼՇՕԽՕՅԼ 7քՕՑԻՇ քճ601 քում ոօաու ՇՈՇԱՇ77280 - ք2386յնռ1 11 ոՕքւքթքոՅտօո-
քւ, օուքոմօթ ոք 51081 Էտ ԱՕՄՎՈՂՇՈԵՒԵԼԸ օուեւմ Բոր 116ք861, 4 12:66 Յոօքօն
ՇՕԱԱՅՈԼՇՂԱՎՇՇԻՕ1 (60861601) ՔՇօո» 071.

682

Ֆ4Մ1 Ն ԱՃՆ Մ1Խ4874Մ7

12: ԸՏԵ411Օ 4խթ 4ՃՇՊԵԻԱՖ ՕԲ 11: 5141: ՏԵՇՆՈՑԼՏՖ
ՏԽՐԵԼ ՕԲ 11: ԻԼ 151 ԽԽԻՆԵԼԼԸ ՕԲ ՃեդԽ 14
(1918 - 1920)

ՏԻՏ ՍՌՂԵե

Տքծօ181 ՏՇԼՄ1ՇՇՏ ՊՇԼՇ ՇՕոտ116:65մ էօ ԵՇ Ճո 1ոտօքուճելթ քու օք էհօ Տէուծ
ՏՇՇԱՌՒ ՏՄՏԼՇու օէ էհշ քատ. ԻԷքսեն օք /Ճոռծում.Տքօօտոլ Էճշաննօտ -
1ոմօտԱջՅեօո ճոմ Ըօում - 1ոմօտլջճնօո 8:66 էհօտծ քոոօլթմ| ՏԱնՇքԱւօտ Պհօսէ
իլծհ 1է 15 տոքօտՏ1ԵթԹ էօ տոճջյոծ ձո 1ոմօքծօոճծու ոճնօո Շօոմնօո, 1ոմծքծոմծօոշծ
1561Է ոմ ՇօտքԹէծ 6216ւոճլ քօնօ7 8է 811 Տքօշօու Ւճօւնեօտ Ճթքօճոօմ էօ ԵՇ ճո
11695181 քճղ օք ունր ձոմ քօհեօճլ, ՏէճէՇ ՏՇօսոէ7/ 57Տէ6ռ օք էհօ ԷԼՏէ ՃՇքսԵեհօ
օք ՃՈՐՇուճ. Ճոմ Ե7 ոծճոտ օք էհճէ Ճոոշուճ ճտ 815օ ՇՕոտ116:6Մ ձո 0ջ2ճո1շ6մ
Շօսուր7.

1ո Ճսջստե 1918, էհօ ՇՕՇՐուտ6ու 62--Ոշոնճմ էհճ Ռոտէ 1ոօմ65Էէ Մոշոշ1ց1
ճշոտ 10- օ0-Ւջ2ուլոջ էհճ 1(ճ1Աջճոշճ ճոմ Ըօսուքճո-ոք61Աջ6ոշճ ՏՇԻՎՇՇ 1ո
մհՇ Մոտ ՀՇքսերԸ օք Ճոոճու, տհւշհ Տ 0565 10ոոշնօո 1ո Ճքում 1919, ո
(հ հլաո ԷՐԹՅՄզոշոնոՏ օէ էհ Խն Խնուտե օք 21 ՏՇքորճքԸ 161 1ջ6ոշճ
ոմ Ըօսոքճո-Վուճ Լ Աջճոշճ ՏՇշնօո. ձՃ5 Ճ Էշտած 1ո 1918-1920 ճշ ԽՃ
1ո61Աջճոշճ ՏՇԻՂՇԸՇ օք (հշ ԷՐԹոամզսոոք(6-Տ 0Ւ էհ Խուաւջ Խնուտե7 տմ:
ոսոճոօստ 6Ո0ՐԼՏ 10 հէ էհճ հօտն16 1ոնլջս6տ ՁՏՁԼոՏ է (հճ Ճոտճուշո Տէճնճ.

Ճ ՊԱ տոքօրճու 10Թ 1ո էհծ Տ81Շջսճոմ օէ Լհծ Օսէօւ մՇթոտծ 1ո էհՇ ոՇԽԻ/
ՇԼՇՅԱԵՇՄ ՋՕՆԽՇԼոՇու, ձսոոջ էհ՞ մշմոքօքոշու օք տքլօտոտնծ ճոմ ունհճր/
1ուօիջօոօօ ոմ Շօսուծո 1ոէ61իջօոշծ ՏՇԽՂՇՇ 1ո էհօ ՒԷԼՏէ քսԵհօ օԷ Ճոոծուռ,
հճմ ոտենենօոտ օք գջ չսնե-աում:, քունօսաւմ ողին 1նշիօ5 օէ
Աքթտոճնօ 16քո6Տ6ՇոէմէխօՏ օԷ Է. /..

Ղհտ Ճաէհօ 165155 էօ ՏՕտծ Շօտքօոծուտ օք էհճէ ք10Շ6ՏտՏ 1դէրօմսշյոջ էհօ

հւ5էօ87 Օք էհ մծմօլօքոծու ձոմ 1Թոճեօո օք ՇՕՈ6Տքօոմոք 1ոտՏեէսեօոՏտ օո էհծ

683

ԵՅՏ15 օԷՒ ՈՇԽ-ԷԹսոմ ՇԻ 81 ոճէօոճՏ, հհ 616 1Թ5Տ մոօտո 1ո էհօ քոտէ ճոմ
օՏէ քող օէ էհօ Մ/616 ՇԿՇՈ ՇՕՈքԹԼՇԻ/ Տ6ՇՇ16է 101 էհծ 16846-.

Ղհտ ունեմ սու, տսԵ-սուտ, 85 ՇԱ Տ էհօ 1ուօլիջծոօծ մոմ Շօսուծո
1ու61իջօոՇօ ՏՇԻՄ1Շ6Տ էօքէ էհճ ՇԿՏէծոօծ էհօսջհ 81 էհՏ մՔՇսի6Տ ՇհճոճՇէՇոտ ԱՇ
օք 1հ:է Առծ. Օո 115 27 օք քոտտլոջ Աէհօս օՋ8ո122Աօո-քօհեօճ| մ6օՆ61|օԾթոթոէ,
ՏքծՇալ ուհա ՏՇաՇ6Տ ձոմ օհ ունր ՏսԵ-սուծ Շհճոջծմ լուօ ՇՒԱՇՇու
ԵօՃ6Տ 101 էհօ ՕԱէ6ւ մ6էթոտծ օք էհծ ոՇԽի/ Ոոճմ6 ճոմ ԽՇՅ: 9076ՈՌՏՈԼ.

Լիտ ՃՇԵԽԱԱՇՏ օք ունե Օ1Ջ4ո12280օո ծ Է01 էհ՞ ԷԹորնեօո օք Տօսու»յ
ՏՄՏԼՇոո1ո 1էՏ ՕԱԼՇԼ մՇթոտծ Ձոմ Ճ/61Շ Վմ166է6մ էօՕ 1է5 1ոէ՞ոՏ 6 մ6ՇՆ61օքոթոէ.

Սուօասոձճւօի/, 1ո էհօ Եօջյոուռջ օք 1920 էհօ ջ0Մ6ւողծու օք էհօ 1օքսԵեհօ
Վ661464 էօ հզամուծ էհճէ Տ7Տէծո, ԵՇՇՃԱՏՇ օք էհօ ՃԵՏՇոՇօ ՕԷ ԱԼՏՇՈէ Ո6ճոտ, ոմ
ուհ էհւտ տոքոօ«146ոօօՏ 1այոծմ էհօ ԵճՏՇ օո Ճիհճէ էհՇ ջ0ՇՈՌՇու օօս1 6 օո
ձսոռջ Լհծ ԽՂհծո 12ք14 մ Նօթքոծու օք ՇԽՇՈՒՏ.

Լի Տէճքէ տօտեոտ 6 էօոաւ /Ճոոթուճո օքոշ6ւտ տեօ ՏՇԽմ 1ո էհօ
ոոքօոշ| ճոր». Ղհծ տոքօոճու 16Թ 1ո էհօ 0ջ28172եօո ձոմ քճռոոյոջ էհօ ՃՇԱԽՎԱՇՏ
օք 1հօ ԽՃ 1ուօլիջօոծշծ Տ61ՇՇ ՄՏ քլոՆ»ճմ ԵՄ Շ010ո61.4. Խ. Տնոծա՛, Ըռքմուո Մ.
Շ. Տ/արճմջճու:, էհօ Խ6Ա-Խոօո 5001 1. Լ. 02650)4ոմտչ, Տօոօհճ1 Օ. 4. խւչհ-
ուի) ճո. Ղիտ Շօոտ146:8Ե2 101 ո էհօ Թոռճնօո օԷ էհծ 1ոէօիջծոծօ Տ61Մ16ՇՇ Մ/ՅՏ
թո»օձ 8150 Ե7 Շօսուօոտք Օգո ԽՃիճո-Խօքաջեւ, Լօօո Շ. Թճչհւոյնջ)ճո (հօ
61465Է Տօո օք ԼհՇ ԽՇԱ-ԼԷոօԿո քճուծւ Շ. Թճչիւոյգջ)ճո), մհօ ՄՃՏ ՏԱԵՏօզսծՇուի/
օոծ օք էհՇ Օջ8ո176:5 ՕՒ ՇՕսուծոքւօտքօօեոջ ՏՇ1Շ6 1ո Ճոտօուճ, Ձոմ 250 41
Սօ4օԽիչճո, Շ. ԽիճճհճքԱրօ5, . Տ0ՒԶՏ)4ո Հոմ ՕԼհօոՏ.

Օոօ օք էհօ տօտէ քթոօուոծու տօտ)եօտ օք էհօ 1ուօլնջօոօծ ձոմ Ըօսուո-
1ուծլիջօոօծ ՏՇՇեօո օք էհօ Խոմաո Խնուտե օք ԽՃ ԵՇօատծ Թոօ՛Տ օլՏտոճւծ
՛Ոոջտո քօօճուտ, Խհօ ՀՏ 1 ՈՇԵ6ւ օք ԾճՏհոճէէտսէյսո Թու. ԹօՕՄՅՈւՏ ՄՏ
օոծ օք էհօտ քճեղօէտ Խեօ տՏսքքօղօմ Ճոածուճոտ 1ո էհօ քաղտ օք էհօ Սոմծր
ԸՅԱՇՅՏԱՏ, մսղոջ էհօ 7685 օք էհօ Մտ Ւստտոտո ՀՆօխեօո 1ո 1905-1907, ահօլծ
էհծ ՛1581 Տ0ԽՇւոոծու 1Շճիշօմ ճոոծմ Ե/Թօմ»7 օշօունօՏ ձոմ օտիտ. ՊՖՄղհ էհտ
1ուօուօո ՍԹշմօ»ճուտ ջԶճէհծոտ 14 ջ:օսք օք 12 ԽօԱ-Եճւոծմ: տօստճջսո Ճոճմ
ՏՕ111615 ո քհտ |ՂԵւնտլ|, լո էհօ Թտեոօէ օէ Տհտւմճո 52278, ճոմ ճ6է6մ ուհ էհօ
18ՏԱնՇեօոՏտ օք 80500 (2օ578ո Տէօքճո).

լտ 1908 Թօշմօ»ճուտ Տ ՁԱՇՏԼՇՄ լո Շօռոծշնօո ուհ էհՇ «ՇԸտտօ օր
Թռտիոնիքչանսո» Հոմ ճտ ՏՇուօոօօմ էօ ՛ԼՏ8ւՏ ոոթոտօուծու. ԼՅէ6: 0օՄՕ78ուՏ
քճտտ6մ էհւօսջհի ոճո» 16օաքթէՅեօոտ, էճնոջ քու 1ո Մ/օոԱ ՄՄ Օոծճ, 1ո Կօխումո7
ՈօՄՇածուտ ճոմ Քոճլի ձքթքօ864 1ո էհօ Տ7Տէօռ օԷ էհծ 1ուօյնջծոՇօ ՏՇՇեօո օք էհօ

684

Էստտլճո Ճո. Տօօո հօ ԵՇՇաՇ օոօ օք էհօ ոօտէ ոօք8ԵԹ 1ուօ|իջծոօօ ՕՒՈՇ6ԵՏ 1ո
էհօ Քատտոո Ճո 1Լուօլնջոշծ ՏՇՇծ. /Ճ էճաօստ 1ուօլիջօոշծ Օքիօօք օճթէառ
1ջՒռո 0650ֆճուչ Տօ1Խ6Մ 1ո Լհօ 1ոէծ1նջօոօօ ՏՇՇէօո մսղոջ էհծ Էտտէ ԽՄօՈՄ Պ/ ճւ
տ 1հծ Ըճսօոտառ Խօոէ ո ԼհՇ ջւօսք օք էհօ 4" Տսեսու օք էհօ Քստտտո Իո.
ք6մՕ78ՈէՏ Մոտ ԼհՇ հեմ օքԼհծ 1ուօլիջծոօծ մօքճողջոԼ օէ էհօ 4" Հո ՇօղքՏ ուհ
էհօ Թճմծռտհլյք օք Օջոճոճլ թն: Օջճոօտնլ մսոոջ ՃՄօՈԱՄ Պու 1. ՃԱ էհօ
Թոռճնօո օք էհօ Խնհտ Սու Թոմ Ե7 Ի. Օջճոօչիւ, 4 "ոճոճջօր ԵՕՎ»"՛ Մ/2Տ
ՇԹօօմ Ե, էհ Իռեօոճլ 8սոօ, ահշհ Տտհօսամ Շ-օոշօւտ հաոտօք ուհ էհ
Օ192ո128ԱՕոտ օէ ՆՕխումր7 սուտ ձոմ էհ Ճածոմածուտ. Ղհւտ Եօմ» Ճոճոջ6մ էհօ
1Թումեօո օք Ճոոօշուռո հօճմզաււոտ- 1ռ 1թմ11 հծւՇ Քօմօ78Ո1Տ ՀՏ 16Տքօոտ1ԵՇ
165 հօ օրեօոտ ուհ ուհ օքոշ6ոտ օք Քստտտո 4" ՇՕքՏ.

՛Լհծ ՃՇհլօՄ64 1ոօոոճնօո 46օօոմյոջ էօ էհօ 89166ածոէ ՄՏ ՏՇոէ էօ ԽՊՕՏԼՕոո
(Տ(օքգո 20ոյճո), զհօ ՄՀՏ Ճ ՈՇՈԵՇԼ օք էհծ ոռոճջծւ Եօմ» օէ Կօխումոր 510սքՏ.

Սոմծը ՏՕտծ ՏԱՏքԼՇ(Օստ 1մՏօոտ հօ աճՏ ՇՕոմօտոօմ էօ Շօսղ, Եսէ էհ
քո0օՈ6ՏՏ 8ՇՇԱՏՃԱԾՈՏ օք էհօ 9 ՇՕոսճոնօո օէ Ծոտհոճեշսէյսո Ֆո», Մհլշհ 6րՇ
քսէ Թում ԵՍ ԽՃ. Տոտսու, Մ. Էճքոշնոո (Խօուչ) ձոմ Օէիօլտ, 616 ոօէ քւօ464.
Ղիտ ՃՇՇստձեօո ճո 16էթո6մ էօ էհծ քու օք էհօ ջան Շօոռօօօմ ուհ էհծ
ԳՇՏենՇէԽօ ոէհմոճաճ| օք էհօ Քատտտոո Ճո 1ո 1915 լտ էհօ մաօնօո օք Մճո
Սերմ

լո էհօ Եօջոոլոջ, օք 1918 օո հլտ աճ հօտ Տճոււծմ» էօ ՎՇՐՇՆՅո, Չ6ճ07Ձոէտ
ՀՏ ԱՈՇչքօօքօմի/ տոքոտօոծմ ԵՄ Օշօւջյոո Տքօօաո| Տե օ6Տ ձոմ ՀՏ ՏՇոէօոշ6մ
էօ քոտօո օք ԽԼ616օհւ. Ցսէ Ծ6072ուտ օ1982ոլշօ4 հլտ Տ68քօ հօ քոտօո ւհ էհօ
ԱքյԹտճնօ Տսքքօ օք Ճոոթումո 16քոօտօոէճէԽօ 1ո ՛ԼԵեւնտլ Լ. Խոոջաոո մոմ
815օ ուհ էհՇ Տսքքօղ օք հլջի "ռու ունեմ օքհօլոյտ օք էհօ ՔօքսԵհօ օք Ճործուն
(05565 ՏԼԱՃ2ո. ՛Լհշո ՃԱի6845» 1ո էհօ Եօջտուռջ օՒքԼհծ ԷԼ Տէ ՀՇքսԵհօ ՔօԿօ74ուՏ
Թմ էհօ մոէծ1նջծոօօ ձոմ Շօնուծո 1ուօ1իջօոօծ ՏՇՇԱՕոՏ օք էհՇ Օօոոո| Տէճք օք էհծ
Խոն Խնոուտե». Լհտո Ե7 էհօ Խոհճ Խնուտե Ղ19:2ո ԹծՆՕ7ՅՈւՏ ՄճՏ ՏՇոէ էօ
էհծ Խճո, հլստհ, 8էհտջ, էհտո էօ էհ Ըօոտւռոմոօք)Թ, հօ հօ 0ջճո1շ6մ Լհօ
1ու61իջօոօօ 91օ0սք ոհ 98էհծո6մ 41 էհծ տոքօոճոԼ 1ոօոոճնօո 161 էհծ ՒՇքսԵնհօ
օք ՃՈՐՇուճ, Խելշհ 1ոշխմ6մ մո Ծոմ օքուօոոճնօո 8ՃԵօսէ Ղած», էհօ քօտ51Ե5
ԱՏ 1|ՇՇՃեօո օքէհծ՛՛Լսոոտի Ճո», 15 ՏԱՇոջէհ Հոմ 115 քօննօճ116441ո655.

Ըզթմուռ օյ 4ոուճունո 1ամօ1նջ6ճոշծճ 563851Ը6 11ջ8-նո Թ650ֆ4ոՏ 3685 5681 10
Ըօոչ(4ոոօք01 մո 114» 1919 Ե) (հօ հրո) հրուչոյ 0 Լօքսենօ օր 4ոուծում.
Ղիճոծ Ջո ՔշՆօտճուտ 0154ո176Վմ ՃՇԷԽՎԱՇՏ օք 1ոէծլիջտոշծ ջոօսք ԽԻԼՇի 616
ՎԱՇՇԼՇՄ էօ հոմ օսէ հօտոի/ 1ոշհոծմ 6ք6օէճեօոտ 8Եօսէ ՛Լսոետի ճոր» օԷ՛ԼԱւԱՇՄ

685

ոմ ոնէճր7 1օոոճէճեօոտ օք էհ Շոծո» 1ո Ճոոծուճո-ՒԱՈԱՏհ ԵօՐԱՇոՏ, 85 ՇԱ 25
էօ հոմ օսէ1ուօոոճնօո 8Եօսէ ԼհՇ ոօտէ ատքօոճու ունէու7 քօհեօճ| ՇԽՇՈւտ, էճԱոջ
թաօշծ տ էհճէ 16ջ:օո. իշտ քոր քոօելթատտ հճխծ ՈՇՆՇԼ ԵՇՇո ՃՁ ՏսԵյծօէ օք
հւ5է0Ո6Շ41 ՃոՅի/516Տ ոմ հճխՇ ԵՇՇո ՇՕոտ10686մ էօ ԵՇ Օոծ օք էհօ Ճուծ քճջ65, ոօէ
1ՈՆՇՏԱՋՅԼԱՇՎ ԷԼՇէՏ 1ո էհօ հլտէօո/ օք էհօ ՒԷԼտէ ՔքսԵհօ օք Ճոոծուճ. Ծսոոջ էհօ
11իշ2եօո օք օոծ օք էհ օտ տոքօղճու 8ՇեէԽ1Ա6Տ ՛Ոջւտո Քշխօջճուտ հճմ էօ
Շօօք6ո216 ուհ էհօ Ցուտիհ Լուօլիջծոօօ 85 8 16քւ6ՏՇոէճէԽծ օք Ճոէճուճ ՇՕսՈէՒՈՇՏ.
Ղջտո շմօտճուտ Տծոէ ՆՇՐ/ տոքօտճու 1ոթոոճնօո 10 էհօ Խոն Խնուտե» օէ
Էօքսենը օք Ճաշում, Խհլի էհօ հօյք օք էհօ օաօոճ| Տ18էէ օք "Ըհգեճքճում ոէ»
ոօատքճքօք 1ո ԸՇօոտճոնոօքօ1 ձոմ Շշոծոգլ Շեղ: Խօջիճոչնո - ուներ
ՇՕսՈճ116- օք ԲՇքսԵհօ օք Ճործուճ 1ո Թոոտ. ՛Լհլտ լոքԹոռմեօո /ճՏ ՇՕոՈՇՇէՇմ «ոհ
ուհէճր ՇՄՇՈՒՏ օէ ՛Լսոետի ունճր Էօոոճնօոտ, 85 ԽՇԱ 8Տ 1է 1ոօխմ6մ լոէօոոճնօո
Ձեօսէ «Խնլլ» տօԿօտթու թմ Ե7 Խնտուռ Օճոշլ Էտի, Հոմ 1ոօոոճեօո ՁՃԵօնսէ
Ձքքւօաոուծ ՎՅէՇՏ օք Ղստետի Ճէէճօքտ. Սուօտսոճէօի/ 1ոօւոճեօո օԵճոօմ Ե
՛Ոջտո քշդօջճուտ հմ ոօ 1ոճնծոօօ օո Ճուծոյշո հ/Ոհէճ87, 90Ն6ւոյոջ ճոմ քու
ՏՇՃԹՏ, Ճհլհ ՏԱՍ 61Շ սոմ:ր էհծ քօհեօճ| հ7քոօտ15 ՕԵՌՋ8է64մ ԵՄ էհօ ՃՋ1Շ6Շածոէ
Օք ՏՇՄԼՇ. Լութոոճնօո օԵԼճւոօմ Ե» էհօ Ճոոծուճո 1ոօլնջօոօծ 5:օսք շօսմ ԵՇ 2
էաոջ քօտոէ լ/տ Եոոջյոջ օղմ6` էօ էհշ օէ հուտ օք էհօ ճո օք էհօ Իատէ
ՖքսԵհօ օք Ճոածում ձոմ էօ քոշմշու ՇԱՏ հիշ մօտօւ օո. ՛լջւճո Ծշմօտճուտ
ՅՇԷԽՂՎԱՇՏ 1ո Ճօոտէճոնոօքօ) հճմ 8 Տ:68է օ11ո էհծ հւտէօո7 օԷքՕոոճնօո Ճոոծուճո
1ուծյիջօոօծ Տշհօօլ ճոմ ՃԱ էհշտծ Պ6րծ Վսծ էՕ ՃՇԱԽՇ 1ոՄՇՏԱԶՅԱՕՈՏ 1ո զոտ.
Բո, Ղղջոռո քօմօտճուտ աճՏ ՇՅԱՇՎ ԵԷ Բօտ Ճօոտէճոնոօքօ1 էօ ՎՇրԿՅՈո 1ո
1920, Ե7 օոմ6: օէ Խնհճ Խնուտջեր, հօ էօ հմմ յստ Շօտունօմ հոտծ1ի էօ
Տես է6Տ 1ուօլիջծոօծ ՃՇԷԽՎԱՇՏ, Տօ տոքօոու Թ: /ՃՃոաճուճ. Լէօք օո ՁՃջ8յո, էհծ
հքլԹ օք էհօ» 1ուծլնջտոշծ օքԱՇ6` Տ ՇՕոոՇՇօմ ուհ հւտ օհ Մճոմ, տիլ հօ
ԼՇէսւոօմ 8Ռ6 Ըօոտէճոնոօքօհէո Էքօքօօ. ԷՇ հօքօմ էօ Շօուոսծ հլտ ՏՇՐՇՇ
ՇՅԼ66ո, Խհլշհ էօ հլ Ք168է մտճքքօոտնոթու ճջ 1ուօոնքէ6մ ուհ էհօ Բ օք էհօ
ՖՇքսԵհօ օք /ՃՈՈՇուճ.

1ոտօքճոճԵՇ թուտ օք էհօ 57Տէ6 օք էհօ Էւտէ Ջ0Ն6Բոծու ՃՇՇ էհՇ Տքօօաոլ
ՏՇՐՇՇՏ. ՏեԼ լռ 1918 1ռ Ճսջստք, էհ Տ0Ն6ւողթու օք էհօ օքսԵրՇ օք Ճործուռ
ՋՅԿՇ 115 ՈւՏէ ՛ոօմ65է Ո6ճոտ 1օ- էհծ Վմօլօքոծու օՒ էհօ 1ոէօ1իջծոօծ ձոմ Շօսուո-
1ո61իջօոՇծ ՏՇԻՄՇՇՏ.

Լուտ Եւռօսջհքէ էօ էհօ Է1Օոոճեօո օք 1ոէծլիջջոօծ ձոմ ՇՕօսուծր 1ոէծլիջօոօծ
ՎՇքճւնոթուտ ։տ էհ տառ հշճմզաճուտ օՒ էհ ոմուտե օՒ էհ Ւքսենջ օք
Ճոռօուռ, 1ո Ճքոլ 1919.

686

ՃՏ 1 1Տսն, մսոոջ 1918-19205 էհՇ 1ոէօլնջծոօՇ Տ61Մ16Շ6Տ օք էհծ ուն
ողուտէ օք էհ ՒքսԵհօ օք Ճոտծուճ տճմօ հսջծ ՇԱՏ 1ո քոօմշոմոջ հօտաթ
1066Տ ոմ 1ոեղջսօտ օտքօու ճի 1ո էհօ շջլօոՏ օք Տառ, Խճրչ, 4ճնճհ,
2ճոջ1եճ547, ՄօճլեճՏ0Ւ, Թ0ախ 76241, ՌճՇիւյօթճո, 24ոջ62ԱՒ, 204 Թ650Ւջ6ԸխճՒ
ոմ տ 01ի68 48665. Էւօտ էհՇ Շատեոջ մ1Շիխօտ Ձոմ օէհծք Վօօստծուտ 1է 010575
ահճէ մմոօշսանօտ մօ էհօ 1ոծշքծոշոօօմ Ճոտծուճո 1ուօ1իջծոշծ ՏՇՐՂՇՇ ուհ 127
քոշԿՇոԱոջ Տքծճ181 8ՇԷԽ1ԱՇՏ օք /626:Ե8յճո-Օ6օռջմոո մոմ ՛Լստոտի Տ6171Շ6Տ.

1 5 ճ150 առքօոճու 10 ուօոնօո 1իճք ձաղոջ էի ճՇԱւ65 0յ Տքօճլ01
Լոք61Աջ6ոշծ ՃԸ 65 Խ6Ւ6 քրոօթօուօմ ոօք օո, աաճտչ8ջ410`Ւ ճՇԱԼ65 լո
6/6»4ո, Եսք Լո օ1ի6ր քճոլտ օյ Լիօ Էօքսենճ.

լո էհծ մճՄՏ օք էհծ ԷԼոՏէ ՔօքսԵհօ օք Ճործուճ, էհՇ ՏԱՇՇՇՏՏին| 2ՇԷԽՂԵ7 օք էհօ
ոօԽ-ԷԹոողոջ Ճոոծուճո 1ոէծ1նջծոշօ ՏՇր1Շ6 - 115 Տամ 9:օսք, հճմ ՇՕոտ1046:2Ե)6
ԼՏսնտ 1ո էհջ Շճստծ Օք 1Շօճնոջ էհշ ՇաաԱՇու ձու-Ճոոծուո 1ոնջս6Տ ձոմ
ՇՏք10ՈՅջՇ ՃՇԷԽՆ7 Օք էհօ /761Եճյճո քլԹուճնօ ոօքըատճուճեխԽծ ԽՃիգո-16խւոչեւ
Ո6Տէ6մ լո էհ ՆՇՐ/ հճճւ օք Ճոածուճ - 1ո ՎՇրօԿճո էՕ սոմօոուոծ էհծ ԵՅՏՇՏ օք
Ճոռշուռո Տէճշհօօմ ձոմ Եռոջ ՅՃԵօսէ ձում-Ճոոթունռ 1ա6Նօ1Տ 1ո 7ճոջ1ԵճՏու,
Թօ7ԱՒ-ՄՇՎ: ՀՏ ՇԱ 25 1ո 204 ոմ օէհծր Ճոոթուռո մտեղօքՏ ԵՄ մաշի Եռելո 9
էհ 1ԹՇ41 /.76:Եյճուռոտ ԷԹ էհ քսլքօտծ օք էօճոոջ մաճ էհօ քոաօոմոլ
Ճորճուճո ԼՇողօոօտ. Ղիծ՞ Շօօոաոճւօմ օքօոննօոտ օք էհօ Ճոտծուո 1ուօ1իջծոշծ
ՏՇՐ71Շ6 Ճոմ էհծ ՕօՄ6ւղոթու, 1ո քունօսու էհծ Խնուտեո7 օք ԷԼՇոՇ ՃԷուտ օՒ ԽՃ 1ո
էհծ Տենջջ)6 էօ օտ ճԵհտի 24 ՏէճԵՏթ ՏՅ Տ7Տէօտ 1ո էհծ Ճոոշուճո 1քսԵհօ 26
1դեօմսօ6մ.

Լհ՞ջ Եօօք 1ոմօտըջճէ6Տ էհ քոոճեօո ճոմ ՀԱՄԵ մաշշնօոտ օք էհո
1ուծլլջծոօշծ Տաշծ օք էհօ ՇքսԵեհօ օք Ճուծում, Խնուտե7 օք քօթոտօ Օթոտոու
ԷՐԹՀՄզաոուծոտ 1ո 1918-1920. 1. ՏհՕաՏ ՇՕոօոօէօ քւճՇեՇճ1 8ՇէԽ157 օք էհՇ Ճութուճո
1ոէ61196ոօօ ճոմ ԸօսուճողուծլԱջՇոշծ Տ6ԷՄ16Շ6Տ 1ո ճմ1561Թ51ոջ ձոմ Տստքծոճյոջ օՒ
հօտաթ Տհօածտ օՒ Ճոտթուճո էօողօո6տ. 1է 85օ Շօոտ116ո5 էհօ Ճելօքէտ օք էհօ
1թոոճեօո օք 1ոէՇ1իջտոօծ ջ:օսքտ 1ո Տսշհ ոօլջհԵօոռջ Շօսույթտ 4Տ /Ճ276:Ե4լյոո,
Օօօ51 ոմ քունօսու մտ Լսած, հօ հօտ էեւ օոմ օք 1919 եմ էհօ
ԵՇջյռուռք օք 19205 Շճքէուռ 0օՄՕ78ուտ՛Տ Քոօսք Տ օքօճելոջ. հօ աօոօջոճքի
Տհօտտ ք6ճոտ15էՇոՇՇ ՕօՒ էհօ 1ուօլիջճոօծ ձոմ ՇՕսուծոուծյիջօոծշծ ՏՇԻՈՂՎՇՇՏ ՕօՒ էհօ
1լքսԵնհօ օք Ճոոճու 1ո օօորօուճեօո էօ Շոծուծտ" 106 օքօոծոօծմ ձոմ Տէրոջ
101665, ձոմ 1ո օԵէճլուռջ ՈՇՇօտՏ887 1ուօոոճնօո. ԽՈՃո» ՏէծքՏ 616 սոմժղճէծո էօ
ՏՇԷԼԹ էհծ Տէճէօ ՏՇՇսՈՒ օք էհՇ ՔօքսԵնօ օք Ճութուռ.

687

լո քունմշսճո 1Թո էհօ Ուտէ էոճ 1ո ՃՃործուճո հ15է0Ո6Շ81 Տ616ոօծ էհծ 8ՇԱԽ1Ե7 օք
Ճոռշուռո 1ոէօլիջօոշծ ՏՇՐԴՇՇ 15 1ՄօԹմ. Լիւտ ճ5օ 1լտոշխմօտ էհօ 05 օԷ
1ուծլնջ6ոօծ ՏԵ Քօտ էհօ 6ոմ օք 1919 ոմ էհօ Եօջտուռջ օք 1920 ո էհծ 16916ո
օք 7Ճոջծշնւ, ՃիօՇ սոմծւ էհծ 1Թ:46:Տհյք օք Շ. Պյմօխ ճ ՎՇ615176 ձոմ ՎօՏտօրոջ
ԽՎՇՕՐ/ ՊՃՏ Ջճլոօմ Հջմոտեէ էհօ /276:Եճլյճու ճոր, ՃիլՇհ Շամամ ՏՇՇԱԹՇ
օօոմեօոՏ 10 էհօ 1ոՏծքուճելնն7 օէ 2Ճոջօշաւ. ՛Ւհլտ Մ/ՀՏ ՕՒՁ ԶՋԼՇՅէ Կճխօ Խօտ1իհծ
քօլու օքԼհծ ՏէՅԼՇ Տօօսոէ7 օՒէհծ ՇՕսոն.

ՒՅՇԼՏ քոօՆ6, էհճէ ԵՇյոջ Ճ Շօոտեէսծու քու ՕՒ ՏէճէՇ ՏՇՇԱՈՒԵ7 Տ751Շռ օՒԷ Լհծ
ԻօքսԵկօ օք Ճոոծուռ, էհօ 1ոէ61նջ6ոՇօ Տ6166 օԷ էհՇ ԽՃ էհօ Խ/Լուտէր օք 0օէթոտ6
Օւոծոզ| հօճմզաճուծոտ սոմ6ուօօէ 6էԷէԾ1էՏ էօ ՏՇէէՇ Տօ6 15ՏԱՇՏ 1ո ոճեՕոճ| Տօսոէ7
Տքիօո (էհօ Տօ-Շ4ԱՇմ Շճտծ օք /Ճ276ւԵ8յճու 1օքոշտօոճէԽօ ԽՃհրո-16Ճլոտել 1ո
ՊՇՈՇՄՅՈ), էՕ 1ՇՏէօոՇ Բ ճոմ ՕւԱ6: 1ո Տօտած քոաղտ օք էհօ քսեն օք Ճոոծուն
էհւօսջի էհօ տսքքուտտ10ո օք ՞եօլիօստ ձ5քոճեօոտ օք հՈճհօոօնճո քօքսրճեօո
(80»սէ-ՅՇճլ, 2ճոջ1Ե8581, ՀՅ Տ եոՇէ ճոմ 50 օո).

Ղհծ ՈՃէՇոճթ ՇՕոշօւոյոջ էհօ էոճ| օէ էհճէ Շճստծ ԵՇ1ոՋ 8 71ՏԱՅ|ԼՇՂԱՇՈՇՇ ՕԷՃ
ՏԱՇՇՇՏՏ1ն1 8էէ6ոոքէ օք էհօ 1ոէծ1նջծոօօ ձոմ Ըօսուծոուօծլնջօոշծ Ձօքաղածու օԷԼհծ
Օւոծոզ1 Տէճք օք էհօ ԽՃ Խոն Խնուտ էր) 1ո էհօ Շճստօ օք 1ոէ6:56ՇԱռջ էհՇ հօտեթ
օքօւճեՕոտ օք /Ճ276Եճյմո - 115 Տքծօլաա| Տեր Շօտ հճոջ ԼնսծյտՏ Ճճոճոօ181 ոմ
ուհէճր Տսքքօղ 1ո էհո Ճոն-Ճոոծուճո ՇԱԽ 416 քոօտՏծոէօմ.

ՂԼհծ ոշ Էօաոսոօմ Ճոոշուճո 1ոէծլիջտոօծ, ահլհ ԽՏ էօղոօմ 1ո քոլ
1919, ՃէէճՇհօմ էօ էհօ հղառ Սու օք էհօ Խնհու Խնուտեր/, Տքճւօմ ոօ օքԾՕւ էօ
քոճծոէ Լհծ 84ՇԷՐՂԱՇՏ 01 1016ջո Տք165 1ո էհծ էՇուէօ17 օք էհՇ ՒՇքսԵնօ օԷ/Ճոոծուճ.

Տօ, լո ՍՔ6շճտեւ 1919, լո Մրշմոո, ոհ էհշ ՇԱԾՂՏ օՒ Լհճ ՕՐՏ։Տ օՒ
Ճորճուճո 1ուօ11ջ6ոօծ ձոմ էհօ հ/րուտեր օք 1ոէծւոճ| Ճուտ ձո /ՃՃսՏէոճո օՒՈՇ6ղ,
Ճուօո 11480ԽաէքԼ, ՊճՏ 18165164. ԷՇ հմմ ՅոԽ6մ Քօտ Օօշօռջ17 ձոմ հոմ ԵՇՇո Տու
էօ էհօ ՃՈ» օՒ Ւրիլ քոտիհճ Թո 2Շհյ6Մյոջ Տօ6 քսղլքօ565. Ճաօոջ հտ էհլոջտ Մ/85
1օսոմ ոօէ օոի/ Ճ Օշօջոո քճտտքօղ, Եսէ 850 Տօած տոաքօղոու ոճքտ (ՇԹւղոջ էօ
էհծ 16910ո ձոմ էօ /ՃՃոոծուճ, 8Տ ՇԱ 25 4 1ՇԼԼՇՐ Օք ոօ տտծոմմճեօո հօտ Պօզօ",
էհօ 1օքոօտօոէճէ ՄՇ օք Ճ26Եճյմո 1ո Օօ0ջ 18. Ճո ճօեօո Խոտ ԵԹՄ ՃԵօսէ Ճուօո
Խ/(8:օԷսէէ, ձոմ 85 8 տս հօ ՄճՏ օօոմծտոծմ էօ ՄԱՇօո 762185 տոքոտօութծու.
Խգո 1647ճխտոօ» տսքը6:6մ էե տատ էու. ԷՇ ճջ ՀՇշստօմ տ օճնմոջ
քոօԿ0Շ4ԱՕոՏ ջճոՏէ Ճոոօուճ, Ձոմ էհստ հծ, է0Օ, /8Տ ՏՇՈԼծոօօմ էօ ԽԱՇՇո 76815-
տոքոտօողծու. ՛ԼհՇ էօ ՃԵօՆՇ Ոօոմօոօմ ՏԱՏքՇՇէՏ, էՐ/1Ո` էՕ 1ՇՃիշ6 Տք7 ՃՇԵԱԽՎԱՇՏ
1ո ՃՃՈոծուճ, 61Շ ՁՈԱՇՏԼ6Մ ոմ ՏՇոէծոօճմ էօ ոոքոտօուրծոէ.

688

1 Տհօսմ ԵՇ Ոտշուօոճձ, Լհճէ ՇՄՇո Լհծ 8օ15իշմա ՕօԽ6ւոճու, Խիյշհ ՀՏ
ՁՋՁԱՈՏԷ էհօ մՇ6լտ1օոտ ՕՒ էհօ ՏՕՇԼ Ճոոշուռ Ձոմ քոօքօտլօմ էհօ ՄՇ6լտլօոտ օՒ
Ըօտունէ66 օք 1ոզսար, ձոմ Եօհլոմ Խեւշհ 51004 էհծ ուուտէ61 օք )ստէՇ6 Տալճաագո
Պա, մմմո'Լ 16516256 Լհետ հօտ ՆՇրՏԽՅո Շշուո| թոտօո.

Ղուտ օօոհուտ էհՇ ՏէՈԽՇ օԷ էհծ 1ուօլիջօոշօ քօքուոծու օք էհօ Խ/Լուռ Սուէ օէ
Խոն Խոուտեր, սուհ Ճհւշհ հօ եՂօմ էօ ոու էհօ էՏուօո7 օք էհՇ Խ/Ճ. ՏՇՇած
Յ9ՅոՏէ ՇոՇո տք165 Խհօ Մ61Շ էոջ էօ ալո էհՇ Տ8էՇ 57516 օք Ճործուն հօտ
1918 էօ 1920.

ԸՇօոտ146ոռքջ էհօ ՃԵօՆՇ Ածոնօոծզ, 1է՛5 քօՏտտ1ԵԹ էօ մոռ ՇՕՈՇ16է6 ոմ Շ6էճ1ո
ՇՕոՇխտ10օոՏ. 1է՛Տ օԽ14Շոէ, էհճէ էհոօսջհօսէ 1918 -1920 էհ՞ Ճոոշուճո Եօհօօ ճոմ,
ՏՇՈՇոՀ 1 էհօ ուտե օք 1ուօւոճ| Ճքռոտ 4114), Տքօօաոլ Բճօւնեօտ 6 Եօոջ
ՇԼՇՅէՇ 1ո 25 «ԱՄշսիԼ 6օօոօուօ-քօհեօճի7 ձոմ Տօ ՏԱՇտտօմ ՇՕոմմնօոտ, 85
էհօ Ճորթուռո ձո ամՏ-4ԹԾոջ ահ 15 ՃԱ ճսռնճւ7 քճղտ ձոմ Օէհծւ Տէ8է6 1ոՏԱէս-
եօոտ, 45 ՇԱ Տ էհՇ ՏօքուճՇ ձոմ օօտքիօճւօմ 96օջոճքհյօ-քօհնօճ| Տ1սճեօո
1օսոմ Ճոոծուճ. 1 ճջ մմհօշսն 1օ Թոռ քօհօօ, ճոմ 6Տքօօոյի/ 12981 Ճոմ ոճեօո-
ՏՇԽՎՈՏ քօհօշծ ձոմ 01Ջ8ոտ օք 1ուծոոմ| ՃԱՏ 1ո ՏսՇհ 8 ՇՕսոէր», Մ/361Շ էՌՇՈՇ Մ/61Շ
հսոմոօմՏ օք էհօստճոմտ քօՄօղ» -ՏԷՈՇՒՇՈ ոջ ոճուտ, 1 մմ է Ոճտտ ՕքՕխ6ո 8 հոն
ոմիօո հԽռհօոծթէճոտ, հօ ՃՇ զատ մլտքօտ64 էօ Ճոտոււ ոմ 115
ՁսԼհօՈՒ6Տ ճոմ Տօ օո. Ճքքուռութ 1է ԽճՏ ԱՒՈՇսԼ էօ հոմ ԵօԼհ էհՇ ՈՇՇ6ՏՏ8Ր7 ՏէՅՒՒ
Խեուշհ ճրոօտէ ճմմո՛ւ օշզտէ, ձոմ Բոճոօ1ո| Ոծճոտ, Խեհլշհ 8-6 Մ6Ր7 մոքօղճու է8Շէ015
էօ ՇԹՅԼՇ ՁՇԵԽՇ քօհօօ ձոմ ջօշոօուի օջճոտ օք 1ուօւոճլ Ճմճտտ ուհ Տէճէ6-
Եօոտոջ քԽոշեօոտ 1ո Շօոճնեօոտ օք 1օողԵի/ ՎՇտՏէո076Վ ՇօօոօուՇ ձոմ տոքոօք6օր
ք1ՕՇՇՏՏՇՏ 1օ- 1Թւուղոջ ՕւջճոտՏ ՕՒ ՏէճէՇ Հսէհօուճտ. 87 էհծ Խճ, մսոոջ էհօտ6
ք10Շ6ՏՏՇՏ 1է ԽՃՏ ՈՇՇՇՏՏՅՐ/ էՕ Տսուոօսու ՇՇղճյո ոօո-Տէ8է6 101665 ձոմ քճւնօս ուի
էհօ Եճոմ ւ մտ5քօՏ815 օք Տ5օ-Շ64164 "'ՔոօսքՏ"՛ Եօլոք 10օՅէ6օմ 8727 Քօղո էհծ ՏէՁէ6 օր
հճոջ Ճածլոօոտ էօ ԵՇՇօտ6 ճ Տէճէ ոհ ճ ՏէճէՇ ձոմ էօ ԵՇ Տ61--ՇիճԵԹ 101
Խեուօհ Ճոոօումտ ճ1ճօս1Աօտ 616 1ոօօտքծհծօոտ:ԵԹ, ձոմ էհօ Շօսուր/ ՄՏ էե
"ՈՅԷԽՇ-16Տ142ո66"" Մհօլծ ՇՄօՌ/Լհլոջ ՀՏ քօՏտՏ1ԵԹ էօ մօ, 1ոօխձոջ էհօ ձքքիճոօծ
օք Լհճ 1ոզատեօո տօէհօմ5 օք ԵՏՃԱռջ, 1Շուոմոջ օԷ էհօ 912օո ԽոմմյԹ /.56Տ, 1ո
ւտռեօո էօ քօքառեոօո ջոօսքտ օր տաոքի տօքճւռւծ 1ոմ ո մսճտ, հճտոջ օլհծր
էհօսջհւտ օ- ոօէ Ետյոջ ամնոջ էօ օԵՇ7 էհճտ Մսլջու ճոեւեօոտ. ՛Ւհծ 1ուօոոտլ
օօաքհօճէ6մ, ՇՇօոօուծ-քօհեօճ1| Շօտք)62 Տ1սճեօո, Խհլշհ ճտ 8150 ՎՇՇքօշոօմ Ե»
էհծ Օէհօր 1Թ1Շ6Տ, ճմ էհ՞ օ:Թմեօո օք էհշտօ ՈՇՇՇՏՏ8ո/ ձոմ տոքօոճու Տէէ6
1ոՏանօոտ օօ Շօտքթյ Ըճուոի, ՃՇ աճ ոօէ քոճտտ ԵԺ տսշհ ճո տոքօղճու
186էօղ, 8Տ էհօ հաճո էԷ8Շէօւ 15, ԽհլՇհ հմմ ԵՇՇո Շիճոջ6մ4 8 ԷէէՇ 1ո զսճ հէ7 886: էհծ

689

եւոօտ օք էհօ Բաօստ "լօ" յ/օու Էի. Ւճումէնճելօ "«1Բուծունո հլտ10Է," ե) 11.
ԽՃիօրծոճ էչ), Յոճ 1ո Էէ, հմմ 250 ջճմոօմ ճո օքքօսուն7 Ե» էհօ օճհէր օք 1918-
1920 ՏՏ լռ ՃԵՏՇոօօՇ Օք էհօ Տէճէօ-աՇոմմոջ 12ՕօԷտ, էՕ օշքոօտտ ՃԱ 115 ոօէ խօ
ՁէեղԵսէ6օՏ տ Աքոշս օօոճնօոտ 162450ոծմ ԵՄ էհծ ՏՇճոծՏ Օք հսոջ:ւ, 85 ԽՇԱ 25
ՇԽՇՐէիոջ էհճէ հմ 7ռոճաոօմ 85 ձո 1ոհօղւճոօծ հօտ էհ հԼօոջօ1՛Լ8ւոոճո,
Շհւոջշմհճուռո ճոմ ԼտուէՇոօսոճո էմոթՏ ԵՇՇՅՃսՏՇ էհօտծ մ158ՏԱօՕստ ամխօտ հմմ
ք25Տ6Մ 8227 օո էհօ ՃորՇուռո ոճնօո ձոմ մ.օՑ/ո 10015 1ոէօ էհՇ ՇՕոտօ1ՕԱՏՈՇՏՏ օք
էհծ քօօքթ, ահշհ հճմ տոճւոծմ ոօէ օո 85 4 ։Շոօտեւճոօծ Եսէ 1է հոմ 2150
ԵՇօՕԱՇ Ճ քհճոօտծոօո 1ԷԹՅէԱո6մ 1ո էհծ 1օող օք Շստէօոտ ձոմ ՇհճոճՇէ615, ուհ 81
ՕԷ115 ՇՕՈՏՇզԱՇՈՇ6Տ.

Ղոծոօէօ16, ԵօԼհ էհօ քօհօծ ճոմ էհօ Խհօթ Տ»516ո օՒ էհծ ԽՈոլտե» օք 1ուօոոՅ1
Ճ1Ժուտ 1864 1ո էհօտ6 76815, Եսէ էհօ7 Շօս1մո՞ք 16515է ՇԱՇՇԷԽՇԻ/ էհօ մ6ղճոՔ6ածուտ
Ձոմ մ150146ո5 ՕԲՄՅՈՕԾԱՏ "ՂՈՕԱՏՇՈՏ ԷՇ" Ճոմ Օէհօք 91ՕսքՏ, ՋԽՇ 8 100է6մ Տօխ էՕո էՕ
էհծ քոօելթոտջ օՒ ճո 1Թճոջ Շօոշօտյոջ էհօ ձսէհօու օո էհ քու օք
քօմօոոճոօօ 85 ՇԱ.

Ղհծ Յի Խծ ճոմ օԼհծք ՎօՇԱաՇուտ ՇՕ6 էօ քւօՆ6 Խհշէ Ա1էհշս1Ա6Տ էհՇ 7օսոջ
Ձոմ 1դ62ք6օՈ6ո66մ 1ուօլիջօոշծ Տօ օէ ԽՃ հճմ էօ Շօքօ հ 1ո ճօզաղոջ էհօ
Լօզսամ 1ոօոճեօո էօ Տէօք էհօ 1ոնգջսծտ ք1Թ1էէ6մ ԵՄ էհօ Տքօօլոալ Տ 671Շ6Տ օՒ
Շոօողւծտ. 11 Տհօսլմ 25օ ԵՇ տոնօոօմ էհճէ էհօ ՇԱՏ օք էհօ Ճոոծուռո
1ուծ1լջ6ոօծ ՏՇՐՇՇՏ Մ/61Շ ՈՕէ ՃԽ/Յ7Տ 164117 ՇՄՅԱՅԼՇՄ 8ոմ 18է6ո 1ուօ 86օօսու 1ո
էհծ քօնեօճլ 90օԽ6ւոծուճ| ճում ուհնճր ՇԱՇՏՏ օք /ՃՃոոծում, հօ 16քօՏ564 էհճտ
հօքօՏ օո էհ ՕԹՅէ ՔՕԿ/615 - օո էհօ: Բուօուօ 81165.

ՃԱ6Ր Լիճ 16Տ68Շհ, 1. ԵՇՇՕտ6Տ Շոր էհճէ էհօ Տքօօոլ Էճօւհեթտջ օք Լհծ ՒՂՏէ
ՖՇքսԵհօ օք ՃոոՇուճ հճմ 10 քճտտ էհոօսջիհ էհծ 16Ծոոճնօո քօոօժ լո էհօ Շօոմմ օո
Օք 960- ձոմ քօհեօճ11501Աօո, ՕՄ6ՈՇՕոոջ ԷՇոշոմօստ Ճոճոօն Շօօոօուծ, Տէ8է-
Ձոձ 16Շհուճճ| ճքմօս1ե6Տ, 1ոՏ1684 օք էհՇ քոճտՏԽ6 հօքծ 1օ1 էհծ 25515էճոՇ6Շ Օք ՏսՇշհ
9164է ձոմ քօԽօքխն| 1Թմ6:8Ա0ոՏ օք Ճոէ-Ճում 85 Օ6Յէ Ցուճյո, Իւճոշօ, Ղհօ ՍՏՃ,
ԽՇլոջ /2761Ե8լյճո, Օ50ւ51ո ձոմ Ղստետի ԽՃաոտճ-Տօ6է Տ7ոմոօոծ. ՃՇՇՕւմոջ էօ
էհօ 5:ռոմ 2ոօի2| ՎօՇԱՈծուճեօո ճոմ Օօէհծո ՏՕԱՐՇ65, 1է 15 2ԵՄ1ՕսՏ, Խհճէ Խոմ օք
ՏԱքծո քոօԵյթոճեօ Տէ8է քոօԵՇոՏ Է8664 էհծ 1ոՄօտԱՏ8եօո ճոմ ՇՕոէւ-ՀոՆՇՏԱՏՅԱԾՈ
Էոօնն6Տ օք էհօ ԷԼՏէ ՔքսԵհօ օք Ճոոծուճ Եճլոջ էօօ 7օսոջ 11561Է ձոմ հճոջ 8
ԾԹ: օք էհլոջտ էօ 1Թուո. ՃՏ 8 ոճէլՇր օք էճշէ, Եծւոջ 1ո Շօտքօսոմ քօհեօճլ ճոմ
ճոջթմ ուհ Տ1սձեօո Ճոտօուճո Տքօօլոյ Էճօւնեօտ 18664 ՛Լսւեօ7 ահլշի ՀՏ
օծ քօաօմխլ, հճմ ճո լոշօոքուճեյլթ ձմԿճոօ6մ Տէճք, ՇՇօոօուՇ ձոմ Քոճոծոլ
քօտտ1Եւնեծտ ճոմ, 1ո ճմմեօո ճտ տսքքօոծմ ԵՀ 7151Ե5 ձոմ 1ոմ151Ե16 քօա6խ1

690

Ճ1իօտՏ. ՃՏ Ձ 165սն, 1 ՇՕտք)ԹէՇ ՎՇԹոէ օէ Ճութուճ 1ո 1920 (ՏեքէՇտԵ6ւ-ՔՇօօօտեո)
լո էհօ ՛1սոոտհ-Ճոոծշուռո ճւ, Միշո Ճոտշուո Տքօօ81 ԷՅօւնէլաՏ Ն6ծո՞՛ւ ՃԵ 10
օքքօՏ6, 11016 01 1ԹՏՏ 164177, էօ Ղստետի Տքծօա1 Էճճւեելտտ, 8Տ Եօհլոմ էհ էհօ
ԾՃՏ 8 1Աժ6 ԵւՇճէհ օք Ճսէհօոէ7 ոօոօ-քոօաօ16մ էօ էհծ ՃՃործուճո 5146. /Ճէ էհՇ Տ26
եռ», 1է Տհօս|մ ԵՇ տօշոնօոճմ էհտ էհծ 8ՇեԽ ԷՄ Օէ Ճոոծուճո 1ոՄՇՏԱՏՅԱօո ԷՇ1-է6Տ
ԽՅՏ ոօէ (Թո ձքքաօաոէօմ ձոմ էճէօո 1ուօ ՇՕոտմ6ոճնօո ԵՄ էհօ քօհեօճ| քա
Ձնէհօղեօտ օք էհօ Եօքսեհօ օք Ճոտտուռ, ճ5 էհօ ՇՕԱ1ՏՇ ճտ էօ էհօ Տտ
ՇՕսուղծՏ ձոմ էհճէ քօտ1եօո 1որսծոօ6մ օո էհօ Ջ6Օօքօհեճճ| 8Շեօոտ էճխոջ քած 1ո
էհ6 169Ծո ճոմ էհօ 1ԹՏԱԼՏ.

Տաուոճղւմոջ 1 ՃԵօՆՇ-ՈոՇուօոծմ ծ Շճռ Շօտօ էօ Շօոշխտօո էհճէ էհօ
Ղեսւմ ՔօքսԵենհօ օք Ճործում հճտՏ օէ ՃԱՅՅՎ7 1ոօօՕտքՅՅԵՒ/ 1016 օճքոճօ1եօտ նո 81
էհՇ 1Թճէսւթտ, Ճնհօսջհ էհօ» 86 8150 սոՏօԽտճմ 15ՏԱ6Տ) էՕ ՀոՅոջ6 ձոմ Վածօէ էհօ
0օԼԷՏհօք օՒ1ոՄՇՏԱՏՅՃԱԾՈ ձոմ ՇՕուՅՀոՆՇՏԱՏՅԱՕՈ Է2օւհեօտՏ օք ՃՃոածուճ քսէնոջ
1ուօ քոճՇԱՇ6 էհօ հտէօ16Շ41 ճում քօնեօճլ օշքօոշոօծ օք էհօ ՒոՏէ 85 ԽԱ 25 էհօ
ՏՇՇՕՈմ ՏօՇ1ճնտէ (ՏՕՄ16է) ԷՇքսԵնօ.

691

Ահարոնով Ա. Ն. - 72,70
Աղանեան Ն. - 20

ԱՆՁՆԱՆՈՒՆՆԵՐԻ ՑԱՆԿ Աղբալյան Նիկողայոս - 349
Ամբարդանով - 244

Ա Ամիրխանյան Լ. - 300
Սբաշիձե ՄՍանդզակ Ասլան բեյ Ամիր Բաբա Խալիլ օղլի - 221
զադե - 104, 106 Ամուրեան Ա. -79
Աբբաս Ալի բեկ -- 426-427 պրումլինսկի Շամիլ բեյ - 129,
Աբբաս Ղուլի բեյ - 126,142 142
Աբդուլան (Աբդուլլա օղլի) - 256 Անդրանիկ (Օզանյան) - 91-93,
Սբդուլ Կադիր - 230 181, 341-343,629
Աբդուլ Համիդ - 412,608 Անին Տիգրան --53, 268, 384
Սբդուլ Քերիմ փաշա- 91 Ապտեկար Վ. Բ. -72
Աբուլյանց - 283 Ապրեսով, գնդապետ - 377
Սգիլյար Սամանդ աղա Ասադ Հաջի Մանաֆ - 138
Քեսմանսկի - 430 Ասիա - 100
Ազատյան Հայկ - 345,347, 366- Ասլան բեյ, գնդապետ -- 104, 106
367, 405 Ասկեր բեկ - 123
Ազիզ Փիրինջի Միթքի, Ավագյան Ռոբերտ - 416
գնդապետ - 232 Ավդալբեկյան Թ. - 404
Աթաբեկով Սերվեյ բեյ - 260, Ավետիսով Նիկոլայ - 442
279 Արամ (Արամ Մանուկյան| - 89,
Աթան - 66 289, 290,303, 374, 376, 404-405
Աթար Հաքքի բեյ - 232 Արարատյան Ք. Գ., գեներալ-
Ալի Ալահվերդի ԼՔուրդ) - 115 մայոր - 28, 35-38, 44, 56, 61, 66,
Ալլենբի Է. 2. 2., գեներալ - 510 80, 82, 105, 107-108,227,267,
Ալի խան Մակիեսկի, կոռնետ - 299, 311,325, 328, 335,337, 353,
171 360-361,386-388,394, 437
Ալի Միրզո - 139 Արարատյան, գնդապետ - 314
Ալի Ռիզա փաշա-- 116, 642 Արարատյան Մարգիս- 304,363

Ահարոնյան Ավ. - 33, 181
692

Արսեն աղա - 413-414 Բեկզադյան Պ, (Բեկզադովի

Արծրունի Վ. - 13, 177, 181-182, պոդպորուչիկ - 73-74, 144-145,
191, 346,392 222, 263-264,271-272,275-276,
Արշակունիներ- 19 281-282, 287

Բեկզադյան Ալ. - 108
Բ Բեկզադյան Տ. --51, 338, 383,437
Բաբալյան Արտ. -- 340 Բեկզադով, պորուչիկ - 282,287
Բաբայան Վարոս - 349 Բեհբութ բեկ Ջիվանշիր - 169
Բագրամ խան - 126 Բեյ-Մամիկոնյան Ալ.,
Բագրատունիներ - 19 գնդապետ -414
Բագրատունի Հ., գեներալ --72 Բեկ-Փիրումյան Դ., գեներալ -
Բագրամ խան Նախիջնանակի - 80, 433
126 Բիգա բեյ - 136
Բադալյանց, պորուչիկ - 125 Բիկովսկի Մ. Գ.-72
Բալաջանով (Ստեփանյան Բինբաշի Ջաֆար բեկ,
Ստ.- Նորքեցի Ծերուկ) - 85 գնդապետ -- 217, 452
Բախշի բեկ - 125, 259 Բիչ Վ. Հ., գեներալ - 318,359
Բախչին Մ. Ա.,, պորուչիկ - 275, Բուռնուսուզյան - 244
280-281
Բաղդասարյան Բոգդան, Գ
գեներալ -- 143,220, 281, 435-436 Գազազյան Կ. - 397
Բաղդասարով Բ.(ԼԲաղդասար- Գամազով Կ., գեներալ-մայոր -
յան), գնդապետ -- 48, 215, 260, 34, 413
312, 327, 341,347, 391, 435-436 Գամզան Մեշադի Ալեսկեր -
Բաղդասարով, սպա - 283 128
Բաղդասարյան Տիգրան -- 148, Գայդարով - 449
406, 427,479-480 Գասըմ Ռուբէն - 170
Բաշինջաղյան Գ. Զ. - 67-68 Գասպարյանց - 283
Բաշինջաղյան Լ. Գ. -- 67-69,70- Գավրիլով Գ. - 378,671
72, 126, 130, 143 Գեգեչկորի Եվգ. - 99

693

Գեդնանով ԱԿ. 212,217, 226- 233, 236-238. 255,

(Գեդնանիշվիլի)| - 259-260 257, 259,264-269,271-273,426,
Գեորգաձե Տ., Վրաստանի 591-593,646,726
ռազմական նախարար - 339 Դը Կորբեյլ Էմիլ,
Գերման Դրեյեր - 244 փոխգնդապետ -- 273
Գյուլխանդանյան Աբր. - 13, Դյուրհեմ -- 262
157,173, 179, 185, 222,290, 299, Դոբրովլեանսկի - 253
304, 349,379, 392 Դոդոխյան Մ. Ն. -- 59, 67, 85,
Գոդձին -314 108-111, 120, 123, 125, 127, 129,
Գոշ Մխիթար - 19 131, 138, 140, 203-204, 209,213,
Գրեյսի Ջ. Գ, կապիտան -- 74, 217, 259,266, 272, 284-286
222 Դոլուխանյան Ա. , գեներալ - 37,
Գրիգորյան Գ. - 73 82, 101, 143,205, 311, 339,383-
Գնորգյան Հ. Մ. - 83, 148 384, 419

Դվերնիցկի Մ.Դ. - 66
Դ Դրացենկո Դ. Պ., գեներալ - 62,
Դադայանց Ավ. -76 87-89,94
Դադիգուլսկի ավագ - 125 Դրեյեր -- 243-245,249-250
Դամադ Ֆերիդ փաշա - 605,640 Դրո (Դրաստամատ
Դավիդով - 283 Կանայան| - 67, 82-83, 85-87,91,
Դավուդ, չեթնիկ - 230 93, 115, 127, 148, 150, 169, 193,
Դելի Տ. Դ., մայոր - 218 254, 258,286, 296, 311,318, 321,
Դենիկին Ս. -- 36, 60-61,63, 74 - 325-326,328-331,335,338, 341-
76, 78, 132-133, 145, 184-186, 189 342, 350,377, 398, 414,428, 449-
Դեվոյանց Տ. Թ. , կապիտան - 450, 465,591
10, 12-14,24, 33, 45-47,52-56, Դուգլաս Ա. Ս. Ջ.,
67, 78, 83- 91, 93-99, 101-103, գնդապետ -- 221
118-119, 123, 128-129, 131, 136- Դուման Նիկոլ - 85
137, 140, 151-153, 155-156, 168, Դնո, Տիգրան -- տե՛ս Դեվոյանց
186-188, 190,203, 206, 208,210- Տ. Թ., կապիտան - 24

694

Ե 253, 262,296-297,314, 327-329,

Եդիգարով, գեներալ - 136 334, 361, 441, 490-491

Եղիազարով Ե. - 38, 65, 153, Զոհրաբյան Էդ. -- 167,174, 179,

253, 276-278 219

Երամով Գրիգորի -- 59, 72, 109- Զորյան Ստ. (Ռոստոմ | - 83, 88,

111 591-592

Երամով Սարգիս - 412 Զվերն - 286

Երվանդունիներ - 19

Եվանգուլով Լ. Գ. Է

(Եվանգուլյան| - 36-38,41-42, Էլման - 240-241

49, 69, 98-99, 243-245,267, 338, Էկարտ -- 240-241

363,381 Էկսամ փաշա.-- 139

Եփրեմ խան |Դավթյան Ե. Դ,| - Էյուբ փաշա - 131, 185-196,201

85 Էնվեր փաշա-- 104, 136, 169,
188, 203-204, 224,608, 618

Զ Էնֆիաջյան Արտաշես - 337

Զախարիաձե, գեներալ - 269, Էսադ փաշա -617

278 Էրիստով -- 152-153

Զավրին 2. (ԼԶավրիյան Հ.) -- 260 Էրիվանսկի Քերիմ խան - 221

Զավրին, գավառ. կոմիսար -

393 Թ

Զաքի - 125 Թալանյան - 300

Զեմլյակ (Նանումյան Թալեաթ փաշա - 608

Հարություն| -87 Թախթաջյան Ֆ. -- 229, 234,657

Զիա Շաքիր - 230 Թեմպերլեյ Կ. Է. - 73, 80, 102,

Զինգուն Կարա Վախլ|գիֆ - 136 132-133, 432,436, 438-439

Զիխնի բեյ - 136 Թեմուրյան Յուսուֆ բեկ - 300

Զինկնիչ Մ. Մ., ԼԶԷնկէվիչ Թեքինսկի Մամեդ խան - 155-

գնդապետ -- 56-58, 60-53, 82, 99, 161, 163-164, 166-167,200

102, 105, 127, 134, 1195-197,221,

695

Թոմսոն Վ. - 343,358, 360-361, Լանգ Դ. Մ. - 184, 186-187

438 Լավրով Ն. Մ. -- 363
Թոռլաքյան Մ. - 168-170 Լաուտեն, գեներալ - 449, 451
Թորոպան Սահակ - 303,334, Լենին Վ. Ի. - 105, 145,189
346, 382, 405, 409-410 Լեպի Գ. Դ. , գնդապետ -- 75,
Թոփչյան Ա. - 397 132-133, 184
Թումանյան Միքայել Գ., Լիժին - 84, 86-87
իշխան - 38, 253,363 Լլոյդ Ջ. - 183
Լորդկիպանիձե Գ. Ս. - 278
Ժ Լնանդովսկի Մ. Կ. - 144
Ժժենով Գ. Ս. - 71
Ժորդանիա Նոյ Ն. - 340 Խ
Խաժակ Լ|Չագալյան Գարեգին) -
Ի 86
Իբրահիմ բեկ - 125 Խալիլ բեյ -- 121-126,131, 138,
Իշխան |Հովսեփ Արղության) - 140
86, 169, 297 Խալիլ փաշա - 128,135, 128,
Իշխանյան Բ. - 368 138, 191,208, 227, 601
Իշխանյանց Ե. - 400 Խալիդ բեյ - 218
Իշխանյան Ն. - 372 Խալիտ բեյ -- 212,214, 223
Իշխանով, փոխգնդապետ - 439 Խան-Թեքինսկի -- տե՛ս
Իովանովիչ -- 249-250 Թեքինսկի Մամեդ խան
Իսմայիլ աղա - 230 Խանկամալյան, գեներալ - 337
Իրազեկ 8. (Տեր-Հակոբյան Խան-Կոտուրսկի Հովհ. (Խան-
Հակոբ) - 13, 176, 392,398 Ղոթուրի| -- 27-28, 37, 57, 73,
Իրզա Սլի օղլի - 113 101-106, 114, 118, 122, 125, 144,
213, 215,227, 233, 259,275, 280,
Լ 487, 653
Լազարն, պրապորշչիկ - 244
Լազյան Գ. - 90

696

Խան-Մագնախսկի Բոգդան Կալաբեկ Թաիրով - 126

Դավիդովիչ Ավան Յուզբաշի - Կալիտին, գեներալ - 83
152 Կանայան Դ. |Դրո| - 83, 91, 169,
Խաչատուրյան Ա. - 120, 128, 311,318
272, 345 Կապան Մ. - 70,251
Խաչատրյան Ստ. - 397 Կարապետյան Մ. - 14, 147, 179,
Խաչատրյանց , շտաբս- 312, 319,322, 359
կապիտան- - 314 Կարա Բաբա լտե՛ս Տիգրան
Խաչատուրով, կոռնետ -- 428, Դեվոյանց) - 86
430 Կարաբեքիր Քյազիմ փաշա -
Խաչատուրով Գ. 28, 176, 180-181, 192,206, 211,
ԼԽաչատուրյան Գ.|- 101, 110- 214, 218-219, 224, 237, 257,399,
111 615
Խաչատուրով Կ. Ա. -- 67-68 Կարալով, գեներալ - 43
Խատիպան Ալ. -- 12-13,26, 33, Կեգամով - 244
49-50, 61-52, 69, 138, 154-155, Կեկելիձե - 99
160, 167-168, 182-183, 186, 189, Կոլչակ Ա. - 106, 145, 184, 186,
191, 227,293, 304, 318,333, 340, 189
346, 348,356, 358, 361,365, 398, Կորի Ջ. Ն., գեներալ -- 360-361
403 Կորոլկով, գնդապետ - 337
Խատիպան Գ. - 333 Կվիտաշվիլի - 120
Խնձորյան, կապիտան - 247 Կրասնով-Լիտվին Ա. -71
Խոնդկարյան Ա. - 345 Կուդրյավցն,
Խոջամիրյան Մ. - 46, 341 շտաբս-ռոտմիստը - 432
Խոսրով -- 83 Կուկունյան Ս. - 85
Խոսրոն - 115 Կուրիշկին -- 144, 277

Կուրտ Գ. Դ. (Կորդ|,
Կ կապիտան - 218, 222, 236,246-
Կադիմով, գնդապետ -- 121, 178, 247
279

697

Հ Հարությունյան Երվ. -- 402

Հալաբյանց - 327 Հարությունյան Կլ. - 160
Հախվերդով Աբդուռախման Հարությունյան Հ. Մ. - 340, 342
բեկ -- 167-168, 171, 174, 239,246 Հարությունյան Կլ. - 169
Հախվերդյան Հովե. (Հախ- Հարությունյան Մ. - 62, 256
վերդովի գեներալ - 34, 37, 44- Հարությունյան Մ. - 353-354
46, 47, 61, 79, 99, 102-103, 134, Հովակիմյան Բ. Մ. - 24

141, 198, 208, 282, 295,332, 335, Հովհաննեսով, շտաբս-

360, 374,385, 432-433, 446, 479- կապիտան - 353-354

480 Հովհաննիպան Աշոտ - 70
Հակոբյան Ա. - 350 Հովհաննիպան Ռիչարդ Գ. - 14,
Հակոբյան Համբարձում -- 173 36, 125, 148, 157, 180-181, 185,
Հակոբյան Հակոբ - 85-86 237, 290,317, 342-344, 355, 360,
Հակոբյան Ն. - 300 362

Հայ Գնդունի (Թոփճյան Հովսեփյան Աշոտ - 85
Համբարձում | - 149 Հովսեփյան Գարեգին արք. -
Համիդ բեկ - 142 391, 398

Հայդար բեյ - 355 Հովսեփյան Նիկ. - 300
Հաշիմբեկով Զիյա բեկ - 123 Հովսեփյան Սեմյոն - 72
Հաջին Հուսեյն -- 76, 259, 266 Հովսեփյան, պրապորշչիկ - 116,
Հաջի Ռիզա Քասումբեկով - 120, 198

126, 171 Հովսեփյանց, գեներալ- մայոր -
Հաջին, դոկտոր - 259, 266 121, 131,266

Հասկել Վ. - 121, 131, 164,208, Հուլիոս Վեսար - 371

240, 263-264 Հուսեյն Ռաուֆ բեյ -- 205-206
Հարությունյան, կապիտան - Հուսեյն Հիլմի փաշա - 608

137 Հուսեյն Վալի օղլի - 173
Հարությունյան Ա. - 93

Հարությունյան Ավո -76 Ղ

Հարությունյան Բ. Լ.- 363 Ղազախեցյան Վլ. Ն. - 11,91

698

Ղազարյան - 319 Մանուկյան Արամ |Արամ)| - 89,

Ղազարյան Գար. - 28, 72 169, 289-290, 303,373-376,398,

Ղազարյան Հայկազ - 228 404-405

Ղազարյան Մ.- 470 Մաշադի Ալեքպեր

Ղարիբյան - 83 Զամանխանով - 212

Ղորղանյան Գաբրիել Գ., Մառ Ն. Կ. - 671

գեներալ -- 32-37, 42, 49, 52-54, Մարթայան Հակոբ - 227

78, 81, 117, 136, 178, 184, 187, Մարոկուտտի Անտոն

190, 203, 205-206, 211, 228,230- (ԼՄորոկուտտիլ| -- 12, 238-252,

235, 237,253, 257, 263,293, 592- 726

593, 646-647 Մարտիրոսյան - 277

Ղորղանյան Մտ. - 117, 178,391 Մարտիրոսով, շտաբս-
ռոտմիստը - 123

Մ Մաքս - 264, 269

Մազմանաով - 121 Մաքսապետյան Ա. - 378, 409

Մալխազյան, դատախազ - 421 Մաքսիմով - 86-87

Մալխապան Մ. - 405 Մեդվեդն, պրապորշչիկ - 79,

Մախարաձե - 117 199, 201-202, 265

Մախմուրյան Գ. - 356 Մեդվեդն Մ. Ռ., կապիտան - 4,

Մակեդոնացի Ալեքսանդը - 371 61, 66, 82, 199-202,269,437

Մակինսկի |Գանիզադե| Մելիքյան Գ., դատախազ - 377

Թեմուր բեկ - 159, 167,173 Մելիք-Հովսեփյան - 672

Մամեդ բեյ - 138-139, 142 Մելիք-Մուրադով, գնդապետ -

Մամիկոնյան, սպա- 215 143, 327

Մամիկոնյան բեյ Աթաբեկ - 414 Մելիք-Շահնազարյան Պ.,

Մամիկոնյան Ստ. -- 366, 397 ռազմական կցորդ

Մանասյան Ս. - 299, 304, 377, Ադրբեջանում - 41

379, 387,433, 446, 671 Մելիք-Շահնազարով, գեներալ-

Մանուկյան Արմենակ - 59-60 մայոր - 243,311

Մելիք-Քարամյան Ա. -- 194

699

Մելքոնյան Ա. -- 150 Մուստաֆա Քեմալ փաշա

Մելքումով Հակոբ - 608 ԼԱթաթյուրք| - 33, 187-190, 199,
Մեհմանդարով Մադիխ բեկ 210-211,223,227, 230, 232,273,
օղլի, գեներալ - 123, 150 605

Մեհմեդ Էմին - 371 Մուսան - 165

Մեշադի Ալեսկեր Գամզան - Մուրադյան Վ. Գ., կապիտան -
128 59, 67, 75, 78, 82, 101, 107-111,
Մեսրոպ, խմբապետ - 411-412 119, 123, 128-129, 136, 138, 152-
Միանսարյան Կ. - 397 153, 203-205, 207-209,235-236,
Միլն Ջ. Ֆ., գեներալ -- 358,659 239-242, 255, 262, 380, 498
Մինախորյան Վահան- 357,420 Մուսա բեկ - 232

Մինասյան -- 449 Մուֆտի զադե Շաքիր բեյ - 106
Միրալայ Ռիզա բեյ - 208

Միրալայ Շեվքեթ բեյ - 606 Ց

Միրբաբան - 165, 246 Յաբլոկով, պրապորշչիկ - 218
Միրզաբաիրով -76 Յակուլով - 239

Միրզոյան -- 364 Յաղուբյան Հ. - 277

Միրզոյան Մ. - 567 Յապոն |Պարոնյան Հովի.) -- 76,
Մխիթարյան -- 345 84-85, 125

Մխիթարյանց, պրապորշչիկ - Յուդենիչ Ն. Ն. - 92

440 Յուսուպ բեկ - 142

Մկրտիչյան, շտաբս- Յուսուֆ Քեմալ - 192
կապիտան - 435-436 Յուսուֆ Վեզիրով- 136
Մյասնիկյան Ալեքսանդր - 28 Յուսուֆ Բեգ Թեմուրյան - 300
Մնացականյան, կապիտան -

445 Ն

Մոպկավենա Ել. - 76 Նադիրով Ն. - 276

Մուշեղ Շահրյարցի - 389 Նազարբեկով, պոդպորուչիկ -
Մուշտակ բեյ - 106 122, 144,215, 273

Մուստաֆա բեյ - 106 Նազարբեկով Մ. - 72, 101

՛700

Նազարբեկով Թ., Շահբուդաղով, գեներալ-մայոր

(Նազարբեկյան Թ.|, գեներալ - -34

81-82,135, 144, 169, 172, 233, Շահբուլաթով - 121

254, 312,359-361,378, 395 Շահինյան, կոմիսար - 394, 427,

Նազարլին - 123 432

Նազիլը)մ փաշա - 608 Շահխաթունի Ա. - 107

Նաիլ բեյ -- 104 Շահմազյան Արսեն Պ. - 150, 342

Նալչաջյան Բենո - 300 Շամշատդինով Քյարիմ բեկ -

Նակաշիձե Ջեմալ բեյ -- 272-273 139-140

Նանասով, պորուչիկ - 65, 144, Շամիլ բեկ-Այրումլինսկի - 129,

283 142,211

Նանումյան Հարություն Շամիլ բեյ Արդլինսկի - 127

լԶեմլյակ) -87 Շամշատդինսկի Ֆաթթի բեկ -

Նապոլեռն - 85 129

Նէու-Նոէլ Է. Վ., կապիտան - Շապոշնիկով Մինաս - 260-263

607 Շատելվորտ Դ. -:343

Նժդեհ |Տեր-Հարությունյան Չարլզ - 360

Գարեգին Եղիշեի) - 150-151, Շելկովնիկով |Շելկովնիկյան|

153, 169,492 Գրիգորի Արտեմի, գեներալ -

Նեստերովսկի - 314 103, 393

Ներսեսով Վ. 2. -72 Շեվքեթ բեյ -- 606

Նիկոլ Դուման - 85 Շեվքի բեյ - 232

Նուրիջանյան Ավ. -- 277 Շեֆթի փաշա- 452

Նուրի փաշա - 135,150, 227, Շիխլինսկի Ալի ազա Իսմայիլ

136, 180, 188, 191, 203, 208, 227 Աղա օղլի, գեներալ -- 136, 150
Շիմկնիչ - 430

Շ Շմագայլով - 98

Շահամիրյան Շ. Շնեուր Ալ. Գ, գնդապետ - 28,

(ԼՇահամիրեանց) -- 19-20 31, 53-55,57, 61, 65, 67, 77-82,

Շահբաթով, գնդապետ -37 107, 110, 114-116, 127, 137, 195-

701

202, 227-228, 232-234,253-254, Պետրոս - 20

311, 355,432, 437,593 Պետրոսյան Գ. 2. -- 9, 60, 75, 88,
Շնեուր Ն. Ն. -77 124, 132, 184, 333, 356
Շնեուր Վ. Կ. -77 Պետրոսյան լ|2Հայազն|
Շումակնիչ - 85 Տիգրան - 28
Շումով Ն. Ա. - 57-58,61, 66, 79, Պետրոսյան Հր. - 83
82, 114,335 Պետրոսյան Պ. Ա. - 9-10
Շումովսկի Ա. -71 Պիղատոս - 183

Պլաուդեն Ջ. Չ., գեներալ -- 127
Չ Պողոս Նուբար փաշա- 57,317
Չալխուշյան Գ. -315 Պրիտոմանով Վլ. Ժ., գնդապետ
Չալխուշյան Ռ. -- 29-30 - 65-66, 144,278, 285
Չարլզ Էդվարդ Վիլյամ, մայոր - Պրեստոն Ջ. - 73
607 Պրոսսեր Գ. - 73
Չիկվաիձե, գեներալ - 279 Պուադեբար Ա. - 116, 235,263,
Չիչերին Գ. - 186 359

Չխենկելի Ա. - 96
Չումարով Հ. Բ.,

գեներալ-մայոր - 311,318,326 Ջ

Չուրուկ Մուլի Ջալալ բեկ Մաչաբելա - 279

Մահմուդ աղա - 231 Ջալալյան Մ. - 83,300
Ջամալ բեկ- 125

Ղ Ջամալյան Արշակ - 349

Պալին Պ. - 74, 113, 143 Ջավադ բեյ - 223

Պայոտոն, մայոր - 120 Ջաֆար բեյ - 201,217

Պապաջանյան Միքայել - 33, 87 Ջաֆար Ղուլի բեկ - 126,129

Պարոնյան Հովհաննես Ջաֆարով -- 160, 163, 166

ԼՍարգիսջանյան Համբարձում - Ջեմալ-բեյ Նակաշիձե -- 272-273

Յապոնացի Սաքոլ| - 84 Ջոնս Ստ - 14

Պարոնյան Հովհ. |(Յապոն| - 76

702

Ռ Սարգիսյան Մ. Մ. - 72

Ռամիշվիլի Ն. Վ. - 279 Սարգիսյան, պրապորշչիկ - 79
Ռաուլինսոն Ալֆրեդ - 355 Սարգիսով, պոդպորուչիկ - 110
Ռաուֆ բեյ -- 205-206 Սարդարյան Կ. - 179, 192
Ռեշիդ բեկ - 264 Սասունի Կարո - 13, 89-90, 94,
Ռիզան - 209 168,176-177, 182, 186, 191, 270,
Ռիխցլաձե - 231 315, 319-320,373,391, 394-395
Ռոզենբերգ - 169 Սաֆարյան, պորուչիկ - 276
Ռոստոմ |Զորյան Ստեփան| - Սաֆարեան ՌՈուբէն- 170
53, 88, 591-582 Սաֆո Ալի բեկ - 142
Ռուշտի բեյ - 214, 218 Սեբաստացի Մուրադ - 83
Ռուսա - 16 Սելիմ, քուրդ - 119, 445

Սելիմ մոլլա Բրո-օղլի - 120
Ս Սեիդ բեկ - 125
Սաբախտարաշվիլի Կ. Բ. -79 Սեպուհ |Ներսիսյաան Արշակ) -
Սալիհ փաշա- 204 149, 297-298,379,629
Սախարով -- 85 Սերվեր բեկ- Աթաբեկով -- 260,
Մամոյլենկո - 256 279
Սամսոն Տեր-Պողոսյան Միլիկյան, ռոտմիստը - 428-430,
(Վարդան-Մամփսոն| - 84 433, 441
Սանդերս, մայոր - 221 Սիլիկյան Մ. (Սիլիկով),
Սահակյան Յովհ. -- 147-148, գեներալ -- 262,296, 314, 318,
220, 392,398 326, 328-329,360-361,373-374,
Սահակյան Ռ. - 646 396, 428,430, 432-433, 437, 439-
Սարատիկյան Մ. - 300, 377, 407 441
Սարգոն 11- 16 Սիմոնյան Հր. Ռ. - 91
Մարգպան Արշակ Սիրունյանց, կապիտան - 327
ԼՄարգիսպան| - 72 Սկրիպին, գնդապետ - 317
Սարգպան Ա. Ե. - 22-67 Սմկո (Սիմկո) - 161, 230
Մարգպան Ե. - 347 Ստեփանյան Արտ. - 222

Ա

Ստեփանյան Ստեփան - 85 315, 317,330-331,343, 354,398,

Սուլթանով Սուլթան-բեկ 403,
Փաշաբեկ օղլի - 122, 128, 135-
136, 341,343, Տ
Սուլեյման բեկ - 142 Տառլե Ե. Վ. -71
Սուլեյման Նուրի - 251 Տարականով Ի. Ա.
Սուլեյման Շեֆիկ փաշա - 606 լ(Տարականովիչ| -- 12, 241,243,

248-251

Տեր- Աբրամով -- 244
Վ Տեր-Ղուկասով Ա. - 84
Վալադյան Վ. - 330,380 Տեր-Հակոբյան Հ. -- 50, 58, 62,
Վարանդյան Միքայել - 13,350 3-227,239, 241,315-316,324,
Վարանովսկի, լեյտենանտ - 345, 347,357, 392, 450
103 Տեր-Հովհաննիսյան,
Վարդանյան Ա. - 277 գավ.կոմիսար - 450
Վարդանյան Գ. -21 Տեր-Մելիքյան 2., բժիշկ -- 349
Վեզիրով Յուսուֆ - 136 Տեր-Մինասյան - 116
Վեյսալ Յուսուպ օղլի - 131 Տեր-Մինասյան Ռ. (Ռուբեն| -
Վերմիշն Քր. - 85 12, 89, 92-93, 116, 156, 163, 168,
Վեքիլյան Ի. Դ., (Վեքիլով), 225, 289-290,304,311, 315,332,
գնդապետ -- 79, 239, 277, 487 336, 349,359, 368, 391, 394,398,
Վիլսոն Վ. - 183 410, 425-426
Վիրաբյան Վ. Հ. - 8, 12, 91, 101, Տեր-Պողոսյան Ս. (Վարդան -
148, 178-179,220,342, 380,385, Րաֆֆի՝ ՀԽենթ»| - 84
496, 646 Տեր-ՄՍարգպան Սիգո - 300
Վոդեցկա, սպա - 244 Տեր-Օգանեզով -- 244
Վրանգել Պ. Ն., գեներալ - Տիգրան Մեծ - 371
լեյտենանա-- 132, 145, 186,189 Տիգրանյան Ս. - 99, 132, 184,
Վրացյան Մ. - 13, 156, 159, 180, 380, 429

191, 197-198, 248, 299-300,304,

՛704

Տրոցկի |Բրոնշտեյն Լ. Դ.) - 77, Քասումբեկով Խալիլ բեկ - 14,

186 171

Քասումբեկով Հաջի Ռիզա - 126
Ր Քերբալայ Մահմեդ Հաջի Աբաս
Րաֆֆի -84 օղլի- 119-120

Քեմալ Մուստաֆա
Ու (Աթաթյուրք) -- տե՛ս
Ումիկյան, պոդպորուչիկ -- 265, Մուստաֆա Քեմալ փաշա
267-268,271-272,283 Քերբալայ Ալի խան
Ուռքըը Ք. Ջ. - 184, 187 Նախիջնանակի - 126,129
Ուսուբբեկով Նասիբ Քերբալայ Մահմեդ
բեկ օղլի - 167,511 Հաջի Աբբաս օղլի -- 120
Ուսուբով, սպա - 120 Քերբալայ Ալի խան-

Նախիջնանակի - 121, 129, 159
Քերբալայ Ջաֆար Ղուլի խան -

Փ 126
Փահլավունի - 283 Քերիմ խան Էրիվանսկի - 221
Փարսադանով - 442 Քիշմիշյան Հովսեփ Արտեմի
Փաստրմաձեան Հ. - 315 լՔիշմիշնի գեներալ - 37-39,41-
Փափազյան Վահան |Կոմս| - 42, 50-52, 65, 68-69, 72, 96-97,
89-90,93 114, 151-153, 198,216-216,218,
Փիրումյան Դանիել բեկ, 225, 225,258-267, 269- 278,279-
գեներալ -- 198, 428, 432-434, 287, 311,396-397,492, 626
436-40 Քյազիմ բեյ -- 223- 224
Քյամիլ փաշա- 132,608
Ք Քյամիլ Աբդուլլա օղլի - 131, 256
Քալանթարով Լնոն - 110 Քյալբալայ Ասկյար Հաջի
Քաջազնունի Հովհ. - 13, 95, Աքփյար օղլի - 137
118, 220,400 Քյարիմ բեկ Շամշատդինով -
139-140

՛705

Քուչարյանց Միխայիլ (Միխո| - Ֆոն դեր Հոլց - 618

98 Ֆորդ, գնդապետ -- 418
Ֆորեստյեր-Ուռքեր լՈւռքըր| Ջ.
Տ., գեներալ -- 292,449

Օ Ֆունդիկյան Երվանդ - 169

Օգանովսկի Պ. Ի. գեներալ -- 87,

90-93,592

Օդիշելիձե Ի. Զ, - 96

Օզոլ Վլադիմիր, գնդապետ - 88

Օկոն (Ակոն| - 272

Օհանջանյան Հ. -- 26, 307,340,

382

Օհանջանյան ՄՍ. - 86

Օմար աղա - 142

Օմար էֆենդի - 279

Օռլով - 257

Օրջոնիկիձե Մ. Կ. - 192,

Օսման փաշա - 129,212

Օսման բեյ -- 125

Օսման Նուրի - 230

Ֆ

Ֆաթթի բեկ-Շամշատդինսկի -
129

Ֆարմարզ բեկ - 139

Ֆեթա բեկ - 142

Ֆեյզի փաշա (Կավակլի
Մուստաֆա| - 642

Ֆեյսալ, թագավոր - 607
Ֆերիզ Ռիզա փաշա - 188

՛706

Ճոօտթայած - 623
/Ճոծաօճյքթօ8 Է, /Ճ.- 79

ՖՏՈՂ ԷԼ ԱՕ ՖԽՃՅՃՂԻ ԼԵ /Ճ1Ո6Խւ ում Լ Ճ3116ու68|, ԼՏա6թճո-
510
471 18 Լ ԱԽ աճ ա լօ8 -- 545

Ճ Ճա 68յ -- 652,
ՃՇ 86ու /Ք7ո1 015 -- 512 Ճա Էճոճււ 218 - 517
Ճ6811168, ԼՇԱՇքճո -- 640 Ճա Էոյած 661-- 553, 558
46426 Խու 66ո Ը7ուռոօտ -- 542 Ճո ԷՇուճոծ ոճ - 623
6686 Է 7ու 666 -- 507, 518. 525. Ճոռ-Խ1ոթ30 -- 521
529. 542, 546, 571 Ճո Բոո ոճու -- 634
67771 ԽՅուք -- 605, 644 Ճո Փոր - 658
Ճ6ողոճ ոճա - 604 /Ճ Փո ոո -- 554, 568, 812,
Ճ677քոոճի 1ԼԼքոՓ 6611-- 627 619, 823, 634-635, 639, 548, 654,
Ճ6ող 061 - 648 660
Ճ65-Լ ոումք - 622 /Ճ83287ք ՃՆՇ - 656
80-16 -- 541 /Ճ83887ք 1611. ՄՇ -- 531
5616 Իք.- 33 Ճ1լ6օ8 Լոողքոք- 636
Ճո: 66: Լ/Ճօօրքօլալ -- 541 Ճո» ոճ -- 627
ՃՅՈՈ668, Լք. - 649 Ճքո6ո 11635. -- 532
Ճ626տոաք ԽԷօքծճոճմ ԽՈոուօյւ- Ճքոս | ՄՈոճւթոժու Ճքճու| -- 665-667
535 Ճքճքո թու Ը. -- 669
4ԽՍՏՏՇՈԼՄ (ՆՏՏՇոԵւՅ է| ԱՅմոտ -- 643- Ճքճքողօ8 Ճք. Լ Ճքոքոու| -- 482-
644 483
Ճո 6611 -- 621, 623, 644 /Ճքյրաօ8488786, ԼՏ. -- 578
Ճ3ռ Լ1ԱռՓո 66ո-- 564 Ճքթաօժժաղւլ, ոօքՎ2 Բ - 481
Ճ3ո3 Լոքո Ըտոամ, ոօ - /Ճ6Յղ ԵՇԲ ԼՅ :ա6Ց - 535
610 Ճո Լ2յռոռ Է/ճոռֆ օւ - 512
383 661 - 607 12366508 Ըծք861-66ի - 545
46383 ԼՏ8:ա-66Շէ - 610 Ճ՛աֆ -- 610, 613, 639
Ճ3813411 46. - 481 Ճոռֆ, ոՕօք -- 563
Ճուտ | ՃՅԱԽ| 6611 - 653 Ճոոշք Էճառտ 661-610, 613
Ճնքոմոուօ աւ ԼԼ ճու 661 -- 541, /տօքյնու Օւ., ոտոօքոո -- 14, 477
571 (Ճա 61 661-611, 648
/112աթ 66. Ըմ - 528 /26յ 3:813:088ք 661 - 648

707

474161 թ7ՇՂՇՈԼ-- 632, 658-659 Թօ6Մո-)10776 -- 585

410 3876 /677/քՅ2Խ8: 5Փ6ոյաւ - ԾԹքճուօո 11. ԷԼ- 586, 590
615

ր
Ֆ 1268Վ684786, ԷՅո. - 578
ԵՀ6ո68, 16ոծքճյ -- 586 ԼՅՐՐԼ Եծյռու -- 563
Ֆորոճօճթի, ԱՕՀու085 աւ - 477 Լատ /18 -- 600-601
Եճոռքօ8 -- 192, 583 ԼՀնւա Ետքճու ԼԱՇ.Ծոոււ - 639
Ֆոճաճուծ6աօ8 Լոու 666-514 ԼՀԾւռ ՖՇողճու - 622
Ֆուտ 66ռ -- 564 ԼՀռու 1576Շ6լո - 613
Ֆո նաճւչւ 11585081- 674 ԼՃռատ Ատուճ -- 627
Ֆո նՐՑՐ: Ւ 1"`58օքՐ - 673 ԼՀռատ 1ԼԼիօտտ - 635
Ֆ7ոճոօ8, ԱՕ: -- 586 ԼՀՃ:Ք68 Ճօճո 0ՇԻ-- 535
Ֆօոռք Ըճաք 6621-- 563, 632, 635, Լու Եճաքճու ԼԱՇ26.Եւ - 639
541, 644, ԼՒՀԾառ 86օյոճ- 613
Ֆուոճթ» ՎոՂԾ - 610 ՒՀռու Խ/Լ768 66ա-- 603, 610, 611
ԵՖօՐՅ6ԹՇում, ԼՇԲ6քճո -- 590 ԼՀնւա Օք - 622
ՖօՐոճՒ /181Ո08ԱՎ /8841 Լճաոճք 326 1Շքճոոու 5Փծոյու -
1Օ362ողւ ՃՅո-ԸՅՐԱՅՀՇա մ - 493 6277
Եքու, 16ոօքող -- 509 ԼՅաաւ - 613
Ֆ7Յ46Օ18 - 623 ԼՅ 6781, ԸՑՄՈՅԸ -- 634
Ֆ7ոճոՕ8, ՈՕ7ու.- 586 Լող 1Լլօտթո - 622, 635
Ֆ7ո28806աոլ Է, էԼ. -- 590 ԼՅռոտ ԱՅաճ -- 614, 617, 623, 648
725 661 - 600 ԼՅ ԱԾ6ո08 314 66 -- 524

ԼՅոօՓո 3875 - 622.
5 ԼՅոոու /Ճ. 8.- 36, 56, 62, 78, 132
82ուօ8 Ը. - 590 ԷՅԲւօ 386 - 609
Թող քուօ, ԱՕ. - 574 ՒՅքՃ 8ոճօոՓ 661 -- 650
ԹոՇՏ6ՒԱ0, ԷՇՈՇքճղ - 590 ԼՅՇՅԵ 884 762: Յ Շատ - 564
863ռքթօ8 1Օօ7ֆ -- 643 ԼՅՇՅ5 218 -- 565, 611
Թ6րոօ6ղ 661 - 606 ՒՅ6Յ, ո ք»3յու -- 632
Թ6յու /Ճ7ու օԼոԵԼ - 512 ԼՅոծք - 656
Թօոուճ 808 -- 572 ՒճՓոՅ Փող - 624
Թոոեօօո 87ոթօ - 618 ԼճՓոՅ Ի6,ռա46 - 613

Թօքօ808 - 585

՛708

ԼՏո682808 | ՐՏոօ8ճրտւտուււ|,
ԷՇԲՇքձո -- 526

ԼՇքուՕ82Վ -- 586

Լող ք 668 - 640

Լօուոճ 14688661 - 611
Լքծօառոում, ուշաօքք -- 534
Ւքօօօ - 473

176ՇՇ621108 -- 549

17չու, «Լոու: - 626

1

7Աուճ ո ԱԹքոֆ ոճ -- 627
71680851 Ալ 1. 1., օռոտոոէլ - 472-
413, 477, 483, 485, 534, 538, 543,
547, 552, 557, 562, 594-595, 604,
606-607, 610-611, 613, 615, 617,
620, 622, 624, 626-627, 630-631,
633, 635, 637-638, 641, 644, 646,
648, 650, 653-654, 657, 661, 674-
676

71580, ՛Լուք - Շո.: /1Շ8օճոււ ՛1. ՛1.,
ԲՅԱՅ ՆՅ - 24

4765թ Ճօ7թոձ - 601

76ու60308 Խ/Ո2867ք 814 -- 511
76ոմքՎո 375 - 655

76ումքՎ8 ՉՓ6, ոօյու. - 553
7Թուտաո լ /Ճ.- 499, 509, 515, 519
7Նոմտող 661 - 603

7Նոճոճղ 66ռ-- 564

Մոն ճւ Շամ 11688888 - 564
Մոն խճ Շա Ըճոծո 661 -- 529
մնռճոճթ Էօքծճոու /7ու օղուլ -- 511
մնւռՓձք 6օա-- 506, 546, 600
մնռռՓ:ք Է7ու շու -- 542,

7նա6օ88ք 661 - 656

7Թ.68761 661 -- 606, 614
Մնոծոճոտյնն մ Ճքոֆ -- 563
7Աոծուճ75 6ՇԱ- 658

7Նածուոյ» ԷԼքո - 658
7ԱոծուայթՂո ոճուռ -- 531
7Նոօռոււ ոճում 86օքօռ 326 - 610
1նճօՓճք» 1658թ 6621 -- 606
76ոօ»ւ հ/1.-- 501, 503, 507, 512,
515, 519, 522, 526, 530, 543, 547,
552, 572, 582, 587, 590, 673-674
70616 8. Է. -555

7քճոծուօ 71. 11 -- 586

7քօ |71ք26օ2:ւ81 ԽԷՅոոչու| - 594,
675

77քօ7ո5Փծոտ - 600

Է

ԷթՀւոՆ Նու 116805 | 88487 708| -
615

ԷրոճՅ8քօ5, ոօք»յու - 494
Էրուճքօ8, ԼՇԱՇքճ -- 504

3

3ՅՅոռ 66ք - 564

3822ք08, ԻՇքՇքճո - 590

36 նո21057ՄԱ1է -- 510

Յոճ ԼԼ ուաթք -- 605

ՅԱՒԵՇՑԱՎ Խ/. հ/., ոօուօՕ8էաա --
482, 485-486, 490-491
362266 661 - 645

պ

Նորո 386 Ճ67/քթ42ա8ո - 613
Ս6ու թճուո -- 599

Ս6ո Ը -- 599, 637

709

ԽՇքճոու 5Փծոյա - 627 ԽՏոլՅղԵ 1270թ. - Շա.: Խ/1/օղՓճ

ԽՇքճոու 66ո -- 528, 564 ԽՏոլՅոծ Ոճ
աՇքճոտուօտ 71. - 150 Էծոքո ոճա - 629
ԽԹճուՇ 8. - 590 ԷօքՇճոճ 18101161 -- 512
913361 06ք -- 456, 513 ԷօքՇճոճն Խ/Լ8-Օո161 1427թ. /Ճ6686
9536 ոճա - 618 ՕՐյւ -- 507
118367 1Օօ7Փ ոճ - 656 ԷօքՇճոճմ ԽՈՇ /Ճ10861:Շ: 18 -
1150 Շ6։-- 521, 540 501, 535
Խլա 1ԼԼիօոթո - 632 ԷօքՇճոճւ շմ: - 542
նրլոթոօ 661 - 506 ԽԷօքՇՕոոոմ Ճոո-ԷԼՅՎ68ՅԲ Շամ -
11Րուճուղ 218 -- 603, 613 542
ՍՏոճու 128371 66Ա- 656 Էօք Է7ՇՇծյու ոճուռ -- 539, 603,
1165 12168 ԱՅՅ - 563 605. 641-645
16.61 668. ԱՕ7Ո081ա ի -- 554, 563, ԽՇքծօծույծ -- 53
583 Էօք էՕօշ»ֆ - 610

Ծու88786, ոօքՄՎ. -- 578
Է Խուա ո6Ց |ոախաաչով Օ. Ճ.,
Խշճոքո 6611-- 640 16..- 494, 626, 673-674
Խ2ոծլք Լաո - 624 Է օ70ԵՅ68 ԽԼ12ուՇյ ՇՇԻ --535
Էճոծօոոր 6621386 - 611 ԽօՕՈՎՅՒ -574
Էճքճ Ճ6յոճ -- 500 ԷօԽՇՆՅՒՐՈՒԾ8, ճճո. -- 79, 578
Էճքոծօառք Էչ3ոլվուիք ոճա -- Շող. Էօթոոբնու 1`. | Ճօքոճոօտ| ԼՇոօքոո
Խճտալուիւ Էճքճծծութ ոճում -33, 595, 598, 601-602, 604, 606-
Էշճքճ ԷՅՇՅԻ - 531 607, 610, 612-613, 615. 617, 620,
Էճքո66608 -- 533 622, 626-628, 630-631, 633, 63-
Էճքճ Եռ66ք5 385 - 622, 638, 641, 644, 647, 649-650, 653-
Էճքճ6ոծօքոււ Խ/Յուծյ - 639 654, 657, 676
Էճքճ 8ճռոֆ, ոօուօոււու -- 568 Էօքշոծքօաաոք - 590
Էշճքճ ԷՅՇՅԻ - 531 Էօքօոծւօ8, ԱՕ. -- 586
Էճքճ Ըճաւ ոճւոո - 617 ԽՕՎՇՆՕՑ -- 559
Խճքճոօվա Ճճյուղ - 652 Էքոտօուծու /Ճ. - 590
Սրողճուտաու, տճոււճք: -- 513 ԷքօՓօքո, ոճոու - 544
Խոլ» ԽԸՐ/38ՓՓ6ք - 659 ԷՄ7Ր7ԱԼ68 - 515
Խ6ոլճո5 էՕ65ՓԵ - 563 ԷՄքճուաու | քուուո| 11 - 574

ԷՎ 21 - 584-585, 588

710

Խ:ՕՎՄԵ ՄՍաօոմծ Աճուճ - 627 (22771 5ՓՇքյու-- 545

օՕՎՄՔ 147687 -- 601, 624 (22.7 Ղվո| 661, ոՕուօտտտ - 6052

Յով Էճքոծծոառք ոճա -- 517, (22871 |ով, աւօնեւ 545, 599, 547 -

544, 553. 574, 576-577, 580, 582. (2 ԱԼ /ՃՈՇԲՈՇք 388181:22808 -

588, 598, 615, 628, 633, 635, 637- 551

638, 641, 643-644, 647, 651, 654- Խ/(252ոք - 658

655, 658 Խ(6թառ, աթո -- 631

35 66. ԼԼոուաճւոտւօ8 - 542 Խ/(6ու6ղՓ5 |116ուռքԿո | - 553, 655,

ԽոՇճոճ ԽԼճո6ո ՕՐոՏԼ -- 498 659

Խոթու ՛17քշճի -- 640 Խ(6որ7քմ, ԽՐ/Հշնուք - 613
/Շք2Բ81Լ11էլ 6. քու6 ք - 28, 33

1 Խ(օաՅքոմքօ8 Ըճուքո 66ռ, Լօո6թճղ

11886 - 578 - 511, 515, 530, 543

մ1810,8 -- 559 ԽԼուօտ8 7. 11.- 585

)1838քթ68, ոօք7Վաւ -- 490-491 ԽԼողոճք 3875 թռֆու - 620

11 1ոծննու Լ76օօչու - 622, ԽԼոԵր նչ. -- 659

115888ր086:1 Է/1. Է.- 559, 572 /(ոքճոճմ Ճո ՇՅող - 635

11656668, ոՕ7ուՕ88ու - 586 Պ(ոքճոճմ 8ճօոՓ - 635, 650

11օքյոտոճւաւ6, ԼՏոծքճյ -- 526 (ոք34 157ՇՇօչու շա - 669

56» ԷԼ 8. -- 590 /(ո6Բ2քօ8 ՌՈՇ ն Լ 771 -- 525

71018ռ 662 - 510 Խ/(6|ո րոՇԴԱՎԵ, ԱՕ7ԱՕՑՒՏԱ: -- 533
Խ(օքոճֆու 662-501

խ| 1/532ՓՓ6ք 661-- 656, 659

Խ(ՅՐՅոՅՈւԹՅՄո Լ, ՈՇԱՂՇԻ. -- 578 (7` 661 - 603

/(2ՐՕԻԼՇ- 127281 /Ճ6086 ՕԼԵԼ -- 597 /77ո16 5ՓՇուտք -- 577

ԽԼ8Ե1671 ԵՇԽ: ԷՕ7աա268 - 535 /(7քՅԾԱԼ Ց, ոճոոոու - 499, 501,

Խ/(28265ու 74. -- 483 503, 507, 509, 512, 519, 522, 526,

Խ/(2867ք 888 /163ու60308 - 511 530, 534, 538, 674

Խ(2քոօ82աԿ ԼԼոՓոծք -- 586 (5764 66: -- 603

(2682թ ԽԼՀոՅո 661 - 632 /768-էԼ:Ր268Ց - 511

Խ/(225771 ԽՇումոծ -- 598 /1576Օ 668 -- 528

(228771 ԽՇուՅՈԵ ոճուռ -- 598 /5612Փ4 661-- 576, 600, 627

Խ/(2257 Խ/Լ8ուք - 645 Խ(7օ18Փ4 Էծումոթ ոճում | Ճ1276օթթ|

Խ/(22771 Խ16յնատյ 6611 - 630 - 183, 187, 509, 523, 532, 588, 604,

(228771 ՃՇորոԼ 661 - 607 609-610, 605, 612, 614-616, 622,

711

623-625, 627, 630, 634-635, 638, Օռճք 11օ18ոււ 6611-- 510

640, 643-645, 654, 658-659 Օռճք 1իօղֆա 662 - 635

Խ/(7օ18Փ2 66134276 /.3ո1 - 624 Օշուտք 814 - 576

/(57612Փ4 ԼՇոու 5Փծողա - 563 Օշումո 661 -- 576, 611, 617, 621,

Խ/(7ումք 10776 -- 585 634

/Ոօք61 661 -- 659 Օշուճո Խ/ԼՇոՐ7քք - 613

Խ/ՈՕ1123 661 - 659 Օշուո ԷԼ/քո -- 605, 650
Օշուճու ոճուռ - 551

էլ

ՒԹՐԵ6Ց ԽՐ768-- 511 1

Էւ 662-- 546 1ճոշՅչու | ՕԽՇ| - 675

Որայուծ, ոՕՎԵ ԸՕՄյոՅոռ - 623 1ճքօշօոօշոտք, Տոթ -- 509

ԷԼՅՅքօ8, ոօյու.- 586 1167քո շոր -- 497

ՒԼԹՅՅք66:08 Փ, ծու - 557, 562, 567 11ւօ1քթօ86Շու Ե. Ե.- ՛/2

ՒԷԹՅոՏք Ճառաա 1Լճնօու - 624 1061օ7շթու -- 559

ԷԼՅՅքյու6Ց -- 524, 528 Լոքո ԷՅնատ Օռխոթ - 622

(83068- 624 1ԱԾոոօօօոոմ ԽԷծք 176օօաո- 602

ՒԷԹՅԱՑ - 624

ԷԹ 66311 - 622 Ե

ՒԹթուոօ8 Էլ ոքոուոու -- 549 թմՇուք13, ԱՕյուՕ8ուր - 655

ԷԹԱ 68 ամ էօքծճճոոն շտ - Թորո չոր - 586

537 թմ 66: Ճախաածտ-- 513

ԷԼԹ6Ղ6քթօ86Շու -- 573 թմշ 06ռ - 527

11238816, ոօողօթ - 622 թշ7Փ 661-- 598-599

Է(08ք3308, ԼՇԲՇքՅ1 -- 533, 537 թ6ուՓ 6611 - 632.

606, Է1055ոոծ | Էթոոոթ 3. 8.|, թաառո 668 - 616, 623, 635, 637

ոօյւՕ8ժղու - 640 թուա ոճւոո - 627, 646

ՒԼ/62ք ոճուռ -- 488, 541 թառամոՅՇ -- 608

ՒԼ7քճյու 5Փօաոնւ - 565 թՄՇՂՀՇոԼ 661 - 632

էլԼ7քո ոճճ -- 565 թյու 6611-- 574

ՒԹ», ճոռուոքւ - 607 թՄՇՂՇոԼ 66: Ճողւուծտ - 513
թ7Փող 661 - 525

Օօ

ՕԲուու օժ Ե. 1". - 317, 363 Շ

Օ7ուծ 368, ոտատ - 623 ԸՅՇՅՅքճտաաւ Է. Ե - 473

712

ԸՅԾՅ2-Ծաաութ -- 523 ՇՕՄոոնոօ8 /Ճոյք 66: -- 528

ԸՅՑՎՏՒՈՒՕ -- 574 ՇՏոՅՈօՑ ԸյՈՅ էւ 66ռ - 504
ԸՅոթ: 661 - 616, 645 ՕՏԱՈՅՈԾ8 Ճ0Շք08 66բ-- 529
ԸՅո (08, ԼՏԵՇքՅո -- 586 ՕՓու - 639

ԸՅռոռ 8ճտուօտ - 590

ԸՅքմնոօՑ -- 578 Ղ

ԸՅքոօչր /.. - 674 ՂՅԽՇոո: - 624

ԸՅՇՄ ու Էճքօ - 675 ՂՅոծու ոու - 653

ԸՅՈԵռ: ոճաճ -- 627, 640 Ղա աոտու Փ. -- 657

Շծոյ 66ո -- 564-565 ՂՏտոռ ոճճ - 563

Շծող 1831 - 623 Ղօտֆու ոճ -- 568, 621
Շծռո ԽԼոք-ԸՅո»ու -- 565 Ղօք-Ճածոչք 4. -- 669

ՇՏ ոճուռ - 617, 623 ՂօՓոռ 662 - 632

Շամ 232718 - 634 Ղոտքում 207268 - 600

ԸՅո 1812 - 644 ՂՈ6»ո6, ԷՏոՇքոո -- 508
ԸՇծոլ 66ք -- 524, 535 Ղօոճղ ԸՃոճ5աաււ - 603
ՇՏոչթ արու 6611-- 580, 582.

ԸՇՏոճտաոււ ոճաճ, ո-ք /քօուաօն ԽԱ

Յքուոք -- 606, 635, 654 Ծոմ, ԷՇոՇքող - 586
Շծոոու ոլօղոճ Եքօ-օԼոու - 507 ԾՇ76 66ա -- 541

Շծոոո 661-- 563 ԾՇՄ666ո08 Է/ճօո6 66.
ՇօֆֆՓո 661 - 627 1Օ6օ7Փ օղու -- 511, 529
Շառուօտ հ/. | Ըաոոժու Խ/108666|, ԾԼՅԱ-/Ճ:ԼՕքօալ - 583
ԼՏոՇքճա - 664, 675

Շոաուօ -- 533, 603 Փ

Շաքքոօ8 - 574 Փգքուճք3 66ո - 525
ՕՄոանուճո 661-612 Փոտ 66 -- 528

ՕՄոանուճու ԷԷ՛քա - 678 Փ683ռ ամու: -- 504, 645
ՕՏոԾՆՈւՅ Բ ոճն - 625, 638, 641 Փծրոաւ ոճա | 6282թ ԽՐ7612Փ4| -
Օա ԸՇռքքո -- 614, 624 642,

Շոու ԼՇՓու ոճա, Թ06ուտան Փօքու Ճքումո ոճոճ - 645
Խաոտօ1թ 17քւաու-- 622, Փօքող ոճուռ -- 623, 638, 506, 563,
ԸՕՄյոՅրւ 665 - 533 568, 675, 622-623, 632, 638
ՕՏՄՈՅՔԾՑ -- 525, 528-529, 564 ՓծքոՅ Ճա թոյմ ոճ - 627
ԸՕՄյոՅոօ8 /Ճ086 Էւ 66: - 542, Փօքոո, ճճոււոք -- 544

713

Փուշ ւծթ - 564 ԿԱ7քՄւ Օու ԽՈ22871 ոճոո - 608
Փօ16դ -- 590

լա
Ճ Լրա |661| 66 -- 517, 518, 524
Ճան յու -- 545 Լոողոո 668 Ճքաաուծաք - 518
ռու 661 -- 546, 575, 652 ԼԱ 66: Ճ1քՄ ՍԱՇԱ -
Յու ոճա - 523, 581, 583, 601, 537. 571
611 ԼԱխաոճղոոօ8 3 218 -- 545
ճու 66. 386 Ճ6077ո82. - 652 Լոու ոօ8 Խոլ 66ռ -- 542
ճու 5Փծաու-- 510, 645 Լոուոճղոուօ8 ԽԷտթռու 66ո - 421
Ֆոր 66ա-- 510, 550, 575 Լրա նորուօ8 Փող 66ռ-576
ճոթ նաւ ՀՅ -- 563 Լոպաոճնո 08, ԷՇՈՇքճո -- 528,
Տղա թա 66Ք - 513 532. 561
Ճոոլ68 57614281 668 -- 513 1ԼՐԹքոՓ ոճու -- 541, 637
Ճճո-Տօ7քօու Օտտո -- 475, 572, Լ Բոուօ8, ԷՇԲ6Շքոո -- 590
515, 582. 587, 590 Լր. 16.21 - 656
Ճոո-ԸՃՐոՅՀ6ամ Եօրոճր 11Թ8ոօր 662 - 606
7ո82Ո081Վ Ճ8ՅԷ-ԷՕ3082ուռ -- 493 1168: 662 - 610
առատ /1յու - 545 1Լ1ՐՏջռ: Ֆ:7-16ոռու -- 563
Ճառա Ըճքճորօ ԽՐ7օ14Փ4 - 624 ԼոՓոօք Խ1ոքոօտաՎ - 586
ճո-ՃօԱՇաք - 549 Լլ67ք 7. Է., ոՕուՕԹտւք -- 79,
Ճո, 2116 -- 623 481-482. 484, 595, 626, 636, 644,
Ճա 212 - 613 649, 653-654, 656, 674
ՃՅՀՎՅՆքօ8 Լ՝ Լ Ճ2Կ87քրոլվ - 674 Լիօոե -- 586
ՃՏՕՇԱԱԾ8, ԼԷօոծքճղ - 587 13108 ԷԼ, ոռոուոո -- 71, 490-491
ոօ 66ռ-- 541 ԼԵ ոօտՇաա ք - 71
Ճաոճոտողու- 616
ՃՄքոաւ 412 -- 600-601
ՃՄքու ոճա -- 645, 648 3
Ճ7Շքօ5 Ըճում -- 613, 659 Ջոծու 6611 -- 531

ՋոռՓ 661-570
Վ Ջոօճո 061 - 632
Կոո 6611-- 563 Ջոօճո ոճուճ -- 535
ԿԱՏՒՑ 18611 - 622 Ջուոտճ - 583

ԿՎրվօքթու Լ. -- 576

714

Ջ:Թ6ք ոճու: -- 505, 511, 604, 608-
609, 611-612, 618, 623, 626, 633,
644, 653, 655

Ջքոծյու, 16ո6քճո -- 549

Ջքոօ105, ոօոոօ7ու088 ոէ -- 493-484
3:06 Ատուճ -- 498, 502, 528, 540,
554, 577, 600, 629

)0

1Օօ5Փ 185361 ոճո -- 656
1Օօ7Փ 8653ռքօ8 -- 516
1Օօ7Փ ԽՏուՅաԵ - 563

42
4115. ՍԱԿՅՒԼ- 497, 637, 639

715

387, 390,392, 398, 407,421, 426,
465, 469-470,616,

ՏԵՂԱՆՈՒՆՆԵՐԻ ՑԱՆԿ Ալի-Մամեդ, գ. - 127

Ախալքալակըք) - 116-118, 120,

Ա 266, 268,279-280,339-340,452,

Ագուլիս - 255 663

Ադրբեջան - 30-31,34, 40-41, 45, Ախալցխա -- 113,117, 120, 260,

49, 62-63, 73, 105, 112-116, 119- 279, 452

120, 122-124, 126-128, 130, 134- Ախտա -- 401, 411

137, 141, 144, 159-154, 157-174, Ակսիբարա - 408

180, 190-191, 194, 197, 199-200, Աղբաբա -- 116, 119-121, 141,

202, 206,208-210,213-214,218- 191, 227,279, 394, 445

219, 221,223, 226-227, 230-231, Աղդամ - 284

239-243, 246-248,252, 254-256, Աղստաֆա -- 271, 274, 277,284-

260, 262, 264, 267-269, 271, 274, 285,

276, 283-285, 340-341, 343-344, Աղքիլիսա -- 440

360-361, 408, 423-4426, 428-430, Ալաշկերտ -- 82, 142, 179-180,

434-437, 441-442,444-445,452, 196-200, 204, 207, 211, 214,230

471, 492,511, Այրարատ նահանգ - 21

Ալաշկերտ -- 82, 142,179-180, Այրում -- 408

196-200, 203-204, 207,211, 214, ԱՄՆ - 72, 78-79, 183, 225, 362-

230 364, 424, 447, 424, 447,455

Ալաշկերտ Ղարաքիլիսայի - Անատոլիա -- 190,192, 226, 605,

203 612, 639-640,

Ալեքսանդրապոլ - 101-102, 116, Անգլիա -73, 159, 163, 184, 186,

143,162, 185,195,219, 239,254, 188, 216, 225, 267,317, 341, 354,

266, 270,286, 291-294, 297,300, 357, 360-361, 608,

302, 306-307,310,318, 322,324- Անգորա -- տե՛ս Անկարա -

325, 337,350, 360-361,363,385, 53,182, 195, 231, 605, 612, 642

716

Անդրկովկաս - 13, 36, 56, 60, 62, Արնելյան Անատոլիա -- 190,

124, 157, 169, 179, 196, 198, 203, 226, 605

208-209, 220,222, 225, 235,246, Արնմտյան Անատոլիա -- 612
258, 273, 276,278, 288, 292,310, Արնմտյան Հայաստան -- 105,
342, 356-357,360,363, 365,392, 185

449,591,616, 663 Ասորեստան -- 16-17
Աշտարակ -- 389, 401 Ավդալար լ|Լաչին) - 150
Աջարիա -- 103, 105, 118, 199, Ավշար, գյուղ -- 450
234-235,254,266 Արաբաչիլյար - 408

Ապարան լ(Աբարան| - 28, 169, Արգոս -- 254

401, 413 Արդվին -- 108, 117-118, 259, 276
Ապշերոնի թերակղզի - 284 Արդվինի մարզ - 118
Արաբաչիլյար -- 408 Արտաշատ |գավառ| -20-21
Արալըլիյխ - 113, 118, 130, 140,

142-143, 254,305 Բ

Արարատյան բարձրավանդակ Բադաքենդ - 445

- 142 Բաթումի - 33, 40, 49, 86-87, 103,
Արարատյան թագավորություն 114, 116, 118, 125, 172,209, 224-
-15-18 225, 234-235, 264, 267-268,272,
Արարատ լեռ - 180, 197-198 280-281, 286,362,

Արդահան -- 77, 103, 115- Բալախլի, գ. - 121
118,120-121,125,177-180,196- Բաղանիս, գյուղ -- 394

198, 209-210, 224-225, 236,254, Բաղդադ -- 203, 222,607
258-259, 264,270, 275, 277,279, Բայազետ -- 84-87,89, 114-115,
282, 306,336-337,339, 390, 403, 127, 129, 135-136, 139-141, 145,
418, 451-452 164, 198,203-205,211, 215,218,
Արեշ - 135 223, 231, 300, 306, 347, 376-377,
Արոս - 223 385-386, 390, 406, 425-427, 430,
Արցախ -- 150, 284,342-343,370 432-434,436-437,442, 469

Բայազետ-Արչա - 215

717

Բաշ-Ապարան - 28, 169, 413 Բորչալու -- 69, 124, 268

Բաշ-Նորաշեն - 129,212 Բոստոն -- 13, 46, 53, 78, 82-83,
Բաշքեյ - 132 85, 87-90,96-101, 117-120, 124-
Բաշքենդ -- 130, 140, 143, 435 125, 129, 136-137, 145, 151, 154-
Բարանա - 305 157, 176, 179,185-188, 190, 203,
Բարդա - 284 205, 207-208,211,219, 226, 228-
Բարդուս -Պարտուս - 180, 195- 230, 235-238, 257,315, 319, 390-
196, 198,214 391, 426, 501,503, 582, 594,601-
Բարդուսի շրջան - 180, 196,198 602, 604, 606-607, 610-611,613,
Բասարգեչար -- 114-115, 123, 615, 617,620, 622, 624,626, 630-
135, 159, 164-165, 398, 429-431, 631, 633,635, 637-638, 641,644,
433-434, 438-441, 443, 445, 398, 646, 648,650, 653-654,657, 661
424-428, Բրեստ-Լիտովսկ -- 33, 96, 618
Բասարգեչարի շրջան- Բրուս |Պրուս-Բուրսա| -- 203,
169,425-431, 439,441, 443, 445 230

Բարձր Հայք -21 Բուլաղ-Բաշի -- 140

Բաքու -- 101, 110, 116, 124, 126, Բուլանուխ - 88

144, 158, 160, 165, 174, 208, 269, Բուխարա - 609

343, 359-361 Բուղանիս, գյուղ - 408
Բեգլի-Ահմեդ - 282 Բուկովինա -- 186

Բելգիա - 24 Բուղանլու - 122

Բեյրութ -- 13, 168,632

Բոյուք-Վեդի - 113, 128,136-137, Գ

139-142, 154-155, 166, 200, 420 Գալբաշի - 439

Բեռլին -- 608 Գալի Դրունք |Դուռք| - 160
Բեսարաբիա -- 186 Գանձակ |Գանջա, Գյանջա) -
Բեքքեյ - 132 135, 340,426, 447

Բիթլիս -- 88-89,93, 101, 205, Գեգիրչին - 119

231-232, Գետ|դբեկ - 115, 134, 435
Բորժոմի - 280 Գետաշեն - 445

718

Գերմանիա - 31, 203, 213, 606 Դովեղ - 394

Գոդերձական - 103 Դսեղ - 337
Գողթն - 161,306
Գողթան -- 130, 671 Ե
Գորիս (Գերյուսի| - 85, 150, 278, Ելենդորֆ- 284
284, 305 Ելենովկա - 401
Գորլովկա - 116 Ելիզավետպեոլ -- 442, 445-446,
Գրենադերնայա -- 120-121,123 114-115,126, 134-135,284,442,
Գրոզնի - 284 445-446
Գուլուջա-Մուլամախար - 142 Եղվարդ - 135

Ենգիջա -- 128, 138
Դ Ենի-քեյ - 170
Դալլար - 115 Եվլախ - 144, 276, 288, 283-284
Դաշբուռուն -- 142, 411 Եվրոպա -- 161, 188-189, 193,
Դարալագյազ - 114, 298, 300, 248, 372,486
306 Երզնկա -- 83, 89, 96-97, 105-106,
Դարալագյազի գավառ - 347, 131, 199,207, 411
376, 390, 403 Երնան -- 12, 28, 37-38,43, 47, 51,
Դավալու -- 125, 129, 137160, 53-54,57, 60, 70-71, 75, 80, 83-85,
407, 445,448-449,727 94, 97, 100, 102-103, 107-108, 114,
Դատվան - 89 117, 123-127, 133, 136, 139, 141,
Դարաչիչագ - 411 150, 153-155, 156-162, 164-166,
Դերսիմ - 131 169, 171-174, 178-80, 184-185,
Դիլիջան - 135, 143, 1145,159, 188, 198-199, 213,215, 222-223,
162,164, 171, 291,297, 300, 306, 225, 227,229, 230-231,233-237,
337, 385-387,390,393-394,401, 239, 243-246, 248-249, 251, 253-
407-408, 414, 420, 425, 436,469- 256, 263, 266-268, 272, 274-278,
470 280-282, 284-286,291,294-296,
Դիլման -- 86, 230 299-306,310-315, 319, 324,326-
Դիարբեքիր - 185,232, 607 328, 333,335, 337, 342,350, 356,

719

363-366, 368-369,371-381,385, Զուռնաբադ -- 284

388-390,392,395, 398, 401-404, Զուրզունա - 121
406, 411,416, 419-421, 426-427,
432, 434-435, 445-446, 450, 469- Է
470, 472-476, 479-480, 484, 486- Էդիրնե - 49
487, 489,593, 672 Էջմիածին - 84, 401 448

Էրզրում (Կարին| - 73, 81-82,84,
Զ 86, 89, 92, 95, 105-106, 116, 123,
Զագալու - 442 130-131, 169, 192, 195-196, 198-
Զանգիբասար` այժմ Մասիս - 199, 201,203-207,210, 214-215,
113, 115, 128-129, 136-141, 217-219,223-224,227,231, 236-
154,156, 165, 158, 172-175, 200, 237, 267,264, 354-355, 452, 599,
207-208,331,390-391,416, 445, 612, 615,639,
451,728 Էստոնիա - 186
Զանգեզուր -- 76, 85, 113, 123,
127-128, 134-136, 150-153, 161- Թ
162, 164, 191-192, 202, 214,227, Թազակերտ - 219
277-278, 285-286,295, 300, 306- Թազաքենդ - 114
307, 340-342, 424-425, 445-447, Թաղի-Քենդ -- 440
629, 663,671 Թավիրիզ -- 70, 85-87, 108, 122,
Զարզիբիլ - 440 126-127,214,24--241, 244-245,
Զարուշատ -- 120, 445 265
Զեգամ, գյուղ - 435 Թեհրան - 13, 85, 127, 265,365
Զիվին (Զիվինի շրջան) - 180, Թիֆլիս - տե՛ս Թբիլիսի - 13, 20,
196-197,210,214, 254 29-31,35-44, 49-52, 60, 65-70, 72-
Զմյուռնիա |Իզմիր, 73, 76, 81, 83, 87, 91-93, 96, 98-
Սմիռնա) - 206, 208 100, 108, 110, 114, 116-117, 121,
Զոդ (Զոդի շրջան) - 80,115, 159, 126, 145, 151-153, 155-156,
165, 386, 398, 423, 425-426, 429- 158,161, 154-165, 168-170, 172,
431, 433-438, 440-443, 445 184, 194, 196, 198, 215,218, 220,

՛720

222-223. 225,235, 249-240, 242- Լ

247, 249,253, 258-265, 267-269, Լազք |Լազիստան) Կողքիս -

271-277,279-282,284-285,287- 103-105, 199,203, 215, 231,653

288, 310-312,318,324, 327,338- Լատվիա - 186

339, 350-360,363-365,372,381, Լեռնային Ղարաբաղ -

392, 396-397, 405, 450, 473-474, Լենինգրադ - 70-71

492, 591,627, Լիտվա -- 186

Թովուզ -- 144, 276 Լյակ - 124

Թուրքեստան -- 76, 163, 242, 283 Լոնդոն -- 72, 172, 356,632

Թուրքիա -- 12, 27-28,31, 33, 45, Լոռի -- 168, 339, 663

53, 56, 75, 94, 104, 107-108, 112,

119, 122, 128, 135-136, 137, 140- Խ

141, 149, 169, 175-176, 178, 180- Խանախ - 120

181, 183-185, 189-194, 196-198, Խանասոր, լեռնանցք -- 452

202, 204-207, 208-214,216,219, Խանքենդ -- 284

221,223.225-228,231, 233,235- Խաչափարաի - 113

237, 248,257, 264, 267,270, 273, Խիդիրլու, գ.-- 139

299, 355,371, 412, 424,426, 447, Խնուս- 89

452, 456,471, 593, 605, 608-609, Խնուսի շրջան - 92

612, 616,727 Խնուսի հովիտ - 82
Խորասան -- 180,197-198,210,

Ի 214, 218,254, 355

Իգդիր -- 87-88, 127, 139, 142, 196, Խորասանի շրջան - 196,204

198, 200, 209, 215, 223, 236, 297, Խորոշնկա - 123

318, 327,329, 334, 394, 470, 592 Խոփ - 125

Իդ - 217

Իլխի-Ղորուղի Ծ

(Իլխի-Կորուգի| - 138-139,197 Ծաթեր - 258

Իջնան - 337, 395,409

721

Կ 194, 207, 227-228,231-233,236-

Կալվիջար -123 237, 257,316, 346,593, 659
Կախեթիա - 396 Կոթի-Շավարշավան - 394
Կաղնախսարչ - 125 Կողբ - 305

Կաղզվան -- 82, 105, 117,125, Կոշա Բալաղ - 439

130, 142-143, 180,195, 197,201, Կոչաբուր- 121

207, 209,215, 306, 337,390, 418 Կոսսոր - 217

Կանարվել, գ. - 120 Կրասնովոդսկ -283
Կարաբաբա - 135 Կուշչի- 408

Կարաբագլյարսկ Կուշչի- Այրում -- 408
(զարաբագլիյար) - 137

Կարակյալ, գ. - 121 Հ

Կարաուրգան -- 199,355, 418 Հայաստան |Հայաստանի
Կարս - 46, 55-56, 73, 82, 88, 96, Հանրապետություն| -- 3-6, 8-15,
102, 107, 113, 115-123, 126,128, 20-21,23-33, 36, 39-41, 43-45, 49-
130-133, 141-142, 148-149, 160- 50, 54, 57-63,68, 72- 82, 85, 89-
162, 165-166, 169,176-178, 180, 93, 96-99-103, 105-114, 116-117,
197, 199-202, 205, 209-210, 223. 120-122, 124-126, 128, 132-134,
225, 235-236, 253-254, 282, 286, 136-138, 141, 143, 145, 147-148,
292-294, 297-298,306,315, 322, 150-168, 170-171, 173-180, 182-
329, 335,337, 346, 354-355,358- 194, 198-200, 202-203, 205, 208 -
362, 379, 389-391,395,398, 403, 209, 211,213-221, 225, 227-230,
409, 418-419, 424,452, 470,616, 235, 237,257, 290-293, 295,300-
Կիզիլ-Չախչախ (Ղրզըլ-Չախչիլ 307,312,315-316,318, 322,330,
-130 333, 342-344, 355-356,359-360,
Կիլիկիա -- 105, 187,212, 228, 362, 385,391-392, 400, 406, 414,
233 416, 419-421,423-427,432,435-
Կ.Պոլիս (Կոստանդնուպոլիս| - 437, 439, 441-456,458-460,462-
33, 78, 86-87, 97, 106, 136, 169, 465, 472, 478, 480, 484, 492, 496,

499, 501,503, 515, 567,582,591,

՛722

593-594, 601-602, 604, 606-607, Ղամարլու -- 72, 114, 122,136,

610-611, 615- 617, 620, 622,624, 142, 164, 254, 280, 327, 448-450,
626-627, 630-631, 633, 635, 637- 470

638, 641,644, 646, 648, 650, 653- Ղարաբաղ -- 11, 80, 113-116,
654, 657,661-662,667, 671,727- 122-123, 135,144, 158, 161-162,
728 185,197,276, 294-295, 306,340-
Հաջի Բայրամ - 143 344, 400,431-433, 435.4 37, 440,
Հասան-Կալա -- 204-205,210, 446-447,663

214-215,218,231, 264, 293 Ղարա-Գոպլի - 440
Հարավային Կովկաս - 455 Ղարանլուղ - 298

Հարավային Զանգեզուր - 197 Ղարաքիլիսա -- 127, 135, 143,
Հարավային Ռուսաստան -- 31, 203, 211,214, 220, 254,256, 293,
62,324 300, 306,310, 337, 376,384, 390,
Հին Ակսիբարա -- 408 414, 435,469,

Հյուսիսային Կովկաս - 193 Ղըզըլ վանք, գյուղ - 428, 442
Հարավային Ստիրիա - 239 Ղըզըլ Չախչախ - 121, 130
Հունաստան -- 42, 324, 463 Ղըզըլ-Քիլիսայ - 120, 195
Հուսեյն Ղարալի - 439 Ղըշլաղ, գյուղ - 406

Հուսեյն Ղում Աղալու - 439 Ղոնջալի, գ. - 121

Ղրիմ -- 109,271, 324

Ղ Մ

Ղազախ - 134-135, 144-145, 272, Մազամ|ու - 408

277-278, 284-285, 287,305, 340, Մազրա - 430, 433

386-387, 408, 446 Մալաթիա -- 89, 190, 203, 607
Ղազախստան - 71 Մալայան կղզիներ - 163
Ղազախ-Օքյուզլի - 134 Մալթա, կղզի -- 599

Ղալաչա - 394 Մակու - 87, 127,197
Ղալաքենդ - 115 Մամախաթուն - 264

Մանազկերտ -- 88-89,91-95,

՛723

Մարգարա, գյուղ - 448 216, 218,221, 224, 240-241, 243,

Մեծ Բրիտանիա -- 22, 60, 98,183, 247, 265-266, 278,306, 310,340,
216, 317,324, 355, 357-358, 417, 346, 653,663, 674,
450, 455, 463-464 Նախիջնան-Արազդայան
Մեծ Մազրա - 427, 438-439 Հանրապետություն -- 125-126,
Մեղրի - 213-214 221
Մեղրի-չայ - 397 Նարզան - 232
Մերդենեկ -114, 117,131,145, Ն. Նեջերլու -- 140
198, 201,212, 215, 218,224, 285, Նինվե - 17
453 Նիկոլանկա - 259
Միջագետք - 187 Նորադուզ -- 406
Միջին Ասիա -- 609 Նորաշեն - 255
Միլիստան- 128 Նոր Բայազետ - 114-115, 135,
Մոսկվա -- 108, 192, 219,612, 632 145, 164,300, 306, 347,376-377,
Մուղանի դաշտ - 197 385-386, 390, 406, 425, 427, 430-
Մուդրոս -- 594, 607 434, 436-437, 439,442, 469
Մոսուլ - 607 Նոր Մելիմ - 132,282
Մուշ - 82, 88-89, 93,101,227, Նովռիվանովկա - 134, 441
231-232,237,389 Նովոպոկրովկա - 121, 123
Նովոսարատովկա - 134
Յ Նուխի - 284
Յաղուբլի -- 134, 441 Նուրրէդդին, գ. - 93
Յայջի -130
Յարադուլլա - 408 Շ
Շախթալա, գյուղ - 435-436
Ն Շախլեր - 130
Նախիջնան -- 11, 20, 83,102-103, Շա|խլիհվուրդ - 143
113, 119, 125-131,137-142, 157, Շահալի (Զամալու) - 282
159-163, 165,167-168, 174, 176, Շահթախթ -- 127,129-130,
191, 197-200, 202,207-209,214, 141,161, 163, 265

՛724

Շամշադին - 305 Չոբանքյարա -- 448
Շայնալյար - 141

Շարուր -- 119,125,125, 128, 131, ՂՊ

136, 138,140-142, 160-164, 168, Պառնաուտ -- 127, 142-143

197, 208,212, 215, 240,306, 310, Պարսկաստան -- 36, 85,108-111,
671 125-127, 130,140,163,185, 213-
Շարուր-Նախիջնան -- 11, 103, 214, 241-242,244, 249, 392,

128, 155-157, 160-164, 199-200, Պիրել - 324

202, 207,346, 449-450, Պոյլինսկ - 272

Շիշկայա -- 115, 440

Շիրազլու, գյուղ -- 449-450 Ջ

Շիրակ -- 305, 350, 394, 409 Ջալալ-օղլի - 337

Շինիխ |Շընըխ) - 408 Ջաֆարաբադ |Արգավանդ| -
Շինիխ-Գարահիսար - 207 140,173,256

Շիրակ -- 305, 350, 394, 409 Ջիլ, գյուղ -134, 436,441
Շորագյալ -- 119-120 Ջիվանշիրի շրջան - 425
Շորժալու |Շորժա | - 440 Ջղին - 425

Շորլու-Դեմուրչի - 138 Ջողազ - 394

Շուշի - 85, 284, 343 Ջուլֆա -- 130, 161, 163-164,244
Չ Ռ

Չըլդըը |(Չալդիր| - 120, 131,266, Ռիզիե - 87,105,231,

279, 182,259, 266, 279, Ռնդամալ |Ջրառատ| - 411
Չախմախւի, գ. - 176 Ռուսաստան - 23, 31, 36, 57-58,
Չախմախչի, գ. - 145 60, 62, 70, 74-75,77-78, 83, 87,
Չանանաբ - 130 112, 124, 132-133, 154, 160, 181-
Չարդախլու - 115,340, 445 186, 188-190, 193,208, 211,225-
Չերմուկ (Ջերմուկ) - 195 226, 248-250, 268, 301,317, 324,
Չիբուխլու - 436 328, 333,338, 356, 372-373, 463,
Չիլխերես, գ. - 196 471

՛25

Ս Սուրմալու -- 113,119,128-

Սագալու, գ. - 266 129,139, 142-143, 162,200, 211,
Սադարակ - 128, 140,425, 450 222, 254,300, 306, 326,331, 334,
Սալոնիկ -- 659 340, 346,376, 379, 385,389, 390,
Սամսուն -- 86-87, 104,106,605 403, 407

Մամտրեդիա - 97 Սնաստոպոլ -- 53, 234-235
Սանահին -- 168 Սնը -7,33, 105, 175, 183-184,
Սան-Ֆրանցիսկո - 78 192, 216-217,220,226, 270,279,
Սարդարապատ -- 28, 79, 228, 319, 456-458, 462,593,

310, 312,344, 465, 593

Սարիղամիշ - 93, 131, 179-180, Վ

195-199, 201,207, 209-211,236, Վան - 231,237

282, 337,360, 391, 394,421, 470, Վանա լիճ - 86, 89,196

593 Վանանդ - 305

Մար-Յաղուբ - 440 Վայոց ձոր - 305

ՄՍարվանլյար, գյուղ -- 140, 448 Վաշինգտոն - 172

Սասուն - 13, 89 Վարմազհար - 372
Միմֆերոպոլ - 109 Վեդիբասար (Վեդի Բասար|՝
Սիրիա - 511,612 այժմ Արարատ -- 128, 161-162,
Սիրի Աղունի, գյուղ -- 439 191, 200,208, 227, 307,391, 398,
Սիսիան - 145 425, 449,451

Մղեր|դ)թ - 196, 232 Վերին Ազա - 130

Սմիռնա -- 206, 232 Վերին Ախտա - 411

Սյունիք - 76,342 Վերին Զագալու - 428

Սոչի - 269 Վ. Նեջերլու - 140

Սվազ |Մեբաստիա| - 190,195, Վերիտան - 195

206, 231,598, 605, 612,632, 639 Վիրք - 103

Ստամբուլ -- 169, 605, 642 Վրաստան - 25,31, 34, 39-43, 45,
Սուբբուտան - 428 49, 58, 67-68, 70, 72-73, 75, 96-

100, 105, 110, 112, 117, 119, 122,

՛726

124, 126, 131, 134, 144, 149, 170, Ունիա - 231

199, 203,213, 223-224,226,231, Ուրմիա - 230
235, 239,242-245, 248, 254,257-
262, 266-270, 274, 276-280, 285, Փ
287-288,310-311,318,324, 337- Փարիզ - 13, 24, 33, 37, 52, 67, 78,
340, 360,363-364,381, 383,396- 81, 87, 94-95, 99, 136, 147, 149,
397, 447,-448, 452,471, 478, 492, 172, 178,181, 183-184, 188-189,
727 192, 196,203-206, 208, 210,217,
228, 230,315, 366, 232-233,319,
Տ 341-343,356-357,361,426, 470,
Տաձկաստան -- 119, 170, 186, 592-693, 646
188, 285,425-426 Փոթի - 272,319,324
Տաշքենդ, գյուղ Բասարգեչարի Փոքր Ասիա - 216
շրջանում - 137, 438-440 Փոքր Մազրա - 430, 438
Տերտեր, գ. - 284
Տոմսկ - 24, 84 Ք
Տրապիզոն -- 87, 169, 199,202, Քանաքեռ - 88, 280, 324
204, 207,215, 218, 223,231, 264, ՔարվանսարալյԻ այժմ Իջնան-
270, 401, 415,436, 445
Տրիպոլիե -- 632 Քեթակ - 205
Տրռիցկ - 116 Քեշիշքենդ՝ այժմ Եղեգնաձոր-
Տփղիս (Թիֆլիս) - 49 298, 394
Քեփրի-Քեյ |Քեփրիքելյ,
Ց Քյոփրիքոյ| - 210, 214, 264
Ցգնախ |Չանանաբ) - 130 Քյարիմ-Բեհլու -- 448
Քոբեր (Քոբայր| - 168
Ու Քոլագերան - 384
Ուզունթալա |Օձուն) - 114, 277 Քոնիա (Գոնիաի 195
Ուլուխանլու - 139 Քութայիս - 103

Ուջանիս - 135

727

Քուլպ (Կուլպ) - 127, 129, 198,
200, 207,209, 211,318,337
Քուռ - 336

Օ

Օլթի - 105, 116, 123, 131, 179-
180, 196-198, 201, 203, 205,207,
209, 212,214-215,217-219,223,
231, 236,259, 264, 269-270,277,
279, 305-306, 392,452,
Օլթի-Բանբա - 215

Օպայի շրջան - 264, 270
Օրգով - 139

Օրդուբադ -- 119, 125, 160-161,
214

Օրթաքենդ - 130

Օքյուզլի - 134

Ֆ

Ֆարախլի - 408

Ֆինլանդիա - 186

Ֆրանսիա -- 33, 36, 65, 77-78, 98,
184, 187-188, 216,225, 273,325,
341, 455

Ֆրեզնո - 79

՛728

626, 643, 654, 657, 661, 674, 677-

680
ՖԱ'ՃՅՃՂԵ ԼԵ Ճ3ռՅոգ -- 601, 641
ԼԲՕՐԼԹՃՓԱՎՔԸԽԱՃ ՃԱ81Ռու - 658
14384112 Ճնրթու |1103615-2աօճթ| -- 511,

608, 630, 635, 645-646, 659

Ճորա 85188161 - 518

Ճ 4Ճ26 -- 554, 652, 661
4Ճ086-161Ե -- 541 /Ճ.ՇԱ08թ38 -- 579, 584
Ճ6ք85-7նօք60 - 586 /ՃԵՇՂՅՓՁ -- 555, 559, 512, 584
Ճթոճոոմվչյք -- 533, 570 Ճառօլոք - 625, 631

ՃԱ Նոճ-:ա ա - 566 Ճոճածլոք -- 614, 624, 631, 639
ՃՐճք8ո -- 503 Ճոզաէլւ - 612,

/:186ք81 - 645 /ՃՃոճուծթ -- 520-521, 541, 548,
610804 - 501 561, 575, 605, 610

Ճ1024601:Շամ քմաօո - 501, 507, ուծ -- 623

560, 573 762625 - 661

ՃՐոմոլ, Շ. -- 499-500, 560, 573 /ՃՃՈՇԵՇՅիրքթօԱ015 -- 498, 664, 679
Ճլ 7.6 -- 534 Ճոծողօ -- 601, 613, 640, 656
ՃՐՄԷՍԱԼթ -- 556 որմ, 6. - 514

Ճոլմլածռք - 615 /ՃՈ-Խ(28161-- 551

/Ճոճոզ -- 645 /ԽՈԹԳՒՄԻ) -- 541

4Խնոզթու -- 008, 654, 657 /Ճո871 - 579

ճԽԾատլ -- 553, 602, 604, 641 4Ճ35ութ - 523

Ճան - 603 ՃէԷտոՀ - 586

Ճո ԵՍ աՇԲՅա յմ - 603 ՃՃԷՅՂԾ7ուչ -- 509-510, 531, 545,
/ՅԹք - 574 548, 570, 576, 581, 563, 607, 615-
Ճոթոճոմոօյ -- 616, 634 617, 620, 623, 631-632, 642, 645,
/ՃոթոնոՅոԱ0ՈԵՇ աա 8ոոճիծ1 - 616 651. 655, 658,

Ճ36ք62նոՅո -- 136, 443-444, 498- /Ճ:ՐՇՈՅԾ Է - 579

499, 501, 503-506, 508, 511, 514, /Ճ11օթՅ (Հոլ. Ճոոճքճ) -- 610, 635
516-525, 527-530, 533, 535-546, Ճքճծարք - 611

548-551, 556, 558-560, 564, 569- /Ճքճոծղչ -- 542, 670

513, 571-579, 581, 583-585, 587- Ճքճոծռթատ մ քճմօո-- 528, 571

588, 599, 603-605, 608-609, 611,

՛729

Ճքճոեթ-ԵՅԱՆ6ԱԼ -- 528, 536, 551, /Ճ2:Ճ488 -- 514

561, 565, 571 /ՃՃՎ7686188 1064 - 586

Ճթ1838ք - 604 Ճամոմ-ԸՅքողթ -- 579

Ճքոոո - 542 Ճչու -- 660

Ճքոճծճ -- 643 Ճայ - 622

Ճքոճոճու -- 498, 513-514, 540, 564,

577-578, 629, 654, 657 Ե

Ճթոճւճոծաւմ քմնօր |օտք»ւ| - Եճոճւծույ - 547

498, 500, 522, 532, 540, 545, 577, ԵՅՅՅք,նարու -- 514, 641

658 Ե232ք-ՎՅՏ -- 533, 579

Ճքթոսում -- 603, 611 Եճո67ք -- 532, 554, 611

Ճքթօա | Ճքօաօաք քճրօաւ|- 504, Եր -- 150, 192, 199, 503-504,
584 508-511, 519, 523, 526, 530, 533,
Ճքոծէււչ-- 11, 37, 73-74, 317, 356, 535-536, 538-539, 542, 546, 548-
359, 363, 482, 509, 517, 580-581, 549, 552, 555, 559-560, 564, 572-
594-596, 599, 607, 609-610, 625- 513, 579, 583-586, 657

626, 634, 637, 643, 654-655, 668- ԵՅոՀյթոճթԵԼ - 573

670, 673, 675- 682, Եճուօօռթ -- 600, 609, 611, 635,
Ճքուօ -- 603 644, 648, 656

Ճքոճ-ՎՅԼ - 517, 524, 527, 541, 638 Եոքոտ - 533

Ճքղճոճղ - 528 Եզք,»օ -- 498, 574, 600

Ճքոթու -- 550, 577 ՖԵոք,ո/օՇաալ քմոօր-- 498, 555
ՃՇոօքմու-- 546, 560 Եոքո, Շ6ոօ - 578

ՃՇՕօրքթօու - 541 Եզքօո -- 547

/Ճ6Ղթա.ր -- 513, 586-590 Եճք7ք - 634

/146838ք -- 625, 631, 641, 645 Եոքշոճքոււ -- 508
Ճ1262382քօում քճեօ-- 631-632 Եճոոճուը ծ - 587
ՃՓ-Ր26260118 - 059 Եշ ոու -- 503, 509, 522, 526, 538,
ՃՓոօո Էճքոյւօճք 550, 557, 559-562, 571, 576, 599,
ԼՃՓոօո Էոճքթմ Ճոօճք)| -- 602, 604, 604, 611, 626, 629, 636, 654, 657.
612, 614, 617, 623, 631-632, 635, 661

645, 651, 659, 661 Ֆճոռտոզ - 652

Ճա մոմր -- 578 Ֆճոռթաու -- 501, 528, 536, 541, 547,
Ճո է -- 513, 578, 585 551, 561, 566, 571

/Ճ2481 - 003 Ֆճածոտօոտմ քօր -- 565, 585

730

Ֆճոոծա - 561 5

Եճուօթճուծք - 528, 551 Թոր -- 652

Ֆո 8361 -- 522, 524, 535-538, 542, Ծոքճւոն - 570

546, 548, 554, 559, 561, 575, 599, 8. Ճռաճւծելլ -- 547

602, 609, 611 8. /:38 - 569

Եճ28361-4ՃքՎՅ - 575 8. Ճա 1ՇԵլ- 525

ՖԵՏաւ6ա -- 561 Ծօոո6868ք - 518, 546, 551, 564,
Ֆո 116ռք, քճոօո - 635 566, 571-572, 677

Եօքոլ|ոյքա - 603 Թօոոծճօ8թշաք քճնօր - 551, 564,
Ֆօքոււ-ԷՑՈՅՒԱԱԵԱԻ -- 527, 579 566, 571-572, 677

Ֆովծ|ոծնոտո -- 610, 613, 615, 617 Թօքուճ|ծ|ո -- 498

Ֆողոռծ -- 610, 655, 658, 675 8. Մառ - 547

Ֆոն օօաամ 5ւոճիծլ -- 610, 661 Թոռ 83 - 574

ՖօՐՅՅուՅ Ք - 622 8. Էրջոօքյը7 -- 500, 511, 532, 541-
ՖՕՐՈՅԱՕՑԻՅ - 578 542. 545

Եօո» -- 625, 630-631, 644 8օքօտւօ844 - 578

Ֆօ367ք71 - 542

Ֆօոր7 - 661 Լ

ԵՖօքԿՅօ|7 | -- 560, 577-578 ԼՀնաւր Եաքթճու -- 639
ՖօքԿճուոՇոո 7631 - 555 Լու ԵՇաու - 622

Ֆօքշ7 - 550 Լոտ Չաոոօ -- 525

Ֆօօոռք |ԵՖօ3ոռք | -- 517, 531, 638, ԼՅ ռարու -- 600

645-646, 651 Լճոք»1 | (Հոթ աաք քճւօու| -- 550
ՖՕՕԲ-ԹՇու -- 507, 5285, 536, 542, Լոռու ոօ: - 658

546, 551, 556, 565-566, 571, 677, ԼՅՒԱՇԻՅ -- 505, 508, 572, 579
679 Ւճք:ու262ք - 556

ԵՖք7օ4 -- 516, 600, 605, 607-608, Լճքոածոթ - 610

614, 624-625, 627, 632, 635, 638, ԼՅՇՅ: -Է2յճ -- 539, 554, 574-575,
661 599, 609, 616

Ֆք7շօամ 86 -- 617, 632 Լ631871 - 614

Ֆքյօ6ՇՇ1Ե - 79 ԼՏոթօոոն քոոօ8-- 507, 532
Ֆ7ՐՁԵՍԻ), Շ. - 565 ԼՀքուճու5-- 506, 530, 558, 632,
Ֆ7ոճրւ Եճուռ - 566 661

Ֆ7ք/ա6ք - 533 Լօղովաար/ -- 542, 561

Լօքօոօտոճ -- 578

731

Լօքո - 585 7նռօ6թճուղ -- 503, 533, 549, 560,

Լօքոօ888 -- 578 569
Լօքօ884- 572, 7Նօծթմաթօաու քճեօտ- 549, 560,
ԼօՕշոՅ5 -- 569, 570 569
Լքծոճոթքծոճչ -- 524 1Ն6օ66ո-ԵՏ6քՇո:ր -- 601
ԼԷքծույ-- 588, 634, 656 7Նա63՛1Ո7Ը - 542
Ւք3821-- 98, 259, 472, 488, 498, մնավծլճումաք -- 533, 537, 560
501, 506, 525-526, 538, 549-550, Հնաճոծատ մ քճնօո - 601
555, 558, 560-561, 564, 577-578, 222 8806ԼոԵւ -- 519
585, 608, 629, 632, 654, 657, 678 70:75 -- 533, 569
17օօյոդու, 6. - 603 72 7ԵՓ4 -- 523, 533, 555
14077 ԹԲՅ: - 566 71631381 -- 547
110ԽՂԱՀՅ85 -- 611 7աճոաու - 628

Պոճքծ6ծորթ -- 553, 601, 606, 610,
Պտ 628, 652, 654-655
71888177 -- 536, 546, 551, 566 7Պոճք66ծռմքծոշտ Ի766քթոչ-- 610,
7Աո6օ185 -- 518, 525, 539, 555, 620, 627-628, 656, 659, 661
53-54 71388 --546
711161-Ճ4ՎՇԲ -- 578 71354566ո քած - 559
7 տու - 603 7Ն5Խ2ԻՅԻ -- 664
7ճքճոճոչվօ թ -- 533, 571, 665 Ճա ճո Մնաց ամն քմրօով -
7ճքճոճոչ|6 թեան քճաօո-- 664, 603
666 տոքծուր» -- 652
7ճքոճոծոուլ -- 548, 655 Եղաւ քմոօո- 504
7նա-Ե7ք5»8-- 561 716:ւ-- 588-590
մնա-Եք»ոաք քմքօու- 561 7638 է -- 541, 545, 566
716ուտ3յու -- 631
76ք66ու |115ք66օողծատմ քճնօո|- լ
525 Էր, -- 573, 584
76քօռու -- 500, 540, 625, 634 Էրոզքո -- 503
76քօռւծաու քօր -- 500 Էրճղօքոոօոոք - 574
7նոճութ, 6. - 661 ԷոշրօքոոՓօյեղ - 578
722111, Շ. -512 ԽոաՅ2861ԱՕԵ -- 503, 505, 537,
7նոճֆճքոճ68ղ-- 556, 566 541, 584

ԽղոՅ286ւօ - 559

732

Էր օթ - 586 ՃՃքճթոչ - 658

Խոն ք -- 546 ՖԹոալով -- 631, 651, 661
ՖրԽուվօոոմ օրն |8ոոճյօ|

3 - 631, 661

32821218 -- 5/3 Ֆրուճք - 611, 661, 630, 648

38225823Ե6 -- 73-74, 108, 356, 359, Ֆլրթշա-Էօքու -- 518, 521, 525,

415, 509, 549, 559, 561, 594 566

Յ88116ՈՅՒ -- 533 աքոռ -- 659

3881637ք -- 493, 499, 503-505, 508, ԽՇոճոո»ւ - 601

517-518, 525, 533, 537-538, 542, նոճու - 648

548, 559-560, 569, 571, 579, 670,

677, 679

3881637քօ ամ 763 - 677 դ

Յոուա6868ք -- 500, 502-503, 507, Ջթուօու- 617

511-512, 518, 521-522, 524-525,

528, 532, 535-537, 545-547, 551- է

552, 556, 561, 565-567, 571-572, Էճտո23 - 33, 06, 98, 427, 505, 539-

677, 679 540, 544, 554, 558, 594, 631, 635,

38:81 16868թօայւ քմաօու- 512, 528, 658

532. 542 Տրտում էլ -- 500, 520-521, 541,

38ք86-28 -- 532, 535, 540-541, 561

Յճք7ատով -- 501, 514, 521, 524, 216 Յ1ՇԲամ քճնօո-- 500, 502,

550 517, 523, 528, 532, 541, 548, 564,

38թ ատվո քճռօո - 498, 507, 628

514, 517, 524, 532 Ծող-66իլ - 604

Յոտու -- 539, 575 23822 - 505, 508, 511, 542, 547,

3օ:Ր7ոոճթ -- 600-601, 611, 625 549, 559, 513, 579, 584

301-677 231261 քճտօր-- 505, 515, 518,

3օո6ՇԺալ քմոօր - 677 542. 555, 584

1 2342-Օաօ3ղել - 505
12366է -- 499, 555, 574

դ ՀՅ: ՅՀՇՅքՎ - 564

Առու, 6. -- 498 Խ2ՅԵրոք - 528

Խորթլթ -- 520, 551 Էճեօճքո || -- 558, 604, 631, 635
ՆրռոճՇ |2նո86- Ըճ7ո08Շոն8 Ծճոճոճքմծ - 570

733

Խ2ոՀ անո: - 579 545, 550, 555, 561, 564, 599, 599,

ԾՃոՀՒՁՇ -- 540 602, 628, 638, 659, 677, 679
Ծ2ոթրուր - 554 Էճքչոյււօ -- 559

Ֆ2ուճքյոծ -- 528, 556 Էճքչռուծ ամ քմրօք - 569
Էճքճ0464 -- 503 Խ2ՇՂՅոՐ7 ԷԼ -- 554, 599, 632, 634,
Էճքճ-ԵՅ38ք -- 619 650, 661

Էճքո682 -- 505, 514, 533, 537, 542, Խ2ՇՂՅԵՄԻՈՑՇԵՐՒ 8րոմ էծ -- 632,
546, 548-549, 559,564, 573, 583, 634, 650, 661

585 ԷոՓու -- 533

Էճքո6226առք քմրօր-- 525, 529, ԷՏոմ66ո | 61266ւ| -- 505, 547
555 ԷՀ - 656

Էճքո66ադօ - 561 ԷՏք» -- 531

Էճքոճ7 ոմ -- 554 Էօոթուծք - 575

Էճքոտ28168ք41 - 559 Էօքճօմու-- 576

Էճքճոճու -- 559 Էօք րո -- 659

Էճքոոօք - 576 ԷՀՇաւք - 622

Էճքճաաւոու - 545 ԷՏոու -- 513, 563, 599, 623-624,
Էճքմաած | Հճթմաուօօաք թմմօա|- 602, 610, 614-615, 623-624, 652
514, 533, 541, 554, 579, 664-666 Խալ -- 601

ԷճքմաՇ Ճոճոոծքոեաո -- 541, ԽոոՅՕ1281211 - 578

561, 575 Էռքո«ՇՔլ-- 531

Էճքճաօ)ու - 577 ԽօՕՇ571615Լ -- 555

Էճքճո»ք1-- 513, 628 ԷօՅՅաՇ ամ թմաօո - 601
Էք -- 625, 630 ԷՕ | Ը օաչ| -- 517, 599, 600-
Խճքճու7քմղ- 579 605, 609-609, 612, 617, 622-623,
Էճքոօռ |7|-- 599, 635, 661 625-626, 630, 635, 641, 645-646,
Էճքոքոճո - 513, 555 651-652.

Էճքճզաոռք -- 547 Էօոռնամք թմւօո |8ոո61| -- 638
Էճքճաօճք -- 615, 619 ԱԽՆ: ւԾ ոօ. -- 506, 520, 539,
Էճքո-ԼՐԹՀաթ - 615 544, 5585, 595, 601, 604, 606-607,
Էճք3ո» 6. - 578 609-613, 615-628, 630-633, 635-
Էճքօ | ճքօառք քճեօա| - 481-482, 639, 641, 644, 646, 648-650, 653-
486, 500, 502, 507, 513-517, 518, 654, 656-658, 661, 675

521-523, 527, 532, 535, 539-540, ԽօօՅւ - 600

ԷօՇՇօք -- 521, 556

՛734

ԽօՇՇՕքօում քօր -- 498, 521 Խ(2ք7նու -- 599, 603, 627, 645

ԽԷօ17ք -- 533, 603 Խ(2ք38848 -- 614, 635
օո -- 559 Խ(2412 -- 544
Էքոածոք | Հութածոթ) - 622 ԽՈ2Վ:2-2Ճ2286 -- 577
քու -- 577, 586-587 Խ/(252ոք - 658
Է7ՕՅԻ5 -- 586, 588-590 /(6ոքո -- 569
Խ7ՈԵՈԵԼ -- 517-518, 520, 537, 541, /(6-ղքոուօաոմ քճաօո - 569
561 Խ(6ռառո --Րօքոաաք քճեօո-- 555
Խ7ոոոուՇ աք թճնօո - 517, 524, Խ(672:7ք -- 622
541, 551, 571 /163ք - 603
Է7քո-րճոծու, 6. - 578 Խ(օքոթքծո -- 513, 532, 540, 550-
Է7քուօՂ8ր -- 487, 510, 513, 527, 551, 575, 600
569, 621, 655 Խ(օքօռքճ -- 553, 600, 602
Է7քչ661 - 583 Խ(Շ6օօոօ12ոոո51-- 599, 647
ԷՀՈ Ց - 502 ԽԼոոոոՂ -- 627, 656
լւ - 547 ԽՈղուօ1Յ8 -- 518
Խչօթոո -- 652 ԽԼու-ա6քյ -- 533
Խճքու66ար7 -- 556, 566 (06184 -- 24, 549

Խ(Լ0օօ71-- 553, 603, 628, 645, 647,
1 659,
118306181 -- 498, 575, 608 /06Շ77ԵՇամ 528161 -- 553, 655
մ1ճ«յու - 560 /(7212թ268,ղ -- 542, 566
11788: - 637-638 /711-- 693, 675
)18քօ - 574 ԽՐ 6:88 տօյուոո -- 603, 60-610,
)1օործո -- 580 635
լո: - 508 /7ԼԱՇՐ - 556
հլ էլ
(2:57 -- 518, 556, 569, 583, 586 ՒԹոօքոծոք Էճք622 - 515
ԽԼոՀուա 8 -- 510, 544-545, 615, 645 ՒԼ ՃՆՆՐՅՒՇԷԼ -- 547
Խ/(27ո 1667 - 560 ԷԼ /Ճ7ո1651 -- 525
Խ/(2ոլ82278 -- 502, 554 Ւ(5ռռու -- 631, 645, 658-660
Խ(2.17քօ1-Մ7Ե-/Ճ3813 | Ճճթո»| - ԷԹՈՅՔՇ65ւ - 506
609 ՒԹ»ՈՎ68485 -- 504, 507, 514, 518,
Խ/(ճքճու-- 641, 652, 661 520, 525, 529, 536-537, 541-542,

՛735

545, 548, 551, 556, 566-567, 569, ն

571, 580, 586 117 - 645
ԷԹԱ Վօ8ճոՇում քճմօո |763ով - 1ճքոծթուճ -- 643
514, 517, 525, 542, 545, 670, 677 11Բթ23 - 497
ԷԼՐուօքյը7 -- 511 1ռճթճոճք -- 556
Էլրոյթ -- 634, 651 1ճքճւնքօաք քոր -- 566
ՒնուօոՅ68:2 -- 514, 577-578 1ճթոմճոծաք ք81108 - 577
ԷԹ ՇՇոծոտ -- 647, 655 1ոճթոշք -- 71, 595, 599, 601, 626,
1108008361 -- 664-666 638, 650-651, 676
Է(08028280884 -- 547 1ճթոճ1-- 517-518, 541
11080Էաւ01268Ի 2 - 514 1166 օթճ8 Օատ - 521
110882 ԽԼոոՂա ա - 602 ԱՏոօքոոը - 611
ԷԼ Էնոնաօքյ» -- 511, 532, 542, 545 Լոու - 556
ՒԼ ՇՏոռու - 561 116քօռչ: -- 506, 533, 556, 567, 569,
(օթօքօօօոա ծո -- 574, 586 571, 584- 585, 587-585
Է(Թքճոածո - 546 Լոտաո-Ը7Փոճ -- 514
ՒԼ -- 5/3 11238818 -- 608
ՒՐ աուօառք քճրօտ - 504 10Թ6881ոռ - 615

106ւ - 579
Օօ
ՕՈՇՇ64 -- 545 թ
Օաօ3ուլ - 505 թմղլո3ՅՒԱՇէլլ -- 556
ՕոՓղեւ -- 498, 507, 514, 521, 535, թՇոՅԵՄԻ) - 572
540, 550, 575, 600 թծուր -- 585
Օոօղւաուծաււմ քճեօո -- 498, 500, թյՅծ -- 554, 608
502, 506-507, 513, 520, 524, 540, թօօ614|0 | -- 606, 616, 635
545, 550, 555-556, 564, 575, 594, թօ6օոչ - 79, 490-491, 509, 515,
609 549, 626, 588-589
Օքւօտ, 6. -- 521, 554, 561 թ՛ոլ6յու8 -- 510, 545, 548, 570, 581,
Օքո»62լո|, Օքո6ողլովօժոմ 613, 620, 632, 639, 642, 645, 651,
քճնօո-- 525, 534, 546, 551, 569- 655, 661
570
Օքոօտոզ -- 578 Շ
Օքյճ-ԻՅոճ - 564 ԸՇՅոճթոա -- 542, 566
Օֆֆ |ՕՓ| - 554 ՇՅոճչաօ - 578

՛736

ԸՇՅոռաու -- 658 Շոու Օ՛1, Շ.-- 532

ԸՅՈՒՇՂ -- 533 Շոոթտոււ - 603

ԸՅոօՒու, - 658 Շռթոց -- 651

ԸՅՈԾՐ7 - 579 Ըօ -- 553, 600, 602.

ԸՅոԼՇՄՔ -- 544-545, 614, 631, 635, ԸԶՇոուլ -- 579

653, 661 ՇՕո78քթո | (քաք օճւնոճտ| -
ԸՅուօՄ է Շաղ քմմօ -- 497 612, 661

Ըճո-Փքթճուածոօ - 79 Շոոթոճ -- Օխ. նտոուք - 602
Ըճթոն - 603 ԸՇօծոաւթւծ 1Լիոդեւ -- օա. ԼԱԱՃ -
Ըճքո168:4 -- 501 79, 639, 680

Ըճքոճւաւթ - 542 ԸՕՑ61Ե06618 -- 549, 564, 570
ԸՅճք»ւ65 81 - 628 ԸՇօՄո-Ը» -- 554

ԸճքրւՅ Ն ծում -- 520-521, 540 ԸՕՎՏ -- 574

ԸՅքջունութւոծ աք քմմօո-- 498, ՇօֆՄոււ-11878-ածնւ -- 508

528, 532, 540, 576 ՇՕաւծ3ո - 601

Շոօք՛" -- 510, 603, 610, 645 ԸՈԾՆՈՂՅԻԹՏ -- 553, 643

ՅՅ ԸՇՑՅոՇոո մ |քճոօո|- 501 ԸՕՄթուճյը7/ |Ը7քոճուոծոնմ 763յվ -
Ը6846101035 -- 629, 636, 654, 657, 500, 512, 517-518, 521, 537, 541,
661 548, 551, 561, 658, 664-666, 677
Ը6թծքոռտ Խ1ԼՇՇՇՕոՕՂՅոււ 5 - 599 Ը»թքո-Օրճո - 565

Ը686քոթք Էտա: -- 555, 564

Ը68թ -- 596, 676, 682 Ղ

ՇՏ 66 էլ - 556 ՂՅ6ոՅԲո68ք - 655

Շաաատ - 615 Ղճտքոտ -- 533- 534, 569, 585-586
Ը6օ:01 -- 615 118 ՈՅՒԱՇԻԵՍԹԼ -- 614-615

ԸՔՏՅՇ - Շո ԸՑ25 -- 497, 516, 520, ՂՅՅՅԵՇԷԼԼ -- 541-542, 556

539, 545, 553-554, 582, 602, 606, 83256թ1 -- 577

609, 612-614, 616-619, 621, 623, ՂՅՈՒ, 6.- 572

625-626, 630-632, 63426035, 637- ՂՅքօ -- 563

642, 645, 647-648, 650-652, 655, Ղճոքօճ-ԿՅԱ - 511

658-661 Ղճքօօու-- 600, 602

ԸԱՏՅՇՇաա1 81161 - 609 1873 -- 505, 542, 547, 579
ՇոՏծքօո -- 652 ՂՅՄՅԵՇք Շա քճեօք-- 513, 521
Շրոքո Ճոօճք -- 612, 615, 618-619, ՂՅուԼՃՇԷԱՆ Շ6տօ -- 566

622-623, 639 Ղօտքու -- 611

737

ՂՏոճտա - 585 ՄքՓ: -- 659

ՂՏումթ -ՃՅու -1ԼԷ7՛ք8 -- 574 Ֆղոճո -- 602, 609-610, 614, 618

՛ԼՇուք:օո - 586

Ղ6քծռ -- 588-590 Փ

՛Ղ6քյծք -- 533, 542 Փօքոու, ք-օւ-- 631

ՂուՓյոօ -- 24, 96, 98, 167, 259, 427, Փօօոօօոչ - 587

472, 493, 499, 503, 515, 535, 538, Փքճուուչ -- 648, 680

559-560, 564, 594, 626, 675

ՂՕտող -- 604, 615, 625 `

Ղօք7 ոլ - 574, 577 Ճճուօճ - 572

Ղօքաուօաոք քճաօո -- 520, 577 Ճճուօտուծ11 - 544

՛1քճոօՅՄոլ | 1քճծլւթօուլ -- 520, Ճոոածել -- 546, 560

544, 554, 558, 568, 515-577, 608- Ճճու-Էօ7ք -- 533

609, 611, 616, 643, 661 Ճճքտճո -- 603, 610

ԼքճոօՅմ Շամ 8ոճածը -- 497, Ճճքո»1 | Ճ2թոյաաաք 5ռճա61| -

516, 554, 577, 608, 643, 661 510, 553-554, 603, 611, 620

՛Ւքօուըոօ6, 6. - 578 Ճո ո-Շձքճն - 645

76757 - 560 Ճոսմոմքո» -- 500, 545, 566

ՂՄ7քոոճ -- 183, 371, 475, 497-498, ՅԿ աՅՅ -- 515, 522

500, 502, 506-507, 510, 513, 516- ՃՇՇ: | Ճ6:ՈՇԵՇ Թ ԱԼ ք-օ|- 631

517, 520-523, 527, 529-531, 539- Ճո - 616

542, 544, 548, 553, 556, 558-559, Ճայաւթո» -- 521

561, 563-565, 568, 570, 576-577, Ճօ381 -- 611

580, 587-588, 596, 599, 600-601, ՃօՅաո՛ր - 612

609, 611-612, 617, 626, 637-638, ՃօՅոմտոք - 504

642-643, 645, 647, 651, 653, 656, Ճօ -- 506, 603

660, 674-678 Ճօո -- 554, 559

Ղ7ՅՈՇՇ - 574 Ճօքճօճու-- 523, 539, 563, 575, 611
Ճօքօօտյտ -- 524

»

ՖՍՏԵՅԵԱ ՆՇ -- 503

ՖՅՄՒՈՅՈՅ - 579 ԷԱ

ՖՈՏՉԹՒՄԻ -- 524, 541, 552, 566 Լոմ --Աճոուոծ - 570

Ֆու - 608 Լթք7օ - 577

քու -- 533, 567, 603

՛738

Վ 116քոօո -- 541

ԿոուՇւ -- 547 1116թ: -Խ16խճքոտթ - 545

Կար, -- 547 Լոու Լ ԱԽ աք 763շվ -- 533,

Կճոոթւք | Վճոոթւթօատք քճեօավ- 604

540, 550 Արու - 497

ԿճոՅՒուՇ ք -- 551

Կճոոքճ6Ծ - 570 3

ԱոոՀ-ՆՅ» - 661 ՋԿԽԱՅՑՈՅԱՒ |Վ:ՈՅՈՅԱ ՒՇ ԹԱ

Կոոք - 622 քճռօո|-- 524, 664-665

Կճթոճա |Լ ուռօքօաւմ քթճնօավ- Ջոռթո» -- 576

547 Ջուօո - 615

ԱՀոԼՅՀ ԵԼ -- 559, 579 ԹԽԱԱԱԾԻՑ - 561

ԿՇՎո -- 518 ԹոՅծյու -- 585

Առ -- 533 Ջոժօք-ւ-- 576, 580

Վօ6Յ8-ԷՏթ» -- 541 Թօոծյույու -- 659

Աօաոճքօտ -- 623 Թօ318՛ - 622.

Վօքո-- 612, 621-622, 634 քօր -- 617, 625, 630

ԿՎ7ք -- 514, 528 Թք3օքու-- 498, 500, 502, 507, 513,
516-517, 520-521, 523, 527-528,

ա 535, 539-540, 548-550, 553-554,

Լ1ոՑոաւծաուչ -- 498 674-577, 551, 598-604, 606-609,

ԼԲ6885, 6. -- 500 611, 615-516, 623, 628, 634-635,

Լուարա - 579 637, 641, 643-644, 647-648, 652,

Լտք»ք -- 512, 528, 532, 536, 542. 654-655, 657, 660-661

546, 551, 556, 571, 628, 670 ՋքթՅաւնաճ ո -- 540, 611, 616

Լոթք-ԷԹ»աԿ68458Շաամ քճաօք- Ջքթոտութ | Էքօտճով -- 481-483, 494,

528, 536, 551, 556 522, 524-525, 527, 531, 53-537,

ԱԹ» - 541 541, 546, 548, 556, 558, 563, 602,

ԱՅՀ2ԵԼ - 523 626, 628, 633, 636, 637, 653, 656-

Աթոռ -- 547 657, 661, 663, 664-666, 669, 679

ԼՏ ւնա քճտօո - 504 Ջքոտճոծոոն 763 -- 524, 497, 491,

Լխքո33757 - 572 548, 628

11Ծք2:6» |Լ ԱՇքՅՐ6ոԵՇաամ թճտօաւ| ԹթոօԿ | ո|-Եօքոծու - 547

- 550 Ջօաաօշաք |6ոռ 1ԼԼթշտթ | -- 532,

116ք:57-716ու7քՎտ -- 536, 544, 566 600, 602, 604, 609, 612-615, 617,

739

619, 621, 623-624, 632. 634, 639- ՒՕխԽճո Հիճո ԽՕԼԱՆՏ Էլ -- 598, 684

641, 644, 660 ԷԽՁոջսի/Ձո ԼթաՕՈ - 685
ԽիճշհճէԱւօճ Օ. -- 684
1Օ Խտհուտիճո Օ. Ճ., Շոօոո1-- 684
ոո Օօօաոն -- 564, 574 Խօրջհճո»ճո Օ., ՏՇՈՇՈՅԼ-- 686
ԽԼ2ւօէսէէլ Ճուօո - 688
4 ԽԼաւճմՄ ճուտ Ճ., Շճքէոյո -- 684
չննաը -- 533, 509 ԽԼսՏէ18 ՃՇոո| Թճտիտ -- 686
չճ18ո-- 515, 538, 573 Ւրձծհ Օ. - 688
Օջճոօտ իւ ԵՇէւ, ջ6ոօոո1 -- 597, 685
4-2 թղքոտճո Մ. (ՃՕտ) - 685
ՃԵշտ8ոմոճքօ1-- 469 ԷՅԽկոտօո 4. - 355
Ճ1միՇհ - 687 ԻԷօՏէՕ (Տէօքճո 20օ1յ8ո) -- 597,
Թոտ81ջ6Շհճ-- 687 684-685
Թ07ԱԷ 641 - 687 ՏՀՐՏՏՄՁՈ /.. -- 684
Ծծեյճո - 469 ՏՅՏսոլ ԽՅ0 - 685
ԾԵյօոլ օջն - 469 Տհոօսոո 7. ԽՃ. --՛77, 598, 684
Էոխճո -- 469 Տեքճո Խ/Լ - 685
19մո -- 469 ՏԱթւոտո Իխո -- 689
ԽՏ -- 460, 657-668 ՂՀւՀԷՃոօխԽ ԽՀո -- 685
ՒԹՇհլյշմձո - 687 ՂՏխոտեւ Ճհճո - 687-688
ՏՀուճուշհ -- 469
Տսոոճխ - 687

ՊՇմլԵՅՏ8ւ -- 687-688
2ճոջծշաւ -- 687-688
2ճոջ1Ե8541-- 687-688
204 - 687

ռ
ոչ հլոյճջ5 ճո Լ. Օ. - 684
6ծխօ34ուտ Ղ. ՛Լ., Շճքէճմո - 684-687
քօմօքհ»ճո հ/Լ -- 596, 684
ԷԹՄ2ոուտճո Ի. Օ. - 14, 36-37, 60,
83, 185, 237, 290, 401

՛740

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՌԱՔԶԱԲԱՆԻ ՓՈԽԱՐԵՆ
Հայ կական Հեւտռախուղությունը դործողության մեջ
(1918 -1920 թթ.): Պատմական փաստեր ն իրողություններ ........................
ԳԼՈՒԽ ԱՌԱՋԻՆ
ՀՀԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԸ ՊԵՏԱԿԱՆ
ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ՍՏԵՂԾՄԱՆ ԲՆԱԳԱՎԱՌՈՒՄ
1918- 1920ԹԹ.

1. Հեւուսխուղական ծառայության կայացման ուղղությամբ դործ ըն-
Արտաքին Գործերի նախարարությ ւսն Համադործակցությունը Հեւուսխու-
Ո որդոննության ուղղորդման բ նադավ առում ԳԳԿԿԿԿԿԿԿԿԿԻԻ.. ....Կ.Կ«.... 15
բՆւղդավառում .......... Կ... «.....Կ«... ... ԳԱ ԿԿԿԿԿԿԿԻԿԻ ԻԷ 44
թյան դործունեությունը կադրային Հիմնւախնդիրն երի լուծման ուղղու-
թյամբ ......«..««.««... Կ... ..«................................................................................ 59

ԳԼՈՒԽ ԵՐԿՐՈՐԴ
ՀԱՑԿԱԿԱՆ ՀԵՏԱԽՈՒԶԱԿԱՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԸ
1918- 1920ԹԹ.,

1. ՀՀ Հեւուսխուղական ծառայության դործունեությ ունը Հանըաւլեւոության
դործունեության բացած այւունան ոՂՂու թյա ի
1918 -1920թթ. ............ աաա 112
2. Հեւուսխուղ ական լ Հակաճետախու ղական բաժանմունքի գործունեու-
թյամբ Հայաաումնում: Խան-Թեքինսկու դավադրությ ւն

՛741

ԱՐԻ .......... «Դ... զԱ ԿԿԿԿԻԿԿ Կ... 147

բիչ դործողությունների կանխարդելմուն ուղղությամբ ԳԿ ՎԿԿԿԿԿԿԿԿԿԻԻ... 175
Կ Պոլսում ԳԳԿԿԿԿԿԿԿԿԿԿԻԻ.. ԳԱԻ ԿԻՐ ԿԿԿ ԻԿ... 226

5- Օտարերկրյա վոլծակալների Գավալած Վակաճայկալան. պործունեու թյան
կասեցումը: ԱՀոռոն Մարոկոււսուռիի դործը (1919 -1920 թթ.) «......... 238

6. Հեւուսխուղ ական է Հակածեւուսխուղ ական բաժանմունքի դործունեու-
թյունը թշնամական դործակալների թորիանանցուրը ՀՀ տարածք կան-

ալայթւարը դասալքության դեմ Հայկական բանակում ........... Կ... ......

խարդելելու ուղղությ աքը ԳԳԿԿԿԿԿԿԿԿԿԿԻԿԻԻ.. «............. 253
Ա Հայկական Հեւուսխուղության Ցավալած. Վործունեությունը
Վրառոասնում ......«Կ.Կ...«......................................................................... 258

ԳԼՈՒԽ ԵՐՐՈՐԴ
ՊԵՏԱԿԱՆ ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ԶԵՎԱՎՈՐՈՒՄԸ: ՀՀ
ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ ՋԵՌՆԱՐԿԱԾ ՔԱՅԼԵՐԸ ՆԵՐՔԻՆ ԳՈՐԾԵՐԻ
ՆԱԽԱՐԱՐՈՒԹՅԱՆ, ՄԻԼԻՑԻԱՅԻ ՍՏԵՂԾՄԱՆ ՈՒՂՂՈՒԹՅԱՄԲ
1918- 1920ԹԹ.,

նումների սռեղծումը ........ԿԿ...................................................................... 289

ԳԼՈՒԽ ՉՈՐՐՈՐԴ
ՊԵՏԱԿԱՆ ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ԶԵՎԱՎՈՐՈՒՄԸ ԵՎ
ՀԱՑԿԱԿԱՆ ԲԱՆԱԿԻ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ 1918 -1920 ԹԹ.: ՀՀ ԿԱՌԱ-
ՎԱՐՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԿՈՒՍԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՄԱՐՏԱՎԱ-
ՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Է անվտանգության Համակարգում ԳԿԿ ԿԿԿԿԿԿԿԿԻԻԻ.. «............. Յ10
` ները լ կոււասկցությունն երի դիրջորոչումը 1918-1920 թթ. «Կ... 345

ԳԼՈՒԽ ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ
ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԲԱՆԱԿԸ ԵՎ ՆԵՐՔԻՆ ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ
ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ 1918- 1920ԹԹ.

3Ղ

՛742,

2. ՆԳՆ, միլիդիայի դործունեությունը երկրում օրինականության Հա-
թյամբ: Պայքար անկանոն զորաւմաւերի է խմբերի դեմ ԳԱԿԿԿԿԿԿԿԿԿԿԻԻ... 401

ԳԼՈՒԽ ՎԵՑԵՐՐՈՐԴ
ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԲԱՆԱԿԻ ԵՎ ՆԵՐՔԻՆ ԳՈՐԾԵՐԻ ՄԱՐՄԻՆՆԵՐԻ
ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ՄԱՀՄԵԴԱԿԱՆ ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ ՀԱԿԱ-
ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԸՆԴՎԶՈՒՄՆԵՐԻ ՃՆՇՄԱՆ,ՀՀ ՏԱՐԱԾՔԻ ՈՒԱԶԳԱ-
ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ ԱՊԱՀՈՎՄԱՆ ԳՈՐԾՈՒՄ

ո Քոզաթովուրը ԳԿԿ ԿԿԿԿԿԿԿԿԻԻԻ Ի. ............ 423
ւյլ շրջաններում «.....Կ.ԿԿ.Կ«..«............................................................. 445

ՎԵՐՔԱԲԱՆԻ ՓՈԽԱՐԵՆ ...... Լ. աաաաջպպաապապապան ` 454
ԱՐԽԻՎԱՅԻՆ ՎԱՎԵՐԱՓՐԵԼԸՆ 1 աասաաակակակաաաանն 466
Հավ ել ված. ՒԼ. աաա ասապապապաան` 466
Հավելված 25... աւապաապապպապակակապաաաաապաս ` 41
Հավելված 3 ապպապապկապկպակակակաաաաաաաաապապան ` 492
Հավ ել ված. 4Ե-. աաա պապական 495
Հավելված Ց-....աաապաապպաակպաաապապապապապապ ` 591
Հավելված: 6. ււ... աաաապպապպապկաակաակ պապական 662

12631016: ԼԼ... ա ակամա անմա ակամա նամա ամաա անա 1` 63

Խճչարծ Ձ........ ակակակականա ամա անման անմա ականա ան աջասնաա 683
ԱՆՋՆԱՆՈՒՆ ՆԵՐԻ ՑԱՆԿ. աակակակակակակա աաա նական ամաաայաանա 692

ո Բո01 31434155 . ապական աաանաաւաաանաայա 07
ՏԵՂԱՆՈՒՆՆԵՐԻ ՑԱՆԿ... աաա ասաաջակաաակաաաաա ն 16

78113415 15 ԼԻՕԼԵ4ՓԱՎԵՇԽՈՃ 11438411 11................................. 729

՛743

՛744

ՎԻՐԱԲՅԱՆ ՎԱՆԻԿ ՀՐԱՆՏԻ
ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆ
ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ՍՏԵՂԾՈՒՄԸ
ԵՎ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԸ
1918 - 1920 ԹԹ.
(ՀԵՏԱԽՈՒԶՈՒԹՅՈՒՆ, ԲԱՆԱԿ, ՆԳՆ)

ԹՃՒՆՈ ԼԹՃՒԼՕՏԱՎ 86.511
Շ032 11:15 111121 515Ա0ԸԼԵ
7ԼՕԸՖՆ1416Ե60185 01 ԸԱԸ15ոԼ5Լ 5Ե3014ՇԱ0Ը1Ա
ՔԵՇԱՖԵՈԼԽԱ 4թ15էուք
1918-1920 1Լ
(54385714, 46.118, 118շն

ԽՃՎԱ ԷԱԽՃՎԼ ՄՊՈԵՃՏՆՃԿ
ո ՇՏԵ4711ՕԽ 4: ՃՇՊԽԼ ՕԲ ոք 51415 ՏԵՇՍՑՈՆ
ՏԵՐԵՒԸ ՕԲ Լոք ԲԼՒՏՆ ԽԻԵՆՏԼԼԸ ՕԻ 4 21ԼՔԻԱ4Ճ
(1918 - 1920)
(ՈԽՏ1Շ4711Օր, 481, 14)

ՎԱՆԻԿ ՎԻՐԱԲՅԱՆ

Պատմական Գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Վանիկ Հրանտի
Վիրաբյանը ծնվել է Հայոց Ուտիք աշխարհի Գարդմանք գավառի Չարդախլու
գյուղում: 1988 թ. պաշտպանել է թեկնածուական, 2008 թ.` դոկտորական թեզը:
Գիտական նախասիրությունների ոլորտում են գտնվում Հայաստանի Առաջին Հան-
րապետության հետախուզական ծառայության, ն առհասարակ Պետական ան-
վտամգության համակարգի ձնավորման ու գործունեության, 1918 թ. վրաց-հայ-
կական պատերազմի ն 1918-1921 թթ. հայ-վրացական հարաբերությունների պատ-
մությունը: Վանիկ Վիրաբյանի մենագրություններն են.

1. Հայաստանի Առաջին Հանրապետության հատուկ ծառայությունները 1918-
1920 թթ., Եր., «ՀՊՃՀ» հրատ., 1999:

2. Հայաստանի Հանրապետությունը 1918-1920 թթ. Կառավարության ռազմա-
քաղաքական գործունեությունը ն կուսակցությունները.- Եր., «ՀՊՃՀ» հրատ., 1999:

3. Հայկական հետախուզություն, Առաջին Հանրապետության տարիներին
(1918 -1920 թթ.), Եր., «Ասողիկ» հրատ., 2003:

4. 1918թ. վրաց-հայկական պատերազմը, ՀՀ կառավարության ռազմաքա-
ղաքական գործունեությունը ն կուսակցությունները, Եր., «Ասողիկ» հրատ., 2003:

5. Հայաստանի Առաջին Հանրապետության միլիցիան ն Ներքին Գործերի
նախարարությունը (1918 - 1920 թթ.), Եր., «Ասողիկ» հրատ., 2003:

6. Հայաստանը Անդրկովկասյան հանրապետությունների 1920 թ. ապրիլյան
վեհաժողովում, Եր., «Ասողիկ» հրատ., 2004:

7. Պետական անվտանգության համակարգի ստեղծումը ն հայկական
բանակի հիմնախնդիրները 1918 -1920 թթ. Կառավարության ն կուսակցությունների
մարտավարությունը, Եր., «ՀՊՃՀ» հրատ, 2006:

8. Հայաստանի Հանրապետության Պետական անվտանգության համակարգի
ստեղծումը ն գործունեությունը 1918 -1920 թթ., Եր., «Լուսակն» հրատ., 2006:

՛745

9. Հայոց պատմության հիմնահարցերի շուրջ.- Եր., «Լուսակն» հրատ., 2007:

10. Հայաստանի Առաջին Հանրապետությունը (1918 - 1920 թթ), Եր., «Ճար-
տարագետ». 2008:

11. Հայաստանի Հանրապետության հետախուզությունը ն բանակը 1918 -1920
թթ., Եր., Լուսակն, 2009:

12. Հայաստանի Հանրապետությունը 1918 -1920 թթ., Եր. ԵՊՀ հրատ., 2011:

13. Հայոց Պատմություն. Ուսումնական ձեռնարկ, Եր., «Ճարտարագետ»,
2013:

՛746