Հայաստանի, հայ-իրանական հարաբերությունների և Առաջավոր Ասիայի հնագույն պատմության մի քանի խնդիրների շուրջ (մ.թ.ա. VII-VI դ.դ.)

Հարգելի՜ ընթերցող. ԵՊՀ հայագիտական հետազոտությունների ինստիտուտը, չհետապնդելով որևէ եկամուտ, իր կայքերում ներկայացնելով հայագիտական հրատարակություններ, նպատակ ունի հանրությանն ավելի հասանելի դարձնել այդ ուսումնասիրությունները: Մենք շնորհակալություն ենք հայտնում հայագիտական աշխատասիրությունների հեղինակներին, հրատարակիչներին:

Մեր կոնտակտները` Պաշտոնական կայք՝ http://www.armin.am Էլ. փոստ՝ [email protected]

ԲԱԲԿԵՆՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆԻ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ

երանի Հարուն Նվիրում

եմ

հորս՝

Հարությունյանի պայծառ հիշատակին

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ, ՀԱՅ - ԻՐԱՆԱԿԱՆ

ՀՎԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻԵՎ

ԱՌԱՋԱՎՈՐ ԱՍԻԱՅԻ

ՀՆԱԳՈՒՅՆ

ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ

ՄԻ ՔԱՆԻ ԽՆԴԻՐՆԵՐԻ

/մ.թ.ա. Մ/-Ն՛դ.դ./

«Հայագիտակ»

ԵՐԵՎԱՆ 1998

ՇՈՒՐՋ

ԴՏՀ

ԳՄԴ

63.3

Հ

տտտտատտտտատտտատատ

(479.25) (21)2

ՅարությունյանԲ.Ղ. Հ 422

Հայաստանի, հայ-իրանական հարաբերու-

թյունների ն Առաջավոր Ասիայի հնագույն պատմության մի քանի խնդիրների շուրջ (մթ.ա. Ն/-Ն7 դ.դ.). -Եր.: Հայագիտակ,1998, 90 էջ:

Աշխատությունընվիրված է Հայաստանի,հայ-իրանականհան րաբերությունների ԱռաջավորԱսիայի պատմության մ.թ.ա. /7/- Մ/ դարերի քանի Հեղինակն,օգտագործելու առկա աղբյուրագիտականնյութը, Ասիայի լուսաբանում է ՀայաստանիպատմությունըԱռաջավոր քաղաքականպատմությանլայն հենքի վրա, ինչպես նան հայսկյութական, հայ-մարական, հայ-պարսկական հարաբերութ-

մի

հիմնախնդիրների քննությանը:

յունները:

.

Աշխատությունը նախատեսված է հայագետների, արնելան հայագիտությամբհետաքրքրվող ի, մար: ընթերցո թր ամար

աար րության

զ

63:3(2)2 ԳՄԴ

95030209 786(01)-

|ՏՑԽ 5-8079-1151-9

"

Հայաստանի մ.թ.ա. ՃՈՒՄ դդ. պատմություննիր մի շարք կողմերով շարունակումէ առեղծվածմնալ պատմաոգիտությանհամար: Քաղաքականլուրջ տեղաշարժերը, րոնք հանգեցրին Ասորեստանիաշխարհակալտերության ն Վանի հզոր թագավորության կործանմանըն Առաջավոր հաստատեցիներկու նոր ռազմատենչպետութու ՔաղդեականԲայունների՝ Մարականթագավորության բելոնիայի գերիշխանությունը,միաժամանակքաղաքա-

Ասիայում

թագավորու Վանի բերեցին թատերաբեմ

դուրս կան փլատակներիվրա ծնունդ առած ճի նոր պետություն,որին բախտէր վիճակվածդարեր շարունակկարնորդեր խաղան հալու ԱռաջավորԱսիայի քաղաքական,տնտեսական սարակականկյանքում: Պետության բնակիչներնայն կո,

չում էին Հայաստանկամ Հայք, իսկ հարնանները՝Արմինա ստիպկամ Արմենիա:Հայքի կամ Հայոց թագավորությունը ված էր ծանր պայքար մղելու իր հարնաններիդեմ հանուն քաղաքական անկախության, որի առաջին փուլում պետության համար առանձնակի կարնորությունէին ներկա-

յացնում հայ-նարականքաղաքականհարաբերությունները:

Փ ԲԱԲԿԵՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ

.

ունեն հինավուրց Հայ-մարականհարաբերություններն հարապատճություն:Ամեն ինչից դատելով,հայ-մարական բերություններիվաղնջագույնշրջանը բարեկամականէր, սակայն Հին Մարաստանիաշխարհակալ տերության վե3

րածվելու հետնանքով, որը տեղի ունեցավ վերջինիս ն Քաղդեական Բաբելոնիայի կողմից Ասորեստանյանտերությունը կործանելուց հետո, հայ-նարական հարաբերություններիբնույթը արմատապեսփոխվեց:Եթե հայ-մարական քաղաքական առնչություններիառաջին փուլում Մարաստանը որոշակի շահագրգռություններ ուներ Վայաստանի հետ բարեկամականհարաբերություններպահպանելու ն դաշնակցելու հարցում, ապա հզորացման ուղին բռնելուց հետո Հայոցթագավորությանը սկսեց վերաբերվել որպես իր ծավալապաշտական քաղաքականությանը խոչընդոտող ուժի, որը փաստորենպատնեշումէր մարերի առաջխաղացումը դեպիՓոքր Ասիա:Մեզ հասած կցկտուր տեղեկություններից կարելի է եզրակացնել,որ մարա-լյուդիականպատերազմիշրջանում, մ.թ.ա. 585 թ., երբ տեղի ունեցավ Հալիսի ճակատամարտը, որն անակնկալ ավարտվեցարնի խավարմանպատճառով,Հայաստանն արդեն փաստորենգտնվում էր մարականգերիշխանության ներքո: Վայոց Պատմահայրը,անդրադառնալով հայ-մարական հարաբերություններին, նշում է, որ հայոց Տիգրան Երվանդյան թագավորը,«Քանզի սա ամենեցունց թագաւոն խոհեմագոյն րացն մերոց հարստագոյն , ն արանցնայնոն ցիկ ամենեցունքաջ: Որ ն Կիւրոսիաջակցեալ,զՄարացն ի բաց բառնալովզիշխանութիւնն,ն զՅոյնս ոչ սակաւ ժամանակսընդ իւրեաւ նուաճեալ հնազանդէր:Եւ զսահմանս ի հինսն մերհասուցանէր յեզերս ծայրից բնակութեան,Ա ամենեցունցոր առ իւրովքն էին ժամանակօք`նախանձելին զկնեացս ըղձալի ինքն ն ժամանակն իւր»":Դժվարչէ տեսնել,որ ՄովսեսԽոմա ուծ թոթափելու ե ր ական րենացին լուծը պատիվըվերագրում

սին, ակնհայտորեն,ինչպես կտեսնենք հետագա շարադրանքից, առաջավոր դերը հատկացնելով առաջինին: Անշուշտ կարելի է վիճել որոշ դժվար ընկալելի խնդիրների շուրջը, թե, ինչպես ասենք, հայոց թագավորըդեռես մ.թ.ա. Մ1 դարում իշխել է հույներին,սակայն իր ամբողջության մեջ պատմիչի հաղորդումը, ինչպես շուտով կհամոզվենք, միանգամայնարժանահավատէ: Պատմահոր երկն այնուհետն հավաստում է, որ Տիգրան Երվանդյանի ն մարերի թագավորԱժդահակիմիջն սկզբում հաստատվումեն դաշնակցային հարաբերություններ ն հայոց թագավորն իր քրոջը՝ Տիգրանուհուն կնության է տալիս ՄարացԱժդահակ թագավորին, սակայն վերջինիս կողմից դաշնակցային հարաբերություններու խնամիականկապեր հաստատելը հայոց թագավորիզգոլոկ նպատակէունեցել բթացնելու ն հնարավորություն ստանալ նրան սպանելու նությունը համար":Մարաց թագավորին խորապես անհանգստացնում է Կյուրոսի դեպի Տիգրանն ունեցած բարեկամությունըմն Խորենացու հաղորդմամբ «էր, յաւուրսն յայնոսիկ ոչ սակաւ ինչ վտանգ՝ որ ի ՄարացնԱժդահակայի միաբա...

հայրը

նՀայոց, նեան այատմութի աշխատութեամբ Մարութ ԳԼ :

Է

ՏԱտդիս,

,

Ք

Մ.

ԻԴ/ԻԵ/:

Աբեղեանեւ

ըստ

այլ տեղեկությունը վերագրում է ոչ Մեծին ն միայն հետագայում գրիչները սխալ ընկալելով այս հաղորէ ոչ թե «Որ ն ԿիւրոԱր են:

այդ

իբաց զիշխանութիւն, ն.Յոյս"ւ բառնալով աջակցել, զմարացն

սակաւ

-

յ

տեղեկությունըվերաբերումէ,

այն րավաղել եղել Սկզբնապես բնագրում դումը, սի Կյուրոս

ընդարձակեալ բնակութեանս մերոյ

ն պարսից հայոցթագավոր Տիգրանին թագավոր Կյուրո-

որ այս

մեր զրա. Սերո Ամր գեոք րումների Սակայն, կարծիքով, Պատմա թե Տիգրան Երվանդյանին,

`

է

Առաջին տպավորություննայն է,

ժամանակս ընդ

իւրեաւ

նուաճեալ

հնազանդէր», այլ «Որ

Լրոս

ի բաց բառնալով զիշխանութիւննն զՅոյնս ոչ աջակցեալ, /որ/ զՄմարացն սակաւ ժամանակս ընդ իւրեաւ նուաճեալ հճազանդէր»:Այս խմբագրություէ պատնը միանգամայնհավանականէ, որովհետեհամապատասխանում մական իրականությանը,քանի որ Կյուրոսն իրոք տապալել է մարականտին իր իշխանություննէ հաստատելփոքրասիական հույների

կրաությունը րա:

Անդ:

Անդ, Գիրք Ա, ԻԵ /ԻԶ/ «Բայց էր նիւթ այսպիսւոյ խոհականութեան դաշնաւորութիւն մտերմութեանն՝ որ ի Կիւրոսէ առ Տիգրան, յորմէ բազում անգամ ն ախտ քնոյ ի բաց փախուցեալ լինէր յԱժդահակայ յիշատակաւս այսոքիկ»:

հետո

երկար սպասված ճակատամարտը կայանում է ն կռվի ժամանակ,ժողովրդական վեպի հաղորդմամբ, Աժդահակը սպանվում «Եւ զի՞ երկայնեմզբանս. քանզի է. ի լինել մարտիննիզակաւօրինակ իմն որպէս զջուր հերեապ զերկաթի ամուր հանդերձն՝շամփրէ զԱժդահակյընդարձակ տէգ նիզակին ն յամփոփել միւսանգամզձեռնն՝ արտաքս զկէս մասն թոքոյն հանդերձզինուն ի դուրս բերէ: Բայց մարտն էր սքանչելի, զի քաջք դիպեալքաջաց՝ ոչ վաղվաղակի թիկունս ի միմեանցդարձուցանէին. վասն որոյ յերկարեալքարշէր գործ պատերազմին մինչն ի ժամս ձիգս: Իսկ վախճան գործոյնառնէր մահն Աժդահակայ. ն այսպիսիդիպուածս ի բարեբախտութիւն յաւելեալ` փառս յաճախէրՏիգրանայ»:

-

..

-

'

հետո Տիգրան Երվանդյանն Պատերազմից իր

քույր

Տիգրանուհունմեծ բազմությամբարքայավայել ուղարկում է Հայաստան,նրան բնակության վայր տալով իր կառուցած Տիգրանակերտ ավանը ն շրջակա գավառները:Եթե հավատանք պատմիչին,հայոց թագավորըմեծ գաղթականություն է բերում Հայաստան,ավելի քան տասը հազար մարդ, որոնց թվում էին Աժդահակիառաջին կին Անուշը, Աժդահակի սերնդիցբազմաթիվաղջիկներն պատանիներ, որոնք բնակեցվումեն Գողթնիսահմանիցսկսած մինչն մեծ լեռան սպառվածը,այսինքն Մեծ Մասիսլեռը. «Իսկ զԱնոյշ, զառաջին կինն Աժդահակայ, ն զբազումսի սերմանէն ԱԺդահակայ աղջկունս, հանդերձ ն բազմուպատանեկօք թեամբ գերեացն,որչափ թէ աւելի քան զբիւր մի, բնակեցուցանէ յարեւելեայուսոյ մեծի լերինն մինչն սահմանս ի Գողթան,որ են Տամբատ,Ոսկիողայ, Դաժգոյնք,ն որ այլք առ եզերբ գետոյն դաստակերտք, յորոց մինն Վրանջունիք, մինչե հանդէպամրոցին Նախճաւանու. ն զերիս աւանսն, զխրամ ն զՋուղայ ե զԽորշակունիսիսկ ի միւս կողմանէգետոյն,զբոլոր դաշտն, որոյ գլուխն

է

Աժդանական

Անդ:

`

-

մինչն ցնոյն ինքն ամուրն Նախճաւանու: Բայց զնախասացեալ կինն Անոյշ բնակեցուցանէորդւովք իւրովք յանդորրութեանսպառուածիփլածին մեծի լերինն: /Զորմէլեալ ասեն յահագին իմն շարժմանէ, զոր պատմեն որք բազմաշրջութեամբ հրամանաւ Պտղոմեայ ասպարիսօք զբնակութիւնս մարդկանչափեցին, այլ ն մասն ինչ զծով ն զանբնակ յայրեցածէն մինչն զՔիմիւռոն/:Իսկ պաշտօնեայս տայ Անուշայի նոյն Մարաց,որ առ ոտամբլերինն բնակեցան»-: Խորենացին, հենվելով թուելյաց երգերի վրա, որոնք հիշատակում էին Աժդահակիսերունդներինվիշապազուն անունով, փորձում է հիմնավորել մառականգաղթականության Հայաստան բերելը ն միաժամանակհայտնում է, որ «Այսպէսն բազումք անուանեալքՏիգրան. մի է ն միայնակ սա ի Վայկազանցս,որ զԱժդահակսպան ն զտուննորա ի գերութիւն վարեացն զԱնոյշ մայրն վիշապաց. օժանդակ՝ կամօք ն յօժարութեամբզԿիւրոս ունելով զիշխանութիւն Մարացն Պարսիցյինքն յափշտակեաց»"": Ի՞նչ եզրակացություններիկարելի է գալ Պատմահոր վերջին հաղորդումներից: Ամենայն հավանականությամբ, Տիգրան Երվանդյանիքույրն ամուսնացած է եղել Աժդահակի հետ, այլապես ժողովրդականվեպը այդ իրողությունը չէր նշի: Սակայն որչափ էլ պատվավոր տեղ զբաղեցներ արքունիքում, նա այնուամենայնիվտիկնանցտիկին չի եղել: Ըստ երնույթին, այդպիսիննրան դարձրելէ ժողովրդական վեպը: Համենայն դեպս, այլ աղբյուրներումայդ փաստի կատարյալ բացակայությունըչի խոսում հօգուտ Տիգրանուհու տիկնության: Պատահականչէ, որ ընդամենըմի քանի էջ անց Խորենացին նշում է, որ Աժդահակիառաջին կինը Անույշն էր: Ըստ որում արքունիքում- առաջին կինը հենց բամբիշն էր կամ տիկնանցտիկինը ն ոչ թե Աժդահակի մինչն Տիգրանուհին ունեցած կինը, ինչպես փորձումէ

լըո-

Անդ.Գիրք Ա, գլ. Լ ՂԱ: Անդ,Գիրք Ա, գլ. ԼԱ ՂԲ/:

ներկայացնելպատմիչը:Անույշի տիկնանցտիկին լինելու մասին է խոսում մասնավորապես նրա ն նրա ընտանիքի հավանական գերեվարությունըՎայաստան, որի նպատակնէր թագավորականիշխանության հնարավոր հավակնորդներին զրկել հարազատմարականմիջավայրիցն բացառել պարսկական տիրապետությանդեմ մարական արքայատոհմիանդամներիելույթները: Դետաքրքիրիրողություն է Տիգրանուհու Տիգրանակերտ ավանում բնակեցնելու խնդիրը: Անդրադառնալով այս փաստին,Ստ. Մալխասյանը գրել է. «Տիգրանակերտ քաղաքը շինել է ՏիգրանՄեծը ն ոչ Տիգրան Երվանդյանը, ինչպեսասում է Խորենացին:Սակայն սա սխալ չէ. ինչպես վերը տեսանք`Տիգրան Երվանդյանինվերագրվածէ շատ` բան, որ սկզբնապեսվերաբերվելիս է եղել Տիգրան Մեծին: Տիգրանակերտի շինությունն էլ պետք է համարելայդպիսի շփոթություններից մեկը»'':Ակնբախէ, որ Պատմահայրնիրոք Տիգրան Երվանդյանինէ վերագրել Տիգրան Մեծին առնչվողմի շարք իրողություններ, սակայն,մեր կարծիքով, այս տեղեկությունըհազիվ թե կապ ունենա Տիգրան Մեծի հետ: Ուսումնասիրողներն աչքաթող են արել մի հասարակ ճշմարտություն,որ Տիգրան Երվանդյանիկառուցածըքաղաք չէ, այլ ավան'շ, այսինքն հիշյալ տեղեկությունըոչ մի կերպ չի կարող վերաբերվելՏիգրանակերտ մեծ մայրաքաղաքին: Հետնաբարայս հաղորդումը վերաբերումէ մեկ այլ բնակավայրի, որը, հավանաբար, պետքէ փնտրելՀայոց Արնելից կողմերի տարածքում: Հայտնի է, որ Ուտիքը հայոց թագավորների ձմեռոցնէր ոչ միայն Արշակունիների,

լ

ՄովսեսԽորենացի,Հայոց պատմություն,աշխարհաբար թարգմանությունը Ստ. Մալխասյանի, Երեան, 1981, էջ 473-474, ծան. մեկնաբանությունները

ն

284: Չնայած բնագրումորոշակիորեն«աւան» Տես

նանծան. 79:

թարգմանելէ

: ւ

է

նշված, Ստ. Մալխասյանն այն

բառով, թերնս ազդվելով Մ. Աբեղյանից ն այլ սումնասիրողներից /Անդ.էջ 98-99): «քաղաք»

ու-

Խոժամանակաշրջանում'՝: այլն Երվանդյանների Չնայած մասնավորապեսչի նշում Ուտիքի ձմեռոց լինելը, րենացին սակայն այլ աղբյուրների համադրությունը ցույց է տալիս, հետ վճռաոր Երվանդ վերջին թագավորըԱրտաշես Ա-ի ձմեռոցվայկան կռիվներտալուց առաջ գտնվել է Ուտիքի հետ կապված րերում: Սեբեոսը Հերակլի է Տիգրանակերտավանը որի ավերակները հիշատակում հայերի կողմից կոչվում են Թնգրնակերտ,իսկ եկվոր մահանվանում են Թառնագյուտ: Հիշյալ ավանի մեդականները ավերակներիմերձակայքում գտնվում է մի հորդառատ որն ուշ ժամանակներումմահմեդականբնակաղբյուր, չությունը կոչում էր Շահ-բուլաղ, այսինքնԱրքայիկամ Թաանունս գավորի աղբյուր: Ամենայն հավանականությամբ, սոսկ թարգմանությունէ հայերենից, որովհետն Երվանդձմեռոց-բնակատեյաններիցսկսած հայոց թագավորների ղերից մեկը գտնվել է հենց այս ջրառատ վայրում ն ի պատիվ արքայի կոչվել է Առքայակն: Մեր կարծիքով,Տիգէ իր րան Երվանդյանըհենց այս ձմեռոց վայրում

արշավանքների ՞,

կառուցել

անունը կրող ավանը, որտեղ ն բնակեցրել էքրոջը: են ներքոհիշտալիս Պատմահոր Մտորումներիտեղիք ն մի Տիգրան, անուանեալք յալ տողերը. «Այսպէս բազումք սա է ն միայնակ ի Հայկազանցս,որ զԱժդահակսպան, ն զտուն նորա ի գերութիւն վարեաց ն զԱնոյշ մայրն վիշազԿիւրոս ունելով՝ պաց. օժանդակ՝կամօք ն յօժարութեամբ զիշխանութիւննՄարաց ն Պարսից յինքն յափշտակեաց»:

համաՏալիս ենք Ստ. Մալխասյանիթարգմանությունը, ձայն որի Տիգրան Երվանդյանը՝Կյուրոսին օժանդակ ունեիշխանությունը. նալով, հափշտակել է Մարաց ն Պարսից անունով, բայց սա մեկ «Այսպեսնան շատերըկան Տիգրան

Պատմութիւն Հայոց. լԼՍովսեսԽորենացի, Գիրք Բ, գլ. ԽԴ: Ագաթանգեղայ աշխատասիրուբեամբԳ.Տէր-Մկրտչեանեւ Ստ. Կանայեանց, Տփղիս,

8 28: կ999. Գ.Վ. Պատմութիւն Սեբէոսի, աշխատասիրութեամբ

Աբգարեանի,Երնան,

1979, էջ 125. «ի թիկանցԵրակլի ի Տիգրանակերտաւանի»:

ն

միակնէ Վայկազուններից, որ Աժդահակին սպանեցն գերի տարավ նրա տունը ն Անույշին, վիշապներիմորը, Կյուրոսին, նրա բարի կամքով ն հոժարությամբ,օժանդակուՄարաց ն Պարսից իշխանությունըհափշտա": կեց» Մեր համոզմամբ,որքան մեզ հնարավորություն է տալիս ենթադրելբնագիրը,վերջինս Խորենացուցհետո ենթարկվելէ որոշ սրբագրության: Հավանաբարայնտեղ նախապեսեղել է ոչ թե «զԿիւրոս», այլ «Կիւրոս», իսկ Տիգրան Երվանդյանիգործունեությաննկարագրությունն ավարտվել է «... զանոյչ մայրն վիշապաց» բառերով: Հետնաբար հաջորդող «Օժանդակ` կամօք ն յօժարութեամբ Կիւրոս զիշխանութիւննՄարացն Պարսից ունելով յինքն յափշտակեաց»նախադասությունը պետք է թարգմանել ԺՏիգրանին/Կյուրոսը,նրա կամքովն հոժարությամբ, օժանդակունենալով,հափշտակեցՄարացն Պարսից իշխանությունը»: Այս-փաստը այլ ձնով մեկնաբանելը հակասում է պատմական նս ճշմարտությանը, որնէ ձնով չի աղերսվումՏիգրան Մեծիպատմությանհետ: Պատմահորն Քսենոփոնի«Կյուրոպեդիա»կամ «Կյուրոսի վարքը»` աշխատության"6 տեղեկությունների մատականն համադրական քննությունը`կապվածհիշյալ խնդրի ուսումնասիրությանհետ, ի հայտ է բերում լուրջ տարբերություններ: Հարկ է նշել, որ պատմագիտության մեջ հույն պատմիչիհիշյալ բարոյախոսական երկը սովորաբար դիտվում է որպես վեպ ն ոչ թե պատմություն, իսկ նրանում տեղ գտած պատմականփաստերի առկայության հարցը անտիկ աղբյուրագիտության առավել դժվար խնդիրներիցմեկը՛՛:Ըստ որում, նման մոտեցումըն

նենալով՝

առավել

համե-

մեկ-

5Մ ովսես Խորենացի,Հայոց պատմություն,

աշխ. թարգմ., էջ 103: Ճօոօքհօումտ Ըոօքոօմլո, ՈեշօոՏա 7ոօ1ԱսՏ էխջ, Լ1քտոօ,1878. 46-ոօքհօուտ ոչսանօ Շո. Բաժ Ժ/. Օջոօմ, Քմլմօոծ

«ՕՈՇՇԱՕԼրը ՇԱԼԱՄՈԼ

7. ՔՇէ6ոՏ, Լ1քտմո6 ի

1968. ք. ԽԼ ո».

Ո3Եղաօաօր, Օր " ՍՇրօքոտԽոտաուՕո/քօրհծիոդու աաա ԻԼ-ՈԼ, 1956. էջ 28: »

»

նաբանությունըբոլորովինէլ նոր չէ: Դեռնս անտիկ ժամանակներում«Կիւրոպեդիա»-իշարադրանքըհամարվումէր բնույթի: Դրա առավել ցցուն արոչ պատմական ազատն մեկը պետք է համարել Կիկերոնիիր տահայտություններից եղբորը Կվինտոսինուղղած նամակում արտահայտված որ Քսենոփոնն իր հիանալի «Կյուրոպեդիան» այն միտքը, ճիշտ, այլ նպատակունենագրել է ոչ թե պատմականորեն լով տալ արդար իշխանությանպատկերը,որի չափազանց խստություննիմաստասերիմոտ զուգակցվում է հազվաԱյսուհանդերձ,այս համգամանքըչի գյուտ բարությամբ'": առ ժամանակ Որոշ ուսումնասիժամանակ խանգարել,որ րողներ «Կյուրոպեդիա»-ի գրական շարադրանքի մեջ պատմականփաստեր փնտրեն ն դրանցով հիմնավորեն հին Արնելքի պատճությանայս կամ այն դրվագը, չնայած, տեղին է խոստովանել,որ հետազոտողներիմեծ մասը «Կյուրոպեդիան»համարումէ կեղծ պատմականերանգաԱկադ. Հ.Մանանդյանը,հաշվի առվորում ունեցող գործ:5: ոմանք ոչ նելով այն հանգամանքը, որ պատմաբաններից մի արժեք չեն տալիս այս վեպին իբրն պատմությանաղբյուրի, այնուհանդերձ,գրել է, որ նրանում արմեններինվերաբերող տեղեկություններըչեն կարող լինել մտածածին ու հնարովի Ա իրենց մեջ որոշ չափով արտացոլումեն Ըստ հարգարժանհետազոպատմականիրականությունը: տողի Քսենոփոնի հիշյալ երկումարմեններիմասինտեղեկությունները վերաբերում են այն ժամանակաշրջանին, հարկադրվածէր զիջել իր երբ Մեդականթագավորությունը գերիշխանությունըԱնշանի թագավորԿյութոսին /558-550 թթ. նախքան մեր թվ, որն առաջ մեդացիներիվասսալն

"ԴԱքօոջրաւտ, Էռաօժժեմ Փքօոօտ, Փքօոօտ, Եօքջ:օ8ԱՎ ոօ »

ՀՐ

ա

հՅՈՅՒԱՇ

8.1.

ոօորօ

Բ ԷԹԱՎՈո

1886, Տ.ՄԼ

-

Կ/.ԻԱՏհծ,

Բլոլթլառք,Ո:

ԷԼ Ք. 8ոաշոեռօհ,

վախն

ն

սյունյակ 1709 այլն:

ս

,

Հեւ.

3.

1ԸՕՏԽՓքոո, ՈքքոաԾո, Խ1օ6ատ:,1977, էջ 257:

Օյոօքձմր,84. Լ 4օոօքիօոտ

-2«օոօքհօո թ

2. ՔՔ, »-

Թօհօ,

,

4.

Ճս1.8.,

8ժ. 24, ՒԼԵԵՎ. 18, 1967

ԺԵ:Դ»

"Ո

,

էրշ.:Միանգամայնկիսելով Հ.Մանանդյանիհիշյալ տեսա-

կետը, որ «Կյուրոպեդիա»-ի արմեններինվերաբերողտեղեկություններն արտացոլում են պատմականիրականությունը, մեր կարծիքով,դրանք ցայսօր չեն ստացել իրենջ ճիշտ լուսաբանությունը,որի հետնանքովհայոց պատ

որ րո՞նք «Կյուրոպեդիա»-ի՝ Հայաստանին

ը ավաղվել

է:

են

ն հա-

յերին վերաբերողտեղեկությունները: Վամաձայն Քսենոփոնի մարականԱժդահակթագավորիմահից հետո հաջորդում է նրա որդին՝ ԿիաքսարԲ-ն, որից էլ Մարական թագա-

վորությունըխաղաղկերպովանցնում է ԱքեմենյանԿյուրոս Բ Մեծ թագավորին": Հանրահայտ փաստէ, որ Անշանի թագավոր Կյուրոսըպատերազմելէ Աժդահակիդեմ, որը մարականզորքի ապստամբությանպատճառովպարտվել է ն գերի ընկել պարսից թագավորիձեռքը:ԴրանովՄարական պետությունըկործանվումէ, իսկ մարերը կամավոր մտնում են պարսկա-մարական նոր դաշնակցության մեջ: է, որ Աժդահակից Հասկանալի հետո ոչ մի ԿիաքսարԲ թագավորելչէր կարող,ուստի պատահական չէ որ գիտական գրականությանմեջ ընդհանուր ճանաչումէ գտել այն միտքը, որ Կյուրոսիքեռի ԿիաքսարԲ-ին Քսենոփոնը պարզապես հորինել է, նպատակունենալով ն անբարյացակամ նախանձոտմարականթագավորիկերպարին հակադրել Կյուրոսի` երանելի մարտիկիանձըշ2: Սակայն հետազոտողները, դժբախտաբար, իրենց հարց չեն տվել, թե ի՞նչ անհրաժեշտություն ուներ Քսենոփոնըստեղծելու Կիաքսար Բ-ի կերպարը, երբ կարողէր պարզապես վերը նշված հատկանիշներով օժտել Աժդահակին: Ավելին, փոխանակ ,

3.

Մանանդյան, Քննականտեսություն հայ ժողովրդի պատմության,հ.կ,

Է, Մ, ԳՍ, 2/7: Հոօքհժուլտ ԸՑոօքոծ«մո,

2բ

Ի. Էթո Հո

Ք. Յոշոեռօհ.

-

Կ.

Մ/. ԱԼՏՇԻՇ.

Խոթլնոջ. 1ո: "346ոօքհօոտ Շոօք4ժ16",8ժ. ՔՔ, 2. ՔՀլհշ, 8մ. 0. ՒԼԵԵԺ, Ճօոօրհօո.սյունյակ1709 լգ

Լ Տ...

ԷԼ

ձախից:

են

ներն աչքաթող աչք խնդրիսմեջ, ուսումնասիրողներն խորանալու

արել այնպիսիմի կարնորխո հիշատակու տանի բազմաթիվ գ րի ն Կյուրոսի Քսննոտուի անդրադառնալով

Աա

բարօրացա

արած Կիաքսա ն Ասորես-

ու

հետ:Բրայտենբախը, Հ.

անց Մա. ժամանակ

եսՆ ագավորականգահ րո

լ

Նանով ողո ր տարանակ մ արելով ր:է ինքը նրան հարեան ո ջում ելով

Կիաքսարը: Ասորեստանի

բոլոր

ասորիներին/սիրիացիների ների թագավորին,հնաար վուրդ) նե հպատակեցնելով բակտրիացինեվոկանոռրինու զանդեցնելով թուլացնիմարաա րԱ կհագոովիիր տիրանը հաստատել կ ի /շրջակա/ բոլոր ժողրպետությունըհաստատել որ ասորեստանվուրդներիվրա» Կ է Նոր Բաքս յան թագավորիանվածբ ի վերջին տիրակամարգեստանը Ան դադարել լին, քանի որ Ասորեստանը գոյություն ունենալուց թ է ստացվում, սաԱռաջին հայացքից ամեն ի չեն ստանում այն կայն ւյն նոր Բաբեպատմիչը հարցերը, թե ի նչ կարիք արԱսորեստանի ներկայաց լոնի թագավորին բ այլնս գոյություն ԿԱ ու ԿԿիաքսարին չուներ Ասորեստանըորպես պետ

նըփոնատկերել րեոնիայ որպես պետություն է որ արի Վերջին»: Ան ը:րա

խան այնուամենայնիվ խր

Ր ի ես ոի փի պետություն, Վերջապես, ներ: Կյուրոսին համարել Հրի ՝ իանոր ի: ինչպե՞սպետք իրեն Նոր Բաբելոնի թագավորըինչո՛ւ է

արեր բակտրացիներին, " ենթարկեր վրկաններինու որոնք գտնվումէին նրա դաշնակիցճար ական թագավորի

ար ը

ԱԶԱԶԱԶՎ

ՇՈԾՎԸՇ հ, «

ՇՈ

օքհՕՈ.

:

»

ճոծ

հորինվածքը 292/:

Փքօոօո,

Հաւ

"Կ

.

կյու ն)

) ակ

:

.Դ.

ի մեղի ոնի մարերի դեմ. Արու Ի. էջ

Ֆրոլովը Ասորեստանիպատերազմը թե Կյուրոսի մանկության Թ.1

»

»

Է

6ոօ

զքթոօղրա, ոքԱ«օԿՅԾՆ

իշխանության ներքո:Ինչպեսդժվար չէ տեսնել, հարցն ա-

վելի բարդ է ն պահանջումէ լուրջ քննություն ն ամեն ինչ չէ, որ կարելիէ բացատրել.Քսենոփոնի գրականհնարանքներովկամ սովորական հորինմամբ: Քսենոփոնիհավաստմամբ,«Երբ Հնդիկներըշ' դուրս գնացին՝Կյուրոսն ասաց Կիաքսարինհետնյալը Ես հիշում եմ, որ մի փոքր առաջ քեզանից լսել էի, որ Արմենների թագավորըքեզ այժմ արհամարհումէ, որովհետն նա իմացել է, որ թշնամիները հարձակվելուեն մեզ վրա. ն նա ոչ է զորք ուղարկում, ոչ էլ տուրք է վճարում, որ պարտավորվել էր տալ»: Նա իրոք այսպես է վարվում, ով Կյուրոս,- ասաց Կիաքսարը,-ուստի ն ես տատանվումեմ ն չգիտեմ`թե ինչն է լավ պատերազմելու փորձ անել հարկադրելու նրան, թե ավելի ձեռնտու է՝ հանդուրժել ներկադրությունը, որպեսզի մյուս թշնամիների վրա չավելացնենք ն այս թշնամուն»: Եվ Կյուրոսը նորից հարցրեց.«Իսկնրա բնակավայրերըարդյո՞ք ամուր տեղերում են, թե գուցե նան մատչելի տեղերում»: «Բնակավայրերը,-ասաց Կիաքսարը,- շատ ամուր տեղերումչեն ն ինձ այդ չի անհանգստացնում. կան սակայնլեռներ, ուր նա իսկույն կարող է գնալ ու վտանգից ազատվել. եթե մեկը մոտ նստած չպաշարի նրանց,ինչպես այդ արել էր իմ հայրը25»: Կյուրոսը, որ ըստ հույն պատմիչի վկայությանԱքեմենյանպետության հիմնադիրԿյուրոս Մեծն է, խնդրում է, Կիաքսարիցբավական թվով հեծելազորն խոստանում հայոց թագավորինստիպել ենթարկվելու մարականպետությանը ն նախկինի պես վճարելու հարկ ու տրամադրելուզինված ուժեր: Թե իրականում ինչպես է հաջողվումԿյուրոսինհաղթել հայոց թագավորին, ցավոք, պատմությունըմեզ չի պահպանել:Քսենոփոնիավանդախառնպատմությունիցլոկ կարելի է եզ...

Հնդիկներն ըստ «Կյուրոպեդիա»-ի հնդկացթագավորի դասպաններնէին, որոնք կամենում էին պարզել, թե ինչ պատճառովէ պատերազմ սկսվե եք մարերին ասորեստանցիների միջն/346ոօքհօոնտ Ըոօքոօժ8, 11,Մ,

,

օոօքհօուտ Ը)ոօքոօմմո,11,Խ, 12-13:

խորաման

րակացնել,որ Կյուրոսը դիմում է ռազմական մուտք է գործումՎայաստան կությանն որսի պատրվակով ու օգնականմեծաթիվ զորք ստանալով ՛Կիաքսարից, է հայերի վրա":Վայոց թագավորը,որ հրահարձակվում ն ու ժարվել էր մարականթագավորինհարկ զորք տալուց ամրացրելէր իր աթոռանիսնպատակով ապստամբության է դիմադրություն տի ամրությունները, փորձում է պել: Նա ուշացումովսկսում իր ուժերը հավաքել, կրտսեր ն որդուն Սաբարիսին/գուցե՞Շավարշ/ իր որդու կանանց հետ ն աղջիկներինուղարկում է լեռները,կազմումէ մարբավարար տակարգ: Սակայն նախապատրատությունները չէին, ուստի Կյուրոսինհաջողվումէ հաղթել հայերին,գերի ն վերցնել թագավորիորդուն, արքունիկանանց աղջիկնեն րին: Վայոց թագավորըամրանումԷ մի բլրի վրա : ստիպվածէ լինում հանձնվել թշնամու ողորմածությանը՛ ժամանակհայոց թագավորըԿյուրոսի Բանակցությունների կռվե՞լես դու երբնիցեիմ մոր այն հարցին. «Ասա ինձ հոր, Աստիագեսի,ն այլ մարերի դեմ», դրականպատասնրախան է տալիս, իսկ մյուս հարցին՝«Վաղթվածլինելով էիր, որ տուրք կվճարես,պատերազմի նից` համաձայնե՞լ չես ունենա» կգնասմիասին,ուր նա ասի, ն ամրություններ Կյուրոսինոր հաբէ» պատասխանը": հետնում է «Այդաես

կազմակեր

շուտով

տուրք

ես

ես վճարում, ոչ զորք ցին, թե «Արդ՝ ինչո՞ւայժմ ոչ հետնում. Լ ուղարկում ն սկսել ես ամրություններշինել» էի ձգտում, որովազատության հայոց թագավորի«ես ն հետն լավ էի համարում,որպեսզիթե ինքս ազատ լինեմ

թե որդիներիս ազատությունթողնեմ»՛հիասքանչ պատասխանը,որը հավաստումէ հայերի ազատասերոգու ժամանակներում: մասինայդ վաղնջական

Անդ, 1, Մ, 1432: Անդ, դ 11.

Մե

11. 25.Անդ,

Անդ, 1,

1-6:

-9:

10: 10:

միանումէ հայոց թագաՇուտով բանակցություններին վորի Տիգրան անունով որդին, որը ժամանակինԿյուրոսի որսընկերնէր": եղել, ն նրա միջնորդությամբկնքվում է հաշտություն՝ներքոհիշյալ պայմաններով:Հույն պատմիչի հաղորդմամբ,Կյուրոսն իմանալով Հայաստանիռազմուժի մեծությանմասին, որը բաղկացածէր 8000 հեծյալն 40000 հետնակզինվորներից, ն արքունի հարստություններիվերաբերյալ,որոնք կազմում էին արծաթ դրամով 3000 տաղանդիցավելի, պահանջումէ, որ նա զորքի կեսը ուղարկի Մարացթագավորինօգնություն, Կիաքսարինվճարի նախկին 50 տաղանդի փոխարեն կրկնակի հարկ ն իրեն էլ պարտք տա 100 տաղանդ.«Որովհետնքո դեմ պատերազմում են հարնանԽալդայները՝զորքից ինձ հետ կուղարկես կեսը, իսկ փողից, որովհետն չես վճարել Կիաքսարին տուրքը` հիսուն տաղանդի փոխարեն, որ նրան վճարում էիր` կտաս կրկնակին:Ինձ նս, ասաց, կտաս իբրն պարտք հարյուրտաղանդ»:-: Կյուրոսի գործունեությունը Վայաստանում դրանով. չավարտվեց:Նա իր զինված ուժերով օգնում է հայոց թագավորինհաղթելուհարնան խալդայներին,որոնք` համա«Կյուրոպեդիա»-ի,վայրենի բարբարոս ցեղեր էին ն ձայն մշտապես հարձակվումէին հայկական բնակավայրերի վրա, որի հետեանքովՀայաստանիմի խոշոր մասըդարձել էր անմշակ ու անմարդաբնակ՞»: Կյուրոսի միջնորդությամբ հաշտություն է կնքվում հայերի ն խալդայներիմիջն, պայմանով,որ հայերը կարողեն օգտվել խալդայներիլեռնային արոտավայրերից, իսկ վերջինները՝հայերի դաշտերից, փոխադարձաբար վճարելով դրա համար: Կյուրոսը, եթե հավատանքՔսենոփոնի ավանդախառնպատմությանը, որպեսզի կողմերը միմյանցնկատմամբորեէ ձնով գերա.

տակ պահեց կայությունչստանան,իր վերահսկողության այլ խոսքով, այաստանի, ինչպես նան լեռնագագաթները, խալդայներիորոշ բերդեր ու ամրոցներզբաղեցվել են մարական կայազորներիկողմից: Միաժամանակհայերի օգնությամբ նա ամրոց կառուցեց հայերի ու խալդայների սահմանակցությանվրա: Հայերի ն խալդայներիմիջն ձեռք բերվեց մի կարնոր համաձայնություն նս, որով թույլատրվում էր ամուսնությունը նրանց միջն, սահմանվումէր հողերի ու արոտավայրերի փոխադարձ օգտագործման դաշինք այն դեպքի կարգը ն կնքվում էր պաշտպանական արտաքին ենթարկվեր մեկը որնէ համար, եթե կողմերից Հույն պատմիչիհավաստմամբ,մ.թ.ա. Մ հարձակման՝:: դարի վերջին Վայաստանիտիրակալի ն խալդայներիմիջն կնքված համաձայնություներըդեռնս շարունակում էին ուժի մեջ մնալ":

«Կյուրոպեդիա»-իհետագա շարադրանքիցպարզվում է, որ հայոց թագավորըԿյուրոսինհանձնեցմի մեծ բանակ, Դրանից հետո որը նրահետ ուղնորվում է Մարաստան՝5: Կիաքսարըն Կյուրոսը արշավանքեն ձեռնարկումասորեստանցիներին նրանց դաշնակիցներիդեմ": Մարա-պարսկական բանակըծանր ճակատամարտիցհետո հաղթում է ն որոշում պատերազմըտեղափոխել ասորեստանցիներին Ահա այդ ժամանակ Կյուրոսին են թշնամու տարածքը:՛: ներկայանումվրկաններիկամ հյուրկաններիդեսպանները: Ըստ պատմիչիվրկաններըփոքրաթիվժողովուրդ էին, ասահմանակիցն ենթակա:Նրանց զորասորեստանցիներին բանակում,որոմասը, որ գտնվում էր ասորեստանցիների կողմը ն է, մարերի շում է, եթե Կյուրոսը համաձայն անցնի հարձակվի վերջիններիս հետ մեկտեղ իրենց նախկին

ր

թ

Սե.7:

:

ԱԴՌՆ33-34:

Անդ,1,

ո, 1-10:

լ8.

Անդ, Ան ս, 41-23: Անդ, 1, հ, 24: նդ, 11, ո,45: Անդ,11. տ, 20-70: Անդ, ԻՄ,ւ, 1-11:

րանի հայկականզորքերով ու նրանցմիացածվրկանների զորամասովհարձակվումէ նահանջողասորեստանցիների վրա ն նրանց ծանր պարտության է մատնումՅ:: Հետագա մարտականգործողություններիժամանակԱրտաբազըառաջնորդումէ պարսից պելտաստներինն նետաձիգներին, մար Անդամմյուասը՝ մարականհետնակը,էմբասը՝հայկական հետնակը,Արտաքսոսըվ̀րկաններին,Թամբրադասը՝ սակերի հետնակըն Դատամասըկ̀ադուսիներին/կատիշներին --Հ.Բ.Բ": Նախորդ իրադարձություններից բխում էր,

տնվում էին Փոքր Ասիայում,ծովափին,Կիմեիմերձակայէ Կրեսոսը ստիպվածիր զորքերովփախչում Սարն որին մոտենում է Կյուրոսի բանակը կարճ է քաղաքին:Վերջինիս գրավմանը հետո ձեռքը գեՎարձակվողների մասնակցումեն խալդայները: Մարա-պարսԿրեսոսը՞՞: ի է ընկնումԼյուդիայիթագավոր են Հելլեսպոնտական ենթարկում զորքերն իրենց շարժվումեն Բաբելոն, ն Սարդեսից Փռյուգիան այնուհետն Բաբելոնումհարո ՛ ուտով գրավվումէ նրանց կողմից:

երե. իրքաղաքը կովիցտիրում

կական

է Կյուրոսը վերադառնում ՐԸկարգավորելուց ներկայանումէ Կիաքսարին հայտնում, Աա հաաստան Մհամար նվաճվածքաղաքումպալատ է հատկացված կարող է հարկավոր Ր ծառայություններով, է Կյուրոսից ստանում քում կանգ առնել: Կիաքսարը նվերներ իր հերթինկնությանէ տալիս Կյուրոազմաթիվ միր դստերը,ասելով, Կյուրոսիհայրը իր ժամանա-

հավաքվածզորքերը պետք է հարձակվենՆինվեի կամ նրան մերձակա քաղաքներից մեկի վրա. սակայն ըստ հույն պատմիչիպաշարվում է Բաբելոնը: Դրան հետնում է մի զարմանահրաշիրողություն նս: Պարզվում է, որ ասոոր

հետո

ն

ն

վորը, որը վարձում է մեծ թվով թրակացիների,նրան են միանում բոլոր կիլիկեցիները,երկու Փռյուգիաներիզորամասերը,լիկաոնցիները,պափլագոնցիները, կապադովկացիները, արաբները,փյունիկեցիները ն «Բաբելոնի տիրակալի հետ մեկտեղ ասորեստանցիները»"6. պատրաստվում են օգնության գալ կիպրացիները ն եգիպտացիների 120000-ոց բանակը: Կրեսոսըփորձ է անում բանակցելու Լակեդեմոնիհետ ն դաշինք կնքել: Դաշնակիցների զորքը հավաքվում է Պակտոլ /ներկայումս` Սարաբատ/ գետի ունենալովշարժվել ԱսիայիԹիմբրարք քաՂոՔը: իսկ Կյուրոսըմարա-պարսկական ն դաշնակիցների զորքով նրանց պարտության է մատնում Փոքր Ասիայում: Գերի ընկած եգիպտացիները, որոնք ճակատաճար-

մոտ,նպատակ ։

»

Ց

ա

դ

Անդ,Պ, Անդ, Մ.

ե,

դստերհետ"՞:Կյուրոսը, հայտնեԷլուսնացել կին առաջարկի խնամիանալու ով իր շնորհակալությունը ընդունելիր ծնողներիհամաձայնութՄ կամենում իսկ Կիաքսարն իր դստերը րի գծով քանի որ-արական Ն իտ տալիս Մարաստանը, իԾնողները տալիս չունի'տ: ի կան ժառանգներ նրան ` մածայնությունը,իսկ հայրը Կամբյուսեսը օրի հետո՞՞: Այս իր մահվանից ի ազավորությունը կում որ Կյուրոսը ուղնորվում Բաբելոն նվաճված ատենի Կիպսատրապներնշանակում:Կիլիկիայում, երկրներում վում Պափլագոնիայ սատրապմներ որ

է իր հոր

5, 8, 45: Խ, 15, 24, 34:

տ,

|, 25:

ո, 10:

հա-

է այդ

էլ

տանալուց հետո,

ր

|

որ-

է

պ

են

է

ն

ն

է

ո

է

կնդ, ՄԱ, չ, 41-45: Անդ, ՄԱ, ս, 1-5:

Կ, 6 Անդ, Անդ,

ո,

46Անդ,Կ11, ', Մ,

չ րն

ագոնիայում

րոսումն

ո, 10-14:

նա

ն

ր

Անդ, 17, ո, 1-33: րդ. Կ, դլ 38:

ուր

հ

ու նրանց րեստանցիների դաշնակիցների զորքերի գլխաէ դառնում Կրեսոսը՝Լյուդիայի թագավոր հրամանատարն

որ

Մ,

8-11: 1920:

Կ,

1, 20-36:

ԿԱ. Վ,

17-19:

22-27:

`

շա

,

որովհետն վերջիններըկամավոր մասնակցել էին դեպի Բաբելոն կատարվածարշավանքին,սակայն նրանց վրա տուրքեր են դրվում" ՛: Կյուրոսը իր ձմեռային աթոռանիստն է դարձնումԲաբելոնը,որտեղ անցկացնում է տարվա յոթ ամիսը, գարնան երեք ամիսներինբնակվում է Սուզայում կամ Շոշում, իսկ ամառվաշոգ երկու ամիսները.ԵկբատաՄահվանիցառաջ նա թագավորությունըթողնում նայումո5: է Կամբյուսեսին ավագ որդուն, իսկ Տանաոքսարը նշանակվումէ մարերի,հայերի ն կատիշներիսատրապ": Մենք ստիպվածեղանք բավականինհանգամանալից անդրադառնալԿյուրոսի ողջ գործունեությանը, ինչպես մեզ հավաստումէ «Կյուրոպեդիան»:Այժմ փորձենք վերլուծել ու լուսաբանել նշված տեղեկությունները: Ամենից առաջ հարկ է նշել, ինչպես կհամոզվենքհետագա շարադգործ ունենք մի բարդ ն րանքից,ի դեմս «Կյուրոպեդիա»-ի բազմաշերտփաստաթղթիհետ, ըստ որում վերջինս որքան էլ ներկայանում է որպես գրական երկ, այնուամենայնիվ խարսխվածէ որոշակի պատմականհենքի վրա: Այն ամենը, ինչ առաջինհայացքից արտառոց է այլ սկզբնաղբյուրների լույսով, ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ հեղինակի կողմից իրեն հասած ավանդություններիտեղեկություններըհաշտեցնելու արդյունք: Համաձայն«Կյուրոպեդիա»-ի,հայերի ելույթը ճնշելուց հետո Կյուրոսը շարժվել է Բաբելոն, ըստ որում մինչն Բաէ եղել պատերազմելՓոքր Աբելոնին տիրելը ստիպված սիայում Կրեսոսիզորքերի դեմ:Այս վերին աստիճանիհակասականտեղեկություններըստիպում են մտածել, որ հիշատակությանԿյուրոսը ամենայն հավանականությամբչի նույնանում Կյուրոս Բ Մեծին, որն ապրել ն գործել է Աժդահակի ժամանակներում:Խնդիրն այն է, որ հույն պատմիչի

՝ ի

Անդ,ՄԱԼ տ. Անդ,Կ/11,7, Անդ, Ա, ո

է, Կիաքսար Բ-ն, ոչ թե սոսկ հորինվածկերպար այլ նույորի օրոք գործել հորը՝ Կիաքսարին, նանում է Աժդահակի այդ Կյուրոս Մեծի պապը՝ Կյուրոսը: Քսենոփոնն, անշուշտ, պարսից չի իմացել, ուստի հենց սկզբից նույնացնելով թոռ, Չիշպիշ թագավորիորդի Կյուրոս Ա-ին վերջինիս հետ, սակայն ԿամբյուսեսԱ թագավորիորդի Կյուրոս Բ-ի գորփորձելովհարազատ մնալ զրույցին,որտեղԿյուրոսը

է

է Կիաքսար թագավորիօրոք

ծում

իմանալով,որ

ժամանակակիցըլինել չի կաԿյուրոս Բ Մեծը Կիաքսարի Բ-ի անձը: Հավարող, ստիպվածէ եղել ստեղծելԿիաքսար համար առիթ ծառայել նաբար նման ստեղծագործության գահին մի կարնորտեղեկությունայն մասին, որ Այս իրոնստել են Կիաքսար անունով երկու թագավոր: նրան ղությունը,որի մասին ավելի ուշ մենքդեռ կխոսենք,

է

.

մարական

երնույթին Պարսկաստանում հունա-

հայտնիէ դարձելըստ կան բյուրի նահանջիժամանակ: ինչԱյս, առաջին հայացքից, աննշան իրողությունը, ունի հայոց ն. հեղաշրջիչնշանակություն պես կհամոզվենք, պարսիցպատմության ոչ պակաս կարնոր նշանակություն կարծիքովԿյուրոս Ա-ն իշխել համար: Ուսումնասիրողների մ.թ.ա. 640-600 թթ., իսկ Կիաքսարըմ.թ.ա. է մոտավորապես ապս625-585 թթ.5,հետնաբարհայերի հակամարական թվակատամբությունըկարող էր տեղի ունենալ մ.թ.ա. ունկատի հետո: եթե Սակայն, նից առաջ ն 625 թվականից ժամանակ դեռնս Անենանք, որ հայերի ապստամբության գոյությունուներ, ապա նշված տերությունը սորեստանյան էլ ավելիէ կրճատվումամփոփվեժամանակահատվածը բնավչի բացառվում, այսինքնմինչն Կար625-605 թթ. ժաճանակահատվածում, տերությանվերջնաքեմիշի նվաճումը ն Ասորեստանյան որքանէլ անսպասելի Այս հանգամանքը, կան կործանումը: լով 625-612

50 Չ.

1-10:

ն քաջ

թթ.

միջոցին,կամ էլ,

որը

Եոաշժնոն 80010:

Բ

ՃմոոՎԱՕՇԼԵ,

Ետւօքուտի,Ճքօեօոօրումոքօրածրօ հրլքճ, Ջ.ԻԼ Ըրօճուա-ԵՕԻՇԵՇԵՕՐՕ, էջ 193: 1975, Ոօքօտօր օ ԵՐ ահՇաօՐօ Խ1Շօտոո,

22: 12:

անընկալելի է մեզ համար, հարուցում է մեկ այլ խնդիր նս: Եթե 612 կամ 605 թվից առաջկար Հայոց թագավորություն, ապա գոյություն ունեցելէ արդյո՞քնշված ժամանակներում Վանի թագավորությունը: Անշուշտ հարցը խիստ խրթինէ, ուստի փորձենք կցկտուր նյութի ընձեռած հնարավորությունների շրջանակներումբացել հանգույցը: Հայոց ապստամբությանհետ կապված աչքի է զարնում մի էականհանգամանքնս: Քսենոփոնը,որ հաճույքով մեզ է մատուցումհայոց թագավորիերկու որդիների՝ Տիգրանի ն Սաբարիսիանունները,անհասկանալիձնով մոռանում է տալ հայոց արքայի անունը: Գոնե մեզ այս իրողությունը մշտապեսզարմացրել է Ա ստիպել անընդհատ մտորել դրա շուրջը: Խորամուխլինելով հարցին, մենք ներկայումս հակվածենք կարծելու, որ հայոց արքայի անունը մի դառը թյուրիմացության պատճառովաղավաղվել է, վերածվելով հասարակ անվան: Հույները հայերին կոչում են «ռքտխած», ուստի, եթե մի պահ ընդունենք, որ հայոց արքայի անունը եղել է Առամանի, որին դեռ կանդրադառնանք, վերջինս հույնի ականջինհնչելու էր «՛ՃքզրւոԽւօ«» ն

ու,

:

գացնոր շուրջ զիւրեաւ` ժողովէ զբազմութիւնընտանի րանցքաջաց ն աղեղնաւորաց,ն որք ի տէգ նիզակիկաման կարողք, նորատիքն հարուստք յոյժ յաջողաձեռնութիւն պատեիսկ, ն երեսաւորք ի սիրտ ն ի պատրաստութիւն Պատահէ Մեդացւոցն երիտարազմի,իբր թէ բիւրս հինգ: ոմն ասացեալ Մադես, Նիւքար սարդաց, որոց առաջնորդէր որպէս ցուցանէ նոյն ինքն այի հպարտ ն պատերազմասէր, յեզերս սահմանացնՀայոց: Որոց մի անգամ պատճագիրըն, Հաքուշանաբարհինիւ սմբակակոխարարեալզսահմանս ի վերայ յոց՝ ժառայեցոյց ամս երկում: Որում յանկարծօրէն սատահասեալ Արամ յառաջ քան զծագել արեգական՝ կեաց զբազմութիւնամբոխիցն,ն զնոյն ինքն զՆիւքարն ն զկոչեցեալնՄադէս ձերբակալ արարեալ ածէ յԱրմաւիր, անդ ուրեմն ի ծայրս աշտարակիպարսպինցից վարեալ աներկաթիընդ ճակատն,յորմն վարսել հրամայէ,ի տեսիլ ե զաշխարհննորա ցաւորաց ն ամենայն եկելոց անդր մինչն ի լեառնն անուանեալ Զարասպ ի ծառայութեան ա-

-

աջ

,

Նինոսի ի վերայ հարկի կալաւ մինչն ցթագաւորութիւնն Ասորեստանին Նինուէի»: Նինոսը, որ ըստ հունական ամուսնացածէր Շամիրամիկամ Շամուրաաղբյուրներիշ

տարակույսչկա, կարողէր շփոթվել «հայ» ինքնանվան Բավական է,. որ «՛Ճքօաօօօ»-ը ընկալվեր

հետ:

«՛ձքգատմ

օօ»

կամ «՛Ճքյամւօ6 »

ն

-

Քսենոփոնըկդադարեր

մեջ հատուկանուն տեսնելուցն այդ անունըկրող թագավորին էլ պարզապես կհամարեր«Հայոց թագավոր»: դրա

Նման

ենթադրությունը, որքան էլ այն հավանականլինի, անշուշտհարցի մի կողմն է, որովհետե անհրաժեշտէ ա-

պացուցել, որ գոյություն է ունեցել նան այդ անունը կրող թագավոր: Դրա համար ստիպված ենք դիմել սեպագիր աղբյուրների ն ԽՄովսես Խորենացու «Պատմութիւն Հայոց»-ի օգնությանը:

-

մաթի հետ, անկախ այն իրողությունիցանունով նույնանում է թե ոչ ասորեստանյան թագավորՇամշի-ԱդադԵ-ին, տեմ.թ.ա. 2« դարի անձ է, քանի որ Շամիրամը,որի մասին ղեկություններէ պահպանելնան Մովսես Խորենացին", մաիրականդեմք է ն 810 թ. իր ամուսինՇամշի-ԱդադԵ-ի Գ-ի փոքրահասաԱդադներարի հից հետո գահաժառանգ կ առավարել կության պատճառովփաստորեն է Ասորեստանում: Այս առումով Արամըկարծես թե ինչ-որ չափով կապվում է վանյանթագավորԱրամեիանձի հետ: Սակայնմյուս

.

Պատմահորանզուգականերկը հավաստում է, որ Հայկյաններից«Այս Արամ, սակաւուք ամօք յառաջ քան զտիրելն Նինոսի Ասորեստանեայց ն Նինուէի, նեղեալ յազ24

ՅՈ.

-

-

: ՄովսեսԽորենացի,Գիրք Ա,

գլ. ԺԳ:

Աա ինր րԱ

Մովսես Խորենացի,Գիրք Ա, գլ. ԺԵ:

էջ20-25: նիԵրեան: ո

իրողությունը,համաձայն որի Արամը Նյուքար Մադեսին է տալիս, որ ՊատմահորԱրահաղթելէ ն սպանել,մտածել մի կերպարիմեջ թաքնվածէ մեկ այլ գործիչ նս, որովհետե Նյուքար Մադեսընույնպեսիրական եմքէ, ո ործելէ մ.թ.ա. Մ/| դարում, 50-40-ականթվականներին, ն թերնս դր Աա ոշ : Պատմություն»-ը ը հավաստումէ, որ մաՀերոդոտոսի«Պատմությ րականցեղերինմիավորածԴեյոկեսիորդի Փրաորտեսըիրեն է ենթարկումպարսիկներինն արշավում ասորեստանցիների դեմ, որոնք իշխում էին Նինոսին կամ Նինվեին: Սակայն սրանց դեմ կռվում նա սպանվում է, զորքի մեծ մասը ոչնչանում է նրա թագավորության22-րդ տարում: Փրաորտեսինհաջորդումէ նրա որդի Կյուաքսարեսը, որը պատմի-

միջով անցնե» սրանց հ ւ. .իԱն աեյդները կարելի հասնել Մեդիա: Այսուհանդերձ, ուց ճանապարհով Հեր. չներխուժեցին ներն դիս ոը՝ Կովկաս ավելի երկար ցին դեպիվերին, նապարհը, բայց նրանց միջն

հետո

ին Լ Ա Լ

նախորդների հա-

ցերեկը

վերա

Ա

ում

մետիքոս

աղերսներովհամոզեց առաջ չընթանալ:Սկյութները ոն քաղաքը ն նրանց

Հրո

դոան ռով Ա ոիվրաս չպատճառե իսկ կողոպտեցին մնացել, էին որոնք ոմանք, րանգից ետ

գել կակ աովածվել նա գիրկն Վալու գետից այն ե

րոառիներ ապ ճա

մ. Այստեղ մեդ լեռը ունենալով իրենց աջ մա ր պարտվելով, ճակատեցինսկյութների դ լ Ա կորցրին իրենց իշխանությունը սկյութները տիրացա ր մբողջ Ասիային: նրանք շարժվեցինԵգիպտոսիվրա. ն երբ նրանք հասան պաղեստինյանՍիրիա, ԵգիպտոսիՊսամթագավորըդիմավորեցնրանց ն ընծաներովու

յնուհետե

նավորզորքի ստեղծումը,որով մարականբանակումհանդես եկան նիզակակիրների, ն հեծյալ զոաղեղնավորների րամասերըՑ:: նա է, որ լյուՀերոդոտոսընշում է, որ «Սա. ակ

շեղվե-

լ

շատ

Էվերագրում Պան րան մատությամբ կանո. մամոլ է

Մեդիա, այլ

այս

,

ե

է

մի ժամ

՛

կողմ գտնվողամբողջԱսիանմիացրեցիր թագավորությա-

տաճարը»»5:

ՈւրանիաԱփրոդիտեի Ղերոդոտոսը այ նուհետն հայտնում է, որ «Սկյութները ու իրենց բռնությամբ ն քսանութ տարի կոր չ ությամբ ամե Բացի որոշակի ժողովրդից վերցրած ն հափշտակում ա ր չ: նրանք անցնումէին հրամեդացիները Ահա նրանց մեծ մասին նելով նրանց, կոտորեցին. իրենց իշ իրենց նախկին վերանվաճեցին ես ն գրավեցիննան Նինվեն. թե ինչպես գրավեցին այն, ասորեսայլ հատվածումն հպատակեցրին

ՑԻ րաինման հասցրին:

արաւ

հրից ովի, րն դ իրո բաղաջը կործանելու մ որ աեր : ատակով: ճակատամարտում հաղթելէր Ա Ն.պաշարել ասորեստանցիների Նինվեն, հրդի լեւ աւփաով՝ վերականգնեցին հարձակվեց Ճեդացիները սկյութների բանակ,սկյութների նորից թագավոր Մադյուեսի՝Պրոտոթյուեսի խանությունը, առաջնորդությամբ: տիրույթն Նրանք ներխուժելէին Ասիա՝կիմմերներին Եվրոպայից լածելիս եկ ատեց հետապնդելով փախչողկիմմերներին, նրանք մարզից: տանցիներին, ի Բաբելոնիայի երկիր: էր Մ.ոտիս թագավորել Կուտ ճի մին Փասիս կոլխերիերկի մյնուհետն ուների տիրապետությ ներառյալնարեը: երեսուն օրվա ճանապարհ անխոնջ ուղնորի համար Կոր :

Գ

ե

ն

նա հպատակներին,

որ

արշավե

նա արդեն

մեծ

որդու

հա-

ն,

"

հասել են մեդական

բաց

Ն

ետը ն

է

ԷԾԾժօն

հլտլօոաստ կեռ Ս: օժ

Լ,

աաա

Բոոտոտ, 1877, Լ 101-103:

որը

սուն

տարի,

նան սկյութ

Անդ, 1.403-405:

քառա-

ժառանժամանակը, վախճանվումէ ն. թագավորությունը գում է նրա որդին, Աստյուագեսը»"": նան Մադեսի մասին տեղեկություններէ պահպանել «Սաորտեղ ասված է. Ստրաբոնի«Աշխարհագրությունը»,

կայն կարիացիների,տրերների,տեվկրերին գաղատների -Հ.Բ./, ճիշտ նույնպես /գաղթերը տեղափոխությունները ինչպես առաջնորդներիդեպի հեռավոր երկրներ կատարած արշավանքներիմեծ մասը/օրինակ՝ ՄադիեսՍկյութացու, Տեարկոն Եթովպացու, Կոբոս Տրերացու, եգիպտական Սեսոստրիսի ն Պսամետիքոսի, ինչպես նան Կյուրոսից՛ մինչն Քսերքսեսը պարսիկների/միատեսակհայտնի չեն բոլորին: Եվ կիմմերները,որոնց տրերներ են անվանում/ կամ կիմմերներիինչ-որ մի ցեղը/, հաճախ ներխուժումէին Պոնտոսի աջ կողմում գտնվող երկրները ն նրանց մերձակա մարզերը, հարձակվելով երբեմն Պափլագոնիայի, երբեմն անգամ Փռյուգիայի վրա, երբ Միդասը,ինչպես պատմում են, ցլի արյուն խմելով, ընդառաջ գնաց իր ճակատագրին: Լյուգդամիսը այնուհանդերձ իր զինվորների գլուխ անցած հասավ մինչն Լյուդիա ն Հոնիա ու գրավեց Սարդեսը, սակայն սպանվեց Կիլիկիայում: Այսպիսի ներխուժումներ հաճախէին կատարումկիմմերներըն տրերները: Ինչպես ասում են, տրերները ն Կոբոսը ի վերջո քշվեցինսկյութներիարքա Մադիեսի

կողմից»`":

Ի.Մ.Դյակոնովը, անդրադառնալով սկյութների

Այսրկովկասումհաստատվելուխնդրին,ցույց է տալիս, որ Հերոդոտոսի տեղեկությունները լիարժեք չեն: նրա հաղորդման համաձայն, մարերի բախումը սկյութների հետ տեղի է ունեցել Կյուրոսի Աժդահակինհաղթելուց 75 կամ 103 տարի առաջ, այսինքն մ.թ.ա. 625 կամ 653 թթ., այն դեպքում, երբ աշկուզա-սկյութների'առաջին հիշատակությունը վերաբերումէ 1 դ. 70-ական թթ., երբ սկյութնե56

Սնդ, |,

ր 106-107: ոօշօքո. Օշօջռքիլնո,

ՏԱռԵօուտ

ի

Իշպակայիգլխավորությամբ Մաննայիհետ դաշնակցած հանդես են գալիս Ասորեստանիդեմ 55: Հարգարժան իրավացիորենցույց է տալիս, որ Հերոդոտոսը գիտնականը սխալվումէ համարելով սկյութների մուտքը Այսրկովկաս ուղղակիհետապնդելուարդյունք, որ կիմմերներին քանի րը

դեռես Ալի դարի այնտեղ հայտնվեցին վերվերջինները

իսկ հետապնդելու գաղափարը՝ ըստ ջինջ,

Արտաճոնովի, փոքրասիականհույների շրջանում, կապված սկյութների կողմից կիմմերներին հաղթելու ն դուրս քշելու հետ"ը: Հերոդոտոսի մեկ այլ տեղեկության համաձայն, որին պատմիչնավելի է հակված հավատալու, «Ասիայումբնակվող վաչկատուն սկյութները, պատերազմում նեղվելով մասսագետներից,անցել են Արաքսգետը ն եկել կիմմերնեայժմ սկյութներիզբաղեցրածերկիրը րի երկիրը,քանզի Կիմմերանցյալում պատկանելիս է եղել կիմմերներին»5': ների պառակտված համայնքը չի կարողանում դիմադրել սկյութներին, ուստի փախչելով նրանցից հաստատվում է այն թերակղզում, «որտեղ գտնվում է հելլենների հիմնած Սինոպէքաղաքը: Հայտնի է նան, որ սկյութները, կիմմերներին հետապնդելիս,շեղվել են ճանապարհիցն ներխուժել Մեդականերկիր: Քանզի կիմմերներըմշտապեսշարժվում էին ծովափով, իսկ սկյութները նրանց հետապնդում էին Կովկասն աջ կողմում ունենալով, մինչն որ մտնում են Մեդականերկիր ն շեղվում իրենց ուղուց դեպի Միջերկրեայքը: Այս զրույցը նույն ձնով պատմումեն ն հելլենները, ն բարբարոսները»:2: Սրան միանգամայնհամահունչ են ն ծնունդ է առել

ԼԻԼ.

էջ 244, ` Անդ, Ճքոն8 օԷ08 ԽԼ.էԼ., 286:

՝

Ճ.

Խ(Շոշնօ, «օ1 ԼԼ

1915-1925, Ն ո, 14քտ1ո6,

21:

ՈՖուօոօտ, ՔօոօքոտԽոսճու էջ 245-246:

ՒԹՈօ4օԱ հլտօոռճսդ:

Ճոխ

օրսֆեւ, 1Լ, օքոմմու ս

Ռ/, 11:

Անդ, ԽՄ, 12:

1974, էջ 28:

շատ հետաքրքիր Դիոդորոս Սիկիլիացու տեղեկությունները, որոնք նա քաղել է Կտեսիաս Կնիդացուց. «Այժմ կխո-

սենք սկյութների մասին, որոնք ապրում են /4նդկաստանին/ սահմանակից երկրում: Սրանք սկզբնապես բնակվելիս են եղել փոքր տարածությանվրա, բայց հետագայում աստիճանաբարաճելով, իրենց հզորությամբ ու քաջությամբ ընդարձակերկրներ նվաճեցինն իրենց ազգը բարձրացրին մեծ իշխանության ն փառքի: Այսպես, նրանք սկզբում ընդհանրապեսփոքր թվով բնակվում էին Արաքսես գետի մոտ ն արհամարհված էին իրենց աննշան լինե-

պատճառով,բայց քանի որ նրանց վաղագույն թագավորներից մեկը ռազմասեր էր ն աչքի ընկնող ռազմավար, նրանք կարողացան նվաճել մինչն Կովկասյան լեռնային երկիրը, ինչպես նան դաշտերը օվկիանոսին Մայոտիսլճի երկայնքովն մնացածերկիրը մինչն Տանայիս գետը: Հետագայում, ինչպես պատմում են սկյութական առասպելները, նրանց մոտ հայտնվեց հողից ծնված մի կույս, որի մարմնիվերին մասերը մինչե գոտկատեղըկանացի էին, իսկ ստորին մասերը՝ օձակերպ: Սրա հետ Զնսի կենակցելուց ծնվեց մի տղա Սկյութես անունով: Ու քանի որ սա առավել հայտնի դարձավ,քան իր նախորդները,ժոԻնչ որ ղովուրդներընրա անունով կոչվեցին սկյութներ: հետնորդներն իրենց արտակարգքաժամանակ անց ն ռազմավարությանշնորհիվ ընդարձակ երկիր ջության նվաճեցինՏանայիս գետից այն կողմ, մինչն Թրակիա ն իրենց զորքով արշավելով նան մյուս կողմը, իրենց հզորությունը տարածեցինմինչն Նեղոս գետը Եգիպտոսում:Եվ ահա, /Թրակիային Եգիպտոսի/միջն ընկած շատ հզոր ժողոտիրապեվուրդներ ստրկացնելով, նրանք սկյութների իսկ օվկիանոսը, մինչն տությունը տարածեցինարնելքում Քանմյուս կողմում`մինչն Կասպից ծովն ու Մայոտիսլիճը: զի այս ազգը շատ հզորացավ ն անվանի թագավորներունեցավ, որոնց անունից էլ /ժողովրդի/ մեկ մասը կոչվեց սալու

կեր, մեկ մասը` մասսագետներ,մեկ մասը՝ արիմասպներն այսպեսշատ ուրիշ /ցեղեր/: Այս թագավորներիկողմից էր, որ նվաճվածժողովուրդներիցշատերը վերաբնակեցվեցին ն սրանցից երկուսը դարձան խոշոր գաղութներ: Մեկը կազմվածէր ասսիրիացիներից,որոնք քշվել էին Պափլագոնիային Պոնտոսի միջն ընկած երկիրը, իսկ մյուսը կազմված էր Մեդիայից քշվելուց հետո Տանայիսի մոտ հաստատվածներից,որոնք կոչվեցին Սավրոմատներ»"": Վերոբերյալ հաղորդումներից ու տեղեկություններից անշուշտ պետք է եզրակացնել,որ սկյութները, որոնց մարերը ն պարսիկներըսովորաբար«սակ» էին կոչում, սերում էին Միջին Ասիայիկողմերից ն ճորա պահակովկամ Դարբանդիանցքով ներխուժել են ու հաստատվել Այսրկովկասում: Նրանց հաջողվում է իրենց տիրապետությունըհաստատել Մարական երկրում, դատելով հիշյալ տեղեկություններից գուցե՞ նան Հայկական լեռնաշխարհումն այնուհետն, անցնելով արնմուտք` դեպի Միջերկրեայք,հաղթել կիմմերներին: Սկյութներն Այսրկովկաս ներխուժեցին կիմմերներից շատ չանցած, ուստի՝ ելնելով առկա կցկտուր նյութից, կարելի է ենթադրել, որ այդ տեղի է ունեցել հավանաբար մ.թ.ա. ՄԱ դարի սկզբներին: Համենայն դեպս ոչինչ չի հավաստում նրանց Այսրկովկասումավելի վաղ հայտնվելու օգտին:Պատճագիտությանմեջ այն կարծիքն է հայտնվել, որ Կովկասյան լեռռաշղթանանցել են ոչ թե սկյութական հորդաները՝ընտանիքներովն անասուններիհոտերով, այլ Այս անշուշտ հետաքրքիրտեսակեզինված ջոկատները": տը այնուամենայնիվորոշ դժվարություններէ հարուցում, որովհետն մեր համոզմամբ, հազիվ թե նման պայմաններում սկյութները կարողանային՝այդպիսի կարնորդեր խա63

Թոռ,

Լ. Զլոժօւի, 6: ոօօօոչ. լօժօո 81ԵԼօ(հօօո հ15 1, 43, 1-7: ԴիոդորոսՍիկիլիացի,էջ 44-45:

ՋԵԼ Եզաօաօճ, Քօտօքու Խնխոսս, էջ 106588, ԸՇճոֆօաւ:ՈՃԵՅՐՈԱՒԸԻ 385285 23Եյ.,

288:

«օ1.

Շ.Ճ.

ԷՊ,"14քժոծ.1866-1868,

ԷԽշճան, ԽԼՒԼ

1985, էջ 17:

1Աօղքօ6058,

ղալ դրա

Սակայն

գրեթե մեկ հարյուրամյակ: Այսրկովկասում հետ մեկտեղ ստիպվածենք ընդունել,որ Այսրկովկաս

որին հետագայումմիացել է թադրությամբ,

աողն

եղել

ԱԿ

արագացրել ւ

տ, որը

ցոււը:

սրանց

(1-Ժ-ն է, Այս տեսակետի Տեսէ կամ 5ւօէ ցեղանվանհոգնակի ձնը:»: հետագայումընդունել է այն հակառակորդԻ. Դյակոնովը՛" Թե ի՞նչ է նշանակում «սկյութ», մինչն անվերապահորեն"՛: այսօր էլ բանավեճիխնդիր է, որինբնականաբարմտադիր ընԱյժմ լոկ նշենք, որ միանգամայն չենք անդրադառնալ: այն մասին, որ դունելի է որը մ.թ.ա. մեկը, «սկյութ» է կոչվել իրանականցեղերից ն Մոդ. բնակվել է ՀյուսիսայինԿովկասում այնուհետններ-

տարածքում:Ըպո րաինայի

աղջիկների

ԴյակոնովիկարծիքովԱյսրկովկասմուտք գործած անվանվել են 18 անի որ սեպագիր ա ՈՂԲ" րերն անվանվել սկյութներն Ի.

որ մագր ենՑւծո-,քամի

յուրներում հանդիպող

ոծջոտճն, 18Էստձ, 158էս7տ,Ճաեսչ -

կամ

-

Տ

Եբրայեցերենում Քրայոցեր

տարա

Լ. ԻԼ

ՈՖ:5օօ8,

Անո. էջ 243:

է

,

ՇՈՇՈԵԼ ԹոորքճֆիԿ6Շւտօ

մքճիօ1ր2

թ

՞

ձնավորմանը: նպաստումՍկյութականթագավորության Դարբանդի անցքով ԱյսրկովկասներխուժածսկյուքմկզբնապեսհաստատվեցինԿուր-Աներն անտարակույս

:

յ

,

ոօ.Հոթ, Ջ247

-

:

պահպանվել 5'Ճոշ սխալ զրությամբ: 16:օքոտ Խնոաւ էջ 242-243:

ամու ոճեսշ-սշ-ը

ոճ

ՕՐԸ

Քօօգու

շահՒԱԼ,1886,

5ես

խուժել է Առաջավոր Ասիա, որի շնորհիվ հանրաճանաչ դարձածայդ ինքնանունըհույները հետագայում են հյուսիսայինքոչվոր ցեղերի վրա ընդհանրապես'՞ Սկյութականցեղերի՝ ԱյսրկովկասումգտնվելուառաԱրդյո՞ք խավարով: ջին շրջանը ծածկվածէ պատմական հենց սկզբից նրանք բախվել են Վանի թագավորությա հայտնի չէ: հետ Ա ստեղծել սեփականթագավորությունը, մեզ հասած՝ թեկուզ ն պակասավորնյուԱյնուամենայնիվ, թը, որը ոչինչ չի հաղորդումՎանի արքաների ն սկյութների մասին, մտածել է տալիս, որ միջն մղված պատերազմների գոնե սկզբնական շրջանում, այնուամենայնիվ,հարաբերությունները թշնամական չեն եղել: Սակայն նորանոր սկյութականցեղերի ու զինված ջոկատներիմուտքը Այսրն կովկաս էապես փոխում է ուժերի հարաբերակցությունը

-ի միջոցով, ուստի հունական չ2աժռ -արտասանությունը կարծեսթե հակասումէ դրան: Սակայն Ի.Դյակոնովը,ելնելով այն իրողությունից,որ հունարենում մ.թ.ա.ԿՈՒՄ| դդ. դեռնս գոյություն չունեին ոչ միայն միջատամնայինծ-ն, այլն հավանաբարշնչեղ ժհ -ն, գտնում է, որ հույները փ-ի խուլ միջոցով արտահայտելեն ոչ միայն միջատամնային ծ -ն: Ց -ն, այլն միջատամնային Առավելես,որ հուհնչեղ նարենումբացակայումէ «շ» հնչյունը:՛: Վս. Միլլերից սկսած տարածվածէ այն տեսությունը, տէսէհօ կապվում է «սակ» անունը ծագումնաբանորեն որ անվանմանհետ: Միլլերը գտնում էր, որ տքսհ-ը «528» անվան հոգնակի ձնն է կազմված Էի միջոցով:Ն.Մառի են-

Վ. Աբանի 5ս-ը

ենթադրությունն Ի.Դյակոնովի

տա-

ձայնավորները բառասկզբի րընթերցումներում սեմական լեզուներին հատուկ կրկնակի բաղաձայններից առաջ պահանջվողձայնավորնէ66:Իր միտքը շարունակելով, հարգելի սեպագրագետըցույց է տալիս, որ հյուսիսսեմական լեզուները միջատամնային ծ-ն արտահայտումեն չ հնչյունով: Խուլ Ժ-ն կարող էր արտահայտվելւ-ի կամ

իրանա-

գետ Վ.Աբանը,«սկյութ» անունն առաջացել է սկյութական է Սկոլոտ ցեղի Տես կամ Տեօք անունից որը բնակվել Ուկ-

մուտք գործածսկյութներիմեջ, ամենայն հավանականությամբ, մեծ թիվ են կազմել զինված ջոկատները, որոնց մարտիկներըկանանց ոչ մեծաթիվ լինելու պատճառով են

հմուտ

՛"

թ. ԷԼ ՃՇոօ.

Օօ-ոՈւՇթ

ոն

23Եր

քԼ.ԽԼ ՈԵՑԵօԻօՑ, ԱօտօքուԽնտու ՋԵԼ օրօք

ա11

/ԵԶԻՕԵ06, Կ.

ԽօՐՕՈՒՈւՇ

էջ 243 ն շար.: Փօոծւոծք, |, ՂՇքոսա""ՇռոՓ", ,

ո

էջ 243:

հօՇՈՇՈՕ8Յ

:

րոն-8

հո.

"ԱԼՎՇՇԽՔՇ

ԿԼ, 1981, էջ 99: 43:ու 8 րքօթիՕօօՌւ", ԱՅտոքճ.ՂԵհօի ն Խնտնու շար.: էջ 110008, 1Շոօքոտ

-

ոքօԾՈՇԻՄԵԼ

Եվ վերջապեսմեկ գաւորութիւննի Սարդանապալլայ»": նա հայտնում է. «Իսկ մեր առաջինի այլ կապակցությամբ

ՊատմականՀայասրաքսյանընդարձակտափարակում: շրջանում` Ուտիք աշխարհի հյուտանի հյուսիս-արնելյան

կոչվեց

սիս-արեմտյան հատվածը նրանց անունով Ֆոնոժղւղ՛ կամ Շակաշեն, որն առաջացել է Տուռ-Տոյռոռ

«Սակերի բնակությանվայր»/ անվանումից": Սակայն հետագայում,ինչպես ցույց կտրվի այնուհետն, նրանք տարածվեցիննան Մարաստանում,Հայաստանում ու Փոքր Ասիայումն իրենց հետքերը թողեցինտե-

է /թարգմանվում

թյուրիմացություն,

տեսակետ, ըստ որի Իշպականն Պարտատուա-Պարույրը գործել են միաժամանակ,ըստ որում, եթե առաջինը խմբավորմանմեջ, ապա գտնվել է հակաասորեստանյան հետ: երկրորդըդաշնակցել Ասորեստանի Հմուտ սեպագրագետՀ. Կարագյոզյանը,քննությա առնելով ուրարտականգաղափարագիրանձնանունները ցույց է տալիս, որ Խորեհիմնավորն պատճառաբանված հանդիպող Կայպակ անունը նացու անվանացանկերում

ղանուններիմեջ: Պատմությունը մեզ է հասցրել սկյութական երկու առաջնորդներիանունները, որոնք ԿԱ դարի սկզբներին կարնորդեր են խաղացելԱռաջավորԱսիայիքաղաքական կյանքում: Շուտով նրանցիցմեկին` Իշպակային,բախտ էր վիճակված միջամտելու Ասորեստանին նրա գերիշխաթագավոնության կամ ազդեցության ոլորտում գտնվող ու րությունների ցեղերի միջն բռնկված պայքարին: Մյուսին, որը ասուրական աղբյուրներում հայտնի է Պարտատուա, հունականում`Ռքօոժս՛8-, իսկ հայկականում՝Պաանունով, հայկական ավանդականպատմությունը հռչակում է հայոց առաջինթագավոր: հայոց Պատմահոր երկում պահպանԱնդրադառնալով Հ.Կարագյոզյանըցույց է տվել, որ ված անվանացանկերին, թե մեկի ն թե մյուսի անունը տեղ է գտել «Պատմութիւն Հայոց»-ի մեջ: Մովսես Խորենացին, մեզ մատուցելով հայոց. առաջնորդներիանունները,գրում է. «Սա օգնականՊռիամու ի Տնտամայ առաքեալ ընդ եթովպացիզօրուն՝ մեռանի ի քաջացն Հելլենացւոց: Պերճ. Արբուն. Բազուկ. Հոյ. ՅուՀաջորդգլխի խորագրում սակ. Կայպակ. Սկայորդի»՛": նշվում է, «Որ ի Սկայորդւոյն Պարոյր` առաջին ի Հայս թաբառնալով զթագաւորէ. օգնական լինի Վարբակայ Մարի,

Վարբակայ Մարէ պսակեալ Պարոյր, որդի Սկայորդւոյ. Պատմահոր կռահումն է, թե՞ ոչ, պատմական Հրաչեայ»": Մովսես Խորենաճշմարտությունէ, թե է ցին Պարույրին համարում Սկայորդուորդի: Սակայն է ստացել մեկ այլ մեջ քաղաքացիություն պատմագրության

է

նույնական է Իշպակային:Ըստ երնույթին, գրագիրներից մեկը Իշպակայը տվել է հին գրությամբ,որը հետագայում ընթերցվել-էՔապակակամ Կապակա,որը Կայպակ գրութՇարունակելովիր յամբ տեղ է գտել Խորենացու երկում՛՛: է միտքը զարգացնել,հեղինակըգալիս այն եզրակացության, որ Իշպակա - Կայպակընույնականէ Սկայորդուն,սադիտվել կայն Խորենացու երկում թյուրիմացաբար Այս վերին են որպես տարբեր անձնավորություններ՛՞: շուտով ինչպես աստիճանիուշագրավ եզրակացությունը, է պատմական ճշմարկհամոզվենք,համապատասխանում

րույր

դրանք

տությանը:

ԱսորեստանիՍինախերիբ/ըստ հայկական աղբյուրների՝Սենեքերիմ/թագավորըսպանվեցիր որդինեհամաձայն,փախանԱրի կողմից, որոնք «Աստվածաշնչի»

"

:

Անդ,էջ 246-252. 254: ՄովսեսԽորենացի,գիրք Ա, գլ.

'

Ի ԻԱ:

թ.

Անդ,Գիրք Ա., գլ. ԻԱ /ԻԲՐ: Անդ.Գիրք Ա, գլ. ԻԲ ԻԳ: ՀՎ

Կարագյոզյան,Ուրարտականգաղափարագիրանձնանուններ,տե՛ս

«Լրաբեր հաս. գիտ.». 1984, թիվ 1, էջ 80:

սեո:

աղբ

Յ9.

երկիրը'՝:Սինախերիբըսպանվեցտաճարում արարատի հայրասպան արքայազներ Ադրամեժաճանակ, ղոթելու փորձեցինտիրել իշխանությանը,սալեքը ն Սարասարը կրտսեր եղբայր, թագաժառանգԱսարխադդոկայն իրենց ն, եթե հավատանք Մովսես Խորենացու նիցպարտվեցին հաղորդումներին,փախան Աղձնիքի կողմերը":Սինախե-

րիբը մի քանի որդի ուներ. գահաժառանգԱշուրնադինշումը Բաբելոնի փոխարքանշանակվեցն վեց տարի կառավարելուց հետո 694 թ. տապալվեց: Երկրորդ որդին Արադչորրորդը՝ Աշուր-շումԱսարխադդոնը, Նինլիլն է, երրորդը`

ուշաբշին, հինգերորդը Աշուր-իլումու-բալլիսուն: Ենթադրվում է նան վեցերորդորդու` Արադ-Մելեքիգոյւթյունը, որը սակայնՆ.Ադոնցը վիճելի է համարում": Ի տարբերություն մյուս եղբայրների, Ասարխադդոնը ծնվել էր այլ կնոջից, որի անունն էր Նակիա-Զակուտու,որի հռչակշնորհիվ էլ, ինչպես ենթադրումեն, Ասարխադդոնը ն նշանակվեց Բաբելոնի փոխարքա: վեց թագաժառանգ տապալվելուց հեՍակայնավագ որդու՝ Աշուրնադինշումի տո գահի նկատմամբիրավունք էր ձեռք բերում Արադ-Նինլիլը, որի կողմնակիցներըանհաջող փորձեր են կատարում տապալել Ասարխադդոնիթեկնածությունըն ոչնչի չհասնելով, համոզում են իրենց առաջնորդինբռնությամբ տիրել իշխանությանը: Սինախերիբըսպանվեց, սակայն Ասարխադդոնըն նրա կողմնակիցները ավելի ուժեղ դուրս եկան: Թագաժառանգըորոշ պայքարիցհետո մտավ մայրաքան պարտությանմատԱրադ-Նինլիլին հետապնդելով, եց Կարքեմիշում:Ն.Ադոնցըգտնում է, որ հենց Արադ-Նինլիլն էլ սպանել է հորը, սակայն սպանությանը մասնակցել են նան նրա եղբայրները: «Աստվածաշնչի»Ադրամելեքը

ետ

է

սպանողներըԱյունները, ենթադրելէ, որ Սինախերիբին րարատիերկիր կամ Ուրարտու չեն փախել,այլ ապաստա Այս են գտել Սասունի լեռներում,այսինքն Շուբրիայում'5: նան Ի.Դյակոնով տեսակետը, որ հակված է ընդունելու է թվում: Ամենից առաջ, հարկ մեզ առավել քան կասկածելի Աշշուր աստծուն ուղղվածնամա է նշել, որ Ասարխադդոնի կում ոչ մի խոսք չի ասված իր հայրասպանեղբայրնե է, որ ՇուբՇուբրիա փախչելու մասին: Նամակում նշվում չճանաչողավազակն րիա են փախելիր իշխանությունը `

կուսակալն հրամանատարներ, գողեր, մեղսագործներ, սակայն ամենադույզն վերակացուներ,կառավարիչներ, գտնվեակնարկչի արված նրա եղբայրներիՇուբրիայում Փաստաթղթիցերնում է, որ Ասարխա լու վերաբերյալ"5: է թագադոնը մի քանի անգամնամակովդիմել Շուբրիայի եղնրա որ նս ոչինչ չի վկայում, վորին,սակայնդրանցում

են գտել Աղձնիքիկողմերում": բայրներըապաստան փոխանա այն է, որ Ասարխադդոնը կայն ամենակարնորն Սա-

Ք

ի 8:

Ն.

Ադոնց,Գայաստան ի

8.

1972. էջ 12

74-Մ/ դդ. մ. պատմություն,Ակունքները

Մովսես Խորենացի,Գիրք Ա, գլ.Իգ /ԻԴԻ

Ն.Ադոնց, Վայաստանի պատմություն,էջ 129, ծան.2:

։

թ.ա.,

Երնան,

առաջինմա-

որի անվան է Արադ-Նինլիլին, ներկայացնում ՍաԱդրայի,իսկ Սարասարըկամ սը՝ Արադըձնափոխվել կրճատ ձեն է: Այս անձնավորու րեսարը Նեբու-Սար՛եսերի յան իսկականանունն էր Նաբուշարասուր, որը Մարքասո կուսակալնէր ն Արադ-Նինլիլիեռանդուն կողմնակից Ն.Ադոնցիկարծիքով,ինչպեստեսնում ենք, փախստական ներից մեկն էր միայն արքայազն,հետնաբար մյուսներ ժամանակ սպանվելէին: գործողությունների մարտական հավերլուծելովն հիմք ընդունելով Բ.Պիուտրովսկին, պատմութառասպելախառն յոց Պատմահոր հաղորդած

նդ, էջ 129-130: ԻԼօօարռ, 1959, էջ 127: բ.է. Առօքօօօեոն,ԹՅՒԻՇԽօՀ ՈՅքօրոօ (7քռքո)), Աօդօթաւ ՃքուգիՇԽօՐՕ ՍԼԽՆԱԵՑԵԾԻ0Ց,Աքօրածոօքիւ ճքոգոօաօրօ հճքօոտ, ը. րօ. ո3., 2(քքերեւ, 11թոնոու Աթօոօճքոնած,Քքօոճո,

Հր օ 5.0 որքա

85ո

ԱՇՆ

Անդ, Կ67 6,

բ,

"

«Մ

ո:

անմիջապեսհարձակվելու Շուբրիայի վրա, եթե այնտեղ էին գտնվում նրաեղբայրներըն միշտ կարող էին ապակայունացնել վիճակը տերության մեջ, արշավանքըձեռնարկում է միայն իր թագավորությանութերորդ Մովսես Խորենացին, անդրադառնալովհիշյալ իրադարձություններին,հայտնում է հետնյալը. «Եւ ի մոռացումն եկն արդեօք յաղագս Սենեքերիմայ.քանզի ութսուն, աւելի կամ պակաս, ամօք յառաջ քան զթագաւորութիւնն կացեալ Ասորեստանի. ւտ եզեկիայիւ Հրէից առաջւ նորդաւ զոր Ադրամելեքայն Սանասարայ՝ եկին զ: յարեմտ Յորոց զմինն արաւոյ աշխարհիս մերոյ, ս ար մերձ ի սահմանս անի,բնակեցուցանէՍկայորդինմեր քաջ աին զնիմը մարե Ա. աճումը ե բազմասեր լեալ լցին զՍիմն ասացեալ լեառն: Իսկ պերճքն աւորքն ի նոցանէ յետոյ ուրեմն մեր ցուցեալ զբդեշխութիւն կողման ա առնուլ: Իսկ Արդամոզանն յարնելի որին կողմանն բնակեալ. ի սմանէ ասէ Ա լ ԳԱրծրունիս Արդ՝յիշելոյն մեր պատճառն». : Եթե պահ մոռանանք անասարի/Սարասար՝/ Սիմ կոչված լեռան րանց մեր

Շաայդ-նույնտարում,/որ/ Ռուսայի առջն Արգիշտորդու դեպի գայորդին հզոր՝ արքանԻշկուգու-ուլխէ/ցեղի/գնաց /ա երբ Մանա՝ Աքայա /-Աքավա/տեղն իր -

--

տարում"՛:

այրԿոնք որին պաաինը ո պանելճո զր. փախստական Ար ռո ին 5 ոն, նախնին ւթիւն լեւլ` ա ան մտերմութիւն վաստակը, ' արժ Բագարան հա ԱԱրնց ար

ըիր պատմագի Գնունի: ե մ զնենե նի րիաւր Ադրամե աքի այն հանգամանքը ուշադրություն գրավում նրանց մեր է որ երկրում հաստատվելը գանքը, կա վում անվան որ

մայրու հիշատակվում է

հետ.

է Վ անի թագավոր Ռուսա ԲՍկայորդին ե ի թողած վավերագրերից մեկում, որտեղ ասված է. «Հենց-

Գիրք Ա, գլ. ԻԳ /ԻԴ/: Մովսես Խորենացի.ԳիրՔ Բ, գլ. Ը.«Եւ զՇա բէ Սարասարայ ի հաստատէ բդեաշխ մեծ ե յարեմտից արաւոյ, յեզերս առ ափն Տ իգրիս գետոյ, գաւառս պարգնելով զԱրձն ն որ ու նո ն զլեառնն Տաւրոս, որ ն. Սիմ ն շուրջ զնովաւ, զԿղեսուրնամենայն»: :

Ասորեստանի ,

ոՀ,

Տշ՛-ջճ

Նր հ Նալ կուսակալ

ԾՍԻԼՍ

"Քս-55-ռ Աո-4

ս՛-1-Եթ) "Խո-ու-1-4 6-81 8-8.)5

`

ոճ-Ջ:աթ-հի-որՂ

ՍՔՍ

ԼՍՕՃԼ18-զս-ջս-Ա1-հ/ |

լ

ոձզ-ի1-2՛-81

գահ է բարձրացելմինչն. Սինակարող խերիբիսպանությունը,ուստի հիշյալ վավերագիրը ն դրանից թե թ. մ.թ.ա. էր լույս աշխարհգալ թե մինչն հետ հետո: Համենայն դեպս Իշպակայիկամ Սկայորդու Ռուսա Բ-ի հանդիպումըկարող էր տեղի ունենալ մինչն դեմ Ասորեստանի թ., երբ սկյութ առաջնորդնսպանվեց մեզ այնուամոված կռիվներում:Սակայնմի հանգամանք մենայնիվ ստիպում է մտածել, որ նրանց հանդիպումը այն է, որ թերնս տեղի է ունեցել 681 թվից առաջ: Խնդիրն հարաբերություննեամեն ինչից դատելովաշուրա-վանյան ապա թշնարը գոնե 681-673 թթ. եթե ոչ բարեկամական, այն է մական բնույթ չեն կրել: Այդ հավաստումթեկուզ Շուբրիան 673 թ. գրավելուց փաստը, որ Ասարխադդոնը Վանի թագավորությունի հետո Ռուսա-Բ-ինվերադարձրեց ն այլ անձանց91.Վերը բերվածվափախածստրուկներին Մանան Վանի պեվերագրից հստակորենբխում Է որ ներքո գտնվող երկիր է, իսկ տության գերիշխանության ընդունվածէ Ռուսա Բ-ի ծաՇագայորդինկամ Սկայորդին խոսք անռայությանմեջ: Վետնաբար այս պայմաններում ասորեստանյան գամ չի կարող գնալ այն մասին, որ գտնել Սկայորկարող էին ապաստան փախստականները Ռուսա

դու մոտ:

Խ 69: մԱնդ, ՄովսեսԽորենացի,

ԽՍ

(-ես-եօ

`

9:

Բ-ն /685-645/

Եվ վերջապես,եթե ընդունենք,որ

ԽԼ-1Լ, հեւ ՈԽՇԵՒՈՑ

ՈՕԽՄԽՇԻԵՂԵԼ

7 5՛քճքոօրմՇ ԷՍ

ւխ.ԽԼՈԵՋԻԾԵՕՑ,

81.-/1.,

1898/99/: Ճ8Ա

այնուամենա

1963, ոօ .

Հ.Կարագյոզյանի: Ղայերենթարգմանությունը

17,Վ 61, 1.

Ի 121 15,

նիվ Ադրամելեքըն Սանասար Սարասարըփախել ենկրարատիերկիրը կամ Վանի թագավորություն,ապա տարակուսանքէ պատճառումԱսարխադդոնիտեղեկությունն ԱԱ ն աունտի վայրը":Այս ամենըմեզ իրավունք է տալիս մտածելու,որ հայրասպան արքայազները Վանի թագավորություն չեն փախել ն ապաստանեն գտել սկյութական առաջնորդի --

ա

անոտ աոան: Հարո զավրրին անայի աան մեջհանդես ղապետերին, ծանագրության թյամը, «կուտիներ» ար րնելյան սորեստանցիները ո Ան ամենայն հավան Վեցում մ Սկյութա-մաննական Աորերին Արո Աա " Խար արու, թականացումը ԼՔ որ

Ր

են գա-

որոնք

Ասորեստանյան արքայազները ուրեմն. կարող էին ի-

հյուսի

կոչու Նին կան Ի

արին

նու նությամբ,ոգեշնչեց Ի եղավ մարական գեղերին յամբ բռնկված սակայն ծը գրեթեհաջողվեց թոթափ ար անք այդ կռիվներիժամանակ, ինչպ Ն նից իքպակայի՝զորքը վերը բերված Հա անվեց: Իշպա ջախջախվեց,իսկ ինքն էլ արագա կայը իրեն թագավորհռչակել նա ուններում մենայն դեպս, մեզ հասած արձա ային առաջ. յլ հորջորջվումէ ոչ թե որպես

նանան կԱԲ 8)ան Լը Ր աոոն Ի

Կ

ԱՑ: ԱրաԳրուք) արն հավա րճ մ ԳՐ

է.

Բագաոր: րառակա ր կոչը որը աղբյուր Պատմագիտական ա" արոա ծիքներ արտահայտվել Իա միջն եղած կապիվերաբերյալ:Ի.Դյակոովը հնարավորԷ ի նորդ: Իշպակայի սպանությունից արաջնորը,ո. ոի պարեզումհայտնվումէ սկյութակա րի են Պարատուն րին ասորեստանյան եջ տարրերկար. գրականության

աջ

են

-

ւ

.

աաա ազոի

րարտացիներըարձանագրության մեջ չեն հիշատակվում,

Բ

ն

յունը

ճիջն ձնավորԱսդրեստանի

ընկալելով-որպես Բան Աի

աված դաշինքը գիտությանհաջողություն Ի տարբերություն հարգար գործող ակկադագետի Ի.Ալինը գտնում է, որ են ունեցել տարբեր սկյութների շրջանում գոյություն .

20.

Լաժեոեն, Ճոշքծու Թօօօոմծ օ1 455) 801-505: ԲԱԹ, 62, ծան. 7

ռոմ

Թռեժլթուռ,Շհօռքօ, 1. 1927,

Իլ Ի.Դյակոնովը«Աստվածաշնչի» տեղեկությունըեղբայրների Արարատի էոր հեռավոր Շարիան Պաղեստինի հեղինակը րուն թադրում Ուրարտու հասկացության մեջ, չնայած Շուբրիան Ուրարտուի մեջ: Ճ8.ր՛, Ճ8Ա/7,

որով ա. ժողո,

բարձր Կայա

լիս

ապաստանգտնել Շագայորդի Իշպակայի մոտ, երբ. նրահարաբերություններըՌուսա Բ-ի հետ փոխված կլինեին: Հնարավորէ, որ սկյութականառաջնորդը,ավելի ու ավելի շփվելով ԱռաջավորԱսիայիքաղաքական կացության հետ, ավելի լավ է համարել համագործակցելՄանայի թագավորին մարականցեղապետերիհետ, որի հետնանքով նրա հարաբերություններըՌուսա Բ-ի նկատմամբ թշնամականբնույթ են ձեռք բերել: Չի բացառվում նան, որ Վան-սկյութականհարաբերությունների սրման համար պատճառ է դարձել արքայազներին Սկայորդու կողմից ապաստան տալը: Ասարխադդոնի «Պրիզմա /Ճ. » արձանագրության մեջ պահպանվելէ մի հետաքրքիրտեղեկություն այն մասին, որ ասորեստանյան զորքերի դեմ կռիվներում սպանվելէ ԻշպակաՍկյութը.«Ես/ԱսարխադդոնթագավոՀԲ. րը Մաննացիների երկրի մարդկանց, անհնազանդ կուտիներիցրողը, որը զենքով ջախջախեցԻշպակաՍկյուրոք

ուստի ոչ մի կերպ չի կարելի ենթադրել,թե վան-սկյութական հարաբերությունները ԱԱ Ընդհակառակը արական ցե. որ

»

:

Խ62, ծան. 6:

Ի 65:

այդ

շրջանում չէր մտնում

Մ

`:

ԼԵՆ

ըթուօոօր, Է6ոօքոտհնայու, էջ

Ասիայում

ո

ն

272 շար.:

ու խմբեր, որոնց մի մասը դաշնակցել է մաննացիներին է մարերին,իսկ մյուս մասը՝ վերջիններիսնկատմամբեղել թշնամական:Հեղինակը դժվարանումէ որոշել Պարտանա տուայի սկզբնականդիրքորոշումը,ենթադրելով,որ արքանէ, որը տարբերվում Սկյութականթագավորության մարերի դաշնակիցԻշպակայիսկյութներից:Հավանաբար պատերազմիսկզբում չեզոք դիրք է գրաՊարտատուան վել, սակայն հետագայում անցել է Ասորեստանիկողմը` որի հետնանդավաճանելովԻշպակայիդաշնակիցներին, քով պատերազմիելքը բոլորովինայլ է եղել`":Այս երկրորդ տեսակետիհամաձայն ստացվում է, որ Իշպակայը ն Պարհաստատվածլինելով տատուան գործել են միաժամանակ, Մաննայի տարբերշրջաններում:Ռուսա Բ-ի վերը բերված պարզ դարձավ, որ Իշպակայ Շագաարձանագրությունից յորդու կամ Սկայորդու աթոռանիստըԱքայա կամ Աքավա վայրն էր: Ռ. Գիրշմանը ն նրան հետնող Բ.Պիոտրովսկին հակված են կարծելու, որ Պարտատուայիաթոռանիստը գտնվել է Սակկըզիմոտ տեղակայվածԶիվիե կոչվող վայրում, որը ուսումնասիրողներիմիահամուռենթադրությամբ Զիբիա, նույնացվում է սեպագիր արձանագրությունների ՊարտաԻրականում Իզբիա կամ Ուզբիա ամրոցին"՛: չհիմնավորվածսովոտեսնելը ոչնչով Զիվիեում տուային րական ենթադրությունէ, կապվածայդ վայրում սկյութական գանձի հայտնաբերմանհետ: Շատ հնարավորէ, ինչպես ենթադրումէ Ռ. Գիրշմանը,Սակկըզիմեջ պահպանվել է սկյութների անունը` ՏոէոշՏէճշշ - ճՍժօո 8. սակայն Զիվիեի շրջանը նույն հաջողությամբ կարող է վերաբերվել ոչ միայն Պարտատուային,այլն Իշպակային: Սեպագիրնյութը հնարավորությունչի տալիս պարզել, թե այնուամենայնիվԻշպակայը ն Պարտատուանազգա-

է

է

-

"ք Դ

ՍՇւօքոտԽնանու,Լ, ռտ), 1960,,էջ 222, 226 ն շար.: օքքօոշճան, Թոոօեօօ Լոքօոոօ (3՛քոքո)), էջ 225: ԷԼՑ. Ճքյ արու 7ըռքո), Բքծոռե

Ճոաօո, 3.է.

թ.Օ1տհռշո,

Լճ Սճտօ146

79:80: 198515 Տուքօշ, տե՛ս ''ՃուԵսՏ

Ճ51ո6'', ԱԼ

օո,

՛՛օոօոա-

3, 1950, 201:

կիցներէին, թե՞ոչ: Որքանէլ տարակուսելիլինի, այդ հարպահպանել ՄովսեսԽորենացու «Պատցի պատասխանը են մութիւնՀայոց»-ը, որի տվյալներըմեզ իրավունք տալիս որ Պարտատուա-Պարույրը ենթադրելու, եղելէ Սկայորդու կամ ԻշպակայՇագայորդու որդին. «Իսկ մեր առաջին ի ՎարբակայՄարէ պսակեալ Պարոյր որդի Սկայորդւոյ»:": է. Հայոց Պատմահոր երկի ԻԱ գլխի խորագրումասված

.

«Որ ի ՍկայորդւոյնՊարոյր՝ առաջին ի Հայտթագաւորէ»'"5 ուշադրությանարժանի են «ի սկայ Տարընթերցումներից ոորդւոցն»,«ի սկայ որդւոց» ն «ի սկայ որդոցն» ձները,

րոնք հավաստումեն նախնականճիշտ «ի Սկայորդւոցն» Հետնաբար Պարույր Սկայորդիանարտահայտությունը: այն առումով, որ Պարույրը նույն Սկավանօգտագործումը մեջ Պարույյորդինէ, բացահայտսխալ է: Իրականության րը ԻշպակայՍկայորդու որդիներիցմեկն էեղել: պատմութԻնչպես տեսանք, հայկականավանդական է թագավոառաջին յան համաձայն, Պարույրը եղել հայոց կողմից: Այս րը, որն արքա է պսակվել Վարբակես Մարի է հանգամանքը,մեր կարծիքով,հեռավոր արձագանքայն իրողության,որ սկյութականառաջնորդինառաջինը թաորի անգավոր են ճանաչել մարերը հանձին Վարբակեսի, վան տակ փորձում են տեսնել մարականթագավորԿաշստեղծվեց տարիտիին: Մարական թագավորությունը 673 թ. ապստամբության շնորհիվ, որին մեծապես նպասաղբտեցին սկյութականուժերը, որոնք ասորեստանյան անույուրներում երբեմն հիշատակվումեն «կիմմերներ» նով: Իշպակայիցհետո, որն սպանվեց673 թ. մարտական ժամանակ, նրան հաջորդեց Պարտագործողությունների մա-

է համագործակցել տուա-Պարույրը, որը շարունակում մեջ նա թաարձանագրության ռերի հետ: Ասարխադդոնի գավորէ անվանված,սակայն,եթե հիմք ունենանք այն իրո-

Մովսես

Խորենացի, Գիրք Ա, գլ. Անդ,Գիրք Ա, գլ. ԻԱ /ԻԲ/:

ԻԲ /ԻԳ/

-

շատ արձանագրությունները ղությունը,որ ասորեստանյան հաճախ թագավորեն կոչում ոչնչով աչքի չընկնող ցեղապետերին,կասկածչի կարող լինել, որ Պարտատուա-Պարույրի արքայականկոչումը պայմանավորվածէ ավելի շուտ նրա ուժեղ իշխանությամբ:Հենցայդ հանգամանքով պետք է բացատրել,որ «Աստվածաշնչում»հիշատակվածէ կամ Սկյութներիթագավորությունը,այլ ոչ թեԱսքանազյան եթե սոսկ տրամաբանորենմոտեՎերջապես, գունդը՞"": նանք խնդրին,ապա կտեսնենք,որ սկյութներիօգնությամբ թագավորությունհիմնած Կաշտարիտինհազիվ թե իրեն իրավունք վերապահերթագադրելու Պարտատուա-ՊարույՎերնասվածըմեզ ստիպում է ենթադրել, որ Պարտատուա-Պարույրիհայոց թագավորճանաչելը ն թագադրելը չէր կարող կատարվելԿաշտարիտիիկողմից: Դրաօգտին է վկայում նան Պատմահոր տեղեկությունը, ըստ որի Պարույրը թագավորէ պսակվելՍարդանապալլոսի,այսինքն օրոք: Աշուրբանապալի Արագ հզորացող Մարական թագավորությունն, ամեսկսում է խիստ անհանգստացնայն հավանականությամբ, նել Պարտատուային,որի հետնանքովսկյութա-մարական հարաբերությունները սրվում են: Թե որո՞նքէին հիմնական շարժառիթները,կցկտուրնյութի պատճառովպարզել հնարավոր չէ: Հավանաբարսկյութներըհանձին նրանց առաջնորդի դժգոհ էին իրենց ծառայությանվարձատրությունից կարոկամ էլ ասորեստանյան հմուտ դիվանագիտությունը ղացել էր սեպ խրել նախկինդաշնակիցներիմիջն: Մի բան պարզ է, որ Պարտատուային Ասորեստանիարքայի հարաայնքան են բարելավվում, որ սկյութ առաջբերություններն մոտ ն նորդը դեսպան է ուղարկում Ասարխադդոնի

րին:

«Աստուածաշունչ մատեան

հին եւ նոր կտակարանաց»,ըստ ճշգրիտ թարգմանութեաննախնեացմերոց, համեմատութեամբեբրայականեւ յունականբնագրաց, Կոստանդնուպոլիս,1895, «ՄարգարէութիւնԵրեմեայ», 51. 27. «պատուէրտուք յինէն Այրարատեանթագաւորութեանցնեւ Ասքանագեանգնդին»:

Շամաշ աստծու բախտագու-

նրա դստերձեռքը: խնդրում հայտմեջ Ասարխադդոնը շակինուղղվածհարցումների սկյութներիթագավորը նում է հետնյալը. «Պարտատուան՝

Իշկուզա երկրի լբառացի՝

ՀԲ.,

--

որն այժմ դեսպանէ

թագավորին Ասորեստանի ուղարկելԱշշուրախիդդինային՝

թագավորը

Ասորեստանի լ... մեջ), եթե Աշշուրախիդդինան՝ կնությանտա

սկյութներիթագավորին Պարտատուային:

տնից»""՛ «դաստիարակության արքայադստերը |դաշինքի

`

լ... կմտնի

սկյութներիթագավորը Պարտատուան՝ արդյո՞ք)

խոսք լբարեկամեջ) նրա հետ, ճշմարիտ,խաղաղության մության խոսք /շղ կասի արդյո՞քԱշշուրախիդդինա

(կտա) հավատարմությ երթագավորին, Ասորեստանի թագավորին, Ասորեստանի, դում Աշշուրախիդդինային՝ գիմեծ աստվածությունը կկատարիիրականում քո -

55: տի»

մատուց-

որն անվերապահորեն Այս տեղեկությունը, Պարն թագավոր վում է որպես Ասորեստանի սկյութական դրսնորում,բնավէլ աներկբատատուայիդաշնակցության այլ Ի հակադրություն յորենդրա օգտինչի խոսում: մեր հավանական նասիրողների,

ուսում-

մեկնաբանությո

դիվանագիտությունը ասորեստանյան կարոորին Պարտատուային։ ղացել է իր կողմը տրամադրել առաքումըԱսորեսհետնել է վերջինիսկողմից դեսպանի ձեռքը խնդրելու հանձնարարու տան արքայադստեր այն է, որ նախաձեռյամբ: Սակայնառավել հավանականն այդն Ասարխադդոնը նությունըգալիս էր Պարտատուայից չուներ, որ եթե ինքը խնամիական պես էլ վստահություն դաշիրեն վստահելի կապերհաստատեր,Պարտատուան

մեկն այն է, որ

հակվածենք կարծելու, նակից կդառնար:Ավելին»մենք ավելի մեծ իրավունքունի երկրորդ հավանականության պատՈւստի հազիվ թե կարելիէ որպես որ

բացատրությունը:

ԲՅԱԱԾ/, 8 68,275. ծան. 25:

Այսինքն՝ավագ արքայադուստրը: թեո»,

Վ 68, 1-19:

`

մական ճշմարտություն ընդունել Ի.Դյակոնովի այն ենթադրությունը,թե Պարտատուայիխնդրանքըհավանաբար կնության հարգվեց, ասորեստանյան արքայադուստրը ն տրվեց սկյութականթագավորին,որով վերջինս դարձավ Իսկ եթե ՊարԱսորեստանիհավատարիմդաշնակիցը'"": տատուայի խնդրանքը մերժվել է, չէ որ այդ հերքող կամ հավանականութոչ մի փաստ չկա: Ամենայն հաստատող է, վեպի ուորովհետն ժողովրդական այդպես էլ եղել յամբ, շադրությունիցհազիվ թե վրիպեր այնպիսի կարնոր արժանահիշատակ մանրամասնություն, ինչպիսին արքայա-. կնության տալն էր, որի դստերը Պարտատուա-Պարույրին մասինՀայոց Պատմահայրըոչինչ չի ասոլմ: Պատմագիտականգրականությանմեջ այն կարծիքն է հայտնվել, որ Կաշտարիտին`Մարական թագավորության հիմնադիրը նույնանում է Հերոդոտոսի հիշատակած Փրաորտին, ըստ որում այն դեպքում, երբ սկյութականտիրապետության 28 տարիները չենք մտցնում Կիաքսարի կառավարմանշրջանի մեջ'25Ենթադրվում է, որ Հերոդոէ տոսի Փրաորտի անունը եղել իրականում Կաշտարիտի, իսկ Փրաորտ է կոչվել Դարեհ Ա-ի օրոք մարական ապստամբ առաջնորդը,որն ի պատիվ պետությանհիմնադիր Կաշտարիտիիընդունել է Խշատրիտա կամ Կաշտարիտի անունը: Հետագայում, ինչ-ինչ պատճառներով,թյուրիմացաբար, Հերոդոտոսիմոտ խառնվելեն այս երկու անունները ն մարական թագավորների ցանկի մեջ տեղ է գտել Փրաորտիանունը՛55: Իր ստեղծման օրից սկսած Մարականթագավորությունը հանդես է բերում ռազմատենչն զավթողականնպատակներ, գրավելով հարնան երկրները: Եթե հավատանք Հերոդոտոսին ապա Փրաորտ-Կաշտարիտինսկզբում .

Դրարի վրա ն իրեն ենթարկեց'"7: պարսիկնե հարձակվեց իրար նից հետո ըստ Հերոդոտոսի,մարաց թագավորը ն փորետնիցիրենէ ենթարկումԱսիայիազգերին անգամ որը չնայած դաշնակիցների ձում է տիրել Ասորեստանին, հեռանալու հետնանքով մենակ մնալուն, շարունակումէր ավարտվում հզոր ուժ ներկայացնել:Սակայն արշավանքն է

ն Փրառրտը՝իր իշխանութջախջախմամբ, խայտառակ

մեծ մասի յան 22-րդ տարում, իր զորքի

տոսը,

Ճուծր, 1Շոօքո հոտոք, Լ, էջ 229, ծան. 1:

«ՊատմութիւնՀայոց»-ը Խորենացու

`

:

Պարույրինհա-

սակայն ժամանակակիցը, մարում է Սարդանապալլոսի նվաճման միաժամանակնան Նինվեի 612 թ. մարական Վարմասնակիցը: Այս առումով Պատմահոր հիշատակած Կնիդացու է բակեսմարը, որն անշուշտ վերցված Կտեսիաս «Պատմակամէլ ԴիոդորոսՍիկիլիացու աշխատությունից նույնանումէ ոչ թե Կաշտարիտիկան գրադարան»-ից,

ու նվաստացնելուՎանի թագավորություննԼյու-

պետությունը'"": դիայի

Անդ:

մեկտեղ ոչն-

Փրաորտեսիորչանում է'66:Պատմահոր հավաստմամբ, ռազմականվե-. դին Կիաքսարը ավելի ռազմամոլէր, որը հետո արշավումէ Նինվեի վրա իր հոր րափոխություններից սանպատակով, վրեժը լուծելու ե քաղաքը կործանելու սկյութկայնմինչ մարականբանակըպաշարելէր Նինվեն, էր, ո րդին ների թագավորՄադյուեսը, որ Պրոտոթյուեսի մատնեէ մարերիվրա ն նրանցպարտության հարձակվում է հաստատում Մարաստանի լով իր տիրապետությունն կաԻնչպես ճիշտ նշել է Ի.Ալինը, այս կացությունը վրա'6:երբ թվականներին, րող է վերաբերվելԿ/1-դարի50-ական վերածվել Ասուրբանապալթագավորիօրոք Ասորեստանը Եգիպն վաճելով էր ԱռաջավորԱսիայի հզոր տերության,

ՆՌ

/թճոօտօռ, ԱօոօքուԽրտրու,էջ 272-273, 280:

ԽԼ

հետ

արցժօմէնջառուո:..,

Է 103:

Անդ, է 402:

Անդ, է 103-104: 5Լ /Խոօո, 1ոօքոռ

ա

Խրտոո, 1, էջ 230:

հետ: Սակայն այս դեպքումէլ Փրաորտի,այլ Կիաքսարի հետ: Եթե Մադիոսըիբախվումենք այլ դժվարությունների որդին էր, ապա վերջինսոչ րոք Պարտատուա-Պարույրի մի կերպ չէր կարող լինել Նինվեի գրավմանմասնակիցը: համադրականքննությունից, Ելնելով սկզբնաղբյուրների որ Պարույր ՍկաՍ.Երեմյանըեկել է այն եզրակացության, աղբյուրներիՊարյորդին չի նույնանում ասորեստանյան ւ: Պարտատուայի տատուային ն լավագույնդեպքում հիշյալ է: Շարունակեժամանակակիցն կրտսեր որդու Մադիեսի ճա է, գտնում որ Վերոդուոը լով իր տեսակետը զարգացնել, շփոթել է ըստ երնույթինմեկ վերոհիշյալ Պրոտոթյուեսին հետ, որը հին հայկական այլ Պրոտոթյուես-Պարտատուայի

ՀՎետնաբարավելի շուտ

ն

ն

ցեղերի արշավանքները Երեմյան, Կիմմերականն սկյութական Է 2, Ուրարտուիու Ասորեստանիպայքարը քոչվորներիդեմ, ՊԲՀ, 1968, ՍՏ.

էջ 89-115: «Հայ ժողովրդի պատմություն»,ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ...,

433:

րողություններից

|

շատակածՊարույրը նույնանումեն, իսկ սկզբնաղբյուրնետալիս մտածելու, րն ամենադույզնչափով իրավունքչեն հետնաբար պետք է կա մեկ այլ Պարտատուա-Պարույր, է, որ Պատմահոր մոտ այդբացատրել,թե ի՞նչ պատճառով պիսի շփոթ է առաջացել: իշխաՄեր համոզմամբ,շփոթի աղբյուրը Կիաքսարի երկնության «սկյութական28-ամյա տիրապետությամբ» Կիաքսարըփորձել վկայությամբ, փեղկվելնէ: Վերոդոտոսի մայրաքաղաքը է գրավել Նինվեն, սակայն Ասորեստանի

որ

իր: ողջ Հարգարժանգիտնականինշված կարծիքը, հանդերձ, ընդունելի չէ: Չնայած Խոհավանականությամբ րենացինՊարույրին համարում է Նինվեի գրավմանմասնշում է, որ նա Սարդանապալլոսի նակից, այնուամենայնիվ էր, որով Պարույժամանակակիցն կամ Աշշուրբանապալի

Ոշ

է Պարույրի մասնակկասկածելի

կամ այս առասպելը չի առնչվում Պարտատուային, համադրվելեն ավելի կամ էլ նրա մասինհիշողությունները "4: Հ. Կարագյոզյածագմանանվան հետ: ուշ պարթնական հաստատել է Պարտատուանը հիմնավորապացույցներով սակայն մենք՝ այս յի ն Պարույրի միննույն անձը լինելը''5, միայն խնդիրներըթողնելովիրանագետ-լեզվաբաններին, իպատմական կարող ենք հաստատորենպնդել. որ բոլոր ն Խորենացու հիելնելով Պարտատուան

է

Պարտատուայիհետ:

է նա,

է

7: թագավոր'

է

քան թե նրա Պարտատուացությունը Նինվեի գրավմանը, լինելը: Պարտատուա-Պայից առանձինանձնավորություն է անգամ բարձրացվել րույր նույնացմանխնդիրըառաջին «Պակողմից, որի կարծիքովհայկական Գր.Ղափանցյանի է սկյութականՊարտարոյր» /թուօյմ` անունը ծագում որի հունականձհաղորդմամբ, տուայից` ասորեստանյան է այդ նույնանը Որժժս'դօէ 133.Ի Դյակոնովըմերժում. ենթադրումէ ցումը ն գտնում է, որ «Պարոյր» անունը Քուծծ անվանաձնը,որը դժվար է հանգեցպարթնական թզւուռոսճ-ին:Վետնաբար, եզրակացրել նել հին իրանական

հայտնի է Պարույր անունով: Ուստի ավանդություններում մասնակից Հերոդոտը 612 թվականիիրադարձությունների

Մադարձրել ոչ թե նրան, այլ նրա որդուն` սկյութական մոտ էր դրանց: դիոս թագավորին,որը ժամանակովավելի որ ԿիաքսաԻ վերջո նա հանգում է այն եզրակացության, րին օգնությանեկած «սկյութական»զորքը գլխավորել ոչ թե Մադիոսը, Պրոտոթյուեսիորդին, այլ հին հայկական Չամփոփումնայս աղբյուրներիՊրոտոթյուես-Պարույրը''': ն ասոամենի, հեղինակըգտնում է, որ Նինվեի ավերումից հետո Կիաքսարրեստանյանպետության կործանումից երկրի ՎարբակեսըՊարույրին ճանաչում է Արմե-Շուպրիա

որոշակիորեննույնանում

րը

լ

Երնան, 1971, էջ 432-

/Պրոպաշարելիսենթարկվելէ Մադիոսի`Պարտատուայի

Քքօոոո, 1947, էջ 150: Րք. ԽԵոոճիտո, Յ1ոշճ-ԵԾՈՒԼԾՇՈԵ Յեն էջ 174: լեն թտւօոօտ, Ոքօրթօոօքոն ճքոնւծհօՐօ հճքօրռ, ՀՀ,

անձնանուններ, գաղափարագիր Ուրարտական Կարագյոզյան, 80:

«Լրաբեր հաս.գիտ», 1984, թիվ ,էջ

տոթյուեսի/ որդու հարձակմանը,որի հետնանքով հաստատվել է սկյութների 28-ամյա տիրապետությունը Մարաստանում, իսկ այնուհետն՝ խորամանկորենսկյութների առաջնորդներին խնջույքի հրավիրելով,նրանց կոտորելէ, է վերականգնել Մարականթագավորությանանկախությունը ն այնուհետն ՔաղդեականԲաբելոնիայիհետ դաշնակցած նվաճել ու ավերել է Նինվե քաղաքը: Հատկանշական է, որ Հերոդոտոսի երկը սկյութների 28-ամյա տիրապետության շրջանը մտցնում է Կիաքսարիիշխանությանտարիներիմեջ: Եթե մի պահ ենթադրենք,որ Կիաքսարըմինչե Մադիոսիցպարտություն կրելը գոնե երկու տարի թագավորել է, ապա ստացվում Է, որ նրա իշխանության40-ամյա շրջանը պետք է ընդգրկեր 655-615 թվականները:Ստացվում է, որ նա այդ դեպքում ոչ մի ձնով չէր կարողանամասնակցել Նինվեի նվաճմանը, առավել նս չէր կարողանա տալ 585 թ. մայիսի 28-ի նշանավորճակատամարտը լյուդիացիներինՀալիս գետի մոտ, որն անակնկալ ձնով ա վարտվեց արնի խավարմամբ:Հետնաբար միանգամայն

է այն ուսումնասիրողների տրամաբանական տեսակետը, որ սկյութականտիրապետության շրջանը չպետք է մտցնել նրա իշխանության տարիներիմեջ: Այսուհանդերձչմտցնելու դեպքում էլ ստիպվածենք ընդունելու, որ նա ինքնուրույնկամ սկյութականգերիշխանությանպայմաններում կառավարելէ ամենաքիչը70 տարի: Ստացվումէ, որ նա Նինվեի առաջին պաշարման ժամանակպարզապես երեխա է եղել, այն դեպքում, երբ Վերոդոտոսի երկը նրան հասուն տղամարդ ներկայացնում: Ելնելովձեռքի տակեղած է կցկտուր նյութից, մասնավորապես այն իրողությունից,որ Նինվեն պաշարելիս Կիաքսարըենթարկվել է Մադիոսի ն ընկել սկյութական հարձակմանը տիրապետության կամ գերիշխանության ներքո, ինչպես նան Հերոդոտոսի պնդումից, որ սկյութական տիրապետության շրջանը մտել է Կիաքսարի իշխանությանտարիների մեջ, մենք գտնում

են

արդյունք ենք, որ նշված հակասականիրողությունները է Կիաքեղել մ եջ պատմության այն բանի, որ Մարաստանի Անունների սար անունով ոչ թե մեկ, այլ երկու թագավոր: նույնությունը պատճառ է դարձել, որ հույն հեղինակները ն Նինվեն առաջին անգամ պաշարածԿիաքսարին սկյուհամատապալածԿիաքսարին թականտիրապետությունը որի հետնանքովառաջացել րեն նույն անձնավորությունը, այս շփոթը: ն իրադարձությունների է ժամանակագրական Նինվեն առաջինանգամ պաշարածԿիաքսարը, որին պայէ մանականորենկոչենք Կիաքսար Ա, իրոք շարունակել

սկյութներին, կառավարելՄարաստանում,ենթարկվելով հետնաբար միանգամայնիրավացիէ Հերոդոտոսը, երբ 28 տարիները մտցնումԷ սկյութականտիրապետության մեջ: Իսկ սկյութականտիրապետությունրա կառավարման Կիաքսար նը տապալածԿիաքսարը, մեր դասակարգմամբ ՊատմահայԲ-ն, կառավարելէ 40 տարի, որոնց մեջ հույն 28-ամշփոթելով,մուծել է սկյութական րը՝ Կիաքսարներին յա շրջանը: Ասվածիլույսով պարզ է դառնում,որ այս իրողությունն է պատճառը,որ հունականաղբյուրներին նրանց հետնող թե Մովսես Խորենացու ՎարբակեսՄարը իր մեջ միավորի ԱվեԿիաքսար Ա-ի ն թե Կիաքսար Բ-ի գործունեությունը: ենք Քսենոփոնի «Կյուրոլին, երբ կրկին անդրադառնում հետո հիշապեդիա»-ումԱժդահակիգահակալությունից պարտակված ն երբեք գոյությունչունեցածԿիաքսարին, համանա իր տարիքով իրավամբ զորոշ նկատումենք, որ է Կիաքսար Բ-ին, լինելով ավելի երիտապատասխանում ապսսարդ թերնս Կյուրոս Ա-ից: Հայերի հակամարական Բ Մետաճբությունըճնշող Կյուրոս Ա-ին շփոթելովԿյուրոս գոյութծի հետ ն իմանալովանշուշտ երկու Կիաքսարների "

յան մասին, Քսենոփոնը հարկադրաբար Կիաքսար Բ-ին տեղափոխելէ Կյուրոս Մեծի ժամանակները, ստեղծելով գոյություն չունեցած թագավորի կերպար փաստորեն

անկումիցհետո: Վարցիսնման թագավորության Մարական է այն խնդրին, պատասխան լուսաբանությունը տալիս նան արդյո՞քմարերին էր ենթարթե Կաշտարիտի-Փրաորտը Կյուրոս Ա-ի մասնակցությունըմարակել պարսիկներին: աներկբայորենդրական պատասկան արշավանքներին խանէ տալիս այդ հարցին:

անտարակույս թագավոր է Պարտատուա-Պարույրին

ճանաչել ոչ թե Կիաքսար Բ-ն, այսինքն Նինվեի նվաճողը, այլ Կիաքսար Ա-ն, որ պարտությունկրեց ՄադիոսիցՆինժամանակ:Ամենայնհավանականությամբ, վեի պաշարման Նինվեի գրավմանըմասնակցելեն հայկականզորամասեր ն Մովսես Խորենացին, որ անտարակույս նույնպես անտեղյակ էր երկու Կիաքսարներիգոյությանըն քաջատեղյակ այն իրողությանը,թե Պարույրը եղել է ասորեստանյան թագավորի ժամանաՍարդանապալլոս-Աշշուրբանապալ կակիցը, Կիաքսար Ա-ի ժամանակակիցն գործակից Պարույրին դարձրել է Կիաքսար Բ-ի ժամանակաշրջանիիհնարամասնակիցը,որը պարզապես րադարձությունների վոր չէր: Ավելին, այդ շփոթիպատճառովՄովսես Խորենապեցին ն նրա աղբյուրը թյուրիմացաբարԱսորեստանյան տության կործանվելը ն Մարաստանիկողմից նվաճվելը երբ վերագրումեն Աշշուրբանապալիժամանակաշրջանին, Հին Արնելքի այդ կայսրությունը իր հզորության վերջին տարիներն է ապրել: Այս բացատրությունը, որ բխում է միայն ու միայն առկա պղբյուրագիտականնյութից, մեր է, որ կահամոզմամբ, միակ ընդունելի մեկնաբանությունն րելի է տալ ՄովսեսԽորենացու հակասություններպարունակող նշված հաղորդմանը: Պարտատուա-Պարույրըիշխել է 673 թվականիցհավանաբար մինչե 50-ական թվականների վերջերը: Սկզբնաղբյուրները պարզորոշ հավաստում են, որ նա սկզբում իր զորամասերով գտնվում էր Մաննա երկրում: Հետագա տարիներին, ինչպես դժվար չէ կռահելՄովսես

նրան պատմություններից, Խորենացու առասպելախառն հյուհաջողվում է գրավել Ասորեստանիթագավորության հարավայիներկրամասիսայինն Վանի թագավորության ԱճեՀայաստանում: որոնք գտնվումէին Վարավային նա տիրում է մասնավորապես նայն հավանականությամբ որը 673 թվին ենթարկվելէր ԱսարխադԱրմե-Շուպրիային, 668 թվականին,երբ դոնի ավերիչ արշավանքին,թերնս /668-633/27/ թագավոգահ բարձրացավԱշշուրբանապալ պետությանըհարկեր ն տուրքեր րը, որի Ասորեստանյան ն ենթակա երկրներիցուցատվող փոխարքայությունների այլն կում չեն հիշատակվումոչ միայն Արմե-Շուպրիան,

սերը,

ն Մուսասիրը՝ "6: Ուլլուբան, Նաիրի-Խուբուշկիան նասիրողներըկարծումեն, որ դրանց անջատումըԱսորեսատանից կատարվելէ 653 թվականին,երբ վերջինիսդեմ Սակայն մի շարք իրողութէր են մտածել, որ հիշյալ յուններ անուղղակիձնով ստիպում որքան երկրներըոչ այնքանանջատվելէին Ասորեստանից, է գրավվելէին սկյութականառաջնորդիկողմից: Այդ մասին վկայում առանձնապեսհայոց Պատմահոր անզուգական Սկայորերկը: Այն իրողությունը,որ վերջինիս համաձայն կամ Սենեքերիմինսպանող թագավոդին Սինախերիբին մոտ րազներին բնակեցրեցԱսորեստանիսահմանների Սիմ լեռան շրջանում, այսինքն Աղձնիքում, պարզորոշ ն Ադրամելեքըիցույց է տալիս, որ Սանասար-Սարասարը են հաշված տարիներ հետո բնակեցվել րոք փախուստից Աղձնիքիտարածքում,սակայն ոչ թե Սկայորդու, այլ նրա որդու` Պարույրիձեռքով: Այդ առումով բնավ էլ պատահական չպետք է համարել ներքոհիշյալ այն տեղեկություննեՍանասունքկամ Սասուն գավառիանուրը, թե հայկական

Ուսում-

Բաբելոնը"'՛: պաստամբել

`

ԹԵ,

«Հայ

Վ69, 71:

հատ. | էջ 420: ժողովրդիպատմություն»,

ն որ Սանասարի նը սերում է Սանասարիանունից''" սերնդից ծագել է Աղձնյացբդեշխականտունը, իսկ Ադրամելեքն Գնունիները: Արդամոզանից՝ Արծրունիները "5: հետո, Կաշտարիտի-Փրաորտից որը զոհվեց Ասորեստանիդեմ մղված պայքարում, իշխանությանգլուխ է գալիս ԿիաքսարԱ-ը: Եթե Փրաորտը իշխել է իրոք 22 տարի, ապա՝ նրա իշխաճությունըհաշվելով 673 թ. ապստամբությունից, նրա մահըպետք է դնել 651 թ.: Սակայն այդ մոտեցման դեպքում առաջանում եթ ձի շարք բարդություններ: Տեղ չի մնում սկյութների28-ամյատիրապետության շրջանի համար բավարար չափով ն հազիվ թե մարերը հանդգնեինպաշարելՆինվեն Բաբելոնի653-652 թթ. ապստամբությանպարտությունիցհետո, երբ Աշշուրբանապալի հաղթականբանակներըգրավել էին այդ ըմբոստքաղաքը: Ուստիմեզ առավել հավանական է թվում, որ ԿաշտարիտիՓրաորտիգահակալությունըպետք: է հաշվել ոչ թե 673 թվականից,այլ մոտավորապես677 թվից, երբ նա մի ոչ մեծ երկրամասի արքայիկէր: 655 թվին պատերազմսկսվեց Ասորեստանի ն էլամի միջե": Ամենայն հավանականությամբ, գոյություն ուներ ն Մարաստանի էլամի միջե գաղտնի համաձայնություն ուղղված Ասորեստանի դեմ: Ուստի, օգտվելով Ասորեստան նի էլամի միջն բռնկված պատերազմից:ԿաշտարիտիՓրաորտըփորձեց հարձակվելԱսորեստանիվրա: Պատմությունը դժբախտաբարմանրամասնություններ չի պահպանել, ուստի միայն կարելի է ենթադրել,որ էլամի պարտությունից ն նրա Շոշ մայրաքաղաքը գրավելուց ու անձնատուրեղած զորքի ներկայությամբ Թեումման թագավո18

ւ

«Սասնա

ծռեր» դյուցազներգությանմեջ պահպանվել է Սիննախերի ախերիբե Սդրամելեքի հիշատակությունը

Սանասար անեն, ՆԲաղդա

կի

Գիրք Ա, գլ. ԻԳ: Տե՛ս նան

Մար Լ, «ԹՇծեուքյող էջ 554:

1ՕԻ1

ոօղ

.

5.5.

Ոսօոքօրօում,ԹոոՇոօօ

քծոճամիօքԷՕ.1Լ Փքուատոո

-

ԽՕՇԻթո,1955,

բանակըջախջարին գլխատելուց հետո ասորեստանյան սպանվել նան ժամանակ մարականբանակները,որի խել է Կիաքէ մարականթագավորը:Փրաորտինփոխարինած սար Ա-ը շարունակումէ պատերազմըամբողջ թափով, այդ ժափորձելովվրեժ լուծել հոր համար: Վավանաբար պսակումէ թագամանակ էլ նա Պարտատուա-Պարույրին վոր, նպատակունենալով նրա ուժերը ներգրավելհակապայքարի մեջ: Հերոդոտոսիհամաձայն, ասորեստանյան նա պաշարում է Նինվեն, իսկ Խորենացու հաղորդմամբ նրան մեծ օգնություն է ցույց տալիս Պարույրը /իմա՛Պարկողմից Նինվեի պաշատատուան/: Մարականթագավորի րումը, որը չի վկայված այլ աղբյուրներում,ուսումնասիրողներինտարակուսանքէ պատճառելն ենթադրելտվել, հետ: Սակայն հիշյալ որ այն շփոթված է 612 թ. դեպքերի կստանա,եթե փաստը միանգամայնայլ մեկնաբանություն

այն դիտարկենքԲաբելոնի 653-652 թթ. ապստամբության Ավելի քան հավանականէ, որ ապստամբ տեսանկյունից: հետ ն վերԲաբելոնըկապեր է հաստատել Մարաստանի է ջինս որպես Բաբելոնի դաշնակիցհարձակվել Ասորեստանի վրա ու պաշարելնրա Նինվե մայրաքաղաքը: Մոտավորապեսայդ ժամանակներումփոթորկվածէր

Մ.թ.ա. Մ/| դարի սկզբնեթերակղզին: Փոքրասիական ենթարկվեցկիմմերարին Լյուդիականթագավորությունը որը թերնսպատցեղերիհարձակմանը, կան ն թրակական հարստությանփոփոխության ճառ դարձավ արքայական առաջին թագավորը,որի ահամար: Նոր արքայատոհմի նունն էր Գյուգես կամ Գուգգու /692-654/ ստիպվածէր ցեղերիդեմ, ծանր ն դաժանպայքար մղել այս ռազմատենչ

նան

Խո ի որից ութը

էր տակ ան ստիպված

տնվում օգնությանը:Կիմմերները ապավինելասորեստանյան ա

ագավորությունը,

որի

Գգ

Լյուդիան: Այդ պայքարումԳյուգեսը

էր

ն ջախջախվեցին դուրս քշվեցին թ.Լյուդիայից,

որից

ուժեղ զգալով,փորԳյուգեսը՝իրեն բավականաչափ ազդեցությունըն հարաբեձեց թոթափելասորեստանյան րություններհաստատեցԵգիպտոսիթագավորՊնսամետիէր տապալել ասորեսքոս Ա-ի հետ, որը պատրաստվում տանյան լուծը: Սակայն լյուդիականթագավորըճիշտ չէր հաշվարկելիր նախկինհովանավորիհնարավորություննեկարողացավկրկին րը, որը ճկուն դիվանագիտությամբ Հնարավորէ, Լյուդիայիդեմ դուրս բերել կիմմերներին'՛': նախաձեռգործում էին իրենց սեփական որ կիմմերները դրդումով, սակայն նությամբ ն ոչ թե ասորեստանցիների այն է, որ ԱսորեստանիԱշշուրբաառավել հավանականն նապալ թագավորըկարողացելէր Լյուդիայի դեմ դուրս բեորպեսզիԼյուդիականթագավորությունը, րել կիմմերներին, ԸՆ որ արդենօգնական ուժեր էր ուղարկել Եգիպտոս, չկարոՀՆ

հետո

լ.

:

Պսամետիքոսին: ղանա ծանր ու ուեղավ ստիպված Լյուդիան թե այնպես, Այսպես դեմ ն նրանց ժամաշ անող պատերազմմղել կիմմերների ՐԾ հարձակումներըետ մղելիս 654 թվին կռվի դաշտումզոհվեց Գյուգեսը: Կիմմերներինհաջողվեց գրավել թագավորության մեծ մասը ն անգամ մայրաքաղաք Սարդեսը, որի միայն միջնաբերդը մնաց Գյուգեսին. հաջորդած Արդիսի

`

մեծ

`

օժանդակությունցույց տալ

տա-

կոչվել

որը նրանցանունով սկսեց րածքում, Եգիպտովիճակըմեծապեսծանրացավ: Ասորեստանի Նինվեն իսկ էր, Բաբելոնը: ապստամբել սը անկախացավ, թվակաէր մարերիկողմից:Ըստ երնույթին պաշարվել իսկ ԱշշուրբանամահացավՊարտատուա-Պարույրն,

նին Մադիեսին,որն ապալին հաջողվեց իր կողմը գրավել զորքեմարական Նինվենպաշարած նակնկալհարձակվեց էին տվելասորեստանցիները րի վրա: Թե ինչ խոստումներ Աշշուրմեզ հայտնիչէ, առավելնս, որ, գոռոզ Մադիեսին, մեծ ռազմական հաջողությունբանապալը,որն իրոք հետո ն դեմ մղվածկռիվներում, ներ ձեռք բերեցԲաբելոնի Էլամի իր համար խիստ ամոթաբեր ոչ մի ձնով չի հիշատակում է ՄաԻնչ վերաբերում պաշարումը: Նինվեի653 թվականի Մարական դիեսին,ապա նա տիրացավ սկյութների Ասիայիմեծ մասում հաստատվեց ն Առաջավոր

Ր

Է-

սկյութա-

վրա Վարբակես-Կիաք նաչվել հարավայինՀայաստանի որ Աղձնիքը հանգամանքը, կողմից:Այն սար Ա թագավորի հայտնիէ Արմե ն նրա շրջակայքըսեպագիրաղբյուրներում որ նա կոչվի է երկիր անունով, թերնս պատճառ դարձել, շատ Արմեիթագավոր:Հետագայում,երբ հինպատմության պատմաիրողություններմոռացվածէին, ժողովրդական նրա պահպանել էր լոկ տեղեկություն կան հիշողությունը է ն հիմք դարձել երկրիթագավորլինելու մասին,որը Արմե համարելու Հայոց հայոց Պատմահոր համար Պարույրին |

"

տարի:

դժվար չէ ենթադրել,որ Վերոշարադրյալից էր ճաթագավոր կան առաջնորդՊարտատուա-Պարույրը

ուղղակի փաստեր չի պահպանել, մենք հակված ենք կարծելու, որ կիմմերների նոր տերությանՄահաջողություններըբնավ չէին մտնում քաղաքականծրագրերիմեջ, ուսրական թագավորության տի նրա դաշնակից սկյութականզորքերի մի մասը Պրոտոթյուես-Պարույրի որդու` Մադիեսի գլխավորությամբուղարկվում է կիմմերներիդեմ: Ինչպես հաղորդվումէ արդեն մեջբերվածՍտրաբոնի տեղեկությանմեջ, կիմմերներիառաջնորդ Լյուգդամիսը, որ մինչ այդ տիրացել էր Սարդեսին ն Լյուդիայի մեծ մասին, ստիպվածէր պայքարելսկյութնեԱնդ.էջ510:

հաստատվեցինԿապադովկիայի վերջնականապես Գամիրք:

որը տնեց տիրապետությունը,

ձեռքում: Չնայած պատմությունըմեզ

հնարավորություն պարտության կռիվներիցհետո, կիմմերներին կարատն որտեղ նրանք մատնել ն ստիպել նահանջելու Արնելք,

թագավորությա

.

'

տեղի ունեցած բախմանժամանակ րի դեմ: Կիլիկիայում կրեցին:Դա պարտություն իսկ.կիմմերները նա սպանվեց, ու երտվեց Արդիսին,թեկուզ ն ծանր

չէր, երկրի առաջինթագավոր:Դա բնավ էլ պատահական հայկական որովհետն սկյութները այնպես ներլուծվեցին հայերն իրենցվերագրում միջավայրում,որ հետագայում էին ոչ միայն հայկյան, այլն ասքանազյան/իմա՛ սկյութական/ծագում: տիրույթներից հյուսիս Պարտատուա-Պարույրի նույնպեսապրում էրանգտնվողՎանի թագավորությունը հանգիստ քաղաքականկյանքով: Եթե կիմմերներըէական դեր չկատարեցինԱսորեստանին Վանի ՛թագավորության հակամարտությանմեղմացման գործում, ապա մարասկյութականդաշնակցությունըստիպեց Վանի թագավորներին ավելի ու ավելի մերձենալ Ասորեստանին:Եթե Աշմեշուրբանապալնիր առաջին արձանագրություններից կում ի թիվս Ասորեստանիդեմ դավ նյութող երկրներիհիապա 655 թ. Ռուշատակումէ Վանի թագավորությունը'77, սա Բ-ն բարեկամական այցով դեսպաններէ ուղարկում Ասորեստան,որոնք սիրալիրաբարընդունվումեն նի ցույց որոնք եկել էինհանդուգն նադրվում էլամի նվիրակներին, Եթե ի նկատիառնենք, որ Ռուսա Բ-ի դեսպաննեմակով՝23: րի այցը համընկավէլամի դեմ Ասորեստանիձեռնարկած արշավանքի հաջող ավարտին,ապա ամենայն հավանականությամբՎանյան դեսպանությունըառաքված էր Ասորեստանի տիրակալինշնորհավորելու ռազմականհաջոկամ ղությանառիթով,ինչպես այդ ընդունվածէ դաշնակից էլ բարեկամականհարաբերություններպահպանողերկրների պարագայում:Երբ Հայկականլեռնաշխարհիհարավը ընկավ սկզբում Պարտատուա-Պարույրի,իսկ այնուհետն Մադիոսիձեռքը ն Վանի թագավորություննիր դաշնակից կիմմերների պարտությունիցհետո հայտնվեց մեկուսացված վիճակի մեջ, նկատվում է, որ այն ավելի ու ավելի կախյալվիճակիմեջ է ընկնում Ասորեստանից,հայտնվելով

Ճ82257, Վ 77 ն ծան. 9:

Անդ,Վ 76 /1, 2/: Տե՛ս

նան Է.Լ.

Ասիայիերկրորդական ն նույնիսկ երրորդական Առաջավոր Գ-ն /645-638/ ոչ միայն Սարդուր կարգում: պետությունների է Ռուսա Բ-ի ժամանակ հաստատվածբարեպահպանում Ասորեստանիհետ, այլն հարաբերությունները կամական փորձումէ ձեռք բերել բարերահանձինԱշշուրբանապալի չէ, որ Աշշուրբանապալի՝ Բնավ էլ պատահական րի'24: իր նախնիեթե Վանի նախորդ թագավորներն ղորդմամբ, ապա Սարդուր Բ-ն ներինմեծարել են «եղբայր» անունով, մշտապես դիմում է որպես իր «տիԱշշուրբանապալին ու հնազանդորեն մատուցում էր ծանր րոջը» ն «հարգալից Թե ինչ կացությանմեջ էր Վանի թագավոնվերները»"26: րությունըՍարդուր Գ-ի հաջորդ Սարդուր Դ-ի օրոք, մենք Նա հայտնի է Կարմիր-բլուրի ըստ էությանոչինչ չգիտենք: անագապղնձիվահանի ն պեղումներիցհայտնաբերված կավե աղյուսակիգլանաձն կնիքի պատճենիբնեռագիր Սակայն տարակույս չի արձանագրություններից'": փոքր՝ գտնվում էր անկման կարող լինել, որ թագավորությունը -եզրին: Ուսումնասիրողներըկարծում են, որ Վանի թագավորությունըգոյատնեցմինչն Մ. դարի սկզբները, կամ 590 թվականը:Սաավելի որոշակի,մինչե մոտավորապես կայն բոլոր հիմքերը կան ենթադրելու, որ այն կործանվեց Սարդուր Դ-ի օրոք: Այս հարցը պարզաբանելուհամար, Պատմակարծումենք, բացառիկարժեք են ներկայացնում

հա-

`

հոր անմահ երկի տվյալները: հատկաժամանակագրությունը Վանի թագավորների վերջին շրջանումաչքի չի ընկնում պես թագավորության Գ-ն կարող իր հստակությամբ:Ռուսա Բ-ի որդին՝Սարդուր

ն մաէր գահակալելըստ էությանդեռ մինչն 645 թվականը հացած լինել 638-ից հետո: Այնպես որ նրան վերագրվող լինելով ընդհագահակալության645-638 թվականները՝

Վ79. ճ8..», լ25 ճրա 7, Վ72 /2., 40-50/: 26բ. ճ. ԽՏոաաւմտաղը, 7 ք8քոճհոծԽաօօնքո38ԵՇ լ

ՈԵաօռօտ,ՍՇՐօքաւԽնտյու էջ 286: ՏՏ

ք. ԻԼ

ըեղաօօ8,

քնքոօրիօ

ՈՒՇԵԵԼն

Բ

կճղուօե,

5:

ՈՕԽՆՈԼ ԱՂԵՆ

ԽԼ, 1960,

էջ 458:

նրանցետ վերաու աղերսներով ցավմիայնընծաներով պատմիչըկամ նրա աղբյուրը դարձնել : Չնայած հույն դնում է մարերինհաղթելուցանարշավանքը սկյութների ունեցածլիներ հետո, հազիվ թե այդ բանըտեղի միջապես տարեթիվըԱշշուրՀՎավանական 653-652թվականներին: մահվանտարինէ: Սկյութներընախ գրավում բանապալի արշավումդեպի ն այնուհետն

են մեջ որոշակի նուր առմամբճիշտ, պարունակում իրենց նա կենդանիէր է որ Հստակ միայն, պայմանականություն: մահացավ 633 թվին, 639 թվականին:Աշշուրբանապալը տնել է կա, որ նրա գահակալությունը

չնայած կարծիք մինչե 627 թիվը: Մեր ձեռքի տակ եղած տվյալները, Պատ633 թվականի: համենայնդեպս, խոսումեն հօգուտ Հարմայիորդի Արամըպատերազմահոր մի հաղորդմամբ, էր մեդացմում է Նյուքար Մադեսիդեմ, որն առաջնորդում «որոցմի անգամքուշանաբարհիվոց երիտասարդներին, արարեալզսահմանսՀայոց ծառայեցոյց նիւ սմբակակոխ 77:Ասվածիլույսով կասկածչի կարող լինել. ամսերկուս»

եթե Պարտատուաէ նա առաջՊարույրի որդին:Հասկանալիէ նան, թե ինչո՞ւ Կիաքսար նորդում«մեդացւոց երիտասարդաց»,որովհետն Արամի Ա-ը պարտվելէ ն ընդունելնրա գերիշխանությունը: Պատմահոր է ունեցել Մադեսիդեմ պատերազմը տեղեկությանՀայոց աշխարհը Մադեսի կողմից գրավվեամենայն հավանականութլուց երկու տարի անց: Ուստի որն ինչպես կտեսնենք,հրայամբ այդ իրադարձությունը, նվաճումը, կանում արտացոլումէ Վանի թագավորության թագավորիմահից անմիտեղի է ունեցել Աշշուրբանապալ կենդաջապես հետո կամ շատ չանցած, որովհետննրա մեջ էր նության օրոք հազիվ թե Մադիեսը, որ գործարքի աջակցութմտել նրա հետ, հարձակվերհզոր Ասորեստանի հավաԱռավել վրա: յունը վայելող Վանի թագավորության 633 թվին, իսկ Անականնայն է, որ այդ կատարվեցհենց դեմ 631-ին: ՀերոդոՄադիես-Մադեսի րամըպատերազմեց տոսի տեղեկությամբ,որը մենք արդեն մեջ ենք բերել սկյութների հարցի առնչությամբ, սկյութները մարերին

որ

Նյուքար Մադեսը ոչ

այլ

ԺԳ:

կերպ,

ոչ այլ րողներիկողմիցարժեքավորվում

է

իրական ու առասպելական պատմություն, ավանդական

է, որն, ինչպեսկտեսնենք, իրադարձություն քաղաքական Գերի ընհաստատվումէ մնացածայլ իրողություններով:

ՄադեսըտարվեցԱրմակած հպարտ ու պատերազմասեր երկաթե ն ճակատին աշտարակին վիր, վարսվեցպարսպի Մադեսի զորքի պարցից մխվեց տես անցորդների: ծանր սպանությունը ն հրամանատարի տություն հատիրապետության հետնանքներունեցան սկյութական սաէլի ճի քանի տարի, մար, որը չնայածշարունակվեց ուշքը եկանճան կայն չուներ նախկինուժը: Այդ ընթացքում Կիաքսար Բ-ն խարդավանմարերը,որոնց նոր թագավորը՝ ն նրանց՝ առաջնորդներին քով խնջույքիհրավիրեցսկյութ

`

`

ի

ըստ

հաստահաղթելուց հետո, երբ իրենց տիրապետությունը տեցին ցի Ասիայում,այնուհետնշարժվեցինԱսորիքիվրայով կարողա: Եգիպտոս, ե որի Պսամետիքոս թագավորը դեպի

Վանիթագավորությունը

Եգիպտոս: Մադեսիդեմ, որն ուսումնասիպատերազմը Արամի բայց եթե

ոք է, բայց

տեղի

ՄովսեսԽորենացի,Գիրք Ս, գլ.

են

.

625 թվին անկասկած կոտորելտվեց: Այդ բանըկատարվեց Ուսումիրենցանկախությունը: ն մարերը վերականգնեցին հետո սկյութների այս դեպքերից կարծիքով նասիրողների մեծ մասը

Կովկաս, վերստին հյուսիսային վերադարձավ

ազգակիցներին"՞:

Այսումիանալու իր մերձսնծովյան հանդերձ, դատելով ն Այսրմասը մնաց ն՛ Հայաստանում նրանց նշանակալից

տվյալների սկզբնաղբյուրների

125.

էլթյօժօմ

Լ. 101-103: հտառռաո էջ 532.

ոօոմ , օօխաքաոտ Խօրօքատ",

"Օօպօթեոյւ

06քո՛ուօ եւ), ՈՕՇՐՓՈՇԻԱԾ )«0րիւոճ

ՈՕՅԱՄԱՒԽ

հճօծ 611166 ՌՈՇԵ/6Ե

36ԽԼՈՇՈՇՈԵԿՇՇԽՔՒԼՄ

ՇՇՔՇքաօ611քաԿօքոօուօթեծ,

ԵՕԿՇՅԱՒՈԼ

ՎՃՇԼԵՒՕ

ոճ

ՎոՇԼԵ

օԽաՓօր,8 210 Բքծունն ո ոքօուոճյտ 5

Խճտեճ» Օօթօքիուն

քՕՈՇՆԹ6ոմ ումի Խեա օԵՕՅՃԱՔ 8::

քՇուտ ԻԼ

քՅ3ՂԱՎԻԵՐ

Քեւ

ԳճՇԼԵԾ

Միջագետքըգրավելուց հետո Արամնիր Հյուսիսային

կովկասյան երկրներիտարածքում,ժամանակիընթացքում լուծվելով հայ ն հարնան ժողովուրդների միջավայրում: Քննությունը ցույց է տալիս, որ Գայաստանումհիշվող սակերը, սկյութեն-խալդայները ն թե սասպեյրներն ու խալյուբները մնացորդներնէին սկյութական գաղթակա-

նության:

Խորենացու երկի համաձայն,որը հետնում է Մար Աբա Կատինայիմատյանին, «Նոյն այս Արամ,յետ վճարելոյ ճակատուն որ ընդ արնելեայս՝խաղայ նոյն զօրութեամբզկողմամբք Ասորեստանի.գտանէ ն անդ զոմն ապականիչ երկրին իւրոյ, չորիւք բիւրովք վառելովք հետնակօք ն հինգ հազար հեծելազօրու, Բարշամ անուն, յազգէ սկայիցն. որոյ սաստկագոյնս նեղեալ հարկաց խստութեամբ`անապատ զբովանդակ շրջակայն իւր առնէր: Սմա ճակատու պատերազմի ի դիմի հարեալ Արամ, հալածական ընդ մէջ Կորդուաց ի դաշտն Ասորեստանիարկանէ,զբազումն ի նոցանէ սատակելով. իսկ Բարշամ առաջի զինակրաց նորա պատահեալ մեռանի: Եւ զայս Բարշամ վասն իւրոց արութեան բազում գործոց աստուածացուցեալ պաշտեցին Ասորիք ժամանակսյոլովս: Իսկ զմեծ մասն դաշտացնԱսորեստանի կալաւ ի ծառայութեան հարկի Արամ բազում ժամանակս»"5:: Չնայած հաղորդմանառասպելախառնբնույթին, այն պարզապեսհավաստում է Արամիկողմից Հյուսիսային Միջագետքը գրավելու մասին: Ամենայն հավանակաեն հիմնանությամբ այս իրադարձություններըծավալվում կանում 625 թվից հետո ն Արամը հանդես է գալիս որպես մարերի բարեկամ,թերնս նան դաշնակից: Դատելովառկա կցկտուր նյութից, Արամը այս դեպքերի ժամանակ իրեն անվտանգէր զգում արնելյան սահմանագլխին,որը կարելի է բացատրել հայերի ն մարերի բարեկամական,իսկ ծայրահեղդեպքում ոչ թշնամականհարաբերություններով:

ՄովսեսԽորենացի,Գիրք Ա, գլ.

ԺԴ:

..

։.

:

ծավալմանուղղությունը տեղափոխումէ արնմուտք, որի վերաբերյալ,Խորենացին հայտնում է հետնյալը. «Այլ որ ինչ յարնճուտսկոյս ընդ Տիտանեանսնէ սորա գործ քաջութեան`ասել կայ մեզ առաջի: Աստ յարնմուտս շարժեալ ի վերայ առաջնոյն չորիւք բիւրովք հետնակազօծրուն երկու հազար հեծելովք՝ հասանէ ի կողմանսԿապադովկացւոց,ի տեղի մի, որ այժմ ասի Կեսարիա:եւ քանզի զարնելեաննն զհարաւայինննուաճեալ, յանձնեալ էր ի ձեռն երկուց ցեղիցս այսոքիկ, Սիսակեանցնզարնելս, ն որք ի Կադմեայ տանէն` զԱսորեստանին՝ ոչ ինչ այնուհետն կասկած շփոՎասն որոյ յերկարեալժամանակսլինել թից ուստեք ունէր: նմա ՊայապիսնՔաաղեայն Տիտայարնճուտս`պատահէ նեան պատերազմաւ, որ բռնացեալ ունէր զմիջոց երկուց Որում ի դիմի զՊոնտունն զՈվկիանու: ծովուց մեծամեծաց, արկանելովի կղզի ինչ ահարեալ վանէ, փախստական սիականծովուն: Եւ իւր թողեալ զոմն Մշակ անուն յազզէ ե իւրմէ ն բիւր մի ի զօրացն ի վերայ աշխարհին՝ ինքն դառորի արժեքը դժվար Այս հիշատակությունը, նայի Հայս»:3:: գոհարներից է, է գերագնահատել, հայոց հին պատմության Պատմահոորի համար պետք է երիցս շնորհակալլինենք հասրը: Սակայն,մեր կարծիքով,այն մինչն այսօր ճիշտ չի կացվել: ԳերմանացինշանավորհայագետՀ.Մարքվարտը գտնում էր, որ հունականԶեսի ն Տյուփոնիառասպելիհայկական տարբերակըպահպանվելէ ՄովսեսԽորենացու ն երկում,որը պատկերումէ արմեններիցեղապետԱրամի չէ, որ Պայապիս Քաաղեայի կռիվը ն որ պատահական Մանրանց կռիվը տեղի է ունեցել հենց այն նույն վայրում ժակ-Կեսարիայիշրջակայքում,հրաշունչ Արգեոս լեռան ստորոտում, որի տակ թաղվել է հրեշ Տյուփոնիդիակը: ժամանակ հիշատակԸստ այդմ էլ Տրոյայի պատերազմի հնաված արիմներինհամարումէ արմեններիվերաբերյալ

Անդ:

57:

Հ.Մանանդյանընս նկատել է, որ գույն վավերացումը" են պահպանԽորենացու հիշյալ հաղորդմանմեջ կարող

ար. տկներից աագուն ԱԵ Վարի աի արվածենթադրություններըիր հայերի

ամենահին

-

ն

է րեմյանըպաշտպանում որ Արամիվերաբերյալայն տեղեհերթին եզրակացնում, --3.Բ./ կությանմեջ, ըստ որի «Բայց հրաման տայ /Արամը ն բնակչացաշխարհին՝ուսանել զխօսս լեզուս հայկական. անուանեն Յոյնք վասն որոյ մինչն ցայսօր ժամանակի Սշակ ուն ՎԿղիմայնզայն Պոտտի Ա զոր շինեաց յանուն իւր Մշակ Հայք: Եւ զդաստակերտն, պարսպեալորմովք, Արամայփոքրագունիւք կողմնապետն որպէս ոչ կարելով աժաք, անուանէինհինք աշխարհինՄ̀ շինեալ. յոմանցընդարձակագոյն ուղղախօսել.մինչն յետոյ տեղեացն անուանեցաւ Կեսարիա: Ըստ նմին օրինակի ի այնոցիկմինչն ցբուն իւր սահմանսն, զբազում անբնակեր-

իլր

Նույն սխալը նրա կարՀայաստան»: նակելէ «Նախնական ում 335: ծիքով տեղ է գտել նան «Աշխարհացոյց»կամ, ավելի ճիշտ, Հավելումնայս ամենի, Խորենացին գործք նրա աղբյուրը հավաստումէ, որ «Արամայբազում ն ըննահատակութեան, քաջութեանպատմինմարտից յորոյ ադարձակելզսահմանսՀայոց յամենայնկողմանց, նուն Ա

զաշխարհսմեր անուանեն

որպես ազգք. ամենայն

ն Յոյնք՝ Արմէն,իսկ Պարսիկք Ասորիք Արմենիկք»՝ Մեր քննության

:

Հիա արոր ատրե արդյունքերը, են տարբերվո ունենալուռակիորեն նի կռվի կռվի առասԶնսի ն Տյուփոնի նրանցից:Ի տարբերություն Աիմաստով, է պելի, որն իրոք առասպել բառիսիսկական (տերազմ րամին ՊայապիսՔաաղեայիմո :

իրայա իս խան,

իան պարզ րո տործենք Աու ու պատե արնճուտքը որի երակ ական Փոքրասիաղաւ ՂԸ ինքն ընՆ իերկ աոան Փովի ճիջե Կ համ հաա վկիա վի ննեոո ' Վեր. իոնավարտվո ա,Անա րամի ր ք

իր մեջ

Տա Գր սվել

Երկրորդ ն Երրորգ անուանեցան կիր ելից բնակչօք, ն այք, այլն Չորրորդ: Այս է առաջին ճշմարիտ պատճառն ն վասն անուանելոյ զարնմտեանմեր կողմն Առաջին Երկրորդ, այլ ն Երրորդ ն Չորրորդ Հայք: Իսկ որ այլ ի յոմանց ասի ի յունականկողմանսն՝մեզ ոչ է հաճոյ այլոց որչտափ որք

ի

Ք ՏՈԿ

է

Սե ծո-

ոՅր

ոսի, այսինք

Գոր

ոլ

հանգեցէ

ծ հողերում

թողնե-

ՀԱր լով իր կողմնապետ 7 նէ զուրկ որ նէ ձնի պ ատմություն Ամեն ինչը շատ նյութական Բն ուստի պետք պարզաբանել. առասպելաբանությունից, Բ

Մուշկ ցեղանունը`հին պանվել Փռյուգ-մյուսիացիների Շարունակելովիր միտքը զարգացնել հայկականձնով'54: է

Գ ը հանգում հեղինակը ղ

թատ

-ը

է այն յս

եզրակացության, ցության, որոր նզր

կամ Պռոտին Արմենիան,որ

Ոքօ՛

Քայ

,

Խորենացին

ստուգաբանումէ իբրն «Առաջին.Հայք», իրականումնշա-

լւ

գ6-

ՃՈՈՇուտճիշո Խռնօո, Խխրոդաճո, 016 Քուտլշհսոջ սոմ ՊՈՇՎՇիՇոՏախոջ,

-ԿԿԶՇԽԱՇ ՕՇՏ

Թօւնո, 1919, էջ 67: Տես նան Օույնի ԼՀ Եօւջօոսմօ5 ճոոծուօոոօտ 221-223: Է. 2. ԼԼ. էջ Ք.սժ65ՀՈոճՈԼՇոոօջ", 1928, յ

Հ.

հ.Ս, Մանանդյան,Քննական տեսություն հայ ժողովրդի պատմության,

ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., հատ. Ա, էջ «Հայ ժողովրդիպատմություն»,

234:

Լ,

`

է

իրադարձությունիրականումի՞նչ որոշակի պատմական այս հետաքրքիրպատմությունը: ներ է արտացոլում ՊայապիսՔաաՀրաչյա Աճառյանը,անդրադառնալով է առասպելաղեայիխնդրին,գրում է, որ Պայ նշանակում ն երեներիհետ է ական մի էակ, որ մարդուց է առաջանում րածում,որից ծագում է

ն

պայիկ-ը նույն նշանակությամբ

Անդ, էջ 234:

ՄովսեսԽորենացի,Գիրք Ա, գլ.ԺԲ:

`

կարծիքովնույն ծագումն ունի նան «Պայապիս ՀՎեղինակի Քաղեայ յատուկանունը՝ Խոր. Ա.ԺԴ /կազմվածպայՒապիս 57: Իսկ Հ.Մարքվարտնանունը /կովը/ ն քաղ բառերից» բխեցնումէր եգիպտականոռօ՛ուծ անունից, որն իմասՀնարավորէ, որ Պայապիսը տուն Ամենովփիսի հայրն էր'55: այդպիսիիմաստ ունի, սակայն մենք բնավ ընդհանրապես Աէլ համոզված չենք, որ կարող էր օգտագործվել Փոքր որտեղԱպիսիկամ սրբազանեգիպսիայի պայմաններում, տականցուլի պաշտամունքըչկար: Այսինքն չենք բացառում ցուլի պաշտամունքը,սակայն անհավանականենք համարումդրա Ապիսիանվան հետ կապված լինելը: Ուստի կարծում ենք, որ Պայապիս Քաաղեայ անունը աղավաղումն է ինչ-որ մի նշանավորանձի, որ մոտավորապես այդ ժամանակներում իշխել է Փոքր Ասիայի ոարնճտյանմասում: Հերոդոտոսիտվյալներից ելնելով, րոնք հավանաբարորոշ ճշգրտումներիկարիք ունեն, կարծում ենք, որ այդ անձնավորությունըոչ այլ ոք է, բայց եթե Լյուդիայի թագավորՍադեատը: Համենայն դեպս այդ եզժաճարակացությունըբխում է լյուդիականթագավորների նակագրությունից:Հույն Պատմահոր տվյալների համաձայն, Լյուդիայում իշխել են Գյուգեսը /38 տարի/, Արդիսը /12 տարի/, Ալեատբ /57 տարի/ ն /49 տարի/, Սադեատը Կրյուսոսը /14 տարի/ 339.Եթե բերված տվյալները ընդունում ենք առանց փոփոխության,ապա Գյուգեսի իշխանությունը ընկնում է 716-678 թվականներին,որը հնարավոր չէ այն պարզ պատճառով,որովհետն Գյուգեսը զոհվեց միայն 654 թվին: Իսկ եթե նրա իշխանությունըդնում ենք է պատմագրության մեջ, 692-654 թթ., ինչպես ընդունված անկումըընկնումէ 522 ապա Լյուդիականթագավորությար

թվին, որը բացառվում է այլ սկզբնաղբյուրներիտեղեկություններով: Եթե հետընթացհաշվարկ ենք կատարում,դրա համար հիմք ընդունելով Լյուդիական թագավորության կործանման546 թվականը, ապա հերոդոտյան ժամանակագրությունը իրական տնողության նկատմամբտալիս է 24 տարվաավելցուկ, որն ուսումնասիրողներըփորձում են վերացնել տարբերճանապարհներով:Այսպես, Բիկերմանի ժամանակագրական ցանկերից ընդհանրապես դուրս է Այս մոտեցումը, որը դժբախտաբար թողնված Սադեատը""": բացատրությունչի ստացել հեղինակի համապատասխան ն կողմից մենք չգիտենք նրա շարժառիթները,մեր կարծիքով, ընդունելի է: Ավելին, եթե մեր ստորն տրված հարցադրումները ճիշտ են, ապա հերոդոտյան ժամանակագրության վերականգնմանբանալին պահպանել է Մովսես Խորենացու «Պատմութիւն Հայոց»-ը: Հր. Աճառյանն իր «Արմատականբառարանում» ։պաբառի վերաբերյալ գրել է. «Պայազատ, ի-ա հլ. ազատ «ժառանգորդ, ցեղի մնացորդը, յաջորդ, գահաժառանգ» Եւս. Քր.Ոսկ. մ.ա. 9, 17. «ազնուատոհմ» Նար.Կեչառ. ա«իշխանութիւնը յաջորդուղէքս. որից պայազատել իշխել» թեամբ ստանալ, յաջորդել» Եւս. Քր.Խոր. Եւս. Յհ. կթ. աայազատութիւն Քր. անպայազատ«բնաջինջ եղած, սերունդը անճիտած» Խոր. յարմարեալ ձն է պայ-ազն Մագ. թղ. 63 «սինլըքոր» /ըստ ՆՀԲ/, «իշխան»

«տիրել.

/ըստ ԱԲ/

»

Պհլ.

"

քռյճշու ձնից,

որ է

ճշտ«յա-

հպրս. "քռմ-

կազմուած յազատութեան,որ է ազնուականութեան», ճշճտ Այս տեղեկութ«ազատ» բառից»"՞': քռճ մասնիկով` յունների լույսով կարծում ենք, որ Չա/յապիսի մեջ պայինչ-որ կենդանիէ, այլ նշանակել է ը ոչ թե դիցաբանական իսկ Ապիս-ը թագաժառանգ, ժառանգ, հետնորդ, ջորդ

-

Հր. Աճառյան,Հայերենարմատականբառարան,Գ հատ., Երնան, 1979, էջ

45-16:

). ԽՈոճւնաող,ԵԽՃ, 8/1928/, 221:

ԷԹոօՎօՆ հատու

տ

Է 14, 16, 25.

ՀքՕԽՕՈՕՐ:Ց

ոքօործոօ հւքո, էջ 167: Երաօքեւճն, Հր. Աճառյան,Հայերենարմատականբառարան,Դ հատոր, էջ 16:

3.

Արդիսիանվան աղավաղումնէ, ազդԼյուդիայի թագավոր ված թերնս հեղինակինհայտնի մեկ այլ Պայապիս անունից: Այս դեպքումՊայապիս-Պայարդիսըպետք է նշանա«Արդիսի հաջորդ» կամ «Արդիսի թագաառանգ»: Եթե այս ենթադրությունըճիշտ է, ապա Քաաղեայն կամ Քաղեայն պետք է նույնանա Սադեատին կամ Սադյուատեսին:Հավանաբարհունարեն 2-ն շփոթված է է-ի հետ, սակայն ավելի հավանական է, որ ք-ն է 2-ի, ինչը հատուկ է հնդեվրոպական լեզուներին ՛՛: Ինչ վերաբերումէ «ղ»-ին, ապա հնարավոր "ն են երկու տարբերակ:Կամ այն հունարենում էլ եղել է Ճ-ի հետ կամՒլ աղավաղումը կողմից շփոթվել գրիչների

ակալությանիրական37 տարիներիվրա, սակայն գահամանակ մատուցվելեն նան որպեսնրա ինքնուրույ կալությանտարիներ,ինչի հետնանքովլյուդիականթագամեջ մուծվել են հավելյալ 24 տավորներիտոհմագրության նա իրոք 12 տարի րիները: Անշուշտ կարելի է ենթադրել,որ նության գահակալելէ: Այդ դեպքումնրա հոր իշխանութ) շրջանը համար լուրջ է կրճատել24 տարով, որը կատարելու պետք է, որ թագաժառանգ կռվան չկա: Մյուս կողմից ստացվում Մ// դարի է առնվազն կռիվըԱրամիհետ Սադյուատեսի չէ Մադիոսիիշորը հավանական 30-ական թվականներին, խանությանպայմաններում:Ավելին, մենք հակված ենք

Սիր

ր պարզապես

եղել

հնչյունափոխվել

է

տեղի է ունեցել հայերենում «Դ»-ի ն «Ղ»-ի գրչագրական սխալի հետնանքով: Այս երկու ենթադրություններըկարելի է ընթերցումների համադրական քննության ճշտել ճանապարհով,եթե իհարկե գործ չունենք մի հնչյունի հետ, որը հույների կողմից ընկալվել է որպես ՊՃ,իսկ հայերի կողմից` / 3: «Տ»-ի վերածվելըհայերենում «Յ»-ի այնքան

կարելի է բնական է ե օրինաչափ, որ Քաղեայն-ը նույնացնել Սադեատին: Ասվածիլույսով, երբ կրկին անդրադառնումենք Արամի կռվին, ապա պարզ է դառնում, որ նա պատերազմելէ Լյուդիական թագավորությանդեմ, որի զորքերինգլխավորել է ոչ թե թագավոր Սադյուատեսը, այլ Արդիսիժառանգ Սադյուատեսը:Այս հանգամանքըմեզ իրավունք է տալիս ենթադրելու, որ Սադյուատեսը հավանաբարերբեք չի էլ թագավորել, այլ 12 տարի եղել է հոր գահակիցը,որի հետնանքով հետագայում, երբ շատ բան մոռացվածէր, այդ 12 տարիներըգումարվել են նրա հոր Արդիսիգահա՞

հայերենի «սիրտ» արա Ցրինակն րագույն է

Ն

ոո

Թերն. րնս դրա

բառը,

որը

լատիներենում

արտահա

արտահայտությունն է

նագրություններումն

՛Լսքժոճտլանունը սեպագիր արձա

/ՃՍ7յծՕւ՛` -ը հուճականաղբյուրներում:

|

հետո, 625 թվականից զետեղելու արշավանքը Արամի

երբ

մարերին հաջողվել էր թոթափելսկյութականլուծը, դեմ,նրանքի վիճակի կայն պայքար մղելով Ասորեստանի երկրներին: չէին մեծ ուշադրությունդարձնելուարնմուտքի ժաԵթե մեր հայացքը հառում ենք հիշյալ մշուշապատ մանակաշրջանին, որըպատկերողկցկտուրտեղեկությունները, ինչպեստեսանք, շպարվելեն առասպելականացված որ ապա կարող ենք անգամ կռահել, պատմություններով, մասկզբում Արամը,որի անձին շուտով կանդրադառնանք, Նա Ասորեստանի դաշնակիցնէր: րերի իրավահավասար

'

սա-

վրա հարձակվել է, ամենայն հավանականությամբ, թվից հետո ն իբոք տիրացել է ՀյուսիսայինՄիջագետքին, մշտապես հայ պատմագրությունը որը վաղ միջնադարյան Որքանէլ զարմանալի երկրամաս: համարումէր հայկական թվա, այս հեռավորժամանակն առավելնս անհավատալի

կացությունըուղղակի արտացոլված ների քաղաքական «Եւ Փավստոս Բուզանդի երկում: Պատմիչի խոսքերով Պապ ն խոտորեացզսիրտ շրջեաց զմիտս իւր թագաւորն Յունաց, ն կամեցաւ խառնելզսէր իւր ն իւր ի թագաւորէն ընդ թագաւորինՊարսից: Եւ սկսաւ առնել միաբանութիւն րսից, ն արձակել անդրէն թիկունս իւր առնել զարքայ ն Պարսից, է

՝

եւ առաթէր հրեշտա միաբանութեան: յաղագս հրեշտակս

առ

ն տասն քաղաք

Յունաց, եթէԿեսարիաւհետ թագաւորն

է մեր լեալ է, արդ ի բաց տուր. ն զՈւռհա քաղաք շինեալ ինչ առնել` խանգար կամիս ոչ եթե արդ նախնեացմերոց. մեծաւ պատերազմաւ»: տուր ի բաց. ապա թէ ոչ, կռուիմք այն խնդրին,թե Պապ թագավորը Բնավ չանդրադառնալով ի/ դարումհռոմեականկայսր Վաղեսից իրոք պահանջել է, թե ոչ Կեսարիան,Ուռհան ն մյուս տասը քաղաքները,որն տեղի չի ունեցել, մեզ հաամենայն հավանականությամբ մար կարնորնայն է, որ հայ ժողովրդի պատմականհիշողությունընշված քաղաքներնիրենց շրջակա տարածքնեերկիր, որի նկատմամբ՝ժողովրրով համարել է հայկական դի ազգային մտածելակերպը ներկայացնող պատմիչի կարող էր հավակնություններ կարծիքով,Պապ թագավորը ի հայտ բերել: Չայռց պատմությանմեջ բացառվումէ որնէ որ հայերին հաջողվածլինի իշմեկ այլ ժամանակաշրջան, ուստի թե Կեսարիայիշրջանը ն խել հիշյալ տարածքներին, թե Ուռհան կարող էին գրավվածլինել Մ// դարի վերջին երեսնամյակում.Արամիհամար բնավ էլ դժվար չէր գրավել շրջանհյուսիս-արնմտյան հոգնարք ապրող Ասորեստանի ն ները: Որ այդ բանը իրականացվելէր Ասորեստանիդաշտը հայտնվել էր Հայաստանիիշխանության ներքո, իր հաստատումն է գտնում Բեհիսթունի եռալեզվյան արձանագրությանմեջ'5: Այսպես, խոսելով հայերի 521-520 թթ. ապստամբությանմասին, Դարեհ Ա Վշտասպը նշում է, որ «Այնուհետն Արմինաուղարկեցի Վահումիսա անունով մի պարսկի,իմ ծառային, ն այսպեսպատվիրեցի.«Գնա նվաապստամբ զորքը, որ ինձ չէ հնազանդվում»: Վահումիսան գնաց Արմինան նվաճելու: Ապստամբները հավաքվեցինն դուրս ելան Վահումիսայիդեմ պատերազմի: Ասորեստանիմեջ Իզալա անունով մի երկիր կա: ճա-

ճե

այդ

ինձ օգտեղի ունեցավայնտեղ: Արամազդն կատամարտը նեց: Շնորհիվ Արամազդիիմ բանակըշատ մարդ սպանեց ապստամբներիբանակից: Անամակա ամսի 15-ն էր, երբ '"": Ոսումնասիրողները ճակատամարտը տեղիունեցավ» այս փաստըորպես կանոնմատուցում են որպեսհայ ապսարդտամբների հաջող մարտական գործողությունների յունք: Բնավ էլ կասկածիտակ չառնելով նրանց ռազմական հաջողությունները,մենք գտնում ենք, որ ապստամբները ն մտել Ասորեստան, այլ ոչ թե հաղթել են պարսիկներին ճակատամարտեն տվել պարսիկներինԱրամի կողմից գրավվածԱսորեստանիդաշտում՝Իզալա երկրում'"՛: հասկաՀիմք ունենալով վերն ասվածը, միանգամայն հայենալի է դառնում, թե ինչո՞ւ մարերիդեմ ապստամբած րի ռազմականուժը, որն ինչպես տեսանք բաղկացածէր 40000 հետնակից ն 8000 հեծելազորից, զարմանալիորեն համընկնում է Արամի բանակներիմեծությանը: Մադեսի նա ռազմադաշտէ դուրս բերում մոտ դեմ պատերազմելիս 5 բյուր, այսինքն50000-ից մի փոքր պակասթվով մարտիկներ: Բարշամիդեմ կռվում հայկականկողմից մասնակցում իսկ Պայաեն 4 բյուր հետնակ ն.5000 հեծյալ մարտիկներ, պիս Քաաղեայի դեմ ունեցած պատերազմումԱրամիբանակը կազմվածէր 4 բյուր հետնակ ն 2000 հեծյալ զինվորաններից: Պատմության մեջ պատահականություններ մեծաշուշտ լինում են, սակայն հազվագյուտ, ուստի այս ոչ մի կերպ չեն կարող թիվ համապատասխանությունները շարքը: ՅանձինԱնմանությունների դասվել պատահական գործ ունենք` րամի մենք, ամենայն հավանականությամբ, դեմ հանդես | դարիվերջին մարականգերիշխանության

եկած հայոց թագավորիհետ, որի անունըչի

«Փաւստոսի Բուզանդացւոյ Պատմութիւն Հայոց»,

գլ.ԼԲ:

«քօօրօաում:

1832, Վենետիկ,

:

ՈՕ

Է6քօքոււ ոքծոմօրօ

8օօԼՕՃՔ'',Ի1., 1963, էջ 358-364:

Մ,

պահպանվել:

տեղի ունեցավ 520 թ. հունվարի 18-ին, Յուստիի ճակատամարտը թվականիդեկտեմբերի31-ին: իսկ ըստ Քյոնիգի՝ Մասիոս լեռների շրջանում, որտեղ Ամենայն հավանականությամբ գտնվումէ Իզալա լեռը:

Ըստ

Մենք արդեն վերը նշել ենք, որի Մ դարի 30-ական ավելի որոշակի, հավանաբար, 633 թվին թվականներին, սկյութները գրավեցին Վանի թագավորությունըն երկու Ելնելով տարով ենթարկեցինիրենց տիրապետությանը: դրանից,մենք գտնումենք, որ Սարդուր Դ-ի իշխանությունն էլ 633-ին վերջ գտավ: Դրան հաջորդող ժամանակաշրջահավաձայն, թագանում, սեպագիրարձանագրությունների Ն. Ռուսա Հարությունյանի վորել է էրիմենայիորդի է նրա հայրը էՌուսա առաջ թագավորել Գ-ից կարծիքով, րիմենան,որին Ի.Մ. Դյակոնովըվերագրում է Կարմիրբլուրում 1957 թվականինհայտնաբերվածաղյուսակներիցմեկը: Անկախայն հանգամանքից, թե ինչ են ասում աղյուսակները, կատարվածքննությունը ցույց է տալիս, որ էրիմենան հենց այն անձնավորություննէ, որի գործունեություՌուսա Գ-ն էրիմենայի որդին է, նը վերագրվել է Արամին: չի հիշատակվածայն մասին, որ նա սակայնոչ մի անգամ չէ, ոՍարդուրԴ-ի զավակնէ: Սա անշուշտ պատահական հիմք րովհետնէրիմենան,ամենայն հավանականությամբ, է դրել նոր արքայատոհմի,որը հնարավոր է, որ խնամիաունեցած լինի Վանյանհարստությանհետ, սական կապեր կայն միանգամայն առանձին արքայական ընտանիք էր: Այդ առումովբնավէլ պատահականչէ, որ էրիմենայիանունը անհարիր է Վանյան թագավորներիտոհմական անվա-

-

-

ԺԲ:

զինված

վերջավորությամբ:

|

ար

ու լյունակները Մադեսին այնուհետնասորեստացիների դառնային դիացիներինկատմամբպետք է, որ պատճառ անունով: հայերին կոչելու իրենց հաղթականթագավորի է, որ նրա հավաստում Սակայնայդ անունը միաժամանակ ժողոհնդնրոպական կրողները արիացիներեն, այսինքն թե հայոց ապստամբ վուրդ: Ըստ այդմ էլ այն վարկածը, որանունը եղել է Երվանդ,քանի որ վերջինիս թագավորի էր, պետք է մերժել անվերապադին ՏիգրանԵրվանդյանն հորեն: առումով ինչպե՞ս պետք է Ժամանակագրական

մեծագործությո էրիմենա-Արամանի-Արամի թվագրել րը:

հնարավորությունը, անշուշտ սխալների Չբացառելով

ասորեսենք գտնում,որ նրա կռիվները մենք հավանական 625-620 թթ. իսկ Քաատանցիներիդեմ տեղի են ունեցել էրիմեդեմ 620-617 թվականներին: ղեայ-Սադյուատեսի

-՛

անկասկած լիարժեքդաշնակիցը, նան,լինելովԿիաքսարի է ապրել իր երկրիհամար Ասորեստա անհանգստություն հետո ն աշդաժանկործանումից Նինվե մայրաքաղաքի ՍկզբումԿիաքխատելէ այլնս չաջակցելիր դաշնակցին: քայլեր ձեռնարկել. սարը վախեցելէ նրա դեմ վճռական արնպատակով, ամրապնդելու սակայն ի վերջո թիկունքն Վայաստանպ̀արսիցթագավոր շավանք է կազմակերպել «ԲաբելոնյանժամանակագԿյուրոսի ղեկավարությամբ: Թ

ՄովսեսԽորենացի,Գիրք Ա, գլ.

է

որով Ա առաջացելէ «արմենի»-ը, իսկ «վթ մասնիկը'5, են անունս այն օժտելով «-օ-» հույները հունականացրել էրիմենա-Արամանիի ցնցողհաղթա-

նացանկին:

մվրա, որի ճիշտ ձնր, մեր կարծիքով, էրիմենայի է

րամանի կամ Արամեի, որ թերնս նշանակում որ բնորոշէ եղել հայերինդեռ իրենց մարդ, հանգամանք, պարսիկները ժամանակներում, վաղնջական պատմության ցույց տվող ավելացրելեն ցեղային պատկանելիություն

Գ-ն:

էրիմենան տեղականարքայիկ է, որին հաջողվումէ տապալել սկյութ Մադես-ՄադիոսիիշխանությունըՀայաստանում ն հիմք դնել մի հարստության,որը հայկական աղբյուրներում հայտնի է Երվանդյանանունով: Երբ այժմ ասվածիտեսանկյունիցենք նայում.Խորենացու այն տեղեկությանը, թե «յորոյ /Արամի--Հ.Բ./ անուն Ա զաշխարհս մեր անուանեն ամենայն ազգք, որպէս Յոյնք՝ Արմէն, իսկ Պարսիկք ն Ասորիք՝ Արմէնիկք»'55, այն բնավ էլ անիմաստչի

հնչում

նող մարդ, մարդորտեղ նշանակումէ «պարսի»ցեղինպատկանող րան

Ն: արն

Պարսիկ

«կ»-ն

րության» տվյալների համաձայն, մարականարշավանքը դեմ, սակայն իրականումէրիմենաՎանի թագավորության յի պետությանդեմ, տեղի է ունեցել նաբոպալասարթագաԱյս անվորի 17-րդ տարում, այսինքն 609 թվականին"5": գամ էրիմենանպարտվելէ ն ստիպված եղել զորք տրամադրել ն հարկ վճարել իր նախկինդաշնակցին:Որ այդ իրոք պետք է կատարվածլիներ 609-ին, անուղղակիորեն վկայում է նան Քսենոփոնի «Կյուրոպեդիա»-ն,որովհետն հայերին իրենց ենթարկելուցհետո մարերը արշավում են Ասորեստանիդեմ, սակայն ոչ մի խոսք չի ասվում Նինվեի մասին,որն անշուշտ արդենգրավվածէր: Դեպքերիբերումով, թե պատահաբարՄարականարշավանքինժամանակագրորենհամընկնումէ բաբելոնցիների609 թ. արշավանքը դեպի հյուսիսային Միջագետք: «Գեդդի ժամանակագրության» համաձայն, Սաբոպալասարը, օգնության շտապելով իր Խառանի կայազորին,որը պաշարվել էր Ասորեստանի թագավորԱշշուրուբալլիտԲ-ի ն նրա դաշնակիցեգիպտականզորքերի կողմից, ստիպում է ասորեստանյան թագավորինհեռանալ Իզալայի լեռնայինշրջանը: Ասորեստանցիներըճակատամարտեն տալիս, սակայն բաբելացիներին հավանաբարհաջողվում է հաղթել ն կրակիտալ Իերկիրը: Մեծապես վնասված «Ժամանակագրութզալա յուն»-ն այնուհետնհայտնում է, որ բաբելականզորքը հասել է մինչն «Ուրաշտու քաղաքի գավառը», այսինքն`Ասորեստանիծայր հյուսիսայինգավառներըն այնուհետնվեԱնտարակույսէ, որ «Գեդդի ժարադարձելիր երկիրը'5': մանակագրության»Ուրաշտուն այլես Վանի թագավորությունը չէ, այլ էրիմենայի պետությունը,որի հետ այդպես էլ հայտնի չէ. Բաբելոնի թագավորըբախում ունեցավ թե՞ ոչ:

Ճ8ոո7,

ՎՏԼ

«Ուրաշտու»-ն «Ուրարտու»-ի արտասանություննէ ակկադերեն լեզվի բաբելոնյան բարբառում /տես Խ. Ճժօոե, ՒՍՏԾ/Թ ժ'Ճոոճուծ, ՔՅՈՏ, 1946, էջ 296: Տե՛ս նան Լսօի»ոել 0... Ճոօյթու Թ6ՇօՈ05' ՃՅԱԱ7,

Վ

օք ԲՏՏ/ՈՅ ճոժ

Եթե անգամայս երկու ուժերը չբախվեցին,այնուամենայէչէ կռահել,որ բաբելականվտանգըստիպելէ նիվ դժվար հետ ունեցած րիմենայինավելի զիջող գտնվել մարերի

փոխհարաբերություններում:

հարց նս: Ունեցել է Տիգրան անունով որդի թե՞ ոչ: Մեր էրիմենա-Արամանին միանշանակժխտականէ: Չնայած «Կյուպատասխանը րոպեդիա»-ումհիշյալ դեպքերի առնչությամբ նրա դարի Տիգրանի հայտնվելը Մեր առջն ծառանում

է մեկ այլ

հիշատակությանը,

այն բանի, որ Քսենոփոնը թյուրիմացաբարիրար է խառնելերկու տարմեզ օգանցքերը:«Կյուրոպեդիա»-ն բեր դարաշրջանների նում է պարզելու, որ էրիմենայի՝մարերինօգնությանգնաԸստ որում նշված եղել է էմբաս:52: ցած որդու անունը որն ահատվածումՏիգրանիանունը չի էլ հիշատակվում, ներկբայորենհավաստումէ նրա Մ դարի գործիչ լինելը, է ինչպես վկայված է խորենացումոտ, ինչը կարելի եզրա-

ոլորտում արդյունք է իրադարձությունների

Այս մյուս տեղեկություններից: կացնել «Կյուրոպեդիա»-ի դատել սկզբնաղբենք զորավարը,որքանովմենք կարող է, յուրներից, նույնպես իրականանձնավորություն ինչպես Խորենացին ն հայոց թագավորի որդի Սաբարիս-Շավարշը: ժամանակ իշԲելոքոսի հայոց տոհմապետերիշարքում Շան խած Հայկակից հետո հիշում է Ամպակին,Առնակին էմբասը Դժվարչէ տեսնել, որ «Կյուրռպեդիայի» Վարշին'53: Շավարշը Կիշյալ ցուցակի Ամպակնէ, իսկ Խորենացու Սաբարիսը:Նույնիսկ կարելի է ենթադ«Կյուրոպեդիայի» րել, որ Առնակընս նրա որդին է, որի անունը պարզապես երնակաչի պահպանել հույն պատմիչը: Իսկ եթե մեր ապա բնավ անհավանական յությունը մի փոքր շարժենք, չէ, որ ցուցակի Վայկակընույնանա էրիմենա-Արամանիի «արմեն»-իտակ հասԸստ երնույթինհին ժամանակներում

81:

||,4927, 8ՅԵ6Լ Շուտ,

1183-1184:

5:ո

:

Մ, 1, 38: 2(օոօքհօոնչԸ)ոօքոծմոո, ՄովսեսԽորենացի,Գիրք Ա, գլ. :

ժԹ:

կացվել է Հայկը, հետնաբար նույն տրամաբանությամբ «Արմենիկը»կարող էր ընկալվել «Հայկակ», այսինքն փոքր Հայկ: Անշուշտ ասվածը կարիք ունի լուրջ ն հիմնավոր ուսումնասիրության, սակայն մեր կարծիքով մոտեցումը ճիշտ է Ա այդ հանգամանքըստիպում է մեկ անգամ նս առավել ուշադրությամբվերաբերվելԽորենացու բերածցուցակներին, որոնք որոշ ուսումնասիրողներպատրաստ են նվազագույնը անտեսել, համարելով ուշ շրջանի կեղծիք: . Չնայած որ նրանք արդեն Խորենացուն հասել են իրար խառնված ն շփոթներով լի վիճակում, այսուհանդերձ իրենց մեջ պահպանում են որոշակի պատմականիրողություններ, որոնք սպասում են բազմակողմանիգիտելիքների տեր, փայլուն դպրոց անցած ն մեռած լեզուների քաջատեղյակ ուսումնասիրողին: Ի մի բերելով վերն ասվածը, կարելի է վստահորեն հայտարարել, որ հայերի հակամարականառաջին ապստամբությունըտեղի է ունեցել 612-609 թվականներիմիջոցին: Ըստ էության դա ապստամբությունէլ չէր, այլ հրաժարում դաշնակցայինպարտականություններից,սակայն մահայերին ենթարկել իրենց: Այսուհանդերձ րերին հաջողվեց .ն Հայաստանի փոխհարաբերությունները Մարանտանի բնավ էլ նվաճվածի ե հաղթողի հարաբերություններչէին, այլ կրտսեր դաշնակցի, որը որոշակի պարտավորություններ ունի դաշինքի ավագ անդամի նկատմամբ:Ավելին, չէ կարծել, որ 585 թ. Վալիսի բնավ էլ անտրամաբանական ճակատամարտիցհետո, երբ Մարականն ԼյուդիականթագավորություններիսահմանըՓոքր Ասիայումդարձավ Հալիս գետը, նոր նվաճված շրջանները, գտնվելով մեծ հեռավորության վրա Մարաստանից,հանձնվեցինհայոց թագավորի կառավարմանը: ՄԵր հետագա քննությունը ստիպողաբար պահանջում է պատասխանելմի չատ կարնոր խնդրի,թե ի՞նչ է ներկայացնում իրենից Պատմահորհիշատակած«Պռոտին Արմե76

`

`

է որպես «Առաջին նիան»-ը, որը պատմիչըհասկացել է թերնսմիակմարդնէ, որ փորձել բաՀայք»: Ս.Երեմյանը Նրա նշանակությունը: ցատրել «Պռոտին Արմենիան»-ի է ստուգաբանում չնայածՄովսես Խորենացին կարծիքով, այդ անունը ոչ մի այն իբրն «ԱռաջինՀայք», իրականում «ԱռաջինՀայք» առնչությունչունի մ.թ. ի/ դարիցհայտնի հետ, չնայածոր հռոմեականպրովինցիայի լռոոծուռ քուտո/ Հայասէ հարնանէր նրան, այլ նշանակում «Նախնական ն Խորենացուսխալըկրկնել է տան»: Հեղինակիկարծիքով իր Զարգացնելով ԿԱ դարի «Աշխարհացոյց»-ի հեղինակը: մոտ է, որ Մովսես Խորենացու նա եզրակացնում

միտքը,

ցույց վկայությունները պահպանված

են տալիս, որ նրա

էր հիշողություններ ժամանակ /4.թ. մ դար/ ժողովուրդը Ասիայում հայերի սկզբնական Փոքր այնպիսիավանհայրենիքիմասին, ն նրան հայտնիէին ոչ թե համաձայնհայերինախահայրը

պահպանել որոնց դություններ,

էլ հարնանժողովուրդՀայկն էր, այլ Արամը,որի անունով կիսում Ս.Երեմյանը ները հայերինկոչում էին խեթեայն տեսակետը, որ գաղափարագիր է Ի.Դյակոնովի

արմեններ'5:

«բավաշրջանը

տարածման րեն արձանագրությունների Հայքի սահմաններիհետ, է Փոքր կան ճշգրիտ համընկնում անցնելովփռյումիայն հարավումն հարավ-արնմուտքում ն Ասորիքի տերիտոգիական Տիանիտիսի,Կիլիկիայի

տարած-

կարծիքով Հիշյալհեղինակների րիան»'55: հաստատվելէր մ.թ.ա.Մ/ այս

քում հայալեզու բնակչությունը ավանգրավորն գրական դարիցշատ առաջ ն «Սեփական նրանք օգտվումէին այն բնակչության ղույթ չունենալով, էին այստեղդեռ 74| դալեզվով ն գրով, որը նրանքգտել էլ իբր բաորով խեթերի», րում մ.թ.ա., այն է «հիճրոգլիֆիկ

ցատրվումէ

արձանագրությունխեթերեն» «հիերոգլիֆիկ .

Ա, էջ հրատ., ԳԱ «Տեղ: Խեքերը, փռյուգիացիները Դյակոնով, նհայերը. ԴԱ Աե ՀՍՍԴ հրատ. պատմություն». «Հայ ժողովրդի ԳԱ 235."

ՀՍՍՀ «Հայ ժողովրդիպատմություն». Ի.Մ.

Ա 38

հատ.

234--235:

'

հատ.

էջ ջ 73:

մոտավոր համընկնումը ների տարածմանտերիտորիայի հնագույնտերիտորիայի ենթադրական հայերիտարածման է նան զգալի խեթականլեզհետ: Սրանովէլ բացատրվում Ի վականշերտի առկայությունըհայերենում: վերջո Դյակոէ նովը, որի տեսակետըլիովին կիսում է Ս.Երեմյանը,գալիս սկզբի որ «առաջին հազարամյակի այն եզրակացության, /գերազանէին տեղականխեթական հայերը հանդիսանում ն թրակաբնակչության ցապես«հիերոգլիֆիկխեթական»/ հա«մուշկերի» /բառիս այն առումով, փռյուգիական 565: մ.թ.ա./ ցեղերի խառնուրդ՝ տուկ էր ||հազարամյակին է հետ դժվար կարծիքի Հարգարժանգիտնականների թերնս համաձայնել: Եվ եթե չլիներ հարցի կարնորությունը, նշված այս խնդրին, սակայն քանի որ չանդրադառնայինք հարցապնդումներըվերաբերում են մի այնպիսի հարցի, համաինչպիսինէ հայերիեկվորությանխնդիրը,հարկ ենք րում այն հիմնականգծերովքննությանառնել: Ինչպես վեքննությունից,Արամ-էրիմերը համոզվեցինքկատարված նան բնավ էլ առասպելականդեմք չէ, առավել նս հայկանական ոչ մի ավանդություննրան չի համարում հայերի Ախահայր, ինչպես փորձում են մատուցել հեղինակները: շարժումըարնելքից մեն ինչից դատելով, Արամ-էրիմենայի է ն ոչ թե հակառակը,հետնաբար «Պռոտին Արարնմճուտք անհեմենիան»-ի մեջ «ՆախնականՀայաստան»տեսնելը թեթություն է թեկուզ այն պարզ պատճառով,որ Արամի զրույցներիհամաձայնայն ոչ հայկականերկիր է, որի բնաէ հայերեն լեզուն սովորել: Ելկիչներին նա պարտադրում

որը

նելով նման մեկնակետից,պետք է ենթադրել,որ հավանաբար Խորենացու կողմից տեղի է ունեցել մի ինչ-որ հասկացության շփոթ հունարեն «Պռոտին» բառի հետ, որն էլ իր ն մեկհերթինպատճառէ դարձել, որ ամեն ինչ բացատրող նաբանող հայ պատմիչը փորձի այն կապել «Առաջին Հայք» վարչական միավորի հետ: Այս պահից մենք ոո

Ի.Մ.

ն հայերը, էջ 70-75: Խեթերը, փռյուգիացիները

Դյակոնով,

՛78

հայտնվում ենք գուշակություններկատարող մարդու վիչէ սխաճակում, որն անկասկածերբեք ապահովագրված ելակետ, կարլից: Այսուհանդերձ,որպես աշխատանքային ծում ենք, որ «Պռոտին»-ը սկզբնապեսեղել է «քռթառ », որն այնուհետնսխալ ընկալվելովհասկացվելէ «ոշօ՛ո7

»

Ծո խա աես, ինչ Կու Իա իոնը կուն րապ

-

«քոօէ»-ը

աստը,

յ

կամ «քուօա

»-ն

մարերենում,

թարգմանվումէ «կռվել»,

որտեղ «պայ-

քարել մեկը մյուսի դեմ»5՛-Գրավելով Կապադովկիայի արնելյան շրջանները, որոնք այդ վաղնջական ժամա«Պակտուկա»էին կոչնակներում«Պատուկա» կամ թերնես անվանել է այն Արամ-Արամանի-էրիմենան վում, Հա«քռթաո Ճոտօուռո», որը թերնս նշանակել է «Գրավյալ

յաստան»:Հետնաբար «Արամիանունը որնէ ձնով չի կապ«Պատվում Չորս Վայքերիգաղափարիհետ: Խորենացու մութիւն Վայոց»-ից դժվար չէ տեսնել, որ հայոց Պատմաժամանակհայրը բնավ էլ ծանոթ չի եղել Վուստինիանոսի ներից ծնունդ առած ն այնուհետնՄավրիկիոս/Մորիկ/կայենթարկված սեր կողմից որոշակի վերակառուցումների վարչաչորս հողերը հայկական կայսրությանըպատկանող կան շրջանի բաժանվածլինելու մասին: Պատմահոր երկում Չորս Հայքերի մասին ասված է. «Ըստ նմին օրինակիի տեղեացնայնոցիկմինչն ցբուն իւր սահմանսն, զբազում անբնակերկիր ելից բնակչօք, որք ն Չորրորդ: Այս Երկրորդն Երրորդ անուանեցանՀայք, այլ է առաջին ն ճշմարիտ պատճառն վասն անուանելոյ ն ն զարնմտեանմեր կողմն Առաջինն Երկրորդ,այլ Երրորդ Խորենացունհատուկ կուռ շարադրանՉորրորդ Հայք»:5:: այս ընդամենըերկու ռախադասությում քի պայմաններում, րտ 57.

ՎԱուտ-իօջ 1. ոմԵոօւ,

ՊՄԾՈՇԼԵԿՇհ«օո

1904, էջ 868-869":

"օո Գ/6ղլոջ Շհոտոճռ 8ոուհօ1օոոո6, Տնոտտեսոջ.

ՄովսեսԽորենացի, Գիրք Ա, գլ.

ԺԴ:

ճող

պարունակողհատվածըաչքի է զարնում մի շարք հակաԿասություններով:Ստացվումէ, որ Արամընույն կարգով պադովկիայիկողմից մինչն իր բուն սահմանները, որոնք ն կոչում Երկանբնակերկրներէին, լցնում է բնակիչներով րորդ, Երրորդ ն նան Չորրորդ Հայք: Արդեն վկայության բխում է, որ նրանումՉորրորդ Հայքի տրամճաբանությունից հասն տեղ գտնել չէր կարող, որովհետն այն պետք է վերագրվերԱրամի կանալի պատճառներով մեջ նույնքան անբուն երկրին:Երկրորդ նախադասության է «զարնմտեան մեր կողմնԱռաջինն Երկրորդ բացատրելի Ան Հայք» արտահայտությունը: այլ ն Երրորդ ն Չորրորդ իրարից հասկանալիէ, թե ինչո՞ւպատմիչը պետք է այդպես Մեր ն Հայքերը: վերջին երկու անջատեր առաջին երկու ն Երրորդ բնագրումբնավ էլ չի եղել«այլ պատկերացմամբ է ն Չորրորդ Հայք» հատվածը, որն ավելացվել Խորենացու ժամաերկը հետագա դարերումխմբագրելիս:Խորենացու ն Հայքերը, նակ իրոք գոյությունունեին Առաջին Երկրորդ մեջ: որոնք ն տեղ են գտել «Պատմութիւն Հայոց»-ի են առաջին մասը, որտեղ հիշատակվում Հիշատակության եղել է Երկրորդ, Երրորդ ն ՉորրորդՎայքերը, սկզբնապես «Ըստ նմին օրինակիի տեղեացնայնոցիկ մինչն ցբուն իւր սահմանսն, զբազում անբնակերկիր ելից բնակչօք», որին անհետագայումավելացրելեն 3 Վայքերի խմբագիրները կավանումները:Դժվար չէ կռահել, որ խմբագրությունը են տարվել է երկու փուլով: Առաջինշրջանումավելացվել Երկրորդ Հայք ն Երրորդ Հայք անունները, որովհետե խմբագիրներըմիայն դրանք էին համարում Արամի բուն ավելի Սակայն սահմաններիցդուրս գտնվող երկրամասեր:

ր

նստած էր մարդերբ Չորս Վայքերիգաղափարըուժեղ կանց ուղեղների մեջ, խմբագիրներիցմեկը, առանց ն Չորէության մեջ խորամուխլինելու, ավելացրել է «այլ

ուշ,

րորդ»

արտահայտությունը:

հիմք դնելով հանդերձնոր հարսէրիմենա-Արամանին

նս, տության,ինչպես հատուկ է այլ գահակալներին որոնք հաղորդելիրենց ամեն գնով ձգտում են օրինականություն ամենայն հավանականությամբիրեն իշխանությանը, թագավոր:էրիմենայիհաջորդներն հայտարարել է Վանյան կրում` էին Վանյան արքայատոհմի արդեն պաշտոնապես անուններ, չնայած իրականումայլ անուններ ունեին: Նրա Գ անունով, թողել է մի քաորդին,որ մեզ հայտնիէ Ռուսա որոնք պատմումեն նի սեպագիր արձանագրություններ, ն էրեբունիումկառուցվածհացահաԱրգիշտիխինիլիում ն Խալդի աստծուն բրոնզե վահաններ տիկի պահեստների ՄԵր կարծիքով,Ռուսա Գ-ն, որ նվիրաբերելումասին'»": է Պատմահոր արդեն Վանյան թագավորչէր, նույնանում է ՊարՀրաչյային,որին Խորենացու աղբյուրը համարում Հրաչյայի Անդրադառնալով որդի՞"ո: տատուա-Պարույրի «Սա է. Հրաչեայ Պատմահայրը գրում գործունեությանը, ն իմն լինեկոչի վասն առաւել պայծառերես բոցակնագոյն արքայ Բալոյ: Առ սովաւ ասեն կեցեալ զՆաբուգոդոնոսոր ասեն զմի ի գլխաԵւ բելացւոց, որ գերեալ զՀրեայս: սորա գերելոց խնդրեալի Նաբուգոդոնոսուորաց Եբրայեցւոցն մերում րայ Շամբաթ անուն, ածեալ բնակեցոյց յերկրիս լինել զազգն մեծաւ պատուով.ն ի սմանէ ասէ պատմագիրն 5: Ռուսա-Հրաչյայի Բագրատունեաց,ն հաւաստի է» տեղեկություն առնչությամբ,ըստ մեզ, մի շատ արժեքավոր այն մասին, է պահպանելՀովհաննեսԴրասխանակերտցին յիւր անուն Ասոր «Ասքանազեայոր նախ զմերազնեայս նմա պայազատիր, քանազեանանուանեաց, զՍարմատս Իսկ Թորգոմայզմերազնեացս հսկ ՐիփատայզՍորամատս: նախաազԱմսքանազեանն սեպհականեալ,յորում տիրեալ`

ՐՃ.

ԽՏուարաթւղո,

այլն:

քոքոօճոօԽյսլօօ6ք83եւծ

շն

ՄովսեսԽորենացի,Գիրք Ա, գլ. Անդ:

ԻԲ /ԻԳԻ:

հճղուծհ,

էջ 288-290, 292-294

նուանեալ յիւր անուն նուաճէր Թորգոմայ»""7: Այս հաղորդումը, որը, լոկ պետք է զարմանալ, թե ինչ հրաշքով է պահպանվել, պարզ հավաստում է, որ սկգբում Հայաստանում իշխել է Ասքանազը,այսինքն սկյութականծագում ունեցող ինչ-որ մեկը, որն այնուհետն պայազատում է սարմատներին, իսկ Հայաստանինտիրում է Թորգոմը: Սա հեռավոր արձագանքնէ այն իրողության, որ սկյութների մեծ մասը Մադեսին սկյութական մյուս առաջնորդներիսպանությունից հետո հեռացավՀյուսիսային Կովկասի տափարակները, որով Հայաստանում հաստատվումէ Թորգոմյան ծաու գում ունեցող հարստություն: Անցումն այնքան արագ. է կտրուկ կատարվել, որ հին ժողովրդական վեպը Թորգոմյան ծագում ունեցող էրիմենայի որդուն համարել է Պարտատուա-Պարույրի զավակ: Ռուսա անունը հավանաբար իրանականծագում ունի ն առաջացել է «ոստ» կամ ձսոնջՏ ձնից, որ թարգմանվումէ «սպիտակ» կամ «լուսափայլ»'"':Այս անունըհաստատորենմտավ վանյան թագավորների տոհմականանունների շարքը Սարդուր Բ-ից հետո: Եթե Հռաչեան Ռուսայի ընկալման փորձ չէ, ապա պետք է ենթադրել, որ հայոց Հրաչյա անունը իմաստային առումով զուգորդվել է Ռուսային ն Հրաչյան իրեն մատուցել է որպես վանյան Ռուսա Գ թագավոր:Հրաչյա-Ռուսա Գին հաջորդելէ Փառնավազը,որը Սեբեոսի«Պատմութեան» հին անվանացանկերի համաձայն«հնազանդեալՆաբուգոդոնոսորայարքայի ի Բաբելոն»"54: Անկախայն իրողությունից, ենթարկվելէ ՆաբուգոդոնոսորինՀրաչյայի հաջորդը թե՞ ոչ, կարնորն այն է, որ նա ժամանակագրորեն իշխել է ն բաբելական նշված թագավորի օրերում ամենայն հավանականությամբ նույնական է Ռուսա Դ-ին: Ավելի ուշ «ՊատմութիւնՅովհաննու կաթողիկոսի»,Երուսաղեմ,1867, էջ 17-18:

Ստ.

Մալխասյանց,Հայերեն բացատրականբառարան, հատ. Ա, Երնան,

1955, էջ 279:

արքայականգահի վրա ամրապնդվածթորգոմյանները, երբ կարիք չունեին իրենց իշխանությանօրինականությունը փաստելուհամար ամեն գնով աղերսվել Վանի թագավորներին, Վանյան թագավորներիանունով կոչվելու ավանդույթըմահացավն դրա հետ էլ մեռավիրենց համար անծանոթլեզվով սեպագիրարձանագրություններ թողնելու արքունի սովորությունը: Միքայել Չամչյանը, օգտագործելովմեզ անհայտ մի ինչ-որ ժամանակագրության տվյալները, փորձել է ի հակադրություն Խորենացու, որը խուսափել է ժամանակագրություն տալուց, մատուցել հայկյանների ժամանակագրությունը:Եթե այդ տվյալներըիրենց մեջ որոշ ճշմարտություն պարունակումեն, իսկ դրա հավանականությունը բնավ էլ չի կարելի ժխտել, ապա նոր հարստությանժամանագրությունըԱրամ-էրիմենայից մինչե Տիգրան Երվանդյան ունեցել է հետնյալ պատկերը.Արամ ԾԸ /58/ տարի, Հրաչյա -ԻԲ /22/ տարի, Փառնավազ ԺԳ /13/ տարի, Պաճույճ -ԼԵ /35/ տարի, Կոռնակ-Ը /8/ տարի. Փավոս --Ժէ /17/ տարի, Հայկակ միւս -ԼԶ /36/ տարի, Երվանդ Սակավակյաց Դ /4/ տարի, ՏիգրանԵրվանդյան--ԽԵ /45/ տարի'55:Տարիներիքանակը շատ ավելի է իրական Ժամանավից, ուստի չի բացառվում,որ նշված անձանցիցմի քանիսը եղել են պարզապեսարքայազններ,որոնք երբնիցեչեն թագավորել: Ուստի, եթե փորձենք վերականգնելհայոց ն այդ սկսենք Տիգթագավորներիժամանակագրությունը րան Երվանդյանից,որի թագավորություննակնհայտ է թե հայկական ն թե օտար աղբյուրների համաձայն, կստանանք հետնյալ պատկերը: ՏիգրանԵրվանդյան/569-524/: որովհետն որոշ տվյալների համաձայն,նա մահացել է Կյու/558-529/ րոս Մեծի մահվան հինգերորդտարում, Երվանդ /573-569/, Սակավակյաց Հայկակ Մյուս /609-573/, Փավոս --

-

-

Մ.

Չամչյան, ՊատմութիւնՀայոց, հատ. Ա, Վենետիկ,1784, էջ 76, 101-102,

120:

ՊատմութիւնՍեբէոսի,էջ 51:

/626-609/, Կոռնակ /634-626/, Պաճույճ /669-634/, Փառնավազ /682-669/, Հրաչյա /704-682): Արամի տարիները,որ նշված ցուցակի համաձայն 58 /ԾԸ/ են, մենք չենք տալիս

այն պարզ պատճառով,որ նրա կերպարիտակ թաքնված են առնվազն2 դեմք՝ Արամըորպես Նինոսի Ժամանակակից ն էրիմենան՝ՄադեսՆյուքարի հաղթողը: Եթե նրա փոխարենտանք Պարույրի իշխանությանտարիները,ինչպես ցուցակում նա նախորդում է Հրաչյային, ապա հայոց «առաջին» թագավորի իշխանության տարիները կլինեն 747-104, որովհետն նա էլ իշխել է իբրն ԽԳ /43/ տարի 166. Այս հաշվարկներնանշուշտ կատարել է նան Մ.Չամչյանը, որի համաձայն Պարույրը մահացել է Հռոմի հիմնադրման 50-րդ տարում: Սակայնհերիք է դիմել թեկուզ բաբելական թագավորների ժամանակագրությանը,որպեսզի պարզ դառնա, որ ստիպվածենք այդ ցուցակից դուրս հանել մի քանիսին: էլ չենք ասում այն մասին, որ մեր կատարած քննությամբնշված ժամանակաշրջանըսահմանափակվում է 631 ն թերնս 524 թվականներով: Այն իրողությունը, որ մասնակցել է Նաբուգոդոնոսորիդեպի ԵՄյուս ՀՎայկակը ցույց է րուսաղեմ կատարած արշավանքին, պարզորոշ տալիս, որ եթե նա հայոց թագավորիորդին չէ, ապա պետության նշանավորզորավարներիցէ, ուստի նրա ժամանակը պետք է համընկնի Փառնավազի կամ էլ Հրաչյայի դարաշրջանին,քանի որ հենց նրանք են համարվումՆաբուգոդոնոսորիժամանակակիցներ:Այդ նույն ձնով ցուցակից պետք է հանել Փավոսի, Կոռնակի ն Պաճույճի անունները, որոնք ցուցակում գտնվում են Փառնավազի ն Երվանդի միջն: Եթե մեր մոտեցումը ճիշտ է, ապա այժմ Երվանդին պետք է նախորդիՓառնավազը /586-573/, Փառնավազին` Հրաչյան /608-586/, Հրաչյային` էրիմենա-Արամանի-Արամը /631-608/: Այժմ տոհմածառը բավականին է, կուռ որովհետն համընկնումէ սկզբնաղբյուրներիբոլոր

Մ.Չամչյան,ՊատմութիւնՀայոց,

հատ. Ա,

էջ 101:

տվյալներին: Հրաչյան ն Փառնավազը իրոք ժամանակակից են Նաբուգոդոնոսորին,որն իշխել է 604-562 թվականներին, Երվանդըն Տիգրան Երվանդյանը՝ՄարականԱժդահակ թագավորին/585-550/: Դժվարությունէ հարուցումայն հարցը, որ Խորենացին Հրաչյայի անվան հետ է կապում Շամբաթ ԲագրատունունՎայաստանբերելը, իսկ Սեբեոսը՝ Փառնավազի:Տեսականորենդժվար է ասել, թե որն է ճիշտը, որովհետնայդ կարող էր կատարվելթե մեկի ն թե մյուսի օրոք: ՍակայնՄյուս ՎայկակիմասնակցությունըՆաբուգոդոնոսորթագավորիդեպի Երուսաղեմկատարածարշավանքին մտածել է տալիս, որ թերնս այդ կատարվեցՀրաչյայի իշխանությանտարիներին,որովհետն Երուսաղեմի գրավվեց արշավանքըեղավ 587 թվին ն քաղաքը 586 թվին բաբելականզորքերի կողմից, կողոպտվեց,ավերվեց, իսկ

բնակչությունը բռնագաղթեցվեցԲաբելոն'"՛-Ժամանակագրորեն դեպքերը համընկնում են Հրաչյայի ժամանակներին, սակայն Մյուս Հայկակի, որն ամենայն հավանականությամբ Փառնավազի տղան էր, մասնակցությունըԵրուսաղեմի արշավանքինպատճառէ դարձել, որ Բագրատունիների Հայաստանբերվելը կապվիՓառնավազիգործունեության հետ: Եթե Հրաչյայի, Փառնավազի,Երվանդ Սակավակյացին Տիգրան Երվանդյանիգահակալությանթվեճիշտ են, իսկ վերը կատարված րը գոնե մոտավորապես քննությունն ըստ էությանփաստեցայդ, ապա Արամ-էրիմենայի գահակալությունըտնել է իրոք 23 տարի՝ 631-608 թվականները: Մյուս Հայկակի մասնակցությունըԵրուսաղեմի արշավանքինվկայում է այն մասին, որ ամենայնհավանականությամբնա իրոք Փառնավազի տղան է: (Թերնս նրա եղբայրներնեն Պաճույճը, Կոռնակըն Փավոսը: Համենայն դեպս այդպեսկարելիէ եզրակացնելցուցակի դասավորությունից: Սակայնչի բացառվում,որ նշված դեմքերը ցուցակի այս մասում պատահաբարեն հայտնվել ն նրանց 16)

19ու 1, էջ 562: հօղօքոաո", «8շծաաքոոտ

ինչպես էրիմենապետքէ փնտրելմեկ այլ դարաշրջանում, որդիներԱմպակըն Շավարշը, որոնք հայտնվել Արամանիի գործիչներիհարնաեն ցուցակիիրենց ոչ ժամանակակից

նությամբ: ցուցակի Չշարունակելովայլնս հայոց ազգապետերի

քննությունը,որը շատ ավելի խորը ն բազմակողմանի է պահանջումն, եթե ճիշտը խոստովասումնասիրություն նենք, առանձինլիարժեք հետազոտությանխնդիրէ, կրկին վերադառնանք հայ-նարական .հարաբերություններին: համաձայն, հայոց թագավորըպարտվել «Կյուրոպեդիա»-ի բարձրացնել էր Աժդահակիցն փորձել էր ապստամբություն Կիաքսարիդեմ: Մենք բավականհիմնովինցույց տվեցինք, գոյությունը, ինչպես նան Կյուրոս որ երկու Կիաքսարների Ա-ի ն Կյուրոս Բ Մեծի իրար հետ շփոթելը Քսենոփոնին լուծճան նշված միստիպելեն դիմելու հակասությունների մեջ է առնո ր դեպքերի ջոցին: Սակայնայն հանգամանքը, ու-

անտարակույս 7/1 դարի անձնավորություն է, մտածել է տալիս, թե /| դարում հայերն իրոք փորձել են ազատվել մարական գերիշխանությունից: Դժվար է ասել, թե ի՞նչն է ստիպել հայերին ապստամբութ-

ված նան

Տիգրանը, որ

յան փորձ անելու հենց 573-569 թվականներիմիջոցին: Թերնս խթան է հանդիսացելՄարաստանիանկայունքաղաքական վիճակը, որտեղ տոհմա-ցեղայինավագանին մեծապես խանգարումէր ուժեղ պետությանն կենտրոնացված իշխանությանառաջացմանը:Այն այնպիսի ուժ էր իրենից ներկայացնում,որ Քաղդեական Բաբելոնիայիթամեկում մագավոր Նաբոնիդն իր արձանագրություններից

պատվում ներկայացուցիչներին րականազնվականության Ավելի ուշ, երբ Կյուրոսը հաղէ «թագավոր»տիտղոսով'"": ման վերջտվեց մարականպետությանը, թեց Աժդահակին րական թագավորինարջի ծառայություն մատուցեց երկրի որի նշանակալիցմասն անցավ Կյուազնվականությունը,

// 70-ականթվականներոսիկողմը:Ըստ երնույթին դարի սրված կաներքաղաքական րի վերջին Մարաստանի առիթ է հահարմար գությունըհայոց արքունիքիկողմից վերջ տալու համար: գերիշխանությանը մարվելմարական դնում ենք 570 կամ անԵնթադրաբարապստամբությունը է, որ Երհավանական ն միանգամայն գամ 569 թվականին անհաջող փորձից ապստամբության վանդ Սակավակյացը ճնշվում հետո շատ չանցածմահացել է: Ապստամբությունը Անշանի դեռ ժամանակ է Կյուրոս Բ Մեծի կողմից,որն այդ Աճենայն հավանակաթագավորչէր, այլ թագաժառանգ: էլ երիտանությամբԿյուրոսնէլ, ՏիգրանԵրվանդյանն կարգի ընդունված կայսրություններում սարդ տարիներին արքունիքդասեն եղել մարական համաձայն,ուղարկված հասակում համար, որը ն դեռ երիտասարդ Երբ դեմքերին: Տիգրաէ այս երկու մերձեցնում Կյուրոսինն գերի ընկավ նի հայրը` Երվանդը,պարտվեց իր հին բարեժառանգը՝օգտագործելով

տիարակվելու նշանավոր նրա ձեռքը, թագա

հետ` կարողացավ արքայազնի կաճությունըպարսից կնքել. ճանաչելովմիայնմարահաշտություն վճարելորոշ ն պարտավորվելով կան գերիշխանությունը պատեհարկն տրամադրել (100 տաղանդ/

պատվավոր քանակությամբկեսը 4659.Անշուշտ պատվա-

ժա մանակ բանակի րազմների ն արդյունքէր ոչ միայնԿյուրոսի Տիգբեր պայմանագիրը որ երիտամության,այլն այն հանգամանքի, րանիբարեկա մարաէր ապստամբել պատ րաստվում սարդ արքայազնը

կան

հենց սկզբից հանձին երկիր: Առաէր ունենալ բարեկամ կամենում

դեմ, ուստի տիրապետության

Հայաստանիայդ

ռազմաշոշափելի

վել նս, որ Ձայաստանն շրջանում հետ հաշվի չնստել Ժ էր ԱռաջավորԱսիայում,որի կան ու են հետագա դեպքերըցույց չէր կարելի:Համենայն դեպս,

էին Կիաքսարի վերահաստատվում երնույթիննշվածհաշտությամբ պայմանները: կնքվածհաշտության օրոք ը

Ըստ

-

Անդ. էջ 593:

ն Սանասարիսերնդիցէր, հիշյալ ՔսերքսեսըԱդրամելեքի ժամանակ, ին Կյուրոսիպայքարի որը դեռնս Աժդահակի չորրորդ է Ասորեստանի կամենում մանալով,որ Աժդահակը դուրս բեկաշառք տալու միջոցովնրան մասը Կյուրոսին

Կյուրոսի բանատալիս, որ հայկականզորաբանակները կում իրենց թվաքանակովերրորդ մեծ ուժն են: Կյուրոսը ապստամբությունբարձրացրեց553 թվին: Մինչ այդ Աժդահակը,ըստ երնույթինփորձել է ոչնչացնել Տիգրան Երվանդյանին,վախենալովԿյուրոսի ն նրա հնաարավորդաշինքից:Նա անկասկածհենց այդ նպատակով մուսնացել է հայոց թագավորիքրոջ հետ, սակայն իր ծրագիրը կենսագործելչի կարողացել:Խորենացու տվյալները մեզ հիմք են ծառայում ենթադրելու, որ չնայած ապստամբության գլխավոր կազմակերպիչը Կյուրոս Մեծն էր, առաջինը այնուամենայնիվ ըմբոստության դրոշն բարձրացրելէ հայոց թագավորը:Երբ Մարականթագավորությունը տապալվեց, հայոց թագավորըիրավունք ստացավ Հայաստան բռնագաղթեցնելումարականԱժդահակ թագավորիընտանիքըառաջին կնոջ՝ Անույշի ն 10000 ժող`

շտապ

կան խաղը'՛՛:.

ամրոցաւնն զգե-

ժառանգը պարգն ստացան «զՏմորիս է, որ հիշՊատմիչը հավաստում Նինուէի»"՛7:

տափնեայսն

Բաբելոեն նան Քաղդեական անձինք մասնակցում գրավելուցհետո Երուսաղեմ նիայի դեմ կռվինն Բաբելոնը հրեա են առաջնորդում հաջողություննեՀայաստանը,Կյուրոսի ռազմական

յալ

գաղթականությանը'" էր Աքեմեններառնվում

րին զուգընթաց,աստիճանաբար ոլորտը, որը սակայն ազդեցության յան Պարսկաստանի չէր զգացվում օրոք առանձնապես Կյուրոսիկենդանության

սակայն պատճառով, բարեկամության անձնական նրանց պատհետո: Այդ մահից

զգալ տվեց Կյուրոսի անմիջապես որ Կյուրոսիօրոք Պարսկասճառով էլ պետք է ենթադրել,

տանի շուտ

ն

ավելի

փոխհարաբերություններն Հայաստանի վերորտեղ

էին, քան ենթակայական, դաշնակցային դերում,չնայած

դաշնակցի

ջինս հանդես էր գալիս կրտսեր են Կյուրոհատկացնում հայկականաբյուրներըայդ դերը վեչէ, որ հայոց ժողովրդական սին: Ուստի պատահական է Կյուրոս Մեծին պատկերում պը ՏիգրանԵրվանդյանին չպետք է մոռանալ Ըստ երնույթին դաշնակիցներ: որպես անեն մարդիկ,որոնց կերտում որ պատմությունը երբեք,

ն

:

Հաաա ումնո

երքսեսը, Օույն Արտաշես սեր իմ Պատմիչիթագավոր որին Արտաշեսի առանձին թյունը:նշված խնդիրը Աակալու նուի 41-42: ն

«Պատմութիւն տանն Արծրունեացի Թովմայ վարդապետէԱրծրունւոյ», Կոստանդնուպօլիս,յՕրբագիւղ, 1852, էջ 40-41:

համար Քսերքսեսըն նրա

ձերբակալելու Կրեսոսին րապես

ոչ ովրդի հետ: Հավանաբար Կյուրոսն այս ճանապարհով միայն վարձահատույցէր լինում իր դաշնակցին, այլն Մարաստանից դուրս էր բերում թագավորականընտանիքի անդամներին,որոնք մշտապեսկարող էին վտանգ սպառբարձնալ պարսից տիրակալին ն ապստամբություններ

րացնել նրա դեմ: Հայկական զորքերը մասնակցեցինԿյուրոսի արշավանքներինն գործոն օժանդակությունցույց տվեցինպարսից թագավորինգրավելու Լյուդիական թագավորությունն ու ՔաղդեականԲաբելոնիան:Թովմա Արծրունին,որին ծանոթ են եղել ինչ-ինչ մեզ անհայտ աղբյուրներ, հայտնումէ, դեմ պատերազմինՏիգրան Երվանդյանըուոր Լյուդիայի ղարկում է իր թագպվորությանհարավայինն հյուսիսային զորաբանակներըՔսերքսեսի ն նրա որդի Արշեզիղեկավարությամբ, որոնց հաջողվում է: ձերբակալել Կրեսոսին ն Արծրունյաց պատմիչի համաձայն, հանձնել Կյուրոսին"՛":

է տեղեկացնում

պայքարից, րել հակամարական քաղաքաԱժդահակի Տիգրանինն իբր դրանովկանխում դիմաց, մասնավոԻրենց ծառայությունների

որ

Քս

ել է հայոց

յունէ պահանջում:

անունն է, ավելի

հետ,

էլ վերագրելէ ուսումնասիրութ-

անձնական փոխհարաբեն զուտ հատականությունը են խաղում այս րություններըերբեմն ավելի կարնորդեր պետականշակամ այն խնդրիլուծմանգործում,քան չոր է ռուսականցար հերը: Որպեսդրա օրինակկարելի հիշել դուրս գալը, պատերազմից Պյոտր Գ-ի կողմից Յոթնամյա Բ Ֆրիդրիխ թագավորինռազմաորը փրկեց պրուսական բնավ չէին կան աղետից: Ռուսական պետությանշահերը Ֆրիդրիխ

այդ, սակայնռուսականցարի դեպի պահանջում ու համակրանքըպատճառդարԲ-ն ունեցած հիացմունքն Ռուսաստանի դուրս գալուն, իսկ նրա ձան պատերազմից հաղթել մենակ մնալովայլնս չկարողացան դաշնակիցները նշանավորգահակալին: պրուսական Հայաստանն,ըստ երնույթին,իր կրտսեր դաշնակցի շրջանում, սակենդանության դերը պահպանեցՏիգրանի որոշակայն նրա մահից հետո Հայոց թագավորությունը Վերածվելով կիորեն մաս կազմեց Աքեմենյանպետության: ՀայաստանըպահՊարսից կայսրությանսատրապության,

ն պանեց իր ներքին ինքնուրույնությունը արքայական երկրի անկախությունը որը վերականգնեց հարստությունը, արշաԱլեքսանդրՄակեդոնացուդեպիԱրնելք կատարած

վանքներիշրջանում: