Հայաստանի կենսաբազմազանությունը և բնության հատուկ պահպանվող տարածքները

ԵՎ ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ՀՀ ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ

ՊԵՏԱԿԱՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ՆԱԽԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ

ԱԳՐՈԷԿՈԼՈԳԻԱՅԻ

ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ԱՄԲԻՈՆ

|

բ

ԳԱԼՍՏՅԱՆՄՅ.

ՄԿՐՏՉՅԱՆ Ա.Լ.

ԹԱՄՈՅԱՆ

ՆԱ քոռ

ԵՐԵՎԱՆ

-

Ս.Ջ.

ՆԱԽԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՎ ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ՀՀ ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ

ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ

ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ

ԱԳՐՈԷԿՈԼՈԳԻԱՅԻ

ԳԱԼՍՏՅԱՆ

ՍԿՐՏՉՅԱՆ

ԹԱՄՈՅԱՆ

ԱՄԲԻՈՆ

Մ.Հ. Ա.Լ. Ս.Ջ.

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ԿԵՆՍԱԲԱԶՄԱԶԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ

ԲՆՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՏՈՒԿ ՊԱՀՊԱՆՎՈՂ

ՏԱՐԱԾՔՆԵՐԸ

ՈՒՍՈՒՍՆԱԿԱՆ

«ԱԳՐՈԷԿՈԼՈԳԻԱ

ԱՌԱՐԿԱՅԻ

ԵՎ ՇՐՋԱԿԱ

ԼԱԲՈՐԱՏՈՐ

ՁԵՌՆԱՐԿ

ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ

ՊԱՐԱՊՄՈՒՆՔՆԵՐԻ

ԵՐԵՎԱՆ

ՀՊԱՀ

ՊԱՀՊԱՆՈՒԹ

ՀԱՄԱՐ

:

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

(07)

574 / 577

ՀՏԴ

ԳՄԴ.

20. 1 28.

Գ. 206

Ձեռնարկը երաշխավորվել է տպագրության Հայաստանի պետական ագրարային համալսարանի գիտական խորհրդի կողմից (9.12:09ջ. արձանագրությունԷ 4)

Գրախոսներ` կ.գդոկտոր,պրոֆեսորՍ. Գ. Նանագյուլյան մանկ.գիտ.թեկնածու,դոցենտ Լ. Գ. Ավաճեսյան կ.գ.թեկնածուԱ.Լ.Աղասյան կ.գ.թեկնածուԱ.Մ-Փահլնանյան

Աշխարհում

կենսաբազմազանության (կենդանի

ցամաքային

տարատեսակությունը

նիզմների

համարվում

է

տարածքների համակարգի

զարգացումը: Բնության ստեղծում

է

հատուկ

ը ե իրազեկությա

վերաբերյալ |

նախապայմաննր

բարձրացումը

պահպանվող

հատուկ

բնության

տարածքների

պահպանվող

ջրային

ն

ամենաարդյունավետ

էկոհամակարգերում) պահպանութան եղանակը

օրգւս-

առավել

ե հ այդ արդյունավետ կազմակերպելու բնական էկոհւսմակարգերի, թվումհազվագյուտ ն անհետացող տեսակների պահպանությունը: :

Մասնագիտականխմբագիր` կ.գ.գոկտոր, պրոֆեսորԺ. Հ. Վարդանյան բան. գիտ. թեկնածու Ա.Ա.Խուդավերդյան Խմբագիր`

Գ 206

Գալստյան ՄՀ. ն ուրիշներ Հայաստանիկենսաբազմազամությունը պահպանվող ն հատուկ տարածքները. Ոսումնական ձեռճարկ «Ագրոէկոլոգիա ն շրջակա պարապմիջավայրի պահպանություն» առարկայի լաբորատոր Գալստյան, Ա.Լ. Մկրտչյան, Ս.Ջ. Թամոյան

ԱԱ .

՛

ըն ՆՏ: :'

ն հատուկ Ձեռնարկ, կազմված է Հայաստանի կենսաբազմազանությաան պահպանվող տարածքներիվերաբերյալ գիտական նորագույն տեղեկատվության հիման վրա: Այն նախատեսվածէ Հայաստանի պետական ագրարային համալսարանում դասավանդվող «Ագրոկոլոգիա Ն շրջակա միջավայրի պահպանություն» դասընթացիհամապատասխանբաժնի լաբորատոր աշխատանքների կատարման համար: Կարող է օգտակար լինել նան մագիստրանտների, ասպիրանտների ն ոլորտի

տվյալ

մասնագետների համար:

ՀՏԴ

502:

ԳՄԴ

20. 1 Հ

(07) 28.089

574 / 577

Առհասարակ կենսաբազմազանությանն բնության հատուկ

տարածքների վերաբերյալ տնղեկությունները հաճախ պահպանվող նորացման կարիք

տեխնածին

ունեն,

ն քանի

մ

ն ն բնական

որ

դրանք

պատճառներով հատկապես

իջավայրո են մ

արագ

փոփոխությանենթարկվում: Այդ տեսակետից բացառությունչէ նան Հայաստանը, ավելին, շատ նկատառումներով այն առավելագույն ծքնն է: ճենենթարկվողտարածքներից փոփոխության

ՀՊԱՀ-ում

միջավայրի

դասավանդվող «Ագրոէկոլոգիա ՀՀ

պահպանություն» առարկայի

կենդանական աշխարհի Կարմիր գրքերին

ն

շրջակա

բուսական

ն

ՀՀ բնության հւստուկ

ն

պահպանվող տարածքներին նվիրված թեմաները ծրագրային են մամ կազմում: «Հայաստանի կարնո` դասընթացի կենսաբազմազանությունը ն տարածքները»

բնության

հատուկ

ձեռնարկը

ուսումնական

պահպանվող

նախատեսված

Լ

ն շրջակա միջավայրի պահպանություն»առարկայի «Ագրոէկոլոգիա 1ՏԹԻ 978

9939-54-254-5

-

2009թ. տչյաճ, Մ.Ջ. Թամոյան, Գալստյան, Ա.Լ. Սկրտչ) ) ` Հայաստանիպետականագրարայինհամալսարան,2009թ.

Թ ՄՀ. Թ

-

լաբորատոր պարապմունքներիկատարմանհամար:

Ձեռնարկում ներկայացված

են

ՀՀ

ֆլորայի

ն

ֆաունայի

տարածվածության,տեսակային կազմի, կարգաբանությանմասին `

Դ

տեղեկություններ:

հարուստ

բնապահպանության

Ըստ

նախարարությանհրատարակած նյութերի բերված տնղեկություննր

ճշզրտված

աշխարհի հազվազյոտ ռելիկտային տեսակների վայրի

ն

ՀՀ

բուսական

մեջ

տեղեկություներ

ենճ

նան

օգտազորձվող,

համակեցությունների հազվագյուտ Ամփոփ

գրքերում»

Ններկայւսցված նն վներարերյալ: սննդի

ն

կենղանճական

էնդեմ (տեղաբնիկ)

վտանգված,

(մնացորղային), «Կարմիր

ֆլորայի

նորացված ն

են

ն

կարգավիճակների փոփոխության, ինչպնս

զործող

նան

ԵՎ

ԲՈՒՍԱՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

ԱՆՀԵՏԱՑՈՂ

ն

ՀԱԶՎԱԳՅՈՒՏ

ՀԱՆԴԻՊՈՂ

ՏԱՐԱԾՔՈՒՄ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

զրանցված

Հայաստանի

նյութերով) (Կարմիրգրքի ն հերբարիումայինու քարտեզագրական

ւառճտառային

կարնորագույն Հայաստանի կենսաբազմազանության

պւսապանվող տեսակները:

բերված

ԱՇԽԱՏԱՆՔ

ԼԱԲՈՐԱՏՈՐ

ԲՀՊՏ-ների

հեռանկարային նոր

ցուցանիշներիցԼ ֆլորւսյի տաքսոնոմիական (կարգաբանական)

ֆլորան կազմը:Այստեղ

պահպանվող տարածքների առանձնացմանանհրաժեշտության ու

կազմով

նպատակննրի մասին:

Ա.Լ.Թախտաջյան

են

աչքի է ընկնում հարուստ տնսակային

բազմազանությամբ:

(17)|)39դա

բուսաբան

Աշխարհահռչակ

բացատրում

Հայկական

է

լեռնաշխարհիաշխարհագրականդիրքով: Հայաստանի տարածքով են

անցնում իրենց բնույթով միանգամայն տարբեր երկու լխոշոր՝

Ցիրկումբորեապյան՝

ՒԻրանո-թուրանճականբուսաբանական

ն

մարզերի սահմանները: Այդ մարզերը ունեն

խիստ տարաբնույթ

բնական պայմաններն բուսականություն:

Հայկական

լեռնաշխարհում

այս

երկու

մարզերի

բարդությունը, ազդեցությունը, հանրապետությանռելիեֆի բնակլիմայականպայմանների խայտաբղետությունը, լավ

արտահայտված

վներընջաց

(ուղղաձիգ

ձնավրե

բուսական

հարուստ հւսմակեցությունններ`

են

.գոտիականությունը -

կիսաանապատներից մինչն ալպիական մարգագետիններ(նկ. 1-4)

Հայաստանի բուսական տեսակների բազմազանությ կազմումէ 9000 տեսակ, որոնցից բարձրակարգ բույսերը` մոտ 4000

(3960:

Սա

կազմում

է

Կովկասյան

ֆլորայի

շուրջ

կեսը:

Բարձրակարգ բույսերի տեսակների խտությամբ (100 տեսակ/1 քառ.կմ) Հայաստանըաշխարհումզբաղեցնում է առաջատար

տնղ:

կազմում

տեսաժգետնամուշկանմանները ներկայացված են

սրոհունդէլեոնորայի ԱՆքօոօստ 6160ոօոո6)(նկ.5) աճում է (Աղայասար) ն Զանգեզուրի (Խոատուփ լնռ) ֆլորիստական Իջնաճնի

ձիաճետանմանները՝ 6

շրջաններում,վերին

հանրապետության տարածքում

Սնր

են 430

տեսակով,

մամռանմանները

-

ապտերանմանները՝36,

մերկասերմերը9̀, ծածկասերմերըմ̀ուտ3500:

ուղղաբերձժայռաճեղքերում: Պատկանում

ընտանիքին: Բնորոշվում

Սակայն յուրաքանչյուր երկրի բուսական բազմազանության չափանիշը

ոչ

այնքան ֆլորայի ներկայացուցիչների բացարձակ

թվաքանակն է, որքան հազվագյուտ ն

համեմատաբար հաստ

է

հարուտ

(բնաշխարհի)

էնդմ

Գ.Մ.Ֆայվուշի

են

էնդեմները տաքսոններ

13),

ասած

են

Տանձենի սոսնովսկու

ոչ

(Թոստ ՏօՏոօատիյ1)(նկ.7),

-

Երնանի, Գեղամա, Զանգեզուրի

Հայաստանի էնդեմներ,

այն բույսերն են, որոնք Հայաստանի տարածքից բացի, ուրիշ

շրջաններում, անտառի վերին

մի

ն

ն

Դարելեգիզի

(ՀՀ բուսական աշխարհի մոտ 3,592-ը): Եվս

էլիպսաձն,

էնդեմ տեսակ

բաց

մեծ ծառ է

կամ թուփ,

կանաչավուն, պտուղները մանրը

1.,5-2սմ

են`

Տանձենիթամամշյանի(5ւստ ոոճատօհլճոձօ) (նկ.8) նշենի ճաիրյան (Ճոքմոյստ

թայստաջյանի

տեսակ (Ճշռուհօլուօո

`

բարձրությամբ, առանց փշերի:

(Տօւօթեսիոււռ երկարությամբ, կլորավուն, վերին

քջոեղօնճոչօ,74.

տանձանման Պտուղները

են՝

2,5սմ:

ԿՇԳԼՇսու),գազի բազմաթիվտնսակներ, ինչպես ճան.

աճում

շրջաններում, հանդիպում է միջին լեռնային գոտում, աճտառներում,

(Լննքճ ՏօՏոօատե)1), տերեփուկհայաստանյան(Շշուաոօ: հճյոտաոճ), նոսրանտառներում: 'Վլարդազգիներիընտանիքի

(Շշոռսոօճ անհտյոու), /սյածաղիկ

-

է Գեղւսմա, Երնանի, Դարելեգիզի ն Զանգեզուրի ֆլորիստական

168), մասըենի սյունիքի (ԽօՏ8 Տյսուն), մարդկակաշչ սոսնովսկու

աերեվուկ արփիի (Ըշունայծօն8ղթծոտլտ), ատւերեփուկ թախտաջյանի

սուր-

տրամագծով,կանաչ, կարճ տանձանման:

ունենք սնկերից:

Էնդեմ բուսատեսակներից են`

է

ֆլորիստական

փշոտ ճյուղերով: Տերնեներըմանրըեն, հակառակ ձվաձն կամ

Հայաստանի բարձրակարգբույսերի էնդեմ տեսակներիթիվր

անհատու), ոցնաթփի

աճում

միջին գոտիներում, բացատներում:

Պատկանումէ վարդազգիներիընտանիքին: Ոչ

տեղ չեն հանդիպում:

ոճլ

ալպիական

ն

ժանգադեղնավունբծերով:

որոշակի տարածքում:Այլ կերպ

124 է

է

Մեղրու ֆլորիստական

ենթալպյան

է

աճում

մեր բուսական աշխարհիմ̀իածաղիկցողունով: Ծաղիկները ոսկեդեղին են` ծաղկապատի վրա

բնակվում (տեսակներ են), որոնք որոշակի ժԺամանակահատվածում են

Հանդիպում

ն

-

ընտանիքի ներկայացուցիչ է: Բնորոշվում է ցածր աճով` 2-5սմ.

ամենաարժեքավոր մասը: Ըստ

մնկական

են

մարգագետիններումն ալպիական գորգերում: Գորտնուկազգինճերի

բուսստեսակներով: Սրանք կազմում

.

բազմաթիվ

ունի

որ

ցողուններ, որոնք վերջանում

Արագածի,Վերին Ախուրյանի, Գեղամա

ռելիկտային բույսերը:

ԲՈՒՍԱՏԵՍԱԿՆԵՐ

Հայաստտաը

սրոհունդազգիների

է

849221 (նկ.6) Գորտնուկ արագածի ԱՀոոսոշսլխջտ

շրջաններում: ԷՆԴԵՄ

նրանով,

է

կրաքարային

ծաղկով, ունի 15-25սմ բարձրություն:

հնագույն ծագում ունեցող

տեսակներից առանձնահատուկ

տեսակների առկայությունը: Նման ուշադրության նեն արժանի էնդեմ

ն

ննթալպյան գոտիների

ն

Տերնները մասում

ծառ

մերկ

սուր

են

է`

2-4մ

են,

2-3սմ

կամ բութ:

ցեղերից մեկն Լ, ունի բավականին տեսակներ:

վայրի (32)

շատ

հանգամանքը վկայում

Այս

է,

որ

ն

ն

է

հարուստ

են

հարավային

ն

ունեն

բավական

3.

ունեն

(Դարալագյազ, Եղեգնաձոր) (40 տեսակ)

արական):

Երնասնի(40 տեսակ)

ֆլորիստականշրջաննմճերը: մոտ

աճում

են

որոնք առավել խիստ պահպանության կարիք ունեն, հակառակ դնպքում իսպառ կվերանան երկրագնդիերեսից:

ՌԵԼԻԿՏԱՅԻՆ

զբաղեցնում ռելիկտային (մնացորդային)բուսատեսակները:Դրանք

որոնք

անցյալ

երկրաբանական

դարաշրջաններիցպահպանվել են գրեթե անփոփոխ Ռելիկտների ընդհանուր թիվը Հայաստանի ֆլորայում ներկայացված Լ 150-200

տեսակով:Դրանցից էն ցրոհները(սութօոնտ)(նկ.10-11), Սոմնասյան մրտավարդը (Խեօմօմշոմւօո ՇՅսօճտԸնու)(նկ.15), արռնելյանսոսին (Ելոռոստջ օգ6ուուջ) (ճկ.12). արնելյան հաճարենին (ԻռջստօՂօոննտ),

հատապտղային կենին (12:45

Եռշշուտ) (նկ.16). շացանակենին

(ԸռՏաո6ճճ),արջւսավխլենին(ԸօԴՈԿՏ օօլաոճ), հլենին (Իսօուտոսջ), փոշնին (ԸՇԱՏ), դրախտածառը (Ըօմոսջտ շօքջյքոճ).

յանկենին պտերները,

պարիլյակը,

սովորական բաղեղը,

խոտաբույսերից՝

ծովոսպը,

ջռաշուշանները(Գրոքեօտ 8138)(նկ.9) նայլն: Ջ

ունաթին,

տեսանի

բոլոր

դեղին

ն

սպիտակ

|

են

(առսի

«ԿԱՐՄԻՐ

որոշ

պահպանված

ն

արնելյան

են

պտեր

ԳԻՐՔԸ»

բուսատեսակների ներկա

բուստսկան Հանրապետության

տագնապալիէ:

բազմազանության,`՝ պառնացող

ԲՈՒՍԱՏԵՍԱԿՆԵՐ

բուսատեսակներն են

(ՖԼՈՐԱՅԻ)

Հայաստանումտարածված

վիճակը

տեղ են Հայաստանիֆլորայի բազմազանությանմեջ հատուկ

այն

տարածքներում

ՀՀ ԲՈՒՅՍԵՐԻ

նեղ արեալ ունեցող տեսակննը,

շատ

տարածում, սակայն հարմարված

չափազանց նեղ տարածում

առանձին

Մեզ

մեծ

հատապտղային,մրտավարդ կովկասյան),

կենտրոնական արիդային շրջանները. հատկապես Դարելեգիզի ն

ընտելացած ժամանակակից էկոլոգիական

որոշակի էկոլոգիականպայմանների (կենի

ուղղակի կապ էնդեմ

կլիմայի արիդության աստիճանի միջն:

տեսակներով առավել

լավ են

շատ

պայմաններին(հաճարենի արնելյան),

Հայաստանը 2.

Հայաստանի տարածքում նկատվում տեսակների քանակի

1.

էնդեմ (16)

տանձագոյագմանհնագույն շրջաններից է:

Էնդեմ

Ռելիկտների մեջ կան տեսակներ, որոնք.

Հայաստանի անտառների ամենատարածված

Տանձենին

մեծ

վտանգ

է

ներկայացնում

հատկապեսանթրոպոգենգործոնը` բնակիչների կողմից գեղւսզարդ

ծաղիկների, ուտելի բույսերի

դեղաբույսերի հավաքը, մթերող

ն

6 կազմակերպությունների կողմից

պարբերաբար իրականացվող

դեղաբույսերի հավաքը, արոտավայրերի գերարածեցումը, ինչպես նան

ռեկրեացիոն(զբոսաշրջային)ծանրաբեռնվածությունը:

Վտանգված տեսակների պահպանության համար

իրականացված միջոցառումներից մեկը բույսերի «Կարմիր գրքի» ստեղծումն

է:

ՀՀ

«Կարմիր

գիրքը»

տագնապ

է

հնչեցնում

առանձին բուսատեսակների կամ բուսական հանրապետության համակեցությունների աղետալի վիճակի մասին:

Բույսերի

«Կարմիր

գիրքը»

բուսական

աշխարհի

Պազվագյուտ, անհետացած ու անհետացող, կրճատվող, անորոշ տեսակներիհաշվառման գիրք 1, որը փաստացի տվյալներ է պարունակումդրանց թվաքանակի,կենսաբանության,տարածման

վայրերի, ձնաբանությանվերաբերյալ: Նշվում

են ճան

թվաքանակի

կտրուկ նվազմանհիմնականպատճառները: ՀՀ

բույսերի «Կարմիր գիրքը» հրատարակվել է

թվականին: Այստեղ ընդգրկված

բուսատեսակ (ֆլորայի

է

ընդհանուր թվի 1226-ը), չնայած պահպանության կարիք

ունեն

ֆլորայի տեսակներիհամարյակեսը: «Կարմիր

գրքում»

գրանցված

8-ը

բուսատնսակներից

պտերներ են, 4-ը՝ մերկասերմեր,375-ը՝ ծածկասերմեր(աղյուսակ 8:

Աղյուսակ մ ՀՀ «Կարմիրգրքում»ընդգրկվածբուսատեսակների թվաքանակը՝ ըստ

ն

կարգաբանականխմբերի վտանգվածության աստիճանի

Հան Տոն:

Կարգաբանաարորը կան խումբ

պտերներ

|տագող | գյուտ |

տացած

մերկասերմեր

լ -

լ

լ

Չ

թյ

Ր» ծածկասերմեր

այդ

վող

անորոշ|

-

ԸՆդամենը

-

-

տ

Սերկասերմերից «Կարմիր գրքում» տեղ են գտել գիհու

երկշաքիլավոր18

Ց

Ընդամենը 30

Պտերանմաններից որպես հազվագյուտ ւտտեսակ ուշադրության

են

(Օթհւօք1օ55սո աքճխույ),

արժանի

ն

անհետացող

սռվորական իժալեզուն

ճահմային թելիպտերը (Լիօքաոտ

քալտեւտ, ադիանթքը (Ճառոնու

օշքլնստ-ԽԿշռոօոտջ, տամվրիկյան

որոշ

տեսակներ` օրեր բազմապտուղ (սուքոստ քօիօութօտ)(նկ.11), (յսուքօւստՏճելոճ) (նկ.10) կազակական

ն

(նկ. 16):

գ.

հատապտղային կենին

«Կարմիր գրքում» ընդգրկվածբույսերը խմբավորված են հինգ կար-

գավիճակներում (կատեգորիաներու, հազվագյուտ

նրա

ն

որոնք

ընդունված

ենն

անհետացող տեսակների վերաբերյալբնության

ռեսուրսների պահպանության

Միջազգային

ն

Միության

հանձնաժողովիկողմից:

-

Անհետացած տեսակներ, որոնք տարիների ընթացքում

հանդիպում

բնության մեջ,

պահպանված լինեն

առանձին

հճարւսվոր է,

սակայն

անմատչելի

վայրերում

որ

կամ

մշակությանմեջ: Այդպիսի տեսակների թիվը30է: Օրինակ`

նճետախոտ սովորական,ն. եռատերն տարածված

են

-

եղել

հիմնականում Արարատյան հարթավայրի բրնձի դաշտերում

ն

անհետացելեն բրնձի դաշտերի անհետացմանհետ միասին:

Խռնդատ մերկացողուն ավազուտներում

ծովոսպը (Տոուճ

ոճլռոՏ)ն այլն:

չեն

թվում

միաշաքիլավոր|

(Թծօոմստ 1տսոշստ), /ռդացող արծվապտերը

ն

տարածված է եղել Գոռավանի

-

անհետացկլ

ավազների

է

ինտենսիվ

օգտագործմանհետնանքով:

Ջրաշուշան

մաքրասպիտակ

-

տարածված

է

հղել

կիրճի Մարմարիկ գետի ակունքներում ն վերացել Հանքավանի ծաղիկների հավաքի ն գետի ջրերի անկանոն հոսքի պատճառով:

է

Շերետուկախոտ մազանման տարածված է եղել Երնանում, -

Գետառում,անհետացել է գետի ջրերի աղտոտման ն հաճախակի վարարմանհետնանքով: Առնռողնուց գրոսսհեյմի Հայկական -

լեռնաշխարհի էնդեմ է, տարածված է եղել Գիլլի լճի շրջակւսյքում, լլ

Սնանա

անհետացել է

լճի մակարդակի իջեցման

Գիլլի լճի

ն

չորացման պատճառով:

Չոր,

բուսատեսակ

շտերնբերիա

.խլոպուզածաղիկ

ՇՇհւոճւճ),ջրաշուշան դեղին (Հնթոշւ Խէշսու), արջտակ գարնանային «6ոոսու),որոնք համարվում էին իսպառ վերացած, վերջին (ԸՖօաոոծո ընթացքում

հայտնաբերվել

են

հանրապետության

տարբերմարզերում:

-

-

է միայն հանդիպում

Զանգեզուրում,

անհետացմանեզրին է կանգնած, ամենւսյն հավանականությամբ,

(ՏԼՏւոԵ6ԼքտՃօօ1օուօլքթնտ), մատուտակ խոզանավոր (Օրշհչ4

տարիների

Սոսի արնելյան

տարածքիինտենսիվգերարածեցմանն Ծավ գետի ողողատներում ստեղծման հետնանքով: Պատմական բանջարանոցների

Հայաստանում Զանգեզուրից մինչն Փոքրը Մասիսի լանջերը տարածվածէ եղել հայտնի «Մոսյաց անտառը»: Սոսին սոսազգիների ընտանիքի տերնաթափ,հզոր

ծառ

է:

Ունի մինչն 50մ բարձրություն, 1,5-3մ տրամագիծ: Պտուղը կլոր,

Անհետացող տեսակներ, այսինքն

ոչնչացման

փշապատ բազմընկուզիկ է: Տերնները թաթաձն են կամ բլթակավոր,

անմիջական սպառնալիքի ենթակա տեսակներ, որոնց հետագա

երկար կոթուններով: Ջերմա-, խոնավա-, լուսասեր է, ապրում է

գոյությունը

ավելի քան 2000 տարի: Հայւսստանումհամարվելէ սրբազանծառն

անհար

է

առան

միջոցառումների իրականացման (138

պահպանման

հատուկ

տեսակ): Անհետացող

տեսակներիցեն՝

օգտագործվելեկեղեցիներիբակերը կանաչապատելուհւսմար: Հիրիկ մուսուլմանական

քիսկիդուրեկան հանդիպում է Իջնանի շրջանի անտառների -

համեմատաբար խոնավ հողերում (ստորին

միջին լեռնային

ն

գոտիներում),անհետացմանեզրին է կանգնածտեղացիներիկողմից Թխկին թխկազգինճերի ընտանիքի ծառ է, ունի հարթ պտուղ: Պտուղը թնիկներովէ, որոնք դասավորված են գրեթե հորիզոնական: սմ

երկարությամբ: -

հանդիպում է

Իջնանում, նվազել է բնակիչների կողմից ծաղկեփնջերհավաքելու

հետնանքով:

Ձնծաղիկը շքանարգիզազգիների ընտանիքի բազմամյա, սոխուկավոր բույս է: Սոխուկը ձվաձն է, սն թեփուկներով` 15-20մմ երկարությամբ: Ծաղիկները մեկական են, սպիտակ, խոնարհված բարակ ծաղկառտիկիվրա:

Արարատյան

ճահիճներում,

աղի

ճահճոտ

մարգագետիններում,գետերի ն ջրանցքներիւսփերին ն ոչնչացման սպառնալիքիէ ենթարկվել ճահիճներիչորացմանպատճառով:

խոտաբույսէ, ցողունի բարձրությունը 40-90սմ,

Օ։»կոճղարմատավոր

տերնը՝ գծաձն:

Ծաղիկները կապույտ են, երբեմն էլ՝ սպիտակավուն:

Հուդայածառ գրիֆիթի մարզում (Շվանիձոր

Ձնծաղիկ (ձմեռնածաղիկ) ալպիական

տարածված է

Հիրիկը հիրիկազգիների ընտանիք

արժեքավոր բնափայտի անխնա օգտագործմանհետնանքով:

Տերեները ամբողջաեզը են, թղթանման կամ թիթեղանման,6-14

գոգավորությունում,

-

ստորին

գոտու

չոր,

ն

տարածված է միայն Մյունիքի

-

Նյուվադի գյուղերի շրջակայք),

քարքարոտ

ամբողջովին ոչնչացված վերածելու պատճառով:

է`

աճում

լանջերին: Պոպուլյացիան գրեթե տարածքը խաղողի տնկարկների

Հուդայածառը բակլազգիներիընտանիքիտերնաթափծառ

5-7մ է: Բարձրությունը

սրտաձն:

է

Տերնները

պարզ

է:

են, կլորավուն, հիմքում՝

Ծաղիկները վառ վարդագույն են, փնջերով` ճյուղերի,

նույնիսկբ̀ների վրա: Ծաղկում է գարնանը, մինչն տերնների

բացվելը:

Դիմացկուն է

հանդեպ:

վնասատուների

ն

հիվանդությունների

Հազվագյուտ տեսակներ, որոնք անհետացման ուղղակի

-

վտանգի ենթակա չեն, սակայն հանդիպում են

սահմանափակ տարածքում, կամ

վայրերում

ն

կարող

նն արագ

աճման

ոչ մեծ

քանակով՝ կամ

խիստ մասնագիտացած

անհետանալ (154 տեսակ): Օրինակ`

թանթրվենի տիգրանի,շրջահյուս հունական, կենի հատապտղային, տուղտավարդ ղարսի, ոզնաթուփ արաքսյան, ցորեն արարատյան,

խոլորձ ճահճային, կատվախոտ բրդատերն ն այլն: Այս տեսակճերի վտանգված լինելու հւսնգամանքը, առաջին հերթին իրենց իսկ սակավ քանակությամբ լինելն է, այն էլ հիմնականում փոքրիկ

տարածքներում: Կարող

-

են

անհետանալ հենց այդ պատճառով:

Կրճատվող, պակասող տեսակներ, որոնց տարածման

սահմանները որոշակի ժամամակի ընթացքում նվազում են բնական պատճառներով կւսմ

մարդու միջամտության հետնանքով

տեսակ): Օրինակ` արուննի

(57

հայաստանյան (Տօւեստ հճյոտեո2)

(նկ.28). գիհի գարշահոտ, գիհի բազմաւվտուղ (նկ.11), սպիտակ ջրաշուշան

(նկ.9),

վարդկակաչներ

Ն

Այս

այլն:

տեսակների

պահպանությունը հհատապ չէ, բնության մեջ դրանք հանդիպում են բավարար քանակությամբ, սակայն կրճւստվում են ն

պատճառը

գործունեություն

հիմնականում է

մարդու

ծառերի

դեղաբույսերի, ծաղկեփնջերիհավաք

-

ակտիվ

հատում, ն

արագ

տեմպերով

տնտեսական

ուտելի

ուսումնասիրության, իսկ լրացուցիչ պահպանման:

որ

են որոշ տեսակներ ընդգրկված

«Կարմիր գրքում» (1775,

Սամուռների

հազվագյուտ

ներկայացուցիչները

չեն

ընդգրկված Հայաստանի բույսերի «Կարմիր գրքում», չնայած առումով հատուկ ուշադրության են արժանի բնապահպանական ցեղի մամուռներով փոքը սֆագնւմ ճահիճները, որոնք

հանդիւանում են սառցադաշտային ժամւսնակաշրջանի ռելիկտճեր ն

բուսաբանական, երկրաբանական

ունեն

ն

էկոլոգիական

նշանակություն:

Հայաստանի բույւերի «Կարմիր գրքում» գրանցված չեն

մենծ

ճան

սնկերը, սակայն անթրոպոգեն գործոնի ազդեցության հետնանքով նկատվւմ

է

մի

Բացահայտված

են

շար.

տեսակների

գլխարկավորսնկեր, ոբոնց ապագա

անհետացման

միտում:

անհետացման եզրին գտնվող բազմաթիվ մեծ

«Կարմիր գրքում»:

են

ն սրոհունդ հայկական, շնդեղ հրւսշալի, խլոպուզ ամնենճասպիտակ

լ4

(հայաստանյան

«Կարմիր գրքում»:

տարածման արեալի մասին (8 տեսակ): Օրինակ` պարիլյակ բարձր, այս

ֆլորայի

արոսենի, արարատյան ն ուրարտական ցորեններ, վավիլուի տարեկան)գրանցվել են Բնության պահպանության միջազգային

վտանգի, սակայն չկան հավաստի տեղեկություններ դրւսնց ներկա

այլն: Անհրաժեշտություն կա

նախկին ԽՍՀՄ

ճան

1984), որոշներն էլ

բույսերի, ենթակա

նան

Հայաստանի բուսակամության «Կւսրմիր գրքում» գրանցված

այլն:

Անորոշ տեսակներ,որոնք հնարավոր է,

հայտնաբերելու դեպքում`

բուսատեսակների վիճակների

մասն

անհրաժեշտ է գրանցել

ն

է1

-աՌսոսխ

մրւսմղմ

ցոկունղտ Սցուրտոջմղկվմդցմտշոխ ցուղացմ 6ղտոուոդ

վմղոնսմ ցված 6ճվըյւս նստղուռմըավդժտիուվ

ոտսն

-ասրղրով

ղ

1ս

իսմղցմգնսրվվ դվլոցուն

վզաոս վմլոի օտխմղկործոկ

իսլոոցե

մս

"իսցտմը զ օտիմսիոցորլոխ

մրս

մօծղմօ մրորտոկց վմղորսմ վլղտոս ջովմլութ նսմմմձոտղվ մցոքմակնմոք "զ ընսցը

ող

նսջո մտսմմմմատղվ :մհղը ծվմղցտմսս

իտսոտ րքքո

ղ

ՂդնղտՀվբ

կուցասմոչ մղցվմուտ կարցյոտտ ըոսեմտկատմտհովվրունմվմսոլ մս զ Սակոցմ :մձսկտղմդտ (/լհց) վոլտք ակոիսցոսը 1 րծա

Արւսջմսեոտեօ վմղորսմ ցվրոծաւսրղորովղ վղտոս վմլոր

ցրովը 6վծցսմս «ցղնդմածըոմվմոոի ոցըստ 006 -00Ե 1Ղիցով 1 վմճսոջոի վմոտ մս Թ ցատծձոտաք ՏվցածմՀ վմմոծւս-Ե

ցվրոեմոկտմօ որսրոկմղց մմղծմավ ՍԱոռօմսեուտեօ տղիտըւսնմո

ցտցցստ

Սլավը

002-001

(61 վցտքկվմոլ

09-0661

ցորմնտտմոմղի

Ո

տոս

'զտցվմՕ

:01

ցոլմացաոխվոխ 6ցսմս "մմղոոսմ վմոոի ցվրոծըւսմրղրովղ փղտաս

ղ օղ

ծվմղոտրտմնտոնոտմմաղմոկ

Ամզցուամսկտավոցցցոստ վմղորսմ

րասիցստ դղչ.

վմս "մմտխով տցովցտ վմղոոսմ մոկոտեօ

-Աղկարծտկնսմղմր մղմմոտ

ղ

6ցոջցո

վիշով

ծվրեսկ

տովցու

սոջտոխ

ՍՑՈՏՎՍԺ

սղ վմղզդդմԱլ:

ը1Ացտովնցուվցղ

:ՍվմղցղոտղտնսիօմսԵուտեօծղը վնցըո

վրոոմտգ վմրտի մցտցոմսըտօ րո

րակ տասլետիծուվ ցղզ 1ղջմոն իսձցատղտղվ մմզօմսետտեօ գոլդ ցմղտոչ ծվմղորսմ ցվրոժուսրղրավ ղ փղտոս որւսրոկմղղ,

Ղ

՛ց

«(կոողտ 021 տսբ) մզորսմ ստակմղց

՛/

:Ա-օ261-01 վ

ուսկուցվի Չուծոմսք րոկ օտփղ «ամն սմմ ստղվ ճւտղկոշրոմղի պ ողոցրտ տմամ ողոչցվ յղ քոսիօմսետտեօ ձյսմս «զտողտ 002 ցամ փղիու,հսմզորսմ վտ լ տուսմուզ մցոտոռւրոջ

դ

վղցվմատոսփցտ մմզորսմ վղտոս վմոաի իսրւսսու որը :մղձանը իվտկտ ցոկացամտոցղկ 1Ոո մմոչ վր Ղ մղցցվրոտվի

'Աղց8ասկտտվխո '«մզմծուղվշտ «մզցլսձ4 ցՍակտցածմօ"Աղմմոտսմղվըր "մղճաքցաոնցցո մրտրոսկոդոմ մատմատիտոմ վզառղւսմախկցք մմզ

Սակոցմ

վաղն

զ

մսխոմոցվ Արձադոտշվց 6դտկնմոր

"(դտողտ09) մղողսմ ւատտթղոլ

:9

տսը) մղողսմ ստոնարոմդժդ

՛ջ

«(դաողտ066 տսը) մզղորսմստոմնդը

-ֆ

09.

«Ա-5201տսր վրոմսՓ »») մղորսմտնղն

:

մղորսմ ցվրոմղկ

(փղիտ ծվկռողտ

Ամզլոշ.

ցղմսցորտերդով իուտը

(դտողտ 00. տսր) մզցղտողտնմտծտնղե

(դտողտ

-րտմումօ ցտլձստոնցցո ցտկտնցտիտ վնմիսնսթցզ ոսրծակ Յդսմվ 'Ամզորսմ ցվրոծցւսրդրով'վլղտւս ցղ 1գշմսԵտԵօ ողխուտշը

ցրտ ցրովը

0002.)

((կտողտ 002 ցամ փղի)

մզորսմ վղզտւս

կվնմտ

տտչ

փղիտ

մս

մմղցկտողտ մոկոտտեօողոտողզտցտվրոմս:

(ռոմիցորվվ վմզձալը ցտկտմնո

ՍՍՃՈՔՎՍՄ

ՎՏԱՂԽԱՓ

փվղիո

՛լ

զ փղմոկ դոտսսամվկ ւոմղկ Լորդտղվ 1զմսիոմրո|

ՆՄԻԶԺՄԵՈՏԵՕ

ԱՎՍՔՈՒ ՆՍԽՎՆՂՈ»

ՀԺՂՈՏՈՂՉՈ

տոմ

վցտտոոմոչ

ցվրտրւմվմոմմղՏ») ած ղդ ԾՎՈ

ՈՎՍԺԶԱՄՈՏ

:մնցւսցո տուսմով իսմղցցվրոտվի

ատստեջ յղ

ՎՍՎՃՏՎՍ

կտցորտք

ցորտոցմկ վմղորսմ որը ««ոսմմն մկրմուղ» ող զիդտրով մցորսմ մոկատտեօ տաշ զոտ վեցտտի ցուրծոչցշս դղ ըւսիցտծ

ոսմողն

ցտլրոսցտծոտրծտմոաոըղղ

մՍՏՈՄՍՄՈ)

ՎԵՂՂՈ

ՎՂՈՏՈՂՔԱ»

ցիաների ոչնչացմանը: Հատկապես մեծ վտանգ է սպառնում այն բուսատեսակներին,որոնց ուտելի մաս են համարվումկոճղնզները,

պալարները, սոխուկները, արմատապտուղները,այսինքն այն օրգանները,որոնք շատ դժվար են վերարտադրվում: Տարածված հայտնի ուտելի բույսերից են`

(նկ.18) թելուկը,(Ընտոօքօմնաու)

-

հանդիպում է ամննուրեք,

գարնանըօգտագործվողառաջին բույսերից մեկն Լ, ռրպնս սնունդ ծառայում են տերնները`մատղաշ ցողուններիհետ միասին: Թելուկը պատկանումէ թելուկազգիներիընտանիքին:Ունի հերթադիրտերններ` հարթ, ատամնաեզր, բութ, գոգավոր,պատված

ալրանման փառով: Ունի մանր սպիտակ կամ կանաչադնդնավուն

ծաղիկներ: Որոշ

են:

տեսակներ դեղաբույսեր

օգտագործում են

Պատրաստուկները

տերններն ու ընձյուղները՝ թարմ ն

խոտաբույս

դալար (Ըահօղատ ույեստ) (նկ.9) նն ընձյուղները,ցողուններնու տերնները օգտագործում սննդի մեջ` Ճառճատունղ

Ճարճատուկը աստղածաղկազգիներիընտանիքիքազմամյա խոտաբույս է: Աճում է ամենուրեք: Ցողունը կանգուն է, վերին ճյուղավորվող, արմատը՝

հաստ

ն

իլիկաձն: Ծաղկաբույլը

ենկամ բաց

զամբյուղ է, ծաղիկները երկնագույն

Դեղաբույսէ: Պատրաստուկները

կապույտ:

օգտագործումեն

լեղամուղ, միզամուղ միջոց, փորկապության Արմատըունի ճնշումը իջեցնող հատկություն:

ն

այլ

որպես

դեպքերում:

(Բճլոուռ սաքոոտ (նկ.20)- բնակչության կողմից սիրված ն լայնորեն օգտագործվողբույսերից է` շնորհիվ իր հրաշալի նպաստում է մարդու աղեստամոքսային համակարգի համի ն Սոռեխո

են,

բազմամյա ն

թխականաչ:

Ծաղկաբույլը հովանոց

սղոցաեզր:

է,

մանրը:Տարածված է գրեթե բոլոր մարզերում:

Կապարը (Շտքքոոտչքւատօտո) (նկ.21) են օգտագործվում

պտուղները`

թթու

որպես սնունդ

-

դրած

վիճակում, իսկ

կոկոճներից ն մատղաշ ընձյուղճերից պատրաստումեն մարինադ: Կապարազգիների ընտանիքի կիսաանապատային բույս մոլախոտի

նման

փշանման

է,

տարածված է ամենուրեք: Կիսաթուփ է` փռված

բազմաթիվ ցողուններով, երկար, մինչն տերնակիցներով: Ծաղիկը

3մ:

Տերնները կոշտ

սպիտակ

է

կամ

են՝ բաց

Պտուղը հակադիր ձվաձն, բազմասերմ, կարմրավուն

միջուկով հատապտուղ է:

Դեղաբույս

-

որպես սուրճին փոխարինողմիջոց: որպես աղցան, արմատնմերը՝

Ցողունը ուղղաձիգ է, ճյուղավորված

է:

Տերնները կաշեկերպ սպիտակ ն

դրած վիճակում:

թթու

ընտանիքի նեխուրազգիների

Սիբեխը

վարդագույն: ուռուցքների, ստամոքսաաղիքային

հիվանդություններիդեպքերում:

մասում

կանոնավորաշխատանքին: Սննդի մեջ օգտագործվումեն մատղաշ

է,

նպաստում

նյարդային համակարգի

է

առողջացմանը:Այն: նան մեղրատու բույս է:

չոր,

Ոզնագլխիկ (Էշեաօթտ)(նկ.22)

վայրերում, քարքարոտ ՝

տարածված է ամենուրեք`

-

են

ուտում

բույսի

«գլխիկների

միջուկները»:

Ոզնագլխիկը աստղածաղկազգիների ընտանիքի բազմամյա

խոտաբույս է: Ցողունը ճյուղավորվող է, 20-100

տերնները փշոտ ծաղկակալի վրա

երկնագույն են

են: ն

սմ

բարձրությամբ,

Ծաղկաբույլը զամբյուղ է` խմբված գնդաձն կազմում է

գնդաձն գլխիկ:

Ծաղիկները

կամ սպիտակավուն:

Դեղաբույս է, պարունակում է ալկալոիդներ, կաուչուկ Օգտագործվում է որպես միզամուղ

ն

քրտնաբեր միջոց,

մաշկային հիվանդություններիբուժման համար:

ն

այլն: նան

Սեծ

քանակությամբ օգտագործում են

նան

եղինջը(Սուշճ),

շրեշը (ԵւօուսոնՏԼօԵսՏէսՏ),դանձիլը (ՃԱնստ«16օոճնտ),հավակատարր

(Ճոուռուիստ), հովվամաղախր (ծտապաշար) (Շճքտօլռ Եստճ

շուշանբանջարը, մանդակը (Ըհռօւօքիինու

քՅՏԷՕՐԼՏ),

Ես1Եօտսո), փիփերթը (Խխոճ ոօքլօօռ,

ԽԼ

ձսոշսո,

Շի.

շնորհիվ

լայնորեն օգտագործվումեն

միայն սննդի, այլ ճան տնտեսության մասն

օգտագործվում է

ճան

գիտական բժշկության մեջ, որպես դեղաբույս:

Հայաստանումաճող համեմունքային վայրի բույսերից

ՏԱԽՇՏԱՑ),քուրավետ ճան

ծնեբեկը (Ճտքուռջստ), թրթնջուկը (Կսոօչ ավելուկը (Եսուօմ օոտքթստ),

որոնք

են

մայրի սոսի (նկ.23), սխտորի (դանձիլ) բազմաթիվ տեսակները, ունեն

մանրըասպան

հատկություն,

անիխսոնը,քեմոնը,

մանանելսը,թթվիճը, քրքումը, փրփրուկը, կծվիչը,սրոհունդը ն այլն`

ն

Ուսումնասիրությունները ցույց

ոչ

Օ։»ներկայացուցիչները

ընտանիքի

տարբեր բնագավառմերում: Սրանց մեծ

դանդուռը (Իօղսլոօճ), նեխուրը (քյարաուզ), (Ճքւսու ք1876016ոտ), այլն: սպանախը(Տքլոռօօճ) 28661058),

խուլեղինջազգինեի

եռ

տվել,

որ

Ըստ Ա.Պ.

ամննաշատ

ուտելի բուսատեսակներ պարունակում է աստղածաղկազգիների

Ղանդիլյանի

ն Ա.Մ.

տասնամյակներում Հայաստանի

վերջին

տվյալների,

Բարսեղյանի |9|

տարածքում

միննույն ժամանակ աչքի է րնկնում

բացահայտվել են 100-ից ավելի ճոր, հազվագյուտբուսատեսակներ,

ցեղային բազմազանությամբ` խատուտիկ (Ղճւտճճօսո), (աթնուկ ճարճատուկ,սինձ (1ոճքօբօցօո),կառ (Լճօխօճ), հալեռրուկ (Տօոօօ1օ0),

որոնցից շատերը ուտելի ն համեմունքային են, անհրաժեշտ է միայն

(ՃՏԼՇԼՅՇ646)ընտանիքը,

որը

|

նայլն: (Օոօքօոճնու)

պիտանիությանչափը

ՀԱՄԵՄՈՒՆՔԱՅԻՆ

ՅՈՒՂԱՏՈՒ

ԲՈՒՅՍԵՐ

Հայկական խոհանոցի ազգային կերակուրննրը

յուղատուները,

բեր հոտավետ բույսերով: Այս բույսեր,

կուտակվում

համով

նյութեր, որոնց շնորհիվ

տարբեր օրգաններում

զանազան բուրմունքով օրգանական

ն

օգտագործվում

էլ

են

ուտելիքը կամ

Որպես համեմունքային բուսատեսակներ առավել հայտնի (Լճողւլճօօ86) ընտանիքիներկայացուցիչները: խուլեղինջազգիների

Բոլորն

էլ լայն տարածում ունեցող բուսատեսակներ նն`

(Լի»ոոստ, դաղճ (Պշուհճ),

օգտագործման ոլորտները:

ԲՈՒՅՍԵՐ

որոնք

օժտված

են

սննդարար

հատկություններով: Յուղատու բույսերից

են

ն

են նան

բուժիչ

կտավատը(ելոսո),

կանեփը (Ըտոոճելտջ), սռրուկը (Ըռոծնոճ), մանանեխը (Տոռք), չիչխանը

Ռնքթօթիոշ -եհռողոօլմօջ) (ճկ.24),

դաշխակտավատը

(ԼՅԼաաճուճ), գաթի ծաղիկը (Ըուղեճուստ), յսաշխաշը (Եռքոօր) ն այլ

ըմպելիքը համեմելու համար: են

ն

Սննդի մեջ օգտագործվող վայրի ֆլորայի բույսերից

միշտ

համեմվելեն ւսմենատարեն սուր

մանրազնին ուսումնասիրություններ կատարել պարզելու դրանց

տեսակներ: ՈՒՏԵԼԻ

ուրց

/սնկածաղիկ (Օոքջռոսու), եղեսպակ աբեղախոտ (ՏատօհչՏ),ուրցադաղձ

(Տ81712),/սուլ եղինջ (Նոուսո),

(2121քթհօոճ), կատվադաղձ(Վօքօա), կորթին (Տճեւօճ), պատրինջը (/6նտՏճ). ռեհանուրցը(ՃօլոօՏ)

ն

այլն: Եթերայուղերի առկայության

ՍՆԿԵՐ

Հայաստանում հայտճաբերվել է սունկ, որից սակայն

կողմից

նախընտրելիեն

մոտ

օգտագործվում է լայն տարածում

մոտ ն

300 տեսակի ուտելի

10-ը: Բնակչության

բարձր սննդայինարժեք

ունեցող հետնյալ տեսակները` սախտակ սունկ (8ՕՇԽտՏօմսետ),

ականջասունկ ստվորական (Բ1Շսւօտ

Օտոաձետ),շամայխնիոն

Ծիրանենի (ՃոռօուռօոԿԱյլքողտ) (նկ.25)- պտուղները աչքի

սովորական (Ճջուօստ օճուքօտետ),շամայինիոն երկսպորավոր(Ճ.

ընկնում համային, սննդային

ԵւՏքօոնՏ),յուղասունկ հատիկավոր (Տախտ թոռոսլնետ),լեսյլիստա շագանակագույն ոտիկով (Նօբտճաբօւտօոճեա), շեկլիկ (ԼոճօեոոսՏ

սերմերը՝ ճարպեր,

ՄՇ1.Շ10ՏաՏ):

Հայաստան պտղատուներվ՝

չափազանց:

ծառատեսակների մոտ 50-ը

արժեք

ՊՏՂԱՏՈՒՆԵՐ

ընտանիքի

շուրջ

է

վայրի

նան

տեսակ,

կամ

40022-ը:Դրանցից առավել արժեքավոր

թվով վայրի

Մեծ

հարոստ

պտղատուներ պատկանում

81, 82 վիտամիններ: Պտուղները դիետիկ սնունդ են,

են շատ

ստանում

Բարձրությունը մինչն Պտուղը

հյութալի

10մ

Ը, է,է,ճ,

օգտագործվում

այլն): Կորիզներից

փշատազգիների ընտանիքին:

է, ճյուղերը փշոտ են, արծաթագույն:

նարնջագույն,

կարմրավուն,

գնդաձն կամ

էլիպսաձն, ճյուղերին կպած կորիզապտուղ է: ՀՀ-ում

հանդիպում է միայն մեկ` չիչխան դժնիկանման

տեսակը: Տարածված է Մյունիքի, Վայոց

ձորի, Գեղարքունիքի

(Սնանա լճի ջրերից ազատված հողագրունտներում) մարզերում այլուր:

Աճում

է

Այն

ճան

ն

խոնավ վայրերում:

Չիչխանը անտառհողաբարելավողբարձրարժեք ճերկատու բույս է համարվում:

բույս

ջեմ,

բարձր կիրառական

ծիրանենու բնափայտը, «Ծիրանի փող»

նվագարանպատրաստելու համար:

Ծիրանենին վարդազգիներիընտանիքի վարդագույն

են:

է

պտղատու

ծառ

է,

6-12մ-ի:Ծաղիկները սպիտակ կամ

Պտուղը մսոտ, հյութալի կորիզապտուղ է,

տարբերձների ն մեծության` 20-120գ:

արժեքավոր յուղ:

Չիչխանը պատկանում է

ունեցել

նան

բաց

վերամշակված վիճակում (սառեցրած,մուրաբա, կիսել, ն

վիտամին,

Ճ

այլն: Օգտագործվում է թարմ ն

Հայ իրականության մեջ

այլն):

Ծիրանենու հայրենիքը

պարունակում է շաքարներ, թթուներ, յուղեր, ինչպես նան

կոմպոտ, պովիդլո, մրգահյութ, գինի, թրմօղի

է

ն

են

Լհճտոօ1465)(նկ.24), որի պտղահյութը չիչխանը Ռնքքօքետօ

ն

սպիտակուցներն

որի բարձրությունը հասնում

Վայրի պտղատումերիցեն՝

թարմ

շաքարներ, օրգանական թթուներ,

են

են

վարդազգիների(ՀՕՏ86626)ընտանիքին:

են

բուժիչ բարձր հատկանիշներով,

ն

վերամշակված վիճակում (չիր, կոմպոտ, մուրաբա, հյութ, պովիդլո

ՎԱՅՐԻ

մոտ

պարունակում

են

Է:

Հայաստանն

Գառնի

է:

Շենգավիթի պեղումների ժամանակ հայտնաբերվել կորիզներ, որոնք

ունեն

հնագույն օջախներ

ունի

վայրի

ն

մոտ

են նան

են

ն

ծիրանի

տարվա հնություն: Մշակության

Չինաստանը Լ Միջին Ասիան: Ծիրանը

300-ից ավել մշակովի սորտ:

ՀՀ-ում մշակվում է 50

Հոր:

Փշատենի (Էլճօռջոստ Յոքստեթիո) (նկ.26) պարունակում

կալիումական

են

պտուղները

շաքարներ, օրգանականթթուներ, սպիտակուցներ,

ֆոսֆորական

ն

աղեր:

չափազանց սննդարար մթերք: Ունի օգտագործում

-

են

նան

Փշատը

համարվում

է

բուժիչ հատկություններ,

ստամոքսաաղիքային

հիվանդությունների

ժամանակ: Փշատենու ծաղիկներից ստացվող յուղն օգտագործվում է

օծանելիքի արտադրության Ժամանակ:

Գեղազարդիչ

է

ն

մեղրատու:

Փշատենինփշատազգիներիընտանիքինպատկանող ծառ է, որի

բարձրությունը

հասնում

կարմրադարչնավուն է,

է

մինն

ընձյուղները

մետրի:

Կեղնը

6սպիտակ-արծաթափայլ:

Պտուղը կորիզապտուղ է, մանը, երկարավուն, գլանաձն, մաշկը՝

Ընկուզենին ընկուզազգիներիընտանիքի խոշոր

բարակ, թղթանման, փայլուն, դարչնագույն, շագանակագույն կւսմ վառ կարմիր: Պտղամիսը ալրանման է, քաղցը համով:

Փշատենին

չորա-,

աղա-,

ցրտա-

գազադիմացկուն է,

ե

դիմանում է նույնիսկ այն վայրերում, որտեղ մնացած բոլոր ծառերը ոչնչանում

են

ծխից

վնասակար գազերից:

ու

Տարածված

Արմավիրի, Արարատի, Վայոց ձորի, Մյունիքի, Կոտայքի

ն

է

այլ

մարզերում:

ընկուզենի (սջնոտ

ոօքա) (նկ34)

ընկույզր

-

խիստ

արժեքավոր սննդամթերք է, միջուկը պարունակում է ճարպեր, սպիտակուցներ, 768,Ը,Է վիտամիններ, երկաթի ու կոբալտի աղերն այլ

օգտակար նյութեր: Այն

լավացնում է

հիշողությունը

ն

վերականգնումառողջությունը: Չհասունացած սերմերը

հասուն

ընկույզից

պատրաստում

օգտագործվում

արտադրության մեջ

ն

սննդի ն

եւ

ստանալու համար:

յուղ

են

մուրաբա,

հրուշակեղենի

Ընկույզը իր

կալորիականությամբ8 անգամ գերազանցում է ցորենի հացին, անգամ` կովի կաթին, 7 անգամ` կարտոֆիլին,

անգամ՝ տանձին ն

այլն: Ընկույզի 1կգ միջուկը կարող է փոխարինել մեկական կգ մսին,

ձկանը, կարտոֆիլին, տանձին վերցրած:

Ընկուզենու

ն

լիտր կովի կաթին` միասին

օրգանները

բոլոր

օգտագործվում

են

ժողովրդական տնտեսության տարբեր բնագավառներում: Օրինակ, պտղի կեղենը օգտագործում

հասուն

ածուխ

ն

են

դինամիտ, ակտիվացած

պարարտանյութստամալու համար: Տերններից, կեղնից,

կանաչ պատյանից ստանում

են

աղաղանյութեր, շագանակագույն

ներկ, եթերայուղեր (ունի միջատասպան հատկություն): Ունի արժեքավոր բնափայտ, որն էլ երբեմն

դառնում: Մեղրատու է:

ծառահատման

շատ

պատճառ է

' '

ն

է, մինչն

ավելի բարձրությամբ: Պտուղը կորիզապտուղ է, կեղնը՝

փայտացած, արտաքինից ծածկված կանաչ, հյութալի պատյանով:

Տարածված է Տավուշի, Լոռու, Արարատի, Վայոց ձորի, Մյունիքի այլ

ն

մարզերում:

օշցճօճունչ) Սզնի (ալոճ-Շոաօքնստ համեղ

ն

(նկ.27)

-

ունի խոշոր,

օգտակար պտուղներ, որոնք օգտագործում

են

թարմ

ն

մշակված վիճակում (չորւսցած, կոմպոտ, կիսել, դոնդող, մարմելադ):

Ծաղիկները պարունակում են եթերայուղեր, կոֆեինային թթուներ

պտուղները` խաղողաշաքար,

այն,

գինեթթու, ճարպայուղեր,

Ը

պտղաշաքար,

վիտամին

ն

ն

խնձորաթթու,

այլն: Որպես դեղաբույս

օգտագործվում է սրտային տարբեր հիվանդությունների ժամանակ, իսկ տերններից նան թեյ

են

պատրաստում:

Սզնին պատկանում է վարդազգիների ընտանիքին: Փշոտ ծառ

է

կամ թուփ՝ մինչն

խնձորաձն,

գնդաձն

5մ

բարձրությամբ: Պտուղները մանը են,

կամ

տանձաձն,

կարմիր,

հյութալի,

ճարնջադեղնավուն:Տարածված է գրեթե ամենուրեք: Սգնիները լավ եւն

հարմարվում քաղաքի էկոլոգիական միջավայրում, հանդես

բերելով բարձր գազադիմացկունությունն ծխադիմացկունություն:

Նշենի

(ԿԽոֆջմոխտ) (նկ.29)

սննդի մեջ օգտագործվում

-

է

ճշենու կորիզը, որը պարունակումէ ճարպեր,թաղանթանյութն այլն: Գործածվում է ճան հրուշակեղենի, դեղագործության

ն

օծանելիքի

արտադրության բնագավառում: Բժշկության մեջ օգտագործվում է շաքարախտի, աղիքային հիվանդությունների ժամանակ, որպես

հակաճիճվային միջոց ն այլն: Նշից օգտագործում եճ

ստանում

են ճան յուղ:

Կեղնը

գինու-կոնյակի արտադրության մեջ, բնափայտը՝

գործիքներ ստանալու համար:

Նշենի Չորադիմացկուն

ծառ

ապատկանում է ծառ

է

վարդազգիների

կամ թուփ`

3-6մ

ընտանիքին:

միջին բարձրությամբ:

Ծաղիկներըխոշոր են, սպիտակ կամ վարդագույն:Պտոտը կիսաչոր

պատյանով կորիզապտուղէ: Տարածված է Կոտայքի, Տավուշի, Արագածոտնի, Մյունիքի, Գեղարքունիքի մարզերում, աճում Լ

Սննդային նշանակության վայրի պտղատուներից

են

նան

թզենին (Շօ:տ5սՏ)(նկ.30). սերկնիլենին(Օ»մօո) կեռասենին (նկ.36).

շագանակենին(Ըռտոոօճ), բայենին (Բ1665),

(Շ6ոոտստ), /սուրման,

լանջերին, աչքի ընկնելովչորադիմացկունությամբ: ունաբին(2տքիստ),ծորենին (36-Ե6ոՏ), նռնենին (Իսուօճ), աիստաԽնճորենի (ԱճխտջՓողօոնտնջ) (նկ35) խնձորը շատ Թտածտ): Այնպիսի պտուղներ, ինչպիսիք են կենին(սնկենի արժեքավոր ն սննդարւսր պտուղ Լ. պարունակում է շաքար, մասուրը (նկ.32), տխիլը (նկ.33), տանձը (նկ.7,8), ընկույզը, զկեռր, քարքարոտ,

չոր

-

-

օրգանական թթուներ,

մեծ

քանակությամբ վիտամիններ,երկաթի ալոմը, շլորը, խնճորը, հոնը մեծ քանակությամբ մթերվում են են թարմ ն մշակված աղեր: Օգտւասզործում վիճակում (չորացած. անտառներից ն օգտագործվում ինչպես թարմ, այնպես Լլ կոմպոտ, ջեմ, պովիդլո, կիսել, դոնդոդ, հյութ, գինի, ն այլն): վիճակում: Քիչ չեն նան վայրի հատապտղատու վերամշակված Գեղազարդիչ է ն մեղրատու: մռշենին (Ճսեստ)(նկ.31), հաղարջենին ՄԿԵ6Տ), բուսատեսակները`

օղի

կամ

Խնձորը վարդազգիներիընտանիքի ծառ թուփ Լ: (Օօտտսրոոճ), մռրենին(ՃսեսՏ), եյակը (Է աքուլտՅոտոոտՏճ), .կռլռոշենին Բարձրությունըմինչն է, սաղարթը` լայն բրգաձն, ծաղիկները՝ որոնց լավագույն տեսակները աճում նն Լոռու, Տավուշի ն Մյունիքի սպիտակ, վարդագույն,կարմիր,ւվտոտը՝ բազմագույն: մարզերիանտառներում: Հայաստանըխնձորենու ծագման ն տարածման հնագույն Ուտելի վայրի պտուղները մեծ քանակությամբ արժեքավոր օջախներից մեկն Լ, վայրի վիճակում տարածված է խնձորենի սննդատարրերի, վիտամինների, մասնավորապես արնելյանը, որը աճում Լ Հայաստանիգրեթե բոլոր անտառներում: դաբաղանյութերի, օրգանական թթուների, հանքային աղերի, ՑրտադիմացկունԼ, խոնավասեր,հողի նկատմամբպահանջկոտ: Արոսենի (Տօւեսջ) (նկ.28) պտուղները պարունակում նն -

զանազան շաքարներ

շաքարների, բուրավետ

ն

բուժիչ

նճյութերի պարունակությամբ

զգալիորենգերազանցում են մշակովի սորտերի պտուղներին:Բացի

ն

միկրոտարընր,վիտամիններն օրգանական այդ, վայրի պտղատուներըավելի դիմացկուն են ն նրկարակյաց, թթուներ: Պտուղներըօգտագործում են թարմ վիճակում, հատկապես օգտագործվում են ընտրասերման ճանապարհով նոր սորտեր լրիվ հասունանալուց հետո, որոնցից պատրաստում են մուրաբա, ստանալուհամար: օղի, լիկյոր ն այլն: Օգտագործվումէ ճան բժշկության մեջ: Վայրի մեր .հանրապետությունում 6պտղատունրը Արուննին

նույնպես վարդազգիներիընտաճիքիծառ կամ բարձրությամբ: Պտուղը հատապտղանմանէ`

թուփ է` մինչն

15մ

կլոր,

տանձանման`

օվալ.

դարչնագույն: ՀՀ-ում բոլոր

կարմիր,

հայտնի

մարզերի անտառային

քարքարոտ,

ժայռոտ

Լ 10 ն

դեղին,

ենթալպյան գոտիներում:

նոսրանտառներում: Ցրտադիմացկունէ

թփուտննրոմ, ն

հիմնականում

հյուսիս-արնելյան անտառային

շրջաններում ն Զանգեզուրիու Մեղրու անտառներում: են Վայրի պտղատուները աճում ամենաբազմազան նարնջագույն.

տեսակ: Տարածված է

վայրերում,

տարածված են

գրեթն Աճում

Լ

կաղնու

հրաշտադիմացկուն:

հողակլիմայական պայմաններում ն ուննն տարբեր Լկոլոգիական տեսակներ աՊռանձնահատկություններ: Որոշ (արջատիլենի.

ճում 2Հանգանակենի)

են ն ջերմասեր

են թույլ

թթվային ռեակցիա ունեցող հողերում,

պահանջկոտ խոնավության նկատմամբ: Որոշներն

էլ

(տխլենի, բալենի, կեռասենի, հաղարջենի) գերադասում

սննդանյութերով հարուստ, չեզոք կամ

թույլ

ունեցող հողերը, միջին խոնավասեր են

ցրտադիմացկուն:Մի շարք

տեսակներ էլ ջերմասեր նն

ու

ե

ԱՇԽԱՏԱՆՔ

ԼԱԲՈՐԱՏՈՐ

են

հիմնային ռեակցիա

լուսասեր, աճում

են չոր

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ՀԱԶՎԱԳՅՈՒՏ

քարքարոտ

ՀԱՄԱԿԵՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԱՆՏԱՌԱՅԻՆ

ԵՎ

ՊԱՀՊԱՆՎՈՂ

ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

լանջերին` նշենի, ունճաբի,նռնենի,թզենի ն այլն:

(Կարմիրգրքի ն հերբարիումայիննյութերով) Անտառներըզբաղեցնումեն Հայաստանի տարածքի 11,2 օ2ը

կամ 334,1 հազ. հա,

այդ

թվում 50 հազ. են

անտառի շպրքն անցած

նշանակության, Հայաստանի

անտառմշակույթները:Ըստ անտառները, պատկանում

հա

առաջին խմբին (ունեն բնապահ-

նշանակություն): պանական Հայաստանիանտառներում հանդիպում են ծառերիե թփերի 274 տեսակ: Հիմճականաճտառկազմող չորսն են` ծառատեսակները

(նկ.14), բոխի (Շտւքւոստ), կաղնի (Օսօոզստ) հաճարենի(Քոջստ) ն սոճին (թւոստ)(նկ. 13): Հիմնական անտառկազմող ծառպտեսակները, որպես անտառային համակեցությունների գերիշխող տեսակներ, ավելի դիմացկուննն տվյալ անտառաճման

Սրանք

ամննաարժեքավոր

պայմաններին: տեսակներն են

տնտեսականառումով: Փայտանյութը օգտագործում

է

նան

որպես

վառելիք,շինանյութ, գործիքաշինության մեջ ն կենցաղային Ունեն դեկորատիվ նշանակություն,իսկ պտուղները նպատակներով: են արժեքավորեն, Դրանցից ստանում խեժ, դաբաղանյութեր, խցան,ներկանյութ,եթերայինյուղեր, վիտամիններ,համեմունքներ,

տարբեր

հյութեր,

որոն.

օգտագործվում

Ծառատեսակների այս բնագավառներում: օգտագործումն էլ

են

տարբեր

բազմաբնույթ

հանդիսանում կենսաբազմազանության հատկապես, երբ է օգտագործումը ընթանոմ առանց հաշվի առնելու հիմնականում

պատճառ

նվազման,

է

կենւսապաշարմերի

վերարտադրության

հնարավորությունները: .

Կաղնու (խոշորառէջ, վրացական), բոխու

անտառկազմող տեսակներից

բացի

արժեքավոր,

էնդեմ

ն

ն

հաճարենու

հանրապետության

մեր

անտառային համակեցություններումմենծ թիվ հազվագյուտ,

բնական

են

կազմում

նան

ռելիկտային տեսակները,

որոնցից շատերը գրանցվածեն բույսերի «Կարմիր գրքում»:

Հազվագյուտտեսակներից են պոնտական սզնին (ՇՅԱմքնտ քօոէօշ),

հատապտղային կենին,

տանձենիները (սոսնովսկու

թամամշյանի (նկ.7,8), ուռատերն), արոսենիները (պարսկական.

ծորենին (86-ԵՇՈՏ), որոշ տանձենիներ, անտառային սովորական

(կարգ. 3), թփային հասմիկը, պալլասի Տ7Խ6տելտ) ՄՂԱ3ԱՏ խաղողը Ր տեսակները, մասրենու (Ճ0Տ2) բազմաթիվ բալենու (Շ6ոռտստ) դժնիկը,

տեսակներ, չիչխանը, տխլենին: սովորական բույսերի

ՀՀ

հոնը,

մամխին,

«Կարմիր

կազմում բուսատեսակների

կոկռոշենին,

ծառերն

թփերը

ու

պարզ է դարձել, .ուսումնասիրություններից Շոռաօքստ քօոէլօճ,Տեր (Ճոօրոշիւծք օԿՅԱՏ,

որ

57-ն

գրանցված

Մակայն,

են:

ավելի քան 20 տեսակ

սղլհօլուտռոշ

ընդգրկել «Կարմիր գրքում»:

պետք է

(1989)

գրքում»

մոշենին,

Այսինքն,

ն

այլն)

ես

իրականում

կուզնեցովի, հունական, լուրիստանյան), արջատխլենի,

հազվագյուտ

թփատեսակներից`ունաբին, նռնենին (Քսուօճ Քոճոճխու),հոււական

ցեղի պատկանող

շրջահյուսը, թավշային իլենին, տիգրանի թանթրվենին, զկեռենի

կազմի մոտ 2590-ը: Դրանցից 42-ը ծառեր են, 28-ը` թփեր, 7-ըր՝

(ԽԼօՏքւաստ), հաղարջենիները (ախուրյանի, հայկական), էֆեդրան,

լիաներ: Հազվագյուտ՝ու անհետացող տեսակներից 4-ը ասեղնա-

սընգենին, ցախակեռասը, բռնչին, կովկասյան մրտավարդը, գիհու

տերնավոր են, 6-ը՝ լայնատերնմշտադալար, 26-ը՝ ռելիկտներ:

բազմաթիվտեսակներ ն այլն:

Հազվագյուտ

Արժեքավոր են ծառատեսակներից`հունական ընկուզենին (կարգ.3),

կամ անհետացող եճ ոչ

շագանակենին(կարգ. 1), արնելյան սոսին (կարգ. ցանովի

թե 57,

այլ

ընտանիքի ն 47

տեսակ, կամ դենդրոֆլորայի տեսակային

անհետացող

ու

ծւառաթփատեսակները,

համաձայն Բնության Պահպանության Միջազգային Միության

հանձնաժողովիկողմից ընդունված չափորոշիչների, խմբավորվում

հետնյալ կարգավիճակներում՝ ըստ 1), արաքսյան կաղնին (կարգ. 3), ծաղկաոտիկավորկաղնին (կարգՂ. են վտանգվածության 1), բազմապտուղ գիհին (կարգ. 3), գարշահոտ գիհին (կարգ. 3), աստիճանի ն հազվագյուտհայտնաբերման.

հատապտղային կենին, արնելյաճ հաճարենին, արջատխլենճին,ն շատ

այ

տեսակներ:

են

Շատ

թփատեսակները, որոնք կազմում

են

այս

խմբին

պատկանող

Հայաստանի դենդրոֆլորայի

ավելի քան 5092-ը: Սովորաբար թփատեսակները էկոլոգիապես

ավելի

ճկուն

պայմաններին

են`

արտաքին

հարմարվելու

միջավայրի

անբարենպաստ

տեսանկյունից, իսկ

էվոլյուցիոն

տեսակետից`ավելի զարգացած: Դրանցից են թզենին (ԷԼՇստՇճո6ռ) (կարգ. 3), կովկասյան խուրման (Թւօտք705 10էստ) (կարգ. 1), կովկասյան սրնգենին (կարգ. 1), կազակական գիհին (կարգ. 1),

-

անհետացածտեսակներ: Այս խմբում ընդգրկված է

շոբերի բորակաթուփը

ն

ծառաթփատեսակ, որոնցից հայտնի

են

Քոխատերն զելկվան:

-

անհետացման անմիջական սպառնալիքիտակ գտնվող

տեսակներ: Խմբում

են Պրանցված

տեսակ թխկի հւսճելի, շագանակենի սովորական. -

հուդայածառ գրիֆիթի, պայթակենճիկոմարովի, գիհի կազակական,

կաղնիերկարակոթուն, պարիլյակ ունաբի փետրաճյուղավոր, ն այլն:

բարձր,

ջոնջոլենի

հազվագյուտ տեսակներ:

-

տեսակ:

Օրինակ.

հայկական,

սոսի

Խմբում ընդգրկված

արնելյան,

նշենի

ամելանխիեր կլորատերն,

նաիրյան,

բոլոր

մրտավարդ կովկասյան,

հաղարջեն՝

չմենի

հունական,

հազվագյուտ ն էնդեմ տեսակները, -ախուտրյանի,թանթրվենի

տիգրանի,արոսենի հայաստանյան ն այլն:

-

մտնում

է

է

Սի քանի ծառատեսակներ առանձնապես քանակական

չեն ենթարկվել ն փոփոխության

Հազվագյուտ

ն

.շոոքօշնոռ, տնտ

գիհի

ն այլն: հատապտղային

բազմապտուղ, կենի

ճան

ԵՅՇՇճւռ,261048

Օրինակ` անհետացած բույսերի

կարգավիճակի փոփոխություն: կարգին է

դասվում շելսվա

բոյսատերեր (26506048օճւթւութնռ), ռրը ճախկինում համարվում էր

ն այլն) գրանցված նն օճոթյումԾիռ

ճախկինԽՍՀՄ-ի ֆլորայի «Կարմիր գրքում»:

վտանգվելէ շատ ծառաթփատեսակնմերի (այդ թվում պատճառներով արժեքավորն հազվագյուտ) գոյությունը, որի հետնանքով դրանց մոտ

2544-ը(ավելի քան 80 տեսակ) կարիք ունեն պահպանության:

անհետացող: /ւնաբին (2127քհսջյսյսեռ),

բույսերի կարգավիճակը,

այժմ

որ

զբաղեցնում էր հազվագյուտ գտնվում

անհետացման

է

անմիջական սպառնալիքի տակ: Նույն վիճակում որը

է

գտնվում

ճան

նախկինում անորոշ բույսերի (կարգ. 4)

շարքին էր դասվում: Նախըսն հազվագյուտ

նշենին

բույսերի

(ոֆջմճնխտ ոճտօճ

ցուցակը

բոլոր

տեղ

Լէ

համալրել

(նախկինում համարվում

անհետացող): Երկրորդ կարգավիճակոմ տանձենու

են

գտել

հազվագյուտ, էնդեմ տեսակճերը, ինչպես

էր նան նան

հայաստանյան արոսենին Վերջինս, այստեղ է հայտնվել 3-րդ կարգավիճակից(նախկինում` կրճատվող տեսակ): Արնելյւսն սոսու կարգավիճակը մեկ աստիճանովբարձրացելէ սեր

կարգավիճակից

(Ճողւք մոնտ

օղշուռիտ, Քյոաատ տօտոօստե,Է.

Ելռոստ

Վերջին մի քանի տասնամյակների ընթացքում տարբեր

Որոշ տեսակներ կրել են

ււսրիլյակ բարձրը,

նույն կարգավիճակում՝

վտանգված տեսակներից 21-ը

ուռենի վիլհելմսի, պիստակենի բթատերն, մամրիչ արնելյան, մամրիչ

սրաթեփուկ,

են

(կռոն) փետրաճյուղավոր,թանթրվենը տիգջոնջոլենի

ոռլոօճ, Շօո/ստ Շօլխոշ,

գիհի

մնացել

գրիֆիթի, գիհի բազմապտուղ, շրջահյուս հունական, .կուդայածառ

տեսակ` արջատխլենի, թխկի բարձրլեռնային, կաղնի արաքսյան, սովորական,

կրճատվող բուսատեսակների ցանկի

նան հատապտղային կննին: մեջ: Նույն վիճակում

րանի ն այլն:

Այս խմբի մեջ

կրճատվող տեսակներ:

տեսակը անցել է հազվագյուտ

էֆեդրա երկհասկավոր,

բաղեղ սովորական, ցախակեռաս այծի, շրջահյում բարդի եփրատի, տանձենու

են

ն

անհետացողբույ-

դարձել|Ս հազվագյուտ:

Արջատյիխլենի

ԼԱԲՈՐԱՏՈՐ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ԱՇԽԱՏԱՆՔ

ՀԱՆԴԻՊՈՂ

ՏԱՐԱԾՔՈՒՄ

ԱՆՀԵՏԱՑՈՂ

«ԱՋՎԱԳՅՈՒՏ

1993թ.

Հայաստանիֆաունայի մոտ 292-ը (339 տեսակ) Հայկական

ԿԵՆԴԱՆԱՏԵՄԱԿՆԵՐԸ

գրքի

(զարձիր

ԷՆԴԵՄԿԵՆԴԱՆԱՏԵՍԱԿՆԵՐ

ԾՎ

ն

քարտեզագրականնյութերով)

Հայաստանն

ստորագրց

|

վավերացրեց

ն

Կենսաբազմազամությանմասին կոճվենցիան` այսպիսով իր վրա վերցնելով երկրի տարածքում կենդանի բնության պահպանության

Ելնելով պատասխանատվությունը: պահպանության

կենսաբազմազամության

կոնվենցիայի

վերաբերյալ`

պահանջներից`

բոյոր արտար օգտագործել մանատար `

հնարավորություններ:՝

իր

բնակվող

տարածքում

օրգանիզմներիանհետացումըկաճխելու համար: Նախ պահանջը վերաբերում է հազվագյուտ, էնդեմ հատու

ն

կենդանի

ն առաջ այս

նեղ արեալ ունեցող,

տոտաքրթրությունննրգայացոողտոմակննրիը:

Հոմտռտանըիր յոտահատուլ ֆատնայով դանդիսանում է ամոնարոտաքրքիր տարածքներից մեզը Այորկովկասում: Բարդ լեռնային

ռելիեֆի, լանդշաֆտների

ցայտուն

արտահայտված

վերընթաց գոտիականության շնորհիվ Հայաստանը բնորոշվում է

ֆաունայի մտտեսակների բազմազանությամբ: Այս համեմատաբար փոքր տարածքի վրա հանդիպում է կենդանիների ավելի քան 17.500 շուրջ տեսակ, որոնցից տոտ

90-ը

17.000-ը անողնաշարավորներեն: Դրանց

միջատներ

նմ:

Ատողճաշարավորուրի մոտ

3076-ր

ոաումնասիրված չեն, որը բացատրվում է դրանց առատությածք ն ործ

բազմազանությամբ: Ողճաշարավորները հանդես

են

գալիս 535 տեսակով:

Ըստ

դասերի ներկայացվածեն. ճններ` 39, երկկենցաղներ` 7, սողուններ` 53, թռչուններ` 353, կաթնասուններ` 83 տեսակ:

են: Դրանցից 316-ը լեռճաշխարի ն Կովկասի էնդեմներ ն մոտ 300-ը՝ աճողնաշարավորներեն, 6-ը՝ փափկամարմիններ Անողնաշարավորներիմեջ կան 100-ից ավելի

միջատներ: հազվագյուտ

ն

տեսակներ` ծղրիդներ, մորեխներ, այլն: Հատկապես արժե ճշել որդան

անհետացող

բզեզներ, երկթնանիներն

կարմիր էնդեմ միջատը, որը հայտնի է միայն Հայաստանում:Այս են «կարմին» արժեքավոր միջատը, որից ժամանակին ստացել Կան է կոչվող հանրահայտ ներկը, գտնվում անհետացմանեզրին:

ռելիկտային տեսակներ նս: թվով անողնաշարավորներըի մեծ մասը ոչնչանում է թունաքիմիկատների Աճողնաշարավորների

մեծ

հետնանքով: օգտագործման են. Ողնաշարավորկենդանիներիէնդեմ տեսակներից Ձկներ (9 տեսակ)- Սնաճի իշխանը(Տոլուօ 15օհօհճո)իր չորս ենթատեսակներով(ձմեռային բախտակ, ամառային բախտակ,

գեղարքունի,բոջակ), ինչպես

ճան

Սնանի բեղլուն (8ուեստ 1668

Սնանի կողակը (ՄճղօօւհւոստՇճքօօռ Ք01էՏՇիուօնտ,

ՏՇՄՁՈՔԼ),

Հայկական կարմրակնը(ԳսԱԽՏսԱխՏ ՏօիօիչօՄուէօ41)այլն: Երկկենցաղնեը (1 -տեսակ)- փոքրասիական տրիտոն ն

(Լուանջ «աաոաջ), Սուօստի)), Սողուններ (6 տեսակ)- դարնսկու իժը ոքօտ Ը հայկական իժը ՈՈքառ տմզօլ) չերնովի մերկաչքը (Ճեյլօբիռւնտ սահնօճը (Էլռքհօ հօհշոճծեօ 1), Սուսածին օիօոոօԽէ,անդրկովկասյան ժայռայրն մողեսներ(հայկական,ճաիրյանն այլն): Թռչուններ (1 տեսակ)- էնդեմ տեսակմճերըբացակայումեն, է սակայն կա մի տեսակ, որը որակավորվում որպես էնդեմ` ՅՐոդՇՈՁՇնՏ): հայկականորորը (.8ԽՏ 81ՋՇոէոէսՏ

Կաթնասուններ(6 տեսակ)- այկական վայրի ոչխարը կամ ճայկական մուֆլոնը (ՕՊՏ

ճուօո

քաշնո)

(նկ.37),

լնռնային

կուրամուկը(ԵՍօճՏ 1ԱԼօՏօօոտջ), հարավային ավազամուկըՈՂՇՈԾՈՇՏ Ոո6ժտոստ), «ռքրասիական կովկասյան մկնիկը (ՏՏ

ճագարամուկը (ՃԱռօաջճ տունճոոտ)), Շճսօոտօտ),արաքայան նաթթերնրի

ՈՅԱՇԼՇոԼ81826ո): (ՃԸ7ՕԱՏ գիշերաչղջինը

անդրկովկասյան փասիանը եվրոպական

են

ԿԵՆԴԱՆԱՏԵՍԱԿՆԵՐ

պատկանում ձկներից` հայկական

են:

Դրանց

կարմրակնը (Եսնխստ

ն տօհօլչօ«ումօ41),թռչուններից` տուրայանը(ՄՇտունն 1|սՏօո)

արոսր,

մոխրագույն

կռունկը (նկ.39) սնափոր դոլոնն այլն: ,

Երկկենցաղների

ամենահազվագյուտ

մեկը «եռքրասիական ներկայացուցիչներից

ն

հետաքրքիր

տրիտոնն

է

ն

հազվագյուտ երկկենցադ` սիրրական սխտորագորտը: Օգտակար

տեսակներ որոնք

ՌԵԼԻԿՏԱՅԻՆ

Ռելիկտային տեսակները Հայաստանում քիչ թվին անխտ

մեծ

են

կանաչ

դոդոշը,

նշանակություն

լճագորտը, փոքրասիական գորտը, ունեւ

հատկապես ագրոցենոզների

համար՝ որպես միջատակեր տեսակներ: Սողուններից հազվագյուտ է տակիրային կլորագլուխը, որը

հանդիպում է Արարատյան հարթավայրի աղուտներում, գրանցվելէ ճան

հանրապետությանայլ վայրերում:

նոծէծնտ ՇՅԱՇՁՏ1ՇԱՏ): կովկասյանթավոտբվիկը (Ճօջօնսջտ

ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ

ՀԱԶՎԱԳՅՈՒՏ

Հազվագյուտ

(ՖԱՈՒՆԱՅԻ)

մեծ

գենոֆոնդի աղքատացումը:

հնտաքրքրություն ներկայացնող տեսակներ են: Դրանց գերակշիռ մասը ներկայացված է խիստ սահմանափակ թվաքանակով, որը գտնվում հայկական մուֆլոնը, բեզոարյան այծը (Ըոքւճ

են

«ԿԱՐՄԻՐ

ԳԻՐՔԸ»

է անդրադառնում Անթրոպոգեն գործոնըխիստ բացասաբար

ԿԵՆԴԱՆԱՏԵՍԱԿՆԵՐ

կաթնասուններըհիմնականում

կենդանիների թվաքանակի վրա: Էկոլոգիական տնսակետից ամենավտանգավորը գենետիկականբազմազանությանկորուստն է` փրկելու

վերացմանմեծ վտանգէ պարունակում: Հատկապես ատ վիճակում են

86ջոքյաՏ

5) ն ճռվագր (նկ.38), որոնց թվաքանակը վերջին տարիներին 86ք3թյ կրճատվելէ: Մտահոգիչ է դեռնս մանույի (Ւ6նտոճոս|) վիճակը, այդ

հազվագյուտ,խիստ ապագայում կարող

ւզահպանելու

ն

Վտանգված համար

կենդանատեսակները

իրականացված կոնկրեւտ

մեկը կենդանիների«Կարմիր գրքի» ստեղծումն է: միջոցառումներից Կենդանիների«Կարմիր գիրքը» միջազգայինպահանջներին

կարգավիճակի, աշխարհագրական տարածվածության,

իսպառ վերանալ մեր բնաշխարհից, եթե

բավարարողհավաքական փաստաթուղթէ, որում գրանցվում են տեղեկություններհազվագյուտ, անհետացող տեսակների, դրանց

հետաքրքիր կենդանատեսակներըմոտ

մասինմիջոցառումների

համար:

էկոլոգիական պայմանների

համապատասխան միջոցառումներ չձեռնարկվեն պահպանության

Հայաստանի թռչնաշխարհի հազվագյուտ տեսակներից

են

առավել

արժեքավոր

նասաիականուլարը

հնդկահավը, անդրկովկասյան թուրաջը,

ներկա

վիճակի

ն

պահպանման

ՀՀ կենդանիներիԿարմիր գիրքը հրատարակվել է 1987թ:

ն

Հայաստանում

կամ լեռնային

կովկասյան մարեհավը,

անողնաշարավոր

կա

Ն

ողնաշարավոր

կենդանիներիհազվագյուտ ն անհետացողավելի քան «Կարմիր

որոնցից

ընդգրկված

գրքում»

տեսակ,

են

միայն

՞՛

ողնաշարավորները: Հայաստանի անողնաշարավորների«Կարմիր գիրքը» դեռես հրատարակվածչէ, սակայն նախատեսվածէ այդտեղ

ընդգրկել շուրջ

տեսակ:

Հայաստանիկենդանիների «Կարմիր գրքում» գրանցվածէ ողնաշարավորկենդանիների99 տեսակ (աղյուսակ Ռ,որից՝ մեներիհ 2, սողունների 11, թռչունների` 67, կաթնասունների՝18 տեսակ:

բեղլուն:

պատկանում

իշխան

սաղմոնաձկների

է

ընտանիքին: Մարմինը պատված է բազմաթիվ սն, կլորավուն պտերով, բացակայում են վառ կարմիր բծերը: Սնանի

ընտանիքին:

պատկանում

բեղլուն

չափի

Միջին

ձուկ

ծիածանաձկների

է 15-18սմ

է,

զանգվածը` 500գ: Մարմնի վրա ցրված

են

որոնք խոշոր առանձնյակների

կարող

մոտ

բազմաթիվ մանր պտեր, են

գունավորումը դեղնամոխրավուն

Ընդհանուր

պոչային լողակները մոխրագույն

են

երկարությամբ,

է:

ի հայտ

չգալ:

Մեջթային

կրծքայինները՝ նարնջագույն կամ նարնջամոխրագույն: Սնանի իշխանը Սնամա

ն

Սնանի բեղուն

բնակվում

են

միայն

լճում: Սնաճա

լճի

հետնանքով իշխանը

էկոլոգիական ն

ն

վատթարացման

բեղլուն աստիճանաբար անհետանում

Սնանի բեղլուի որսն այժմ արգելված բախտակ

վիճակի

են:

Իշխանի ձմեռային

է:

բոջակ ենթատեսակները լճում չեն հայտնաբերվել

իսկ գեղարքունինն 1986թ.-ից,

ամառային բախտակըհանդիպում են

խիստ հազվադեպ:

գրքում գրանցված

Կարմիր

Լ

երկկենցաղներիմեակ տեսակն

Սիրիական սխտորագորտը: Պատկանում

է

է 1

տեսակով: Տարածված է Միսիանիշրջանում, հազվադեպ`

մոտ:

Քանակական

ն մոտ, կիսաանապատային Ողջաբերդգյուղի գոտում, ջրերի, ջրամբարների ն ճահիճների լեռւմատափաստանային

նվազման

աղտոտումն ու ջրամբարների

6պատճառ

հանդիսացան

չորացումը:

Կարմիրգրքում գրանցված սողուններից են՝

Հայկական իժը

պատկանում

-

է

սողունների

դասի

կարգի իժանման օձերի կամ (իժերի) ընտանիքին: թեփուկավորների

Բնորոշվում է համեմատաբար կարճ պոչով: Գլուխը

հաստ

մարմնով

տարանջատված է

օվալաձն է ն ուժեղ

ու

մարմնից

մանր կատարավորթեփուկներով: Աչքերը լավ

են

հիմնականում ն

Ծածկված

է

զարգացած, բիբը

լույսի պայմաններում ունի ուղղահայաց ճնղթի

է: տեսք: Թունավոր

Հայկական իժը տարածված

ն

կամ գորշանարնջագույն.

երկկենցաղների կարգին: ՀՀ-ում հանդիպում

ցեղովն

Սնանի իշխանը (նկ.46)ն Սնանի

Ձկների 2 տեսակներն են`

Սնանի

անպոչ ընտանիքի

է

Արագածի հարավային

Աշտարակի,Աբովյանի, Վեդու ն Կապանի շրջաններում, լանջերին, ժայռոտ, քարքարոտ,

լեռնաքսերոֆիտ տափաստաններում

ն

այլ

վայրերում: Ներկայումս բնակության վայրերը փոփոխվում են` տարածքներըգյուղատնտեսական ճպատակներով օգտագործելու հետ

կապված:

Այն խիստ պահպանությանկարիք ունի: Տետսկի արեալի աննշան մասը պահպանվում է Խոսրովի Ն Շիկահողի

արգելոցներում: Չերնովի մերկաչքը

Մա րմնի

սցինկների ընտանիքի մողես

երկարությունը տարիքի հետ փոխվում է (3,5-5,2 սմ),

Գոթ փոքր ե չքերը

-

է:

պոչը

Ն5 անգամ երկար է: Գլուխը տարանջատված չէ մարմնից: են՝

`

ձուլված անշարժ կոպերով: Ոտքերը շատ կարճ են:

սխտորագորտերի

ու

հազվադնպ

հանդիպում է

Կոտայքի

սպառնումբնակության

-

են

անգամ կարճ:

տարանջատված մարմնից: Աչքերը խոշոր

4-5

խալերի երկու

սն:

Վայքի,

ն

Հոկտեմբերյանի խաղողի

ֆլամինգոն,մոխրագույնսագը, հայկականորորը

ն

այլն:

սպիտակագլուխանգղը (նկ.43), կովկասյանմարեհավը,սովորական

Կարմիրգրքումգրանցվածբոչնատեսակներից են` թշշան կարապը (ճկ.40), սե անգղը (նկ.41). սռվորական

Պահպանվումէ Խոսրովի ն Շիկահողիարգելոցներում:

նախորդներիդեպքում:

տնկարկներում:Քանակական նվազման պատճառը նույնն է, ինչը

ն

վայրերում, թփուտներում,

Մեղրու

Երնանի շրջակայքում,

լեռնաքսերոֆիտ տափաստաններում, այգիներում

քարքարոտ

կիրճում,

շրջաններում`

Հրազդանի

Անդրկովկասյանսահնօձըասյրում

է

Խայթոցը մարդու համար վտանգավորչէ: Օգտակարէ.

կրծողներիթվաքաճակիկարգավորողէ:

գրեթե

բավականնեղ շարքեր: Ռրովայնային մակերեսը մոխրագույնէ կամ

սն

կամ գորշավուն, մեջքի երկարությամբ`

ծոծրակիցմինչն պոչը, անցնում են մուգ շեկից

Մեջքը մոխրագույն է

դեղնավուն ծիածանաթաղանթով:Գլխի վրա ձգվում են մուգ զոլեր:

է

վայրերի

Լորտուների ընտանիքիօձ է:

Մարմինըբարեկազմ է, երկար, 24-85 սմ, պոչը`

Անդրկովկասյանսահնօձը

յուրացումը գյուղատուտեսականճւպատակներով:

Քանակությանը վտանգ է

պահպանվում:

լեռնաքսերոֆիտ տարախոտահացազգային,

տափաստաններում: -Բճնակեցմանտարածթը չի

Գլուխը թույլ

մարգում:

փայլուն թեւուկներով, գունավորումը

Հրազդան գետի միջին հոսանքներիհարթավայրերում,

քարքարոտ,

Տարածված է

ՀՀ-ում

է: մուգկամ բաց բրոնզագույն

Սնջքը պատված է հարթ

Նկ.

Նկ.

Կիս

2» Տա

եա

Նկ. 62

«Բազալտե երգեհոնը» Ազատիկիրճում

Թրչուններից շատերը կարող է նվազել տարբեր պա

ափերին

սագի ն քաջահավի նվազմա Սեանճա լճերի շրջակա ջրաճ գտնվում է դրոնց

Եվրոպական օձակերը,եվրոպ

ֆջրարջ

սովորական բլրային արծիվը թռչնաորսից: Սովորական բազեանմանների կարգի թռչուն

չվող |սոշորզիշատիչ թռչուն է, կենդանի զանգվածը`ՆՏ8-3կգկամ ժայռերի առկայությամբ

Բույնը գաղութայինէ, նղեգնճ լճում, Արարատյան դաշտի ձկ է

-

Ձկնկո

սպառնում

Ապարանի, Ախուրյանի ջրամ վտանգ

ձկնկուլ

ձկնկու հնտագա

է:

թունաքիմիկատներով: Մեծ

տարածված թոռչուն ն

կազմակերպված մեծ միջոցառումների,

բնադրագաղութներնիապառվ

է,

կենդանն

զանգ

Բնադրող-չվողէ, քիչ տարա

Տափաստանայինմկճա

զրանցվելէ Արարատյանդաշտ է:

32սմ

լեռ կիսաանապատնճերում, հարնանությամբ:Բնակատեղի

ն

տափաստաններիինտենսիվ յուրացման, ինչպես

Ճան

որպես

օգտագործմանպատճառով:

արոտ

Օգտակար

ոչնչացնում

է,

գյուղատնտեսական

է

վնասւստուներին:

Հայկական արծաթափայլ որոր

-

Որորոների ընտանիքի

թռչուն է: Մարմնի երկարությունը 50-60 սմ է, կենդանի զանգվածը՝ են, ոտքերը՝ դեղին, կտուցը՝ դեղին, մուգ շերտով: 1,5կգ: Աչքերը մուգ

Նստակյաց է, տարածված: Միակ թռչճատեսակն է,

ՀՀ-ում

որ

կազմում է աշխարհի ամենախոշոր բճնադրագաղութը`Սնանա Արփի

լճերի

կղզիներում երկու

Հիմնակաճում հանդիպում հանդիւվումէ ճան

խոշոր

բնադրագաղութները:

ջրերի մերձակայքում, բայց

է

դաշտերում

ու

ն

հաճախ

աղբանոցներում:

Հայկական արծաթափայլ որորի քանակական նվազման պատճառներըբազմաթիվ

են`

ձվերի օգտագործումը տնղացիների

կողմից որպնս սնունդ, փետուրների օգտագործումը,

պակասը՝ կապված Սնանա

որսը,

սննդի

լճի մակարդակի իջեցման հետնանքով

ձկների ոչնչացման հետ, ձմուսնր Սնամա լճի սառցակալումը նայլն: են` Կարմիրգրքում տեղ գտած կենդանատեսակներից

անդրկովկասյան

արջը,

գորշ

առաջավորասիական

ընձառյուծը, մացառախոզը, բեզդարյան այծը, հայկական մուֆլոնը, կովկասյան

ջրասամույրը, կովկասյան անտառակատուն,

նսյնականջոզնին, չղջիկներիտեսակներնայլն: (նկ.45)- պատկանում է արջը Անդրկովկասյան գոր կաթնաւունների ընտանիքի գիշատիչների կարգին: Ունի մնծ գլուխ, սուր

դունչ, հզոր, հնգամատ թաթեր: ՀՀ-ում

գորշ

արջը:

Սյունիքի,

Հանդիպում Վայոց

Լ

հայտնի է մեկ տետսկ՝

հւսնրապետությանհարավ-արնեմտյան`

ձորի, երբեմն

նան

Արարատի մարզերի

անտառներում,թփուտներում, քւսրւսնձավներում:

Բեզոարյան այծ

-

սնամեջ եղջրավորների ընտանիքի

կճղակավոր կենդանի է, լեռնային վայրի այծ: Մազածածկը մոխրագույնշիկավուն է, երբեմն հասակավոր արուներինըսպիտակ է` մոխրագույն երանգով: Գիտնականների կարծիքով ընտանի

Անվանումը ստացել է ստամոքսում «քարից»՝բեզոարից:Հասուն կենդանիներիստամոքսից առաջացող հանած բեզոարները օգտագործվում են առողջապահության նախահայրն

այծերի

է:

բնագավառում: ՀՀ-ում

Խոսրովի

.

տարածված է Վայոց ձորի

անտառ

ն

Մյունիքի մարզերում,

արգելոցում:

Հայկական մուֆլոն (հայկական վայրի ոչխար)-- սնամեջ եղջրավորներիընտանիքիվայրի ոչխար է: Մարմնակազմությունը պացիկ է, մազածածկր կոպիտ, կարճ, բաց շագանակագույն: Հասուն արուներիմեջքին կա սպիտակ թամբանմաննշան: Արուները

օժտված

են

խոշոր

եղջյուրներով, մաքիները

հիմնականում

անեղջյուր են:

Հայկական մուֆլոնը ընտանի ոչխարի ամենահավանական նախահայրերից է: Ներկայումս ունի սահմանափակ տարածում,

մեծ կանգնած է անհետացմանվտանգի եզրին: Առանձնյակներըոչ ն խմբերով (ճինչն 7-8 գլույս) հանդիպում են Վայոց ձորի Սյունիքի

արգելոցում: ընձառյուծ (հովազ)- կատվազգիների Առաջավորասիական ընտանիքիգիշատիչ կաթնասուն է: Մարմինը համաչափ է, մեջքը՝

մարզերում,Խոսրովի

դեղին

կամ

անտառ

դեղնակարմրավուն` մոխրագույն

երանգով,

վարդանախշաձն համատարած ցրված սն բծերով: Ունի տեսողություն, լավ լսողություն, վատ հոտառություն: ՀՀ-ում

սուր

հանդիպում է Սյունիքի մարզից` Արարատի մարզ երբեմճ ճան հյուսիսային մարզերում` գլխավորապես

ընկած գոտու, լեռնային անտառներում: Այս կենդանիները բնակության վայրը

Ա.

"Այ.

ԱՊ

"Կ"

Նկ-5 Սրռհուրդ էլեռնորայի

Նկ. 6 Գորտնուկ արագածի (լուսանկարներըԱ̀.Ասատրյանի)

կուսանկւարները` Լ.Ղուկասյանի)

Նկ.

Տ

Տանձենիթամամշյանի

-«-րթ-

Նկ.

լանդշաֆտ Ալպիական Ի

Նկ. լլ

Գիհի կազակական

Նկ.

Գիհի բազմապտուղ

եք

Նկ.

12.

Արնելյան սոսի

(ուսանկարները՝Ա.Ասատրյանի)

Է.

Պրի

Ն

Նկ.

Նկ.

Նկ.

Կաղնի Է

Կովկասյան մրտավարդ

Հատապտղային կենի

Մ

Նկ.

Վայրի սոխ

Նկ.30 Կեռասենի

-Հ-»-Վ.,

Նկ.25

Ծիրանենի

Նկ.28 Արոսենիհայաստանյան

Նկ. 27 Սզնի (ալոճ) |

Նկ.34

Ընկուզենի

Նկ.35

Նկ.39

Խնձորենի

Նկ.36 Սերկնիլենի

Մոխրագույնկռունկ

Նկ. 40 Թշշան կարապ

ՄԼլԼ

Նկ.4|1

տ"

Սն

անգղ

Անդրկովկասյան գորշ արջ

Նկ.

Սռանի Իշխան

Նկ.

Նկ.

«Սնան»

ազգային պարկ

պարկ «Դիլիջան» ազգային Ճ

-

--ւ

Է

աՆ

Ն:

կ

Ֆորա

Խու զան

3ՀՀա

ԵՀ

ազգային պարկ (լուսանկարը`Ը.Աղասյանի) Նկ.50 «Արնիկ» Ճ1

"Նկ, 51 «Խոսրովիւմճւտուսռ» արգելոց (լուսանկարը`Վ.Մանակյանի)

Նկ.

«Շրկահող» արգելոցը(լուսանկարը` Լ.Աղասյանի) ՃՍ

Նկ.

Հացազգիների տարատեսակներ ՃԼԱ

Նկ. 58 «Խոր վիրապ» ն «Գոռավանի

ավազուտներ» արգելավայրերը («Խոսրովի ատառ» գրքից)

Նկ.55

«Սոսու պուրակ» արգելավայրը (լուսանկարը`Ա.Աղասյանի)

Նկ,59

«Զանգեզուր»արգելավայր

(լուսանկարը՝ Ա.Մալխասյանի)

՝

Նկ. 60 «Հւրիա» բնության հուշարձան |

Նկ.

Գիհու

ն

կաղնու նոսրուտ ՃՐՄ

դնտրում

են

բեզոարյան այծի

ըստ

սռկայության:

ն

հայկական մուֆլոնի

Արջի,

բեզոարյան այծի, հայկական մուֆլոնի, առաջավորասիականընձառյուծի քանակները նվազել են

որսագողության,

Ն

մարդու ւտնտնսականգործունեության

կապված`բնական միջավայրի փոփոխության

հետ

հետնանքով:

Հարավային ավազամուկ կարգին: Արտաքինից նման Լ ն

վերջանում

է

վրձնիկով:

Ապրում

քիչ թե

առնետի, սակայն պոչը մազակալածէ արտահայտված, սովորաբար

շատ

Գոռավանի

է

կրծողների

պատկանում է

-

ավազուտներում,

սն

Արարատի,

Արմավիրի մարզերի անապատային, կիսաանապատային,

չոր

Սացառախոզ պատկանում է վայրենակերալներիտափաստանայինգոտիներում, որտեղ հաճախ գերիշլսող տեսակ է: ընտանիքիկրծողներիկարգին:Հայաստանում Լ կրճատվում Լ ավազը -

հանդիպում միայն`

հնդկական մացառախոզը:Միջին կամ խոշոր չափի գիշերային կենդանի է, մարմնի երկարությունը մինչե 1մ. զանգվածը` մինչն

շ5կգ:

Հանդիպում

շինարարական

նպատակներովօդտագործելուպատճառով:

Սովորական երկարաթն չղջիկի քանակական նվազման

հանրապետության կողմից: հյուսիս-արնմուտքում`

Կապանի Մեղրու շրջաններում, լեռներում. նախալեռներում,ժայռոտ վայրերում նե կիրճերում: Հնդկական մացառախոզի քաճակի վրա ազդում է բնակատեղիների կրճատումը, որը կապված Լ արհեստական ջրամբարներին ՀԷԿ-երի կառուցման ն

Կովկասյան ջրասամույր

-

կզաքիսազգիննրի ընտանիքի

գիշատիչկաթնասուն կենդանիէ: Մարմնի 70-75սմ է, երկարությունը կենդանի զանգվածը միջինը` 5-6կգ: Մարմնի վերին մասը մուգ դարչնագույն է, որովայնը՝ արծաթափայլ: Ոտքերը կարճ նն, թաթերը` մերկ, մատները` լողաթաղանթով միացած: Վարում 1 գիշերայինկյանք: Մորթինարժեքավոր Լ: ՀՀ-ում հանդիպում է մեծ գետերում ն

լճակներում:

Կովկասյան ջրասամույրին վնասել Լ Սնանա լճի մակարդակի իջեցումը, ճահիճների չորացումը, ջրավազանների

արդյունաբերական

պոպովյացիան

պատճառը քարանձավննրի ոչնչացումն

|

է

Գորիսի,

հետ:

Նրա

ն

բնակավայրերիյուրացումը.

գյուղատնտեսական

Ջրասամույրիորսը դադարել Լ

ինչպես

թ-ից:

նան

աղտոտումն

թափոններով.

որսագողությունը:

է ն

աղտոտումը մարդու

Հարավռուսական ք խայտաքիսն

անտառակատունտուժել

են

ու

կուկասյան

թունաքիմիկատններից,որոնք մարդն

օգտագործելէ կրծողներին ոչնչացնելու համար:

Կաթնասունննրիցմի քանիսը, օրինակ` շերտավոր բորենին, դալի ավազամուկը

ն

կովկասյան մենիկը կարելի է համարել մեր

ֆաունայի համար անվերադարձկորած տեսակներ:

Հայաստանի ֆաունայի

տեսան գրանցված

քէնակին

ԽՍՀԱ-ի «Կարմիր գրքում» (հարավային պայտաքիթ, սովորական երկարաթն չղջիկ, անդրկովկասյան

գորշ

արջ,

հարավռուսական

խայտաքիս,կովկասյան ջրասամույր, բեզոարյան այծ, հայկական մուֆլոն, վարդագույն հավալոան, տարգալկտոպ, սովորական ֆլամինգո,

սավկա,

Սնանի

իշխանը`

բոլոր

ենթատեսակներով,

սիրիական սխտորագորտ, կովկասյան սապսան ն այլն),

տնեսակը

ողնաշարավոր կենդանի` Բնության Պահպանության Օրջազգայրն

Սիության

Կարմիր

ցուցակում

(միջերկրածովյան

կրիա,

գանգրամինտուրհավալուսն, հայկական իժ, առաջավորասիական ընձառյուծ, սպիտակապոչ արծիվ, սապսանն այլն):

ԼԱԲՈՐԱՏՈՐ

Աղյուսակ1 ՀՀ Կարմիր գրքում ընդգրկվածողնաշարավորկենդանիների

տեսակներիթվաքանակը՝ըստ կարգաբանական խմբերի

ների | ընդհա-

Կարգաբանական խումբ

Ձկներ

|անհե-|անհե-

նուր | տա- | տաքանակը| ցած | ցող

Կաթնասուններ

-

-

լլ

Թռչուններ

-

Երկկենցաղներ 1

Սողուններ

-

Անհրաժեշտություն

Հայաստանի

Տե

Տեսակնե ն կներիքամակը

է

կենդանիների

ողնաշարավորների 150

|

հազ-| կըվա- | ճատ|գյուտ| վող լ -

Էշ

իա

Ւ

|

Ո2

-

-

-

լ

-

ր

|

գրքում

գրքում»

հանդիսանում դրանց տեղախմբերի թվաքանակի

ն

անհետացման վտանգը:

։

տեսակննրի պահպանությունը հնարավորություննե րի րավորությու

հանրապետությունում, հատկապես

լ

գրանցել են

տարածման

Կենդանիների «Կարմիր

հավասարակշռությանը էկոհամակարգերի

"Բնական

ռեսուրսների Կենսասբագզմազամության

գիրքը»

կազմվում է հիմք ընդունելով կենդանականաշխարհի պետական ուսշվառման արդյունքները:

ճյութերով)

երարտադրության վերարտադրությա

:

սահմանների կրճատումը, գոյության պայմաններիվատթարացումը Ն

ն

կենդանական

համար հիմք

ՏԱՐԱԾՔՆԵՐ

ն նպաստողւվայմաններիցեն բնական միջավայրում բուսական

-

ապագայում

«Կարմիր

ՊԱՀՊԱՆՎՈՂ

ԲՀՊՏ-ներիվերաբերյալ (Կարմիր գրքերի,քարտեզագրական

յին Կարմիր

մոտ

որի

Միջազգա-

Է-

առաջացել

նոր տեսակ,

ճե սակների

քանակը

անո-

ազգայինպարկեր,բնության Արգելոցներ,արգելավայրեր, հուշարձաններ

վտանգվածության աստիճանի

Տեսակ-

ՀԱՏՈՒԿ

ՀՀ ԲՆՈՒԹՅԱՆ

ԱՇԽԱՏԱՆՔ

վերջին

ն

դրանց

առկայությունը: կայությունը

օգտագործումը հարյուրամյակում

ընթացելէ առանց հաշվի առնելու տեսակների վերարտադրության աստիճանաբարտեղի է Այդ իսկ ւպատճառով հնարավորությունները: նն ունեցել թվաքանակիկրճատում` մի շարք տեսակներ հայտնվել են: . անհետացմանեզրին,իսկ որոշներնէլ արդենոչնչացել պահպանության Կենսաբազմազանմության

ամենաարղյունավետեղանակը համարվում է բնության հատուկ պահպանվող տարածքների (ԲՀՊՏՎՀՍՇՎ) ստնղծումը, որտնղ

հատուկ ռեժիմ օրենքովսահմանված է պահպանության Բնության հատուկ պահպանվողտարածքները ապահովում հազվագյուտ, անհետացման եզրին են եզակի էկոհամակարգերի, -

:

ն գտնվող, էնդեմ, ռելիկտային տեսակների պահպանությունը բնականմիջավայրում:վերարտադրությունը

Սակայն

ԲՀՊՏ-0

ավելի

ըայն հասկացությունէ՝

առումով: պահպանվողօբյնկտների.նպատակներին լսնդիրների

Համաձայն

1ՄՇՎ

ուղեցույցների

բնության

լանդշաֆտները. էկոհամակարգերը կամ

հատուկ

պահպանվողտարածքներըդասակարգվում են. 14. ՏՐՔԱԸ՛

ԿՃՐՍՔՔ

ՔԲՏԻՔՄՔ

Համաձայն «Բնության հատուկ պահպանվող տարածքների մասին» Հայաստանի հանրապետության օրենքի` «Բնության

բնական արգելոց (անխաթար Լկոհամակարգ), օգտագործվումէ

ճպատակներով:

գիտական

Այս

ԿՂԼԹԻՏԻՎԻՏՏ

ՃՋՔ:Ճ

Խիստ պահպանության ռեժիմով

-

տարածք (բնության տեղամաս), օգտագործվում է հիմնականում

վայրի բնության պահպանությաննպատակով:

ող. ԻՃԱՕԻՒԻՃՆ

ճի

-

Ազգային պարկ

տուրիզմ:

պահպանություն,

-

Լկոհամակարգերի

Այս

Ի ՃՂՍՔԻՃՆ

ԽՕԿՊՆԽՔԽԼ

-

Բնության հուշարձան

-

բնության

տեսարժան օբյեկտների (համալիրների) պահպանություն: Այս

կարգավիճակին

համապատասխանում որոնց հաշվառոմը

հուշարձանները,

ՀՀ

նեն

ցանկի

ն

բնության

հաստատումը

ընթացքիմեջ է: Մ.

ՃՑԱ/ՃՂՆՏՏԵՇԼԵՏ

ԷԼ

ԽԼՃՎՃՕԻԽԻՒԼ

`

տարածքներ

ն

առանձին

ՃՔԵՃ

Արզելավայր

-

-

բնական

օբյեկտներ

են,

որոնք

գիտական, կրթական, առողջարարական, բնապահպանական,

պատմամշակութային,ոեկրեացիոն,զբոսաշրջության,

կարզավիճակին գեղագիտականարժեք

համապատասխանումէն ՀՀ ազգային պարկերը: ԱԼ

(ներառյալ ցամաքի պահպանվող տարածքներ ն ընդերքը) ն ջրեր ստորերկրյա մակերնութային ն համապատասխանօդային ավազանի` օրենքով առանձնացված

կարզավիճակին հատուկ

համապատասխանումեն ՀՀ արգելոցները: 8.

առանձին

բաղադրիչները:

Խիստ պահպանությանռեժիմով

-

դրանց

նն

ներկայացնում,

ն

որոնց

համար

սահմանված Լ պահպանությանհատուկ ռեժիմ»: Հայաստանիբնության հատուկ պահպանվողտարածքների

համակարգըձնավորվելէ 1958թ.-ին: Որպես ԲՀՊՏ երաշխավորված են ազգային պարկերը, արգելոցները, արգելավայրերըն բնության

գործում են 33 հուշարձանները:Ներկայումս հանրապետությունում ԲՀՊՏ-ներ՝ 3 պետականարգելոց (35226հաընդհանուրտարածքով), 26 պետական արգելավայր (116110հա ընդհանուր տարածքով), 4

կառավարմանմիջոցով: Այս կարգավիճակինհամապատասխանում

ազգային պարկ (237504հաընդհանուր տարածքով) բնության Սնանա լիճը) հուշարձան: ԲՀՊՏ ընդհանուր մակերեսը (ներառյալ

են ՀՀ

388840 հեկտար է: Իսկ առանց Սնանա

տնսակների ն դրանց ապրելավայրերի պահպանություն ակտիվ տարածքիարգելավայրերը:

Մ. ՖՔՕ՛ԲՇՂԻԾ

ԼՃՎ0ՏԸՃԵՒ/ՏՔՃՏԸՃԵՔ

-

Ցամաքային ն ջրային

լանդշաֆտներիպահպանություն, ռեկրեւսցիա: ՄԼ

ՃԱՎՃՕՔԲԾ ԽԲՏՕՍՔՏՔ

ԽԱ

ռեսուրսներով

թ.Օ1ԼԲՇԼԻԾ

պահպանվող

ՃՋԻ'Ճ

տարածքներ

-

-

Կառավարվող ռեսուրսների

խնայողական օգտագործում:

ն

380000հա, կամ ՀՀ տարածքիմոտ 13,0774-ը:

ֆլորայի ն ԲՀՊՏ-երում պահպանվումեն հանրապետության ֆաունայի տեսակային կազմի 6074-ը, որոնց թվում հազվագյուտ,

անհետացմանվտանգիենթարկվածն էնդեմ տեսակների գերակշռող մասը,ինչպես ճան վայրի գենետիկռեսուրսները:

Հայաստանի բնության հատուկ պահպանվող տարածքները բացի, կոչված (ԲՀՊՏ), երկրի հարուստ կենսաբազմազանությունից են

պահպանելու

առանձնճահատոկ

նշանակություն

լճի մակերեսի այն կազմում է

ունեցող

ՊԵՏԱԿԱՆ

ԱՐԳԵԼՈՑՆԵՐ

Պետական արգելոցները գիտական,կրթական,

պատմամշակութային արժեք ներկայացնող առանձնահատուկ բնապահպանական, գեղագիտական հատկանիշներով օժտված

միջազգային ն (կամ) հանրապետական նշանակություն ունեցող տարածքներեն, որտեղ բնական միջավայրիզարգացումնընթանում է առանցմարդու անմիջականմիջամտության:

Արգելոցներում անժամկետ

վերցված բնության

ապահպաճությանտակ

են

բաղադրիչներըմիասին: Դրանք ենթակա

բոլոր

չննճ տճտեսական օգտագործման, խստիվ արգելվում են

որսը,

հատումները, խոտհունձը, անասունների արածեցումը, բույսերի

ներմուծումը,

կլիմայավարժեցումը

գործունեությունն Արգելոցներն նրանց

ունեն

ն

սահմանափակվում

հնտազոտություննրով

ն

Մարդկային

այլն: է

գիտական

միայն

ճանաչողակասն

զբոսաշրջությամբ:

գիտական հաստատություններիկարգավիճակ.

աշխատանի

նպատսկ`՝

Լ Օ։Օ`Ջպետք լինի

բնական

գործընթացներիբազմակողմանիուսումնասիրությունը: Ըստ

1994թ.

ԼՍՕԳի

միջազգային

դասակարգման`

պետականարգելոցները «ԼԷՃ» կարգի պահպաճվող տարածքներեն: ՀՀ-ում

գործում

են

«Խոսրովի

անտառ»,

«Շիկահող»,

«Էրեբունի» արգելոցները,որոնց ընդհանուր տարածքը 35321.80 է

հա

(ՀՀ տարածքի 1,2 24 -ը):

1.«Խոսրովիանտառ»

ն

լանջերին, Ազատ

Վեդի

Արգելոցը ընդգրկում եզակի համակեցություններով. կենդանական

սովորական հացենին, արոսենին, ն կովկասյան ցախակեռասը,բռնչին, դժնիկը, ասպիրակը, թխկու տեսակներ: տանձենու տարբեր արգելոցը հանդիսանում է լավ «Խոսրովի անտառ» տարածված

(նկ56),

նն

պահպանվածբնակատեղի հազվագյուտ ն անհետացմանվտանգի համար, ինչպիսիք են՝ ենթարկվածայնպիսի կեճղաճատեսակների հովազը, բեզոարյան հայկական մուֆլոնը, առաջավորասիական սպիտակագլուխ անգղները, մորուքավոր արծիվը. անդրկովկասյանգորշ արջը, ինչպես նան լուսանը, վայրի խոզը.

այծը, սն

ն

այծյամը,

գայլը,

աղվեսը

ն

այլն: Այդտեղ կան

տեսակ

ողնաշարավորկենդանիներ,ճնրառյալ ՀԿԳ-ում գրանցվածավելի քան 50 ն ԲՊՍՄ Կարմիր գրքումգրանցված11 տեսակ: Կաթնասուններըներկայացվածեն 55 տեսակով.թռչունները՝ 142,որոնցից 66-ը գրանցված են ՀՀ կարմիր գրքում, սողունները՝30, ն

9 տեսակով: ձկնճերը՝

արգելոցումձյունածածկծանր ձմեռների

դեպքում կենդանիներինսպառնում է քաղցը ն վտանգում որոշ տեսակներիհետագա գոյությունը: Այդ սպառնալիքիցխուսափելու համար կազմակերպումեն կենդանիների կերակրում: Արգելոցում

անհրաժեշտէ աշխատանքներկատարել կանխելու համար այն բոլոր

է

բարձրակարգբույսերի մոտ 1849 տեսակ, որոնցից 146-ը գրանցված են ՀՀ բույսերի Կարմիր գրքում, ընդ որում 24-ը՝ Լէնդեմներ: Արգելոցումպահպանվումեն նան գիհու ն կաղնու ճոսը անտառները

«Խոսրովի անտառ»

Ստեղծվել է 1958թ. (տարածքը 23095.5 հա): Գտնվում Լ Արարատի մարզում. Գեղամա լեռնաշղթայի հարավային, ՈՒրծ ն Երանոս լեռնաշղթաննրի հյուսիս-արնմտյան

ավազաններում. ծովի

մակերեույթից700-2800մ բարձրությանվրա (նկ.51): -ճոսրանտառային, չոր պահպանվոմ են Այստե ն ֆրիգանայինլանդշաֆտները բուսական ն կիսաանապատային

երկկենցաղները՝4 արգելոց:

գետերի

վտանգները,

որոնք

կարող

են

կործանարար

լինել

տարածքի

պահպանվող

համար

(հրդնհնր

ն

է, քանի որ պահպանումէ ամենակարնորներից նշանակությամբ եզակիբնականգենոֆոնդը:Արգելոցը գտնվում վայրիհացազգիների

տարերային

ադետներ):

է

«Շիկահող» արգելոց: Կազմավորվել է

հարավում, Մյունիքի

Մուշաբույր

1958թ.-ին. մարզում`

ավազանում: Գրավում է

:

Գտնվում

Ծավ

ն

է

Շիկահող

գետերի

տարածք` ծ.մ.700-24001

12137.075հա

Այստեղ պահպանվում նան

են.

ԽՍՀՄ Կարմիր բույսերի Կարմիր գրքում, այդքանէլ` նախկին կազմվածեն հիմնականում գրքում:Բուսական համակեցությունները այծակն գլանաճն, միամյա հացազգիներիցա̀շորա վավիլովի, անքիստ բթաթեփուկըն այլն: մի քանի տեսակներ, գարու ցորենի 4 Տարածքում հանդիպում են աշխարհումհայտնի վայրի (Լոնծսո տեսակներից նրեքը` արարատյան կամ երկհատիկ

պուրակները): Բուսական

բույսերի

կաղնու, բոխու անտառները,

արնելյան հաճարի, ընկուզենու

սոսու,

աշխարհր

ներկայացված

է

բարձրակարգ

տեսակով, որոնցից 70-ը գրանցված է ՀՀ Կարմիր

գրքում: «Շիկահող» արգելոցում

աճում

այնպիսի էնդեմ տեսակներ, ինչպիսին

8ոՅւո

Հայաստանի ֆլորայի

են

Զանգեզուրի տանձենին,

են

զանգակածաղիկը,Զանգեզուրիշնկոտեմը ե այլն: Զանգեզուրի Կենդաճական աշխարհը նույնպես բազմազանէ` 208 տեսակ ողնաշարավոր կենդանիներ, որոնցից ՀՀ

գրքում գրանցված

ն

կենդանիների Կարմիր

Կարմիր ցուցակում՝ 8 տեսակ:

ԲՊՄՄ

Արգելոցում կա բեզոարյան այծ,

գորշ

արջ,

`

մացառախոզ,գայլ.

աղվես, կզաքիս, անտառային կատու, հազվադեպ նան գյուրզա,

մ

են ՀՀ

վայրի բնության հարուստ կենդանականն բուսական

համակեցությունները(կենու,

ն

մարզում, Երնանից 8-10կմ հեռավորության վրա, է 89 հա Գեղադիր գյուղերի միջն (նկ.53): Գրավում

տարածք ծ.մ. 1300-1400 բարձրություններում: ն բազմատես Չնայած փոքր տարածքին, ունի հարուստ 293 տեսակ անոթավորբույսերից7-ը գրանցված բուսականություն:

Հայաստանի

բարձրությունների սահմաններում(նկ.52):

ինչպես

Կոտայքի

Շա),

ուրւսրտու

(1. առո)

ն

վայրի միահատիկ(1. ԵօՇՕԱօսո): հացազգիների վայրի ավելի

100-ից Արգելոցում կան (ճկ.54): տարատեսակներ է Կենդանական աշխարհը այստնղ ներկայացված տեսակով: Տարածված են ողնաշարավոր կննդանիների սիրիակա լճագորտ. դոդոչ,։ կանաչ երկկենցաղներից` գյուրզան ախտորագորտ,սողունների տեսակ՝ անդրկովկասյան

կրիա, 50 տեսակի օճի տարբեր տեսակներ, միջերկրածովյան ճնճղուկազգիներ,կաթնասունննր՝աղվես,

թռչուն՝ հիմնականում ն այլն: աքիս, կզաքիս, գայլ, գորշուն,բազմաթիվկրծողներ գոտին բացակայումէ պահպանման Մինչն այժմ արգելոցում են զարգացմանհետնանքով խախտված ն

հովազ,

հւսյկական իժ, վայրի հնդկահավ, գառնանգղ, սն անգղ ն

այլն:

քաղաքաշինության

էկոհամակարգերը:

«Էրեբունի» արգելոց:

Հիմնադրվել է 1981թ: Նոյատակն է` լեռնայինքսերոֆիտ, էնդենմ ե եզակնն քնական համալիրների պահպանությունը. Տարածքով` Հայաստանի ամենափոքրը արգնելոցն է, սակայն իր

|

ՊԵՏԱԿԱՆ

«Կովկասյան մրտավարդի» արգելավայր:

ԱՐԳԵԼԱՎԱՅՐԵՐ

Հայաստանում նոկասյան

Պետական արգելավայրերը կրթական, ՇՅԱՇՅՏԼԸՇԱո)ամենամեծ գիտական,

մրտավարդի (Խիօզօժշոմւօո

զանգվածն

է:

Այստեղ

մրտավարդի

պատմամշակութային, տնտեսական արժեք ներկայացնող կրճատման հիմնական պատճառը էկոլոգիական պայմանների, տարածքներեն, որտեղ են հատկապես կլիմայի փոփոլխությունը է մասնավորապես ապահովվում ն դրանց էկոհամակարգերի խոնավությաննվազումը:

բաղադրիչների պահպանությունը ն բնականվերարտադրությունը:

Այս տարածքում արգելվում է ցանկացած գործունեություն, որը խախտում է արզելավայրի էկոհամակարզերի կայունությունը կամ սպառնում է հատուկ հոզածուքյան կարիք ունեցող

էկոհամակարգերի, բուսական

ն

կննղանական

«Արարատյանորդան կարմիր» արգելավայը: Աղուտ հողերում պահպանվում է որդան կարմիր (ԽՈուցուօմ6Տ

հշածի) էնդեմ միջատը, որի թվաքանակի կրճատմանը նպաստել

աշխարհի

ներկայացուցիչների, զիտական կամ պատմամշակութային արժեք

ունեցող օբյեկտներիպահպանությունը:

Արզելավայրային ռեժիմը

պահպանության

ենթակա

վերաբերում

կենղանու

կամ

Արարատյանդաշտի աղուտների աղազերծման գործընթացը:

միայն

է

է

«Ախնաբադիկենու պուրակ» արգելավայր: Այստեղ պահպանվողհատապտդայրն կենու (18ՃսՏ ԵՅՇօճէճ)

բուսատեսակին,

համակեցություններին,ջրային օբյեկտներին, իսկ մյուս բնական ռեսուրսներըկարող են օգտագործել:

ոչնչացման պատճառ կարող

են

հանդիսանալ կենու գնղնցիկ

ճյուղերի օգտագործումըթանկարժնքծաղկեփնջերի համար, ինչպես

Հայաստանի արգելավայրերը 1ՍՇԿ-ի դասակարգման ճան կենուն ուղեկցող ծառատեսակների համաձայն համապատասխանումեն «ԽՃ» կարգի պահպանվող անտառներինվազեցումը:

հատման

ն

ստվերախիտ

տարածքներին:

Նշեն,

Հայաստանի արգելավայրերից

մի

էկոլոգիականվիճակի մասին:

քանիսի

«Արջատխլենու»արգելավայը: Արջատխյենին (Ըօաստ Շօխւոձ) բազմանում ``

«Սոսու

է

Կովկասի

տարածքի

արնելյան

(րուտոստ օոշուռիտ) ամենախոշոր պուրակը (նկ.55):

թվականներից հետո պուրակի վերին հատվածում մշտական բնակություն վտանգում է պուրակի

սոսու

1980-ական

մարղկանց էկոլոգիական

ամբողջությունը:

բնական

վերաճով` սերմերից: Այստեղ արջատխլենու առանձնյակներըշատ են: Սակայն, արջատխլենուգեղեցիկ ամուր բնափայտը գործածվում

պուրակ» արգելավայր:

Պահպանվում

է

է

որպես շինանյութ նեղ կենցաղային կարիքների համար, որն էլ

պատճառ է հանդիսանումթվաքանակի կրճատման: Սեր հանրապետությունումգործող արգելավայրերի մասին ամփոփ տեղեկություններ բերվում

տվյալներով):

են

ւսղյուսակ

1-ում

(2004թ.

«Զանգեզուր» արգելավայրը:

Արգելավայրի կազմակերպմանհիմնական նպատակը Զանգեզուրի ն Բարգուշատի լեռնաբազուկներիհարավային

լեռնալանջերի բարձր

լեռնային

էկոհամակարգերի յուրահատուկ

աշխարհը, ինչպես

ջրային

բուսական

ճան

ցամաքային

ն

ն

կենդանական

արգելավայրի տարածքում առկա պատմամշակութային հարուստ ժառանգության պահպանություննէ

(նկ.593:

Գյուլագարակի|

սոճու

Լ

Գոռավանի | ավազուտներ 10.|

Բանքսի

Հայաստանի հանրապետությունում գրանցվածարգելավայրերը լլ.|

`

Հիմնադրման

-

2.

3.

օբյեկտը տեղադրությունը | Պահպանության անվանումը (մարզ),

| Սոսու

5.

ծ

՝

տարածքը 1959 Տավուշ, 25 հա

պուրակ|

| Արջատխլենուլ

Սնանի

|

|

|

Տավուշ.

(Ռելիկտայինարջատխլննու ն կենու պուրակները ն Եզակի ռելիկտայինգիհու

Ջերմուկի

|Ռելիկտային կենու եզակի

|Կովկասում արնելյանսոսու միակ բնականպուրակը

40 հա

՛

պուրակը

Սյունիք,

64.2 հա

13. տ

Վ

տառային

Կովկասյան մրտավարդի

3312 հա

Լոռի,

1000 հա

ԱրագածիԱրագածոտն, | ալպյան իա

ն

'/«Ջնրմուլկ» հանքային ' Հոոյոց ձոր ար կան բանի,

ԱրզականիՍնեղրաձորի

բուսական

կենդանական

համակեցությունները

նհհարակից ալպյանմարգագետինները Քարեբարե լիճըն 1իճը

Իջնանի

լ...

ԳանձաքարիՎնրին Աղդամի

Վ.

Կոտայք,

13.532 հա

15.|

Ռելիկտայինկովկասյան մրտավարդենի

սոճու (Ռնելիկտային անտառները

Մնացորդայինսորուն Արարատ, |ավազներիեզակի 95,999հա բուսական ն կենդանական տեսակները 1959 Կոտայք, |Բանքսիսոճու եզակի 4 հա տնկարանային պուրակը Ռելիկտային գիհու նոսր անտառները ն տանձի մնացորդային այգին, տրագականտայինգազերը Հազվագյուտկենդանիներ՝ հայկական մուֆլոն, 1958 Վայոց ձոր, բեզոարյան այծ, 3865 հա արջ,առաջավորասիասկան հովազ. լեռնային անտառներ

նոսրանտառները (Արեգունու) Գեղարքունիք, աուք դրանց բնորոշ

գիհու նոսրան-

Լոռի,

2576 հա

՝

Գոր, եայոց

ՀեՌՀերի ճոսրուտային

Արգելավայրիտարեթիվը,

| Ախնաբադի | կենու պուրակ

Լ

սոճու

ա

"

Աղյուսակ1

7թ

Աթ

Մարգահովտի

7.|

Աղյուսակ 1-ի շարունակությունը Անտառային կենդանիներ՝ այծյամ, գորշ արջ, ազնվացեղ եղջերուն այլն

Տավուշ,

5908 հա

|

1971 Տավուշ. 6813 հա

ջուր

Հազվագյուտ ն արժեքավոր /|կենդանատեսակներ՝ արջ, այծյամ, մարեհավ նայլ անտառային տեսակներ Հազվագյուտնարժեքավոր |կենդանատեսակներ՝ արջ, այծյամ, մարեհավնեայլ անտառային տեսակներ Հազվագյուտն արժեքավոր

Նըւր թամ արնի

ենդաճնատեսակները՝

վ անտառային տեսակներ, լեռնային անտառներ ՛

Գետիկի

17.|

ԱԶԳԱՅԻՆ

Ադյուսակ 1-ի շարունակությունը Հազվագյուտն արժեքավոր 197) ճնտառայինկենդանատեսակԳեղարքունիք, ՄԴ: ճեր՝ արջ, այծյամ, վայրի խոզ, մարեհավ, լեռնայինանտառներ

:

:

Աորրոնիք

Ազգային

'

լ

հատուկ

ջրաբանական

20.Ար .

22.

ողաքարի

Գորիսի

23.| Սն

շձ.

կարմրի

21.| Բ

լիճ

|

25.

26.|

Արարատյանորդան կարմիրը Արմավիր,|ն բնորոշ անապատային 219,85հա (բուսականությունը:Եզակի բուսական համակեցություն 1989 Սյունիք, /Հայկականֆլորայի ն 2728հա |ֆաումայիտիպիկ տեսակներ Ռեգիոնին բնորոշ անտառային 1972 Սյունիք, (էկոհամակարգեր,անհետացող 1850 հա բույսերի ն կենդանիների տեսակներ Բարձրլնռնայինհրաբխային ծագմանեզակի ջրավազանն 2001 Սյունիք, հարակից բնատարածքների 240 հա ն կենդ. բռւս. համակեցություններ

|

Խոր Վիրապ

Գիլանի

Զանգեզուրի

են

Ջրաճահճային էկոհամակարՄրարատ. ն բնորոշ կենդանիների Ող 50.28 հա բույսերի տեսակն.

| լ

:

118 հա

17368.77հա

Այսինքն ազգայինպարկի արգելավայրեր:

աշխատանքների Լուսավորչական

`

երթուղիներ.հիմնադրվում կացնում ճանապարհներ,տուրիստական ազգային են բնության թանգարաններ:Այս բոլորով հանդերձ մնում է բուսական, կենդանական պարկերի գլխավոր ճպատակը ն բնությանհամալիր պահպանությունը: ղաշխարհի Հայաստանի ազգային պարկերը 1ՍՇԱ-ի միջազգային լ դասակարգման համաձայն «1» կարգի պահպանվողտարածքներ են:

:

Արարատ, |Լեռնայինէկոհամակարգեր

2009 Սյունիք.

ճան

է հանգստի, տարածքի որոշակի մասը տրամադրվում ակտիվ միջոցառումների համար: կուլտուրական` ճանաչողական ն համար անց նն կազմակերպման

|

ընդգրկվել կարող

-

ջրատարածքները

ռեժիմ: յան համար սահմանվածէ պահպանութ հանգստի Պարկի տարածքը բաժանվածԷ արգելոցային, (ռեկրեացիոն) ն անտեսական գոտիների:Պարկի տարածքում

:

ս

(ներառյալ

տարածքներեն, նշանակություն ունեցող (կամ) հանրապետական ն արժեքների որոնք բնական լաճդշաֆտների մշակութային կրթական, գիտական, շնորհիվկարող են օգտագործվել զուգորդման որի ռեկրեացիոն,մշակութայինն ւոնտեսական ճպատակներով,

կենդաճնատեսակները՝ Վայոց ձոր,|բեզուսրյան այծ, հւսյկական 18.| Եղե 4200 հա մուֆլոն, առաջւսվորասիակւսն Դ. հովազ, վայրի ցորնճի մեծ բազմազանություն Հանքավանի 1981 Կոտայք, 19. «Հանքավան»հանքային ջուր 0350 հա

գիսի

պարկերը

պատմամշակութային, գիտական, բնապահպանական, միջազգայինն ռեկրեացիոնարժեք ներկայացնող գեղագիտական,

Հազվագյուտն արժեքավոր

ՊԱՐԿԵՐ

Ձւանգեզուրին Բարգուշատի բարձր լեռնային Ալոհամակարգերի բուսական ն կննդանականաշխարհը

«Սնան»

ազգայինպարկ:

2000մ Կազմավորվել է 1978 թ., Գեղարքունիքի մարզում, ն Ներառում է Սնանա լճի ջրային հայելին բարձրություններում: հատակային դրան հւսրող ափամերձտարածքի ջրից ազատված (նկ.47): Տարածքը մինչն շուրջլճյա ավտոճանապարհը գրունտները՝

կազմումէ

147.456 հազ. հա.

առանց Սնանա լճի հայելու` 22.697 հա: Ազգային պարկը ունի պահպանման գոտի` Սնանա լճի ողջ ավազանը,որի սահմանը անցնում է լիճը եզերող լեռնաշղթաների Գեղամա, (Արեգունի, Սնանի, Վարդենիսի,Փամբակի)

Պահպանության օբյեկտն

ջրբաժանով:

է Սեանա

լիճը` նրա ջրհավաք ավազանիեզակի ու էնդեմկենդանական ու բուսական տեսակների հետ միասին: է ճան Հանդիսանում

Պարկի

ջրլող

արգելոցային գոտում

ազգային

պարկի

ն

պւսհպանման

հրկկենցաղների`3, սողունների 17, թռչունների `34 տեսակներ: կաթնաւունների Ձկներից արժեքավոր են

Նորատուսի

գերեզմանատան

դամբարանադաշտերը պաշտպանման գոտու

Լէնդեմձկնատեսակները, թռչուններիցհանդիպում են

գանգրւսփետուր հավալուսնհրը, մն6ծ

տուրպանը, ճչան կարապը, հայկական Գայլ. աղվես, բազմաթիվկրծողներ այլն:

Ն որորը,

հետ

այլն:

Լճաշենի

խաչքարերը,

«Սնան»

ազգային

9, ն

Սնանի

ն վարդագույն

12002 թ.

արգելոցի (1958թ.)

պարկն իր

«Դիլիջան»

պետական

հիման վրա, Տավուշի մարզում: Գտնվում է

Փամբակ, Արեգունի, Միափոր, Գուգարաց լեռնաշղթաների վրա, Աղստն

ն

բարձր է

Գետիկ գետերի ավազաններում: Ծովի մակերնույթից

1070-2400

է

մ:

Գրավում է 33.765

տարածություն:Բնորոշ

հա

լայնասաղարթանտառային ծառատեսակներով (նկ.48):

Պահպանությանտակ

առնված հաճարենու ն կաղնու

են

եզակի պուրակը, անտառային

մեզոֆիլ անտառները, կենու

հազվագյուտֆառւնան,ինչպես

ճան

մի

շարք

պատմաճարտարապետակամ ու բնության հուշարձաններ: «Դիլիջան» ազգային պարկիբուսական աշիսարհըկազմված

է

ավելի քասն 900

գրանցված

են՝

Հայաստանի

գրքերում. Հանդիպում Ռելիկտային

անոթավոր բույսից,

տեսսկ են

4ր՝

ն

որոնցից 27-ը

նախկին ԽՍՀՄ-ի

ռելիկտային

ն

Կարմիր

էնդեմ տեսակներ:

փռշնու, գիհու, դրալխտածառի անտառակները,

են

ընկուզենու վայրի տնկարկները: Անտառում

հանդիպում եմ լորենի,

բոխի, թեղի, կեչի: Իջնանի լեռնաշղթայի լանջերում տարածված

ձկնկուլները, վայրի պտղատուները՝հոնենին, տլելենին կաթնասուններից`մամխին:

փոքր

հուշարձաններ,

միասին ունի հսկայական էկոլոգիական,

Ստեղծվել է վերջերս

«Դիլիջան»

ներկարսցված

ն

բազմաթիվ

տնտեսական ն սոցիալական նշանակություն:

ճ6

գոտու

ազգագրական

ճարտարապետակա

են

«Դիլիջան» ազգայինպարկ:

է

թոսաշխարհն ընդգրկում է բարձրակարգբույսերի շուրջ տեսակ, այդ թվում Հայաստանի3 ն Սեանա լճի 5 Լնդեմ ն ՀԿԳ-ում գրանցված տեսակ: Լճի մակարդակի իջեցման հետնանքովջրից ազատված ափամերձ հողագրունտն երիզգալի մասը (մոտ 17 հազ. հա) ծածկված է սոճու, բարդու, փշատենու, չիչխանի ն այլ ծառաթփային տեսակներիարհեստականանտառներով: Ազգային ւվարկում կա ողնաշարավոր կենդանիների 336, մերառյալՀայաստանիԿարմիրԳրքում 49 տեսակ: գրանցված Սնանի ավազանում հանդիպում են ձկան`

ն

հնագիտական

ն

թռչուններիհանգստատեղի:

առանձնացված արգելոցայինտեղամաս՝ Արտանիշի,Լիճքի, Նորատուսի, Գիլլիի, Կարճաղբյուրի,Նորաշենի ն 10 արգելավայր, որոնք ձգվում են գեւռերիերկայնքով`500 մ երկարությամբ: «Սնան»

Պարկի տարածքում գանվում

է

ազգային ավեի

պարկի

քան ր

նն

(նկ.33), ոզնին, զկեռենին, կենդանական աշխարհը տնսակ

ողնաշարավոր

կենդանիներով, որոնցից 23-ը գրանցված են ՀԿԳ-ում: Ձկներից կա կարմրախայտ,Քոի բեղլու, թռչուններից` կովկասյան մարեհավ,

վայրի հնդկահավ,կաթնասուններից` այծյամ, ազնվացեղ եղջերու, լուսան, անտառայինկատու, կզաքիս, ջրասամույրն այլն:

«Դիլիջան» ազգային պարկը` նպաստավոր պայմանների շնորհիվ, ունի կարնոր նշանակություն անտառային

պահպանման,բուժման

լանդշաֆտների

հանգստիկազմակերպման, ինչպես նան տնտեսականգործուննության համար: ու

լեռնաշղթայի

Ջավախքիլեռնաշղթայիհարավ-արնմտյան լանջերին (Նկ. 49): Ազգային պարկի տարածքր կազմում է մոտ 25.000 ն

հա,

պահպանմանգոտին` մոտ 24.000հա:

«Արփիլիճ» ազգայինպարկի ճպատակնէ Ջավախք-Շիրակ բարձրավանդակի ուրույն կենսաբազմազանության

պահպանումը

(մարգագետնային,մերձալպյան մարգագետնայինն խոնավ տարածքների էկոհամակարգերի, այդ թվում` Արփի ն Ադենիսլճերի ն Ախուրյան գետի վերին հոսանքի ձախակողմյան

վտակների կեճսաբանական

լանդշաֆտային ավազանների, ու բազմազանության, բնության հուշարձանների -

բաղադրիչների

ն

դրանց

պահպանությունը, բնականոն զարգացումը, ու կայուն վերարտադրությունն զարգացմանապահովումը): Լիճը.

գտնվելով

թռչունների

համաշխարհայինչուի

անփոխարինելիդեր է կատարում՝ որպես ճանապարհին, հանգրվան: Այստեղ է գտնվում տայկական որորի ամեդլամեծ

`

միակ

բնադրավայրըՀայաստանում: Որպես ջրլող

թռչունների բնակավայր

1993թ. Արփի լիճը ճերառվել է

ն

հանգստավայր՝

«Միջազգային նշանակություն

ունեցող, հիմնականում որպես ջրային թռչունների բնակավայր, խոնավ տարածքների մասին» կոնվենցիայի (Ռամսար, 1971)

Միջազգային

Այստեղ

մեծ

ճշանակության խոնավ քանակով հանդիպում

տարածքների ցանկում: գերեզմանաարծիվը, փոքր

են

ն

այլն:

Ստեղծվելէ 2009թ:Գտնվում է ՀՀ Շիրակիմարզի Ամասիայի Աշոցքի տարածաշրջաններում, Եղնախաղի

արնելյան

ճանգրափետուր հավալուսննի

ն

ենթաարծիվը,:քարարծիվը (նկ.44), տափաստանային արծիվը

«Արփիլիճ» ազգային պարկ:

Ն

աշխարհում

գաղութը

Տարածքում հայտնաբերված են

որոնցից մոտ

25-ը

գրանցվածեն

22-ը էնդեմ

տեսակներ նն:

ամռանը

բազմաթիվ

մոտ

տեսակի բույսեր,

Հայաստանի Կարմիր գրքում, իսկ

Տարածքն առավել գրավիչ է գարնանը ն

բույսերի

գեղազարդային

խոլորձի,

ն շուշանի առատությանշնորհիվ: թրաշուշանի, հիրիկի, կակաչի

Կաթնասունները ճերկայացված

են

ընդամենը 30 տեսակով,

սակայն նրանց շարքում կան հազվագյուտ տեսակներ, որոնցից են եվրոպական ջրասամույրը ն խայտաքիսը: Տարածքում բավականին շատ

են

գայլերը, որոնք խնդիրներ են ստեղծում տեղի գյուղական

տնտեսությունների համար:

Տարածքում հայտնաբերվել

են

թռչունների մոտ 200 տեսակ,

որոնցից40-ը գրանցվածեն Հայաստանի Կարմիր Գրքում, օրինակ՝ համաշխարհային հավալուսնը՝ հազվագյուտ մոխրագույն

առումով վտանգված գանգրափետուր

Խոնավ

տարածքները կարնոր

են

տեսակների բնադրման համար, կռունկը,

մարգահավ

մկնաճուռակը:

ն

չափազանց որոնցից

:

են

մարգագետնային

Հայաստանի էնդեմ տեսակ. ԲՊՄՄ Կարմիր (Բնության ՊահպանությանՄիջազգային Սիություն Այստեղ է գտնվում

ճան

ցուցակում

գրանցված

ապրելավայրերը:

Դարեսկու

ՀՀ

Ըոքոառ .մողշխտե)

իժի

բույսերի

հայտնաբերվել

Արփի լճի ջրհավաք ավագանի մշակովի լանդշաֆտները

կազմվածեն հիմնականում հացահատիկի ն վուշի դաշտերից:

կարմիր

են

գրքում

տեսակներ, որոնք

գրանցված աճում

են

տեսակներից

միայն Սեղրու

Ֆլորիստականշրջանում. չորապտեր արծվապտերային (Շհօլճուհօտ հուդայածառ Գրիֆիթի, գիրգենսոնիահակադրածաղիկ քէօում101465). (ՕլջօոտօհուռօքքօտւՈօ88),ձմնրուկ վայրի (Շասլնջ 60106»ուհյտ),

կլորատեր,Ղ (Ճոմճաշհոծ .9օխոմթնո),

անդրախնե, անմեռուկ

«Արնիկ» ազգային պարկ:

տափոլոռ լխաղողանման (Լոլհչոնտ լոօճնտ). թրաշուշան աղասեր

Ստեղծվել

2009թ.:

է

Զանգեզուրի լեռնաշղթայի լանջին, ինչպես

Մեղրի

ջրահավաք ավազանում է

Մյունիքի

է

մարզում՝

լեռնաբազուկի հարավային

Մեղրի, Շվանիձոր

նան

տարածքը կազմում

Գտնվում

Նյուվադի

ն

գնետերի

(նկ.50): Ազգային պարկի ընդհանուր

344018

հա,

որի

մեջ

մտնում

է

նան

ազգային՝

պարկի ճպատակն

է

էկոհամակարգերի,դրանց կենսաբանական

ն

բազմազանության, բնական

բնության

հուշարձանների, էնդեմ լի

պաշարների,

բնական եզակի

հազվագյուտկենդանիների

«Արնիկ» ազգային պարկի տարածքում առկա են ուղղաձիգ լանդշաֆտների տարբեր տիպեր` ալպյան

մարգագետիններ, լեռնային

6 տափաստաններ,

զանգվածներ, կիսաանապատներ ն կենսաբազմազանություն

ն

13ԽՇՈՈՅՇ6): գնմնածաղիկռավենյան (ԻղտուիսՏտ

Գերարածեցման ն խոտհունձի ներգործությամբնկատելիորեն տուժել

է

բոսածածկութը

տարածաշրջանի

Սի

շարք

բուսատեսակներգտնվում են ոչնչացման վտանգի տակ ն հայտնվել են

Կարմիր գրքում:

Էնդեմիկ տեսակներիցհայտնի են վահանակերպ Գրոսսահեյմի

զարգացումըն վերարտադրությունը: ն

սարդակիր բոռակիր (Օքհոտ օօտաւթոտ).լսոլորձ Շելկովնիկովի

լանդշաֆտային

միջսահմանային բնակավայրերի պահպանությունը, բնականոն

բնական գոտիներ

կծկծուկ ղանձլամերատերն կծկծուկաձն (Ըօքհճթուհօոճ6քլքո6101465), (ԷքլքռշնտԿօանւքԹնճ),սարդակիր կովկասյան (Օբհւտ ՇճաօճՏ168), (Օշհւտ Եսոծե1ուճ),էննեապոգոնպարսկական (ՒԷոոշճքօջօո քօոտ1ՇսՏ),

«Բողաքար» արգելավայրի:

«Արնիկ»

(Օ1ոմւօլստհոլօքհմնտ, կատվադաղձ լերդախոտատերն(Վօքօա էսօշհւթիճ), սագասոխուկ ցողունավոր (Օոջօճ Տեքաոռ),եղբորոսին

այլն: Այն

բնակատեղի

է

անտառային

ունի

հարուստ

հազվագյուտ

ն

Ք105Տհճում (Եօլաղօքթտտ առնալրջուն

-

լրջունատերն

հարավային Անդրկովկասի էնդնմ), (Տոողօւաուճ քլատելթեչ--Հայկական

լեռնաշխարհի էնդեմ), շնկոտեմ զանգեզուրի (Լհռտք:2ոոքօշսւնողհարավային Հայաստանի էնդեմ), սիմֆիանդրա զանգնզուրի

(Տյոքհչճոմոռ 2ռոթօշնո8--

հարավային Անդրկովկասի էնդեմ).

գազ

անհնտացողայնպիսի կենդանականտեսակներիհամար, ինչպիսիք

Խաքւօշումօ:11 Կիրպիչնիկովի (ՃՏեռջոխտ Անդրկովկասիէնդեմ), գազ

են

օրդուբադի (ՃՏԱՅՔՅԱՏ Օրմսեոմօոտւտ- հարավային Անդրկովկասի

առաջավորասիականընձառյուծը, բեգոարյանայծը, հայկական

մուֆլոնը, միջերկրածովայինկրիան, հայկական իժը, կովկասյան ջրատամույրը.կասպիականհնդկահավը, կովկասյան մայրեհավը այն:

ե

Լնդեմ), հիրիկ

Գրոսսահնյմի

(ոտ

ք:օտտիօյում հարավային

Անդրկովկասի էնդեմ), սոխ ակակա (Ճլիսու

-

ուտ

Հայկական

լեռնաշխարհիյուրահատուկ էնդեմ), մկնասոխ ատրոպատանյան

միայն են

-

էնդեմ),

ոճլուօճ

հարավային

(Ճոջմոխտ

որի

բուսատեսակներ կամ

ստեղծել նոր արզելոցներ ն

ամբողջական համակեցություններ:

առանձին

են

նորանոր տեսակճեր

էկոհամակարգերը,

տարիներին,

գյուղատնտեսության

բնական

հատկապես վերջին ու

բույսերի

բուռն

էնդեմ), լխլածաղիկ Թախտաջյանի

նշննի Նաիրյան

(ՊՃօԼԵեոտշսու քճուշսմճեո-

ՓոքրըԿովկասի էնդնմ),

(Տօւճ Ճեոօքուռոճ- հարավային Անդրկովկասի յուրահատուկ

էնդեմ),

հուրանային

վարդակակաչ խճճված (1սնհքճՀօոլտօ խռնդատ

Անդրկովկասի հարավային Անդրկովկասի

են

նե

(Տօօքես|ոու12նհտյճոււհազվագյուտ էնդեմ):

ոչնչանում

հետնանքով,

Արդյունաբերութան

զարգացման արագորեն են ոչ

անխուսափելի ոչնչացման: Ընդ որում, կարող

հետնանքով կննդանիների մատնվում

ոչնչանալ նան

պատճառով ծրազրվում

կենդաճնճատեսակներ, այլ Այդ ՝

արգելավայրեր, նպատակ ունենալով վերջիններիս փրկել իսպառ

ոչնչացումից: «Հայաստանի բնության հատուկ պահպանվող տարածքների

2003-2010թթ. զարգացման պետական ռազմավարության ու գործողությունների ազգային ծրագրով» ճախատեսված է ստեղծել 11 ճոր ԲՀՊՏ-ներ՝ 1 պետական արգելոց, 2 ազգային պարկեր, 6 արգելավայրեր ն Հայաստանի համար ճոր կարգավիճակունեցող 2

«Գնիշիկ (Արփա)» (նախատեսվող

բնապահպանությանճալխարարության

ծրագրեր

ՀՀ

ՀՀ բնական պարկերը ՀՀ օրենսդրությամբնախատեսված

բնական պարկեր: չեն: են

Ներկայումս կողմից մշակվել

15000 հա). «Ջերմուկ» ազգային պարկերի, տարածքը` մոտ «Որոտան» (նախատեսվող տարածքը՝ մոտ 24000 հա), «Կիրանց» ն

«Արայի լեռ» պետականարգելավայրերիստեղծման մասին:

ԲՆՈՒԹՅԱՆ

ՀՈՒՇԱ

Բացառիկ կամ տիպ

տար

հատուկ արժեք ներկայացնո

Հուշարձանի որը վնասո գործունեություն, պահպանությունը: ու

Հայաստանի կարգի պահպանվողտ

լ

համապատասխանումեն «41»

Հայաստանում լան բաղադրամաս

առանձին են

ձնաբանական ն այլ հա բնության կե ստնղծել

բազմազանությ

մեծ

հարուստ ՀՀ.

նշանակություն:

բն

կառավարությ

«Վարդան

Մամի

ՀՀ բնությանկենսա

տարածքումգտնվող են

«Սֆագնումայինմամուռմնե Անկենդան հուշար ճառագայթաձն մերկացու հրաբխային կոնե կիրճեր),

ն

հողմա ռելիեֆի ներ, ժայռաբուրգերը (Գորիս, լ

բարձրլեռնային լճակներ

(Ջերմուկի, Շաքիի, Թռչկան

Բնության հուշարձանների ստեղծման նպատակնէ մարդու

ակտիվ ճերգործությունից զեր

արիաողական տաճան

տպահել բնական

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

բոլոր

բարձրարժեք համալիրները, նրանց յլճնահատկությունները,բնության անկենդան հրաշակերտ գոյացումները, որոնք ճերգրավվածչնն բնապահպանական

ավելի ունեցող տարածքների մեջ: Բնության ա շարձանի կարգավիճակը ն ռեժիմի ասհմանումը տրվում է կառավարության որոշմամբ, որի համաձայնհաստատվումէ ճրա անձնա գիրը ն հ պահպանության

ոն ւ յորգամիճւն արձ

1.

Վարդանյան Ժ.Հ.

ն

պատասխանատուն:

Շրջակա միջավայրի պահպանություն,

Երնան, ՀԳԱ, 2005, |

2.

:

յ

ՀայրապետյանԷ.Մ., ՀարությունյանԼ.Վ., Հարությունյան Ս.Ս., |

էջ

|

ՀայաստանիկննսաբազմազանությանՉորրորդազգային

զեկույց,ՀՀԲնապահպանությաննախարարություն,Երնան,

:

Յ

Հայաստանիբնաշխարհ, Հայկական հանրագիտարան, Երնան, 2006, 692 էջ,

4.

Գնորգյան Ա., Աղասյան Ա. Հայաստանիհանրապետության բնության հատուկ պահպանվողտարածքների համակարգի '

ներկա վիճակը, Երնան 2008.52էջ 5.

Խանջյան

Ն.

Հայաստանիբնության հատուկ պահպանվող

տարածքներ, ՀՀ Բնապահպանությաննախարարություն, Դար, Երնան, 2001, 64 էջ, 6.

Խանջյան Ն. «Խոսրովի անտառ»

արգելոց, «Վարդ հրւստ»

ՍՊԸ, Երնան, 2009, 98էջ, 7.

Մելքումյան Լ. Էկոլոգիայի հիմունքներ, Երնան, Զանգակ -97, 2008, 288 էջ,

8.

Մելքումյան Լ. Բնության պահպանությանհիմունքներ, Երնան, Զանգակ -97, 2008,

9.

էջ,

Ղանդիլյան Ա.Պ., Բարսեղյան Ա.Մ. Հայաստանի վայրի ուտելի

համեմունքայինբանջարաբույսերիգննոֆոնդը,Երեան. Ամարաս, 1999, 48 էջ, 10. Ծատուրյան Թ.Գ.

,

Գնորգյան Մ.Լ. Հայաստանի ուտելի վայրի

բույսերը, Երնան, «Լուսակն», 2007թ,300էջ, 11.

ՀարությունյանԼ.Վ., Հարությունյան

դենդրոֆլորան,Երնան, Լույս, 1985,

Ս.Լ.

Հայաստանի

1-2 մաս,

ն

17. ՀՀ կառավարությանորոշումը՝ «Արփիլիճ» ազգային պարկ

սանդծնլու, «Նրփի լիճ» ազգային պարկի ն «Արփի լիճ ազգային պարկ» ոչ առնտրայինկազմակերպության կանոնադրությունը

հաստատելումասին,16.4.2009թ.,Վ

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

405,

1. Աղասյան Ա.Լ. ն ուրիշներ «Պարտավորենք ւվահպանել» ԲՊՍՄ

Կարմիր ցուցակում ն ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

---ՀԼԼԼԷՆԸԼԸաԸ

Նա

աԼ

աՀ

աշաւաե

Լ

արե

Լաաաջա շաա

աւոանոաաւաւ---

Հայաստանի երկկենցաղներըն սողունճերը,Եր. 2009, 32Լջ, 1. ԽքոշոճըԽոտ

Ճթոաաօն ՇՇր. 20:801156.

Էքրոււ. 1987.

"ՃԱՈՇԼՅՈ", 1246. 11 Էքոշղո

ՍՈՍՅ

Ճքոժմաօք

ՇՇՇ.

ԲՅորաոււ

.

Եքօտող.1988.

ԼԿԵԲՈՐԱՏՈՐ

ԱՇԽԱՏԱՆՔ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ՏԱՐԱԾՔՈՒՄ

ԱՆՀԵՏԱՑՈՂ

ԲՈՒՍԱՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

ՀԱՆԴԻՊՈՂ

ՀԱԶՎԱԳՅՈՒՏ

ԵՎ

"ՃՋՅՇ1ՅԱ",2706. 18 Լ

ՉԼԱԼՇԵԱՎԱԵԼքՅօքօղւ ԽԼՓոճտյուղ

Փո.իոՇո.թՇՇ.

Փ:ւօքեւՃթո

ԼԱԲՈՐԱՏՈՐ

ժե

2007,62-666. Ճթուշուտտ

11 18272ԹԽ:ո 11.74.

ԵՕւոու0-Լ60-թմֆավօ6 ամ ՕԿՇքԻ Ճքեօշոտի

ԴքյոլեւԵՕՐԱԼՈՒՎՇԸԽ0107-18.

1941, 1.2, ՂՇտոռծո-Էքօրու,

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ՏԱՐԱԾՔՈՒՄ

ՍՆՆԴԻ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՎՈՂ

ՄԵՋ

ՀԱՆԴԻՊՈՂ

ՎԱՅՐԻ

ՖԼՈՐԱՅԻ

ԲՈՒՅՍԵՐԸ --------ԼԸԷԸ-ՆՀ-Հ-Հ-

1806.

ԼԱԲՈՐԱՏՈՐ

ԱՇԽԱՏԱՆՔ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ԱՆՏԱՌԱՅԻՆ

ՀԱԶՎԱԳՅՈՒՏ

ԵՎ

ԼԱԲՈՐԱՏՈՐ

ԱՇԽԱՏԱՆՔ

ՀԱՄԱԿԵՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՊԱՀՊԱՆՎՈՂ

ՏԱՐԱԾՔՈՒՄ

ԱՆՀԵՏԱՑՈՂ

ԿԵՆԴԱՆԱՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

ԼԱԲՈՐԿՏՈՐ

ԱՇԽԱՏԱՆՔ

ԲՆՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՏՈՒԿ

ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ՀՀ

ԱՇԽԱՏԱՆՔ

ՀԱՆԴԻՊՈՂ

ՆՎ

ՀԱԶՎԱԳՅՈՒՏ

ե-ն

ՊԱՀՊԱՆՎՈՂ

ՏԱՐԱԾՔՆԵՐ

ՄԵՐՈՒԺԱՆ

ՀԱՅԿԱՐԱՄԻ

ԱՆԺԵԼԱ

ԼԻՊԱՐԻՏԻ

ՍԱՍՎԵԼ

ՋԱՆԻԲԵԿԻ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ԳԱԼՍՏՅԱՆ

ՄԿՐՏՉՅԱՆ

ԹԱՍՈՅԱՆ

ԿԵՆՍԱԲԱԶՄԱԶԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ

ԲՆՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՏՈՒԿ

ՊԱՀՊԱՆՎՈՂ

ՏԱՐԱԾՔՆԵՐԸ

Սրբագրիչ`

Ա.Լ. Մկրտչյան

Համակարգչայինձնավորումը

Ս.9.Թամոյան

|ՏՑՈ 978

-

54 -234-8

Տպագրությունը՝օֆսեթ: Չափսը՝ 60584 Լ/16: Թուղթը` օֆսեթ: Ծավալը՝ 5,5 տպ. մամուլ: Տպաքանակը` 200 օրինակ: ՀՊԱՀ հրատարակչություն,Երնան, Տերյան 74