Հայաստանի հնագիտություն

ուՀՀԱՅԱ 925)

ԵՍԱՅԱՆ

ՀՆԵԳԻՏՈՒ

ԵՐԵՎԱՆ

ԵՐԵՎԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

Ս.Ա. ՍՍԱՅԱՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀՆԱԳիՏՈՒԹՅՌՒՆ

ՊՐԱԿ

ՔԱՐԻ ԴԱՐ

ԵՐԵՎԱՆ

-

-

ՌԻՇ ԲՐՈՆԶԻ ԴԱՐ

Խմբագիր`

թեկնածուԳ.

պատմ. գիտ.

ե,

Արեշյան

Հայաստանիճնագիտությանվերաբերյալ առաջինամփոփդասագիրքն ուր վեր են ՀանվածՀայկանան լեռնաշխարձիՀուշարձանները, դըրանց նյութական, ճղգնոր մշակույնըչ տնտեսաձներըչարձճեստներըչ կապերը ձարանիցշրջանների ճետ: է տրվածպատմական Հնագիտական տվյալներով ցույց պրոցեսի վերան կանգնման մեթողիկան պրակտիկան,ինչպես նան ձնագիտուք՞յան դերը է

սաչ

պատմականմյուս

շարքում: գիտությունների

.-

է քարձրագույն ուսումնական ԳաստատուԴասագիրքը նախատեսվում քյունների պատմության Ֆակուլտետների ուսանողության, ինչպես նան

ե ընպատմաքանների,«նազետներիչազգագրագետների, արվեստաբանների ճամար: թերցող լայն ՊՃասարակության

Փո

ՏՏ

Հ.--ՆՀՀաաաաաւատան»

ՅՈ

ՄՈՄ»

-

ոո(գ:

Լարով ն

Գշ

-

աա

177170

|

«կԿաո--

ԽՇձով ՇԼերձի

ՃԽՈԱՎՇՈՒԼՔՕՑՈՎ

ճեւոց10118

ձենտեր

Տարո

(ճճսծքոամ

86:

-

ՈՕՅղԵաղւ

Ծքօի38)

էճ Յքաճւն ՕՍ ՔՅԵՍՀՑ ղո121227Թ:12112ա 11186ք0Ո26ո8

նքն

Ս. Ֆսայան

Ա.,

-

ս

`

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Հնագիտությունը1 ուսումնասիրում

զարգացումը ն

ե մարդկային Ճասարակության զարզացմանօրինաչափությունները ըստ մշակույթի

այղ

պեղածո մնացորդների:

օգովում

-

Պատմական գիտությունն իր 6ւսումնասիրությտն ճամար է երկու խումբ տղքյուրներից՝` գրավոր ն տռտըկայական: Հնագիաությունը է իրթղեն աղթյուրբները: Մարդկային Պաիմնականում ուսումնասիրում ու սարակության ամեետվաղ երկարատեչրչանի ուսումնասիրության ճիմքում

դըվում

են

միայն իրեղեն աղբյուրները:

Գրավոր աղթյուրները տարի առա), իսկ Հայաստանի պաամությունը լուսաջանվում ե գրավոր վավերագրերով մ.ք.ա. Յ-րդ ճազարամյակի երկըբորզ Կեսից սկսած: Այղ ճնազույն տեքստերը զբվել են Գարեաներկրնենրում` շումերերեն, աքքադերեն լեզուներով: Հայաստանում գրված ճՃնագույն սեպագիրն ճիերոգլիծ արձանագրությունները: վերաբերում են մ, ք.տ. 2-րդ ձՎազարամյակի երկրորդ ն 1-ինի առաչին կեսին։ Դրանք գրված են խեքերեն, աքքադերեն, ուրարտերեն: ելամերեն ե ձին տարակերեն

անդես

եկել

են

մոտ 5500

լեզուներով: ԱղքյուրագիտականՃակայտկաննշանակություն ունեն ավելի արամերեն, գրված «ունարձն ն լատիներեն ինչպես ե ձայերեն միջնաղարյանվիմագրերը: ստի Պնագետը պետք է լավատեղյակլինի թանտսիրականքննուցյան մերողենրիե: Հեագիտության

արձտետզրությունն

ուշ

Փարակիցպատմականօժանղակ գիտություններ

հն

դրամագիտություեր,

ճե-

բալղիկան գինանշանեերի ուսումնասիրությունը/: Հնագիտո Թյունը սերտռրեն կապվածե ձնամարդաբանության /պալնոտնտբոպոլոգիտ/,

/գերթերի ե

/պալեոզոոլոգիա/, ձնտքուսաթանության ճնակենդանաքանական /պալեմբոտա-

եիկա/չ չորըտրդական /անտրոպոգենի/ հրկրաքտեության ե Ների

այլ

գիտությու-

Հնազիտությանաղթյուբները ճնազիտտկան ճուշարձաններն են՝ նակավայըերը, ամրոցենըը, պաշտամունքային տարբեր կառույցները, դամբարանները, դրանցից Փայտնաքերված եյութը ենթարկվում է մանրակրկիտ ճետ:

ուսումեասիրության, որի եղանակները արմատապեստարբերվում են գրտվոր ռղթյուբների ուտումնասիրությտանեղանակներից: Ծշվտե նյութերի ուսումետսիրունյունը ինքանանպատակ չե, ղբա արղյունքներք լայնորեն օգտտզործվում ԽՆ որպես պատմականուսումնասիրությտն նյուք կամ, ինչպես Ըստ անզլիացի ճայտեի Գ.Ղայլեշվել էչ որպես պատմական աղբյուրներ: դի, Գնագիտությունը ձեղաշրջում մտցրեց պատմականզիտության մեչ.

'սԱյն պատմությանտարտեսկտնճորիզոնը լայնացբեց եույեքան,

«աթ տաթ աթ «թա«ԿՀ»առ «թգոսա տմա ոլ«թ ր

1,

«թաթ

առ առ.

որքան `

ռերմինը/ էաոգիշուի յունը 11) ռրպես 4նագիտություն: վում" չչԼոզ

խտայոս։, մեկա

ո

/միչազգտյինաբխնեոլոգիա ոս,

-

ձունաբրեն չ,տրխոսք բառերի միասնությունն ե, որե Ց

աստղադիտակը աստղագիտությանձորիզոնը:Այե պատմությանճամարԳար-

անգամներմեծացրեց անցյալը. յուրբավոր

ենրքավանցելու ճնարավորուինչպես մանրադիտակը կենստթանության ճամարքացաճայտեցմեծ օրգանիզմներում քաքնվաձանգամամենափոքըՓլուսվանքԵհբի կյսնքը: Վերչապես այս ռւսումնասիրությունը մտցրեց այնպիսի փոփոխություններ պատմական թովանդակությանե ձտվալի մե), ինչպես յունները,

այնպես,

ռադիռակտիվուսումնասիրության մեքողը քիմիայի մեչ,,: Այս ամենի ճշտությունը ապացուցված է երանով, որ առանց ճնազիտուքյան տվյալների չէին կարող զրվել Փախնադարյան ճասարակության,

Հին Արնեելքի, Բը»

ինչպես

անտիկժամտնակաշրչանիկամ մի չնադտրի պատմություննե ձայ ժողովրդի պատմությունը:

նտնե

Հնագիտական պեղումներից Հայտնաբերված նյութերի Տիման վրա Ճնաեն կատարել գետները մարդկության պատմուքյան ժամանակաշըջանների /Պետեյալ բաժանումը` քարի դարչ բրոնզի դար, երկաթիդար: Ավելի ուշ ժամանտկաշրչաններըբաժանվում են գրավոր պատմության սկզբունքով` անտիկդարաշրչան, միջնադար, երբ նյութի բազմազանությունը թույլ չէր տալիս .շտրունակել զուտ Ճնագիտալան դասակարգումները:

Գնաձատելովճնագիտական նյութերը որպես պատմական աղբյուըներ, է նշել, որ ճանախ աեճրաժեշտ առարկայականՃուշարձանները շատ ավելի ժաճուսալի ե օքյեկտիվ աղբյուրներ են, քան այս կամ այն պատմական մանակաշրջանի ժամանակակիցների գրավոր աղթյուրբներում պաճպանված վկա յությունները: ՊատմությանՃճամակողմանի ուսումնասիրության նպատա վճնագիտությունը ուսումնասիրում եռ ոչ միայն գտնվածիրերը, այլե

շինությունները, որտեղից ղբանք գտնվել են, վայրերը, որտեղից դրանք ցջերվել են, ե Տնազիտական ճուշարծանի մի ավայրը: Եվ այս «առնառով Ճեազիտությունը ղտսվում է պատմականձիմնաբաբգիտությունների շարքին: Քանի որ ճետպիտական աղբյռւրեերը ճանվում են ճողի տակից, Ճետեն ,,ջաճով զինված պատմագիտուգիտությունը պսակերավոր

տեվանում

Թյուն,,:

իսկ ինչպե՞ս ձողի տակ ճայտնվեցինՃճնագիտական մեացորղներթ: Բացի ձազվադեպ զանվող գանձերից, այս կամ այն պատնադովՊողում քՏաղ ված Քանկարժեքիրերից, մեացածիրերք ձողի մեչ են ընկել քոլորովին "յւ պառնառներով:Դամքարաններում,րանք տեղաղրվել են՝ կապվածանդը շիբիմյան աչշխտրճիմասին պատկերացումներիճետ, ուր այդ նյութերը / պեռք է ծառայեին Վ տիրոչը անղըշիրիմյան աշիարձճում: Դամթարան գտնվածնյութերը կազմում Են այսպես կոչված փակ ձճամալիրներ,որոնց կարեոր ե ժամանեակազրական վերլուծությունը Ճետազոտունյուններիճամ ե տրժեքավորտեղեկություններ է ճաղորդում տվյալ ձասարակությունու զույքային

ե

սոցիալականվիճակի մասին, իսկ դամբարանային կառույց-

ն շինտրարական ները ներկայացեում են ճարտարապետական մշակույթը: եղել են դեպջեր, երթ ճտմալիրեերբ կողոպտվել են նե թանկարժեքիրերը է մնացաձիդասավորությունը: Այղ փակ ճամատանելուց բացի խախաովել ւիրները խաքարվածեն լինում նան երկրորդական ե երրորդականՏաղում-. ծետո ճնագույն դամքբարա ներով երք դարեր կամ ձանախձազարամյակներ ների մեջ քաղվում կին ուբիշ ննչեցյալներ: Այս դեպքում ճին Թաղումբ կամ ծաձկվում էր ձողով, կամ նրա նյութերը ճավաքվում կին մի անկունում, իսկ ազատված տեղում տեղադրվում էր նոր ձանգուցյալք՝ իրեն ուղեկցող նյութերով: Շատ ավելի քարղ է.ամբոզներից, բնակատեղիներից ե այլ շինուճաստ թյուններից ողի շերտի տակից Փայտնաթերված իրերի մեկնաբանումըն: Ցուրաքանչյուր բնակտվայբիմնացորդների ամթողչությունը կազմում է մշակուքային շերտ, որը ծածկում է նրա տակ գտնվող ե երկրաթանական կազմվածքունեցող ճիմետձողը: Վերչինիս Ճնազիտությանմե) ընդունված է չյմայբ Հողչչ անվանել: Մշակութային շերտը մարդու զորձունեության բեքացքում պատմականորեն է: կազմավորվածշերտավորված Ճամակարզ Հայտնաթերվողգտածոները երբեք իրենք իբենց չեին կարող ճայտնվել ողի տակ: Հայաստանում ճեագույն շինուքյունեծրը ձճիմնականում կառուցվում էին չքրծած աղյուտից, որոնք փլվումէին 30-35 տարվա ե նրանց տեղում կառուցվում էիեվնորերը՝ ընացքում: ճետզճետետռտֆացնելով կավացլուրներ: Տների առա) քափվումէին մոխիր, կերակրի մնացորդներ/ոսկորներ/, չարդված իրեր /խեցեղեն, ոսկոր, քար/ ե են այլն: Այս բնակատեղիներըճնագիտական գրականության մեչ կոչվում մոթրե բլուր՝ թելլ կամ Թեփե: Դբանցթարձրթությունը Առաչատար Սսիտմ: Լեռնային ե նախալեռնային գոտիներում շիվում ճասնում էր Յ0-35 եռւքյունները սռվորաքարկառուցվում էին քաբից կամ քարե ճիմքի Ավրա աղյուսե պատերովայղ Վատմառովբեակելի կառույցները ավելի երկար '

էին «աճպանվում: Այղ շըչտններում

մշակութայինշերտի ճաստությունը ղարի բնակավայբերի առկայությունը կոպված է որսորղաճավաքչական կենցաղի ճետ: Այդ քնակավայրերըպայմտնականորեն կոչվում են կայաններ, որոնք միավորում են ինչպես բացօթյա ռե Սատանի դարջԱրզնի այլե/չ այնպես էլ քարայրային բետկավայբեր /Ազոխը։Արցախում,Երնաեյտն ն Լուսակերտի քարայրները ն այլն/: Ֆոր քարի դարից սկսած, մեձ խումբ են կազմում չամրացվահզյուշառ

ավելինվազ է: Հին քարի

ղական տիպի բնակատեղիները: Սկսած մ.թ.ռ.

Յ-րղ ճազարամյակից,չամրաց ված բնակատեղիներինզուզաձեռ առաչանում են չչկիկլոպյան,, շարվածքի պարիսպներովամրացվածթնակավայրեր, որոնք որպես կանոն, գրականության մե) կոչվում են կիկլոպյան ամիոցներ Ա ճարատեում են մինչե մ.թ. 1-ին ճազ. կեսը: Այս ամրոցներն ունեին տարբեր ֆունկցիոնալ

նշան

ե շինարարականտեխնիկայի ն ներկայացնում են ձատակագծման կություն մի քանի տիպ: Դրանգ մի մասը աեմշակ ժայռաբեկորների շարվածքով ամպատերըղառնում են քազբացվածխոշոր քնակավայրեր են: Հետագայում

ուներին նան ամրոցներ աոանց մշտականթնակումաշերտ: Գոյություն րյան: Դրանք ապաստարաններ էին, ուր վտանգիպաճին ճավաքվում էին ե ընտանի կենդանիների ձոտերը:Լայնորեն շրջակայքի բնակչությունը որոնք կառուցվում էին լեռնացք- . էին պաճակակետ-ամրոցները, տարածված

լեռնային արոտավայրերում կամ խոշոր բնակավայրերի մոտակայ-` թշնամու ճարձակումները ետ մղելու ճամար: Ավելի ուշ առայչանում են նան ամրացվածքաղաքայինտիպի քեակավայրեր՝զարգացած արճեստավո-

եերում,

քում`

բական արտաղրությամը: Վանի Ցազավորության շրչանում անտիկ ն միջնաղարյան ժամանակա-

20բյաններին քնորոչ

է ճզոր պտրիսպներով պաշտպանված խոշոր քաղաքնե-

ն Հոգնոր շինություններով: րի առաչացումբ` քազմաքիվ թաղաքացիական

Նշված ժամանակաշըչաններիքաղաքներն ունեին իբենց թնորոշ քաղաքտշչիՔաղաքներիզարգագունական-ճարտարապետական առտանձնածճատկություններբ: էր թաղաքային կյանքի անկուայն Տանախ մբ ըքնականոն չէր: ընղճատվում

մով, մանավանղծամանակաշըչաններիանցումային փուլերում: են նանՀայաստանում գոնվող տարքեր տիպերի ղամթաԲազմատեսակ ն Հանդիպում են ինչպես տարբեր կառուցբանները ղամբարանադաշտերը: որոնք չանների ղամքբարաններ, վածքի, այնպես էլ տարքեր ժամանակաշը երկարատն գոյատնմանմասին: Այս քազմավկայում են դամբտրանաղաշտերի զանություեր պայմանավորվածէ ինչաես քաղումների էթեիկ ԿատկանելուՏյամբ։ ղրանց ձոզեոր մշակույթի առանձնաճատկություններով, այնարս ել գույքային ե սոցիալականտարբերություններով: Դրանցիցամենաձինբվերաբերում ե ուշ նեոլինյան ն վաղէնեոլիթյան ժամանակաշըչանին:Որպես դամբարանները օրենջ, միեչե վերչերս քրիստոնեականժամանակաշրչանի կողմիծ։ քանի որ քստ քբիստոնեակաե չէին ճետազոտվումՃնագետների սովորույթի դամբարաններումուղեկցվող եյութ չէր ղբվում: Հայտստաեի քրոնզեդտրի ն երկաթեղարիղամբարաններնթստ իբենց

ն կրոմձառկանիշների թաժաեվում են քտրարկղերի, ղամբարանաթլուրների են ինքեուբույն զալ ինչպես Ճանդես լեխնեերիչ չնայած վերչիններս կարող այեպես էլ շրչագռել ղամբանաբլուր/ճիմնաճողայինղամբանախցերով/, ն ները քարարկղերը: Մակայն ձանդիաումեն կառուցողական շատ ավելի Օրինակ` մի քանի տատնյակ քազմաթնույթ ճորինվաձքով ղամբարաններ: ծաձկվում էին գերանի ծածկով քառակուսի մետը մակերեսով ղամքանախցերը ն ամրացվում փայտեԱյուներովչ որի վըա շատ ճամախլցվում էր ղամքանա տարքթեր կառուցվածքի քարարկղերն են, Ամենից տարածվածը բումը:

ղամբթանաբլուբներում վեր են ածվում խոշոր քարե պատերով կամ ճարը աստիմանաժն խ ոշոր քարե սալածածկովդամբանասրաձշարված, սկսած, բրոնզեղարից Հայաստանում առաչին անգամ Պանդիչ` Ների Միչին մեծ

որոնք

ձեի դամքբանախցերբ՝ փորված կավի կամ ռուֆի կատակոմբային շերտի մեչ: Բացի դամբարաններիկառուցվածքային ձեերից, բազմատեսակ է նան րաղմանծեսը: Տարբերժամանակաշըչաններումլայնորեն գործածական էր դիակիզումբըչ երքեմն դիակը ենարկվում էր մասնատման, Գանպում

են

ղիպում Է

նանե

ոսկորների փշրում:

Հուղարկավորումը կատարվում էր

խսրի վրա ձատուկ կառուցված կավե կամ փայտե ձարՏակներիվրա, քբազկա-

թրոնՑոռների վրա, կարասների մեչ, ինչպես նան ձատուկ պատրաստված զե, քարե ն. կավե դագաղներում, տարբեր դիրքերում: Յուրաքանչյուր այսպիսի բնակավայր, ղամքարան, ձճանք, ոռոգման

Ճամակարգի մնացորդ, մոնումենտալ արվեստի նմուշ /ժայռապատկերներ, վիշապներ, քանդակներ, ֆալոսներ, կուռքեր/, ճին շենքերի մնացորդե այլ ներ մանապաչձներ կառույցներ, ինչպես նան նրանցում ձայտնան ձուքերված իրերբ մշակութային այլ մնացորդները պատմածնագիտական ե պատենչ Հետեաբար այն ժամանակաշրչանի ուսումնասիրման շարձաններ մական աղբյուրը, երք դրանք ստեղծվել են կամ շարունակել են գոյակամ ,չջարտեֆակտտնել: Երքեմն դրանք անվանում են ,,ծնություններ,, ներ» այդ ՊԿատնաոռվ նագիտական ճուշարձաններ,, ն չչՃնազիտական աղբյուրներ,, անվանումները որոշ իմաստով ճոմանիշներ են: Հնագիտական ճուշարձաննելի քացաձայտումըորոշակի ղժվարու-՝ րյուն է ներկայացնում: ճիշտէչ նրանց մե) շատ կան այնպիսիները, մեծ մասամբ կիկլո որոնք ճեշտ է Շանաչել: Դրանց քվին են պատկանում վան ամրոցները, Գողաճարթեցումիցխուսափածքլուը-քնակավայրերը չբա: մաքիվ ղամբարաններ՝`դղամքարանաբլուրներ,քարարկղներ, եկեղ: շինոավերակներ ն այլն: Բայց Ճուշարձանների մեծ մասբ ծածկված է ձողի ճաստ շերտով: Դա Ճանախ է նկատվում Հայաստանում /ինչպես ն այլ լե՞ նային շրջչաններում/, որտեղ քնական զործոնների ազդեցությամբ լանչ րբիգբերված ճողը տեղ-տեղ ծածկել է ձուշարջաններըմի քանի մետրեր' ճասնող Հաստ շերտով: Դա ձատկապեսպարզ երենում է ՛ճանապար«ների շինարարության ժամանակ, չրանցքների Լ ձիմքերի փոբվաձքի կտրվածքու.., ,

,

՝

`

-

ակնճայտերեում են ձին Հուշարձանները՝ ծածկված բերովի Հողի շերտերով: Նման /փլվածք, ձուշարձաններ բացվել են բնական ճանապարձով 4նճալչ սելավ, ճողմաճարում/, ինչպես ն ձողը վարելու կամ շինարալ: կան «Հողայինաշխատանքների ժամանակ: Այղպիսի աշխատանքների շնորձի ուր

նացվել

են

այնպիսի արժեքավոր գանձեր, ինչպես ճողազիչ քարաշամբի,

-

Շիրակավանի,Էոռի-քերդիՄեծամորիղդամբանաքլուրները, Ճրաշենի /Ծրեվան/, ԱխթալայիչԱյրումի Պուշարձաններբչ որոնք ճարստացրելեն «այ

գիտությունն ու մշակույթը վաղ բրոնզե դարից սկսած միեչն մ.թ.ա, դարերը ն այլն: Հողմաճարմանշնորձճիվճայտնաքերվելէ ուրարտերեն սեպագիրարձանագրությանքեկոր Կարմիր-թլուրում, որից սկսվել են ճակայական ճայտնագործություններ Վանի Թագավորությանվերաբերյալ: Արարատի՝ շրջանում կատարված ճողային- աշխատանքների ընթացքում Հայտնաքերվեց լատինատառմի արձանագրություն, որի շնորձիվ մշտվեց Հին Հա-

4-5-րդ

մաստանիմայրաքաղաքԱրտաշատի տեղբ ն սկսվեցին անտիկաշխարի այղ Հոյակապ ձուշարձանի սիստեմատիկպեղումները: ճանապարձաշինության բնքացքում ծայտնաբերվեցՍպիատկիմի նտադարյանքարայրային ավանը: Այս ցուցակը կարելի է շատ երկար շարունակել, բայց պետք է ձակիրճ

թնութագրել նան ուշարծձանների որոնման 4արցերբ: Բացի պատաճաբար քազվող Ճուշարձաններիցչ շատ վաղուց ըը վաբում են սիստեմատիկ որոնումներ: հմնալով այս կամ այե խմթի Ճուշտրձաններիտեղադրմանօրինաչափությունները, ճետնաքարն̀րանց գտնվելու Ճճնարավոր վայրերը, նրանք ուսումնասիրում են տեղանքը, Պավաքում ճանքավայրերիայսօրվա մակերեսին գտնվող ձին իրերչ խեցեղենի գործիքների բեկորներ, դիտարկում պատերիմնացորղներ ն աշխատաեքի այլն՝ ճամախուսումնասիրելով տարածականառանձինչրյչանների կամ որո. շակի աիգի Հուշարձաններ փնտրելովչ։ այղ ընթացքում գռնում են նան ալ Տուշարձաններ: Հեավայբերի մակերետիցառանց պեղումների ձավաքվա գտածոները կոչվում են վերգետնյա նյութ: Վերգետնյա նյութերի ժողովաեն տեղադրությունը ժամանակագրուհուներըն գքաղեցրածտարածքը Աշգրտելու ճամար: յունը փնտրում էին Հիմ» շրյանի ճնագետներըր Հայտսոտնի.նախախորճրդային նականում որոշակիծամանակաշրչաններկամ տիպեր Ներկայացեող Գուշարձաններ: Այսպես, Ակների /Որնակի/ ճայտնի ղամթարանադաշտում պեղումԱ.երիցյանը, ն.Մառը, Ե,ԹադայշվիլինՌեղկին, Լազե- ` ներ են կատարել րում` ֆ.Րայերնտ» ՄուրյենըՖիլիմոնովըչ Ցիլոսիանին, Ուվարովան, Բոբրինսկինչ Դեքեղ գետի ավազանըուսումնտսիրել է ֆ. դը Մորգանը, որտեղ նա պեղել ե չուր) մշակույթի ուսում ձոզար դամբարան:Հայաստանի սապիրմանգործում մեծ դեր է ունեցել Ն,Մառը, որբ բացի Անիի փայլուն է նան Շիրակի ն սիստեմատիկԿեղումներից ե Ակներից, ուսումնասիրել Գառնիի մի շարք Հուշարձաններ:նշանակալից է Երվանդ Լալայանի կատարած աշխատանքը,որք ուսումնասիրել է ճամարյաամբողչ Սետեի Ճնագիտական է նախիչնանիՀայտնի Քյուլթեփե առաչին բլուրի պեղումս կսել ավազանը, շատ Վուշարները ն ոթոնումներ է կատարել Մրցախին Կուրի ձախափնյա

ձնագե

կողմնորոշիչ Հծավայբերի

ձաններում:

Հայաստանիձնազիտունյանմեչ էական ներդրումներ

ունեն

Խ. խանՌ.Վիրխովը, Ա.հվանովակին,Է,Ռելտերը, Ս.ՏերչԱվետիսյանը, ե. ուրիշներ: (Ռաղայանը

Խորձրդային շրչանում Հայաստանի Գուշարձանների ճնագիտական խնդիրների(ուսումնասիրությունը սկռեց Ճետամուտ լինել պատմազիտական ն զարգացավճիմնականերկու ուղղություններով: ԱռաչիԳուսաբանմանը (նը դրաւորվել է դրոնման երթուղային գիտարշավներբե ճետախուզական

էր աշխարաձագրական միջոցով ն նպատակամղված (պեղումների որոշակի տակամ Գ ոնվող տարբեր որոշ Ճնագիտական ժամանակաշըչանների (բածջում (Ճուշարձանների ճայտնաքերմանը, տրտաքին ճնարավորինչափ ձամապարփակ ե (նշանների արձանագրմանը նրանց վերաբերող առանձին նյութերի ճայ(այրմանը:Երկրորդ ուղղությունը ներկայացնում են գիտականտթսանկ(յունից առավել խոստումնալից առանձինճուշարձաններիքազմամյասիսպեղումները: (տեմատիկ |

երուղային Հետախուզական

առաջին գիտարշավներքդեռես 1920-ական Թ. նախաձեռնելէ Հայաստանիպատմականձուշարձանների պաճպանության կոմիտեն: Առաչին նախաձեռնողներիցէին Թ,Թորամանյանը ն Ն,Լիտիցյանը Հետախուզականորոնման աշխատանքները տարբերտարիների բնդգրբկել են Սեանի ավազանը,Արազածոտնը, Ձանգեզուրը, Լոռին, Կոտայեը։ Շիրակը: առաչին որոշակի արղյունքներ ներկայացնող ճետախուզական յ Գիտական գիտարշավըիրականացվելԵ 89930-ական ԹԹԺ.սկզցներին Բ .Պիատրովսկուչ Ե,Քայրքուրղյանի, Ա.Հաջյանին Լ.Գյուզադրյանի կողմից Արագածի լանչե րին ն մասամք՝ ԱՍնտնի ավազանում: Այդ, ինչպես ն Ս,Բարխուդարյանի Գետախուզականաշխատանցների բնթացքում ձիմնականում ուսումնասիրվել են, այսպես կոչված, կիկլոպյան ամրոցները: Ճետպատերազմյան տարինեորոնման աշխատանքներից բին կատարված ձետախուզական առավելապեսարղդվունավետ էին Հ.եղիազարյանիորոնումները Վայքում, Ս,Եսայանինը՝ Շամշաղինի, Իչնանիկ Նոյեմբերյանի շրչաններում, 0շխնկիկյանի՝ ՋԶաննոր որակ Են ստացել 1975 թվազեզուրում: Այղօրինակ աշխատանքները ԳԱ ն մշակույթի կանից, երը Հայաստանի ինստիտուտները, Պատմության Գուշարձաններիպաճպանությանե օգտագործմանվարչությունը նե Երնանի պետական ձամալսարանբսկսեցին իրականացնել ընդարձակՃետազոտությունների ծրազիը՝ Հայաստանիպատմությանե մշակույքի Հուշարձաններիճանրագիտարանային Ճճամաձճավաքի ստեղձմաննպատակով:Այղ ճետաքազմաճատոր զոտությունների միչոցով արղեն Ճայտնաբերվելեն մինչե այդ անձայտ Ճնագիտական ճարյուրավոր Ճուշարձաններ: պայմամյուս ուղղությունը Հնագիտական դաշտայինաշխատտնքների է իրակապեղումների նավորված խոշոր Ճուշաըձանախմբերիսիստեմատիկ առաջին նացմանանձրաժեշտությամբ:Այդպիսի պեղումների նախաձեռնման փորձը կատարվել է

Ք.,

Ղեկո

Ա,Քալանքարի Հին Վաղարշապատում

րությամբ:

1950-ական ՅՅ.

կեսերին ճնազետներին

մարտարապետների մի

խումբ Հ,Օրքելու որը

ղեկավարությամը պեղումներ է կատարելԱմբերդում, ձետազայումշարունակվել է Ա,Հարությունյանի կողմից: Միչջնաղար-

պանՀայաստանի մայրաքաղաք

ւ

են

Դվինի սիստեմատիկպեղումները սկսվել ք, ՍՄ.Տեր-Ավետիսյանիկողմիցչ իսկ այնուճետե շարունակվել

Կ.Ղաֆադարյանիչիսկ այժմ`Ա,Քալանքարյանի գլխավորումյամը: Հետագա տարիներին սիստեմատիկպեղումները բնդգըկվել են ճնագիտական գրեթե բոլոր Ճիմնականստորաքաժանումներինպատկանողտարբեր տիպերի ճնավայրերչ Հին քարեդարի /պալեոլիը/ ճուշարձաններ ուսումնասիրվել են Ծ.Սարղարյանի/Արտենիկամ Արտին լեռան ստորոտում ե Հրազդան գետի միչին ճոսանքում/չ Բ.երիցյանի /Երնանի ն Լուսակերտի քարայըներ/ե Հ.Ղազարյանի/ՀՃատիս/ կողմից: Նոր քարեդարի /նեռլի/ ե աղնճեքարեդարի /էնեոլիք կամ խալկոլիթ/ բնակատեղիներպեղվել են ն Գ.մրեշյանի Արարատյան դաշտում Ռ,Թռրոսյանի /Թեղուտ, Խաթունարխ/ /Աղաբլուր, Մասիս թլուր/ ղեկավարությամք: Վաղ թրոնզեղարի բազմաթիվ քնակավայրերիե դամքարանադաշտերի ուսումնասիրման բնագավառումառավելապես արդյունավետ էին Ե.Բայքուրդյանի ու Ս,Սարղարյանի /Շենզավիր/, Գ.Արեշյտնի /Մոխրաքլուր, նորաքաց/, Է.խանզաղյանի/Ճրաճովիտ/, Ս.Ծսայանի /Այգնան/, ՌւԲադալյանի/Կառնուտ/ կատարածճետազոտություն տարիներին Տ,խաչատրյանը /Հառիմ/, Գ.Արեշյանը /ԱՄրուճ, ները: Վերչին Սայիսյան/, Հ.մԾիմոնյանը /Վերին նավեր/, Է.խանզաղյանը/Մեծամոր/, Վ.Հովճաննիսյանը /Քարաշամք/ծավօլել են միչին քբոնզեդարյան ճուշարձաններիպեղումները: Հայաստանի ուշ թրոնզեդարի նե վաղ երկաթեդարի փայլուն քաղաքակրջությունը Քազաձայտվելէ Հ.Մնացզականյանի /Ղմճաշեն, Սնանի ավազանիմի շարք դամբարանադաշտեր/չ Հ.Մարտիրոսյանի/Կարմիր թլուրի նախաուրարտական ժամանակաշըչջանի բնակավայր /, Տ.խաչատրյանի /Արքիկ/, Ա.եսայանի /Աստղիբլուր/չ Կարմիր բերղ/չ է.Դեեչյանի /Լոեն

՛

/Մեծամոր/, Գ.Արեշյանի /Շամիրամ/,Ռ,Թորոսռի քերդ/, Է-խանզաղյանի յանի, Է,Պետրոռյանիու 0,Խնկիկյանի /Շիրակավան/, Գ.Միքայելյանի

/ննանի ավազանիամրոց-բնակավայրեր/ճետազոտություններիշնորճիվ:

Հայ ժողովբղի պատմականզարգացմանմեչ իր ուրույն տեղն է զթաղեցնում ուրարտականմշակույքը։ որբ ճիմնականԳատկանիշներովտարթերվում է ինչպես նախորդ, այնպես էլ` ձաջորդող մշակույթներից: Նրա

սկսվել

է Կարմըբ-բլուրի Պեղումնեսիստեմատիկ ուշումնասիրուքյունը բով, որոնք կատարվել են 1939-1971 ք. Բ.,Պիատրովսկուղեկավարուճետո Դվինի ն Կարմիր-բլուրի Քյամթ: Անիի ճնագիտական արշավախմքբից արշավախմբերըղարձան ճնագետների,այագետների ն արնելագետեերինասկսվել են Էրեքունի կարնոր օջախներ: խապատրաստման 1950 ՋՔվականից

ուրարտականթերղաքաղաքիսիստեմատիկճետազոտունյուննեերը/Կ.Հովճաներայան ն ուրիշներ/, որը կարեռրագույն նշանակություն է ունեցել

ե նրա անվանծագման Երեանի նախապատմության ձամաը:ՀեԿարզաթանման տազայում սկավել են ուրարտական մշակույթի կտրեոր մի քանիՀնավայԳ.Տիրացյան/, Օշականի /Ս. րերի` Արգիշտիխինիլիի/Հ.Մարտիրոսյան,

-

Եսայան/,չ Կրազածի /Կ.Հովճաննիսյանչ Հ.Ավետիսյան/, /Դովրիի/Ս.Հմայակյան/, Արամուսի /Ս,Եսայան., Հ.Ավետիսյան/ պեղումները: Մեծ է պռոակվելմ,8.ա. 6-րղ մ.բ. Յ-ըդ դարերի ճաջչողուքրյամթ ձայկականմշակույքի ուսումնասիրությունը: 8-ից Ճ.Առաքելյանի ղեկավարությամբ սկսած Գառնիիամրոցի պեղումները իրենց շնականոն զարգացումնեն ռւնեցել Հին ՀայտստանիմայրաքաղաքներԱրմավիրի/8. Առաքելյանչ այնուճետե՝ ԳշՏիրացյան/ն Արտաշատի/Բ.Առաքելյան/ ուտումնտսիրուրյան միչոցով: Այդ խոշոր Տուշարձանսախմբերի կողքին

ին

մանրամասն պեղվել են նույն ղարաշբյանի նան այլ տիպի Ճուշարձանեեր՝ Շիրակավանում/Ֆֆ.Տեր-Մարտիրոսով/, Հացավանում/Գ.Տիրացյան/, Կարն այլեչ ճաղբյուրում /հ,Կարապետյան/ են միչնաղարյ»ն Դվինի ուսումնառիրությանը զուգրընթաց այլ ձնավայրերիպեղումները: Լռռի բերդի /հ. Ղարիքյան/,նալքանդի ՄԱ,քալանքարյան/,Վաճանավանքի /Գ.Գրիգորյան/, Ամցերդի /Ս.ՀարուՏյունյան/, Ձաքարի բերղի /ե,Ասատրյան/չՀին Գետիկի /Գ.նԿարախա (անչ, Ադստնի ձովտի ձամալիըբների/Հ.Շսայան/ ն մի շարք այլ ճուշարձաններէ պեղումներ Թույլ են տվել վերակազմելու վաղ /մ.8. 4-8-րդ դ.դ./ ե

կառարվել

միչնադարի բնակչության կյանքի տարքեր կո-զարգացած/9-14-րդ դ.դ. մերը, որն բնքացել է երկրի ե ավելի փոքը իշխանուքյունների մա: ա

ղաքներում, ֆեռդալականամրոցներում նեականմիաքանություններում:

գյուղական բնակավայրերում» մ

տալիս Հետազոտման Հնագետներինմեծ օգնություն են ցույց մի Յվում ե օդային ճետազոտունյունը, որի մոչոցով ձեշտանում է ոչ միայն Նոր ձուշարձանների ձայտնաքերումը, յլե

շարք

նոր եղանակներ, այդ

'

դրանց

Լուծումը:Այս ձատակազծային

եղանակը Հայաստանում դեռես

օգտագործում չի գտել, չնայած այն քանինչ որ այն վաղուց օգ-»գործվել է Կարմիր քլուրի քաղաքային Քաղամասերիուսումնասիրության ժամանակ: Օդից շատ լավ երեում էին փողոցների դառտավորվածությունը ե քնակելի տների ու Թաղամասերիճատակագծերը: ինչպես ն աշխարձիշտռ երկրներում ԽորձրդայինՄիունյունում, օգտագործվում է ստորչըյա Ճնագիտուքյունը: Հայաստանում առաչին ալ: այտ եղանակը օզտագործվել է 1960 Ք8,, երք մի խումբ մոսկովյան չրաԿույզներ 4ետազոտեցին Ճատակը՝ Լմաշեն զյլուղից մինչն Այրիվա լայն

տարածքը:

Սնանի ՛

.

.

4.

Հայտնաքերված

որպես օրենք, ենքարկվում են Ճուշտարձաններբչ պեղումների: Բնական է, որ մասնագետներիսակավությանպատմնառով չեն կարող պեղվել քոլոր Հուշարժանները:Մի մասը անձնագրվումէ ե վերցվում աշվառմանու պետականպաճպանության,մյուս մասը ենթարկվում է

սիստեմատիկ«պեղումների, դրանցիզ,շատերը շարունակվում են տասնամյակ ներով, այլ Գուշարձաններումկատարվումեն Ճճետախուզական պեղումներ, նշգրտվում դրանց ժամանակագրությունն ու շերտագրությունը: ամեն մի Հնագետը պեղումների տնացքում ձգտում է ճայտնաբերված ն իր շռշափել ձեռքով ճասկանալնրա ճարաքերակցությունբկողքի իրերի նկտտմամբ: Հնագիտական իրերի տեղադրությունը ե նրանց փոխադարձ ճերՅականության բացաձայտումըպեղումների վարմանտամենակարնոր օրենքն է: Մշակութայինշերտերի Հերթականությունըչ որոնք առայացել են տարքեր ծամանակեերում մարդու գործունեության ձետնանքով»կոչվում է շերտտ«գրություն որը /աստրատիգրաֆիա, թաղկացածէ լատիներենծածկն ձունարեն գրում են ,չգրաֆո,, քառերից. ատրատումնշանակումէ շերտերի նկարագրություն/չ որին ճետնելբ շատ քարդ զործ է, դրա ճամարձարկավոր

են որոշակի գիտելիքներ ե Ճուշարձանի իմացություն: Որպես ծրենթ, վերին շերտերը ստոպիններից երիտասարղեն ն ծածկում են նրանց: եթե էչ մշակութային շերտի կտրվտեքում երեում է շերՃուշարձանըանխաթար տերի ճերթականությունը: Կարնոր Է ոչ միայն ստույգ Ֆիքսել ն թվագրել շերտերբ առանձին-առանձին,այլե պարզել նրանց փոխադարձ ձարաքերտակց թյունը ն առանձինթվագրել ամեն մի շերտը: Հանդիպումեն նան միաշերտ Փուշարձաններ/ինչպես, օթինակ, Նորաբացի բնակավայրերը» Ջաքարիբերդ ամրոց-ջնակավայըըն այլն, որտեղ ամբողջ մշակութային շերտը մերաբերբում է մի ժամանակաշրչանի: Ավելի ճանախ ճանղեսեն զալիս բազմաշերտ ճուշարձանները, որտեղ կյանքը շարունակվել է մի քանի ժամանակաշրչան ն նրանցից ամեն մեկը Քողել է իր ճետքը: Այդ Հուշարձաններից է միչնաչ ղարյան Հայաստանի մայրաքաղաքԴվինի միջնաբերդը, որտեղ նշմարվում են

շարունակաբար/ուշից դեպի վաղը/ ուշ, զարգացածն վաղ մի ջնադարշան շերտերբչանտիկ, վաղ երկաթի ե վաղ քրոնզեդարի շերտերը, որոնք ներկա-

յացնում

են

շուրջ

բի մնացորդներ:

տարվա ոնճազքում

տարքեր մշակու գոյացած յթնե-

Այգնանի քնակտտեղին ունի զարգացածե վաղ միջնադարյանշերտ անտիկ, վաղ երկաքի, միչին ե վաղ ջբոնզեղարյան շերտեր: Եթե կյանքբ որնէ որոշակի Հուշարձանիվրա երկար ժամանակ ընդշերտերի միչն որոշ դեպքերում առաչանում էին ճատվում էրջ ճնագիտական թ»ջմաքուրչ, միչնաշերտերչ այսինքն քերովի ճողաշերտեր, որոնք չեն պարունակումոչ մի իրչ այսպիսի պատկերշատ ստույգ երեում է Այգնանի,

նախիչնանի, Քյուլթեփե

3-ին

ն

Ծոխրաքլուրի արճեստական ,,ամող,, կամ շերտի շինարարականձՃռրիզոնի

երթեմն մեկ քլուր-քնակավայրերում,

ձաստությունը ձասնում -է մի քանի մեարի, որբ շառ դժվարացնում է Ֆիքամանպրոցեսը: Դրա ճամարկտ ճնագիտական փորձվածեղանակ. տվյալ շերտը փորվում է 20-25 սմ խորությամբ, այսինքն այնքան, որքան կարող է փորվել քաճով: Զափմանճշտության ձամարնախապես կատարվումէ ամբող) Ճետվայրի մանրամասնձատակագիեր ռելիեֆ ձանույժը, իսկ այնուճետնեպեղամմսի չորք ստույգ

է ձանույքի տվյալներին: Պեղամասը ճամապատասխանում բաժանվում է

Լ այլն/, ոռակութիների /2»4 2 կամ 44 են ֆիքսվում բոլոր շինությունները ստույգ

ամեն ն

քա-

սաձմանում

քառակուսու

գտածոներբ: Հանույթի

ժամանակ լայնորեն օգտազործվում են այնպիսի գործիքներ,

ինչպետձար-

քաչափը, Քեոդոլիքը ն կիարեգելը: Հնավայրը անճրաժեշտէ բացել մեծ Ծակայն վարում են նան փոսորակներովկամ ոչ մեծ պեղամատերով,թայց այղ եղամիայն ճուշարձանի շերտազրությունը կամ նակով կարելի է քտացաճայտել լավագույն դեպքում բացել առանձինկառույցներ կամ ճետաքթըթիը իրեր: Անծրաժեշտէ ամբողջովին ուտումնասիրել նան ղամբարաններըե ղամթաքմբում «նարավոր են Նաբլուրների ամբողչ Քումքը: Դամքանաբլուրների նան չերտազրակտնդիտողություններ: Շերտագրական ուսումեասիրություեշ են, այնտեղ ամեն ինչ Քաղվածէ ները դամբանախգում խիստ Հազվադեպ սակայն սա չպետք ձնագետին,քանի որ, ինչմիաժամանակ,. է ձանզատացնի պես նշվել ուեհն էչ գոյություն կրկնակի Քաղումներ: Հուշարձանի շերտագրությունը նե Ճճնազետի դիտարկումները օգեում են Թվագրունյան ամքողչապես ե հրա տոանձինշերտերի ե գտածոներիքվագրունյանբչ Շերտագրությունը օգնում է նան ձուշարձանի Պարտջերական ն ժամանակագրության որոշմանը պարզում է, Քե որն է բացված շինուկամ Բյուններից գտնվածիրերից ավելի ճին կամ նոր: Բայց ամենաբարդ խնդիրներից է բքացարձակ ժամանակագրության քացաճայտումբ:Այլ կերպ աստե,ճնագետըպետք է որոշիչ Քե երք է ստեղծվել տվյալ Համալիրըկամ կ գտածոն՝ կապելով այն մեր տարեգրությանը: Այսպիսով, ձարաքերական ժամտքացարծակժամանակագրության ձանրազումարըկազմում է ընդձանուր՝ նակագրական ձամակարգ,որը բնորոշում է ճուշարծանի, ղամբարբանի, իրի,

մակերեսով: պեղումե

այսինքն յուրաքանչյուր ուսումնասիրվող Հուշարձանիժամանակը: նման Ճամակարգի կազմմանԼ թվագրմանմշպրտման Ճամարպարտադիրպետք է կազմվի ճնությունների ժամանակազրական սանղղակ: Ծակայն անգամմիշտ թվագրը-

վող իրերի առկայության ղեպքում /ղրամներ, արձանագրությամբիրեր ե ոյլն/ դժվար է մշգրիտՑվագրել Ճուշարձանիտարեթիվը, թանի որ իրեժք

կարող են ճայտնվել այդ Ճուշարձանում

շատ

ավելի

ուշ

շրջանում /օրի`

նակ, մ.8.ա. 8-րդ ղարի թագավորներԱրգիշտի 1-ի, Սարդուրի 2-րդի ռրձանագրություններովվաճանները, տաղավարտներբչգավաթներըգտնված են մ.թ.ա. 7-րդ ղարի Թեյշեքայինիի ամըոցում/: եթե դրանք անգամ Պաեն իրերինչ այնուձճանդերձ մաժամանակյա դրանց` ձողաշերտիմեչ ամփո-

փելու ժամանակըանպայմանպետք է տարբերվիպատրաստման ժամանակից: Անգամ այդ ղեպքում տարբեր գործոնների միչնե կարող է մի քանի տաս նյակ տարվատարբերություն առանձին լինել:Այղ պատճառովձճնագիտական զոաեոների ամենաստույգՔվագրությունը սովորաքար ունի 50-100 տարվա 0շգրտունյուն: Որքան ճուշարձանը ճին է, այնքան թվագրությունները անճիշտ են: Մարղկային ամենավաղպատմության փուլերիչ առենք պալեռԼիքյան շրչանի ճուշարձաններիթվազրության մշտությունը չափվում է -

ճարյուր ձազտըտարով:

նում

Գտնվածիրերի բացարձակթվագրության պարզմանամար ճիմնակաէ վիճակագրական օգտագործվում ճամեմատությանեղանակը: Դրանից

"ելնելով,

կարեոր եշտնակություն

է տատանում ամենատարածված զտածոների

խեցեղենի, քարըչ ոսկորի ուսումնասիրությունբ: Ոչ պակաս նշանակուքյուն ունի նան մետաղեառարկաներիուսումնասիրությունը, չնայաձ այղ իրերի մի մասը կարող էր կամ ներմուծված լինել, կամ

բերված օրինակների ճիման վրա:

պատրագով

Գտնվածբոլոր իրերը քաժանվում են տիպերի՝. ըսռ ձեի, ճարղարմա եղանակի, գույնի, զարդանախշերին այլն: հրերի ամեն մի խումք նշված ձատականիշերով բաժանվում է տիպերի, ենթաբիպերիե տարբերակների: Այսպիսով տիպը միանշանակկիրառույան նման եյութերի խումբ ե, որը այլ խիմքերիցտարբերվում է որոշակի ձեաքանական ճատկանիշներով: Միանմաննյունեցը, են այլ Հուշարձաններըճամեմատվում տեղերից ձայտնիձնուքյունների, փակ ճամալիրներիճետ, որը շառ ճեշտացնումէ ղրանց ինչպես ծարաքերական, այնպես էլ թացարծակ թվագրմանգործը: ԴիտարկելովառանձինՃուշարձաններից՝դամքարանիցչքնակատեղիից,գանձից գտնվածնյութերը կարելի է առանձնացնել ձճնագիտական Գամալիրը: Այսպիսով, ճնագիաական ձամալիրկոչվում է ճողի մեջ ճամաժամանակ ընկած ճՃնություններիճանրագումարը: ճամարմեծ նշանակություն ունեն Թվագրման ժամանակակից Ֆիզիկամե նվամումները: Դրանցիցամենատարածվածը եղանակն ռադիոնծխաձնային է, որը ճիմնված է 14 ատոմայինկշոռվ ածխածնիքայքայման աստիմանի | որոշման վրա: Բացաճայտելով ածխածնիքայքայման աստիմանըօրգանակա զտածոներում, կարելի է սաճմանել ձառի կտրելուց ճետո կամ կենղանու | մաճանալուց Ճետո անցաձժամանակը:Այս եղանակըտալիս է նացարձակքվա

գրություն

,

երքեմն շատ մեծ

տատանումներով:

Առանձին գտածոներիկամ ճամալիրների Ցվագրության ճաստատումը ճամար, բայց դա նրա միակ խնդիրը չե: Նյութեշատ կարնոր է ճՃնագետի ավելացման ճետ, ինչպես միաժամանակյա,այնպես ել բի քանակական ամբող ական սանդղակ» պետք է ստեղծել ժամանակազրական տարաժամանակյա, ամփոփտարածքներ, նույնիսկ՝ որոնք ընդգրկում են աշխարգազրական մայրաքաղաքներ:Այս աշխատանքը«նարավորություն է տալիս մի կողմից ներ, մեծ

մշտությամք որոշել

նորաճայտՀուշարձանների ժամանակագրական

կողմից` ուսումնասիրել են այստեղ գտնվածիրերի արտադրության ճարգերբչ Յե գտածոներիպատմականտեղաշարժերի ճետ կապված դիրքը,

մյուս

ենդիրները: Այսպես օրինակ, միչին ե ուշ քրոնզեղարյան մետաղե իրերի ցույց ձեաքանության ն արտադրությանմանրակըկիտ ուսումնասիրուքյունբ ԼոռիԼճաշենում, Քարաշամբում, է տվել, որ Թռեղքում, Կիրովականումչ բերղում Ա այլ Գուշարձաններում գտնված իրերի զգալի մասը պատրաստվաձ է խեթականքագավորությանմշակույքի ազդեցության ներքո: Շատավելի վաղ` էնեոլիքի դարաշրջանի ճնավայրերում՝ նախիչնանիՔյուլքանկատվում ստույգ Թեղուտումչ Շամիրամալթիումն այլուր փի 1-ինումչ

օբեյղյան մշակույթների ազղեցությամք պատրաստված իրեր։ Այդ անոթները ճիշեցնում Են ճենց «ալաֆյան ն օքեյդյան խեցեղեմի կողմից օգնել է նշված ճուշարձանների քիչ Տե նը: Այս Ճանգամանքը շատ ստույգ թվագրությանը, մյուս կողմից` տեղականմշակույքի յուրաեն

ճալաֆյան

Ա

ե նրա ունեցած կապերիպարզաբանմանը: ճատկությունների քացաճայտմանը Ծիջնադարյան Դվինից գտնված իրերի մանրակրկիտքարտեզագրումընույնպես օգնեց վեր օԳանելտեղականարտադրությանառանձնաձճատկությունները, ներմուծված իրերի նմանությամք տեղականիարտադրությունը, ինչսես նաառկա,՞.ներմուծված նչութերի` սիրիական ե թյուզտնդղական ճախնապակու

քյունը:

տեղը որոշելու ճամար, քացի տիպաբանական Իրերի պատրաստման ն քիմիական ունեն ֆիզիկատեխնիկական գոյություն վերլուծությունից, ն ինչպես երկարի գունավոր մետաղների սպեկտրալ ն մետաղաեղանակներ» զըրական վերլուծությունը, որբ Ց8ույլ է տալիս պարզել ձճնագույն ին չԿես իրերի պատրաստման տեխնոլոգիականարտադրության "նան ընձեռած ճնարավորությունների դեպքում Շշգրտել տեղը: Այսպես, տվեց, ռր դրանք ցույց Լճաշենից գտնված ոսկե իրերի վերլուծությունը են ծույն եղանակով ստացված ձումքից: Այղ պատըրառտվածՋողի Ճանքերից է քարձրորակ քացաճայտվեց,որբ Լմաշենի ռազմականզենքը պատրտատված

պատմությունը,

Ծիտաարժեք ունեցող թանդակները» Ցրբոնզից, իսկ թարձը գեղարվետտական են ն խտրամից» կան առարկաների զարդերի մի մասը ձուլվաձ մետաղական որը

երանգ: նրանց տալիս էր արծաթափայլ ՝

Հետագա տարիներինտկտել է ճնագիտական խեցեղենի ռենտգենակառուցվածքային վերլուծության է կիրառումբ։ որը ճնարավորություն տալիս վերձանել ինչպետ անոթներիպատրատաման եղանակներիբազմադաեություերչ այնպես էլ ղուրգի անիվի պռտման արագությունը, որը շատ ունի ոչ միայն-Հայտսսանի, աչլե ամբողչ Անդըկովմեծ նշանակուքյուն

կասի խեցարտաղրության «ատմությանամար:

է Հնագիտական ճնտազոտուքյան կարեորազույն քաղադրամասերից առանձին նագիտական բատ մշակույթների քացաճայտումը: Քարտեզագրելով

ժամանակաշրչանների բնտկտվայրերի տեղաբաշխուու դամբարտանաղաշտերի այղ ճնավայրերում ճայտնաթերված ճարտարապետական կառույցների 4ե-

մը,

վերն ե

ու

շինարարական եղանակները:քարից, կավից, մետաղներից, փայտից

նյութերից

պատրաստված աշխատանքի գործիքների, զենքերի, զարդերիչ, կենցաղիառարկաներիձների յուրաճառկուքյունները, Քաղման սովոբույթներն արտացոլող յուրաճատուկ մնացորդները, կիրառականարվեստի այլ

առարկաներով ներկայացված զեղարվեստական տարբեր ոճերի տարածումը, աշխարձի ձնագետները ճանգել են որոշակի եզրակացությունների: Նրանք Ճայտնաբերելեն, որ նշված մնացորդներիորոշակի ձատկանիշներով թնոջր

ըոշվող տիպերր, միակցվածեղանակովճանդեսգալով տարքեր ճնավայրեբում, զբաղեցնում են աշխարձագրական որոշակի տարածքներն գոյություն են ունեցել Հնուժամանակազըական նույնքան որոշակի Քյունեների տիպաքանական այդպիսի բնդձճանրությունները անվանվել են

սաճմաններում

Գնագիտական մշակույքներ: Համաշխաբձճային ճնագիտությանփորձը միանը» է տվել, որ գոյություն շանակցույց չունի Ճճիմնական բոլոր ճատկան ներով իբար կրկնող ճնագիտական ճնաերկու մշակույթ: Յուրաքանչյուը զիտականմշչակույքմտրղկանց որոշակի բնդձանրության գործունենության արգասիք է ն քնութազրումէ տվյտլ բնդձճանրության նմանությունն ու տարքերությունը մարղկանցայլ ինդճանրություններից:Այստեղից«արզ է դառնում ճնագիտական ե. նրանց առանձինմշակույթների սաճմանազատման փոխաոնչություններիուսումնասիրության նշանակությունը ցեղախմբերի ու ժողովուրդների կազմավորմանւ ճետազա Ճապատմությանճետազոտման մար:

ռ

ԷՔնիկ պատմությանճամարվեքվերակազմության ճամարձնազիտու-

Քյանը մեծապես օժանդակում է ֆիզիկական մարդացանությունը, որը է տալիս բացաճայտելճնագույն բնակչության մարդաբանական թույլ տիպե

բր: Տնտետտկանպատմությանճարցեիիքացաձայտման ճամար `

մեծ

կություն

ունի

Հայաստանում լայն տպրածում

մնացորդների Ճնակենդանաթանական ուսումնասիրությունը: 16.

նշանա-

ստացածկենդանիների

են տալիս ճնազետներին լիովինուեղանակներըքույլ իսկ մշակույքն ազզագրության բնդճանրապես, սումնասիրել նյուքական մեչ տարածվածվերապրուկների մեթոդի օգտագործմանմիջոցով ճնարավոր Հուշարձաններում ապրող տեղաքնիկէ պատկերացումկազմել ճՃետազոտվող մասին: ների զարգացմանաստիճանի Արվեստի առարկաներիգտնվածնմուշները` տարքերօջախներ, արձա-

Բ-լոր

այս

նիկներ, ճմայիլներ, զարղեր, սպառազինությաննմուշներ /վաճաններ, սաղավարտներ,գոտիներ, նվիրատվականթիթեղներ ն այլն/չ որոնք զարեն տալիս դարվածեն դրոշմված կամ փորագրվածպատկերներով, Ցույլ մասին: մշակույքի ունենալ նրանց տերերի ճոգնոր կարծիք որոշակի ն մեկնաբանման ճայտնաբերմանչմշակման աղբյուրների Հնագիտական ճամար Հնագետըդիմում՛է տարբեր գիտուքյունների՝ երկրաբանության,

ե աստղագիտության Ֆիզիկայի, մաթեմատիկայի, Ց Հնաաշխարձագրության, աղբյուրները ձիմք են գիտուքյունների օգնուքյանը: Հնագիտական այլ ճնագիտության ճիմնականխեղրի ուսումնասիրության ամար, է` ճառարակական ձամակարգերիզարզացմանթացաճայտումը՝սկսած այն Ի նախնադարյան վերջացրած միչնադարով: ճամայնականճասարակարգից`. են այն փասպատմականվերակազմությանճամարելնում Հնագետները Վ տից» որ նյուքական մշակույքի ն ծասարակականկյանքի միչնե գոյություն

Է-ծառայում

: որոշակի կապ: Այս պատմառովնրանք ձգտում են վեր Հանել առանձին ժողովուրդների ն ամբողչ մարդկուքյան զարզացմանսոցիալական պբըոցեսները, որբ մարղկության զարգացմանԳիմնականբովանդակությունն «նագիտաէ, ն ապացուցել, որբ կարելի է ինքնուրույն դնել ն լուծել

ունի

կան խնդիրներ:

Հնագիտուքթյունբ աշխարի առաչբացեց նախօրոք անձայտ ճասարակություններե պետուքյուններ ն ճազարամյտկներովճնացրեց մարղկության '

պատմությունը:

միչավայրը «Հնագույն մշակութային ՊՃամակարգերի Աշխարծագրական

ն գոյատնման նյուքական զարգացման

անրաժեշտ պայմաններից է:

Հնագի-

տական ճուշարձանների, պեղաձո իրականուժյանԴետազոտումյանանքակտելի

է կազմում ուսումնասիրվող տարածքների բնականձարստությունների պայմանների քենուքյունը: կլիմայական ն առճասարակ աշխարձագրական մշակույթների, Դայ ժոներկայացվող ճնագիտական Դասագրքում ղովրդի պատմականզարգացումը ընթացել. է Հայկական լեռնաշխարձում, որբ տեսակետից մի առանձին տարածույՑ է /ռեգիոն/, ֆիզիկա-աշխարճագրական միասնականլեռնային երկիր` ծալքավոր, ծայքաքեկորավոր լեռների, ձրաթմասն

ու զանգվածների, միչլեռնային զոգաճովիտներիու խային սարաձարթերի ու բարդ զետաճովիտների լճային զոգավորությունների, լեռնագազաթների ամբողջությամբ: Հայկական լեռնաշխարձըԱլպիտկան-Հիմալա Ճճամանարգերի Ը

Մոր

ՆՈ

|

աա

ամմա

ՀՈՄՀԻ՞ ԲՋ

ե ՏՏ

ան

լեռնային կառուցվածքների ճամտակարգի օղակներից

ն

գրավում է

Տավրո-Անդրկովկառյան շրչանըէԱյն քնկած է իրանական կենտրոնական

Անատոլիական բարձրավանդակների միչե Լ զթաղեցնում է ձյուսիսային 36540 08, արեելյան 36-ից մինչե լայնության -ից մինչն 479 Յշ րնկած տարածությունը, 344 780 քառ կմ ընղճանուր մակերեսով: Հայկական լեռնաշխարձիՆյուսիսային սաշմաններն անցնում են Ծե ծովի ճարավայինափովն Փոքը Կովկասի ձյուսիսային լանչերով, Ճյուսիտ -արնելցում՝ Փոցը Ճովկասիձյուսթսարնելյան լանչերով, արեե

վելքում` Կարսու զետի ճովտով/Արաքսի աչ վտակը/, ճարավ-արնելքում Կարա-Դոդի,Սիշոխ-Դադի լեռների ճարավայինլանչերով ն Ուրմիոյի գոզավորության արեմթյան ճառվածձում:Հարավում Հայկականլհռնաշխարձճի լեռները ն ՀայկականՏավբնական տաճմանները Ճամարվումեն Քրդստանի բոսը: Արեմտյանսաճմաններըցցուն չեն ընդզծված ն ոչ մեծ գոզավորությունների գծով /Ամիկյանչ,Ծարաչի, Կիզիլ-իրմակի, Գայլ գետ/ վեբին Ճոսանքի Ա ավելի Ճյուսիս՝ եշիալ-հրմակի ստորին Հոսանքի գոգաերիզվում են Անատոլիականքարձրավանդա վորություններով աստիմանաբար Կին: Հայկական լեռնաշխարձըկոնկրետ օրֆոգրաֆիկ ն ձեաբանականձասկացություն է ն իրենից ներկայացնում է միտսնականթարձրավանղակայի Խրկրամաս: Վերչինիս ռնլեֆը ձեավորվելէ երբորղական-չորբորդական գոյացում, որի սաճերիտասարղ շրչտնում ե ճամարվում է ձճամեմատարար մաններում երկրակեղեի շարժումները դեռես ավարտված են: Հայկական լեռնաշխարձճի ճՃիմնական լեռնային ձամակարգերի միավորը թեք նե կտրտված լանջերով, թարձրագագաժ, Տզված լեռնաշղքաներնեն, որոնցում առանձեն ձետեյալ ուղղաճայտց գոտիները՝ ցածրադիր/մինչե 1500 նանում մ թարձրության/չճամեմատաքար թարձր/1500-ից մինչե ւ քարձը լեռնային /2800-ից ավելի/: Հայկական լեռնաշխար«բ ԱռաչավորԱսիայի

մ/

գետերի խոշորագույն

է: Այստեղիցտկիզքառնող ամենամեծ է /2700կմ/: գետը Եփրատն Ֆրջաժանն

Հսկայական լեռնաշխարձիտարածքովճոսում է 600 կմչ Այն գոյաէ երկու գետերի միախառնումից՝ քուն Եփրատ /այժմ նարա-սու/ ն Արաձանի/այժմ Մուրադ/: Տիգրիսը կամ Դղկաք գետն ունի 1950 կմ երկարություն, որից 540-ը՝ լեռնաշխարճի Արաքան սաճմաններում: ունի կմ երկարություն ն մեծ մասամք ճոսում է լեռնաշխարճի տարածքով ձՃյուսիսում Հայաստանըեզերվում է Կուր գետով։ Սն ծովը թափվողխոշոր գետերից են ճորոխը հե Գայլ գետը: Հայկական լեռնաշխարձճի զետային ցան ն նավարկուրյան ճամարՊիտանի ցի մեծ մասը սելավաբեր է, արազաձոս չե: Հայկական լեռնաշխարձինքնորոշ են միմյանց ճատվողբարձունթնեորը

եում

զգոյացակ.:

րի միչե գոզավորություններբ՝ Արարատյան,Շիրակի, Ալաշկեր" տիչ Մանազկերտի,Մուշիչ որոնց մի մասը զթաղեցնում են լճերը: Սրան38

ցից առավել խոշորներն են Ուրմիան, Վանը ն Սնռանը: Ուրմիա / Կապուտան,Ռեզայե/ լինը զբաղեցնում է Հայկականլեռն հրանական թարձրավանդակի միչնե բնկած գոգավորության մեծ

Նաշխարձի

թտրձրությանվրա, Հայելու մակերեսը` 578 կմ, խորությունը` 15 մ: Լճի չուրբ արտակարզ աղի է:

մասը: Գտնվում է 1276

ճազարքառ,

մ

Լին է թափվում 12

գետ: Վերջինիս ցածրադիրափերըշատ նպատառվոր են Հնուց ի վեր լիճը օգտագործվելէ նավարկուերկրագործության Համար:

թյան ճամար: Վանա

քառ,

լիճ

:

գոնվում է

մ

թարձրուքյան վրա

ե

կմ տարածք: նըաչբերը պարունակում են մեծ

զքաղեցնում է քանակությամբ

այն ոռոգման նե խմելու ճամարպիտանիչէ: Լճում սոդա, որի պատմառով ապրում է ձկան մի տեսակ` տառեխը, որը Հնուց ի վեր արղյունաճանվել

Լճի արնելյան ն ձյուսիսարնելյան ափերըմեղմ կլիմա ունեն ն ճարմաբ են շրչռակագետերի չըերով ոռոգելի երկրագործության ճամար: Սնանա լիմը գտնվում է 1916 մ բարձրության վրա: նրա մակերեսը 1416 քառ. կմ է /մինչն լ:ի մակարդակի արձճեստական նվազումը/: Լճի մոռ ափերը երիզվածեն բարձը լեռնաշղթաներով: Սնանա լիճ է թքափվում առնում Յ0 գետ ու միայն Հրազդանը: գետակ, նրանից սկիզբ է Հայկականլեռնաշխարձինբնորոշ են կլիմայական ճակաղրություննե են կլիմայի բոլոր ըը, ուր ձերքափոխվում տիպերը`մերձարնադարձալիձյուն ե սառույց: Եից մինչե ձՃավերժական Ձմռոտնըչափավորցուրտ է: Հունվարի միչին չերմաստիճանըտատանվումէ -Ժ-ից մինչե -9 տաճմանեերում, նվազագույեր՝ -35: Լեռներում տեղումները ճասնում Ին մինչե 500-700 մմ: մ.մ., իսկ ցածրադիրվայրերում` 150-300 Գարունը Կարա. տն էչ անձրնայինչ ամառբ չոր է Լ տաք: Հայկական լեռնաշխարձճի քուսականությունը շատ ճարուստ էչ որ» Կայմանավորվածէ ռելիեֆիչ Հողի ե կլիմայական պայմաններիթազմազանությամբ: Վերչինս գտնվում է երկու իրարից խիստտարբեր քուսաբանսկան-աշխարձագրական երկրամասերո՝խոնավ ե անտառոտ Վրկաեա-պոնտակս.։ ն չոր ու հրանականի անտառազուրկ միակցմանվայրում: ՄԾինչն 20002200 մ բարձրության վըրա, լեռնալանջերին, Հանդիպումեն անտառներ Մկաղնի,ծամար, սոճի, առանձին պուրակներով՝ կեչի ե լորի/: Սրանցից ավելի քարձր՝ 2200-2700 մմ-ի վրա, ամում են թփուտներ, որոնցից բարձր ժայռեր են կամ տլպիականմարգագետիններ:Հայկակտն լեռնաշխարճի ցածրադիրՃովիտներբքավականինթերքաթեր են Լ նպաստել են երկրագորանասնաձության զարգացմանը, իսկ բարձը լեռնային մարգակգետինները՝ պամությանզարգացմանը:Հայկական լեռնաշխարձիընդերքը ճարուսո է է:

.

.

օգտակարձանաձոներով: Հայտնի են պղինձ-մոլիճդենային /Քաջարան, ն այլն/չ պղնձի Ագարակ,Լինք, Հանքավան /Մառնեուլիչ Ալավերդի» ն այլե/չ Շամլուղ, ՂափանչԳետաքեկ ոսկու /Զողչ Մեղրաձոր, Տաչարանչ ՀասանկալաչՎանա լՕի ավազանն այլե/, կապարիու ցինկի /Ախքալա, Ղազմա, Պրիվոլնոյե/ ճանքավայրերը: Երկարով ճարուստ են Մուչշիչբիր-

Լիսի ն Վանի շրչանները, ինչպես նան Ուրմիայից արեւմուտք ընկած լեռՆերը: Կապարի,պղնձի ն երկաթի ճարուստ պաշարներ կան Ռշտունյաց ն երկաթագճա» կապարաճատաց լեռներում, որոնք ավանդաբար կոչվել են Լ է Անճ այտնի գլերրինք,չ: Երկաթի, պղինձի արծաթիձՃանքերով տաց Հայկական լեռգեղ-տուն գավառրԱղձնիքում: Հնագույն ժամանակներից ն են խոմետաղիարդյունաձանման նաշխարճբ ճարակիցշրջանները եղել չչ

են մետաղազործությանսկզբնական շորագույն բենտրոններ ն Ճճամարվում օրգաններից մեկը: կյանքում կարհորագույն դեր Են ունեցել Լեռնաշխարճի տնտեսական թարձրադիրՃարքավայրերը։Գովիտներնու գոզգավորությունները, որոնք Փնագույն ղարաշրչաններից եղել են երկրագործության կենտրոններ: Արա ծանիի գետային ավազանումբնկած են Քագրնանղչ Հանք է Տարոն զավադները կազմող դաշտերը, Արաքսիճովտում՝ Բասենի, Շիրակի, երասխաձորի սարաճարթերը:չորոնք Գացաբույսերիմշակման ճամարթարենպաստ պայմանՀայկական լեռնաշխարձիբնապատմական ներ ունեն: շրչաններից կարեորա-

Գույնը

Արարատյան դաշտն է:

ե:

Սա

լեռնաշխարձիառավել արգավանղճատված :

Հայկական լեռնաշխարձը, շրչապատված լինելով բարձր լեռնաշղթաներով, :արնան երկրների ճետ ճաղորդակցվումեր մի քանի լեռնանցքների կապան, միչոգովչ որոնք ձին ձայերի մոտ կոչվում էին ,չդրունքչ» մոտ չչպաճակչչ ն այլն: Հայկական ՏավրոսիբնաՏիգրիսի ակունքների կան պատնեշը ճարավիցկտրում է լեռնանցքների մի ամբողչ ճամակարգ: որոնցից Ճիշատակելիեն Զորապաճակը,Կրերաց լեռնանցքը Կորդվաց լեռներում: Վասպուրականում ձայտնի են Կոտորի ե սուրբ Խաչ անցքերը: ն են 2/: Դրունք Կասպիցլեռնանցքները /Ղարաքաղ Հայտնի Դրունք Հայոց ».

Կովկասում ճայտնի են Դուռն Փֆառոսի/Մատանախաչ/չ Սողք-իերղՓոըը կունքի, Շաճապունքի/Բռնակոք/ անցքերը: արձը Հայքի ն Հայկական պարի միչն ճայտնի է Գայլախազուտ,Աղտաձոր, Ձոր ն ց,չնկղերսուքթ,չ կոչվող միմյանց ճաչորդողլեռնանգքների "շարանը: նշված լեռնացցքներով ու անցել են ճին աշխարձիռազմաստրատեգիական միջազգային քարավանաժին առնտրի ճմանապարզները, որոնց իշխելու ձամար ձճարնանպետությունները արյունաճեղ պատերազմներեն մղել, ն այդ պատերազմների քատերաթեմը մշտապես լինում

կությունը

չատ մեձ

էր Հայաստանըչ որի ռազմաստրատեզիական նշանա-

էր: -

ԱՌԱՀՃԻՆ

ԳԼՈՒԽ ՔԱՐԻ

ԴԱՐ.

դարի «նագիտությանպարբերացմանՃիմքը քարը քարի

տարբեր ձեերով

անում տեխնիկանէ, այն իր ամբողջ գոյատնման ժամանակաշը մնում է գործիքներ պատրաստելու ձիմնական ԼՔարիղարը մի դարաշրջան է, որի ընթացքում ձեավորվեց մարդբ ե ձարչուր ճազարավոր տարիներ շարունակ օգտագործեցմիայն ջարե գոբծիթներ: Այն բաժանվում է երկու անճավասար մասերի. ձին քարի դար` :ա-

մշակելու

/ճունարեն

լեոլիթ ե նռը տն

է

ձումքը:7

քարի

,չպալայպոսչ»

դար` նեոլիթ: Պալեոլիի

նեռլիթից:-

քար բառերից/ ,չլիթոսչ, Չտրբյուր անգամ երկարաղդորաշրչանը

ձին

-

ն

-

Պալեոլիթի ճեագիտությունը՝ պալեոլիագիտությունը, մի յուրօրինակ

բաժին էչ

որը

ղարաշրչաններ ուսումնասիրող

ձստակտարթերվում բավականին

այլ

ՊՃնագիտունյա է ավելի ուշ

բաժիններից:

առարկանճսկայական ժամանակաձատվածների ԼՊալեոլիքագիտության ու-

է | որտեղ ճնագետըզորձ ունի ոչ քե ղարերիչ Ճազասումնասիրությունն րամյակների, այլ միլիոնավոր տարիների ճետ: նման Հսկայական ժամանակա» Գնագիտական Գուշարձաններըչ ինչպես ն. վին ձասնում մեծ քանակությամբ։ այն են էլ ոչ պալեոլիքյան գտաձոներըմեզ

ճեռավորուն (մն,Կատնառով

խիստ քեկորային

ձեով:

Պալեոլիթյան գտածոներից մի շարք օրինակներ, մասնավորապես,փայկամ էլ ճանղիպում են Ճազվադեպ: տե, կաշվե առարկաներ չեն պաձճպանվել

ժամանակաշրջանին, իսկ որ պալեռլիճը նախորդում է ներկայիս բազմաթիվկենղանիներ ն քուսական աշխարձիտեսակներ շատ վաղուց անձետացել են, ուրեմն առավել արդիականէ պալեոլիճագիտության անմիչական կապը այլչ առաջին ձերթին չորրորդական ժամանակաշրջանիբնական գիտու» Այունների՝ քուսաքանուքյան, «նէաբանուրյան ե սեղիմենտաքանության

Քանի

ն այլնի ապարների ձեավորում/ նստվածքային

մշակույքն Վերջապես, պալեոլիթյան

Ճետ:

իր իսկ

աամբողչականությամբ

մաժամանակյա աշխարձճումքացաճայտվումէ որպես առավել միաբնույթ, ուշ

թան

ժամանակաշրջանիմշակույքները:/

«Հինկամ

վաղ /ստորին/ պալեռլիըը ըստ սկզոնականտիպաբանության աշել» շելյան, ստորաբաժանվում է ձետւյալ ղարաշրջանների՝մինչշելյան, է մ.թ. յանչ-ն մուստիերյան: Վերին կամ ավելի ուշ պալեոլիքը սկսվում ա.

40-Յ5

օրինյակի,

ձազ. տարի առաչ` ստորաքաձանվելով ձետնյալ ղարաշրջանների. սոլյուտրե, մաղլենյան ու ազիլ-տարդենուադյան:՝Եր

վերին պալեոլիքից,առանձնացվումէ նան միջինը, որին մշակույթները: Այդ վերագրվում են աշելյան, մուստիերյան Հնագիտական ժամանակագրությունը կազմված է ըստ Ֆրանսիայում կատարվածՊամապատասխան ձայտնագործությունների ն գիտականշըրչանառության մեջ» է դրվել քացի ստորին

ե

ֆրանսիացի ՃնագետՄորտիլյոռի կողմից /օրինյակի ղարաշրչաննավելացվել է նրանից ճետո/: Մորտիլյեի՝ պալեոլիճի ճիմնականժամաԳիտնականները,«աճպանելով ճամառորեն աշխատում են տասնամյակներում նակագրականսխեման, վերջին նե դասակարգԱշտումներ մտցնել պալեոլիթի մշակույթի ժամանակագրության ման մեջ, քանի որ այն բավականինէական փոփոխուճյունների է ենթարկվել: -

Այսպես, ամենավաղպայեռլիրյան դարաշրջանը ներկայումս կոչել

օլդուվա

ընդունված է

մինչշելյան/: /նախորղժամանակագրությամբ`

Համախօգտա-

ձնով, որին Ճաչորդում է աշելը ,չգետաքարերի մշակույթչչ ն մուստիերյանբ: Մեկ նախորդ ժամանակագրությանթՃամապատասխանող/ եռանղամ քաժանմանկողմնակիցներ այլ խումը Ճետազոտողներ պալեոլիթի են. նրանք այղ ժամանակաշրչանիվաղ կամ ստորին ղդարաշրչաններըօլդումա-

գործվում

է

պից ճասցնում

են

մինչն

ուշ

աշելը ներառյալ,

իսկ մուստիերյան

ժամանա"

կաշրչանը առանձնացնում որպես միջին պալեոլիր: Առավել ենքաթաժանվածությունբուշ կամ վերին պալեոլիթի :ամար, ի տարբերություն ստորինից, ունի միայն տեղային բնույք: Օրինակ կարող

Ռուսաստանիճարթավայրերի,Ղրիմի, Կովկասին այլնի ուշ պա» սակայն դա ընդանուր չէ ամբող» որոշակի փուլեր, ԽՍՍՀ տարաձքի կամ էլ ամբողջ աշխարճիուշ պալեոլիրի ճամաը: Ներկայիս է ձաստատել, որ ամենուրեք ներկայացված գիտականոլորտներում կարելի է ծառայել

չեոլիթը,

ոբն ունի

պալեոլիքը ժամանակագրուքյանենքափուլերը, որոնք մի քանի տասնամմադլենյանբ ն այլն, յակներ առաչ ճամարվում էին օրինյակըչ սոլյուտրեն,

ուշ

իրականում բազակայում Ենչ քանի որ դրանք բնորոշ են միայն Եվրոպայի որոշակի շըչաններին: Այսպես, Կովկասի ուշ պալեոլիթի մշակույթն իր ող) քազմազանուճանղերձչ ձգտում է ղեպի ընդճանուը գծեր ունենալով. թյամբ շատ որոշակի Մերձավոր Արնելջի մշակույթը: Կովկասի, Զագրոսիչ Լնանտի ձուշարձաններն ե կարող են միավորվել այս մշակույնի ինքակնճայտնմանություն ունեն շրջանում: Այն տարբերնատիպզարգացածություն ունեցող առաջավորասիական միջնասիականն ձյուվում է ճարավում՝ ճյուսիսաֆիիկյան, արեելքում" :

մշակույթներից: տափաստանային սԿիսում` ճարավռուսական Վերչին տասնամյակների օրաշալի Ճայտնագործունյուններըքավականին ձարստացրինմեր գիտելիքները մարդու ծազման մասին, որի սկզբը դրվել մի շարք բնագետների կողմից: Դեռես Կարլ Լիննեյը դ.դ.

է 18-19-րղ

կենդանական

աշխարձիճամակարգը` միացնելով նրան մարդուն ղասում էր այն ժամանակ ձայտնի կապիկների ճետ, առանձնացնելով կաթնասունների խմբում որպես պրիմատներիտիպ /լատիներեն չչառաֆինչչ բառից/: Լ ձամեմատական անատոմիայիխոր ճետազոնապիկների ճամակարգված

երկրորդ կեսին, 19-րդ դ. մարդու անատոմիայինվերաքերող աշխատություններբ ճնարավորություն ընձեռեցին ԹոմասՀեքսլիին անելու ճաջորդ քայլը» որբը ճանզեցնում է մարդու ն Համակարգում: մարդանմանկապիկների նմանությանը միննույն Դեռես Զալըզ Դարվինը ի մի է քերել գիտությանը Ճճայտնիող) պաշարը անթրոպոգենեզի բնագավառումն ձամոզիչ կերպով ցույց տվել կենդանականէակի անցումը մարղուն՝ մարդացումը: Սակայն մարղու Հիմնական տարբերությունը կենդանականաշխարձիցճանգում է ոչ կենսաբանականգորտությունները,

ծոնին:

ինչպես

Լ

18-րդ

դ.

է տվել» որ մարղացմանպրոցեսը տնել է թավակաաշխատանքային նախնին սովորեր պատրաստել մարդու նին երկար: Որպեսզի մասնավորապես, է ձերքազատվեր գազանայինվիճակից, զործհքներ, պետք

Ֆ.Ենգելսը

ցույց

կանզներ երկու ոտքի վրա: Առաջընքացնայնքան դանդաղ է ընքանում, որ անցան ձարյուր :ազարավորտարիներ, մինչե մարդը կարողացավպատրաստելպարզունակքարե գործիքներ: աշխատանքային ներկայումս Հին աշխարձիտարբեր շրչաններում ձայտնի են երբոթ կան ժամանակաշչըչանի վերչին մեծ քանակությամբ մարդանմանկապիկների

գտածոներ:Մարդուն առավել մոտ է կանգնած, այսպես կոչված, դրիոպիթեկ որոնց մնացորդները գտնվել են ուշ երրորղան.ն ժամա', շրչանի տարբեր շրչաններում։մասնավորապեսչԱրեմտյան Ծվրոպայում, Աֆրիկայումն Ասիայում: Այդ կապիկներիմեչ առանձնանում են մի քս տեսակներչ որոնք ունեն ճստակ ձեաքանականինքնատիպություն.ղա ն... է տվել դրանց նույնացնել մի թարձը կարգի կատեգորիայիմեչ: Դրիոպի"` ների խումքը։

պավիաններինե շիմ»չափերով Հիշեցնում են ժամանակակից պետք է առանձ. ՀՆԻ ձեաբանական ձատկանիշներից զեներին: Արանց բնորոշ ն խտու առավել ատամների կտրիչ փոքը լինելը ժանիքների ձամեմատաբար խու. է առաչընթացղեպի մարդացմանճանապարձը, նը, ինչը ն Ճճամարվում ունեն ձճոմինդներիընտանիքինախնի» Առավել կարնոր նշանակություն ներն իրենց

ներին վերաբերող ձայտնագործունյունները Հարավային Աֆրիկայում, ուր ճինգ կմախր, գտնվելէ պեղածո մարղանմանկապիկներիլավ պաճպանված շարքերում՝ ավստրալոպիրեկների,պարանը որոնք խմբավորվածեն երեք ուղեղով /5Ս0որոնք քնուքագրվում են

ներիչ ՎԼեգիանքբոսների, ն քայլում են երկու ոտքերի վրա: սմժ/

խոչոն

Դրանց ճետ զտնվել են մեծ քանակությամքգանգեր, եղջյուըներչ ցուսականուքյամք սնվող կենդանիների պատկանողխողովակաձեոսկորներ, ինչպես նան սրածայր թարե առարկաներ: Մի քանի քարերի վրա նշմարվում են քեկոտման ձետքերչ որոնք մի խումբ ճամարում են արճեսմասնագետներ

մշակման արդյունք: տական

11959

թ. Լիկին շատ կարնոր ճայտնագործություն կատարեցՕլդուվամի Կիրճի /Տանզանիա/ վաղչորրորղական շերտերում որտեղից գտնված գանգը ստացավզինչանտրոպ աչքի էր ընկնում մի քանի ինքնուրույն որոնք իրենց զուգաճեռներն ունեն գորիլձճատկանիշներով, լայի ճետ, սակայն զինչանտրոպը էր երկու ոտքերի վրա, ուներ քայլում

անվանումը:)Այն

ծավալուն ուղեղ հ մարդուն բնորոշ առանձնաձատկություններատամնաշարի 1,5 մլն տարի է: 1960ր Ճամակարգում: ԶՋինչանտրոպի տարիքբ մոտավորապես վերչին այն նույն ուր վայրում կատարվել էր զինչանտրոպի զյուտբ,երկրաբանական շերտերում ճայտնաբերեցինմեկ այլ էակի մնեցորղներ: Դրանցից մեզ են ձասել գանգի ոսկորներըչ ներքին ծնոտը, ուսի ոսկորբ ն են տվել, որ ձնարբա ոսկորներ ոտքի Քաթից: Վերլուձություններբ ցույց են ավստրալոպիթեկ նորեն այդ էակի ստորին վերջավորությունները նման ների ոտքերին. նա ունեցել է ուղղաձիգ քայլվածք, իսկ ոսկորները նման են մարդու Բայց առավել ճետաքրքիրէր նրա ուղեղի ծավալը: 670-680 սմժ այսինքն ավելի, քան ավսրալոպիթեկինն է ն ժամանակակից մարդանմանկապիկներինը: Զինչանտրոպի ֆ.Տոքամնացորղները Ճետազոտող

ոսկորներին: ս

յասը

առաջարկեցնրան կոչել

(.յդ

-

ձայտնաբերվեցիննան

շերտերում ված, անկասկած, առաջին քարե նույն

ճջքւտ /կարող/մարդ:

կոպիտ քեկոտումով

երբ ապրել զործիքները: ժամանակը,

ար-

է

է 1,750 կալիստարեգոնյանմեխողով ճամապատասխանում

տարվան:

Բրածո պրիմատներիմնացորդները, որոնք կարող են մոտենալ ձոմիդներին, Ճայտնաբերվել են Հին աշխարյ՝իտարբեր վայրերում: Դրանք բոլորը ն միմյանց, նե երկրաբանականժամաունեն որոշակի Ճամաժամանակություն էլ ճնէամարդաբանական նակաշրչանի նկատմամբ: այդ պԿատմառում տվյալները Ճնավորություն չեն ընձեռնում տալու Հին մարդու առաջացմանկոնկրետ վայըը: ն Ճճնէկլիմայական Ծըկրաբանականչ ձճնեաքանական փաստերըտալիս են

ճշգրիտ տվյալներ պրիմատների բարնպաստ գո յատեմանպայմանների վերաքբերէ այն ալ բնղգրկել բավականին լայն տարածուժյուն Կենտրոնական, Հարավային Աֆրիկայում ն կենտրոնական Ասիայում: Այղ փաստերբիրենց վերաճաստատումը գտանԵվգենի Դյուքուայի՝ 1891 8. Յավայում /ճավա/կատարածճայտնագործությանժամանակ: Այստեղ գտնվածգանգի կափարիչին վերչույքների ոսկորների

ձետազոտ

:

այդ էակները քայլել ասացուցեցին,

են ուղղաճայաց դիրքով, որ անվանվեցին պիթեկանիըրոպներ/Ճունարեն՝ պիթեկուսԴրանք ռադիոկարբոնային վերլուծության կապիկն, անթրոպուս-մարդ/: ձիման վրա թվագրվում են մ.թ.ա, ճազարթվով: Լինելով ուղղաճայաց

ներն այդ

պատճառովէլ

քայլող՝ Պիիեկանքրոպը, ճավանաբար, առանձնացվումէ որպես փոքը ծալ-

Ճամոզվել,

վածք ունեցող ոտքերով էակ: Սրանով կարելի է որ արդեն աշն խատանքիՎամարմշակվել էր պիթեկանտրոպոգենի ուղղաճայաց քայլելու Այս փուլում, առչնի վերչույթները գետնից կտրելու գործողությունը: սակայնչ ուղեղի զարգացաձությունը ղեռնես ետ էր մնում: Զնայած պիթեկանտըրոպի գանգը բնորոշվում

է պրիմիտիվկառուցվածքով նե կապիկներին

Պա-

ձատկանիշներովչմասնավորապես,գանգի տուփի քարձը լինեծավալը /900 սմշ/ զերազանցում տարի առաչ ապրած -ի ուղեղի ծավալին շուրչ

տուկ մի շարք լբ,

են՛1

ճակատայինճատվածը,նրա ուղեղի մլն

։

սմ-ով:

Պիթեկանրրոպի՝գործիքներ պատրաստելու գործունեության

ետ

կապ-

ված փաստերղեռես չունենք, քանի որ նրանցճետ չեն գտնվել քարե ինդուս տըրիայի ոչ մի տեսակի նմուշներ: Սակայն Յավայումչ նույն շերտերում ե նույն կենդանականմիջավայրում գտնվել են քարե գործիքներ, որոնք

ճնարավորություն

դրանք պատրաստվելեն պիթեկանտրոպիկողմից: հրենց մշակման ձեով այս գործիքները, ինչպես կնշվի ստորե, պատկանում են աբեիլյան ն աշելյան խմբի մշակույթին: Աքնեիլյան ժամանակաշրջանի մարդիկ ապրել են խմքերով ն Ցափառելգետերիչ լճերի անտառայինգոտիներում, նրանց գոյատնման աղբյուը մերձարնադարձային են եղել Հատապտուղների կենդանիների որսը, ինչպես նան մի յատների ն մողեսների Հավաքումը: յանի ձնաբանականէվոլյուցիան Հոմինդների Հնագույն ժամանակաշր ձասկանալուճամար չափազանց կարեոր էին այն ճայտնագորձությունները, որոնք կատարվեցին4927 Թ. Զինաստանում։Պեկինից ոչ ճեռու գտնվող Զժոու-նու-Տան քարայրում: Այստեղ պեղումների ընթացքում ճայտնաբերվեց ճնագույն որսորդների կայան՝ մամբար, ուր մեծ քանակությամը ձնագիտաճետ բացվեցին քառասուն տղամարդու, կանանցն երեխաների կան նյութերի ոսկորների մնացորդներ: Արանցիցշատերի ուղեղի ծավալը կազմում է 950-ից մինչն 1150 սմ:: ինչպես իրենց զարզացմամբ, այնպես էլ ձնաբանական բնորոշմամբ դրանք ավելի մոտ էին կանգնաձ ժամանակակիցմարդուն, քան պիթեկանքրոպը՝ պատկանելովավելի ուշ ղարաշրչանի՝ միչին Կլեյստոցենին: հրենց ծճատկանիշներով այս էակեերը կազմում են առանձին տոճմ /խումք/" սինանթըոպներ /լատիներենԱինա-Զինաստան/՝ չինական պիթեկանՔրոպներ, որոնք ապրել են Յ0Օ ճազ. տարի առաչ, այսինքն պիթեկանՑրոսից են

տալիս ենթադրելու

որ

Հավաքչությունը,

.

ավելի քան 100 ձազ. տարի ուշ:. Սինանիըոպը, ինչպես ն պիթեկանիրոպըամուր մարմնակազմվածքով,չ միջին Ճասակիէակներ էին, սակայն առաչինիսքայլվածքըառավել ճաստաչտուն էր, քան պիթեկանիրոպինըն ճնարավորություն էր տալիս լինելու առավել շարժունակ: Աինանթրոպի գանգոսկրի ներսի մասում, մասնավորապես ճակատայինկողմից, առկա են ուռուցիկ թմթիկներ, որը ՃնարավորուԲյուն է տալիս ենթաղըելու սինանքըոպի խոսքի ըաժանվածության /կտրվա-

ծձության/ մասին: Այն ուներ ապրելու մշտական վայր` քարայրներն ու զառիթափ տեղանքների մերձակայքըչ օգտագործում էր կրակը: Դրա ապացույ» ցբն էին այրերում քացված մի քանի մետր ձճաստության Ճասնող մոխրի շերտերբ: Սինանքրոպաը կարողանում էր որս անել` սպանել խոշոր կենդանիներ

/եղֆերու,

գազել» վայրի ձի

նախնաղարյանկյանքում

նե

անգամ ռնզեղչյուը/:

կրակի

ստեղծեց նախամարդուգոյությունը կը տաքացնում էր,

որով ուտելիքը

գյուտը

ճՃսկայական ճնարավորումյուն

դարձնելու ամար: Կրա» պայմաններ ստեղծում կերակուր պատրաստելու Պամարչ ավելի կայուն

ղառնում էր առավել մարսելի:

Այն

լայնորեն

կիրառվում

էր ռրսորդության մեչ՝

գիշատիչ գազաններին վախեցնելունպատակով,փայ» միջոցով գործիքներ պատրաստելու ամար: Ակնձճայտէ, որ նաիխ

այրելու նադարյանմարդը միանգամից չէ, տը

որ սովորեց կրաի ստանալ: Ամենից առաչ Լ այլ վայրերից թերվում էր քարայր այնտեղ պաձվում: Տեղից տեղ քոչելիս այն տեղափոխվումէր: Շելյան վաղ շրջանին կարելի է Ճամապատասիանեցնել ը. Գերմանիայի Հայդելքերգ վայրում գտնվածմարդու ներքին ծնոտը, որը Պամեմատվում է պիրեկանըրոպիճետ /տես ստորն/: Խոշոր ատամնաշարովքավականին կրակը «րդեճներից ճետո անտառիցն

ռըն իր զարգացման ծնոտը ունի մարդուն բնորոշ ՊՃատկանիշներ, մակարդակով խոսում Է սինանթըրոպին առավել մոտ լինելու փաստի մասին: մեծ

1954-1965 թ.ն. Հյուսիսային Աֆրիկայումկատարվեց մեկ այլ Պրաշա ձայտնագործությունչ գտնվեցին երեք անձատներիներքին ծնոտննըչ աշխատանքայինգործիքների ճետ մեկտեղանխախտ վիճակում: Այղ էակներըչ որո պատկանում էին քարե էոլիրյան՛ խոշոր գործիքները կոչվեցին ավստրալոզի թեկներ: Կապկամարդը՝ պիթեկանքըոպը, սիսանթրոպը, ատլանթրոպը ն ձայդելքերզ՛ ւ յան մարղըչ Հիմնականում ապրում էր տսք կլիմայական պայմաններում քնակեցնում Աֆրիկայի մեհ մասը, Հարավային Ասիան, Եվրոպայի Պարավը, ինչպես նան նախկին Խոըճրդային Միուքյան ճարավային տարաձքները:

լի

Ժամանակակից մարդու ն սինանըըոպի միչն մրչջանկյալ դիրք է գրավում նեանդերքալյան մարդը, որն իր անվանումը ստացել է ԳերմանիայիԴյուսելվայրից 1656 թ. Ավելի ուշ դորֆ քաղաքից ոչ ձճեռու գտնվող նույնանուն նեանդերթալցիներիկմախքների ոսկորներ գտնվել են Անգլիայում, Բելգիա2

գործիքներն Այս ճունարեն Ֆուինէոս-արնաձագ /սկիզք/: չՊամակարգված մշակում: քարե

ունեն

Աղ. Է.

գործիքներ Քարի դարի աշխատանքային սատանիդարից:

ՀունգարիսՀոլանդիայում, Հարավսլավիայում: Զեխոսլովակիայումչ Ղրիմում ն Աֆրիկայում ու Ասիայում տարքեր շըչաններում: Նեանձնառանականտիպը ավելի լավ է Հայտնի, թան Հնագույն Գողերքալցիների մարղիկ մի ջաճասակէին, ուժեղ, մկանուտ, նեանդերթալյան մինիդներինը: ն քավականինմարպիկ էին: Ուղեղի ունեին ֆլապինդ մարմեի կազմվածքով վում, յում,

`

մարդուն:

Տարբեր նեանդերէր ժամանակակից զարզացածությունբ մոտենում սմ՝ սմ3 է մինչն որը Ցալցիների ուղեղի ծավալը տատնվում ավելի է մարդու ուղեղի ծավալից: Զնայած սրանչ նրանց միչին ձաշվով Թույլ էր պարզունակ: Մասնավորապես դեոես մնում ուղեղի կառուցվածքը էին զարգացածմակտտամասը,ոըտեղ կենտրոնացածէին ձիմնականում մտա,

Ֆողական ե արգելակմանուղեղի գոտիները: նեանդերթալյան մարդաքանական տիպի ճետ է կապվում Պալեոլիթյան մուստիերյան մշակույքի՝ քվագրվող 100-40 ճազ. տարով: մ.Յ.ա. էր վարում, Զնայած մարդու կենդանականոտին բնորոշ :

ապրելաճն

որոշակի անձատականությանառանձնաճատկու Ճոտում սուր պայքար էր ծավալվում մարդկանց Խախնադարյան թյուններ: ն կոլեկտիվ վարքաժների միչնչ ընդ որում առաջինը աստինանա անձատական ձՃակառակ որ պարագայում ոտը քանի էր մղում երկրորդինչ քար ղուրս

այնուամենայնիվչ

նա

դւներ

"որպես այղպիսին երքեք չէր վերամի տոճմայըն Ճամայնքի: Անգամ ամենա զունակ գործողությունները կարող էին կատարվել միայն կոլեկտիվում, թեկուզն ձոտի պայմաններում: Այս Հանգամանքըճնարավորումյուն է ընձեռում արղեն ամենավաղ։իուլերում կոլեկոր Ճասարակության պնդելու ն այլ տիվը տնօրինում էր սննդի ձայցայքման Լ բաշխման: ամուսնության կարնոր Հարցեր: Ամբողչ վաղ պալեոլիթյան ժամանակաշըչանըեղել է անճատականձնե-

որսորդուիյան զարգացուպրոցես: ԷՀետապնղող ըրի վերացման աստիմանական կազմակերպումը: մը: գիշատիչ զագաններից միասնական պաշտպանության

ճոր միասին նպաստում էին նախնադարյան կրակի պաձպանումը`այս քոլորը ղայի ճամախմքմանըչորտեղ սկզբում կարեոր ճատկանիշէր քնազղը, իսկ ձեերում` մանաչողականչափանիշը: ձետագայում։ փոխճարաբերությունների

քարե գործիքների կատարելագ Մտածողության Լ զարզացմանը: խոսքի ճանգեցրին ճերքին ծումը իրենց երկու նույն պրոցեսի ճամեմատակ որոնք Խոսքի /լեզվի/ առաջացումը նան են ծառայեց արտաղըողական ձիմք աստիճաններմարդացմանգործում» վործունեթումյան զարգացմանճամար: Այսպրոցեսների ն աշխատանքային

Այս

բոլոր

ճամատեղգործողությունները,

տեսանկյունիցմիշտ չէ այն ճարցադրումբ, թե ճՃնագույն մարդու

պատմու

առաջնայնություն: խոսքը միմյանց նկառմամբ թյան մեչ միտքն առա չացման Այդ երկու կարնոր գոըծոնները մտածողության պրոցեսում միաժամտնակ: ու

ունեն

-

Առաջին աշխատանքային

զիտակգականպատրաստումը զործիքնելրի

ան-

ձիաժեշտուլյուն տռաջագրեցնման վորձի տոխանցմանամար եռչեկտիվի

մի անսղամիցմյուսին, քանի որ ողջ ձեռք բնրաձ փործը, 4մտումյուննեձաֆորղ սերունդների կողմիգ ն խոսքի, ն ըբ կարող Լին

ժառանգվել

գոր

կիրառուրյտնմի չֆոցով:

նանան

Հայաստանի վաղ

«պալեոռլիըը

Հայաստանի ճՃնազիտական ուշարձանների ուսումնասիրուբյունը կըսվեց

քվականից:

էրա ճամար կարնոր խան ճանգիսացավ

բսը,

ԹիՖլիսում անցկացվածՌուսաստանիՑ-ըդ ձամագումարբ՝նվիրված Կովկաս|: ձնագիտուք յանը: Այն փաստորեննոր էջ քացեց սան Հայաստանինազույն զործում: Տարբեր շրջանի պատմության, մշակույճի ուսումնասիրության ճետ ժամանակաշը ուսումնասիրությունների չաններին եվիրված Ճնագիտական ու մեկտեղ փորձեր Լին արվում ռեգիոնում ձայտնաբերելու Ոուսումնասիրելու քարի ղարի Հուշարձաններ: Սակայն Կովկասի պալեոլիքյան ժամանակաշրչանի Ճուշարձանները Գայտնաքհրումը կատարվեցԳամագումարիցետո, Կովկա երք 18498 8. ֆրանսիացի զիտնանանժոզեֆ դե Բայը Հյուսիսային "սում, Կրասնողարըմոտ, գտավհլսկյան մուստիերյան կայանը: ՀայաստաԽումչ

սակայն,

նման

կատարվեցավելի

զյուտ

ուշ,

ք.,

երբ ֆրան-

Արտին

ժակ ղե Մորղանը Արագածիարեմտյան լանչերբն, սիացի ճետազոտող

ձավաքեցոչ մեծ քանակումյամ վանակատեգործիքներ` վերազրելոմ ղրահք վերին պալեոլիմյան /օբինյակի ի մադլենյան լեռան շրչճակայբում,

տիպի/, ինչսես

նան ստորին քարի դարի

ներին:

/մուստիերյան/ժամանակաշր չան-

երկրաքանԱ,Դեմյոխինը ներկայիս Արզնի առողջավայրի մոտչ որտեՀրազդան գետի կիրոումչ ձայտնաբերեցձճնազույն ղդարավանղդներ, ել խոշոր գործիքտադով Ղիվ վանակատե,Լաձնագույն պատված Գավաթեց կիրներ: նմանատիպմի քանի զործիքներ ճանդիպում են նան Հրազղանի մում նուդռնուս կմ երկարությամբ սփբոգյուղի Հրջակայջումչ գանմող

ք,

.

մած գետը Լիրճով մեկ:

պատկօնում Այս գործիքները

նեոի,

ճանվրաում

ներ:

չատոմ

ղրանց մեշ

քայց

աշելյան

եկ

կոպիտ մշակմամը:

ե

4,5

րանց մեջ

եղանակով

Փրած յում,

առանձնանում

ճաստումյամը նշաձն ձեռքի ձատիչբ կատարվածերկեողմանի ձանղարում: թ..Մ.Ղունասյանը Լենոնականի շը«անում, սմ

տարրեր ժամանակ»

տիաի ձատիչներ ն ծլեի-

ձեռքի ատիչներլ։ աչքի Արզնիում Գայտնասսըիված

եյամը,

"

Են

են

ընկնում

է 14,5

սմ

ռըն ունի

մեծ

երկարու -

քեկոտման

Պեմզաշեն զյուղի

մուստրերյան ժամանակաշրըզետի զառիքաքում, Ճայտնաթցհրեց ,

Աղ. ՅՍ

2.

Քարի

դար`աշխատանքայինգործիքներ Սատանիղարից:

ժ.դե Ծորգանիցճետո Արտին 8.թ. Ս.Հ.Ծարղդարյանը ն աշելյան տիպի շելյան զործիքներ: Նույն ժալեռան վրա ճայտնաքերեց ե Մ.Զ.Պանիչկինը այս/1946-47 Ա,ն,Զամյատինը Թ.ը./ մանակաշրչանում ժամանակ քարե տարբեր որոնց պեղումներ, տեղ կատարեցինճետախուզական նան ճետ աշելյան տիպին բնորոշ մի քանի ճՃայտնաքերվեցին գործիքների գործիքներ: Սատանիղարի գործիքները/ճիմնականում` վաաշխատանքային 1946-49

ջանի սայր:

նակտից/ամենաճինն են նախկին Խորճրդային Միության տարածքում ն այն տեսակետըչ որ

տատում են

այս

ձաս-

վայրը կենդանականաշխարձիցմարդու

կարեոր օղակներից մեկն է վերոճիշյաւ շրջանում: անչատման Սատանիղարի ճնագույն ուշ աշելյան գործիքները եշաձնե4եռթի կոպեն բազմապիսիկիրառություն՝ տատաշ խոշոր ձատիչներ են: Սրանք ունեցել Պամար: Հատիչներըքութ վաչարդելու։ բեկոտելու ծառայելով կտրելու, նակատեքարե զործիքներ են՝ նշաձնե կամ ձվածն, 25 սմ երկարությեմբ: ճարՑ: նման գործիքնե» 2 կգ ծանրությամբ, մի կողմը` սրածայր, մյուսը՝

ձար կողմից բռնվում էին ձեռքով: քանի որ դեռ չունեին մշակված կոթառի մաս: Զեռքի ճատիչների ճետ գտնվել են նան խոշոր ծլեփներչորոնց մասնակի կոպիտ մշակման ծետքեր Լ ճատողգործիքի նշանակու կողերն ունեն օգնությամբ գտածոներեն: Այս գործիքների թյամբ պալեոլիցի վանակատե են Հայաստանիբնիկները պատրաստել ամենատարբերծեերի փայտե մաճակներ Ծաինչպես նան մշակել են որսը ու Ճավաքչությամբ ձայնայած մռերքը: վերոկայն Սատանի դարում գտնվածգործիքները չեն սաճմանափակվում ձիշյալով: Սրանց ճետ /շելյանչ աշելյան/ Ճանդիպում են նան զործիքնեՀարք, ուռուցիկ ձեռքի ճատի չներ: րի ավելի կատարյալ ձեեր՝ եռանկյունի, Շատ զորձիքների ճարդարումըբ։մասնավորապես շեղբերի երկայնական մշաուշ աշելյան կումբ ձնարավորություն է բնձեռում դրանք ըը

վերագրելու

գործիքների տիպին:` Ընղճանրապեսայս Ճուշարձանի 8վագրումը շտտ մոտավոր է: ԳիտեաՍ,Հ.Սարդարկանների մի մասը, այղ թվում նան առաչին Ճետազոտողները՝ նան նույն կարծիքը բաինչպես Ս.ն,Ջամյատինըչ յանը, Մ.Զ.Պանիչկինան, առանձայստեղ Բ.Բ.Պիոտրովսկին Բ.Գ.Երիցյանը, ժանող Ա,Ա,Ֆորմոզովը,

գործիքների մեձ խումբ: Միննույն ծամանակ Վ.Պ. Ն,Պ.Պրասլովը այն վերագրում են աշելյան, ընդ որում Վ.Պ. Լյուբինը Լյուբինը դրանք թվագրում է աշելով ն անգամավելի ուշ ժամանակաշրըժամանաանով: ն.Դ.Պրասլովը, զտնում կե որ ,ճամոզիչ չէ ավելի ուշ նացնում

են

ճին շելյան

ն

Թվազրելու փորձը, ն այստեղից ձայտկաշրջանով Սատանիդարի նյութերը են նի ճավաքածունվերոձիշյալ մասնազետներըճիշտ ձեով վերագրում վաղ աշելյան /շելյան/ մշակույքին: քացաճայտեցին,որ Այս աշխատություններբմիաժամանակ

մարդացմ Յ1

նրան արող Անղըբկոմկաս ։ նռաչավոր Ասիայի շրճառներում: ճնանալի ճաստատվումէ անճետացած են կենդանիների ոսկորների ճայտնաքերումով, ոբոնը ուշ ՛երրորղական վաղ չորլորդական ժամանանաչըանների երկրբաբանանան յալներին նան տեղական Ճումբից պատրաստված Ժշխատանջճյին գործիջնե նարնոր ձայտնազործոռթյուն են նան ղեռես 1959 լ. նախհնիայր 7Արնելյան Վրաստան/Ուդաշնո վայրում զանված մարդանմանկապի մնացորդն

պրոցեսը տեղ է ունեցել

նան

Հայաստանում

ն

Դա

ժերարերում որվ

-

որոնք ապրել

են

երրըորղականիվերջում,

էակը զտնված վայրի անունով

չորրորղականի

սկզթում:

Այղ

ստացավուդարնոպիժեկ անվանումը:

ը

ճոմինղների «ետ ճնազույն աշ-' խատանքայինզործիքներ չեն Հայտնաբերվել: Հայկական ԼեռնաշխարճիՃնագույն կայանների, ինչտես նան. նովնասի այլ ձնավայրերիուսումնասիրույունը կապված է տածոմոնիկ /ուժեղ սողանք/ պայմանների առկայուքյան ղժվարումյունների ճետ, որը չի նպաստում պալեոլիքյան կայանների կամ քաղումների շնըրտագրական պառպանվածումնյանը քաց երկնքի տակ: Մեծ մասամբ վաղ պալեռլիր յան ճնավայրերը զտնվում էին նախալեռնային ն նրանց արող ղոտիններում: Հաճախղրանք տեղադրվածեն լեռների միչն առաջացածի ջվածքների տարածքում: քնաշխարձբկրում է խոր ձնափոխու» Սառցասատման ժամանակաշը ջանում ն պալեոլիճյան մարղկանց ապրելու ու գոյատնելու պայմաննիՔյուններ, ն նաիալնռնային զոտիներ: Զնայած ըբ տեղափոխվումեն ղեպի սարաճարմեր ճամեմատաթար քիչ քանակությամբ ճնազույն զտածոների, կարելի է որոշա» կիորեն ասել, որ Հայաստանում նե Անովկասում մարղու առաջացումը վերաեն քերում է վաղբնջական ժամանակներին: Գտածոներիմեջ առանձնանում որոնց շարքում ռործիրները, Սատանիդարից «այտնաթերվածաշխատանքային շնորոշ գործիքՄ.Զ.Պանիչկինան առանձնացնում է աբնելյան մշաւույցին ների մի խումբ: Ցավոք, Սատանիղարի զտածոննրբիմեձ մասը, որը ամշողերկրաքանական չովինվերգետնյա «Հավաքածուէ, չի Համապատասխանեցվու Սակայն Անդրկովկասում մինչե

այդմ

/ինտերպրետացիա/ վերականգնմանը : ԼՊալեոլիքի

ճիմնականում կատարչել է ՀայկաՄյսպես, 1985 լ. Մ.ն. Ջամ յատինը ՛Լազախի մոտ զտավ քարի ղարի Պեոքեր: Կույն վայրում 12Նիլ.. | Բոլեր զտպծոները պատճայտնաբերվեց մի քարայր՝ Դաշսալախլի -

ուսումնաճմիրուժյունը

կան լնոնաշխարձի1յուսիսարն «լյան

կանում

են

շրաններում:

Լայանլ:

մուստիերյան ժամանակաշրջանին/տես տոռըե7:

1.27

Վ.Հ. նխ.

Ղազահչիշրջծանչ նույն Յուձամանակ Դայտրասերեր նան քարի Սալախլիումչ լացը մուստիերյան գործիըներից, աշելյան ձեռռի ճատիչ: Նույն տվակասներին Լեռնային Դարաողո /Արօսխ/

Լյուքինը

իր հրկրորդ այցելուժյան

Հադրուխի շրջանում ՅՀ

ձայտնաջերվեցԱզոխի պալեոլիրյան

ջարայլը:

Այս

քարայրի աշելյան

մշակուքային

շերտի «զորությունի

որում ներկայացված են այս մշակույժի բերվեցին 4 մ Հաստումնյամբմինչշելյան

կազմում է

փուլերը:

ոլոր

մ,

Ցտորնեճայտնա-

մշակութային շերտեր` էոպլեյս»տոցենին պատկանող:Հայտնաքերվեցինմեր երկրի ամենաճինպեղածո մարդ» կանց ոսկորները, որոնք ձամեմատականեն երկրտաքանական շերտերին: Քա-

Փողի շերտեր: Ամենա» բայրում բացվել են 34 մ ձզորությամբ փափկացրած ստորին շերտերբ՝ 5-10-րդը տվեցին քարե գործիքներ ն կենդանիների

ճանդես է եկել մինղդելյան սառցակալումից առաչ: Մասնավորապես, քարե գործիքների ծայտնաքերված մեչ աչքի են ընկնում գետաքարերչ,որոնք Գնագույն օլդուվյան գործիքները ՝իշեցնող կոպիտ ձետքեր ունեն: Ազոխում որպես ձումք շիմնականում ճանդես են գալիս գետաքարերըչ ապառաժիբեկորները, ձրաբխայինապարները, որը օնորոշ է նան Դաղստանի, Կոլխիդայի, Մերձկուքանի ն այլ վայրերի Կալեոլիքին: Մինչդեռ, ինչպես նշվեց, Հայաստանի,մավախքին Օսեթիայի պալեռլիրյան Հ«ուշարբնորոշ է բազալտը ն վանակատը: ձաններբին Ազոխում շատ մեծ ճետաքըքրություն են ներկայացնում մրջինաշելյան մշակութային շերտերից գտնվածպեղածո մարդու ներքին ծնոտի ոսկորները: Հայտնաբերվելեն նան պեղածո կենդանիների/միչսգետքյանեղչերու» գյուսենքերգյան ձիչ ոխգեղչյուր, մերկան, թիզոն ն այլն/ ոսկորներ: Այս նյութերբ, որոնք քավականինՃամաճնչյուն են Տիրասպոլյան ճամալիրներիցճայտնի գտածոներին։ վերաքերում են վաղ աշելին: Հետանար» Ազոխի «Հիշյալ 6 շերտերը ն ստորին նստվածքները վերաբերում են ավելի վաղ ժամանակաշրչանի,քան միչին աշելբ: Ազոխի նյութերը ինչփաստը ն որ չափով Ճաստատում են նան Սատանի դարի վաղ Ցվագրության Հայաստանում, Կովկասում նշելու ձնարավորություն տալիս վստաճորեն վաղ աշելում մարդու առաչացմանմասին: ն,Դ.Պրասլովը, գտնում է, որ Կովկասին ՄերձավորԱրեելքի Հարնանությանփաստըխոսում է այն մաին է ստորին պլեյստոցենում, ոչ ուշ որ Անդըկովկասումմարղը առա)յացգել ոսկորներ:

Բացառվածչէ,

մինդելյան

ժամանակաշը չանից:

որ

այստեղ մարդի

՛

-

Վ.Պ.Լյուբինը Հայաստանում/Հրազդանիշրջանում/չ Ճճրաբերի.ն պալեոլիրյան-աշելյան կայաններ: մոտ, 1960 թ. Պայտնաքերեց ֆանտանի մայրուղուց Դրանք գտնվում են Ճրաբերից 1 կմ Ճյուսիս, Երնեան-Հրազդան մ արեմուտք, Հրազղան 100-450 Տարածքը ամդետի զառիրափկիրճում: "թողչֆովին ողողված է բնական ամենատարբերհրանգավորումներով /սնչկարմիր, դար չնագույն/ վանակատե ճանթով, որն այստեղ բնակիչների` աշելյան մարդու ամար ծառայել է ճումք: Հրազղանի միչին Ճոսֆնքում գոն» ձուշտրվող քրաթերը աշելյան մշակույթին Կատկանողառավել Ճարուստ '

ՅՑ

200 աշխատանքային որտեղից գտնվածշուր) գործիքները պատված մուգ-մոխրագույն փառով: ՊՖրաբերիգործիքներն ավելի խոշոր են ն իրենց չափերով երկու-երեք անգամփերազանցումեն Արզեիի Հայտնի գտածոներին:ժրաբերի գործիքների ճավաքածուիկեսը միջուկներ ենչ սրանք նման Ճուշարձանների մեջ ամենամեծ տոկոսն են կազմեր երկրի բոլոր մում: Աշելյան միջուկներն ունեն տարբեր ձներ՝ միակողմանի/միանիստ/, եռանկյունի, ձվաձիը, ուղղանկյունի երկնիստ հ այլն: Հավաքածուիերկեն բորդ մասը կազմում շեղքերբ ե ոչ մեծ քանակի գործիքնեծլեֆները, ըը՝ ձեռքի ձատիչներ, սրբածայրեր։ քերիչներ, կոպիտ կտրող գորձիքներ: կայուն խումբ ն տարբերվում Միջուկները կազմում են ինքնուրույն

ձան էչ են

իրենց ձռաբանությամբ,

որը

առկա է Սատանիղարի, Արզնիի,

Ամիրքադի՝ա-

վաքածուներում: Ջրաբերի երկնիստ միչուկներն իրենց ձնաքանությամբ նըման Են ձարավ- օսեթականԼաշե-Քալտա վայրի աշելյան խմբին ե մի շարք ճուշարձաններիՔերեք գետի ավազանում /Ղիսայազորա, Մորգո, Յաշտուխ ն

այլն/:

/100 օրինակից ավելի/ իրենց ձեերով ճամապաՃրաբերի ծձլեպներն Կարելի է առանձնացնել ծլեփներ, որոնք նք տասխանումեն միջուկներին: ման են ծգված շսղբերիչ եռանկյունաձն ենչ ուղղանկյուն, ինչպես նան երկու մուստիերյան հայրակալ: Այս ճուշարժանն իր ուզիղ ձճամեմատակա աշելյան Հուշարձակներում, արձեստանոցնեղեռես չունի արտասաձճմանյան ն Կոմոնա լյա Կանի Գարենի Հուշարձանների /ֆրանսիա/ բում: Հռչակավոր են իրենց առավել արխայիկությամբ, մասնավո» ծավաքածուներբբնորոշվում ըապես կապվածքարի ռեկոտման տեխնիկայի Պետչ երք լնալուգյան մշակման մեթոդները դեռ նոր էին ծնվում: Ջրաբերի կայանը վերինաշելյան ար ՊԵստ նոգ է` տեղադրվածճումքի՝ ժայռերի ելուստների տարածքում ն մեր երկը» է րում աչքի է ընկնում իր եզակիությամը: Այստեղ վառ արտաճայտված լնալուայի տեխնիկայի ծաղկումը: :

8, Լեռնային Ղարաբաղում/Արցախում/ "Հետաքրքիր են նուն՝ երկու քարայրերի պեղումները, որոնք վերաքերում են մուստի կատարվաձ յան ժամանակաշը ջանին: Առաչինը՝ ԹԲագլարյան,երկրորդը` Շուշիում գտնվո կայաններն են: Հատկապեսարժեքավորէ Քազլերյան քարայրը, որը տեղադըը ված է Ազոխից Յ կմ արնմուտք: Այս վայրը, ուր գտնվեցին Երկու քարայ րերը, պատկանում է յուրայի կավնային Ճրաքխային նստվածքային ղարաշըը' Աշխատանցայինգործիքներ պատրաստելու ճամարլայնորեն օգտազոը անին: են ն. նստվածքային ապարներբ, ձրաքխային ծբվել /վանակատ/ օբսիդաքարը մուս" ե ն ժամանակ Պեղումների անդեզիդի տարբեր Ճայտնաբերվել տեսակներ: ձե ունեցող միչուկներ, տիերյան ժամանակինպատկանող,ոչ Ճստակ արաշեղծայրը տեսքով ծլեպներչ քերիչներ, ծակիչներ, դանակաձնջչ ատամնավոր -

`

-

Աղ,

Յ.

Քարի դար`

գործիքներ մրաշերդից: աշխատանքային

քեր

ն

տիպի զործիքներ:

Գտնվել

են

նան

մեծ

քանակի ոսկրաքանակա նյութեր, որն ապացույց էչ որ այստեղի քնակիչները որսացել են ազնիվ եղչերու, բեզոարյանայծ, վարազ, ցուլ կամ բիզոն, դռնգեղչյուր, էշ, են նան վայրի զազտններչ անձավային ձի: Հանդիպում առյուծ, ծորենի, այլ

Թագլարիմուստիերյան աղվես,կզաքիս: զուգաճեռներ անի

ունեն

քարի գորբծիքները բավականինմոս

իրանական Քրդստանին Լորիստանի նույն

գտնվածաշխատանքային գործիքների քարայրներից

ժամանակա

ետ:

Պետք է ավելացնել, որ Արցախիպալեոլիիյան Հուշարձաններըթազմաշերտենչ:Ազո խի ստորին շերտերը պատկանում ոն չ վաղ աշելին /շելյան ժամանակա շբրյչան/, մինչդեռ Ֆագլարինյութերը ճիմնակտնումԹվագրվում են մուստիերյան դարաշըրչանով։չ որը որոշ առկա է առանձնաճատկություններով նան Ազոխիմուստիերյան շերտերին պատկանող Ազոխիմուստիերըբներկայացվածէ հղննաձնեսրածայրերով, ատամնավորզորձիքներով, կտուցի ձե ճիշեցնող ծակիչներով, ջերիչներով: Մեծ քանակի են ճասնում լեալուայի տեխնիկայովճեղքված գործիքները, սրածայրերը: "Հայտնի են նան քերիչներ ն կտրող քարե գործիքներ: Են նան Հայաստանի ՀանՄուստիերյան ձուշարձաններ ձայտնաբերվել շբը

ինդու ստրիայում:

րապետության տարածքում: Ս.Հ,Սարդարյանը, Ա,Ն.Զամյատինըն Մ,Ջ,Պանիչ

կինան մուստիերյան կայաններ են օայտնաբերելԱրտին լեռան վրա, այստեղ զտնվել են մեծ քանակությամբ ձեռքի ճատիչներ, որոնք աչքի են ընկ նում նան ձարվա կոպիտ ձարդարումովն փոքը՝ 5-8 սմ չափերով,ինչպես ծի Հրապարակի կրունկի անձետացմամբ: Գտնվել են նան սկավառակա չեռա կրյունաձե միչուկներ, ծայրակալներ նուրճ, միչանկյալ ողով շեղբեր ն

այլնւ

Սատանիդարի մուստիերյան գտածոներըտարքերվում են աշելյանից ն կատարելիությամբ: Ելեփներն ու առավել մանրակըկիտ ճարդարմամթ շեղմեծ չափեր, լայնակի կտրվածքում շատ բաբերը ունեն Ճամեմատաբար ոչ րակ ու նրբին են ն ունեն կամ ձվածիր տեսք: ծլեփճիշտ եռանկյունու

մեծ մասը ճարվածի Ճրապարակում ունի նախնականմշտակմանճետքեր: են կազմթւմ ձլեփի ստորին ծատվա Հարքությունները ուղիղ անկյուն Այդ ճետ: Սրածայրերը ե քերիչները ձետվորվտե Են նուրբ ռթծի Պրապարակի տուշով, որը գործիջներին տալիս է կտրելու Հշատկություն՝ .միաժամանակ ճարթեցնելով ե նուրթ ճարդարումովհածկելու ձատողկողը:՛ Արտին լեռան մուստիերյան զռոռրեիքներն իրենց մշակմանձեերով դեռ պառպանվումեն աշելյան տեխնիկայիորոշակի գեեիը: Այդ է վկայում երկկողմանի մշակման մի քանի փոքրիկ ձեռքի ճատիչներին սկավառակաձն Շեն Մատանի զորձիքների ձայտնաբերումըչ որոնք «Հիցեցնում դարը ուշ աշելյան Ճավաքածուների նյութերը: Այս կապը վկայակոչում է այն փաս-

ների

տրչ

:Յ6՝

որ

գտնվածգործիքները

տարիքով մոտ իրենց

են

դարի մուս» Սատանի

տիերյան զտածոներինինչը

որ

Հնարավորություն է ընձեռում

ճամարել մուստիերյան մշակույթի

վերչիններս

վաղ փուլը:

,՛

8. Մ.Զ,Պանիչկինան ճետազոտեգ Ամիրաքադյանկայաեր: Այն կմ Ճյուսիս, ժմրառատ զտնվում է Հրազղանգետի աֆ ափինչ Երնանից 23-25 ն .Սմիրաբաղզյուղերի Արզնու մինչ պալեոլիիյանձամալիրներից4-5 Կմ

Ճճեռավորումյամբ, երկրորդ ղարավանղիվրա: Պալեոլիթյան գտածոները ճայտնաքերվել են կիրճի երկայնքով, 300-400 մ երկարությամբ ն 100 տարաձքիվրա: Գործիքները 5-7 չափեր ունեն՝

լայնությամբ

են պատրաստված

Գրանք փոքը վանակատից:

սմ,

որք

մ

զետաքարնսն

կախվաձէ գետաքա-

բի չափերից: Ամիրբքադումձայտնաբերված ճավաքածունկազմված է 80-ից ավելի մուստիերյան զորձիքներից, որոնք քաժանվում են երնու խմբի՝

Կատրաստուքներչ որոնց մե) մտնում են ծլեփները ն մը չուկները, գործիքներ: Հավաքածուում կան 4-7 սմ երկարությամբ ն 3-5 սմ լայ» նությամք Յ2 ծլեփներ: Դրանք մեծ մասամք եռանկյունաձն են ե ունեն լավ արտաձայտված Գարվածիձրապարակ: Եզակի օրինակներ են ներկայացնում են որոնք /երկարավուն/ իրենց ձւերով մոտենում ծզվաձ ձլեփները, դաեն օ-շժտնակի տիպի շեղքերին: Մուստիերյան տեխնիկայիբնորբոչ զձերով /6 օրինակ/, որոնց մեծ մասին Հատկանշական է սկավավաձ միջուկները ռակի ձեր: Խոշորչ լայն, եռանկյունի ուրվազծերով երեսակրըծածկում Է ող վերնամասը կամ միայն մի կողմը: Կան նան երկու եռանկյունաձն միվուկներ: Դրանցից ծլեփներ են անջատվել միայն մի կողմից ն միննույն ուղղությամբ: Գտնվել է ձեռքի ճատիչի եզակի օրինակ, որն ունի ծրկկողմանի կոպիտ քեկոտմամբ մշակում: Գտնվել են երկու սրածայրեր ն ոչ մեֆ դուր` ռրկկողմանի աշխատանբիՃետքերով: Ամիրաբադիզործիքների մեչ մեծ նրվ են կազմում եռանկյունի ծլեփները ն քերիչները, որոնց մի մասը ձավանաքար զորձածվել է կտրելու են Ախշտուրյան ն նավալիշյան նպատակով: հրենց ձներով սրանք մոտենում քարայրների /մղլեր ն Սռչիի շրչան/, ինչպես նան Մռաչավոր Ասիայի քարայըներից ճայտնի մուստիերյան ճավաքածուներին: /Խազար-Մերղբհրաքում, ել Վադը ն՛Տաքուն Պաղեստինում/չ որը Հնարավորու»Շութկան , Սուզարեղ րյուն է ընձեռում Ամիրաբաղյան թվագրել 1. 2.

յան ժամանակաշ ը

զարգացած. ցնակավայրը ժուսժ

անով:

8, Երեանում Բ,Ծերիցյանը ճետազոտեց մուստիերչան մի կայան` Երնան 3-ին քարայրը: Սյն զտեվում է Հրազդանգետի ափին, տեղադըը»մ չափերով, 2,5 մ քարձրումածէ լայն, բայց ոչ խոր /9 7 մ Ա5Յ 11956

Ցյամբ/ խորշում, անդեզիղ-բացալտե ձճրաթխային շերտերից առաջացածնքստվաձքներում: Քարայրի մուտքի առչն կա ոչ մեծ, 30 մՀ ճրապարակչ Պեղումներըկատարվելհն քարայրի կենտրոնում ն ձյուսիսային Հատ`

վածում"25

մ

1,5 տարածքով:

մ

խորությամբ,

ուր

բացվել

են

Ճստակո-

Հրենընդգծված

յոք շերտեր: Իոլոր շերտերբ ծարուստ են մշակուժային մնացորդներով որոնք քարե գործիքների տեսքով են, կան նան ոսկրե մբ» նացորդներ: Այստեղ ճայտնաքերվածքարե զործիքների առանձինմնացորդ-

ները վկայում

են

այն մասին, որ

ճումքիցաշխատանքայինգործիքների

պատրաստումըկատարվելէ ենց քարայրում` տեղում: Գործիքների բացարձակ մեծամասնությունը պատրաստված է վանակատիցչմնացած սակավ մասը՞

քազալտից, կայծքարից, կվարցիցե ճասպիսից:Աշխատանքային գործիքների գերակշռող մասը քերիչներն ու սրածայրերն են, ավելի քիչ են մյուս

տիպերը`միչուկները, ծլեփները,. շեղքերբ ն այլն: Երեան 3-ին մուստթերյանկայանն իր «նագիտական ճավաքածուովդեռ-

ն են եռաբլուրի զուգաձեռը չունի: Համեմատաբար սրան մոտենում Ամիրքբադի գտածոները: Շեղբերի երկայնական մշակման տեխնիկայով երնան 1-ին քարայրին արում են Կչիկ Կոքայի /Ղրիմ/ ն Սուխոյ մեչետկայի /Վոլգոզնադ/ նյութերը: Պալեռլիքյան ձուշարձաններից ՀայաստանիՀանրապետության տարածքում առաչին անգամ Ճայտնաթերվալեն պլյստոցենի ժամանակաշրչանի շուրչ 24 տեսակ իշայծյամի յ ոնգեղչյուկենդանիների. ոսկորներ՝ եղչերուի, բի» ձիու, վայրի էշի, ոչխտրիչ զեռրի, թեզոարյան այծի,քարայրի արչի, "գայլիչ նապաստակի,աղվեսիչ շնագայլիչ աղավնու» ճայի, Ճունականկրիաես

յի

ն

այլն:

Հնաքուսաբանականցուցանիշները

ապացուցում են,

է

որ

քարայ-

բի շրջակայքը բուսաքանական փոփոխությունների ենթարկվել երեք անգամ Հուշարձանի 7-5 շերտերից ձայտնաքերված բուսական մնացորղների մի ամբող) ձՃամալիրի վերլուծությունը ապացուցում էչ որ այստեղ առկա են գրտադիմացկունտեսակներչ այն է` սոճի /896/օ/չ եղննի, կեչի ն մամռային քուսականության տարքեր տիպեր:

ձորիզոններում ձանդիպում են չափավորգրտադիմացկունն խոնավ քնակլիմային բնորոշ ծառատեսակներ՝ կեչի, սոմի ն այլն, ինչպես եաե. խոտիտեսակներից` իշամոռոլը: Երրորդ ձամալիրը /1-2 շերտեր/ պարունակում է 3«4 տեսակի ձառերի ն 90-27 տեսակի խոտերիմնաշորղներչ որով ծածկված է եղել շրջակայքի թնաշիարճը: Միայն առանձինվայրերում են անել չկազնին, ճնեդկական կաղնինչ շագանակըչ ինչը որ խոսում է տաք կլիմայի մասին: Ֆարե գտածոներըԵրնան 1-ին քարայրում ճասնում են մի քանի տասեն Նռւոռնուսից ն Հադիսից եյակ ձճազարի,սրանքճիմնականում պատրաստվել թերված ձումքով: Դրանց ուսումնասիրուբյունն ապացուցում է, որ գործ ունենք մուստիերյան քարե գործիքներին բնորոշ յուրօրինակ ձայտնագորճետ ամքողջ Կովկասիճամար: Ռաղիոաձիածնային ծուբյունների վերլուծուբյան տրդյունքներից պարզվում էչ որ դրանք քացարձակորենգոյատնում Յ-4

ՅՑ

են

/1850

44150

տարմաժամանակաձատվածում:

Ի,Ն.երիցյանը

Ճճետազոտեց Երեան 2-րդ քարայըը, Տեռավորության վրա ն առայչացել է երկրաբանականմի չավայրում: Այն ունի զանգածնկառուցվածք, եխ,

195Ե-66

որն առաջինից գտնսում է 300 նույն

մ

մ բարձրություն 1,975 երկարություն»

րությունը միջուկ

ն

3,5

մ

Այստեղ գտնվել

է:

ն

են

մ

Մուտքի բարձկայծքարե ծլեփներ, վանակատե խորուքյուն:

մ

Ց

նույնատիպ աշխատանքայինգործիքներչ

ինչ

որ

Երնան 3-ին

քա-

Դրանց քվազրությունը նույնն է: ներկայումս Հրազդանգետի կիրմում Հայտնաբերվել են Հարյուրավոր քարայրեր: Դրանց առատությունը բնորոշ է ողչ Հայկական լեռնաշիարձին՝ շերտերում:

ըայրի մուստիերյան

Արեմտյան Հայաստանինն

նան

Ներկայումս Պարսկաճայքին:

Կ,Խ, Կարապետ-

յանի տվյալներով այստեղկան 1500 նման քարայրներ: Բ.Ա.Անտոնովը նբշում էչ որ քարայրների այսպիսի քազմաքանակուն յու: առկա է նան ԱրցաԹարքառզետի տարածքում, ինչպես իում Ղարաքաղ/չմասնավորապես Կես նան Քյալքաջարի խառնարաննհրում:

/Նեռնային

նին

ն

Իացի Երնան 1չ»2 քարայրներից Լուսակերտ 1,2-ը:

ներկայումսՃետազոտվումեն Ջովու,

քացվել է 1970

8.։

է

Այն տեղաղրված

Լուսակերտ 1-ին գետի կիրճում, փոքը-ինչ ընդարձականդեզիդ-բազալտե նստվածքներից կազհը երկրաբանականձնաքանությամբ ոյվ մբված Ծնձաճովտում՝ կանյոնում: ն նման է Ծրնան 1-ին քարայրին: Ունի ոչ խոր, լայն կտրվաեի ձար 7 սմ խորուխյամբ, 18 մ լայնքով, 3 մ քարձրությամք: Հետազոտվող տարած քարայրը

քր

կազմում է

որոնք անձամեմատ

մ

հ

քաղկացածէ 1,5

մ

Հզորությամբ

չորս

շերտերից»

ձարուստ են մշակութային մնացորղներովք̀արե

գոր-

կենդանիների պեղածո ոսկորներ: Զնայած զտնվել են մանրացված: կրակից խամրածոսկորենը, թայց

ծիքներ,

օյսխի Հետբեր չեն 4այտնաքբերվել: Ոսկրախանական նյութը կտզմվածէ ձիու, քարայրի» արչիչ Փյլի, աղվեսի ոսկոբներից, ինչպես Սան տարքերկրծողներիչ քոչունների մնա6000 կտոր են, ցորդներից: Քարե զործիքների 99 տոկոսը, ղբանք չուր) են տարբեր առանձնանում ե ն Կատրաստված վանակատից:Գործիքների մեչ ծեի միչուկնեի, ծլեփներչ շեղքերչ, բեկոտված մնացորդներ: Այս ինդուստրիան աչըի է բնկնում յուրօրինակուրնյամս, ն որոշակի նմանություններ ունի Արզնու, Երնան 1-ին ն Եռաբլուրի աշինետանքային

զորձիքների ճետ).

մուստիերյան

ամենից

ընաձանախ ձամար ենքչ մարղիկ գոյատեման էին քարայրները, անձավները ն ցանկացածծածկ: Այստես, Ճյուսիսաընմուտփքումն Հայկական լեռնաշխարձում ղրանք ձայտնիԵն Սոմխեթիումջ

ինչպեստեսնում

րում

՞Յց

Շայքանդաղի ւ Ղարաբաղիլեռնաշղիաներում, չորս

քարայր-կայաններ՝Դ̀ամջիլի,

որտեղ ուսումնասիրվում են Դամսալախլու, Թագարն Ազոխ: Հայաս-

տանի Հանրապետությանտարածքում աշել-մուստիերյան

կայանները «իմնա-

որպես բաց տիպի Ճուշարձաններ՝ Սատանիդար, Ջրառեր, ֆանտան, Արգունի, Ծռաքար թլուր /Ծռաքլուր/, ճաչուռ ն այլն: Սակայն վերչին տարիների ձայտնագործումյունները թե Հայաստանում, , են տալիս, որ պալեոլիլյան կաթե ող) Հայկական լեռնաշխար:ում ցույց կանում

Հայտնի

են

յանները գոյուքյուն այրերում,

են

ինչպես

նան

բնական կիրմերում,

ունեցել

խոր կանյոններում,

ձրաքխային շերտերում:

Կարապետյանը գտնում նԿ,ի,

էչ,

որ

դրանք առաջացել

են

ճրաբխային

ձճաշվում է խարանըգետերի չրերով լվացման Հայաստանում շուր) 1500 նմանատիպքարայրներ, իսկ Բ,Ա.Անտոնովընմանատիպքարայրվայրերում: Շարայըներ կան ների առկայուքյունը նշում է Ղարաբաղիայլ նան Քուռ Աղստնում ն այլն: զետի կիրմում, Ախալքալաքում խրամում

ինչաես նշվեց, թյուն

ճետնանքով: նա

մարդկանց քնակվելու

Համարշատ կարնոր նշանակու» Այս բա-

բնակլիմայական պայմանների առկայումյունը:

է ունեցել

ըբենպաստ պայմաններովէլ պավմանավորվածէր մարղկանց ապրելու տեղերի ընտրությունը քարայրներում, լմերի, գետերիչ ափերին, բնական խորշետեղ են ձանղիսացել քարայրբում: Յուրտ եղանակին: քնակվելու ձճիմնական

Բոլոր դեպքերում այս վայրերի բնտրությունը կախվածէր նե «պայ» -մանպվորված գործիքներ պատրաստելու ումքի առկայությամբ: Աշելյան ն մուստիերյան դարաշը աններում ըստ զտնվածոսկրաբանականնյութերի որսի օբյեկտներ են ձպնդիսացել քարայրի ար)ըչ ազնիվ Հայկական լեռնաշխարձի առավել եղջերուն, ձին, քիզոնըչ ոնգեղչյուրը: են ռնգձիպոպոտում փիղ, էտրուսկյան ճարավայինշրչաններում որսացել ները:

ւ

|: այլ կենղանիներ: եղչյուր մարղու Այս ամենով ծանղերձ, Կովկասումվաղնջական ժամանակներից Բաց Է նան ուդաքբըԳանդես գալը ղեռնս վերչնականորեն չի

ռացաճայտված:

նոպիթեկը՝ որպես մարդու նախնու. առաջացմանպրոթլեմբ: Տեսականորենայն կան ձակասուքյունները` կապվածվերջինիս է, թազմաթիվ սակայն Գրավոր Հետ: Գիտնականների է, մի որ ուղաճանում տարիքի մասը Ֆլջրաբանսկան

,ո

կանգնածդիոպիեկըն կամ պեղածո մարղու ձանդես ղպլը

քցոոպրքեկը մոտ

թՅժեո

է

ռամոպիրեկին: Պարզ չէ նան կաճ տեղափոխվելու փաստը Կով-

ն

էերկայիս զիտուրյան այլ .շրչ/աններ: Զնայած"ասվածին, է ձնագույն կապերի նշեւ մշակուքային ելնելով, նվանումներից նարելի ն այլ շըչանների Ասիայի Հայաստանի, Անդրկովեասի Առաջավոր «մասին կաս, Հայաստան հն

Գնազույն տարածքներից, Բայի ՃայաստանիՀանրապետության,Արցախի են Ղարսում, շրջաններում, Ճյուսիսային փրանի գոահոներ ձայտնաբերվել ժիչե:

"

գործիքներ Ազոխի Աղ, 4, Քարի ղար` աշխատանքային քարայրից:

ու:'

հրաքիՔուրղիստանում: Լուրբիստանում, 1967 8, Կ,ի, Կարապետյանը մուստիերյան ձճուշարձաններ բացեց ՝

Կր»

տայքի /Քանաքեռ/ սարաճարթում, Գեղամալեռների արեմտյան լանչերին, որտեդից ճայտնաքերված նյութերը ձետազոտվումեն Բ.Գ.երիգյանի կողմ մեծ մասը կատարվելեն Կոտայքի սարաճարթում, Հայտնագործռւթյունների

վայրերում Հանդիպում են մեծ քանակի աշխատանքային գործիք» ների կուտակումներ: Ամենակարեորձճայտնումյունները ճաստատագրվել ուր

են

շատ

Գյամրեզ գյուղի

մուտք:

Հարավում,ինչպես

նան

գյուղից Վորաղբյուր '

աբն-

:

|

Ամենից Հարուստըդրանցմեջ եռաբլուրն է».որը զտնվում է Զռրաղ 1 կմ Հլուսիս-արնմուտքչ Արամուս տանող ճին ճանապարծի մոտ: . Հուշարձանի տարածքըընդգրկում է եռանկյան տեսքիհրեք թլուըներ, որ է Հուշարձանի անունը` Եռաբլուր, որը ղաշտավայտեղից էլ առաֆփացել մԴ Գռրծիքների մչ իսկ ձովի մակերնույքից՝ 1600 նից բարձր ե 30-35 պատրաստման ձիմնականճումքն են վանակատըն քազմերանզգետաքար եզ | կի են ճասպիսիցչանդեզիդ-բազալտիցպատրաստված զոըծիքները: Այս 7-10 են մակմ քավայրն ունի շառավիղ: Գործիքները սփոված թլուրների կերեսով մեկ, որտեղից Հավաքվել են 700 օրինակ: Հանղիպում ես միչուկներ, լավ ձարղարումով ծլեփներ, բեկոտված քարե կտորներ ն առանց կըըկնակի մշակման ծլեպներ: Միչուկներն իրենց ձներով տարբեր են` միաձրապարակ, երկգրապարա սկավառակաձն: նան կտրիչներ ն սբածայրեր` ատամնավորճարդարումով: են պատրաստման իրենց բնույնով առանձնանում երկու փուլեր՝ ավելի վա երբ գերակշռող են խոշոր, լնալությի տեխնիկայով, երկայնակի ճեղքուով ստացվածգործիքները: Հիշարժանեն քեփուկաձե ն զուզաճեռ Ճարդար մով թերիչները, ծակրչները: Երկրորդ փուլը ավելի ուշ շրյանի ներն են, որոնք տարբերվում են փոքրը նուրք ծլեպների, շեղբերի, նավոր գործիքների առատությամբ: Հանդիպում են նան քերիչներ ն ծայրակ ծակիչներ: Ծռաքլուրի երկու Համալիրներնել, չնայած իրենց ժամանակա ին, տարքերումյուններինչ պատկանում են միննույն մուստիերյան պալեո լիքյան մշակույթին, առաչինը՝ վաղ, երկրորդը` ուշ: կ Լ.Ա.Բարսեղյանը պալեոլիթյան նյուքեր 8, Վ,Պ.Լյութինը ճայտնաթերեցիննոլեմսերյանի շրջանում, նոյեմբեր գյուղից 8 կմ ճյուլեռ սիս, Հապիկ լեռան ստորոտին՝400 մշ տարածքով: Այս լեռը Գուգարքի նաշղնայի գազաքներիցէ: ի տարքերություն ՀայաստանիՀանրապետությանմյուս պալեոլիթյան են վանակակայաններիչ ուր մեծամասնությամռ զործիքները պատրաստվել տից նազալտից, այստեղ Հումք է ձանդիսացել կայծքարըչ որի պատճառով վուրից

ճա

|

՞

ճամ

ատ

ճու-

էապիկ լեռան կայանը կայծքարե ինդուստրիայով առաջին պալեոլիթյան

մարդն այստեղ օգտազործել է տարքեր տեղական շարձաննէ: Նախնադարյան քարեր, որոնք ներկայացված են խոշոր բեկորների ձեով: Բազմաժն ծլեպները խոսում են այն մասին, որ ղրանց ճամարորպես ճումք ծառայել են տարքերվայրերից բերվաձ քարերը: Հանքերիցամենամոտըկայանից գտնվում է 0,8 կմ դեպի ձարավ-արնեմուտք: Աշխատանքային գործիքները ոչ մեծ չա» սմ երկարությամբ: են, Հուշարձանից ճավաթվելեն 140 զտածոփերի `

որոնց մեֆ ճանդիպում են պատրաստիգործիքներ, ներդիրներ, ծլեփներ, սրակող շեղթեր Ն ատամնավոր գործիքներ: Միչուկները /40 ճատ/քրգաձն կամ պրիզմաձն են, ձար Ճարվաձիճը ներ,

`

խորղուբորղ ըապարակով: երբեմն արտաքինով:Հանդիպում են նան սկավառակաձե միջուկներ /2 օրինակ/:Ելեպները /78 ճատ/ ստագվել են լնալուա-

են չեղբերից մի տեխնիկայով: Գործիքները ճիմնականում պատրաստվել ն ծլեփներից, մի քանիսը ունեն ատամնաձն մակերես: Հանդիպում են քերիչներ, ծակիչներչ տարքեր կտրող գործիքներ ե այլե: Բնորոշ էչ որ այս ` ն երկկողմանի ճղկուչ ձավաքածուիմեջ բացակայում են ձեռքի ծատիչներբ մով գործիքները: Գործիքների ձեն ու մշակման տեխնիկանխոսում են այն մասինչ որ Հուշարձանը պատկանում է մուստիերյան մշակույթին ն իր զու» ունի Աթխազիայիկայանների՝ Ցաշտուխին Յարա-դերերՊետ: գաճեռներն 8, Եերիցյանըչ նորից Հետազոտելովայս շրջանը, մի նոր կայան Ճայտնաբերեց Հացուտումչ որը գտնվում է Հապիկից1 կմ ՃարավՀարն Հ մ տարածը: Հետախուզական մուտք` ըեդգրկելով 100-350 0չ5 մ խորությամբ շերտագրականփոսորակում պարզվեց, որ այղ մշակուքային շերտերը անխախտ են, իսկ վերգետնյա նյութը պատկանում է ավելի ուշ ժամանակաշը ջանի՝ նույնպես քբվագրվելովմուստիերով: Հավացվել են 170 գտաձոներ,որոն» ցից 5-բ` մուստիերյանչ մնացաձրըվերաբերում են վերին պալեոլիթին: Այստեղչ քացի կայծքարից, զանվեցին 30 վանակատեն 7 կվարցե գոտիներ: Հայտնարերվելեն նան-18 միջին չափի պրիզմաձե միակողմանի տիպի միֆուկներ։ Ծլեպներբ զգալիմասը օգտազորձվել են որպես գորձիքներ:Գբենվել են ծալիչներ, քերրչներ, սրաձայրեր ն ատամնավոր` կտուցածե գործիք- . ներ: Կարողզործիքների տիպըբացակայում է: Չնայած քոլոր գործիքներն ունեն ինդուստրիային բնորոշ մի քանի ճատկանիշներչքայց մուստիերյան ն այնպես ղրանք ավելի զարգացածգործիքներ են ն քավականինլավ կապվում են ճատկերանի, ինչպես ն Հայաստանի այլչ Հանրապետության վերին պալեոռլինյան կայանների Պետ: են տալիս պեղվաձ նյութերը, Ինչպես ցույց Հայաստանին Կովկասի պալեոլիրյան կայաններում մարդկանցգոյատնման Ճիմնականազծյուըը եղել է. որսորղուիյունը ե ձավաքչումյունը: Վերը նշվեց, որ բոլոր քաչ են մեծ քանակությամը կենդանիների ոսկորբայր-կայաններում գտնվել :

ների մնացորդները, որոնց մե) կան նան այրված, վառվածօրինակներ: ԵնԹադրվումէ նան, որ բացի մսեղենից, ճին մարդիկ օգտագործել են նան կենդանիների մորին՝ ճտգուստի՝ավելի ուշ` տանիքի ծածկի, ձատակին

փռելու Համար: Ոսկորները ծառայել են նան որպես վառելիք ն ավելի պակաս չափով` ճումք գործիքներ պատրաստելու ճամար:Նշված ղարաշբըչխնում որսի օբյեկտ էին խոշոր կաքնասուն կենդանիները՝այծը, բիզոնը, ձին, ռնգեղչյուրը, քարայրի արչը ն այլե: կան նան թռչունների ե '

կրծողների ոսկորներ:

երկրորղ տնտեսության չությունը

Հավաք

խոշոր մյուղն

էր,

որբ

քույճառապտուղներիչ թուսական սննեղի ձիմնականաղբյուրն էր: Տարբեր ու օզտագործելը քանակականառումով ամենպտուղների ձճավաքելն : օրյա բնույք էր կրում: Զորրորղականժամանակաշը չանի առատ ն մարդկանցճամար կար այնքան Հայկական քազմատեսակ բուսական կեր, որի նմանբ չկա ոդ) նախկինԽԱՀՄ-ի տարածքում:

սերիչ

Կովկասում

լթռնաշխարձում

ամում էր նան ձետագատաՀավացչունյան նշանակությունը Ճավանաբար նորանոր քացմանը զուգընթաց, երբ լայնորեն տարածվեցինանտառներբ՝ ն օգտագործման ռեսուրսներ ստեղծելով կերի ճավասարաչափ ճառացիոնալ '

մտը:

գրականությանմեջ առաջ են գալիս մի շտրք փաստարկՀնագիտական Ներչ որոնք վկայակոչում են Ճայտստանում ե Կովկասում ճնագույն գաղամասին: Դրա ճամարճիմք թն ծառայում նեանպատկերացումների փտրտկան նան Թրչի պաշտամունքը: Դնայտծ Յաղումդերքալյան Ցաղումները, ինչպես ներ այստեղ չեն ճայտնաբերվել, սակայն արչի ՊաշտամունքըճՃաստատագր ված է մի քանի վաչրերում: Օրինակ, Հարավ-ՕսեքիայիԿուդարո քարայբում ձանղիպումեն արչի ն եղչերուի գանգոսկրեր, ռրոնք տեղադրվածեն քարայրի արնելյան պատիմոտ:

քարայր-կայանում /հմերեքիա/, որբի մուոքը շարված էր Յուխզառտյան միջին չափի քարակույտերով, Պատիերկայնքով որոշակի կանոնավոր ձաֆորդականուճյամը շարված էին անձավի արչի վերչույթների ու գանգի ոսկորները: Ազոխյանքարայրի.աշելյան վերին շերտերում զայտնաքերվթցԱզոխան Յաղվաձ էին «տրոպի Տաքստոցը, որտեղ կոնկրետ ճաչֆորղականությամբ պատկերացումների Դրանք կրոնաճոգնորական ոսկորներ: արչի գորշ անձավի .

էին: խտրօբղանշաններ այնու» թննադառական այս Անգամ նյութերի ամենախիստ վերլուծականը Հայկական է մտածելու ընձեռում Լեռնաշխ ամենայնիվ ճնարավորուքյուն ում, Կովկասում արչի պաշտամունքի առկայուքյան մասին: է 8ույւ գործիքների ուսումնասիրությունը Քարե աշխատանքային ն Պամայնքներում մուստիերյան կազմելու աշելյան տադիսՊատկերացում Տոտոպխգլ-անտեսական, » Ճաբաբերություններիորոշակիության մասին: Ծս.

:

4Լ

.

.Փ..

«

| |

անձրաժեշտէ այստեղ

ելնել քարե ինդուստրիայի էՏնոսոցիալական Հաստատում է, որ քարե Մի կողմից գործիքների բնույքը օնույթից: է սերունդների փորձը պայմանավորված տեղականավանղույքներով,մյուս կողմից քացաայտվում էչ որ ամեն մի մշակույթի կրողը ու տարածողը Այս մեխանիզմըՊնարակազմել է որոշակի էթնիկական ամբողչություն: խոսելու այն մասին, որ ՀիմնականումՀայկական վորուճյուն է տալիս կայն

|

Առվկասում մուստիերյան ժամանակաշրչանումգոյուլեռնաշխարԴում,

ունեին նեղ, տեղային միննույն մշակույթին պատկանողՊուշարնե զենեձանների խմբեր: Ամեն մի խումբ տարաձքային, ժամանակագրական կապ ունի: Ամեն մի խմբի մեյ տարբերճուշարտիկ փոխառնչվածուքյան

Թյուն

ձանների/կայաններչ որսորդական ճամբարներն այլն/ առկայությունը է" վեր ճանելու սոցիալ-տնտեսականբազմաբնույթ ձիմնավորփաստարկ

մարղկային ճարաթերուժյունները /որսորդուքյուն, ճավաջչությունչզորԿոլեկտիվի շաճերը պաձանջում էին, որ խիստ ձիքների պատրաստում/: քաժանում կատարվերբստ պայմաններում աշխատանքի կարգավորվածուքյան ե թնական բնարության: սեռատաթիքայըն / էետաքըքիր նյուքեր են ճայտնաքերվելԱրեմտյանՀայաստանում Դեռես 3885 Գոտյեն եփրատիավազանիվերին Ճոսանքում, թ. Մ.Ժ.Ե. վիլայեք/ լեռան մոտ, յին երկրաբանականնստվածքԲիրիչիկ /ՈւրՖֆՖայի ներում զտավաշելյան ձեռքի ձատիչ: Այն կայծքարից է, 20 սմ երկարու1907 Ք, շվեդ գիտնականՖ,Առնեն ՃետազոԹյամըչ 9 սմ լայնուժյամբ: , տեց Բիբի ջիկ լեռան շրջակայքը, որտեղից Հավաքեց22 ձեռքի »ատիչներ: կայծքարից էին. գիտնականըճավաքածունՑբբաց գույնի Գրանքթոլորբ

ժամանակով: `

վագրեցշելյան 1928 8. Շվեյցարացի գիտնական Եվգենի ՊիքառըԱղիաման/Մալաթիավի վիլայեթ/ լեռան մոտ ճայտնաքերեցՊիրին պալեոլինյան կայանը: Վերչինս ճետագայումուսումնասիրվեց Մ.Խ.Քոշայի ն Շ.Ա.նանսուի կողմից: ն Թուրք նույն վայրբ ճետազոտելեն գերմանացիգիտնականԳ.Գ.Օստենը նագետի,Կ,Կյոկտենը: Հայտնաբերված գործիքները ճիմնականումպատկա-

օրինյակյան մշակույթին, դրանք քերիչներ են, շեղթեր։ կտրիչներ, ծակիչներ, ղանակներ,պարզունակմիչուկներ ն այլն: Սակայն Պիրինի նյութերում կան նան մուստիերյան, ինչպես ն նեոլիթյան ղարաշըբըյանների զտածոներ, որը ձնարավորություն է տալիս այս Ճուշարձանը Քվազրելամթողֆ պալեոլիրյան ժամանակաշը Ր անով: ՀայկականՏավրոսի ե Սիրիականսարաճարթիսաճմաններում ձայտնա20 կմ ճյուճերվեգին այլ նյութեր Նույնպես: 1983 թ. Գազիայնքափից սիս, Դյուլյսկ ստորին պալեռգյուղի շըրչնկայքում։ Պայտնաքերվեցին Լիճյանմի խումբ Ճատիչներ հ չեղթեր: Գագիայնքափից20 կմ Ճյուսիսարեմուտք,Մետմենգիե գյուղի ձայտնաբերվեցբազալտից նում

են

,

տարածքում,

-

շելյան

ձեռքի ճատիչ:

արնմուտք/ նույնգես

նող ձեռքի Հատիչ:

լեռան մոտ

Թ. Քեյսուն

գտնվեց աշելյան

/Ազիամանից ճարավ-

վերչին ժամանակպշրջանին պատկա

Ստորին պալեոլիթին վերաբերող ճուշարձաններեն բացվել Մուրաղ գետիավազանում`՝Էլազիզչ Լիգ քաղաքների մոտ, ուր Կ.Քոշան ճավաքել է մուստիերյան մշակույնին

պատկանողգործիքներ:

ձճայտնագործություններկատարվեցիննան

Հայաստանըվերին կամ

Հետագայում

նման

Ղարսի մոտ:

ուշ

Կալեռլիքում

Այս դարաշըյանբ ձճամապատասխանում է 40-12 ազար տարի առաջվաժա մանակաշրչանին:Այն բնդգրկում է վյուրմի վերչին ժամանակը, երք կլիմայի խստագույն պայմանները ճասնում են գագաքնակետին:Եվրոպայի ն Ասիայի լեռնային գոտիներում, տունդրայում, ինչպես նան ցրտաշունչ տափաստաններում,Գյուսիսի անտառայինգոտիներում նկատվում է առավելա նման բնակլիմայականպայմաններով է բնութագրվում գույն ցրտություն: նան

Կովկասը:

Նախնադարյանմարդու կյանքում անցումը դեպի վերին պալեոլինյան թնորոշվում է խոր ե կարնոը փոփոխություններով: Հանժամանակաշրջանը `դես է գալիս քարի մշակման նոր տեխնիկա:Վերին պալեոլիքի քարե գոր-

.Ֆիքների օգտագործմանըզուգընթաց լայն քափ է ստանում նան ոսկորից» եղջյուրից գործիքների կիրառումը: Քարեաշխատանքայինվերին պալեոլիք յան գործիքների մը մասին Ճարմարեցվումէին նան ոսկորից կոբառները:

Սրա ճետ մեկտեղ աննախընքացվերելք ու զարզացում է ապրում որսորդությունը: Փոփոխություններ են կատարվումմարդաբանական տիպի մեչ: նրան են ձեռք բերում կանոնավոր արտաճայտուքյունից, ձեռքերը, նմանվում են ժամանակակից մարդու ձեռքերին, շարժումները ղառնում Ճատակ:Վերին պալեոլիքյան մարդը իր Ֆիզիկականկառուցվածքով Ճամարյա չէր տարբերվում ժամանակակից մարդուց: Վյուրմի ժամանակաշրչանիվերջին, խիստ գա ցուրտ պայմաններում որպես - թնակվելուչ պատրաստվելուվայր շարունակում

են

մնալ քարայրները,

որոնց կողքին տարածում են

ղեռես աշելում

ստանում

նան

Հայտնի արձեստականկայանները՝ կիսագետնափոր,վերգետն յա կառու լցներիտեսքով, երբեմն ընդգրկելով 200 մ՞ տարածք: Այս կացարանների պատերըամրացվում էին քարերով: իսկ տանիքը /ավանաքար . այն կոնաձն . էր/ ծաձակվում էր ճյուղերով Լ կաշվով: Ցրտեզման ճետ կապվածփոխվում է նան մարղու ճագուստը: Առանձինճուշարձաններից ճայտնաքերված ոսկրե ասեղներըվկայում են այն մասինչ որ.մարդիկ սո46

`

վորել էին կարել։ Կենդանիների կաշվից, մորթուց կարել են Ճագուստ, Վերին պալեոլիքի ինչպես նան ձածկել կացարանների տանիքները: վերչում .լուսավորվում, ճնարավորուօյխխից քացի» տաքացվում էր բնակարանը,։ ճավակյուն ընձեռվում կերակուր պատրաստելուճամար, կագցարաններում նաբար օգտագործվում էին նան պարզունակչ քարե փորվածքով ճրագներ, /ձեր/չ ե դրվում պատրու վերջինիս մեչ լցվում էր յուղ յգ: ուժերի զարգացումը իր ճետ բեցեց նան խոշոր փոփո» Արտադրողական խիուքյուններճամայնքի կարգավորմանգործում: Մարդկանցչչտեխնիկական .

զինվածությունը,» բնուբյան

ճետ

Պայքարի մեչ մտնելու Դա

`

խթանեց պաճերքին իր գործում

կոլեկտիվների ստեղծմանը: ավելի կազմակերպված ձանչում էր աշխատանքիգործիքները ավելի արդյունավետօգտագործում ե ձոտը իր Գամեմատաբար ոչ Փմտուժյունների ձեռք բերում: նախնադարյան կայուն կառուցվածքով չէր կարող գոյատնել նե տեղբ պիտի զիչեր առավեւ զարգացածու կազմակերպվածձամայնականօրգանիզմի, որը ե ճանդիսա» ցավ մայրական տոճմը: Վերչինիս առաջացումը թնուքագրվում է մի շարք սեբնականարյունակցությունը, պայմաններով` տարերայնորեն առաջացած ե տական ճարարերությունների անկանոնությունբ սրանից էլ ձայրության էր սերունդնե» գաղափարիիմաստի քացակայումը: Այս իմաստով Պաստատված թի կողմից միայն մորը ճանաչելը, որը խոշոր դեր էր խաղում տնտեսական ոլորտներում: Մայբբ բացառիկ ձռզատարություն էրը ցուցակյանքի քոլոր էր օչախը ն զքաղվում Քան գործե» բերում երեխաների նկատմամբ, աճում նան

բով:

Այղ ժամանակաշրջանում,ինչպես նշվեց վերը, կային Չամեմատաբար մԵծ, մինչե մի քանի Հարյուր քառ. մ տարածքունեցող Քնակարան-կ Դրանք: իճարկե, առանձինանձատներիկամ խմբի միչոցով չէին կարաններ:

ռուցվում, այլ արգասիք էին մի քանի կոլեկտիվների ամուր ղաշինքի, էին արտաղըողականության սկզբունքների ճիման վրա: որոնքձԳամախմբվում ի տարբերություն ճոտի /ճորդայի/չ մայրական տոճմական ճամայնքը ձասավ՝ ձեավորվածմիավոր էր, որն իր բարձրագույն զարգացգածությանը ճիմք դնելով նախնադարյանկոլեկտիվիզմի զաղափարին: նախկին ԽՍԾՀ-ի պալեոլիքբ լավ է ուսումնասիրված: Համակարզված ն պլանավորվածձճետազոտություններիարդյունքը եղավ մեծ քանակությամբ տարբեր ժամանակներիՃուշարձաններիձայտնաքերումը: Թորձրդային գիտնականներըպարզել են, որ մեր երկրում վերին պալեոլիքը կաբելի է բաժանել երեք խոշոր տարածքային շրջանների. 1. Արնեելյան-եվրոպականճարքավայը։ 2. Սիբիր ե ձՃարավային շրչան, Յ. Ղրիմ, Կովկասե Միչին Սսիա: Այս սաճմանազատումբ, սակայն, բերված է մասնակիրորեն, քանի որ ամեն ըստ

մշակույշնհրի:

մի, խոչոր շրչան ստորաբաժանված է. |

նղ. 48.

5.

ջ արի դ ա ը

ա

ա ին շխատանքայ -

ռ

ի

ե

լարի թաս

Վերին պալեոլիթի ժամանակաշրջանումավարտվում է մարդկային Գան կենսաքանականտեսակիժետ-

պատմության նախնականփուլը, սարակության

վորումբճանգեցնում

է

`

Հի /քանականմարդու /

առաչացմանը: Մարդը անցավ նստակեցունյան, ծրկարատնբնակվելով բնական քարայրներում: Առաջացան գաղափարային պատկերացումներչ որոնց

սողմերըձեավորվել

են

ստորին պալեոլիքի՝ մուստիերի վերչումչ

են վերին պալեոլիքի վերչին փուլում ուժեղանում ստանում տնտեսա» մշակութային կապերը: Այդ ճիմքի վրա լայն տարաձում է

եվրոպայում:

կան տեխնիկական է. մշակութային

առաջընթացըառանձին ցեղերի կյանքումո ԱռաջավորԱսիան / սրա քաղկացուցիչ մասն է նան Հայկական կանգնածէր արտադրող տնտեսաժեի շեմին՝ առաչ անցնելով լեռնաշխարճը/ եվրոպայից մինչդեռ Աֆրիկայումն Հնդկաստանում դեռես գոյություն ու-

Այղ

ժամանակ

ներ մուստիերյան

մշակու յքը:

|

կատարվում էր ստորինին Վերին պալեոլիքի ուսումնասիրությունը 8,թ. Մ.Զ.Պանիչկինան Դեմյոխինից Ճետո ճետախուզազուգաձեռ: 1946-47 կան պեղումներ կատարեցՀրազդանգետի ավազանում, Երնանից ձյուսիս:

Աշխատանքների արդյունքը

երկու, եղավ /բացի պատաճական զտածոնեխիք/

ձճուշարձաններիճայտնաբերումը գ Հավաքվեգինմիայն վերգետնյա օքսիղացարից գործիքները: Մ.Ճ,Պանիչկինայիկարծիքով, այդ նյութերն իրենց գուգաճեռները ունեն հմերեթիայի երկրորդ ժամանակագրական խմբի ճուշարձաններում: մաթկերանի Դավաքածունկազմված է 36 գործիքից՝ դանակի ձնե ունեցող շեղբերիցե Պ-3 պրիզմաձն միչուկներիցչ կան նան. ուշ

պալեոլիքյան ճաթկերանե նուռնուս

Սակայն այս

կայանները չպեղվեցին,

վանակատեծլեփներք Մեծ

խումբ

են

այլ

կազմում կողային լայն

շեղբերը՝ թե-

/ռետուշ/ ճետբիչների ձեով։ որոնք կողային մասերում ունեն Հարդարման ցեր: Գտնվել են նան քարղ քերիչներչ մեկը անկյունային մշակումով է, որը

կտրող շեղբի

շեղբերի ձիմքով:

ծակիչներ են: ղանակաճն Լ ճարղարումովչ ինչպես նան բուր կողա-

ղեր է խաղացել, երկուսը Կան

լայնակի

պ

նչ,0.Բադերի կարձիքով,այս ձներբ նման են Սակաժիայի, Դեիա-նխվրելիի, Մգվիլեբիի /հմերեքիա/ նյութերին, քայց հմեեն: րբեթիայից«տնված ռետուշով գործիքները ավելի քազմազան նուոնուսը զտնվում է ճարկերանից 3-4 կմ ճեռավորության վրա: Այստեղի ձավաքածուն136 կտորից է, որոնցից 65-ը գործիքներ են /քերիչներ, կտրիչներ։ դանակներ, ծակիչեեր, դուրեր/, 36-ը` պրիզմաձնմի չուկներ: յին մասով նեղ շեղբեր:

Վերչիններս ամբողչ հող

նու:

զործիքները է

նո:

մակերեսի վրա ունեն նուրբ բեկոտման ճետքերչկըտ-յնպես ղանակաձնճիմքի վրա են, մե: գործիք ձիշեց-

ներդիր: Երկու

ն

Ճամալիրներն էլ

տարթերվում

են

հմերեթիայի

իմբերից սրաձայրբերի ռերդիրների աղքատությամբ: Սրենից էլ

թխում

երկու խումբ Ճուշարձանների անալոգիաներիընղձանուը մակերե-

է այս

սային բնույթը:

Ուշ պալեոլիքի ճուշարձանները ուսումնասիրել է Ա,Հ.Սարդարյանը: ՁոԱյդ շրջանի գործիքներ են ճայտնաքերվել Արզնիում» նուռնուսում, Ա այլն: Վերին պալեոլիթյան րաղբյուրում, Ամիրաբադումչ Զրաքերում կայաններ են ճայտնաքերվել Արտին լեռան վրաչ Անիի շրչանի Զորաշեն նյութերը ներկայացվածչեն գյուղի տարածքում:Ցավոք, Ա,2Է,Սարդարջցանի են բըրգաձե երկար միջուկներ, ըստ ձուշարձանների: Դրանց թվում նշվում Այս գորկտրիչներ, տեգեր» ղանակներ։ քերիչներ, սրածայր-ծակի չներ: ծիքների մի պում

են

մասն

ունի կողային

կամ լայնակի ռետուշի

ճետքեր: Հանղի

'

դուրեր:

նան

մաթկերանին Նուռնուսի ձամալիրները չեն տալիս իրենց ժամանակինբնորոշ սրածայը ն ներդիրների տեսքով գործիքցուներ, չնայած, ղրանք առաչին ձայացքից որոշակի մոտիկունյուն-են ճետ: Բացի դրանից, ծամալիրներն ցաբերում իմերեթյան մշակույքների ունեն տարբերություններ» որբ Հնարավորություն է ընձեռում մտածելու այստեղի ուշ պալեոլիթյան մշակույթի առանձնաձճատկություններիմասին, արդյունք են ամճավանաքար,այդ յուրօրինակ գծերը ժառանգականության

Ինչպես տեսնում

Հայաստանիուշ

բող)

ենք,

պալեոլիթի ճամար:

Զնայած Կովկասի

ուշ

այն սերտ աղերս պալեոլիթի բազմազանությանը,

ընղձճանըձւթյուններ ունի Մերձավոր Արնելքի ճետ: Կովկասի, Զագր ճետ ընղսիչ Լռանտի ճուշարձանները ուշ պալեոլիքում ԱրեմտյանԱսիայի պատմամշակութայինմարզը, որբ ձնեագրկումեն մեկ: առաչավորասիական վորվեց դեռես մուստիերյան ղարաշրչանում: Այս մշակույքը տարբերվու Հյուսիսային Աֆրիկայի տափաստանների, է ճյուսիսում: ճարավոցւսական ն մշակույններից: արեելքի Ճարավի Միչին Ասիայի պալեոլիթի մարդը դեռես որսորդականկյանքով էր ապրում, Հ Ուշ չնա ված ճավաքչությունը նույնպես մնում էր յուրացվող տնտեսաձներիցմեկբ: նով"Ծեծ քանակի մանը, առանձին կենդանիների ոսկորների Հայտնաքբերումբ է որսորդություայն մասին, որ կասի ճին կայանների շերտերում խոսում ներ

նե

՝

նբ կատարվումէր

ոչ

մեծ

խմբերով: Մի

արջիչ ձիու» բիզոնի

շարք

կայաններում

զերակշոում

բարենպաստ Հավանաքարչ պայմանների ղեպքում որսորդությունը ղառնում էր մասնագիտակա : Զի» նի զոն ն այլ կենդանիներ, որոնք Պոտերովչէին ապրում, կարելի էր որսալ ե. միայն կոլեկտիվ չանքերով: Դրանցքշում էին ղեպի որսավայրերբ դաեն

քարայրի

բանները,

ապա

որսում:

ոսկորները:

Մեզոլիթ Մեզոլիթի /ճունարեն մեզոս՝ միչին ն լոթոս՝ քար բառերի ճանրագումարն է/ ժամանակաշրչանումմարդու զործունեությանը ձնազետները տարբերմեկնաքանություններ են տալիս: Մի մասը այն ճամարում պալեղ»

Լիից ճատուկ

չանչ որը ժամանակաշը

շարունակական է

այդ

ղարաշրչանի

ճամարում են «Պալեոլիի վերչին փուլը, իսկ երր խումբբ, ընդճակառակը,մեզոլիթը վերագրում է` նեոլիթյան դարա-

ձամար:Մյուսները բորդ

շրչանին:

Անվիճելի կարելի է ձամարել, սակայն, այն ճանգամանքր,որ ուշ պալեռլիթյան ինդուստրիան Ճճնարավորությունստեղծեց մեզոլիթյան մշաորը Լ քազարիկ նշանակություն ունեցավ մարդ կույնի առաչյացմանճամար» կյանքում: կային ճմճասարակության Մեզոլիթյան գործիքները ձճիմնականում պատրաստված են կայեքարի. Ա վանակատիբեկոըներից: Դրանք 1-2 սմ լայնունյամք սեգմենտներ են, եռանկյունածնչ, սեղանաձե գործիքներ, ճնագիտական որոնք ոչ մեծ չափերի են ւ գրականության մեչ ստացել են միկրոլիքներ անվանումբ: Դրանք ոսկրե կամ փայտե ճիմնականում' ձճիմքիվրա ամրացվածներդիրներ Ենչ որոնք ամրացվել կամ կապվել ենչ Մեզոլիքում միկրոլիճյան գործիքների Ճճաչյորդ կիրառմաննշանակությունը կապվում է մարդու կյանքում կատարվածառավել նշանակալից նագործության: նետ ու աղեղի գյուտի Հետ: նետի ծայրերը Պիմնականում նմանատիպ երկրաչափական ձեի կայձքարի կամ վանակատեբեկորներ են: ե չչԹեթն,, Մեզոլիթում նուրբ գործիքների կողքին օգտագործվել են եան խոշոր թեկորներ՝ մակրոլիքներ /ճունտրեն չչմակրոս,չ՝ մեծ, եբ»

ճայա

կար/: էապես պայմանները Մեզոլիթի ժամանակաշրչանի քնաաշխարձագրական

:

ռարքերվում են ուշ պալեռլիճից: Փոփոխությունները ոիմնականումկապված էին սառռառաշտերինաճանչի ճետ, որն էլ շատ ճնազետներձամարում են մեգոլիթի սկիզբը: Զնայած չսնականչ կլիմայական պայմանները քակայական դեր էին խաղում մարդու կյանքում,

բայց

դա

անվիմելի չէ այն

որ նոր ձնեեր սկսեցին ճանդես գալ քարի մշակման տեխնիկայի Կատմառովչ

ճիշտ նույն ձեով- բնակլիմայական պայմանները չէին կարող սկզբունքային մի ղարաշրչանը մյուսից բաժանելիս: Սակայն ճենց սառցադաշտերինաձանչով պետք է թացատրել կլիմայական փոփոխությունները, երբ էապես փոխվեց կենդանականաշխարձբ:Արդեն պալեոլիթի վերջում անձճետացան մամոնտ` ե բրդոտ ռնգեղջյուրը, սյլ խոշոր կենդանիներ, որոնք ոչնչացան կլիմայի փոփոխությունների գործում: լինել `

»

ձետ

կապված,ինչպես

նան

մեծ

չափերի ճասնող որսի պայմաններում:

.

Դրանց փոխարենտափաստաններում, անտառներում ն նախալեռներում ճայտնբվեցին ձիերը, վայբի էշերըչ եղչերուներըչ, վարազներբ ն այլն: Այս կենղանիներիորսը Ճետապնղման եղանակով կազմակերպելը քիչ արդյունավետ էր, Ա անճրաժեշտություն առաջացավդիմել առավել արագ Լ ճարպիկ գործողությունների: Ատեղծվեցիննետող գործիքներ, որն ել բերեց մեզոլիցյան ինղուստրիայի զարգացմանը: ե Կովկասի մեզոլիթը է չափազանց Հայաստանի ներկայումս այս ղարաշըչանին վերաբերող Հուշարձանները խըմբբույլ: վաձ են մի շարք շբաններում՝ մերձսնծովյան, նախակովկասում, մերձկասպյան նե Արեելյան Վրաստանում: Հայկական լեռնաշխարձում նըցոլնպես կան առանձին կետեր, վայրեր: Ա.Հ,Սարդարյանը նշում է նման քարայըների առկայությունը Թալինի շըչանում, որտեղ բացվել են ետսառցապատ ման ժամպնակաշրչանին վերաբերող մշակութային շերտեր: Դրանցից Են Զաղաներ /թարայըներ/ տիպի կայանները, ուր ճայտնաբերվել են վանակատե են երկկողմանի ճարդարման ճետքե-շեղթեր: Այս շեղքերից պատրաստվել բով վանակատենետի ծայրեր: Գտնվել են նան քերիչներ, սրածայրեր: Այս ժամանակինեն վերաբերում Արեգունիբլուրի կայանները, որի բնա-

ուսումնասիրված

ղեռնս վերինպալեոլիթյան պատրասէինզործիքներ եղանակով նըտանքօգտագործում էին վանակատեմանր չեղբերից պատրաստված պարզունակ նետի ծայրեր: Քնակավայրի մարդիկ, ինչպես նախորդ շը ջանում կիչները

տում:

որսորդական կյանք էին վարում` օգտագործելով արդեն նորագույն տեխնի քարե տարթեր գործիքներ: Մեզոլինի ղարաշչը կայով պատրաստված յանում արդեն տիրապետում էին սովարպետները,

այստեղի մանիստ միչուկներից

չ

երկար, նուրքչ

երկար մատիտածն,բազ-

կողերով շեղբերի ան ջատմա տեխնիկայի որոնցից ստացվածնետի ծայրերը ավելի զարգացած էին: Այղ աիմետբիկգործիքները «իշեգնում էին ուռենու տերնեներ: `

Նման

ուղիղ

քարայրային թնակատեղիներբացվեցին Արտին լեռան շրչակայ-

քում:

է տեղի բնակչության կողմից անվանակոչված,,ԶաՃատկանշական ղաներ,չ կայան-բնակավայրը: Այս Հուշարձաններբ կարնոր նշանակություն ։"ւնեն ամբողչ Հայաստանիմեզոլիքի ուսումնասիրության գործում: Այստեղի ուշ մեզուիքի մշակութային շերտերում գտնվեցին ընտելացած շան ո կորներ, որը առաչին ընտելացված կենդանին է: Շատ կարնոր է նան այն, որ ուշ պալեոլիքնյան ավանդույթներով այստեղ պատրաստված քարե գործիքները առանձնաշատուկ ձեվեր էին ընդունում մեզոլիրի ճամար: Դրանք նոր տեխնիկայով ստացվածերկրա միկրոլիթներ էին: Հուշարձանից գտնվել են Նետեր, տեզի ե նետի ծայրակալեր: Մեզոլիթյան մշակույքի մասին լրիվ պատկերացում կազմելու ամար պետք է անդրադառնալվերը ձիշատակված ԱռաջավորԱսիայի ճուշար-

չափական

ձաեներից :այտնի նյութերին, մոտավորապես նշելու

ընգ եռում

չափով Հնարավորությունէ ինչ-որ մեզոլիթյան ցեղերիտնտեսական ձների

որը

մեծ մասամբ կապ-Այս պրոբլեմի լուծումը ձիմնականուղղվաձունյունը: նան է պայմանների ուսումնասիրության ճետ, երք վում բնակլիմայական Ասիայում նման ճուշարձանները տալիս են որոշակի պատկերաԱրաչավոր ցումներ արտադրողական տնտեսաձներիձետազոտման գործում: Այս փաստեըը վկայում են, որ մասնավորապես մեզոլիթյան վաղբնչականժամանակաշրչանում տնտեսաձներիՀիմնական բնագավառներնէին ի դեմս Ճողագործությանե անասնապաճության: Ասիայի ն Մերձավոր Արնելթի մեզոլիթյան ժամանակաշըըԱռաջավոր յանի Հուշարձաններից Ճայտնաբերված նյութերը Ճնարավորություն են տալիս խոսելու այղ ռեգիոնում մի քանի մշակութա-տնտեսականշրչանների մասին, որտեղ սաղմնավորվել կին արտաղրող տնտեսաձներիտարրերը: Ամենից «ին Հուշարձանը այդ շրչանում Կեբարն է, որը գտնվում է Լնանտում` Թվագրվելով 18 ճազարտարով: Այղ ինդուստրիան՝ բնորոշ զործիքներով` միկրոլիթներով ն նետող զենքի տեսակներով, մեզոլիթի ղարաշըչանում քարի մշակման տեխնիկականճնարքների զարզացման տությունն է` կապվածորսորդության ինտենսիվության Ճետ: Միկրոլիթյան զործիքները առավել բնորոշ ձն նատուֆյան մշակու յքի ճուշարձաններին, որը տարածվել է մ.թ.ա. 12-30 ճազ. տարի առաչ: նատուֆյանընակավայրերըձճիմնականումառաչացանվերին պալեոլիթյան քարայրներում: /Քեմել, հուղեսյան անապատ/ ն բաց տիպի ճուշաճամա- ք Լիրներում` տեղադրվածՄեռյալ ծովի մերձակայքում, Հորդանանիգետերի ռ ղաշտավայրերում: Հետազոտողները տարքկր կարծիքներ են ճայտնում նատուֆյան տնտեսության կառուցվածքի վերաբերյալ: Բայց ոչ մի կասկած ձի ճարուցում նատուֆյան տնտեսության մեջ որսորղության առաչնային դերբ: Վաղ քարայրի նատուֆյան շերտերում ձայտնաքերվելեն գազելի ոսկորներ, իսկ հուղեսիայի ճուշարձաններում` անապատիձիու, անտիլոԿի, գազելի, 9Լլիչ ոչխարի, ընտելացված շան մնացորդներ: Մեծանում է ձկնորսուքյան ե ձավաք չարարության դերը: 14-12 Սառցապատման վերչին փուլում, ճազարամյակներում,նկատ» Աճա այս վում են տաքացման որոշակի երնույքներ: ժամանակաշրջանում սկսվում է վերինպալեոլիցյան ճասարակությանԱգնածամը: Վերին ՊալեռԼիՔյան կենդանական աշխարձիմաճացումը խնանեցորսորդական զենքի կաթարելագործմանը:Առավել սրությամբ այն արտաճայտվեց ԱռաջավորԱսբայում, որի բնակչությունը: ճավանաբարվերին պլեյստոցենի ընքացթում արդեն ձանղիպումէր սննղի ռեսուըսների պրոբլեմին: Եվ ճենց այս Կայմաններում առայացավկենդանիներ բընտելացնելու, ինչպես նան բուչսեր աճնեցնելու առաջին փոքձը: Այս բոլորի ճետմեկտեղ մեզոլիթի տնտեսությունը մնում էր յուրացնող: .

սաղմնավորվո

արտաճ

,

ի

58`:

Առավել վաղ ձուշարձաններչ ուր արտադրողական սննդի նախնական ձեւեր կան, ճայտնի են Զագրոսի նախալեռներում ե Զար գետի ճովտումչ ինչաիսիք Խն Շանիղար2-ին քարայրը ն քարայր նե Ջնեի-Զեմմիքնակավայ քվագրվող 13-10 ճազ. տարով: Ամեիրկյան կենդանաբան Դ.Պերկինսը այն կարծիքն է ձճայտնել, որ այստեղ առաչին տնգամ ձանդիպում են ընտե-

լացված այձի ոսկորներ: Քարե գործիքների մեչ ճանդիաումեն սանդկոթ տըրորիչներ, տանդերն այլնչ որոնք վկայում են ձացաբույսերիվերամըշակման մասին: Այսպիսով, Շանիղարն Զնեի-Զեմմիթնակավայըերում փաս-

տագրվածեն

արտադրող

տնտեսածիամենավաղ ձետքերըչ չնայած դերես ճիմյուրացնող տնտեսաձւերը: մենք Ճճանդիպում ենք ԿալաճատՃարմոյի /հրաքի

նականում պաճպանվում-էին Նման

երեույքի

Քուրդիստան/շերտերում՝ Թվագրվող՝մ.թ.ա, Դա ճնարավորություն է տալիս մտածելու,

մշակույնի։

12-11 Ճազարամ յակներով ԱռաջավորԱսիայի մեգոլիք

ճազ. տարի անց ավա խորքում սկսեցին զարգանալ յուրացնող տնտեսաձները, Թնցում կատարվեցնեոլիթյան մշակույթինչՔացառություն չի կազմում նտ

"յան

որը

վեց:Այս մշակույթի ե

ծագել է

որ

Ճազ, տարիառաչչ

Հայաստանիմեզոլիթըչորը սակավաթիվ նյութեքի ն տվյալների իման վրա ն նական թվագրումովվերաքերում է 12-94ազ, մ,ք,ա,:Տարբեր թնակավայրեր նյութերի առատունյունը ճիմք է տալիս խոսելու հրկարատեպատմական պրոկեսում արտաղրող տնտեսության մասին, որբ ճնագույնմարդկային կո-

լեկաիվների կողմից ստացել էր քազմաբնույթ տրտաձայտություն: Այստեղ գոյություն ունեին տարքերտնտեզականմողելներ։ որոնց Ճիմքն էր կազմում յուրացնող ն նոր զարգացողարտադրող տնտեսաձների (Ճամաղրուքյունը: Այն տռաչացել է մեզոլիքյան ժամանակաշը չանի մշակույթի խորքերում: Դրան առաչին ճերքին նպաստեցին Պարուստ, քազմատեսակ

կենդանական տշխարձըն այդ շրջանների թուսական ծածկույթը: Շարժկելով մեծ տարածությունների վրա` այդ որսորդական, ճավաքական խմբերը յուըացնում էին նորանոր շրչաններ: Այդ երեույքը Ճնարավորություն տվեց նտխալեռներըչ դաշտավայրերը, լեռները դիտելու որպես մեկ ընդգանուը բնական ձամակարգ,որբը ապաճովումէր մարդու ճամարկյանքի ե գործուենեության բարենպաստ պայմաններ: | Այս պայմաններում տարբերճամայնքներ կամաց-կամացանցնում էին ժամանանստակեցության: ԱռաչավորԱսիայում այս նշանակնլից պատմական կտշրչանում ծանդծս է գալիս կենղանիների բնտելաթումն ու աստիմճանաքա ինտենսիվ Ճավաքչությունից ճացաբույսերի բուծմանն անցնելու կարլոր փորձը: Այս պրոցեսը ԱռաչավորԱսիայում Լ ՄերձավորԱրեելքում ընդէ թնղարձակ վեգրկում տարածթներչ ուր լայն տարածում էին ստանում ե պատմական Ֆ.Էնգեւբոճիշյալ հրենց ժամանակին Կ.Մարքսը անցքերը: .

նշում

սը

ամեն

էին,

որ

տեղ, նորից

ու

պատմականզարգացման առաչին փուլում նորից տեղի էին ունենում

ամեն օը,

ձայտնագոր

ներ տնտեսական կյանքի բոլոր

ոլորտներում: Անգլիացի ճնագետ4.Մելլատը գտնում էչ որ Խրկրագործականե անասնապաձության ծագմանկենտրոնը պետք է փնտրել ՄերձավորԱրնելթում: ն ԱնատոՀայաստանի»Սիրիական տափաստաններիչ Խհրանական սարաճարթի լիայի կենղանականաշխարձըկազմվածէր այձհրիցչ ոչխարներից, ցուլեչրից» խոզերից: Վայրի ցորենի, գարու ճավաքըկատարվում էր նախալեռնեմ բարձրության վրա: Այսպես, րումչ ծովի մախերնեույթից600-900 ցորեերկու տեսակներից նի միաճատիկավորը ճայտնի է ղեռ վաղնչականժամանակներիցԲալկաններից մինչե Արեմտյանհրան:Երկրորդ տարատեսակըԳ Էմմառը, ամում էր ում, լեռնաշխար Ն

Հայկական

Պողիստինում Հարավ

Ծիքիրում:

նորքարիղարում Գայոսթանը

չխվոր Առա

"սականկյանքը

մեզոլիթյան Ասիայի

խնի քնակչության ժամանակաշր տնտ աննախընթաց զարգացածությանՀասավ15-14 ձճազ.տարի ա-

երք խոր փոփոխություններ կատարվեցինբնաշխարձում:Արղյունքը եղավմարդկային ճասարակության նորագույն նվաճումներից մեկի` արտադր»

ռաչ, ճող

կացութաձեի ցումը: Այս տնտեսական առա

քայլերնեն առաջին

նույն ժամանակաշըչանում

կատարվում ճողագործունյունից արձեստներիան չատման բնագավառում,առաչանում են փոփոխության Հիմքի վրա մշակութային լայն Լ տնասնապաձական կապերտարբեր շրչաններիմիչն: Երկրագործական տեղե» ու բի առաջացումն անջատումը նոր փուլ ճանդիսացավ պատմությանկյան»

քում,

որը Ֆ.Էնգելսը անվանեցթարքարոսային դարաշրչան: Համաձայն ճնտագիտականժպմանակագրությանչ, երկրագործության փուլը նյութական մշակույ» քի պատմությանսկիզբը ձանդիսացավ,որբը ստացավնեոլիթ /նեո՝ ձունա-

րեն նոր/ անվանումը: Այդ անցումը

10-8 կատտրվեց մոտավորապես

տարիառաչ, սկզբնավորելով ժամանակակից պատմական փուլը

ձազ.

երկրագնդի

ճաԱյդ ժամանակսառցապածման սաճմաեներընաճանչելով Հյուսիսային Շվեղիաչ Բալթիկ ծով, Պարավարնելյան ֆինլանդիտ: Դրա ձճետ կապված ս բարձրացավծովերի մակարդակը,իսկ բնաշխարձբ տաքակա-

վրա` ձոլոցենը: սան

էու ճետ մեկտեղ։չ խոնավացավ:Սակայն նեռ լիի, առաջացումը չի բնորոշ» վում միայն արտաղրող տնտեսաձներին անցումով: Այստեղ ձաշվի պետք է առնել այն, որ մշտական ե երկտրաժամկետ գոյատնող քնակատեղիները՝ մարտարապետական տարրերինորանոր ձենրով,

մշակման /ճղկման/ -. քարի

՞

՞

տեխնիկան, խեցեղենի ճանդեսգալը

նոր

ն այլն կարնոր խթանիչներէին ժամանակաշրչանի ամար: Մարդկային կոլեկտիվները նեռլիթում ավեն տարաձվեցին, քան լի շատացան մեզոլիթյան ժամանակաշը յանում: Մարղիկ ընկնելով տարբերբնական շրջաններ, ճարմարվելով,պայմաններ էին բսՔեղծում բազմաքանակ նեռլիթյան մշակույթի ճամար, ոըը ն իր ճերթին քերեց մարդկային Գասարակության ոչ ճավասարաչափ զարգացմանը:Առան» այս

արտադրող կռետրոններ,չ տնտեսական մինչդեռ մարդկանցմնացածխմբերը շարունակում էին գրնվել ձավաքչուքյան փուլում: Սրա Հետ մեկտեղ արտադրող տնտեսածների առանձին կենտ-

ւձին ռեգիոններում

առաչանում

են

րոնների առաչացումը

ոչ ամենուրեք էր կատարվումմիաժամանակ:Այսառսովչ կարելի է նշել, որ ճոլոցենը ռնորոշվում է միասնականթնատնտե» սական շրջանի քայքայմամբ` կապվածկերի, ուտելիքի յուրացման Ճետչ նկսվում է կերի, ուտելիքի արտադրուքյան պրոցեսը, որբ կարնոր պաճ

ձանդիսացավ մարղկության կյանքում արտադրողականճարաբերությունների ձեավորմանճամար:Արտադրողական տնտեսությանպրոցեսը այնքան կարնոր ղեր խաղացՊասարակական կյանքում, որ շատ մասնագկտներ վերոՀիշյալ ժամանակաշըչանբ անվանեցիննեոլիթյան ձճեղափոխության դարաշր չանչ ԱռաջավորԱսիայում 9-7 ճազարամյակներումձնեավորվեցինվաղա»

երկրազործական, անասնապաճական մի շարք կենտրոններ, որտեղ ամեցնում էին ճնազույն ցանովի կուլտուրաներ՝ ցորեն, գարի, ինչպես նան ընտանի կենդանիներ՝ ոչխարչ այծ, ձՃավանաբար, խոզ ե խոշոր եղ չեգույն

րավոր անասուններ:

-

ԱռաչավորԱսիայի ամենալավ ուսումնասիրված ճնագույն նեոլիթյան ճուշարձաններիցէ նալաճատ Ջարմո Միրաքի Քուրդիստան / թնակավայրը, զոնվում է

Զեմալ դաշտավայրում: Այն զբաղեցնում է 1,2-3 ,6Ճա Պեղված ձուշարձանն ունի 46 շինարարականճորիզոններ որոնց ստորին շերտից Ճաշված 13-ը պատկանում են նախակերամիկակա նեռլիճին: Որպես ամանեղեն-սպասք օգտագործվել են քարե թասերբ, ճյու ղերից Հյուսված, բիտումով հեփվածզամբյուղները: Բնակավայրերը գո» որը

Զեմ

տարածություն:

Սատնման ող)

բնթացքում մնում էին փոքրածավալ, նաղկացած20-25 կացա150 անձ բնակչությամբ: րաններից, մոտավորապես կացարաններբ կառուցվում էին աղյուսից, իսկ վերին ճորիզոններում ի ճայտ են գալիս քա-

րե ձիմքեր: Բնակարաններիպատերը, ինչպես նան ճատակը պատվածէին ողորկ սվաղով, ձատակինկան նան ղաջած ձղոտի ձճետքեր:նացարաններք ոչ

մեե

չափերունեին՝ 3,5-2

մ

երկարուքյուն:Այս բնակարաններում

երկրագորձության ձաստատագրվել են

մի շարք մթերքների մնացորդներ՝ նե տարբեր միտճատիկ ցորեն /էմմառ/չ երկճատիկ,գարի, ոսպ դաշտի ոլոռ,

կաղնու տեսակներ, պիստակ: Կենդանիներից ընտելացվածէին միայն այծը ե, Հավանաբար, շունը, իսկ խոզբ, ոչթարը, գազելբ /վիՑ/ ե վայրի ցուէը որսի օբյեկտներ էին: Գորձիքները Հիմնականում չեղքերի տեսքով են»

Ճիմնականումկայծքարից: Դրանք ներդիրներ են, դանակներ, որոնք բիտումի օգնությամք ամրազվել են փայտե, ոսկըհ կոթառի վրա: ՀանդիպումԵն նան դեռնտ մեզոլիքյան միկրոլիքներչ են: Կան սեգմենորոնք վանակատից տաձեչ շեղբի տեսթով եռանկյունի գործիքներ, քերիչներ ն այլն: Բարժը զարգացման ճասավթարի «ղկման տեխնիկան: ՀայտնաքերվելՔն սանդեր, սանդկոթեր, տրորիչխեր, աղորիքներ, դռան կրունկներ ն այլե: Ոսկըն իբերը բազմաքանակեն` ասեղներչ օղեր կախիկներ, անիվաձնե առարկաներ: Կան չԹրծված կենդանիներբ Լ մայը-աստվաձուճուարձանիկներ, որը խորձճորղանշումէ պտղաբերության գաղափարը: ԱռայավորԱսիայի ճիմնականերկրագործականմշակույթի կարեորագույն կենտրոններից է հրիքով թնակավայրը: Այն տեղադրվածէ Մեռյալ ծովի դաշտավայրումե շերտագրործնձաչորղում է նատուՖֆյան մի փոքրիկ բնակավայրի: Արղեն 9-8 ճազ. մ,ք.ա, այն վերածվեց իսկական քաղաքի՞ իր բարդ մարտարապետությամբ, պաշտպանական Ճամակարգովչ ղամբարանային ճամալիրներովե բավականինմեծ Թվով թնակչությամբ /2-Ց Ճճազ. մարդ/:

Այստեղ գտեվել են ցորենի ն գարու Պպաճեստներ: Այղ քաղաքի տների ճատակազգիծը կլոր է, պատերըքարե ճիմքի վրա եարձրացող ձում աղյուսով են շարված: ՀատակներըՃողի մակերնույթից

ավելի ցաձր մակարդակի վրա են ն կացարանկարելի էր մտնել աստիճան Յ մ տրսներով: Տները կազմված են կլոր կամ ձվածիր կացարաններից՝ մազծով: Տանիքը պատերըու ճատակըսվաղված են: Ծսկզբումերիքովը զուրկ էր պաշտպանական կառույցներից: Պարիսպնե ըբ կառուցվեցին առաչին երեք կլոր կագարաններով շինարարականշերտերի գոյատնեման վերչում, որը պայմանավորված էր Գաստատուն ո. ուժեղ ճարնան ներով: Երիքովի պաշտպանական պարիսպներըիմքերում Պասնում են մինչե մայր ճողը: Դրանքսկզբից ունեցել են 1,64 մ բաստություն, 4 մ բարձ է մինչե 5 մ: Այստեղից սկսվում բություն, որբ ճետագայումբարձրացվել

4-5

աղյուսի շարվածքը: Պարսպիբարձրությանմասին կարելի է դատել բացվտծկլոր աշտարակի,որի :պաճպանված թարծրությունը ճասնում 3 8.15 մ: Այն ներտից ունի բարձրացողաստինանավանդակ: Պատերիմեչ է ճում

բստ

են պածպանվել

-ճա/ցիստեռնա/՞անձրնաչրերը ճավաքելու գլանատակառներ

մար: Երիքովի նախակերամիկական նեոլիը

ունի 23 շինարարականճռրիզոն: ե որսորղությունից, Բացի Պողագործությունից, անասնապաճությունից որոնք կախվածեն բնակլիմայականպայմաններից, Ճավանաթար, կային նան 2000-ից ավելի բնակչություն ունեցող քաղաքի կարիքները ապաճովող

աղբյուրներ /Ծրիքովբծովի մակարդակից 200 մ ցածըէ/: Անզլիացի խոշորագույն ճնագետՎ.Մելլարտի կարծիքով, այդ աղթյուրներից էր առետուրըչ քանի որ Երիքովը ձսկում էր Մեռյալ ծովի ոթռուբսները:չ աղը. այլ

բիտումը: Միաժամանակ Երիքովբ ակտիվորեն մասնակցում էր միջազգային սոնտրին՝ Հայկականլեռնաշխարճիցե Անատոլիայիցներմուծելով վանա». կատ, նեֆրիտ, Քեռրիտչ Աինայից՝ փիրուզ, իսկ Մեռյալ եովից՝ խխունչ յկտորի/:

Վարմոն ե ծրիքովը գոյատեել են կերամիկականնեոլիթում" ճասննլով առավել բարձր զարգացման:Հայաստանի նեոլիՑը բացատրելու Ճամար

կարնորէ

այս

ճուշարձաններիփուլերի ուսումնասիրությունը:

Հետաքըթիր նեոլիթյան Ճուշարձաններեն ճայտնատերվել Անատոլիա-

չնայած դրանք վերաբերում Են ավելի ուշ փուլի, թան Անատոլիա» յի Հարավումգտնվող ճուշարձանները, որտեղ կան պալեոլիթից նեոլիթին թնցնող Գնավայրեր: Անատոլիայիամենավաղ եստակյաց ճամայնքներից Կետք է առանձնացնելնախակերտմիկական Ճաչիլարը՝ Տվագրվող7-րղ Հազ. յում:

մ.թ.ա, ն Զաթոլ-Ճույուկը՝ 6-րղ ճազ. կեսերով ն վերով: Հաջիլար բբնակավայրըբ օիմնադրվել է մայրցամաքային շերտում: Այն ոչ մեծ բնա» կատեղիէ, ունի յոթ շինարարականճորիզոն. Պատերը շարված են քարե ձճիմքիվրա, «ում տղյուսով: Քակերում, ձացաճատիկի պաճեստներից թացի, ճանղիպումեն խնամ» քով պատրաստված են մեծ օչախներ ե վառարաններ: Կազարանները բաղկացած ե պատերըունշն սնենյակներիցչորոնց ճատակները ձամախ կարմիր ձետքերԳ ներկված, երբեմն ձանդիպումէ պարզ երկրաչափական Գլխավոր Նախշազարդ:

կտակարանների

կացարանները շրչապատվածեն փոքը սենյակներով,որոնցում գտնվել են օխիներ: Հտչիլարի պեղումներից թեզեղեն չի գոնվել, չնայած ճանդիպում են կավե արձանիկներ: Ռրպես սպասք օգտագործել են մարմարեՔասեր, ձավանաբար,կաշվե ն փայտե անոթներ: Գտնվել են ոսկրե ասեղներ, վանակառից ն կայծքարիցգործիքներչ ներդիրներն մեկ ճղկված կացին:Քեակավայրի տարածքում ղամթարաններչկան, բայց մարղու զանգեծ Ճայտնաթեր4 վել հն կացարաններիճատակին,որը վկայում է նախնիներիպաշտամունքի

մասին:Հայտնաքերվելեն նան ոչխարի,այծի, ցլի, եղչերուի, թայց ոչ ընտանի կենդանիների/քացի շնից/ ոսկորների մնացորղներ: երկրագոր» ծության մասին վկայում են ցորենի, զարու, ոսպի ածխացված զոածոնները Առավելշատ նյութեր են ճայտնաքերվելՀաջիլարիուշ նեոլիթյան չերտեթ րից, որը գոյատնել է շուր) մեկ դար /5700/25600 տարի մ.թ.ա./: Այս .

ձամանակի վերջին փուլին պատկանողշերտերում թացվել Են 9 մեծ տներ, են ուղղանկյուն բակի ձրղեշից: Դրանք տեղաղրվաձ ունեն երկու կողմերում: Այս 10,5 մ երկարություն,6 մ

որոնք կործանվել են

կացարանները

/'

1 մ ունեն լայնություն: Պատերն լայնություն, կազմվածեն քարե ձիմքի վրա բարձրացողքառանկյունի ճում աղյուսներից: Դրանց վրա կառուցվել է վերին ձճարկբ՝ , ամռբողչովինփայտից, բնդ որում տանիքը պաճվել

է կենտրոնում տեղադրված գերան-սյան օգնուր յամբ: Խնակավայրումբացվել են վառարաններ, աղորիքներ, ցորենի պաճեստներ:Գտնվել-է..դեպի երկրորդ ձարկտանողաղյուսից աստիճան, իսկ մի այլ դեպքում կացարանի ձետեի մասում բացվել է չըծոր: Կացարաններըկառուցվել են իրար կպած ն

նեղ դռներով ձաղորդակցվել

կառույցներ տտփին

չեն գտնվել,

բայգ

կամ փոքը

կան մեծ

փողոցներով: Հատուկ

կուլ-

քանակությամբ` կանանց

կավե արձանիկներ: Դրանց ճետ գտնվել են ծիսական անոթներ՝ նստած կամ կանգնածկանանց տեսքով ինչպես նան եղջերուի ն խոզի պատկերներով: Հայտնի Քասերը զարդարվել են մարդու, արջի, ցլի գլուխներով կամ մարղու ձեռքի պատկերով: ւ

Շատ են

տարբեր կենդանիների ոսկորները` խոշոր եղջերավոր անաոչխար, այծ, խոզ: Դրանց մի մասը ընտելացված էր: Գտնվել հն

սուններչ ցորենի, ոլոռի,

ոսպի, կաղնու մնացորդներ: Ծրկրագործությունը ղեոնս ոռոգովի չէր: Գտնվել են եղջյուրից քարե ներդիրով մանգաղներ,ծակի չներ, որոնց կոխերբ կենդանու գլթի տեսք ունեն: եղչյուրը օգտագործվել է` նան որպես քարե կացինների, կտրիչների, ուրագների կոթառ: Հայտնարել» վել են Ճյուսված զամբյուղներ ն կտոր ինչպես նան ոսկրե իլիկներ: է ճանդիպումմետաղը: Մեծ խումը են կազմում լավ Թրծված, Հազվադեպ նուրբ խեցանոքները:

ձազ./ շերտերում խեցեղենը բաց կամ մուգ գույնի շեոտերում /7-6-րդ ճազ./` կարմիր, դեղին ե շազանակաքիչ են գունազարղ անոթները: Հաչիլարբիկործանումից /մե

Վաղ /9-8-րդ էչ, իսկ ուշ

գույն,

շատ

/մ.8.տ.

տարի առաչ/ ճետո կյանքն այստեղ շարունակվեց,

ինչպես կտեսնենք ստորե, կաշրչանով:

ուշ

նեռլիթը փոխվեցվաղ էնոլիցյան

սակայն, ժամանա-

-Զարալ-չՀույուկ: ՄերձավորԱրնելքի նեոլիքյան ամենախոշորքնա-

կավայըն է,

որը զբաղեցնում է 13 ճա տարածություն: ԴԶնայածայս ըն» դարձակտարածքիվրա պեղվել է մոտ Օ0յ5 ճա տարածություն: այստեղ Ճայտնաբերված նյութը կարնոր նշանակություն ունի ԱռայավորԱսիայի նեռլիի ուսումնասիրուքյան գործում: Այստեղ բացվել են 42 շինարարական ճորիզոններ, որոնցից30-ը /ստորին շերտից ճաշված/ զոյատնել են,

ռաղիոածխածնային եղանակիտվյալներիչ մ.թ.ա,

բո

6600-5600

թվական»

ներին:

Զաթալ-Ճույուկի Շարտարապետությունըմիօրինակէ: Տները ն սրքարաններըամթողջովին կառուցված են Գում աղյուսից, առանց քարե ն թոթոլորը միածարկեն, ճատակազծում՝ Ճիմթիչ Դրանք ուղղանկյուն, Մուտլոր կացարաններըորնէ պատինկից ունեն պաճեստոչմքերանոցներ:

Աղ.

7.

գործիքներ Քարի դար` աշխատանքային քարայրից:

ն երեանյա

,

կացվել է տանիքից, որբը փայտեաստինաններիցէ կառուցված: Ֆան է եկել երդիկից կամ պատուծտնից:Կացարաննեծուխը սովորաթարղուրս բբ կառուցվել էն դտրավանդների վրա ն ձճաղորդղակցվել միմյանց ճետ տահն նիքների օգնությամբ: Կացարանների ներսում եղել երկու ճարթակներ ՔԸ

որոնգ վրա կանգնեցվել են կարմիր գույնի փայտե ձենակներ: Հարքակները են քարե նստարաններով:Այդ նստարան-Ճարթակները ծառայել ավարտվում են որպես մաճիճներ, իսկ ղրանց Հաճախակի թաղումներ են կատարվել: Հակատակները ծածակվել են խսիրով: նենդանիներին պաճել են ոչ Ճեռու ռուցված Ճատուկ ,չգոմերում,,,ննակավայըի արտաքինպատերըբավականին ձզոր են եղել, դրա պատմառներիցէ նան տանիքի մուտքի առկայությունը: էր կազմում» ձզոր ճամակարզ ինքեին պաշտպանական ձճնարավորությունէ տալիս նետերով, տեգերով պաշտպանվելԹշնամիներից: Զաթալ-Հույուկի բնակիչները զբաղվել են տնասնասաճութ յամբն ճողագործությամբ: Պաճել են ոչխարներ, խոշոր եղչերավոր անասուններ, Ստացել են պիստակիցն ցանել էմմառչ միաճատիկցորեն, գարի, ոլոռ:

Քնակատեղինչ որբ

ինչպես եշից բուսական յուղչ Քնակիչները զբաղվել են

նան

գարեջչուը:

որսորդությամբ,

որը ապացուցվածէ ընձայռուծ/: Տաեղջերու, ոսկրաբանական նյութով /վայրի խոզ, ազնիվ են նան պաճպանված որմնանկարթռչունները, որի ապացույցն րածվածէին ներիգ Հայտնի տեսարանները: Այստեղ պատկերվածէ եղջերուի որսի տեսաՀավանաբար, Զաթալ-Հույուկի րան, երք որսորդին ուղեկցում է շունը: թնակիչների ճիմնականեկամուտներից էր առնտրից ստացվահտարղյունքը: ՊՎանակատե ձարուստ Հանքերը ապաձովեւմ են առնտուրբ Անատոլիայի, Կիպնե Լնանտի միչն: Այդ են վկայում պարերում ճավաքված րոսի նիզակի ձայբերվում էր ճումք՝ խխունչներ, տարբեր քարե բերը: Միջչջերկրականից վզեոգների, Ժասերիչ կոկիչների ե արձանիկների Համար: Հանվում են օիրա, մետաղ, երկաթե ճանքաքար,որոնցից պատրաստվումէին նան տարբեր ներկեր: Վանակատիցպատրաստվելեն տարբերղաշույններ, նիզակի ծայբեր ե ձայելիներ: Քնակավայրի 9-րդ ճորիզոնում գտնվել են պղնձից ն աիճիճից պերնան

՛

0անջի առարկաներ, նան կտոր /գործվածք/: Խեցեղենըճայտնվում է 1011-րդ ճորիզոններիցչ որը առավել զարզանում է մ,Թ.ա, 5900 քվականից, իսկ 6-րդ ձորիզոնից սկսվում է Ղարալ-Հույուկի՝ խեցեղենով ձարուստ մշակույճի վերչին շրջանը: Բայց անգամայս ժամանակ շատ անոթներ իրենց ձներով կրկնում են փայտից կամ գործվածքից առարկաները՝ անոց» ները: Զարալ-Հույուկում թազվել են 40 սըքարաններ,որոնք ձեով նման ԵՆ կացարաններին՝ տարբերվելով ներքին ճարդարանքով: Դրանքսովորա Այստեղգտնվել են քարե ն թրծված սենյակներից: թար կազմված են 4-5

կավե կանանց, կենդանիներիարձանիկներ: Արանցմեչ գլխավոր խործրդանըշանն է եռակազմությունը՝ Խրիտասարղ կին- մայր ծեր կին: Հանդիպում են տղամարդու արձանիկներ, որոնք խորձրղանշում են տղամարդ-

աստծուն:

Հ

ձուշարծաններ են որմնանկարները, որտեղ, քացի հրկԱնկրկնելի րաչափական զարդանախչիցՀանդիպումեն տարբեր սիմվոլներ: ձեռքեր, եղչյուրներ, խաչեր: Պատերինկան նան խոշոր պատկերներ, ցուլերի եղ-

ֆյուրներ,

կանացիկրծքեր: վարազի ծնոտ, աղվեսի զանգ, բաշ ե այլն: պատկերներկապվահեն անդրշիրիմյան կյանքի ճետ, կան որտի տեսաբաններ:

Շատ

Այս քոլոր նյութերը վկայում են Զաքալ-Հույուկի բարձր գարզացմասին, որի ճետազա ուսումնասիրությունը կարող է մենապես Ճարատացնել պատկերացումներըոչ միայն Առաչավոր Ասիայինհոլիթի, այլե ճետազա ժամանակաշր անների մշակույթի վերաբկրյալ: Այս ամբող) Ճենքի վրա ավելի դյուրին է պատկերացնելՀայկական լեռնաշխարձինեոլիքը, որը վատ է ուսումնասիրված: Պետք է նշել, որ ման

`

Ճյուսիսում՝

ՀայաստանիՀանրապետության տարած քում,

ճետազոտվել

են

միայն կայաններ, իսկ Արեմտյան Հայաստանում` մի քանի բնակատեղիներ: Դեուս 3926 թ. Կերչում տեղի ունեցած Ճճնագիտական կոնֆերանսի ժամանակ ուկրաինացի ձնտգետԱ.Ա,Պոտապովը ներկայացրեց

Թիֆլիլի

Անղըկովկա

Էչմիածնի մոտակայթինեռլիքյան Ճուշարձաններիցճայտնի նյու թերը: նա ննղրկովկասի նեոլիըը բնորոշեց որպես դաշտավայրերիդարավանղ ների վրա բարձրացված քեակավայրեր: Այդ նյութերը վերաբերում են ուշ եեռլիթին, իսկ մասնակիորեն` մետաղիվաղ փուլին: Դրանքմշակված չեղբեր են, քերիչներ, ծակիչներչ կտուցաձե գործիքներ: Նման գործիքներ 1930 ք. ճավաքեց Բ.Բ,ՊիոտրովսկինՆոր Բայազետիմոտ գոնվող Ղշլաղ ամրոցից: Ե.Ա.Լէալայսնը նման նյուքեր ճավաքել է Էլարից: նեռոլիքի ուսումնասիրության ձտմարանպրաժեշտէին ավե Հայաստանի չի Խոր ուսումնասիրություններ որոնք առաջին ձՃերթինկապվածէին նեոնոր ճետախուզական ճետազոտություններիճետ: Դեռնս ժ.ղե Մորգանի Լիթի ճետ էր կապում Արագած լեռան լանջերից ճավաքածվանակատե զործիքները: Այս նյութերը լրացվեցին 19485 ր,, երը Ս,է,ՍարդարյանբԱրտին լեռան շրջակայքիցճավաքեցմեծ քանակի նեոլիթյան գործիքներ: Դրանց պատրաստման Պամարօգտագործվել են լայն, մեծ շեղքերը, ըեդ որում գործիքներ` սարծայրեր, քերիչներ, որոնք իրենց ձնով ճիշեցնում են մուստիերյան գորձիքները, սակայն դրանց ճամեմատական Եղանակովմանրամասն ուսումնասիրությունը մի շարք նեոլիքյան ձուշարձաններից ճաստատում է այնչ որ վերոծճիշյալ գործիքները վերաբերում Են վաղ նեոլիքին: ն

'

:

6Յ

նղ.

8.

գործիքներ Քարի ղար` աշխատանքային Յուկարի Սադախլիից:

8. նույն Արտին լեռան /Քողուտլու/ տարածքում Ս.Ն.Ձամյատինը ն Մ.Զ,Պանիչկինան նեոլիթյան արձճեստանոցից ճայտնաթերեցին գործիք ներ, որոնք: նույնպես շեղբերի տեսք ունեն: Այս գործիքների մեծ մասը

զուրկ

են

են իրենց սկզքնական ձնըչ ղրանթ Ճիմնապաճպանմվել

փառից ւ

կանում երկար շեղբերից սրածայրերը,

ըը»

են

քերիչներբ

պատրաստված: Այս գործիքներից Են սղոցնեն դանակաձնշեղբերը: Բոլոր վերոճիչյալ

են բազմանիստ գորձիքները բեկոտվաձ միչուկներից: Այս նյութերը էաեն տարբերվում ուշ պալեոլինյան գործիքներից: Շեղբերբ իրենց ձեով բաժանվում են հրկար ն բարակ շեղթերի՝ ճիշեցնելով վերին պալեռլիքյան գորձիքները:

պես

Նեոլիյան ուշարձաններ թացվել են վերը ճիշատակված ստորին պալեոլիքյանՀադիս կայանից: Հ.Ղազարյանը, որբ ուսումնասիրել է

վայըը, նեոլիքին է վերագրում Հաղիս10-ը: Այն զբաղեցնում է ղարավանդիստորին Պատվածը՝Յ ճա տարածությամբ: Այս ճուշարծանը չեղքաձն գործիքների պատրաստման տիպիկ արձեստանոց՝ ինղուստէ: Այստեղից է` միջուկներ, չեղբեր: Միջուկները բազրիան Ցիմնականումվանակատից այս

մանիստ, քրգաձն, կոնաձեւ են, կով:

ճակատայինբեկոտման եղանապատրաստված

Հայկականկեռնաշխարձում,թացի նեռլիրյան կայան» գտնվել են նան Նույն ժամանակի քնակավայրեր: Այս ժամանակի ամենավաղոուշարձանն է Ձոյունու Թեփեսին՝ Աղժնիքում, Անգեղակոըգավառում: Այն ներկայիս Թուրքիայի Դիարբեքիր վիլայենի Արզունա գյուէ: Արնելյան ղի տարածքում ափին: 1963 Յվականից այստեղ Տիգրիսի

ինչպեսնշվեց,

ներից,

ընդձատումներով պեղումներ Են կատարել ամերիկա-րուրքականարշավախրմթերը Ռ,Բոայդվուդի ն Ջ,Զեմբելի ղեկավարությամբ:

Զոյունու Ցեփեսի բնակավայրը 25 մ տրամագծով,4,5 մ քարձրուիյամք ձվածիր արձեստական բացվել են 5 մշակութաթլուր է:Պեղումներից յին շերտեր: Մարղիկ այստեղ ապրել են հրեք ժամանակաշրջան: Այս շերտե են երկարատնե ըըն իրարիգ ան ջատված նստվածքային/ստերիլ/ շերտերով:

նոաչին շերտը վերաբերում է 8 Ճազ, նախակերամիկական նեոլիքին /րվազը բումը՝ ռադիոածխածնայինեղանակով/:Ատորին շերտը ճնագետները բաժանում

են

մի թանի ենքափուլերի: Այստեղի մարտարապետությունըղեռես

Ճրատարակված չէչ

-

"Ստորին2-Տ-րգ

շերտերը բաղկացածեն ուղղանկյուն սենյակներից՝ Ս 10 մ չափեր, ունեն չափերով, իսկ ավելի խոշոր կացարաններն որոնց ձատակներըպատվածեն գունավոր խճմանկարով:Այս խենյակներին կից կառուցվել են առանձին սենյակներ։ Վերին 4-5 շերտերում բացվե» ցին տներ, որոնց պատերը ի ավելի վաղ չ

մ

եմանուղղանկյուն սարջերուքյո ց ՀԵՐ

Հաղաքս

դ:

-

Բ.

Է.

Հ.Թ.

.ս

ւ

ւ

ԲԵԼ

Անվ

"65.

շերտերի։ կազմվածեն ճում աղյուսից: 4-րդ շերտից ճայտնտբերվեց մեձ ոչ կացարաններիցքաղկացածարձեստանոգ, որտեղ գտնվեց կավե տան մանրակերտ:Այն ուղղանկյուն է, ճարթտանիքով,իսկ ղուռը քացվաձքում բավականիննեղ է: Պատերըսվաղվել են կավով՝ թաղկացած մանը քուսական մնացորդներով կտրտված, : Զոյանու Թեփեսին քնակավայը.էչ է յուորտեղ վաո տրտաճայտված բացնող տնտեսածներիցարտադրողինանցնելու փուլը: Ծտորինշերտերում Ճանդիպումեն շան ոսկորներ, ճացաճատիկի մնացորդներ: Վերին շերտերում զտնվել են ցորենիչ ոսպի, ուոռի մնացորդներե բնտանի կենդանի» ների` ոչխարիչ այծիչ խոզի ոսկորներ: Գտնվել են քարե տմտններե տարզունակ խեցանոթներ, որոնք ճանդեսՖն զալիս 2-րղ շերտից: Քարե գորեն ղանակածնշեղթերով, տեգի ծայրերով, նետաՖիքները նեերկտյտացված սլաքներովչ սղոցներով, ծակիչներով, կոկիչներով ն խոշոր օղակներովչ Գանվել Խն մեծ քանակի ծակիչներ, ասեղներ, կեռիկներ: Շատմեծ ճետա6-7

թճրքրություն

են ներկայացնում մանգաղների ոսկրե Հիմքերը, որոնք Հաջիլարից գոնվածներինչ եավախաձն,տաշտաձն աղորիքները՝ Փի բանի կացարաններում գտնվեցին քարե դոան կրունկներ, որբ ապացույց է շարժական,պատվողճիմնաձողի վրագոյություն ունեցող ղռների առկաուքյան: Ոչ մեծ խումբ են կազմում կնոչ, ոչխարի» արչի դիմակով, մարդու Գլեով կավե արձանիկներ: ՀԿացտրաններից մեկի Հատակին գտնվեց մարդու

նման

են

՛

Մ պատկերովբարծրաքանդակ: Զոյունու քՔեփեսիցՃայտնինյութերից պետք է առանձնացնելծովաժետ առնտրական է Միչջերնրտկանի Վին եխունչների խումբը որը վկայում

մասին: Այստեղի խոշոր նվանումներից կապերի

տարած Աղանա-Մեղինրի ների ճանքթերիցբերված կոփածոաղեձի կտորներբ, ինչպես նան մետաղե Պուլունքները, ասեղները, օզերը: Նեոլիթյան ժամանակիմի այլ Հուշարձան քացվել է Արարատյան ղաշտավայրում: 3969 8, Ռ,Մ.Քորոսյանը Էջմիածնիշըրչռնի վերին Թաքունարի զյուղի Պյուսիսային ծայրում, Արտջս գետի բնական ղարավանդների վրոչ առաջացածձվաձե ըւբի վրա, է6 մ քառ, տարածքովշերտագրականփոսորակ ղՂրեց: Պեղումներից բացվեց երկու շերտ. վերին՝ միչեաղարիեճն«պատկաեն

ե ստորին՝ նեռլիին բնորոշ մշակութային Փերտով: Վերչինս ճագեց գորված է օքսիղիանից, կրաքարից, քթազալտից Ֆիքներովչ կենդանիների ոսկորներով, երեք ձարթաճատակ խեցանոթների թեկոբներով: Քարե գործիքների մեչ տոանձեանում Ես միջուկներ, ղանակաձն շեղթեր, ներդիրներ, քերիչներ: Հանդիպումեն աղորիքներ, սաեղ» կոթեր։ տրորիչ-մուրմեր: Ռսկորից սատրաստվել են բզեր, մանգաղի Ճիմքեր, ինչը որ-տռկա է Զոյունու 8եփեսիում: Այս նյութերը վկայում

եողչ

պառրաստված աշխատան

Գործիքներ Սղ. 9. Քարի ղար` աշխատանքային զենքեր Ծատանիդարից:

ե

են,

որ

Ծաթունարխի քնակտվայրը վերաբերում

է ուշ նեռուիքին, Ցվագրվեազ, Հատուկ ուշաղրության է արժանի քեփեսի մարտարապետուՅյունը: Զնայաձստորին ձորիզոնի շինարարականկառույցների վերաբերյալ ղեռնես ոչինչ ձրատարակված չեչ քայց ղատելով վերին շերտերից պիտի ենթադրել, որ ղբանք նույն տիպի են ե վկայում են Զոյունու բարժը զարգացմանմասին: Այս ձուշարձանը ուսումնասիրողները առանձնացնում են կառույցների չորս ձնեերչ որոնք իրարից տարբերվում են 1) ձատակա զեային, քն շինարարականտեխնիկայով: Ամենաճին ատակազծման ձեին պատկանողյոք կացարաններ բչչի տեսք ունեն: Արտաքինից ղրանք ուղղանկ ենձ 57 մ չափերի, իսկ ներսի յուն կողմից անչատվում են միջանկյալ են մեֆ ն պատով` կողմին: զուգաճեռկացարանի Պատերը նեղ մանը թարերից՝ կավե շաղախով: Հավանաբար, այս վրա փովել է ճիմքի՛ ն Միչին Ասիայի փայտե ձատակը:Առաջավոր Ճուշարձաններում ծայտնի են միչանկյալ պատերով կառույցներ, որոնց միչն ընկած տարածքիմի մասը

լով մ.8.ա,

7-6-րղ

Դոյունու

կազմված

Ճանդիստցելէ ցռրենիպաճեստ, ճոր: Դրանք այս Պամալիրեերումձանղիեն բնակելի կացարաններիՀետ Այս երեույթը չբառացելո ճամատեղչ

պում

պիտի նշել»

որ ըչջաձն ճատակագեով կացարաններընան այլ տիպի են: "Վերին ձորիզոնի կացարաններնունեն երկու ձառկանիշ: Այստեղ ծատակը խորացվում էրչ իսկ որպես շինարարականտեխնիկայինորույթ ձՃանդես են գալիս ուղղաձճայացղրված կրաքարե սալիկները: Այս կացարաննե-

ուղղանկյուն

չափերի` մինչե 9,5:7,5 մ: Հատակը Կացարանի պատի օիմքը քարերից է, որի վրա բարձրացել է ձում աղյուսե շարքը /ըստ ճետազոտողի՝ Յ-րդ բ չչյաձն ձատակագիծ/ 9. Այս. կառույցները միչանկյալ պատերովքաժանվում են մինչե 6 բյիչներիչ որոնքչ բստ երեույքինչ ունեն տնտեսականբնույթ: Վերչապեսչ մի տիս ես ճայտնաբերվել է Չոյունու-թեփեսիի երրորդ քնակավայրում:Այն նույնպես ուղղանկյունէ, քարե ճիմքով /5,1» 9 մ չափերով/շարված» թով, առանցմիջանկյալ պատերի:Մի բյչածն կացարանումգտնվել է եր» կու տան մանրակերտեր:Դրանքճար, գետնածածկ յցներ տանիքով կառու են: Զոյունութեփեսիում, գտնվել են նան Ճնագույն մետաղիցՑեկորներ: Ջարգացածձողագործական տետեսաձեիմասինէ մանզաղներիԼ եղչերուի եղջյուրներից բբիչի Ճայտնագորհումը: Դրանցիցմեկը զտնվել Է 1,7 մ խորությունում, որի ճետ ճայտնաքերվեն վանակատե շեղբեր, բը

սալագատ

ենչ ավելի

մեծ

էչ

վկայում

այսպես կոչված,

,չմատիտաձել ներղիրով, ոսկրե դուր ն մեկ կարմրավուն անոթ: Այս շերտի թվագրմանճամարպիտի նշել, որ ավելի վերին մ խորությամբ գտնվել են շերտերում, 4,2-4,4 գունազարղ, ճյուսիս»տիպի խեցեղենի բեկորներ, սեղանածնմիկրոլիններ, որից միչագետքյան

Աղ. 10.

Քարի դար` աշխատանքային գործիքներ Սատանիդարից:

ելնելով

ստորին վերոճիշյալ շերտը թվագրվում է էնեոլինյան ժամանակաշը անով:

ուշ

նեոլիթով,

վաղ

Խաթունաըբխից գտնվել են խոշոր ն մանր ղջֆերավոր կենղանիների ոսկորներ, իսկ վայրի կենղանիներից` բեզոարյան այծի, վարազիչ աղվեսի, վկայում

է որսորդունյան

զարգացածության մասին: ն Ուրմիայի Հայկական լեռնաշխարձճում, իրանական սարաձարթերում ավազանումչ թացի վերոճիշյալ Հուշարձաններից, գտնվել են նույնպես երկու Հուշարձան՝ Յանիկհթեփեն ն Հաչի Ֆիրուզբ: Հայի Ֆիրուզբ զոնվում է Ուրմիտ լճից արավ, Մոլազ զետի մոտ, Պեղումների շնորձիվ բացվեցին վեց շինարարաՀասանլուի կան ճորիզոններ՝ ճամաժամանակյա Հաչիլարի 5-1-ին շերտերին: Այստեղ բացվեցին ուղղանկյուն կավե տներ, որոնթ իմթված Խն քակի շուրչը, օչյսիպաճելու ճամարխոշոր անոթներով: Վերնից 2-ըրղ կացաներով ե ձացածատիկ րանբ կործանվել է ձրղեճից՝ թվագրվելով 6-րդ ճազ-ի վերֆով/5152 8. որբ

մերձակայքում:

"

մ.8.ա/չ

ստորինը՝ 6 ճազ. տարով: Ճրդեձից զոձվել է վերինշերտի ողֆ բնակչությունը, որի մասին վկայում են երեք կոլեկտիվ թաղումներից բացված 28 կմախքները, «արդա խառն կավից անոթները: Հաչի Ֆրուզի խեցեղենը կոպիտ է Լ վատ թրծված: խեցեղենը, որը բավականինձՃամաճնչյունէ Զնիսքեփեի /ԹավրիզիՊարավարնմուտք/ նյուքերին,չ ճավանաքար,այս շրջանի ամենավաղօրինակն է: Գունազարդխեցեղենը կարմրավուն կամ վարդագույն է, իսկ երկրաչափական նախշը արված է մարմնագույն ֆոնի վըա: ` Յանիկ թեփերից գտնվել են ալաբաստրից տնորներ, ապարան աններ, ունին որոնք իրենգ ճիշտ ծամեմատականներն Ճյուսիս-զազրոսյան ձուշարձաններում: Հաչի Ֆիրուզի կացարաններըկառուցվել են միյանց Ճճպված են" 6« 5 մ չափեկամ նեղ անցումներով: Դրանք ճատակագծում ուղղանկյուն Ըով` քաղկացածմեկ՝մեծ սենյակիցչ որն իր ճերբին սաժանվում է բնակելի խոձանոցին մերանոցի: Մի քանի կացարաններիՀատակներըներկտարածքի» ված են կարմիր օխրայով:Պատերիտակ ձատուկ կառուցված ոչ քարձը ՊարՑակներինղրվել Են օչախներ: Յանիկ Քեփերի մշակույտը թվագրվում է մ,Ք.ա, 6-ըղ Հազարամյակով: Այստեղից բացված կացարաններըչինչպես են, աղյուսաշար Հաջի Ֆրազինը, ճատակագծում ուղղանկյուն պատերով, որոնց ձատակներբներկված են կարմիր օխրայով: ՍոաժավորԱսիայի ն Հայկական լեռնաշխարչինշված` ժամանակաշը չանի Ճստակ ընղգեում է նեռլիճյան մշանույքը, մշակույքը որը քվագրվում է Այն մարդկային ճասարակության պատ-մ,Թ.ա, 10-6-ըրդ Ճճազարամյակներով: մուքյան կարեոր դարաշրջաններից է: Աճա ճենց այս ժամանակաշը չանում էր» որ չուրացնող տնտեսաձեիցարտադրողինանցնելու փուլը ավարտվեց: նկսվեց կենդանիների ընտելացումը: ոչխարի, այծի, խոզի, ցուլի առաչ եկան առաչին մշակովի քույսերբ՝ ցորենի տարքերտեսակներ, ոլոռչգարիր ոսպ ն այլն: ր

|

Չ0

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

|

Ս,նվդուսին, ԽՍՀՄ Ճնագիտության/դասագիրք/չԵրնան, 1981 Գասարակությունը Հայաստանում, Ծրնան,1967 Ս.Ա.Սարդարյան, ԾԽախնադարյան 3967: 1-ր,

Ո.18շքօքոօա0տՇամ Աչ

ՑՔ0ՅՀԱԱՕԹՅԵՔ6

ՕԾպՇ88»

ՎՇՕՏՇՎԾՇԽՕՐՕ

1947.

ԱՕՆԵՓբՇաճնՕՐՕՑԽԵՅՑ 8 ոծաաքծ Ոճնօճոմյլյե» Ատ. տՇԸՔ, 1959, Խ 6. 1981, Ա.Ա. Ր7Շ68:Թ8. ԱՅպ6քՑ43. Ֆո ն քմաոփուօ08. ԱՄՕՆԵՇԼՇԽՏՈ 36քՇՅԱղաճւն ոօ Խոոծբրո171517բճ 1983. ճս ույ, Ըճբոճքօաօմ դօպծբե. ֆ.Լշեքաատւ.Ո8Ռ60ՂՈՂՈՎՑՇԵՕՑ

ԱՇՇՏՉԱՅԱՑՑՃՈՇԵԼՑ 8 ԷՇՕՑԽՇ6քուՇեօտ

քՅիօոծ.1ք866ք ձի ձրա.շշի, 1970, | Ֆ.1. հքքաղտի,Քլ6ջողնաճտ ՈՅԱՅբոճտ օղդօտարն 1 66 266540 Շքճյւ

ՈՅԽՀՒԼՆՒՉՔ

Խ8ՔաՅ8. ՃքՇՑԱՇԱատմ հուօբօկ6քոը, տում. Ղտօօ. 1. 1970. Ա.Մ.Ր668ոօ08.

ՃԱ

Ֆ.Րշհքտոզիի0888 մաց ողօ01171Կ66:884 ՈՅԱ6քիՅտ օ081Ո:Յ 1. ՇՕօօճապծատո 1օճրծըքը ԱքզրանՇ ՍկՇՏաա ՆՁ ճքած0տօբոս տող.14Լ,1.1975.

ԱՕՔոԼմուոցոճրօօղտոմՎ66էոր Ֆ.ԼեքտվտմՇ«Ճ.ՇՏԱ6108.

ՈՅ

ա6քՅ,

Ցո. ՔքծոկմՆքոոտոծ ՇՕՕԾՋՅԱՈՑ1ուօտտոյոճ8քածօտօրտտմ, 126.1.,197Գ.

Շ.ՍԽՅՅատոմի. ԱոաՕրմտ էմտըօրօ ձքս.66Ք,1947, Խ 1. 8.Ա.ոճտո.

ոզոտողտոճ

հրաճմատ.138.1

8քոթոմոծօտԱՆՈՎՑՕաճտճ ԱՅՇԻՑքՇաՅտ նքճԾօք.քքորմաՑ

Շ00ճածամն 1աօոտոոՅ ճք2չտ0օոտմ

Քար.

1961.

82,1.

8.Ո.1ոծամ.Ո6քՏ0ԾԵԹՒԵ1ԿՓՈՕՔՏԽ 8 ԸՕքճյւ ԽՕՂՏԱՕԻօԽՅՔԵՅՅՅ»1քոջհաց օ00Ծածիոտ Աաաա ոճ ձքած0101 11, եր.13Լ,Ա. 1972. 8.1. 1օճալ. ԱյՇտթծքծերծմյղերցբա 1977, 8.1. ք օԵղգրամ

Ա.Յ.ՈՅՑՈՎա/ ՀՑ.

ձէ

մրս.ՇՇՔ, 1948.

0009.

Ֆ

Ա.,19555

տօրք069

7.

է:

Խոոճոտձ,ա.,

Տոքաոօմ

Ը

Օ6պ66484.Ա,,

ՈՅ1601ւրծ

Թրծնու, հքսօուո,

ՈՅդօօղոտ ՇՇՇՔ

ո»

ՅՅԵՅՑԻԵՑՅԵՑ.

ձքաօօղօրտտ 1-ղ,1949. Շտքոտ

"ձքաօ010ՐրճՇՇՇՔո

Տօքաօաօ086.:010,Ա.,1984.

«Հր

-

ոօ ոծքացմ

1982.

Ֆ.Տ.Ոմօ0ոքօ026ամ.

1.1.

ր

Ժան,

րաշր. մթու:

Ոմղտօոտը 195կ. .Մ.ԱՅքատմ, Ճ.1.Ա01ԸՃԱՆ, 8-Աձղծոան603.1610քըրք

մ.Յ.ՈՅՍԱՎԵԱՒՅՑ.

:

ղօղ

քօղճուացք

Շ.1.ՇՀքոտքու. ՈԱՅոօօուտմԲ հքաօքատ.Էքօոտւ, 1954.

ԳԼՈՒԽ

ԵՐԿՐՈՐԴ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԷՆԵՌԼԻԹԸ

մշակույքով նեոլիթյան

ավարտվեցքարե

դարը,

ն

մարղկությունը

ոտք

դրեց նոր դարաշրյանի շեմին` ստեղձելով նախադրյալներ մետաղազործու-

թյան առաչացմանճամտը, որն. արմատապես կապվածէր արտաղրող տնտեսեկաե բնագավառներիե̀րկրագործության ե տնասնապաճությանճետ: Մինենույն ժամանակ նեոլիքը արդեն սպառել էր իր ճնարավորությունները քարե գործիքների սկզբուեքորեն կատաբելազործման գործում: Ղնայաձ թրռեզե-դարում քարի մշակման մի քանի նոր եղանակներ առա-

չացաեչ

բայց

այնուամնենայեիվչ,թարե ինղուստրիաե, ռրին զուզթնթաց

Փազործվում էիե ռսկորն

ու

փայտբ» կորցրեց երթեմնի

առա

օզ-

նշանաչատար

կությունը՝ որպեռ արտադրական գործունեության ամբողչ ճամալիրն ապաճովող ճիմնականՀումք: Սնտաղիառաչին ժամանակաշը չանըկոչվում է էնեոլիՏ: Այն լայնորեն էնոս-պղինձ ն ձունարեն լիջոս-քար բառերից էչ, այսինջն եշված ժամտնակաշրչանը բեռրոշվում է մրպես ,,պղինժի քարի ղար,, երթ պղնձե գոր.

|

,

եիքները օզտագործվում են քարի Հետ մեկտեղ, բնղ որում քարը ղեռես գերակշռող է: Որպես ձոմանիշչ գրականության մեչ օզտագորեվում է ,չխակուիք,, տերմինը, որը լրիվ Հունարեն է ե Նշտնտեում է ,չտղեձճի ղար։չ: Ստկայն ,,էնեռլիք,։ ճասկացությունը խորճրղային գրականությանմեյ առավել տարաձվածէ: Սակայն ճետազոտողների վերաբերմունքը ,,էնոլիթ,,

ձասկացությանթռվանդակուքյտեր տարբեր է: Մի մասբ, մասնավորապես անզլիտցի գիտնականները:այն ձամարումեն նեոլիթի կամ թրոեզի դարի քաղա-

Ղքրամտս: Մյուսները, Պատկատես եվրոպականգիտնականները, Էնեոլիը տեղադրում են ուշ նեոլիքից քրոնզին անցնելու փուլում` որպես առանձին ծժամտնակաշը չան:

Թոորձրդային գիտնականների մռտեցումբ »չէնոլիթի,, Պրոքլեմին երկակի է: Մի մասր այն ճամարում են ձեաքանաիմաստաբանական ճասկացուՔյունչ երք անկյունաքար է ընդունվում պղնձե ն ջարեգործիքների առ-

կաոյության փաստր, որով Սակայն պետք է եշել, որ

ն

ավարտվում է կոնցեպցիայի քացատրությունը: ճնագիտական ժամանակագրությունը չի բնորոշվում միայն աշխատանքիգործիքներով, այլ ճիմնվում է մի ամբողչ մշտկութային ձճամալիրի փոփոխության վրա, -կապված արտադրությանտեխնոլո» գեայի «ետ ե ձճետգիտական Պամալիրներումձամապատասխան արտացոլում գտածգտաձոներիտեղով, ղերով ե եշանակուցյամց: Առտվել «եռտեկտրագին է չ,էնհոլիք,, Հասկացությանմեթողաքանական մեխանիզմների «անբագումարը, որը նարելի է բնութագրել որպես դարաշր չանիբովանդակային մոտեցմանկոնցեպցիա: նրա մշակման գործում մեծ լումա ունեն մի շարք

խորձճրդային գիտնականներ, որոնց ներղրումներբ փայլուն էչ են պատմտգիտության մեչ: Դրանցից են Բ.Բ.Գիռտրովսկիե, Կ.Վ.Արցիխովասկին, Մ.Գ. Գրյազնովը, Վ.Մ.Մարսոեր, Ս,.Ա,Սիմյոնովը, Կ.Կ.Մթբտերտը, Ռ,Մ.Մուն-չանը ն ուրիշներ: Վերչիեներս, քռցի ժետաղիփաստացիառկայության բնղունումից,մեծ ուշազրունյուն են ղարձնում ճասարտկությանբեդճա

ն ճաստրակական "նուրմշակուքային առանձնաձճատկություններին կազմակերպ

որը ճստակորեն ցույց վածության Փըինաչափություններիե, է տալիս էնեռլիքի ռարքերությունբ նտիորդող դարաշրչանից: են նոր ճեազիտակտաե Բացի այղ, նյութերը ցույց ոթլիս,ռր մետաե ղի մշակման ծագումը ծոթը Ասիտչում Հայաստան /Ճաթալ-Ճույուկ/ /Զայունյու Տնփեսի/մ.թ.ա. 8-7-րղ ճազ.-ումռկզթնական ձուլում չճանգեցրեցաշխատնքիզործիքների կազմի փոփոխուքնյուեների,որոնեք բնորոշվում էին տնտեսության ճիմնականճմյուղերը: ճյս դաբրաշը չտեում :

օգտագործվողքարից, ոսկորից, եզչյուրից պտտրաստվածձ աշխատնքիգործիքների արտաղբողականությունը։ շտտ բարձը մակաբդակիվբա լինելով, դեռես ապաճովումէր վաղ երկբոգործա-անասնտպածական ճասարակության

կտբիքները:

մեկտեղ մետաղը որպես տեթնոլոզիակտն նորույթ, տնտեստկան կյտնքում ամբող» ճին Ճճասարակարզի ջուքյամջ վերցրած: Այսպես, մետաղյազործիքնեերթմեծ արդյունք էին տնտեսական կյանքում` քթարձրացնելովաշխատանքի ալիս արտադրողակաՆությունը/ ենքադրաբար շուր) շճ տոկոսով, չխոսելով անզամ աշխատան» քի որակի մասին/: նորչ բարձը արդյունավետությամբ օժտվածգործիքնեբի առաչացումով`կապվածմետաղիառանժզականությանճետ, իսսառ մվերացվեց քարե գործիքների չափազանցմեծ տարբերակումը, ե ճանղես Եկտն գործիքների նոր ծեեր՝ կապվածձուլման կաղապարիառաչացման ետ: Հաշվի առնելով, որ էնոլիը առանձանացվում է, որպեսկանոն, Այս

թոլորի

ճետ

իր որոշակի զերբն ուներ

ձնագիտական նյութի ճիման վրաչ այն պետք է դիտարկել որպես ըստ ժան փուլերի առանձնացվողճնագիտական մանակագրության ճասկացություն, ճրճչ ի վերչո, Հնագիտական Ճամալիրներիճատկանիշներիարդյունք է:

Ծրա մեչ տիպերի ճավաքաձունարտացոլում է մշակութային ստերիոտիպեն ու են տվյալ Պամտլիրեերի նորամուծությունը: որոնքձամապատասխանում քողած ճին մարղկանցապրելակերպին: Էնեոլինի ժամանակաշը յանում նկատվում է նշանակալի առաչընքաց մտրղկությանպատմամշակութայինզարգացմանգործում: Լայն զարգագում հե առրում ձողազորձությունը, տնառնակաձուքյունբ, նկատելիորեն ուժեղանում թն միչգեղային կապերը, տոայչանումեն ցցուն տրտաձայտ» ված երկրագդրծական մշակույթներ, իսկ Հին Արեելքի մի թանի ոնհգիոն78

ՕՁՀՏՅՀՆ

--

(Տ

.

ՀՏ Ի 227 ՀՀՀ)

Վ

|

ՏԱՐԱՀԱՄ

ՅԵ ՅՑ ՀԾ ԵԼ

ՕՇՋՏՅՏՀԱ

«ֆ-»» Լ --

կ

(

Օ

Տ

«ք«ոռը

նղ,

`

11,

թեփե բնակավայրի վերականգնում Շուլավերիս գորայի ճատակագիծը:

Էնեոլիթ՝

Շոմու

՛

ներում ձեավորվում

վաղ դասակարգային ձաստրակության նախասաղմերը:

են

Դրաճետ մեկտեղ պետջ է նշել

որ նհոլիքյան մշակույքի ճՃուշտրձայտեի էչ դեռնս պտրունակում են նեոլիթյան գծեր: վաղ երկրագործականձամալիընեԵք: Ճաշվիառնենք։ ռե էնեոլիյան բում մետաղ չի Ճաեղիպում, ստրզ է ղառնում։ Քե ինչու էննուիքյան ն ուշ ննոլիթյան Հուշարձանեհըը ճետրբավոր չէ միանգամիցտարցերակել: Յյս ճանգամանքը պտրզորենվկայակոչում է նեոլիքի ե էնեռլիքի տեղմ կապի մասին, աբ նեռլիի մշակույթը զաթգտնում է նեռլիքյան տրտաղրողակտնտռխնիկայի իման վրա: Հայտստտնիե Կովկասիէնեոլիթի, մասնավորապես, Անդրկովկասի վաղ մշակույթների ուսումնասիրության «ոձմությունը,ըստ վաղերկրագործական էության, նոր է, նրա ուսումնասիրումը սկսվել է վերջերո: Դեռես 20 ատբի տռաչ Կովկասիէեհուիթյան մշակույթի մեջ առանձնացված թուռ-արաքԿյան ւ մայկոպյան մշակույքեհերը քեորոշում են ոչ Քե Ճովկասի էննոլիպատմամշակութո իը, այւ Հետագափուլում` վաղ թբտեզե դարում առոտչոցած վին առանձին Ճամակարզերը: Անդրկովկասի մ.թ.ա. 3-րղ ճազ. ե ավելի վաղժամանակաշբ չանիպատե մամշակութային ձարցերբընղգրկող Պրոբչեմնների ժամանակագրակսե աոանձինՓուլերի ճաչորղականեության ձարցում որոշակի վռրագետճատմտն ենրղբում ունի Ա.Ա, հեսենը: Կարեռր եշտեակություն են ատացել նտե Ռ.Սելիմիանովի աշխատությունները, մտտնավոճապես: Հնագույն մետաղյա իճերի սպեկտրալ վերլուծության վերաբերյալ: չոկատը 1951 Ք. Ա.Ա,ինաենիմառնակցուախի չնանի ճետգիտական Տյամբ առաչին տեզամՏյուլթեփն 1. ճուշարձանի ստորին ձորիզոնում զոր մշտկուքային չերտին նախորղող ում թոցեց շքուռ-արաթայան,, շինություններ, ինչպես նտե վաղ երկրագո աղյուսից ՍՇարտտրապետական ծական թնակավայրեբիճամարտիպականգտածոներ, աւտեձին գոր-. մետաղից

ձանները, ինչոես

|

ծիթներ:

"

: |

տվեցին պեղումներբ։ նախիչեաեիՓյուլթեփե 1. էնեոունեն լիրիյան շերտի շիեություններթ ձՃատակագծում կլոր ձե, ոճը թեռկան նան ուղղաեկյուն բոշ Է Ճամաժամանակյա ճուշարձաններին:: Սակայն Տները, կագարաններ,որոնք չեն կցակաճուցվելկլոր շինություններին: են կամ կանոնչ ծեփածո կավով: որպես կառուցվել քարից` կավե շաղախով ձում աղյուսե շարվածքով կացարան» Հայաստանում քարե ձիմքի վրա ներ թացվել են Տերտերի ձոր ե Աղվեսի թենը թետկավայբերում: ՄՍ.2.Սարղարյանը այս կառույցները վերագրում է նեոլիքին, չնայած դրա ճամար կլոր տներ բացվել չկան թավարարՀիմքեր: Վերչին ժամանակաշըչանում

ինչպես

հն նան

ցույց

Շաւլավերիբնակավայրում: ,

Չ5

Զյուլքեփեի ստորին ձտբիզռնում -/4/ պեղվել է 85 նախթչետեի են մշակութային շերտում, ղամքարան, որօնք տեղադրված կառույցների միչն, կամ նրանց տակ՝ առանց ռբոշակի կողմնորոշման: Հանգուցյալբ կծկված է կողմերի կամ մեչքի վբա, պառկած վինակում, ձզված ժեռքեբով: Դամբարանախցի առակը, ինչպես նան կմախքը, որոշ դետքերում կավածեփեն: Երջեմն թաղվածԳլիի տակ դճվել է կավե ամանիթեկոր,

կամ էլ

մեծ մասամբ զուրկ են ուղեկցող Դամջարանները նյութից, են ափաբձանդիաօւմ մեկից չորս կմախքներ, հբջեմե օխրբայօվներկքար:

ված: Դամբարանննրում ձանդիաումեն

ետե

կուտակումներ, մոխրի

խսկ

կմտխցիվրա` եղեզի խորի Հետքեր, քուսական մեացորղնեեր, քարն մուրներ, եղյյուրն մանգաղիմասեր: վանտկատից դտեակի շեղթիրչ, տանձաձն քարե զօւրգեր, ձուլունքներ/սերդոլիկ, փիրուզ, մածուկ, եխունչ/չ Փըռնց մի մասը գւենը կախելու ճամարանցքեր: Ծակավէ ճանդիռում խեցեղենը: Դրանցմի մասը լավ Թբծված է, մյուսներբ՝ ճամեմատաքաը վոտ, ձարդախառն ձումքից պռարառտվաոծ: ՆՊյդ նույն ժամանակարշավախումբը Գափողությամբ Ճետազոտեցմի շարք 4օւշարձաններ Ծիլ-Ղտրաքաղյանղաշտում Դրանց մշակութա ժամանակագրական մեկնոթանությունըք պատկանում է Ա,Ա,հեսենին, որբ մռտեցայս ելով ճուշարձանների նյութերը նախի չհանի Փյուլթեփն 2-ին, մեկ «անզամէլ ապացուցեցայն փաստը, որ չչթուռ-արաքսյան էնեուիթը,, վերաչերում է վաղ երկրագործական մշակույքին: Միենույն մամանակքտւռ արաքսյան մշակույթը բնորոշվում է մետաղագործության զարզացմամը, որբ ձանգեզրեցվաղ բրոնզի դարի ճնագիտական մշակույթի առաչացմանք: Սկզբունքորեննոր տզղյունքներ տվեցին մ.թ.ա, 5-4-րղ ձճազ.վեբարերող Բառա դերվիշ /բլուբ 1-ին/չ Շոմութեփե, Թոյրեթեփե, Գարչալոր ե

`

թեփեի ձուշարձաններիպեղումները, որոնք կատարվեցինհ,Գ.Նարիմանովի կողմից: Այստ ճամալիրներըամբողջովին ներկայացնում Քն Անդրկովկասի

վաղ երկրագործական մշակութային փուլերը: Կարեոը արդյունքների են ասել Վրաստանում, մասնավորապես ճարավ արնելյան շրյաններում /Քոլնիսի ն Մարնեուլի շրչաններում/: Քուռի աջակողմյան կենտրոնականձատվածում բացվել են մի խումբ վաղ երկրագործական բնակավայրեր, որոնք պատմամշակութայինպատկանելությամբ, ճամաձնչյուն են Շումութեփեի տիպի ձուշարձաններին:Այա ձուշարձանների թվին են պատկանում Շուլավերիս-զոբանչ հմիրիս զորան, Ծրամիսչ-դիդ գոցան, Արխքոն ե այլն: Մի շարք էնեռլիքյան Ճուշտրձաններպեղվել ռն նան նախկինՎրագտական ԽՍՀ-ի այլ շըչաններում: Դրանքչ այսպես է մոտ, Արագվի գետի ավազանի կոչված, Դելիի թնակավայրե Թբիլիսիի Ճուշտրձաններբ, Կախեթիային ԱրամտյանՎրաստանիձամալիրները:

Է

ԷԷ

ՆԲ

Տ

ո

։

առ

թ

հ

ծ

Ե

Է

)

.

մեմ

-

Է

Տ

ՖԱ

Էք ՀԱ

)

թ

ԷԻ-ք

:'

Է-

Թ

Է

Հ:

/

ՀՅ

-

)

ԱԶ

Ե

(5:

ԷԷ հ

ԵԿ

«Ա

է

Ջ

ի էն Աղ. 12.

Էնեոլիթ՝ նյութեր Շուլավերիս

գորայից:

քանակինստակյաց երկրազորձականտնտեսաձնիճուշարժաններ տարածքում, մատնավորապես Արաբացվել ՀայաստանիՀանրապետության րառյան ղաշտավայրումչ որոնցից Թեղուտի, Շենգավիթի/ստորինշերտ/, Ոչ

մեծ

Խն

ն այլ Աղաշլուբի /Կղզյակ Թթլուբ/չ ծաղկունքի, Խաքունարխի

թնակավա

բեր: Հայկական բարձրավանդակի ձարթավայրերնու դաշտավայրերըծած կված են վաղ երկրագործական,անտանապաճական մշտկույքի գարգացածփուլերին Ջաթկանող Պուշարձանների թավականինխիտ ցանցով: Դրանք ատացուցում են, թացի ԱռայավորԱսիայի վերոճիշյալ շրյաններիցչ Հայաստանընույն

վաղագույն ժամանակներիցբնակեցվածէ եղել երկրտգործ-անտսնապա ճնագիտական մշակույքի պատկանելության շբչտնում եռը, ճարցբ կարեոր նշանակություն ունի առաչավորտսիական ե պատմական պատկանելության մշտկունային կենտրոնների ինջնուրույն պես

Հական ցեղերով: Վերչիններիս

Պըոոգեսներիուսումնասիրման Գործում: Արեմտյտն Հայաստանում /թացի Վանի ն Խարքերտիշըյսեենրից/ ճայսվերգետնյա նյութեր, որոնք լավագույն դեպնաքերվել են ձՃիմնականում Քում ծառայում են որպես ուղեկցող զուգոճրոներ: Զնայած նմանօրինակ դրույքներին, մ.Ք.ա. 6-4-րդ Գազ. ՊՃուշարձան գտածոներըվկայակոչում են Հայաստանիէնեոլիրյմ Ներում ձայտնտթերված մշտանույքի ուսումնասիրության ձնարավորության մասին: Շամիրամալքի/Վանա լմի ափին/բնակավայրերի, նորշուն Թեփեի, նանի Քյուլթեփեի 1-ինիչ ԹեղուՏյուլինքեփեի /Խարբերտի դաշտ/,նԽախի

դաշտավայը/

է նյութերի ուսումնասիրությունը ցույց երկրագործականտնտեսաձեիփուլերի զարգացումը` իր տարբեր մշակույքների զարզացղրանորումներովչ մոտթնում Է առտչավորասրական ման առանձին ատատիմաններին, չորոնց Հետ ձիշյտլ թնակավայրերի ջնակի ն են են վկայում քարե Այղ գործիքների կեպեր: առթտ ները ունեցել ն վաղ Հալաֆում: խեցեղեն առարկաներիառանձինտիպերըՀասունում

տի /Արարատյան տալիս»

որ

ներկայացված են ինչպես Հայաստանիէնեոլիթյանճուշտարձանները այնպես էլ թնակավայրերի տրճեստական բազմաշերտբլուրների /Թեփե/,

տեսքով: Գրանցից առավել

|

Թվին պետք ձետաքըջրականների

ութին /թիւգի-քեեր:

է ղասել

Շամիրս-

Վերչինիտ ուսումնասիրությունը 1898 8. սկսել կութի ղիտարկճՃավաջված է ՎՀ Բելքբ: Վ.Ս.Զենին Բեռլինի Թանզարանում ման ձծիմանվրա այե վերագրեցնեոլիթին: Շամիրամալքինյութերըուսում՛ ՊԵռիրվելԵՆ նան Գ Ե.Բ,Ռեյլիի, Կ.Բիտելի, Զ.Բարնեյր, Լ.Պերկինսի, Ֆ.Մելլադիչ Ա.հեսենի, Վ.Մասոնի, Մ.Կորֆմանիե ուրիչՋ5-փրայդվուղի, են ների կողմից, որոնք սրանց պատկանելությունը Աշտելով՝ որակել Չ8

որպես էնեոլիթյան մշակույթ:

Պետք է նշել, ոթ մ.թ.ա. 5-4-րդ Ճազ. վերաբերող ստորին շերտերի քոլոր խեցեգործականգտածոներըշատմոտ են միմյանց ստորինշերտերի նյութերը թվագրվում Են մ.թ.ա. Սակայն

ձազ. նե ձահդիստեումԵն ձալաֆյան մշտկույթի արեհլյան տարթբերտկբ։ Այստեղ Ճիմնականումգտեվել են ճարղախաոն խեցեղեն, փեչպետ նան մեծ քանակի Ցալաֆյանմշակույթին պատկանող անոթներ:լ,՛ Վերին շերտբ պարունակում է արդեն ութեյդյան տիպի խեցեղեն ե թվագրվում մ.թ.ա. 5-րղճազ. վերչով, 4-րդ ձազ.սկզքով: Այս ինցեղենն ուղեկցվում կբ տճռխլի քանոկի շեղբերի. ն ծլեփների առկայությամբ /շուր) 1500-ից ավելի, կանաչավուն, թափանցիկ վտնտկատից,եղչերութ եղջյուբից ձիտնալիմշակվածկոքառ ունեցող դիորիտն կացեով, մի թանի վանակատից նետասլաքներով, գկդաժե զուբզերով,աանդերով, աղորիթեե բով, ինչպես ետե եղջյուրից ե ոսկորից թճիչներով, ռսեղենըով ն այլե: Քացի Շամիրիամալքիից,1957 Թ. Զ.Բարնեյիգլխավորությամբ մի Հայկական քարձրավանղակի արշավախումքսկսեց ճՃետազոտել ձաբավարեմքտյան չրչակները՝ Մուշի դաշտը, Ծփրատի ճովիտբ:Մալաթիայիե Էլազիզի շնչաններում ճիմնականում ճայտնաջերվելեն մի շարք, քատ վերգետնյա եյութերիչ էնեռլիթին վերաբերող Հուշարծաններ: Արարատյան դաշտավայրիբնակլիմայականպայմանները,մանավանդ Ճին գետերի ձուների ուսումնասիրումը ատակ ապացուցում Են, որ այսպեղ երկրագործություեր զարգացել է տրձեստակտե ոռոզումների Գիմթի վրտ: /ըկրտզորձականջեույթի մի թանի գործիքներ` եղչյութից թրիչնե-՝ Քթ ինչպես Նան դրանց ծանրոցկախիկները,վկայում թն, որ դրտնք կատված են արծեստականոռոգումների ետ: Շամիրամալթիում, նախիչեանի Փյուլթեփե 3-ինումզտնվածմետաղե առաբկաներըվկայում են, ռր էնեոլիթյան մետաղագործության զարգացումբ մ.թ.ա. 5-4-րդ ճազ. արդենուներ իր սկզբնական զարգացման որոշակի փուլհրի առաչընթացը: էչ որ ինչսես Շամիրամալթիում, այեպես էլ Արարատ» ՀՃատկանշական . յանդաշտավայրի ձուշարձաններում գտնվել են 6յթւսիս-մի չագետքյանխեցգեղենինմուշներ: ճիշտ է Զ.Բարնեյը,երքնշում էչ որ Հայկական լեռՓալաֆյանն ՌՈւբեդյանխեցեղենի, ինչպես նան Մի չագետթում նաշխտըճում վռնակատի ճայտնաքերումըթացատրվում են այս թրկու շրջանների միյհ կենդանըկագերի առկայությամբ, որը կատարվելէ զետերի, բի միչոցով: 1948 8. ՀայկաՓաստական կատարվեցին Տ-րդ

'

.

ծակի չներով,

:

'

"

,

՝

Գոշաով

ճայտնազործությունները

կան ջարձրավանդակի Տ,Բարտօնճտտվածում:Անգլիացի Պնազետ հրանական

բնակավայրում, մկթ.ա. Բրաունը Ուրմիա լճի ավազանում,Գյոյթեփե

-

,

Չ9

նղ,

ւ.

Յ0

18. Էնեռլիք՝ նյուճեր

Արուխլո 1-ից:

3-րդ ձազ. շերտից ներքն ճայտնաբերեց տիպիկ ան փայլեցված քուռ-արաքսյան խեցեղեն, ինչպես նան թաց գունազարդ խնցեղենովշերտ` ճարղախաոն

սարունակությտմթ,որք ձզվում է ԱռաչավորԱսիայի արեելյան 2նչոնների ինցեղենին: Ավելի ուշ, Անդրկովկասում/նախիչնանի Փյուլ-թեփե ն Միլի ղաշտ/ բ նակավայրին զուզաձեռչ, Գյուսիարեմտյանիրտնում թացվեցին քացվաց նմանատիպ մշակույթով Պիչելի թեփե ԱՆ Յանիկ թեփե բնակավայրերը: Նախի չնանի Քյուլթեփե 4-ինի էնեոլիթյան խեցեղենը ամբողջովին տտըցերվում է մնացածշերտերի խեցեղենից: Դա մեծ մասամըք ձեռքով է պատրաստված երթբեմեավազով Գագեցված կավե թաղադրամասեչ Գարղախառեչ րով։ Ամաններըձեփվել Են պարույրաձե Պպատրույգներըիրար վրա բարձրացնելով: Թրծումբ թույլ է, կարմրավուն երանգավորմամբ:Հանդիպում

լայն քերանով անոթներ, թրեղաներ։ գլանաձնեիրանով, տակառիտիպի եեցեղեն գտածոներ:Մի քանի ձեեր աչի են ընկնում ճատակամերձ մաօի ճաստ պատերով:Քերաններք լայն են, շռւրթերք՝ հւղիղ Մի կտրված: ցանիսի իրանինարված են ծեփած ելուստներ՝ կեղծ կանթի ժնի։ Հուշարձտեի վերին ճռրիզոններում ՃանդիպումԵն գլանաճե, վզով կլորացող իրանով, ծանը Հատակով սափորներ: Քիչ բանակով ձանդիպումեն երկու տիպի բաժանվողգունազարդ անոթներ: 1-ին տիպին են պատկանում փոյլեցբեծ, բարակխեցուց, Պտրդղախառն կավով պտարաստված, կարմիր, շատկանակագույն, դեղին ե գորչ գույնի անոթները, ոբոնց վիաչի երկրաչափական գունազարդումըարված է սկ, կարմիր, շականակագույններկմվ։ Այս խեցեղ մ խորության վրա ե, անկառկան, ներմուծ» զենը ճանդիպումէ 16 86-19 են, տեղականձազումով: ված է: 2-րդ տիպի անոթները Հարդղախառն Դրսեր լով Քբծված են, փայլուն մակերես ունթն ն ավելի պարզունակ ն դում` արված կարմիր, ղեղին, սե զույնով, կարծես ենճմուֆվածիՃորին»՝ վածջներբկրկնող կավանոթներ լինեն: Առաջին տիպիանոթները խե, Հավանաքտը։ ձալաֆյան մշակու յթիե: Աշխատանջի: գործիջներբ նախն առաչ վկայզւմ են երկրագործական Քնտեսամեի մասինչ դրանք դսկրե պոչուկով բրիչներ Քն, զտեգվծեղՂ ձվածիրաղորիքներ, տրորիչներ, ծեծիչներ, սանղեր, ստնդկոթներ,ջերող գործիքներ, մանգաղիներդիրներ, ատամնավորօղոցող գործիքներ, գայլի կոնենը, գորգեր ն տարբեր ձեի ու ռետուշի Հետքերով միչուկներ: Քարե ինդուստրիային բնորոշ, ձատկանիշնայստեղ խոշոր շեղթերի առկայությու

ն

Վունա

«առկա .

նըն է:

Ենեոլիքյան ստորին շերտերում ձայտնաքերվելեն մետաղյա7

առար-

կաներ` քառակող /կտրվածքումսեղանաձե/ ծակիչներ,նետասլաքներ, չեն երեք ղանկյուն շեղբով սայը։ երկու անորոշ մետաղե

ներ:

ձուլունք

Քոկո

Բացառիկճետաթրքրություն են ներկայացնում Արարատյան ղաշտավայՀուշարձաններք: Էչմիածնի շրչակայքում -տեղաղրվածեն մի շարք քնակավայրեր՝Թեղուտ, Մաշտոցբլուր, ձաղկունքչ Խաթունորի, են նախիչնանիՔյուլթեֆե ռրոնք իրենց թնույթով մոտենում 1-ինի ստոբին Ճորիզոնին: Այս կտպակցությամքպետք է նշել նան մի կարեոր ճրախարձանի՝ ՇենԳովիքի մասին /Ծրնանիշրչակայքում/: Վերչինիս ստորին շերտում /Շենգավի 1-ին/ քացվել են կլոր կացարաններ,որտեղ ճայտնաբերվելէ կոպիտ խեցեղեն: Ս.Աարդարյանը նշում էչ որ այս շերտից վեր թացվել է մեկ ուրիշ շերտ" քացանգոքապատ մակերես ունեցող գունազարղ խեցեջեկորներով, որոնք նման են Ճարավայինշըչանի ճուշարձաններիխեցեղենին: բի էնեոլիթյան

Այսպիսով, ձՃարավային գոտու բնակավայրերնիրենց ատրածման սաճմաններում /Արաքսիավազան/,Վանի շրջակայք ն Ուրմիա/ ներկայացնում են այլ բնույթի խեցեղին, որը տարթերվում է ճյուսիսային զոտու /Շուչռվերի-Շումա Թեփե/ ճնագիտական Համալիրից: Դրանք բաց անգոքապատ,

,

Կովորաբար փայլեցրած, երբեմն գունազարդ մակերես ունեցող, խառնկավախեցուց կամ նան մետաղիցպատրաստված գտածոներ ենչ

ցուցում

է ձարավիճետ ինտենսիվ կապերը:

ճարղաորն

ապա»

Հալաֆայինմշակույքի դասականճուշարձանէ Գիրիկի-ճաջյանբ, գոնվում է Արգանից20 կմ Հերավ-տրնելք, Դիարբեքիրի դաշտավայբում, Էկինչիլար գյուղի մոտ ն թվագրվում է մ.թ.ա. 6-րդ ճազ-ի երկԸռճդ կեսով: ռըբ

|

ւ

Քնակավայրիստորինշերտում, ճալտաֆյան խեցեղենի ճետ, թացվել են տոլոսի քարե ձիմքի մնացորդներ: Ծրանց կողքին պեղվեցին 6 կլոր կացարաններ՝առանց կից ուղղանկյուն շինությունների: Պատերբկավածեփ են,

սակայն պարզվածչէ,

Յե աղյուսի շարվածք կա՞, Թե ոչ: Մինչն փորձենք պարզել, Թե Անդրկովկասում ինչ մանապարծճով են Ճայտնաքերվելմիչագետթյան մշակույթի տարրերը, անձրաժեշտէ նշել մի շարք էնեոլիթյան այլ Հուշարձաններ,որոնք քացվել են ինչես 4յուօթսարեմտյանհրանում, այնպես էլ ԱրեմտյանՀայտստանում: Խոսքը վերաթերում է Գյոյքեփե, Յանիկթեփե/Ուբմիայի շրչան/, ինչես ն Շամիրամալթիի/ Քիլքիթեփե, Վանի շրչակայջ/ ուշարձաններին: Կ Սկսենք Արեմտյան Հայաստանից: Այս լթոնային շրջանը անմիչսկան ծանը Ճյուսբարնմտյան նորեն ճարում Է Փարավարեմտյան Ծնղրկովկասին իբանին: Հատկապեսայս տարածքովճավանաբար պիտբ անցներ այն մանա-

որով կապվում էր Էյուսիսի միչագետքյան մշակույթը Անդըկովկասի ճետ: Ցավոք, նագիտական Ճուշարձաններնայս կարադրագույն շրը-

«արձ,

ֆոնումամթողչովին չեն

ուսումնասիրվել:

Բայց նման ձամալիրներիաո-

նղ. 14.

արձանիկներչնկ. 1222 Էնեռլիք` մարդակերա 3 Գարզալար թեփեսի, նկ, նկ. 1-ինչ Արուխլո ԽրամիսԴիդի գորա,

նկ.8

Շուլավերիս գորտ:

" ..

4-7

ձիշյալ շրչանում կասկածիցվեր է: է նախիչնանիՓյուլթեփե2-ին, ապա անկասկած է, որ վերչինիս Կոնկրետ Ճորիզոններբ /սխորինշերտ/չ ուր է գոնվում տիպիկ ճալաֆյանխեցեղեն, կարող են ձճամադրվել Թիլքիթեփեի ստորին ությունը

հնչ վերաբերվում

շերտերի նման

ետ:

քակացնել,

"

գամեմառական

շերտագրական,ժամանակագրական կարելի Է եզէ Քյուլթեփե 1-ից, չնայած որ Թեղուտը ավելի երիտասարդ է, որ Փյուլթեփե 31-ինի վերչին փուլում արդեն առայացել է այս երկու կարնորագույն Ծյսռիսով, Անդրկովկասի բնակավայրերնունեն ճարաքերակտն ձամաժամանակյա

՞Պնարավոր թեղութի բնակավայրը:

երկրագործական

վաղ թնույթ:

'

`

ճուշարձաններ

Անդրադառնալով այլ պետք է ԱրեմտյանՀայաստանի որ Թիլթիթեփեն միակը չէ, որտեղ առկա է Ճալաֆյան ն ուբեյդյան Զ.Բարնեյր նշում է, որ Հեկիմխանայում /Մալաթիային Ծիվախեցեղենը: գոնվել են աի միչն/,ինչպես ե իսկեումչ Արալանքեփեումն այլուր ուբեյղյանխեցեղենի նմուշներ: նյութերը ստակ դիտվում են ոչ միայն ՀայկաՀյուսիս-ութեյդյան կան լեռնաշխարձի, Հյուսիս-միչազետքյան տարաձքներում, այլն Անդըկովկառինճարող է Հյուսիսային հրանում: Աչտ կապակյությամբ անձճրաժեշտ է Ուըմիայից ճարավ նշել Գիչելիքեփեի բնակավայրիմասին, որբ գտնվում Ծուղուզ-կայա դաշտավայրում: Այբ Համալիրի վերաբերյալ ցճլոր ճայտնի նյուքերբ Հատակորեն խոսում են վերչինիս Ուրթեյղյան, մշակույթին պատկանելու մատին: Անկասկած է, որ Ճյուսիս-ուբեյդյան ազդեցություն Ըստ երնեույքին, ցցուն է արտաճայտված: ֆավականին նե նրանՃարողհրանի ճամազատասիան մարզերՄիչագետքից, նրա Ճյուօիստ են մշՏ.տ.՝ մշակութային Թափանցումները ձին շչըջյաններիցյս 5.9 ճտազ.երկրորդկեսին, 4-րղ Հազ. սկզքին: Եք Ներկայումս կուտակվել են բավականինխոսուն փաստեր վկոչ ն Միչյագետթի» ժում են ԱրեմաշանՀայաստանի Սիրիայի մշակութային շփումների մասին ոչ միայն մ.թ.ա, Տ-րդ ճազարամ յակում,ինչպե նշոլ Ե Զձրայները, այլե 4-րդ ձազ. Ակնձայտ է, որ ԱրեմտյանՀայաստանը այն տարածքն որտեղով կաբող էր միազետքյան խեցեղենը ներթափանցելՍՇդրկովկաս, դրա ետ մեկ՛ տեղ չի թացառվում այն,որ Անդրկովկաս արտաճանված նյութերը կարող էին գալ անմիչապեսՄիչագետքիցկամ Սիրիայից, ֆայց թռլոր դեպքերում պեռջ է անցնեին Արեմոյան Հայաստանով: ՒՐ ֆենբ ճյուկապված տվեցինք Պինչելի թեփեի բնութագիրը` նշել,

ամե

Անդրկո

կատարվել

որոնք-

էր,

`

Պրտեք ռրղեն Ճետչ տակայե իրենց ուշադրօիօ-ՈւՁՏյդյան մշակույՑի կովկասազեանե

է

բուքյան կիզակետում են պաճում վայր` Գյոյ Քեփեն Ուրմիա լճի

մեկ

նշանակալի, թազմաշերտբնակա» են 6 շերտ, Ճճետրա վոր էչ որ դրանցԹիվը ավելանա պեղումեծրի վեր շնականավարտումով Գյոյքեփե ,,նԿյ,-ն ընդգրկում է քուռ-արաքայան մշակույթը: Դրա տակ, ինչպես Քյուլքեփե 1-ինում, ընկած է ավելի վաղ ,,Ծ,» շերոը: Սակայն Գյոյթեփե չջԿն,չ -ն ճամապատասխանում է նախիչնանի երկրորդ փյուլքեփե 1-ին շերտի՝զորությամք ն նյութի բնույքով, ինչը որ չի կարելի ասել ,,մ,, շերտիմասին: Վերչինս իր ճզորությամբ ցավականին զիչում է Քյուլթեփե 1-ին /ճզորությունբ՝ 0,958 մ/: Գլխավորնայն է, Կ է ամբողչովին, թայց ճնդգրկում է հը չնայած, ձետազոտվել ինղամենը40 մշ տարածեք,ն ձասկանալիէ, որ այն բնդզըկում է մշակույ» Քի պատկանելիությամքայլ ձնագթտական գտածոներ, ճատկապեսխեցգեղեն: Գտնվել են վաղ երկրագործականթնակավայրինբնորոշ քարե ե ոսկորն գոր ձիքներ, երեք մետաղյաիրեր: Խեցեղենը բաց անգոբապատ էչ ձարդախառն խեցիով: Գունազարդումըկատարված շագանակագույն ներկով: է հնչպես նշել է դեռես Ա,մ,իեսենք,Քյուլքեփե 1-ին ե Գյոյթեփե է միայն մի ձատկանիշով՝ շերտերբ մոտիկ լինելը արտաճայտված կավի բաղադրությանմե) բուսական խառնուրդների առկայությամբ: Մնացածում խեցեղենը իրարից ճիմնովին տարբեր է: Գյոյթեփե ,,Մ,չ-նի տալիս է բուսական զարդամոտիվներովճարուռտ խեցեղեն, որը ինչպես ձեով, այնպես էլ մոտիվներով ն ոմով բոցարձակապես տարբերէ: Քյուլթեֆվե 1-ինի նյութերից: Զի կարելի անտեռել նան այս փուլում բնակելի ճարտարապետական Պամալիրներիտարքերություններք ն Քյուլթեփե 1-ինի միվե: Գյոյթեփե ,,Մ,, Վերչինիս, որպես կանոն, բնորոշ են ՊՃատակագծում կլոր կացաբանները։ իսկ Գյոշթեփե ,.,Մ,,-ում առայժմ բացվելեն միայն ուղղանկյուն տներ: մոտ:

այլ

Այստեղ թացվել

"

`

,.

Մ...

-

էչ որ այս երկու Ճուշտրձճաններք Այսպիսով, ակնձճայտ չի կարելի միացնել մեկ ընղճանուր պատմամշակութային խմքի մեչ, ինչը որ անում են միշարք ճետազոտողներ: Մի շարք Գանրածձայտ փաստեր վկայակոչում ենց որ Գյոյնեփե ,,Մ,,-ն է Փյուլքեփե 1-ին ճնազույն ավելի երիտասարդ բնակավայրից:Այն ձավանաքար տոաչացել է Քյուլթեփե 31-ինի ստորին շերտի վերչին, ուշ օբեյդյան փուլում:՛Հայտնիէ, որ Փյուլթեփե Տ 1-ինի ստորին ձռրիզոնը /18,8 մ մակարդակում/ թվագրվում է մ.թ.ա. 4-րդ ձազ. սկզթով: Այդ պատմառովզարմանալի չէ, որ Գյոյթեփե ,,Մ,,-ում ճացակայում Է տիպականձալաֆյան խեցեղենը: Այն չկտ նան ճուշարժանի ստորին շերտերում: Պարզվումէ, որթ Ճյուսիսային հրանի նման ձուշարձաններըզուրկ են Ճալաֆյան խեցեղենից: Դա բացատրվում՝-էնրանով» որ հրանիայղ ն կենտրոնականշրչանները, ի տարքբերուքյուկ Արնեմայան.. ւ

85,

ւ.

նղ.

Մ

15.Ենեոլիք՝նյութեր

122"

Շումու

թեփեից:

Հայաստանի,չեն գտնվել Ճալաֆյանմշակույքի ազդեցության ոլորտում: Այստեղից միանգամայն պարզ է դառնում, որ Քյուլթեփն 1-ինի Հալաֆյոն առանձիննշումներՎանից Լ խեցանոթների

Իրանի Ճյ6ւսիսարնմտյան ւ Ծրե-

վըմտյանՀայաստանի վրայով Գայտնվել են նախիչետնում: հրանական Ադրքեչանում, թացի Փիչելիից Կ Գյոյքեփեից, Ճայտնիեն եան տվյալ ծամանակաշրչանի ե Դոլմաքեայլ ճուշաբձաններ՝ Յանիկքեփեն 25 Կմ ձարավ-արնմուտք, փեն։ Յանիկթեփենգտնվում է Թավրիզից րկու մեծ Թ. փոքը արձեստտկան թլքակենրի վրա: Պեղումեերից պարզվել էչ որ այռտեղ առկա են մի շարք մշակութային ճռրիզոններ, ոթոնցից ամռնտուշբ Քվագրվում է մ.8:ա. 1-ին Վազ. կետով: Մեծ թլբի վրա բացվել է քուռ-արաքսյան զոր շերտ, որից տտորնառկա է էնոոլիթյտն խնցեղենով ձարուստ ձորիզոն։ Յանիկ թեփեն էնեոլիթյան շերտերում թացվել են նեղ աղյուսից կառույցներ` միատիպ,ձեռքով ձեփածոՃարդախառն խեցեղենովչ Գրանցճետ ճանդիպումեն նան թարձրորակ, լավ Թրծված, երքեմն գուկազարդ /սն ներկով բաց ղարչնազույն անզոքի վրա/խեցեղեն: Ջարդանախ մոտիվներում կան ճատարակ շնրոներչ եռանկյուն կետգծեր ե Փյուլթեփեի ե Միլի դաշտավայրիխեցեղենի նման այլ տարրեր: 1960-ական թ.թ. Տ.Յանզի կողմից պեղվածԴալմաթեփնի ճին շեր րում գտնվել են հրանինոչ թնորոշ միագույն, կոպիտխեցեղեն: Այն զարդարվածԷ ոսկրե գործիքներովարված անատամ նախշով, կլոր նլուստներով նե փոսիկներով: Աչքի են ընկնում գործվածքով նախշազտրղված անոթներբ: Դալմա թեփեի այդ շերտբ Թվագրվում է 5-րդ ճազ. մ.թ.ա. երկքցրոըբդ կեսով: նման խեցեղեն ձանդիպումէ Ցանիկթեփեի էնեոլիթյան շերտերում ն Շուլավերի՝ Շումութեփեի խմցին պատկանող քթնակավայրում,

ինչզե

հլանլիում Ղարաբաղյան ( դաշտավայը/: 5-4-րղ ձազ. Անղբկովկասինե դրան ճամաժամանակյա Ճուշարձաննե» բի կապը ռացաճայտելու ճամար կարելի է անել ճետւյալ Խզրաճանգումնեեն այնպիսի ըը: նախ, Հարավային ԿովկասիՃուշարժաններըպարունակում են տալիս դրանց կապը նյուճեր, ռրոնք ցույց ծյուսիս-մի չազետթյա ՞' մշակույթի ճետ: Խոսքը վերաբերում է ՍախիչնանիՁյուլթեփե 1-ին ն Թեղուտի՝ շերտերում: Դրանցից առաչինը /զարգացման վաղփուլում/ վբկայում է, որ լայն կապեր են եղել ճատկապեսՀալաֆի, երկրորդը` ճյու"սիս-ութեյդյան մշակույթների ճետ, որն իրազորձվում էր Վանի տարածւ

քով:

են այն Հաչորղ ճանգամանքն այն է, որ կուտակվածփաստերըխոսում մասին, որ մչթչա. 5-րդ ն 4-րդ ճազ. ագաչինկեսին ճարավայինՊատմամշակութայինՃուշարձաններըկապվում են հրանիճետ` ցոլոր ինքնուրույն զծերը պաճպանելովճանդերձ: ՛

շ

Հ

Ներկայումս Հայկական լեռնաշխարձումն ՀարավայինԿովկասում առավել սիտտեմատիկաբար ուսումնասիրվող ձուշարծաններըտեղադրվածեկ Փուռ զետի կենտրոնականձոռանքումչ ուր պեղմելէ էնեոլիթյան ՃուշարՇուլավեր-Շումութեփեխումբբ` Շումութեփեն, Տոյութեփեն, անների Գարգալարքեփեսին, Արուխլո1-ինը, Շուլավերիս գորան, Խրամիսղիղի-

Գորեն, հմերիս գորան: Դրանք ճիմնականում մեծ, արձեստական ոչ բլուրեն: Այսպեռ, օրինակ, Շուլավերի ների վրա տեղադրված քնակավայրեր խումթըգտնվում է Թրամգետի աչ ափին, շուր) 500 ճա տարածքովն բնդզրկում է այնպիսի Ճուշարձաններչինչպիսիք են Շուլավերին, հմիրիս ե Խրամիսղիդի գորանները, Այս բնակավայրերըմիմյանցից Գաղաչքխիլին: գտնվում են ոչ ավելի 0,5-1,7 կմ Հեռավորության վրա: Արուխքո Գյուղի մոտ, ուր խառնվում են րամի ն Մաշտվերագետերը, տեղադրվածէ մի բաղկացածճինզ բլուրներից, պեղվել ուրիշ Ճուշարձանախումը` են ընդամենը երեքբ /ԱՕրուխլո1-3-րդթ/: Աղոտգետի ձովտում, ուր տյն թափվումէ Փուռ գետի մե), նացվածեն այնպիսի Հուշարձաններ, ինչպիսիք թն ՔաշաղերվիշչըչՇոմուքեփն 1-ինր, Գարգալարթեփետին: Հաչորդ քնակավայրերիխումբբ` Թոյրաթեփե 2-րդը, Մենթեժբ ն Ռուռթեփեսին գտնվում են Թյուզ ն Շամխորզետեթի ավազանում:Այս բնակավայրերի մշակութայինչերտերի ծզորությունք ռտրջեր է, տատանվումէ 1-իգ 10 մ միչն: Այս Ճուշարձանների մե) վաղազույններից է Շուլավերս գորան, որն ունի շուր) 1 Ճա տարածք: Պեղումը կատարվել է 252 մ աարածքով: Մ ինը շինաՇերտիձզորությունը կազմում`շուր) Ց մ, որբ բաժանված րարականձորիզոններով: Բացվել են 32 կացարաններիե անտեսական շինու թյունների մնացորդներ: Կարիսպ, բակեր ե ձոր-պածեստներ: Շինությու 30«15»8, ները շարվածհն տարքեր չափերի ձում աղյուտից` Յ0"20, 25157 տմ, որոնթ ունեն կավե Քոլոր կառույցները «ամիացություն: տակազծում կլոր կամ ձվածիր են, կտրվածթում՝կ̀ոնաձն կտամ. զլտանաձե մ է, տնտեսականինց՝ 2,5-5 Ինակելիկացարաններիտրամագիծր 0,5-0,752 մ: Ամեն մի կացարան է մեկ տենյակից, որն ունի 2,5 մ-ից մ2 տարածք:ոչ մեծ մուտք, Խրթեմն նեղ 7-17 Փվելի թօրճբունյունչ Ամեն տան լուօամուտով: մի մեչ թացզվալէ կավե օչախ՝ 0,6-0,7մ

որոնցից

տեղ

՝

է

կազմված

`

ձվածիր

.

տրամազձով,որը ճատակից քարձը է 10-12 սմ-ով: / լոք շիհմիրիռ գոլանի /ուր Պեղվել է շուր) 800 մ2 նարարականձոբիզոններում ձայտնաբերվեցինճում աղյուսից շուր) 60

,աբաեր

շինություններ:

Դրանք ի տարբերություն Շուլավերիսգորայիչ

Պատակա-

գիծվածեն առավել փովածքով: Բոլոր ձորիզոններում, ջացի վերին երառկա էին կլորացող, 12 մ տրամագծովբակեր, որոնց կցակաուսից 09.

Աղ. 16.

Ենեոլիը՝ գունազարդխեցեղեն նկ, 1-4, ՆախիչնանիՔյուլ-թեփե 1-ին, նկ, 5-19 Ղարափաղից: '

Միլ» ա

| |

Բր»

աի

`

նման ճատակազծային ռուցվել են տնտեսականհ բնակելի կառույցներ: լուծումները բնորոշ են ձասունյան ե մինչշաօունյան մշակույթներին: Ւնակարաններում գոնվել Են ձվածիր կավե օչախներ, իսկ նու. Ց կացարա-

նում

քացվեց երեք Ճորերի ձեով օջախ, ոքն ուշ ժամանակաշրչանիթոԷ ճանղիսացել: նիըների նախատիպն նմանատիպ կառույցներ բացվել են Արուխլո 3-8-րդում: Բացի այդ, Աբուխլո 1-ում, շրչակայքում ձայտնաթերվելէ երկու քանդակ՝ քբլորրի փորվածտարբեր ժամանակներում: Առաջին քանղակբ կտրվածքում սեղանաձն է: լայնությունը վերին մասում 9,5 մ է, իսկ ճիմքում` 2,5 մ, խորությունը 2 մ է: Այս խանդակըլցվել է չբով: երկրորդը չոր էր ե Պավանաքար ունեցել է 2 մ լայնություն: Տ,Ն,Զուբինշվիլին գտնում է, որ հ սնվել է Մաչուվերա զե առաչինը ծառայել է որպես ոռոգելի չչչրանցքչչ Թից, չնայած ճնարավորէ, որ ծառայել է նան պաշտպանական նդատակների Յեփեն, որը մի կլոր Հիշյալ ճուշարձաններից Հետաքրքիրէ Շոմու է` մոտ 100 մ տրամագծով:2 մշակութային շերտի րթլուր մ: մշ է է տարածք`մեկ շինարարաՊեղվել զորությունը կազմում Յ ն ավելի մետը կան Հորիզոնով: Հատակագեումկլոր կացարաններնունեն մ տրամագիծ,իսկ տնտեսականները` մինչե Դրանք բոլորը տրամազիծձ: 96»16»9 սմ չափերով: կառուցված են ճում աղյուսից՝ 50-25222-25:8 եե՝ մ: մեծ 0չ5 0,5 Սուտքերը ոչ չեն ճայտնաթերվել, չաշերի Օչախներ տանիք» սակայն առկա են կրակի ճետքեր: Ենթաղբվում եչ որ կացարանների ները կեղծ Թաղիձե ունեին, որոնց վրա արվաձէր երղիկ՝ լուսավորման, ինչանս նան մուտքի ճամար: Այստեղի օյախներբ թակում էին, ինչպես իմիրիս գորոյում, այլ ոչ քա կացարանիմեչ: ԹԲոյրեթեփենունի 4 մ ենեոլիթյան շերտ, իսկ Գարզալար այն կազմում է 10 մ: Երկու բնակավայրերի կացարաններըձիշեցնում են տներ բացվել են Շոմութեփեն։ Մի քանի կիսագետնափոր

Պաճպանված

Թեփես

/Ղազախից Յ կմ ճարավ-արնմուտքէ/:

հաջադիրվ

թույլ Վերընշվածը

է տալիս ասելուչ որ բոլոր բնակավայրերը նույն կից ունեին շինությունները Փորիզոններում ճատակագծերը,

բոլոր

ձեի կացարաններըե տնտեսական կովերլուծականը ապացուցում ճտտկանիշների նե նման է առաջավորասիական Հար վաղ երկրա-

տիպին են պատկանում: Նույն

նույն

ռույցներբ,

օջախներին այլ

են,

մշակույթը

որ

այդ

գործական մշակույքներին: Այդ տիպի չնակավայրերին թնորոշ են մի սենյականոց, կլորչգքմկազարանները:Շոմութեփեի մի քեքաձն.տանիքովչ խառը Պճատակազծումով ստեղծելով ընդճանուր քակ: քանի կացարաններմիագվել են պատերով՝` ,

հաբաղերվիշում, Արուի՛ Դրա ճետ մեկտեղ, այստեղ, Գարգալարքեփեսիում»

լոչում ն այլուր քացվել են կլոր ՊՃատակազծովչ կիսագետնափոր տներ: ՍրանքՃավանաքաը Անդըկովկասիէնեոլիճին քնորոշ ճարտարապետական ծո-`. րինվածքներ են ն ըստ ամենայնի ճանդեսեն զալիտ որպեստեղական, վաղեչականժամանակներից եկող վերապրուկային4եեր։ Թանղդակ-ջրանցթ են Արուխլոյում, ձաստատազրվել հմիրիս գորայում ե ճավենաբար կատարել են Կաշտպանական. կամ ավելի շուտ ոռոգման ֆունկցիաներ: Շուլավերի-ՇոմուՔեփե խմբին պատկանողճուշարձաններից բերվել են մեծ թանակությամ քարե գործիքներ: Այս ձանզամանքովայն տճանձնանում Է մի ագետքյան վաղ խմբերի Գասուն-ճալաֆյան մշակույթից: Քարե բազմազան գործիքներում ճանդիպումեն նեոլիթյան ձեեր։ Վանական են կոնածն կայծքարից Պատրաստվել ռից միչուկԼ քազմանիստ-քրգածն ատամներ, միկողմանի շեղբեր` կեռացող ծայրերով, քերիչներ, սղոցատիպ նավոր գործիքներ, դուրերչ մուրմեր, կացիններ նետասլաքներ, աղորիք-

ճայտ

ներ

ն

այլե:

.Աղստնի ձովտի Հու

շարձաններից

գտնվածքարե գործիքների վերլուծ է տալիս դրանց տեղականձագումը, որտեղ ձՃումքըառատ ծությունը ցույց էր: Օրինակ, վանակատըթերվել է Փարվանալճի մոտից, է նան տեղականգետաքարը: են տարբեր զործիքներ: ՀատկաՈսկորից ն եղջյուրից Կատրաստվել

Փգրագործվ կոկիչ-

են ծակիչները, ասեղները: բզերը, ճերունները, տարածված ներբչ բրիչները, մանգաղիՃիմնամասերը:Մի քանի զղալներ իրենց զուգտ նման են նան նետասլաքները: ձեռներն ունեն Զաթալ ձույուկում, Մեծ Են կազմում կավե զտաձոները: Խեցանոթները պարզ ձե ե կոպիտ ձՃարբդարում: ունեն Դրանք բոլորը ձեռքով են ծեփվել: Միայն սռանձին անոթներ ունեն ելուստտվոր կանքեր: Խեցեղենի ձեերբ մբ քանիսբն են` գլանի տեսքով անոթներ, քասերչ կնճուճներ՝ երբեմն դուրս մրկունեն են, կամ ված պսակով: բարձրորակ անոթներ կարմիր-զորչ Որոշ մակերես: Արուքլո 1-ին նե Յոփիբնակավայրերիցպեղդեղին-դարչնագույն վել են կարմիրանգոթապատ խեցանոթներ, որոնք ներմուծվել են: Հիմնականում խեցեղենը սն գորշչ կավից ծեփած: ղարչնագույն Է, ձարղախառն Որոշ անոթների ձատակին արվել է Ճյուսկածքաձն նախշազարդարում:Հանդիպում են նան զուգաճեռ զծերով նախշեր, կոճտկածն ելուստներ, ուռուցիկ ալիքաձն գոտիներ: Արոշանոթներ ներկված են կարմիր ներկով: Հարի "ֆ նշել, որ թննարբկվողԽմբին պատկանողանոթներն ունեն յուրօրինակ զձեր: Դրանքտարբերվում են Տրիպոլիր ն Անաուիչ, ինչպես նան Առաչավոր Ասիայի Ճնավայրերիխեգզեղենից:Այն ոչ մի կապ չունի նա խալաֆյան մշակույքին պատկանողբարձրորակ զարդարված, քազմածնե զունազարդ խեցեղենը խնցենոթներիճետ: Դրա Գետ մեկտեղ Շուլավերի-Շոմու թեփեի պես

խումը

Աղ. 12. ո

խեցե նանի Էնեոլիք՝ խեց ղենՆախի

Քյոււթեփե1-ինչ

որոշակի զուգաճեռներունի ձճասունյանմշակույթի ճետ, ւ.այղ կապն է խեցենոթների ճամեմատական արտաճայտվում վերլուծականով: Շրկու եմբերի խեցեղենը աչքի է ընկնում կոպիտ, Հաստախեցի պատերի առկայու» Նման ն ծեփածո կոմականախշով: խեցեղենը բնորոշ յամբ` էՌւմ-Դարագիա ն Ճյուսիային թել-Սոտո ճուշարձաններին: Մյս Երկու՝ Ծնդըբկովկասի տարբեր ձամանակագրական սաճմաններունեցող ՃուշարձաննեՄիչազետքի խեզեղենի նմանության բացատրությունը դեռես իր րից Ճայտնաբերված լուծումը չի ստացել: Հիմնավռրվածչէր լինի, եթե նշվեր, որ Անդրկով-

կասում ճայտնի խեցեղենի զարդամոտիվներք՝ելուստ-կոնակավոր նախշը, գծերը: միջագետքյան ծագում ունեն, նամանավանդ մար-

ալիքառելիեֆային

անոթները, քանի որ Միչագետքում արդեն ծեփապատկերներով ղատիպ վաչեր կիրառվում նման ոմի անոթների զարղանախշում: Բագի խեցանոթներից, քննարկվող Ճուշարձաններից ձայտնաքերվել ն թեկորային մարդակերպարձանիկներ, որոնք են մեծ թվով ամբքողյական գտնվել են Շուլավերիս գորային վերին չերտում։ հմիրիս գորայում, Շոմու Ժնփեսում, Գարզալարթեփեսում: Հատկապեսդրաեք շատ են /30 ճատ/ Քոլոր այս արձանները պատկանում են մերկ, նրսԽրամիս-Դիղիգորայում: տած կամ ծալված ոտքերով կանանց: Ձեռքերը, որպես կանոն, ծեփված չնե, իսկ դեմքբ՝ ոտքերը` միացված, վիզբ՝ արտաճայտված, ուռուցիկ ծեփված կա, որ կլոր աչքերը ազուցվել ծն: Արձա-. ելուստով բնդգծված: Կարծիք նիկների մի մասը իրանին արվածեն ուռուցիկ բոլորանախշով գոտիներ, ոըը ձեռքերի ընղօրինակումն է ձանգիսացել: Բացի սրանից Արուխլոչյում գտնվել են զետաքարեներկված երկու մարդու գլուխ-քանղակ՝ դիմային ղուց

մանրամասներով: Թեղուտիբնակավայրը ոչ մեծ,

միաշերտ ձուշարձան էչ Էջմիածնից վրա. այն Հարքգագա ունի ն շուր 2:56 մա տարածք: Ընդճանուրմշակութային շերտը խաթարված է: Առանժին ձատվաձններում, շերտի ուր պաճպանվելեՆ կացարանները, ճնագիտական ձզորությունը կազմում է 1,6 մ: Թեղուտում բացվել են ճում աղյուսից. շինություններ» 2,6-8 տրամազծովչորոնց ճատակներըկավածեփկմ

Յ կմ

Հարավգոնվող ծվածն բլրի

սվաղվածեն: Կան նան կավից պատրաստված օջախներ: Կացարաններիպատեբի աղյուսները 50 /40/10 սմ չափի են: Մի քանի սենյակների պատերին հ Են տարբերություն պաձսանվել կարմիր ներկի ձճետջեր: Շուլավերիի խմբի Ճուշարձանների, Թեղուտի կացարաններըխիտ չեն կառուցված: Դրանք առանձինխմբերով, որոշակի ճեռավորությամբ ծավալվել Խե ջակերի չուրչբ։ Ամեն մի իմքին կից կառուցվել են 1,5 մ Թրամազեովտնանտական 2ինություններ ե ձորեր: Այտպիտով,Թեղուտը էերոլիքյան ճուշարժան ե կից է, որիտռանձնաճատկություններից է առանձինմեկ կտցարանով .

չինություններով աղյուսաշատ ճՇարտտապետական ճորինվածքը: Պեղումներից գտնվածնյութերը տիպիկ էնեոլիթյան են: Հիմնակա

գտածոններիմեչ մեծ թիվ են կազմում վանակատից,կայծքարիգ դանակաձե միակողմանիշեղթերբ, մանգաղիներդիրները, քերիչները, դանակներ ն այլ զործիքներ։ Այստեղ, ի տարբերություն Շուլավերի Փուշարձաննե րի, արխայիկ միկրոլիթյան գործիքները քացակայում են, քայց գտնվել

Տվով աղորիքներչ սանղեր, սանդակոթեր, տրորի չներ, ծակի չներ կապիկներ: Առատ են ոսկորե գործիքներբ՝ բրիչները, կոկիչները, ծակի ները, բզերբ, ասեղները: Եզակի գտածոների շարքին պիտի ղասել խոշոր եղչերավոր անասունիազդրոսկրից /18 սմ երկարությամթ/ մանզաղաձե ճիմքի Ճայտնաբերումը: Թեղուտումչ ինչպես ն նախիջնանիՔյուլթեփեի. ստորին շերտում են

մեծ

ձայտնաքերվելեն մետաղյա առարկաներ:Դրանքեն` ձվաձն, ճարը, ձբրզ ված տեսքով դանակը»ասեղի երկու բեկորներ, որոնք պատրաստված են մկնղեղային թրոնզից: Այս գտածոներըԽրամիսԴիդի-գորայի, Գարզալար

քեփեսիի նյութերի ճետ միասին կազմում են Զոյանու թեփեսից ճետո, Հա կական լեռնաշխարձճի երկրորդ մետաղական իրերի խումքը, որոնք շատ արխայիկ են նե Ճետագա զարգացումն ստացանվաղ ըրոնզի ղարում: Քեղուտից ձայտնաքերված խեցանոթները ներկայացվածԵն, ինչպես մյուս ճամալիբներում, տարբեր ձեի, բեկորային նե ամքողչական ճասարա գունազարդ անոթներով: հացի ամաններիցչ այստեղ ե գտնվել են կլոր տապակաների տեսքով կավե օչախներ, որոնք կողերբ ուղիդ են, իսկ շուրթերբ` դեպի ներս կլորագող: Վերջիններիս տրամագիծըտատանվում է 265ՅՑ սմ: Քոլոր օջախները ստորին մասում ունեն միջանցիկ անցքեր: Ռրոչ օյախներ օժտված են կոպիտ, ծեփված կանթով:Մի մասի մեջ պատսանվել են մոխրի Հետքեր: Թեղուտի բնակավայրըղեռես միակն Է Աեդրկովկասում տրտեղձայտնաքերվելեն շարժականօչ/ախներ: Թեղուտի խեցեղենի ամենաթնորոշ ձատկանիշըարդի ն ավազիառկայությունն է խեցու բաղաղրության մեչ: Հաճախանոթը երկու կողմից պատված է ուրիշ գույնի, ճիմնկանում դեղին կավե նուրք շերտով: նման, քազմաշերտությունը բնորոշէ նան Քյուլքեփե 1-ին ն Միլ-Ղարաքաղյան դաշտավայրի ձուշարձաններից ճայտնիխեցեղեն անոթներին: Քեղուտի խեցեղենի ուսումնասիրուքյունից պարզվում է, որ դրա վրա` կտրվածքում, կան գործվածքը ձետքեր, մի փաստ, որը վկայում է խեցեգործության մե/ գործվածքի լայն ծգտագործման մասին: Այստեղից խեցեղենը քաժանվում է երկու բնորոշ խմճի: Առաչինը նե առավել բազմաքանակը կոպիտ մակերեսով, Հարդախառն քաղաղրությամք խեցեղենիխումքն է: Երկրորդխումբը կազմում են սակավքանակիչ Դամե՛

:

2/ -

Աղ.

18.

Էնեոլիթ

նյութեր

Քյու ւՔեփե 1-ինչ նախի ջֆնանի

անզորաքատ,

մատաբար թարձր որակի, երջեմն փայլացրեծ մակերեսով անոթն ները: Դրանց գեղաձնեիրանով, տարբեր քարձրուճյան սափորներ, Քասերչ Հատկապես թրեղաններեն, որոնք զուիկ են նախշազարղումից: ձետաթրթ

են սակավթանակիգունազտրղ, տեկորային ձեռվ ներկայացվածանոքները: Է սկ կամ ՆՊկաբազարդումն կարմիր գույնով վարղագույն, կարմիր, աւրճված ճանախ տիպիկ են ալիքանաիղաղին ձիմնաֆոնիվրա: Հորինվածքին առավել ն անոթների շր: շեղանկյունները, ճորիզոնականգեերբը այչն: Գռնազարդ մեջ կան բարձր որակի ներմուծված գրինակներ: Քեղուտի խեցեղենը չնայած տեխնոլոգիականվեբբ նշված ճտտկանիշներով նմանվում է Անդրկովկասի մի շարք ձուշարձաններիցգՊեղվաղ անօքԵքըին, այեուձճանղերձ, տարբերվում է վերչջինհրից ձեով ԽԵ գունազարդությամե: Այն առավել մոտ է կանգնածմրչագետքյան ձամալիրներին: Բացի դրանից, անոթների գունազարդ խումբը ճամաճնչյուն է ճյուսիսօբեյդյան խեգեղենին, ինչը որ նկատվում է նան դրանց ձներում: Նման եույնու8յունը աոկա է նան Շամիրամալթիինյութերում /Վանի մոտ/: ։

ձնարավորությո

Վերբ քննարկված ճուշարձաններն իրենց նյութերով

թվագրականճարցերը. այսպես` Շուլավերի»ճումու Ճուշարձանները Տվազրվում են մ.թյա, 6-5-րդ 4ազ-ռվ, խմբի Թեփե մ,թնա,9-րդճազ. վերչին, 4-րդ Պագ, առսՆախիչնան-Միլ«Ղաետբաղյանբք՝ ջին կեսով: Վերթին թվագրականսանդղակիմե) կարելի է ղասել նան ԹեԵն թեձճեռում մշտելու

նան

ղուտի բնակավայրը:

ինչպես տետնում ենք:

էնեոլիթյան ճուշարձանները բազմաձզոր մշակութային շերտագրությամթ,որը ապոշերտ Պայմաններիզոբծոննե/ոռողելի տարածքների/ ցույգն Է Խրկրաբանական բով պայմանավորվաեդրանը Հստակ նստակեցության տնտեսաձեի: Քազմաթիվմշակովի, ինչպես Նան վայրի Հացացույսերի տարբեր տեբոլոր

թնակտվայրեր են`

լեռնաշխարխոսում է այն մասին, ռր Հայկական սակների սռկայուքյունը ձում էնեուիբժյան ժամանակաշբչանււմ-ոչ քե սկիօթ էբ ղրվում Չ՝ազազգ ճացազգիներիցանքսիՓարածու"ների մշակմանբ այլ տեղի է՛ ունենում ՞Քյունների ինտենսիվ զարգացում: Սրանով էլ Պայմանավորվածէ ջարե լ ,

որով առավել արդյունավետ գործիքների ընտրույթը, աշխատանքային էր ղառնում ձողագործությանզարգացումը, մրերքների վերամշակումը: որի չնե-՞ Այղ զորեիքներիցեղ)չյուրից ն կենղանու թիոսերից պատրաստված բլուր, գզճագործվել Մաշտոց Աղաբլուր, քանի ըբ: Ծի բնակավայրերում` են քարե ցրիչներ, որոնց մի մասը լրացվել է ծանրոցաքարերով: Տ ունձը կատարվել է ոսկրե ն եղջյուրե՝ քարն ներղիրներով մանոսկրե

՛

Ն

ե

Հազվեղեպեն քարե մանգաղներբ: վանակատե զաղներիօզնությոմբ: են, որ փոըձերի արդյունքների ապացուցում կայծքարնԿերդիրները բատ են ընդամե մանգաղներինզիչել ժամանակակից իրենց արդյունավետությամբ հ 17 անգամ: Գ

մշակելու Հացզաճատիեր

ձամարգորձածավել են տարքեր սանդեր, աղոարորիչներ: Երկրագործույյանը զուգբնքաց լայն տարածում ուներ անասնապաճությունը: Այսպես Շոմութեփեում մանը եղջերավոր անասունների ոսկորները կազմում են 57 տոկոս, խոշորինը՝` 25 տոկոս: բիքներ

նույն

Լ

է նկատվում Քոյրու ճարաբերակցուխյունն

թեփեխքե Գարգալար ԹեԶնայաձ ոսկրաքանականզտաձոներըվկայում են մանը եղչերավոր անասունների առավելության մասին, սակայն խոզերի նե խոշոր ու մանը եղջերավոր անասունների քանակական ճարաբերությունը՝ 1:2, փեի նյուներում:

իոսում է արդեն իսկ Ճստակնստակյաց ձողագորձակտն տնտեսաձեիմասին:

Աբձեստներիցզարգացում է ապրուփ խեցեգործությունը: Մի քանի ձնավայրերում բացվել են պարզ կառուցվածքով, ձողի մեչ խորացված, տաշածձե, ուժեղ այրված պատերով թըծման վառարաններ:Ինչպես նշվեց, քընՀ

նարկվող ժամանակաշր չանը աչքի է ընկնում մետազործությամք, երբ, ըստ նախի չնանի Քյուլ թեփե 1-ի ն քեղուտի նյութերի, սկսվում է մկնղեղային ճանքաքարի օգտագործումը: Անկախ նրանից, Թե այն տեղում է ՝զալեցվել, թե բերվել է.այս գտածոները խոսում են մետաղիլայն կիրառության մասին տեղական քնակչության կենցաղում: Զնայած ոչ մի քնակավայրից չի գտնվել գործվածքի մնացորդ, թայց

իլիկի

րի Հայտնաքերումը խոսում

է այն մասին, որ զարգանում էր մանագործական արվեստը: Լ

զլխիկների ե այլ նյութեՃիշյալ ծամանականերում

չի

Մինչե այժմ ոչ մի էնեոլիքնյան ճուշարձան պեղվել ամբող չասես, բացարձակուսումնասիրված չեն դամբարանադաշտերբ / չճաշվաձ քնակավա

րերը ներսում

-

բացված մի քանի պատաձական քաղումները/:Այսբացբքավա-

կանին դժվարացնում է կատարելու տվյալ

զարգացմանքնութագրումը:

ժամանակաշը չանիսոցիալական

Անդրկովկասի, Հայաստանիբոլոր վաղ երկրագործակա: Ճուշարձաննեներկայացնում են 1-2 Գա. տարածքով արձեստականթլուրներից կազմվաձ բքնակավայրերչորոնցից մեկը, բստ երւույքին, եղել ի ճիմնականը: րբ

հնակավայրերի ամքողչյականկառուցապատումըվկայում է, որ այստեղ միֆին Ճաշվով կային 30-40 տներ, որտեղ, Գաշվի առնելով նրանց ոչ մեծ տարածքը, կարող կին

քնակվել 120-180 մարդ: Տնտեսական կառու լցների չափերը ե ճարտարապետական առանձին մանրամասներիվերլուծությունը խոսում Են այն մասին, ռր ճիշյալ թնակավայրում սոցիալական շերտավորում չկար: ոչ

մեծ

Դձվար է ամբողչովին վերականգնել էնեոլիքյանժամանակաշը չանի գաղափարախոսկաան պատկերացումները: Հեչ քանակով ճայտնաբերված մարՀ ղակերպ ե կենդանակերպարձանիկներն, բստ երնեույքին, կապվում են պտղաբերությանպաշտպմունքի ճետ: Այդ են վկայում նան տան ճատակնե97

Ենեոլիթ՝ նյութեր

թեղուտից:

թաղումները, բում կատարված

որոնք կապվում

են

նախնիներիպաշտամուն-

գաղափարի, ընտանիքի, տոՊմի ն նրա

քիչ վերածննղի, ետ զգալու

թարգա-

ճետ: Խրամիս դիդի գորայումառանձին պաշտամունքայինօ ախնեվաճման ճայտնաքերումբ, որոնցում գտնվել են ոչխարի ոսկորներ, կավի կլոր բի են վկայել օչյախի ն կրակի պաշտամունքի ռրի ջլիններ։ կարող են տարբեր արառղություններ: չուր) կատարվել Առատաշենիքնակապեղին գտնվում է Էչմիտենի չըչանի գետի աչ) տփին: Պեղումները կատարվումեն գյուղի տարածքում, Քասախ ե 1988 թվրց շարունակվում են առ այսօր Ա.Ա,Ասլանյանի կողմից: Հումիաշերտ է, որի նախնականՑվագրումբ վերաբերում է մ.թ.ա. շարձանը մ.թ.ա. 6-րդ Հազ. սկզբին: Պեղումներից Հայտնաքեր» 6-րղ Մազ. վերին,

տոմքնս ճաման

կավածեփտնտեսական, թնավել են ճատակագծումկլոր կամ ուղղանկյուն, Գտնվածքարից ն ոսկորից պեղածոնյուկելի մի շարք շինություններ: թերը վկայում Են, որ այստեղ տնտեսականձիմնականծեր երկրագործութ անասնապագությունն էր: Այս տնտեսաձնիճետ զուզորդված Է քյունն ւ նան որսորդությունը, որը ոչ պակաս կարեոր դեր է խաղում տնտեսական '

գտածոներՑ բաղկացածեն խեցեղենից, քարից, կյանքում: Հնազիտական ն այլն: ոսկորից խեցեղենը սակավաթիվէ, քոլոր գտածոներիընղամենը 7 Ե/4-ր: են, Պանդիպումեն նան խոշոր կարասի տիպի Անոթներըցածր: լայնաբերան են խեցանոքներ: Հազվադեպ գունազարդ խեցեղենի բեկորները: ձեռածեփ կոնածն, միջուկ» ՊեղումներիցԳայտնաբերվել են վանակատիցպՊրիզմայածձն,

ներ, շեղթեր: Առատ են ոսկորից գործիքները /ասեղներ, ծակիչներ,ճեթուններ/: Գտնվել են ողորկ մշակումով կացիններ, աղորիքներչ սանդերչ Են կտրվածշուրթերով քարե անոթները: Հետաքրքիր

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Ռ.Մ.Թորոսյան, Թեղուտի վաղ Ճազարամյակ/չ Երնան-

1976.

/մ.թ.տ. երկրագործական բնակավայրը

4-րդ

Հայաստան Ֆրա

Ճճասարակությունը Ա.մ,Սարդարյան, նտխնադարյան

1967.

0.Ճ.հ6861Ո868. Ք80աօՕրատ 10ղաճ էողի-ո6ո0

ը,

Ալո 67.

Մոտ

Օտատ 0.1.8610118463.ԷԹ24070քեթ3ՆՕՐՄ 23 ՎՅՀԱՈ

30ընՅԱազի6 Շն 1963,

Է

3,

ԷճԼաՎՑԲՅատ

1Տոլթ-6Ո8

Օ.1.հ6աԾյո8օ8.-1Լ տօրքօօ) Չ դքծտոծն աօտճղոյքում 8ճտամյմ մ 8ՅՑքճճնաոմոճենի 125. էո 0Օ.1.Ճ6ԱՇ7867. 32860115 7 ԾքօՕրտո ՊօՕքքորօքտմ Ամարվծոմիօմոն ՎՇՇՔ. ոճատնքա 0.ձ.86ա6791868. ԱՕԸՐքօՇՅղթքած

ԽԱՄՐ6Հ

ւմ

քտմօՕՂՕՐԱՈՎԾՇԽԱՇ

ՈՇՇոծՈՕԲՅՒԱՑ

10ղթ-Ն6ըծ

Ո0Շ6տճատմ

836ք6ձրմաողոո. 4Հյ, 1965.

թ.Ա.ձծքգետատողտ, 11.0Օտքօողքտոյծտ ղք.

Քօաօում

ՆՇԱղաՇԱ

1978.Ա.,1979.

3ռ

հրո

չմճող.11Շ6ՇՅքոճլ. ՖԱ,

Ք.Ե.հքմՅ088.Ամատուած

օքյումտ 1974.

36014818

3Ո0-

ՈՕՇՑՈՂՅԱՒԹ

Է1.0.Քողծք.2ՅմաօՅՑԱՈՑՂ6ՈԵՎՑՇԽՕ6

1971,1975-1974 բր/ ՇՃ 1975, ի Գ Ա.1.8ճտաղօտ. Ամքօտատ ք6օ6)քօա 36քոօտեն

ձ30քԾՅԱԱւՅիթ.

ՆՅՂԵ-ՇՕՆ0

/ոօ

ք8օ-

ԽօՕոաճն

1957.

Խյղջոյք

ս

Ա-Ո-.յ,

դեր.

ձ.մ.մառթոյտատում. Աղեր քճ ԼրօութնածըՕ Օ.Ա.մառոճքողտծ,

ՊՏԱՇԱՏՎԾՕԻՕՐՕ

քճյոմծ,

բյօշրիմ

ճ6քքարօքիտ Իքյյոտ 16աղոօտմ. 1971.

ԷՅՇ6ԱՅ:տտ

է

-

էճ

36կ-

բքյՅչոտ.

0.Ա.մաճոտքոոյ, հ.1.մաատաւմատաղմ. քյոթոյըն Ոք6թածկաօրօ 36եծՊՏՂԵՎ6ՇԵՕՐՕ

ԷՅՇՑՈԾԵՈԼ

ձ.Ճ.066606:. Ցար.

ս

95.

Ճ.8.1660606:.

1ՆՇԾԱղոՇտ. 1975. Հծքքատօքմտ Րքյյու. 1քօուտ: 806508 8 17-111 ըաօղծ մշՅշնՇ,

13 Սօ70քած6140Ր0

ոքոտղօրօ

Ան.125.

Շոու,

Ֆ.4. 170 Է.

838,

հռ

հտոայ

Վայլծըո0-1ՅքոԾոյւՇիօի

1941, քյտ010Ր1Վ60116 քմշածում 8 Պքոռոծտ.ՊԾաղաօո, ՍւեՕրօ մքօտաօտատծ այղթրաքըմ

Ճ.1ԱԲՅք688,1.Է,

Վծոանտողտ.

1-տ, 1970. 1.8.19Կ)քՅ136. ՈՇքացղաՅմւմտ քմԱւա36Խ616ՂԵԿ6ՇԵՕԱ

8002ՕՎԻՕՐՕ Տ8Յ8իՅՅԵր, 1ճաոօտ1976-

ԷՅ ԸքյՅ.հ3.

Շ

էյղերյբն

քյօօտի

քօ32մն, է22-

Ր«է.մշաւաատ: 1.8.Ոքոածոտեի0. ՈՅՂԵՕԾԳՏՅԵՈՎՑՇԽԱՇէճչօղատ ԽՅՅՅ մ Ծոմաիօբ0 80650ր8. մ., 1977, 8.Ա..մՅ6601,է.8.մ6քրտըը,2Ք.Ա. հ.1.ԱՇքիան ԱյոԿ898, /8 ՇՑքոտ ձրչօօղ0Րաք ՇՇՇՔ), հ.ճ.Աոքոմքօօգ, Ք.Ա1.10քօօտո.1 80ոքօ6: 06 ԱԱՊՏքոքծմլամ

ՇՇՆՏ ՅԱօ0ղա

ՏՈՂԱՎՇՇԵ0Ց

ձքածատտ,80,

1967, ո 5. Շ.1.Ատաղաատի.

ԱՅդՇ0ԾՅԱՅՅՈՕ1 ՅԱՇՕՂԱՆՅՇքօՕՅ

ա1 ՀՅքքարօքոր ձքնօոտմհքճտմի, 1972. «Ետք

Ք.Ա.2յովմծո. ԱմուոՅ

ԷՎ

Յճքծ

6ք0183080130ՅԱՅ.

161938 է8

-մ.յ1975.

Է.1-Աճբոաճ ՈՇՇՂՇոԾեՅոն ք ԱՇԽՄ-ՊՑոծէլ 08.հք4ա60Ղ0ՐԱՎՇՕԱՈ6 '

հետ

ր:

ԱՇօտտրոՕՑՅԱմտ 8 8ՅՑքՇճճնեւնոծ.ոով, 1962.

ՃքատՕՂՕՐԱՎՇՇԲԱՑ

Ա.Ր.Աճքապուցտ. Խօքուդումղքօ38:6Ի80

ործ.

նէ. 61 1921,

կոքաւռոցռ. ՅՅնոտղծում

Տոմ

861131

ոօօօոծեատ

Օքօտճողե, ԱԼ, 125. 28001851Վ06քու 1.1.էճքտաճւօ3. 1866ղճրօտորմնղ 8ՅօքԾՅԱաւճիճձ0 Յզ 1967 Ը. 1.8.մճքաաճւ8. Քճգաօուտ շրօ0Ղ1ՈՒՎՅՇԵՕՐՕ

ոՅաճոի ար օ ըօօ0ղ61ատ

3100ղատկ

Բ 5.

05Կ65

ջոՇոօղմատտ. 180Ա0-աճքողանօաքի

3Իօքօղապը

Սոճտումը-

126բճենյա

ՊՇտոսօա,1975.

1978.

ՕԴՎ6Ը 68620-ազքողոնՇաօի տեճոծղուատմ /1965-1971/.16տոտօա, Տ.Ա. ԷՅամատողմ, 8.1.յ1ն6քծ6ոՅոՅ86.3.1.11ոնիղՅո36հ ղք.8օօոօղօ-

էրգրջր, 0 3 1978. 1..1970.

1 ՅՈՅՈԹԵԱՎՅՕԽՔՑ

ՍՇՏՕքԱՒՕ-ՀՍԽՈՎՑՇԽԱՑ

ԱՇՇՆՑ» 1օքտտոստ ղքօտաաւ ոքօղաօոօ08 մտ Խողուու Շողճոօտ /Բճ ԱՅոծբազոծ ՏՈՅ01198 հՅռքծճնաաՅաճ.Քոց, 1960/. ջ.Ա.10ք0օուՐ.Ճ.Աւճծոտն, 0.Ր.1680յւճը. Ֆոտո զքտոոօքաու ՈՅԱՔոքաւօ08 ձքոտողմ. հՕ, 1969». 1.1.կջծտումատամ,8.1.1ամոքօտ8. 8ՕՔաթ ԱՅԸՇքամու ոօ Տոօօղաջց Արեօրօ ԽատաՅՅՎԽ7-17 չած. 10 1.Յ./16աղաօա 1967/ Ազոռծ Ի 6/. ֆոճատ

ո61ԹՇ

1.Ք.Շ6դախւճա08.

1.է.

1971.

Լ դքան ոոՕՐ0 Վջմաուտատողտ 8620քատ

ՀՈՆ

8888:838.160186:.

ՅԵՐ

Լ

ԵՐՐՈՐԴ

ԳԼՈՒ»

ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ՎԱՂ ԲԼՐՈՆՉի

Պար»1.

Վաղ

ԴԱՐԱՇՐՋԱՆՈՒՄ

մշակույթը. բրոնգեդտրի

Հայկականքարձրավանղակում4-րդ ճազարամյակի վերջին ե Յ-րդի սկզբին նկատվում են նախորդպատմականժամանակաշը չանի զարգացմանառայբնթաց փոփոխություններ: Երկրագործությանինտենսիվ զարգացումը պայմանավորվածէր պարզունակ արորի Լ ճնագույն զանզվածող` անիվներով սայլերի առաչազմամբ, երբ ճերկովի տարածքներըընդարձակվեցի ն թերքբ սկսեցին տեղափոխել Հեռավորշըչաններից։ Ի ճայտ եկան մետաղվա մանգաղները, հրով խթանվեցթերցի ճավաքման պրոցեսը: Առավել զար-

ձճասավ անտանապաճությունը: Թոշոր եղջերավոր անասունների, որգացման

անձրաժեշտ-քարշողուժիչ գործածուքյան ճետ մեկտեղ մեծապես ավելոնում եի մանը եղջերավոր անասունների քանակը: Դա վկայում է ճեռագեա անասնադփխճության, ինչպես նան տրոտավայրերիյուրացման մասին: Զարգացավ ձիարուծությունը:: Աննախընքաց ձաղկման ձասան արձճեստները, խեցեգործությունը, ոսկրի, քարե մշակումբ, մանածագործությունը ն ճՃատկապքս մետագործությունըչ մետաղիմշակումը Միջագետքին Սիրիայի ճետ ան» ճետ մեկտեղ եռոր մշակուքային կատ է ձասը նդլայնման վանդական կապերի տատվումՄիջերկրականիշրչանների ճետ: Այս ժամանակաշրջանը թվագրվում է վաղ քրոնգով նե ճայտնի է կուր-արբաթսյան/Բ.Ա,նուֆտինի առաջարկած անվանումբ/կամ շենգավիթյան /Ծ.Հ,Բայբուրքյան/ մշակույք անվանումով, որբ ստեղձեց փաստացիբոլոր անձրաժեշտպայմաններըտվյալ ռեգիոնի Ճասարակության ճետազա զարգացմանճամար: անասնազաՏնետեռական ծզոր զարգագեւմբչ արձեստներըն ճատկապես Տությունը ճանզեցրինոչ միայն Ճարստությանառավել կուտակմանը, սոցիալական տարքերակմանբ առանժին ցեղերի միչե, այլն ստեղծվցինմիչ ցեղային, միչճամայեքայինմշակմտն փոխճարաբերություններ:Արղյունքում առաչացանպաշտպանական ձների նոր` կիկլոպյան Ճամակարգեր: Ներզար» մուծված զենքերի ձեեթի բնղօրիեակումբ ետաստեցմետադագործության զազմտեր : Բրոնզեդարիձաչորղդֆուլբ Ճնագիտական գթականության մեջ թնղուն/ ված է տնվանել միչիե թբոնզի ժամանակաչը յան, ոք Տվազբվում է մ.8.ռ. պես

`

.

20-16-րդ

՛

Ղ.գ.:

Այտ

ե Անդըկովկասում նկատվում են Հայաստանում ղարաշրյխնում

էական փոփոխություններ: Անասնապաճության զարգացման«ետ մեկտեղ

է ցեղերի գույքային տարթերակումը:Վաղ թրոնզթ դարի մշաճիման վբաՀայաստանում ձեավորբվում են նոր մշակույններ՝

ուժեղանում

զույքի

:

իրենցազգակիցքնդճանբուքյուններով` կարմիրբերղյանյթըիալեթյան, ե

սնան-ուզերլիկյան

կարմիր վանքյան: Շարունակվում է արձեստների

զարգացումը:փայլեցրած

կուր-արաքսյան խկցեղանի փոխարենճանդես հ գալիս գունազարդ խեցանոթներիՆոր ձեեր, տարածվում են նան սն, ագուցված զաքղանախշովանոթներ: Շարունակվում է մետաղտգործուսպիտակ քյանզարզացումը: Մետաղիձուլման մեչ մկնդեղային բրոնզբ փոխարինվում է նազով: Քրոնզեղարի երկրորդ փուլը Հայաստանումբնքանում է մշակութասերտ կապերիառկայության պայմաններում Միչերկըականի ճետչ քայց» լին տարբերություն նախորդ շըբչաններիչ ձամբեկնում է բեքական ցեղերի ի ձ ետյ երք առաչացավվերջիններիս թագավորությունը: միավորման ավարտըուշ թրոնզե դարաշըյանն է /15Բրոնզի ժամանակաշրջանի ՍՆ

են

`

մ.Թ.աշ/չ որբ Հայաստանինյութական մշակույթում գրավում տեղ: Այս ղարաշըչանը բնորոշվում է ամենից յուրօրինակ ջացածայտ տնտեսաձներում՝ Գական առաջընթացով,որն ի այտ Է գալիս Պիմնական քնագավառում: Տարբեր դամքարաննեերկրագործումյան, անասնապաճության րի Պամալիրներիցպեղվաձբազմաթիվնյութեր վկայում են կավագործուքյան մանաձագործության,կաշվեգործության ն այլ աբձեստներիզարգացաձունյան մասին: Հատկապեսբարձր զարգացմանՀասավմետաղագործությունը, որը ակնառու երեում է տարբեր տիպի նիզակների, սըքրիչ ղաշու յննենյութերի ուսումնասիրման ժամանակ: բիչ կացինների, նետասլաքների ե այլ ձուշարձաններբ ճայտնի են վաղուց: Հայաստանի վաղ բրոնզեդարի Տ Դրանգառաջին ձայտնագործություններբկատարվել Են դեռնս Անղըկովկաօի ձնագիտության Ուսումնասիրման արշալույսին: Այսպես, 1869 թ. Ձազլինի դամջաբացվեցին ճավանաքար տարբերժամանակաչըչանների ձանքավայրերում լաններ, որոնցից մեկում գտնվեցին կուր-արաքսյան մշակույթին բնորոշ կավանոքներ:Այղ ժամանակից, դանդաղ ու տարերայնորենսկսվեց այս մշակույթի նյութերի Հավաքումը: 1879 Թ. Ծ.Ս.Ուվարովբ ԱրմավիրՓԼուրում նշվան ծամանակաշրչանինպատկանողանոթներ, իսկ ութ ձայտնաթերեց` `

32-րդ դղ. է

'

`

տարիանց, Ղարսիմարզում` Մեչետի գյուղի մոտչ գտնվեցին «ամանման նույն ժամանակինԵն վերաքերում Մուրիեի կողմից նյութեր: Համարյա

Ռեղկինլազերից ձայտնաքերվածանոքները: մ

նրա ան» պետք է մատնանշելե.Լալայանի աշխատանքները: Հատկապես

Անդրկովկասում՝ կապվում ականավորճայտնագործություններբ Ցեփե Ֆ-ինում 1904 Թ.Ե.Լալայնը առաչինըՓետազոտեց այս բլուրը, այղ Քվում կուր-արաքօյան Պավաքեցարժեքավոր նյութեր, մշակույքին վերաճերող: 1913 8. նա ճետազոտեցայս մշակույթի մեկ ոյլ Ճուշարձան`Էջմիածնի մոտզտնվողՇրեշ քլուբ-թնակավայրը: Ե.Լավան ճետ

Են

Փյուլ նախիչնանի

լայանը արժեքավորնյութոհր ձավաթեց /ճիմնականում խեցեղենի ձավաքա ներկայիս Ադրթեչանի Նոլիիի շր չռնում,ինչպես նան Ծնանի արնմտյանամշակույթին վերաբերող կարեոր փից:Կուր-արաքսյան ներ կատարվեցինհզդիրի մոտ: Հայտստանիկուր-արացսյան մշակույթին վերաբերող կարնոր նյուեն թեր զտեվել 1927 թ. Էչմիածնի Քյուլթափո/ Ծոխըաթլյուր հ Էէլառի թնակավայրում: 1995-97 թ,Ք. Ծ.Ա.ԲՔայքուրնյանը Երնանի տարտեքումպեղեցՄուխանաք-Քափա բազմաշերտձուշարձանը, որի ստորին Ճորիզոնը պարունակում էր կուր-արաթսյան մշակույ: նրա կողմից1936-3868 8,8. բնթացքում պեղ» վեց մի այլ կարեոր Գուշարձան՝ Շենգավիթըչորբ կուր»-արաքսյան մշակույէ: Պեղումները վերսկսվեթին վերաբերող ամենանշանավորջնակավայրերից ցին 1958 Թ.` տնօլով շուր) 25 տարի, թայցչ ցավոք, մեր պատկերազումԵն միայն ները այս եզակի Հուշարձանի վերաբերյալ սաճմանտփակվում ն,ն,Քայքուրթյանի կատարտեձետազոտություններով:ԱրցախումՅա,ի,Գումմել պեղեց վաղ քրոնզե վերաբերող երկու ղամբարանաքլուր /139:125/: Առավել էական արդյունքներովնշանավորվեցին1936-40 Թ.Թ. Ի.Մ,

Ճայտնագոր

/նսխկինում`

պեղումները: Դա Բեշտաշեն ճայտնի Կուֆտինի կողմից Թռեղթում կատարված ամբոցն էր նե երկու այլ ճնավայրերչ, ինչպես նան ծրկու սալարկղից ղամՆԿուր-արաքսթարան: Այստեղ, ինչսես Մուխանաթ-Քափայում, յան մշակույթի շերտագրությունը: Շենզավիթիե ՎրաստանիՃնավայրերիպեղումներն իրենց նյութերով կացաշայտեցինԱնդրկովնասիվաղ մետաղիժամանակաշր անի ժամանակագրական մշակութային ամբող չակտնուքյունը: Նյութերի Համակարգման, գիտական վերլուծությանն մեկնաբանմանզործում շատ կարեոր լուվա ներդրտվեց, որ Րեց Ի.Ա.նԿուֆինը, որբ մի շարք մենազըություններում ցույց Ճնագույն մշակուքային շերտին, այդ նյութերը պառկենում են միննույն պաճպանելով միատարրությանձՃստակությունը որոշակի տարածքում`սկճած ՆԵրթափանցեԾրարատից մինչն Թիֆլիս: նախիյնանից լով արնմայանՎրաստանն Դաղստան: Ք,Ս.Կուֆտինը Անդըկովկասիայս խմբի ՀուշարձաններըՑվազրեց մ.8.ա. 3-րդ Ճազարամյակով,որակելով դրանք որպես Դնագույն անասնապաճական, երկրագորձական Մերձավոր Արնելքի զումշակույքին պատկանող, նազարղխեցեղենով թնորոշվող ձայտնի Փամալիրներիցխիստ զատվող շր չան: ձճիմնական տիպերը է զարղամոԲ.Ա.Կաֆոինը բնորոշեց նան այս խնցեղենի շ րչանների Ճամալիրներում առնելով, որ տիվները: Հաշվի քննարկվող ն է ձեով, պարզունակ թիստ սաճմանափակ քանակով մետաղ Բ,1 մշակույք ոյն ե

ցացաճայտվեց

Սթեփանակերտ-Ք

:

ներկայացված

բնկալեց էնեոլիթյան «Հածոինը որպես

Հր

անվանե

կուր-արաքսյտն էենոլիՔ։

քանի

որ

շարձաններըտեղադրվում էին Կուր

ժամանակինՃայտնիբոլոր

նման

Հու-

Սրաքս գետերի միչն: վաղքրոնզեդարյանմշակույթին Դվինում, Գառնիում, Դմանիսիում: վերաբերողշերտեր ձայտնաքերվեցին Հատկապեսպետք է նշեչ, որ դեոես պատհփազմից առաչ կուրբ-արաքսյան մրՀայրենական մեձ

ն

պատերազմիցետո

շակույթին պատկանողձՃուշարձաններ թացվել էին նաւ ԱրեմտյանՀայաստամասնավորապես Էրգրումի մոտ գտնվող Կարազբնակավայրում: ժամանակիգիտականմակարղակիցելնելով` Բ,Բ.Պիոտրովսկին քուռտրաքսյանխմսին պատկանողձուշարձաններըթվազրեց պղնձե դարով, որը կարեորնշնակուքյուն ունեցավ ԱնդըբկովկասիՀնազիտությանզարգացման նումչ

`

զործում:

|

նրժեքավոր էին Տ.Բարտոն-Քրտունի Պեղումները Ուրմիայի մոտ գրաեճվող Գեոյթեփե բնակավայրում, որի շն» շճրտբ բնդգբկում է կութօրաքսյան մշակույթին վերաքերող նյուբեր: Այսպիսով, ակեճայտ է, ոբ է նշված մշակույքք տարածվում իր Հկզքնտկան ԱրտքսիթվազանիցԳարավ: Հաչջորղտասնամյակներիթեճացքում նոր ճուշարձանների նե նյութերի նախնականճավաքումը: Հթինտենսիվուսումնասիրությունը տազոտողներիուշագրության կենտրոնում էին նոր ճուշարձանների, դրանց շերտագրության, թվագրության Ն պատմամշակութային ճարաբերություննե»բի խնդիրները: է 1953 Բացառիկկարեոր Հուշարձաններից թվից սկտած նախիչեանում 0.Մ.Սքիբուլանի կողմից պեղվածթազմաչերտկուր-արաքսյան մշա» կույքին վերաբերող Քյուլթեփե 2-ին բնակավայըը: Վաղ քրոնզնեղարին է 85 վերաթերողմշակութային շերտի ձզորությունը այստեղ Հասնում 9,5 մ: 3960 թ. Վ.Գ.Ալինը սկսեց նախիչեանիՏյուլթեփե 2-ի ճետազոտումը: Ներկայիս Աղըբեչանում պեղվել են այս ժամանակաշը չանին վերացերոզ մի թարք այլ ՀնավայրերՂազախիե Ղութայի շրջաններում, Խաչջուլաղում, Շամախիում, Բաբադերվիշում ն մի շարք այլ վայրերում: ՀայաստանումԵ.Վ.խանզադյանըպեղումներ կատարեցԷլարի դամբան ամըոցում։ Գառնիամրոցի ստորին շերտերում, ըանաղաշտում ինչպես Է Կիրովականի կուր-արաքսյան ժամանակաշըչանիբնակավայրում: Հատկապես եին Մեծամորի պեղումները, որի ստորին երկու ձռրիզոննեձետաթըքիը

սազմաններից կսվեց

նը

Կատկանում են

կուր-արաքսյան մշակույքին։

են պատկաՀետազոտողին

ձետաքթրքիը ձուշարձանի՝ Ճրաճովաիպեղումներըչորի Հրատարակված չեն: Հայաստանում պեղված նրոնզե ժամանակաշրչանիձետաքրքիր ձուշարձաններից են Հ.Հ, Մնացականյանիուսումնասիրված Լճաշենի քազմաշերտբնակավայրը, դամբարան-

նում

նան

մեկ

այլ

նյութերը, ցավոք, նույնպես

-

"

ները, ինչպես նան Արթիկիշրչանում 8,Ա,թաչատրյանիկողմից ուսումեսսիրված Հառիճի բնակավայրը: 1960 թ. Ս.մ, Եսայանը Նոյեմքերյանի շըըչսնում պեղեց կիկլոպյան ամրոցներ, Շագլամա2-րդ» Յ-րդ ն մաղացատ ինչպես նան ձյուսիարնելյան Հայտստանիմի շարք Ճուշարքնակավայրերըչ

ձաններ կ առանձին նյութեր /Ռեղկին-լագեր, Ճողազ, Ղրղի/չ որոնցից գտնված ձավաքածուները մտել են գիտականլայն շրչանառության մեչ: 1970 թ. մինչն օրս Գ.ե.Արեշյանը պեղումներ է կատարում Է չմիածնի Մոխրբաբլուրբնակավայրում: Բավականինմեծ ճետաքըքրություն է ներկաՅ-րդ Հազ. վերաացնում 1967 Ք, Երեանի մոտակայքում Չայտնաթերված բրոնզե գորձիքների գանձը: ՀայասՀետաքրքիր ձայտնագործություններ են կատարվել տտնում: Սիվա թ,թ. Զ.մ.Բաբնեյի կողմից ճետազոտվեցին Այստեղ 3956-57 ։

ցերող

Արեմտյա

սի Մալաթիայի» Էլազիդիչ Մուշիչ Բիթլիսիչ Վանի շրչանները, մասնակի» ճՃարքավայըը:ացվել են շուր) 150 էնեոլիք/ՄԱրարբատյան/ բեն հգղիրի յան Ա վաղ քրոնզեչ երկաթի դարի Պուշարձաններչ սակայն ոեղինակի եզըակացությունները ն ենքադրությունները, մասնավորապեսչկուր-արաքս»ցան մշակույթի սաճմաններիե նրա ձեավորմանշրչանի մասին ն ձամոզիչ

չեն:

Արեմտյան Հայաստանի Կարնո Հետաքիքիըարդյունքներ են ստացվել ուսումնասիրված թնակավայ առավել լավ դաշտում պեղվածՊուլուր» Կարազ Զ. Թ, ծրատաիակվեց Բարներ զիրքը, որին ճեղինականիկցէ բերից: Գ.Մ,Լանգը: Այն նվիրվում է վերին եփրատիցմինչն Կովկասյան լնռնաընղարձակմարզիբնուշղթան, Ուրմիան ընղգըկող պատմամշակութային սկսած քարի ղարից մինչե միջնադար: ՀաԹագրմանը,նրա զարգացմանը` մապատասխան բաժիններում /գլուխ Յ-րդ/ քննարկվածէ կուը-արաքսյան է անվանել չջվող կովկասյան է մշակույքըչ որը ձճեղինակը առաջարկում աըննլյան

անատոլիական մշակույ8,»:

Ինչպեստեսնում

-

|

ենք, կուր-արաքսյան մշտկույթը,

շուր) 40. տարի առաչ հ,Ա.Կուֆտինը մեկնաբանեցորպես էնեոլիճյանչ այժմ ընդգբըամբողչ Անղըկովկասը: Հակում է Հայկական լեռնաշխարձբն շճամտրյատ մոտենում է հրանականքարծրավանրավ-արնելքում այն մասնավորապես որբ

ն արնմտյան շրչաններին, «յուսիսում ն ճՃյուսիսԴաղստանին,Զեչենոչինգուշեթիային ն անգամ Հյուսիսային Օսեթիայի մի շարք շրչաններին: Պետք է արձանագրելնան, որ վերոճիշյա մշակույթի առանձինտարրեր նկատվում են նան Մհրիայում ն Պաղեստիմբնում, ղրանք կազմում են, այսպես կոչված, Կիրքեք-նԿերակյան ուր անգամ շակույք /Կիրբեթ-Կերակբնակավայրիանունով/, որբ առաչին 1924 թ.: Անտարակույսայս շրջանը ոչ միշտ է եղել այսՃճայանաբերվեց

ղակի Ճյուսիսային

երնելքում`

ցան բնղարձակԼ

սկզբից այն սաճմանափակվել էչ. ձտվանաբար, Հայկական շրչանովչ այղՓվումկ̀ուր-արաքսայանՄիչսգետքով:

լեռնաշխարձիինչ-որ Այս ենլաղբությունը

են դիտվում

այս

է նրանով, ձճիմնավորվում

մշակույթին

շարծաններչ բնղ որում

«պատկանող առավել

դրանք Հանդիպումեն է

որ

մեծ

ճենց

տյս

տարածքում

քանակությամբ ձու»

ճարթավայրբերում»

2000մ ծովի մակերնույքից շուր) բարձրության վրա տեղաղրվածշըչաննեբում: Այս փաստըխոսում է ԱնդրկովկասիԼ Հայաստանիժամանակինխիտ ւջնակեցված լինելու մասին: Հատկապեսշատ խիտէին բնակեցվածԱրարատտայան ղաշտավայըը, Շիրակը, Սնանի ավազանըչՄուշը։ Մերձեփրատյան ն րածքները, Շիդա ծարթլին այլն: մեծ քանակի /շուրչ 400/ ճուշարձաններիուԶնայած քավականին սումնասիրուքյանըչ ղեռես կուր-արաքսյան մշակույթի առաջացմանճարցեԱյս մշակույթը վեր ճանելու ձամար նը վերջնականապեսչէին լուծված:

է ընդճանուր գձերով ներկայացնել առանձին ձուշարձանՀ նպատակաճարմար

Հայաստանի կուր-արաքսյան ներ:

թնակավայրերը տեղադրվածեն զետերի,

քնակարանիցպաշտպանված բլուրների, բարձունքների դարավանդներիվրա» ուր բարենպաստ պայմաններ կան երկրագդըծունյան ն անասնապաճության զարզացմանճամար: Այս քնակավայրերը առաչագել են կամ չննա-

կեցվածտեղերում /Գառնի, Քոսի,

կառուցվել

էնեոլիթյան հաբա-դերվիշ։ Գեռյ-թեփե

նախկինում

ճոքեր, Օգնիչ Քեշտաշեն

այլն/,կամ Շենգավիթ» մշակույթը ներկաե

բնակավայրերի տեղում /Քյուլթեփե,

են

ն

այլն/:

յացնող բնակավայրերը բաժանվում

Հայաստանի այդ են

երեք խմբի, որոնք էլ քնորոշգում իրենց կառույց-շինություններով: Հարքավայրայինշրչաններում դըճիմնականումներկայացված են մշակութային մնացորդներից կազմված բլուրներով, որոնքչ որպես կանոնչ ունեն որոշակի մեծ չափերի ճասնող ե եարձրություն շերտի ձզորություն՝ մինչհ 10 ն ավելի մետրի: նախաեն

բանք

լեռնային շրջաններում դրանք ունեն շերտի ավելի ճաստություն, փոքը են քարե Ճիմնապատի իսկ կացարաններըճիմնականում կառուցված վրա շարված աղյուսով: Շերտի ձաստությունը Ճասնում է մի քանի մետրի: Հա չորդ խումբը կազմող բարձրլեռնային բնակավայրերը: կառույցները, որպես վըմեձ չէ: ըրա, ն մշակութային շերտը Ճճամեմատաբար Առանձինդեպքերում այս բնակավայրերը ամրացվածէին: Այսպես: Շենգավիթում բացվել է 4 մ ճաստությամը քարե բլոկներից աշտարակներով պարիսպ, ինչպես ն. դեպի գետը տանող ռտորգետեյա ուղի: Քարե Հիմետպապարիսպի մի Հատված բացվել է Գառնիում: Այսպիճի տով պաշտպանական են ամրացվածՄոխրաբլուրը, Շրեշ քլուրբ, զարսպապատերով Մուխանաթթափանչ Գնոյթեփեն, Ախթամիրը,Թագավորանիստը, մթ քանի տյլ ջնակտվտյրեր

Կոյնմքերյանի շրջանում, Քախսինե այլն: Անորոշ այն էչ որ Կաշտպանական պարսպապատերը Ճիմնականումօղակում են խոշոր բնակավայընըը։ որե անասունների մեծ քանակություն: տեղ կենտրոնացվելէ ձացածատիկի հ. լուծումներին վերաբերող ձարՏեղանքի օգտազործումբճատակազեային ցերըայս մամանակաշըչանիճամար ունեն մեծ նշնակություն: Քնակավայտեղերում ձարքեցվել են ժայռերը՝ ստեղծելով րերի ձամար ճարմարավետ ճենապատերով ղարավանդներչորոնք կառայել են սողանքը արգելակելու որով ճամար, ինչպես նան առանձինքեքուճյուններ, ձեռպը ճն անձճընաչրերբ: վել Սա մի կանաչապատ բլուր արօեստական որբ տեղադըը .Նրեշ թլուր, ված է Էչմիածնից ոչ ճեռուչ Քասախզետի ափին: Այն ուներ Յ,5 մ քարձ-

Քնակավա է

րություն,

մ

տրամազիծ:ե,Լալռյանը զրում էչ

որ

բլուրն

իր անվա-

անունով: Քլուրի պեղումստացել է տեղանքում անող շրեշ քույսի խաչաձն խանդակներ՝1,5 մ Այստեղ դրվեցին ները կատարվեգին թ. նումը

երբ մշակութային շերտեր: 1935 8, ձայտնաթբերվեցին ն Գուշարձանիստորին շերե,Քայբուրթյանը բացաճայտեգ այն ձճետազոտեց ե այն, որ այստեղ կային տի պատկանելությունը մ.Յչա. 3-րդ Հազ.-ին կիկլոայան ամրոցի պատեր: 4 կմ ձարավ,Շրեշ թլուրից չՄոխրաճլուր: Գտնվում է 7 կմ Ճեռավորության վրա: Այն Ճյուսիսից Հարավ`250 մ, իսկ արնելքից է: 1928 8. այստեղ բլուր արնմուտք՝ 160 մ տրամազեովարճեստական Թ,ԹորոմանյանբՀավաքեցվերզետնյա նյութեր: 1935 8. ն, այցելելով, որ Մոխրաքբպեղումներչ նշելով, Բայբուրթյանը կառարեց Ճետախուզական որ Շրեշ թլուրը: Այստեղից շհրտագրությունը, լուրն ունի նույն

խորույամբչ

ուր

Էչմիածնից

ինչ

քարե զոր» պատվանդաններ, քանակիխեզեղեն, օչախի նույնպես ճավաքեցմեծ քանակի նյու ծիքներ: 1948 8. Ս.Հ.Սարդարյանը թեր, որոնց մեչ կային Հետաքրքիրկենդանակերպ/թոչունի/ ն. մարդակերպ մըրձանիկներ:1970-856 8.8. Մոխրաթլուրի սիստեմատիկպեղումներ կատար-

ձավաքվեցինմեծ

կողմից /ղեկավար՝Գ.Ե.Արեչվեցին Երնանի պետճամալսարանի արշավախմբի

վան/:

Մոխրաբլուրը Ճատակազծումճյռւսիսից ճարավկողմնորոշված ձվաէ /Ճյուսիսից Հարավ`250 մ, իսկ արնելքից բլուր ձիր արձճեստական մ տարածք: Շրչակայքից թնդգրկում է Ց,54 տրամագծով/չ արեմուտք՝ կոտրվածքներից այն գտնվում է 10: բարձրության վրա: Շերտագրական /1940.1975-77 թ. Պեղումներ/ պարզվումէչ, որ Մոխրաթլուրի Հնագույն ցնակավայրերըառաչագելէ քնական, ոչ բարձը քարծունթի վըա, իսկ մշակութային շերտի առավելագույն Հզորությունը գերազանցում մ-ից: շինարարական ճրՊեղումների բնթացքում թացվել են իրար ճաչորղող

ԱԱՐԱՈԱՈԱՑՆԱԿՎ

ՈՆ

«ֆ

շի

ԹԻ

Սր

Թ4 25-20/Թ»«Յ.152.2Յ ժ «ԵՀ

թ

Աղ. 20.

Վաղ ջրոնզի

նյութեր Շենգավիժիցչ ղարաշըչյան՝

.

ըիզոնները վերաբերում են Հելլենիստականժամանակաշրչանին: Դրանք նախորդմնացորդներից անչատվածմ են անարատ շթրտով, որի տակ բացվեց "վաղերկաթեղարիթույլ մշակութային շերտ: Վերչինս նստած է անմի չապես Տ-րդ շինարարական Ճորիզոնիվրաչ որ վերաբերում է կուբ-արաթայան մբշակույքին՝ վաղ քրոնզե դարին:ԾնացածՃաչորդականճորիզոնները՝ 3-

վերաքերումեն այն'մշակույթի

վաղ զարզացածփուլին՝ թԹվագրվելո 4-րդ ճազ. հըբորդ քառորդով մինչն Յ ճազ. կեսը: Քնակելիկացարանները/երրոիդ ճազարամյակի/ կառուցված են ճում աղյուսով: Ստորին շինարարական ձորիզոններումգերակշռումէ ճատակա գծում կլոր չինություններով մարտարապետությունը,իսկ վերինում՝ 11,

`

ուղղանկյուն: Քոլոր բնակելի ձՃամալիրներում/11-րդից մինչն Տ-րդ շինարարական ձորիզոննեը/ճայտնաքերվելեն մեծ քանակությամբ խեցանոթներ, աշխատանքային զործիքներ, աղորիքներ, ռրորիչներ, սանղկոթեր, մանգաղի -ներդիրներ, կացինների ե դաշույների կաղապարներ,Պպաշտա ԵՆ զարդամոմունքային առարկաներ:Ստորին ճորիզոններում գերակշռում Քտիվներիցզուրկ խեցանոթները, մինչդեռ վերին ձորիզոններում` վաղ թրոնզե դարաշրչանինընդրոշսն փայլեցված, արտաքինից զարդամոտիվնեբով Հազեզվածխեցեղենը: Հարդարումբը կատարվելէ ակոսի եղանակով: Պաշ են օչախները, գոճարանները,որոնցից տամունքային առարկաներիցՀայտնի ունեն կենդանակերպ ձնավորումչ ինչպես ե մանրակրկիտ թանդակն շատերն ն կենդանիների կանանց, պատկերներով: տստվածուձճու հր շրջանում` մ.քշաշ Յ-րդ ճազ,. առաչին Մոխբս էր` քնաթլուրի օղակվածքնակավայր-նախաքաղաք աղյուսե պարբսպապատով "նավայրի կենտըոնականձրապարակի ճետկապվող փողոցներով չուր կառուցվեւ է տաճար:Վերչինս մի քանի կառույցներից քաղկացածաղյուսաշեն կտոույց է, որի կենտրոնում վեր Է թարձրանումքարերից շարվածաշտարս կր: Այն ավարտվումէ բազալտեմոնոլիտից գոճարանով, որի առն Մոխըա

ծաղկման

կեսին,

ֆնւուրի թբմերը գոճաքերության Ճճետ կապվածծիսական արարողությո կատարել: Աշտարակիբարձրությունը 6 նայումս Ճամարվումէ նախկինԽԱՀՄ-ի պետությանամենաձիննմուշը: նն

մ

է: Մոխրասլուրիտամարըներ-

մոնումենտալ բարածքում

"Արսիկ:

Գտնվում է Արմավիրիցդեպի Արեիկ տանող Շանապարձի

մոտ/ավելի. մոտ Արեիկ զյուղին/: Այն մի արձեստական բլուր

Պամարյս

մարտարա

է,

որը

ն զյուղացիների կողմից, Ծանապարձճաշինարարբների "Թըռեք՞՝ այստեղից երկարժամանակ ճող էին տանում դաշտերը ձարստա ճամար: 1962 8, այստեղ Է,Կ.Խանզադյանըկատար չու պարտրտացնելու ճավաքա Հավաքելով խեցեղենի ճետաքրթիր աշխատանքներ` է Ճետախուզական

ոչնչացվել

է

քարից ե ոսկորից գործիքներ ծու,պայտածն աշխատանցա Տենակներ,

ծջեպներ, խոշոր մակար

ն

մանը

ոսկորներ,ցորենի թնասունների`

ճա-

ռիկներ ն այլն: Դվին: ԾիչնադարյանՀայաստանիմայրաքաղաքԴվինիստորին շերտի վաղ բրոնզե ցտմանակաշ չապեղումներից1999-52 8.8. Ճայտնտրերվեցին պատ, առարկաներ: ձումաղյուսից որի 8. երկու նի կողմեցագվեց վրաչ Ճայտնաջեիվեցինքարե Վտկիչներ, ոսկոր,. ըձւմ, փոքի տարածության Պղնձեասեղ, մետաղեպայտածնառարկա, կայծքարիցներդիրներ, ոսկորից իրեր, կավից անիվների մոդելներ, թեցեղեն ե այլն: նախիչնանի Քյուլ-թեփե 1-ին: Արդենվերբ ճիշատակվելէ` կտապված ճետ: Այստեղի կուր-տրաքսյաեմշակութային էնեոլիթյան ժամանակաշրջանի տեղադրվածէ էնեոլիքի ե միֆին բրոնզե միչե` 12.5-38 մ փորուչերաը են 34 շինարարական Ճո» մ ձզորությամը: Առանժնացվել քյոմշ, 3:5-4:5 են կլոր ձՃատակազեով կառույց /4-18 մ հիզոններ,որոնցում բացվել ինչպես նտակկից կառուցվածուղղանկյունշինությունենի: ռրամազձով/, ոբոնց վրա քարձրացշաճվածեն զետաքարթըրից, երճույցների ճիմետպառերի վել է կավե շաղախովաղյուսաշարը:Պատերըկավով սվաղված են: Տների կենտրոններում, գետնի մեչ սվաղվածքացվել են ծիսական օչախներ: ՏնտեճամարՓգտագործվելեն ձորեր: Մի քանի տներր պակարիքների ռական են ուղղանկյուն տերին կից կառուցվել երկմասանիվառարաններ:ՊաճեստՄի քանի Ճորիզոնղուրս: ձորերը սովորաքար գտնվում են կացարաններից են . մոխրի չերտի, այը4րդեճի ճետքեր` ներում նկատվում փայտածձխիչ են մեծ քանակությամբ տարբեր 4եի խեվածն գերաններիտեսքով: Գտնվել ցանոքներչ օջախի ձՃենակներ,աղորիքներչ տարբեր քարերից ե ոսկորից գործիքներ, կենղանակերտնե մարդակերպարձանիկներ, ձուլման կաղասարներ ն մետաղեառարկաներմ̀անգաղներ,դանակներչ ասեղներ, ձակիչներ, շքասեղներ ե այլն: Փայտաձխիռադիոածխածնայինվերլուծության արդյունք ներովայդ Քվագրվում է տարի այսինքն՝

մ.8.ե. .

չերտը. ։ ԼԳ

4880-90 ճարի,

Կարագ: Գտնվում է Էրզրումի

մոտ:

բլուր իսկ այն արդեն ավերվածարճեստական

:

Պեղումների սկսման պաճին էր:

Բարձրությունը16

մ

փոսիկներ՝ Այստեղ դրվեցին երեք շերտագրական /Բ/, պեղամասում, մակերեսով: Հիմնական ընդձճանուր

է, տրամազիծը` 20 մ:

841 քառակուսի մ միչնադարյանշերտից ներքն,

ճորիզոն, շինարարական Ճայտնաբերվեց45 լանչին: Մի այլ ճատվածում՝ ձո» 9 մետրանոցմշակութային շերտում: ՊՃաստատագրվեցին շինարարական Ճիմնատատերը Քարե շերտ: էնեռլիթյան բիզոններ, որոնցից ստոըն կար որոնք դարավանդաձնե տեղադրվածէին բլբի

ուղղանկյուն են՝ 9-45 մ բնակարաններըՀատակագեում մակերեսով:Ստորին ճորիզոնիկացարաններումգտնվել են մեծ քանակի

վկայում են,

որ

Աղ.

-

23..Վաղ

քրոնզի ղարաշրչան`նյութեր Շենգավիքի

սռանձնաձատուկ կավե

ցից յուրաքանչյուրն ներբչ որոնք

մեծ

օչախներ՝ երեք պաշտամունքային ուներ

ֆալոսաձն տեսք

ե

ելուստներով որոնձիշեցնում եր քարե ֆալոս-

Ա Անդրկովկաքանակությամք ճանդիպումեն Հայաստանի

սի Հուշարձաններում՝ սկսած վաղ բրոնզե ժամանակաշըչանից: Օչախների ամեն մի ֆալոս զարգարված է կրկնակի կախվածոլորանախշի ռելեֆային պատկերներով:

Կարազիցգտնվածնյութերը սն ե կարմիր փայլեցրած, ճարուստմոտիվներով ճարդարված խեցանոթներեն: Կացարաններում/ստորին ծորիզոեում/ բացվել են ցուլի Գլուխ ճիշեցնող օչախներ մեծ քանակի ձենակներ, ինչպես նան խազագեվաձ զարդամոտիվներով կափարիչներ: Գտնվել են կավե, մեծ ոչ չափի ձիու զլուխ, ոսկորե առարկաներ վանակատեգործիքներ, աղորիքներ: Վերին ձորիզոնի շերտերում ձանդես են գալիս մետաղիցկախ կոթառովկացիններ, դաշույններ, մանգաղներ, գուրգեր ն այլն: մոտ, Աղստեգետի ձախ՛ափին: Բաբաշդերվիշ:Գտնվում է Ղազախի

է երեք քլուբների վրա: Ատորինշերտը ՊատկաՀուշարձանըտեղադրված նում է էեեոլիքին՝ որբ ծածկված է վաղ թըոնզե ղարի մշակութային շչերտով: Այստեղ դրվեց 600 մշ տարածքովպեղամաս0̀,6 մ խորությամբ: նկատվումեն մոխրիշերտեր,ձում աղյուսի մնացորդներ, սվաղի Հետքե կ այլն: Այս շերտից բացվեցին տարբեր նշանակումյան 28 Ճորեր:

չոր.

րից մի քանիսը պատերըամրացվածեն ձում աղյուսի մնացորդներով, կամեծ քանակիխեցեղեն, կենցաղավե սվաղով: Հորերում ճայտնաբերվեցին յին իրեր, անասունների ոսկորներ, աեխացածձացազգիներ:Հորերից շատերը ստորին մասում լայնանում են: Դրանք, անկասկած, Ճացաձատիկի

են: Կան նան աղթքիճամարնախատեսված Կաճեստ-ամբարներ ձորեր: ՀատկաԿես ծետաքըքիը են որոնք ունեն գլանի ձե ն. կարմիր Քըրծ օջախ-ձորերը, ված պատեր: Երկրտրդ բլուրի վրա 1956 Թթ. գտնվեցին մետաղի ճալեցման երեք վառարաններ,որոնք ներսից լցված եին մոխրով, խարամով,ածխով` վկայելով մետաղի ձուլման մասին: Հիմնականպեղամասի պատչ որբ կրկնակի պաբացվեց րուբաձե նախշով Պարդարումուներ: Գտնվածնյութերը ներկայացված են խեգանոթներովչ ոմավորվածշարժական ն անշարժ օջախների ջեկոըներով, քարե, ոսկրե զորձիքներով` կացիններ, մուրճեր, աղորիքներ,սանղերչ ճրիչի կտորներ, ղանակաձն շեղբեր, նետի ծայրեր, զավազանիզլուխներ, ձակիչներ, ասեղներ ն մեկ պղնձե ձկնորսականկար: Գտնվել են մարդու ե կենղանիներիկավե մանրակերտեր: ներքից Զարբախն նորտցաց նորաբաց: Գտնվում է Ծըրռանիցձարտվ, մոտ գրւղերի միչն, երկու իրար գտեվող բլուրների վրա: Հյուսիային բլրի վրա պեղվել է 1000 քառ. մ մակերեսով մշակութային շերտ` 1 մ ձզորությամք:ճարտարապետական կառույցները են մեկ շինարտ-

կենտրոնում

կազմում

119.

քական Հորիզոն, որտեղ առկա

են վերակառուցմաներկու փուլեր: Պեղվել Դրանցիցվաղագույնները շարված են ձում աղյուսից, իսկ ավելի ուշ շրջանի մի կառույց ունի քարե ճզոր ճիմնապատ: Մի քաեն տվազիցն մանը գետաքարերից եի Կատերիձիմքերի մոտ պաճպանվել լիցքեր: Պատերըսվաղվածեն: Տներբ ճատակազծում խոնավացած կլոր են: Ծյդ կացարաններինկից կառուցվել են օղակող կցակառույցներ, որոնք

է 8 շինություն:

`

"բեդգրկում -

շինության կեսից մինչե երեք քառորղ մասը: Կլոր կացաբաններից մեկի կենտրոնում թացվեց կլոը, պաշտամունքային կավե օ ոի: Պատիտակ քացվեց երկմասանիծածկով խոճանոցայինվառարան, իսկ երկէ փոքը կարասի բորդ օչախը, որը պատրաստված իրանի վերին մասից, չերմացուցիչի գործառություն է ունեցել: Մեկ այլ տան պաչտամունքային օփախըբացվել է պատիտակ: Օչախիեզրին գտնվեց ոմավորվածցլակերպ գոնարան, իսկ օչյախիմե) շացվեց ծիսականանոթի մանրակերտ: Գտեվել են քարից նե ոսկորից մեծ քանակի աշխատանքային գործիքներ, խեցեղեն, քրոնզե կտորներ, արձան-քանդակներ: Բնակավայրը էր լայն 4 եզիագծվում Ծեկ այլ, Փոքը տարածխանղակով: բացվեց են

խանդակ չ"փերի

ցում:

քնակավայրի

մեծ քանակի ձորեր, որոնցում Հարավայինթլուրի վրա բացվեցին զանվեցին զոճարան-սրբարանների ածուխ, խբսմնացորդներ, խեցանոթներ, "բի ղաչվաձքի Հետքեր, այրվածոսկորներ: է Երետնի ճաիավարեմտյա մասում, Շենգավիքբնակավայը:Գտնվում Հրազդանզետի ձախափին,ուր ներկայումս լգվում են արճեստական '

օսերեաեյանծովիչ» չրերը: Բնակավայրիտարածքը6 4ա է: Այն քաղկացտ է Ճիեգ մշակութային շերտերից» ռրոնցից ստորիեր /1-ին չերտ/ վերտբեբում է էնեոլիթիե։ ծրկրորդը /եերջեից/ իրենից Ներկայացեում է 1-ին վերաջերող ձորիզտեճ, որը Հետազոտողեերի փող ջըոնզին կողմից Քվագըըվում Է 3000-2700 26008.Թ. մ.8շտ., իսկ ճայռրդ ճորիզոնները թնդ8.8. մ.Թչա. ժամանակաշատվածը: Այլ Ճետազոտող Գրկում Փե 2600-2000 ներ /Գ.0,Արեշյան/ վաղ թրոնգի դարին վերաքերող չորս շերտերի ամբողթթ. մ,8.ա.: ֆությունը թվագրում են 2800-2400 Քոլոր շերտերում գտնվել են կլոր, 5-6 մ տրամազծովկացարանԿլոր կացարաննե ներ` թազմաքիվկից ուղղանկյուն մ են 15-20 շարվածճեռավորության Հիմնապատերի իրարից վրա:՛ գոնվում ն են իսկ գետաքարեր քարաբեկորներչ տաշված քի Համարօգտագործվել ամբողչ պատը բարձրացվել է /28-29 20-40 10 սմ չափերի/Հում աղչուսե շարվածքով: Պատերըդրսից սվաղվել են կավով:Կլոր տները ունե: Հատակաստիմանաձն զել են միչանցք-մուտք։ իսկ ղռան շեմը ճամճախ

չինուքյուններով:

են ները պատված

բանների Թաղը

որոնք սվաղվել Են գետաքարերով,

գլխատան կառուցվել է

սկզբունքով,

կացա կավով: Կլոր իսկ ուղղանկյունի125.

հերինը՝ ձարքն վեբեից մժվաղվել է կավաշաղախով: Ամեն

մի կլոր

տան

կենտրոնականմասում

զտնվել

են

կավե երեք բածիններից բաղկացածկլոր պաշտամունքայինօչախներ, Հարք, մեծ սալսյան խարիսիներ, շարժականպաշտամունքայինօսխցարեր` ձՃավանաքար ե մարդակերպ ների պայտաձնմանրամասերչկենդանթկերպ արձանիկներ: են Քնակավայրիցգտնվել 0ճակայականքանակիտարբեր խեցանոթներ,քամնարե գործիքներ, ոսկորից, կավից առարկաներ մետաղական արտադրանքի ե այլն: Հայտցորդներչ մետաղյա առարկաներ,կոթառավորկացնի կաղապար նաբերվել են աճոռհլիքանակությամբ ճացաճատիկի մնացորդներ, վայրի ե բետանիկենդանիների ոսկռըներ, որը ներկայացնում Է ճրկրագորձունյան ե որսորդության անասնապաճության զարգացմանմակարղակը: Ինչպեսնրշվեց, Շենգավիը ամրացվաձԽոշոր ջնակավայր էր` կառուցված թարձը զեռի ափին, զառիթափիվըրա: Այն շրչափակվածէր ճզոր քարից շտրված 4 մ լայնքով պարսպապատով, որն ունի աշտարակներե ղեպի գետը տանող ստոր գետնյաուղի: Հարավայինկողմում նկատվում են լցված խրամբՃճետքեր: մեչ բացվեցին վաղ թրոնզեղարի երեք շինարարականձորիզոններից թաղկացած մնացորդներ: Բոլոր ձորիզոններում գտեվել են կլոր կացարանների ձիմնապատեր` շարված ձում աղյուսով, քարե ձիմքով` ներսից ե դրսից կլոր են, 6-7 մ տրամագըկավով սվաղված: Կացարանները Ճատակագեում 1 մ է: մ ծով, 0,9 ձաստությանպատով:Մուտքիլայնուբյունը Ստորին ձոբիզոնի կացարանիպատերիպաշպանված բարձրությունը են խիատանձին տեղերում 4ասնում է 1,2 մ: ՀատակներբՃավասարեցվել շերտով: ճով: սվաղված աստ ձՃարդախտոն Ներսի կողմից, կացարանիպատերինկից կառուցվել են կավե նստտրաններ`0,5 մ բարձրությամբ ե նույնքան լայնքով: Նման նստարաններ բացվել են Շենզավիթում։ Յանիք-Քեփեում, Կվացխելերիում: Այղ շինու» թյունները ծառայել են որտես մաճիմ կամ ձարթտկս̀պասքի ճամար:Այս 13 մ երկարությամբ, որք շերտերում քացվել է ձին կիկլոպյան ճիմնապատ` Ճաստատում էչ որ Գառնիի ձին թնակավայրը ամրացվել է պարսպապաորը Են մեծ քանակիխեցեղեն, աղորիքներ, սանտով: Այստեղճայտնարբերվել ղեր, տրորիչներչ ծեիչներ, մանգաղիներղիրներ, մետաղից մանգաղ, կաձկնորսականցանցի ծանրոց, մետաղյա կեռիկ, մտնաձազործիղազզաձչի շեղբեր, ղանակներ խիկ-ծանրոց, իլիկ, ոսկորից ասեղներ, վանակատից ն այլն: Գտնվել են զլանաձնեկառուցվածքով Հալոց-վառարանիճետթեր, "

"

փուքս,

ն այլն: կաղապար,կախակոթառ,կացնի կաղապար ամրոց: Գրականությանմեչ ծայտնի է Էլառ՝ կամ

Դարանի

Ելառ-

մասում` Դարանիանուններով: Տեղադրվածէ Աբովյան քաղաքի Վարավային վր40-80 մ ունեցող թլրի ծազում ձրաբխային բարծրությամբ խոշոր, են Ե.Նտլայտնի, Ք.՝ կատարվել պեղումները րա: Այս ամրոցի

Աղ.

22.

նյութեր Վաղթրոնզի ղարաշրչան՝

Էչմիածին նկ.

Շենգավիր:

նկ.

1-4,

1937 թ.` Է.Վ,Խանզադյանի կողմից:Բրլէ ամրոցի միչնաքերդըչ որն ամրացվածէ տարբեր տեղադրված լի զւխին շարվածքի պատերու: Վերին «Հրապարակը կիկլոպյան անները խմանակաշը է առաչ է ճին կիկլոպյան պատը, ռրի մուտքբ պաշտպանված չիմսզակում

8.` Ծ.Հ.Բայսուրթյանի,

պեղումներբ քացաճայտեերկու որմնաճեցերով:՛Այստեղ կատարված են վաղ քրոնզե ցին,որ Դարանիամրոցի ամենով շերտերը կս

պատկանում

փմանակաշր անին:

վաղ բրոնզի շերտ է

թԼրի վերնամասում այոնաքերվել դաբավա

տ

մասեճյուսիարնելյան

երի տարածքում: Այսպես, երկու դարավանդների շերտ, րումցացվեց վաղ բրոնզի դարի մշակուրային

որտեղիցգտնվեցին

մնացորղներն տնտեսական նշանակության ճզաճատիկի իրեր, ինցեղենԼ այլն: նի ղարավանդներին հլրի ճարավային երկու մեկում Հայտնաբերվեցերկու շերտչ որտեղ ստորին Դրանցից ձոսորակներ: չերոում բացվեց վաղ քրոնգին վերաբերող շինարարականճորիզոն՝1 մ. խեցեղենով ն աշխատանքայինգորձիքձզորունյամբ, կլոր կացարաններով,.

օֆախներ,

ղրվեցինջերտազրա

ԿՐԱ" ատված:

պեղավայբում բացվեց կիկլոպյան

ի

:

.

:

պարսպապաԿաշտսանական

ընժեռում Դարանի ամրոցը ճնարավորուքյուն նյուքերք տազրելու մ,Ս,ա, Յ-րղ Հազարամ յակով:

Պեղված

են

է Տ.Ս,թաչատրյանիկողմից: Արթիկի շրջանի Հառին գյուղի ձարավայինծայրամասում , ե տուֆինարձը ձրվանղանիվրա` ՝արավից` յուսիսից արեմուտքիցշըչախոր ձորերով: Արնելքից ՀրվանղանըաստիՍանաքար քարձրանալով Խանված

Հառինիընակավայը: Ուսումնասիրվել

եյնգտեվում է

ձուլված է Արագածի՛լեռկազասզվածին: , ճնակավայըը ձգվում է

ստակ ուրվագը արկելքիցարեմուտքչ որտեղ

վում է երեք ղարավանղա̀մրավված

պատերով: ճետաքբըկիկլոայան Առավել

քքրական. է երրորդ դարավանղըչորտեղտեղաղրվածէ Հառինի ամբոցիմիեն պաճպանվելամրոցի կիկլոպյան պատերը, որոնցից մեկը հքերղը: Նավ

ամրացվելէ

են ուղղանկԱռաջին Հրվանդանիվրա պեղվել որմնաձեցերով:

քարերից շարվածքով մի քանի կացարաններ:երկըռորղ զարավանդիվրա դրվել է շերտագրականփոսորակ, մի քանի քնակատուֆ ճատակազծով,

յուն

րանպեղվել են

միջնաբերղում:

Այս տարածքիցնակարաննհրիցճայտնաթերվել են մեծ քանակի խեցեվեե, շարժական օջախներ, ոչթար պատկերողկավե արձանիկներ, քբրոնզե զործիքներ, տուչջսսեղ, աղորիբներ, քարից ն ոսկորից աշխատանքային "

ձից կուռքեր:

Ս,9

|

բացվեց տուֆի մեչ փորված, որտեղից զտնվեցոն խեցանոքներ ն աղորիքներ: ՝

Առաջինղարավանղիսենյակներից մ

իռրությամք որ,

մեկում

Այստեղքացվեց քարերից շարված քառանկյունիօչախ:

Երկրորդ պեղամասիպեղումների ժամանակ բնորոշ

սն փայ լեցըտ ի, միասին գտնվեցին գունազարդ ամենների թեկորեհը, որը զ. շեցնում է ՇԵնգավիքում, Ճրաճռվտումնե ՃատկասեսԱյգնանի Կեղումն քեքտցքում ի ճայտ բերվաձ պատկերը:ժայռե ելուստների պոկայուքթ պաանառով ճետազայումկառուցվելիք շինությունների ձամարնախկինԿ ռույցների մնացորղներբ մաջըվել են: Սրա ճետ մեկտեղ Ճեռացվումէր ողչ նյուքական մշակույքի նմուշները։ որոնց մի շարք օրինակենըձայ վել են կիրցից։ Գիրմի տարբեր ձճատվածների ճետախուզական պեղումներից Ցայտն վել են բացառիկ նյութեր` սն փայլեցված խեցանոթներ, վանակատե ն գո զալտե աշխատանքի գործիքներ, կենղանակերան մարդակերպկավե վանըգ կերտերչ Հատկապեսճետաքրքիրեն Հառիմի քնակավայրից ճայտնաքերվա սայլերի կավե մանճբակերտերը, է թարշող որբ ապացուցում ուժի ւ ծումը Հին Հայաստանում: Այս բոլոր նյութերը Ճնարավորուքյուն ե տալիս Հառինի բնակավայրը թվագրելու մ,թ.ա. 2400-2000 8.8.: մոտ զոնվող է ճամանուն Գյուղի Կառնուտիշնակավայր: ԳԺտոնվում

ցեղենի

ճետ

գագաքինե լանջերին: ծը տեղադրությամբ մոտենում է Հառիճի է նԿեթիիբնակավայրերին որոնք նույնպես դարավանդայինճատակազեմա սկզբունքներով են կառուցվել: Այստեղից 1988 Ք, Նյութերը բերվեցին լրի

Հուշարձաններիպաճպանության կոմիտեի ձեռնարկած ճետազոտուը յուննե շեռրճիվ: 1980-ական թվականներինպեղումներ է կատարել Ռ.Մ.բադալրե

Արղյունքում պարզվեց,

ոը Կառնուտիբնակավայրբ կառուցվել է ձառսկր շինություններով: որոնգ պատերը քարաշար են: ինձ նակներըքաժանվում են երկու տիպի: Առաչին տիպին վերաբերվում են 1 սենյականոցները՝ 5,5-5:1 մ դափերով: Կենտրոնում դրվում էր «ոփ մեչ քաղվածկավե օջախ, որի վրա տեղաղրված էր պայտաձնենակ՝ զարղարված երկու խոյերի խոշոր արձաններով: 0 ախի ղիմաց, կացարանի տե ունում, դրված էին չորս թոշոր անոքներ: Այսպիսի ճամակցությունց օչռխիին Հազաճատիկի անոթների միչն վկայում է տանօչախի պաշտամուն քի մասին: երկրորդ տիպը ներկայազվածէ Յ սենչվկանոց Ճամալիրներից

ձում

ուղղանկյուն

յուրաքանչյուրի մակերեսը` 3-9

մ/: Ամես մի կացարան ուներ քառ, են վանակատե«ոչուկավոր ոանծին մուտք: Պեղումներից Ճճայտնաբերվել նետասլաքներ, ձուլման փոքրիկ կաղապար:գծային նախշազարդումով մեե բնքվով խեցեղեն: Նյութերի քննուքյունը է տալիս կտվայրը քվազրել մ.8.ա, 26-25 դ.դ.: Իագի թնակավայրերից, Հայոս՛ Դամքարանադաշտեր ն դամբարաններ3 տանում պեղվել են նան վաղ դարի

ճնարավորուքյո

քրոնզեդամքարաննե

Սղ.

23.

Վաղ սրոնզի դարաշրջան՝նյութեր

Լենինականից

Հառիմից,

էլառ-Դարանի դամբարանադաշտ:Գտնվում

է

Հանքի տարածքում: Այս-

տեղ պեղվել ղամբարանչ որոնք տարբերձն Լ կառուցվածք: են պատկանում պայտաձնձատակազծով Առաջին տիպին քարարկղերը` կառուց: է 21

վաձ ող վալը

մեձ

ունեն

չափիքարերից, ձաձկված երկու-երեք ծածկասալերով:

պառկաձ է ձախ կողքի

վրա, կծկված, զլխով ուղղված

Ճան

ճարավ:

է բարակ սալերից, կաԴամբարանների երկրորղ տիպը ներկայագված որոնք կողմնորոշված են Ճյուսիսից ձարավԼամ Ճարավ-արնելքիցՃյուսիս-արնմուտք ն ձածկվահեն 2-4 քարե սալերով: պառկած է կծկված վերչույքներով, աջ եոզքի վրա: ննչեցյալը Երրորղ տիպին պատկանում են ձիմնաճողայինպատերովուղղաեկյուն ձեի դամբարանները, ննչեզյալը զտնվել է նման ղիրքով: ՇերտագրորենՃիմնաճողային դամքարանեերըմեծ մասամքՕ.Ժ-Օ,Տ մ-ով

ռուցված սալարկղերովչ

՛

՛

խորնեն քարարկղերից: Այստեղից գտնվաձխեցանոթներիձնատիպարանական քննությունը Չնարս է տալիս Ելառի դամքարաններըվերագրելու երկու. ձամանակավորուքյուն զըրական փուլերի՝ մ.ք.ա, Յ-րղ Հազարամյակի1-ին ճ 2-րղ կեսերին: Այս քվագրմանը չի Պճակասումնան բրոնզից որոշակը տիպերը դաշույններիչ ղանակների, տեզի ծայրերի զարղերի ղուրս:

ն

այլ

ւ

նետասլաքների, վանակատե գորձիքների,

գտածոների առկայուիյան փաստը:

Գտնվում է քնակավայրի պարիսպներից Շենգավիթի դամբարանադաշտ: Դրանքուղղանկյունաձծն խոշոր ղամքարաններեն` կոլեկտիվ Ժա-

ղումներովչ մինչե մի քանի տասնյակ նեչջեցյալներով: Ամեն մի քաղվածի կմախքիմոտ գտնվել են կավե սափորներ, զենք կամ լայն օգտազործման քարե տարբերառարկաներս̀երղոլիկից ե ճասպիսիցՀուլունքներ, վանակատից կամ կայծքարից նետի քարե զուրգերչ պղնձեզարդեր:

ձայրեր,

նավե սափորներիվրայի ոարուքտերկրա չափականնախշազարդերը,ըստ ճե Մոխրատազոտողի, Պիշեցնում են նույն բնակավայրից» Շրեշ բլուրից, Է ընձեռում այն Հայտնի խեցեղենը, որը Թվաքլուրից Հնարավորունյուն մ.ք,ա. 3-րդ Հազ, 2-ին կեսով: գրելու դամբարանաելուըներ: Գտնվում են Ստեփանակերտի Ստեփանակերտի Ճլուսիաային ծայրամասում: Պեղվել են Յա,.ի,Գումմելի ն Լ,ի,Բաշչյանի կողմից: Դրանք զտնվում են իրարից ոչ այնքան Փեռու:։ Իոլոր պամյսարանաթլուրներն ունեն ոչ քարձը /մինչե 1,5 մ/ թումբ:24 մ տրամագիծ

ձիմնաշողային խուց: ղամքարանաքբլուրներումճետայրքիը են ՃանգուցյալՍտեփանակերտի ձողաշերտերեն` 24,5 մ տրա՛ ներին ծածկող ճարթակները,որոնք տոփանվաձ ձարթակի մազեով: ննջեցյալները նույնպես պառկած էին կլոր ձատակաձնեի քանակը մինչն 36 է: հրենց չափերով ն ձեով ճարթակ-վրա: Կմախքների

նե

:

ները ճիշեցնում

վերը նկարագրվածկլոր

են

ստորինճարժակիվրա զտնվեցին տաձ կողքի

կեկված

ձգված 36

ն

կացարանները: Ավերված

ն տղամարդու երեխաներիպառկաձչ

նըս-

դիակներ: Կենտրոնում, մեջքին պառկած

դիակի ձետ Փայտնաբերվեցին տղամարդու գուրզ, պղնձե ղանակի շեղբ, քարե տրորիչներ: երկու նույն դամբարանիԳյուսիսաընմտյանանկյունում բացվեցին քարե 6 նետի սլաքներ ն 5 ոսկրե իլիկի գլուխներչ բսկ Ճյուսիսային մասում` Ց ոսկյա երեսպատման թիքեղներ: Բացի այս, ճայտնաներվե ձուլունքների են 22 ծզմված կավանոթներ, որոնք ձեված էին գործվածքային ճիմքի վրա: Սեկ այլ, ավելի փոքրը դամբարանաբլուրբ նույնպես եռաշերտ էր: Այն էր կոլեկտիվ քաղում, որից պառպանված էր մեկ դիակ՝ պառկած ամփոփում ն վինակում: ննչեցյալի զլիի ոտքերի մոտ քացվեցին այիիստ կծկված Նետասլաք, ոսկե քիթեղից ձի կմախք, ըրոնզե շեղբ, կայծքարե կրծքազարդ քարե ծեծիչ, վանակատե30 ծլեպ, մեկ միչուկ Լ գործվածքային ճիմքն վրա ձնված խեցանոթներիբեկորներ: Ստեփանակերտի ղամբարանաքլուրներոմմղիաքաղմանծեսը միատեսակ չէ: Այստեղձանդիպում են դիամասնատումովթաղումներ: Դամբարանում պեղվել Են կամ զլուխըչ կամ կմախքը՝ առանց գանգի: Վաղ բրոնզե դամքարաններ գտնվել են նան Քառադերվիշում: Այս կոլեկտիվ թաղումներըշբը-

խզեված են քարաշար կրոմլեխով: Տարբեր կողմնորոշումներ ունեցող են պառկած կծկվաձ դիրքում, աջ կմախքները կողքի վըրա: է անմիջապեսբնակավայրի կզՀառինիդամբարանադաշտ:Սկսվում րից` տարաեվելովտարբեր ուղղություններով: Այստեղ դամբարանները տուֆե սալերով ծածկված ճողե թմսից կազմվածծվաձե, առանց «ստակ ուր» վագեվողանկյունների ճիմնաձողերեն: Դամքարաններում թաղված է մեկական կմախք: Ուղեկցող նյութը առանց բացառության շաղ է տրվաձ խցում» չարդվածվիմակով: Մեկ ղամսարանիցգտնվել է նան. ոսկրե իլիկ ն կոքաոով ղաշույն: Առանձնանում

Են

ճատծառինի ղոլմենաձն ղամբարանները: Արտաքին

կանիշներով դրանք ոչնչով չեն տարբերվում Հառիճիսովորական թաղում3,9 մ լայնք, ներից: Դրանց նեցքին չափերն են՝ 2,6 մ երկարունյուն, 0,9-1 մ խորություն: Կողային ն ձետեի պատերըկազմվածԵն երկու զույգ սալերից: ծածկը նույնպես բաղկացածէ երկու սալից: Սոռչեի Վատը, որի մեջ րացվում է մուտքըչ ուղղված է արնմուտք, այն ունի երկու սալերչ որոնց միջն թողնված Է նեղ անցք: Մուտքը արտաքինիցձածկված է երկու սալերով: Այն ունի շեմ` կազմվածերկու սալերից: նցի մեյ կա

ոչ

բարձը /46

սմ/

Ճողենմաճին, որի վրա պառկած էր

ձանգուցյալը

Աղ, 24, Վաղ բրոնզի

խեցեղեն Հառիճից: Գարա իան՞

սպասքի բեկորներ:Դամբարանի մուտքի առո)նկատարկային կենցաղային է զոճաբերություն, որի մասին վկայում ձն խեցեղենի նե խոշոր վել անասունի ոսկորների մնացորդները: Հառինիդամբարանները: եղջերավոր Յ-րդ ճազ. երկրորղ կեինչպեսն ցնակավայրըչ ՑՅվագրվումեն մ.թ... է

.

սով:

ՆՈՂ

Գտեվել են ձուշարձանեիմբի դամբարանադաշտ: Վողագի Մելդաններ

փհյնանի շրջանի ԲերքաբերԳյուղի

մոտ զանվող Մեյղաններ վայրում, Զոն 2.Ե.Սիմտեյանը: Պեղվել են Գ,Ե,Արեշյանը ղոզի չրամաճարիաչ ափին: ձացվելեն երեք դամբարաններ:Դամբարաննո, 2 ն նու. Յ-ը ավերված են: Գրանքճլրալանջի մեչ փորված ուղղանկյուն ճատակագծով կառույցներ ենչ

են խոշոր գլաթարերից ն քարաբեկորներից: Հավանաբար ոքոնքշարված ղըեն եղել: Խո, 1 դամբարանում գտնվել են շուր) րանքզերանածածկ մնացորդներ: Ուղեկցող նյութը նույն չափով է` անոթներ, ննջեցյալեռերի Ցրոեզեզարդեր ե շքասեղներ՝ պարուրաձն գլխիկով: Զափազանց ճետտաքբըէ Ցյստեղ ջիր Գայթնաբերված կավե կաղապարը՝ նախատեսված կոճի ձե ունե Փամար:Մելչղանեերիդամբարաններըտոճմական ցող առարկաներձուլելու քողումներ էին ե վերաբերում են շենզավիթյան/կուր-արաջսյտն/մշակույքի ուշ փուլին՝ Քվազրվելով 26-25 -րդ դ.դ. մ.թ.ա: ուսումՍիսոնմատիկպեղումներով Ա ճետախուզական աշխատանքներով նռսիրված վաղ ցրոնզեդարի շենզավիքյան /կուր-արաքսյան/մշակույքի բազմաթիվ բնակավայրերներկայացնում Են ձՃարուստ շինարարական մշակույթք, է էնեռլիթյան որոշ ավանդույթների զարգացում: որը ղըսեորում Փառաեգականությունը դիտվում է բնակարանաշինության տսպարեզում էնեռլիթյանկլոր Հատակազեի պաճպանումը:Սրանց ճետ մեկտեղ կուր-աբաքսյանմշակույթի ժամանակաշը անում առաջ են գալիս ուղղանկյուն կա» ցարաններ,որը մի քանի ՞ծետազոտողների ճնարավորությունէ տալիս տեսնելու ղրանց առաջացմանմեյ Միյերկրականի կամ Ճյուսիային Սիրիայի ն Միչագետքի ազդեցությունը: Այս ժամանակիբնակավայրերը, ինչպես են ամենուր` ճարթավայրերում, լեռնային շրչաններում: նշվեց, տարածված Դաշտավայրերում, գետերի ափերինդրանք մշակութային եստավաձքներից կազմված արձեստտկան ըլուր-բնակավայրեր են, իսկ լեռնային ն նախալեռնային շրջաններում կառուցվել են դարավանդների,ձրվանղդանների, թլրանե լանջերի վրա, ուր պագագաթների բնակավայրերն ունեն ճամեմատաբար կաս ձզորուքյամբ մշակութային շերտեր: Այս թնակտվայրերը գոլատնում են փոքրը ժնեով, քայց կան ն խոշորներբ / Շենզավիթ, բնակատեղեների ն այլն/չ էառին,Ամիրանի որոնք տեղանքինկատմամբ գորա, Հարանի իշխողդիրք ունեն օղակաժնպաշտպանական պարիսպներով:Վերչին ճանզամանքըարտաճայտված է մեծ քանակիգորենի ն այլ Պաշարներիմթերմամք,՝

անասունների պաճպանմամբ: ոն է, եր-՝ Այս ձամանակաշըչանի բնակավայրերի կառուցապատումը

բեմն բ ջջաձե /նենգավիք/: Երբեմն էլ տեղանքը նախապատրաստվել է շինարարուքյան ճամար.ճարքեցվել են շինարարականձրապարակները, ղրվել են ճենապատեր, փորվել են ղարավանդներկամ ջըրաձեռացման խանղակներ: Բնակավայրերիկենտրոնականմասում թողնվում է ազատ ճրապարակ՝ Պավա ների ե անասունների ամար: Որպես շինանյութ օգտագործվել են կավը, ձում աղյուսը, փայտը, «Հյուսված Այուղերը: Լայնորենօգտագործվել է քարը: Պատերիձճաստուքյունը ճասնում է 0,6-1 մ: Կլոր կառույցների է ՅՉ-40 մՀ, բայգ կան նան փոքը՝ 10 մ2 ե չամիջին տարածքը փազանցմեձ` 112 մշ սենյակներն ունեն տներ:Ուղղանկյուն տարբեր` 9-իզ մինչն 109 մշ մակերես: են կեղծ թաղակապ` Կլոր տներն ունեյել զանգաձնե,արք կամ զրլծածկ: խատանկառուցվածք."ւնեցող բրգածն Կլոր կացարաններում /Երբեմն նան ուղղանկյուններում/ եղել են խոշոր կավե օջախներ, որոնք Ճարղա վաձ են ցուլի Գլուխ ձիշեցնող ելուստներով, ֆալոսկերով ն այլն,

կազգում

ճասնող

որոնց վերագրվել: է կրակի պաճպանման մոգական նշանակումյուն, ամբողջֆականությաննե ճաջողումյան խորօուրդը` ապաձովելով ընտանիքը զոճարա

ներով

«պՊտղաքերուքյան կուլտով

կոնկրետ արարողումյուններչ

այդ

ն

են

այլն,

որոնց շուրջ

մկայում

անցկացվում էին

այստեղ գտնված կենղանա-

ն

մարդակերպմանրակերտներ: Կլոր կայարանները, քացի օջախներից այլ տարբերակիչ գծեր` ոչ մեծ կից կառույցներ, քարե շեմով ղոներչ նստարաններ, լավ, ողորկ սվաղվածձատակներ:Դրանք վկայում են, որ կլոր կացարաններընախատեսված չէին բնակվելու ճամար: Այստեղ ե մեծ քանակի պաշտպամունքայինգտածոներնույլ են ճայտնաքերված որ կլոր կառույցները սրբարաններ էին` տեղադրված տալիս ենխղրելու։ քազմասենյակտանչ շենքի մեջ: Բացի այդ զտածոններիցկան քարե գնղակՆեր, քարե կենցաղայրն իրերչ ոսկրե ն ձատկապեսխեցեղենից պատրաստ առարկաներ»որոնք վկայում Են կլոր կացարաններիոչ միայն սրքարանչ լինելու այլե տնտեսական թնույնի կառույց մասին: Վաղ քրոնզի ժամանակաշրջանում բացառիկ ղեր է խաղում երկրազործական տնտեսաձնըչ որբ մեծ զարգացմանէ ,ճասելչ Երք յուրացվում էին կերպ

ունեն

նան

ցանքսի Համարպիտանի Համարյաբոլոր Այդ փաստը շատ Ճողակտորները: է Հայաստանում ե Անդրկովկասում: Այղ է վկայում ու լավ ծաստատված շարձանների խիստ կուտակումը բերիի ղաշտավայրերում, գետերի ափերին

ինչպես

նան

անտառայինշրջաններում մեծ որից ճետո

Լ Ցանվածսերքը լեռնային մասամբ ձավաքվումէր մի քանի անգամ»

նախալեռնային շրջաններում: այղ

տարածքը լքվում

էր,

նե ուժասպառ

փոխաՃողակտորները

|

Աղ. 25.

`

Վաղ թրոնզի դարաշբչան՝ :

։

մից: խեցեղեն Հառինից .

։

բինվումէին

նոր տարաձքներով: Այստեղ սարերից ճոսող ջրերի օգնությամբ ոռոգվում էին ձողակտորների ձիմնականտարածքներըգ̀ետն ի վար

Դրա ճամարքավականէր

մեծ ոչ չափերի ամբարներիկամ ակոսների անցկա կարելի ցումիչ էր ճՃասցնելնպատակին:Առավելդժվար էր այղ գործի կազմակերպումըԱրարատյան դաշտավայրում, Մուշի տարածքում, Մաղնեուլի անտառոտ շրջաններում ն այլուրչ որտեղ արճեստական ոռոգման

որով չուրը

խիստ կարիքկար, քանի

չէին, տեղումները քթավարար

բնակիչները աշխատանք կատարենոռոգիչ ճամակարգ կառուցելու ամար, առա որի վերի Հիշյալ բնակավայրերբչէին կարող գոյատնել մի քանի ճարյուր տարիչ այն էլ սկսած էնեոլիքյան ղարաշը ջանից:Բացի այդ ջրանցքների առկայության մասին պարզ ենթադրությունից: Անդրկովկասում,դեռես էներ պիտի մեձ

որ

ն

Լիքյան ձամանակաշըշջանից Հայտնի են տարբերխանդակներ՝ Սրուխլո, Մոիերկրագործությանզարգացմանմասին վկայում են նան խեցեղեն ճավաքածուները,սայլերի մանրակերտերը՝ըսկսած մ,Թ.ա.. 4-րդ ճազ. վերջից, անիվավորփոխադրամիչոցների կիբառումըչ. քաշող ուժի լծկան ցուլեցով առկայությունը ն այլ փաստեր: Անիվավորփոխաղրամիչոզներիկիրառումը լայն Ճետրավորություն է տալիս ձեռավորվայրերից դեպի բնակավայրերը բերել Պավաքված թերքը: Քաշող ուժի կիրառումը /ցուլեր, եզներ / ճնարավորություն տվեց նան անցնելու. բրիչագործությունից պարզունակտրորի կիրառմանը: Հետաքըքի էչ որ Վրաստանում`Կվացխելերի բնակավայրում, գտնվել է եղչյուրից

Արարատյան դաշտավայը: բաբլուր,

՛

պատրաստված փորող գործիք` որորի նման, որը, սակայն, չէր կարող խոր Քնել: Ըստ երնույթինչ դրա միջոձով խազվում էին ոչ խոր ակոսներ, որոնք Հետագայումնորից փորվում էին բրիչի միջոցով։ ինչը որ ձաստատագրվել է Շումերում: Դրանից Հետո ձեռքով կատարվում էր ցանքի աշիատանքը, որը վկայակոչված է ազգագրականնյութերով: Վաղ բրոնզի քնակավայրերումձանդիպումեն նտե վանակատեչ, ճկայծքարե մանգաղիմեծ քանակությամբ Ճնձելու ճամարնախատեսված գործիքներիառանձինճատվածներ:Այս տիպի գործիքները շատ շուտ էին շարքից դուրս գալիս, իսկ դրանց անձրաժեշտությունը շատ էր: Զարակոս

-

'

ներղիրներ,

մանալի չէ, սում

որ մետաղիցառաջին գործիքները Հայաստանում ե Անդըկովկսմանզաղներնեն, որոնց օրբինակները՝ ճայտնաբերվելեն Նախիչնանի

Քյուլթեփեում, Գառնիում, հզանատ զորայում է Կարազում: Այս ղարտշըչանի մի շարք բնակավայրերում`Շենզտվիր, Էլառ, |

Խիչեանի Քյուլթեփե,

`

Բաթադերվիշ

նական գտածռներ՝ածխացածցորենի,

ն

այլե,

ճանղիպում են

Կռ-

ճնաքուսաքա

ճատիկներիտեսքովչ ինչպես նտե. կորեկ, ոսպ, վուշ: Ելնելով սրանից, ենթադրվում էչ որ այստեղ քուծվել են կլորաճատիկամուր ճացազգիներե Ցույլ-փափուկ ՑԺեփուկաեն Ճովոր ցորեն, վեցաշար կորեկ ն գարի: Այս տեսակները սպաճպանվել բերում խրձերով, որոնց ճայտնաբերումը ցորենի» գարու, կորեկի ն

գարու

ճետ վկայում

Ճամախառն ցանքսի մասին: թե ինչպես էին աղում ճացաճատիկըչ դժվար է: Որոշ ուսումնասիրողներ գտնում են, որ այե տրորվել է, ռովվել։ ճետո մաճակովծեծվել, բնդ որում մարդը կարող էր մաճակովծեծել 3-4 փութցորեն: ժամանակԱնդրկովկասում/Խիզանաթ զորա/ Միննույն՝ եղել է ծեծելու արդյունավետ մեթոդ` կապվածքարշող ուժի ն լայն այլնի

է դրանց

Ռրոշակիորենասել,

`

տախտակի օգտագործման Ճետ՝ տրորելու ճամար: Անկասկած, երկրազործականտարբեր փուլերգւմ ջտրշող ուժի կիրառումը ե մետաղե մանզաղների օգոագործումբ նպաստեցիներկրագործության զարգացմանը, որը տվյալ փուլում Հայաստանի կուր-Փրաքսյան ժմամանակաշը ջանի ցեղերի տնտեսական կյանքում առաչավորբնագավառէր: Ցորենի ճետագամշակման ժամանակ ճատիկները մի քիչ քովվել ե մեծ քանակությամբ աղորիքթրորվել են աղորիքներով: Բնակավայրերից ների գտնվելու փաստըվկայում է, որ ամեն մի ընտանիք տվյալ օրվա Համարանձրաժեշտձացաճձատիկը կարող էր աղալ իր ուժերով: նԿվացխելե-

քիոէմ գտնված լավ

լ

աղացած ցորենի ալյուրի առկայությունը խոսում « կար պյն մասինչ որ աց թխելու ճնարավորություն: Երկրագործությանըզուգբնքաց զարգանում էր անասնապաճական ապուգիրունը՝պաճպանելովէնեռլիթյան ավանդույթները. ոսկրարանակա' նյուքում տոկոսային ճարաբերությամք գերակշռում են խոշոր եղ չշռրաւ անասունների ոսկորները: Այս երեույթը բնորոշ է դաշտավայրաչյ|. նախալեռնայինշրջաններին: Այսպես խոշորեղջերավոր անասունները մեծ տոկսո են կազմում այնպիսի Ճուշարձաններում, ինչպսիսիք են ՔաղավորանիստըչՔոսի մոթերը, Մեծամորը, Շիրակի ստորին գոտու ձա... Կոտայքում, ՀյուսիսարնԷ ..' ներում /Կառնուտ, ՇիրակավանչՔեի/, ն նման պատկերնկատմու: այլն: ԶՁորագետում Հայաստտնում, Տաշիր այլ Անդըկովկասի

վիճում խոշոր

ն

Հուշարձաններում` իլքո,

մանր եղջերավոր /730-1573/:

Ելքակեքի ն այլ:

անասունների ձարաներակցուժ::

կազմում անասունների քանաւականմեծությունը երջերավոր Խոշոր է 1:2

5ւ:՝

ան

-

է առաչին ձերթին նստակյաց-երկրագորձական նկատմամըբացատրվում սաճեերի առկայությամբ ռղջ Անղըկովկասում ն Հայաստանում: Դրա. խթանիչ գործոն էր ձատկապեսքարշող ուժի կիրառումը: Արդյունք» Վ լայն զարգացմանճասան կաչշեգործությունբ, մսի ն կաթի ստազումո Երկրագործությանճամարկարնոր էր սայլերի Լ անիվավոր փոխաո Հ ա չոցների ստեղծումը: Խոշոր եղջերավորանասնաշւաճության լեռնային բնակավայրերում իսկ ավելի ուշ /մ.8.ա. 3-րդ "ո. -Աշ սից/ Ճարթավայրերումմեկացավմանը եղջերավոր անասուն) ծեի գուուս.-յին թանակր՝ ձՃաստատելով արաձովի անասնապաձական

Հայաստանի բարձրալե՞.ո,. յուրացվեցին Գովկասի

որի պատմադով

ն.

ԱՌ»

Աղ.

26.

Վաղ թրոնզի

խեցեղեն Հառինից: ղարաշրյան՝

շրջանները:

Մի,քանի

.

,

մասնավորապես անտառային շրջաններում զարգանում է առկա է նան Արեւելյան Վրաստանում Սակայն մանը եղջերավոր անասունների քաԿովկասում:

հոզաքուծութնյունը:Խման երնույքբ Լ

Հյուսիսային

նակական մեծացումովկանգ չառավ խոշորների բուծումը: ձորացերությունըձամարյաանփոփոխէր` 1:2 կամ 1:8-ի:

Այս ժամանակ

Սակայն

այս

խոսում է խոշոր եղջերավոր անասունների առավելուքյան մասին, փաստը ջանի որ մանր եղջերավոր անասունների որակականառավելության ճամար

ճարաքերուքյունբ,իսկ որոշ ձետազոտողների՝ կարծիԱվելին, խոշոր եղջերավոր անասունները պաձճպանում են իրենց սռաչատարղերը անասնապաձական տնտեսությունում: Սրա ձճիմանվրա կաանասնապաճ ցեղեր: Հետնաքար որ Հայաստանում չկային զուտ րելի է նշել, կոշոր եղջերավճր անասունների առկայությունը Հայաստանում ե Անղըկովմոտ պատմական բնիկների ոչ քե կասի կոնկրետ զարգացման արդյունք էր անճլաժեշտէ 1:5

ջով`

1:7:

ընազավառումչ այլ կացուքաձն՝ թելադրվածքնակլիմայական պայմաններով: Մանը եղջերավոր անասունների Ճատկապեսոչխարաքուծության զարգացումըՑելադրում էր նոր տարածությունների յուրացում, որը նպաստեց

այս

անասնապաճության ճետագա առավել զարգացմանըճ̀նարավորէ

դարձնելով

ձոտիմնծացումը: Արա ճետ մեկտեղ այս տնտեսաձնեի ինտենսիվ զարզացու բնականորենձանգեցրեց ձարստությանկուտակմանը առանձին ընտանիքների մոտ ե զույքային անձճավասարության առաջացմանը: ՎԵրջինս իր «երթին ձենք ձանդիսացավ Համայնքի սոցիալեկան շերտավորման ձամար:

Կուր-արաքսյան մշակույքիմի շարք ճնավայըերում` Շենգավիթ» եարազ:Թագավորանիստ, ՄոխրաբլուրչԷլառ, Մեծամոր ն այլն, գտնվել են ձիու ոսկորներ, որի ընտանեացումը, կատարվել էր ղեռնս էնեոլիթյան

դարաշրջանում: Խոշոր ն քանակականառումով ցորղները: Բացի այնչ որ միսն ու կաթը: Ձիաքուծձությունը

տո,

մանը եղջերավոր անասունների ոսկորներից ձեերրորդ տեղն են գրավում ձիու ոսկորների մնաէ նան վերջինիս ձին ձեծվել է, օգտագործվել առավել զարգացմանճասավ լառնային շրջաննե-

Հետաքրքիրէ հ.Մ.Դյակոնովի ենթադրությունն այն մասին, թե

ճին մամանակներում Հայաստանիբնիկների ռազմականգործի ճամարձեձելազորի ձիեր էին քերվում Հայաստանիարնելյանչ Ուրմիայի, Հյուսիսային հրանի/Պարսկաճայք/ն այլ լեռնային շրջաններից, որն ըստ էության» է կուր-արաքսյան մշակույթի ընդգրկման սաձմաններին: ձամապատասխանում տնտեսության քուոն զարզացմանը Վաղ բրոնզի ղարաշը ջանում զուզընթաց բացառիկ զարգացմանձասան նան տարբեր արձեստներ, որոնց մեջ ճիմնականտեղ էին գրավում մետաղամշակումն ու մետաղի րում:

:

.

ձուլումը:

Հ

) ՍՎ /-

աաա

|

խեցեղեն Մեծամորից: Աղ. 27. Վաղ թբոնզի դարաշըրջան`

՛

-

Արդեն 4-րդ ձազ. վերջին, Յ-րդ ճազ. սկզբին Հայկական լեռնաշխարստղծվեցինբոլոր նախադրյալներըմետաղագործության քուոն զարամար, որին նպաստում զացման էին տեղական ճարուստ ճանքային առկա» յունյունը ե Հին Արնելքի երկրների ճետ կապը, ուր մետաղագործությա քվագրվում են մ.թ.ա. արմատները 8-6-րդ Ճազ. /Զաթալճույուկ, Հաջիլար, Հոյունու Քեփեսին` Հայկական լեռնաշխարճիճարավում/,իսկ դբճում

ծաղկման շրջանը ճամապատասխանում է մ.թ.ա. 4-րդ ձազ.: Հայաստանի Անղըկովկասի ձուշարձաններումձայտնթմետաղեառարհե

րանց սուն

կաներիմեծ բըչ

քանակի Պայտնաքերումը,ինչպիսիք

ապացուցում

տիրապետում էին

են,

որ

են

ձուլման

այստեղ ցեղային միուճյունները

ճմտություններին՝ մետաղագործական

կաղապարնե-

Յ-րդ

ազ,

կապվածպղնձի մշակման ճետ: Սրա պատմառներն են` 1/ պղինձը կոփմանէ ենթարկվում ճեշտու» փյամբ: 2/ տաքացմանպրոցեսում վերանում է նրա առաձգականությունը, 3/ Կղինձը ձալվում է ն կարող է լցվել կաղապարների մեչ, 4/ մետաղը կարող է ստացվել Ճանքաքարից` ուժեղ տաքացման միջոցով ածուխի ձուլման խառնվելով» այսինքն

մանապարձով:

ֆետ

վերլուծո

Կովկասում ձայտնիթոլոր ճին մետաղե«րերի սպեկտրալ քյունբ Հնարավորություն է տալիս ձաստատելուչ որ դրանք մաքուր մետաղից չեն, այլ արձեստական խառնուրղից՝ մկեդեղային-պղեձից, որից ստացվում է բրոնզ, չնայած առանձինառարկաներպատրաստվել են քարձը Գազեցվածումյան նիկելից, որը մի քանի ձամարումեն ներմուծված։ բերովի: Հատկանշական է, որ մետաղական շատ զտաձոներ ն կաղապարներ գտնվեւ են մետաղիՊանքավայրերից զուրկ շրչջաններումգ որը վառ ապացույցն է

Պետազոտողներ

որ մ.ք.ա. Յ-րդ Գազ, վարպետմետաղագործներն արղեն աշխաէին Խերված մետաղի ճետչկամ բերված ճումքով, երբեմն կատարելով կրկնակի ձալեցում: Հնագույն մետաղագործությանուսումնասիրման զոր-

այն բանի, տում

ձում

ձետաքըքրություն

մեծ են ներկայացնում առանձիներեք մետաղագործական Ճալոց-վառարանները՝ պեղված կուր-արաքսյան մշակույթին պատ-

կանող ձուշարձաններիցԻաքա դերվիշում. դրանք գետնափոր,տարբեր Ճասակագեերունեցող ճորեր են: Վառարանիվերգետնյա մասերըչեն պՊաճպանեն փուքսի առանձին Ճատվածներ, վել: երկուսում ձաստատգրվել մասնա--՝ վորապես` օդամղիչ անցքը: Պատերը, Գատակըծանկվաձ՝են ն ունեն կար-

միրջաղյուսագույն մակերես: Դրանց մեջ ն շրջակայքում ճայտնաբերվել են արտադրականթափոններն խարամ: է, որ այստեղ կատարվել Հաստատված է պատրաստման ողջ Կրոզեսբը`Փումքի մշակումից մինչե պատրաստիիրերի

ստացումը, որը մասին վկայում են այստեղ գտնվաձ կավե առարկաների չ փոսերիծայրախողովակներիմնացորդները: Ցացվել են գլանաձե ծովճարնե

ձալոցներ, խարամն մետաղիմնացորդներ: Նոյեմբերյանի աղացի ցար բնակավայրում ձայտնաքերվելեն նմանա

ձնե

վառարան-Գնոց, փողերքիմնացորդներ:

նտխիջնանի Քյուլ քեփեում բացվել են ինչպես մետաղյա շլաքի, այնպես էլ քրոնզե առարկաներիմնացորդներ, կաղապարներ:Նույնը կարե Լի է ասել նան Շենգավինի, Գյոյ թեփեի, Յանիերճեփեի, Կվացխելեքիի, Ամիրանիսգորայի ն այլ բնակավայրերըմասին: Բացի մետաղագործական արձեստանոցներիցչ կուր-տրաքսյան ձուշարձաններում զտնվել են մի քանի Հարյուր մետաղեիրեր, գործիքների,զենքերի ն զարդերի ճիմնականտիպերի տեսակները, որոնց մեջ կան առաջավոր ասիականազդեցության նմուշներ, մի քանի Ճարյուրամյակներիընթացքում կատարելագործվումեն ստանալովտեղականառանձնաճատկություններ:Տեղացի մետաղագործների ճմտություեները ե փորձը ժառանզվել են սերնդից սերունղ` պաճպանելով մասնագիտական գաղտնիքները: Այս մետաղե զտածոռնե բի /կացիններ, նիզակի ծայրերչ դաշույներ։ զարդեր/ժամանակըն բնույքը որոշելու ճամարմեծ նշանակություն ունի իրերի ճայտնաբերումը ճիշո Թվագրվողբնակավայրերիճորիզոններում: Այս առարկաներըբաժան» վում են ճետնյալ խմքերի: գտնված վաղ թրոնզեղարի նացիններ: Ճայաստանումե Անդրկովկասում '

-

'

կացինները բաժանվում են երեք խմբի, որոնք ձուլվել երկկողմանի կաղապարնեվիմեշ, շետագայում ման` ձղկման:

են

քարե կամ կավե մշակ-

կրկնակի ենթարկվելով

՛

Առաջինխումբը ներկայացնում են արխայիկ ականչավորկացինները, որոնք ունեն սեպի ձե: Դրանք Ճիմնականումգտնվել են պատաճականորեն մոտ զտնվող զանձերի խմբում, փգԼենինականում, Էջմիածնում, Ծրնանի դիրում, Կուլքակբիում։ Ցառլուզում, Ջագն ն Սվանեթիայում, ուր ունեն քիչ կորացող աշխատողմաս նե քիչ կախվածուսեր: Պղնձե ականչջավոր կացինները ձանդես են գալիս արդեն մ,թ.ա. 4-րղ ՝ազ՝. ընդօրինակելով քարե կացիններին: Միջագետքում,.ինչպես նան 8ւրում, գտնվել են սրանց մանրակերտները: Հետազոտողներից ոմանք գտնում են, որ այս տիպի կացիններըձնեավորվելեն հրանում: Սրանց առաջավորասիական մասին ծազման է խոսում պղնձե-նիկեքային խառնուրդը, որը տոկաէ նան Մայկոպի մշակույթի ականջավորկացիններում, որոնք Կովկաս քափանցել են կասով: Երըորդ ձազարամյակի երկրորղ կեսին ճանղես Են. զալիս կացինների երկու այլ խմքեր` կախակոթառն խողովակակոթառ, որոնք ունեն նուրք, թեքված աշխատողմաս: Այսպիսի կացիններ զտեվել են Լենինամանգաղաձն կանիչ Սնանի, Այրումի, Լռբուտի, Սուրմալուի, Ղարսի մարզիչ Արնմըտ-

մնդբկ

182.

ա

/Սաչխերե, էշերի, ժիաթուրի ն ՀարավայինՕսեթիա/պեյան Վրաստանի են խողովակակողումներիցչ իսկ Հառիմի քնակավայրբումՊայտնաքերվել կառկացինների մանրակերտեր: .Այս կացիններին Հարում ենչ այսպես կոչված, կտուցի ծե ունեցզող սռորկաննրը, որոնք սեպաձն թույլ թեքությամբ կամ ուղիղ կացինների ե ռւսի մասից ձգված գործիքների կոմքինացիանեն: նման կացիներ Գատնի են

Ալավերդու, մերձերնանյան գանձի, Բերդաձորի, ԴմաԼենինականի,

նիսի ն այլ վայրերի պեղումներից: Դրանքունեն տարաձմանլայն սաճմաններ Լ ճայտնի են Թեփե Գավրից, նարամսինի ստելայից, Հիսար թեփեի

3-րդ շերտից Հիսարլիկի2-ըղ պես նան Արեմտյան

շերտից,

Քնից, Սիալիկ

Եվրոպայից: կացիններն ունեցել Այս կտուցավոր

են

մեջ, ինչպես լեռնազործության գործածվելով Այս կացիեների

մասըզտնվել

Մայկոպից, ինչ-

է

նան նան

լայն

կիրառուքյուն

որպեսմարտականզենք:

պատաճականորեն, սակայն վերէ տալիս ճշտելու դրանց ֆինների կաղապարներիճայտնաբերումըԹույլ սաձմանները: Կավեերկփեղկ կացինների ժամանակագրական կաղապարներ ն ձայտնաբերվել են նախիջնանիՔյուլթեփե 2-ըղի ստորին խ մեծ

են

շերտերում

ՀնաԳառնիում, իսկ քարից` Շենգավիթում, Աշտարակիշրջանի Արտաշավան վայրում: Շենզավիթից Հայտնի կաղապարբ խոսում է ականջավորկացինների մասին իսկ Գառնիիցգտնված կաղապարիՀիման վրա կարելի է ենթաղրել, է Շենգավիթի կացինեերը,սազայն քիչ Քեքված ուսեոր այն ձեով կրկնել ենչ որ վերջիններս ըը ե կորությունները իրենցից ապացուցում ,

ներկայ

կացիններից զատ Հայաստանումե Անդը են նան ճարը կովկասում նշված ժամանակաշըջանում ձուլվել րել

են

կախակոքառ կացիններ:

նման

նման կացիններ գտնվել են Հայաստանում մեծ

որտեղ բավականին ճայտնաբերվեցին

ի: կացին-ղ կացիններ /միել կավե կացնի մանրակերտ

ԿարազումչԾրնանյանգանձում

չափերի 10

նման

է երկարությամք/: Հառիմից ձայտնաբերվել մեկբ տկանջեվոր է, 8-ը երնանյտնզանձից ձճայտնիկացիններից

սմ

կտուց

Ճայտնիեն ՎԹՀ ճարք։Անղբկովկասում ճարք կացիններ մնացածը` ե ըաստանում՝Դիդոմի Ծդըըեչանում՝ Աստարայի շրջան: Վրաստանում. Հ ՅՀ ձեչ իսկ

նման /Կվացխելերի/ ճայտնի տարով:

ճարթ կացինը

.. է մ. Ցվազրվում Ք.

այնպես

2800-80

էլ նիզակները, որռեք ունիզակեեր: Ինչպեսկացինները, են մ.8.ա. նեն Ճճայտնի երկար կոքառ, Անղըկովկասում,Հայաստանում, են երկու տեսակի` ուղիղ ն կորացող՝ 3-րդ ճազ. Դրանքստորաբաժանվում

օդի նման կռթառով: Առաջինտարբերակըո̀ւղիղ

քառակող կառուցվածքով, ավելի ճին է ե կապվում է շումերական 4-րդ ձազ, մ.թ.ա. նախատիպերի ճետ: նման նիզակներ Հայաստանում ւ Անղըկովկասում Գայտնի են Ավանից, Թքիլիսիից ն այլ Կիրովականից,Ախալցխայից,եԵրԳԷՍ-ից,

վայրերից

նղ.

134.

28,

դարաշրշանին

զենքեր Վաղ բրոնզի Եջմբածնից, Կարմիր վանքից:

թեցեղեն Էլառից,

Դաշույններ:

Մետաղական զենքի առաջին տեսակներնեն: Դրանքքոկոառ, արթ կամ կտրվածքում եռանկյունաձն չեղք, թեք կամ կլորացող ուսեր: կոքառր սովորաբար փոքը էչ որի վրա ամրացվել է քբոլորն

ունեն

նակը:: նման ղաշույններ

Հայաստանում

կականից, Կիրովականից, Էլարից,

ն Անդըկովկասում ձայտնիեն Լենի» Էջմիածնից, Կարմիրվանքից ե այլն:

Մանգադներ: Առաջինմետաղյամանզաղեերը։ որոնքքարե ձամանման ճան» ՝ գործիքներիճետ օզտագործվել են Հայաստանումե Անղըկովկասում, ղես են գալիս արդեն մ,ը.ա, 3-րդ ճազ. սկզբից: Այս մանգաղներիբամանվում

են

տեսակի: երկու.

Առաջինըավելի վաղ շրջանի լայնաչեղբ

ման-

Գառնիից, նախի 2-րդրից, ջնաեի՝Քյուլքեփե երկրորղ տեսակի մանգաղներիշչեղբերբ ավելի նեղ են. դրանք Ճավանաքար ճանղես են գալիս մ.Ց.ա, Յ-րդ Գազ. կեսերից: Վերջչինզաղներեն,

որոնք

խիզանախ զորայից:

ճայտնի. են

ներս, ի տարբերություն ն

սայրի վերչում

լայնաշեղբերիչ

թեքվածումյունը

առանձնանում

ավելի ակնառու է:

են

իրենց քոնակով, նման

մանզաղ

զտնվել են Կարազում, Պուլուրում, Ամիրանիսգորայում: Ամենից վաղ մանզաղներբ /Փյուլ-քեփե-2-րղը/ իրենց ձներով Գիշեցնում են շումերական կավե օրինակներն ն քացառվածչէ, որ վերջիններս Անղրկովկասի, Հայաստանիորոշ չրոնզե մանգաղներիճամար ձանդիսագել են նախատիպեր: է մանգաղիկավե կաղապար,որի Հառինի քնակայրից ձճայտնաթերվել

միջոցով գիպսից սարքվաձ օրինակի՛ Հետազոտությունը.ցույց

է տալիսչ որ

այն ճավանաչար օգտագործվել է որպես կլորացնող գործիք՝ կաշեգործուե Անդրկովկասի կուր-արաքսյան կյան մեջ: Հայաստանի մշակույմի ժամանա-

կաշըջանիզենքի տեսակների ն աշխատանքային գործիքների ճետ մեկտեղ ձայտնարերվելԵն մեծ քանակի տարբեր ասեղներ, բզեր, շքասեղներ, ձրկնորսականկարի կեռիկ ե այլն որոնք վկայակոչում են մետաղագործունան բարղ պրոցեսների մասին: 8յան զարգացման, ինչպես մետաղամշակման

Խեցելեն: Առավել քանակով ն տարածվածությամբկուր-արաքսյան

մամանակաշրջանի է վերը նկարախեցեղենը իր տարեր ձեերով ճանդիպում զրրված բոլոր Այս մշակույթին պատկանող ձուշարմձաններում: տարբեր «ամալիրներում, ղամքարաններումչ բնակավայրերում ճայտնաքերված խեցեղենը քննարնվող մշակույքի կարնճարազույն ատրիբուտներիցէ, որն ընդգըըկում է ընղարձակ տարածք: հր ձներով ն զարգամոտիվնեբով կուր-արաքսյան խեցեղենը, քացի առանձին նմուշներից, չի կապվում էնեուիքյան Ճուշարձաններիցճայտնի անոթների ճետ: Այն ավելի զարզացած էչ որոկյալ ն զուրկ է զունազարդումից: Վաղ քրոնզի դարաշրջանիխեգեղենը ձիմնականում ձեռածեփէ: Այն քավականինմանրակրկիտ, լավ Հունցված կավից էչ բաղադբութունում ունի ատրքերխառնուրդներ: Անոթները ձճատկապես աչքի են ընկնում սն /երբեմն /մետաղի մակերեսով կարմիրկամ մոխրազույն/ փայլեցված

տեխնոլոգիական

'

-

"նտիփայլի

ճանի/,

որբ ներսի կողմից ունի կարմրավուն պաստառ: Անոթների մեծ մասը /միչին չափի կարասներ, սափորներչ կճուճներ, քրեղաններ, գավաթներ, խուփեր։ սաջեր, օջախիճենակներ, փոքրիկ անոթ» ներ ն այլն/ օժտված է կիսագնդի ձեի կանճերով կամ քիչ ծգված բոնակ-

ներով: Անդրկովկասումն Արնմտյան Հայաստանում են ձվածիր Հանդիպում ձգվաձ կաներ, փոքը անոթների ձճանախ են ճանդիպում կեղձ կանջեր: Զափազանցճետաքըքիրեն այս անոթների զարդամոտիվները:Ավելի ճետս-

են ռելիեֆային կամ ուռուցիկ-նճկված կրկնակի բոլորանախշեր որոնք միացվել են միջանկյալ գծիկներով, կոնցենտրիկ շրջանները, շե-

քճրքիր

ն այլ ղանկյուններբ, ուղղանկյուն երկրաչափականմոտիվները: Մեձ խումբ են կազմում այն անոքները, որոնք զարդարվածեն նուրք գծերով» թույլ ընղզծվաձ զարղամոտիվներով: Բացի վերը նկարազրվածզարդերից այստեղ

կան գալարազարդեր»գծիկներով լցված

անկյուն քառակուսիներ, Ճատվող

կազմող զձիկներ ն այլն: Անոթների երրորդ խումբբ զարղարվածէ ոչ մեծ ուռուցիկ ելուստներով, որոնք սովորաբար արված են աոթների ուսերին: Մի քանի խեցանոթ ներ զարդարվածեն տարբերցույսերի կամ այծերի, քոչունների ն այլ կել

ղանիների պատկերներով:

է

/

Առաջին ճՃայացքից կուր-արաքսյան մշակույթի կոնկրետ միասնականություն, խիստ սն անոթներիձ/իր

ների

փայլեցրած,

/մետաղիփայլի աստինանի/:Կան '

ներ: Այս

անոթներն

ունեն

նուրբ

խեցեղենը

ցուցեներու

մյուս ջանղդղարաշը տարքերակվելով

երբեմն

մակերեսով արծաթափայլ

կարմիը, գորշ փայլեցրած օրինակձն, ինքնատիպկանքեր:

նալ

դասակարգումէ մասըկուր-արաքսյան խեցեղենը 2յասնագետների մեծ

որբ ճամախ պայմանական բնույթ. ունի փուլերի, (ամանակազրական մի ճետազոտող Ճուշարձանների շերտագրությունը

երեք

"ե,

ոչ գավոք»

Ճստակեցրել: հացի "

եույքշե, են մինչե

այս

խեցեղենի զարգացումն ունի սաճուն դրավաղ ձեերը ե երկրորդ, այղ

տյս

չի .` Կ: բր-

«ոաւ Ցե

զարղամոտիվները ձամախ՝

մշակույրի վերչը: կուրշարաքսյան խեցեղենիղասակարգմամթ Պուր-արաջմյան զբտվվել

ճետա

շատ սկսած Բ.Ա,Կուֆոինից: Հետաքրքիրդիտարկումներ են կատարել" տողներ` Բ.Բ.Պիոտրովսկին,Ռ.Մ,Մունչանը, 0.Մ.Զափարիձենչ .Բարնեյը, ն ուրիշներ դը, 8.Ք.նուշնարյովան, Տ.ն.Զուբինիշվիլին,Է.Վ.Խանզադյանը են

4.Մե

այն անոթները, Ընդունված դասակարգմամբ ավելի «ին են,եռամասն քիչ ձգված իրան, լայնացող վիզ: Նման տիպի անոթները թրվագրվում են 4-րղ ձագ. վերջով /մ.Թ.ա./, Յ-րղ ճազ. առաջին քառոր-

որոնքունեն

որեէ զարդամոտիվից:նման խեցեղեն Բաքադերվիշից, նախիջնանի Քյուլթեր Դիլիջանից, Գառնիից, նան իրանից, ԳյոյքեՕլնիից, փեից, Վրաստանում Կախեքիայից» դով։

Լ

որպես կանոն

զուրկ

են

ձայտնի է

Գեից ն

396.

այլ

-

ձնավայրերից1

ինչսես

Աղ.

29,

Վաղ օրոնզի դարաշրչանի ոսկրե

ն

-|

քարե գործիքներ Էլառից: Տ

187.

ՀատկապեսՃճատկանշական է էլարի խեցեղենը, որի առաջատարձեր,լայնաքերան կճումճներով, խոր քրեղանները «իշեցնում են վաղ ձեերը: Էլարի խեցանոքներում այս ղարաշր ջանի վերջին փուլում Հանդես են գալիս Կլոր փոսիկներ, որոնք ճստակորենվերաբերում են երկրորդ փուլին՝ գոյատնելովմինչն վաղ բրոնզի 3-րդ ազ. /մչթ.ա./ վերջը: Այս խմբի երկրորդ փուլի խեցեղենը, որբ վերաբերվւմ է մ,ք.ա.

2200-2500

տ,,

եռամասն էչ խիստ սաճմանազատվող անցումներով զարդանախշով:Այս խեցեղենի տարահվաձմոտիվներից են բոլորանախշերը։ կոնցենտրիկ օղակները խոր ակոսները: Հանդիպում են նան բուսական մոտիվներչ: Այս խմբի անոքներ ճայտնը են Շրեշ-րլուրում,

ն

նույնպես

ակոսավոր լայն

Քյուլքեփեում։ Մոխրաբլուրում, Շենգավիցում, նարազում: Անդըկովկասում, Հայկականլեռնաշխարձում երրորդ` վերչին խմբին վերաբերողխեցեղենը պաճպանում է նախորդ` երկրորղ փուլի գարդամոտիվների տարրերը, չնայած ճանղդեսեն գալիս քարակ, Երկրաչափա» նրքագիհ կան զարդանախշերը,որոնք ճիմնականում զարղարել են վզի Ճատվածըչիսկ անոքի իրանը ձնի պես զարդարվել է խաչազծով: Այստեղից խեցեղենը ձայտ նի է ԿիրովականիցչՇենգավիքից, Գառնիից, Այզեվանիցչ,Բաբաղերվիշից, ԿարազիցչՔեշտաշենից ն Հայաստանի,Անդըկովկասիայլ վայրերից: Երրորդազ. վաղ թրոնզի 24-29--րղ դ. մ.թ.ա. առաչանում են նոր խեցանոքներիմի շարք ձեեր։ որոնք մի կողմից կրում Են վաղ բր-

վերջին,

ըոնզի մշակույի քնորոշ գծերը, մյուս կողմից բնդունում նոր զծեր, որոնք սկսում են զպրգանալ միջին բրոնզի ղարաշըչջանում: Այս երնեույճը է Բերքարերում, Գառնիում: որտեղի խեցեղենը կրում է լավ արտաճայտված վառ արտաճայտվաձ բեղենյան մշակույցի խեցեղենի զծերը: Այս սն փայլեցբած, արծաթափայլանոքների մի մասը զարղարվածէ սանդանախշերովկամ ջամի գլխիկի ձն ունեցող ծեփանախշով: Այստեղ առկա ԵՆ մի կողմից նուրք։ գծային ներմկված ուռուցիկ զարղանախշիմոտիվները» որոնք բնորոշ են մյուս թռեղքին։ իսկ կողմից` երկկոռնիկ ձներբ` ներճկված փոսիկավոր, որը տիպականէ Գառնիի նե Էլարիըխեցանոքներին: Հաջորդ խումըըչ որբ կրում է ինչպես վաղ, այնպես էլ միջին քրոնզի խեցեղենին թնորոշգծեր, ճայտնի է Էջմիածնի Արագած զյուղի ղամբաանզոբապատանոթներ են, միականըսարաններից: Դրանք կարմիր ն սե փորներչ ոչ մեձ չափերիկճումներ, Յասեր, քրեղաններ, որոնք զուրկ են կանքերից: Հանդես են գալիս լայն գոտիներ, ներճըկընորոշ կիսագնղդաձնե առավել լայն զուզաեոված գծանախշով անոթներ, որոնց զարդամոտիվները ներ ունեն միջին բրոնզի անոքների նետ: Վաղ բրոնզի վերջին շրջանում ճանղես Եկող անոքների խումբը շնու-

թազովում է

ռրը ՝անդես է ղալիս Շենգավիորպես գունազարդ խեցեղեն, :

Խարբերղում, թեփեում,Մալաթիայում, Ճրաճովտում: Գունազարղխեցեղենի ձարուստ ճավաքածուէ Ճայտնաբերվել Այգեվանի ռնակավայրումչ որը կքննարկվի ստորե: նոր խեցանոքներ, ինչաես նան զարղամոտիվների առանձինտարրեր քում /վերին ձորիզոն/, Գյոյ

Ճանդեսեն գալիս բեդենյան մշակույթում, իսկ գունազարդ անոթների է տալիս, որ կուր-արաքսյան մշակույթը ճայտնվելը ցույց արդեն ավարտվում է սկիզբ դնելով տեղականնոր մշակույմներբ մզջին բրոնզե ղարա-

շրջանում:

:

Բացի խեցեղեն արտադրանքից»վաղ քրոնզի ժամանակաշրջանում լայ-

նորեն տարածվածէին քարիչ ոսկորի» մշակումբչ այլ

արգեստներ:

ջույծակուքյունը

ե

-

Քարի մշակումը:Այն

Հայկական լեռնաշխարճիքնիկների տնտեսական

նշանակություն: Քարը լայնորեն օգտագործվել է շինարարության մեջ: Ցնակելի կացարաններիկառուցման ժամանակ քարի ձայքայրումբ դժվարուիյուն չի ճարուցել, քանի որ տեղում տուֆի, բազալտի ըեկոտվաձ կտորները օգտագործվելեն անմիջապես: Մակայն ամբոցների շինարարականձումք օգտագործվել են նան գետաքարերը:Մ Սակայն ամրոցների կառուցման վերլուծուքյունը է տալիս, որ այսցույց տեղ պաճանչվումէին Ֆիզիկականմեձ ուժ ն քարի մշակման կոնկրետ ճըմտություններ: Կացարաններիպատերիզաղտնուղի կառույցների ծժամար օկեն տեղից տագորձվել ճայթայքվածքարերը, ոլոնք կազմում են մի քանի տասնյակ Ճճազար խորանարդմետը: .Շատ ամրոցների կառուցման ճամարքարեր են բերվել առավել ձեռավոր վայրերից է խոշոր եղջեորը վկայակոչում րավոր անասունների՝ որպես քարշող ուժի օգտագործմանփաստիմասին: ձումքըչ այնպես էլ մետաղե ձանքերից ճումԻնչպես շինանարարական քը ձանելու ձամարօգտագործվել են քարե խոշոր ուրազ-կացիններ, մուրճեր: Դրանք գործածվել են նան անտպռաձատման ժամանակ, ինչը վառ արտաձայտվածէ Շրեշ-թլուրի, Զվարքնոցի, Շենզավիքի,Ավանիե այլ ճեավայրերի նյութերում: քարը օգտագործվել է նան հացի շինություններում գործածվելուց, ն անասնապաձճական մբերքների վերամշակման մամանակ: երկրագործական Առավել տարածված աշխատանքային գործիքներից են կլորացող, ուղն տարբեր ձաղանկյուն աղորիքները, որոնց միջոգով ստացվել է ալյուր վարեղեն: Այս նպատակովօգտագործվել են նան սանդեր, սանդկոթերը, տրոԲոլոր ձուշարձաններում ճայտնաբերվել հիչներըչ ձեծիչները ն այլն: են մանգաղիներդիրներ, ռրոնք ձիմնականումվանակատից,կայծքարից, լավ մշակվաձ եզրերով, տարբերչափերի մի քանի տասնյակի ձասնողգտաեն ծոներ են: Հետաքրքիրեն միջին չափերի սղոցները: Պատրաստվել դանակներ կացիններ, գուրզեր, ողորկ: խիստ փայլեցրած կախակոթառ չդաեն ոչ միայն նետասլաքներ: Քարից պատրաստվել շույններ, կյանքում

ունեցել

է բացառիկ

գործիջե

"այլե մետաղե իրերի կաղապարներ:Դրանք Հայտնի են Քեթիիգ, Էլարից, Այրումից ն Հայտստանի Շենգավիթից, վաղբրոնզեղարյանայլ ճնավայրեբից: Այս ժամանակ մետաղիճետ միասինշատ ուներ

խոշոր նշանակությո

դեռեսքարի

կիրառումը: Քարեօգտագործվելէ նան զինեգործության մեջ: Բացիքարից» տնտեսության մեջ կտրնոր նշանակություն ուներ ոսկորի օգտագործում "

`

որից Պատրաստվելեն ասեղներ: քիզերչ ծձակիչներ, իլիկի գլիիններ ե այլն: Դրանք պատրաստվելեն խոշոր ն մանը եղջերավոր անասուննե եղչյուրներից` օզտագործվելով չուլճակության ն կաշեգործության մեչ: Վաղ քրոնզեղարի Հուշարձաններիցձայտնաքերված զտածոներիմեջ են արվեստինվերաբերող նյութական մշակույթի մեձ քանաառանձնանում կի նմուշնկրչ որոնց ուսումնասիրությունբ կարնոր նշանակությունունի ն պաշտամունքի Հետ առնչվող Պարց ննիկների Ճճավատալիքների Հայաստանի բի Կարզաքանմանգործում: Դրանց մեջ կարնոր գտածո է ճամարվումքարե Ն կավե մարդկանց կենդանիների արձանիկներիխումբը: մեձ քանակի կԿուր-արաքսյանՀուշարձաններից գտնված ձՃնագիտական նյութեր քացաճայտվումեն ոչ միայն տնտեսական ոլորտի ճարցերը, բնակա րանների ե կացարաններիձներըչ այլե վաղբրոնզեղարյանարվեստի կարնոր մշակույթի ամենատարբեր արտաճայտությունների պրոքլեմներբ՝ կապված ճետ: Դրա մասին կարող են մկպյակոչել խեցեդենի զարդամոտիվները,արձանիկների ձնեերը, օջախների Հեսակներըչ որոնք, չնայած սխեմատիկությանը, կենդանի Լ վառ կերպով» արտաճայտումեն մարղկանց կենդանների պատկերները: Սակայնճնագույն ցեղերի ձոգնոր ուսումնասիրությունը էչ քանի որ անդարձ կորել են շատ կարնոր, դեռես ղժվարին խնդիր անելու ճամարանձրաժեշտարժեքներ: միշտ վերականզմություն Այս պայմաններում դյուրին է վերականգնել ծիսական մի քանի ճարոչ ցեր, այց ֆոզնոր պատկթրացումներիամթողջ Գամալիրը: վաղ բրոնզի ղարաշը ջանում արտադրաուժերի զարգացումը, երկրագործության» անասնապաձճության, մետաղամշակման զարգացմանընթացքը խթանեցին մինչցեղային միությունների փոխանակությանը:որբ «նարավորություն տվեց իր Հետեիցտանելու ոչ միայն, տեխնոլոգրականառաջընքացըչ այլն գաղափարախոսական պատկերացումներիՃետազա տարածումը: Այս ղարաշբրջանում ձնավորվածՃնագույն երկրագործականկուլտերի ճետ սերտ կասված Հին Արեելքում, Անդրկովկասում,Հայկական լեռնաշխարճում առաջե ցան լայնորեն տարածվածծոգնոր ն նյութական փոփոխուրյունների արգասիք Ճանդիսացող նոր որակներ: Գլխավոր արարողությունը կատարվելէ ձճիմնականումկլոր կացարան

ռեալիստորեն մշակույթի

տնտեսական չ այնպես որոնք ինչխես Հանդիսացել ներում, են

`

է

Էլ պաշտագ

Դարանըամրոցից:

մունքային սում

դրվել

Որպեսկանոնչ «եքատեղիներ:

յցներ, կառու են

խոշոր վառվող կրակով կլորչ

կենտրոնականմա-

մշտականօջախներ, որոնք

բնորոշ են մեձ ձՃայկական ընտանիքին: Օջաիբ ճանդիսացելէ ընտանիքի ւճաֆողության խորձրդանիշը։,այղ պատմառով զարդարվել է ինչ-որ խորձբրղանշանակումյուն ունեցող նշաններով, մինչդեռ առանձինբաժիններ ձնավորել են ցլագլուխչ ոչխարագլուխ ն ֆալլուսի ձեի ելուստներով որը

կապվում է պատրբարխալ ժամանակաշրջանին բնորոշ

արականսեզըի ետ:

Բացի աղոքարաններից։ տարբեր քնակավայրերում կառուցվել են սըրքարաններ: Դրանք ըվին են ղասվում Շենգավիքի երեք կացարանները, որտեղ դրվել են խոշոր: մինչե մեկ մետրանոցքարե մարղկային կուռքեր: դիմային սիեմատիկ մանըմասներով: Հիանալի ձայտնագորձություն է Մոխրանլունի սիսարանը, ուր կառուց է վել զոր քարե ձարթակչ4 մետրանոցմոնոլիշից զուասեղան: Շրջակայքի խոշոր քնակավայրերի ճամարայն ճանղիսացել է ձիսականարարողության բնդճանուր ճամայնականսըքարան:

Բացի անշարժ կլոր օջախներիցչ քննարկվող ժամանակիկացարաններում ճանախԳանղիպումեն ցուլի գլխի տեսքով օջախի պատվան«Կպայտաձնչդանեճենակներ: Պայտաձնեօջախները ներկայացնումեն նստած» կարնոտքեշատ

գլխովչ եղջյուբներով, ըով տղամարդու՝ ցուլիչ որոնը գլխին կան ԹասաՆման զուգակցման փոսիկներով պաշպամունքայինառարկաներ: ձեըչ չնայած սխեմատիկուժյանչ ձնարամորուրյուն Ե տալիս մտածելուչ որ այստեղ պատկերվածէ տղամարղուչ տան օջախի պաճապանի խորձրղանշանը: Այն պետ է նպաստերընտանիքի քարեկեցությանը, քազմացմանըն

Օջախների

ձե

Գարստացմանը: Պետք է նշել» որ Անդրկովկասի Տյուլ մի շարք ինչպես նան Արեմտյան Հայաստանում թեփե։ Ամծիտ, Ալիշար, Քուչուըչ /Պուլուր/ գոնվել են խոշոր» անշարժ պայտաձե զո'ձարաններչորոնց արտաքինմասը զարդտրվել է ծեփածոօղակներով /արն/չ մարղկանցսխեմա տիկ դիմագծերով: Պակաս ճետաքըրքիի չե' 4ձենակները։որոնք նույնպես գտնվել են Հայկականլեռնաշխարձիվաղ քբոնզեդարյան Գուշարձաններում՝ Շրեշ քլուր, Մոխրաբլուր, Զվարթնոց, հաքաղերվիշ ն այլն: Այս եղջյուրաձն օջախի ձենակներըԲ.Ա,Կուֆաինը կապում է Փոքը Ասիայում կտնված նույնաձն մոարկաները ն ձամապատսխանաքար կըրետոմիկենեսյան չշցլագլուխ զոճարանների,»ճետչ որը նվիրաբերվում էր աստվաձներին: Սակայն շատ ճետազոտողներգտնում Են, որ ցուլը սխեմատիկ պատկերումը ենքադրում էչ որ վաղ բրոնզի դարաշը անում ցուլի մինչն Կովկաս: պաշտամունքըլայն տարաձում է ունեցել Միջերկրականից

Ճուշարձաններում3

եղչյուրածե

:

քացատրվում է ռչ-միայն

Դա

այլն քեղմնավորողիչ

կենդանու

մեձ

ցուլի

վերջիններիս նշանակությամբ՝ ռրպես ճոտի նոր Ֆունկցիայի՝ քարշող ուժիչ վարող

Ն

նշանակությամբ:

Պայտաձն ձՃենակները,բացի մարդու պատկերից»Ֆալլուսածն

ելուստ-

ոչխարի /խոյի/ գլուխ-քանղակներով /Հառիճ, ն այլն/,չ որբ վկայակոչում է մանը եղջերավոր անասունների նշանակության, ինչպես նան տնտեսության մեջ Հեռազնաանաս»

ներից, զարդարվել են ԱմասիաչՀոռոմ, Քեյի

նան

նապաձությանզարգացմանմասին: Այդ են ճաստատում Մոխրաթլուրից Լ Հառինից Հայտնի շան կավե մանրակերտերը:Դրանց ճետ մեկտեղ գտնվել են Տյուլ /նախիչջնանի բեչջե, Շենզավիը, Կարազ/ձիու արձանիկներ, որոնք

վկայակոչում են, ոչ

միայն ձիաբուձության,

այլե

մասին: րերի օզտագործման

Բացի օջախների ճետ կապվածոչխարի

բերվել

են

ն

ցուլի

սեզոնային արոտավայ-

Վայտ

պատկերներից»

/Ճառիմ, Ֆիոլետովո, ՋԶրաճովիտչՇենգավին,Մոխրաքլուը,

մասիա/նան վերջիններիս կավե

այս կենղանիներլ

մեձ

քանակի արձանիկներ,

որը

Ա-

խոսում

պաշտամունքային էուրյան մասին: Հնագույն մարղկանց պատկերացումներիմեջ կարեորտեղ էր գրավում ձոտիմեծացման ճանզամանքըչորի ճամարկատարվել են տարբեր զոճաբքերու-

է

մանրակերտարձանիկները նետվել են կրակի օջախների մոտ/։ Մոխրաբլուրից զտնված ցուլի ոտքերը ներկված Են կարմիր գույնով: Մյուսի ճակա-

եյուններ, այղ քվում մեջ. / ղրանք զտնվել

արձանիկիաչքերը

Լ

տին կա խազագիծաստղ, նշտնի ետ:

նան

են

որը

է երկնքի կապվում

աստվածության խորձրդա-

'

Հին պաշտամունքային առանձին արտաճայտությանեմուշները փաստագըը ված են վաղ բրոնզեդարյան խեցեղենիվրա: Ամենից տարաձվածմոտիվբ բոէ` կապվածպաղաթերուքյան կուլտի ճետ, որը արտաճայտումէ լորանախշն

ձավերժշարժվող տրնի զաղափարը: պատ ՀատկապեսՀետաքբքիրեն այծերի ն կռունկների / կերները Շենգավիրում պեղված խոր քասի վրա: եթե առաջինները կապվում են կայծակ-ջրի/ երկնային ջրի/ խորձըրդանիշիՃետ, ապա մյուսները երկնթի, տարվաեղանակների /գարուն, են զալիս աշուն/ սիմվոլներն են, նամանավանդերբ ձամատեղձճանդես կոչող կռունկների պատկերները: ըստ ԳետազոտողՇենշավիժից Ճճայտնիկարասներիցմեկի ների մի մասի, կապվում է բնուքյան արքնացման, զարժոնքի ճետ: Կենտրոնում պատկերվածէ Յոչուն-արն։ որը զարնանավետայերն է, իսկ շուրչբ բոլորանախշեր են, որոնը բստ ամենայնի խորձրվանշում են կծկված օձի պատկերները: Նման ըոռչուն՝ օձի ճետ միասին կա ԿիրովականիՃայտ.

7արագիլների

զարդանախշը,

`

նի անոքիվրա:

տ

//".Պ

"

՛

Աղ.

33.

Վաղ սրոնզի

քարե կուռք

ն ղարաշրջանիմարղակերպարձանիկներ

Հառինից, Շենզավիքից, Մոխթարլուրից:

են իմաստավորումնան առանձին Արթնացող բնություն զարդտնախշային տարրեր`թփեր, ձասկանախչ,ցորեն, տերե ն այլն, որոնք ներկագծերովչ ըբնդզծելով քնության զարթոնքը ն բերրի ամառը: յացվածեն խիտ. Այսպիսով,Հայկականլեռնաշխարձիբնիկներիկյանքում առկաեն

մի շարք տարրեր` մայրության /ճողի/չ կապված ձին ճավատալիքնեպի

խորճրղանշանների

բեր-

ճետ: Հայկական իշխանության րիուքյան, խոնավության ն ամրապնդման ժամանակաշրջանում ճանդես են գալիս տան` օչախորացման

խի կուլտի

տարրերը, երկրագործական ճովվականբնութագրիչ

ճասկացու-

քյուններ,որոնց ճիմքն է կազմել տղամարդուաստվածայինկերպարը`ար- ` նան տարբեր ցլագլուխօջախների, աիձանների/ծի, տաճայտված ոչ-

խոր /խոյ/» շուն/

Ցու,

ուղեկցությամբ: գտածոների է Հասնում նախնիների պաշտամունքը:Տան Հետազազարգացման ն

այլ

.

ճատա

ների թաղումները /նեռոլիք, էնեոլիՑ/ փոխարինվում են բնակարաններ բնակավայրերիցդուրս դամբարաններիառաջացմամբ:Հանդեսեն զալիս տոճմականդամբարաններ,որոնց կատարվել են առաջնորդներիՔա-

կենտրոնում

ղումները /Ստեփանակերտ/: Դամբարաններիլիցքի մեջ նկատվում են ցուլերի, զենքի տեսակների. փաստեր: Կան զոճաբերության պատմառով զոճաբերման առաջացած Ստեփանակերտի դամբարաններում գտնվել են գլխատված Քաղումներ:

Ցաղումն

հա

թ

ւեւ ուննեւը

աթ-առ աթ զա.

ԴԺ

մշակույքը կրող Հայաստանիբնակչությունը վաղ բրոննկուր-արաքսյան ապրում էր վաղ երկրագործական զեղարյան ձամանակաշը վերչին, ամեջանում սկիզբդրվեց տոճմական՝ նազարգացած փուլում, երք տնտեսական վերելքով կարգերի տրոճմանբ:Այղ ժամանակ Հայկտկան լեռնաշխարճիտարածքում բնակ-

վում էին տարբերցեղեր,

որոնք

ըստ

մի

շարք

գիտնականների, պատկանում

հ.Մ,Դիակոնովի կարծիքով, Կուր-արաքսլեզվաընտանիքներին: յան մշակույթը կրողները եղել են արնելակովկասյան ցեղերըչ որոնց Քվին են դասվում ն, ձավախունի-ուրարտականչ,պրոտոնախյան»-դաղստանյան այլ ցեղեր: Գ.Մ.Մելիքիշվի-՛ արնելակովկասյան լեզուներով խոսող լու, Թ.Վ.Գամքրելիճեր, Վ,Վ.հվանովի մի շարք լեզվաքանների կարծիքով կուր-արաքսյանմշակույքբ կրողնէրբեղել են Կրոտոճնդեվբոպական ցեղեըը: Երրորղ վարկածըդիտում է կուր-արաքսյան , մշակույթի էին տարքեր -

հորեր:

որպես

նախակարթվելացիներ:

կրողներին Վգ45

.

ՀավանաըաըՀայկական նշված: դարաշը բարձրավանդակում

ջանում

ապրել են ինչպես խուբիական ցեղեր, որոնց, մի մասը ճայավայինսաճման"ներում մտան Միտանիիպետության մեչչ իսկ մ.Թ.ա. 2-րդ ճազարամ յակի կեսինՆաիրիի կազմի մեչ` ճետագայումԲիայնիլիիտարածքում, այնպես -

են ճայտլեզու ցեղեր, «րոտոճնդեվրոպական: Վերջիններիցանջատվել որոնք բստ Գ,8.ճաճուկյանի։ ապրում Էին ճարոխ գետի ճովտում մ.թ.ա. 2-րգ ճազարամյակի սկզբից: Դրանք, որպես ճնղեվիոպական լեզվաընտանի են Փոքը Ասիտյում առանձինցեղեր, խմբեր, ճառուկ ճմյուղչ տարբերվում տպրող մյուս ճնդեվրոպական Հայտնիէ, որ Փոքը Ասիայում ցեղերից: մ.թ.ա. Յ-րդ ճազ. ն անգամ ավելի վաղ ճանղեսեն գալիս ճնդեվորտակա լեզվաընտանիքներինպատկանող ծողովուրդներչ Հիմնականումխեթերը, լուվիացիեերը: Դրանց որոշ մասը բնակեցրել են Հայկականբարձրավանդակի

էլ

հ ԳՓետազայում խուրիի-ուրտրտացիների ձետ մտել կազմավորվող ճայ ժողովրդի կազմի մե): Կուր»շտրաքսյանմշակույթի տնտեսության մեչ, որը ձիմնականում Է Ճասնում Երկրագործությունը: նստակյացէր բարձրըգտրգացգման Այս բնակավայրերըտվանդաքար տեղաղրվածէին գետերի ե Փամանակաշըչանում գետաքերաեների փոքրիկ տարածությունների վրա: Աստինանաբար նկատվո էչ որ դաշտավայրայինէ. նախալեռնային գոտիների քնակչությունը զբաղե Նում ե է նոր, ազատ տարաձություններ: Հայկականքարձրավանդակում ե ձարնանշրջաններում մ.թ.ա, 4-ՅՀ-րղ ազ. ղաշտային նախալեռնային է գոտիներում բրիչտյին երկրագործության ճետ մեկտեղ ձՃանղես գալիս քաշող ուժի գործտեումը, ռրը ճայտնի անգլիացի նագետ Վ.Գ.Զայլդի կարֆիքով, ժամանակի մարդկության կտրնեորագույն նվամումներից մեկն էնա գտնումէ, որ ԱռաջավորԱսիայում ն Ճյուսիսարնելյան Աֆրիկայում եզնե/ավանակներ/ճանդես բով լծված սայլի ն փոկավորփոխադրամիչոցների պատմա» եղել է մարդկային ձասարակուքյան զալը մ.թ.ա. 4-8-րղ նու յնպես անմասն չէր այս կան նվամումներից կարնորագույնը: Հայաստանը: մեծ 8բպրոցեսներում` մասնակցելով այղ նվամման գործին, աեիվային փոխադրամիչոցների տ արբեր Վով ձեեր: նպաստեցարորի Քաշող ւժի օգտագործումը որը ձնա» ե լայն յքւրացնել, քնակչու»բնձեռեց ավելի տարածքներ, րավորություն թյունը առտվել ինտեեսիվորենսկսեց մշակել խոպան ճողատարածութ ները: Շենգավիթի,Մոխրաբլուրի, Այգնանի պեղումների ժամանակ բացի ցորենի, գարու ն կորեկի ճատիններիցչ ճայտնաբերվելեն նան խուրձերով ղեռնս 1930-ական 8.թ. Հնարավորուձճասկեր:Այդ ձանգամանքը պաճվող որ բերքը կալսվում է ոչ թյուն տվեց եվ, Բայբուրդյանին նշելուչ ըստ պաճանջարկի: Յ-ըրդ ճազ. վերչին միանգամից,այլ

կողմը արեմտյան

"

Ցազ-ում

,

բնքացքում, Կորվո .

ստեղծելով առաջացման

Աղ.

Յ2.

Վաղ օրոնզի

արձանիկներ կենդանակերպ դարաշրջանի -

Շենգավիքից: Հառինից, Ֆֆիալետովոյից, Ժրաձճովտիցչ

`

ճազ. սկզքին ճանդեսեն գալիս քարե կամերը: Բերքը Պավաքելո պաճվում էր խոշոր անոթներում կամ ձորերում: որոնք առանձին բերվում ճացատատիկը բնտանիքներիսեփականությունն էին: Ստացված ն ձավար: ՀԱաճետո ստանում ալյուր էին աղորիքով աղալուց նան. չ Ակսած մ.ք.ա. ճազ. ճացը Յ-րղ էին մար օգտազործում սանդրը: Քիվել է թոնիր-վառարաններում,ինչպես նան կավե ոչ մեծ տապակարանն

ե

2-րդ

ճետո

Վերջինիս

բում:

'

, :

ծարնանշրջաններում ձողի մշակումը կախվածէր զբրկեղանակային պայմաններից. երաշտի դեպքում ձամախթնակչությունը Հայաստանումն

Այգնանի, Մոխրաբլուրիպեղումների պարզվում էր բերքից: Շեկզավիթի, վում է, որ ցանքսը կատարվումէր խառը՝ ցորեն ե գարի կամ կորեկ: Վերֆինս ավելի դիմացկուն էր երաշտի պայմաններում: Հացազզիներիմշակումից բացի բնակչությունը զբաղվում էր նան այգեգործությամըչ որը վկայում են Շուլավերի ն Խիզանուտ գորայի շերտերիցՃայտնաքերվածխաղողի կորիզները: Գառնիի շերտերից գտնվել է ծի-

ընտե լացվ

կարեիքով, Անդըկովկասը` րանի կորիզը: Որոշ մասնազետների խողողի։ իսկ Հայաստանըն̀ան ձիրանի ճայրենիքի է: ոռոգման որոշակի Այս ժամանակաշրջանումարդեն իսկ արձեստական են կառույցների ո ռոգման նրրորղ ճազարամյակում փաստեր ճաստատազրված:

են Մոխրաբլուրում, ուր մի բացվել են ջրանցքի Ճետքեր ճաստատագրվել են օգտագործվել ինտենսիվ առավել քանի ձատվածներ։Որպես վարելաճողեր նան բնական ոռոգելի տարածությունները: Այսպես, Շենգավիքի մոտ Հրազ

է 100 Ճա տարա» գյուղը/կազմել ծնում /ներկայիս Երնանյան ւիճբ/, ուր կատարվել ենճողա-

դանկիրճի

ծություն

նողը տարածքը /անցյալում

գործականմեծ

ծավալի

աշխատանքներ:

շրջաններում Անտառային

տերեները ծառեըն եղանակով: Կտրվան ճողը ձճերկվում էր մի քանի տարի,իսկ ճարստացված

Ճատման

անտառա

ուրացումը կատարվել է ձողերի ու տեղում այրելուց

Պետո

Գետագա կապվածփոխադրա չոցնե վայրերից բերքը յու-

տարածքներ: րացվում էին նորանոր ճետ Բուն երկրագործականաշխատանքի ձանղես զալըչ երբ անձճրաժեշտությունառա չացավ ձեռու ճուշար» քազմարիվ տեղափոխելուքնակավայրերը:Հայկական լեռնաշխարի Ն ալյուր ճայտԱյզմանիւմ ձաններում՝ Շենզավիթում, "մեծ մանրակերտեր են քանակությամբ կամ անիվների կավե քարե նաբերվել վրա ձանդիպումեն փոսիններչ, որոնք, ըստ Յուլի կավե արձանիկների

Մոխրաբլուրում,

փաստը: Բ,Բ,Պիոտրովսկուչ ապացուցում են սայլերը եզներին լծելու ճայտՀառինից ձաստատվեց տեսակետը այղ 1940-ական թ.թ. առաչ քաշված օրինակով: ցուլերի/ մանրակերտերիՄլծված եզների, նաբերված

Երկրագործությանզարգացման մասին են վկայում քարե ներդիրնեբով մանգաղներիփոխարինումը պղնձե մանգաղով:որը ճայտնի է Նախիջնանի Քյուլ Թեփեից, Գառնիից» Վրաստանի Խիգանտանտ գորայից: Համեմատաքար նեղ բերանով մանզաղներեն գտնվել ֆուլուրում,Ամիրա-

Հարազում,

նիս զորայում:

Նշվաձ տնտեսաձներիզարգացմանապացույցներից են խոշոր եղջկրա-. անասունների՝ վոր ցուլերի մանրակերտերիճայտնաբերումբօչաիխների ճետ: .

Ցուլը:

մունքային

որպես քաշող

նշանակություն`

ու

վարող կննդանի, ունեցել էԷ՝նան պաշտա կապվածբեղմնավորման ճետ: ՏՅլակերպքաննան

դակներ կան կավե օջախների ճենակ-պատվանղանների վրա: Վաղ քրոնզեղարում, բացի երկրազործունյունից, բարձր զարգացման ճասավնստակյացանասնապաձճությունը:Խոշոր եղջերավոր կենղանիների ոսկրաբանականոմսումնասիրությունից պարզվում է, որ դրանք մանրերի ն անգամ3:4 ճետ զտնվում էին 3:2, 1:3 ճարաբերությանմեջ, կազմելով ձճոտիորակականմասըխոշոր եղջերավոր կենդանիների մանըրակերտերի կողՀքին վերձիշյալ Հուշարձաններում գտնվել են ոչխարիչ այծի բազմաթիվ բնույթի են: արձանիկներ:Վերջիններս նույնպես պաշտպամունքային Հայաստանում կովկասում մ.8.ա, 4-րդ ճազ. վերջերից սկսած ձեվավորվում է Ճեռագնա՝ անասնապածությունըչ որբ շարունակվում է մինչե մեր օրերը: Գարնանըճոտերըտանում են բարձրալեռնային ալպիականցու սականության Գարուստ գոտիների արոտավայրեր: Քրտերն ընկնելուն պես վերադառնում Են բնակավայրերըչուր կուտակված է կերը: Արբոտավայրերու անասուններիպաճելը նան նպաստում էր «ոտի. քանակականաճին: է Նշված անասունների մանրակերտզտածղների մեջ առանձնանում անասՀ նան շունը է ճեռագնա /Մոխրաբլուրիարձանիկներ/,որը վկայում է գիշատիչ կենդանինե նապաշունյան մասինչ Շունը ճոտր պաշտպանում առանց որի Պեղումներից գտնվել են նան ձիու մեձ քանակի ոսկորներ, ձեռագնաանասնապաճությունըանձնարինէր: Զին մեծ ղեր է խաղացել յակի բնակավայրերիմիչն արագ կապ ծաստատելուճամար: Երըորդ Պազարամ թեփեում գտնվել են ձիու կավե, քարե ձնավայրերիցՇենգավիթում, Քյուլ Քյուլ թեփեում պեղված մանրակերտիմեչքի վրա կա ձածկոց՝ արձանիկներ թումբ, որը վկայում է ձին ճեծնելու մասինչԱյս կենդանիները նույնպես ունեցել են պաշտամունքայիննշանակություն: քննաըկվող ժամանակաշը չանեերում անաս» Հայկականքարձրավանդակում եՆ նապաճականե երկրագործականտնտեսաձնեերը բստ էության ձամատեղ գոյտքնակլիմայական «այռեել, այս կամ այն շրջանում, ըստ աշխարձազգրական, մանների գերակշռել է կացութաձներիցորեէ մեկր: Այս երեույքը շատ միանչանակչչմաթուր, ենորոշ է Հայաստանում, ուր չի Հաստատագրված : տնտեսաձն. բնույթի անասնապաճականկամ երկրագործական '

նղ. ղ»

38. 38.

Նել

արձանիկնե կենդանակերպ վաղ ժրոնզի ղարաշրֆանի Ամասիայից:

Հառիմից։ գովիքից, Մոխրացլուրի,

Մարդկանցտնտեսականկյանքումռրոշակի ղեր է խաղում որսորդությունը: որի մասին ցայտուն վկայում է. բնակավայրերին դամքարաններից ճայտնաբերված ոսկրաբնականնյութը: Դեռնս վերապրուկային ձեով զոյուՔյուն ուներ ճավաքչուքյունը: Սնանի ավազանումԱ լեռնային այլ գոտիներում բազմաթիվՀուշարձանների պեղումներից ճայտնաքերվելեն եղջեբուի , այծյամի, որմիզդեղի ոսկորներ: Հավաքչությամբժեռք բերվաձ վայրի պտուղները: բույսերը օգրավործում էին թարմ, չորացրած, իսկ ճետազայումնան աղ ղրած վիմակում: ե ղերը ձավացչության Որսորդության

մեձ չէր, բայց այն զգալի սննդի բազմազանությունը ն պա-

չափովավելացնում՝ եր

շարները:

Կեղաքնիկների ճամայնքների

մեծ ըն» Հայաստանումտոճմական Փիմքբ նաճապետական տանիքնէր:Այստեղ արականսեռի քանակը ձնարավորություն է ընձեռում առավել զործունյա ընտանիքներինշատ եկամուտ ստանալ, քե երկրագործա-

կան Լ թե անասնապաճական տնտեսաճների ասպարեզումկուտակել

ձասրտու-

Հարստությանկուտակման մասինկողմնակիորեն վկայում են ձատ| կապեսՍտեփանակերտի, Շենգավիթի, կԿարազի դամբարանների պեղումները: ճայտիաբերվել որտեղբացի մետաղյազենքերից /դանակներ,ղաշույններ/ են ոսկե, արծաթե սոգիալական անձավասարության իրեր՝վկայակոչելով

թյուն:

.

-

մասին:

՛

ճարստա

Բնակչության որոշակի խմբերի արստացմանը զուզամեռ զարգանում էին բազմաթիվճամայնքներ, որոնցից ամենազորեղներըի-Լ րենց գույքը պաշտպանելուճամարստիպվածէին բնակավայունեցվածքը ն

բերի շուրջը պաշտպանական զոր ճամակարգեր ստեղձել: Այդ պաշտպանական կառույցները կոչվել են ,,Կիկլոպյան,, ամրություններ: Նման ամրոցների կառուցողականտեխնիկայի ճիմքում բնկաձ էի կոպիտ, խոշոր ն մանը քարաքեկորներից։ չոր շարվածքով, առանց շաղտխիմի քանի մետրըճաստուՔյան ձասնող պատերինե. մեկից մինչն երեք ավելի պարսպապատերով օղտկված բնակավայրերիկառուցման օկզբունքը: Պարսպապատերի քարձրություեը ճասել է մինչն 10 մ: Հայկականբարձրավանդակբ մ.թ.ա, 3-րդ ճազ. է նման կիկլոպյան ամբրոց-քնակավայրերի ամբողջովին պատված ցանցով: Դրանցիցճիշարժաննե Գառնին,Զյանբերդը, Լմճաշչենը, Քաղսին։ Այրումբ, Հառիճըն շատ այլ վաղ բրոնզեդարյանքնակավայրեր:Կիկլոպյան ամրոցն սովորական ները վկայում են միջցեղային ընդճանումների ճամախակի ն լինելու մասին ճարձակողական պաշտպանական զենքի մի շարք ձների

մշակումը դրա ապացույցն է: տնտեսաձնի զարգացման Երկրագործական լեռնաշխար«ումտեղի է ունենում բնակչության,

Հայկական պայմաններում

րերիքանակական սամ: Պլա խիստ

Ճետ

նան բնակավայ» ձետնաքաը

տստաիմամեկտեղ անասնասաձ -

:

նաբար զարգացման գետնանքով դաշտավայրերիցբնակչությունը շարժըվում է նախալեռնային ն լեռնային գոտիներ, ն արդյունքում կուր-արաքսյան ցեղերը, թսիտ տեղաշարժեր նատտարելով, տարածվում են. նան ամբողջ ն նրան ձարողշրչաններում: Բացառվածչէ," Հայկականբարձրավանղակում -

ռր նման միգրացիայի արմատները սկիզբ են առել մ.ք.ա, 4.րդ ձազ-ի .վերջից: հնչսես նշում է. անզլիացի ճնազետ1.Մելատրտբ, ուղղաճայաց բռիակներով գլանածն անոթները, որոնքգտնվել ենհ Բեերշեքա Գճասսուլ /ճարավային Պաղեստին/էնեոլիթյանբնակավայրերիվերին շերտում, տեղականծազում չունեն Լ բերված են արնելյան Անատոլիայից,այսինքն եկած ցեղերի Արեմայան Հայաստանից կողմից: Հայաստանումմ.Ս.ա,

մազ.-ի ամբողջ ընթացքում նման տիպի անոքներ ճայտնի են Էլառից, Ճրաճովտից,Շենգավիթից: Աիգրացիանավելի մեձ Քափէ ստանում մ,թ.ա, Յ-ըղ ճազ. երկրորդ քառորդում, երք կուր-արաքսյան մշակույթը կրող ցեղերը Ճայկական լեռնաշխարձիցթափանցումեն Էգեյան աշխարձն ձճյուսիսարնելյան Կովկաս: Այսպիսով, կարելի Էնշել, որ կուր-արաքսյան մշակույթն իր կենտրո եռվ ամենայն Պավանականությամճբ ձնավորվել է ՀայկականբարձրավանղաՏ-րդ

՝

Պաղեստին,

կում

մշակույթի կրողները կազմել են մի շարք ցեղեր ն ցեղային միությունը: Վերջիններս իրենց տնտեսական զարգացմանմեչ չէին զիչում ՛Ճարնաներկրներին, այլ շարունակում էին մասնակցել Առաջավոր Ասիայի ն այդ

տնտեսականչ քաղաքական կյանքին ստեղծելով Հզոր կիկլոպյան ամրոցների

Ճամտկարգեր, անվավորփոխադրամիչոցներ,արորայիներկրազործությա այլն:

ե

ետ

աստիմանը:

Սակայն սոցիալական ն քաղաքական զարգացման փոքը-ինչ էր մնում Միջագետքիտարածքումառաջացած ձզոր պետությունների մա-

շարունակում

Հայաստանըղեռ կարդակից: էր մնալ տոճմատիրական կարգերի ոպայմաններում նայած ճանդես էին գալիս ցեղային միություններ, ըոնցում սաղմնավորում էին նախաղասակարգային Ճասարակական Հարաբերություններ: Կուր-արաքսյան քարձը զարգացության ասան տարքեր արճեստներչորոնց մեջ ձիմնականդերը պատկանում էր մետաղազործուճարուստ Է մետաղի ճանքերով, այսպես, թյանը: Հայկականբարձրավանդակը են Խնուսում /Էրզրումի ռրչջան/չ պղնձի ճանքեր ձճայտնի Տիգրիսի ակուն-

մշակույցում

Հատկապես քում, Երզնկայի լեռներում, Ուրմիայի արեմտյան ափերին: պղնժով ե արքինով ճարուստեն Ռշտունյաց` ե ժուլամերկի լեռները: Արմճմի, անազի ճանքերի առավել մեծ կուտակումներ են Ճաստատագրվել. . մեծ քանակի պղնձի ճանքավայրերկան Երգազա-Մադենում Սասունում, /եփրատի վերին ճոսանք/, Տրապիզոնի,Աճարի-ճորախի շրջաններում, Լո-

ռիում,

Հրազդանի Դիլիչանում, Ձանզեզուբում, փնում,փոքը 1ր

'

չա-

`

են այդ : աստատագրվել փերիՀանքապաշարներ Արճիճիձաշըչաններում կան Վանի, Զուլամերկի,Ուրֆայի րուստկուտակումներ ուր մի՛ քանի տեսակի մետաղներՀանդիպում են միմյանց ճետ, որը բավականինճեշտազցնումէր պղնձի ճիմքի վրա Ճամաձու լվածքների՝ Այս փաստերը` վկայում են, որ Հայաստանըզանղիսացելէ ստացումը: ԱռայխվորԱսիայի Ճճնեազույն կենտրոններիցմեկը, որ-

շրչաններում տարբեր

մետաղագործական

:

է ոչ մետաղըապաճովում` տեղիցստացված միայնտեղականպաճանչարկը, կամ տյլե ձանքաքարերի ձուլված մետաղիձեով արտաձճանվել է ճարնան ջրջաններ: Պղնձի արուստ ճանքերը, որոնք լրացվել են մկնդեղով, ծարիրով,արմիմով ն այլ գունավոր գունավոր մետաղներով, ճնատրավորու» թյուն են ընձեռել Հայկականբարձրավանդակի. ցեղերին լայեորեն զարգացնելու ն մեծացնելու մետաղագործակակ արտադրանքի աեսականիեչ Հայստանիվաղ բրոնզեղարյանմետաղագործուրյան մասին վկայում են տարբերՃուշտարձաններից. ձուլման կաղապարները,ԳալոցՀայտնաքերված ներըձօւլարանների ն խարամիմնացորդները: Հնագույն ձուլարանի Կետցեր ձայտնաքերվելեն Պոյեմքերյանի շրջանի Ճուջեվան գյուղի մոտ գտնմնաուր վող մաղացտեղթնակավայրում, թտցվել է մի Ճալոց-վառարանի ն խարամիկտորների ձետք: Հառինի բնակավայցորղ` օղամղիչ խողովակի րերից գտնվել են մեծ թվով ճալոցներ,տարբերառարկաներիձուլման ՃաՆման կաղապարներ քարե ե կավե կաղապարներ: մարնախատեսված գտնվել են Շենգավիքից, Մոխրաբլուրից, Գառնիից,նախիչնանիՔյուլ Քեփեից, Գտածոներիմեջ որոշակի ճետաքրքություն են ներկայաց» նըտաշավանից: նում Հառինի կաղապարը,որի գիպսի մոդելը 11 սմ երկարությամբ մանէ, զաղաձնե բստ ամենայնի կաշի մշակելու գործիք Քացի նշվածՀամատը: կաղապարներից զտնվել են տարբեր տիպի կացիններչ որոնք բաժանվում են ճետւյալ խմբերի: Հիմնական տիպը ներկայացնում են, այսպես կոչված, կոքառովկացինները, որոնքունեն սեպաժն իրան: .Դրանց կաղապարները են ձայտնի Շենգավիթից, իսկ քուն կացինները: Գառնիից, Արտաշավանիցչ Այրումից, ԷենիեականիցչՃրաշենից: Երկրորղ խումբ են կազմում կակացինները, որոնք ձայտնի են Մարտունուց, Լենինականիցչ Ղար»` հակոթառ են Հառիմից: կԿացինԿից, իսկ դրանց կավե կաղապարները ձայտնաբերվել ների մի Հատուկ տիպձանղես ե գալիս մ,8.ա. 9-րդ Ճազ., որը ունիվերսալ գործիքների տեսակ է: Վերջինիս վերին մասը քլունգի ձնե ունի: նման կտցավոր կացիններ ձայտնաքերվել են Ալավերդիում, Լենինականում,

Վրաշենիգանձում:

տաշուրազի

մեծ գորձեի ճետաքըքրությունէ ներկայացնում են ճրաշենի գանձից: ծիքները` տափակ կացինները,որոնք ձայտնաբերվել Մեձ

Դրանք ձիմնականումօգտագործվելեն կաշի

ե

փայտ մշակելու

ճամար: :

՛

ԿՀ

Ց:

իացութից, նզի

Ղարաշրչանիկենդա նակերպարձանիկներ Հառիմից, Վրաճովիտից,Շենգավիթից:

Փոքը

Է ավե կաղապար չափի Հայանաքերվել 1առինի ճաշուրագի ջնակավ

րերից: են: նման մի Ջենքի ձների. ճաջորդխումբբ պոչուկավոր որն ունի կոքառի երկարությամք՝կարչ նիզակգտնվել է նոր Բազայեթից, սայլ: Փոքրիկ ելուստաձե պոչուկը ավարտվումէ միաձույլ կբփետրածե

նիզակներն

խնձռրակովչ են հացի նիզակներից /Լենինական,Էլառ, նան կարմ դաշույններ: Խրոնզե իրերի ճայտնաբերումը չի սաճմանափակվում վերոձիշյալովչ Բացի աշխատանքային գործիքներից ն գենթի տեսակներից գտնվել է նաւ զարդեղեն` շքասեղներ, օղեր, ապարանչաններ,այս են. պղնձից ն մկնդեղային բրոնզից: իրերը Ճիմնականում պատրաստված Մետաղականգտածոներիլայն տեսականին,ինչպես նաւ ղրանց կաղաառկայությունըխոսում է Հայաստանում արտադրանքի սպրների լոր

Գառին/ ճայտնաքերվ

քանձըզարգացության

մետաղական

մասին:

Ստորն քննարկվելիք ձարցերի մին

կապված առնտրի ն փոխանակու-

քյան ճետ, առավել մանրամասնորեն կներկայացվեն մետաղազործության զարգացման կարնոր օջախների ղերն ու նշտնակությունը յում մ.8չա. Յ-ըրղդճազ.: `

Առտչավոր Ասիո

մշակույթիուրույն

Վաղ թրոնզեղարյան մեջ իր տեղն "նյութական ունի խեցեղենը, որը թվագրվող կարնորագույն Ճնագիտական արտեֆակտ, զանգվածաբար տարբեր ներով Ճանդիպվումէ բոլոր ճուշարչ-ձաններում: Զնայած քննարկվող խեցեղենը պատկանում է միննույն մշակույքին, բայց, նրանբնորոշ են ինչտես այնուամենայնիվ,

Լինելով

ժամանա

էլ տեղտկան տարածքայինձճատկանիշները: Հմյաստանի՞` զբրական, այնպես

մշակույթի կուր-արաքսյան՝

խեցեղենը Ճարոսստէ իր բազմաքանակությամբ բազմաձնությամբ: Այն ներկայացվածէ լայնաբերան կարասներով, կըմոեմներով, գավաթներով,քրեղաններովչ բաժակներով` պատրաստված բարՓրրորակկավի ճետ խառնված ավազով: շամոտով: Բացի խեցանոթներից` ւ

'

են կավե քրուտ վարպետներըպատրաստել

ճենակ-պատվանդան» ` կափարիչներ,

ներչ օջախներ, տրձանիկներ: Գավաթներըն նույնաձեկմումները ունեն գլանաձե վիզ: ուռուցիկ կլորացողչ շեշտվածանցումներով իրան, որն

ավարտվումէ ներմկվաձճարթ կամ գոգավոր ճատակովչԴրանցից շատերը վզին կամ ուսին ունեն կիսագնդաձնկանթեր:'հրանըսովորաբար զարդար» Լ ռելեֆային, ված է փոսիկներով ներմկվածչջփորագիրը երկրաչափական

"

Փորինվահքով:

են մյուս խումբը կազմում Լայն տարածումունեցող խեցտնոթների ունեն ուղիղ: կլորացող կոեզրագծված,. ցբեղանները, Ցասերը, որոնք են ձզված ճանդիպում ղերչ մկված շուրթ: Նշված `

ժամանակաշըչխնում "

երկկոնիկ իրանով,բարձի, գԳլանաձն վզովչ դուրս եկող շուրով, նեղ ռելսաձե ճարք ճատակով կարասներ, չուրիով տարբերձեի անոթներ: խեցեղենի բնորոշ ձճտտկանիշը նրա խեցետի երկԿուր-տրաքսյան գույն, երկշերտ լինելն է` կարմիր կամ վարղագույն աստառով: սն. արտաքին մակերեսով: Սրանցզուգաճեռ ճամնախակի ճանդիաում մոզափայլ: են կարմիր, յն անոթներ խեցեղեն որոնց կարմրաշականագու ր, «ԿուՖֆտինիկարձիքովչ կուր-արաքսաստառը երքեմն մուգ գույն ունի: կամ վեն խեցեղենի երկգույն կառուցվածքը առաջացել է երկու պՊատմառով՝ անոթները պատրաստելուժամանակ ներքինն արտաքինկողմներին դրվում է տարքեր երանգներ ունեցող կավ, կամ էլ տարբեր գույներ ստացվում էին ոչ ճավասարթիեման պատմառով:Բարձրորակխեցեղենը Ճիմնականո կարմիր ն շականակազույն երեսպատվում էր սն, գորշ, ավելի ճազվադեպ անգոբով՝ փայլեցնելով մինչն ձայլեու աստիճանիփայլին: Թրծելուց ձետո այն ճղկվում էր: հ տարքերություն բարձրորակ խեցեղենի, որը պատճանդիգում րաստվում Է լավ մշակված կավիցչ կուր-արաքսյան մշակույթում էր խոշորաձարկ է նան խոճանոցայինխեցեղեն: Վերջինս պատրաստվում կավի ն մեծ քանակությամբ ավազի խառնուրդից» որի Հետնանքով8րծումը Բնակավայրերում խեցեղենի խմբերի շերստացվում էր ոչ ճավասաբպչափ: ձեական նրա կրած դիտարկումները, փոփոխություններըցույց տագրության առանձնաձատեն տալիս վաղ բրոնզեղարյան կավագործությանզարզացման ասած մ.թ.ա, Յ-րդ ճազ Այսպես, վաղ շրջանի` այլ կերպ կությունները:

մակերեսով

կըկեռի խեցեղենին ավելի ճատկանշական են սաճուն անցումներով ու բարդ երկրաչափակա փորագիր, ւԼորագող տրաններովչ ռելիեֆ-ներմկված առկայությազարդերի բացակայությամբ: բայց փոքրիկ, նախշ-փոսիկների

1-ին

կանթի Հիմքամասիկտրվածքում ճվաձիր տեսքի ե այլ Ճատկանիշնեչ րով անոթները: Հետագա զարգացմանընթացքում, որն առավել ցայտուն է դիտվում մ.թ.ա. Յ-րդղ ճազ. Ֆ-րդ կեսից սկսած, այս ճատկանիշներինփոխարինելո անոթները Ճիմնաէ գալիս ամաններիեռամաս կտոուցվտեթը: Այս բոլոր են ձեռքով։ ա նոթի միչին ե ստորին վիզը: շուրքբ, կանում պատրաստված են Պ ատնառով բոլոր ձներով միացվել ճատակին:.Այդ մասը ծաչորղաքաը անցումները խիստ ընդգծված միջե ճանդիպողանոթների առանձինմասերի են: ԷչՎ.Խանզադյանբ գտնում էչ որ քազմաթիվանոթների քեկորների մեչ ճանդիպումեն օրինակներ, որոնք ջարդվածչեն, այլ անոքների անփու յք միացվածմասեր են: Դրանք միմյանց ամրացվել են կտվի բարակ շերտով: են ձեռԶնայած այն կարծիքին, որ անոթները ճիմնականումպատրաստված են անոբներ քով, պետք է նշել, որ Մոխրաքլուրից, Շենգավիից գտնվել են ղուրգի վրա: Այս ճանզամանքըճնարավորություն որոնք Կարբաստված սկսում է Յ-րղ ճազշից Հայաստանում որ մթա. է տալիս մբբ։

"

-

ենՑադրել,

գալ դուրզը, ձանդես

՝

կառարելազորեվու

որբ ճետագայում են է: Հանդես ռելիեֆ-ներԱկված զոտիներ, ձվածիր տեսք ունեցող խոշոր փոսիկներ, կտրվածքումեռանկյունի կանթերն այլ քնորոշ տարրեր: Կուր-արաքսյան մշակույթի գոյության վերջին` կավաման» շրչանում ների ձների ու զարդանախշերի պարզեցում է նկատվում:Կրկին քնորոշ են դառնում սաձճուն անցումներով ն ծգված իրանով ամանները,որոնց վրայից Գիմնականումանճետանում են ռելիեֆ-ներմկվածու լցնակոս գոտիները, են պարզ փորագիր զարդերն ու փոքրիկ դրանց փոխարինում փոսիկները, են ճանդիպումխեցանոթներիվրաչ անգամանք դըրոնքարդեն ճազվադեպ չորը մատնանշումէ տեղականխեցեղենի մշակույքի աստիճանական զարգացման ընթացքը: Արձճեստներիկարնոր դերէին խաղում քարից, պատրաստգալիս

նան

մեջ

Բացի

ոսկրից

պատրաստված էին ճումքիցքարից

Հաաա զենքի տեսակներ: Մ,Ջչա, 8-րդ ճազարամյակի Ճուշտրձաններումգտնվել` վաձ գորձիքներ:

են

նան

բազմաքիվգուրգերչ ղանակներ:Այսպես, Էլարից գտնվել է ձճասպիսից Քեթիից` ճղկված կոթառավորկացին, ինչպեսնան քազմաթիվնե-

ղաշույնջ

տասլաքներ շենգավիթից»։ Մոքրարլուրից: Այրումից, ջնանի ՔյուլթեՆախի փեից ն այլ ձնավայրերից:Քարի գործածությունը ձանրաւշիգ էր նան տըն»

տեսության մեջ: ձե ուղղանկյուն,

են Բազալտից պատրաստվել

մեծ Լ փոքըչ կլոր, մակույկաձվաճն աղորիքներ, որոնց ստորին քարը, իբըն կանոն, ավելի մեծ է, մինչդեռ վերինը՝ շարժականը, ճամեմատաքար փոքը: Հացաճատիկըմշակման ճամարօգտագործվել են նան թազմանիվսանղեր, սանդակոքեր, տրորիչներ: Հնձի Պամարօգտագործվել են կայծքարից, վանակատից պատրաստված մանգաղիներղիրներ, որոնք ուղղանկյուն, կարծ կամ երկար ձեի են, աճախ ծայրի առավել մանրակրկիտ մշակմամբ, կտուցաձն ճարդարեն տրորիչմամբ: Բացի երկրագործական նպատակներից,քարից պատրաստվել ներ, կոկի չներ: սրբաքարեր: բնական Վերջիններս ճղկվաձ գետաքարերԵն՝ աշխատանքային մաշվածության որոշակի ճետքերով: Հայտնաբերվել են ձակի չներ, քերիչներ` նետասլաքների նման ռետուշավոր եզրերով:հնչպես վերը նշվեց, քարից պատրաստումէին նան կաղապարներ,գդալներ, շերեփներ՝ ձուլման բնթացքում գտնվող մետաղիօալույքը ճալոցից կաղապարիմեջ լցնելու ճամար:Այսպիսով, քարից պատրաստված գործիքները տնտեսության մեչ շարունակում էին ձանդեսգալ ավանդականկիրառականձներով: Այս` ժամանակաշրջանում քարից պատրաստում էին նան տարբեր ձնի ուլունքներ: էր ոսկորի Քննարկվողդարաշրջանում լայնորեն շարունակվում գործածությունը: Շենզավիթումն այլ ձնավայրերում Ճայտնաբերվել են կոռ մեծ, փոքը մի քանի նետասլաքներ: եղչերակոնաձեչ ուղղանկյուն, Մանը են հակիչներչ Պերուններ, վոր կենղանիների ոսկորներից պատրաստվել կա-

Բացի կաշեգործությունից, մաքրելու քերիչներ: շին, Մազի

ոսկորըլայ-

են էր նան մանածագործության նռրեն օգտագործվում մեչ: Գտնվել

քարից խոշոր եղջերավոր անասունների ոսկորի խնձորակներից պատրաստված իլիկի բազմաթիվ ինչաես նան գործվածքիստացման ն

չնեք` Գւիիննեք, կտրի Էսումնասիրվողփամանօկի ձետազոտումը Ճուշարձանների բնակավայ

ճամար:

բերի, թնակարաններիձների ձետաքրքիը պատկերէ տալիս: Ինչպեսնշվեց, կուը-արաքայան ն. նախալեռ մշակույթի բնակավայրերը»ծազելով դաշտային նային գոտիներում, տստինանաքար ե. բարձր սկսեցին զբաղեցնել լեռնային լեռնային շըջանները: Բնտաշխարձագրական պայմաններիառնչությամբ այս բնակավայրերը իրենց ծնով քաժանվում են Յ ճիմնականխմբերի, ղաշտային, նախալեռնաեն դաշտային յին ն լեռնային: Առաջին խմբի բնակավայրերըտարածված են գալիս բազմաշերտ, երբմն տասնյակ շրչաններում: ձճանդես մետրի ճասնող թարձր արձճեստական բլուրների ձեով ե իրենցից ներկայացնում են,

կոչված չ մոխրացլուրներն այղպես էլ անվանել են տարբեր ժողովուրղների կողմից/Պայերենմռխրաըլուրչ Թուրքերեն քյոլ կամ թափա քյոլ ԹեփեչՄիջին Ասիայում՝ քյուլ ղեպե/: Այս բնակավայրերում կյանքը գոյատեում է երկաը ժամանակ» երբեմ մի քանի Հարյուր տարի: Արձճեստական այս բլուրները տարիների ընացքո աստինանաբար քարձրացել են ի ձՃաշիվշինաչարական4որիզոնների նորացչայսպես

Այս փաստըցույց է տալիսչ որ տվյալ տեղում ճիմնաղրված ճնագույն բնակավայրըչի տեղաշարժվելնե զբաղեցրել է գրեթենույն տարաձքը: Սնակչության ամի ճետ մեկտեղ քնակավայրի շրչակայքի տարածներըԵնքար-` կբվում էին երկրազործականմշակույքի զարգացմանը, իսկ ճետագայու Ճեռագնա անասնապաճության ճամարյուրացվել են լեռնային շըջանները Շինարարական, կառուցողական տեխնիկայի ճետ կապվանքննարկվող տիպի ննակտվայրերիբնակելի Համալիրները կառուցվում էին ճում աղյուսից ե ման:

տարի: Քետկելի Ճամալիրները ավեր-. տեղում փլատակներըձՃավասարեցվում էին, ն կառուցվում էր նոր շինություն որի Հետնանքով,շինարարականձորիզոնների ճարեցմանՊատնառովտվյալ վայրը վեր է ածվում արճեստական բլուրիչ Շինարարական ձորիզոնները լցված են նյհւթական մշակույքի ն ոսկրացանակտն մնացորդների մեծ քանակովՃէկավանոթների բեկորներ, կերակրի՝ ճատկապեսկենղանիների ոսկորների մնացորդներ, կենցաղայինե ծիսական օջախների մոխիր/: Մոխրի ծսկայական ջերտի առկայությունը խոսումէ այն մասինչոր բնակիչներըայն որպես պարարսանյութ դեռես չէին օգիա որպես կանոն գոյատնում էին Յ5-50

վելուց

:

ճետո նույն

գորձում:

ավելի Նախալեռնայինգոտիների բնակավայրերը ունեն ճամեմատաբար պակաս բարձրություն: նթե դաշտավայրերումտեղադրված ձամալիրները ճիմնականումաղյուսաշեն են, ապա եենզավիթի,Էլառթ, Հառիճի, Կողչ

այլ Հնավայրերումպատերիգեանտխարիսխի շտրվածքի ճամար օզտազործվելէ քտրը: Վերջինիս վրա: ճամախակի բարձրացել է աղյուսե Կատը: Գետնախարիսխը ավելի ամուր էր ղերծնում աատերըե մեծագեում

"նուտի

`

ե

դրանց գոյատեմանժամանակաշր չանը:Այգւս կողմից, գրեքե անփոփոխԹող նելով քարե Հիմքերը, նրանց վրա բարձրացվել են նոը կացարաններ:

ն Անդըկովկասի Հայաստանի լեռնային գոտիներում տեղադրված բնաանձամեմատ են ուսումնասիրվել: Դրանք ունեն վատ կավայրերը քիչ ճզո-

րությամբմշակութային շերտեր, որպես շինանյութեր ձճիմնականումօզտագործվել է

քար:

.

Բնակավայրերի տեղադրությանփոփոխությունը քացատրելու Ճամար

պետք է նշվի այն փաստը, որ գետերի Ճուների փոփոխության պատմառով» ճատկապեսդաշտավայրերում,քնակիչները էին կառուցել նոր քնակավայրերչ քան քե մշակել չրից Հեռու գտնվող Հողակտորները:Քացի

գերադասում

նշվածից, բնակավայրը լքվում էր նան Ճրղեճիչ եզկրաշարժիչ ռազմական բախումների Պատմառով: Բնակավայրերի տեղը փոխելու պատմառը:ձատկասեսլեռնային գոտիներում, ուր դեռես շատ էին անտառները»կապվածէ երկարատնօգտազործման ճետնանքով ձոդի ուժասպառ ն ցանքսի շամարոչ պիտանիդառնալու ձեթ:

ունեն

նշված երեք տիպերի ընակավայրերըօնորոշ բնակելի կառու յցներբձատակագեային ընդճանրությունչ: Բնակարանները ճատակագձում

ժամանակաշ չա-

է էեեռլիթյան դեռես նկատվում ամբողչ ԱռաջավորԱսիայի, ՄիջագետքիչՄիջին Ասիայի որոշ շրջան ների թնակավայրում: Հայաստանում ն Անդըկովկասումկուր-արաքսյան մշակույթի ժամանակաշը ջանում կատարվում են ճատակագնային լուծումների

կլոր

են.

մի քան,

որը

նում:

զգալի փոփոխումյուններ, կլոր

են, կացարանների տրամակծերըմեծանում ձանգամանքչորը վկայում է բնակիչների սոցիալական միավորի որակական փովոխության մասին: Փոքը տոճմային ընտանիքըարդեն իսկ ձնավորվել մեծ էր նաճապետական Մյուս կողմիցչ այս կլոր կատարաններին ընտանիքի: կից. կառուցվում են ուղղանկյունչ երքմմն ոչ ճավասար անկյուններվո կացարաններ:Կլոր կացարանների կենտրոնում /մասնավորապես Շենգավիթի

պեղումներից/ ճայտնաբերվելեն տափակսալքարեր, որոնք

ըբտ

Ե,րայքուրղ-

ձառայել են կոնաձն տանիքի ճամար սյան խարիսխներ:Սակայն Ճեթազայում պարզվեց, որ նման սալերը միշտ չե, որ տեղադրվել են կենտ, նոնումչ կան նան շեղումներչ ծըը սալերը պատերիգորնիցե մեկին կից են կամ մոտ: Հաստատագրված փաստերիցկարելի է ենթադրել, սեղաններ՝ զանազանզորձիքներ պատրաստելուձամար:Ինչ վերաբերվւմ է տանիքին, ապա պետք է մտածել, կացարաններիպես ունե- . որ վերջինս էնեոլիթյան ցել է կիսակլոր, ղեպի վերը նեղացող պատերկ̀եղծ գմքեթի ձնով, որի յանիչ

կենտրոնում Թողնեվել է երդիկ: Դրաճետ մեկտեղշտտերըկարող էին ունենալ զլխատանբրգաձե տեսք: ԱՄ վերացգրում է ուղղանկյունաձն շինություններինչապամդրանք "ունեցել են ճարը, վերեից ճարդախաոն սվաղովկավածեփտանիքներ:Կլոր մեձ շինուճյունների նշանակության մասին կան տարբերկարծիքներ: Ըստ Շենգավիթի, Կաղնուտի, Այգնանի, Կարազիպեղումների, կացարաններիկենտ բոններում տեղադրվել են կլորչ ծիսականմշտականօջախներ: որոնց մոտ գտնվել են քազմաթիվմարդակերպ»կենդանակերպ արձանիկներ, ինչպես նան կլորչ եդանկյունի, Վայտածձե,ցուլի շարժական

պատվանդան-օ չախներ:

ձենարաններո "ատկերով

Ռըրոշմասնագետներիկարձիքով պայտաձեօջախները: որոնք պատկերու ձեռքերը լայն բացահ կանանց ուրիշների կարծիքով` ոտքերը լայն քացած տղամարդկանցունեցել են մարդակերպ կամ Ֆալոսի ձնեերն ղըվելով օջախների վրա՝ ձանդիսացելեն քեղմնավորմանչ պտղաբերության սիմվոլներ: Այղ ծիսականօջախները ն առարկաներըորոշ մասնագետներ ձամարում են սըքազանանկյունների, ճարթակներիպարտաղիր տարրեր: Սակայն նույն սենյակներում ճանդիպումեն տնտեսականառօրեական քնույքի գտանոներչ գործիքներ, անգամօջախներ, ոը խոսում է տվյալ կացարանիոչ թե սրբաճատվածունեցող րան, այլ բնակելի սենյակ, առանձինարձեստակտցային շինություն լիենլու մասին, քանի որ վերջիններիս պեղումներից այտնաբերվել են կացնի քարե կաղապարներ,խեցեղեն, ծլեպներ ն այլն: պատՎաղ թրոնզի դար ցեղերի Պավատալիքների մասին մեզ ձիմնական են տալիս ճնավայրերիցգտնված մի շարք զտաձոներ՝ կերացումներ արձանիկ ներչ օջախներ: կավանոթներ՝` իրենց զարդամոտիվայինԴարուստձճորինվահքով։ Վերը նշված կլոր կացարաններումչինչպես նշվեց, գտնվել են մեծ թվով տարքերչ մի քանի իմբերի բաժանվողօջախներ: Հիմնականխումբ են կենտրոնում կազմում կլոր օջախները, որոնք տեղաղըրվումէին կացարանի ն օգտագործվում էին ժամանակ: Դրանք ունեն ղեպի ներս ծիսակատարության ընկած կոնաձն ելուստներ, ծայրերին ցուլի ծեփաքանակի ոմավորումով: նառնուտից ճայտնի օջախներիվրա կան խոյի կերտվածքներ մինչդեռ Կարաեն

ելուստներով: Ակնառու է, որի-՝ զի գտածոներըձարդարվելեն Ֆֆալոսատիպ տան բարեկեցության ընդծանուը ծիսական պաշօջախները, ապտաճայտելով տամունքըչ ունեն ձնաբանական որոշ տարրերով առանձնացողտեղականԳար» ծետ, միաժամանակ կանիշներ: 8ուլը կապվում է լուսնի պաշտպամունքի խոյը քաշող կենղանու խորձուրդը: ուժի» բեղմնավորմանչ ղըսեորելով /Կարաճետ, Ֆալոսը է իսկ չրի գաղափարի ամպրոպի, երկնային կապվում հ վերջո, եր օջախ/ընդճանրացնում է պտղաբերությանպաշտպամունքը: Հ ետ, քանի որ ցուլը ե ն. նույն ճիմնականգաղափարի երեքն էլ կապվում

զի

860090

..

էչ իսկ երկնային խորերղանշան բեղմնավորվան, պաղաբերության չուձեական նույն այլ մ ի գաղափարի ըը արտաճայտություննէ: հնչպես նըշ» օջախներըձնավորվում են մարդակերպ,Ֆալոսաձն,կենտրոնում վեց, խե

`

-

ճենակներով, որոնք խորձրդանշումեն կամ ձեռքեպայտաձե ելուստեկոր» կամ ոտքերը բացած տղամարկանց, ըը քոցած կանանց, որոնքպտղաբերո

են

օշախներբ:Այս քանդակները, ինչպես կտեսնենք ստորն, կանանց ն

Են ճովվության արձանիկների քենարկումից, դրսնորվում սղեմարդկանց պաճպանման-ն բարգավաճման մայրության: նաճապետական աստվաբնտանիքի

ձուքյունների բնույթ: վրա լայն տարածում է կտել այնպիսի խեցանոթների զճըդամոտիվ, ինչԿիսին է պարույրանախշը՝ կապվածերկնակամարում շարժվող արնի գաճետ: Միննույն ժամանակ ղափարի այստեղճանդիպումԵն տարբերեռանկյուորոնք արտացոլում լեռների եիներ, Են գաղափարը:Շախմատա ձլ' զարդը որոշգիտնականների կարծիքով կապվում է ցանքերի, իսկ քու». սականճորինվածքի զարղամոտիվներբ՝ գարնանզարթոնքիպաշտամունք ձեռ: Որոշ խեցանոթներիկաներ ճարղարված խոյաձեւ կամ ձիու գլխի են ֆեփաքանդակներով, կենդանիներիպաշտամունքի ելուստներով, որոնք խոր'

'

.

պաշտամունքի

ճբրդանշան ճստակպատկերա ճավատալիքների առավել (Հնագույնմարդկանց մասին են

`

տալիստարթերտիպի,կենղանթկերս ումներ են

Լ

Կենդանակերպ արձանիկներիմի

մարդակերպարձանիկները:

եղջերավոր խոշոր խումբը

զանգվածեղ արձանիկներնեն: նումցլազլուխ, ճամեմատաբար կեռ եղջյուրներ,

պոչ: երկար

զոր վիզ» խոշոր

Շատերի վզին

իրան փոքը այտերն

ճիմնակաԴրանք ունեն որպես կանոն՝

կան անցքեր՝սայլի մանրակերտիճետ միացնելու

ճամար» մյուսները, րոնք զուրկ են նմանանցքերից, բստ երնույքին են՝ կովի արձանիկներ չնայած սեռական ,ոնտկանիշներբ որոշակի չեն ընդ» գտնվել են Շենգավիթից,.Մոխրարլու։գրծվում:Նմանկավե րից, նախիչնանի Բզուլթեփեից, Գյոյթեփեից, Փուլերից ե այլ. Ճուշարձաններից: Մոխրաքլուրի արձանիկներից մեկի, աչքը ներկված է կարմիր ներԷ աստղ,, խոսում է վերջինիս տպշկով, մյուսի մակատին փորագրված որը

արձանիկներ

էուքյան տամունքային գրրերում,

մասին: Նման

նշան է: աստվածության

շումերականզաղտնախոըծրդանշանաը՝

8լակերպ որոշ

են նան տարրեր առկա

շռրծական կավե օջախների վրա, որոնք քաժանվում են երկու

խմբի: 1-ին ստորին մասում Հարքեն, առանզ ոտքերի, առչնից բարձրացող եղջյուրներով, մեջքին կի-օՆման գտա-բռնակով, որից կարմ պոչ: սկսվում կենդանու սազնդպձն ձոներըճայտնիեն Շրեշ-քլուրից, Մոխրաքլուրից, Զվարթնոցիցն-մ.թ.տ. խումբը կազմում են նմանատիպ Ցչրդձազ, այլ ճնավայրերից: ստռրին «մասում արվածեն ոտքեր,. որըպատկեր

խումբըպատկերում է ոճմավորված ցուլի

որոնք ռըձաններ,

է

աք

ոբոնց

երկրորդ ձորն

մեծ մասը Այս տիպի արձանիկների դեալականություն:

տալիս է առավել զգոնվում է երեշ բլուրից

ն

Այս տիպի արձանիկները. Մրոխրաբլուրից: Բ,

Ա,Կուֆտինը կապում է Փոքը Ասիայի, կրետո-միքենյան պտղաբերության աստվածուճուեղջերավոր կուռքերի ճետ: Ուսումնասիրողների . մեծ մասը պատկերներենչ, որի պաշտամու զտնում էչ որ դրանք ցլի ոմնավորված գոյատնելով նան ավելի ուշ տարածվածէր Մի):

երկրականիցմինչե

ժամանակաշր աններում,

Կովկաս:

Առավելմեձ քանակի են մանը

մանրակերտերը՝ Հառինի եղջերավոր

Քյուլ Ժրաճովտից,Մոխրաբլուրից, նախիչջնանի թեփեիցն այլն, որոնք կտավում են պտղաթերությանոտի բարգավամման պաշտամունքիՀետ: Հատկանշականէ, որ խոյաձն կերտվածքները նույնպես բնորոշ են օջախներին խոշոր գլխավ, կլորացող եղփյուբներով, գլուխը ընղգեվար եռանկԴրանք ն ճստակ ընդգծված արված աչքերով յունի ելուստով, կլոր փոսիկներով

ն այլ վայ-, ւռունգերով քանդակներ են,.ճայտնիՀառինից,Մոխրաքլուրից են բերից: Առանձնակիշետաքրքիր Հառիմի գտածոները,որոնք. զարղարված

եռանկյունիներով, եղջյուրներիցմինչե ճիմքիմասը արե կեխազարդ կեռավոր ակոսենախշովչ որը պատկերում է արորովվարածճողբ:

են

Քացի վերոձճիշյալ,. մեձթիվ են կազմում մարդակերպարձանիկները: են "Դրանքբաժանվում երեք խմբի: Առաջինխմբինեն պատկանում, այսպես կոչվան, նատուրալիստական արձանիկները,որոնք ձայտնի են Ծենգավիթ Այս արժանբկների խումքը ներկսՍոխրաք լուրից,Ճրաճովտից, կրծքերով ե վացնում -է կանանց` ամբողչ ձասակովկանգնած, ընդգծված ունեն ոտքեր: քույլ երբեմն` սեռականօրգանով:. նման մանրակերտորեն արձանիկների կըծքերը. նշվածեն փոսիկնե նշմարվող քի։ Ռրոշ կանանց

Էլազիգից:-

Խյուքերում` ոզգագրական

խոր"բով, որբ ոմականնմանություն ունի ՞զ ճըրդանշելովպտղաբերությունը: . 7իրանով/արձանիկԵրկրորդ խումբն են կազմում կոնաձե են` Ոտքերից զուըկ ները: են ցուցաբերու գտածոները ճետ: նման ոմավորվածքնույթիմանը կանացի ,չնստաձ,, քանդակների ։

"Ճիմքով

բնդճանրություն

քանդակները Փուլուրից, Էլազիզի են Հադիճից, Պայտնի նորչեւնքեփեից,

Թեփեչիկից:

Այս խմբի որոշ.օրինակներ պատկերվածեն կլոգոնվող. վզերին Կլոր զծերով ինդդձգռերով բացող ելուստաձնկրծերով, Ճամախ ջիկի « օրինակ` Թեփե մանյակներով:՛Կան նան որոշակի տարբերություններչ. են իսկ Փուլու՞ կըծքերը, մեռական Ցրգանները: արձաններիվրա ընդգծված մոտ

ճատկանիշներից:Փուլերի, զանգի, ոտքերը կոնաձն են, մինչդեռ Հառինինը չիկի արճանիկների տեսքով է: Կան նան այլ երբ ձեռքերը ոչ թե ներս,

րից,

Հառինից գտնվածներըզուրկ

Թեփե այլ

ղուրս

են

են

այդ

տարբերություններ, Ե Հառիմի օրինակներում: առկա տարածված, ինչն -

են կազմում իրանով երրորդ արձանիկ սկավառակաժն. հումքը

ձեռքերը Վերչիններիս նորշունքեփեից: իսկ սեռական ճառկանիշները տարածված, քացա կայում Բացի կանանցարձանիկներից, մանրաքանգոնվել տղամարդու

Գայտնի են Թեփեչիկից, Դրանք

նույնպես դեպի դուըս են են:

են

.

նան.

մասը նույնպես նատուրալիստական ոճի է:.նման արձան -ղակներ, որոնց են կրծքին, դեմքըընդգրեէ գտնվել Շենգավիթում,որի ձեռքերը խաչված ճատկանիշըշատ պարզուվածէ խոշոր քթով, փոքըիկ աչքերով, սեռական է նակ է արտաճայտված: Տղամարդու մյուն արձանիկը/Հառին/ կոնաձն գավազան: ուսին ունի ճովվի են զալիս ավեԲացի կավե քանդակներից -րղ Մոթըաբըլի մեծ չափերիքարե արձանիկներ,որոնք Ճայտնիեն Հառինից, մեկբ կարմիր տուֆից,իրա-լուրից ն Շենզավիթից: Հառիմիօրինակներից է Թալինի նովչ ձվաձիը գլխով կնոջ արձանէ: Այս գտածոյինմոտենում կուռքը: պատաձականորեն գտնված քարե գյուղում ձաղկասար Յ խոշոր տուՀատկապես ճետաքըքիըկն Շենգավիթում Ճայտնաբերված մ 0,7 որոնք ,.0ո9, 0,4 տեղադրվածե քարձրությամք, ֆիցկուռքերը՝ վիճակում: Դրանցիծ մեկի վեկլոր կացարանումօ̀ջախի դիմաց, կանգնած ունեն ձստակ ընդգծվածզլուխներ: Դեմբին մասը կոտրվածէ, մյուսներն քի՛վրա արվածեն աչքերըչ իսկ թերանը ընդգծված է կլոր, ավելի մեձ անցէ ելուստաձն կտրվածք, որբ Հանդիսանում թով: Գլխի: ճետւի մասում աըրվտձ Սման արձաններբսրբարաններումորոշակի տեղն է ուսի նմտնակումը: մեծ

ճազարամ ճանղես յակում

ու

կիրառականնշանակությունը ունեն:

է

իրենց

ուսումնասբրությու

վկայում էչ ` Այսօրինակ բազմաթիվնյութերի էր բազմ.Թ.տ: Յ-րդ Հազ-ում ..տարածված Հայկականբարձրավանդակում նման ժին բնորոշ ճիերարխիկությամը: իր պանթեոնին մաստվածձությունը՝ "արնելյան երեույթը վառ կերպով երեում է շումերական պանթեոնում, սկզբունքը. ղասակաըզման ուր նույնպես առկա է աստվածնեռիձիերարթիկ որոնցից աստվածուճիներ, աստված ճաշվվում էին մի քանի ճարյուր ն ն այլն: յոթը՝ քախտագուշակները էին, շուրջ ձիսունը զերագույններն է ակները օ րենքներով, որոշակի կարծիքովայղ մարդակերպ Ծ.ն,կրամերի կանոնավորողխորճուբղ էին ճարաքերությունները նորմերմվ ճասարակական ձակում էին եպկինքը, ծովը, տրեր, արտաճայտում:Առանձինաստվածներ յուրաքանչքամին, չրերբ ն այլն: Կային աստվածներ լուսինը,, պաճապան ճովանավորող: յուր քաղաքիչ անգամ'կառույցի ճամար"ռրպես են տարարձանիկները:անշուշտ, կապված ճայտնաբերված Հայաստանում պաշտամունքիճետ, սակայն այժմ. միայն բնդճանուր "բերաստվածությունների որ

"

ւ

փոթորիկը,

ար» դրանց ֆունկցիաները: Մասնավորապես զեերով կարելի Ե վերականգնել ճետ: է: կապված խումբը ձաններիիմնական

Տդամ Կնոֆպ̀ողաքերությա 169`

.

-

.

,

լ

քեղմնաիրենցառանձնաճառկութ քանդակների յուններով կթվա». փոքը Խրքարանն լ,ձայաԲացիկառույցների տեղավորված ներսում

կանց վորվան

նի `

ճամարնախատեսված տամարներըՃամապ ամբողչ քնակավայրի 6 մետիանոցքաՄոխրանլուրից ձայտնի Օրինակ, Կաշտամունքներով:

են

խան

են"

ետ:

նան՝

ժամանակին

բե ճզոր ճարակի վրա. կանգնած է եղել կաթող: Այս տաճարը այլն շրջակայքի մանը տղոքատեղի էր ոչ միայն Սոխրաբլուրի, ննակավայբերի բնակիչների ճամար: Փոքրիկ սրբավայրեր Հայտնի են Բեյջե-սուլթանից ն Հույուկից,

քերիքննությունը վկայում էչ

ՂարաԲանդերվիչից, Փյուլքեփե ճամեմատական

նման այլ վայրերից:

նյու-

այդ տիպիպաշտամունքայինկառույցայլն Առա ջա-` ներ տարածվածէին ոչ միայն Հայկական բարձրավանղակում, ճետ, ընդճանուր գաղափարի վոր Ասիայում` կապվածպտղաբերության որի Հին մորչ ողի, բեղմնավորումը, բեության քաղադրամասերն կենդանիների որ

քերքը:զարթոնքը: մարդկանցքարեկեցությունը, երկրագործական Հայկական բարձրավանդակի մշակույթը կրող ցեղերը կապեր ունեին ձարնաներկրների ճետ, որը առանձնապերտմշակութային Ցես արտաճայտվում Էր տնտեսական ձարաբերությունների ոլորտում: Այդ նպաստել է այնչ որ կուք-արա զարգացմանը մշանույթիարտաքին կապերի վան ցեղերը շարժվում" էին Ճճարիավ` սփռելով իրենց քնակավայրերը։ ն բսան մինչե Սիրիա, ապա ուր այղ մշակույնը ստացավ ռօԿիրքեք` կերակչչ- անվանումը: Վերաբնակ Ճամայնքները սերտ.կապի մեջէին գտնվում տանում էր Հայկական՛ տեղականբնակչության ճետ: նյդ գոքբծընթացը լեռծարուստ միջագետջյան,ե սիրիանաշխարճիցեղերի. կապերիամրապնդմանը. է կան քաղաքակրթությունների ճետ: Այս եզրակացությունը ճաստատգրվա

կուր-արաքսյան

:

.

Պաղեստին,

.

՝

լայնորեն մի շարք նյութերով: Օրինակ, Հայաստանում, "Անդրկովկասում օրիմի շարք զենքի տեսակներ՝պոչուկավոր նիզակների նման տարածված ն այլ ճնմվայնակներ, գտնվել են Ուբից, Կարքեմիշից,Թիլլ-Քարսիքից

այս գենքի տեսակըտարածված էր արն բերի պեղումներից:Միաժամանակ մբւթքում` Քողազ-քյոյումչ Արետեումչ Կիպրոսում, վկայակոչելով առետը մասին: նույն երկույ-. փորձիփոխանակման կապերիե "բական ծակ կոթառով է կացիեներիվերլուծությամբ: բբ քացաճայտվում ւ մյուս են՛Ուրիցչ Սիալիկ ճայնի Թեփեից, Ս ուգից կացինները

'

արտադրական

Այսպես, այլն, Օսեթիա:, Սն ճարավային

ճասնում կողմից նրանց Փյուսիսային սաճմանննըբ է այլ ավելի մի տիվ կացինների Հաճակոքաո ձայտնի Է ուրվագծվում զու գաճեռ բեում, Կոբանում:

Սա.չխեձյուսիսում` պատկերն, խողով

Նույն ժամանակջչ որոնքավելի վորկոթառովկացինների ուսումնասիրության

են շումերական աշխարծին Էլամի ճետ ն ձայտնի Ճստակորեն կտպվում

են-Ուրի,.

Է

"164`

Հուշարձանների պեղումներից ԹելյԱճմարի Քիշուի, ն

այլ ՛

ք

,:

Ավելիշատ

մեկկապերեն պարզաքանվում ձուշարձանների արվեստի ն մանվում Հայաստանում արձանիկները՝ մ իջոցով: նաքանման Ճայտնաբերված ԱԼ այլ են Ալիշարի։ Տրոյայի Գուշարձաններինյութերին: Նույնը մենք նկատմու ենք Հառինի նյութերն ուսումնասիրելիս, որոնք վկայում են Հան մշակույթի կապերի մասին: ցեղերի արեմտյանփոքրասիական ցասթանի

'

Հ.Հաուտտմաննի թեփեի կանաչի քանդակները ուսումնասիրող են մոտենում Ճյուսիս-սիրական արձաններին: Ավելի շառ կարծիքովդրանք որոնք, ինչպես «տվյալներ է տալիս ցլակերպ օջախների վերլուծությունը, ճետ վերը. նշեցինք, կապվում են Կրետեի ն Անատոլիայի ճուշարձանների Լ ճայտնի են Բեյջեսուլթանից, Ալիշարից ն այլ ուշարձաններից: օջախների ճամեմատությունը, որոնց Հետաթըքիը է նան պայտաձն խոյերի պատկերներով, մարդակերպ լինում ծայրերը երբեմն զարդարված են ն գիշատիչ կենգանիների մանկերով: Այդ տիպի օջախները էակների դեմքով Են փոքբասիական Քյուլթեփե, Բաբարա-էլ-Աքրադչ-Տարսուսչ Ալի նմանեցվում Ա որոնց գտնվածխոշոր. այլ սրբավայրերում վայրերի շար գոձասեղանների Սորշուն

`

.

է մի քանի մետրի:

,ասնում

մեծությունը

"Այսպիսով, կարելի է ասել,

որ

քարձրավանղակիԿուր-- | Հայկական

եկու մայ

սրաքսյանմշակույնի ցեղերբ մտնում էիե Առա ջավորասիական նե սերտ կապերունեին ճարնաներկրների ճետ: ոլորտի մեջ

-

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Գ.Ե .Արեշյան, Խորձրդային Հնազիտության զարգագումը ձայրտ Ն

Ց ձամալսարանի, չ 1987, նո, Լ, յն ցեղային միությունները, ճնագու ն «ճարսեղյանչ ձայաստանի 1962, 1 նու 4

ՊՏ. ՊԲՀ,

1924, Ռ.Լ.մալալբեկյան, Մոխրանլուր պատվաիները, Վաղ քրոնզեդարյան ՀայաստանիտրնՀ.Ա,Մարտիրոսյան,Է.Վ.խանզադյան, պատմության ձները, Հայ տեսության ճիմնական 4. ի. Գրքում, ժողովրղի

սշքանքեր նրնանի

Լրա

Երնան,1971

Հայաստանում չ Հ.Ա,Մարտիրոսյան, Ե.Վ.Խանզադյան։ վաղ բրոնզեղարյան 1973: ճ. Դ, Ծրնան, Հայ ծողովըղի Պատմության գրքում» Հ.Ա.Մարտիրոսյան, Պաշտամունքըչ կրոնը նւ ը արվեստը նախնադարյա Հայաստանում, Հայ ժող. պատմությանգրքում, ձ. 2, ծրնան, 1971: ն,Ա,Մկրտչյանչ Է.Վ.խանզաղյան, Է.Վ.Պարսամյան, Մեծամոր, Երնան,197 Ա.Հ.Մնացականյան, Լճաշենի նո,

մշակույթիճիմնականփուլերը,ՊԻՀ,1966, ՛

շ

'

-

'

'

:

165.

,Ծ.Վ.թանզադյան:Շերշ-քլուրիե Քյուլ-քափայի խեցեղենը ու նրա ՊԲՀ, 1962,նուտ "տրվեստը, Է.Վ.Թանզադյանչ Հայկական մշակույմ.Ք.ա. 9-րդ Թը, Ծրնանչ1976.

`

լեռնաշխարձի Հազ.

`

Է.Վ.թանզադյան, շն ակայքո Կեղումներ Հետախու զական. Կիրովականի 3962, նո, 30. Լրաբեր, Է.Վ Ջ.Ա.

Գառնի4-րդ Ծբնան։ Խանզադյան,

1967.

օքախնե քրոնզեդարյան .

Մարտիրոսյանչ Է.Վ.խանզադյան, Վաղ Հայ ժողովրդի գրքում, ճ. 1, Երնան, 1971: պատմությոն ԱՅ 3.Խչմքօաղը. Ատոգքաճղա Աօեքմճոյքն. 1970.7.8905քճօաօոօտ ու հլ, 1972, Ե 1. `

1.է. Ի.Ք. հքծազն,

ՎՅոճ 111

տառ.

0.

11 դերեւ Օշթքեւըց 1ոֆճոճքոտ.

8.8.

ձքատաամ.

օօօքյիւծու էճ-

մրոօ00ՐԱՎՅՇԽԱՑ Օոաբա-

տք:

1..1975. օղօ68 Է.մքօոճը. Տ Հոքոթոօքաօտտծհնեղաոո ԱՕքզճոյքօտՕրՕո08 ՇՇօրչաւծ: քաօաօտ6ՂՎ90:աՑ Օ6ղՇաաոչ Սօօղճղ088մ տչՔեղ.1.շնքօրճը, 19727.

դող

դ.

1974.

Աոջածոոճուա

Քօաղտամծ Ր.2.ձքօաոո, Է1.1.1ոֆողոքու. «քո

Հոքքաոօքոմ

ոճ

ւ

197Գ, հածոօղաաւ

2411):

121975.

Ն.Տ.ձքոաճմ. 168ցօ6780 8յքօ0-ճքզաօաօի ոցղթտյքը.

,ՇՇ.10:18ղ087.Լհքծտճմ, 16049008 Ն.է.մ1քտաճմ.Խդր քչդէ ըքճղմվոօամտո էճ ոքոտքծ

Շամոօտրյս '

ՕՂաքետմո

Ո0Օ

քմ

8 ոք.:

Լ1առռ.

1981.

տյքօ-ճքզածացկ

յլք68չաւ ըքծծաօոոծ:ա0075 Օ ղքօտեօնագն Խօղաօքջրոօն 6836 հքածաատ 61, 1975, 1.Ա.1650բաղմ. Գ. Օբյաաօս 90010106 ճքծուծն հրածքոմ.Քք6988 Շ.1.Է6ճգր

Տոթ

քե.

Բ ոծըյք» Ն

Ի

անշ:

մ

Թալծթճորմ

1..1981.

ք8381րտա

"

1566. `

2.Ն.ՔՇոոմ, Թքօթձը /ձրաՔ010ՐԱՎ6Շ ամք ՕԿՅքա/.Խքօ8811, 1969» 0.1.Ք08884. Շոցղֆույըճ ղքօուօն ձրաօաոտ.Քքօտտւ, Շն.խօտմ. ղքտւոտ այղթտցքճՈղծաօք Շ086ք0-806050Վ801 ձքսծա

Ֆրոմ,

ՏՐ

1975.

`

ՅԵՅՕԱՆԱՎԾՇԽՕՔ ոքճերւն ՕքոճԱծաողաղ ՇորպՋեն.5քօոճը,Ո Ա006բտածմա Է18օ.816յած. 1.06գու,

1.1.Նորձոցրու. Փօքսամ: 138. 196Գ, Ե6. քաո. Ի.02Ն8րճրծ

81.

1970.

ք Ն.1.խցաոքօտճ. ոքտոօօշոմ.

8օոքօօց մաք, 1974, հ 2.

օ

քարտ

քօաօօ01

Առոօս

1զրաա3,

Ֆ.Ն.1ՓՐՈՒԼ. Ճքաօ0ղՕՐԱՎ6Շաա6 քճօոցուտ 8 Հքրողօջա.ՀՇայաօա.1941. Ե.ն.1Փոտւ. ՄԺքճքոօքաք աօտվաճմքոն յ ոօտօատի ձքճձքճոճմ Թյքօչյաօօտատ. 8ԱՐ.ՎԱ- 8 ԴՇաղաօս,1944. 8րճաօաամ 1ճթՆ.1.11Աաճք688. 1շհ մքօտոզմ ո)1ոյքճ

ըրոծԸօ.

"ԱՓուառւմ.

1..197. հ.ձ.մճքըաքօօրա. է ձրսծքատՄե, 1960, 1 1. ԽԵ838.

1քծատիաու րքծլաօոօբու

328րօ08

Ն.Ն.Աճքրոքօօտ,Ճ.0.Ատճղտանաու.Աքաօքծոմաօիաք յայ

տետ. 154, 1975. ճբօատա.ՇԱ, 8 Յո ն.հ.Աճքոմքօօպի. հձքաօատ

881.

196կ.

ի

-

ողԵրյքե

նքօռոծն

ԾքօատաՔ քաախծը0 801638.

Տքօ--

'

ՅՈՕյ. ՅԵՅՕՂԱտՑ, Ծքօտոտք մ 16714638 ոճ Շն.ԱՅտոյարք, ՈՅղ6օՓՅառ տծքըոշօրտտ քսում. հրտտմք, 1972. 86:28. թ.Ա.ԱՄԱԿՑ6Ք.Է188աաՅոտ Յճքթ Ծք0խտօ8Ք0Ի0 Ա.յ1975.

ՅՅՔԱՅՒԹՅԵԼ. 1,

1949. Ֆ.է.Ոտօ»ք086418. քօաօղօորտտ 8 ձքաօամ Ֆ.Ե.ԱՈօՏք086ոտի. Ա0Շ6ղծոմծ ԱՂԵՕՐՕ 88: 01.11,1949. Ֆ.Ե.Ո0տք086:11. Քղլտտմտած ՇաՕՊՕՏՕԼՇՆՏՑ 8 Հր6ՅիՑկա6մ ՅՎազՔաՈՅԻՑ. ս 0 ԼԱ, 1955. ՝

օա.

ՉՐՅու ղքօտաօն աօ 8 ձք-՝ Տ.Տ.Ոսօտքօտօամմ.Օօաօտթետ ՅՑԹղտղծում 1, 19561, Խ 5,4. ՆՇ«ՆՅՎՏՏքՅՒ, 1քօտոռտայոթտցքճ Աատքուտ, Ջրօոճի, 1975. 9.8.18813818մ. 0 Խօագղոցքբոտ պքօտաօծք01308013ոօարն տ ճանում.

61, 1964,56.

Յ28.ԼՅԱՅՅՈՈՒ» ՅԱՑՕՈՈՆԱՎՅՕ1ՔՑ

ՈԾՇՏղօքատ ճղսյ

1963. ի:

1.

:

:

Յ.8.1Յ1ՅՅՂՈՒ, ՔՅրՕուտ

մարօրզոտիը.61, ւ

ոօՇօածումտճքծոտո,Շհ, 19695 4. ճղատ

Շ

162.

ԳԼոհԽ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ

-ԶՈԻՐՐՌՐԳ

ՄԻՋԻՆԲՐՈՆՋիԴԱՐԱՇՐՋԱՆՈՒՄ

Հար»:.1 Միչին բրբոնգե եղար,

մշանումքը.. վաղ երկրազոր Անդրկովկասի մչա Հետագա ճակատագիրը նշանավորվեցմ.թ.ա. Յ-րդ Ճազ-ի 2-րդ -

Լ Հայկականլեռնաշխարձճի

Քի

կեսում

մշակութային Համակարգի անկումով ե միչին բբոնզի սօնուր-արաքսյան,, դարաշը ջանին բնորոշնոր ճնտզիտական մշակույթների ձեավորմամբ: Վաղ բրոնզե ղարի վերչին փուլում տեղի ունեցած արմատական փոփոխություններբ տնտեսականչ ծֆասարակական, կյանքում, որոնք ճստակ սոցիալական արտացոլվում են ճնագիտական աղքբյուբների գրեքե բոլոր խմբերում, ան,չԿուր-արաքսյան,, գեցրին ընդճանրության ու

մշակույթի Քոյքայմա փոփոխությունները Ճետազոտողներ փորձումբացատրել

մայրամուտին: Այս

:

որոշ

են

որպես նոր ցեղերի միգրացիայի ճետնանք:Սակայն չի կարելիենթադրել, ինչպես կարծում Լ.Վուլլին,։ որ զունազարղ խեցեղենի ճանդես գալը կապվածէ եկվորների ճարձակումներովն կուը-արաքսյան մշակույքի կըանձետացմամբ: րողների անսպասելի Սխալ ենք ճամարում նան այն գիտնականներիկարծիքը, որ վաղ բրոնզեդարյանմեծաթիվ բնակատեղիներում, որպես կանոնչ կյանքի Ճետքերըբացակայում են ընդձուպ մինչն ուշ բբըոնզի դարաշրջանը, ինչպես կարձում է Ց.Մելլարտը: հ ճակակշիովերջինմեկ այլ խումը գտնում է, որ այս փոփոխություններիս, գիտնականների ները ներքին գտածոների արդյունք-են՝ կապված«զոր ղեմոգրաֆիական պայթյունի, անասնապաճության զարզացման,դուրգի անվիվի Հանդեսզգալու ճետ: Մշակութային այս փոփոխությունները են նան Փոքը պայմանավորված Ասիայի, Հյուսիսային Միջագետքին Սիրայի մշակութային ըեդգանրությունների ճետ սերտորեն կապվածՀայկականլեռնաշխարձի ձարավային Ն արեմտյանշրջանների Գակայական ազդեցությամբ: Մ.թ.ա, 3-րդ Ճազ-ի վերջերում կուր-արաքսյան մշակույթի բնդերքում տեղի ունեցող փոփոխությունները ճանգեցրինոչ միայն գունազարղ խեցեղենի, այլն այսպես կոչված բեղենյան մշակույթի Հանդես գալուն: Այս փոփոխությունների նախանշաններըսկզբնավորվումեն վաղ քնորոշ միչին քրոնգի գարաշրչանին քրոնզեդարյան բնակատեղիներում գունազարդ խեցեղենի ձանդեսգալով: Վաղ քրոնզեղարյան ճուշարձաններում գունազարդ խեցեղենի զտածոՆման խեցեապա շատ Հճանճախակի: ները ճանդիպումեն երե ոչ ճամատարածչ Յ-4 է կարմի շերտերից: Այն ներկայացված ղեն ճայտնի է Շենգավիթի ն

քացդեղնավուն անոթների բեկորներովորոնց վրա սնն

ՈՐՈ»

-

զորշ-կարմրա՞

ե ալիքանախշեր: Այս վուն՝ներկով արվածեն Ճորիզոնական զարդաշերտեր

խեցեղեն գոնվել է օրինակ

Մեծամորում, Խոյեմքերյանի շրչանի ճաջչչճթղացտեղ,, քնակավայրում, Բեշտտշրջակայքումգտնվող` ն այլն: Ճառիճում, Ֆրաճովտում, նախիջնանի Քյուլ-թեփեում շենում, Մեծ քանակությամբ են ճատկապես անոթներ ճանդիպում Գեռյգունազարդ Մալաթիայումնե Խարբերդում, որտեղ վարդագույե ն դեղին ճիմթեփեում, են սե-դարչեագույնն անոթները ձարղդարված չնանագույնով կարմիր-ղար զույն գունազարդով: 9ջնուր-արաքսյանչչ մշակույթի ընդերքում Մակայն զունազարդխեցեղենի ճանդես գալու պրոբլեմների ուսումնասիրության առումովառանձնաճատուկնշանակություն ունեն Արարատի շրչանի Այգնան գյուղի արնելյան ծայրամասում գտնվող բնակատեղիի.պեղումները, "այն բազմաշերտ մոխաբլուրիվրա է, երնան-Արարատ մայրուղու44-րդ կմ-ին կից: Պեղումները սկսվել են 19718. Բ,Ճ.Պիատրովսկու ն Ս,Ա,եսայանի ե ազգագրությանինստիտուտի4նագիղեկավարածՀԽՍՀ ԳԱ Հնագիտության Կետականարշավախմբիկողմից: Երկու խոշոր շերտադրական փոսորակների ղումների ընացքում պարզվեց որ բնակատեղինունի վաղ միջնադարից վաղ քրոնզի դարաշրջանն ընդգրկող 16 մ զորության մշակութային շերտ: Բացի այդ 1200 քառ, մ. մակերեսով պեղամասում բացվել է միջնադարյան ւ վաղ թրոնզի ղարի 1-ին շերտբ 4 մ ճզորությամբ: Վերոճիշյալ փոսորակներում գունազարդ խեցեղենի գտածոներըճանդեսեն զալիս 5 մ խորուկան

նան

գյուղի

թյան վրաչ ուր գերակշոումեն .,,Կուր-արաքսյան,, ուշ փուլին օնորոշ մ խորության վրա նյունպես արտադրությաննմուշները: 42-45 դրանք մ խորությունից,գունականչ սակայն ավելը մեծ թվով: Սկսած 35-41 ն շատ քնորոշ է մ.թ.ա. զարդ խեցեղենը ճանղես է գալիս ինքնուրույն մ խորության վրա Յ-րդ ձՃազ-իվերջերին, իսկ վերջին շերտում 2,2-8չ9 գունազարղ խեգեղենը արդեն բնորոշվում է մ.Յ,ա. 320-18-ըրդ դ.դ. Յվանվող ճուշարձաններով: Այս մեծաքանակ գտածոներըմ,ք.ա. 20-18-րղ բնորոշ սն կետազարդխեցեղենիուղեկցությամբ, գ դ.դ. վերչին փուլին զտնվում էին խիստխառնվածշինարարականձորիզոններում: Նման պատկեր կրկնվում եր նան. ձիմնականպեղամասումչ ուր բացի գունազարդանոթների նան կավե Քրզաձե,.խիստ ոճավոր, բեկորներից, գտնվեցին

ցլի գլխով զարինչպես նան մանգաղիվանակատե ներղիր նե ոսկրե .շքասեղչ Քացի նշված գտաձոներից» քացվել են նան երկու խոշոր ուղղանկյուոն պատերիբարձրությունը ճասնում ցարանների ճետքեր, որոնց պածպանված է 05-0,7 մ-ի: Այս պատերիձճետքերբշարված էին անտաշչ սպիտակկրա-

ղարված կուռք

քարով, իսկ

կա-

պատերըձ̀ում

Ինչպեսցույց

աղյուսով: տալիս Այգնանի պեղումներըչ

այստեղ կտրմիրէ «պեկրես զալիս մ.թ.ա 23-21-րդ քերդյան տիպի գունազարդ խեցեղենը յան մշակույթին բնորոչ իրերի դ.ղչ շերտերում, դեռնս վաղ քրոնզեղար գոյատնում է ինքղդ. ուղեկցությամբ,իսկ սկսած մ.ք.ա, են

20-18-րդ

նուրույն:

:

Դատելով առանձինգտածոներով:

նման

պատկերղիտվում է

Բեշտաշենում, Զրաճովտում,Հառիմճում, չանի Քյուլ-թեփեի նախի տում»

՛

Կվացխելեբիում: Աակայն նյութական մշակույթում տեդի փոփոխություններբ, կապվածգունազարդխեցեղենի ճանդես գալու

նան

2.-րղ

ունեւ ղ

չեր

ճետ, վաղ ըրոնզե դարի քոլոր. Հայտնի Գուշարձաններին:Սրանցից մի քանիսում կյանքը դադարում է մ.8.ա. Յ-րղ Հազ-ի 2-րդ կեսի վերչե-

սնորոշեն

րում,

իսկ

մյուսներում

վածի վեր չը։

այն շարունակվում է ժինչւե նշված

ժամանակաճ

|

|

Գունազարղ խեցեղենի ճանդես զալը Հարնանշրջանների մշակույթնեըի ազդեցումյամբ թացատրող երկրորդ վարկածի կողմնակիցների օզտին են խոսում ճատկապես Այգնանի բնակատեղիինյութերը: ուր գունազարդ խեցե

ղենը լով `

`

`

թե միանգամիցէ Փանղես գալիս»

չջկուր-արաքսյան,,մշակույթի

այլ

աստինանաբար,ձնավորվե-

բնղերքում: հացիայդ ձենց գունա-

զարդերի տարրերում, ինչպես նան որոշ անոժների ձեերում նկատվում է վաղ քրոնզեդարյան ձեւերի ե զարդամոտիվների ազդեցուքյունը: Այս բանը նշվել է դեռես Է.խ,Կույնարցովայիչ Հ.Հ.Մարտիրոսյանի,Է,Վ.խանզաղյան ն այլոց 0,Մ,Ճափարիձեի,Ս.Ա. Ծսայանի, Թ,Ս,խաչատրյանի աշխատությունհերումչ որով ընղգեվում է միչին բրոնզի դարաշրջանի մշակույթի էվու-. գուցիոն զարգացումը: Կուր-արաքսյան խեցեղենըմիջին բրոնզի ղարաշրջանիգունազարղ խեցեղենի ճետ կապող յուրաճատուկ ձամալիրներեն Էջմիածնի շրջանի Արա-

գյուղի ձյուսիսային ծայրտմասում ձայտնաբերված երկու-երեք ավերտուֆե ված դամբարաններինյութերը: Դամքարանները ճար սալաքարերով : կառուցված քարարկղեր են: Հ.Հ.Մարտիքոսյանիուսումնասիրաձ դամքարա ներից մեկի խեցանոթներիխումբը քաղկացածէ տարբերտեսակի 12 անոթ-

զած

ներից`

կարմիր ճիմնագույնով միականթ սափորներից, գավաթներից, մեծ ոչ կճումներից: Սրանցում ձատկանշականն այն է, որ անոթների զարդամոտիվներումվաղ բրոնզե դարին բնորոշ ճատկանիշ» ներբ անճետանում են, տալով որակապեսնոր անոթների ձեերին: Այստեղ մի կողմից նկատվում են փայլեցրած չ.անզորապատ ունեցող մակերես անոթների ին ավանդույքներբ պաճպանած ները: իսկ մյուս կողմից ւԼըիվ անձետանում են կուր-արաքսյան խեցանոթներինբնորոշ կիսագնդաձն սն

ե

քրեղաններից

ն

տեղի

են գալիս կորացող կամ արմնկաձն քռնակները: Անճետանում են նան ուռուցիկ-երկրագափական զարդաձները չ ձանդես հն գալիս վաղ բրոնզի ղարի խիստ պարզեցրաձ զարդամոտիվներպարունակող գծազարդեր, որոնց աղերսները նկատվում են գունազարղ անոքների նեղ ժապավենաձն զարդամոտիվներում:Արագածիբեք գծիկներով, շեղանկյուններով, փոքը եռանկյուններով, երբեմն անփույք արվածփոսիկներով նեղ

բռնակները,. որոնց փոխարինելու `

"

|

«ՉՎՃ

ւ.

. 4 72

72222222

նղ. 35,

Միջին քրոնզի դարաշրջանի խեցեղեն Կարմիր

ջերդից:

-

ժասավենածնզարդանախշերը աղերնվոռմ են Կարազի վերին շերտի ե ըիի որոշ անոթներիճետ, որի մետաղական զույքը է մ.Թ.ա.Յ-րդ ձազ-ի վերչին քառորդով: Բեղենյան մշակույք անվանումը ծագելէ Բեդենի ֆըբաժան

Սաչխ

Քվազրվում

լեռնա-

2ՂՏայի Հարավայինլանչերին պեղված դամքարանաքլուըների անվանումից /նախկինՎրացականԽՍՀ Թեթրիցկարոյի շրջան/: Հետազայումնմանօրի-.

նակ մշակույթի ղամքարանաբլուրներգտնվել են Ալազանիի ճովտում /նախեք/։ հեդենյան դամըարանաբլուըների մ տրամագիծըտատանվում է 25-80 5 մ սաճմաններումչ 3,5 մ մնաքարձրությամբ: խացահությամբ մեկի, -

"

Ճատակագեում ուղղանկյուն, ճիմնաճողայինդամքանափոսե որոնցից մի քանիսում դամքանախցերը կառուցվել Են փայտից: Որ-

ցած բոլորը ունենչ .

պես կանոն, սրանց են եղել: խսրապատ Որոշ դամքարաններում ձատակները զանվել են փայտյա կուռքերի, կաշվի, պատգտրակների, սկուտեղներիչ քասերի ձետքեր, պղնձե առարկաներ՝ շքասեղներչ ճերուն, կացին» դաշույն: ոսկյա ն արծաթյաիրեր ն այլն: ն ՊեղողճնագետԳ.ֆ, Գոբեջիշվիլու այլ ձետազոտողների կողմիցստացվածգտաեռներիՊճամեմատական վերլուծու-

թյունը Ճնարավորություն է

տալիս Քեդենյան ղամքանաբլուբները քվագը-

Հազ-ի.2-ըդ կեսով 2-. ըդ Ճազ.-ի սկզբով: Հայաստանի Հանրապետության տարածքում Բեղենյան մշակույքի Հուշարձան պեղվել է հջնանի շրջանի Բերքաբեր գյուղի շրջակայքում /պեղ. ղեկ. Գ.ե,նրեշրել

մ.8.ա.

8-րդ

յան, Հ.Ե. Սիմոնյան/: Այն գտնվել է Ջողազի ջրամբարից 1կմ-ի վրաՎողազ գետի աչ ափին, ,չԳիլեսնու ողեր,, վայրում ն իրենից ներկայացնում է քարաճողայինլիցքով 1,2 մ քարձրությամբ, 25 մ տրամազծով'

խոշոր դամբանաբլուր: Լիցքը ուղղաճայաց կտրվածքովբազմաշերտէ:

Ստո-

բին շերտը դեղնավուն օխրայի գնդիկներով կավաճողէ, որի վրա լցվաձ է միագույն մանրաձողչորն էլ իր ժերթին պատվածէ 30-60 սմ ճզորու-

8յամ. քարե ,,զրաճով,,:

Քարեճողային լիցքը, որը ծածկում էր ,,զրաչֆրամբարիշինարարության ընթացքում քշվել-տարվել է: չչԶրաճի,, տակ Լ նրա մեջ գտնվեցին: ըստ երնույթին, զոճաքերվածմարդու 7 կմախք, ճետ ն որոնց ղրված էին վանակատեծլեպներ ջարղոտված խեցեղեն: նախուցբ Ճիմնաճողային"է, որբ վերին մանում /1,9 մ խորությամբ / ձվաձնԷ/5-4 մ/, իսկ փորված կենտրոնում, ստորինում /մինչն 2,6 մ: խորությամբ/ ուղղանկյուն է, ուր դրված են տարբեր մեծության20 սե նե կարմիր կավանոթներ: ստորին ճորիզոնումչ պնտերի եզԴամբանախցի ճը,»

չ

Գամբա

մ լայնուցյամը բերին թողնվել է 06-32 ելուստ-ճենապատ, որի վրա նկատվում էին վառվածեղեգնի «ետքեր Լ դրված էր զենքբ` քրոնզե տեգի ձայրչ երկու բրոնզե ն երկու վանակատե նետասլաքներ: Խուցը ծածկված է եղել գերաններով, որոնց Ճետքերըերեում էին լիցքում: Այս

..

՛

պատկանում է ղամբանաբլուրը՝ են Ալազանի ճովտին կայացված

Գուշարձանների այն խմբին, որոնք ներ» Բեղենյան մեծ ղամբանաբլուրներով/ Ն ներկայումս միավորվում են վելյան Վբաստան/ Կուրիմիջին ճոսանքնեե վերում տարածվածԲեդենյան ճնագիտական մշակույթի շրչանակներում րաբերում են վաղ չանի ավարտական փուլին, դարաշը Ցվագրվելով

29-20-րդ

մ.8.ա.

քրոնզի

դ. դ.

շով:

.

Հազ.-ի

Յ-րդ ճազ-ի-վերջերին, 2-րդ սկքբների նոր մշակութային բնդճանրություններ, որոնք, զբաղեցՀնելով Հայկականլեռնաշխարձճի մեծագույն մասը ն Անդրկովկասինրան ճա-են ընդճուպ րող շրջանները, գոյատեւում մինչն մ,Թ.ա, 2-իդ ճազ-ի կեսերը, ճամբնկնելով խեթական ցեղերի կենտըոնացման, նրանց Քագավորո ժաՏյան ձեավորման: փոքը Ասիայք

քյստիսով, մ.թ.ա,

Գեսվորվում

`

են

զարզացման աննախադեպ մշակույթների .

մանակաճատվածին: -

Անդրկովկասի

|

ն. Հայաստանի միջին քրոնզեղարյան ճուշարձանները որոնք կազմում են մեկ մշակութային ընդճանրության չորս տեղայնական ե տարբերակներ` նարմիր-քերդյանչ Քռեղք-կիրովականյան, կարմիրչվանքյ

Սեան-ուզերլիկյան, առաջադրածժամանակազրուբստ.Հ.Հ.Մարտիրոսյանի ` են երեք ժամանակագրական քյան, բաժանվում փուլերի:Առաջինփուլին՝ են Կարմիր-բերղի,Կարմիր-վանքի ն մ.Ք.ա, 20-18-րղ ղ.ղ., վերբերում

Քոեղքի 1-ին փուլի դամբարանները: Այս ժամանակնճատվածի էտալոնային Ցոյակապ Ճուշարձան է ճամարվումԿարմիր-բերդի ղամբարանադաշտը: Կիկ-

Հրազդանգետի աջ ափին, Երնանից Եղվարդ տանողմանապար ի ն կիրճի միջակայքում: Հնագիտական գրականության վոպյան ամրոզի գտնվում է

|

մեչայս

րաբա

դամբարանադաշտը ՃայտնիԷ նան Թազաքենդչ ԳայախաՂզլ-ղալա, անուններով:Դամբարանաղաշտից Հրազդանի կիրճին կախված ներքն,.

է միշննդարյան վրա պառտանվել կլորավունՃճրվանդանի կիսավեր ամրոց, որի Հսկայականքարաբեկորներով է, պատերի ստորին մասը Ճուշում շարված

ետ որ ամբոցը գոյատնել է դամբարանադաշտի մեկտեղ::Միքանի ձարյուր ձսկա դամբարանպղաշտը ղամքարաններից այս անգամ պեղ». առաչին

Տաղկացած

Թ. Պ.Վ.Զարկովսկու կողմից,որն այստեղ պեղել է 22 դամքարան: 1908 8, այստեղ պեղումներ է կատարել շատ ձեոու նո» կանգնածՄ.,Զաքարյանը։ իսկ 1904 8. նրա պեղած դամբարանները բից ուսումնասիրել է Է,Ռեյսլերբ: Պեղվածղամբարաններըստորաբաժան» վում են երկու տիպերի՝31, առավել ճները զանգվածեղտուֆե սալաքարեվել է

ձնագիտությունից,

ժիմնականումզտեվում էին ուր կարմիրճիմնագույնի վրա սն զգունազարդումով անոթներ ն 2. տվելի ուշ

րով ձածկվածձիմնաձողայինխցեր են,

չրչանի ,չյքարարկղային,, ված էին տուֆե

տիպի ղամքանախցերը, որոնք նույնպես ծածկել շրչջագծված Երկու տիպի

ղամքանախցերն սալաքաքերով:

ն ունեին ռչ էին կրոմլեխով

բարձըքարաճողայինլիցք Մ.թ.ա. 20-18-րղ ՑԺվագրվող կարմիրջբերղյանղամքարաններից ճայտնաբերված խեցանո ները ներկայացվածեն ձիմնականումկարմիր ծիմնագույնով, տարբեր տիեն սե պերի զունազարդով: Զարղդամ որոնք ճարղաբված են ները բաղկազած տեսակիշեղանկյօւններից, զուզաճեռ գեերի տարբեր թեք զծիկներից, զույզ, զազաթներից միացածեռանկյունիներից, ցանցսԴ«դ.

սռփոըներովչ

խոշոր զալարազարդերից, ձոբիզոնականզիգզագ գծերից, որոնցից իչնում են պարույրներ, խաչերից, ն այլն: շախմատանախշից Պ.Վ.Զարկովսկու Ճավաքածուում միակ քացառուէ թյունն կետ-գծերով արված զիգզագներով զարդարվածսն փայլեցըած զննված կետ-գեերովարվածուտնոքըե 1967 Թթ. այստեղ պատաճականորեն ն ալիցանախշ սե փայլեցրած անոց: գծերով զարդարված լայնաքերան, ղիղ Այս ճավաքածուում: Հ.Հ.Մարտիրոսյանը առանձնացնումէ խեցանոթներ ոչ մեծ խումբչ որը բնորոշ է միջին բրոնզի ավելի ուշ փուլին՝ մ.ք.ս, Սրանց թվին են պատկանում Պ.Վ.Զարկովսկու 17-16-րդ դ.դ.-ին: կողմից 413 դամբանաքլըինյութերը ն Հ,Ռյոսլերի պեղված պեղումներից մի քանի է Ներզծված կիսաշրջաններովզարանոթ: Այդ փուլին դարվածքասը: է ներկայացնում նոր Բայազետի /Կամո/ Բացառիկճետաքրքրություն դաշտով ստվերագեվածուղղանկյունիներից,

քնորոչ Հառկագես

1956 թ. գտնվածգունազարղ անոթների խումբը` քաղկա կարմիր թասերից ն մեկ կմուճնից: Սրանց զարեն ճԶամապատասխանում Կարմիր-բերդյան անոթներըմոտիվնե.դամոտիվները են երկու գույնով` սակայն եռանկյունիըին, կատարված զարդանախշերը

Թատրոնի բակում ցած երկու

`

Ճիմնազու յնով՝

է իրար ձաչորդող սն ն սպիտակգույներով, ների զարդագոտինարված են սն որոնցից իչնում եզրագծերով սպիտակպարույրներ: , Վաղ բրոնզի դարին նվիր Ճառինի բնակատեղին դամբարանադաշտը: Հառիճի բնակատեղիիտարածջըքննարկվող ժամաված զլխում նկարագրված. էական փոփոխություններ նակտճատվաձում չի կրել։ Այդ են վկայում ինչ-

ն

`

այնպես էլ 2-րդ ղարավանդումն կիկլոպյան վերգետեյա նյութերը, մաքրելիս Թ.Ա,Խաչատրյանիկատաամբոցիքնակելի կառույցների պատերը պեղումները: Հատկապեսմեն քանակի նյութեր են ստացրած ճետախուզգական ղամբարաններիուսումնասիրության ընքաց» վել Հառինի դամբարանաղաշտի քում, ուր պեղվել Է միջին բրոնզի դարաշըչջանի85 դամբարան:Դամքարա պես

անմիջապեսկից ն զքաղեցնում է Յ ճա տարսնադաշտըգտնվում է ամրոցին են ծըք: Հառինում արվածթաղումների ճամարընդանուր Է տարածված մ բարձրությամբ 0,7-0.8 քարաձճողային,երքեմն քարային լիցքով, 40-36՝մ շրջագիծունեցող կրոմլեխներով ձիմնաճողային դղամբարաններ ճատակազծում ուղղանկյուն են, Քեն ճանդիաումԵն նոն դԴամբարանախցերը .

'

ՀԼ

Ճճ

2222ՀՀՏՀ 7.

թր:

/) Էբ

ՀԵՏՏ ՀՏ

.

ՀԱաաաաաՆ

Աղ. 87, Միջին բրոնզի դարաշրջանիխեցեղեն ն ոսկրից սանը Հառիճից)

այնպիսիները, որոնք ունեն կլորացող անկյուններկամձվաձն Են: Դամեն: 'բանախցերի չափերը տարբեր Գերակշռումեն Յ,2 մ-երկարությա -

ն

1,8

ջած

են

մ

եցերըչ որոնք լայնությամբ

խոշոր

ծածկի փայտյա

՝

տուֆե

ունեն քարաճողայինլիցք

Միայն սալաքարերով:

ե ծածկմեկ դեպքում են զրանցվել

ճետքեր /դամբ. 44/չ, որով վերջինս աղերսվում է Լնաշենի դամբարանների ծածկիձեերին: Հիմնականում կատարվել են անճատակա թաղումներ, բացառիկ դեպքերում զրանցվել են զույգ Ժաղումներ: Դիաեն մասնատված թաղման ձնեերում երքեմն թաղումներչ զերա. շբոում է գլուխը մարմնից անջատելու սովորույթը: Այս դեպքում .գլու-

ճանղիպում

խբ սովորաբարդրվում էը կավե քրեղանի մեջ: Գլուխը մարմնից ան ջատ» ված թաղումներ ձճանղիպումեն.նան Լմաշենի դամբարաններում: Կառուցո-

ուղական ճատկանիշներով Հառինի դամբարտնները իրենց զուգաճեռներբ ն նեն Խաթունաբխի, այլ Նճաշենի Ճամաժամանա Գառնիի, Կարմիր-բերղդիչ ճանախ յա ճուշարձաններում: Պեղումների ընացքում ճանդիսումկին սծխացածձ փայտիչ մոխրի ձետքերչ որբ կապվածէ դամբարանը,չչարչ» ոգիներիգ մաքրելու ծեսի ճետ:

Հառիճի միջին բրոնզեդարյան դամբարանադաշտը չ բստ-Տ.Ս,Խաչա գոյատնել է ամբողջ միջին բրոնզի ղարաշը ջանում նե ժամանակագրորե 20-18-րդ, 18-17 ն 17-16 ղ.ղ.-ին բաժանվում է երեք փուլի՝ մ.ք.ա, նո, 4-6:8,9:17,63 ճամարվում են Հաձամապատասխանող: ղամքարանները ռինի առավել վաղ ճՃամալիրներբ:Այս դամբարաններըմետաղ չեն պարունան կում, ձիմնականում անզարդ նրանցձՃամալիրներբբաղկացած են միայն եավանոթներից`կճումներիցչ անկանթ սափորներից: Անոթներիցմի քանիսը են գագաթներըներքնե եռանկյունիներով։ ղրանց մի մասը արվե գՎարդարված նիչ

.

րագծված է կետերով։ զույգ զիգզազ զծերով: 'Կավանոթների այսՃավաքա են կավանոժների երկու խումբ` կոպիտ մեջ ճատակառանձնանում Խոձանոցային Լ կոկափայլ անոքներչ Խոգանոցային խեցեղենը ձիմնակա ծոյի

է ավազի ն մանը քարերի խառեուրդով բաց զույնի կավից:. պատրաստվաձ իր արխայիկձներով պռանձնացողայս խեցանոքներիմեջ կան նմուշներ, որոնք աղերսվում են վաղ բրոնզեդարյան անոթների ձնեերին: Այս կապը ձնծրում: Այս անոթները Հիմնակա շատ ավելի երեում է կոկափայլ են լավ ճունցված կավից ն ունեն նում ճիմնականում սնչ պատրաստված

սպասքի

շատ

քիչ դարչնազույն կամ մուգ գորշավուն գույն: Հառիճի 2-րդ խմքի ղամբարաններում /դամբ.

այլն/

7,12,14,15,2019,62

կետ-գծերով ե գծազարդովզարդարվածկոպիտ խո«անոգային ե սն կռկափայլ խոնանոցայինե զունազարդ անոթները Գամա որպես տեղ են ճանդես գալիս: Գունազարդ անոթների Ճամալիըբներում,

91,102,104,

կ

կանոն, մետաղե իրեր չկան: Միայն նո,

դամբարանումգտնվել

ե

ոս-

կորից ճրաշաւի մշտկվաձ սանը: Հառիմիվաղ գունազարդ խեցանոթները քոժռնվումեն երկու խմբի: Առաջինխմքում ձիմնականումներկայանում են քրեղանները ն անկանքսափորները, որոնց ոչնչով զարղդնմոտիվների չեն տարքերվում Կարմիր-բերդյանանոթների զարղանտխշերից: Երկրորդ իմբի գունազարդ. անոթները, որոնք անմիջասեսկըբկնում են 1-ին խմբի ե ձները զարդամոտիվները, ձանդեսեն զալիս ժամանակագ սնոքների միփոքըավելի ուշ ճանդիպողկետրգծային զարդարվածսպասքիՊետ: Արունիդամբանաբլուրները: շրչանի Արում. գյուղի մոԱշտարակի զտնվել է ղամբանաբուրների մի խումբ, որը տեղաբաշխված տակայքում `

է

Խամիրավից սկսվող

երկայնքով: Դամթանաքբլուրնե

ավազանլուրների

պեղվել.Եներեք ղամբարան,որն հրականացրելէ Երանի պետա3976-78 կան ճամալսարանի Թ.Թ. /արշ. ղեկ.`Գ,Ե,Արեշտբշավախումքը այս

խմբում

Դամքանաբլուրների

յան/: տրամագիծըճասնում է 27-28 մ, որոնք"Ճիմցում շրջապատվածէին կրոմլեխով:1-ին ե 2-րդ ղամքբանանլուրները կայացնում են միջին քրոնզի դարի Թռեղք կիրովականյան մշակույթը: Սը-

րռնք

ունեն

ներ».

արեելյան կողմից. դրոմոս-մուտքով ընդարձակդամբանասրաճ-

ղամբանաքլուրում

գիւ,-

ներ: 2-րդ բացվել են իարույկի ճետքեր: Թաղման քը ներկայացվածէ կավանոթներով բրոնզե, ոսկյա ն արծաքյապերճանքի ' իրերով, զենքով, զոճաքերվածկենդանիների ոսկորներով: Առանձնանում

ձիմնագույնի

անոթներիչորս խումք՝ կարմիր.անգոքապատ վրա սն գունազարդչկարմիր անգոբապատ, սն կո» ատամնավոր դրոշմիչով զարդարված, կափայըե կոպիտզոըրշ-մոխրագույնխեցանոթներ:Ըստ ձների սռանձնանում են խոր թասերը, նեղվիզ սափորներըն խոր, լայնաբերան կճումները: Մնաեն

ցած գտածոներիմեջ պետք է նշել

բրոնզե նիզակը, որի կոթառոր ունի

զոտեկապ, բրոնզե կաթսան, սերդոլիկով զարղարվածոսկյա գլխիկով արծաքե շքասեղը գավազանիոսկյա գլխիկը, ոսկյա ն սերդոլիկե ուլունքները բ

վանակատե Այս նետասլաքները:

բոլտըը

թվագրվումէ մ.թ.ա. :

ղՂ.դ.:

Միջին թրոնզի

19-18-րղ

3969-70 թթ. պեղել. ղարի դամբարանները '

է Լ.Պետ-

ունեն րոսյանը: Դամբարաներն

շրջագիծկրոմլեխ

քարարկղերիտեսք, ղիակիզում: Այս դամբարաններից գտնվածգունազարդ ն կետագծերովզարղարվաձ սն կակա» փայլ անոթները, վանակատե նետասլաքներըե բազմաթիվուլունքներից բաղկացած շարաններ թվագրվում են մեթ.,ա, 2-րդ Հազ. 1-ին կեսով: 3 կմ գտնվում է Աշտարակից նավերչ, Դամբարանադաշտը արիմուտք, Երնան-ԼենինականՍանապարձից աչ, ,չՎերին նավեր, կոչվող` տեղանքում: Զբաղեցնում է 300 ճա տարածք, ուր ներկայումս պաշպանվել` է մոտ ՅՕ00 ղդամռարան: Դամբարաններնունեն 7-ից 4 մ-տրամագիծն մինչե Յ մ բարձրությամբ թումբ կազմող լիցք: Դամբանախցերը . Ճիմնաճողային են, շրջագծված կրոմլեխով: ծածկված են 2-6 տուֆե Մի-. ուր

դիանաղում, բացվել. են.ինչպսես

ււվերին

ն

այնպես էլ

-

սալաքարեր

կան կարմիը-քերղյան, դամբարաններում ՍԼան-ուզե մշակույթներին վերաբերող նյութեր է Թռեղք-կիրովականյան

ֆին բրոնզեդարյան լիկյան

`

ն

թվագրվում են մ.թ.ա. 2-րդ Գազ. 1-ին կեսով:: Գտնվել են մեձ քանակությամը խեցանոթներ» քրոնզե պերճանքիիրեր, բրոնզեդաշույներ, է վանակատե ապակյա։ Պախնապակյա նետասլաքներ կայծքարե ուլունքներ ծովային խխունջներ ն այլն: Խեցեղենը ներկայացվածէ սն կոկափայլ միագույն գունազարդումով անոթներից:Հանդիպում է նան դարչնագույն կոպիտխոձանոցային խեցեղեն: Հետաքըքիըէ, որ Գ-ին խմթի անոթները են դուրգի անիվի պատրաստվել վրաչ իսկ խոճանոցայինը՝ձեռքով:՝ Բացի աթաղմանգույքից: դամբարաններում ղրվել են նան խոշոր եղջերավոր կամ վիճակում: Թաղումները ձիմնանասուններ՝ ջական ամբող մասնատված

կծկված վիճակում: կողմնորոշառանցքով: մշակույթի մնացորդներ այառ ԳառնիչՄիչին քրոնզի ղարաշրջանի են չանի ամրոցի տարածքից, այնպես անտիկ էլ մի շարք պատազաբար քնակատեղիում, ուր միքացված ղամբարաններից, ֆին բրոնզի ղարաշը չանի շերտերչեին պաճպանվել:Սկսած 1950. 8,չ այղ կանում

Դամքանափոր

են, անՉատական

Պյուսիս-ճարով Հայտնի ենչաեսժամանակաշը

վաձ են

դարաշրչանի մշակույթիճետքեր զրանցվել

աշտարակներիմռտ՝

Են

անտիկպարսպի իմքերի

ե

կետերում: Այս նյութերը գտնվել են ինչպես բերէլ ղուրս սա ձնարավորություն է տալիս ենլխ ներսչ այնպես ղդապարսպից տարածքէ զբեդբրելուչ որ միջին. ըրոնզեդարյան բնակատեղինավելի մեծ ղեցրել: Միջին ըրոնզեդարյան խեցեղենը այս պեղամասերում ընկած է վող

ճետ խառն թրոնզեղարյան շետերից վերչ-անտիկ ե միջնադարյան խեցեղենի. խեցեղենը ներա ված շերտերում: Գառնիի ամրոցի միջին քրոնզեղարյան յացված է: գունազարդ նե գծազարդկավանոթներիբազմաթիվ բեկորներով: Գու ն են Քաս խոշոր անոթների բեկորներ, որոնք նազարղանոքներիզ գտնվել են թեք ստվերագծերով պատված շեղանկյունների զարղաշղիայով զարղարված Այստեղ գտնվել են նան. զիգզազներով։ ալիքանախշերփվզարդարվածխոշոր սափորների բեկորներ, քիզոններ Լ վայրի ցուլերի ճիշեցնող Ֆանտաստի որ դրանք ներկայացնում են որսորերկարավիզն երկարապոչկենդանի» անոթների գունազարդպատկերներով

էակների պատվերներ:Հնավորավոր է,

տեսարան:Ճանդիպում են դական

Գիշեցնող քոչունների

ենր, նարապ քեկորներ: Բացի

նան

գոնվեւ գտածոներից,

են նան մի շարք ղա այս Ճիմնաճողային խումբը էր գյուղի մ ի Դամբարանների Ճյուսիսաըն բնկած ցարաններ: ծայրում, մյուսը՝արնելյան: Դամքարաններից մեկում զտնվել է 9 անոր, քեկոր: Այս անոթներից մեկբ`գուքարե փոքը թաս /աղաման/չվանակատե է զարդարված կիսաջըջաններով, որը Ուզերլիկ-` ներգծված նազարդ թասը, սն արվել զարդամոտիվնէ, փայլեցրած խեցանոթների թեփեի

178.

սերված

այն

`

դրոշմիչով: Այստեղիցգտնվածմյուս երկկոն անոթը, ինչպես վերը նշված Յասը, աղերսվում են Թռեղքի 15-րդ դ. դամբարանաբլի տրծացեսպասքին, որը ճնարավորուժյուն է տալիս այս դամբարանըթվամ.8.ա. 18-16-րղ դ.դղ.: Արտագրրել Կիրովականի ժամանակաշը չանով` գտնվող դամքարանիցզտնվել է 13 կավանոթ, շատ տանող ճանապարձի եզրին որոնցից 3-ը` գունազարդ,մյուսներբ՝ քաց գորշավուն մակերեսովչ են թեք ստվերագծովշեղանկյուերկու գունազարդ սափորները զարդարված է քայլող

ւ

նիների զարղաշղքայռվ: Գառնիի զունազարղ անոթներիմյուս քնորոշ խոռմբն կեն կազմում մեկը՝ երկղաշտ կոմպոզիցիայով, զարդաըսաիոր-ճիդրաները:Հիդրաներից

ալիքանախշով

նե նռչունների պատված է խոշոր ստվերագծվածգիգզագով» կերներով: Հանդիպում են կան միաղաշտկոմպոզիցիայով ձՃիդրաներ,որոնք

ն ջբային քոչունների պատկերեն երկրաչափական նախազարդով զարդարված ներով: բնակավայրը: Մեծամորում միջին քրոնզի դարաշրջանիմըՄեծամորի է շերտագրականփոսորակում շակույքը Դաստատագրված , ինչպես նան բլրի

ժաճողային աշխատանքների տարբերտարածքներում ե դամբարանադաշտում են մանակ պատազական փոսորակում գրանցվել զտածոներով: Շերտագրական

պատերովմի քանի շինարարական կավածեփճատակովԼ տեղ-տեղ պաճպանված ձորիզոններ: Այստեղ գտնված նյութերը: ներկայագված են ճիմնականում ն սն կետ-զծերով զարղարվածանոթմիագույն զարղանախշովգունազարդ ների բեկորներով:

|

Գունազարդ խեցեղենը ներկայացվածէ խոշոր անոթների, ոչ մեծ սավորներ", քրեղանների ն այլ բեկորներով,որոնք զարդարվածեն զույգ սակրերով, ցանցադաշտով,պարույբներովչ բազմաշարանկյուններովչզիգզագներովե այլն: Սրանց ճետ մեկտեղ Պանդիպումեն միջին քրոնզի դարի 2-րդ փուլին բնորոշ խեցու բեկորներ, որոնք ճայտնի են Ուզերլիկ-

գրոշմի չով քեփեից նե Լմաշենից: Սն խեցանոթնհրըզարդարվածեն քայլող է արվածկետ-զծերով ն կետերով: Բեկորներիցմեկի վրա պատկերված օձ որը է գունազարդ խեցեղենի ճետ ինչպես վերը նշված ճուշարձաններում, այնպես էլ ճետագադարերում, մինչն միջին բրոնզի խեցանոթների ծետ մեկտեղ գտնվել են նան քարե գորջանի վերչին: ղարաշը ծլեպներ, սրոցաքարեր, կոեիքներ` աղորիքնելի ք բեկորներ, վանակատե մեծ քանակությամք ն ու անասունների կեչ մանը եղջերավոր խոշոր ռսեն Հատկապեսճետաքրքիություն կորներ: ներկայացնում մի քանի տաս»

ճանդիպում

՝

կողմից: կարմիր-քերդյան դամբարանադաշտը:ժամանակագրորեն կարմիրչվանքի

նբյակ ճաները, որոնցից մեկը ճղկված է երկու

խեցեղենի մոտ

են

մենաստանիմոտերքում Կարմիր-վանք /Կիզիլովանք/

Աղ. 36.

Միչին ջրոնզի ղաբաշրջանիխեցեղեն Հառիճից: ՛

1895 8,

սաճմանապաձ. սպա

պեղվածղամբարաննե-. Ս.Վ.Ֆեդորովի կողմից են մ.Ք,ա, 2-րդ ծազ. ստորաբաժանվում

րի կավանոթները, որոնքԳստակ կեսի սաճմաններում տարբեր 1-ին

քերի:. Այս

քասերը»

սափորներըն

խրմժամանակների վերաքերող հրկու

ձեռածեվածրա անգոտով Գատված կճունները,ոիոնցվրա սեն

եմբի մեջ.են մտնում

։

քաց

կերով արվաձեն ստվերագծված կամ

սն.

.

մուգ-կարմիը գույ»

ներկով պատվածեռանկյունին

չեղանկյունիներ,զարղաղաշտեր, անկյուններ ն այլե: Գունազարդ անոթառանձնանում ձեռք-ձեռքի աղոթքի. դիրքում կանգնած` ներիմեջ է տված,

մարղու պատկերներով

երկու զարդարգածանոթը: Մի շարք այլ անոթների վըա ճանդիպումեն ծովային քոչունների, ինչպես նան օձիԿատկերներ, նկատվում է Մ ձավաքված վերմինս պեղումներից ն Եերնանից ցի ճավաքաձուումեղած անոթիզարդանախշում

եարմիր-քերդի

.Ջաքարյա Կատաճակ

անոթի վրա: Կարմիր-վանքի զտնված այս Ճամալիրնեիը, որոնք Կարունա»

քազմազույն զարդաքանդակ ցավաոքչ ըստ խեցանոթներ, ների փաստագրված է թվագրել. միայն Գնարավոր չեն» ն նրանց կումեն

ձամալիր

ամջողչու -

փյամըվերցրած, վերագրելով19-18-րդղղ.-ով: խեցանոթների այս խըմտանձածեերեք բին են վերաբերում բրոնզե ն գուրգերը, ոսկյա քարակ լարից ականչօղը: Կարմիր վանքն իը բազմագույն

շքասեղները զարդար |

`

է մերձուրմյանշրջանի խեցանոթների ցով աղերսվում ճետ /Գեոյքեփեչ՝ Հավրվանթեփե/" Հայկական լեռնաշխարձճի պատկանելցով հարավարնելյանշըբւ

Ծրա ճետ մեկտեղ Կարմիր-վանքի մշակույթին:

խնին թնորոշ միասնական

մի շարք բնորոշ խեցեղենը գճերով՝ օձիպատկերներով, գունազարդ ցան ստվերազծված ե զարդանախշի ցաղաշտովչ. կոմպոզիցիաներով ղեկչոններով նույնականԵ Կարմիր-քբերդի որբ Ճնարավորություն է տալիս անոթներին, խոսելու ոչ քե առանձին մշակույթների, այլ շատ մոտ մշակույթների մասինչ,որ բնորոշ քնդձանրությունների են

է

Հայկականլեռնաշխարճին: ՝

խոսումնան նոր-Բայազետիցգտնվածվերընշված բազմա զարդով խեցեղենգտաձոները, որոնք նույնպես գույն են.

Սրա օգտին

ճետ: Կարմիրքերղի խեցեղենի

.

ճամաժամա է մ.թ.ա. զոնվել

նարմիր վանքից, նշվածձամալիրներից. առանձին,,

շը ջանակաձն 18-րդղարով Ցվագրվող ղաստակով դաշույն,որբ

ւ

նմանվում `:

Հառիճիցզտնվածնմանօրինակղաշույնին՝ կազմելով Հայաստանի շրը- . փանակաձն դաստակովառավելվաղ դաշույնների միփոքը. իումբ: Թ. հ,Մ.Մեշչանիկովը, նույնպես Կարմիր վանքում:ճայտնաՔերել է զունազարղանոթներ: Սրանքգտնվել են չշքարարկղային,, դամջա.. է

Պառկած կծկված Հանգուցյալները (աններում, էին` վիմակում որոնցում

. :

-

ն `

գտնված

Կ) կողքի վրա: Այս ղամքարաններիցգունազարդ, իեչսես նան "սն կավանոճները ներկայացվածեն երկաը վզերով սափորներով, յուրաձա-

`

ձոռրակավորկմումներով: Ջարդանախշը Քեյնիկներ ձիմեա ճիշեցնող

Փուկ

ներկերով: կարմրադար չնազույն

կանում արված է սն ե

Այստեղ զտնված

են տափակ "մետաղի իրերը ներկայացված շեղբով, լեզվակավոր դաշույնով ե՝ դողաձե նետասլաքով: Թեն Հ.Հ. մասնավորապ ուսումնասիրողները, են բրոնզի այս Ցվազրում Սարտիրոսյանըչ ղամբարանները միջին ղարա

՝

գը այստեղ նշվում՝է, իրավացիորեն են բնորոշ միչինըրոնգի Ճատկանիշներ վերչեդարի

չիրչջանի 2-րդ փուլովչ

մի նկատված

բին

ն

ուշ

շարց

սակայն

քրոնզի դալի սկզբին:՝ Միչին զամփարանադաշտ:

Էլառի

մշակույթը բրոնզիդարաշը ֆոնի

Ամըոցի

էլա-

նյութերով: ներկայացվածէ դամբարանային պեղումները մի շատ աննշան շերտ,որը. պարունակո բացաճայտեցին այղ ղարաշը Վարդարվում ղարչէր գունազարղ սն միագույն խեցեղեն ն են նագույն սափորներ: Դամբարանային վերաբերում միչինօրոն են: Պատա դարի տարբեր փուլերին: Դամքարաններըձիմնաճողային են ինչպեսդիակիզումներ, այնպես էլ կծկվածվիճակում դիաքաղու նունո. 28.28:29:932 ղամըաՍիչին բրոնզի վաղ փուլինեն վերաբերում ռում

չանի,

՞զի

րանները: Այս

.

կետագձերով

նյութերը

էր միազու գտնվածխեցեղենըքբադկացած դամթարաններից՝

ն սն սափորներից, որոնք զարդարվածէին փորագիր ն կետ-գիծ զարդարված ձատնան խոճակոցային Է խեցեղեն: Հատկապես Հանդիպում զարդանախշով: նո, է, որի զարդանախշը սափորը, գ ունազարդ կանշական ղամբարանի սն. ներկով:հրանիկենտրո» է վառ կարմիր ճիմնագույնի՛վրա . Պատաիված .Են նան ն է եը զարղարվածզիգզագներով գանցկեն ղաշճով: Պատկերված կարն ոտքերով,երկարակտուց, ոչ մեհ գլուխնկրով,երկարիրանովԼ են լողացող վեր Կատկերավեձ կենղանիներ: Ծրանցից վզով Ֆանտաստիկ են զիգզազներով գոնվել ձկներ: Մնացած դամբարաններում քազմաշերտ սազարդարված տարբերքրեղաններ, գորշ, Պճուններ,քրոնզս նո., ն ղամ չներ: Հատկապես փորիկ, քարե կավեկափարի են

խեցեղեն բարանի

գտածոները»ուր

սափորներ, Ճետաքրքիր փորագիր, զիգզազն ճանդիպում նան Են

գտնվել են խեցեղենի ռեկորներ նմանօրինակ զարդարված սափորներ: 'Էլտոիամրոցի վերին ըրոնզեդաը յան՝շերտերից: ուշարձան վաղփուլի Լճաշենի դամբարանադաշտ: ՝ Միչին:բրոնզի. են

ուր պեղվելմի քանիղամքարաեներ խմբին վերաբերումեն նունու՞7, Ֆ-ին խմբի: տրոնք ոչ մեֆ դամբարանախցեր 14,40.44 ղամքանաբլուրները՝ ով որոնք ուղղված էլ արնելքից արնմուտք: Սր-՛ ա յնպես ճարավչ ենմ ճյուսիսից ինչպես .

ներ

են նան Լնաշենից, ճայտնի

բաժանվումեն

:

րանցից երկուսում ներում զտնվել է

ներից մեկը

Յ

/նունո,

6:

կմախք:

7-ն

14/

մնացած

ցաղված նո. վրա:: Պրո մոտ

մեկում Դամքարաններից

դրված է Հատուկ փայտյա

կատարվելէ դիակիզում, 40/

Գոգի Կժտզոնդանի

-.

են Դամբարաններո գտեվել

ւ Կղնձեականջօղեր գոնվեցին խեունչներ:

լ ԳտնվածՃամալիրները զուլիգանզեր վերչույթներ: բաղկացածեն սպասքի տարբերխեցեղենից, կարմիր վորական խոճանոցային անգոքից, սո--

կետ-գծերովզարդարվածսե, անփայլ անոթներից: Երկրորդիմքին պատկանում Լմաշենի 2-րդ նուճ ն լ 138 ղամբարանները:. ու 21 մ է: Թաղման տրամագիծը դամքանաբլրի խուցը քարե պատերով,կեղծ թաղով դամբարան էչ: որը Կաճվել ր է գերախցի ճարավայինմասում գտնվել է Յ կմախք, իսկ չորբորեի.սյուներով: դը գտնվել էր կենտրրնում` կձկված,աջ կողքի վրա սատկաձ վիճակում:

դամբարանո

են

Այստեղճայտնաբերված խեցեղենը ներկայացվածէ կետ-գեերով զարդարված, սն

փայլեցրած

բով:, տլ1

ւ ն` երկլայնափոր անոսափորներով քրեղաններով ծիսական ։

'

ունեցող, քարեճողային տրամազիծ քարե պատկերով Լիցքով, :

է նո,135 ղամբարանըձաձակվածէր 9 սալաքարերով: Այստեղգոնվել Լճաշենիամենաձճին երկանիվ փայայա կառքբ, որի թափցինդրվահ էր ձանգուցյալը:Անիվներըսկավառակածնեն: Սռնին անշարժ ամրացվածէր գույքը բաղկացաձ ժափցին: էր սպիտակ կետԽցեղեն զար-

ագուցվածթով -զիծ

ղանախշեր ունեցող սե փայլեցրաձ տարբեր սափորներիցն քրեղաններից: Լճաշենի միչին քրոնզեղարի ղամբարաններիՏ-րդ խումը ներկայացված է տարբեր ուղղվածության ,չքաբարբկղերով,, ն ՝«իմնաճողայինդամ-

բարանախցերով: Քացտոությամը մեկից,մյուսներում կմախքըբացակայում

էր:

եսկ

զույքը Պիմնականումբաղկացած էր խեցեղենից, մեծաքա-Ուղեկցող ե Յուբրոնզե տեզերից վանակատե նետասլաքներիցչ ղաշույններից:

րսքանչյուը։ ղամբարանում զտնվել են 8-ից 20 խեգանոթ, խոշոր ն մանը ն թռչունների ոսկորներ: ծղչերավոր անասուններ խեցանոթները ներկա-

ւ

են սափորներովԼ բնկու ացված տարբեր յզի կեսի տեսքով քրեղաններով ձիմնականում կետազարղենչ Սրանքբոլորն ել Հրաշալի փայլեցված են, են նան խոճանոցային անոթներ: Գտնվել Են գունազարդ անոթՀանդիպում

ներ, որոնք լավ `

են ալիքանախչերիցւՆ

ծովային Քռչունների պատկերներից: Սե. են Լ կավանոքներբ ճիմնականումզարղարված րույբներով: .

`

ղամքարանիվաղ շրջանի աղերսվում 'են նարմիր-բերղյան

գունազարդ անոթներին: Գունագարդ զարդամոտիվներբ բաղկացած անոմների.

փայլեցրա

կետազարդ Պիզզագներ

են մ,Ք,տ, այս երեքիմշերը 20-18-րղ թվագրվում Բոլոր

«ա-

ոՂէ ղ.3

2«ԲԴ ՓՈՒԼԸ

ԲՐՈՆՋԻԴԱՐԱՇՐՋԱՆԻ

Մեճին անցումային ղիըք՝

նարմիր-քերղյան մշակույթի /20-18-ըդդ.դ./ վերչերից մինչե տիպի ուրների սկիզբբ /16-րդ դ./չ այսինքն նիրովականչան ղամբանաբ գրավում

18-րդ դ. վերջից 17-րդ դ. ներառյալ: Այս տիպի ճուշարձաններիթվին պատաձճականորեն բացվածդամբարանը, որբ Ապարանում է Պատկանում Բ Է. ՏՈ

թ. ուսումնասիրվել է Թ.Ս.խաչատրյանի՞նԱ.Ա.եսայանի կողմից: դամբարանումդրվածմարդու Բացի «իմնաճողային

մնացորդն կմախքի

այստեղ գտնվեցին մի քանի սն փայլեցրած Լ գռւնազաիդանոթներ:Սն փայլեցրած, խեցեղենը ներկայացված է երեք անոթներով»ագուցվածզարդա՞

նախչով զարդարվածսպիտակչ8 խոշոր

իսկկարմիր քեկորներով,Դիմնա

են սն զունազարդումով:: անոթները զարդարված խեցեղեն ճանդիպում է Սուխանաթքափա:

Գույնով

`

ութե

Երեանի Մուխանա

Նման

:

«այքուրդյանը:Մուխ

բնակավայրումյորը 1935-3788. պեղվել է ն ւ է լայնաքերան թափայիզունազարդ խեցեղենը սափորներ ներկա յացված՝ քեկորներով:Սրանք բոլորն ունենդերչայւ խոշոր անոթների քազմաթիվ ն զարդարվածեն սն տարնագույն կամ կարմիր Ճիմնագույն բեր պարույրներով, զիգզագներով, ալիքածն ե ուղիղ գծերով, եռենկյու-

գունազար

այս նիներով, ուղիղ ն նեց ցանցչղաշտերով ն այլն: Մուխանանքափայի շերտի գունազարդ խեցեղենն իր զուգաճեռներն ունի նաիմըբերդի ն Ուզերզարդամոտիվներում, որը մի փոքը երիտասարղաց լիկթեփեի գունազարդ Ճստակ երնոխմ է նան գունազարդ խեցեղեէ նրան: Այս երիտասարդացումը որոնք զարդարնի ճետ ճանդիպողսն փայլեցրածանոթների բեկորներից, .

զարղարանք նմա

ալիքանախշ ատամնավորկնիքով արված խեցեղեն բացի Ապարանինշված ղամքաիանից, ճայտնի է Կիրովականի, Յա-. մաքաբերդի, Այրվանքի, Գառնիի,Լճաշենի,Կարսին մ,ք,ա. 18-17-րդ է այլ Այս խմռի մեջ է մտնում ԾՍնանի դ.ղ. Ցվագրվող Ճուշարձաններից: ն կող» Հ.Հ.Անացականյանի /19658./ ԵԿ-ի կառուցման ծամանակ րացված Ն

վաձ

են

սից

խեցանոքներիՃետա ճիմնաճողային` ուսումնասիրված ղամքանախցերով

"Քրքիր

խումբը:

Այստեղ գտնված սնչ

Հրաշալի կոկափայլ խոշոր կմում-

'

շատ մոտ են Ապարանի խեցե "ւներբ ն սափորներըիրենք զարդամոտիվներով են: գծերով զարդանախշերը» ղենին, քայց շատ ավելի Ճարուստ Ջիգզագ "մեկ դեպքում. նան. մանգաղաձե ելուստովն ցանցաղաշտով:արվաձեն

տակչ

՝

են նման անոթներ ճայտնաբերվել ագուցվածկետ-գծերով:

սպի

Կամոյչու

շարքով ն սպիտակ, ագուցված այստեղ սրանք զարդարվածեն կետանախշերի. քվին են պատկա ջանի ղամբարանների զիգզագներով: Այս ժամանակաշը ղամքարանը:որի գույքագված Դիլիջանում, Աղստենի ափինպատաճականորեն "քը քաղկացածէ մեկ սափորիցն Յ խոշոր քրեղաններից: Սրանք քոլորբ ` "ալիքանախշով։ որն.արված է սպիտակ սն, փայլեցված են Լ զարդարված կամի մասը, ինչտես Սնանի ՀԷԿ-ի. գուցված գծիկներով» իսկ անոթների '

ճկված զծեր: Այդ ժամանաեկող մանգաղաձն .վանոթները, ունեին դուրս մի խումբ "դամբարա կին են վերաթերում նան Հառինի դամբարանադաշտի են ձճիմնականում կեյւպարունակում 9111/, 50,928 որոնք ներ/նոչնո, սն դրոշմիխ ոճանոցային նախշով զարդարված ն

գիծ

Սանրատամ խեցեղեն: ւՀ»

"

արխայիկԹռեղքզարդանաիշը աոավել

չով արված է կետ-զծերով ճանդիպում կիրովականյան նախաշաձներում: Այս խեցեղենի խմբի

դամքարաեներ

. ունի սն, փայլեցըած մակերես, գտնվածխեզեղենը ձիմնականում զարղարված է կետ-գծերով զարդանախշով` Պամախակի կրկնելով միջին բրոնզի վաղփուլի խեցեղենի գունազարդման մոտիվները: Խոճանոցի

չի տարբերվում գրեքե Գ-ին փուլի ,

նման

խեցեղենից: խեցեղեն

ՍԼ,.փայլեցրած: կավանոթներըձիմնականում զարդարվածեն զիգզագ ալիքաձե նախշով, որն արված է կետ-գծերով ն բարակ գեերի շարքով, կամ

ազուցված է: Հառինի դամքարանիայս սրանցմի մասը սպիտակ

խմբի խեցե-

կան ՀԷԿ-ի շինարարության ժամանակ պեղված ն Ապաղենիզուգաճեռներ բանում պատաճականորեն Սնանի Լ Հադամբարաններինյումերում: բացված ռիճի նյութերի նմանությունը նկստվում Է ճատկապեսոչ միայն զարդանախ

`

նան

անոժների ձեւերում: Այս զուգաճեռներըչ ինչպես նալ նը» են տալիս Հառիմի ղամբարաննե "վույի քննությունը` ձնարավորություն բի, նշված.խումբըթվեգրել մ.թ.ա, 18-17-ըդ ղ.դ.-ոփ: Ձեերով նման անոթներ պատաականորեն գտնվեցին 1955 ք, Դիլիջանում, Աղստեւիափին: շումչ

այլ

Սրանքքոլորբ

՝

սն փայլեցրաձ են ե բաղկացած են մեկ սափորից ու երեք ցրեղաններից:Այս անոթները զարդարված -ենկարճ գծիկներով արվածալի-

ջանախշով:

Որոշ անոչւների վրաայս գծերից իֆնում են նույն եղանակով արվածմանզաղաձն ճկված գծեր: Տեղ-տեղայս զարդերի վրա պաձպանվել են սպիտակագուցվածքի ճետքեր: Այս տիպի անոթներ շատ Են ճատկապես Լճաշենում, որոնց մի մասի Ճատակներըգարդարվածեն արնը : սպիտակ ագուցված խաչերով ե կեռախաչերով:Զեով նման ախորճրդանշող

Ճանդիպո

կոքներ գտնվել են Լմաշենի նո, 6 ղամբանաբ իմ» . րից: Դամբանախուցը նաճողէ, քառանկյունի /չափերը 2»5 4,5 մ/` ծածկված է քարեճողի

լիցք ունեցող ղամքարանաթմբերով: Դամբարանումմարդու կմախք չի գրանցվել: Կարելի է ենթադրել, ոը դիակիզումը կատարվելէ ղամքարանիցղդուրմ Բ Գտնվեցին մեծ քանակությամթ կավանոթգունազարդ Լ խոճանոցային

ներ, խոշոր"ն մանը եղջերավոր անասունների ոսկորներ, վանակատե. ծլեպներ: Այստեղ գտնված ոչ մեծ. 'գունազարդ սափորները» քարե քրեղանները, կճումների ունեն վառ կարմիր ձիմնազույն, անոթներիվերին ճատված քաղկացածէին ուղղանկըը գունազարդվածեն սն ներկով: Զարդանախշերբ մունաձնե Ֆիգուրներից։ Գորիզոնական ուղիղ

ն

ձեով կատարման

Ուզերլիկ-քեփեի

Լ

եղանակով ճամբնկնում

են

ալիքաձեւ գծերից:

որոնք

անոթներ

յուրաանոթների Անդըկովկասի գունազարդ Սնանե-Ուզերլիկյան ստեղծելով ձատուկ խումբ: Սման զարղարումով պնուներ ճայտնի են Կիրովական

վազետից/Կամո/չ Էլառից-չ Թռեղքիցչ Զառնաքադիցն մի

շարք

այլ

Հու-

Քննարկվող ղամքարանի շտըձաններից: գորշ, խոճանոգային խեցեղենը

Բացառությ

ձանընկնում է Ուզերլիկ-քեփեի խեցեղենին: են կազմում միայն երկու անոթներ, որոնցից մենը խոշոր քրեղան է` ընձեերով, ոռրիգունազարդ օրինակները, ինչպես վենկույզիկիսակեղեի են նչճայրագետիցչն մյուսը ընում նշվեց, ձայտնի ոչ մեն նրբախեցի, նույնպեն

սափոր է: Սրա վերին մասը զարդարվածէ երկկանթանի պըփայլանախշով ված ալիքանախշովն թեք գծերով, որը ՀանդիսանումԷ փայլանախշովարված զարդարանքիգունազարդ օրինակներից ն լայն կիրառությունէ ունեցեւ ուշ թրոնզի ժառանվկայելով Հայաստանի

դարաշըչանում,

զականության մասին:

մշակույքի

քրոնզի

Ուգերլիկքեփե: Միջին. մշակույճիուսումնադարաշր չանի մեծ ունեն ձամար նշանակություն սիրության Ուզերլիկթեփեի պեղումնե1954-56 ըը» որը կատարել է Կ.խ «Քուշնարցովան թ.8.: Ուզերլիկթեփե բնկաձէ Աղդամքաղաքի Ղարաքաղյանղաշ--արնելյան ծայրամասում» տավայրի սկզբում: Արճենտական անկանոն շրջանի ձե օլուր-բնակավայրերը քլուրը

ունեն,

վորվել

է

196 մ տրամազծով։ միջին բարձրությունը` 98

Յ-Յ,5

մ տարածք,

քառ.

սմ

70-80

մ

ուր

մ, որի ձնաթարձրության քնականթմռի, վրա: Այստեղպեղվել է 500 գրանցվել է Ց մշակութային շերտ:

ներքնիշերտբ պաշտապնական ճաստությամբ կառույցներ չի

թնակատեղին է եղել: Այս շերտի բնոսկզքնագես անպաշտպան մեծ /մոտ "70/ առկայուքյուննէ: ցանակությամը ճորերի Ճատկաեիշը

ունեցել, բոշ

ն

Կառույցների

փորված այս ձատակներին

նշմնակություն ձորերը տարբեր

Այսպես, օջախների մոտ գտնվող ձորերը, ճանճախ լցվում էին Կային պազելու ձամար ալյուր մոխրով: ճացաձատիկ, ձորեր: Այլ շորեր օգտազորձվել են որպես այս կամ այն իրերի պաճեստարաններ: Այսպես, մեկում զանվեցին ուտելիքով լցված երկու խոշոր կնուններ: Կառույցնեբից մեկում, որի ճատակը պատված էր 9 սմ Ճճաստության գրանցկավածեփով վեցին ուժեղ Փրղեճի ձետքեր: Կուռույցի պատերը. կազմված. էին ձողունների շարքից, որոնց միջն եղած տարաձքը, լցված էր եղեգնի հ ճյուղեեն

.

ունեցել:

ճանտ շերտով: Հատակնե-Հյուսվածքով,իսկ վրայից ծեփված էր-կավի. են ըը երբեմն պատվել խսիրով: հնակատեղիիայս շարտի գտածոների մեծ խեցեզեն է, ն շատ քիչ են ոսկըե.ն քարկ իրեր: Քարե մասըքացառապես գործիքնեէրձիմնականում պատրաստված էին զետաքարերից` մշակման ճետքե են որպես սանդակոթերն րով, որոնք, ըստ երեույթին, օգտազործվել

բի

կլորավուն» ոչ սանդեր: Գտնվել են՛նան փափուկ քարերից աիվածտափակ Գտնվել են նան քարե մի քանի կախիկներ: մեծ անոթների կափարիչներ: են խողովակածե Ռսկրե իրերը ճիմնականումներկայացված ոսկորներից

ճերուններով պատրաստված տարբերրեղաններով,

ն.

են այլն:Հանղիպո

|

նան

մ.քա.

կենտրոնում անցքով մաճանդիպողչ ճամախակի' Յ.-րդգազ-ից

ներքին շերտեճետաքըքրություն են ներկայացնում խարամիկըարտադրության ձճետքերը, բում գտնվաձպղնձաձուլական Հալոց

ներ: Հատկապես մեծ

մեջ առկա է անագ: ստորաքաժանվումեն

տորներըչ որոնց

ներքինշերտիխեցեղեն' իրերը

խմբի. երկու

է բանկայաձնե կճմումներից,փոքըիկ, երբեմն միականժ կազմում մեծ 'խոճանոցայինխեոչ զավերից ն բաղկացած ցրեղաններից կնումներից։ ցեղենը: ՝ են լավՃունվածկագիցչ մուզ գույնի Ֆ-րդ խումբը ներկայացնում

1-ին խումքը

անոթները, նըբախեցի ցինից կոկափայլ:

որոնք ձեռածեփեն,

տոլորը Գրերե

ճայց

զերղարված են

Պարզունակբնույթ ուեեն: 2-րդ շերտի պեղումները

խնամքով մշակված ն

ցույց

են

տալիս,

փորագիր որ

արտա

ն զծագարդերով

ամբող

բնակատեղիի

կենտրոնականՃատվաՊարիսպըքացվել պաըսպաշարքով: ծում, որը շրջագեվածէր պաշտպանական մ Պատերը շարլայնություն: 1չ9-ից է 30 մ երկարությամք: Այն ունի տնտեսական կյանքը ձիմնական

կենտրոնացվելէ բլրի

տարբեր չափեր յերկ. 3840, աղյուսով, որոնք ունեն ճարդախառն ն պեղամասի 38, քարձ, 8 սմ/: Ամբողջ սմ, ավելի ճամախ՝ են ուժեղ ձրդեն սմ շատ վրա գրանցվել մակերեսով, 160 ե են ձատակի գրանցվել ձի ճետքեր: Այստեղ, տարբեր ձորիզոններում, ավերվածկառույցների Հետքեր, որոնք Պարում են նշված պարսպապատ խեցանոթիմեջ գտնվել են ձագաճատ մի կացարանիցջարդոտված նյդպիսի կի.մնացորդներ, մի քանի սանդաթակերն աղորիքներչ մանզաղի կայծքարե

են վածն 42.46,

խորության

'

.

Լ գնդածն զույգի ներղիրներ

գտնվել կացարանում

բեկոր: Մի փոքը ճարավ, մեկ այլ ենթադրյալ շեղք ն ասեղ: Տարբեր մակարմեծ քանակումյամբ Ճորերչ օջախներ, տարբեր քարե խեցեղեն, որոնց մեջ ճանդիճատկապեսբագմաքանակ

են

քրոնզե դաշույնի

դակներումգտնվել են Լ ոսկրե գործիքներ ն սում են նան ամբողջականիրեր:

որ

խեցեղենը, թվագրվում մ. ք.ա, շերտի.կոպիտ խոճանոցային որնէ քվերին շերտերում առանց է շարունակում զոյատնել 20-19-րդ ղ.ղ.» են 2-րդ Ն նույնական խեցանոթները որակական փոփոխուքյունների: Մնացած Այն ներկայացված է ճիմնականումսն փայլեց8-րղ շերտերի խեցեղենին: 3-ին

է

Լ 1-ին շերտի 2-րդ խմքի խեցեղենի գարգացած կատարսմ անոք65 Խոշոր են բարձրուբյան գալիս մինչն յս փուլն է: Հանդես ունենում է երբեմն սպասքը» որը ներ: Հատկապեսնրբանում Է մանըրաձավալ ակոս: լայն է ձճորիզոնական կրկնաձենստուկներ: Շուրթերի տակով անցնում լավանում է սնացման ե. Պախորդ փուլի Ճամեմատուքյամբնշանակալիորեն ունի ճատկապես անգոքների փայլեցման որակը: Վերին շերտերի խեցեղենն

րածխեցեղենով, ռրը

սէ

փայլեցրաձ չջագաթայինչգմակերես: հայց կավի վրա ՛

սուր

գործիքով

'

արված զծազարդին փոխարինում է ատամնավորչյքայլող.,դրոշմիչը: Վարդա նախշերը քազմազանԵն Լ բաղակացած են կամարաձնգծերից, ճորիզոնակա

ջանեերիցն կիսաշը

օվալներից: Հանդիպում ձգված շեղանկյուններ, գծեր ե այլն: Վերջիններիս շար զիգզգպգածն մոտ խեցեղեն ճայտնաբերվելէ Գեոյթեփեի որն ընկած է Ուքլուրում, զարղագոտիներից, ներգծված

են

զերլիկից10 կմ Ճյուսիս-արեմուտք, Թռեղքյանդամբանաբլուրըներում ն Պրինեվիում Սամթավրոյում /ճտրավայինՕսեթիա/:հնչ վերաթերում է Հայկական լեռնաշխարձին, ապա նման խեցեղեն լավ ճայտնի է Մուխանաթքա փայի Կիրովականի Այրիվանքի» րից:

այլ Ցամաքարբերդի,. Էմաշենի՞ն

Պնավայրե-

փայլեցրած խեգեղենի ետ ձանդեսէ զոխեցանոթներիՅ-րղ խումքը: Ուզերլիկիքեփեի Այն միագույն էջ արված սն ներկով` կարմիր ճիմնագույնիվրա: Գունա արվում է շուրթի վրա նե անոթի վերին Հատվածում: Այն արված է զորդը բավականինանփույք ն իրենից ներկայացնում է.միքանի զուգաճեռուղիղներչ ալիքաձե Լ զիզզագ գծեր, Թեք ստվերազեված շեղանկյուններ: Մեկ դեպքում անոթի ուսինչ կարմիր անգոքի վրայից արված է սպիտականայս գոքբ լայն գոտիչ որի վրա սն ներկով զարդանախշկա: Զարդարման եղանակը առկա է նան Այգւանի խեցանոթների քեկորներից մեկի վրաչմիայն այն տարբերությամբ։ որ այստեղ սպիտակի փոիարենճիմնագույնը մարմնսվրա նկատվում են այնպիսի ավանդագույն է: Ուզերբլիկի խեցանոթների ն ուշ կան գծերչ որոնք ծաղկում են միջին բրոնզի դարաշր քրոնզե ջանում ղարի սկզբում` Ճադես գալով այնպիսի Պայտոնիճուշարձաններում, ինչպիս դամբանաԼմաշենի, Լոռի-բերդի ճարուստ սին են Թռեղքի, «իրովկականի, է մանրաՀատկապես նստուկով ձճերաքըքիր վերին շերտերում բրլուրները: ձաստատուն մետաէ որպես ծավալ կճումների Ճանդես գալը» որը ղական ձդերի արտաճայտուրյունխեցեղենում: Այդ առումով ճետաքըքրուԹռեղքի: ոսկյա Է արծաթյաանոթքյուն են ներկայացնում Պինովականի, ները /ինչպեսծիծեռնակաքերդի կավե գավերըմ: միջին բրոնզի դարաշը Հայկական լեռնաշխարձին Անդրկովկասի բացառիկ կարեր նշանակություն մշակույթի ուսումնասիրության ճամար ունեն Ճճյուսիսային ծայրամասում ընկած Թռեղ Հայկական լեռնաշխաըճի յան /ղամբանաբլուրները::Թռեղքյան դամքարանաքլուրըչ որը պեղել է ունի մինչն 5 մ բարձրությանլիցք ն խոչոր 8.թ., Բ.Ա.Կուֆտինը 1936-47 ուներ 175. ղամբարանասրաճը դամքանախցի դամբանախցեր:Այսպես, նո". Վերին երկու շերտերում

սն

Լիս գունազարդը,կազմելով

՛

գիտվում

չանի

պաճպանվել է մակերես: Խոշոր քարերով նրա պատերիշարվածքը 4 մ քարձրությամը: Որոշ դամբանաբլուրներիձիմնաձճողային ղամքարանն /նո.10/ ունեին եռրություն: ըբ քառ.

188.

մ

մ

հատ

ԷԲ ւ

չճաշված Լիցքի քարծրուճյ ՛

Աղ.

ՅՑ,

Միչին

բրոնզի ղարաշրջանիխեցեղեն Հառինից: `

`

Խո,

դամքանասրաճի չափսերը ճասնում էին` երկ. 14 մ լայն, 7,5, մ: Հիմնաճողայինդամբանախցերը ձՃաճախ մինչն Յ ճազ. քառ,մ մակերեսովմբի նկատմամթարտակենտըոնտեղադրություն ունեին: նման ն տեղաղբությունըբացատրում Են, թե ինչու Թռեղքի բազմաքիվ ջֆափերը ղամաքանանլուրներչի տարբերուցյուն-մյուսներիչ մեզ են :ասել անձեռկմըխելի վիճակում: Քռեղքի միջին բրոնզեդարյան դամքանաթլուըներն առա նանում են քազմազան թանկարժեքմետաղների` ոսկյա, արծայա գավարներ Ճարդարանքի առարկաներիչբազմազանզինանշաններիզարղարմանչ ոսկյա շրջանակները, փայտյա իրերի ոսկյա եքեսպատների առկայությամբ: 'ղամբաիանաբլուրների գույքին թնորոշ գծերից մեկը զենԹռեղցյան ն մեկ քի Ճազվագյուտլինելն է: Այստեղ գտնվել են մի քանի վանակատե

խոր,

կայծքարե նետասլաքչ մեկ խողովակարառնիզակ ն ղաշույնների երեք շեղբ արեարե, երկուսը` ըըրոնզե/: ԾննաբկվողղարաշրջանիԹռեղքյան դամբտրանաքլուրներիքաղումներն իրենց բնույքով ցաժանվում են երկու

մեկը,

տիպի՝ ճիմնաճողայինղամքանախցերովն խուց չունեցող:

երկուսն էլ

նս-

խատեսված` են անձատականՁքաղումների ամար: երկու տիպի ղամբարա

թմբերը բաղկացածեն խոշոր քարաբեկորներից ն գետաքջարերից: Երսեմն առանց խցի դամբանաթլուրներիլիցքը կարձես Յե շերտավոր ունի: Այն է` ստորին շերտըքաղկացածէ խոշոր քարերից, ո» կազմվածք է րոնց վրա լցված խիճը, իսկ վերին լիցքբ կազմվածէ միչին. կրաքարի մեհության քարերից: կողմնոԶզված քառանկյունու տեսքով ճիմնաճողային ղամբանախցերը բոշված են արնելքից արնմուտք: Խոշոր դամբանախցերը ձառակներն, ինչպես Հյուսիսային Կովկասի ՍՄայկոպյանմշակույթում: Պատվածեն խսիրով: թեքությամբ իչԴամբարաններիզգալի մասը ունեին ձիմնաձողային խուցի :

Հիմնածճողային ,չդրոմոսչչ: ղամբարան-իցերըձաձկնող դամքանամուտք՝ վել են գերանաշարքովչորի վրա լցվել է դամբարանաբլուրկազմողՔումթո: Քանի ոը կենղանիներիոսկորները լավ էին պաձպանվել»իսկ մարդու կմախքի ոսկորներ չեն զտնվելչ կարելի է Ենքալրբել, որ դամքռարանից ղուրս կատարվելէ չիակիզում, իսկ մոխիրը սփովել է ղամբարանումչորը լավ կապվում է խեքականթագավորների կ դիակիզմանծիսակարգին: Ինչաես է, Հանգուցյալի աճյունը քերվել ե փայտյա սայլովչ որոնցից երնում մեկը գրեքե ամբողջությամբ պաճպանմելէ Սառիտ-Ախչսվայրում պեղված 29 ղամբանաը Մնացած դամբանաըլուրներում խցերի ճատակնե լուրում: են բին պաճպանվել ինչպես անիվների թողած ձետքերը, այնպեսէլ -անիվ՝ ների փայտյա մնացորդները: Այստեղ երբեմՆ ձանդիպումեն նան գլերի

տպավորու

գպնգեր: Այնպիսի կմախքի մնացորդներ ն լավ պաճպանվաձ է՛ ստեղծվում, կարծես թե դրվել են երկու ցուլի մորքիներչ որոնք այնպես են մշակել, որ գլուխը Լ ռտքերը մնացել են մորքու վիա: ,

ի

'ներըչ

ճիմնաճողային դամբանախցեր ունեցող ղամբարա տարբերություն ստորգետնյտդամբանախուց չունեցողները կառուցվում էին «ողի ե ունեին գրեթե նույն չափերը: Անկասկած, սրանքնույնպես

մակերեսին

որի վրա բարձրացել է դամքանաբլուր կազմող թում-

են եղել, գերանպածածկ բը:

հնչպեսերեում

է,

սայլերի

յա մաճիճներ, որի մասին է ոսկյա Ցիթեղը: երեսպատող

ի

ճետ

մեկտեղ այստեղ դրվել

են

նան փայտ-

մաճինները Խոսում.ղամբարաններից մեկում

խեցեղենը

գտնված ղամբանաբլուրներից Երկու տիպի ներկայանումէ նե երկկանթ խոշոր սափորներով, որոնք ըստ Ց8ըծման անկանթ գլխավորապես ն. զարդանախշերի, բաժանվում են քնույթի, արտաքինմակերեսի ճարդարման

մի թանի խմբերի: Առանձնաձճտուկխումբ են կազմում գունազարդ անոթները, են սն զունազարդով կարմիք անորոնք իրենց «երթին ստորաբաժանվում դարչնագույն գունազարդերով սպիտակ գոբապատ ե սն, գորշավունկամ անոթների, որոնք զարդարվածեն ալիքանախշով, շեղանկյուն անգոբապատ ալիքաձն գծերով ստվերագծվածուղղանկյուններով,չ թռչունների ներով, շրջանակներով ն այլն: կիսաշըչաններով, պատկերներով, Փետ մեկտեղ ձանդիպումեն սպիտակ, "Այս գծազարդով սն փայլեցրած անոթներ: Այս անոթների զարդամոտիվն շախմակազմվածեն բոլորագծերից։ պարույըներից,

խեցանոքների

տայինդրոշմիչով արվածնախշերը:

արո չեղանկյուններից

Քռեղքյան խեցեղենի երրորդ խումթբ կազմում են խոր կորվածքներով զարդանախշերովչկոպիտ խեցեղենը ն սն փայլեցրած արված, երկրաչափական խեցեղենը, որ զարդարվածէ ակոսավոր-ուռուցիկ զարդագոտիներով: ճետ մեկտեղ Թռեղքյան ղամքարանաքլուրներում խեցեղեն արտադրանքի են մետաղեիրեր՞ճիմնականում զարդարանքիքանկլայնորեն ներկայացված.

արժեք առարկաներն տարբեր անոթներ: Արանց Ցվում ճարկէ նշել քարձը, դրվագ» սնամեջ ոտքով շքեղ քրոնզե սկաճակըչ ոսկրե Լ. արծաթեՅասերը, մտն միջոցով սյուժետային ձորինվածքներովզարդարված

արծաթե. գավա '

ե

դույլիկը: Գտնվել է

նան բարձրորակ ոսկյագավաթ, որը զարդարված է ապլին բազմազույն քարերով: Բացի նշված ազուցված՝ լարաճյուսով կացիայովչ մեծ քանակությամբ դետալեն նան ոսկյա մանյակների անոթներից, գտնվել խողովակաձն տարբեր Թիթեղներ, մարմանդներ, ներ, ագաթեկուլոններ, ոսկյա զինանշաննեարձանիկներ, շքասեղներ, կենդանիների ուլունքներ, ն Կիրառաայլն: րի դետալներ, տարբեր կախիկներ, իրերի շըջանակներ միայն ոչ այս իրերը Պլան արվեստիանկրկնելի նմուշներ ճանղիսացող այլն են անգերազանցպրոֆեսիոնալիզմը, ճաստատագրում վարպետների են տալիս միչին բրոնզի դարաշը անում ճասարակության՝ ներսում ցույց

եղած Հսկայականսոցիալական ն գույքային

Թվագրված շարքումբացառիկ տեղ իրերի

շերտավորմանառկայությունը: ճարուստզարդարվածարծաթ-

ունեն

յտ գավաթը դույլը: Գավաթըկլորացող ձճատակով, լայնացողսնամեջ եստուկով,գլանածն անոթ է, որի իրանբ պատում են դրոշմազարդերկու դրանցիցվերինում պատկերվածէ խիտոներճագածձեռքերին զոտիները.

ն

պաճածչզայլի մեծգավաթներ

դիմակով 23 մարդկանցից կազմվածմի քանստած մարդը, որի ճետեփորդ̀եմքով ուղղված առանցԹիկնակիաթոռին է ձառ, իսկ առջնում եռոտանիզոճասեղան վում Պատկերված է, քարձը ն ռնոքեեր երկու երկարապոչկենղանիներ/շներ/: Ստորին զարղագոտու

վրա պատկերվածեն իրար ձճետնից Ճաջոցդաբար գնացողորձ Լ էգ եղջերուներ, ճիշտ նույնպիսի եղջերուներ ն եղնիկներ են պատկերվա արձաթե Դույւի վերականգնված զարղանախշերում: ամբող» ճատվածը

եղնիկներ չ դույլի

է տեղականորսորդական Ֆաունայի տարբեր ներկայացուցիչչովին պատված

:

այձերով, պատկերներով՞

կխտարներովչ, այծյամներով, երկու - տեսակի վարազներով: Պատկերված կենդանիներիցմի քանիսը խոցված են նետերով: Սա ցույց է տալիս, որ այստեղ պատկերված է որտորդականտեսարան: բրոնզի 2-րդ փուլի Միչին նյութեր ճայտնաթերվելեն նան Ելառի դամբարանադաշտում: Այստեղգտնվաձգունազարդ անոթները ներկայացված են կարմիրը,անգորապատ մակերես ունեցողխոշորչ լայնաբերանսափորն րով որոնց վերին մասը զարդարվածէ զույգ զիգզագներով, ուղղաճայաց բեք գծերով` ստվերազեված շերեփանման,եռանկյունաձն զարդանախշերո ների

ճազմաշատ եռանկյունիներով,

ցանցադաշտն ջրային թռչունների

պատկեր

նան ծաղկաշղթաներով,շախմատաձե ներով: Գտնվել զարդերով, ստվերագեված եռանկյունիներովչ շրջանակներով նախշազարդված գունազարդ են նան շազանակագույնչ քրեղաններ:Բացի գունազարդ անոթներից, գոնվել են

ռնակով/ քրբեղան /մեկը՝ խոր

վայլեցրեծ մակերեսով Ցիդրաներ:

ն

գորշ,

խոշոր

Եզակի ճուշարձան է նաիրիի շրջանի ղարաշը յանի

Միջին բրոնզի րաշամըԳյուղի մոտ /1987

Քա-

թ. պեղվածխոշոր դամբարանը, որը 30 մ տը1,5 մ բարձրությամբ քարե լիցքով ղամքանաքբլուրէ: Քաղուրամագծով»չ մը կատարվել է մայր ձողի մակերեսին, որի ճամարբնական, ոչ բարձը 8մքի վրա մեղքված, խոշոր քարերով ուղղանկյուն թաղման ճրապարակԷ այն երկայնական առանցքովուղղված է արնելքից արնմուտք: Կատրաստվել, Հատակը պատվել է կտորով, որի վրա էլ սփովել է դիակիզված աճյունը: ե Քաղումըուղեկցվում է շատ ճարուստ գույքով ո զոաբերված խոշոր ն վանըեղջերավոր անասուններով, վայբի կենդանիներով. քոչուններով: Ուղեկցող զույքը ներկայացվածէ գտածոների ճետեյալ խմբերով: Ջենք: 1/ Կարճ լեզվակով, եռանկյունաձն շեղթով քրոնզե դաշույն Լեզվակիվրա քռնակի ամրացնելու ճամարանցք է արված:

|

ւ.

սայրով Կիսալուսեածն Յ/ արծաթյասակր: ճենաձողով Ջրաճա

2/

ե

երկու կոմպլեկտ, որոնցից յուրաքանչյուրը բաղկացածէ փորը պաճպա նող ուղղանկյուն թիթեղից ե մամլ ապատ ու գործվածքին կամ կետազարդով կաշվե ճիմքին կարելու ամար անցքերով երկու բից:

խոշոր գրաձակոմ

կենտրոնում, քար

Ծասսք: 1/Թաղման ճրապարակի` երեք ոչ մեձ վրա դրված էր ցածրաղիր իրանով,նեղ-ձգվող վզով երկկանք կաթսա, որի մեջ գոնվեցին թոչնի ոսկորներ նե թաղմանճրապարակի ձածկի Գերանի մնացորդներ: 2/ Խեցանոթներ, որոնք ենըկայտցվածեն քաց գույնի

նն փայլեցված

ն

աստառ

մակերեսով անփայլ գծազարդ զարդարված թնոքներով`

գծիներով: -հչխանության խորճրդանիշեր: Բացի արծաթյասակրից, սրանց թվին

ն կետազարդով

Է ղասվում զինանշանի գավազանիգագաթինամրացվողեընոզե

Սա

սկավառակը

ունի մի փոքրիկ /կոտրված/ լեզվակ, որի վըա զավազանինամրացնե ճամարանցք է արվել: Ընդ որում» այդ գավազանըպատվել է ոսկյա -պար

բաձն լարերի գալարներով: Գտնվել է երկումանյակ: Առաչինը թաղկացածէ լեռնա ՎՋարդարանը: վին քյուրեղապակուչ սարդիոնիչ կարնեոլի, ինչպես նան մեծ քանակությամբ ուռուցիկ մանը ոսկյա ուլունքներից: կան Մանյակիկենտրոնում խոշոր, ձար, ժվաձն ճղկված սարդիոնիքս ն երկու խոշոր, գլանաձն, վա ուլունքներ, են բարակ թիթեզից ն զարդարվածեն որոնք Պատրաստված մամլապատզարդով: Այստեղ գտնվել են նան գանզվածեղոսկյա Ցիքեղից երկու մարմանդներ:Սրանց արտաքիներեսը զարդարվաձէ լարաձյուս սսվազող պարույըներով,, որոնք այնպես են զողվել թիքեղին, որ պաբույըբների յուրաքանչյուր գալարը, դեպի կենտրոն աստիմանաբաը բարձբանալով, ստեղծում է պարույըների կոն: Հակառակկողմում կան Խողովակաձեերկարավուն «անգույցներ՝ թելի անցկացմանկամ ճիմքին խրելու Տամար:Ծրկրորդը բաղկացածէ ուռուցիկ, մանը ոսկյա :

ոսկ

ուլունքներից,

`

արված ն կապույտ շաղախիցուլունքնեքից: Գտնվել են նան «անզիշերից ն երոնզե արծաթյաշքասեղներ, որոնք գնղաձն գլթիկների տակ, դողերին «ունկն անցք: Արդուզարդի իրերից ճարկ է նշել նան վազող պարույրով,» զարդարվածշրջանաձն ոսկյա կախիկը: Բացինկարագրված դամբարանում:գտնվել է երկու գավաթ: իրերից Մեկը պատրաստված Է- ոսկյաթիթեղից ն ունի ներքնում նեղացող,գլանաՀե

ձե

իրան ն ոսկյա նրբաթիթեղերեսապառիմեջառնվածքրոնզե սկավառակս նստուկչ Շուրթք մկվածէ դեպի է դրոշդուրս: Գավաթըզարդարված

մով արվածգոտիներով,որոնք կազմում կյունների տեսքով ուռուցիկ շարք:

են

իրար մեջ ստվերագծված ան-

աո--

նղ.

ա«- -ծ.-ծ..

/2

չանիզառնոներ ղարաշը օկոնզի Գ

ան.

40.

Ագաթան

Միչին

Ելառից, Կամոյից:

'

է արծաթիցե ունի վերը նկարազըըերկրորդ գավաթըպատրաստված ված օրինակի ձերը, սակայն ավելի քարձր նստուկով: Գավաթի բարձրությունը 13 սմ է, նստուկի սմչջ.իսկ վերին 10սմ մասբ տրամագիծը է: Գավաթն ունի զարդագոտիչ որոնց վրա ղրոշմբված են տարքեր ստեղծված տեսարաններ: պատկերներով Վերին /առաչջին ներկայացված է վարազի պատկերագոտում Որս է անում նետ.ու աորս: ղեղովնետաձիգը:Որսի դրվագին մոտենում է առյուծների ն ընճառյուծների շարանըչ որոնցից երկուսը ճարձակվումեն վարազիվրա: Ծրկրորդ են արքայական խնջույք» զարդագոտու վրա պատկերված ծիսականտեսեն րանը զինվաձ ջոկատներ մարտի տեսարաններ:Երրորդ զարղագոտին ներկայացնում է ընդդիմամարտող կողմերից. մեկի ճաղթանակ, ավտրի գրա-

բարձրությունը՝

վում գերիների

այլն/:

ընդճանո

մաճապատիժ, /,,ծոշոտում,, ալեգորիկ տեսարաններ

ն

Զորբորդ զարդագոտու

վըտ պատկերվածէ առյուծների ն ընձառուձների /նստուկի վը» իրար ճաջորդող շարան: Հինգերորդ զարդագոտու է նետածն վերջույքներով, երեսունութ րա/զարդը ներկայացված է նստուկը/ պատկեչնի վարդյակով: Վեցերորղ զարղագոտին /եզրազգծում

թերքա

բում Է առյուծների

ւ

դիմակայությունը: բնձառյուծների սչճերալղիկ,,

Աճյունը քաղելուց ն ուղեկցող ըստ ձածկվել ճրապարակըչ ամենայնի,

տեղադրելուց ետո թաղման գերաններով:Գերանները դրվել

գույքը

է

Այղ են Ճրապարակի լայնքով,ՃյուսիսայինՊատիցդեպիԳարավայինը: ն վկայում կաթսայի մեջ զտնվածզերանի մնացորդգը նբաուղղվածությունը: Թաղմանճրապարակի շուրջը /պՊատերից դուրս/չ շատ տեղերում նկատն Յաղվում են ծիսականգոճաբերության ճետքեր: Հուղաըկավորության ման ծիսակարգից:ետո Լցվելէ եզրերում ցածրագող ղամքանաթումը Է Ֆֆալլակենտրմնական, ամենաքարձը Դամաբանախմբի կանգնեցվել մասում ձե քանդակ: փտելու ճետնանքով ՊետագայումղամբանաքումԳերանաձածկի բը փլվել Է Թաղմանձրապարակի վրա: Թաղմանծեսի ն գույքի ուսումնաէ. տալիս Քարաշամբում. պեղված այս ղամձնարավորություն սիրությունը միջին քրոնզի դարաշը ջանի Թանղք-կիրովականյան վերազրել քանաբլուրը մշակույթին, այն թվագրելով մ.թ.ա. 2-րդ ձազ-ի 1-ին քառորդով: է նֆեւ, ռը Քարաշամբի դամբանաճլուրը Անդըկովկասի տարածքիամենաձաե դասվում: Այն, ըստ ամենայնի, վաղ պետակաՅվին բուստ-Թաղումների են

Հարկ

նությանը բնորոշ բազմաթիվգծերով, խոշոր զեղային միության առա ջնոըգիտականձկտաքրքրություն.է ներկայացնումարդի քաղումը: Բացառիկ լրատվությո ծաթե զավանը, որի վրա դրվագվածտեսարաններըճակայական Ն են պարունակում միջին ճրոնզեղարյան՝ Հայաստանի մշակույթի ուսումնասիրության մասին: է Բ,ր, վերչին փուլի առաջնակարգ Միչինճրոնզեղարի

Պոգեոը. նյութակ

Պիոտրովսկին 196`

կողմից

թ.

Տուշարձան

Լուրը: դամբաիասի Կիրովականի Կեղված, ..

3 մ խորությամբ մակերեսով, ճիմնտճողային պատերով ծաձկվել է գերանե սյուների վրաՑենված սալաքարերովչ դոմբքանախուցը

երեսուն

քառ.

մ

սն փայլեցրած ն` կետազարդերով զարդարված, անոքներ:Անոթներիմոտ ձիմնագու յնով, գունազարդումով

Դամբարանումդրվել `

են

կարմիր

պտնվել

են

սն

ոսկյա Քաս ն արծաթյա4

անոթներ՝ դույլ,

ն կանքագավաք

վոր երկու բաժակ: Դամբարանի կենտրոնում, բրոնզե զամերով ն արծաթյա Քիցեղներովզարդարվածփայտյա մաճմնիվրա, ըստ երնույթին սփովել է

`

Այստեղ զտեվել է ոսկյա ե սարդիոնե ուլունքնեդիակիզված աճյունը: Առանձին ճետաքըքրություն են ներկայացնում Կիրով ձարուստմանյակ: բովականիդամքանաբլուրից գտնվածաշխատանքի գործիքները ն զենքը: են Ժվին Արանց սակր-կացինը։ Գարքկացինը, դուըը, թրոնզե ե նիզակի կեռիկըչ երեք ծայրը: Այստեղ գոնվել-ե նանխոչոր

պատկանում դաշույններ

բրոնզե կաթսա:

Կիրովականի ոսկյա թասը պատրաստվելէ միաձույլ դամըբանաբլուրի նըրալայնացող մասում, երկու զաբդագոտիների միշջակայքում, ղրոշմով արված են երախները բաց, զույգ-զույզ։. դեմ-ճանդիման վեց առյուծներիուռուցիկ պատկերներ:իր ձժներովայս օրինակը ճիշեցոսկյաթիթեղից:

նումէ Թռեղքի 7-րդ

`

դամքանաթլուրիանզարղթասը, իսկ նման ոմավոր» վաձ առյուծների պատկերներկարելի է տեսնել Թռեղքի 15-րղ ճրլուրի ոսկյա չչ Քմբուկիչչ վրա: Կենդանիներիպատկերագրման ոճը շստ լավ աղերսվում է խեթականմշակույիի որոշ ձուշարձանների Պետ: Ոչ մեձ արձաթյաթասը զարդարվածԷ շուրճից կախվածկիսաշըջաններով, որոնք ձճիշեցնում են Լմաշենի ն Ուզերլիկթեփեի 2-րդ շերտի անոթներիզարդամոտիվեերը:Շատ ճետաքըքիրեն Կիրովականիդամբանաբքն դույլը, լուրի երկու արծաթյազավաթների որոնքառանձնանում են ն են քռնակների բարձը դիրքով աղերսվում Ոսկեվազի գունազարդ գավաթների բռնակների ճետ: նշված իրերի բռնակների, ինչպես ն. զավաթների ձւերը իրենց զուգաշեռներն ունեն խեթականշրջանի Փոքը Ասիայի Լ ու» ն Փոքը Ասիայի նականխեցանոքներում, ինչպես նան Ալաջա-ճոյուկում Ճըեմտյան շրջաններում: Արձարյա դույլի իրանը ձեերով աղերսվում է ե Քռեղքի16-րդ ղամռարանին Ալտաջա-ճոյուկիգավաթներին, քրնակի ճատակի ձներով՝ Վաֆիոյի /Հունաստան/ գավաթներին։Գտնվածբրոնզե իրերը իրենց զուզապեռներե ունեն Հայաստանի8 անդրկովկասի տեղական քընոզե սակըը, որը արտադրանքի նմուշներում: Այսպես, ասիմետրիկ է, աղերսվում է սնդրկովկասյանուշ քրոնզի դարի: սակրերի նախատիպն նավուրի/Հայաստան/Գրմա-գելեի /Վրաստան/՛ ն Խորեջի /Դաղստան/ տափակ կացինը՝ սակրերիՃնտ: Այս նույն ճավաքածուի՝ օղակէ վաղ բբոնկարմ, կիսակլոր

ղամքան

ճամեմատա

աշխտռող. կապող նույնպես սաչրով, :

"

"զեդարիտափակ կացինների /մերձերնանյան գանձը/ն ուշ քրոնզի ղարում մեծ տարածումզտածնմուշների միջն: Քրոնզե խողովակարաո դուրը զուզաճեռներն ունի Լճաշենի, Սնանի, նույնպես իր բազմաթիվ Տոլորսի ուշ ըրոնզեղարյան ղամբարաններում : Լավ է պաճպանվելպղնձե թիթեղնե-

Ըից պատրաստված կաթսան: մյն ունի կլորացող ատակ, մի փոքը նեղացող իրան Լ շուրթինուղղաճայաց ամրացրաձքարձը երկու բռնակներ:Կաթսա-

ժի Պետ գտնված խողովակակոթառ բրոնզե կեռիկըչ անկասկած, ծառայել է կաքսայից միս Ճանելու ճամար: Դամբանաթլրումգտնվածերեք ղաշույննեըը արխայիկ տեսք ունեն: Բոլոըն էլ տերեաձնեն: Ծրանցից մեկը ուսին ունի երեք անցք` կոքաոն ամբածենլու ճամարչ մյուս երկուսն ունեն լեզ վակներ: նման դաշույնները լայն տարածում ունեին Միջագետլում։ Կիկին Հյուսիսային կիայում, Փոքը Ասիայում, ինչպես նան Անդրկովկասում նիզակինչ տպա այն շատ Կովկասում: հնչ վերաբերում է խողովակակոթառ Հառիճմի,նովիի, Կվասաթալիիչլավ աղերսվումէ Թռեղքի, -Լճմաշենի, Ավազանլուրի ե նման ճայտնի ճուշարձանների այդօրինակ նմուշներին, օրինակների ազդեգություորոնց վրա նույնպես նկատելի է փոքրասիական նը:

ր

Այլ

առանձնանում գտածոների թվում ճատկապես

են

սկավառակա

բաժանարարներըչինչպես նան ձրաշալի խողովակաձնուլունքներն ճրղկ Գտնվել են նան,մեծ քանակութ ված զնդաձն սարդիոնե ուլունքները: յամքոսկյա նըբաթիքեղի թեկոըրներ, որոնցով ըստ երեույքին երեսապատե լ են ու

փայտյա զարդատուփերը: հնչպես տեսնում ենք,

իրերի

որոշ

դամբանաթլըի Կիրովականի

մասըպատրաստվելէ փոքրասիական ձեերի ազդե» արտադրանքի

լուրի խեցանոխնեէիծնռերում, ցուրյան ներքո: Կիրովականի դամբանաք այլ Անդրկովկասի ինչպես նան Հայաստանի Դուշարձաններինյումերում ն ձները կրկնօրինակներ, Հանդիպումեն փոքրասիական-եզեյանարտադրանքի ինչպես, օրինակ, Թռեղքի անոթների ճորիզոնականունկերը կամ կԿիրովա-

մեանդրե զարդերը: Բոլը այս կանիսե ճիդրիտների

գում ունեն,

բայց

անկասկած է

նան

այն,

ոէ

իրերը տեղականծաբրոնզագործն խեցեգործ

են եղել փոքրասիական վարպետներըծանոթ. պըրտադրանքի. ձնեերին: Արծվաբերդ Միջին բընոզեղարի վերջին է վերաբերում Շամշադինի ունեցել /Ղողի/ զյուղում 1964 8, քացվանղամբարանը:Դամքանափոսը Ե մի փոքը կլորացող անկյուններ, իսկ նրաչվերին եզը»ըը շարվածէին էր վառվածճողով ն մոխրով» գետաքարերով:Դամբարանիճատակըպատված Է ղամբարանիներսում: Այստեղ գոնվեայսինքն` դիակիզումբ կատարվել ցին երեք խոշոր, անկան գունազարդ սափոր, սե, նմանօրինակ սափորի բեկոըչ մեկ բաժակ ն մի քանի այլ սն անոքների բեկորներ: Բացի Ճնագի-

գտնվեցին խոշոր երֆերավորանասունների կմախք Կականցամուքերեց,

ոսկորներ ն մեկ զանգչ երկու մանը եղջերավոր անասունիոսկորներ, 4 ձիու կմախքիյոք ոսկորներ,երկու շան ոսկորներ, 6 եղնիկի վեց ոսկորներ, որ վկայում է այն մասինչ որ այստեղ թաղվածըունեցել է մեծ ճոտ նե եղել է են կարմիը Գունազարդանոթները պատված որսորդ: անգոթովչ որի վրա սն ներկով արվել է բարդ զարդանախշ՝ բազմաձն՝ զիգ15

զազազարդերովչ որոնց միջն եղած ղատարկտարածությունները զարդարվել Լ սկավառակներով: ալիքանախշով» քոչունների պատկերներով Թռեղքկիրովականյանմշակույքին վերագրող նման խեցանոթներԳայտնիեն Թռեղքից, Կիրովականից, Գառնիից, նախիջնանից, Կարմիրգյուղից /Կամոյի

"են

շրչան/ ն մ,թ.ա.

նից:

18-16-ըդ

ղ.դ.

Քվագրվող մի

շարք

այլ

Գոէշարձա

Միաժամանակ,նույն մշակութայրն շրջաններին վերագրվող նյութեր են գտնվել 1962 քվականին, Էջմիածնիցմի քանի կմ արավ գտնվող տանող մանապարձի Գյուղը պեղված Լ ավերված չորս դամբարանԽաքունաըխ `

.

,

ներից: Դամբարանների ձեերը ծնարավորէ վերականզնել պեղվածառանձին ղամբարանի օրինակով, որը մեծ քառակուսի Պիմնաձճողային խուց /պատերի 2»4 մ է/չ որի ձանկը չէր պաճպանվել: երկարությունն ու լայնությունը Կմախքբգտնվում է խցի կենտրոնում,ջարդոտվածկավանոթներիտակ: ն գունազարդ տարբեր անոքԳույքը ռաղկացածէր սն, կարմիր անգորապատ ներիցչ որոնք իրեն. ձներով չատ. մոտ Են Կիրովականի դամբարանինյուՎվ քերին: հրենց ձեով վերոճիշյալ նյութերից չի տարքերվում նան վանտկատենետասլաքները, մանը ուլունքները, ագաթեն սարդիոնե ճրաշալի

են փայտյտ ձղկածուլունքները,քրոնզե ղաշույնը, որի վրա պաձպանվել ն ՊատյանիՀետքեր: Խցի ձեով առաջինը չի տարբերվում 6-ը, որն ընկած է նրանից 5 մ Հարավ: Այստեղ քացի թաղվածիկմախքիցզտնվել են

կամխքիմի մասը, մեծ քանակությամբ կավանոթներ, որոնք ներսե ճիմնազույնով, կայացած են կարմիր անգոքապատչ բարձը վզով երբեմն քերանները ծածկող քարե կափարիչներունեցող սահորներով, սե Ն կարմիր քրեղաններով, մեծ, կարմիր անգոքապատ ձիդրիայով: Բացի կա11 վանակատենետասլաքչ բրոնզե լեզվակավանոթներիցգտեվել են Լն վոր դաշույն՝ ղաշունակալի Նույն ժամանակի ճամար օղակներով: . գտանան

ցլի

թ. Ե.Ռ.Ռյոսլերի կողմից Կարսի մարզի Այստեղ գտնվածսն փայլեցեն ժապավենաձնե րածանոթների քեկորները գոտեզարդովն զարդարված են որոնց պաճպանվել վրա կազմող կարմ զծիկներով, ունեն սպիտակագուցվածքի ձետքերն իրենց զուգաձճեռներն

ծոներ ձայտնաքերվելեն

Պարգետգյուղում: Զարիշատ գավառիՓոքը

եռանկյունիներ Թռեղքին

այլ

ամաժամանակ յն Ճուշարձաններում:

Կիրովակ "199

`

աՀ Ն

ՏՀՀՀՀՀՀՏՀՏՀՀՀԿՀ-

227211 5 ՀԵ -222-.22-227722222 Հաաա2-շ2-շ-2շշ-22շ »

:

աա

լ,

7-Տ»ՀՅ/ «ՀԵՐ»:

Ջղ.

Բ

41. Միչին բրոնզի ղտրաչրչանիխեցեղեն Էլառից: .

՞

:

Միջին ըրոնզեդարիՅ-րդ ֆմւլի

ուսումնասիրության Համարմեծ

Ս,Հ.Դնեջյանի կողմից Լոռի-Ցերդում կատարած նշանակություն էւ մի պեղումները: Այստեղ պեղվել են ինչպես դամբարաններ ,չ-այնպես ունեն

ցանի կացարան:Այդ խոշոր բնակատեղինզտնվում է Լոռի-քերդ գյուղի Յ կմ ճեռավորության վրա, Միսխանա գետի ձախ, ` ղիմաց,Ստեփանակերտից կատարված պ եղումները Շինություններից բարձրադիրափին: մեկում : ավեցին, որ այն բաղկացածէ 4 միացված սենյակներից՝ կազմելով 290մպատերիճաստությունը 2,9 մ է, մակերեսով խաշորճամալիրչ Արտաքին մ: 1,2 մասին արսաԱրնելյան պատիկենտորնական իսկ միջնապատերինը՝ քին կողմից արում էր կիսակլոր, քարերով լզված մի տարածք,որնչբստ.

ցուվ

ծառայել է որպես բեմաճարթակ:նմբողջովինպեղվել է միայն

երեույթին,

մեկ սենյակ:

գտնվել են.տարբեր՝կավանոթների,աշխատան Սրա ճատակին

սրոցների, գործիքներիա̀ղորիքների, սանդաքակերի, կոկիչների,թերիչներդիրների բեկորներ ն եռանկյունածն ներիչ մանգաղներիվանակատե որոնցեզրերով լավ մշակված են, իսկ ճիմքում նետասլաքներ, վանակատե

Խեցանոթների թեկորները ունեն.փոսիկներ:

սն,

փայլեցվածեն,

զարդար-

ված դրոշմազարդով:Դուրգի անիվի վրա պատրաստված գնդաձե կճումների,՝ նըբախեցիգավերի այս բեկորների զարդանտխշերը կազմվածէին զարդաշեր».

.Քերիցչանկյուններից,մենադրներից

ն

ուղիղ

գծերից:

զավե բեկոր: Գտնվել է կետ-գեերով աիված այլիքանախշովզարդարված նման Բնորոշ զարղամոտիվներով

խեցանոթներբձանղիպում

են

՝

միջին բբոն-

Լմաչեն,.Հառիմ,Կեթի, Ուզերլիկթեփե զի բազմաթիվճՃուշարձաններում՝ ամրոցի պեղում» դ.դ.-ով: Բացի հայլն մ.թ.ա. 47-15-րդ ու թվազըրվում

.

`

ռրոն»դարաշրջանների բացվել են տարբեր դամբարաններ ներից,այստեղ

-

Սրա երկարուէ միչին քրոնզի դարաշրջանին: 6-ը վերաբերում թյունը ճասնում. է 5,5 մ-ի լայնությունը" Յ մ-ի: Այն ուներ եռաստի-՛ նս մեկ անզգամ "Յան կեղծ Քաղ ն ծածկվածէր խոշոր սալտքարերով:Խուցը որի Թաղում կատարելու ճամարօգտագործվել է մ.թ.տ. 7-6-րդ դ.դ.-ում, իրեր, ճիմնականՅաղումից պաճպանվելեն քիչ քանակությամբ պատմառով Ցից

,

ինչպես նան ձիերի գանգեր ն վերջույթներ, որոնք դրվել են ճարավաը էին յան պատիանկյուններում: խցի ձճենցայդ ճատվածումէլ պաճպանվել քրեղանը:Մնացածկավանոքները, քրոնզե կաթսան, կեռիկը Ա ամբողչական Խեքացի մի գավաթիցչչարդոտվածվիմակում սփռված էին խցի ձատակին: է միագույն գունազպրդումովչ ինչպես նան սն, փայլ ցեղենը ներկայացված ն Գունազարդ անոքներից պաճպանվել անփայլ անոթներով: լեցրան գորշ, ն կճումի ճիղիայի

վզի մի մասը ն շուրթերը: Կարն գծիկների, .. ալիքանախշի, ձորիզոնականգների ն. ժանյակների տեսքով զարդանախշը ն աղերսվում է Կիրովականի:Քռեղքջի, Նջմիսենի, սե ներկով է արված է խեցեղենը ներկայացված Սե, փայլեցրած Փոքը Պարգետիզարդաձներին: են

խոչոր

-

տն

`

բեկորներով-

կմուճների, բարձը վզով սափոըների զարդարվածզույզ ծեփածո շրչանակներով, ցանցաղաշտով սավերագծվածշեղանկւակոսներով,մեծ

են սեղմուՀ զարդաձներովն այլն, որոնք արված մուններով,այլիցածն Նան փայլանախշով, որը մեծ տարածում մով, ատամնադրոշմով,ինչպես է ստանում ուշ թրոնզի ղարում: նման զարդաձներբնորոշ են նիրովականի , Լմաշենին, Ուզերլիկքեփեի միչին շերտերին, Մուխանաքնափային, ուշ նարմիր բերդին ե միջին քրոնզեղարյան այլ Ճուշարձանների: Քննարկվող մետաղական իքերը ներկայացված են պղնձե կաքսայով ե կիրոդամբարանի վականյան նմուշբ կրկնող օրոնզե կեռիկով: այս դարաշրջանի ձարկ է Պատաձականորեն ցացված ճՃիշատակել երկուսը: Սրանցից մեկը քացվել է 1966 8., եղեռնի զոձերի Ճիշատակին կառուցվող Ճուշարձանիշինարարության ընացքում: ՍՆ խեցա/նամո/ նոթների մի այլ ճետաքրքիրխումբ են կազմում նոր Բայեզետում

`

դամնարաննե

թ. ավերվածդամբարանի նյութերը: Այն բաղկացածէ կետ-զծերով` արված, սպիտակ, ազուցված զիգզագներով զարդարված,սն, փայլեցրած երկու սափորներից ն չորս խոր քրեղաններից: որոնք նույնպես զարդարված են զիգզագանախչով:Այս դամքարանումգտնվել են. նան ձնդկականընկույեն չորս զի կիսակեղեի տեսքով քրեղաններչ որոնք Հայաստանում ձՃանդես

զալիս `

րված

մ.8,.ա, Յ-րդ

Այս ճազ-ից:

անոթները զարդարվածեն անկանոն տեղա

խազագծների փնջերով: նմանաձն երկգույնչ

գունազարդցրեղանն

Սրանցից մեկը, գտնվել են նոր Բայազետիմեկ այլ տվերված դամբարանից: է բաց դեղնավուն ճիմնագույնի-վրա կարմիր ն սե ալիքանախզարդարված շերով, մյուսները` սն ե կարմիրգույներով արվածերկշար եռանկյունիտակովանցնում են կարմիրն սն գույնի ուղղաճաների շերտով,

րոնց

`

ալիքանախշեր: Մեկ այլ ճետաքըքիըգունազար անոքների խումբ ձայտնի է Ծրեանի Հյուսիսայինծայբամասի՝Ս̀նանի ն ճատման մասում, Քանաքեռ տանող Շանապարձների շինարարականաշխատանք ների ընթացքում ավերված ղամբարանից: Հիմնաձողային ղամբանախցո ն. մի քաՔացի ամյունի մնացորղներից գտնվել են գունազարդ սափորներ Վառ քրեղաններ,, մեկը նույնպես զունազարդով: որոնգից պատված նի է են շերոններովչ Հորիզոնակա սափորներըզարդարված կարմիրանգորապատ գձերով, ալիքանախշով, իսկ անոթների շուրքերը՝ սն ներկով արվածկարմ գծիկներով: Այս անոթների «ճետ մեկտեղ գտնվել է եռանկյունաձն, լեզվաԱյս ճամալիրի գտածոներըիրենց աղերսներն ունեն կավոր ղաշույն: ն ձճատկապես Կիրովկականինյուքերում ն թվագրում են մ. Թռեղքի վաց պարույրներ ունեցող

.

`

`

Ք». Յ Ծրուճի

ղ.ղ.-ով: փուլին է վերաբերվում Միջին բրոնզեղարիավարտական որը թվագրվում է'` մ.թ.ա, 16-365-րղ ղ.ղ.-ով: ղամքանաք

17-16-րղ

լուրը»

Այստեղ

կառարվել է ընդարձակ չռքարարկղում,,:Դամքարանում դիսքաղումը Ռոռ

Աղ. 42.

,.

`

նկ. 8-10, Արծվաբհրդից,

1-7»

Գիլիչանից:

՛

Աղ. 42.

8.

Միջին բրոնզի դարաշըչանիզտածոներնկ,

ո

եկ. 1-7 Միշին օջրոնզի ղտրաշրչանի գտածոներ, 41 Արծվաքերդից, նկ, 8-10, 12 Դիլիչանից: `

.

կարմիր ձիմնագույնի վրասն Ա սպիտակներկով արված գունան մեկ եզակի քազմագույն զարդանախշով,սափոր որի խեցանոքներ

գտնվել զարդ

են

Է կարմիր եղնիկի վրա սե գայլի ճարձակումբ: Գտնվել վրա պատկերված են նան քրոնզե զույգ, նետասլաքներ, բրոնզե անոթի բեկորներ Լ ու-

ցանցի

-

լունքների մաս կազմող ոսկյա ձատիկաշարմեջ առնվածվանակատե Գլանաձն կըծքջազարդեր: Միջին բրոնզեդարի վերջին են վերաբերում նան Հառիմի դամքարանադաշտիմի քանի դամբարաններ:Դրանից է հ/: 44 ղամբարանը:Այստեղ գտնվածսե ն դեղնավուն խոշոր սափորները» զարդարվածսանրատամ դրոշմի Զարդամոտիվներում չով արվածնախշերով, ավելի կատարյալ ձեւեր ունեն: գերակշռումեն նտխորդփուլի ճամեմատ ավելի ձգված եռանկյունիները, է կետ-գծերով: Հանդիպումէ ստվերագծված

նան

զիգզագաշեղանկյուններով զարդարվածխողովակակոթառնիզակով: Գտնվել է նան բրոնզե փոքըիկ խողովակ մեծ ՊՃավաքածուն, ս շքասեղի նմանվող իը: Մետաղե իրերի այս ռըն անոչ /440 դամբակասկած տեղականծագում ունի, լավ աղերսվում է Լճաշենի րանի նյութերի ճետ, իսկ քրոնզե նիզակը իը զուգաճեռներն ունի Հայաս որոնց մի մասը

ձե

ներկայացվածէ

նախշազարդը:Մետաղյագույքը

տանի ե Անդըկովկտսի այնպիսի Ճուշարձաններումչ ինչպիսիք են ԿիրովաԱզնաբերդը/Ազնաբյուկանըչ Թռեղքը, Արումը, Կվասաքալինչնուլլին,

նման նիզակներ ճայտնիեն նան Ռաս-Շամրայից, Գազայից, Մեզիդո278 ղամբաԱլիշարից: Մետաղյաիրեր են գոնվել նան Հառինի 8Ռ՛ նեղ ճատակով խագանոթներըաղերս» րանից: Այստեղ գտնված ճամեմատաբար Գտնվել են շրջանի նյութերին: վում են Թռեղք-կիրովկանյանավելի ուշ նան մեծ քանակությամբ խոշոր ն ոչ մեծ, նետալավ մշակվաձ վանակատե են Լմաշենից ն այլ Պուշարձանսլաքներ, որոնց զուգաճեռները Ճճայտնի ներից: Հատկապեսանճրաժեշտէ նշել այստեղ գտնվածշրջանակավորդասՎաղ փուլի շրջանակավոր տակով դաշույնը ե լեզվակ ունեցող ղուրը: գրոէ կոթառով դաշույնը ճայտնի Կարմիրվանքից:Վերջինս նագիտական է է տ իպի դաշույն կանության մեջ ճայանի որպես չյԱռաջավորասիականչչ ն ն. հըրանակա լայն տարածում ունի Առաջավոր Փոքը Ասիայում,Հայկական շրջաններում: ՔԲրոնլեռնաշխարձներում, Անդըկվկասում ե նրանց օՀարնան զե դտքըը նույնպես Հայաստանիլեզվակավոր գործիքների առավել վաղ է միչին բրոնզի օրինակներից է: Հառիճի այս ճամալիըըձՃամատեղում Լ թվափուլի մի շարք Գատկանիշներ, դարաշրջանիերկրորդ ն ավարտական մնացած է մ.թ.ա, գԳըիվում դ.դ. -ով: Հառինի ղամբարանադաշտի ղամբարաններք/դամբ. 11,16.20924.65:67 ն այլն/նույնպես վերափուլին, Քեն կան ճամալիրներ» ավտիտական "թերում -են միշին

ըըա/: վից

ն

:

17-16-ըդ

որոնք Ցվագրվումե. ո

ուա

թ

թրոեզի Վ..ա. .-

դ.ղ.-ով: 19-18-ող ՛

-

ԱԻ

Խեցեղենը2

վածէ նեղվիզ սափորներով։ճիդրիաներով,կճուններով, թբեղաններով, ներկայացնողանոթ-կիլիկով: Այն պառրաստված ճետաքրքրություն է զուրգի անիվի վրա ն ունի բարձը կաներ: Ուշագրավ է կիլիկի կանթեբի ձեր, որը ճիշեցնում է ԿիրովականիարծաթյաՑասի կանը: Նման ձեի 46 դամբանաքլուրներում խացանոթներ ճանդիպում են Լճաշեն 6. չ մեծ

է սանրատամ դրոշմիչով զարդարված ուղեկցվում անոթների Անորների այս խումբը կըկնում է փոքրասիական ձները Լ ճանախակի է ձանղիպումայնպիսի Ճուշարձաններումչ ինչպիսիք են Ալիշարը, Ալաչաձույուկր: Բողազթոյքի, ուր նրանք ունեն նստուկներ ն այլն: Այս փաս-

վերջինս

ուր

ձետ:

նույնպես

խոսում է փոքրասիականազդեցության մասին: Բացի խեցանոքներից Հառինիքենարկվող ղամքարաններումգտնվել են նան, փոքը, ցվանակատե խետասլաքներ՝Ճիմքում ուղղանկյուն կտրվածք»

տը

ռ

ներովչ բրոնզե ձճերունչ իլիկի քարե գլուխ ն այլն: 8. Աշտարակի շրչանի Ոսկեվազ գյուղի մոտ տատաճականորեն քացվեց ոչ քարձը քարաձճողային քմբով մի դամբանաբլուր: Հատակագծում ուղղանկյունչ կլորացող անկյուններով, Ց:2»:2:0. չափերի ճիմնաճողային դամբանախցի ծածկը չէր պաճպանվել:Թաղումից Հետո խուցը լցվել է ճողով ն քարերով: Խցի խորությունը 1,6 մ է: Գրանցվել է դիակիզված քաղում: Դամբարանումգտնվել է 40 խեցանոթներիմի շատ ձետաքրքիըծավաքաձու: Սրանցից մի քանիսը ջարդվել են նախապես,մինչե խուց դնե-

լը /գտնվում էին առանձին բեկորներ/: Անոթները ձեռաձեփեն, լավ Թըըծված, քարակ պատերովն ներկայացնում են ճետնյալ տիպերով. 1/ կարմիր, ձիմնագույնով Պիդըիաներ՝ սն, մրազույն գունազարդով զարդարված:Ջարդամոտիվները ներկայացվածեն զիգզազներով` սավերագծվածշեվրոններով, ն շրջանակներով, որոնք օձագալարներով ներկայացնումեն երկնային մարմիններիսիմվոլները: կան նան առանց զարդանախշերի ճիդրիաներ: 2/ Կարմիրձմինագույնով երկու խոշոր սափորներ, որոնք զարդարված են շերոնների երկու շարքով կ արարիչներիպատկերներով:Յ/ Շուրթերի տակ գունազարդով արվաձերեք կամ չորս ճամակենտրոնկիսաշրջանների զարդարվածխոր քրեղաններ: Սիազույն զարդանախշով ծաղկաշղքաներով անոթներիայս խումքը իր զուզաճեռներն ունի Թռեղքիչ Կիրովկականի, Էլառիչ Գառնիի, Ազնաբյարի, Աղավնատան ղամբանաբլուրներում ն թվավրը» վում է մչթ,ա, 17-16-րդ ղ.ղ-ով:4/Կարմըավարդագույն մակերեսով խորՅասեր, որոնք ներկայացգած են Հայաստանին Անդրկովկասիամար ոչ սո» վորականձեերով: Անոքները փայլեցված են ն, բացառությամբ սե գծիկներով զարդարվածշուրթերի, մնացած մասերումզարղանախշ չունեն: Ա.յղ Տասերի ճամարամենաբնորոշը շուրթերից վեր քարձրացողկանթերն են, որը ճնարավորություն է տալիս վերջիններս իրենց ձներով ճամեմատելո .

Հս

՝

կիաֆների ճետ: Կանթերը զարդարվածեն սն ներկով արվաձերկու զուզոՃեռ զծերով: Գրեթե քոլոր /16 ճատ/ ունեն միննույն չափերբ/բարձը, 30-15 ոմ: սմ/չ ն ունիֆիկացված գեղարվեստական Ոսկեվազի ,չկիաֆնե-

Հայաստանում միակ գտածոներըչեն: նման անոթներ ճայտնի են են ճարում Լճաշենի Էլառիցչ նամակատարից /Կիրովական/:. Այս խմբին ն երկկանքանիերկկոն անոթը սոնակի ձեով` Հառիճի դամքանանլրի 65 ղամբարանիվերոձիշյալ իլիկը: ըը,։

՛

Բարձը կանքերով նմանօրինականոթներ ներկայացվածեն նան Կիրովականի ղամբանաբլուրիմետաղյա սպասքում: մասնավորապես արծացյաթասը կանթի ձեով. շատ է մոտենումՈսկեվազի Քաս-կիաֆների կանքերին: Այս կիաֆներիառավել վաղ օրինակները կարելի է տեսնել Զատալ-ճոյուկի արեմտյան բլուրի վաղ պղնձե-քարեդարյան2-ըդ շերտում /շուրջ մ.թ.ա. մի-. 8.5. Սերսինումչ Հունաստանում /ՍՄիսկլո/, Կրետեի վաղ ն արնեմտյան Փոցը եույան ժամանակաշըջանի 1-ին փուլում, Կենտրոնական

Այսդարաշըչան Ասիայի վադըրոնզեղարյան բազմաթիվճնավայրերում: Փոլատլիումչ Ալաջա-ճոյուՔյուլթեփեում, տարածված կիաֆներբ ձապկապես կում, Բողագքյոյում ե այլն: Ավելի ուշ» միջին օրոնգի ղարաշը չանում մ.թ.ա. 2-րդ ճազ-ի 2-ին կեսին ,չխեքական,չ անունը ստացածխեցեղենի ձամալիրի կազմում անոթների այս ձենը :անդես է գալիս այնպիսի Չուշարձաններում, ինչպիսիք են Քյուլքեփեն, լքանը

ն

այլն:

Բեյֆեսու Ալաչա-ճոյուկը, ճուշտըձաններճայտնիեն նան Էլառի

Միջին թբոնզի Յ-րդչփուլի /դամբ.՛//793,34:42/: Գտնվածիրերի մեջ առանձնանում դամբարանադաշտից են խոշոր, գունազարդ սափորը`զարդարված շնրոն» ստվերագծված քազմաշար ներոմչ ուղղաայաց ալիքանախշերովն ձկների պատկերներով:Հետաքրքի "են նան ստվերագծված շնրոններով, ուղղաճայաց ժապավեններովե չրային մնացածխոշոր սափորները: զարդարված քոչունների պատկերներով է նչԳետաշեն «Այս ղարաշրջանիեզակի գտածո Մարտունու շրջանի |

զյու

ձիմնազույնով գտնվածգունազարդ Հիդրիան: նարմիր ղում պատածժականորեն է ճետապնղման տեսարան, երկու գայլ ճետաայս անոթի վրա պատկերված ն Են պՊընդում երկու քարայծի երկու եղնիկի /արու ն էզ/: Տեսարանից են 6 սագեր կամ կարապներ, որոնք շտըժվում են գազանվերն պատկերված ուղղուքյամբ: ների ձակառակ ճոբիզոնականգծերով:

է Անոթի վզիկը զարդարված

ուղղաձա ե.

"1.

ի

ՀԵՅ»

փան ռազուց, Ն

են

ներ: բրոնզի դարաշըչտնի գտածոներ, նկ.1-8.11.13 նկ, 9-10, Աննա նաոմիր քերդիզ, նկ, 14 Երնանիցչ

նԱմ.

Ա-

շոռ

Դո

սնտեսուն Հայստանի ձարաբերությունները, միջին բրոնզի ղարի

զոԿու ցու գ:Տաբահ «Քու տագա պո զո. աորթ Հա գՏասարակական ա Հակա -.«աս» ե

Մ,թ.ա. Յ-րդ Հճազարամյակի երկրորդ կեսից

`

ն ննդըկովկասիցեղերի ավանդակի

առաս մայթ

սկսած, Հայկականքարձ-

կյանքում տեղի

տեղի փոփոխություններ: որոնց ձետնանքով

.

արան

են

ունենում

զգալի

Ճզոր քուո-արաքսանկումը: Տնտեսական ե սոցիալական կյանքում առա ջացած յան մշակույթի էական փոփոխություններիննպաստել է բնակչության շարժունակումյան այլ արձճեստների աճին ըզակտիվացումը: Մետաղագործությանն առանձին զալի կերպով նպաստեցճին արնելյան աշխարձիճետ էքնո-մշակութային ընղլայնումը: Այդ բոլոր փոփոխությունները պայմանավորեցին կապերի որն իր ճերթին քեուղղությունը, բնդճանուը մշակուցային զարգացման աճա քուռ-արաքսյան մշակույքի րեց Պին մշակույթների փոփոխուբյան:Եվ մշակույնները: բրոնզեղարի նոր փոխարենձանդեսկն գալիս մրչին կառույգների ձեերի ն Տնտեսուճյան, արձեստների, դամբարանային Է տալիս ճատկապես խեցեղեն նյութի ուսումնասիրումը ն Անդըկովկասիմիչին քրոնզի ղարի Հայաստանի մշակույքենթադրելուոը "ները կազմելեն մի մշակութային ընդճանուրություն, ռրի մեչ առանձ են չորս նանում մշակութային խմբեր: Թրիալեթյան /Թռեղքյան/, Կարմիր "քերդյան, Սնան-ուզերլիկյան ն նարմիրվանքյան: Զնայած ամեն խումը սաճշմաններչայնուամենայնիվ վերչին "ուներտարածքաժամանակագրական տարիների ճայտնագործությունները պարզ մատնանշումեն, որ այս սած մանները երբեմն խախտվումեն: Այսպեսչ Թռեղքյան մշակույքը, որբ գիմէ ունեցել

'

ճնարավորուքյուն

է կենտրոնական նականում տարածված Անդրկովկասում, ըեղգըկելով Լոռին, ղաշտչ իսկ նրա Գյուսիսարնելյան՝ Ճայաստանըչներխուժել է Արարատյան

վանում: Կարմիրբերղյանմշակույնը, նյութերը ճայտնաբերվելեն անգամ ե է դաշտում, Արազածձում եղել Արարատյան տարածված որը ձիմնականում ն ճասնում նախի է Վրաստան/Ռուսթավի/ ջնան: Շիրակում, եզակի ձնով խումբը, որը տարածվածէր Ղարաբաղումն ԾՍնանի Անտն-ուզերլիկյան Շիրակ ն արնելյան ղաշտչԱրագած ավազանում, Թափանցնումէ Արարատյան Վբաստանչ նարմիրվանքյանմշակույքը, չնայած 'իր առանձինզծերիչ այնուամենայնիվ, ավելի մոտ է կարմիրբերդյանմշակույթին ն, իստ երճանզամանքներըճնահեույթինչ նրա տարբերակներիցմեկն է: Այս բոլոր բավորություն են տալիս քննարկել բոլոր տեղային մշակույթները, վերկքագաճայտինրանց ընդգանրությունըստ խմթերի, որբ առավել լուծել ներն ու յուրաճատկությունները ն վերջիվերջո «Հնարավորություն

կազմել միջին բրոնզի ղարի կբքնձեռի պատկերացում մասին: ճամակարգի յխկան ,

ամբող» մշակույքների

Բնակավայրեր:Միջին բրոնզի ճուշարձաններբճիմնականում ճայտ-

նի են դամբարանայինկառույցների ձեով: Ստույգ թվագրվող ամրոցներ նե բնակավայրերզրեքե չեն ուսումնասիրված: Դրանց Թվին կարելի ր է վերագրել Կարմիր թերղի կիկլոպյան ամրոցը, որը, ինչպես նկատել է դեռես

ն

են երկաթի երնացողբազմաքիվ բնակարաններիՃետքերը խիստ ձնափոխված ն ճատկապես Այժմ առանց երկարատն.չարպերաքար ղարում միջնադարում: ռբոնզի դարաշը ջանիբնակակատարվողպեղումների ղժվար է խոսեւ

|

|

միջին

րանների ձների մասին:

Մբջին սիոնզեդարյան բնակավայրըճայտնի է նան Հառինում, որի տաքնակավայըբ: Այն գտնվում է Հառիծ ըաձքում առկա է վաղ քրոնզեղարի գյուղի ճարավայինծայրամասումԼ կառուցված է մր խոշոր Պրվանդանի է կիրճով: ճարավիցն արեմուտքից շրջափակված վրա, որբ ձյուսիսիցչ քարձրանալովՀամընկնում է ԱրԼելյան չջատվածումամրոցը աստիճանաքար :

Արագաձից սկիզը առնող լեռնալանջերին: Այս բարձունքը ձզվում է արնիլջից արեմուտք ն ունի ծրեք ճրվձնդաններ: Յուրաքանչյուր ղդարավանդը" "մեկը մյուսից անչատվում է խոշոր քարերով կառուցված կիկլոպյան պճտրս» քննարկվող ժամաԿով: Ըստ միջին բրոնզի ղարի վերգետնյա նյութերի, են վկայում էապես Այդ չի փոխվել: նակաշրջանումթնակավայիդիրքը նան ճետախուզական որոնք երկրորղ դարավանպեղումները, կատարվեցին

: ղի վբա:

`

է միջին բրոնզի մա-

մանակաշը ջանում, նրա շրջակայքում կատարվածքտղումները վերաբե-րում են ամրոցի բնակիչներին: Ամրոզը տեղադրվածէ դեպի Հրազղանի կիրճը դուրս եկող եռանկյունաձնե ճրվանդանիվրաչ իսկ ճարքավայրին ուղղված կողմում ամրացվածէ զոր կիկլոպյան պարիսպներով:ներսում

`

`

Ք,Բ,Պիոտրովսկին, կառուցվել

3930-ական 8.թ.

բնակարանի

ձեի մասին որոշսկի գաղափարեն Միջին բրոնզեղարի պեղումները, ուր վաղ բրոնզեղարյան շերտի տալիս Այգնանի .ազմաշերտ վրա ձայտնաքերվել են Երեք կացարաններ՝ուղղանկյուն ճատակազծով: են քարից ճիմքերբ» իսկ պատկերիվերին ճատԱյստեղպաճպանվել միայն են վածները քայքայվել վաղմի ջանաղարումկատարվածշինարարակական

սչիառանքները ժամանակ: Այնուամենայնիվ կարելի է ենքադրել,որ ի տարբերություն վաղ քրոնզի ժամանակաշրջանի:բնակարանը ձիմնականձեը այլ իրար կից ճատակազծում ղառնում են ոչ թե ձճիմք ուղղանկյուն

Կլոր շինուժյունները:

Ոսկեվազում չ Մուխան»Ճայտնի ամբոցներ

Միջին քրոնզեղարյան

նատքափայում:

Հետաթրքիընյութեր է

ունէցող, են

Արցախումգտնվող տվելճարձավայրային

եղել սկզբնճկան շրջանում | ՈւզերլիկքեփեթնակավայըըչԱյն ի

է

-

Կնաաշ

ւ

քրո

դարաշրյանի զտածոներՋորի ԱՊ.144, Միջին իջին թրոնգի

թերդից:

շերտի ուշչերկըորդ

գոյության շրջանում, շրջապատված էր կառուցված պարսպովչորի մուտքի մոտ եղել է մեկական որմ» նաձեց: Դրանք քացի պաշտպանական նշանակությունից ունեին կառույցը ամրացնողնշանակություն: Կացարանների են պատերիկմախքըստեղձել ճողի մեջ շարքով խրվաձ25 սմ տրամագծովփայտե ձողունները: Միջանկյալ տարածությունը լցված է եղեգով կամ նյուղերով ն սվաղված է երկու կողմերից: ելնելով ճատակին գտնված գերանների մնացորդները՝ կարելի է ենքադրել, որ տանիքները եղել են ճարթ գերանաշար ն կավով» ձատակները նույնպեսկավածեփսվաղով են պատված: նյութերեն տվել Նախիչջնանի Թյուլքափա 1-ին ն 2-րդ Հետաքրքիր ե կարմիր վանքի բնակավայրերը: Այս ճուշարձաններում ձայտնաքերվել են քառանկյուն շինությունների ճետքերչ որոնց Ճատակները պատված են եղել քարե սալերով կամ սվաղվածկավով: Պատերըշարված են ճում աղ22 սմ լայնուբյուն ե յուսով: Պաճպանվաձ Ճատվածներում դրանք ունեն 12 սմ բարձրություն /երկարությունը չի պաճպանվել/: Առաձին դեաքե-՝ բումչ քացի քառանկյուն կացարաններից,նկատվում են կլոր կամ ձվաձե ձիմքերով սենյակների ձետքեր: Սակայն քանի ղեռ ղրանք լրիվ պեղված չեն, ճնարավորչէ որոշել դրանց ստույգ եբ, Ճատակագձերը: Հետաքրքիրմի կացարանէ ճետազոտվելՆոոի քերդի մոտ զտնվող կիկլոպյան ամրոցի տարածքում: Այդ կացարանըունի ոչ ճիշտ ուղղանկ» ն յան տեսք /երկարությունը` 24226 մ, լայնությունը՝ մ/ 6:25-4,25 միչանկյալ պատերովբաժանվածէ սենյակների: Հիմնականպատերնունեն 2.5 մ լայնուցյունչ միչջանկյալները՝ 1,2 մ: Այստեղ պեղվել է մեկ սենյակ, որի ճատակըպատված է խնաքարովն սվաղված է կավով: Բացի բնակավայրերիցճետաքրթիրպաշտամունքայինկառույց է ձայտնաբերվել Զորացքար վայրում: Այս Հուշարձանը զտնվում է Սիսիանից 2,6 կմ ճյուսիս-արնմուտք: Զբաղեցնում է արնմտյան կողմից խոր կիրճով առանձնացողեռանկյունաձն ձարցությունչ որի արնելյան կողմում ,յծյու280 մ սիս-ձարավուղղումյամբ, շուրչ ձգվում են 0,5երկարությամք 2:4 մ քարձրուքյուն ունեցող կոնաձեւ, Կեղանաձեչ ժադռաքեկոըրները։ որոնց մի մասը խրված է մայ մեջ, մյուսները դրված են ժայռերի վրա: Այղ ժայռաբեկորներից 57-ի վերին մասերում 6-8 սմ տրամագծովանցքեր են փորված: Զգված քարաչարքի կենտրոնական մասում նույնպես քարակտորներով ձնավորված1է մի շրջան, որի 40-45 մ է: տրամագիծը Այդ քարերից նե ոչ մեկի վրա անցք չկա: Քարա50-40 մ շարից ձածկված է տարբերչներ արեմուտք ողջ ճարությունը ն չափեր ունեցող կիկլոպյան կառույցների Դրանցից իմմ' խորները, որոնց մակերեսը տատանվումէ 250-1000 ցանցապատված իսկ ավելի

աղյուսաշար

..

սվաղված

`

ուղղանկյունաձե, ձողի

ավերակնեբով:.

՛

՝

`

Բացօթյա բակեր են,

20-60 մ" առկա

են

մինչղեռ փոքըչ սալաձածկ կառույցների

մակեքեսը յզներումն. դրանց միչեբնկած տարպեքներում դամբարաններ,որոնք ըստկառուցվածքի բաժան-

էր: Այս կառու ուշ

շրջանի

վում են երկու խմքի։Առոաչին խմցին պատկանողները քարե գրաճով ծածկեն ն, ինչպես ցույց են տվել .գեղումների ված վերգետնյա քարարկղեր արդյունքներըչ պատկանում են մ.թ.ա. 10-8-րդդ.դ.: Երկրորդ խմբի զամեն մայր Հողի քարանները, որ բացված են ու կողոպտված, պատկանում մեչ են ուշ պատրաստված խոշոր քարարկղերի տեսակին, ինչգիսիք քբրոնզի-վաղ երկաթի ղարաշը ջաններին: Հետախուզական պեղումներից պարզվածէ, որ մշակութային շերտի 6րսմ միչն, է 30-50 զորությունը ամենուր տարածվում որից ներքն մայր ճողն է կամ ժայռեր: Հայտնաբերված սակավաքիվնյուբերը ներկայացված են տարբեր խեցանոքներիբեկորներով, վանակատե ծլեպներովչ աղորիքնե Ըովչ կրկնաքարերով, կոկիչներով ե այլն: խեցանոթներիքեկորները ներկայացված են մի կողմից վաղ բբոնզին Ճճատկանշական սն ագաքափայլմաներես ունեցող լայնտբերան գավաթներին այլ ամանների մասերով: մյուս կողմից` գունազարղ խեցանոքներիբեկորներով: Վերջիններիս կարմիը մա-

բնորոշ

`

կերեսը զարդարվածԷ մուզ-շագանակագույնչ երքեմն սն գույնի արված ճոբիզոնականալիքաձե կամ անկյունաձն տարվածլայն ժապավեններով: ձամաԴամբարաններ:Հայաստանիմիջին քբոնզի դարի ղամքարանային

տարբերձւերն Լիրները

կառուցվածթներ ունեցող շինություններ ենչորոնք բազմազանությամբ/որը բնորոշ է նան ժաղման ծեսին/: Այս դամբարանայինկառուցվածքների ամենաբնորոշ ճատկանիշներիցեն դամբանաքլուրները, որոնք ունեն փռված նլուրների տեսք ն Համեմատաբա կանոնավորՀատակագիծ: Կարմիրբերդյանճայտնի դամբարանադաշտի ղամբա եաբլուրներն ունեն քարե կամ ճողաքարեոչ մեծ /0,7-ից մինչե 2 մ/ քլուրների տեսք: Արանց դամբանային խուցերըչ որոնք գտնվում են կենտբոնում ունեն ուղղանկյուն փոսերի ձն ն ծածկված են քարե սալերով: նման դամբանաթլուբներ ձանդիպում են Հառիմիդամբարանադաշտում է 10-16 մ, իսկ տատանվում տրամազիձծը Այստեղի դամբանաթլուրիերի մ միջն: 0,7-0,8 գերակշռող մասում, քարձրությունը՝ լիցքի տակխոշոր քարերից կառուցված զրաձ: Դամբարանային խցերը, ինչպես ն Կարմիր բերղում, են, չնայած որ ձիմնականում ճիմնաձճողային են սալերով ծաձկված քարարկղեր:Բոլոր ղամշարանախցերը Լցված են ձողով ն քարով: հ տարբերություն Կարմիր թերդի, ղամքանախցերնունեն տարբերձնեեր. ձիմնականում ճատակազեումուղղանկյուն ենչ սակայն ճանդիպումԵն նան ձվաձե, կլոր անկյուններով փոսեր: Այս աչքի են ընկնում

Դամըանաքըլուրների

ճանղիպում

խորությունն ղամճարանների

է

0,4-8

մչ իսկ

3:6-3ց2մ երկարումյունը՝

Թ.

Ն

`

նղ

45.

Միջին թրոնզի դարաշըրչանիզտածոներԿարմիր

վանքից:

213: .

Ռրեվա

նմանատիպ ղամքարաններճայտնը են Գառնիից,Խաթունարխից, Սնան դից, Գեսից, նոր Բայազետիցն այլն: Խոշոր» ճիմնաճողայինղամբանափոսերով դամքանարլուրներձայտնաբերվել են Լմաշենումջ որոնց թումբըչ երկար ծամանակմնալով ջրի տակ, քայքայվել է, սակայնպաճպանվելէ 1 մ.բարձրությամը քարե զրաճը: Այստեղ մանը քարերի ճետ Ճանդիպումեն 4-6 մ մեծության ծածկասալեր: Հասորը ղամբանաբլուրը» "կապեսձետաքրքիրէ Կիրովականի

մ՛

ն 3 մ իո-

ճությամբ խոշոր փոս է: Այն ծածկվածէ փայտեսյուների վրա ձենվածքաեն գերանածածկ՝ բե սալերով: Հառիմի ղամբարանեերիցմեկում ձճանդիպում են նրան մոտեցգնելով ուր տարածված փայտե ձածկերը: ձետ Թռեղքում ճանդիպում նն Համեմատաբար փոքը

Լճաշենի լայնորեն ղամքարաններին,

ե

ղոմբանաք լուրների

խոշոր դամըանաբլուրներ: Թռեղքի ղամթանաըլուրներից մեկը ուներ մինչ մ խորությունը ձասնում է Յ մ: բարձրություն,իսկ ղամբանախցերի '

ճիմնաձողայինեն: Խցերի մեծ մասամք

ճատակներըծածկված են

բանածածկ, իսկ

ուղղանկյուն ենց զեԴամբանախցերը եղեգնից պատրաստված խսիրովչճենչ

դամբանթվրա: Աընեելյան կողմից խցերն ունեն մինչն 40 մ: մուտք /ղրոմոս/չ որ երկարությունը ձասնում է Թռեղքի ղամբանաբլուրների շարքում Ճանդիպումեն նան վերգետնյտ ԽՋերով ղամբանաքլուրներ, որոնց Քմբի բարձրությունը ձասնումէ մինչն 8 մ: Թմբի կենտրոնականմասի տակչ մայր ձողի մակերեսինչ խոշոր քարեեն խոշոր սրաճներ, որոնցից մեկի մակեբով չոր շարվաձքով

վում

են

փայտե սյուների

ըեսբ ճասնում ասնում

է 175

է 7 մչ

կառուցվել մ2: Այս շինությունների

պատերիբարձրությունը

ծածկը նմանվում էր ճիմնաձողայիններին:Արաձճները

Նման վերգետնյա ղամբ»են այուների վրա ենված զերանահձածկ: Հայաստանիմիջին բրոն ետսրաճովդամբարանձայտնի է նան Քարաշամքից: վերգետնյա Ճատվածդամբարանների զեդարի մի շարք ղամքարանադաշտերում ունեն: տարբեր ձնավորում իսկ գամբարանախցերը չեն Ներ պաճպանվել, են կազմում քարարկղերըչ որոնք ունեն Սեծ ցտնակ ուղղանկյունաժլ ձաժա-

ունեցել

մի քանի սալերով: նման կառույցներ ճայտնի են Շիրակավանից,Լմաշենից,Էլառից։ Կարմիր բերղից, Լոռի բերդից ն Հաճուշտրձաններից: Բացի ղրանից Քեթիում «Ճանդիպումեն ճիմ.յաստանի այլ ձվածձնմուտքով: Այն ծածկված է երկու սալենաճողային կատակոմքաներ՝

կագիեն ծածկված:

`

րով:

Են

'

.

մի մասը զետնիմակերեսին շրչս՞ Միչին քրոնզեղարիդամբարանների զծվում է կրոմլեխի քարերով, առանձնանալով իքըն կրոմլեխային շըյսմի քանի գծոմ. թաղումներ: ՀայաստանումՀայտնի կրոմլեխներն ունեն են գներ: Հանղիտումեն կրոմլեխներ, որոնց շրջագծի քարերը թաղված

-

ձողիմեչ, մեկը մյուսից 0,3-41,5 մ ճեռավորությանվրա: Կան կրոմլեխհեր, որոնց շարվածքում քարերը կպած են մեկը մյուսին: Հանղիպումեն

ծեեր: Օրինակ, արտաքինշրջագծից դեպի ներս, մինչն ղամքարաեի ձածկը ձգվում են ուղիղ պատեր, որոնք կրոմլեխի ներսը բաժանում հն

են

այլ

մի քանի Ճատվաձների: Միաշարքշրջագիծ ունեցող ռինությունների մեկտեղ ԳանղիպումԵն նան երկշարք կրոմլեխներ:

ձետ

Միջին շրոնզեդարի ղամքարաններիմեջ ճատկապեսճետաքըքիըէ Լոռի ն ծածկված բերդի քարարկղերիցմեկը, որի կրոմլեխը շարված է քարերից է չորս սալերով /երկարուճյունը՝ 6չ7 մ, լայնությունը՝ 2,92 մ, խորությունը` 2,6մ/: պատերըփոքը-ինչ ներս են թեցված, որի են մեկը մյուսին ձետձանքովկողայինպատերը ներքնից վերե մոտենում ւ կազմում են երեք աստիմանաձն կեղծ Թաղ` փոքրացնելով դամբարանիձածեն ծածկի սալերը: Այս ձեր շիմք է տտ». կի Քոիչքըչ որի վրա տեղադրված լիս ԿՊնդելու, որ Հայաստանումմիջին բբոնզի դարից սկսած տարածվում է Տաղի գաղափարը:Այն ճետագայումօգտազորձվում է քաղաքացիական շիչ նարարությանմեջ ն ճիմք է ծառայում Հայաստանում ժողովրդականտների յջնազարաշենչչ ծածկի ճամար:

Դամբարանի

Դամբանախցերը ինչպես քարակղային, այնպես էլ Հիմնաճողային,ճաեն տակներըճամճախակի ձածկված եղել ձողով, ավազով, գետաքարով: ձին դեպքերում սովորություն կար ձանգուցյալի ե ուղեկցող նյութը ձաեկել ջըին կավով,որբ չորանալով դառնում է ամուր շերտ` պաճպանելով ամբող թաղման գույքը: է երեք քարերից շար» Քեթիի դամբարաններիցմեկում ձայտնաքբերվել ված մի օջախ որն առաջին անգամ է ձանղիպումՀայաստանումե Անդքը» կովկասում: Դամբանախցերը, որպես կանոնչ ղատարկէին որնէ Լիցքից, չնայած ճանդիպումեն դամբարաններ,որոնք Ժաղումից Պետոլցվել են ձողով ն մանը քարերով:

մվոն

:

-,

ննջեցյալների Ցաղումները կատարվումէին երկու ձեով: Ավելի Ճամախճանղիպումեն ղիաքաղումներ, ավելի քիչ` ղիակիզումներ) Ֆրկու ղեպ» քում որը

դամբարանիՀատակին,քացի վերը նշված ձողից ն կավի ւիցքից, կազմում էր դամբարանիճատակըչձամախակի ձանդիպումեն խսիրներ: էլ

կան փայտե պատգարակներ: Հարուստղամբարաններում Կիրովականյան պատզարակի ոտքերի կողային փայտերը ծածկված էին

գամերով: Ավելի մեծ ղամբարաններում, ճատկապես ՝ քռեղքյան ն լճաշենյան խմբերում, Ճանդիպումեն սալեր, որոնց վրա դրը» վում էր ճանզուցյալի ղին: Ուղեկցող նյութում բացի նյութական մշակույ» ոչխարների,շների, Ցի մնացորդներից, մեծ թիվ են կազմում ցուլերի, ձիերի ն վայրի կենդանիներիոսկորները: Ուղեկցոզ նյութը ձիմնականում

արծաթյաթիթեղներով

ե

խեցեղենանոթներ էին, տաղեզենքերը,

են մեիսկ ձարուստ դամբարաններում Ճամախակի ն այլե: Բարձր

գործիքները Գորդեը,

Խովին անն

ՀՀ

ՀԻԼԱՐԻԻ ՉԱՏ 22-Ի 22Ր ԻԻ

ԱԻՄ

ՀԷ

'

Մ

7:

անի նյութեր նկ.1-3 45.27Սնան Ճէկ-ից 4.6 910 914 915 նոր Բայազետից Լճմաշենից,

մ դարաշը նկ.8,9 «8:0111-151

: ր

եկ.16,18Նավուրից, նեկ.19հջնանից:

-

ջ

բազմաթիվեն դամբարաններում

արծաքյա տարբեր զարդերը» որոնք մասոցիալական խիստ շերտավորվածությանչանճավասարության

կայում են

սին:

ոսկյա

ն

'

է անձամաչափ: Փոքյտն Ճուշարձաններիուսումնասիրուճյունըկատարված Ուզերլիկթեթե, ԱյՄուխաննաթթափա, րոթիվբնակավայրերի ճետազոտումը՝ գնան, Մեձամորչ մրաճովիտ,նախիչնանիՔյուլթեփե ն այլն, կատարվելէ գտնվել է քիչ քանակությամբ, քայց ոչ մեծ մակերեսով, որի ձետնանքով ճետաքըքիրնյութ, որբ ն, ճնարավորություն է տալիս ղատելու ՛երկրագործության զարգացմանմասին: Ուսումնասիրության պատկերըվկաե է այն մասին, որ միջին բրոնզեդարում Հայաստանի Անդրկովկասի յում բնակչությունը սկսում է ինտենսիվորեն բնակեցնել նախալեռնայինն լեռ ոչ միշտ են ստույգ պարզաբանվում: նային շրջանները, որի պատճառները ղա կապվածէ անասնապաճության Մի շարք ուսումնասիրողների կարծիքով, ւ մետաղագործության զարգացմանճետ՝ երք ցեղերը լայնորեն օզտագործում ն մյուս խումքը գտնում էչ էին արոտավայրերը ձանքթերը:. Գիտնականների որ Քուռ-արաքսյան մշակույքի մոտ մեկ Գազարամյազարգացմանընթացքում կատարվելէ մասսայականանտառաձատումչորը ձանգեցրել է անտառների սակավությանն կլիմայի փոփոխությանե Տեղումների պակասումը, ճամաստիպել են ընակչությանբ որոնել բնակլիմայական ավելի խակիերաշտները

բնդձանուը

տնտեսաձներըշարունակելու ճամար: շրջաններ ավանդական ձարմարավետ կակայն բազմաշերտՃուշարձանների Կ«եղումներբ վկայում են, որ դա կավերաքեօարվել է ոչ ամենուրեք,քանի որ մ.թ.ա. 3-րդ ձՀազարամյակին

շարունակվում են: շերտի վրա միջին ըրոնզեղարյան բնակավայրերը նան են քազմաթիվաշխատ ճանդիպում Բնակավայրերի նյութերի մեջ ե. կայծվանակատից տրոիիչներջ քային գործիքներ՝ սանդերչ սանդկոքեր։ քարից մանգաղներիներդիրներ, իսկ առանձին ձՃուշարձաններում` փոքրա» Քիվ բրոնզե մանզաղներ: հրենց ձեերովերկրագործությանճետկապված րող

տարբերվում քուռ-արաքսյան գործիքներից, որը չանում ենթադրելու միչին բրոնզի ժամանակախը ձնարավորությունէ տալիս շարունակվող Քուռ-արաքսյան երկրազորձության ավանդույթների, բրիչային ե արորային ավելի մեծ տարածքներիյուրացման մասին: ` երկրազործության խողողի կորիզների, Ուզերլիկթեփեում ճայտնաբերվածցորենի, գարու, ինչպես նան կորեկի ալյուրի մնացորդներով ամբարների ձայտնագործումըչ շը աններում բնակավայրերըդաշտային վկայում էչ, որ երկրագործական այս

գործիքները քիչ

են

նման պատկերառկա Է նան Այգեշռրունակում էին իրենց գոյությունը: վանում, որտեղից ճայտնաքերվեցինմիաշարցորենի ու գարու ձՀատիկներչ խուրձեր: Այս ճանգամանքըմի կողմից վկայում էչ որ ավանդաբարկատար

վում էին խառը ցանքսեր` երաշտիցխուսափելու ճամարչմյուս կողմից՝ որ կալսում էին աստիմանաբար: Տարածքների զգալի ավելացմանմասին է վկայում մ.թ.ա. 2-րղ Պազարամյակի քարե կամի Ճայտնագործումը Զանգե զուրում: Այս ճանգամանքը վկայում է, որ ցանքատարածքների լագումը ավե նե քերքի ամը, Կաձանչում էին կալսելու նոր եղանակներ: Քարե կամի ւ կալերի ճանդեսզալուց բացի Հացաճատիկը ցողունից անջատվում էր կեն» դանիների սմբակներով տրորման միչոցով: երկրագորձությանզարզացման է խոշորեղջերավոր անասունների մեձաքենակ անուղղակի վկայությունն ոսկորների ձայտնագործումը: Զնայած այս ոսկորները Հիմնականումգտնվել են ղամբարանայինճամալիրնեերից ն կարող են խոճանոցայինմնացորդներ լինել, այնունամենայնիվ դրանք ռրոշ չափով արքագոլում են անասնապածույանզարվացման

Կատկերը: |

,

են Այսպես: Թռեղքյան մշակույթի Հուշարձաններում գերակշռում խոշոր եղջերավոր անասունների ոսկորները: նույնը վերաբերում է Արեվաբերդի դամքարանեներին, ուր գտնվել են ձինգ խոշոր ե երկու մանը եղնման ֆերավոր կենդանիների նկատվում է Նճաշենու ն Կիրովականում: են Կիրովականիղամբանաբլուրի նյութերը: Պատկապեսձետաքրքիր են Հայտնաբերվել երկու ցուլի ն տասնչորս խոզի գանգեր: Խոզի գանգերի այսպիսի մեձաքանակ ճՃճայտնագործումը վկայում է նստակյաց անասնասաճու»Թյան զարգացած ձւերի մասին: Հետաքըքիրէչ որ Էմաշենի դամբարաննե»են ցլասայլերի մնացորդներ: բից ձտայտնաբերվել Մեծ քանակությամբ ոսկրաբանականնյութեր են ճայտնաբերվե Հադիչ քանակականտեսակետիցզերակշռում են մանը ուր ճի ղամքարանադաշտումչ /չնայածզգալի են նան խոշոր/ եղջերավոր անասունների ոսկորները: Ուզերլիկթեփեի պեղումները: Այստեղ Հետաքիքիընյութեր են տալիս

Կառկեր ոսկորներ:

գտնված893 ոսկորներից մի մասը պառկանումէ 26 խոշոր եղջերավոր կենդանիների 20 այծի ե ոչխարի չ 5 ձիու, 11 ընտանիխոզի ն մոկ շան: նման «տակեր է դիտվում Խանլարի մոտ կատարված պեղումներում: Այստեղ ոսկորների մեծ մասը տարբեր դամքարանների պեղումներից ճայտնաքերված Պատկանում է ցուլերի, ըստ քանակության երկրորդ տեղում են այծերի, աստ ձիու ն շատնոսկոբները: նման պատկերնկատվում է Հայաստանին մնացածձնավայրերում: ուր երբեմն գերակշռում են խոշոր Անդրկովկասի եղչերամոր անասուննեիի,մյուս վայրերում` մանը եղչջերավորիոնկորները: Երքեմն դրանք ճանդես են գալիս ճավասաբ քանակով, բայց որա կական տեսակետիցամենուրեք գերակշռում են խոշոր եղջերավոր անասուն» նեճռինը,քանիոր ընդունված է 1 խոշոր ն մինչե 5 մանը եղչերտվոր

ճամարել խոշորների անասունների գերակշռո յունը ձարաքերակցուն

2.

'

ձՀար Ց Ցե

նղ. 47, "

ո

:

Կիբովականից: Միջին քրոնզի դարաշրչանիգտածոներ

նման

կասի

երեույթը

վկայում.Հայաստանի Անդրկով-

մի կողմից

էչ

ն

որ

միջին քրոնզի ժամանակաշրջանումկազմակերպվումէ յուրատեսակ

ԽԿնասնապաճածեչ որտեղ զգալի դեր է կատարում կենդանիների երկու

ճիմքանակովխոշոր եղջերավոր կենղանիներիառկայությունը ճուշում էչ որ նրանք կարող էին լայսայլերը քաշելու նպատակով: նորեն օգտազոըծվել վարելու, կալսելու, զզալի նական տեսակների օգտազործումը: Հոտում

Մանըերի ճայտնաքերումը վկայում է, որ շարունակվում .ն գարգանում էր անասնապաճությունըչգարնանըն ամռանը անասունները քբարձրաՃճեռագնա նում էին նախալեռնային, լեռնային արոտավայրերըչ իսկ ուշ աշնանը վերադառնում ձմեռանոցները: Խոզերի ոսկորների մեխաքանակձայտնագործուլայնորենօգտագործումէր մբ վկայում էչ, որ մի կողմից բնակչությունը միսըչ իսկ մյուս կողմից` անասնապաճությունըկրումէր նստակյացբըկամ Գեռագնա նույք։ քանի որ խոզերը չեն պատկանում քոչվորական կենդ

նիների Ցվին: ձների անասնապաձության Միջին բրոնզի դարաշրջանումավանդական ճետ ինտենսիվ զարգանումէ ձիաբուծությունըչ ինչպես որի ճանդես գալը, է Հայաստանի էնեռլիժյան ժամանակաշրջանին: նշվեց վերը, վերաժերում միջին բրոնզեղարյան դամբարանայինձՃամալիրներումձՃայտնաբերվելեն

ձիու ոսկորներ, որոնց Ցիվը փոքը-ինչ պակաս է վաղ բրոկզի ժամանակա» շըըջանում: Զիու ոսկորներ գտնվել են Արծվաբերդում, Երնանում, Վերին վայրերում: Այդ ոսկորներիճայտնաՆոր Օշականում ն այլ Նավերում է Հայաստանի ռազմականզոըրծիպարզաքանման խաղում դեր մեծ քերումը որոշակի Հուշարձաններից Պայտնաքերվածսպառազինությունը Ճարցում: նմանություն է տալիս խեթականռազմարվեստիճետ: Բացի դրանից կամն մի

որոնք վկայում են, որ Հայկական լեռնաշխարձի ցեղերի մասնակցել են թեժական Յազավորության մարտակառքերը զինվորները Այս տվյալները Ճնարավորությունեն ապատերազմներին: կողմից վարվող կամ շատ մոտ պետք է լինեին երկու որ ընղճանուր Լիս ենթարդրելու, շարք

նյութեր,

ն

պետքէ ձները: Միաժամանակ երկըներիձիավարժեցման

նշել,

որ

չնայած

էր թանկ կեն-

դեռես զարգացմանը,ձին Արնելքում ձիաբուծության ղանի, ն նրա գինը: ճաշվի առնելով տարիքբ Լ օգտագործմանձեր, ճաշվերկրներում1 սիկլը ճավավում էրը չորսից մինչե քսանսիկլ /տարբեր գրամ արձաթի/,այն ղեպքում, երք ամենաքարձըարժեք նար էր 48-5,8 ունեցող ցուլերի գինը չէր անցնում 12 սիկլից» իսկ ոչխարի գինբ՝ անասէր ինչպես սիկլից: Ձիու այսպիսի բարձը. արծեքը պայմանավորված երբ ճովիվները լայնորեն օգտազործում էին նապաճության զարզացմամբ, '

ձինչ այնպեսէլ

մնում

երբ ամբողչ Արնելքում ռազմականգործի զարգացմամբ,

բաճըձ»խուրրիները,Հեթիթները, իրանացիներբ, մեդիացիները,՛ Հայկական լծված թերն մարտակառձիերով ցեղերը սկսեցին օզտազործել րավանղակի

քերից բաղկացածզորամիավորումներ: Այս նորը զորամիավորումներըկարողանումէին ձեշտորեն ճեղքել ոչ կայուն ճետեակային մփավորումնե» ստեղծվել են անգամ զատուկ ձեռնարկներ, րբ: Զիերի մարզման ճամար տրակտատ,անվամքչ մանրամաորոնցից մեզ ճասած մեկում` չչյնիկուլիի

մարտակառքինլեձվող ձիերի ընտրության Լ վարժմանձեվերըչ որը կատարվումէր մի քանի ամսվա ընթացքում: հճարկե, չի կարելի ճին արնելյան վարժեցմանմեքոդները մեխանիկորեն փոխադրելՀայժամանակներինյութերը վիակականբարձրավանդակ,սակայն ավելի ուշ յում են ինչպես ձիաբուծության զգալի ամի, այնպես էլ Վանի քազավոձիաբուծության ընդճանրությունների մասին: Գա Պնարության ն խեքական րավորություն է տալիս ենթաղրելչ որ բնդձանրությունները սկսել են սըն

նշվումեն

սվելի վաղշրչանից:

-

'

.

Տնտեսական ն մշակութային կապերի ամրապնդումը չ

ՄԵՏԱՂԱՄՇԱԿՈՒՄ:

ուլայնացումը ձին արնելյան մշակույթների ճետ մեծ նշանակություն ն մշակույթի ձճոգւոր նյութական ցեղերի Հայկական բարձրավանդակի ն ծաղկման ճամար: Այդ կապերը, որոնք ստույգ արձանագրվա գարգացման էին դեռ վաղ ճրոնզի ժամանակաշը ջանում,միջին բրոնզում Պատկապես են մետաղագործության մեջ, երք Հայաստանիմիջին պարզորեն

նեն

նկատվում

արտադրանք ըրոնզի ցեղերը ներմուծում էին նոր ձների մետաղամշակման նիզակներ, շըջանակաձնբռնակներ ունեցող դաշույններ, խողովակակոքառ ձեով արասիմետրիկսակրեր ն այլն: Դրանք լրացնում էին ավանդական

"տադրվողտեղականտափակկացինների, պղնձե մանգաղների, տարբերդուրեձեռք էին քերում նոր ձհեր: որոնք կատարելագործվելով րի շարքըչ է Ուզերլիկթեփեից գտնվածՊամասին վկայում պրոցեսի Ձուլման լոցը:

ճացառիկ Եբեույք

Գամարել ոսկուց

կարելի է

ն.

երքեարծաթից,

քարերով զարդարվածկիսաթանկարժեք մբն կիսաքանկարժեք են պատրաստվել Վերջիններս

՝

-

սպաս»

'

ն դրվագման փորագրման

քի ճանղես զալը: փատեխնիկայիօգտագործմամը:Տարքեր մետաղյա նյութեր պատրաստելու լայնորեն օգտավարպետները բրոնզեդարյան մանակ Հայաստանումմիչին բրոնզը, մկնդեղագործում էին մկնդեղային քրոնզբ» մկնդեղաանագային ինչպես, այսպես ձուլվածքներըչ, արճիճայրն քրոնզբ, բազմակումպոնենտ

կոչված, ճատուկ

բրոնզը, որը ճանդիսանում է պղնձի ն արծաթիխառնու-

գործիքների, զենքերի, աշխատանքային առարկաների` Մետաղե ընող:

զար-

կատարվել են ղասբարանային ղերի ճիմնականճայտքագործումյունները են մեծաքանակնյուցեր: տալիս ճամալիրներից,որոնք միշտ չե, որ ներկայացվածեն տարբերկացին» նյութերը ձճիմնականում

Հայտնաբերված ներով, .ղաշույններովչ դուրերով

ն

այլն,

որոնք քաժանվումեն ճետնյալ

Է

Բոբ

ի:

Սակ

Աղ. 48.

Միջին ըրոնզի

տել

Ս

ՆԱՐԻն) Ճ

մԱ

Ա

վեր ԱԻ

զոածոներԿիրովականի դարաշրչանի

ձեերիչ

ՍՈ

Փետրաձե սայրովչ խողովակաձնկոթառով նիզակները,

-ՖԻՋԱԿՆԵՐ:

որոնք փոխարինումեն վաղ ըրոնզեղարյան պոչավոր կոթառներ ունեցող են Հայտնի Թ ռեղքից, նիզակներին, Կիրովականից, Արումիցչ Ավազաբլուրրից, Ագնաբերդից, Լմաշենից, կամոյից, Հառինից, Կարմիրվանքից: Դըրանց մեջ Գատկապեսճետաքըքիրէ Հառիմի մեկ նիզակը, որը ստորին մանում ունի երկու ճեղքվածք՝ կոթառին ամբացնլեու ձամար։ նիզակի կոէ փորագրվածթեք գծերով լցվաձ ուղղանկյուններով ն Տառբ զարդարված է դեռ վաղ քրոնզի ժամա-"ջեղանկյուններով, մի նախշաձն, որը ձայտնի

նակաշըչանից: միջին թրոնզեղարյան կացինները կազմում ԿԱՑԻՆՆԵՐ:Հայաստանի

Լենինականում գտեվաձկացինըչ Դրանցից կոնառի տակից ելուստ: Այս կացինը, որը սակ» րածնեկագինների ամենաձինօրինակն էչ թվագրվում է մ.թ.ա. 2-րդ ճազաբամյակի սկզբով: 2-րդ տիպի կացինները ձայտնաբերվել են Շամշադինի նավուր գյուղի մոտ: Դրանքունեն ծվածն անցքով փոքը-ինչ կախվածկոքառ, առաջ թերված կեռ իրան ն լայնացող սայր:-Այս տիպի կացինները քվագրվում են մ,8.ա, 2-րդ ճագարամյակի Ֆ-ին քառորդի վերչով։ Սրանց մեջ վերջինն է Կիրովականի ասիմեռրիկ սակըը, որի վիգը վեց նիստ ունիչ թեք կոքառ ն կլորացող սայրային մաս: Անդրկովկասում այս տիպի կացին» ներ Ճճայտնիեն Գռմազելեիցչ Բոդուռնից ն ծաղկայից: Մի քանի նման կացիններ Հայտնի են Հյուսիսային Կովկասից: ԱՋԱԿՐԵՐ։ներկայացված են երկու շքեղ օրինակներով: Դրանցից մեկբ պատաձականորեն ճայտնաթերվել է հջեանում, մյուսը պեղվել է Քարաշամըից մեծ ղամքբանաք լուրից: երկուսն էլ ունեն կիսալուսնաձն սայր: բարձը ուսերչ որոնց ծայրերին կան փոքրիկ գոգավորուքյուններ: Ոչ մեծ կոքառի տակովանցնում է իրանին զուզաճեռ մի ձող: նոթառի ստորին մասում կա կլոր ելուստ: Այղ տիպիսակրերի մոտիկ ձնեեր ձայտնըեն Ուռի ձնեերըարքայականղամքբարաններից, իսկ ավելի ուշ, կատարելագործված զտնվում են Էուրիստանիչ Էլամի, Սիրիայի, Պաղեստինիմի շարք Պուշարչեն ոչ

մեծ,

բայց

բնորոշ խումը:

որն ունի ասիմետրիկ ձն

ձաններիգ:

ե

'

Ներկայացվածեն

ԴԱՇՈՒՅՆՆԵՐ:

ոչ

մեծ

խմթով ն բաժանվում

են

մի

շչեղբեր ունեցող դաշույններն ենչ որոնց քանի տիպի: Սռաչինը տերնաձնե է Փոքը է, իսկ լեզվակը ներկայացված կենտրոնը փոքը-ինչ Հաստատվաձ ճամար: կա անցք՝ կոնառը ամրացնելու վերեում փայտե ելուստով, որի

դաշույններ ձայտնի են Կիրովականից, երճանից, Արձվաբերղից, Դրանք ձեեԵլառից, Քռեղքից ն թվագրվում են մ.թ.ա. 18-16-րդ դ.դ.: մոտ են Հանդես նկող դաշույննեմիշա, Յ-րդ ճազարամյակիվերջին թով

նման

.

'

որոնք ձայտնի են Շումերից,

բին,

/իքլոսից,

Կիպրոսիցն փոքրին քանա-

կով` Եփրատգետի վերին ճոսանքի ՛ճուշարձաններից: տիպը ներկայացնում են նեղ,

2-րդ

երկար շեղբ

դաշույնունեցող

է, լեզվակը երկար ձՃաստացված կենտրոնական է Լ վերին մասում ունի անցք` փայտեկոթառր ամրացնելու ճամար:նման դաշույններ Ճայտնի են Էջմիածնից ն ճվագրվում են մ.թ.ա, 17-16-ըրդ

ները որոնց

մասը նույնպես

Դրանց մոտենում

ղշղ.:

Կարմիր վանքի դաշույնները, որոնք, ըստ փոքը-ինչ ուշ ժամանակով:Էջմիածնից ճայտտիպի ղաշույններչ որոնց կենտրոնականմասը, փոխանակ են

երեույթին, մվագրվում նի

են

նույն

են

Ճաստացվելու ունի լայն, միջանկյալ ողչ ինչբ նկատվում է քում զտնվածմի քանի դաշույնների վըա: Դաշույնների

նան

թռեղ-

3-րդ տիպը կազմվածԷչ այսպես կոչվաձչ առա ջավորաԴրանց ճիմնականձատկանիշըբռնակի ձեն է:

սիական տիպի դաշույններից:

են ն ծայրերին ունեն Այդ տիպի դաշույնների ըռնակները տափակ ելուս-՝ տածն եզը, որի մեջ տեղադրվում է փայտյա կոքառր: Կոքառի ն շեղբի

Հայաստանում այս տիպի վաղազույն միացման տեղում կա փոքրիկ ելուստ: դաշույնները թվագրվում են մ.թ.ա, 18-16-ըդ դ«ղ. ն ճայտնի են Հառիճից, Կարմիր վանքից: Դրանք» փոքը-ինչ ձնափոխվելով։,ճարատւումեն սպիզթը: ԱռաջավորԱսիայում նման մինչե մ.ք.ա. 1-ին ճազարամյակի ձայտնի են մ.թ.ա. 3-րդ ճազարամյակիվերջերից ն 2-րդ դաշույններ -

սկզբից: Գտնվել են Ռաս-Շամրայում։ Զաբարբազարում: ձազարամյակի Սեզիդոյում, նիճավենդումն այլ վայրերում:

-ԱՈՒՍԵՐՆԵՐ:Միջին բրոնզի ղարաշրչանի վերջին ՀայաստանումԼ

ննդըկովկասում ճանղես են գալիս սուսեր-թրերչ որոնք ներմուձված էին Կրետոմիքենյան աշխարճից:Այս սուսերներն ունեն մինչն մեկ մետր

է 6 սմ: Սուսերների երկարությամբ շեղբ, որի լայնությունը Գասնում են: ուսերը փոքը-ինչ կեք Շեղքիկենտըոնով անցնում է խիստ ուռուցիկ է զալիս մոքրիկ լեզվակ` միչանկյալ ող: Աուսերի կենտրոնից դուրս Ծման սուսերներ Հայաստանում Գայտվայտե քռնակը ամրացնելու ճամար: են նի Ջորագէսից, Ղաչաղանից, Որոտնաբերդից,Մայիսյանից, Այգեշատից: երկու այդպիսի սուսերներ ձճայտնիեն Սամթավրոյից: Այս

թվագրվում

են

մ.թ.ա.

18-16-րդ

դ.դ«:

սուսերն

ճանդես նյութերում

գալիս Դրանցից է Կիրովականից կացինը, որը» նմանվելով վաղ բրոնզեդարյան երնանյան գտնվածտափակ ուշ բրոնզեդարյան նման գործիքներին տափակ կ ացիններինցունի գանձի բնորոշ մի շարք գծեր: Դրանք արտաճայտվումեն ավելի լայնչ կլորա-. մասով ն կողերում ոքրիկ ելուստների առկայուցող աշխատանքային լայնորերեն օգտագործվելեն Այս տիպի թյամբ:

Բացի զենքից, միջին բրոնզեդարյան

ոչ

մեե

խումբ կազմող բրոնզե գործիքները:

գործիքներբ

են

ատաղժա

Աղ. 48,

Միչին

Ցոսիղարաշը ոչ

ջանի զտածոներԿիրովականից:

մեջ: Կիրովականից ձայտնի է նպե այլ գործության ն կաշվեգործության որը գործիք` ուրը, մի ատաղձագործական լայնտցոկ մի խողովակէ, Աշխատանքային ծայըն ունի կլորացող տեղադրվում է փայտեքռնակը: ուր կտրվածք: Բացիղրանից ճայտնի են մետազեբզեր /Կարմիրվանքից, Հաեն կաշեգործֆության ռինից/չ տրոնք լայնորեն օգտագործվել

տքիսկ

անձրաժեշտությանղեպքում՝ ափաղծագործության: են գրամեչ ուրույն Միջին բրոնզեդարյանմետաղագործության ճանղիպումԵն բրոնզե կեռիկվում բրոնզե կաթսաները: որոնք Պճափախակի ների ճետ: Կաթսաներբ, որոնք կազմում են մետաղյաանոթների մի ՊետպԼոռի թերդից, Ճառիճից,երեաքըրբքիըխումքչ Հայտնիեն Կիրովականից, կաթսանմի խոշոր անոթէ` նից» թարձը պղնձե թիթեղներից: նրա իրանը կենտրոնով փոքըերկու կազմված է մեկ ամբողչական էչ: ճատակը պ ատրաստված Կլորավուն ինչ նեղանում ն Այս կաթսային ձեով Է միջոցով: իրանին դրվազման Թիթեղից ամրացված մոտ է Հառիճում ճայտնաբերվահըչ, ունի փոքը-ինչ ճարք Հատակ:ձր» որն են անոթի վերին մակու կաթսաներիբռնակները ուղղաճայացամրացված` նման ճայտնաքերվելեն Լոռի մին: Կիրովականյանկաթսային կաթսաներ է: Ծրնանից գտնվածկաթսայի ղեպիվեր նեղանում բերդից, որոնց իրանը

տեղ

Քարաշամբից, Թռեղքից վնիրովականի

ձնով: Կիրովիրենց ատամնավոր բռնակները տարբերվում են մյուսներից ձայտնի են նան Թռեղքի ղամբանաբլուր'"վականյանտիպին նման կաթսաներ Հանդիպում են քրոնգե կեռիկներից: Կաթսաներիճետ միասին ձանախակի

ենթադրելուչ

որը ճնարավորություն է տվել ճետազոտողներին դրանք ծառայել են կաթսաներիցմիս ճանելու ճամար: Այդպիսի կեռիկն ճամալիրնեձայտնի են Կիրովականից,Լոռի թերդի միչինբրոնզեդարյան ունեն անցքով՝` փայտե կոթառ` վերին խողովակաձն մասում սրանք բից, է. աշխատան .կազմում: ճամար:Զողի ծայրը կոթբ ամրացնելու

ներ,

ցային մասը:

կորանալով .

:

տեղ Են մեջ.տացառիկ արճեստների քրոնզեդարի (-Մեչին ն

`

-

գրավում ար-

Միանգամիցայսպիսի ծարուստ ե ծաթագործությունը ոսկերչությունը: ն մեծաքանակարձաթե ոսկյա իրերի ճանդես գալը, որը եզակի երեույթ ճամար, բնականաբար, չի կաէ նախորդ քուռ-արաքսյան իրեր նմանություզարգացմամբ)Ոսկերչական բելի թացտրել ճետ բացատրվում է արտտքին ե՞ՓոքըԱսիայի ներԱռաչավոը

ժամանակաշը չանի ավանդական գտածոների ն

ազղեցությա Հին արնելյան քաղաքակրքության ն. անգամ ձեռավորՇու Վրաստանին ճարնան են գալիս ոսճանդեն ղամբարաններում մերին, որթեղ Ուռի արքայական ն կերչունյան Ճոյակապնմուշներ: Հայաստանի Անդըկովկասիմիչին իրերբ Ներկայացվածեն քազմաիվ բթոնքըծեզեդարյանգեղարվեստական ոլո շիքղերով» լարից պատրաստված զե արծաթե,

մշակութային կապերով

«Պման երնույք

.

բեորոշ

է նան

ոսկյաշքասեղներով,

որոնք ճայտնիեն Հառիմից, Կտրմիրվանքից, րապաույտներով, Լմաշենից Հուշարձաններից:Թռեղքյան ղամբարաններում ճանդես են գալիս

`

ն այլ

արծաթե-ն ոսկյա Թիթեղներ, բազմաթիվ որոնցով պատվումէին բրոնզե ն վայտեիրեր: Լայնորեն տարածվումԵն նրբաթիթեղներբ,որոնք ճայտնի են

'

կիրովականիցն Թռեղքից:Մեծ թիվ են կազմում ոնկյա ուլունքները: ն Թռեղքից/: Պրանքմեծ թիվ.են քաժանարարները /Կիրովականից կազմում ճատկապես Քարաշամբում/ավելի քան 3000/: Այս ուլունքների մի զգալի զասը Հարթ ենչ սնամեջ, մյուսները զարդարվածեն ալիքաձն գծերով, ձատիկավոր նախշերովն այլն: Թռեղքիցգտնվածոսկե ն արծաթեշքտսեղները զարդարվածեն գունավոր ցարերովչզարդաձճյուսվածքով, ոլորված շարով ն այլն: Օձունում գտնվել են ոսկյա կրծքազարդ:ուլունքներ, նան տզաքիցպատրաստված ինչպես կախիկ: Զարմանալիվարպետությանէին ձասել ոսկերիչները ոսկյա ն արծաթեքարձրաթվեստ անոթների պատրաստման զորձում, որոնք ճայտնի են Թռեղքից, Կիրովականից, Քարաշամթից1 Այս անոթներիցյուրաքանչյուրը արվեստիթարձրանմուշ ստեղձագործուարզանիք, օգտագործվելովձատ , յուն է ն սոցիալականխոր շերտավորման սարակությանքարձը խավիներկայացուցիչների կողմից: հրենց ձնեավորայս անոթները կարեմամքԼ գեղարվեստական սռանձնաճռտկություններով ւի է բաժանել, երեք մեծ ձարթ

խմքերի՝ Կառերով, ռելցոժային կաիջե

դրվագազարդ: ծարք պատերով ատեոթների թվին են պատկանումԹռեղքում գտնված մի ոսկե գավաթ, որն իր ձեով մոտենում է առյուծներով զարդարված Կիրովականի զավաթին:Այղ խմբին են վերաբերում նան Թռեղքի մի այլ ղամքարանից գտնված որը փոքր-ինչ սեղմվածէ կենտրոնական մասերը, ն

մսում:

գավաքի

պառկերներո

մեծ խումք են կազմում ուռուցիկ Հատկապես անոթները: ՝ Դրանցմեջ ուրույն տեղ են զրավում Քռեղքի 5-րդ դամքանաբլուրից,Փա-

ն րբաշամբից գավաթները, որոնց մակերեսը զանվածարծաթե Կիրովականից են երկրե չափական բաժանվածէ մի քանիգոտիներով: Գոտիներըզարդարված նախշովչ իսկ մնացածտարածությունները զարդարվածեն առասպելականորջ սիչ դիցաբանական էակների, մաճվանպատկերներով:Այս պատկերներըան» են տալիս Փնագույն կաճույքիչ զենքի Լ ձաուղղակիորեն պատկերացում

`

գուստի ձների, ժամանակի4ոգնեորպատկերացումների մասին: ՆՍախշազարդման ժամանակոսկերիչները վարպետորեն օգտագործել են մետաղիճատկու-

ավանդական Քյունները: նրանք ձրաշալի ձեով ճաշվի են առել էակների ե խեխական ռելիեֆ» ճարաթերությունը այլ.իրերի Կատկերագրության ն են նման նրանց պատկերել կողային Ֆիգուրների քարձրաքանդակների քով: մասեր՝

առանծինդիմացից: խե"

դին-

.

րր

ՏՏ

ր

«0. առ

ԱԼ

ՈւԼը ուն

վ

Ր

Այդ գավաթներիքանդակները երեում են հալկայի դամբանաքլուրնե-. ըից մեկում գտնված դույլի վրա արվածպատկերներում: Այստեղ պատկեր-

վածեն եղչերուներչ այծյամներ, այծեր զարդարումեն դույլի ամբող». են

ն

քուսական

նախշեր: Դրանք

պատկերներն արված Ուռուցիկ մակերեսը: ցածը իսկ նրանց ռելիեֆային եղանակով, 2րչագծերը՝ կոնտուրային է

է տալիս դրանթ որնընդգծում պատկերներնճնարավորություն՝ պարզորենդիտելու: Պատկերըստանալու ճամարքիթեղըսկզբիցմշակվում

զեով,

ու

բնդգծելու արտաքինից

ներսից կողմից, իսկ ճետո, այն ճամար ենթաըկվում ՝ էր գրաֆիկական մշակման: խմբի անոթներից է Թռեղքի գտնվածոսկ» յա գավաթը որը զարդարվածէ գունավոր թարերով ն. ապլիկացիաներով : Մասնագետների կարծիքով, այս գավաթըպատրաստված է մի ամթող շականթիֆեղից, որբ ձգվել է խառատի ղազգաճիվրա նախ` վերեից՝ ներքե, ն ապած ձակառակուղղությամբ: ձնեը ստանալուց ճետո կտրվում էր Պաճանչջվող ավելորղ մետաղբ: Արտաքինկողմից ամրացված են ապլիկացիաները,իսկ ճատուկ պատրաստված փոսիկների մեջ տեղավորվում են վարդազույն ն կապու)ըտ քարեր: Զնայած ճայտնաբերված ոսկերչականնյութերի մեծ քանակին, անդիպում են-նան ցածրոթակ.: իրեր: Դրանցից են քրոնզե, շքասեղները, Ցիքեղները ն այլն: Զնայած այդ իրերի ոչ բարձր գեղարվեստական նշանտա, ժա» կությանը, դրանք տեղեկություններ են տալիս միջին թրոնզեդարյան մանակաշրջանի գեղարվեստական մետաղամշակման տեխնոլոգիականն ոմական առանձնաձճատկությունների մասին: Այս իրերը պառրաստելիս լայնորեն օգԱ այլ տագործվելեն ձգման, լճեմմանչ, փորագրման,ներնկման եղանակներ: Այսպեսչ քարձրարվեստհասեր, զավաքներ,դույլեր պատրաստելիս օգտագործվել են մետաղիձգման, փայլեցման, «արթեցմանեղանակները, ուորոնք ձիմնականում կատարվումէին դազգաճիվրաչ Մանը իրերը, լունքները Լ այլն ձիմնականում ստացվում էին կոման ն լճեմման եղաարձեստներումայսպիսի տարբեր եղանակներիօգ» նակով:Գեղարվեստական տագործումը ճամեմատություն է գտնում նան Առաջավոր Ասիայի քաղաքակրթությունների արվեստիմեջ, մի Հանգամանքչորը անկասկած, օգնում էր տեղականցեղերի մշակութային վերելքին:

ԽԵՑԵԳՈՐԵՈՒԹՅՈՒՆ:

Հայաստանիմիջին ըբրոկզեղարյանխեցեզործա-` էր

Մյուս

դամբանարլուրներ

.

ւ

կան արտադրանքը քաժանվում Է մի քանի ժամանակագրական խմբերի, ուր առավել վաղ ձամալիրներում դեռես գոյատնում են վաղ. բրոնզեղարյան

բրուտագործուժյան ձեւերը, միաժամանակ տեղ տալով նոր տարրերի, որոնք բնորոշ են քննարկվվղ ժամանակաշրջանին:Դրանցից է Հառիճում այտ» նաքերվածխեգզեղենբ,որը ձիմնականում քաղկացածէ կոպիտ խոճանոցային իրերից ե ոչ մեծ թվով սն, փայլեցված անոթներից: Հառիմի կոպիտ խո229

է դեղին կավից ճիմեականումպատրաստված Հանոգայինխեցեղենը.

ն

Փարու-

նակում է մեծ Յվով խառնուրղներչԴ րանցձիմնականում թնդրոշ են պատերի ն ճատակային մասի Պաստատումբչորնտնոքներին սալիս անձճտվոստրությունը ձե: է տսիմետրիկ Այս խմբի անոքները Հիմնականումներկայացված օս մեծ ն, փոքը

որոնց քրբեղաեներով,

շուրթերբ կտրված ենչ

ն

խոշոր կմունմներով,

վաղ քրոնզեդարյան խեցեղենում: որոնց ձները նկատվում են Հայաստանի ն ոչ պրոֆեսիոնալ բ նույքը պատրաստման Այս խեցեղենի զանգվածային են է այլն պատրաստել դը տալիս ենքաղրելուչ եղանակը ճնարավորություն

ինչվՎես Ուզերլիկթեփեում, յուրաքանչյուր միայն բրուտներըչ այլե սերտորեն կապվում են տնտեսումը: Վաղ բըոնզեգարյան խեցեղենին են սե, փայլեցված անոթները, որոնք պատրաստված լավ մշակված ի տարբերություն խոճանոցային պատրաստված այս անոթները խեգեղենիչ ոչ

տան

կավից:

տեխնիկականճնարքներովչ չնայածսրանց մեչ ավելի կարարելագործված ատակ ե Ցրձում ունեցող երբեմն Պանդիպումեն ոչ ՊՃավասարաչափ են, երքեմն էլ շագանակաանոթներ: Արանք ճիմնականում սն, փայլեցված են

էլ

Լ մուգ գորշ Այս խեցեղենի զգալի մասը զարդարվածէ գույնի: Լցված գճիկներովչ եռանկյունիներով, կետազարղնախշերով . լցված եդանկյունիներով` մի նախշաձն,. որ ճաճախակիենք ճանդիպումվաղ բրոնզեդար» Գառնիից» քոսի Շոթերից: վան խեցեղենիվրա, ն ձայտնի է Շննգավիթից, նան են շուրթի ղուըս մկուգաձր վիզբ՝ ձները` վկայում Այղ անոթների

գույն

է նշել, որ մբ, իրանիգնպաձեուքյունը ն այլն: Միաժմանակ անձճրաժեշտ ճատ» են նոր շարք մի թացի գալիս ձներից Հանդես վերը եշված ավանդական են Հանղես գաուսերը: Պատակըչ քարձրացող կանիշներ՝ անոթների ձճարք Լիս նան լայնաբերան կճմումներ: Սա քնորոշ է ոչ միայն Հառիմնիխեցեղենին: Այն ճանդիտումէ նան Լճաշենի միջին բրոնզեդարյան վաղ փուլի նյութերում: որտեղ խոտանոցայինխեցեղենը նյունպես անփայլ էչ իսկ նախշազարղման մեչ գերակշոում են Բեք, ներճկված գձերը: Դրանք քիչ են ճանդիպումՀառինում, իսկ Լմաշենի խեցեղենի մեջ քիչ են եռանկյու-

էին Հառիմում: նախշեր ունեցողներ, որոնք լայնորեն տարածված Հետաջըքրություն է ներկայացնում Գառնիի միջին բըրոնզեղարյան են ներմկված նախշամոտիվներըչ խեցեղենը: Այստեղ լայնորեն տարածված նաձե

,

րոնք

լայնորենառկա են վաղ բբոնզեղարյան խեցեղենի մեջ:

նման

պատ-

կմունճները, զավաթնե» Քեթիում, ուր Հայտնաբերված ե նախշազարդով ձենրով իրենց քնեղաննեցը ըը, անոթներիկափարիչները, Են ն պարզորենբացազայտում ժամանակաշրջանի են միջին թրոնզեվարյան նույն Քեթիի, Դբնմանվելով վաղ. քրոնզեղարյանխեցեղենի ճետ կապեր, վինի, Հառիճնի,Շենգավիքի, Լճաշենի, Շրեխքլուրի վաղ քրոնզեղարյան նմանու» խեցեղենի ձներին։ Ծլառի ե Էրոի բերդի խեցեղենը նույնպես ամենաքնորոշ Սակայն թյուն է գտնում վաղ բրոնզեդարյանխեցեղենին: կեր նկատվում է

"280

նան

խեցեղենըայդ տեսակետիցճայտնի է Ուզերլիկթեփեի միջին ըրոնզեդարէ կոպիտ խոՂանոցային վան շերտերից: Այստեղ նույնպես զերակշոում խեցեղենը՝ շուրթերըկտրվածթասեր ե կճումներ, կլոր իրանով ն ցածը վզով կմումներ, ոըռնք ջնորշ են վաղ բրոնզեղարյանմշակույթին: Այս . անոթների 2-րդ խումբը նույնպես ներկայացվածէ ներճբկճուշարձանի է նշել, ռր Ուզերչիկված զարդով սե, փայլեցված անոթներով: Պետք՝ են թեփեր խոճանոցայինխեցեղենի տիպերըբնորոշ այդ ճնտվայրիմիջին խեցեղենին, իսկ սե փայլեցվածի մեջ նկատվում են ժամա-

քրոնզեդարյան

տարբերակներ: նակագրական

կազմ

Հայաստանի միջին բրոնզեդարյանխեցեղենի մյուս խումբը գունազարդ խեցեղենը: Այն ինչպես նշվեց ենեոլիքին նվիրված զլխում, Հայաստանումն Անդրկովկասում ճանղեսԷ գալիս մ,ք.տ, Տ-րդ Հազարամսկզքում ե ճայտնի է այնպիսի Գուակի վերջում ն 4-ըդ ճՃազարամյակի Հուշարձանները, շարձաններից, ինչպիսիք են Թեղուտը Միլ Ղարաբաղյան է

ՍախիչջնանըչՇամիրամալթինն այլն, ուր այն կրում է միջազետքյանմըշակույթի ազդեցությունը` ստանալով որոշ նոր զծեր: Սակայն մ.թ.ա. ն ԱնդրկովկասիՃավերջին Հայկականբքարձրավանղակի Յ-րղ ճազարամյակի ստանում` Է ծճանդեսգալով Այգնանում, Ժրաճովմար այն նոր ճնույք տում, մասամբ Հառիճում, սւ խեցեղանինզուգաճեռ ճարատնելով մինչե

վերչբ:

միջին բրոնզեդարի Սռանձին Չութարձաններիգունազարդ խեցեղենը քնեաըկելիս պարզվում էչ որ"այն ձճանղեսԷ զալիս սն խեցեղենի ճետ միասին, ինչպես վերջիններս, ճամոզիչ աղերսներ է ցուցաբերում վաղ բրոնզեղարյանխեցեղենի ճետ: Այսպես, Հառիճում սնջ փայլեցված, զունազապղխոճանոցաէ միջին բրոնզեղարյան ժամանակաշը ջանում ն մին խեգզեղենը ճանգիպում ռրոշակի նմանումյուն է Ճանդեսբերում իր ձեով ու գունազարդումով ցուռ-արաքսյան մշակույթի ճետ: նույն պատկերընկատվում է Կարմիր վանջի դամբարաններից չ խեցեղենում,ուր սն, փայլեցված ձայտնաբել.ված ն գունազարդ խեցեղենը է շանդես զալիս: նման երեմիասին կետազարդ է Քեթիում, Մուխաննարթափայում,Գառնիում, Ուզերլիկվույթ նկատվում `

նավերում, Մեծամորումչ Թռեղքում ե այլնլԹոեղքյան վաղ փուլի խեցեղենը Հիմնականում բացկացածԷ սնչ փայլեցված խեցանոթներից, որոնք ունեն վարդագույն պաստառ, ինչը որ վկայում է ճին են ճանդիպում ավանդական սովորուժյունների մասինչ Այստեղ ձանախակի են . իրանով, որոնք զարդարվտծ անոթներ, գածը վիզ ունեցող, կլորավուն ն ուռուցիկ ելուստներով: Առաջին անգամՀանդիշ» ներճկված են երկար վզով խոշոր ձվամեանոթներ, որոնք բնորոշ են այղ պում ճիմնականումզարդարված փուլին: Այս անոքները մշակույնի զարգացած

թեփեում,Վերին

շերոններով

են

խեցեղենը գեերով: գունազարդ ղամքանաց ուրներում ցարակ Հարուստ,

ունի

կարմիր ֆոն,

ներկով արվածնախքազարդեր: ծաղկային ղամքան քլուրներում տեսակ, որտեղ անոթգտնվել է. գունազարդխացաղանի այլ ների մակերեսը ձածկվտծէ քաց կրեմագույն անգոքով, իսկ նախշազարէ գորշ-սե դումը կատարված գույնով: Այս խեցեղենը ճիմնականում զարղարված է, շնրոններով, ալիքաձե զձերով, շեղանկյուններով, օղակներո ն շախմատաձն նախշերով: Ոբոշ Ճետազոտողեեր այն ձամեմատում են իրանական Լ առաջավորասիական ձետչ բաց անգոքապատ գունազարդ խեցեղենի Թռեղքյան վերջին փուլի խեցեղենն ուսումնասիրելիս առանձնանում են Կիրովականի մեծ դամբարանայինձամալիրները:Դրանց կապը Թռեղքի մեձ ղամբանաքլուրների ճետ Գնարավորուքյուն է տալիս մյ տետազոտող ներին այդ մշակութային խումբը տնվանել Թռեղք-կիրովականյան: . Կիրովականյանխեցեղենըչ ինչպես ն մյուս ճուշարձաններիցճայտնա բերվածը, բաժանվում է երկու խմբի՝ սն, փայլեցված, գորշ աստառովն կարմիր մակերեսովչ գունազարդ: Կիրովականիցգտնվածխոշորչ Կն, փայլեց ված սափորները զարղարվածեն երկրաչափականն ատամնավորնրըբագիծդրոշչմանախչով:Անոթների մի մասը զարղարվածէ ճորիզոնականներմՕկված գծեբով ն ուռուցիկ ելուստներով, իսկ վիզբ` մեանդրով ն շրջանակաձն լցված եռանկյունիներով: Այստեղ գտնվածգունազարղ խոշոր զեիկներով սափորները զարդարվածեն բարակ գծերով ուղղաճայաց շնրոններովչ ոլորբապտույտ զեերով Լ այլ նախշերով, իսկ քրեղանները՝ ճիմնականում լայն գոտիներով: նման նախշազարդումով անոթներ Հայաստանումձայտնի են է)միածնից ն Գառնիից: Մի շարք Ճուշարձաններում /Գառնի, Արծվաբերդ, Էլառ։ Զուրնաըաղ ն այլն/ ճանդիպում են նան թոչնաձն նախշեր: Կարմիր բերղի խեցեղենը, որբ ճայտնաքերվել է դեռ անցյալ դարի վերջին, ներկայացգածէ բազմաթիվանկան,լայնտրերան սափորներով, որոնք զարդարված են կարմիր ֆոնի վրա սն գույնով Պատկերվածշիկանթեք, ցանցածձն կյուններով, զույգ նախշով լցված եռանկյունիներով, զարդեուղղանկյուններով, ոլորապտույտներով, զիգզազաձե,Փփախմատաձն բով: ինչպես վերը նշվեց, ճայտնաբերվել է նան երկու անոջ՝ զարդարված անոթներ ճայտնի են Նմագծիկային նախշով: նման նախշերով զարդարված շենիցչ Ռւզերլիկքեփեից, Մուխաննաթթեփեից:Կարմիր բերդի տիպի «Հոյաեն Վերին նավերից, Հառինճից, կապ զարդարվածանոթներ ճայտնաքերվել Լմաշենից, Էջմիածնից, Գառնիից: Այսպիսով, կարելի է ասել, որ կարմիրբերդյան միազույն գունազարդ անոթները ձիմնականում բնորոշ են ինչպես ասացինք: Հայտնի են ՛ Հայաստանին,որի սաճմաններիցդուրս, կարծիքով դրանք վերաբերում է միայն Ռուսավիում: Հետազոտողների սն

մ.թչա. 2-րդ Հազարամյակիսկզբին: սակայն Այզնանի պեղումները «նա: րավորություն.տվեցին ճնացնել Կարմիր թերղի խեգեղենի օտնդես զալը Այս խեցեղենի միքանի ղարով ե այն թվագրել մ,թ.տ. 24-21-րդ ղ.դ.։ իսկ վերապրու՞ է դ.դ.չ 20-18-րդ մ,Թ.ա. ծաղկուն շրչանը վերաբերում

կային ձեով այն ճարատեումէ մինչն մ.թ.ա. 316-14-րդ Հարկ է դ.դ.: նշեւ, որ Այգնանի խեցեղենը, կրկնելով կտրմիբքերդյանխեցեղենի զտր"ղտմոտիվներըչ«պարունակում է այլ մշակութային տարրեր: Գտնվել է մի խոշոր անոթի բեկոր, որի կարմիր մակերեսը զարդարվածէ կրեմագույն լայն գոտիով: Վրան թաց շազանակազույնգույնով արված են խոշոր ոլո» ըապոույտներն ալիքաձենախշեր: Այս եդանակը առկա է Ուզերլիկթեփեի Հառինի Լ Կարմիր վանքի խեցանոթներիվրա: Նման նյութերի քննարկու»մբ ճնարավորություն է տալիս ենթքադրելուչ որ կարմիրբերղյան խեցեղենբ Ճանդեսէ եկել դեռ ցուռ-արաքս յանմշակույթում, իսկ մ.8չա. 2-րդ 1-ին ցառորդում ապրում Է իր ծաղկմանժամանակաշը ջանը: "ճազարամյակի Բացի կարմիրչմիագույնգունազարդ խեցեղենից։ Հայաստանումոչ մեծ գունազարդում ունեցող անոթներ: թվով Հանդիպումեն նան երկգույն՝

Դրանցից են Սոր Բայազետում գտնվածանոթները, ինչպես նան ձնդկական բնկյուզի կեղնի տեսքի անոթներբ, որոնք, կրկնելով կարմիրբերդյան եախշամոտիվները,գունազարդվել են սե, սպիտակներկերով: Խեցեղենի վերջին տիպը, այսպես կոչված, Անան-ուզերլիկյան տի-

Կընէչ

ե

խմբիճիմնականմասը ներկայացված է գունազարդ անոթներով խեցեղենով, որոնց ճետ, նչպես վերը սպիտակ դրվագազարդված ներկով. Այս

նշվեց, ճանդես է գալիս կոպիտխոճանոցայինխեցեղենը: Ուզերլիկի սե փայլեցված խեցեղենը Պարուստ,զարդարվածզոտիներով, ոլորոնախշերով, է նան եռանկյունիներովն այլ նախշերով: Վաղ փուլում Գանդիպում նան Վերին խեցեղեուշ շրշանում: կամարաձննախշըչ որը տարածվում է

կիսաշրչջաններով

ե չշեղանկյունիներով են ներգծված նի մեջ ձճանդիպում Այս շերտում սն, վայլեցվան խեցեղենի ճետ ձանդեսէ զարդանախշեր: գալիս զունազարղ խեցեղենը: Գունազարդումը կատարվումէր ճիմնականում անոքներիվերին մասում ն պատկերումէր գուզաճեռ ուղիղ, զիգզազածն գեներ, նեք գձերով լցված շեղանկյունիներ Լ այլն: Մեկ անգամ ճանդիպել է սպիտականգոքով արված գոտիչ որի վրա սւ ներկով նախշազաիդ

`

կա: Հառնապես ձարուստԷ Լմաշենի ղամբարաններումգտնվածխեցեղենը, զարդարվածէ փայլեցման եղանակով: Լմաշեբացի նման

նախշերից,

որը,

«ատկերներով

Սեէ Կվաստիկա եի անոթների զագլի մասը Ճարղարված չի վան-ուզերլիկյան տիպի գունազարդ խեցեղենը ճայտնի է մի քանի դամբարաններից, սակայն բերրոշ է դրանցից մեկը, ուր գտնվել են մեծ թվով խոճանոցային անոթներ: Այստեղ գունազարդ խեցեղենը ներկայացվածէ տ

խոր քրեղաններովչ որոնք ունեն կմումներով, սափորներով սն ե ինչպես ներկով կատարված վառ կարմիրըմակերես գունազարդում: են շեղանկյունիներ,ուղիղ ե Ուզերլիկթեփեում, այստեղ ճանդիպում

ոչ

մեն

չ

ալիքաձե գծեր: Վերջիններս թացի Ուզերլիկթեփեիցորոշակի զու գազեռԽոր Բայազետի, Էլտռի ն այլ վայրերի խեցե-, ներ Կիրովականի,

ֆւնեն Այս ղենի ձեռ:

նյութի,

ինչես նաե

ոչյլ

զտեված սգի ձուշարձաններից շպ «Հ `

,

ներկով զարդարվածանոթների, Ճատկապես Հառիմիցգտնվածների թենարկումը ձնտրավորություն է տալիս այն թվազրել մ.թ.ա. 18-17-րդ

"ակ

Սա կապողօղակ է կարմիրբերդյան ն կիրովականյան ղ.ղ.: խմբերի միչե։ Այսպիսով, Հայաստանի ն Անդրկովկասիմիչին բրոնզեդարյան խեցեղենը, ի տարբերություն վաղ ծրբոնզեդարյանի, է նոր տեխնոլոգիա» Պատրաստված 4ով:Հանդես են զալիս գունազարդսն, փայլեցված ն սն, փայլեցված, սպիտակ ներկով խեցանոթներ: Այս անոթները ճիմնականումպատրաստված Ֆեն լավ ճունցված են մանր Ճատիկավոր կավից պարունակում խառնուրղդ ն բաշ է ներ: Դրտնց մի մասըպատրաստված սակայն գունազարդ րակ պատերունեցողսն, փայլեցվածխեցեղենի մի մասը պատրաստված է պատվողանիվի վրա: Կան կարծիքներ, որ անոթներին ստորին մասը է ձեռքով, իսկ վերին մասը` պտտվողանիվի վրալ պատրաստվել ավանղաբար Բոլոր սւ անոթներընախշազարդվումէին. խոնավվիմակում: Դրանցփայլեցումը կատարվումէր թարձը չերմաստիման ունեցող ծխեցման եղանակով, տրից Հետո անոթների մակերեսը ծածակվում էր մարպով՝փայլեցնելու ճամար:Ըստ երեույթին թրձեումիցն փայլեցումից ճետո նախշերըզցվում էին սպիտակ ներկով ն ցածը ջերմաստիմանումամրացվում: Գունազարդ անոթներն իրենց պատրաստման տեխնիկայով չէին տարբերվում սն փայլեցվածից, սակայն որոշակի տարբերություն կար նախշազարդման տեխնիկա» ձետո մում: Մյս անոթները չորացնելուց կամ էին կարմիր ծածկվում, վարդագույն անզոբով: ն Թըծումից, փայլեցումից Ճետոնրանց մակկրեսբ վրձինով զարդարվում էր վերը նշված նախշերով, ոբը նույնպես չո՞ րբազնելուց Հետո ենթարկվում էր Թույլ Թրձման՝ ներկբամրացնելու կանպատակով:նթե սե, փայլեցված խեցեղենը պատրաստելիս.քրուտները րող էին օգտվել տարբեր դրոչմներիցչապա գունազարղ խեցեղենի գարդաբումը կատարվում էր վըծինով, ն պաճանչվում էր որոշակի ունակություն ե նկարչի պրոֆեսիոնալ Հմտություն: ցեղային ԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ: Հայկականքարձրավանդակի սոցիալական կյանջը միջին բրոնզեդարյան ժամանակաշըխմիաւթյունների նում բնորոշվում է կարուկ փոփոխություններով: Դրան մի.կողմից նաս տում է տնտեսության անըչ որբ տանում էր առանձինցեղերի Ճարստացմա ն ԴարավԽք՝ ձճանզեցնելով ընդձարումներիչ մյուս կողմից` «Հարավային Այսձին արնելյան Պետությունները: Խրենտյանսաճմաններում տրեղեված Ասիսպես մ,Ք.ա. Փոքր կենտրոնական 2-րդ ճազաիամյակըառաչին կեսին վում ստեղծվում է Ծեթական պետությունը` Խատտուշաշմայրաքաղաք ճարավում"ՄիտանիիՏազավորությունը,որի ազդեցունյունըճասնում է. Տիգրիս գետի տկունքներք, Վերին եփրատ:

ձեռքով,

"

ԾՈՅհԱԼԱԿԱԽ

Հին արնելյան քաղաքակրթություններիմասին ճատկապես խեքական են կզկտուրչ բայց գրավորաղբյուրները տալիս ճետաքըքիը տվյալներ: այղ ժամանակ առաչացել էին նշվումէչ որ Հայկականբարձրավանդակում խոշորցեղային միություններ, նետրվում են դրանց մոտավորսաճմանները նռաջին տվյալները վերաբերում են մ,թԹ,.տ. 27-26-րդ Դ.դ.. դրանք բնակո» նաբար, վկայում են էթնիկ այղ միավորների ավելի վաղ գոյության մասի նչ Այսպես, ճին խեքական աղբյուրներում ձիշատակվում է ճզոր ն ան» կախԱլզի թագավորությունը: որն ունեցել Է ճարուստպղնձաճանքեր:Ըստ ն ԱրածաԱլգին տեղադրվածէ եղել Տիգրիս վտակների այղ աղբյուբների նիի ճովտիշրջանում: ՄիտանիիԹագավորության գոյությտն ժամանակայն եղել է նրա ճյուսիսային ճարնանըն իրըգոյությունը է մինչն մ,.8,ա, 1Ջ-րդ դ.: Ոչ պակաս ճետաքրքիր տեղեկություններ կան Հայասաերկրի Մասին, որը տեղադրվածէ եղել Ծփրատի վերին ձոսանքին ճորոխի տվազաններում: ժամանակակից Երզնկայի ն Երգումի շրչաններում: հը ծաղկման շըջանում՝ ճասել-են մինչե Տիգրիսի վերին ճոսանքնենրա ճարավայինսաձճմանները ըը, ճարնանէ եղել Ալգիիչ իսկ յուսիսում՝ մինչն արնելյան Պոնտական լեռները: Զնայած այն ճանգամանքին,որ խատտական աղքյուրները Հայասա» ի մասին տեղեկություններ.են տալիս մ.թ.ա. 14-րդ ղ. ուշ բրոնգեղա»բի շրջանից ե կքննարկվենայդ Հատվածում,այնուտմենայնիվչ խեթական քագավոր ԽատտուսիլիսՑ-րդի այսպես կոչված ինքնակենսագրությունում է, որ մ.թ.ա. 16-15-ԱՂ Ղ-դ. /մ.8.ա. 3275-1250 Թ.Թ./ ձիշատակվում խետտական բագավորությանՃարնանցեղերը, օգտվելով նրանց Քուլացումից, ներխուժել են խետտական տարածքները:Այդ ցեղերի մեջ ճիշատակվում են հսուտ երկրի մարդիկ, որոնք, անցնելով Ծփրատի աչ ափը, զրա» Է բիբլիական Թոգարմային վում են Թեգարման:Վերֆինս նույնացվում ՀայկականԹորգոմիտան Ճետ: Զնայած այս կցկտուր տեղեավելի ուշ կություններին կարելի է ենթադրել, որ Հայաստանումխեքական աղբյուրների վկտյուքյամք մ,Ք8.ա, 16-րդ դարից ձանղեսկն զալիս ձռավորված թագավորություններչ որոնց կազմավորումը կատարվելէ ավելի վաղչ Ի տարբերություն ձարավայինն ծժարավարնեմտյան Հայ«ատվածներից, կականբարձրավանդակիՀյուսիսային շրջանները չեն ձճիշտտակվում ին արեելյան գրավոր աղքյուրներովչ սակայն ըստ երեույթինչ այստեղ եռ գոյունյուն ուր զերիշխող ունեին խաշոր ցեղային միուճյուններչ դիրք էին գրավում նրանց ցեղապետներըչորոնց թաղումներըգրնվում են Թռեղքի, Լճաշենի, Կիրովականի,Քտրաշամբի այլ վայրերի խոշոր ն դամբանաբլուրներում:Համեմառաքաըավելի փոքը։ ցայց ճտրուստղամքա-

Կագաննե `

'

աններում թաղվում էին ներկեղային տրիստոկրտտիայի ներկայացուցիչԱերը: րբ: `

Ցեղային ավազանուամող տնտենականպաճձանջը իր Ճերթին ստեղծում եր Հզոր ստեղծագորձական լիցքեր ն քարհնպաստ արձեստներիզարգացման ճամար:Մյուս կողմից խոշոր դամբարանների ճանղես գալը, որոնք կառուզումը պաճանչում էր աշխատուժիճզոր ներդրում, քաղմանբարդ: ծեսը ն ուղեկցող ձարուստնյութը վկայում են Հայկականքարձրավանդակում ցեղային Հասարակության խոր գույքային անձավասարութ մեչ առաջացած մասին: Եթե Հայկական բարձրավանդակի Ճյուսիսային շրչանները ճնագիտա կան տեսակետիցճամեմատաբար լավ են ռւսումնասիրվաձ, ամա ծարավային ե ձարավարնմտյան շըջանները, որոնք ձսկայականնշանակուճյուն ունեն ձայ ժողովրդի էՔնոզենեզի տեսակեձարցում, ճնագիտական սարգաբանման տից Գամարյա.ուսումնփսիրվածչեն: Սակայնչ ինչպես նշվեց, ճին արնելյան աղբյուրները ստույզ վկայում են Հայասսայի,Ալզիիչ նաիրիիճան դես գալու մասինչ Այդ միությունների ձարնանությունը Ճին Արնելյան ձանգեցնում էր նրան, որ պետություններիճետ, ձատկապեսխեթքականչ այստեղ ձանդեսեն գալիս նախադինաստիական դարաշրջանիՃասարակական ճարաբերղություններ:Այս ճանգմանքներըբերում են գզորցեղային արիստոկրատիայիծշանդեսզգալուն, որի ձեռքին նույնպես պետք է կուտակված ցելիներ Ճճսկայական ճարստություն:ԶնայածՀայկական ռարձրավանդակի ղային միություններիձասարակական զարգացմանպրոցեսը փոքր-ինչ ետ էր կարելի է ենՏաղրելջչ որ մնում`իրենց ճարնաններից, նրանցից խիստ չէր տարբերվում: ճաստՀայկական բարձրավանդակում,ինչպես ն ճարնան երկրներում, րակության Ճիմքը կազմում էին ազատ ճամայնականները» որոնքզբաղվո ն տըրճեստներով՝ էին երկրագործությամբ, տնեասնապաճությամթ իստ տարմեչ ընկած մարդկանցից: Հենց թերվելմվ. ցեղային ավտգանուցկախման

այնուտմենայնիվ

այս

ազատ 7զուղը ձամայնքները

կամ

տեչջքաղաքը»»/. որոնքունեին

կազմում էին ինչ-որ Պպարտավորություններ, քրմերի ե զինվորների վեճիմնականբնակչությունը:Ըստ երնույթին, բին խավըներկայտցնում էր ճտսարակությանայն վերնախավը, որը ընտրու ոը ,չքազավորինչչ: ՀետաքրքիրԷ նան այն ճանգամանքիչ եր Հայաստտեի կարող էր Համարվել ժողովրդական Հայասսայի չչքազավորինչչ ձավասար ժողովը: Այս փաստերըվկայում ենչ որ Հայկականթարձրավանդակո աստիճանը վրաչ ե խոշոր թոլոր ցեղերը կանգնածէին վաղ ղինաստիական ցեղային միությունների առաչնորղները ընտրվումչէին ժողովըղակտնժո» "ղովի կողմից` ստանալովզգալի արտոնություններ ե իրավունքներ: պետությունների դեմ նգաս» ճզոր Ճարնան պատերազմները Հաճախակի այլե ստրուկների ժեռքձեռքքերմանը, էին ոչ միայն ճարստության տում էին: Այս ճանգամտեքըճանզեցնումէր նրան, որ Հայքերման աղբյուր զակտն ինքնավարություն

կական ՀԵ

ն

առախ քնքացքում ձամարակուքյան

քարձրտվանդակի թոճմացեղա յին

էր Փնտյին ստրկության ինստիտուտը: Ելնելով

նում

խեթական աղբյուրգերիներն էին դառնում ստրուկներ: նրանց մի մասին տեղավորում էին ազատ ձողեըի:վըա, ն ճարկ վերզնում ռնգամ ընդգրկում քանակի կազմում: Մյուսները դառնում էին արքունիքի է տաճարիստրուկներ, մի մասը` տնային ծառաներ: Հանդես են զալիս նան անձնական ստրուկներ, որոնք իրենց տերերի սեփականություննէին: հճարկեչ չի կարելի խեքական ստրկականինստիտուտըմեխանիկորենֆո» հաղրել Հայկականբարձրավանդակի ցեղերի Հասարակության վրա: Այնու» ամենայնիվ խոշոր ղամբանաբլուրներում ձճայտնաթերված ստրուկների թաղումները վկայում.ենչ, որ այդ ժամանակՀայկականքարձրավանղակում եղել է ստրկականՀասարակությունըորն, բստ երնույճին, պետք է նմանՀվեր Ճարնեան երկբներումտիրողին:։ Միաժամանակճանդես են զալիս զինվորներիչ քրմերիչ բարձրաստինթն Հածառայողների խավերը: Տղամարդը սարակությանմեջ զրաղեցնում էր զերիշխող դեր նե մասամբազատվում

ներից, իմտնում Ենք,

որ

ոչ

բոլոր

տնտեսականգործունենությունին,

ոբը բերում էր ժառանգական իրավունքի խորացմանն դասակարգային ճարաբերություններիճանդեսզալուն:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

վում,

բոնի 927,

Ս.Ամիրյանչ Հնագիտական նոր ճայտնաբերումԵրնանի տերիտորիտՊԲՀ, 1969,

նո,

Յ

Գ

Գ.Ե.Արեշյան, Հ.Ե.Միմոնյան, Գ.Մ.ՍարգսյանչնեյազրտականկենտԲԵՀ ՀԳ Քվականիդաշտայինճնագիտական աշխատանքներըչ Երնան,

նո,

3,

էջ 266-274:

Լ.Ա,Բարսեղյանչ, նոր նյութեր Հայաստտնի ճնագույն շրչանի արվեստի

Կատմության վերաբերյալ,

ՊԲՀ

,

1966,

նո,

Յ:

ի,Մ,Դյակոնովչ Հայասա-Ազգի ցեղայինմիությունը

ե խեթական Քագավորունյունը, Հայ ժողովրդի պատմություն 4, 1-ին, երնան, 1921:Ս,Ա,նսայան, Գ.Հ.Միքայելյան, Ճրոնզեդարյանգունազարղ նորաճայտնմուշներըչ ՊԲՀ, 1921 նո, 2:

.

խեցեղ

Ս.Տ,երեմյան, Հայասա-Ազզերիտեղորոշումըչ էթնիկականկազմըն Հայ ժողովրդի պատմություն, 4. Ֆ-ին,.նրնան, Գառնի4-րդ, երնան, 3962: ԷԵ,Վ.խանզադյան, Հայաստանըմիջին բրոնզի ղար Հ.Ա,Մարտիրոսյան, 4. ն-ին, 1971: Հայչժող.

լեզուն,

նույ.

Պոռմուքյուն

1973:

չոձամանակաշ

Կ.Ա,Մկրտչյան, Խանզադյան Է.Վ., Է.

31979:

Հ.0.Մնացականյանչ Լճաշենի ՊԲՀ 1965,

ըը,

Մեծամոր, Գերամյոն, Երեան,

մշակույթի Հիմնական նյութական փուլե-

Հե.նիմոնյտնչ Հնազիտության գիտաճետազոտական լաբորատորիայի1986 Թ. դաշտային աշխատանքները, Ճճամալսարան, Երեանի Ծրնան, 2987, նո, 2 21-29.

էֆ

,

ժ.Դ Ա.Ա,Քտլանըարյան,

«Թաչառրյան, ավազանիեզակի ճնագիԾեանի

տական ճայտնագործության մասին, Լրաթեր, 3969, նո, ըչր.ձրօոտմ.ԱմդՕՅՅԱՒՇՏա6 զօքմմ Տ ածքճամոտ

ՇԱ, 1975,

ձ. Շուտ» Ւ.Շ,ձրտոճճ. 1այօ00թքօոծնճասք տ Ա ձքոթօտճ ֆաօչյօ 8.8. ԽառքօՎԵԼ Էք բաս", 1988, Ե Գ. ճքօ83080Ր0

օտ.

Ի

Օքօղոծոօ 1րսօտու Խոֆորօրու ղքծրիօն աօջ0«860Հոռ

ԱՏՇ6ԱՑ Ագ

մ

Ո.Շ.4880Դ50681.1.1. Ր.1ձրգաղո, 8.9«ՕբՅԱՑՇՅ:, օւ, Փ.Ա.Այքոոու,

ԱՅՏքՕՇՔԱ.ԽօՍԾԱ Շբօդոտրօ. ա

յքա

11,

1990, Ի 1.

րը սՅաղյքօՎԵ6 Ժբօոտցաօր Ք

մ 8001ալօ Շ.ննօճճւշՕքյաստ

ձքճանի

1610 1քծտոծի ձբստոստ.Տքծոճո,

1966.

Նքօրճւ (ձրատօոօրաՎՓօտսք ՕՎծքա),Երօոճի,1969. . Շատթուջյքզորոտի ձրատատմ. էքօթու, Լ980. ոլծոօն քօտւող հյղջտյքճ 0086ք0-80040Գ808ձքածուու, Շ.1.ԵՇճոն» րծա, 1975. Շ-նշխօճու, Շ-ն.նօճտմ.

հզւօյոս 1բ180101աՎ60:Ա

8 ՅՈրոծրքծ Շ.12Ք0844, 1.8Ատրոնըը . Ի 5. (Աքս.Շ6թ), Շն, 1962, նօրողտոմտ. Շհ, 1960, Բ1. Ն-1.Նաւտքօճ. ՆԱՅՅԽՑԵղՇաաք Ն1.խյարաքօտճ. ձքաօՕ0ՐԱՎ6Օատ: քոճ0րա 195կ բ, 8 ՕթքցՇճԱ0Շ-

Հոու

օզում.

Շո

1-1.Նյամզքծ88.

Անկ, 67, 1967.

տօոքօօ)

Օօ

|

օօղոճղթոօմաղոօքոքօոմոտու 80.070134, 1973., 091, 1967, Ե2.

քէնւ ՈՕրքօԾ04ամըւոօրօ 12ոտաճյմ. եՇԱ, տեր, 1.1.1ՆԱհճքօ88. 10յատոտւըրսք ԽՕՐաղթքտ.

Խ.1.նումքտ88.

Խ տօրքօօյ

Օ

քճտտարրաքծսօօ01

1974, Քառաօմ ըօճծդօ1ուտ աահտքտտն. 1959. աճ, Ալկ, 67, Ֆ.ձ.ճֆոնմ. հրգաօ010ՐԱՎՅՕԵԱՑ քճօաօրախ 830,

ղրօթաօօա.

ԽՆ.

18,

Ք 2..

Վրստոմտ Ցոօ29 1.1.ԱՅքջաքօ6:ու, ,

Ֆքօրոը 1564.

"

ոճ

ըարտս Լոջ-

ձողտ7ոօր1Ու-ո6ո6 ՕԽօրօ

Պրազոօջը, ՀՇճղոօմ,

Ծքօրտե տ բճկոծրօ

01688.

.

-.

|

Յոօւ ԱՅոյաճն,- ՈՅՈՑՈՓՅյան 31001478, 6քօոխ ք 01638 զ ըծբքաւօքտտձրսօչամ. Քրծոճը, 1975. .0.Արտղճատաու, 0 ղտյակոծջոօն պօբգաարծ ԷՎՏաՑՆՎ. 8605ղու օ6ո. ձէ հքսՇնջ, 1957, Թ 5. ոյն ՅՅոճոաոթՖոչ 1.. 1989. `Ֆ.3.Ոաօ2քօտ0չոի. ձքաօ0ղօրաղ ԱՇԸԱԼԵրան: Յրօմտ էճոտք» ԼՇԱՏ 1.50.

6.

1765. 19835. ԽշնշՕՈԱՕ:Ա.

քառ Ծքօոտն

տար. :

աոոծքոճոու

Ճճքամքծտքոծաճո այոֆոյքը ըոօքաօղտ ծբծղոտմԾքօքտտե Խյոջչյքոոի ոբօրըց60 (օոարՏեղծոեոտ)տ ռն:

մ քՔՅԱԼԵՑԻՕ81638.

3ր019 Ծքօաոտք Եքտոոն, 1982. Խ.Տ.ՇԱԽՕ1ՄԱ. 1841 ՈՉԸՐքծԾՅաամ ՏՑոօատ օքգղիթմ Ծքօոտելօր աԼ68ուիճ 8օքու քարօք, Օն. 1984,Ք5, 6. 122-135. 1.ն.Շտաօաու. 80281 ըքճաո08թռ օօաօատերմքոօն. ՕԾՏԱԾՕ»մ-Ֆոօյա օքծղն քօտՅե Ճքածուու(ոօուան ՈՕՐքՅՇՑաւր 8օքոռ Էռոօք). 18, ԻԼ, 1990, 6. 188-208. դ.0«ԼՆՅՎԱՏքՅՒ.Լ1քօտողտ չյղթրցքճ Ջաքճոճ. Խրօտող,1975. ոօ

-

ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ

ԳԼՈՒ»

-

ՀԱՑԱՍՏԱՆԸ ՈՒՇ ԲՐՈՆՋհ՝

Պար. Դ. Ուշ

ԴԱՐԱՇՐՋԱՆՈՒՄ

բրոնզեդարի մշակույթը

լեռնաշխարձինյութական մշաՈւշ բրոնզի ղարաշրջանը, Հայկական առումովջ բացառիկտեղ է զբաղեցնում: Միջին բրոնզի կույթի զոտրգացման նրա տարածքըքնակեցնող ցեղերի տնտեսական ե Ճասարակա ղարաշը ջանում կյանքում տեղի ունեցած փոփոխությունները անձրաժեշտնախադրյալներ արձեստներիորակապես նոր: տնտեսության, մասնավորապես, ստեղծեցին վերելքի ամար: թռիչցածձն նկատվում են բազմաքանակխուրկյանքում առաջին Քաղաքական նան ն ճայկական/էթնոսների կենտր ձճնեվրոպալեզու/այդ թվում րալեզու տես Վանի քանվամողների /մանրամասն ըոնացում ընդդեմ ասորեստանյան գԳավորությանբնվիրված քաժնում/: Տնտեսության Ճիմնականճյուղերը՝եր-

անգամ

կըրագործությունն ու անասնապաճությունը, զարգացմանշատ ավելի բարձը Դիոնս վաղերկրագործության ժամանակներիցտնտետստիճանիեն ճասնում: երկրագործությունը, անկում ապսության ձիմնականճյուղ ճանդիսացող բելով միջին բրոնզեդարում, նորից սկսում է զարգանալ շատ բարձր տեմպերով, ընդ որում բնդգրկելով ոչ միայն դաշտավայրերը, այլն նախալե

ձաշվին մեծ չափով շրջանները: Անապառաճատումների ոռոգման իսկ դաշտավայրերբ՝ էին ցանքատարածությունները, ընդլայնվում ու շնորճիվ: կ առուցման ջրամբարների ցանցի ընդարձակման՝ ջրանցքների

նտյին

ն

լեռնային

կուլտուրաների Բացի ճացաճատիկային մից, զարգանումէին նան

ցանքատարծունյունների ընդլայնու-

խաղողազործությո այգեգործությունը, Ճճասնելովիր անասնապաճությունը,

գինեզործությունը ն այլն: Սեծ ե Հասնում զարգացման

նակական զարգացման ծայրակետին, քանի որ

քա-

անասնագլխիճետագաաճը սաճ-

ն երկրագործական այլ էր ցանքատարածությունների մանտափակված

Ճողամա

Ճաստատսերի մեծացմամբ ն արոտավայրերիպոտենցիալով: Վերջնականապես մոտ այն ձեին, որ տիրապեանասնապաճությունը /շատ վում է ճեռագնտ տող է նան մեր օրերում/: Բարձը զարգացմանԵն ճասնում նան արճեստնե քրոնզի արտադրությանզարգացմանճետ: Ատեղծվում են ճակա ըըչ կապված

գաղտնիքնե բրոնզե իրերչ որոեց արտաղբության յական սկզբնավորվում Են դեռես միչին բրոնզի դարաշրջանից:Մետաղամշակ լայն զարնպաստում էր միջցեղային փոխանակության կատարելագործմանը

քանակությամբ

'

գացումը: գտածորակականփոփոխուքյուն Պղնձի մշակման քնագավառումտեղ լվածքների տարա. է քազմատեսակ Գամաձու "ների լավագույն վկայությունն որ կենտրոնների արտադրական "Ֆումը: Ընդ որում պետք է ենթադրել,

240."

:

՝

խնամքովՑաքցնում էին իրենց արճեստներիգաղտնիքներ վարսետներբ Լայն տարածում է ստանում

մոմե

կաղապարներով ձուլումը,

դրվագումը

ավելի սակավ`փայտըվ,շաղախով,տարքեր փորագրումը, գույնի Ն կիստ-

քարերովազուցելը: նե այլն: քանկարժեք Ընդունված էր նան տարբեր իրեր արծաթյան ոսկյա թիթեղներով պատելը: Ուշ բրոնզի դարաշր չանի կորնորագույն նվամումներից է երկաթի օզտագործման առաչին փորձը, որը մի քանի ճարյուրամյակ անց ճանգեցրեցայս էժան ն տմուր մետաղի լայնածավալօգտագործմանը:

Մետաղաձու լությանն

նման վերելքը մետաղամշակման

նպաստում

էր

արձեստների՝կավազործությանչ փայտամշակության,կաշեգորճատկապեսշինարվեստի ձության, ջուլճակության Լ այլնի, զարգացման Սակայն արձճեստագործության ըստ երնեու այս բնագավառները,բացի յՔինչխեց գորձությունիցչ որը դուրգի լայն կիրառման շնորձիվ կարող էր մասնակկիորեն կրել շուկայական բնույթ, ունեին փակչ ներձամայնքայինբնույթ: նան մյուս

|

Զնայած դրանչ

նյութականարտաղիության կտրուկ վերելքը

մասնազիտաց-վածությունը մետագործությանբնագավառում որի շնորճիվ արտադրվում էին արվեստիեզակի նմուշներ, բացի երկրի ներսում տնտեսական պաճանչ» ների քավարարումից, ձանգեցրինմիջշրջանային ինտենսիվփոխանակութ Այս փոփոխությունները ձատկապես էական էին խեթախուրիտական մշակու» նե

քային շրջանի ճամար:Արտաքինն ներքին փոխանակման էտկան մասը կազ» մում եր անասունների փոխանակությունը: Անասունները շատ գամախ ղդառ-

նում էին Քալանի օբյեկտ» որի ճետնանքովավար դարձածանասնաճոտերը ն այլնի փոխանակվում էին շքեվ զենքի, արղուզարղի իրերի, ձիասարքի ճետչ որըչ ինչպես կտեսնենք Ճետագա շարադրանքում: ծաստատվումէ ձուշարձաններիցմեծ քանակությամբ ներմուծված իրերի ճայտնաբերումով: Սակայն չպետք է մտածել, թե Հայկական լեռնաշխարճիցեղերըմիայն ներ» մուծում ու կամ նմանվում էին Հարնաներկրների արտադրանքն. արվեստը: ն Հայաստանը ԳտնվելովԱրնեելքի Արեմուտքի միջակայքում, դեռես «նազ է կապողօղակ ձանդիսացելՄիջագետքի,Փոքը Ասիագույն ժամանակներից ե Կովկասի միջե: Այստեղից են դեպի ճյուսիս ն արնելք գնացել ինչ» մի պես ձին արեելյան պետությունների, այնպես էլ տեղականարտաղրանքի : Կովկասի արտադրանքը Հայնմուշները, ինկ Հարավայինն Հյուսիսային կական լեռնաշխար Փոքը Ասիա, Հյուսիսային Միչաճով շարժվել է դեպի գետք, Արեմտյան հրան, նպաստելով ոչ միայն նյութական արժեքների վերառախշմանը,այլն ձոզնոր մշակույքի տարածմանը: Հայկական լեռնաշխարիուշ բրոնզեդարի ձուշարձանները վերաբերում են մ.թ.ա. 15-12-րդ: ղդշդշշին ն քաժանվում են կագրորեն

-

.

ժաման

երկու փուլերի՝

վուլ՝ վաղ

մ.

Ք...

Դ-Ղ15-18-ող

Ն ուշ

"

փուլ՝մ.թ.ա, . '

12-րդ

Երկրորդ փուլի իրերբ գոյատնել են նան ավելի ուշ շրջանում ընդգուպ մինչն մ,ք,ա, 10-8-րդ դարերը: Բայց այս ժամանակաճատ վածը, կապվածերկաթե իրերի տարածմանշետչ վերաբերում է վաղ երկաթի ն երկաթի լայն տարածման ղարաշրչաններին: ղ.:

`

Լճաշեն: Այդ

Հայաստանի ղարաշը չանի

ն

մակապճուշարձաններից են

զոամբողջ Անդրկովկասի

ճանաչում գտածԼճաշենի դամքարանադ Թ,թ. պեղվել կրոմլեխները, որոնք 1959-1971 լայն

տի ղամքանաբլուրները ն են սկզբում Հայաստանի պատմությանպետականբանզարանիչ իսկ այնուճետն 2ՀԽխՍ,ԳԱ Հնագիտության նե ազգագրության ինստիտուտի արշավախմբեր կառույցնե. Լմաշենի ղամբարանադաշտի կողմից /ղեկ, Հ.Հ.Մնացականյան/: րի ճիմնականմասը

Է կրոմլեխով 2ըջազեված ոչ նարձը ներկայացված չ

քարաձողայինԹմբի տակ գտնվող չչքարարկղայըն»

են խոշոր ձածակված

սալաքարերով:

որոնք դամբանսխ

ճանզուցյալների կանոն,

Այդ դամքարաններում։չորպես պառկեցրե չորսոտանի փայտե շրջանակավորճիմնակմախքովչկաշեփոկերով գործված Է մի քաՀամեմատաբար աղքատ ե, քաղկացածձ գույքը մաճ:ճիվրա: Թաղման կամ առանձինղեպքեՆնետասլաքներից վանակատե շատ քիչ զենքից` նիչ րում բրոնզե ղաշույններից ե նիզակներից երքեմն խոշոր ու մանը եղեն

ջերավոր անասունների ոսկորներից:

են ներկայացնում Լճաշենում Սռանձնաձատուկ ճետաքըցրություն

պեդվեծ ցեղային առաջնորդներիխոշոր ղամբանաօլուրները: Վերջիններս ղամքանաթմբերիսկզբնական բարձրությունը ձասնում է Յ-5 մ-ի:Դեղումթմթիգ պաճպանվելէր 1-1,9 մ քարձրու-. ների պածինղամբանանլուրների էր 18-20 մ-ի: թյուն ունեցող քարե չչզրաճը,,: նրա տրամագիծը ճասնում

5-8 մ երկարության նեղ միջանցքի տեսք ունեինչ ոԴամբանասրաճները րոնց երեք. կողմի պատերըշարված երն 2-5 տ քաշ ունեցող ճսկայական դրամոսի կողմից մուտքը փակող շարժայռաքեկոըներով, իսկ չորրորդ» փոքըչ մի քանի ճարյուր կզ քաշ ունեցող քարերով: ված էր Ճամեմատաբար էր միտկառուցվածքը սրաղկացած Այս սրաճների երկմաս ծածկի բաղաղրված կեղծ քաղից` կառուցված ճակայականսալաքարերով /երկ շար» աստիմանաձե Ց մ,

լայն,

1-5-2

մչ

ճաստությունը՝ առաջին դեպքում մինչն

1,8-մ/:

տոննայի: Սալաքարային այղ կառուցված որոնց քաշը փայտյա ճիմնակմա վրա: Դամքանասրաճի ճենված էր ձզռրըգերանաձածկի ճասնում

է 10-15

կտորներով, որոնք փայտինամերեույթին պատվելէ գույնզգույն են ռագմեւ բրոնգե մեխերով: Այստեղկատարվելեն ինչպես անձատականչ

ըստ

-:

խմքակային թաղումներ /մինչե 31 մարդ/: Դամբանասրաձներ ձկ.

այնպես էլ

տակներինմոխիր է սփռվել, իսկ

աճյունների

մի մասը պատվել է

կարմի

Լճաշենի շարքային Թաղումներում, ինչպես նան Գեղարոտի Մուխսնի, Ցամաքաբերդի ն այլ ղամքարաններում:Օիեն նան ճագուստիկտորտանքիվրա: Այս բայի ճետքերըպաճպանվել ղամբպցեղային առաջնորդներՃանդիսացողտերերը թաղվել են նաքլուրների քաղմանճամարշինված սայլերի վըտ ճիշտ այնպեսչ ինչպես միջագետքյան օխրայովչ,

որը

նկատվում է

նան

արքաները, շարունակելով այսպիսով միչին բրոնզի ղարաշրչանի թաղման է ինչպես Լմաշենում, այնպես էլ. քռեղքյան ենսը, որը ձաստատագրված

ղամբանաթլուրներում:նրանց թաղում էին շքեղ կաճավորվաձ դամբանասըուր ղնվում էին ճսկայականքանակությամք ընձաներ՝"խեցա-

րաճներումչ ւ

`

նոթներ,

զենք, աշխատանքի գործիքներ, պերմանխիիրեր, այդ Յվում մեն քանակությամբ ոսկյա զարդեր, մսից կերակուրչ ինչպես նաւ գոճաքերված ծառաներ, այսինքն այն ամենը» ինչ տնձրաժեշտէր անդըշիրիմյան կյանքիճամար: Լմաշենի դամքանաբլուրների Թաղմանճամարկառուցված սայլերը տարբեր ձնեերունեն: Սրանց մի մասը ներկայացվածէ քառանիվ սայլերով:

են` պատրաստվպե Անիվները սկավառակաձն տախտակի երեք-չորս կտորներից, կենտրոնում` տակառածն ելուստ-անվակունղով: Տախտակների կտորները են անշարժ քտոտ» իրար են միացվածփայտյա գամերով: Անիվներըձճագեված կող սռնուն, որի ծայրերը կլորացված են` անիվների ագատ պտտվելու ճամար: Առնուն պինղ ամրացվածբափքրոչ մեծ, ուղղանկյուն շրջանակը 08 2 մ չափերի է ձիմնականումունի կամարածեծածակ, որն արված է 13 ցանցկեն պայտաձնձողերով: ծածկիչուրաքանչյուր ձող ունի մինչն 40 երկայնական անցքեր: որոնց միչով անցկացվպե էին ավելի քարակ ճորիզոնականձողիկներ: Թափքիշրջանակին փայտյա զամերի միջոցով ամրացված էր կիսակլոր ծայրերով լուծը: Բացառիկսայլերից մեկի թափքը 11 դամբանաքլուր/ չ ի տարթերություն մեացածների, ոչ Ցե կամարաձե է, այլ ունի ուղիղ բարձիացող կողեր՝ բաղկացած1.5 մ բարձրու» նե 8656 մ երկարության ուղղաճայագ ամրացվածերկու շըջանակնեՏյան քից» ռրոնց միջակայքը գատվածէ բազմաթիվձողերը շարքերով: Քափքի վերեի, դիմացի Լ ետին պատերը,սայլի այլ մասերը զարղարվածեն Լ եղեիկների պատկերներով, ճամակենտրոն շրջանների, պարույրներ, աջլ երկրաչափական փորագրություններով: Սրանց ճետ մեկտեղ գտնվել են նան երկանիվ կառքեր: Սրանց տկիվեն: Այս կառքերի Ցափքըկազմվածէ 3Յչձ մ Ենըը նույնպես սկավառակաձն աղեղնաձն շրջանակից, որի վերջով անցնում Է կլոր ստոերկարությամթ Քափքբունի 1,5: 1 մ չափեր, իսկ նին: Շրջանակի վերջում տեղադրված -

`

մասըչ ռրին ամրագվածէ լուծը: առաջնային

ծառայումէ

որպես առեղ: Քափքըկողեր չունի: են բերն Իացի կադքերիցչ Լճաշենիղամքանաքբլուրներից զտնվել 98 սմ/: մեծ անիվներ /տրամագիծը` մարտակառքեր:Արանցից մեկն ունի ոչ նաղկացածկլոր, ձգված անվակունդից»չ որի կենտրոնականմասին ամրացված սմ ճասեն 28 անվամաղեր, որոնք արտաքինծայրերով ամրանում են 4-9 տունյան փայտյա անվագոտուն: Անիվները ազատ պտտվումեն երկու մետ» րանոցչ, ծայրերում կլոր սոնիի շուրջը» ոնի վրա ամբացվածէ քերն. թափմ չափերի: Հիմքը արված է կաշեգոտով ե երեք կողմից 1,1 քն

ունի ոչ բարձր պատեր: Դիմային մասը բաց էչ ուր կարող էին եստել վրա ձազցվածէչ ինչպես մարղ: Առեղը ունի Յ,5 մ երկարությունչ լուծ: մարտակառքը երկրորդ վերը նկարագրվաձներումչ, նմանէ նկարագըը-

1-2

վաձին, միայն անիվները մի փոքը մեծ են: ԳըտԼճաշենի Բացի կառքերից ե մարտակառքերիցչ մոդելներ: որոնք վկայում են-, քրոնզե նբվել.են մարտակառքերի կողմից: որ վերջիններս լայնորեն օգտագործվել են Լնաշենի զորախմբերի Այս մոդելները տեղայլրվածեն զանգվածեղսոնիով, ոչ մեծ, ցանցկեն:

ձուլածո

ղամբարաննե

չենակների

ճՃարքակների

կամ խարսխաձն. վրա որոնք զարդար» ուղղանկյուն ված են քոչնի գլխով: Մարտակադքերըերեք կողմից պատվածեն կտրվածքվրա կանզնաձ ներ ունեցող կողերով, իսկ մետնի կողմը բաց է: Քափքթերի են երկու ռազմիկներ՝ կողքերից կախվածղաշույններով ե գլխներին են, 6-8 անվանա սաղավարտներ: նարձըչ կատարավոր Մնիվները՝ զանգվածեդ

ռրին ուղիղ ե կորացող առեղներով միանում է լուձին, ղերով: Քափքը կան են թռչունների վրա էունի ձիեր: արշավող երկու քառատրոփ լեված եղչջերուների ցանդակներ: Մարտակառթի "տեղադրված են

քանդակներ:

առ չնում

վազող

չողվել

ա էչ անկասկած, ճին արեՀնագույն քանղակագործներին Ռրպես օրինակ տեսարան: Հայտնի որսի լավ վելյան զարդաքանդակներից մեկըչ կարելի է օիշել Մալաթիայի բարձբաքանղակներից որի վրա շատ է վազող եղերկները ճետապեղումմարտակառքեռեալիստորեն

բով: Այս

պատկերված

պատկերըշատ մեծ նմանությունի

ունի

Լմաշենի քննարկվող

Այս մողելների ուսումնասիրության ճիմփն վրա կարելի է, մասինչ որի կազմել օնագույն կրոնական ճավատալիքների պատկերացում շուրջերկյա մանապարճորդունյունէ ճամաձայնարեր երկրազնղի բոլորը է կատարումմարտակառքով, որին լծված են ձրեղեն ձիեր ն ցուլերչկամ են Անդըկովկասյան «բկնային նավակով: Ասվածըլավագույն ճաստատումն սայլերբ ն մարսակառքերը, բազմաքանակ 'րոնզե գոտիների վըա պատկերված մոդելներին:

արդակերպէակների պատկերները,

ուղեկցվում որոնք

են

արնի

Երկրագա245

ճ սերով: նչա: Հասնել

Փառեւ

Կ

ասվեց,Էնոչենիքարտակջդքերի արղեն

տ»եղեջըը զտողարված թոչունների են

"

քանդակներով, իսկ խաբսխածնՀենակների ծայրերը՝ թոչնի գլուխներով, որոնք խորճրդանքումեն երկինքեն երկնային տրտաարնը: Ձիերը, բստ երչույքին, նույնպես ճամարվել

Այս տեսանկյունից ճետաքըքիրէ Զանզեզուրում գտնվածքրոնզե սնամեջ ուղղանկյուն ճենակը՝ զարդարվածսեպածն կտրվածքներով: բածներ:

Հենակիկենտրոնից բարձրանում է Ֆալլաձն ող, իսկ չորս անկյուննեբից են ձիերի գլուխները կորացողփզերի վրա: Ձիերի վզերը զարդարված են սեպաձն կտրվածքներով, ատամնաձե զձերով, որոնք ցաշ են ճիշեցնում:

ըը

հոլոր ձիերիգլուխների վրա

աչքերը:

ե

պատկերված ճստակ

են

ականչնե-

է ղամբանաբլուրներում գոնված Նճաշենի. խեցեղեկրոմլեխներում..

նբ

Է բազմապիսի կտվանոթներով,որոնք ծագումնցթանական ներկայացված առումով Պայմանականորենկարելի է բաժանել երեք խմբերի։Առաչին

խմբին րդ

են

պատկանում այն

որոնք պարունակում են նախոկավանոթները, զեեր, մասնավորապես թնորոշ երկյկ

դարաշրչանին`միջին քրոնզին

գույն ագուցվածքով զարդարվածխեցանոթները: Սրանքթեորոշ փայլով ծխամաններեն, բարձը, նեղացող վզով ն ցաձրադիթերկկոն իրտնով ե

եե "ուռուցիկ իրանովնեղվիզ մեծաքանակսափորներ,որոնք զարդարված ագուցված պիտակն կարմիր խումքն երկրորդ կագմում են ներկերով: մ.Ք.ա. 14-13-րղ ղ.դ. Քվագրվողուշ ըքոնզեղարի վաղփուլինՎերաբերող խեցանոթները: Արանք Ներկայացվածեն տարբեր ձների կմուճմներոժ, ե քրեղաններով, որոնք անկանի» լայնաքերտան,սափորներով, գավերով ն ուղղաճայացգծեզարդարվածեն փայլանախշովարված ճորիզոնական

ն զիգգագ եռանկյունիներիվ, փայլանախշովարված ճորիզոնական քնռրոշ գծերով, ռելիեֆ գոտիներով:Լմաշենի այս խմբիկավենոթներին են ուռուցիկ իրաններով անոթները, որոնց ճառակինանցք կա: Այստեղ անսքով ոչ մեծ քանակությամբ ներկայացվածեն ըբնկյուզի կիսակեղնի

բով,

անոթներ: Երրորդ խումբը ներկայացված է բնորոշ.ծիսականանոթներով: Այստեղ ճանդիպումեն խոշորչ սն փայլեցրած, իրանի պատերին տնցքերով ծխամաններ:Մյուս ձիամաններըերկփող անոթներ ենչ որոնք Հայտնի են` Լոռի-ՔերդիչԿարմիր-քլուրի նախաուրաբտական Երետնից, բնակատեղիից, ու Քեշտաշենից, Սամճավրոյիցն Հայաստանի Անդրկովկասիայլ.Տուշաիկթրվածց«պատերին ձաններից: Այս ծխամանների արվածեն ներ:

են հրտնիպառերը զարդարված

եռանկյունաժե

ե՝օժազալոբ ռելիծոանկյունիներով

ֆային պատկերներով: զանվել են ժձձ Բացիխեցեղեն սպասքից»Լմտշենիդամթարաններից մեծ ու փոքը փայտյա քրբեղաններ,գղալներ, շերեֆեերչ քակակությամը սծուտեղներ: Գտնվել են նտե եռոտանիսեղանի

մետցորդեեր: Քավակ

նղ. 52,

Ա:

:

ա»--..«--՛

Ուշ թրոնզի դժինշրջանիմարտակտոֆեր--՛նկ.1, նդ.2 Լոռ|-քեղից: Լճաշենի,

մեձ

քիչ

ճետաքրքիրխումբ են կազմում մետաղյա իրերը` քաղկացածզենձիասարքիչաշխատանքիզործիքների,սպասքի ե պերճանքիքազմապիու

Առանձնաձատուկխումը են կազմում ձճնագույնվարպետնմուշներից: ների արվեստիանկրկնելի ստեղծագործություններ ճանղիսացողմետաղյա

սի

-

քանդակները: Էնաշենիցպեղված զենքը ներկայացվածխոշոր խողովակակոքառչ նեղ փետրաձնկամ տերնաձն շեղքերով նիզակներով, որոնք ճամա ունեն մեծ խումը են կազմում բրոնզե սակրի.., միջանկյալ ող: Հատկապես "ըը, որոնք բուն մարտական նշանակությունից քացի, լայնռրեն կիրառվել են ռրպես աշխատանքի գործիքներ: Այդ սակրերն ունեն զանգվածեղ, կիսալուսնաձն շեղբեր` ձվաձն անցքով» կենտրոնից բարձրացող գլխիկով, կոքառ, որի բլնանցքերբ զարդարվածեն ռելիեֆային ելուստներով, կենտ են բոնում` սրացող ելուստով: Հարձակողականզենքի մեծ ձավաքածու կազմում նետասլաքները»որոնք, ի տարբերություն զենքի մյուս տեսակ» են կայծքարից ն վանակատից:Մրանք բոլորը ներից պատրաստված ձգված, նշաձն տեսք ունենչ ձիմքում, փայտի'ամրագնելու ճամար`ուղիղ կամ կիսակլոր փորվածք: Բոլորը խնմմքով մշակված են, եզրերը՝ ճիանալի ռետուշված» որոնք ներկայացվածեն երկու տարբերակով: Առաջինները բրոնզե տանձաՆ գուրգեր են, որոնք ունեն 8 թերքիկաձնեելուստներ: . Երկրորդ տարբերակինմուշները 4 թերքիկավոր ելուստներով զնղդաձն գուրգեր են, որոնց քերթիկները վրա արվաձ են եռանկյունաձե..զարդեր, որը յուրաքանչյուրին տալիս է բարձը ծաղկի տեսք: Առանձնապես ձարուստզենքի Հավաքածուեն կազմում ղաշու յննեըը» որոնց մի մասը գտնվել է շքեղ զարդարվածթրոնզե պատյաննե Սրանք բրոնզե միաձույլ դաշույններ են, երկար, եռանկյունաձեչ բազմաթիվ երկայնական ակոսներով, շեղբով: Շեղբի ճիմքըավարտվում է զանգվածեղ խաչարղով կ կիսագեդաձնգլխիկ ունեցող խողովակաձն կոթաեն գծազարղեռանկյուռով: Այս ղաշույնների պատյաններըզարղարված նիներով, զարղաշը շանակներովն օձերիռելիեֆային պառկերներով:ձանդիպում են նան ավելի նեղ շեղբով խաչարդով նույնատիպ դաշույններ: Սրանց թռնակների գլխիկները զարդարվածեն խաչածե ծատկերներով:Խաչերի եզրերի կտրվածքները լրացված են-քրոնզե թինեղներով: Դաշույն,

սրերի ոչ մեծ, բայց շատ քնորոշ խումբյորոնք եղանաձւ ավելի վաղ շրջանի օրբնակներ են: Սռաչին խումբն են կազմում ե վրա ղաստակով երկար, կտրվածքում ձվաձն շեղբով սրեր: Դաստակի կտրվածքներ են արված՝ բազմագույն ազուցվածքով զարդարելու ճամար: ստորին մասը եղանի ձն ունի ն երկու կողմիցկիպգրկումէ Դաստակի շեղթի ուսերը: Ձենով շատ մոտ, եղանաձնդաստակովսրեր ձայտնի են ների ճետ- գտնվել ե

`

նալ

ՊարսկականՔալիշից ն Լենքորանից: Այս տիպը սրբերի ճետ ճանդիումեն շրջանակավոր բռնակով օրինակներ:Այս սրբերնունեն նեղ, երկար

նան

կտրվածքներով

շրջանակավոր դասմակ, որբ ավարտվումէ արված կաչով զարդարվածկիսակլոր զլխիկով: են կազմում բրոնզե սանձերը, որոնք ըստ Հարուստ ձՃավաքածու արտաքինճարղարանքի քաժանվում են մի քանի ձների: Սրանք բոլորն ունեն երկմաս լկամներ: Կան որոնց ծայրերըձիշեցնում ն

չեղբ

են

սանձեր, Լկամների

ճաղավորանիվներ: Բացի սանձերից գտնվել

մարմանղներ, որոնք,

ըստ

կամ կաշեփոկի լծասարքը:

քանակությամբ բրոնզե խոշոը երնոխթին, զարդարել են ձիու ծածկոցները են

նան

մեծ

Լմաշենի ղամբարանադաշտի աշխատանքի գործիքները ացի վերը նրշված սակրերիցչ ներկայացված են նան այլ նմուշներով: Սրանցթվին են

պատկանում այսպես կոչված տաշուրագները, որոնք լայնորեն

կիրառվել

ն փայտամշակմւթյանքնազավառում: Սրանքբավականին կաշեգործության արխայիկտեսք ունեն` դեռես ամբողջովին չձնավորված իրանով ե քռնակովչ են

են Կիրովականիմիչին քրոնզեդարյան կացնին: Ձեով արիաիրերի թվին են պատկանում խողովակակոքառդուըը, ունի փորաորն. կավոր սայր-ն արում է Կիրովականի զտածոյին: ու

աղերսվում

իկ

են ոսկրե Կաշվիմշակման Ճամարօգտագործվել կոկիչներ: Գտնվ կոկիչները մի մասը /երկ. 8-19սմ/ ճար, մի փոքը ճաստացող դանակաԳե գործիքներ են, որոնք արդեն մշակված կաշվի արտաքինինփայլ են տվել, վերացնելով անճարքուքյունները: Մյուս մասը ձւավոր ենչ մի չ

`

քանիսի վրա Հ-5

ծակերքկան` կաշվի վրա ձավասարա չափ անցքեր անելու

ձամար:Առանձնաձատուկ

են ներկայացնում ձետաքըքրություն

ոսկրե զգործիքների ատամնավոր ելուստները ե ցանցավոր փորագրությունները, որոնք են կաշվի վրա ղաջվածքանելու ծառայել ճամար: Գտնվել են նան մեծ քանակությամբ սրված ծայրերով խողովակաձնոսկորներ, որոնք, ըստ երե-

օգտագործվել են ջուլճակագորձության մեչ: Ինչպեսարդեն նշվել է, Էմճաշենում գտնվել, մետաղյա սպասք: Հատկապես տարրեր-ձներով են ներկայացվածՔրոնզե կաթսաները: Սրանցից երկուսի իրանը.ն ձատակըուռուցիկ ենչ իսկ շուրները մի փոքը դուրս մկված: Կողերին զամերովամրացվածկիսակլոր կանթերը բարձրանում են շուրխերից վեր: Գտնվել Են նմանատիպկաքսաներչ որոնց քռնակները են ուսերին ն մկվելով իջնում են ղեպի վերին մասը: դուրգնովեծ նյս կարսաների ձետ զգսնվել են միսը խարույկից օգտա-ճամար Ճանելու ե ն, որոնց կ եռիկներ բ րոնզե տարբեր գործվող զործիքներ: Արանք ձների վույնինչ

մի մասը սնամեջ կոքաճներով են,

է

են վերածվում

որոնք վերշջամասում

՝

,

Մյուսները

ճկվաձ, կիսակլորձողի: մի փոքը այլտեսքունեն, սրանք երկար ձողեր են / երկ. 63-68 սմ/, որոնց երկուձայրերը կեռացածեն ճակադիրկողմերի վրա: Ելնելով այս կեռիկների երկարությունից, կարելի է ենքադրել, որ սրանցով ոչ միայն կաթսաներից է միս ճանվել, ոյւ կամ օգտագործվելէ նան. որպես կրակխառոնիչներ ածուխը օջախի խարույկի խառնելու, նրանից միս կամ այլ մքերք դուրս բերելու ճամար: Բրոնզե սպասքի թվին Կետք է դասել նան խոշոր, ճարուստզարդարվածշերեփի: Այն ունի կիսագնդաձնիրան ն ուղիղ, ճաստացող շուրթ: Սնամեջ ե ավարտվումէ է սեպաձե կտրվածքներով մասում զողզարդարված ստորին ե նստած 0՛ վաձ չորս խիստ ոճավորվածթըրոչանիվով նրա վրա նի քանդակով: են ներկայացնում Բացառիկ Լճաշենի ճաբուստ դամբարաններից զտնվածպերԾմանքի իրերը: Դրանքոսկյա կոճակներ, գնղաեն" ագուցված կավով կամ փայտով մեչ սեսածն կտրվածքներով ուլունքներ են նտնե Գտնվել նշաձե քարե ներդիրներով ոսկյա կոճակներ, պարու յրաձե

բռնակ

անվամաղով,.

ճետաքնքրություն

ոսկյտ իրերից։ գտնվելեն ցանակությամբ Ճակայական կախիկներ: հացի վեցանիստսարդիոնե ն ագաթեձրաշալիմշակվածն Գնղդաձե.չ գլանածն, տ

Ճղկած ուլունքներ: Այս զարդերը, ճատկապեսուլունքները ունեն մաշվածեն ն տասնամյա ցի Ճետքեր, որի վկայում է, որ սրանք մանյակի մասեր եերով անցել են ձեռքից«ձեռք: մի մասը իր զուզաձճեռեերն Ծյս զարդերի ունի շումերական, արնելամի/հրկրականն փոքբասիականոսկերչության նմուշներում ն վկայում է Հայկականլեռնաշխարճիցեղերին արեան ու առավել ծեռավորերկրների միչն ավանդական մշակութայինկապերի մասին: Գտնվել են նան կտրվածքներովզարդարվածզնդաձնեն ձվածն մեֆ քանակությամք քրոնզե .զանգակներ՝.գնդիկաձն լեզվակներով, որոնք շարծումից ձաճելի զնգում են, վախեցնելով, ըստձճնագույն -պատկերացում» ների, չար ոգիներին: Լճաշենի բրոնզեձուլական ուրույն տեղ են գրավում ն ցանդակները, որոնք Հայաստանի Անդրկովկասի ուշ սրոնզե դարաշը չանի եոլոր Ճուշարձանների մեջ առանձնաճատուկն բացառիկ ձավաքածուեն "կազմում: Գտնվածքանդակների թվումիրենց արտաճայտչականությամ են ցերի քանդակները: Սրանք խոշորչ ծավալային քանդակ» առանձնանում ներ են, որոնք տեղաղրվածԵն ցանցկեն խարիսխաձն ճհնակիվրա: Մեկ է երկու այծերի քանդակներով: Ցաձրադիը, զարդարված քանդակի ձճենակը Սա է շատ ռեալիստորեն: բայց զանզվածեղցուլի քանդակըպատկերված ունի մեծ եղչչուրներովշատ փոքը գլուխ, Հզոր վիզ, կարմ ոտքեր ե չեն. դրանք պոչ: Ընդճանուր առմամք քանդակիդետալները մասնատված ն աննկատ են: տեսաձուն մի այլ քանդակը փոքը Երկրորդ միաձուլված է քնօրինակը: Զնայած ավելի փոքը չափերին» սանկյունով մեկնաքանում `

արտադրանքում

:

այն ավելի խոշոր Է Յվում: Ոտքերն ավելի երկար են, մեծ կոտոշներով մեծ է: Խարսխաձն են թոչնի կլուխը ճենակիծայրերբ զարդարված

ավելի

գլուխներով: են Լճաշենյան այս նմուշները Ալաջա-Հու յուկի՝ արեր խորձրդանշողճամակենտըոն շրջանակներովզարդարված ցուլերի ավե լի չանի քանղակներք: խող ձամանակաշը Ուշ բբոնզի դարաշրջանում ցուլի պաշտամունքըմեծ տարածում է նյութերի ճամակարգված է ուսումնասիրությունը ցույց ունեցել: տալիսչ որբ եթե վաղ բրոնզի դարաշը ջանում այն ճանդեսէ գալիս ճիմնա»-

ճիջեցնում

Քոլոր

կանում: արտադրող ն ձճողագորձ նշանակությամբ,ապա ուշ բրոնզեղարում ցլի Պաշտամունքը նշննակալիորեն ձւավոխփումէ: Որպես կանոն այն

ե երկնային պատկեր» կապվում է երկնքի, պտղաբերության պաշտպամունքի րացումների ճետ: Ցլի կապը ջրի, ճՃետնաբար պտղաբերության պաշտամուն» քի Ճետ ցույց են տալիս ,վիշապաքարերի,, վրա պատկերված ցլերըչ ո»րոնց բերանից-չուր է բխում: Ժրի, որպես ձզորության ե կյանքի խորէպոսում, յ: ձոողանիշի մասին, խոսվում է ոչՍասնտեռեր որը ն.Վ. է ճունական առասպելի ճետ: Եթե Տրեվերը ճամեմատում Անթքեյիմասին ֆրով Գարուստչնայց ցանքատարածություններովաղքատ Հելլադայում սայմանԱնեյը իր ճզորությունը ստանում էր ճողիցչ ապա կախված էր ջրից, Սանասարի ' ներում,ուր բարեկեցությունը ուժի աղքյուրը չուբն է: ե վարպետ աչ» Ոչ պակաս քարձը կատարմամբ մեկը ձուլված ջի են ընկնում եղջերուների քանդակները: Օրինակներից է բրոնզից: Այն տեղադրվաձ է խարսխաձն ճենակի վրա ն ազատ պտտվում է իր առանցքի շուրջը: Եղչերուն պատկերվածէ գլուխը բարձրացրած, ձանգիստկանգնածդիրքում: Գլուխը պսակվածէ ճարուստՍյուղավորված Քիչ բացվածբերտ մախրամասներով: եղջյուրներով ե ստակ արտաճայտվտծ է գալիս օղակաձն ելուստ: Էմաշենի երկրորդ նմուշը ձուլնից դուրս է խարսխաձն ձենակի վրա: Արա ված է խարամից:ն նույնպեստեդադրված մեծ են, գլուխը՝ էլ ոտքերբ մի Յեքն ծալված իրանը այնքան չէ, առջնը հ ճետ են գցված:` ձճպարտ բարձրացված,Մյուղավոր զոր եղջյուրները ն է դիտոմավոր տարբերություն առաջինի, այս քանդակըավելի

Ճայաստանի

ամբողչովին արտաճայտչականությամբ

վում

է

ձեռու

առրածությունից:

8թշուի

քարայծ

ըոչունների ե Բացի նշվածներից։ Լճաշենում ըի մեծ քենակությամբ քանդակներ:Վերջիններս նույնպես տեղաղրված են է զորտերի ոչ եարսխաձնձենակներիվրա, որոնցմի մասը զարդարված մեծ. քանդակներով: Անձրաժեշտ է նշել, փոքրիկ ոսկ» որ զտնվել է գորտի յ"

գտնվել են

քանաղակ։Հետաքըքիը խումբ `

են

կազմում առյուծների

քանդակները:

Աղ.

53,

Ուշ

Լոռի-բերդից: թրոնզի դարաշրջանի գտածոներ :

սե ամրա»

ցանցկեն գլխիկներին, որոնք

կառքերի, որնէ մաս:

Լ

Գիշատիչներնունեն

են զարդարկա

կաճույքը կամ

երկաը իրան, քիչ

ոաջեր ձգված.

է կլորացող Ճանգույցի: երկար, կախվածպոչ, որի Ֆայրը վերաեվում դիմային մասին զոդված են առյուծներին ուղղված ուռուցիկ

Գլխիկների բերանները

բաց նստած գորտերի պատկերներ:Գորտերիչ թոչունոչքերով, առյուծներինման ձամադրությունըորձրդանշում:է երկինքը, ների ու

կերպա

չուրը: բարդ ընդգծում է արեր ւ չուրը խոըրճրղանշող ծամադրությունը, առանց որի կյանքը երկրի վբաանճնարէչ Յ քարճանթի Բացվել է 1958 Ք. տուֆի դամբանադաշտը: ժ ամանակ, է կմ ընկած Օրթիկից արնելք,չ: ծովի. մակերնույշանագործման սկսած այստեղՃԿարթերաբա Ցից 2000 մ բարձրության վրա: Այդ թվականից պետականքանզարանիչայնու պատմության պեղումներ է կատարել Հայաստանի Ճնագիտական արշավախումբբ՝8,8.Խա-՝ 4ճետն Երնանի պետական ճամալսարտնի շարունաքվել են ընդմուպ գլխավորությամբ: ւվատրյանի դամբարան:Դամբանախցերը մինչե 1920. Թ, որի ընթացքում բացվել է որոնք կառուցվել են մինչն 1,8 մ եռրություն. կատակոմբայինտիպիճքեն,

արեր

"

ն

Խրթիկի

`

Աշխատանքները

ունեցող թառակուսի /երբեմն կլոր/ ուղղաճայաց ճորանի տեսքով» որի Խցերի ներքնիմասում, տուֆիշերտի մեջ փորվել է դամբատնախուցը: մուտքը փակվում էր 1,2-1,7 սն

"

մ

երկարություն

ունեցող

կարմիր կամ

բերվել են այլ վայրերից: Որոչ տուֆե՞,,խցաններով,, չ որոնք

ճո-

ձճատաըան-մուտքեր փակվել են մանը քարերի շարվածքով: Դամբանտխցերի անկանոն է ունի ուղղվածու կագիձը ձվածնե

ուղղանկյուն/, /երբեմե՝

մի մասը թյուն: Դամբանախցերի

լցված է քարով ե ողով, մյուսները առկաէ գաղտնարան-խցերի ղատարկէին: Սրանց բնորոշ Հատկանիշներից Հնում մեծ է: կատար» Հիմեականում մասը կողոպտվել որոնց յուքյունը, պտռեն են, անճատական թաղումներ, ամյունները կծկված վիճակում վել կեցվածաչ կամ ձախ կողքի վրտ, ուղղված արեմուտքչ Հյուսիս որոշ գեռ89/ զոբմներով, երբեմնչ ձՃյուսիսջարնելք:Որոշ դամբարաններում/

`

գտնվել. են գործվածքիձետքերչ որով ծաձկվել է ՊՃանգուցյալը: Հատկա-

գանվել ձարկ է առանձնացնել այն փաստը, որ որոշ դամբարաններում լմճաշենյան տիպի մաճիմներ։ Որոշ մաճիմների ոտքերին "ագցվել են դրվել են քրոնզե խողովակաձեթիթեղներ: Խեգանոթները ճիմնականում

պես են

կմախքիկողմիցչ իսկ մետաղականիրերը` կմախքին շատ մոտ: Ջարդերը տեղադրվել են կմախքի երկայնքով: Բացի ուղեկցող գույքից, ղամբարանտնասուն՛ ներից զտնվել են մեձ քանակությամբ խոշոր ն մանը երչերավոր Շատ ճամախ կենդանիներին կմախք: շան ների ոսկորներ, մեկ դեպքում: վիմակում: նման երնույմ երքեմննկատ ղամբանախուցդրել են մասնատված

վում

է նան մարդկտնց թաղումներում:

Արթիկում, ինչպես նան.

Հա

յաստո283

դամբարաններում, Լիցքի մուտք-Ճորաններ

նի շազմաթիվ այլ մեջ նեկատ վում են գոճաքերությանճետքեր: Քաղմանծեսի կարնոր ճատկանիշներ են. ու ուղեկցողգույքի ե առանց կմախքի Կենոտաֆեները

.

ղամբանախցերը: ՝

դամբարանների վաղ- փուլը թվազրվում է ղամբարանաղաշտի մ:թ.ա. 14-18-ըրղղ. դ.-ով:Սրանցում առկա է բացառիկկարեոր ճնագիչ տական նյութ` ներկայացվածտարբեր զենքի աշխատանքթ գորհիքներովչ` ն պերճանքիիրերով: նմուշներով,խեզանոքներով Ջենք: Արթիկի ուշ դամաքարանադաշտի բրոնզի1-ին փուլի զենք են պոչուկավոր ե նմուշները ներկայացված բռնակով խողովա միաձույլ» կաձե բռնակով եետասը սրերով:գուրզերով ն. վանակատե ղաշու՛յններով» `

`

Արթիկի

.

լաքներով: Պոչուկավոր բոնպակով դաշույնները,

ունեն

.ե

ոչ

մեծ

տերնաձնշեղբ տափակչ պոչուկ՝ բոնակնամրացնելու ծամար: Այս խմբում

առանձնանում է վերին մասում լայն, սայրի մոտ խիստ.նեղացող ղաշույե ցանցկեն եր, որի փայտյա բռնակնունի բրոնզե ցանցկեն գոտեկապ գլխիկ: Ձեով նման դաշույններճայտնիեն միայն Լճտշենից: ինչ վերաէ տերնաճնչ Քերում ղաշույններինչ ինչպես կտեսթոռնակով.

լեզվակավոր

"նենք ստորն, սրանք լայն

են ստանում տարածում

ամբողչ Հայտստան

ն գոյատնում Անդրկովկասում մինչն մ.Թ,ա, 2-րղ Պազ. վերջը, Ճանդես ճուշարձաններում, գալով այնպիսի ճայտնի ինչպիսիք են Էլառըչ Կարմիր բերդըչ- Մեծամորը, Ծաչխերին Ստեփանակերտը, Խաչենքերղբջչ Սամքավըոն, ե

այլե:

միտձույւ -

կյունու

Ներկայացված" խողովակաձե

մեծ ավելի

նռնակով խմբով են եռանունեն Այս շեղքերն ձզված դաշույնները: դաշույնների կան կենտրոնում ող-կամ եքկայնական քազմաշար տեսք, շեղբի

Շառ

ունեն թոնակները Ծրաձույլ,խողովտկածե պկոսիկներ:

դրվել

եռանկյունաձն

:

միչուկչորը ավարտվել իսկ շժեգոնվել են Լճաշենում, ճուշարձանեհրում, զոյս տագայում, բազմաթիվ ուշ.քրոնզի ղարաշրչանի ճանղիպում են Մեծատանելովմինչն մ,թ,ա, 2-ին ճազ. սկիզբը: Դրանք Ջարխեյում /Կույբիշե/, Առամորում, Կարմիր-քերղում,Դիլիջանում, կտրվածքներ: Բոռնակներիմեջ է

գլխով:Նման ղաշույններ ցանցկեն

Է փայտյա

Սառքավրոյում, ֆաձորում /Ղարաքաղ/:

ն

Մինգեչտուր ախեքիայում,

այլն:

են շըջանճկավոր քռնակով երկու գոնվեւ Արթինի դամբարաններից

ուղղաձայաց Սրանքունեն երկար, նեղացող, Հստակ ընղգծվաձ ՛կո-ունեն դուրս եզրազծոմ եկող ողերովշեղբեր:-Քոնակներնամբողջ Լ .Հծնեավոր պաճելու ճամար: Նման պաճպանակները այտյա փոսիկներփ̀ ղեր

նուր:

ջանի նույն"օրինակ շրջանակավորբռնակով սրերը միչին ճրոնզիղարաշը ն են են ճանդիպում տեսակներն Նաբիպ ղաշույնների կատարելագործված ն

.Քալինում Լճաշենում,Մեղրաձորում, "Ալավերղիում, ի

ԼՈ-

.

շարք

այլ

Ընդ՝ որում «ետք նչեւ,՝ ձեավորմանտարբերուՑւջարձաններում: է

ռը

են տալիս ղրանք քաժանել երկու Քյունները տարբերա ճնարավորություն ների: Քեն սրերիԼ դաշույնների է ըստ քոնաղասակարգումը:կատարվում

բռնակովսրերը կիձների,սակայն շրջանակավոր նաւ

ինարից տարբերվումեն Պնարավորություն բստ շեղբերի՝ է տալիս խոսել ինչ» ճարդարման, որը

այնպես էԼ արտաղրության,

նրանց. տեղական

վես

առկայության մասին:. ոըրոնների

կեն» տարբերարտադրական

սակրերբվկայում դամբարանների դրանցտեղականծագման, միաժամանակորպես Արքինիչ ինչպեսՍ Լճաշենի

են

գործիք օգաշխատանքային

մասին:Բացի չչանղըկովկասյան,, տագործվելու տիպի սակրերից,` որոնք լավ ճայտնի են Լճաշենից, նըՑիկում գտնվել են երկու ծիսականսակրեր:

նբանցիցմեկն ունի կլորավուն իրան, լայն, ձվաձե կտրվածքիկոթառ, են զիգզագ գծերով ն ելուստներով:Կոթառիտակ որի կողերը զարդարված իրանիվրա երկու սիմետրիկ անցցեր:են արվել: Արթիկի 2-րդ սակըը,ի ռգրբերություն վերջինիսչ ունի մի փոքը ձվածւ իրան, որի սրացող ծայրերը, կանելովկոթառի ճիմքին,. առաջացնումեն երկու նշաձեանցքեր: է եղենանախշովԱ ավարտվում մոկրի ձվաձն կտրվածքի կոնառրզարդարված է զանզվածեղելուստով: մեկ կողմում կցված է ցանցկեն խողոԿոնառի վակ,ռքի մի կողմբ զարդարվածէ ռելինֆային պատկերով: Արթիկում գտնվաձզենքիտեսակներից ճարկ է նշել քարե նետակքաքէ վանակակից: մասը պատրաստված նեթը: որոնց ճիմնական Սրանքթուորը քարե խնամքով ՛ռետուշված են: Լճաշենի նՆ.ավելի վաղ ժամանակաշրջանի Են, ի տարքերունետասլաքներին բնորոշ որոշ զծերայստեղ բացակայում նկատվումէ Բույլ ռետուշ: Սրանքքոլորբ ճիմՑյուն եզրերին ամրացման նականում ձիմքում՝ուզղանկյուն ճանվածքներ՝փայտի նետասլաքներիձետ մեկտեղ գտնվելեն բրոնզե ձամար: Քարե Արթիկի ղամբարանների՝ «նագույն խմբից գտնված զենքի տեսակների վերջինխումքը կազմում են գուրգերը» որոնքունեն գնղածն ե տանձաձն է ձյուտեսք:Արանգից մեկն Կլոր ելուստներ: մյուսը

կեռախա չի

ղրանց, ունեն.

սնածռդ նախշով:

նետասլաք

ունի`

դարաշը չանի

զորղարված

Արթիկի դամքարան

Ուշ քրոնզի 1-ին փուլի են քարից, ոսկըգործիքները գոկվածաշխատանքի ներկայացված ծբոնզից, փից պատրաստվաձ տարբերիրերով, որոնքկիրառվել են տնտեսության տարտեղ Այս խմբերի մեջ ճատկապեսառանձնաճատուկ ճեր ընակավառներում: են գրավում ԽՏ -90 դամբարանի գտածոները, որոնք պատկանելեն ճյուսկացին,"ռրի նի: Այս ձետաքրքիր ձավաքածուումառկա է բըդնզե տափակ վաղօրինակնկրբ Ճայտնի եխ վաղ քրոնզի դարի վերչերից,. սակը, լեզվակա Է երկսայրանի որն "ոնեի վոր բռնակով դուր: `

ծզակի Գեւո

սղոցը, ե

.

լեզ285.

մղ.

84.

Ուշ

ԼոռիդարաշրջանիգտածոներՇիրակավանիցչ փրոնզի

քերդից:

-

ուղղանկյուն վակավոր

տեսք, իսկ կարող

սուր, մանը ատամներ: սայըցրին՝ է Նբանց օգտախոսում տնական

նշիատող սայրծրը խիստ մաշվածեն, որբ ւ

մասին: ԱՍղոցիմանի ատամներըվկայում են, որ այն կիրառվել է գործման ձիմնականումոսկորներ ն ծայտյա մանը իրեր սղոցելու Պամար: Բացի այս ճավաքածուից, գտնվել Են դո-ԱրՔիկի

ղամբարանադաշտում ռետուշված։ քարակ եզրեր Ներդիրներ, ովմեծ քանակու-

նակաձնվանակատե

Քյամբ ձերուններչ, որոնք կարող էին օզտագործվել կաշվի մշակման, մասամբ էլ փայտամշակության մեջ:Գտնվելեն նան ոսկրի իլիկների մեծ ն ղդերքանակությամբգլուխներ, որոնքվկա/ում են

մանածագորձո իրերը

մասին). ձակության են տարբեր ներկայացվաձ նրթիկիղամբարանաղաշտի: պերճանքի ծայրերի իրար եկած իրարից ճեռացող,ըրոնզե լարերիցն ձողերից պատՀիմնականում սրանք ունեն ճարը մակերես, րաստված ապարանջաններով: երբեմն ճանդիպումԵն ապարանջաններ` զարդարվաձկտրվածքներովն գեսզարդերով:նման ծե ունեն նան այստեղ գտնվածբրոնզե օղակը: Հան-

բայց `

կամտանճաքանղակներով գնդաձե երկեռե, թոչունների են Շակաքանակությամբ կոճակներ, Գտնվել մեծ կախիկներ:

-դիպում են նան ձե ցանցկեն

օակալյներ:

Առավել քնորոշ ձողի

րացող

տեսք

խումը

ունեն

ե

ունեն սեղների զւեիկներն`

են.

կազմում

Սրանք բոլորը շքասեղները: ձներով:

:

սբ-.

զլիիկի տարբերվում. Արթիկի ձեռ» ելուստների, ռելիեֆային ձեւեր` քնորոշ ե են են

շքա-

զլխինբմկված այլն: Գլխիկներըզարղարված զլխի տեսքով, նափայտի Սրանցիցշատերը վերինմասում ուռելիեֆային զեերով նե զծազարղերով: նեն օղակներ՝ այլ կախիկ-զարղերամրացնելու ամար: քարիցչ շաղախից հումք են կազմում քրոնզից, Առավել մեձաքանակ ե ապակուց պատրաստվան ուլունքները: ճրոնզե ուլունքների մեջ առավել -

քնորոշ նան

ե Հանդրաում.են ենքազմանիստ նշաձեսարդիոնե ուլունքները:

կամ ուլունքներ: Շաղախից ուլունքներն տակառաձն. տափակ կամ երբեմն ռելիեֆային : ունեն

գնդաձնեչ տակառաձն զլանաձե, խողովակածն

մա-

,

կերեսով տեսք: Բրոնզե ուլունքները

ճիմնականումգլանածն են

որոնք ճիշեցնում եռանկյունպձն կտրվածքներով,

ն

գար-

Լճաշենի գտնվել են նան Բացք ուլունքներից Ֆույնօրինակ ոսկյա ուլունքները: որոնց մեջ ճանդիպում են մի քանի անցքերով, ջառակուսի բաժմանարարներ դարված

են

նանապակյա օրինակներ: Գտնվել

են

մի

քանիգլանաձնկնիքներ: Սրանցից մեկբ. զարդարված

ծառի երկու կողմերում ծտի "երկրորդը` սըքազան նույնպես զար» պատկերներով: Երրորդը զլուխներով մարղանմանէակների է մարդկանցշքերթի,

ձառի կենաց դարված է

պատկերներով :

Սի

մյսկնիքներըաղերսվում են

25)

տաննակոն ՝ Պետ: է Շիրակի նմանօրինակ կնիցների կեիք ձայոնի Պարնի

մարդկա

ե Լճմճաշենից,որի վըտ պատկերված է Երկու աստվածուծի, պատկերներն մարտնչող.կենդանիներ:

ղից

`

կազմում խեգանոները,որոնցմեծագույն է դուրգի վրա: Անոթների մասը պատրասավսծ մի մասը ունի սն, փայլեցրած մակերես, սակայն ճիմնաԼան մասը կազմում է կոպիտ,

"Առավելմեծ խումբ

են

մոխրագույն

խոճանոցայինխեգեղենը, որը ճամախմրապատ Է: անԱն»փայլեցրածխեգեղենի իմբի մեջ են մտնում բազմաքանակ ն ունեն կանք սափորներն փքված, քրեղաններ: Ա նկանք գնղածե սափորներ իրան, նեղացողոչ բարձր վիզ: Կան տարբերակներավելի բարձը վզերով: Սրանք ունեն զարդարանք՝ բաղկացածՃորիզոնական սեղմված ն զիզզագեաձե ակոսներից: Սակայն առավել տարածված զարղաձնըփայլանախշովարված ե կրկնումեն միջին: են, որոնքունեն ձնագույն արմատներ զարղերն ճրոնզի դարաշրջանիգունազարդմանմոտիվները:Այս խմբին բնորոշ Են ցանցազարդերըչորոնց արվածեն եռանկյունիների գծիկն ուղղաձայագ ներից արվաձզարղերի մեջ: Հանդիպումեն նան բեկյալ ն ալիքաձնփայինչպես

նան

'

լազարդերչ որոնք իրենց

Կարունեն Լճաշենի, Գեղարոտի զուզաձեռներն

սե, Այս փուլի միր-քերդիչ Եբնանի, Մեծամորի ն. այլ խեցանոթներում: են երկու տիպի, թեն նրանցից յու» վայլեցրած քրեղաններըբաժանվում. են ճանդիպում Առաջին տիպին՝ տարբերակներ: րաքանչյուրում

ենորոշ

են

բազմաքիվ

ունեն որոնք կողերին խոշոր քրեղանները։

ոչ

մեձ

ելուստ»

ունեն կտրվածշուրներ: Երկրորդտիպի նմուշները ավելի փոքըեն են անկան սափորներիզարղածնեՃամախ երկնում ը՝ ստվերազձված բենվող ցանցաղաշտով. պեպածե եռանկյունիներ,ալիքանախշեր ն այլն: ներկայաց» վաղ փուլի կոպիկխեցանոքները ԱրՑիկի ղամբարանների են- խոշոր, լայնաքերանչ ցածրավիզչ ուռուցիկ ճատակո նեղ ված ն

Ջարղամոտիվները ուղղանկյունիեր,

Տ

Չեր, ե

դուրս

ճկված

բին

'

իրանով,

շուրնով կճոքներով: "Սրանց

են Ճիմնականում զարդարված

եղունգանախշով: ու

ժագավ

է բնական ժայռերի լգնչեՏեղադրված քիրակավանե ջնակավայրը:. Անիի Համանունգյուղիտարածքում: զագաքին, Բնակավ շրջանի

վերաբերում է Ծտորինը բազմաշերտ

վաղ նրոնզեդարյան ժամանակաշ չթ-՝ ԽԱյն ճարատնումէ ուշ բրոնզին վաղ երկաքի դարիժամանակ նում: Այստեղից դեպի արնելք գտնվելէ ղամբարանադաշտչ ուր քաղումնեէ:

նին:

կատարվելեն մ.թ.ա. 9ՀՔջրղ ըը

մ.իչա. ճիմնաճողաչին՝

13-11-ըրդ

ղնդ.ն քարարկ

էլ Երկու տիպի դամբարանն դ.դ. դամբարաններում: ճ այտնա բրոնզեղարի դ ամբարանում սալացարերով: ծածկվել խոշոր են Ուշ է ջերվել են մեձ թվով բրոնզե դաշույններ, նիզակներ,

'

ապարան աններ

-

՛

տիպիխեցեղեն անոթներ: տարբեր Եգակիզտածո է խարսիխածն: պատվանդա հրկճյուղային ելուստներից մեկի վրտ կանգնաձ, ձեռքերը կըծքինծալած զինվորի ֆալիկ արձանը: Ոտքերըփոթը-ինչ լայնացված են: Թույլ են բնդգծված դիմային մանրամասները:Գլուխը ավարտվում է կատա ՝

Արձանի

վբա ղեմքով դեպի մարտիկըտեղադըըՄյուսելուստի րածնսաղավարտով:

վածէ զինվորին.նայող խոշոր առյուծի քանդակը». մի ծայրով պաճում է զինվորը:

ամուր շղթան որի զգի. թբոնզի վաղ փուլի Հուշարձաններ Նոռի քերղո

ԼՈՌԻ ԲԵՐԴ: Ուշ մի քանի դամբարաններով: Արանք ճիմնաձճողային խցեր են, ներկայացված կամ քարաշար դամբանասրաձճներ՝ եզրերը ծածկված »ջարարկղային,, ' իռ-

են 1 մ բարձրությամբ ն սալաքարերով: Սրանք ամփոփված 8-10 մ են գրտնՀ տակ: քարաձողտային թմբի Դամբանախցերում Փրամագծով կմախքներ շոը

,

վել, որբ ճնարավորություն է տալիս Ենքաղրելու, որ կատարվել է դիակիզում: Բացի ծարուստ ուղեկցող գույքից» դամբարաններից մեկում կովի ե ոչխարի կմախքի /33/ գոնվել են ձիու զլուխ ն վերջույթներ, Այս ղամբարախում գտնվելեն գլանածն փայտիմնացորդներ,. են եղել բրոնզե որոնք պատված ղա Հնարավոժապավենաձեւ. ճինեղեերով,

.

ոսկորներ:

րություն ծած

է տալիս

քե դրվելէ երկուձի լըենքադրելու, դամքախանում

մարտակառք:

են, զտնվել կողապտվել ճեում է տալիսեզրակացճնարավորություն Թաղվելեն ցեռայինառաջնորդներ: Քննարկվողդամնելու, որ այստեղ ՝ են ձիմնականում բարաններիմետաղյա իրերը ներկայացված զարդերովն. է ներկայացնում շքեղ իրերով: ԱռմնձնաձճատուկՃետաքրքրություն եր-

բանին,որ

Զեայած այն

է Ճնազիտական ձարուստնյութ,

դտմբաքանները ռրը

,

է խարիսխաձն«իմմողելը: Այն տեղադրված մարտակառքի 'սնամեչ, ցանցկեն ճենակիվրա: Հենակի մեջ տեղադըըքովուղղանկյուն, վածեն,եբկու բրոնզե զնղիկներ,որոնք. շարժման ժամանակ ջարեծնչյուն

կու ձիով լծած

են: զնգում

են երկու Մարտակառթը ունը Քեն թափք, որի վրականգնած Է զինվոր:Թափքիառաջնային մասը երիզված որբ լծաղեղով, կիսակլոր է Առկինտեղաղբըձենվում է բարձը ձողանին:Հետնամասում թափքըքոց. -

անիվներ:

ված է թափքիՃետամասում ն ունի վեց ճաղավոր Զիերբ լեված են առեղի առջնում են: լձին: Ձիերը ցամաքասմբակ՝ ամրացված երախները՝կիսաբաց, բարձր, ցցված, տաչով: Աչքերբ բնդզըծզանգերով, վածԵն փոսիկներով:Մարմինբ բարակէ, ամաչափ, պոչերը՝երկարճ երկու կողմերում: Սրանցից կանգնածԵն թափքի Ջինվորները մեկըպատ» է, թռնած մյուսը` սանձափոկը ճանգիմտ քե, ղ իրքում, կարծես կերված կա կատարավոը սաղավարտ, մեկի գլխին երկու» Ջինվորներից

երկարավ

վիճակում: սըն էլ ՛

.

զինված են ղաշույններով: '

առ Մարտակառքի ջնում,՝ինչտեսէ̀ :

՝

։

Վ

Է վազող Ն լմաշենյանԳրինակում, տնղադրված նչպես լմաշենքանդակ: ման, այնպես էլ լոռիքերդյան մոդելներբ մարտակառքերի իրենց ձներով ճետ: նմանաղերեսներեն նկատվում նան զեն լավ կապվում Են խեթականի

տեսակներում: մասնավորապեսսաղավարտների որոնք վկայում ձները, Հայկականլեռնաշխարձիցեղերի ամուր կապերի մասին Փոքը Ասիայի ՛ մշակույթների ճետ: Լճմաշենյան մշակույթի ճետ ամուր կապը բնդգծում ել նան քռչունների քանդակներըչ են խարիսխաձն՝ որոնք ճարմարեցված՝ պատվ ղանների կամ Պարթ, ինչ-որ փայտյաիրերի ամրացվողՃենակների:

քի

են

նորո շեն Այս տեսանկյունից բրոնզե խարիսխները, որոնք նույն» են լմաշենյան նմուշներին: են նան մեծ ցանաԳտնվել աղերսվում ցանցկեն զանգակներ, կոճմակներ, կաշվե կությամբ գոտու մնացորդնե պես

ձճետքերով մարմանդներ:Առանձին օրինակներով գտնվել

գավազանի

ԳգԳլիիկներ,մեծ

քանակությամբ

են

ղանակներ,

Մետաղյաիրերի կոճակներ:

մեչ եզակի տեղ են զրավում երկու գտածոներ: Դրանցիցմեկը մ.շք.ա,- 14-13-ր դ.դ. թվագրվողքրոնզե կոմպոզիցիա է, որն իրենից ներկայացնումէ խարսխաճն պատվանդան,որիննիթեղով ամրացված է կենտրոնում արու եղջերուն՝

կանզնա

ճյուղավորված Դրան՛Երկու կողեղջյուրներով: կանգնած էգ եղջերուները, որոնց Ճ տակ կանզնաձեն

շքեղ

մերից ճարում են սնվող ձագերը: Արու եղջերուի ճետնում կանգնածեն երկու վարըգակա են ն ներ: Բոլոր քանղակները/եղջերունկըը/ ունեն շարժելիս ձայն արձակելու ճամար: Մյուս եզակիգտածոնմ.թ.ա, 13-րդ ղ. նվազրվող օրոնզե շերեփն 22 սմ, բարձրուէ: Այն ունի խոշոր կիսակլոր անոթի ձն '/տրամագիծը՝ են չորս Յյունը -եզ ձարդարված ուռուցիկգծերով: սմ/, որի է բերից մեկին եռանկյունաձն ե սեպաձնե զարդ կոտրվածքներով ամրացված ված ուղիղ բռնակը, որին մեջքովղեպի շերեփը ամրացվել է զինվորի

գնղիկ

սնամեջ

եզրերը

`

ֆալլիկ արձան: Այն ունի ծալվածարմունկներ,:առաջ ձգված ձեռքեր, ենւ ոտքերը փոքը- ինչ ճոքրիկ սեպաձն Լ սվաստ զարդարված Լայն կուրծքը ունի նույն Ճարդարումը: Զանգվածեղ կտրվածքներով:

բացված

՛

գլուխը` Հստակ ընդզեված ղիմային մանրամասներով,ավարտվում.է գլխին գրված փոքրիկ կատարավոր Բոնակի ճակառակ կողմում շծրեսաղավարտով: փը `

են

է այծիկների զարդարված

փայտյա բրերի գրավում

Հատուկ տեղ երկոււճոքրիկքանղակներով: զարդար

մնացորղների, գտածոներըչորոնք

յուրաճատուկ դեկոր կազմողբրոնզե գամերով: Շրքեմն ճանդիպում փայտովկամ ապակու շաղախով զարդարմած իրեր: Մեծ քանակությամ ճանդիպումեն քրոնզյա ն ճատկապեսոսկյա երկկոն, տակառաձն, գլանա-

են են

ձե,

էլիպսաձն

զտնվել

Են

ն

այլ

ուլունքներ:

Մետաղյա օրինակների

մեծաքանակ քարե օրինակներ:

Պետ մեկտեղ

`

ուլունքների եվում Սարդիոն '

գերակրոում են զնդաձն, լավ ձղկվածկարմիր, դեղին.ն վարդազույն օրիմուզ կարմիր գույնի ուլունքներ:Զան նակներբ:Գտնվել են ձեգանիստ, Մեծ քանակուչ-. վածաքաըձանդիպումեն մանը ն չչկտրված,չ ուլունքներ: շաղախիցգլանածն ե գնդաժե քյամբձանդիպումեն մածուկիցե կտաույտ, սպիտակ,սն, կարմըը ուլունքներ, ինչպես նան տպիտակշաղա-

|

ապակու

որոնք ուլունքներ:

խից գլանաձեւ

երքեմն նան սաթե ուլունքներ: Բացի ուլունքներից գտնվել

.

պատվելեն

ֆնարակով կազույա-կանա

են նան կնիքներ, մեկր պատրաստված է զարդարվածէ եռանկյունիներով ն արնի պատկերով,մյու» սը` չչկենաց ծառի,, պատկերով, որով այն մոտենում է միտաննական շրչանի Արթիկի կնիքներին: են ներկայացված ծիսական Նոռիքերդի ՛ են ե. լայնափողծիամաններովչորոնք պատրաստված ձեռքով եռանկյունիներից, ակոսներից ե գալարներից կազմվածգնազարդնախշագոտիներով:Այս գարդամոտիվներինշանակալի մասը ճանղիչ. Են նան ան, փայլեց-՝ հում .Է եռագույն ազուցվածքով, խեն ծՓանդիպում ն են ված օրինակներ: Ինչպես Լմաշենում,այստեղ Ճանղիպում անցքեր ունեցող պրիզմայաձն ծխամաններ:Խեցանոթներինշանակալի խումբ են կազմում բազմատեսակ քրեղաններըե տոնական ու խոճանոցային նշանակու». Տյան խեցանոթների թեկորները:

սվազաքարից ն

խեցանոթները

անոթներով՞

ճիմնականում

զարղարված

՝

Վերին նավերի ուշ թրոնզի ղարաշըջանիառանձին դամբարանները պեղվել են Վերին նավերի ղամբարտանադաշտում: Դամքբարանեերը ծածկված են լայնակի դրված է. ունեն ոչ ւիցք,սալատքարերով թարաձողային քարձը ունեն են դամբարաններ կրոմլեխի Գենապատով: Որոշ փայտյտ շրջագծված ուղեկցող գույ- ` մի մասն ունի դրոմոս: Ֆածկ:Դամքարանների ե ծիսական է կենցաղային քը "Հարուստ է Լ քազմատեսակ: Այն բաղկացած ն գործիքնե սնոթներից, բրոնզե զենքերից զարղերից, աշխատանքային վարից, սարդիոնե, ապակյա ու ճմանապակյտ ուլունքներից» կայծքարե, ն նակատենետասլաքներից, այլե:` Ծրոնզե արվանիկներից, պախուրցից ն ռեեն խորադիր եվ փայլեցրած,ն անփայլ խեցանոթներըզարդարված նե են ներկայանում տարթեր լիեֆային գոտիներով, սանրատամ ղրոշմով կճումների, թըեղանները, աղամանների ն այլնի տեսքով: Կխափորների,

Քաղումը..

ւ

նվելի Ճարուստեն ծիսական անոթները՝լայնափող ծխամանները, կեռնոսներկայացված ները, քառակող զոճաիաններըն այլ բրոնզե քանդակներ են քերկուտի ն աղավնուարձանիկներով,որոնք տեղադրված են .. խարսխաձե ճենակներիննւ. պտտվումեն իրենց շուրջը:Արձանիկները առանցքի են քրոնզե զնդեր, են, նրանց մեջ տեղաղրված սնամեջ որոնքարձանիկը զտնվել Են ընտանին վայրի շարժելիս զնգում

են:Դամբարաններում :

ոՀ

խոշոր եղջերավորանասունի, կենդանիների

այծիչ շան»

առյուծի, այլնի վարազի ն

արակի

ոչխարիչ ձիու»

ոսկորներ:

մուծլոնի,

շրջանի Շամիրամ ե Արում գյուղերի Ճողատարածո թյուններում: Այստեղ 1975 ք. այսօը պեղումներ են կատարվում Գ,Ե.Արեշյանի գլիավորությամբ: Շայ/իրամիքնակավայրը առաչացել է միջին քրոեզի որի մասինեն վկայում ստորին շերտերում գտնված կարմիր-քերդյան մբ-

փեշերին,Աշ

առ

դարաշր

շակույնին թնորոշ խեացանորների մի թանի շեկորներ: մեծ Ուշ բրոնզեղաիբ այստեղ ներկայացնող Շամիրամի դամբանաբը7 Պատ, մի խումք են կազմում, որոնցից լուրաքանչյուլուրները, վով րը մի բարդ, ճարտարապետական կառույց է: 7-9 մ մակերեսով ղամբարաւծե նախցերբ կառուցված են սալաքարերիցչ.որոնց մի մասը կոպիտմշտկման «ետքեր ունի: ամ ծածկի սալերի վրա անցքեր կան, ըստ Գամաերւույթինչ անդըշիրիմյան աշխարօիմասին եղած ճավատալիքների ն ձայնչ Հանգուցյալի ճոգին ղուրս մտնելու գալու ճնարավորություն ունենալու ճամար: Դամբանախուցըկվել ը քազմաշերտչ 20-25 մ տրամագիծ ունեցող թմբով: Ստորին շերտը կազմում է ճրաբխայինավազրչ,որը է խոշոր գետաքարերիցն որձաքարերից պատված շարված :զրաձով,»՝, որի վրայից նորից ավազ է լցվել: Վերջինս նույնպես պատվել է ,չոզրԱրտաբաձովչ,: Դամբանաթլրիգագաթինկանգեեցվեւ է սյունաձեքարակոթ: տաքին լիցքը պարազծովամրատվելէ ճենապատ-կրոմլերով». որը կառուց ված է կողային մասովղրված, «արը տաշվածտուֆե սալերով: 5-րդ ղամըբա եաքլուրում գտնվել է. միտանականզլանաձեկնիքչ որբ մնացած, գերազանցապեսխեցեղեն իրերի ճետ մբասին ճնարբրավորությունէ .տալիս Շամիրամի մեծ ղամբանաբլուրներբ թվագրելու մ.թ.ա. 15-14-րդ ո.դ.-ով։ Ուշ ըըոնեշԻղարիվաղ ուլի . ճետաքրքիրղամքարանայինՊամալիրներ են Գեղարոտում, Մեծամորում, էլառում, Կարմիր-բերդում,. Զանգեզուրում ն այլուր: Զանգեզուրի ուշ թիոնզի ղարաշրջանի նյութերը են 8վաչ Ճայոնի Տանձավերգյուղի մոտ պեղված, մ.չ.ա. 14-13-րդ ղ.ղ. քարարկղ էչ ուր Պանգուցզրրվող ղամբարանից: Այն ճենապատ-կրոմ.ԼԵխոմ պառկածվիճակով: Գտնվելենմեձ յալի դին ղրվել է ձախ կողքին կծկված, կճուճներ» գավայներչ քրե՞ քանակությամք սն, փայլեցված խեցանոթներ՝

ԳՏոցը

ծած

'

բացվել

՝

ղաններ՝ զարդարվածձարաղիըակոսներով ն ցանցաղաշտով:

թ, նարմիր-բերղի

|

միջին թրոնգի ղարաշբրղամյարանաղաշտում

իոնի դամբարաններիպեղման բնքացքում Պ.Վ,Զարկովսկին պեղել է նառ տու» Սըանք մի քանի ուշ թրոնզի ղարաշըջանը վաղ քուլի ղամքարաններ: քաՖե սալաքարերով ծածկված Ա քարաձողային ոչ բարձը թմբով պատված

Լլ

Ա

նղ, 55,

Ուշ

քրոնզի

խեցեղեն Արթիկից: դարաշրջանի

լ

են: են րարկղեր կատարվել

Գտնվել

ղումներ:

են

ոչ

ինչպես անճատական,այնպես էլ խմբային8ամեծ քանակությամբ սն, փայլեցրած խեցանոթ

քրեղաններ: Բացիխեցանոթներից կճումներ, լայնաբերան սափորներչ գրտ-

նբվել են տերնածնշեղբով, Լեզվակավոր դաշույններ: Դամբաշ զաստակով րաններից մեկում գտնվել է լեզվակավոր շեղբով Լ առանձին ձուլված ցանցկեն, քառակող երախակալով ղաշույն: Շեղբը ունի լայն, եկնտրոնական ող: Քիչ գտնվել են բրոնզյա Ծարմանղներ, մանը, կոմակներչ" օղեր, ապարանջաններ: են Գեղարոտի մոտ գտնվող ղամ Հետաքրքիրնյութեր ճայտնաբերվել. քանադաշտի պեղումների բնքացքում, որն ընկած է Փամբակիլեռնաշղցայի ճարավայինլանջերին, կիկլոպյան ամըոցից ոչ Պերու: Դամքարանները տարքեր չափերի կրոմլեխով շրջագեված ,չքարարկղեր,, կամ գետնածածկ ճիմնաճողայինխցեր են: Դամբարաններն ունեն ոչ քարձը ումբ: Այստեղ ` գտնվածիրերը ներկայացվածեն սն, ձրաշալի փայլեցրած խեցանոթներով՝ լայնաքերան սափորներով, կճուններով, քրեղաններով» բարձը նստուկ ունեցող սկուտեղովչ որոնք զարդարվածեն փայլտնախշով" պրվածխորաԱյս գիր, կետազարդ լավ են նարմիըգծերով: խթցանոթները աղերսվում բերդի, Լմաշենի, մասամքԱրթիկի, Լոռի քերդի խեցեղենին: երբեմն «անչ քրեղաններչ զարդանախշ, որի ղիպում են սպիտակագուցվածքովզարդարված ունեն: եղանակները ճին ավանդույթ կատարման Մետաղյաիրերի թվում անե կիսագունատ ճրաժեշտէ Ճիշատակել քրոնզե ճակատակալի կլխիկովշչքաեն սեղ նմուշները: Հատկապես ճետաքրքիր ճրաշալի ծղկված, կարմիր ե են ուլունքների, Տեխ Պանդիպում վարդագույն սարղիոնից պատրաստված

ցանակությամբ

ե Կան նան ճատած կանաչ մածուկից ճասարակ, օրինակներ: սպիտակ,

արշ

է, որ այստեղ զտնվել սկավառակաձն Հետաքըքիր ուլունքներ: սսթե նույնաձե ենկան Էլառի Ուշ քրոնզեղարի խոշոր գտնվել պաճՍակայն ձիմնականում որոնք կողոպտված էին: դամբարանադաշտում, պանվածխեցանոթներիբեկորները, դաշույնների մնացորդներըորոշակի

Կն

ն

ուլունք:

`

'

ղամբանաքլուրները

պատկերացումեն տալիս այստեղի ճարուստ մշակույթի մասին: պեղված22 ջարարկղՈ/322 ղամքարանում, ների ճետաքըքիընյութեր է գտել Լ,Խ,Քիյազոկը:

Հրազդանի շրջանի Մեղրաձոր գյուղի շրջակայքում

14-13-րդ դ«դ»«չ գտնվել են խոշոր կմուն ն քրեղան, լավ ճղկված վանակատե կայծքարե նետասլաքներ։ խողովակաձե երախակալովթը .նզե դաշույն» որը Է Լճաշենի, Արթիկի, աղերսվում Կարմիրբերդի օրինակներին:Առավել ձետաքրքիրնմուշ է այս դամբարաիրանչ որի վերին նից գտնվածբրոնզե սակրը: Այն ունի սկավառակաձն որը

թվագրվում

է մ.Թ.տ.

նե

մասում

տրվածէ

անցք: Կորվածքներով զարդարված խողովակաձն կոշ

երկու

`

է առյուծի արձանիկ: Գիշատիչըպատկերված ոռի վրա տեղադրված է կարձես Ցե թռիչքի պատրաստվելու պաճին, առջնի թաթերը մի փոքը ձզված են, ձետեինը՝կծկվածչ իսկ Կոչը օղակաձնփաթաթված է: Մեղրաձորիսակրը ճիշեցնում է Արթիկի օրինակը, միմյն այն տարքերությամբ,որ զարդարվածէ առյռւծի արձանիկով: Գիշատիչիպատկերագրը ման ոնականառանձնաձատկությունները վերչինս մոտենում են լմաշենյան

արնձանիկներինչ որբ առյուծեերի

Հնարավորություն է տալիս ենթադրելու, է տեղում, «ին արնելյան էտալոնների մեղրաձորյան սակրը ձուլվել ազդեցության ներքոճամատեղելովայն տեղականավանդույթներին: որ

Ուշ

ճիոնզեղարի 2-րդ փուլի ղարաշրչանի Գուշարձանները

.

Հոբ աո ոո զակաաո շռա ւ.Հեա աշո ա տոշա «Թառ աայրո առաշ մրցա ոգռ տո «ո ատա ռ«ո տշագա ո տո գացտ Ուշ բրոնզի դարաշրչանի 2-րդ փուլի ձճուշարձանները, ըստ վեր» "ֆին տարիներին ընդունված ժամանակագրության:քվագրվում են մ.թ.ա. Սակայն այս փուլը բնութագրվում է երկաթի՛անղես 12-131-րդ դ.դ.: երկաթաձուլանան արձեստանոցների գոլով, անզամ մնացորդներով, որոնքչ ճետ որպես կանոն, ճանդես են գալիս բրոնզեղարյան արճեստանոգների է` մատեղ:Այդ պատմառով քազմաթիվուսումնասիրողներ ուշ բրոնզի ղարա-

չ ջրըչանի 2-րդ փուլը թվագրում են մ.թ.ա, 12-րղ Դ. սաձմաններում իսկ են մ.թ.ա. 14-9-րդ ղ.դ. վերագրում վաղ փուլերին: երկաթիղարաշրջանի Պեռք է նշել նան, ռր մի շարք իրեր, ատկապես մետաղական նմուշներչ Քվագրվում են մ.թ.ա. 12-11-րղ դ.դ.: որբ ձստակ վկայում է, մի կող» միցչ Հայաստանիմշակույթի ափանդականության մասին, իսկ մյուս կողե զարզացմանփուլում դեռես մից` երկաթամշակման սկզբնականտարածման իրերի գործածության մասին, որոնք շարունակում են գոյատնել ընդծուպ մինչն մ.թ.ա. 1-ին ճազ. սկիզբը: .ԱՐԹին։ Ուշ քրոնզի դարաշըանի երկրորդ փուլի Հետաքրքիրձուչշսրձաններիթվին են պատկանում Արթիկի դամբարանադաշտի բազմաթիվղամ» բերանային Համլիրներ: Դամքբարանային կառույցները էական փոփոխություն ների. չեն ենթարկվել: Տուֆի շերտի մեջ փորված կատակոմբներբկըկնում են նախորդողշրջանի ձնեերը: Մ,թ,ա, 12-11-ըդ դ.դ. Քվազրող թաղում». ն խեցեէ մետաղական ներն ուղեկցող զույքը ներկայացված բազմաքանակ են ինչպես նախորղող դարաշը անին, ղեն իրերովչ որոնց քվում ձանղիպում այնպես էլ ճաշջորդող,վաղերկաթի դարաշրջանին ենորոշ օրինակներ, որբ ինչպես նշեգինք վերբ,վկայում է ձայաստանիայդ '

մշակույթիավանդության մասին:

ձամանակա չանի.

Զենքի տեսակներբներկայացվածեն. լեզվակավորդաստակովե խոչ սրերով, սակրերով, գուրգերով Լ

ղովակաձն երախակալով դաշույններովչ

քրոնզե վանակատե ու

'

նետասլաքներով: Ուշ բրոնզի վվաղ փուլից Ճայտն

լեզվակավորղաստակովդաշույնները գոյատեում են ներկայացվող ժամաեն նակաժատվածում: Սրանցեոլորբին բնորոշ կախուսերը ն չեղչո «աչ

"բուստ զարղդարումըերկայնական ակոսներովզարդերով: Հատկապես րը:

`

ճետ

ե եռանկյուններով զարդարված շեղանկյուններով ղաշույն այս խումբներ. զուզաճեռներն ունի Կարմիըբերդում Դաշույնների

քըըքիը

են

Ռեդկին լագերում, Մեղըիում,նամոյում ն այլն,,ինչպես Լճաշենում, նան մի շարք. ձուշարձաններում Վրաստանի 7Սամթավրոչ Թռեղք, Կվասաք Լի՛ն այլն/: Խողովակաձե երախակալով կրկնելով -նախորդ ղաշույններըչ փուլի օրինակների ձեերը, ունեն ավելիճարուստ շեղբեր զարդարված /վազողԿարույրներ, ակոսներ/ ն ձեով աստղի ուքծայրանի

երկայնական

գւխիկներ: Դամբարանների է երեք սուրը: այդ խմբից Շրջանա են գալիս անդըկովկասյան կավոր ղաստակովսրերի ճետմեկտեղ ձՃանդես տիպի միաձույլ սրերը: Սրանք ունեն ձարուստ զարդարվածգլխիկներով խողովակաձե իրախակալերն սուր կամ Շեղբե-

ճայտնաբերվել

կլորացող երկարշեղքբեր:

ըբ զարդարվածեն ակոսներով: կիսալուսիններով, տազարդով: երկուսրերի շեղբերը զարդարվածեն

պարու յրներովն կեօձի պատկեր գալարվող

կաձն երախակալով,լայն

կարված ծայրով. սրերը

ներով: Այս զոյատնում

խումբը

են

նից, Սեանից,

ձամալրվեցՄեղրաձորի զտածոյով: վերչերս Խողով կամ շեղբով,

մինչն մ.թ.ա,

կլորացող

2.րդ

Հազ,

ե ճայանի են վերջը Կիրովս

լազերից, Պեղկին Գոլոգինոյից,

ծայրերով սրերի ճետ ճանդիպումեն ված։ օրինակներ: Այս տիպի,մի փոքը

սուր

են

Սամցավրոյում Բացի ե

Այգեճորի

Արդիից, ն Ընդ որում կլորացող

ն այլն: Առաջաձորից նեդաբեկից, Խանլարից,

նան

շչհղբի ներքնի մասըկրտր

սրեր այլ տարբերակի

Կախեթիայում: Արթիկում գտնվելեն

ձանդիսպո

մեծ յամբ միաձո քանակուր սրերից, նիզակները ՛երկու խողովակակորառ Այս նիզակներ: տեսակիեն: Առաջինը

ձար խողովակաձնկոթառ, իսկ երկրորդի կոթառներիվրա կանուկլոր, ելուստներ: Դրանց քոլորի շեղքերը փետրամն են, կլորտ-

ունի

ռուցիկ,

ցող.կամ

քարձը ուսերով: նման նիզակներգտնվել

Ռեդկին լազերում

ն

են Նոյեմբերյանում, ՄՍորաշենում /Շամշաղինի շրջան/չ.Կետաբեկումչ

ռաջաձռրում: Հատկապեսմեծ

նում

ԾՄրթիկիԻ 433. է Արքիկի ուշ

ո

Կ

ճայտնի են նիզակներ

քանակությամբնման.

Վրաստանում /Սամքավրա, Կախեթ/: Բեշտաշեն, ղամքարանից գտնվել է երկրորդ

ջրոնզի

ասիմետրիկ սակը, որը

զենքի փուլի

տեռակները ն

լրոծ՛

Երես».

Ախքալայում գտնվածներիճետ վկայում է, որ նման սակըբերըօգտագործվել են մինչե մ.թ.ա. 2-րդ ճազ. վերջը: նրքիկի զենքի տեսակներիքվում պետք է ձճիշատակել երկու զնդան ոսկրից պատրաստված նետասլաքնեձե գուրգերը ն ըրոնզիցչ վանակատից եում

ու

'

ԱրՑիկի դամքարաններիայս

,

,

խմքում աշխատանքային գործիքները

են մետաղից ն քարից պատրաստգած, ենըկայացված քննարկվող ղարաշրջանին քնորոշ ոչ մեծ խմբով: Այստեղառանձնաձատուկ: տեղէ գրավում

դամբարանիձուլագործ վարպետիգործիքների ճամալիրը: Այն

քաղ-

կացած է թրոնզե դողից ն թիչեղից պատրաստված ապարանջաններից,մանը

կոճակներիցն տուֆակերտ կուռքի մոդելներից: Առավել բնորոշ են մաս» նագիտականգործիքները` կավե ճալոցները» շերեփներըչ Արանք բոլորը շատլավ ըրծված են, մի մասն էլ ներսի կողմից մաքեր ունեն` մետաղի ճետքերով: Այս ճամալիրը լրացվում է բազալտե գդալաձե, ճումքը մաիրելու ձամարնախատեսված ձավանզով:Երկրագործական ներզործիքները

ւ

կայացվածեն բրոնզե մանզաղներիշեկորներով` պատրաստված բրոնզե ճարակ թիթեղներից, որոնց ծայրերին երկու անցք է արված: Շիրակումնըման մանգաղներ ձճայտնի են Անիից, Էենինականից ն Քեթիից, որոնք աղերճետ: Գտնվել են. սբվում են Կամոյի, Աշտարակի,Կիրովականի նմուշների նան այլ նշանակության իրեր՝ փոքըիկ տաշուրագչ դուրչ որոնք օգտագո վել են փայտյա ներդիրները, տարթեր զենքերիքռնակները, կառքերի կողապատերըն այլ մասերը, կաճույքը ագուցելու ճամար: Ոչ մեծ խումբ են

կազմում

կիչները

ն

այլն:

Գտնվել են տեղ

ճետ կապված գոբասեղները, քարե կոչ

ե կաշեզործության ջուլճակազործության

ձիքները՝ ոսկրե իլիկի

ձելունները,

«լուխներըչ

'

քանակությամբ տարբեր զարդեր: Այս իրեի մեջ մեծ ռրոնզե լարից ղողից ն Գիրեղից տատրաստված ապարան» մեծ

գրայում ջանները: Հատկապեսճետաբըքիրեն վերջինները` զարդարվածձարուստ եղնանախշովն այլ զարդաձներովչ որոնք ճամախճանդիպում են նան ուշ բրոնզի ղարաչըջանը սրերի ն դաշույնների վրա: նման ապարանջաններ գտնվել են Հառինում, Բայազետում, Դիլիջանում, Այումում, ն այլն: Գտնվել են նաւ մեծ քանակուսյամը օձագալարճերազարդերմիչնալարո թվում առանձնանում է Քրոնզե նակատակալննը: մակատակալների ծձիչ այծի, կեռախաչին Կաղամյշարանիցզտնմածնմուշբ՝ զարդարված բույրի պատկերնկրով, որոնք կապվում են երկնային պաշտամունքիձետ: .

են

կազմում շքասեղներըչ որոնց մի մասը պաճՊաճպանվումեն ուլի ավանղականձնեերբ: ն մուշնեռո: Քննարն կամ զարղարված ելուաոներով վերին հայրը ճաստացող

Զարդերիմեջ սանում

է ուշ

մեծ

են

բումը

քրոնզի 1-ին

ջանում ճանդես են գալիս զլխարկաձնկամ վող ղարաշր ՝

Ն

-

.

զնդաձե' ԳԼխիկներ ի

ե այլ շքասեղներ: Գտնվել են մեծ »Հատիկազարղ ներկայացվածթոչունների տեսքով, գնդաձն, տանձաձն, շեղանկյունաձն օրինակներով: Հանղիպումեն նան թրոնզից ե տեսքով կախիկներ» պատրաստված թիթեղե որոնցի մածուկիցն այլն: Սրանց մի մասը կատարել էին արձանիկներ թռչունների կախվում է ձմայիլի ղեր: Այստեղ կարելի է Պիշատակելգորտի արձանիկովկախիկը, ձետ: Կախիկներիմի մասը զարդարգտածոների որբ աղերսվում է Նմաշենի է ված շրչանի մեջ արվածպարույըներով։ որը խորձըղանշում է արնի

օղակացնելուստներովչ յամբ քանակուժ

կախիկներ՝

սկավառակների

ր

շարժումը:

բրոնզե կազմում

կոճակները» որոնց մի մասբ կարող տարչեր չափերիեն, ղեր: Կոնակները զրաճակոնակի Արանց սկսած շատ մանբերից մինչե մի քանիսմ տրամագիծունեցողները: խաչերով, մասը զարդարվածէ խորադիր նշանակալի ձերթին ազուզված ուղղանկյուններով,եռանկյունիներով, որոնք են բազմատեսակ քարերով ն պարույրաձնզալարներով: Կոճակների մի մասը երեսպատված է արձաթյաթիթեղով: նման կոճակներ գտնվել են ԼմաշեՏոլորնում, Սնանում, Շամշադինում» ՄԵծ

խումը

Է կատարաձ լինել

են

նան

շեղանկյուններով, իրենծ

սում

Դիլիջանում, Պարմիր-քերղ զարդերի մեչ սռավել զոնված տարածվ ԾՍրթիկի դամբարանադաշտում ն

այլն:

ագաթից, մածուկից, սարդիոնից,

ծարիրից, ապակուց է. նմուշները: Այս ուլունքլեռնային քյուրեղից են առանձնանում որոնց մեջ զերակշռ ձների քազմազանությամըբ, ները են գնդաձն, տակառածն, խողովակաձնօրինակները: Ընդ որում քարե ուքոլոր ղամբալունքները ճրաշալի ճղկվածեն: Արքիկի ղամքարանադաշտի են մեծ նան խումբ կազոչ րաններին բնորոշ գտաեոներիցբացի զտնվել են

բրոնզից»

ուլունքների պատրաստված

մող

այլ

իրեր: Այս իմքի մեչ է

մտնում

քարայծի ձճրաշալիարձանիկը

ն ճիշեցնումէ Լճաշենի է խարսխաձն պատվանդանին ձարմարեցված

որբ

ն Ճարդամեծ արտաճայտչականությամբ նըանից տարբերվելով օրինակը" են սեպաձն ն իրանը զարդարված փոսիկրանքի որակով: Կենղանու վիզը

ներով, նշաձն գեերովչ վրանԲեք զծիկներ արվածռելիեֆային գձերով: Ծտորին ծնոտին զոդված է ոչ մեծ օղ: Այս խմբի վեչ են մտնում երկու մեկն ունի շեբեփները, ռրոնզե կաթսանն քասը: ճրաշալի է սեպածե, զարդարված որը ուռուցիկ իրան ն մկված, սնամեջ քռանակչ փոքը Լ ունի ավելի Մյուս շերեփն պարույըներով: վազող փոսիկներով է երկվերածվում ծայրամասում որը բռնակ։ շատ չատերչ բայց երկար են նան բրոնզե անոթները: Այսպես, կեռիկների: ճյուղ մկված բրոնզե կաթսանունի ձվաձե իրան ն կտրվածկողապատ,որին ամրացված

Շերեփներից

Հետաքրքիը

են

կախելու

Ինչ վերաքերում է

կարեր: Համար խախատեավոծ -

սոս քասին,

է ամբող ջական կինեղից պատրաստված

ե ունի կիսագնդաձն իրան: մեծ խմբեԾըքիկիխեցանորները ներկայացվածեն տարբերանոթների րով: որոնցմի մասը: պաճպանելով-ուշ բրոնզի վաղ փուլի խեցեղենի ձեվերը, մի փոքը տարթերվում է վերը նշվածներից: Փայլանախշովարված զաիչ

այն

սն փայլի կաբարված. անփուը, կորցնում մակերեսի անոքները որակը: նախկին Այն փուլի խեցանոնների' առավել տեորոշ` ճորիՊարղամոտիվնե

` ղաձները

են

են

ս

են

"

եռանկյունինե

զոնական,զիգզազ, ալիքանախչ գծազարդերը, դաջազարդ Ճամակենտրոն եղնանախաշը:ե այլն: Սն, ճայլեցրած խեցեղենի շրջաններըչ կողքին մեծ խումբ Սն, կոպիտչխոճռնոցային կազմում լեցրեծ խեցանոքներըներկայացվածեն .անկանը,միականը, սափոր»

է

խեցեղենը: փայ-երկկանը

Անկանք

ն տարբերձների ներով

ջրեղաններով: մեչ մեծ խումբ սափորների են մկազմում ուռուցիկ իրանով, ոչ բարժը՝վզովն դուրս շուրթով մկված են ն Ճավասարա երքբախեցի աեռթները:Սրանք ճիմնականում չափնրեված: են -նան ուռուցիկ բարձր վգով ն ճամեմատաբար նեղ իրտնով, սկսում են ճան» ձատակով Սրանց անկանը կողքին տոաջին անգամ սասռրներ:

|

Հանդիպում

որոնց աղեդնաձն կանթերը շուրթից: կամվբչ» սափորները, մեծ Են զի կենտրոնից իջնում: են անոցիուսը: ոչ ղեսի խումբ կազմո "երկկանը անոքները:

ղես

միականմ

գալ

-

|

Ճանդիող բաժանվում Մեծքանակությամբ քրեղանները նեղ խոր քրեղաններչ ուռուցիկ իրանով, Ճատակով

տիպերի՝

|

.

են

մեքանի

որոնց շուր» են քերը կամ ղուրս Են ճկված, կամ ուղիղ կտրված ուսելով,` նեղ Հատակովչիրանից ուսին անցմանՀատվածումշեշտված կողերով քրե. զաններ ն այլն: Առավելբազմաքանակ բարձրացողուեն"միջին չափերի, ն Շկվող են նանջ շուրթերով քրեղանները: սերով քքեղաններ: Այս անոթների զարղամոտիվները,բացի վերբնըշբռնակներով

.ե.մւռուցիկ

Հանդիպում օղակաճե

են: Այսված ընդճանուր մոտիվներից, այս կամ այն անոթիվրա տարբեր պես, որոշ.անորների ճատակները շրչաննեզարդարված են ճամակենտրոն

րով

,

որը

ճանղիպում է

զբաղեցնումսեպաձն

նան

զարդը,

առանձինանոթների ուսերին:

Մեծ

ւ ցանցաղաշտըչփայլանախշշերտերը

տեղ են

այլն:

ձնեերըւե զարդամոտիվներիմանրակրկիտուսումնասիրություն ննոթների է տալիս, որ Արնեինի խեցեղենը, ցույց ձամանակաճատվածի քննարկվող պաճպանելով ճնազույն ձեերը, նոր գծերէ ձեռք ներում, որը գոյտռե-.. վում է մինչն վաղ երկաթի

նյուճական դարաշրջանը, Հայաստանի վկայելով

մշակույթի ավանդականունյան մասին: խեցեղենը խոձանոցային չի առանձնանումու զարդաԿռպիտ կավե սպասքը ներկայացված է խոՄ իատիպ մոտիվներիքազմազանությամբ: նան ուռուցիկ իրանով ն բարերբեմն որչ ձգված իրանով, լայնաբերան, մեծ: քանակությամբանկանըք, են ձրացող

ձների

:

անոլներով: ուսերով Հանդիպում

նղ, հ

56 .՞

Ու

Ե՛ռ

րոն

.

Է

չանի խե :

եղ ե

մ ն բի կ

ից,չ

երբեմն ցածրադիրիրանով ն տարբեր բարձրության վզերով կճուններ: ԿոԵն ճիմնականում սիտ խեցեղենի զարդամոտիվների ներկայացված տարբեր ձներիպարանածյուսչ խորադիրգոտիներով, զիգզագներովն ավելի Հազվաճաէ եղունգազարդնու ղեպ`ալիքաձն խ նախշերով: Առավել տարածված են տիկազարդը: Հանդիպում

նան

ուռուցիկ

ելուստներով.զարդարված ՝

անոթ .

ձազ.սկզբի կավանոքներին: Լոռի քերդի ուշ քրոնզի ղարաշը

ԼՈՌԻԲԵՐԴԻ

ԴԱՄԲԱՐԱՆԱԴԱՇՏ:

չանի

ներ,

բնորոշ

որ

երկրորդ

ոաջինը

է

մ.ը.ա,

3-ին

փուլըներկայացվածէ

/ Ռ/28 ն. 9/: ներկու դամքարաններով մեծ,. կրոմլեխով շըրջազծվածճիմնաճողայինղդամքանտախուց է՞

ոչ

ծածակված Այստեղ սալաքարերով:

իրերԼ մետաղյա

զարդեր

չկային: Գրտն-

խոշոր մանըեղջերավոր անցսունների, ոսկոբներ, կավանոթներ, 1 մ բարձրու» ինչպես նան ձանգուցյազիդիակիզված աճյունը: Երկրորդը

վել

են

ն

Քյամք՝ քարաճողայինթմբով դամրանաբլուր է` շրջագծված 33 մ տրամագիծ ունեցող կրոմլեխով: Հիմնաձճոքթյին ղամքանախուցըծածակված էր խոշոր

քն

-

սալաքարերով,որոնք «եվ գերանային կառուցվածքի վրա: Վերջիջ` եբս ներսից պատվելէ կտորով: ծանրությանտակփտածգեՍալաքարերի րանները Լ քարերը փլվել-լցվել եին խուցը:Զնայած այն քանին,որ դամբարանը մինչն քանդվելը ճնում կողոպտվել է,.որոշ իրեր Պաճպանվել են: Այս դամբարանի մետաղյաիրերն ունեն որոշ արխայիկներ, բայց ընորոշ-են խեգանոթները են

ուշ

բրոնզի

քրոնզեկաձույքի կամ կառքի

ցլագլուխ քրոնզից

գարդ

2-րդ փուլին: Այստեղ գտնվել եղֆյուրաձն- իրերե ձանդիսացող

դար

է ձրաշագեղարձանիկ, որը նույնպես ճանդիսացել արձանիկնեիչզանգակներ՝ զանդտրված տեսակի կոնակներ, որոնց մի մակտրվածքներով, տարբեր Ֆռանկյունան սբ կարվելէր կլոր վաճանիկներ, գամերն այլն: Այս զրաճաշապիկին, առանձնանում է գլխի արձանիկը, որն ունի մեջ գտածոների

կեւույքի

"

մաս, բրոնզե քո չունների

Քազմաքանակ

փոքը Հչափերչ սակայն ղեմքի մանրամասերըշատ ճաջող են բնղգծվածչ նենղանու աչքերը ն քիթը, ինդպես-նան կոտոշները արված՝են շատ արտաճայ-

|

Ե ուղղանկյուն տիչչ Բերանըընղգծված

սեպածնփոսիկներով: զարդարված է

Երկու

փոսիկով, իսկ

ծեո ստորին

են սափորների, կավանոթներըներկա դամբարանների յացված

տեսքով, որոնք սկաճակ-սկուտեղների կճումներիչ զավերիչ գավաթների, զարղարվածեն փայլանախշով արված գծերով ու շերտերով,սպիտակ ն

կարմիր

ակոսներովչ ներկված 'գունազարդով,

ճամակենտրոնշրջաններով,

սեպածն զարդերով ն այլն: զիգզազով, ալիքանախշով, էոռիբերղի նշված խեցեղենը, ինչպես նան.մետաղը

գծեր արխայիկ

տարբերվում են վաղ ձնեերից

արղեն ունենալովճանդերծ, նշանակալիորեն

ե

եվագրվում ճատկանիշներով իրենց Ճիմնական -

են

մ.թ.ա.

11-10-րդլ ՆՈՅ

դ«ղ.-ով, որը վկայում

է երկաթի

վաղփուլերումդեռես չանի դարաշր ձների

բրոնզի դարաշրջանի մասին: ավանղական անի երկրորդ Զանգեզուրիուշ քրոնզի ղարաշը փուլը ներկայացվա

գոյատեւող ուշ

,

,

Քվագրվում՝ են

իմքով: որոնք մ.քա.՝12-11-րղ դամբարանինյուքերը: գյուղի Սրանգ հվին են դասվում Արծվանիկ դամՀ Այն 10 մ տրամագծովն 0,7 մ բարձրությանքարաձողային. ըմբով է Կպտարվել մասնատված ղամբանախցով: քարարկղային բանաթլուր Է` ն ձեռքի ոսկորները դրվածէին իցի կենտրոնում,իսկ թաղում: Գանզը նյութերբ ներկա անկյունում: Գտնված 4.յուսիս-արնելյան մնացածները՝ Խեցանոքնեեն. կճուճներով,քրեղաններով, զրաճակոճակներով:ացված Է

ոչ մեծ ձուշարձանների

դ.դ.:

գիս»

-

Են «Հիմնականումզծազա Լ զարղարված սն-փայլատ մակերես ն Շիեն Ղափանի անոքներ գտնվել Բեղաբուրչ շրջանի ղով: Զեով Անզեեն վագրվում Տննարկվող ժամանակաճատվածով կաճող գյուղերում: ծայրը» սըն» դաշույնը, նիզակի զտնված ղակոթից քրոնզե պատաձականորեն

րըն

ունեն

նման

վանակատե ծձարիրից փաժա ասեղը, եռաս լաքները, ներըՉ կան .Ա.եսայանի կողմբց՝ ուսումնաս Հետաքրքիր զթածոներ կաձե գլխիկով

.

Ս

Դեճնս նախախոր Հայաստանի 4յուսիսաընելյան ճուշարձաններում: պեղումներից զտնվել Մուրյեի չում մարխե ն շրջոնում Ռեղկին-լազերում '

միաձույլ թվագրվող դաշույններ, գավա ն գտածոները նիզակների դաշույնների կոթառով Խողովակածն.

էին մ.ր.ա, գլուխ:

ւ"

Ճայտնիեն

43-12-րղ դ.դ.

3 Դիլիջանից: Մետաղյտ ւԿրասնոսելսկից Պոյեմբերյանից, ի Լուսաձոր

գյուղում:

է շրջանի գտնվել չհանի Ճավաքածու ճետաքրքիր

սակրից,

միաձույլ խողովակաճե է» ոչ . երեխակա բաղակացած լով` շեղք ու ցանցզարդարված ակոսիկներով դաշույնից, որն ունի`Ճար,

Այն

|

մեծ

.

"

`

կեն զլխիկ,

ն

մանգաղից: Առանձնաճատուկճետաքրքրուքյուն քրոնզե

խոշորչ ուռուցիկ

ունի

որոնք ստվերազձված կետգեեր շերոններով, ԵՆ կատարվել շըըպեղումներ մեծաձավալ Շամշադին Ճամեմատաքար

,ված նոանկյունաձլ ւ

զարդա մակերեսով զրաճակոնակը` սկավադակաձն.

զյուղի չանիԱրծձվաքերղ

մոտ

գտնվող Խուրջին-Հողեր

Այստեղամասում

շարղամքարան:Արանքթոլորը խոշորքարաքեկորներով Պատմասը, մի ված քարակղերեն` ձածկվածսալացարերով: ձնում են, այնունամենայնի կողոպտվել "կապես դամքանաքլուրները,ցեն տարճերտեսակի խեձետաթըթիր է իրերի գտնվել ճաղկացած Լ զարդերից: Խեցեղենը: ցանոթներից, զենքի տեսակներից տարբեր

տեղ պեղվել է

`

են

Դամբարանների

ձավաքածու՝

կճումներից, .Ք ըեղաններից է անկանք միականքսափորներից, բաղկացած կամ ան-, սն կամ գորշ, ունեն փայլեգրաձ ե որոնք գավաբներից

այլն,

ներկայացված Ջարղամոտիվները փայլ մակերես:

են

:

խորադիր գեերով, ։

.՛

մառ» .ակոա-գոտիներով, զիգզագներով,թեք գձերով արված ցանցաղաշտով,, ն մ եծ՛ այլն: Առավել նեքներով,եռանկյունիներով շերոններով արված է ներկայտցնում ճետաքըքրություն խոշոր գավաք ճիշեցնող սափորը: Այն :

անոք էչ որն ունի ոչխարի ոնավորվաձ ձեփածո պատկերներձիձիսական վիա: շեցնոդ չորս քռնակներչորոնց գլուխները քարձրանում են շուրթի սափորը մտնում

"Այս

է

ծիսականանոլների խմբի մեչ,

որոնք ծայտնի են

Սանսճինից,

նստղինլունից, Դիլիջանից, Բայազետից» Քալինից, Այրու-են օձերի, գորտերիչ ն"այլն: Դրանք զարղարված այնեեռչուններիչ «մից Զենքի տեսակները ե րիչ ճովազների,մարդու գլխի ծեփաքանդակներով: տարբերություն խեցանոթեերիչքեն ճանդեսեն գալիս ուշ քրոնզի վերֆին փուլում, գոյնտեում են մինչն մ.թ.ա, 1-ին ճազ, սկիզբը: Առավել Նման է տիպիսուրը: խոշոր, ձետաքըքիը այսպես կոչված անդըկովկասյան սրեր ճայտնի են Ռեղկին-լազերից, Գոլոգինոյից, Արթիկից, ԿիրովակաՍրի ճետ գտնվելեն վեց վանականից, ԿալաքենդիցչԱյգեձարիցն այլն:

միջանկյալ ոդի վերածվողքառաերոնզից նետասլաքներ: մասին խոսելիս աետք է նը ն 12 .փոքը' զրաճակոմասեր ճանդիսացող "շել նան զիաձճաշտակը չորս մեծ են կամ կտղրե շապկի: Սման զրաձճաշապի - նակները, որոնք կարվել կաշվե են զոյատնելԵՆ նան երկա ուշ օրոնզի ղարաշրջանից, ներ լավ ճայտնի՝ ն Հայաստաեն ճայտնի Թր Գիլիջանում Արճիկում, տե, լավ ռետուշվածն: երկու կողչ

երկար պոչուկով

ՋԵնքի

Լճաշենում, որովայնի Երբեմննման զրաճաշապիկների Գուշարձաններում: ձվաձկ կամ ՛կլոր սկավառակներ կախվել ռայտյա ճատվածից խոշոր իսկ եզերված բրոնզե շրչանակով Լոռիքերղ։ Մեղրաձոր/ ՄԳոլովինու Խաննի

դարում,

այլ

են

`

չ

մարմանդ /Գոլովինուէուսաձոր, ն. այլն/: լար, Այգեձոր,Կիրովաբադ. Լ Ալեքսան ճետաքըքին Քննաըկվող ժամանակաճատվածի 1575 ը. ժամանակ բացված /Լենինական/ րապոլում՝ մարտկոցի է Գ.Դ.տիլիմոնովըչ Կատակոմբի Վոզինվորիդամքարանը,, որը նկարագրել

կրծքինկախվել է

խոշորքըոնզե

ճուշարժան

կառուցման

են կառույցից գտնվածիրերը փվազըվում պլամքարանային թն պատկանում տափակշեղբով, ու վին ղդ: Սրանց 12-11 -րդ Մեծամոսերին պնցքերով դաշույնը, որը լավ ճայտնի է Լոռիքերղից, ձե

ունեցող

այս.

միա,

ն այլն: տիպիսուրը: անդրկովկասյան նետասլաքները, կախելու ամար անցք

բից» եարմիրբերդից

ջբոնզե ները ն այլն:

ճանկավորչ

խխունչունեցող ծովային

նվում Շիրակի Տուշսրձանն վերացերող ժամանանաճատվածին 19268. մեկը բացվել Սրանցից մի քանիճամալիրներ: նշել

Այդ

նս ձարկէ Պառնի-Գեղ զյուղում: վերջինիսգույքը ռըոնզե քրոկզե

է

է սնանյան նաղկացած

տիպի

վեցանիստուլունքներիցը. սարդիոնե դաշույնից, օդից,

վանակատե Սռանձնաճատուկ է. ներկանետասլաքներից: ճետաքըքրությ ՛

գլանաձնկնիքը, պատրաստված

յացնում մածհուկից,

"

թեք գծերով արվածսիբազան ծառը: Արթիկիշրջանի Վարդաքար գյուղում

Ոչ

որի վրա պատկերված է պակաս Դետաքրքիր Պուշարձանէ

,,քարարկղը,չ գտնված

։չ

որբ

19598.

ուսումնասիրել է Տ.Ս,խաչատրյանը: Վարդաքարի գտածոներըթաղկացածեն սակրից, սնանյան տիպի ղաշույնից, ճարը կացնից, երկժանիից, ղուրից,` գավազանիզլխից ՛ն ինչ-որ իրի ըռնակից,, նինեղներից,

սկավառակաձե

քրոնզե կոմակներից ն.այլն: Բացիմետաղյաիրերից գտնվել են սափորներ ն. խոճանոցայիննշանակության կճուճներ: Ուշ ըբոնզի 2-իղ փուլի ճետաքըքիր նյութերըգտնվելեն

միսկ

|

Ե.Ս.Թաղայշվիլու կողմից պեղված Որնակի /Ամկներ/ ղամքարանադաշտից: ծավոք, այս առաջնակարգճուշարձանըանձրաժեշտէ «նկարագրություն չունի

ն

"

դժվար է որնէ քան ասել ցաղմանձեի ն. ղամաիապատմառով նային կառույցների մասին: Առանձնապեսձճետաքրքիր եյութեր.գտնվեցի են. ոչ մե. Ակների 16 դամբարանից:Զարդանվուշները ներԼայացված այղ

ռ

Քրոնզե օղով,

զանգվածեղ,.

միաձույլ ապարանչանով, սարդիոնե ուլունքներից մանյակով կառւըի՛ խխունջներով: է նան ՛քրոնզելայն զգո-

Գտնվել

-

տի՝ պատված պարույըներով: հացիայս զարդերից,առանձնադրվազազարղ են արժեք երկարյաիրերը, որոնք ուշ ըրոնզի վերճառուկ ներկայացնում չեն փուլի երկախյաառաջին գտածոներիրվին են, զտածոներիցեն: Զենքի

ծրկանյա

՞

դասվում դանակի բեկորը: բրոնզե կոլբառով նիզակը, որից գտնվել են նան վերը ն չ Ջեմո-Ակչալայում դամբարանում,» նշված օԶինվորի են ե որոնք վկայում Անղըկովկասի Սամթավրոյում, նային Երկաթյա ճանդես գալու մասին: Այս ղամ-

Հայաստանի իրերի Ճամալիրներում. են նանե կտրվածծայրով գտնվել սուր, քարանում քրոնզե զանզվածեղբրոնզե սակը:

'

ղամքա

արբ կացինն

ճայոնաքեր

են Ոչ ատկաս Ճճետաքըքիը գտածոներ պատաճականորեն Ախթալայիերկաթուղային կայարանի մոտ 1957 թ, կատարված աշխատանքնե» է յոք ճարն կացիններիցն յոթ բի ընթացքում: Գտնվածգանձը քաղկացած զանգվածեղ:սակրերիցչ որոնք դրված էին քբոզյա քիրեղից պատրաստված կաթսայի մեջ: Ոբնակի ն Ախթալայիզտածոները վկայում են Լոռի-Փամբակի մետաղյա օչախի խոշոր ղերի մասին` որպես մետաղագործական

իրերով ճարնանշրջանները մատակարարողի:

Լ մետաղով

շրջանի

ընկած է Աշտարակի 0դամբարանադաշտը ՕՇԱԿԱՆ: Օշականի շական գյուղի կենտրոնում քարձրացող,շդիդի Կոնղ,, ելրի ճյուսիսային

Դամքարաններն ,ստորաբաժանվումեն իրենց, ձեւերով լանջերին:

տիպերի,

ոչ

բարձը ըմբերով խոշոր դամքանաքլուրներ, որոնց դամքանաքարաըկղերեն` սալերից

խրցերըխոշոր

մի քանի

ցարաքեկորներից կառուցված ւ

ն

նղ.

.

Ուշ

քրբոն

արա

Գոգոն»

անի

-

է կեղձ թաղունեցող ծածկով, կբոմկառուցված երկաստինան-եռաստիման քարարկղեր ե ադանձճին լեխով շրժազծված կառուզված քարարկղեր: աճյունը ղիրքը որոշել ձնարավոը՝ Խոշոր չեղավչ քանիոր վերջիններս ճնումկողոպտված էին, ն կմաիքների - գիրքը խիստ խարատրված էր: Ռչ մեծ կրոմլեխներում նե առանձին քարարկղերումճան զուցյալները պառկեցվել են խիստ կծկվաձ վիճակում, գլխով ճյուսիս, ար-. Անճատական նելք կամ արնմուտք մի փոքը շեղվածունյամբ: Տաղումների

դամբանած լուրներում

ճետ

Են ձճանդիպում

.

նան

խմբակային

դամ

Փատկապես խոշոը աղումներ,

գտնվել Է ավելի բան 10 գանգ: Դամքարանների ճիմնականմասը վերաբերում է ՝երկարի ն նյումիայն4-բ` ուշ քրոնգեղարին: Այստեղ զտնվաձ վաղփուլերինչ սնլ անկան: սափորներով՝ թերը ներկայացվածեն ծճրաշալի փայլեցրած զարդարված զանցաղաշտով,փպյլանախշով,քեք գձերով»Գտնվել են նան իո-ինչպես նան կճուճներ, որոնց մի մասըունի սեղանաձն շոր բռնակներ, են մեծ ուսերին . եղել մեծ անոթների ոչ սափորներչ որոնք կացված կեռասներ: /զտնվելեն թեկորային վիճակում/,կազմելով յուրաճատուկ է եղունգազարղով, Անոններիմի մասի ճատակը զարդարված արված շրջանակներու: Այս բոլոր խեցեղենըշատ լավ աղերսվումէ Լնաշենի» Արքիկի, Կարմիրբերդի, Գեղարոտին այլ Պետու նվագրը-. 15-14-րդդարերով: վում է մ.լ,ա. | օ5 ղամմետաղյա Քազմազանեն քննարկվող դամբարանների -իրերը: ներումչչ

՛

ուր

դարաշը ջան '

ձատիկազ

,

խեցեղենի. ՛

լայն. Թտրածու

բեկորչ ռրպիսից ճակատակալի քրոնգի Այստեղ ճանդիաում «րղ փուլում: օրոնզի

բարանից գտնվել է Են ստանում ուշ

Են ավելի էրն նյուները դամբարանըկողոպտվել ուշ Քանի որ չէր: էին ամյունի-դիրքը որտշել Հնարավոր խառնված Կարելիէ ենրաղբ»՝ է բել, որ մինչն կողոպտվելը այստեղ կատարվել երկրորդ քաղումըբչորի

շրջանը Ննյուրեր:

մեկտեղ ղրվելէ մեկօձագլուի: ապարան չան: 88 դամբա. Ուշ քրոնզեղարյան նյութերի: մասին խոսելիս պետքէ նշել ցանցկեն կախիկները, բոչնի արծանիկների տեսքով.ոչ եե րանից գԳոնված են Այս արձանիկները Կախելու որոնց մեջքինօղակներ են մ.նյա, 14-34-րդ ղ.դ«ս բեն ճանղիպում ենավելի ցնորոշ 2-րդ փուլին: թրոնզի ղարաշրչջանի մեծ օրոնգե ղաշույնը» է ոչ Հատկապեսճատկանշական որն բննացքում խեցեղենը

.

ճետ

կացվել

Ճամար: ,

.

ուշ,

ունի

Է միջանկյալ ող: շչեղքչ որի ամբողջ երկայնքով անցնում Երկճյուղ ղաստակըամուը գրկում է շեղեի ուսերը:նչպեսզայտնի է, Հանղիպումեն ուշ,շըոնզի ղարաշրչանում:նրանց երկճյուղ դաստակները մոտ ե են Այս օրինակը Լմաշենում: ձանղիպում օրինակները վաղ ավելի է դ. 13-12-րդ մ,լ.ա, որը չմագրվում սրին, Էջմիածնիցզանված

եռանկյունաժն

դ--ով: ՝

`

է տալիս, որ սա ավեենքադրել. ձոքը անփույք ձեավորումբ է: արտադրանք Վեէն է տալիս նշվածը,ձնարավռրություն լի շրջանի ոյս նե ճամալիրները մ.ք.ա, 43-րդ դ. վերջովմ.ը,ա, 12-րդ դ,-ով:

մի

Բացիայդչ ուշ

Քվազբել

դ.-ով:

շարձաններից

ներկայացվողփուլի Հու Գոլովինոյի վերջինս երկու մեծ սալաքարերով ձաձկված ,,քարարկղչ,

ղամբարանը: Այստեղ զրտնվածտղամարդուամյունը պառկեցվել է աջ կողքի վրա, կծկված վինակում: աննրա՛ ոտքերի տակ-դրվածէին 23 մեծ ու փոքը կավանոթներ: Դաստակի միջն դրված էր որնակյան օրինակը Ճիշեցնող Ճրաշալի սուր: ՛րակոսկրի մոտ գտնվեցին ճիմքում ուղղանկյուն կրծքավանդակի վանակաճանվածքով տե նետասլաքներ: Գոլովինոյից այս ժամքարանիցգտնվածզրաճաշապիկը է, որի վրա բրոնզե սկավառակներ, ճար» կաշվից տյուսված լասջապանակ

ձան բացվել է

վաղ

շրջանի Իջնանի

է:

կախվելէ. փոքրիկ

մանղներ, կոճակներ են կարված: Որովայնի մասում սկավառակ: բրոնզե գամերով փայտյա

Ծրկարիճանդես գալու

Ի/Հչ 6

ավելի ուշ ձուշարփուլիճամեմատաքար

|

Խաշտարակ ձՃամալիգյուղի մոտ: Խաշտարակի լավ պաճպանված կտրված ծայրով: Դորիցորն ունի կենտրոնականող.ն զարդարվածէ սլաքաձն ակոսիկներով, երկշար պարույրով

րը նաղկացաձ է ն

այծի

պառկերներով: Մրաձույլ, կիսակլոր

սագնղաձեգլխիկով, մյուս ըը:

զտածոներիցեն Ուշ

դաստակըավարտվում է կի-

ԱյսՃամալիրի

է աստղաձն. զարդարվաձ զարդով: խոշոր, քրոնզե երկու սակրերը ն չորս

որը

2-րդ փուլի բրոնզի

մանգաղնե-

կան Ղարաբաղում: ճետաքրքիրգտածոներ

ճուշարձաններիցԽոջալուի ձարեորագույն

է դամբարանադաշտը՝ քաղկացած

նան քարարկղերից, որոնք թրեն ուշ վագրվում քրոնզի վերջով ն վաղ երկարի դարով: Խոջանլուի դամանդրաղարձել են բազմաթիվճետազո» բարանադաշտի ուսումնասիրությանը

մեծ

ն

փոքը ղամբանաբլուրներից,ինչպես

տողներ: Սակայն,առայսձը առավել

վել

նչնակալիցգտածոներըձեռք են թեր

ղամբարանադաշտերի առաջին ուսումնասիրողի՝ է,Ռյոսլերի

ներից, որոնք ուսումնասիրել

է Կ.Խ.Քուշնարյովան:

դամբանաքլուրները քաժանվում են երեք խմբի որոնք վերաբերում են մ.ը.ա, 13-43-րդ դ.դ.»

ն 6

պեղում-

`

.

Այս ՛՞ուշարձանի

առանձին քարարկերի,

ն 8-7-րդ 11-9-րղ դ.ղ. դ.դ.-ի։ Այս գլխում կքննարկվեն փոքր, Պողային քմքով դամբանաքլուրեն մ.ք,ա, ները, որոնք թվագրվում իսկ մնացածնեց 13-31-ըղ ղ.ղ.-ովչ իր կքննարկվեն Հաջորղ գլուխներում: Այս իմբին Են վերաբերում քարաձողայինկամ քարե ն ավազեբեմ-

բով

ոչ

մեծ

դամբարանները, մ:

քարձրուրյունը՝ 1-8,5

մ, իսկ Դամբանախգերը ձիմնաճողայինեն, երթեմն անմը ջապեսմայը ճողի վրա կամ ղեղին ավազի

որոնց տրամագիծըճասնում

:

հղումները կառարվեւ

է 10-20

2րջազեվել զետաքարերով: Ամյուններըդրվել

շերտերում ն վրա պառկածվիմակում:

պեղվել

են մեջքի -

Պիմնաձողայինխցով դամբարանէ Հետաքրքիր Դամբանաթումքըշրչագծվածէ կրոմլեխճիշեցնող գեսաայստեղ:

դամբարանը Հիմնաճողային /չափերը 1,85 քարերով:

1,5/

ծածկվածէ

փայտյա մեկում կմախքիցքացի գտնվել են տախտակամածով: Դամբարաններից այս խմբի գույքը աղքատ է, բաղԴամքարանաթմբի քրոնզեշքասեղներից, կոկավանոթներից, ն ճակներից, նետասլաքներիցն սարդգիոնեուլունքվանակատե կայծքարկ

շատ

կմախքիոսկորներ:

կացած

ոչ

մեծ

քանակությամք

ներից: Փոքրըդամբարանաթմբերումշքեղ գտածոներիբացակայությունը ցույց է տալիս, որ սրանք ճասարակ թաղումներ են ե վում են մ.թ.ա. 18-11-րդ դ.դ.-ով: Այս իվագրուցյունը չեն ճակասում Կ.Խ.Քուշնարյովայի պեղած երկու ղամբարանաթմբերը,որոնք ընկած են Սոր գյուղի խաղողի այգիեղած ղամբանաբլուրի աբնմտյան՝Հատվածում:Այստեղ ների տարածքում են մի քանի գտնվել կավանոժներ: Երկու դամքարաններն էլ ունեն փայտյա տախտակամածով ծածկվածՃիմնաձողային Այստեղ կծկվածվիդամբանախցեր:

Ճամայնականների Ցվագ

`

ճակում

.

պառկեցված ամյուններից նացի,

Կովի վերջույչների ոսկորներ: Այս ղարաշրչանին են վերաբերում

մեկումզտնվե զոմքարթեներից են

ուբմի շարք դամբա Խանդարի է գրավում Յ.հ.Գումելի՞ Ելենեն-

ները: Արանցմեջ առանձնաձճատուկ տեղ դորֆի /Խանլար/ մոտ պեղվածդամքանաբլուրբ, որն ունեցել է 30 մ տրամազիծ ն 4 մ բարձրություն: Լիցքի տակ քացվեցին7 ղամքանախցեր,որոն էր /չափերը՝ 4343, 8»22,8մ/: Երկայցից կենտրոնականըձճիմնաճողային են եղել մայրու ն կաղնու 12-ական ճենաս» նական պատերին դրված -կից Խցի կենտրոնում դրված է եղել 55-60 սմ տրամագծովկաղնու յուներ: ճենասյուն: Վերջիններս պաճելեն ծածկի գերանները:Դամբարանի Ճարաէ անկյունում դրվել դամբարանի տիրոջ աճյունը, որբ վարեմտյան եգրա. կատարվել է խմբա- | զեված էր գետաքարերով:Կենտրոնականղամբա րանում կայինկաղում, գտնվել են 7 կմախք, ինչպես նան ձիու ոսկորներչ Գթտնվածճարուստգույքը բաղկացածէ անդրկովկասյան տիպիբրոնզե սրից, սնտնյան տիպիմի քանի ղաշույններից, բրոնզե սայրերից, որոնցից մեն կայծքարե նետասլաք կը երկսայր է, վաճանիումբոներից, վանակատե բից, մեծ քանակությամք պերնՇանքիիրերից` մարմարե գլիիկ, Գլիածածկի խոշոր կախիկներն մեղալիոններ, թռչունների տարբեր արանիկզարգեր, ներչ գղալաձնիրեր, խողովակաձն, լուսնաձն զարդեր, կոմակներչ բրոնուլունքներ: Գտնվել է նան. զե անոթների մասեր, սարդիոնե ե շաղտխից

|

'

կավանոքներիոչ

մեծ

սափորներ, գավեր, քրեղաններ՝զարդարված խումք՝ ,

Հանդիպ

Ն զիգզագներով: խաչերով, կեռախաչերով,եռանկյունիներով են նան կենղանակերպ՝ ուղտի, ձիու, օձի պատկերներ:Այս այձերի, մեծ մասն Է որն արված զծազարղով, ագուցված է սպիտակ ղաձների առանձնանում է անոքների սե ֆոնի վրա: խով: այն ընդգծված

զար-

չաղս

-

Ուշ ռրոնզի ղարաշրֆանի2-րդ փուլի վաղ ճուշարձանների քվին քաղումգյուղի, մոտ գտնվածխմբակային կարելի է ղասել նան Զուռնաբաղ ները դամբարանները: Բացի խմբակային դամբարաններից, այստեղ ճանդըեն նան միախուց ղամբարաններ, որոնք ընկած են խանլարից ն նիրոպում

Կիլիղաղ Կոշկար-չայ գետի ձախափին, Պարսվ-աընմուտք,

վաքադից մոտ:

Մեկ

խումբ են

այլ

լեռան

Կեդաքեկյան ճուշարձանները: Քննարկկազմում

ոներկայացվածեն քարարկղերով, վող դարաշր անի վաղ դամբարանները ըոնք պեղվել են Ծենքենղիչ Վերին Գաշքեսանի, Բայանի, Զովդարին Դաշքեսանի մոտակայքում ն. ըվագրվածեն մ.բ.ա, 313-11չըրղ ղեդ. -ու|: Հիմնա կանում այստեղ Ճանդիպումեն կծկվածչ ձգված ն նստած վիճակում քաղում երբեմն ձանդիպում են ղիակիզներչ Բայան գյուղի մոտի դամբարաններում ված ըատղումներ: Այս խմքի ղամռարաններումգտնվել է գլխարկաձնգլխիկկազմված կով շքասեղներից, ապարանջաններից,օղերից կ մատանիներից -

խումբ: ՋՁենքը,որպես կանոն, այստեղ քացակակարմիր մակերեսով խեցանոժները Ներկայացվածեն երքեմնգարդարված գնդածնեսափորներովչ գավարներովն. եղունգանախշով նե ակոս-գոտիներով: Ուշ բրոնզեդարի այս մշակույեր, որը որոշ ուսումնասիրողների

իրերի ոչ պերնմանքի վում է: Սե, գորշ,

մեծ

թրեղաններով`

իսկ մյուսների կողմից` արնեկողմից անվանվել է Ճյուսիս-ճայկական, կենտրոնականն արելավրազականչ Պիմնականումբնորոշ է է Հայկական լեռնաշխարձի ելյան շրջաններին ն փաստորեն ընղգրկում բացի ընղ մասը: Այս երեք խմբերի 4յուսիսարնելյան նան կան Այսպես, ղարաբաղյան տարբերություն'եր: Ճանուր զծերից խանլարյանխմբերում գերակշռող են ղամքանաբլուրները, իսկ

Անղըկովկասի

Ճուշարձաններումչ

ԿիրովաքաղԿեղաքեկյան խմբում"

Շատ նմանեն թաղման ձեսերը՝ ամյուքարաըբկղերը:

նկատվում են նի բաղումբ դիակիզումը: Միայն նիրովտաբաղ-հանլարում նալ է 2ր մասնատված քաղումներ, որբ նկատվում ներում: ն

խն Հայաստանի Թազմա

ուշ

,

Մ.ն,

ա.

քրոնզեդարի տնտեսումյունըն Գարաթերությունները

ճագ-ի երկրորդ կեսից Հայկական լեռնաշխարձինե Անդզզալի փոփոխունյունցեղերի կյանքում տեղի են ունենում 2-րդ

ղբրկովկասի ներ,

ճասարակակ

էին որոնքպայմանավորված

միջին օթրոնզեղարյան մամանակաշըջանի անասնասաձուժյան, արձեստների

տնտեսության ձները՝ երկրագործության

՛

: աննախընթագ ածով: զարգացումը: բրոնզի ինդուսերկըագորձության ն անասնասաճության ամբ ճանգեցգբին արձճեստների ծաղկմանը:Հին արնելյան աշխարի տրրիայի զարզացմանբ: ձետ կապերըիրենց ճերթին նպաստեցին երկրի մշակութային Տնտեսության ն արձեստներիտարբեր ճյուղերի վերլուծուիյունը, ճների ն ձճոզեորմշակույտի ինչպեսկան ընակավայրեքիչ ղամքարանների

վկայումէ, ուսումնասիրությունը

տեղի է

որ

գեղերի մշակույնների ձամախմքում: նաշխար«ի

ունենում

Հայկական լեռ»

բազաձայտՄիաժամանակ

կենտրոններիյուրաճատուկ սսմասնազիտ վում են տեղականարտադրական է կտրուկ անը ապաձճովում մամբը։ արճեստներ: Սյութական արտադրանքի Էլ ձարնաներկըըայնպես տնտէսական լայն կապիրինչպես Հայաստանում, ն ճյուսիսային շրջանների ձեռչ ճիմնականում՝ճարավային, արնմտյան

Էլամ-ԶՁագըոս, Թալիշ, արեմտյա

ների ճետ /Սիրիա, Վերին Միջազետք, Ճյուսիսային Կովկաս/: վրաստանչ

իր շնորճիվ Հայաստանը, Ուշ բրոնզեղարյան ժամանակաշր ջանում Աղիրքի։. կարեոր ղեր է խաղումԿովկասիչ քարենպաստ թշխարճագրական

ռաջավոըԱսիայի ընդարձակշրջաններիճետկապեր Հաստատելու գործում: ն արնելքի իաչմերուկներումչ Հայաստանը. կապող Գտնվելով արեմուտքի միջն: Սիրիայի Փոքը Ասիայի, օղակ էր Պարսկաստանի, Կովկասի Դրա են զտնվածբարձրարվեստ ճնավայրերից մի շարք ապագույցն Հայաստանի ներմուծված զտածոները: պասսիվ երկիր ներմուծող Հայաստանը նշված, ծամանակաշը ջանում էր հռիադիվում չեր: Հին Արեելքի երկրներից Հայաստանովապրանք կամ այլ շրջաններ, ապա Կովկասի ղեպի Հարավային Կովկասչ Պարսկաստան տարածվումէր Ասիա, հրանականբարձինչպես ն Հայաստանիարտադրանքը րամանղակի արնելյան շրջաններ, Ճյուսիսային Միչջազետք,մինչն Պաղեսայլն ռինի սաճմաններըչ նտտստելուլ ոչ միայն ապրանքափոխանակությանըչ տարթերերնույքների տարածմանը: հոգնորզաղափարախոսական բնակավայրերը,ձիմնականում Հայաստանի

ԲՆԱԿԱՎԱՅՐԵՐ:

ում

են

այն քնակավայրերին ծմարանում --

ներկայա

Սաճնավայրերով: մանրամասնուսումնասիրուքյու ընակարանների

ն կիկլոպյանամրոցներովմի

քանի ճայտնի

է ղրանց սակավ պեղվաձլինելու ԱԵ

Դրանցից է պատմառով:

Լենինականի բնակավայրը» որի ճվագրվում

քիոնզի

է ուշ

Ատստեղ ուղղանկյուն պեղվածկացարաններբ Ճատակագեում

ն

երկաթի դարով:

են,

կավածեփ

ձատակներով:Դրանք ծածկվել են մոխրի Ա փայտածուխըաստ շերտով`վըտանիքի փլուզման. մասին: Աենյակներից կայելով ձրդեճի պատճառով մեկր,̀ էչ որի մեջ ուր գտնվել է ձուլման կաղապարչձուլման մի արձճեստանոց եղել են նաւ վառարանի մնացորդներ նե այբվաձ խարամ:Լենինականի շըըջանում նշված թնակավայրը միակը չք: Քաղաքի Ճյուսիսարնելյան մասում ճայտնառերվել են կիկգտնվող Կումայրի ամրոցի պեղումների փամանակ ԷԼ լոպյան շարվածքով ամրոցի Կարսպապատեր ուշ քրոնզի ժամանակաշը չանով 8վնգրվող խեցեղեն առարկաներ: Շիրակի ուշ բրոնզեդարյան Ճուշարձաններից պետք Է նշել Հառիմի ամրոցը: որբ» ինչպեսնշվել էչ «իմնաեն տալիս դաիավանդներում դըըվել է վաղ բրոնզեդարում: ինչպես ցույց այն զոյատնել գտնվածնյութերը, է նան ուշ քրոնզեդարյան ժամանակաշըը անում: Ամբոցի 3-րդ ղարավանդումքագվել են ճատակագծումուղղանկյուն խ շարված մի քանի կացարաններ՝նեղ մուտքով: Այս կացարաններիպատերը :

տարբեր մեծության տուֆով կավե շաղախիօգնությամբ: նյութեր գտնվել են Շիրակի Ուշ բրոնզեդարյան ժամանակաշըանի ոռոմչ Աառնաղը մի շարք բնակավայրերիցՀ̀ յուր, Ձեթի հ այլե, որոնք, ն լքված մնալով միչին ըրոնզի դարաճիմնադըվելով վաղ բրոնզեդարում Նույնատիպ ամրոց է շրջանում վերաբնակեցվել են ուշ քրոնզեղարում: վաղ ըրոնզեղարյան մշակուքային շերտի վրա գտնվել Ելարի ամրոցը, ուր են

,

14-13-րդ դ.դ.

խեցեղեն իրեր, սա վկայում է, ռը վերջինս բնակեցված էր նան ուշ ըբբոնզեղարյանժամանակաշրջանում:Թոսելով ամք որ ուշ քրբոնզիդարում նրանց քաըոցների մասին, անձրաժեշտէ նշել, է նախորդ շրջանի ճամեմատուքյամբ: Մեծ թվով նակն զգալիորեն աճում ամրոցներ Հայտնաբերվել են Սնանի ավազանում,Լոռիում, Զանգեզուրում, ճյուսիսարնելյան Հայաստանում ն այլ վայրերում: հրենց քնույնով այս եշանակություն: Դրանց մի մաամբոցներն ունեին ֆունկցիոնալ տարբեր սը ամըոց-ընակավայրեր են, օրինակ` Հոռոմըչ Քեքին, Սառնաղթյուրը, մյուսները` անասուններին Էլարը, Լմճաշենըչ Կամոն ն այլն» Կառնուտը, փոքրիկ մասը պաշտպանական կետեր: մի Ամրոցների պաճելու Ճարձանումից են

մ,թ.ա,

էին, որոնք պաճակակետերէրն ծառայում խոշոր ամրոցների, բնակավայրերիարվարձաններըՊաշտպանելունպատակով:Դրանքկառուցում

կառույցներ

էին լեռնանցքներում, քում

ն

այլուր:

մոտակայմարզերի սաճմաններում, գետաճովիտների '

6.

դաշտի ձիշարժան են Արարատյան Բնակավայրերից

ն

Ծնեանիավազանի -

օրինակ, Արմավիր թլուրի բնակավայրը, ուր մի քանի ճուշարձաններըչ ամրոցը: Բնակավայրը ձիմնադըը՛ ճիտազայում կառուցվել է

Արզիշտիխինիլի

նղ. 59.

Ուչ

ճրոնզի դարաշրյանիզենքեր

ե

գործիքներ ԱրՑիկից: Ո

|

Ր՝ 288

15-42-րդ

է մ.թ.ա.

վել

ղ.ղ.:

Այստեղ կառուցվել են քարե

բազմաթիվ

քարայրներ: Պեղումներից գտնվել են ժայռաարձճեսաանան 12 կացարաններ,որոնք, ինչաես ն Մեծաքառանկյունձճատակագծով

կացարաններն փորչ

ունեցել են պաշտամունքային նշանակումյուն: բացվել են նան նոր Արմավիր բլուրում: նույն տիպի շինություններ «նարավորուժյուն է տալիս ճաստատագրելու: Այս ուսումնասիրությունը մորի

կառույցները

նման

վրա եղել են. նրկու-տարթեր քնակավայրերի ձետքե որ երկու բլուըների Հետաքըքիր է Մեծամորի քնակավայրը» որի ամրաշինական ձամակարգըընղգրկում է շուրչ Յ0 ճա տարածք:Այստեղ մեծ քլուրի ժայռերի վրաչուր կառույցների կառուցվել է միջնաբերդը, Պայտնաթերվել է արտադրական

ե փոքը մի ճՃամալիր՝ձուլարան-արձեստանոցներ:Մեծ բլուրի գագաթը են պաշտամունքայինշինությունթլրակը ձիմնականում կառուցապատվել գտնվել են մեծ քվով կչոր շինուքյուններում կամ ներով: Արտադրական Հայտնաբերվել են նաւ փուքսի կավից Թոնիր-ճալոցներ: ուղղանկյուն անոթներ, ճալանյութի ոսկրե ն կավե քրիկետներ: Ոչ պակաս ճետաքրթիը

պաշտամունքայինժայռափոր սըբարանները, ռրոնք նման են վերը եզակի են միջնաբերշինուրյուններին: Արմավիր բլուրի ճիշատակված են որոնք կառուցվել շինությունները, դի Ճյոււիսարնելյան լանջի մեծ մ.թ.ա, 2-րղ ճազ. վերջին, մ.ք,ա. 1-ին ճազ. սկզբին: Դրանք մի 60-80 մ քառ, տարած ճամալիր են կազմում` ճատակագծումուղղանկյուն, են կավամասում տեղադրված կենտրոնական Այստեղ, տեսքով: քով շենքի տակ՝ նշանակուտարբեր կավածեփ պատի ձեփ զոճարաններչ իսկ ՊՃարավային է խոշոր կավե կանա թյամբ բաժանմունքներ: Արնելյան կողմը են

նան

ցի կուռքերով

ռույցներով`

զբաղեցված

ու այլ կասյունաձնե զոճարաններով պաշտամունքայ մայը աստվածուձուն: ձոնված պտղաբերումյան

ն

է նան. Ճետաքրքիը բրոնզեղարյան ձուշարձաններից Հայաստանիուշ Այղ բնակավայրը կազմված Կարմիր բլուրի նախաուրարտական բնակավայրը:

ունեցել

են ճում աղյուսե որոնք շինություններից, ' քարե ձիմքի, վրա: Յուրաքանչյուր ճամալիր ծածկված պատերք̀պըրձրացված տանիքով: Բնակարանային ճամալիրները քաղկացածէին էր մեկ բնդճանուր

է առանձին մեձ

ն պաշտա» կացարաններից:Կացարաններբօժտված են տնտեսական արկանացի մարդակերպ ձորերովչ ճացաճատիկի մունքայինօչախներով, մի

շարք

ձաններով բլուրի

այս

ն

կուռքերովչ

տնտեսական

ու

նյութերով: արտադրական'

նարմիր

ն ճարտարապետ շինարարական քնակավայրի նախաու րարտական

Ճնարավո

ուսումնասիրուժյոչնը առանձնաձատկությունների են պատկանել է տալիս ճամարելչ որ դրանք ընտանիքի: նաճապետակա՛ն են ճայտնաքերվել ստորին Ճորիզոններում Այս.շինությունների ն մոխրի ճզոր շերլական Ճետքեր՝ փայտածխի մետաղաձու կան

արձեստանոցի

Է

Հայտնաբերվելեն ճալոցներ։ թրբոնզիիարամ, մնտաղամշակման արձճեստանոցի գոյությունը: Հետաքըընույն շերտումձայտնաթերվելեն երկաթի մնացուկներ,

տերի. ուղեկցուճյամք, որոնք վկայում քիր է այնչ

ուր

են

որ

որոնք վկայում են այն մասին, որ Հայաստանի ուշ քրոնզեղարում վարպետները միաժամանակ արտադրում էին երկաժրըառարկաներ: `

Հայաստանիուշ չրոնզեդարյան կիկլոպյան ամրոցների շարքում մեծ տեղ է գրավում Լճաշենի ամրոցը, որն ընդգրկում է 55 ճա տարածք: Այստեղ

Ճետազոտողների կողմիցզտնվել

բրոնզից մինչե

միջնադար/:նյուրեր:

են

ջանների /վաղ ժամանակաշը

տարքեր Դրանց

մեջ ուրույն

տեղ

են

ըրոնզի ձավաքածուները:Նշված ժամանակաշը ջանում Լճաշենի ամրոց-բնակավայըը եղել է ճզոր ցեղային միության առաջնորդների

գրավում

ուշ

Կեխունի անվանումով "ճիշատակվումէ ուրարտականավելի ուշ պարիսպնեարձանագրուբյուններում: Լճաշենի ամրոցի պաշտպանական ճ կմ է, լայնությունը՝ Յ-4 մ: Արնելյան ն ճյու» րի Ֆրկարուժյունը նստավայրչ

որը

սիսարնմտյան ճատվածներումչտեղանքից զգալի քարձը քլըրաշարերի վրաչ կառուցված են երկու ձզոր միջնաբերղերչ» որոնք իրարից անջատվում են

լայնուքյամը խոր կիրճով: Նշմած միջնաքերդերը ամրացվածեն

մ

վերաորմնաճեցերով, ձամակարզի:Ամրոցի ամբողջ տարածքը, «զոր պաշտպանական ինչպեսնան միջնաքերդը, զբաղեցրել են մեծ ու փոքը կացարաններ Լ Բնակելի ձամալիրները օժանդակ տնտեսական շինություններ: նում կազմված են Յ-4 սենյականոց տներից: ուր գտնվել են օջախների

անկյունային ծելով

աշտարակներովն մի քանի տասնյակ

այն

Ճիմնակա

քազմաքիվճետքեր: Այս շինություններում գտնվելԵն փայտեսյան մնաեն, որ կացարանների. տանիքվկայում որոնք քարկ .գորղներ, խարիսխներ, մեծ են ձն Լճաշենի բնտանիքիչ պատկանելով ներբ գլխատան ճայտնաներվել են երկարի ձուլարան-արԵստաամրոգների կացարաններից ժաման Կարմիր թլուրի նախաուրարտական "նոցի ճետքերչ որոնքչ ինչպես

ունեցել,

վկայում են, որ Հայսատանիուշ բրոնզեդարյան մ.թ.ա, 13-12-րդ ղ.դ. ժամանակաշր չանի քրոնզ ձուլող սկսել էին մշակել երկաթը: ղամՀայաստանիուշ քրոնզեղարյան

ԴԱՄՀԱՐԱՆԱՅԻՆ

բարաններբաչքի են ընկնում իրենց ձեւերի քազմազանումյամբ:Օտորգետնձնրչ այսպես կոչված, տարածված յա ղամբանախցի սովորական ն առավել քարարկղն ե, որի կոդային պատերըխոշոր քարերիցէին, երբեմն կոպիտ նակաշրջանի նյուխերըչ

վարպետները

.

ՀԱՄԱԼԻՐՆԵՐ:

մշակված ցող են

այս

էին խուցը մի ծածկում ունեին մի դամբարաններն ն

Լ

|

քանի սալերով: քանի

Քարարկղի ձե

որոնք կապվում՝ տարըբեիակննը, ճետ: մեկ մակաԵրբեմն

քաղման:ծեսի

ձայնայրվող շինանյութերի ստեղծելով յուրօրինակ մուտք» պատը բաց է մնում,

եյին

ունե»

որի

միչոցով

|

նղ,

60,

. '

|

Ուշ

զի, րաշր տոնի

թրոն

դա

ա

ա զտրդեր

«

ն Արթիկից:

`

-

ձճետոչներս ծաձկելուց դամբարանը նյութով:

ցող

ղով:

Վերջում այն փակվում էր

Հայաստանում նման

Ռեդկին Լագերում, ված էին մի քանի է սալերով: Մի այլ

ծածկվում ճոչ դամբարաններ կան Էմաշենում, Շամիրամում»

Շամշադինում

պատերնավելի ցածր էին շարք

ճանգուցյալբ՝ ուղեկ-

էր բերվում

ե

ն

այլուր:

մեծ

քարերով

ն

Որոշ դեպքերում կողային

ճակատայինիճետ ճավասարեցնելուճամար շար-

մանը քարերով: Կառուցված դամքարանըձածկված

ղեպքում դամքարանախուցը ծիմնաճողայինէր, սակայըն- նրա կողապատերի վերին եզրը մայր ճողի վրա շարված էր մանր քարերով` ստեղծելով յուրաճատուկ շրջանակ, որի վբա դրվում էին ծածկասալերը:

Քարարկղերի ճիմնական մասը զուրկ էր լիցքից: Սակայն Պանդիպում էին դամբարաններ,որոնք քաղումից Պետո մինչն ծածկվելը լցվում են ճետ ձիմմեկտեղ ցարաճողով: Քարարկղաձնդամբարանների մեծությունտարբեր ուղղանկյուն նե նաճողային Ճատակագծում են

ճանդիպում

ցառանկյուն

կամ գերաններով: Հա-

ների՝ խցերչ որոնք ձաձկվում էին քարե սալերով յաստանիուշ

նորոշվում

է

բըրոեզեղարյանդամբարաններիվերգետնյա ծձնավորումը քբ կրոմլեխներովչ որոնք Ճանդիպումեն Արագածոտնում,Շիրա-

էոռիում, Շամշաղինում, ձանգեզուրում, Տավուշում

կում, են

մի քանի տիպի, որոշ

ն

այլուր:

քաժանվում քրոնզեդարում, ձեե-

միջին մանրամասներով կրկնելով

հրենց ձեւերովկրոմլեխները, ինչպես

ն

Ուշ թըոնզեդարյանկրոմլեխների

նախորդ շրջանի

տրամագծերըԳասնում են երկու ն ավելի տասնյակ մետրերի: Կրոմլեխների շրջագձիմեչ ներգծված դամբարանային կառույցները բաժանվում են մի քանի ձների: Ամենատարածվածը ձիմնաԵենչ ճանդիպում են ղամքանաբլուրներչ ինչպես նան. քարարկղերն են ընկնում Շամիրամի լավ աչքի Կ րոմլեխներից դ ամբակախցեր: ձողային ըը:

որոնց սալերին կան կենղամքարանները»չ մշակված տուֆե ցանկապատերով ն երկնային նշաններ: ղանիների '

:

է կառույցներում ուշ քրոնզումՃանղես Շիրակիդամբարանային են Արթիկից, ձե՞ «ձայտնի որոնք կատակոմբներըչ գալիս քաղման մի նռը Հառիմից, Ոսկեճասկիցչ, Լենինականից.ն այլն:.Միայն Արթիկում պեղվել ուղղաճայաց ձորանչ որը օաէ ավելի քան 600 կատակոմբ: Դրանքունեն

ղամբանախուցը:Հորանը ճատակագծում ղեպի տուֆի մեջ փորված է ղամբանաքառակուսի է կամ կլորավուն: Այն ստորին մասով ձուլվում սովորախըցին` ստեղծելով մի բնդձանուր շինություն: Դամքբանախուցը ուղղանկյուն: Հորանի մուտքըծաձկվել է կոճազվաղետ՝ բար ձվածն է` նում

`

է

է: Այս խցանքարե խցաններով, որոնց երկարությունը 1:2-1,7 ցանի ները կարմիր կամ սն տուֆից Են ն բերված են այլ ձանքավայըից»

նաձե

մ

Ծզակի դեպքերում ճանդիսում են մուտքի ծաձսալաժեեր, երք դրանք լցվել են մանը քարերով ն ապա ձածկվել կի այլ են գաղտնարան-խցերը, ուղղանկյուն բ նորոշ ցարերով: Դամբանախցերին որոնք կցվեւ են ճիմնականդամքանախցին: Հայաստանիուշ բրոնզեդարյան ժամանակաշրչանիմի -խումք դամբաէ: Դամձատկանիշըղամբռանաըբլուրն բանների վերգետնյա ամենանշանավճը են բանաբլուրները լայնորեն տարածված Տավուշում: Արցախում, Լոռիում, Անանում ն այլուր: Երբեմն 4-5 մ թարձրումյան քմճով Արագածոտնումչ 30-40 մ տրամագըեն նման կառույցները շրջանագծվում կրոմլեխաշարով՝ նյութեծով: Դամբանաքլուրներիխցերը» ըստ Լոռիի, Օշականի, Էճաշենի որ

տուֆը վարդազույն է:

'

'

մինչն Յ մ 2չ5-3 մ լայնուքյուն, երկարություն, խորություն: Դամբանախցերը,որոնք փորված են.«ողիմեջ, Երեսպատված են են խոշոր կոպիտ մշակված Յ-7 տ սալերով: Դրանց ծածկերը կազմված Թաստեղծելու կեղծ քաղ: կամ եռաստիճան սալերի երկ շարվածքով, 10 տ: Քաղըչ որպես 4-5» ն է Երբեմն ձճասնում ձածկի քարերի կշիռը: ղի երես» պատերը իսկ վրաչ գերանների կանոն: ճենվում էր երկշար բիչ ունեն

5-10

մ՛

երբեմն

-

էին քերվում մնում ն ղամբանա եր Հողով Լցվում

էին տախտակներդմ:Հանգուցյալները ծսհ կված խուց պատվում:

դբոմոսի միչջոցով։

կոթիտակ:

որը

ձետագոյում

միայն կաղման

Իազմաձն են ոչ կառույցները,այլնՖեսերը: Դրանք ամբողջովին ձամապատասխանում էրն ննջեցյալներիսոցիալական դիրծին:

ճատկապեսԼճաշենի, ներքին Գետաշենի նյուրերը մկաԱնանիավազանի, յում են, որ ցեղային առաջնորդների տեղադրվում.էին սայլեղբակները բի վրա, որոնք լծված էին եզներով: երբեմն սայլեի ծետեից կապում

դըը Մեծա կբ-

եին ձիեր: Դամքարաններում,տեղ չզբաղեցնելու ղամքանախցում ճամար վում էին միայն այղ կենդանիներիգլուխները: Մինչդեռ Լոռիի մորի դամբարաններում. ճայտնաքերվելեն ճեծյալ ձիերի ամբողչական մախքներ: Դամբանախուցը լցվում էր ճակայականճարստությամըբ, գինանշաններով, զենքով» արդուզարդով: Թաղմանժամանակ կատարվել

խեցեղենով,

մարդկային ն կենդանիների զուաբերություններ, որոնք ճաստատագրվե են Արցախի, Լճաշենի Լ վայրերի ղամբանաքլուրների պեղումների այլ ժամանակ: Դամբանաքումքը լցնելուց առաջ կատարվում էր աբաբողուցյունչ որի մասին են վկայում վրա ն ըմթի մեջ խցիձածկասալերի ճայտնարերվածմոխրի, փայտածուխիը,կենղանիների ոսկորներիչ ամշողեն

ճոգեճացի

չական, ինչպես նան կոտրատվածանոքների չեկորբները: Քարարկղերընե. Ճիմեաճողային քաղումների ծիսակարգը ըստ էության չնչին տարչերու-

էր: Ճանգուցյալներիկմախքննըը, թրպես կանոնչ կծկված աջ կամ ձախ կողքի վրա: Խմքակային Սժաղումներում երբեմն ձանդիպում նստած կամ մեջքի վրա պառկածկմախքներ: Դրանք ունեն արտոնյալ

թյամը նույնն են

են

'

ՕՋ»

.

օՓօ. Աղ.

() Ուշ

ՕՕԾ ոանտ ադրծիկից: ւ

թբոեզի դարաշըչանի

289.

նրանց մոտ մեձ քանակի աշխատանքային գործիքներ, զենք ն այլ նյութեր կան: Հայաստանիուշ քրոնզեղարյան քաղումներում առանձինդեպքերււմ ձանգուցյալների զչխի տակ կամ խցում ճանդիպում չեն գետաքարեր, որոնք վկայում են ղամքարանը մաքրելու ,չձեջրով է Գոլովինոյի, Քաղսիի, Արրիսի մասին: Այս ձեբ ձատկապես տարածված դիրք.

ուղեկցող

կի ե

նում,

այլ

ղամքարաններում: Մի շարք

դամքարաններումչճատկապեսԼմաշեբրոնզի ժամանակաշրչանից

Արթիկում պանպանվելէ ղեռնս միջըն

մեծ ժամքանաքբլուրը/ եկող /Կիրովականի

Ճան-

այն սովորությունըչերբ

գուցյալներին

թաղում էին փայտե կամ կաշե պատղարակների վըա: Պատզամ քարձրություն: Բացի դիաքաղումից /կձկված, նստած, պառկած, ձգված դիրքով/ այս

բակի ոտքերն ունեին մինչե 0,4-0,5

:

դիամասնատո չինչպ

ժամանակաշը է ջանիդամբարաններում ձաստատագրված

գլխի առանձին թաղում նույն խցում: երբեմն գլուխները դրվում էին կամ էչ քրեղանի մեջ: Բնորոշ երբ դամքարանի մեջ սովորույըներից ղամբանաըմբիվրա դրվում էին քարե ֆալլոսներ, սյուներ, մարդակերպ Արքիկում, արձաններ: Ֆալլոսներ ն սյուներ Ճանդիպումեն Շամիրամում, Լճաշենում: արծաններգտնվել են Պատաշարում,Ջաղալուում: Մարղակերպ Շամիրամիցչկարմիր բլուրից» Մեծամորից, Կարմիր բերդից ն այլն: Այղ է խաչերի։ Պարույրի պատկերներով, քարե կոթողների մի մասը ճարղարված նան

:

որոնք կապվում են արեի պաշտամունքիճետ

ն

ճնարավորությունեն տալիս

քաղման ծեսերի Ճիմքի մասինչ ուր բնկած է ձարություն տոնելու գաղափարը: հն չպես ղամքանաքլուրների վրա, այնպես էլ շարքաայղ վին Ձաղումներիզ Ճայտնի են Ճոգեճացի ձճետքերչորը վկայում է մասին բնակչության քոլոր մեջ: սովորունյան լայն տարածման ժամանակաշըըՁԵՎԵՐԸ:Ուշ բրոնզեդարյան

ենթադրել

որոշ

ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ

խմբերի

ձետաքըքիրնյութեր է տաոնի Ճուշարձանների ուսումնասիրունյունը Լիս պատկերացումկազմելու Հայկական լեռնաշխարձիցեղերի տնտեսական կյանքի մասին: Ճատկապեսարազ է զարզանում երկրագործունյունը: Ընդլայնվում են ցանքատարածքները,որին նպաստում են մի շարք անգամանքթնակեցման ճարքավայրերիկըրկին ներ: Այստեղ ճիմնականղեր ունեն էր իջնում բնակչություն լեռնային լրացուցիչ երբ վայրերից փաստը, ղաշտավայրբերչինչպես ն անտադճատումը՝նոր ցանքատարածուքյուններ

յուրացնելու ճամար:Զարգանումէ նան այգեգործումյունը, խաղողագ կուլտուրաների մշակումը: Դրան նպաս» քանջարաբոստանային ծությունըչ տում նախորդ շըչանների ճամեմատությամբ է արորի կատարելագործումը: են ոռոգման ցանցերըչ որոնց ճետքերը առկա զգալիորեն ընդլայնվում ՔՆնաըկվողեն ԱրագածիձՃարավային լանջերում, Մեծամորում ն այլուը: ձամանակաշըչանումճիմնականվարող գոըծիքն արորն էր, որի պատկերը

:

Խո է Արցախի պաճաանվել ծայտնիմի կավաբեկոչալուի դամբարանադաշտից րի վրա: Այստեղ երեում է փայտի արորի ն նրանքաշող ցուլի պատպարզ կերը: Արորնունի սրաձայր ելուստ, իսկ վերին մասում` խաչառ՝ քռնակը

-

-

ձենելոբ մանկալին

ճամար: Սման արորներ ճայտնի Են Ծյունիքի ժայոազատկերներում: Հողը փիրեցնելու ճամարօգտագործվում էին նան բրոնզե ն քարե քբրիչներ: .Ուշ բրոնզեդարի ձիմնական օնձող գործիքներից են բրոնզե մանզաղներըչ որոնք լայնորեն ձայտնի են Կիրովականից,Լուսածորից: ն այլն: Խաշտարակից Դրանց ճետ մեկտեղ ավանդաբաը օգտագործվում էին "քարե փայտե մանզաղներ: Հնձված բերքը դիզվում էր փայտե Հայաստանում Լճշաենից, Վարդաքարից, ներքին Գետաշենիցե եղաններով: տյլԼ վայրերից գտնված բրոնզե եղաններըչ ըստ ամենայնի,խորձճրդանշում էին առաջնորդիզինանշանները ե տնտեսության մեջ չէին կարող օգտագործվել» քանի ոը երանց ատամներըբարակ էին ն կարող էին ծովել ծանրուԹյանտակ: Հավաքված բերքը տեղափոխվումէր գրաստներին տարբերձների սայլերով, որոնք Ճայտնիեն Լմաշենից ն ներքին Գետաշենից:Զնաեն Թաղման յած այստեղ սայլերը պատրաստվել անկասկած, նման. ն գործածվել են տնտեսական սայլեր տարաձված էին ամբողջ Հայաստանում սայլերը 2-4 անիվներովեն: Քա-. ընթացքում: Գտնված գործունեության -

.

ներդիր սերով

ճամար,

ռանիվսայլերն ունեն

ոչ մեծ թափք/1"2 մ/,չ որը նպաստում էր նրա շարԱնիվները պատրաստվում էին 3-4 խոշորտախտակնե հ ազատ էին անշարժ սռնու շուրջը: Սայրերց մի քանիսն ունեին պտտվում. Թաղակապ 4եի. ծածկ: Երկանիվ սայլեն ունեին քաղանիտեսք, որոնց եր-կարությունը կազմումէր Յ մ: Քաղանիվերջնամասում տեղադրվածէր էր կլոր վերջավորություններով Քափք/1» 1,5 մ/, որի տակ տեղադրված անշարժ սոնին: Այս ձեն ավելի շարժունակ էր, քան քառանիվըն .գործ"նականում կիրառելի էր ցանկագածպայմանների ճամար: Կալսելու ճամարօգտագործվել են քարե կամերչ որոնք ձայտնիեն Լմաշենից: Սակայն, ի տարքերություն նախորդների, սրանք ավելի կատաբելագործված էին, ստորին աշխատակողիվրա կային թոր ակոսներ, որոնք

ժունակուքյանը:

առավել արդյունավետ էին ղարծնում կամիաշխատանքը: Ուշ քրոնգեդարյանժամանակաշրջանումՀայաստանում,Անդըկովկասում զու զաճեռ շարունակումէ զարգանալանասնապաերկրագործությանըձությունը: Կենդանիների բնականանը պաճանջումէր կերի բազայի ընղ» լայնումչ արոտավայրերիընդարձակում: ձմեռվա կերի ՀաԱյդ նպատակով մար ճեռու խոտծարքիտարածքներիցխոտը սայլերով ու քաշաններով քեր» վում էր ընակավայրչ իսկ ամռանը օգտազործվում էին ամենաձեռավորա քանակականմեծացումը սաճմանափակ Սակայն ճոտերի ճետագա

րոտավայրերը:

ՀԳ

նղ.

62.

Ուշ նկ.

բրոնզի

8-12

"1

"Ո

նկ. չանիգտածոներ ղարաշչը

Գեղարոտիցչ

Լոռիշքերդից,

իսկ նպատակով ժամանակաշրջանում է ֆրի պաշարների կուուշ-քրոնզեդարյան սկսվում րերում, կառուցվում են ֆրամթարներ: տակումբարոտավա Ուշ բրոնզեվում

էր արոտավայրերի չբավարարելու ապատնառով: Այղ

դարյան ժամանակաշրջանում ճիմնականում նավորվում

անասէ ճետագնա նապաճությունը՝ ճասնելով իր զարգացման գագաժնակետին: ԵրկրագորձուԹյամք ե անասնապաձճությամը զբաղվել են, թեպետմասնակիորեն,քե դաշ-

տավայրայինչ քե լեռնային շրջաններում: Այղ է վկայում ճնավայրի ձճաբուստ ոսկրաբանականնյունը: Զնայած. դրան, ոսկրաբանականնյումը կարող էր լինել սննղի մնացորդ» ինչպես նան ծիսական անձրաժեշտություն

ձճամալիրներում:Այս բոլորբ որոշակի պատկերէ տալիս ղամբարանային անասնապաձուքյան քանակական ե որակական վիճակի մասին: Երե ոսկրաբանական ողջ

որոշելու

նյութըՃավաստիացնումէ

է ձետեյալ ընդունված

ճամար

քանակիմասին,

ապա

որակականը

Ճարարերակցությունը:Մանը եղ-

չերավորների զերակշոումյան մասին է վկայում

1:5 ն ավելի քարձր ճաավելի ցածրը խոսում է խոշորի գերակշռության մասին: Հետաքըքիրէ, նշել, որ քավականինմեծաքանակ. ոսկրաքանական նյութերում /նարմիր բլուրի վաղ. շերտ/զտնվել են եզնե"րի ոսկորներ, որոնք խոսում են կենղանիների ամորձատմանմասին: հացի կովերի Լ եզների ոսկորներից, գտնվել են գոմեշների բազմաթիվոսկորներ /Շամշաղին,Ծնանի ավազան/ բնտելացումը սկսվել է ղեռնես վաղ քրոնզի դարաշրջանում: Լայնորեն տարածվածէր նան ձիաքուծությունը: Ձին օզտագործվում էր ոչ միայն ձՃեծնելուչ, այլն մարտակառքերին

խոշորի նկատմամքչ իսկ մեմատականը

,

ճամար: Դրա ապացույզն բրոնզե մանրակերտերը, ինչպես ճայտնի ձիերի ոսկորները: լծելու

են նան

1:4

ն

որոնց

Լնաշենից ն Էոռի թերդից ճայտնի. Մեծամորի ն այլ դամբարաններից ՛

մեծ Հայաստանում արձեստները ԱՐՀԵՍՏԽԵՐ։Ուշ քրոնզեղարյան

են ապրում: զարգացում

պայմանավորվածէր ամբողջ տնտեսությանզար»՝ պատվերներուլպատ-սորաստվում էին գենքեր, զարդեր, ծիսական առարկաներն այլն: նման նան ճարձը մշակույթի ցիալ-տնտեսական վերելքը նպաստում եր մասն էր: նբչ որը առտջավոը՝ մշակույքի Դա

որի տոճմացեղայինավազանու ճզորտացմամըչ զազմամը,

անցաժան ասիական

զարգացմ .

խումները, մբնչցեղային

Հ պատերազմներըՀին արհելյան պետուրյունների միջն ճանզեցրին զենքի նոր տեսակների, առանձին գործիքների ստեղձմազարգացմանը, նբ: Վերջինս էլ իը ձերքին նպաստում էր մետաղամշակման գազաթնակետին: ճասավ իր զարգացման ձուլումը որի ձճետեանքով բրոնզի էին քազմաթիվ բարձրորակզենվարպետներըպատրաստվում

ձուլող Բրոնզ

էին տոճառարկաներ, որոնքճարդարում քերչ զարդեր, .պաշտամունքային ն. ավագանու սըքարանները աղոքատեղիները: մացեղային զգալի տեղ են .գրավում աշիատանքայինգործիքներըչորոնք.

կան նյուներում

առարկաներպատրաստելու ճամար: Նկատէին ամենատարքեր օգտազործվում

արտադրանքիզարզացմանճետ տեղի է .ունեարճեստավորական գործիքների պատրաստման մասնագիտացում:Վերջինս ուղիղ ճախիստ.

վում

էչ

նում

որ

մեմատական է դրանց կիրառականնշանակուրնյանը: Մի շարք

կայակոչում

քիր

Արթիկից

են

ատաղձագործի զործիքները, որոնք. գտնված Արթիկի դամբարաններիցմեկում, 14-15-րղ ղ.ղ.

Լմաշենից

ու

մ.թ.ա. թվազրվում բացի առանձին գոըծիքներից են

տարբեր դուրեր

զործիքներ վը-

ատաղձագործույանզարգացմանմասին: Հատկապես Ճետաքըը

են

ն

սղոց:

գտնվել

նման

են

կացինչ սակը, ձեռքի տամակ

չորս

կա Լնաշենում՝ չտռարկաների ձավաքածձու

Սրանք շքեղ ըրոնզե երկժանու ճետ միմսին սակը: ձեռքի կացին, դղւը: զտնվել են բրոնզե կաթսայի մեչ: Արքիկը դուրերն ունեն նեղ աշխատա քային մակերես, ինչպես նան պոչուկ՝ փայտե ըոնակը ամրացնելու ամար: Ըստ կառուցվածքի դրանք օզտագորձվել են նուրը աշխատանքների ճամար: են ւայն մակերեսով աշխատանքային Հայտնի Շիրակում, թագի Արթքիկիցչ խողովակակոքառ ղուրեր, որոնք նմանվում են Լճաշենի ն Կիրովականի օրինակներին: ի տարբերություն Արքիկի խմբի,

այս դուրերը օգտագործ-

ճամար: Փայտամշակման վել են կոպիտ խոշոր առարկաներպատրաստելու ունեցող ` լայն ճամարքնորոշ գործիքներից են Անղըկոմվկասում սակը-կացինները, որոնք թացի Լնաշինից, Արքիկից Հայտնի են մի շարք ճնավայրերից: Դրանք օգտագործվել են նան իքըն զենք: ՄինչւԼ մ.թ.ա, մինչե մ.ք.ա. 10-րդ ղ. 12-րդ դչ այս սակրերը միատիպ են ն գոյատնում.

տարածում

կրում

են

ձւաքանական փոփոխությունկոթառի մասում,

իսկ

եզրերը. ավելի

Այս գործիքները լայնորեն օգտագործվելեն տնտառաձճ -նըտախտակ պատրաստելուն այլնի «ամար: Տարբեր մեղքելուչ գերաններ նեն նեղանում:

միչին

են տաշուրագներըչ որոնք շարունակում ձնեերբ` օզտագործվելով բրոնզի դարի նույն գործիքնզրիզարգացահ ն կաշեգործումյան մեջ: Հետաքըքիըն կարնոր գյուտ է «փայտամշակման Այն թրոնզե քիթեղ է` կլոր անցքերով՝ Արքիկից ճայտնաթերվածսղոցը:

շանակություն

ունեն

նան

են մափայտե քոկակը ամրացնելու ամար» իսկ երկու կողերբ ճարղարված Են աշխատան Ավելի թազմազաննշված շրջանի ուշ փուլի նըը ատամներով: ղ.ղ.: քային գործիքները, որոնք ճարատնումեն մինչն մ,ք.ա. 18-10-ըղ Են յոց մեկում, մի կաթսայի մեչ գտնվել զանձերից Այսպես, Ախքալայի

սակը Են

ն

նույնքան

կացին, սակր

|

էլ

. Վարդաքարիպեղումներից ձճայտնամերվ մանգաղներչ որոնք ձայտ Հանդիպում են ծրոնզե

տաշուրագ:

ն ղուր:

նաքերվել են խաշտարակից, Կիրովականից, Լենինականից, Արթիկից, Լուե այլ սաձորիցչ նետաբեկից, կԿալաքենտից ճնավայրերից:Դրանք բոլորն էլ կտրված են բրոնզե քիքեղից ե ունեն դեպի ներս արվածմիակողմա սայը: Մեջքի լայն մասում կան երկու-երեք անցքեր՝փայտե քոնակները ամրանալու ճամար: Հետաքըքիընյութեր են գտնվել՝ կապվածքուն մետաղամշակման, մետաղաձուլման ճետ: Բացի կացիններ ձուլելու կաղապարնե բիկ /Լենինական, Կարմիր բլուր, Կետաբեկն այլն/ շատ ճետաքըքիը զործիքներ են ձճայտնաբերվել Արթիկի ն Կարմիր բլուրի պեղումներից:ԱյսԿեսչ Արքիկի դամբարաններիցմեկում գտնվել են տարբեր ձն ունեցող Լ Ճճալոցներ գդալներ: Դրանք լավ Թրծված են Լ ներսի մասի նաքերին կան ձուլված մետաղի մնագորդներ: Այս նյութերը են Կարմիր ռլուրի մետաղագործիարձճեստանոցից Պայտնըօջախ ձուլարանի, ՊալԼոցներիչ խողովակների- փքախողովակներիչ,խարամի ն այլ գտածոներին: ՎԵՆՔ: Հայաստանինշված շրջանի զենքերը ներկայացվածեն տարբե Թրերով, սակրերովչ զգուրգերովչ նետասլաքներով, նիզակներով, դաշույններով ն այլն: Դաշույնները Հիմնականում քաժանվում Են երկու խմբի՝ Գոչուկավոր պոչուկով ե խողովակակորառո: ղաստակովղաշույնները տերեկամ կլորավուն ծայրերով: նարճ, տափակԿռոչուվաճե են, տափակ,սուր կը երբեմն ունենում է անցք՝ բռնաւնի ամրացմանճամար: նման դաշույն-ներ ճայտնի են Էլառից, Լմաշենից, Արթիկից,Մեծամորից, նարմիր-քերԱյս դաշույնների տարբերակները դից ն այլն: երբեմն ուսերին ունեն 2-Յ անցք՝` բռնակը ամրացնելու ամար: են գալիս միաձույլ Ուշ ըրոնզեղարյան ժամանակաշը շանում Ժւնեն խողովակակոքառդաշույններ: Դրանք ձգված եռանկյունու տեսքով շեղբերչ որոնք երբեմն զարդարվել են երկայհական ակոսներով: Գաստա են տարբեր ձնի կիսագնդաձնգլուխները ճարդարված անցքերով»որոնք Են նման ազուցվել փայտով: ղաշույններ ճայտնի Լմճաշենիցչ Արբիկից, ՏաՔեթիից, Առաջաձորից: Կիրովականից, նոյեմթերյանից,Էռւսաձորից, րածված են նան միջին քրոնզի ժամանակաշրջանից ճայտնի:առաջավորասի կան տիպի դաշույնները, որոնց օրինակները Ճայնի են Էշմիածնից, Արքիկից: Քննարկվող ղարաշըչանի վերջում ձանդես են գալիս Սնան-ղարաբաղան տիպի դաշույնները: Դրանք ունեն միաձույլ փոքրին պռյուկով ոչ մեծ շեղրեր: Փայտե երախակալներըշչեղքից միացնելու ձՃատվածում գոտեվորվել են բրոնզե քիրեղովչ իսկ առանձին ամրացվող զլիիկները՝ ննբդիրներով: Այդ ղաշույններըլայնորեն տարածվածեն Անդըկովկասում: նրանց բրոնզե շեղջերը տոիաըինել իսկ սկսած մ.ռ.ա, 10-9-րդ դ.դ.-ից "

ճամաճնչյուն

ձԱշնս

`

են

երկաքով:

նշված ժամանակաշրջանում, տացի ղաշույններից, լայնորեն տարածնան սրերը: Դրանցից յնները մ.ք,ա, 14-13-րդ դ.դ. վաղագու

ված են եղել

ըքվագրվող երկժանը ծայը ունեցող դաստակովօրինակներն են, որոնք Հայտի նի են Լնճաշենից, Էճմիածնից: Այս սրբերն ունեն նեղ, միջանկյալ ողով օժտված շեղբեր.ն կլորացող ուսեր: Երկժանի քոնակի ելուստները կիպ

բնղգըկում

են

շեղբի

մեկտեղ Ճանդիպումեն միաձույւ

ուսերը`

միացնելով դբանք միմյանց: Ծրանց

Պետ

առաջավորասիական տիպի շրջանակածնդաստակով Ցրեր, որոնք Հայտնի են Լմաշենից, Արքիկից, Ալավերդուց:

ներկայացնում: այսպես կոչված, Պնդրկովկասյան խողովակաձնղաստակովքրերըչ որոնք գոյատնում են մինչն երկաթի դարը: Սրանց ըռնակները խողովակաձն ենչ ուսերբ` կլորագողչ

Սրերի վերջին տիան են

(միաձույլ ունեն

լայն

կլոր ծայրով: Շեղքերը զարերկար ակոսներով, որոնց վերին մասերում փորագրված են կամ կենղանակա՛նպատկերներ: նմաննրեր Ճայտնի են Դիլիերկրաչափական Մեծ Զալ/, Խաշքառակից, Արձվաբերդից, չանից /Գոլովընո, Ծկներից, Արքիկից, Լենինականից ն այլն: Մյուս զենքի տեսակներից լայն տարածում են ունեցել նիզակները»

շեղջերչ

որոնք ավաիտվում են

դարված են

'

Այգեձորից,

վերջիններիս ծայրերբ ունեն խողովակաձնե կոխառ, փետրաձնշեղբեր: Դրանք ճայոնի են Հ.Զ .ա 14-35-բղ խվագրվող "ուշարձաններից՝ ղ.ղ. Կամո, Սորադուգչ Արքին, Լենինական, Գետաբեկչ /Կեդաբեկ/ ն այլն: Մ.ընչա. 13-րդ դարից Հանդես գն գալիս տերնաձն չեղքերով նիզակները, որոնց խողովակաձնկորքառներըշեղի միացման տեղում ունեն կլորավուն Նման նիզակներ Հայտնի Են Լմաշենիցչնը1-ին ճազարամյակբչուշ ճարատնելմինչե մ.բա, ռրոնզեղարի Լերջում Հայաստանում ճանղես է զալիս խողովակաձն կոքառով նիզակների մի այլ խումը, որոց կոնառները առանցկարի են ն միաձույլ Դրանք գոնվել են Արցիկում, Դիլիջանում, նոյեմբերյանում, Շամշադինում /նորաշեն/չ տտրածվածեն նան Վրաստանում /Սամթավրոչ նախե-

կամ տափակմիջանկյալ ողեր:

ծիեից` շարունակելու

եիա/:

Գտնվել են քարից ե մետաղից մեծ քանակուքյամք նետասլաքներ: Դրանց վաղ օրինանները կան Լճաշենում» Արիրկում: Բրոնզե թքիրեղից Լ պոչուկներ: ետրված այս նետասլաքներն ունեն կարճ ճմճանկեր Դարաշըը»են գալիս խոշոր ճանկերով, միջանկյալ ողով ֆանի վերջում Ճանդես ճարատնելուլ նաւ երկաքի ղարում: պոչուկավոր նետասլաթչներ՝ |

Տարածվածզենքի տեսակէին սակրերըչ որոնք օզտագործվել են կան փայտամշակման չԴրանգից վաղերը Ճայտնի են Լճաշենիցչմրքինից ե աչքի են չնկնում կորառի ն իրանի :«արքությամբ: Ալավերղուց Ակներից, Խաշտարակից,Վարղաքարից, Սառնաղբյուրից ն այլ վայրերից

ճամար:

:-

նղ. 64.

Շկ. 1:2.4-11, Ուշ թբոնզի դարաշը ջանի խացաղեն ճողերից, նկ, Յ Էչմիածնից:

Թուրջին-

ձայտնի ավելի ուշ

նեն-ուռուցիկ,

ժամանակաշրչջանի սակրերբ կոթառի վերին

իսկ կողային մասում`

մասում

ու-

սեպաձն

ելուստներ, որոնք իջնում են իրանի վրա: Այս սակրերը տարբերվում են իրարից շեղբերի ն ուսերի ձեերով` քաժանվելու մի քանի տիպերի:

Ուշ

Հայաստանում գտնվել են Նան. մի քանի մարտա ճրոնզեդարյան ծիսական սակրեր: Դրանցից են Լմաշենի Լ Խանլարիօրինակները, որոնց կորառի վերնամասը զարդարվածէ մի քանի կոնաձնե ելուստներով: կան

ն

հացի

այս

փոքը չափի սակրերից, Կարմիր-Բ լուրից գտնվել է մետաղաձու-

լականքարե կաղապար» են որի վրա արտաճայտված եվերը նկարագրված լուստների տեղերը:Սրանց ծիսականնշանակության մասին է վկայում խեկական Բողազքյոյի բարձրաքան վրա Թեշուր աստծո ձեռքին պատ.-չակների կերված սակըը։ որը ձամանակագրորեն մոտենում է Լմճաշենիօրինակներին:

ն այս տեսակներից Ծրշիկում գտնվել են սակրերի Մեղբաձորում, օրինակներ: Արժիկի սակրի իրանը կլոր է, իսկ կորաոր՝ լայնչ ձվաձե կտրվածքով, որի մակերեսը ճարդարվելէ զիգզազ ելուստներով: Շեղքի վերին մասում կան կլորավուն երկու անցքեր: Արթիկի երկրորդ սակըբն ունի փոքր-ինչ ձգված իրան: կոբառբ զարդարվածէ եղենանախշով ն

Բացի այլ

սվաստիկայով: Նրա վերին

մասում

կա ուռուցիկ ելուստ: Մեղրաձորի սաէ Արքիկի առաջին օրինակին, սակայն կոթառի վրա ձեով տեղադրվածէ առյուծի քանղակ: Տարածվածզենքերիցէին գուրգերը, որոնց ճիմնականմասը զեղաձն կամ տանձաձն էին: նման գուրգերը ճիմնականում ճարթ են, առանձին օըբինակներ ձարղարվածեն ուռուցիկ ելուստներով: Դրանք ճայտնի են էրմաշենից, Արխիկիցչեիրովականիչչ Կամոյից: Այստարածվածձների մեջ Լմաշենից Հայտնի են նան առանձին գուրգերչ որոնց կողերին ամրացված

կըընիր

են

ուռուցիկ

նման

տերհաձնելու

ստներ:)

ՀՔացիձարձակողական զենքից, նշված ժամանակաշը ջանում Հայաստա» նում լայն տարածում ունեին զենքի պաշտպանական տեսակները: Դրանք բաժանվում են երկու խիմթի:Մի մասը կաշվից կամ ճաստ կտորից զրաճաշապիկներ են, որոնց կրծքի Լ որովայնի ճատվածումկարված են տարբեր չափի քրոնզե վաճանակներ,ճարմանղներ, կոմակներ: Դրանք ձայտնի են

Լճաշենից, Արթիկից, Կիրովականից ն Խուրջին ձողերից: Դրանց կատարյալ ձնեերըչ որոնք ունեն իրանից կապվող գոգնոցի տեսք, Հայտնի են Գոլովինոյից: Այն ղիմացիցչ բացի կոնակներից ն մարմանդներից ճարղար ճայտե սկավառակներով ե ավելի խոշոր նրոնզե սկավառակնեբով: Սնման գրաձի մասեր ճայտնի են Լոռի թերդից, Մեղրաձորից, ճանգեսազուրից: Զնայած այս ժամանակիսաղավարտներչեն վել

է նան

հայտնաբերվել

կայն Էճաշենից ն Լոռի քերղից գտնվածմարտակառքերի մանրակերտերի

քափքերին կանգնած զինվորների զլուխներին կան սաղավարտներ,որոնք կիսակլոր գլխարկի տեսք ունեն ն վերճամասում ավարտվում են կատարո Այս սաղավարտները,որոնք թվագրվում են մ.թ.ա. 14-14-րդ ղ.ղ.չ նման են

Բողազթյոյից

վկայում կիչների

ն

Կարքեմիշիցճայտնի սաղավարտներիձներին: Այս փաս

Հայկական լճոնաշխարձի ուշ բըրոնզեղարյան քնանմանության մասին: Վերը նշված զենքերի մի տեսակների

է խերականն

զենքի

մասբ բարձրարվեստձնեավորված է,

որը

ճնարավորություն է տալիս

արվեստի կիրառական

նան

գտածոները վերագրելու նմուշների շարքին: Քրրերի շեղբերը ճարդարվածեն ոլորանախշովչ կիսալուսնաձնե, կայծակի, ն այլ այծերի պատկերներով նախշազարդով:դաստակներիկիսաբոլորակ գլխիկները զարդարվածեն սեպաձե, կլորացող,միջանցիկ կտրվածքներով, այս

տեղադրվել

են

գունավոր փայտեր: Հատկասես ճետաքրքիր են Արթիկի, Դիլիչանի, Մեղրաձորի սրերը ն ղաշույնները, որոնց շեղբի ամբողչ երկարունյամք արված են օձաձն ակռս-նախշեր: Այստեղ տեղադրվել են այլ գույնի մետաղից կամ գունավոր շաղաիից լցված օձի պատկերներ՝ս̀տեղծելով յուրօրինակ երանզավորում: ՀատկապեսՊարուստզարդամոտիվներով ճազեցվանեն նիրովականից, Լնաշենից Հայտնի դաշույնների պատյանները: Դրանց մակերեսը ձարդարվել է սեպաձե ն կլոր կտրվածքներով, ուռուցիկ ուր

ուղղանկյուններովչ կտրված

կամ

շեղանկյուններով: վարդյակներով` օձե-

բի պատկերներով:որոնց մի մասբ երկզլխանի է: Նոր Բայազետի դաշույնի ստորին մասը զարղարվել է նստած առյուծի քանդակով: -ՁԻԱՄԱՐՔ: Զնայած նրան, որ 8իտրուծությունը Հայաստանում գոյու-

Քյուն

է ունեցել

դեռես էնեռլիրում,

որպես ընտելացված կենդանի ձին ձիասանձերը, որպես ձիասարքի բաղադրիչներ, ճանդես են զալիս ուշ ըբոնզի ժամանակաշր ջանից: Այս Ճանգամանքը կարելիէ քացատրել միայն նրանով, որ ավելի վաղ ժամանակաշրջանում դրանքկաշվից էին ն, բնական է, կաշին չէր կարող պաճպանվել: ՁԶիավարժուքյան խնդիրները ձասնանալու ճամարանձրաժեշտէ կանգ առնել ձիուն ենթարկելու ձեերի վրա: Ձիուն Ենքարկելու Ճիմնականմիչոցը ճեծյալի ձեռքերն ենչ երբ կատարվում է սանձափոկիօգնությամբ Գամապատասխան Այն մի կողմից միանում էր գլխասանձին, իսկ մյուսով՝ գործողություն: մետաղականսանձերին: Այս գլխասանծնամրացվածէր այնպես, որ կենդամետաղականսանձերը: երախից ձանելու նին ճնարավորություն չունել Բուն մետաղականսանձբ բաղկացածէր լկամիչ, որը տեղադրվում եր ձիու բերանում, պսալյայից /կենդանու շերանում տեղադրվող տարրեր ձեի ելուստներ, որոնք երկու կողմերից ամրացվում էին լկամին, այժմ ձիավար"

է վաղ սրոնզում, օգտազործվել

ն

մեջ չեն կիրառվում/: Վերջիններիս միանում էին փոկերը: Այս սանձերը, որոնք ղասակարգվում են ըստ պսալյաների ձների, նշված ժամաժուցյան Յ00

՝

:

նղ. 65. `

անի գտածոներ: Նկ. 16.10-12:17 2,4 նոյեմքերյանից, նկ. 5,9 Դիլիչանից,

Ուշ ջրոնզի Լուսաձորից։

դարաշը

նկ. Յ798չ

18-16

նկ.

Խաշտարակից:

Յ01

նակաշրջանում բազմազանեն, բում:

Դրանքբոլորը

բաժանվում ն

են

չորս

է երկաթիդա» դրանց որոշ մասը ճՃարպտնել բաղկացածեն երկմասանիշարժական լկամներից ե տիպի: Առաջինտիպն են ներկայացնում

Արբիկում գտնվածմ,Թ.ա. սկավառակաձւեն`

ըբ

ն

14-48-րղ

սանծերը,

դ.ղ.

Լ:աշենում

որոնցպսալյանե»

զարդարվածծակոտկեն երկրաչափական նախշերով:

Երկրորդ տիար Ճայտնի է մ.ը.ա,

35-13-րդ

րից գոնվահ սանձովչ որի պսալյան

դ.դ.

թվագրվողՎերին նավե-

լայնացող կենտրոնում

ուղղանկյուն

Բինեղ է: ՎԵրջինիս միչով անցնում է երախակալի օղակաձե ծայրը՝ փոկա-. նին ամրացնելու նպատակով: ծրրորղ տիպի սանձերը ճայտնի.են Արթիկի մ,8.ա, 12-11-բղ ղղ, ղամբարաններից:Դրանք զուրկ են պսալյաններից Լ երախակալի ձեւերով նմանվում են առաջին տիպի սանձերին: 4-րդ տիպին պատկանողսանձերը ձայտնի ծն Արքինից, նալաքենդիցն այլ վայրերից: են կլոր ելուստ Սրանք չունեն պսալյաներչ իսկ երախակալերըավարտվում

Պսալյաների բացակայությունը չի ամրացնելու ճամար: առանձին օգտագործմանժամանակ զուրկ էին այդ մասերից ն են ըստ ավելի ուշ շրջանի սանձերիչղրանք,Գավանաբարչ ոսկրե կամ եղջյուրե պսալյաներ, որոնք չեն պաճպանվել:Զորս տիպերի

ներով` փոկերը

.

նշանակում,

որ

ունեցել

Ճամարյա միաժամանակճանդեսգալը վկայում է, որ ղրանք Պատրաստվել Տին Արբեելյան սանձերն ընդօրինակելով:Վերջիններս ունեն ավելի վաղ Տվագրվում: Բացի սանձերից, Լճաշենում, Արթիկում ն այլ վայրեեն

գտնվելեն

թվով խոշոր մարմանդներ, որմնք կապվում, ամրացվում էին ոչ միայն զրաճներիչ այլն ձիու ծածկոցներիվրա: Հայտնարերվել են նան տարբեր քոժոժներ: օղակներ, որոնք օգտագործվել են փոկեըբ միացնելու ն ձիու վզից կախելու ճամար: ուշ բրոնզեդարյան ձուշարձաններիցգտնվել ԽԵՑԵՂԵՆ: Հայաստանի ԵՆ ձսկայական քանակի խեցանոթներ, որոնք գտածոներն ամենազանգվածային բում

'

մեծ

:

"են

"

Լ

են Ճճանդիպում

քոլոր

ձնավայբերում:

ճու-

Այս ժամանակաշըջանին առաջին փուլի մ.թ.ա, 14-13-րդ դ.դ. շարծանների /Լմաշեն, Արթիկ, Գեղարոտ, ՔարաշամքչԹալին ն տյլե/ խեցեղենի «Պիմնական մասբ ներկայացվածէ տարքեր անկանք սամեծության

սն, փայլուն մակերես, փորներով, քրեղաններով: Դրանք ունեն զարդարվել են փայլեցման եղանակովարվաձ ցանցկեն զարդովչ ալիքաձն, զիզգա». գաձն ն այլ Ճորինվածքներով:Հիմնականմասը պատրաստվելէ դուրգով, կան նան ձառածեփ օրինակներ: Բազի կենցաղային խեցեղենից, ճաճախ են ուղղանկյունչ խոշոր կտրվածքներով կավեծխամաններ,չ ճանդիպում ն են մեկ կամ Լմճաշենիցչ որոնք ճայտնի երկփող նույն.նշանակությամը "

ձեանոթներչ որոնք ու

սեպածե

կտրված

են եռանկյունիներովչ կետազարդ զարդարգած Ի են ան» իրեր Համախակի Փձի պատկերներով: նախշերով,

նման

դիպում

կարմիրբլուրի Լճաշենում,

բերդում

ն

Սկսած

այլ

ձուշարծաններում:

նախաուրարտակա շերտերում, Լոռի

ուշ երգրորդ փուլից նկատվում Է, որ անոթների բրոնզեդարի մի մասը, պաճպանելով «ձինծները, ձանդես Ե գալիս խամրած-անփայլ մակերեսով:Միաժամանակ ձանդես են գալիս նոր տիպի անոքներ՝ իրենց ձներով: Դրանցիցեն նեղ բերանով, երբեմն սեղանածներկու բազմաթիվ կանքերով սափորները/Լմաշեն, Արքիկ, Խուրջին ճողեր ն այլն/: Հատկապեսմեծ խումբ են կազմում մեկ կամ երկկանք սափորները, որոնք ունեն բարակխեցի, ռրակյալ Շրծում, զարդարվածեն ուղղաճա-

յաց, ճորիզոնական, ալիքաձն, զիզզագածե, եռանկյունի ներճկված նախշերով: Մեծ տեղ են,գրավում տարբեր չափերի քրեղանները, որոնք զար» դարված են ձճորիզոնական ալիքածն, զիգզագածն նախշերով: Այս անոթների մի մասն ունի օղակաձնատակ: Դրանք ճայտնի են Արքիկից, Հառիժից,

ն այլ Փենիից, Կիրովականից, Գառնիից,Մեծամորից ձճնավայրերից: Սըճետ րանց մեկտեղկան անոթների եզակի ծներ, եռոտանին տարբեր սափոր» ներ` զարդարվաձմարտակառքերի, զոձաբերվոդկենդանիների, առյուծների, խոյերի, եղջերուների պատկերներով:Այդ անոթները են Սանաձճինից, Արթիկից, Նոյեմբերյանիցն այլն:

Ճայտնի

ՔԱՐԴԵՐ:

Հայաստանիուշ

ներում ճանդիպում

են

մեծ

ժամանակաշր չանի ճուշարծան»-

բրոնզեդարյան

թվով տարբերզարղեր, որոնք պատրաստված են ոսկուց, արծարից, ծրոնզից ն քարերից: ՆԽշվաձժամանակաշր ջանիվաղ «ուլի մետաղիզարդերը Ճատկապես ձայտնի են Լմաշենից, Արթիկից, Լոռի բերդից: Լճաշենի դամբարաններում ձայտնաքերվելեն մեձ թվով ոսկյա կոմակներ, որոնց մի մասը ագուցված Է նշված քարերով` կազմելով ձատիկաշարնախշազարդ: Հանդիպումեն նան մետաղյա/ոսկյա/ մանը օ-

.

`

ղակներով եռալլցյվածճուլունքներ: Կան բոլորանախշերով կախիկներ:Քացի ոսկյա զարդերից, կան սարդիոնից, ագաբիցկլոր,նշածն,գնդաձն, վեցանիստ ձոյակապզղկված ն ՃազարներիՃասնող.նույն քարերից ձասպրակ նման ուլունքներ զտնվել են Գեղարոտում,Լոռի բեր ձուլունքներ: ն ձամաժամանակյա ղում, Արո այլ. ճնավայրերում: հիկում Հետաջըքիրեն Արբիկից ճայտնի զարդերը` բրոնզե լարիցապարանձանները, ըքունքազարդերո,զնդածն, նշաձե, երկկոն կախիկները,որոնք են լմաշենյան օրինակներին:Գտնվել են նան Ցամեմատական շղթաներով կախիկներ, ոչունի պատկերներ,տարբերկոմտկներ: Վերջիններիցսառանծնանում են ներսի կողմից մածուկով լցված օրինակները: Դրանք Գանդիպումեն Լճաշենում, Ռեդկին, լագերում,Բուրչին ձողերում ն այլուր: խումբեն կազմումբրոնզե շքասեղաններըչ որոնց գլխի

Առանձին

Աղ,.66. ա

Ուշ թրոնզի

"304

դարդը չանի

"-

գտածոներեկ. 1:18 Կիրովաթադից» եկ. 2,429.11-17, 19720

Այգեժորից, Հոզերից:

նկ.

'

,

հուրին -

,

ները գնդաձն, կոռնաձն-ելուստավոր զարդարանքեն ներկայացնում: . Ուշ բրոնզեդարի երկրորդ փուլիզարդերը Ճանղիպումեն Համարյա

ւ

`

.

Քոլոր շրջաններումԼ ձատկապեսԱրբիկում։ Անի, Պեմզայում, Սնանի ավազանում, Լոռի բերդում: Զարեարիմեջ Գանդիպումեն միաձույլ աստ ` քիրեղից ն լարից պատրաստված Դրանք զարղարվածեն եապարանչաններ: Լ ոլորանարշով գորտերի պատկերներով:Եզակի գյուտ ռանկյունըներով, է Սրքիկի ճակատակալբ/ղիաղեման/չջ է սվաստիկայիչ քոորը զարղարված լորապտույտի ն այձի պատկերներով:նույն տեղից զտնված շչքասեղները զարդարվածեն կենդանիների, կիսալուսինների տարռերպառկերներով : Ար-.. թիկում, Լոռի շջերղում, Կարմիրբլուրում ն այլուր «գտնվելեն մեծ կվով մարմանդներչ քո չնաներպ ն գորտի պատկերներովկախիկներ, սարղիոնից, ազաքից ուլունքներ:

կըծքազարղեր,

ԵՎ

ն սոցիալԱՐՎԵՍՏԸ ՀԱՎԱՏԱԼԻՔՆԵՐԸ:Նյուրական-արտադրական տնտեսական ձարաբերություններիզարգացմանճետ մեկտեղ զարգանում են

ն ցեղերի գավատալիքները Հայաստանի

քի կարնորագույն ձներից է:

արվեստը: Այն

պաշտամունԳոգնոր

պաշտամունքներից

պաշտամունքը Երկրագործական ճնագույնն էչ ե կարեորագույնը: Սրա մեջ յուրօրինակ տեղէ զրավում ճողի՝ մայը-աստվածուճու խորձճուրղը: Դրա լավագույն արտաճայտություններից են Կարմիր բլուրի նախաուրարտական շերտիկմրմիր ն սն տուֆից կանանց խոշոր ար՝

Դրանքչչջնստածչ,, ձանները:

են, կանանց արձանիկներ

ունեն

նեղ կոնք,

առանց-վզի ուղղանկյուն զլուխ, դեպի վեր ռարձրացողձեռքեր: Այդ կուռքերի իրաշներըզարդարված են քույսերի, նան ծառերի պատկերներով,իսկ

Երկրագործունյանչ պտղաբերության պաշտամունքի մեկի վըրաարված է խաչ: ճետ Է կապվում Մեծամորիգգտնվածնստած կնոջ կավե արձանիկը: Նրա

դիմային

է խոշոր մանրամասներովընղգձված փոքրիկ գլուխըտեղադրված ճետ վզի վրաչ հրանըզարդարվածէ ճասկանախշով: նույն են կապվում Մեծամորի քարե խոշոր կուռքերը, որոնք նման են- Կարմիր

թլուրի

պաշտամունքի

կանանց արձանիկներին: Երկրազործական պաշտամունքիմյուս

Ճրդանշանըցուլի

կերպարնէ:

խոր-

կերպարին

նկատի առնելով ցլի վերագրվածպաշտամունքայինբազմապետք է կանգ առնել միայն վերջինիս երկրագոր-

պիսի ճատկություններ։

մրա: Վարող, ցանող ցուլի ն գրաֆիկ Գանղիպում քանղակի ձնով: պատկերների ճանախակի կերպարը ինչպես նշվեց վերեում, վարող զուլի պատկերՊայտնի-է խոջալիից գտնված ծական պաշտամունքինվերաքերող բնույբի է

խեցու վրա: նման Այս

պատկերներմեձ

քանակով կան ԾՄյունիքի ժայռապատկեր-

են ըրոնզե. Հայտնի ներում: պաշտամունքի մոսինվկայում Լճաշենից ՛

Ճոյակապ արձանախմբերը: Երկու խոշոր

արձանիկներ

են խարիսխա ձուլվել պատվանդանների վրա: Դրանցից մեկի վրա տեղաղրվածեն այծերի, իսկ մյուսը` քոչնի քանղակներ: Դարաշրջանիվերջում ճանդես են գալիս նան բրոնզե գավազանների գլակերպ զլխիկներ /Կալաքենտ, Առաջաձոր, Տոլորս ձե

ն

տյլն/: ն որսորդական Անասնապաճական

սի

պաշտամունքը է, Հայա արտացոլված

Անդրկովկասի ճուշարձաններիցճայտնի կարծցազարդերից մի քանին տարչեր կենդանիներ: Հատպատկերներով ուր պատկերվածեն այծեր

տանիչ

կապես վայրի ն ընտանի կենդանիների պատկերներշատ կան Արագածիչ Սյունիքիչ Վարդենիսի, Գեղամա լեռների ժայռապատկերներում՝ներկայացված ձւեորսի տեսարաններով, որոնքկատարվումեն միայնակկամ խմբային Են րով: Երբեմն ճաւդիպում որսի տեսարաններ՝ շների ուղեկցուժյամ կան նան ձուդակներ կենդանիներ բռնելու ամար: Խռսելով որսորդական պաշտամունքիմասին,պետք է նշել Լճաշենում ե Լոռի բերղում ձայտնաբերված ՛մանրակերտերբ, որոնց մարտակառքերի լծված ձիերի առչե տեղադրվածեն սրբնքաց վազող երջերուների պատկեր է մարտակառքի ներ: Վերջիններիս ձետապնղում քահքին կանգնածզինվոր որսորդը:

զուլի

խոսելիս

Երկրազործականպաշտամունքիմասին անդրաղարձանք կերպարիՖունկցիաների նազմագանուժյանը: Պաշտվում էր նան նրա` ընտա-

Հայաստանի կենդանիներիբազմացնելու Ճատկությունը: ոացի ցուլից, կենպաշտվել են նան մանը Եերջերավոը կենդանիները: Այծերի, այլ

նում

ն նրժիկում: Ծըրանք դանիների քանդակներ են գանվելներքին Գետաշենում Ճատկապեսպաշտվում էին ոչ մքայն իքըն կենդանիչ այլե որպես ոչխար Ճոտիառաջնորդ: Ջրի պաշտամունքը ունեցել է ձսկայական սակավաջուը նշանակություն ն իր ճերթին սերտորեն առնչվում էր երկրագործ-անտս-

Հպյաստանում

պտղաքերուք Սապածական, յան պաշտամունքի ճետ:Հատկապես մեծ

էր ցու-.

տվյալ պարագայում խորձճրդանշում է երկնային ջուրը: Պատաճական չէ, որ վիշապ քանդակների վրա կան ցուլի Գլուխներ, որոնց ճոսում է ջուրը: Գեղամալեռների մայռտպատկերնհրում«անբերանում ւե ղերը,

`

դիպում

են

ձեղում

ն

որը

երկնային ցուլի

պատկերներ, որոնք

երկրիվրա

ջուր

են

կապվածեն վիշապների վբայի պատկեր» իրենց նշանակումյամբ Ների ճետ: ճրը պաշտամունքի ճետ կապված էր օը: Այն շատ է ձանդին պոմ տարբեր սպասքի վրա, որոնք ճայտնի ծիսական անոժների երկփող ն են այլ Խոյեմբերյանից վայրերից: Լնաշենից,Արթիկից, է: ինչպես ն. նույնպես կարնորազու լյններից նբնի պաշտամունքը այլ

ՅՄճ

ժողովուրդների մոտ,

էր անիվիգաղափարի կապված .

այն ձայտատանում

ճետ:

Այդ

են

սկավառակաձե՝ արնը խորճրդանշող խաչով ն սվաստիկայով տարբեր կախիկները: Արնի պատկերի նմանությունը անիվին իր վկայում

ճետ

քերեց նան արհի, քայլի, մարտակառքիիմաստը, որի վրա արնի սկավառակը իը շրջապտույտն էր անում: Լմաշենից ձայտնի վերը նշված մանրակերտի Լուծը զարդարվածէ արը խորճրդանշանը արտագայտող խոչունի քանդակով: Արեն էին խորճրղանշում նան ձիերը, որոնք երկնա-

ջրոնզե

նույնպես լավ ձայտնի է «այկաքանաձյուսուքյունից ե նույնպես խորճրդանշում է արեր: Բացի Հայաս աստանից /Նմաշեն։ Լոռի բերդչ Հացառատ, Վերին Խավեր/ թռչունի կախիկներ ե խարսխիկամ սրացող ձողերի վրա տեղաղըված թրոնզե քոչուններ ձայտնի են Հին Արնեելյան մի շարք «Հնավայբերից: Այս բոլոր քոչուննեվին էակներ էին ճամարվում: Քոչունը

կան

ք մանրամասներո կան խարիսխներին արձանիկների

են սնամեջ քանդակներեն, պատկերված անգամփետուրները: Լմաշենի մի քանի նբ

նսզած

մի

այչ

ընդգեված

ավելի

գորտի պատկերներ:Հայաստանում քիչ է Ճանղոպումարնի խռրձճրղանիշ Պանղիսացողկենդանու՝ առյուծի պատկերը: Բացի

սակրի Մեղրաձորի

Կիրովականիդաշույնի պատկերներից: առյուծներ առարկաներիվրա: Հետաքրքիրեն խոշոր, հակոտկեն մարմանդներբ Կիրովականիցչ Առաչջաձորից, Ձովադարիցչ,որոնց երկու

:

ճանդիպումեն

նան

ն

այլ

են քարձրանում առյուծների չորսականգլուխներ: Սալլի փայտեմասերի ծայրապանակների /Լճաշեն/ վերին ճատվածում են առյուծները մեկական պատկերներ, որոնց դիմային կողքանդանվխած մում կան նստածգորտի մանրակերտեր: Այս պաշտամունքի բացատրմանՃամարեզակի եմուշ է էոռի բերդից ձայտնաքերվածըրոնզե փալիկ քանդակումշերեփը: Այստեղ սվաստիկայով արնի աստվածը:նուզարդարմաձ խորճրդանջում էչ չավանաքարչ նան Շիրակավանիցգտնված գին նշնակությունն ունի, իստ երնույթին, խարիսխաձն պատվանդանի մրա առյուծի օետ կանգնաձզինվորը: Փետ սերտորեն կապվել են նան մարդու պատկեԱրեի պաշտամունքի ն տիեզերականզաղափարների՝ մասին: Հետաքրքիր րացումները հրկնտյին են երեք աշխարձներիմասինպատկերացումները՝` երկնային /վերին/չ» Պաղաբերուերկրային /միջին/ ե չրի /ստորին/ ճասկացուքյուններով: թյան պաշտամունքի ճետ են կապվում վերը նշված բոլոր պաշտպմունքա ." են անասնապաձ-ճողագործական.. . վին ճավատալիքները։ որոնքմիավորվում ինչպես նշվեց, Կարմիրօլուրից,. "պաշտամունքի ճամակարզում:. Մեծամրիրենց խորձրդանշող արձաններ, տից զտնվել են մայը-երկիր

կողմերում վեր

,

զինվորը

՝

որոնք

նախշազարդերով առնչվում են- պտղաբերությանետ: Միննույնժամանակ Հ սկզընավորման,խորԳուրդ: Այս դրանք կրում են ճողի պտղաբերության ՝

իմաստի ճետ Են կապվումարնի

ն.

Նեճաշենի սայ»: չրի,խիոռրձճրղանշանները:

ն ւկրի ձայրապանակներիպատկերներըկապվում են արնեի ջրին: Նույն -

ւ

.

ճամադրությունե Լճաշենի որոնց Պատվան արձանները, դանների վրա կան գորտի արծաններ: Կարելի է խոսել Հին Հայաստանի բնակիչների մոտ պտղաքերույյան պաշտամունքիայն տմաստիմասին, որի գլխավոր խորձրղանիշենեն արերչ ջուրը:

քոչունների

ունեն

մն

։

հարղ կերպարունեն

երջերուի

քանդակները Լոռի քբերղից, Լնաշենից,

Տոլորսից:եղջերուի

ն

պատվանդանի ծայրերը

են ըռչունի զարղարված

սերտ կապվածեն ամպրոպի,կայկերպարները

այծի

ծձակիչերկնային ջրի գաղամարի ետ, որոնք պտղա երուսյանպաշտամո քի քաղադրամասերնէին: Երե ճիշենք, որ Լնաշենի եղջերուի խարսխաձե

ոնավորվածպատկերներո վերջիններս խորձրգանշում են արեր, կայծակը, ջուրը` այսինքն պտղաբերությունը:

ապա

պարզ

կղառնա,

որ

՛

Հնագիտական պեղումները

ՀԱՐԱՐԵՐՈՒԲՅՈՒՆՆԵՐԸ:

նշում Են,

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ

Հին արնելյան գրավոր աղբյուրները

-ն

ստույգ

ուշ ըրոնզեշերտավորման որ

դարում խիստ ուժեղանում է սոցիալական հ զույքային ն քբմական պրոցեսը: Ռազմական վերնախավիքաղումները: ուղեկցվում էին ձսկայականճարստություն ներկայացնող առարկաներովն իրենց պարունակուքյամք տարբերվում էին շարքային ձամայնականների քԺաղումներիցչ ոըոնք, որպես կանոն, ուղեկցվում են պարզ ու ճասարակ խեսակավաթիվ

ցանոթներովչ զարդերով, զենքի ն գործիքների նմուշներով: Միառժամաեն ճանդիպում նակ առավել Ճամախ խմքակային քաղումնեթը,՝երք առաջնոր»

դի ճետ Թաղում եին տասնյակ ստրուկներ, ֆբ անդրշիրիմյան կյանջռում

երբեմն գեղակիցներ՝ տիրոճամար:Այս տեսակետից սպասարկելու.շնո'

Լնաշենի ղամնարաններից մեկում սայլի լձի տակ ցուլերի տոխաբեն տեղադրված մարղկային գանզերը: Մարղաբանական տվյայլներուլ ստրուկեն ձիմնական ճաղվածներից, որ. ների կմախքներըերբեմն տարքբերվում բոշ

են

վկայակոչում է ստրուկներին այլ երկրներոց բերելու մասին: Այս երեվույբը բացատրվում է Հայաստանում կատարվողխոը սոցիալական մձոփո-

ձանզեցնողստրկումյան խությունների

-

լայն տարածմամբ: Տերերի ճետ ստրուկների Թաղմանփաստը մբ կռղմից վկայում է Հայաստանում ստրկաՀտիրականձարաքերությունների,մյուս կոռմից՝ պարգունակ ստրկումյան մասին: Հետագայումստրուկները էին ավելի քարձը ն չէին զնաձատվում զոձաքերվում: Ստրուկներ էին ղառնում առաջինճերխիին ռազմագերիները:

Հայաստանի ձարավային շրջանեերումստրուկներին գնում էին փյունիկաչ-

ցի ստրկավամառները: Բնական է, որ ստրուկների երեխաները որպես ըստիբուկ զարգացնում էիս տնային ստրեության ինստիտուտը: Այնունամենայնիվ Հայաստանքչղարձավ ստրկատիրական երկիր: Զնայած տնային նչ Պնարավոր էչ տանարային ստըկության լայն տարածմանը՝ շարու»

Ճիմնականում

նակվում էին տոճմաձամայնական Հայաստանում Ճարաքերույունները: Յ08

,

շթ 2227272277: Աաաա

|

՛ .

Աղ,

օ

67,

Ուշ

քրբոնզի դարաշըջանիգտածոներՔարաշամբթից:

Յ09

ճամայնականների ռնակավայրեր

,

ու սփռվածեն ազատ Այս ղամքարաններ կանոն, ենտկավայրերը, որպես տեղադրվում էին կամկիկլոպյան ամրոց» ների մոտ, կամ էլ դրանց տիրույքի շըչանակներում: Բնակավայրերի յուրաքանչյուր Քաղամասմյուսներից անջատվում էր նեղ անցումներով, իսկ կացարաններըմիննույն տանիքը տակէին: Յուրաքանչյուրում ատրում

որբ ստորաքաժանվաձ էր առանձինբջիչների` ընդճանուր գործիքներովչ քաշող ուժովչ միննույն արճենտագործական ապրանքներով: Ընդճանուր էր փոխանակային գործունենությունը: Մեձ նաճապետական ընտանիքը տոՀմաձամայնական տնտեսականչ Ճասարակական միավոըն էր:

էը մեձ, նաճապետական ընտանիքը,

կազմակերպո

նաճապետական ընտանիքի կազմըքազմաքանակէր

մարդու: քանիտասնյակ

ձասնում

ն

էր

մի

Ուրմիո լճի, ,ջարքայական ընտանիքների,, մարդու:Անկասկած։ այս թվերը վկայում ենչ.

Վանի

ն

էր 260 թվակազմը ձասնում է մի որ մեձ կազմը ծագում է միննույն ձնողներից ն աճում ընտանիքի Սակայն քանի սերունդների ընքացքում: արքայականտների կազմը չպետք ն է շփոթել արքունիքի Հետչ որը կազմվում էր տարբեր տարքեր. սոցիալական խմքերի ցեղերի ուշ բրոնզեղարի ճասարակական կարՀավանաբար,Հայաստանի խուրիտների ճետչ որոնք կազմզը կարելի է ճամեմատել վաղ խերերի ու իշխաընտանիքներից: ծնքարկվելով նաճապետների վաձ էին նաճապետական նությանը, որոնցից յուրաքանչյուրը ուներ անբաժան ձողային ֆոնդ ն,

ընտանիքի ընղձանրուքյունից:

՛

խիստ ճաստատա ճամալիրներից

ինչպես կտեսնենք ստոըն,չ ղամքարանային Լ վարկստանալու ստորաքաժանում ված ճասարակական

իրավունք». այն

ի վեր

ֆունացգեցրեցվաշխառումյանը ե պարտքայինստրկության Ղանդեսգալուն: լեԱվելի խոշոր ցեղերը ն դրանց միավորներըունեին ընդճանուր

էթնիկական ինքնագիտակցուը'յուն տարածքն միասնականպաշտամումիություններ» Հայաստանումկային ծարյուրավոր ցեղեր» ցեղային նան բռնի մանաորոնք ունեին իրենց որոշակի տարածքները, երթեմն զուչ

նըք:

'

ձեռք բերված, որի պարձճներով

էին դառնում միչ-. ձետնանքով ՛ճամախակի

պատերազմները: Յուրաքանչյուր նման չչերկիրչ» ցեղային բախումները "ուներիր ավազակներիխորճուրդը, ժողովրդականժողովը, իր տոճմականառաջնորդը ն կահավարիչբ /բշխան/: Սակայն ռազմականվտանգիդեպքում միունյունների ճետ որը կրում երանք կարող. էին միավորվել տարբեր. ն

ճանդես գալ դաշինքովքշնամուն դիմակայեՏամար: Այսպես, Ուելիկուխեի երկիրը /Գավառզետիձովիտ»չՍնանի ուներ 22 կիկլոպյան-ամրոցչԴատելով ավելի ուշ շրջանի թիայավազանի/ Ուելիկուխե երկրում կային նան 3 արձանագրություններից» նական ներ` Ադախունի, Արկուկինի ն՝Լուխիանիչ որոնցից յուրաքանչյուրնու» էր միջցեղային քնույը,

ն

լու

երկք

.310

.

-

ներ իր ամրոցների շարքը: ծոտնում

ն

այլ Հայաստանի

պատկերէ ՆՍման

շրջաններում:

Շիրակում, նկատվում

Արազա-

զարգան

Սակայն էթնիկականպրոցեսները անձճավասարա չափէին Հայկական բարձրավանդակում:Ճայաստանի 4յուսիսային մարզերի ցեղերը պայմաններում ե չունենալով վտանգ ձճանգիստ ապրում էին ճՃամեմատաքար Հին արնելյան երկրների կողմից» խոշոր ցեղային միուքյունների մեջ չէին կազմավորվում, կտաներ ղեպի պետության ստեղծում: Այնուամե» որը նայնիվ դրանք քոնել

ճանապարձը: Միննույն ստեղծման արնմտյանմարզերը քնակեցնող ցեղերը Այսպես, ճարավայինմարզի ցեղերը միություններ: էին պետության

ժամանակ Հայաստանի:շարավայինւ

կազմեցին մի շարք ասուրական էքսպանսիայից պաշտպանվելուամար ստեղծեցին Սաիրի-Ուորը մի քանի տասնյակ ցեղերի րբարտուիմիությունը նինուռտան նշում էչ Թուկուլտի Ասուրական քազավոր

ետ

է: կոնգլոմերատ

որ

նաիրի երկրի

մարտնչել որ նըրատրձանա,չթագավորների,, զբրունյուններից մեկում այս առաջնորդների ճետ Ճիշատակումէ նան են Հաորոնք իրենց ֆունկցիաներով Գամապատասխանում կագուճիներչչ ն յաստանի ճարավայինմարզերի խեթականաշխարճիկին քազուճիներին,չ ն մեծ դեր են խաղացել քաղաքական:տնտեսական «ոգնոր կյանքում:

է:

Հետաքըքիը էչ

-

,

Հայ ժողովրդի պատմության տեսանկյունից ձատկապեսկարնոր են խեեն Հատկապես ճետաքըքիր Հայասա երկրի մասին: Քականվկայուրյունները Թուքիալիաս Յ-րդի /1400 մ.8,ա./ Լ նրա որդի Շուպիլուլիումասի

/1380-1346 մ.թ.ա./

պրձանագրություններըչ որոնցից երեում էչ որ ձայասցիներբԱզզի երկրի միավորումով գրավեցին Եփրատի վրա զտնվող տարածքները: Զնայած այս աղբյուրները խոսում են Հայասա-Ազգիիպարտության մասինչ պետք է կարծել, որ խերականզորքերը ՇուպիլուլիուչՀասան վերջնական ճաղթանակի:Փոքը-ինչ ավեւի մասի առաջնորդությամբ Լ ուշ, Միտաննիիղեմ արշավելիս տեղի ունեցավ Շուպիլուլիումասի Հայասայի միջն մի այլ բախում, որից Հետո կնքվեց ձայասայիԹագավոր ն խեթականքագավորըմիչն պայմանագիրչ ըստ որի ՀայաստԽուկկանասի ` երղում տվեց ւՇուպիլուլիումտասիե վի թագավորը ճավատարմության խեթական գաղտնիքնե-» օգնել ռազմական ուժով,պաճպանել պարտավորվելով խեթերին: Խերական թագավորըԽուկկաըը, վերադարձնել Հայասա փախած երկրում նային կնուժյան տվեց քրոչը ճետւյալ վերապառումով. չչխաթիի -

`

'

կա. կարնոճ այղ ըը

օրենք՝

անարդարացիէ:

նարքարոս

էչ,

իը զարմուճունչ գա

ն

իրավունք եղքայրը

չունի նայել քրոֆըչ քանիոր նա կմաճանա, իսկ ձեր երկի-

ով որ այսպես կանիչ

Շանաչումէ քրոջը Թույլատրվում: եվ երբ քեզ մոտ

այստեղ սովորաքաը եղբայրբ

որը

Խտտիում չի

կնոջդ միածին կամ միարյուն.քույըը,

ասա

տուր

ե՝

.

կը-

նրքան-ուտելիջե

խմիչք, ն կերեք ու խմեք ե ուրախացեք: թայց չճամարձակվես ցանկանա նրան ճանաչել, քանզի ղտ կպատժվիմաճով,,: Շարունակելով նշվում

ն

է,

խեթականարքայի նորաթուխ փեսան կժամանիԽաթուշաշ, նա պիտի խուսափի ձարեմի կանանցիցե քերվում է զգուշացող օրինակ, երբ ոմն Մաբիասը /ըստ երնույթին Ազզի երկրի առաջնորդբ/սպանվեց միայն նրա զաոր

մար,

որ

խեթականթագավորընրան տեսավ պալատական կնոջը:

աջխուսափիր պալատականկանանցից» Ճզատկլինի

նայելիս,

նա, քե ճարն, մի մոտե-

ցիր, նրան, մի խոսիր նրա ճետ ոչ մի խոսք, թող քո ստրուկը ե ստրկուձին նույնպես չմոտենան նրան ն զգույշ եղիր: երք գալիս է պալատական կինը, փախիրնրա առջեից՝ նրան տալով ճանապաըրԳ: Բացի դրանից Խուկկա-

նային կարզադրվում է. ,,Մի վերցրու կին Ազիի երկրից Ա այլե/ կնոջը, դու տիրում ես, Պամարիրթո կինը ն ղարձրու նրան գլխավոր կին/: Այսպիսով պարզ է ղառնում, Ճճր միայն խեքականարքայի քույրը պիտի լիներ Հայասայիլիարժեք ն միակ թագուճին: Զսաճմանափկվելով դրանով, որին

Շուպիլուլիումասը տալիս է

ես մեկ ,չետ վերցրու Մարիասից պատվիրան. եղբորդ /այսինքն ն ճարազատ ցեղակիցներին/,,: Այստեղ Մարիասըվերը Ճիշատակված սպանվածանձնավորությունը չէչայլ Ազզի երկրի Քագավորբ, որը ճայասացիների ճետ ղաշինքի մեջ էր` կապվելով էնդոգամամուսնուրյամք: Այս արձանագրությանճատվածը ձետաքըրքի տվյալներ է ճաղորդումճայասականվերձախավիկյանքի Լ քարքերի մասին: նման երնույք թերես կարող էր լինել Հայասայիայէ երկրներում: Պարզ երեում է, որ ցեղային ավազանինուներ ձարեմ,ձարմեր ն քազմաթիվ կանայք, որոնց մեջ ադանձնանում է գլխավոր կինը, որի երեխաներըօրինական ժառանգորդնէին Համարվումգույքի ն Այդ ժամանակ իշխանության: , Հայասայում տիրապետում էր ամուսնության` մի կարգ, բստ որի տղամարդը ամուսնական Լ նըա տոծմիայլ ուներ նան իր կնոջ քույրերի իրավունքներ կանանց նկատմամք: թո

աղչկան

.

Վերը նշվեց,

տուր

որ

ջանում քննարկվող /2-րդ ճազարամ ճամանակաշր յակի

երրորդ քառորդ/Միտանիձյուսիային ճարնանէր ուծեղ Ա անկախԱզիի /Ալզի, ճետագայում՝ Աղձնիք/ թագավորությունը, որբ Հայասայի ճետ

կապվածէր ճարնանական ձճարաքերություններով: Ազիում նույնպես տիրապետող էին նույն սոցիալակաս ճարաթերությունները: Զնայաձ մանրամաս» ների սակավությանըչ ձՃայտնի Ե թագավորներից /մն՛մեկի՝ Անտառատլիմի դառատլիս/անունը, ռրը զտնվում էր խեթական ԹագավորՇուպիլուլիումաս

'

ճետ դաշինքի

մեջ, մասնակցելու պատերազմներին ընդդեմ Միտաննիի։ որի

ճամարնա ստացավմիտաննականԿուղմար

ամրոցը:

Հին արնելյան երկըների միչն Ճամախակի կռիվները, ինչպես նան Ճյուսիսային ցեղերի միջն բախումները իթենց պաշտպանականութ

արտաքինէքսպանսիայից ամրացնելու նպատակովբարձրացնում էին առաջ-

նորղների ղիրքը,

երըեմն մի քանի ճազարանոց ցեղային ծանը ձետնակից, մարտակառքեր, ձեձելազոր:

որոնք ունեին

ֆոկատներ`քաղկացածթերն

ե

Դրանց սպառազինությանմասին, քացի դամբարաններիցգտնված զենքերից, խոսում են նան Լճաշենիցն Լոռի թերդից Ճայտնի բրոնզե մարտակառքերի էր մանրակերտերը: Ռազմական ավագանուճզորացումը ոչ միայն նպաստում այլե խանում էր տոճմատիրական իշխանուժյան զորացմանը, կարգերի քայքայմանը: Պանգեցնելով ղասակարգայինճարաբերուժյունների առաջաց-

մանըչ պետության ստեղծմանը:Հանմաիակի զգալիորեն արս» պատերազմները են գտնվում անասուննեէին անցնում բի ճոտերը ն ոսկյա ւ արծացյա իրեր: Դրանք

տացզնում էին ցեղային ավագանուն, որի ձեռքին

ժառանգաքար

դառնում մասնավոր սեփականությանձամար 4իմք: Ցեղային ավագանին աստիճնանարար կոտրվում էր ցեղակիցներից: եքե առաջ կիկլոպյան ամըոցն

ները ամբողջ քնակչումյանն

էին պատկանում,

ապա

այժմ դրանց ներսում

ավագանու միջնաբերդը: հեչաես վերը նշվեց, Լնաշենի, Արքիկի, Խուրջին ձողերի, Լոռիբերդի թադումներբ վկայում են գույքային անճասարույչյան մասին: Հատտասնյակ ն ձարյուկանշական է, որ նշված ն այլ ղամբարանաղաշտերում են առանձնանում քանակությամբ սաճմանափակ րամոր ղամբարանների մեջ կառուցվում

էր

ձարուստ քաղումներ:

Այսպրսի շքեղությամբ

Լ

ձարստուժյամը քադված

առաջնորդներըայն յւեազամորներնչ,եին: որոնց մասին սն

խելականչ` ասորական նե ավելի "

նագրուժյունները:

ուշ

վկայակոչիւմ

շրջանի քիայնական սեպագիր արձա-

Տ

՛

անզավասարուքյունները բնորոշ էին ոչ Սոցիալականն գույքային այլն նրան ձարող մեծ խումք կազմող` վերնախավի, ռազմաքրմական այն Պարուստ երկրագործների անասնապաճներիչզինագորթ- ոսկերիչ արձեսորոնք կազմում տավորների դասինչ ինչպես ե խոշոը աոա էին ճատուկ սոցիալական խումբ` վաղուց կտըվելով իրենց իսկ միջավայբիցչ մերվելով ցեղային ավագանու ճետ: բրոնզե» Նշվածը ձճնարավորությունէ տալիս եզրակացնելու, որ ուշ ավագանինիր շրչաղարում Հայաստանում ձնավորվել էր տոճմացեղային սոցիալական ն տնտեսական զարգացման կայքով, մր ճավայրովչ ապաձճովելով ստեղձելով պետականությանստեղծման Պանախապայմաններ սռդաջընքացը, պատմական Սակայն մար: այդ պրոցեսբ իր ավարտինչձասավՔիայնական պետության ստեղծման պատճառով չ որի կազմում ընղգըկվեցին նախապետականության շեմին կագնածվերոճիշյալ ցեղային միուքյուններբ:

ականսնոնն»

-

Ց Յ183.

ՅՈՒՆ

ԳԲԱԿԱՆՈՒՔ

ՍարգսյանԳ:, Փոչարյան Գ,չ Օծտնյան Հայագիտական կենտրոնի 1977-1978 քյ, ղաշտային Պնագիտական աշ խատանքները,ԲԵՀ, ՀԳ, Երնան, 1979, նո. 2, էչ 205-204. Բարսեղյան Լ.Ա,, Ուշ բրոնզի էպոխայիմի քանի պաշտաՊԲՀ, 4926 նո, Յ մունքային Գուշատրծաններչ Քարսեղյան Լ,Ա,, Գեղամա լեռները վիշապները, ՊԲՀ, 1967, նուձ Ս Է,ն., հիյագով Առյուծի պատկերներով նոր զտաձոներ Մեղրաձորից, | ԳԱ, 1984, նո 2: ) Լրբաթեր Հ.

Արեշյան Գ., Սիմոնյան Հ.,

.

նորաճայո

Դեվեջյան Ա.Գ. Տաշիր-Զտրագետի քրոնզեդար յանմի քանի ոսկե ն 12: նո, : արծարիիրեր Լրաբեր, ԳԱ, 1966, Դեվեջյան Ա.Գ. Ուշ բրոնզեդարյան մետաղագործությանմի քանի ճար : ցեր ըստ Տաշիր-Զորագետիյնութերիչ Լրաբեր, ԳԱ» 1968: նո, 8: Դեվեջյան Ս.Գ. եղջերվի պաշտամունքի «ՀետքերըՀին Հայաստանում, : -

ՊԲՀ, 1982,

նո,

2:

Դեվեջյան Ա.Գ, Թագակիր իշախնի պատկերըԼոռի քերդի- քնակավայրե-

ԼրաբերԳԱ,

րից»

1986,

Դեվեջյան Ս.Գ. ՊԲՀ 1921,

ղեր,

Ս,9., ԳԴեվեջյան

1986,

նո,

8:

Լոռի բերդի

նո,

ղամքարանիոսկե

Լոռի-բերդի նո. Լոռի բերդի

ղամբարանըչՊԲՀ, 1972,նո,2:

ն

1:

նո.

Դեվեջյան Ս.Գ.

նո,

ուշ բրոնզի մաբտակառքը

1:

|

աք,

արձաքե զար-. ՝

դարում, ՊԲՀ,

1986, նո, 33 Դեվեջչան Մ.Գ. Լոռի բերդի քրմի ղամքարանը Է.էչչ Հնագիտական Եսայան Ս.մ., կարապետյան ճայտնաքերումներ ԵՀ ` "ընանում, ՊԲՀ, 1963, նո, Յ: իսրայելյան Հ,Ռ,, Հայաստանիբրոնզե գոտիների որսորդական տեսա "

րանները: ՊԲՀ, 1966,

նո,

2:

Հ.Ռ,չ Արեի պաշտամունքիՃետքերը բրոնզեդարյան ՀաԻսրայելյան 4: նո, ԼրաքերնԳԱչ 1967 յաստանում,

յա

Ճ.Ռ, Պաշտամունքնու Ճճավատալիքները ուշ քրոնզեղար Իսըաելյան ՀայաստանումչԵրնանչ 1973: ԽանզադյանԵ,Վ. Գոռնի 4-րդչ երնան, 19671 ԽանզադյանԷ,Վ., Մկրտչյան Կ.Հ.չէ,Ս, Մեծամոր, վան, 1973: Պեղումներ Ղափանիշրջանում /1970խնկիկյան 0.Ս. Հետախուզա.ան 19738թ/ ՊՔՀ, 1973, նո, Յ: Պեղումներ Տանձավերն Շիկաճողգյուղերում ՊԲՀ, Խնկիկյան Ժ.Ս., .

Պարսամյան :

1975,

նո,

2: ՛

րել

"

Է.Ն., Ուշ ըքրոնզեղարյաննորաճայտ։. Ղարինյան հ.Գ., Իիազով Մեղրաձորգյուղի տարածքիցչԲԵՀչ 1987, նո, 2: դամքարան չ.Ա, Հայաստանըզարգացածկամ ուշ բրոնզի ժամանա» Մարտիրոսյան 4.1, երնան, 1571ր. կաշրջանում Հայ ժողովըդի պատմության, պեղումներ Սնանա լմի ցամաքածտաՄնացականյան2. Հնագրտական րբանջում։ էրաքերչ 1982: նու ծ: Ցամաքաթերդգյուղի մոտչ Մնացականյան2. Հին դամըարանադաշտ նռ, ՀԳ, 1954, Լրարեր Մնացականյանէ, Լճաշենի նյութական մշակույքի զարգացման«իմնական էտապները, ՊԻՀ, 1965,

"

' ՝

նո,

2:

Օճեծետրծղեաօն ՓքօատմԻ1Ք. էք ոքօճմոծնծ

քմՅրա16388160 մա0010մ

օքթոմաոտճաոտ(10 աչտքոտոզն ԵՅՁԻՕքջղ ոտ Սոաօրօ ԽտաճՅմ). 8 մաշ:

օօղոճղթոօն

ծքօոտքօՇԽՕՐՕ Ճքատի 1յոթո քմա պ6րպ638. Ն6ՅրՇ: ոօաղողօտ. դքՕԱծՇՇել 8 3049 Ծքժատետ քճրծոօ Քքօ- ԹՅյվ, 1982. Խօրմոթետաճ հքօատաԻն. Օքյողող չտքյղՅ Յքատաօե0Ր0 15, 1970,ե3 Լն, ԱՇՐԱԼԵԼհքօաք Առոօքոճղեւ քմօհօոօւ եմքատքծօքդոաօրօ դՁ այյ6տ ,1. Իըյտոմ. 8օշաաւ, ԽԼ7, 1971, Լն. Ոօօօղճաատն ճրոճատմ ՈՕՅՀՅ6ԻՕ ձՃրճաարի 8օոքօօըմչաոօա0րտր 8 սմշ:էԹՎիոթ ճքՕ1ՅՕՑՕԻՕՍ քչԱԼՇԻՕ տօո03803Ր0 86808, Շ0ՕԾպճաոտ 106.Ա7368 ԱՇԽԱՕՕՆՑՑ քԷճքօրղօ0թ80601018, Քեո, Ճ.2մ.,1978, 1օթօքաճւ Ի.Ա. 13 տօնօքող ղբօտիտիածիԱՇտճույ քրոմ հրսճաոոՕրը ԷՅԻՕքԵճ, խԽքճտճլ,1980. է տօդօրտտ որօտածնԽօոմյոցքրում ողօ38 Շն 8 ճձքածոոտ 1օրաուքտ. 1964, ւ 5. 1, Շ«ռչ 10բած6քղօոտի սՕՐՃղերմոչ 16808 ՇԽ1974. Խ 2» Շ.Րչ. 1օքտ Ծոքո 1, Քքօոմւ, 1981. Խոտի Շն, Օքյտածո 80081106 պողօ ղքօտաթն ձր եք ոճի, «ղո ՆՕ

'

8 1Երցքո

տ

Ք6128

'

.

Խքոտմը(Յրոճ0տ01Ր1Կ66Շոտը ՕՎճքր).Քքօոմա1969. Շաղթջրովքճղրօտածի ձքսօքտմ, Թքօտձո,ԼՅ80 խշճում նչճչրքծրւղղ Բյղթոյքը Ողտաօի Շ6օք0-806Տ0ՎԵՇՍԻ ձքածքտո, Խմորը Շչհչ

Շչճ.

Խոզի Հ".

Խքօրու 1976. խօ

'

6.

հքմչՇՇՔ, ո21,

քօաօխօրքյւտ.

Նքյղո

մաճ

Շ.8.Յ8կարկցտ 80Օքյատիած ղքօտոտի հրսօաամ, 045, 1962յեԼ.

թՇՅՑի

ՇԵՑԼՅՈՑ Շճն.նճածիոնր

Թոմի ե ճ.

06 օղոօն հծոքոտողելօի 1959.

ԽօՅՈԼ 0...

մկսճեճետա ձ.0.

լ

,-

բո

-ծ

Ասոյան

0 Չրզոցաանմ:

Ը, 1969,

ոՅ

Է 1.

ԱՎՅԱՑԼՑ.108,197» Յ15

Խոզի

քճշաՕուա Լքտճղճա. 1ՇՈղոօո.1941. հրուօ010Բ1Վ80686

Տն. 1նյցոտո

`

195գՐ, 1քո601011Վ60:416

ԽԱոճքթիճ 1.1.

ք860:1

ԽյաոճքօտճՆ,1.

Լ

1յԱրոքտտոԷմ. 10ճտուօատի սօբաթչոն:, 1 քօոքօօյ Օ քճՅտտտ 1յաճքտտճ նմ. ու ղբօթաօօ1. 101, 1974, |: 2. 8 3ո0 Աճքոտքօօճմհ.հ. ձքատատտ

1,

1967, Խ2.

Սմիօս 18:36 ք6Ա6661 էճ

է քոչոլ6ոօ Քքօ261638. ժբօատա

1954.

Տո,

ՕՔքճՇՏՒՕՇԱՀՎ

օՕղատոթիցի տլոճքոքօոճղիի 80500քէնԼ ՃՇԱՃ,տար. 154, 1973.

80ոքօ00)

188:ոՅ8,

ՈօոքօծԾծմանքչոօրօ

Ք

Արձ, 67.

Ֆօրաճղմ.

Շճոմ

էճաեօտոմ 9 ՅՅԵՔՑՅԱք6. հբչ6010ՐԱՎԾՇԵԱՑ

ձ.ն.

Շշճձ.. նորմա:

ՇԱ, 1962.

Աճքողքօօտի հ.ձ. 0

ձքսՇՇջ, 1952,

16խաաճաՅէճ» 138.ձվ

դքտտոօո ոճն Օտօտօ

ի: 10.

|

սղծում

կՅ ԱՕՐՈՂԵՒԼԱԵՑ

ԱՅքորքօօտմ1շձ., ՃՅՎՅՐքու 1.6. 10Խողծ աօ ՂՏԽոմ. 138. ճէ ձքսՇՇթ, 1959, ժ. 11-12. Առքոմքօօզըձ.ձ. ԼՕ8ո ՈՏ մուտՈՅք80ծ1ՆԻ01 այղրյքա ձրաօոմտ, ոգ, 1969. 4 3. յոօչտ ԱռքոսքօօտքՃ.ճձ. ՈՕՕՏոծումտ մ Խօրաղթոտքք ոօտղիօն Ծքօաւու 1969. ֆք., տոօյր ք Ֆ6ՈՅՅՅ հմ ԱատոջսուՇն. Աադօօփոցառ ՏԱծօաո, Պծքբոոօքու ձքածքաա.Քք88մ, 1972. Սաճոտաումմ:հ.0. ԷճաՕրմ ոքտոաա08 Ծք013080Ի0 8088 8 Շ6ղ6 ՊՕտօքօ (8 ՅՑԱՎԻՇՅԱք6). Վ. ձքեՇՇք,ԼՇՈՄԱԼ,195, թոր. 1ոճոմաճամ ձ.0. 1քօտքածոօտ03:ամ ոտ 87քՐ8աօտ ծք0830803Ի086ԽՅ ՎԱՅըՕԾ6ք64Ֆ5603.

ՇՑՏՅԼ. Շն,

1960, ։ 2.

Ծբօոտե

1952,

ԱՑնհու ձ.0.

2,

ՎՈՅՈՑԵՑԵՏՒՆհ.0.

1961, տեոչ 85.

ՔոՇաօՕում էյքոձոցտ

Էճ

ի:

Հի Ո066ք81:56 0628161

բշ) (18օ4օուն

ԽՍքՐՅԵԱԼ

ՂՎՅԱՑԵՇ1Ք6

,

Ֆ.Ք. հքծօոօոտտ Յ8ոզտւցյֆո. ՈրՕՆքօտճճտմ

Ուօշքօտշատի5.5. Շաաօիոմ շխ,

Ցոմմրե

Ք8օաօում

-

թճատիմեոծ

ԽՕՐՈՂԵՒՈՈՒՅ

հի., 1979.

10ք0681 Ք.մ. ք 1լ.:

/0

1ոաունիւ

ր.

1., ՐՕքճյ

ը.

1949.

հրածամտ.1.,1939.

80, 39րո-իգթօք.

0.62, Ո03քօօտռ1.1.

էն, 1979,

ՆՅԿՅՈքղի 1.Շ.քօթոտտ այղջոյքճ

|:2::Դ.

քզո

.

1979.

ԱոքճոճՑՅ1Թ տօ ուաթ

Առքճոք, Խրամ

197».