Հայաստանի վայրի պտուղները

ՊԱՀՊԱՆԵՆՔ

ՀԱՐՍՏԱՑՆԵՆՔ

ՀԱՅՐԵՆԻ

ԲՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ

ԱՈ

թ

Ե.

ՄԱՐԳԱ

ԵՐԵՎԱՆ

ՀԱՅՊԵՏ

ՀԱՅԱՍ ՊՏՈ

Ա.

ՃԸՃ17Ք

1ՔՐճթր

քօե

Իրժի,

«քե

ք81,

ոգերծ)

ի

Հ

Հրաուոոցթ րաջիկգիոաորաագ տենարաանոոթ

(էհ

լ

ՃՐՔՈԱՑԱ

ԼԱ

ԲՓՔԲԵՕՑԱՎ1

ԼՕՔՃՈԲՕՑԱԿ

ձրԽքիհ Աէ մԱ0ԲՇ17/ ՌՈՑրԵԼ

ՕՐՃԱԵՇ

ու

Աշխատությունում նկարուգովածլ Հայաստանի վաչբիպտղա-ճատապաղային տֆսակնեոը, նշանց բիոլոգիականառանձնանատկություննեբը ե օշգտագուծումք: Համառոտակիարծարծված է նան պաղատու ն այլ մասսիվների պաճպանման անտառայգիների ստֆղծմանխնդիոբները: է անտռառատնտաեսությունների, ԳՐքույկը նախատեսված պահածռնեբի արդյունաբեբության աշխատողների, ինչպես խան լայն շոջաններինամար: ինթերցողների

Թյուն է վել

նան

հ

պտ

Կարելիայի մարզում՝ 2 Հայաստանում վայրի մորի

դրդի

պատերազմից առաջ Սովետ քանչյուր տարի մթերվել է մուտ միքբզ, որից Անդրկովկասում`20 սիական ոնտպուրլիկանե

տաղզորժման ճարուստ փորձ: 0

Սովետական մե Միության

բույսերը:

ններում աճող վայրի կամ կիսա

արտադրանքի աառւլների են նան տալ Ճումթկարոզ Հա

ավելացնել2,7 քատվությումնն

նճին այժմ հոսնդուն կերպով մարի առաջաղրանքներըճաջո նախատեսված Հ լոթնամյակի ըն Հիմնել ՉՕ Հազար ճեկտար նո

ոնսոլուրլիկայի պտղաբուծ

սպողզաբո

ՍՄԿՊ147 Ճարմա զոսմմա

ՆԵՐԱԾՈՒԹ

ձին պատմություն, սակայնվերջին1-2

տասնամյակի բնթացքում այն ճամարյա ալքաքող է արված: Վայրի պտուղների բազմազանությամբմեր ոնսպուբլիկան Միության ոնսպուբլիկաներիչարքում դրավում է առղաջին տեղերից մեկի։ Ալոպես, օրինակ մեր անտառներում վայրի աճում եկ խնձոկամ կիսավայրի վիճակում փարթբամորեն մամու բննու, տանձնինու, բալենու, արոսի։ կեռասենու, տանձենու նոնենու, տխիլենու, ընկուզենու, շլորենու Թզենու, փշատենու, Պոնի, զկեոի, կովկասյան խուրմա-

նշենու, մասրենու, ճաղարջենույկոկոռշենու, մո-

մե

բենու, մոշի հ հլակի բազմաթիվ տեսակներ ենքատեսակձներ։ Առանձնապեսվայրի պտուղներով արուստ ենր ու

նն

Շամշադինիշրջանի անտտոների, որոնք

կարող խջնան ի

են

տալ

մոտավորապես

անիի

անտաոնե

2811,8--Տ,2

15-2

բնրյանինը՝ ճաղաի տ, բ ՄՍտեփանավա չ ,. ն ա՞ն տ, զար ճ ը Դո՞՞Կ :

նինը՝1--1,2

Ճազար տ, վին մասսիվները 500-800

15-27

ամեն

Ճաղզար «ազա

տ,

Ր 299--3

Ալավերդունը՝

0.8աա ճ

տ

մերն

կ

չ

տարի միրգ, նոլեմմ Ճա-

լե

Վ հրաակա ի

Հրազդանինը՝300--600 տ» 800--1000 տ, տ, Ազիպբեկովինը՝ եղեգնաձորինը՝ 200--300 400--700 ն տ, տ, Սիսիանինը՝ 150--200 այլն: Մեղբիինը՝ Այսպիսով, չալկական ՍՍՌ-ն ամեն տարի կարողէ մթերել 15--17 ժութավորապես լավաճազար տոննա միրզ, որք Հետո է դուչը ձեռվ վերամշակվելուց կարող լինել լիաղզուցիէ մեժ եկամտի:աղբյուր:

`

ի

ի

բուլսերից Վայրի

ստացվուլ մրգերը ղարունակում նն շաջարնհի, օսլա օրգանական միացություններ, որոնք այլ են մարդու օրգանիզմի նորմալ -«պլորժուշատ անչրաժեշւո նեության ճամար: Պտուղների մեջ` շաքարների քանակը, կալված բույսերի ցեղերից, տեսակներիը, ենթատեսակնիրից ն ձներից, տատանվում է 4--840-ի սաՀմաններում,.իսկ 1 մինչն առանձին դեպքերում Հասնում 10--1240-ի: 0Մեֆ քանակությամբ շաքարներ հն պարունակում խնձորը, տանձը, կեռասը, բալը, ստլորըչ չլորբ, արոսը, կովկասյան խուրման, փշատը, ղկեռր, ելակը, Հաղտրջը, մորին, ժոշը, ե այլն: կոկոռռջշը Վայրիպաուղները պարունակում են նան |

շրջանիԽոսրովի անտառա Վեդու տ.

ա ՒՋ

ՎԱՅՐԻ ՊՏՈՒՂՆԵՐԻ.

ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

հ

մեծ

քանակությամբ ճարպեր, որոնց քանակությունը ճասք 35--604,-ի. ճարպեր են պարունակում տխիլի, ընկույզը։ նուշր հ պիստակը:Ընդ որում Հայաստանի նական պայմաններում աճող վայրի հ կիսավայիի ընկուգենու. պտուղները (եղեդնաձորի, "Դավանի նոյեմբերյանի շրջաններից վերցրած ընկուզենու պտուղների մեջ) պարունակում նն 62--65 նլ, ճարպեր, առանձին դեպքերում մինչն 2002: Սոտայքում, Եղեգնաձորումն Վեդրում աճող վայրի նուշը պարունակու) է մինչ. 3800 ամիգդասինկոչված լուղ: Տխիլըն պիստակը պարունակում են 50--609կ ճարպեր. նում

պտուղները բացի դբանիդ,բնկուվլավոր հան քանակությամբ ածխաջրեր: որոշ

պարունակում Պտուղները

են

նահ

մեժ

պարունակում

էն

քանակությամբ

որոշ ատուղների մեջ սպիտակուցներ, որոնց քանակությունը 10--1890-ի սաճմաններում: Մեղրու չշչրջատատանվում է

հում

ւ պարունակումեն աճող ւպիսոակենու սւտուղները

մինչն

տխիլը՝ մինչն 2046: նան

ն 180 սպիտակուց, իսկ ընկույզը Վայրի պտուղները ճարուստ են մոշը,

Վիտամիններով շարում են ո

վիտամիններով:

հլակը, մորին,

ճաղար-

ճոնը, չը, կոկոռշը, խնձորը, տանձը, մատուրը, շատը, Ճարուստ նձ աես «Շ» վիտամինով զկեոր ն արո Առանձն

ճատապտուլները:

Պտուղներիմեչ քա նան մեծ քանակությամբ երկաթային ն կալցիումական մրացություններ: Վերը նշված միացություններով Հարուստ են մոշր, մորին ճաղարչը, կոկռոշը, արտուղները աչ խնձոթը, տանձը, սեիկնիլը ն այլն: Վայրի են նան օրգանական թթուներով (լիմոնաթքու ն խբեբուսա ձորաքթու): Խնձորաթթվով Հարուստ են խնձորը, տանձը, ե այլն: իսկ լիմոնաթթվով՝ նուռը: Բացի աներկեիլը,արոսր վերոճիշյալ նյութերից, նուռը, սերկնիլը, փշատը, բնկույզը: կովկասյան խուրման Ճարուստ են նո հւ դաբաղանլութերով: Մարդիկ պաուղները ակսհլ են օգտագործել դեռես իրենց զոչացման շատ վաղ ժամանակներից: 0զտագործման ամենալայն տարածված ձեր եղել է ն մնում է թարմ վիճակում դորժաժոմմի։ Սովորաբար պտուղները ուտվում են լավ

ճա-

սունանալիսչ որոշ դեպջերում նրանց որակը լավանում է, ցրտերի ազդեցությանը, նրբ ուշ աշնանը ենթարկվում են տակ պտուղներին որովճետե ցածրջեթմատոիճանի պատճառողնյութերի քանակությունը թյուն ն տտիպություն պակասում է, ն բջիջների մեջ կուտակված օսլան վերածֆվում է չաքարնձրի Այսպես, օրինակ, արոսենու, մամու

գառհու-

տանձեսու, կոչված քոռոսիկ խնձորի, կովկասյան տանձի, պիտանի են. խուրմալիչ զկեռի պտուղները ուռ ելու՝ Տամար դառնում ուշ աշնանը՝ ցրտերը ընկեկուց ճետու Երբեմն էլ վայրի պտուղների որակը ավանում է ձււանը ւպաչելուբնթացքում: Սրինակ տանձենու, սերկնիլի, խթնձորձնու պբ:

Կոուղներըպաճելու ժամանակ նրանց մեջ պեկտինային նյուԹերը։ որոնք պողին տալիս են ամուրկոնսքատենցիա, վեր են ածվում պրիոտոպեկոինների (պրոտոպեկտինեերով ձարուստ պտուղների կոնսիստենցիան սովորաբար փուխի 4 լինում) ն պտուղը դառնում է պիտանի ուտելու ճամար: Ռրոշ կովկասյան խուրպտուղներ էլ, օրինալ՝զկեռը, արոսը, ման, խնձորը ե այլ պառւղների ճամային որակը լավանում ե ուտելու ճամար պիտանի է դառնում, երբ նրանք որոշ ժամանակ պաճվում են: Պաճպանման ընթացքում ֆերմենտատիվ պրոցեսների շնորճիվ պտղի մեջ ղտնված նյութերը միանգափոխակերպվում ն դառնում են մարդու մայն օգտակար սննդանյութեր:

Ա

ա

ճամար

աար» Տոնն ամ մեչ Հաիերով տուղները

կարն

օգտադործել

նան

չորացած

ծիրանի

ժում են նուշր, կորիզը ։խիլը։ ընկույզը, պիստակը, ն Մնացած օրինակ՝ տանձը, այլն: Հլութալի պտուղները, խնձորը, բալը, կեռասը, շլորը, թութը, թուղր, կովկասյան խուրման, չորացվում են արնի տակ, իսկ ժամանակակից տնխնիկայի պայմաններում չորացումը կատարվում չ էլեկ-

արականությամբ:

Գոլություն ուն ի 4 ոուղնե նան օղտագոիծման 4 Ք ների օգ զոր մ եղանակեներ.օրինակ՝չլորի, ծիրանի, սալորի, մամուխի, Թզի, Թթի, տանձի, խնձորի պտուղները լավ ճասունանալուց Ճետո Հավաքում անջատում են կորիզից ն իսկ պտղամիոր լցնում ափանի մեջ, եռացնում են այնքան ժամանակ, մինչն որ ստացվում է թանձր մածուցիկ շիլայանման ղանգված, որից Հետո ալդ զանգվածր բարակ շերտով քսում են տախսւսկների մաբուր երեսին դնում արնի տակ չոլուսնաչու: Այ» ձնով պատրաստված ղանգվածը կոչվում է լավաշ: նշված եղանակովպտուղից լավաշի պատիասռտումր մինչն Հիմա էլ շատ տարածված է իջչնանում,Դիլիչանում, Մեղն այլ շրջաններում: էավաշըօգտագործբրիում, Աշտարակում վում է ինչպես առանձին, ալնպես էլ տարբնբ ճաշեր Համեչելու Ճամար: ժանթիայում,. Դաղատունում պոուղննրից Հյուսիսային բլիթանման ճաց (կարկանդակ ): Ռրոշոնղերում այլ

:

սերմերից,

ու

քխումեն '

ւ

տրորած սվաղամոի զանգվածից պատրաստում

են

շիլոյա-

ճաշեր. «րինակ՝ հջնանի,նոլեմբերյանի, Ալավերդու, Ճաշեր պատրաուտում հն նղեզնաձորի շրջաններում այդպիսի նե ընկույղից տխիլից։ Որոչ պտուղներից էլ, օրինակ՝ կովկասյան խուրմայից, տանձից, թթից պատրաստում են մեզ», որը շատ քաղցը դոշարանման բարձր որակի,դյուրա նման

«րեշ-

մարս ոննդանլութ է: Խնձորի, սոնձի, սալորի ալտուղներիցպատրաստում դոնդողանման(ժելե) կերակուրներ: Ս

թուղներն օգտագործվում

հն

նան

ղանաղան

են

ըովագքոշ-

Զիչ ջֆրնրպատրաստելու ճամար: Այդ նպատակով օգտագդոիժում են խնձորենու, տանձենու, բալենու, կեսասհնու, սալո-

րեհնու,նոնենու, Հոնի որտուղները: պատրաստած

ջրերը շատ զովացուցիչ

նոնենու

որսուղներից

արժեքավոր են: ժաաստանի պայմաններում զովացուցիչ չրեր պատրատովլու ճամար լայն կերպով են բոլենու, տանձենու օդտաղործդում ն Հոնի պտուղները: նռնենուպառւղներից ստացվում է շատ արժնքավոր մի դյուրամարս սնեղանյութ, որը կոչվում է «նոՀնեղուկանման չարար»: Վերջինսունի մեծ կիրառում դինավխկճաշարաննեբում հ բժշկության մեչ։ նոնենու պտուղներից ստացվում | բավականինբանակությամբլիմոնաթթու։ ԱկադեմիկոսՇմուձը 30 տ նոնենու պտուղներից տուսցել է 3տ նռան 4ճյութ, իսկ վերջինից ստացել է մեկ տոննա լիմոնաթթու: մայրի պատուզներից ատացվում իեն դինիներ, օղի: Օղի նն աւտռանուժ թքի, մու, տիր ժեղ Հայաստանում,ունի մեծ ճոչակ, Հատկապես Գորիսի, Ղափանի, շրջաններում: Օղի է ստուցվում Ալավերդու նան

ճոնիը,

որը

շատ

տարածված է

Շամշադինի, նոյեմբեր-

հջնանի շրիսեներում։ ճանի, մլավնրգու ն

Սղի կարելի է ատանտլխնձորից, տանձից, բալից, կեռասիը | բոլոր այն պտուղներից, որոնք պարունակում են ածխաջրեր: Բացի դուց, կարելիէ ստանալնակ թույլ գինիներ, լիկյորներ, ազիրսո Ք արն: Րնկուղենու,տխբլենու, պիստակենու ն նշենու որտուղնեբից ռաացվում են բարձր որակի լուղեր, ոխուքկենդանական ուղերից ճետո բուսական այլ ձաղում ունեցողբուղերիձամեսրակով ն դլուրադիար» Քեյ օ-

`

մատությամբ ափելի

նշննու

պտուղներիցսռացվում է շատ ըանկարժեք ն սննդարարկաթ, շատ ավելի բարձր է, բան կենորի իի կալորիականությամբ դանական ազգում ունմցու մյուս կաքծրը: Պռուղներնօդտադորժվումեն հան թթու դրված վիճակում. մինչն չիմա

էլ

մեր

շատ

շրրանննրում, օրինաւձ, նղեգ-

նաձորում,Մեղբիում, նոյեմբերյանումտանձի, խնձորի, սաչորի հն այլ սռուղներից աշնանը թթու են դնում` ձմեռվա միաֆորիք Պառմարը են սննգի Վայրի պտուղները ամենից շատ օռդատաղործում են արդլունաբերության մել. նրանցից ալատրատոում ժուրաչ բաներ, կոմպոտներ, պովիդլո, չեմ կ այլն: կիրառում ունեն օղու արդյունաբերության լիկյորների, գինու, ա-

թզտակողր նելու

Գտուղները, լայն

տեր

Վայրի բույսերի պտուղներից Անդրկովկասումն մասամբ

|

Հայաստանում

պատրաստում նն կվաս: Պաուղների այն չափով օդտադործվում նն ճրուշակեղոնըարդյունաբերության մեջ: նրանցից պատրաստում հեն մար-

խճողակում են մնլադներ, մում

են

տում

են

նի,

դոշաբ

կոնֆետները,ջշոկոլաղները,ճամետորթերը, պեչենիները, պերոժնիները, պատրասնրանցից ռաճատ լոխում, դողինախ, ժուջութչ ւալան

այլն:

Վայրի պտուղներըմեծ չափով օդգթռաղործվումեն ար դեղագործության մեջ. այսպես, օրինավ՝ վիտամինային ւպբեսինթեզվում են լորամրգից, մո-. պարատները `

ճապալասից,

շից,կոկոռշից, Հաղարջչից, Հոնից ն այլն, մորբուց, մասուրից, որտուղներ էլ օգտագործվում են լուծի: Ռբոշ ժողովրդի կողմից դեմ, Այդ օգտաղործվում հն Հատկապես նպատակով ոյն `

ոլտուղնեիը, որոնբ պարունակում են մեծ քանակությամբ» դարաղանյութնր. օրինակ՝ փշատը, նուռը, տանձը, Ճասոկաչ "ես քռոսիկ կոչված վայրի տանձը ի ընդճակառակը, կուն: պտուղներ, որոնք օգտաղդործվումեն որպես ստամոքսըթոոլացնող ժիջոց. օրինա կ' սալորի, կեռասը ե այլն:

Մասբենու պտուղները օգտագործվում էն

որպես խտացած վետամինեննրի չաբ յուր: նրանցից պատի աստումեն, ճաշեր (սաս), այնուճեւտե աշ օգտագործվում է դյխավորա դպես նրիկամունքները բուժելու Ճամարչ նշենու ոլտուղներից ստացված կաթը օգտագործվում է ստամոքսային զանազան

ն

`

այն: Բժշկությանսիեջմեծ կիրառում

ճամար

-

զունավորում: ծ

մար

|

բուլսերից պատրաստած օգտագործվում են պտղատու ներկեր։ Մինչն «իմա էլ գորգեր կան, որոնք գործվել են 100-150 տարի առաջ բուլսեն որոնց թելը ներկվել է, որողատու բից ստացված ներկերով. այղ գորգերը այժմ էլ ունեն (չնարաժիրենը վաղեժիության) չչերազանցված վառ, գեղեցիկ

Ժյուն Մինչն Հիմա էլ ծղեղնաձորում,Մեղրիում, նոլեմբերլանում, հջնանում ն Շամշադինում տնային պայմաններում դորժվող դորդերի, կարպետների,փալասների ներկման «տո-

թյուն ունենալուց Ճետո ստացվում է տարբեր երանգի, բայ կայոմն, ամուր գույներ: Թթենու յոնրեներիը ստացվում է դեզին գույնի ներկ, կծոխորի կեղնից՝ վառ, դեղեցիկ ոսկե դույեն վարդագույն նի ներկ, իսկ նրա ոլտուղներից պատրաստում ձրանգի ներկ կտորեղեն ներկելու Համար: Խնձորի կեղնիդ կեղնեիկ՝ սն, կապույտ ստացվում է ժոխրադուլն։չ նոնենու դույն, իսկ բնկուղենու տերններից ն արոուղներիղ՝սն, դարչնանհրանգիներկեր: Ռտողոատու ծառերից վերոճիշյալ ներկերի ստացումը ե սդ«ռւսգործումր մեր ժողովրդի կողմիցունի դարերի պատմժու-

տու

չո

կժոխորի չվտուղնե բը զանազանճիվանդությունները բուժելիս. խոճանոցներում այն օգտագործվում է ղանաղանճաշերին ճամնմումներ տա(ու Ճամարո Թթից պատրաստածդոշաբվիը մորուք ւպոռորառ ած մԺուրաբան լուլն կիրառումունեն մրսելու ճետնանքով առաջացած 4իվանդությունները բուժիլու ճամար: բույսերից ստացված եյութերը լայն կիրառում Դողատու ունեն լաք-ներկարուրության մեջ։ 0րինակ մանուֆակտուրային արդլունաբերության մեջ ժեւտաքսեղենիե դորդերի սն ղույներին դորեւը ձրանգ յուսյու: կաշխներ ներկելու, ղազարն են բաղնլու ճամար: նրանցիցպատրաստում քանացքն այլն: Ճւաւիարօգտագործվում են պտողամաք-ննրկարարության բույսերի տերնները, ։պաուղները, կեղեր, արմատները,

լու

ունեն

ձիվանդություններըբուժելիս: Դեղձինուն ծիրանենու կորիղ` լուղը կոկորդային «իվանդությունների, լարինգիտի ն ճատկապեսձայնալարերի բորրոբումբ բուժե-

Խերից (ատացված

.

հն ընկուղենո ուտում

կովկասյան խուբ

ն

Ազիզբեկ

Վեդու նախալեռնայ

տեսա

«ի ուրիշ լավ ճատկությամ սեր շատ ավելի դեղեցիկ սակները. օրինակ՝ ընկուզե

Վայրիպտղատու

ու

տառային ծձածկոցից, դրա ղառիվայր լանջերը լվացվել ջերի վրա անգամ փուշ տեսակետից լանջերի պաճ կարնոր տն ժողովրդական բի ամրացման գործում կ «պտղատու ծառատեսակներ

ները

չպես, օրինակ,

Պտղատուբույսերը չնոր տոնրըդնացող ճղզորարմատ չոռղիայի դեմ պայքարի լա Հայաստանիանհրիտոր Խորդուբորդ, ղառիվայր լա ղիայի վոանգր շատ ավելի

տանձենու,

Հրացանիկոթեր, պեռդեղ

կաւպվխոսլիւոյ միլիոնատեր քենաների ոնկյամացիաներ տոմեքենաներիփարույին մ Տանձենու բնափայտը լայ դրական, եբկրաչավփական կան դործիբներւզւաւռրմ ս ճռղ ընկուզենու բնսոիալտից

պատրա

ը

ճատկապ Հայպատանում

կիբառում է ունեցել դաբաղային նյութերը: Պտղատու ծառերի բնափ նաբերության, ատաղձագ կարասիներ պատրաոտելու ներ, շիֆոներկաներ, սեղան մեծ

կասյան խուրմայի, տխիլենու տերհապատվածությանաստի ճանըավելի մեժ է, քանայլ անտառային ժառատնեսակնեբինը: կան ծառեր, որոնց ծաղիկները լինում են տարբեր շատ բիչ տեսակներ գույնի, տարրեր հրանդավորությամբ. կան, որոնք իրենց անուշաճոտ, քարմացուցիլ, ճանգստացնող բուրմունքով նման լինեն պտղատու բույսերին: Այդ տծսակետից պտղատու բույոները նույնպես չունեն իրենց մրցաբույսերի բնափայտը որկիցը: Եվ վերջապես, պտղատու պես վառելափայտ ճանդիսանում է ամենալավագույն վառենչուսնձի։ կեռասի փայտը այրելանյուրերից մեկը: Ծիրանի, (իս աչքի է ընկնում իր բարձր ջչերմունակությամբ: Ելնելով վայրի պտղատու բույլսհրի վերոճիշյալ ժողովըըդատնտիսական նշանակություն ունեցող Ճճատկանիչների ց: ոլեւոք է կազմակերպել ն բարձր ճիմբերի վրա դնել վայրի Պւռղատուբույոնբուսականության պաճպանության ճարցը: ն ֆաուրի ողաժ ռեսուրսները ընդճանրապեսմեր ֆլորան Հետն. նան, դրանք մեր ազգային ճարոտություններն հն, «ես նրանց պաշտպանությունը Ճամաժողովրդական գորժ է, քաղաքացու սրրաղան գործր: Մեր սպարտիայուրաքանչյուր կոմերիտականկան, սովետական կազմակերպությունները, ները իրենց ձեռքը ւլետք է վերցնեն պետական կշանակություն ունեցող այդ կարնոր զործբ ն խիստ պայքար կազմակերեն ինչպես պտղատու, այնպես էլ այլ բույսերը կտրատողների կամ ոչնչացնողների դեմ: Բացիդրանից, ժամանակն ք, որ մեր նոր ճիմնվելիք անտառներում, դաշտապաշտպան անտառաշերտերում,պուրակներում, ճանապարճներիեզրերին ամենուրիք տնկվեն պտղատու ծառատեսակներ,Ճառտկապես ընկուղենի, ախիլեննիչկովկասյան խուրմա, փշատենի, սերկնիլենի, թթենի, մասրենի, բալենի, կեռասենի, խնձորենի, տանձենի ն այն բոլոր տեսակները, որոնք ժի կողմից ունին դեկորատիվ նշանակություն, լրացուցիչ եկամտի (մրգատու) են, իսկ մյուս կողմից կարող են աղբյուր ծառայել որպես սերմնային բազաներ տնկարանային տնտեսությունների ու

ճամար:

ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ ՏԱՐԱԾՎԱԾ ՊՏՂԱՏՈՒ ԾԱՌԱՏԵՍԱԿՆԵՐԻ

ԲՔՆՈՒԹԱԳԻՐՔ

վայրի վիճակում աճում Խնձորենի.--

է

բոձայաստանի

անտառներում, անտառների եզրերում, թփուտներում բացատներում: Առանձինտեղերում խնձորենին տարածված է մեֆ մասսիվներով: հջնանի չրջանի Վերին Ազդան գյուղի մի քանիտասնյակ Ճեկտար տարաշրջակա անտառներում ծություն ամբողջապես ծածկված է խնձորենիներով: Ալավերդու շրջանի Շնող գյուղի այգիների շրջակա անտառներում մոտ 100 Բ տարածությանվրա աճող ծառատեսակների70-ն

լոր

։

80գկ-թ կազմում է

Ցուլ,Հեր-Հեր Այիղբեկուի խնձորենին: ու

կելուտ գյուղերի արանքում եղած անտառներում ճՃարյուրա50---6000-ը վոր ճեկտարներիվրա աճողծառատեսակների մեծ մառսիվներով աճում է խնձորենին կազմում խնձորենին: է

Ղափանիշրջանի Արծվանիկ, Դավիթ Բեկ, եղվարդ գյուղե-

տանող ճանաբի շրջակա անտառներում, Գորիս--Ղափան ն պարճի եզրերին ընկաժ անտառներում ուլլիո Մեր ուսումանտ աււՖառիրությունները ցույց են տայիս, որ ձա յաստանի որոնք տեսակներ, ունի երեք եհերումտարածվածխնձորենին հն մեկը մլուիջ՝ իրենց բազմաթիվ ձներով տարբերվում ճՃասունացծառերի ընդճանուրաճեցողությամբ, պտուղների

դույնով հ ժամկետներով,ոլողի ձնով, խոշորությամբ, աթակով։ Ամենից շատ տարածում ունի Արնելյան խնձորեմամ

ի

նեկ, 7. Կովկասյանխնձորհնու ճյուղը

ն

որհուղը»

եին, որը Դաղիանի, Ազիզբեկովին Հայաստանի ճլուսիսալին շրջաններում ունի ավելի քան 10 ենթատեսակներ:Կիրովականի։ Ստեփանավանի անտառներումտարաժվածէ անտա. ուային խնձորենին, որը նույնպես ունի բազմաթիվ ենթատեսակներ ձներ։ Շամշադինի, նոյեմբերյանի։ Ազիզբեկովի, մեժ քանակուանտառտնաեհսությունում Համոկաղես Ֆերմուկի թյամբ տարածված են ցածրաճ խնձորենիները: Խնձորենուբոլոր տեսակներին ձներիոլտուղները. ուտելու ճամար պիտանի են. կովկասյան հ ցաժրաճ խնձորենու մեջ կան այնպիսիները, որոնց պտուղներիբավականաչավ որահն, անդամ սլղ ձնենրիյ կով հ կարժեք թե կիսակուլտուրական շատերը մշակվում են Ալավերդու, Մեղրու, Ղափանի շրչանների կոլոնտեսություններիայգիներում: Պտուղըպարունակում 1 6--2700 շաքարներ, մեծ քանակությամբ խնձորաթթու, վիտամիններն այլն: Պտուղներըմանր են, երբեմն Խոշոր, մինչն 340, նույնիսկ մինչե 40 գ, կլոր են, կլոր-տափակավուն, ձվաձն, կանաչկարմբավուն, դեղին ն այլն: կարմրավուն, վարդագույն,ոպիտակ-վարղդաղդույն է թարմ հ չորացրած վիճակում: նրանցից Ռդտադործվում պատրաստում են պովիղլու մուրաբա, լավաշ, զովացուցիչ չրեր, օղի, գինիներ ն այլն։ Անտառայինխնձորենին օզտոոսորտերի ճամար որպես սատվասդորժվում է կուլտուրական ւոկալ: Բնական պալմանննրբում խեձորենիները բազմանում են սերմերով, իոկ որոշ տեսակներ՝նան մացառներով: անտառներում ամենատարածՀայաստանի Տանձենի,-ված պտղատու տեսակներիցմեկն է: Դավփանի, Ագիզբեկովը, իջնանի,նոյեմբերյանի, Ալավերդուանտառներում ճասռկապես տանձենին աճում է մառսիվներով, այղ պատճառով էլ իջնանի, Ալավերդուշրջաններում առանձին անտառային Հանդամասեր կոչվում են ճտանձուտյ, որաեղ աճող ծառատեսուկննրի 70--8046 կաղմում է անտառրայինտանձենին: մ բարձնա ունի ուժեղ աճեցողություն, ճասնում է 12--15 բության, չափազանը բերքատու է, յուրաքանչյուր ծառից ստացվում է 100-150 կգ բերք, առանձին դեպբերում՝ մինչե 300 կգ ն ավելիչ պետք վ նշել, որ անտառւսյին տանՍակայն ձենին բերբ է տալիս երկու տարին մեկ անդամ: ու

-

էյուղբ

պտուղներուր

տան-

Հաղար տոն-

կզ, ալա

տարվա բնեիքըկկազմի 5 յուրաքանչյուր

մի ծառից «ճաշվելուլինենք

-

պել ենք տանձենու թույլ աճեցողությամբ ծառեր: Այդպիսի ժառերի ճանդիպելենք նան Քաջարանից Մեղրի տանողճաֆաւարճի եղինոին, Գ ծովի մ ապարճիխեղբերին, ժակերնույթից մինչն 2.00 բարձրության վրա, կխճաիկե ոչ առանձին մասսիվներով:

Հայաստանի պայմաններում տանձենին աճում է ծովի ժակերնույթիցմինչե 2.200 մ բարձրության վրա։ Զերմուկի թեքություն ունեցող լանջերի վրա մենք Հանդիարեմտյան

նայ

ձենու

բերքը ափեն

անտառներում մեծ մասսիվներով Հայաստանի աճոգ տանձենիներիքանակը մեր մուռավոր Հաշվարկումներով Պասնում է 100 ճաղարի նե եթե չուրաքանչյուր տարի միջին

Ել, 2. Անտառայինտանձենու

է այն ծովի

մ

հր

են

մոնաթ ռնաթթու,

Կր թի միր»

`

"6

տոմ զոմառուցիչ

Հ

Գանա պտուղ տանձենու

ի

Հերպաաաջ . որ փոշենմանալյուրի,

աոան, զանազան

հրծարաններում

ԱԱ

վերածումմ

Աթ Մ » : -

են

տանձի ն քռուխկի պտուղների մեջ շ նում է 10--12-ի։ օգտա Պտուղներն

ն

ցրտերը րնկնելուց ետո, «զող դառնում է մի տեսակ դարչնագույ

Պտղամիսըխեղդող է ն ատիպ, բջիջներով: Գերճասունությանշրջան

խեր:

թյուն ունեցող, դեպի Ջրառատ բյուղ անտառներում աճող ծառատեսակն թյունը կազմում են տանձենին ն խն բանակությամբ տարածված է նան անտառային մասսիվներում, որտեղ մ բարձր մեժ չափերի՝ մուտ 16-18 անտառային տանձենին տարածված դինի։ Կիրովականի ե ալլ շրջաննե լինում են տար բարձր մ: Պտուղները առանձին դեպքերում` մինչ 50 գ: ցաժ տեղական կիսակուլտուրական բատանձի, քոոսիկի, դղզողի, րող 700--120 Տանձը պարունակ գ քաշ։ ներ, մեծ քանակությամբ դաբաղայ

է առանձին մասսիվներով: 0ր

տարածվածէ

Անտառային կամ սովորականտ

աճում

շատ

ան Ծաղկաձորի

Հայաստանումվայրի վիճակում

բարձրություն ունեցող վայրերում:

քանի տեսակներ:

մ

Մասսիվներովաճում

նոյեմբերյանում գօղաադինում, հջնանում)յ Ալավերդում, հն Ճասոկապես դեի: խանգարումների ուուսմոքսային

տանձենի.-- Տարածված է ձայաստանի չոանջրդի պայմաններում աճում է եղեդ-

Ծառերը

մ

էբնումնն բարձրություն:

շատ Բույսը

8-10

նուն

-

այն շատ

քիչ է

'

տանձենի.-- Այս տնսակը ընդճանրապես շատ նախնական տվյալներով ուաումնասիրված. ժեր է տարածված Մեղրիում, կոտայքում,Գառնիում,

Մամու

Մերով:

`

տարածվածեն նան մի շարբ այլ յոնսսկներ ու այլատեսակհեր: Բնականպայմաններում տանձենին բազմանում է սեր-

:

նշված տեսակներից, անտառներում Հայաստանի Բացի

Տարբերվում

Թաիերով,բայն ճյուղավորված սաղարթով, փշայղատված, նման ուռենու տերնները հիկար նշտարաձե, ատերններին: ուռենու է շր տերեներից երանուխ ծածկված : դորշ ոպիտակ թավով։ Պտուղներըկլորավուն կամ տանձանժան են: թաղցըչ բայց շու ինդ սրողամսով: Ռտղա Համը՝ ե է ուտելու միսը փառսիկում Համար պիտանի է դառնում խմորման ենթարկվելուց Հետո: Այս տնսակը կարող է ծառանլ որպես լավ պատվաստակալ տանձենու կուլտուրական սորտերի ճամար, ճատկառպեսչոր ն կարբոնատներով «աբուռ Ճողերում:

ունենում են

շրջանների Մեղրու, նորի մրնրյանի նաձորի, Ազիզբեկովի, ցածրադիր մառերում: հրաշտադիմացկուն է:

տային շրջաններում,

Ուռատեոն

պառվաստակալ:

ծիքներ պատրաստելիս: էստ Վինոգրագով-Նիկիոինի տվյաւչների տանձենու բնափայտից պատրաստած դաշնամուրը Փարիզիցուցաճանդեսում իր դեղեցկությաժր թվականին է գրավել առաջին տեղը ն գնաճատվել է 10 ճաղզարոուրլի ոսկու արժողությամը: Բնավփայան ունի մեծ կիրառություն նան տտկառագործության մեջ: Պաղաբուծության մեջ օղէ կուլտուրական սոիտերի ամար որպե» յաղորժվում

բնափայտը մանրը չշերտավորությամբ, գորշ Տանձենու կարմրավուն, չափաղանը ամուր փույլտ է, ոխը լայն կերոյով օգտագործում են մաթեմատիկականնե գեռդեզիական դոր-

դործում

|

Սառանման

անսակը կ

բիսում,

ճարավ-արհելյան շրջաններու՝ Դարալագլաղում, Վեդու ն մասսիվներուվ Ճանդիխղ Առանձին Ունի շրջուններում: Նոյեմբերյանի ն սորանը, որոնք մշ րական ձներ կա այգիներում: Բո Ժուկովսկ ավելիքան 80 տեսակ, սակայն դր ճում են Հայաստանի տնտառներու պես կոչված ընսուսնի սղնին։ Այս թյամբծառերեն` գորշ, անճարք կ

Թե ամենուրեք, սկսած ցածրադիր նային դուին. Հատկապես շատ

Առոսենիկամ սզնի.-- Հայատ

Թյան մէջ: կարելի է օգաաղործել կալ մուսմնձենուկուլտուրական սոր

չ տակառներիպայոբա սոալդոխծվում

կանում է աշնան ամիաներին.օրի սեմբերին, նորբում՝ օգոստոսին, շրջակա անտառներում ձճոկահմբ կում են 30--3870՝ ճար, սներմեիի Լ 26- 30 Հատ։ Մնացած տեսակն ոսոելու ճամար Համարյա թնե ոչ պ բնարխայտր շատ ամուր էյ, ծանը ն

պատված

թույլ աճեցողություն, քն փշեր Թյոոմբ, ճյուղերը են, խիստ թավոտ, պտուղներիկող ված, տաիակ, կարմրա-նարնջադ սմ ճամեմատարբարխոշոր են՝ 1-.2 ճամեմատած այս մյուս որ, ցեղի չ է, Հաճելի թթվաշ Համով, պարուն տվյալների, մինչի 440 շաքաի,

ձենին ունի

րությամբ:

մի

անտատներում, եղեգնաձ ունի բաղմաթիվ տեսակներ ե նն ամում է ծառերի ձեռով, մինչն 6. 8մ նան տնակներ, որոնք աճում են ք Խոսրո Ր

եկ.

3.

Արոսենու (սզնի) ճլրուղը սլատդենրով:

ղերի կանաչ-մոխրագույն են կամ գորջ կարմրավուն: Տերեւ նեն: Պտուղները ները կենտ փեւտրաձեի խոշորեն, կլոր կոմ տանձանման, դեղին կամ կարմիր գույնի, շատ բերքատու է, է մեկ ծառից ստացվում է 150- 200 կգ բերք: Հասունանում սեպտեմբերին, պտուղների մեջ շաքարների քանակությունը տատանվում է 10.-19:2-ի սանմաններում, խնձորաթթուն է, Պտուլները սգտագորժում են թարմ 0,6--0,6300 վիճակում, ոլատրաստում են մուրաբաներ։ ցովազուղիչ ջրեր, օդը է այլն: Հողի նկատմամբ արուննին պաճանջչկոտչէ, վնասատուներից Ճամարյա չի տուժում. այն կարելի է օգտագործել ն սելնկցիամեջ ռպլողաբուծության ռրոլեսպատվաստակալ

յում՝ որոլեսհլակետային նյութ, նոր,

հրաշտադիմացկուն

խնձորենու ն տանձենու սորտեր ստանալու նպատակով: Աբոսենին ունի առանձին տեսակներ, որոնց պտուղները պարունակում նն մեծ քանակությամբ լիմոնաթթու. օրինակ՝ սո վորական արոսենին: Կեռասենի.-- կնոասենինշատ ուժեղ աճեցողությամբ բրգաձն սաղարթով ձառ է, սաղարթի բարձրությունը Ճասնում է ժինչե 10-20 մ, երբեմն դեռ ավելին: նեղեր չայրթ է, Ճճեշտությամբպոկվող, տերնեներըխոշոր են, մինչն 15 սմ երկարությամբ, բաց կանաչ դույնի, կտրտված եզրերով, եր-

)

ւ

նեկ.

4.

կրոտսենու

ճյուղըօխոուղիերով:

(շաբարննրի

ն

Քալենի.--

փոքրիկծառերի

ն

ի

թփերի ձնով, սոտարածված է Հայասաճեցողությամբ, է

ն

նն

լավաղույն սռբտերից,

չրջակայքում

:

:

ամբողջԴարաբասի ենթաշրջանի անտառներում տարած-

Սիսիանում, ճատկապես Վաղուղի ղյուղի

նրան

ԱԲ

վորաբար շատ թույլ տանի մի շարք անտառներում: ՝ բաղմաթիվ ձները շառ" Այս տեսակը ն դրանից առաջացած են որոնք իրենը սողի ոլսօՍիսիանիշրջանում, տարածված կով ոչ միայն հտ չեն մնում նվիհպական ն ռուսական ծադում այլ նույնիսկ գերազանցում ունեցող

Աճում

մայսոներով:

շու" ենթարկվում «ղկման: կեռասենինբազմանում

են,

է կորիզներով ե

վում է

չորացնում

պատրաստում կուրդուռներ,մուրաբաներ: են է, նրանից ւլատռրաւտում Բնափայտըվարդագույն տնային ղանաղան կաճ-կարասիներ. կեռասենու փայտը լավ տաշ-

չ 6--12710-ի սաճմաններում: քանակությունը տատանվում նն քարմ վիճակում, կեռասի պաուղները շգրաագործում

նին, Սիսիանի գիլասը

ն այլն: Դաշտայինռեֆրակտորմետրուվ' են ռալիռ, որ ժեր կաւուսրաժ ուսումնասիրությունները լույց ) այս առրտերի պտուղներիմեջ չոր նյութերի

Շուշադիլասը,Զանգեղուրում՝ Ֆրոր,կարմրենին, Ազվրկճ-

՝

մեր պայմաններում աուաջացել շատ են եվրուական որոնք իրենցորակովանգամ գերազանցում լավաղույն՝ սորտերին: Տեղական լավադույն սորտերը տա Գորիսում ն Սիսիա.. րածված են կուտայքում, եղեղնաձորում, են գիլասըչ նում, երեհանում Հատկապես ճայտնի նանաքնոիխ

:

Այս տեսակից թանկարժեքսորտեր,

Հլուսիս-արնելյան շրջաններում: (աստանի են

.

Գորիսում աճող ձների Գորիսում ն Սրսխիանում: ճատկաղպես ն Համեմատած ձների յուս տեսակների որակը Հետշատ մեժ մասսիվներով տարածվածեն նան ձՀաէ: Ոչ վելի բարձր

յան շրջաններում` եղեգնաձորում, Մգիղրեկովում, Մեղբիում,

մնում:կնոասենինտարածված է ծձաաստանի Հարավ-արնել-

Վայրի

ենյ երբեմն ձվաձն, դույն կար ձվաձե: Պտուղներըգնեղդաձի դեղին, վարդադույն, կարմիր» հրբեմե էլ ան երանգով: կեռասենու սոլտուղներըդառն են. կան ձեր, որոնց պտուռները կուլտուրական սորտերի պտղից շատ քի բանով են հտ `

է:

դաճմանն շատ

է կ դնաձճատելբի

իկլորներ, օդի, վ

մոտ

Հ

հ պատվաստակալ կնոասենու բ

Դտուղննըըունեն վուռաճատուկ բնափայտը ն ընդրանրասղնըծար Պտուղների օղտագործվում Դոողաբուծությանմեջ այս տեսա

մ իսկ թիերը լինում են Հ--3 բ , տարածված ձայասոտան Հ արհելյան չբջաններում, ծովի մ բարձրության վրա: Սաղարթըխ ժությամը,բնի կեղերՄուդ մո ձվաձն են, ծայրամասը մրանգա մերկ |, առոր չուսքինմակերեսը Դաուղնորը ձ թքավշապատված: ւպտուղներըկանաչավուն են, Ճւա նում նն կարմիրդույնի,հոկ լրիվ երբեմն սն կարմրավուն կամ մ ննըը շատ նման հն մանրապտու ահլու Համար պիտանի նն, բայց

Թխեր:ծառերի աճը մեդ

կամ ա Մաճայեբյան բալենի

Այս տեսակը Հողի նկստմամ ծովի մակերհուլթից մինչն ՀՌ00 մունում է կորիզներով ն մացառն

այլն:

եի

են

քտանում

դանազան ոնսակի

Հրուշակեղենիարդյունաբե լոխումի, կոնֆնանե ոաճատ

զսստում

լնչ

բու,

են մեջ, նրանից պատրաստում

վիճակում,

Տեղացիներըբալենու պտուղ

շաատ

վում է 5--808 -ի

պտուղները խոշոր

դույն, յուրաճատուկ փայլով,ք բնեդճա արոմատով: Շաքարների

վածբալենու

քանակությամբ վիտամինենր. օզցտալին նյութեր հ մնծ են դործվում է քարմ ն չորացած վիճակում: ԹՌատրաստում է մացառներով ն կոմուրաբաներ ե պովիդլո: Քաղմանում րիզներով։ կանջերըէռոզիայից պայտպանելու նպատակով խորճուրդ է :որվում այչ ծառատեսակը տնկել ժեք լանջերի վրա ն դաշտապաշտպան անտառաշերոոնրում: Մրնչն Հիմա մամխաասալորննուտեսակային կազմը Հաաստանումուսումնասիրված չէ։ յ, մեկ մետր բարձրությամբ, երբեմն Մամխենի.--Թուփ մ։ Պատաճում են Հայասատանի մինչն գրեքն բոլոր շրջաններում, շատ հրաշտադիմացկուն ուհսողկ է։ Ապիզբեկովին Այավերդու անտառների բացատներում կամ նրանց եզրերում աճում է բավականին մեծ մասսիվներով։ Պտուղներըմանր են, կլոր, կապույտ դույնի, ծածկված բաց մոխիազույն մոմային շերտով: Շաքարներիքանակը քիչ է, տատանվում է 3--ՔՅԵ-ի սաշմաններում: շատ Հարուստ են Պտուղները ն Թթուներով նյութերով:Թարմ վիճակում Աւ նդարաղային է դառնում ուչ աշնանը՝ ցրտերն յձկլու ճամար պիտանի նելուլ ճետո։ Ցածրջերմաստիճանի տակ դաբաղային նլուքերը նե թթուների քանակություն, աստիճանաբար պակասում է ու ավելանում է շաքարների Պյռուղքանակությունը:

Մամխասալոո.--Այս տեսակըթուփ է կամ ծառանման, Թույլ աճեցողությամբ:։ Հայաստանումշատ տարածված է Ալավերդու, Կիրովականի,հջնանի, նոյնմբերյանի նե Աղզիզբեկովի շրջաններումվ̀այրիացածվիճակում, պտղաբուծուԺյան մեջ օգտագործում են որպես պատվաստակալսալորենու կուլտուրական ճամար: սորտերի Պտուղներընման են շլորի պտուղներին, բայց չլորից տարբերվում են նրանով, ոի մամխաւալորի պտուղները կլոր են, մեծ մասամբ սն, կապույտ դույնի, ծածկված բաց մոխրագույն մոմայինշերտով: Պտուղները ուտելու ճամար պիեն օդոստու-Զ-Խեպտեմբերամիսնեյանի են, Հասունանում իին։ Դրանքպարունակում են 5--288 շաքարներ, դաբաղա-

է կորիզներով, տերի Համար: Բազմանում Կորիզիցգուքա են շատ եկած անրմնաբույսեիր տալիս ուժեղ տարին առաջին աճյ այն Հասնում է մինչն մեր մետր բարձրության:

եկ,

5.

Մամխնջու ճյու

եր

ն ւհքոաւռիլ արդյունաբեԲժշկության

ա-

ամե-

Ճեւո:

30--40

տա-

էլ

Ճաիի են։ ոլտուղները Քաղցրաթթվաշ

Ըստ

ժուկով-

քանակությունը Հասնում Թթվի

է

Պյուղնե116--3,9440-ի,

սկու սովյալների շլորի մեջ շաքարների ընդճանուր թանակություն, տատանվում է 4,12--9,9470 -Ի միջե: Խնձորա-

մուտ

գույնը նույնպես տարբեր է լինում, սովորաբար կանաչ գույնի, դեղին, դեղնա-կարմրավուն, կանաչ-վարդագուլն, դեղնավուն ն, վերչապեսյ մուդ կարմիր դույնի: որոշ ձնեբի Պողուժի սբ Թժվաշ, հբբեմն քթվաշ-քաղցը,

Հասնում

մ, ապրում է է մինչն տարի, բերք է լիս ամեն տարի. ծառերը խիստ փշոտ են, բնի ն Հին ծերացաժ կմախքային ճյուղերի վրայից փշերը թափվում են: Տերնները մեժ մասամբ առաջ են դալիս տերնհայինվարդակնեճատ լինում են բի ձնով՝ 5--6 մեկտեղ: Տերնեները տարբեր ձեի, մեժության ն զուլնի, կան ենթատեսակներ,որոնց տեբնները ունեն կանաչ-կարմրավուն երանգ, կան ենթայոծեասկներ էլ, որոնց տերբնների գույնը բաց կանաչավուն կամ մուղ կանաչավուն է: Պտուղները լինում "Քն տարբեր ձնի՝ կլոր» շօվալաձն, ձվաձե, սռափակ-կլորավուն: Պտուղների

Շլորը կամ ալուչան աճում են ծառերի ձնով ուժեղ աճեէ, ցողությամբ, երբեմն թուի սաղարքի բարձրությունը

սակների

նուրնեք, գրեթե

անտառներում, բոլոր մասսիվներով ճում է ԱզիզբեկովիՖուլ ն Հեր-չեր գյուղերի չրջակա անտառննրում, մեժ քանակությամբ Հանդիպում հնք նան Գոհջերբիսի,Դափանի, Մեղրու,նոլեմբերյանի,Այավերդու, վանի, մասամը Կիրովականի անտաոներում։ Ազիղբեկովի, նոլեմբերյանի, հջնանի,Աչավերդու անտառներում չլորենին աճում է տասնյակ Հեկտար տարաժության Ճաւտկողբացատններում: Որոշւռեղերում էլ որպես ուղեկցող աճում է խնձոբենու, տանձենու, Հաճարենու, ճացենու, կաղնու ն այ տե-

Մեժ

Շլոո.--Այս տեսակը Հայաստանումտարածված է

երանգ: դարչնագույն

րության մեջ՝ կոտորեղենըներկելու Համար: Փշուռ լինելու շնորճիվ օգտազորժվում է կենդանիցանկապատեր ատեղծելու նպատակներով: Բնափայտոր շատ ամուր է ե ունի կարմիր

ները օգտագործում

են օգտագործում թարմ վիճ

այ

շրջաններում շլորաչիրը

չոր

ն

մացառներով:

Թյան, ամեն տարի բերք չեն տալի Ջառտրբվումէ նրանով,որ նշենին ծաղկող պտղատու բույսերից մեկն վանքով վաղ դարնանը ծաղիկներ ենք Գառնիում, Հանդիպել Դարթ որոնք սովորական նշենուց Համե

փայրի

շատ

տարածված են Մեղրու, նղե ն շրջա Ալավերդու Նոյեմբերյան չ Հատկապեսչոր։ քարքարոտ վ վիճակում աճող գրեթե բոլոր շատ թույլ աճեցողություն, Հասնու

ունի շլորի ավելի քան 15 ձեեր, ո մյուսից ծառի աճման, պտղաբեր հի ձնով, ճասունացման ժամկե ցեղի մեջ մանո Նշենի.---Այ, ա վայրի վիճակում Հայաստանում ներ, Այապնես օրինավ՝ Ֆենցլի նշ

նախնականմեր տվյալներով'

մերով

սալորների Համ պատվաստակալ

Շլորհնինպտղաբուծությանմե

Ճել, Աճա շլորաչրի ե այլ որտուղ կում դարձել ձր խիստ անճրաժեչ

(ողախտ Հիվանդ վարեղենով),

զան վիտամինազուրկ հրշիկեղ

«ինվորները կերակրվում էին

առաջինպ Համաշխարճային

մասն նի խոճանոցի անբաժանելի Վերը նշված շրջանների յուրաճա Հնլիջ Ճճաշը՝շորվան, առանց շլոր

շարք

կոմպուռներ, մուրաբաներ, մարմ չրեր, նակ չիր պատրաստելու Հ բում օգտագործում են բորշլիչ տո շերի Ժեջ: 0րինակ՝ Ազիզբեկո

Բը

ծաղկում: Պտուղները կարժր կորիզապտուղ են, մանը են, խիստՔավոտ,կորիզը ճեշտությամբ չարդվող է, միջուկի ն լինում:է բաղցր, այապես կոչված թաղցրտկորիզ դառնամեջ էլ կորիզնշենիներ, Հայաստանում աճող ատեսակների

են

մնժ

:

ս

է մբջնապատերովիՇատ բաժանված:

ձորակներում,

երկարակյաց է՝

200:--

է կարծր կեղնիե1: պարփակված

չեոների

նշփաժ շրջանների ճին

իսկ միջուկը կեղնով,.

չ նան

այգիների շուրջը, գետերի ն լանջերին, գետակներիափերին, երբեմն էլ փոքր մասսիվեեձեով կամ ծառերի Հատուկենտ է Հանդիպել նրան կարելի րով: Սիսիանիշրջանի ԴարաբաՌրոտան գետի առիին,Ուռուտ սի հնքաշրջանում, գյուղը ն կոչված եղեզնաձորի Ալայազ ենթաշրջանի շրջակայքում, ձովիտներում, որտեղ կան ըբնկուղենու ԱրնելյանԱրփաչայի մ խոշոր ժառ է, Չ5--30 շայո թանկարժեք ձենը: Բնկուզենին ն բարձրությամբ, գմբեքաձն խիտ սաղարթով, մուլ ավելի ճլուղերով, բարդ կենտ փետրաձենտերններով, մոխրագույն եզրերը ամբողջական, գույնը մուդ կանաչ.ն Ճոտավետյ,եթեճարուսո: Միատուն բաժանասերծաղիկներով րային յուղերով է, ժաղիկները կատվիկների ձնով, իսկ իգաարական բույս կանները տերնածողնրում ն չվի ծայրնրում փոքր ն սպիտակ,դեղնավուն գույնի Պտուղբխոշոր է, պատված կանաչ

Դախանի, Ազիզբեկովի, Իչնանի, Շամշաղինի (Թովուզ Աղզոտաֆագետերի ճովիտներում), նոլնմբերյանի, Ալավերդու Բացիայդ, ընկուղենին չատ տարածված անտառներում:

որոնք

կիրառում ունեն սննդի գործում, օգտադործվուր է բժշկության մեջնաղիւ Դառնակորիղնուշի պարունակում կ մինչե 38". ամինույնն որը գղալին կոչված դառբ լոոլը, ունի մեծ կիրան բժշկության մեջ: ռում արդյունաբերության վայրի վիճակում աճում ք Ըձկուզենի.--այատոանուի

ճարուստ

ճարպերով ն սպիյռակուցներով: Պյոուղները օգտագործվում են քարմ վիճակում, չորացրած, բոված, ծճրուշակեղենիմեչ (կոնֆետների, շոկոլւդնեխի, ։իրոժնինեչ են կաթ, լուղ։ բի, տորթերի մեջ ն այն): նրանցիցստանում

մենքՀանդիպում հնք բաղցրակորիը ն ղառնակորիվ նչենու մի շարք այլ ձների: Քաղցրակորիզ եշենու սրռուղները չատ

են

բնակ

է մինչե

ՅՍ"

(Դարա,Փ

բավ

օգտ

դաբաղանյութեր Քյամբ

մեջ` ղանազան գործվածքներ բնափայտը նույնպես շատ քա ցիկ կա«-կարասիներ պատրա

նաբերության մեջ. Սառի կեղե պտուղների կանաչ պատյանը Քեր, որոնք գործածվում էն տ

ն

օրվա պաճանյը ճարպերով ն Փտուղենրըիկանաչ կեդեր պար

կարող է

պտուղը կույզի

«րոուղներիկ պատրաստում են կալորիականությանընկույզի մ ցում է ցորհնի Հացին, 4 անգա

քաղցրավ Հնագույն դային ճետ մ ներ,Հրուշակեղեն, դեղձի

Կում

ցրտերի: Պ սուսրբեր ձներով, մեղրի ճետ մի զինախ, խաղողի դոշաբի ճետ մ

Սնանի ավազանում

Գրիգորյանի

լայն

նում

ճատմարվումէ ճին պտղատո չափով օգտագործվում է պարունակում նրա պոատուղները 1840 տպիտակուցներ,ածխաջրե տեղակ տվյալների են 71--7440 ճար: մինչն կում է Համարել բոլորից քա կարելի ն չէ, որ այն պայտաճական բան ե է բազմացվ կուլտուրաներից

Համար մութաբա պատրաստել

տաբար

ավելի փոքր ն Հաստ փ որը պժվարացնումէ միջուկի ա պատճաոովՀաճախ տեղի բնակ Հրիվ չեն Հավաքվում, կամ Հավ

պտ Վայրիբնկուղնենիների

Ձ00 արի ավելի ապրող, է սերմերով:

Կում

ոեսքը չի կորցնում (պաճարաններչսեղաններ, դաշնա մուր ն այլն): Բացի այդ բնափայոր արժեքավորէ ավիացիայի արդյունաբերության Համար: Մեկ ժառից էերբնմն աուսցվում է մինչն 200 կգ պտուղ։ Օդաադործվում է նան բժշկության մեջ. բացի արզ, ունի դեկորատիվ նչանակություն: Ընկուղենին օդուսդործում են նան թեք լանջերում լուց

դեմ էոողիսյի

պայքարելու ճամար: վիճակում Հանդիպում են սրա 2 տեՏխիլենի.--Վայրի սակներ սովորական տխիխլենիէ արջատխիլ: Վայրի վիճակում տարածված են ճամարյա ամենուրեք, ծովի մակերնույԹից մինչն 1.700 մ բարձրության վրա. Տիիլինին մեֆ մասսիվներով տարածվաժ է հջնանի(հջնան ե կույբիշե գլուղերի շրջակա անտառներում), Շամշադինի, Նոյեմբերյանի, ՂաԻնկ, Արժվանիկ, Բճխ դլուղերի անտառնիփանի(Դավիթ րում) շրջանննրում ճարչլուրավոր չեկտար տարածությամբ, որտեղ տխիլը լայն չափով օգտագործվում է ւոեվի բնակչության կողժից։ Վերոճիշյալշրջաններում տխիլենին ունի բաղմաթիվ տեսակներ, ենթատնսակներ ու ժի չարբ ձներ, որոնք մինչե այժմ ուսումնասիրված չեն: Տխիլենին Հանդիսանում է մշտական ուղեկիցը կազնու ն բոխու անտառներում: Թուփ է, մինչն 3 մ բարձրությամբ, երբեմն ծառանման, մինչն 7-9 մ է, բաժանասեռ ծազիկբույս Միատուն բարձրությամբ: կատվիկներ են, իդականները՝ ներով, արական ծաղիկները տերնհաբողբոջինման: կլորավուն են, անկանոն Տերեները կսորովաժ եզրերով, բաց կահաչավում: ե թավուու Տխիլենին բնական պայմաններում բազմանում է սերմերով ն ապրմաչինում հեն տարբեր ձների ն ռային մացառներով: Պւռուղները նստած են մեժության, որոնբ լինում րաց դույնի տղակալի մեջ, ուտելու ճամար պիտանի է սերմը, որը պարունակում է 60- ճ50լ ճարպեր, 15--Չ27Յ0 սպիտակուցներ, տարի, վիտամիններ ն այլն. ծառերը ապրում են 60--ՃԱ մեկ շեկոարից վայրի վիճակում սատացվումէ 10--20 ց բնրք. Պտուղնունի մի շարք ճամային ն տեխնոլողիական Անտտուսյին տխիլբըիր ճատլավուդույն ե չի զիջում կուլտուրականներին կություններով վում է նույն հպատակների Հատկապես ճամար: դառա ղոթժ-

եկ,

կանալ

Հառկություններ:

"

օգտագորժ-օ

ժում

Է տեղի

պես էլ սննդի

6.

Տիիլննու ճյուղի

հ.

ոլառայըր

նչպես ճում վիճակում, այնբնակչությունը, Պտուղներից պատտարբեր բնագավառներում:

դողինախներ, սուջուխ, ալանի, թանկարժեջ ն այր շոկոլադներ,կոնֆետներ Տխիլենու փայտր ալբի է ընկնում իր ճկունությամբ հ է տեղական նշանակություն օղգտադորժծվում կլխավորապես Համար՝տակառներիօզղակապատման ունեցող նպատակների

րաստում

են

տ

շատ

ու

առատ

մարդկանց միջոցով, Խուրմայի ստուղները լիշունների ճում սմ տրամադծոյվ: Պաղաբերում են մանը, մինչե Հ--4,5 հն ամեն անտա տարի Է ալիս է ինըբ: Պտուղները են ռային պայմաններում լինում ավելի փոքր, օվալաձն, դնդաձն կամ կլոր-տասվիակավուն. գույնք ակղզբում կանաչ, իսկ Հասունանալիս՝ դեղնա-նարնջագույն, բայց այգ վիճակույի դեռնս ուտելու ամար պիտանիչէ, որովճնտն միծ բա-

է սերմերով, է Թրոորը տարածվում միատուն:Բազմանում

ժամանսկ օզտադգործվույմէ նին, բարձր բերքատվության վուղ ստոանալուճամար: Սրաբնավփարոլ:ունի վարղացուն միջուկ, լավ մշակվում է ն ճղկվում, շատ դիմացկուն 1, շգզառադորձվում է գեղեցիկ կաշ-կարասինեի պատրաստելու ՊՓամար: ապրածված է ԱլաԿովկասյանխուբմա.--Հայաստանում ն փերդու, իջնանի, նոյնմբերըոնի Դասիանի շրջաններում, աճում Ճատկապես մեծ մասսիվներով վայթիացած վիճակում, Սառեէ նոլեմբերյանի «կողմա» կոլվող անտառամասում: րը դեղեյիկ են, բրղաձն սաղարթով, ապրում են 100 տարի ն ավելի, աճր շատ ուժեղ է, Հառնում է մինչն 25 մ բարձսմ: իության, իսկ բնի տրամադիծլ 40--50 Մեղել, մոխլրագույն է, սերնները միջակ մեձությամբ, օվալաձե-իրկարաէ, երբեմն լինում է մուն, ճարթքե փայլուն, երկաուն բույս

լի

յուղեր է պարունակում: Անտառներում աճում է ճատուկենատ,Հատկապես ճանդխիպում է Աղատափադետի Հովտում կամ կաղնու հ բոխու անտառներում: Պտուղները ուտելու ճամար պիտանի են, բայց կեղեր շատ ճատ |, Ճավաքվում է տեղական բնակչության կողմից, օդտագործվում է նույն նպատակների ճամար, ինչ որ սովորական տխիլե-

նման ե են սովորական տխիլննուն, պտուղները տերթնները կեղնով, բայց սղաւուղներըմի Քիչ ավելի մանըենն աստ տխիլին, բայց ւավեՀամը նման է սովորական անտառային

ն այն: ՏԽիլննու կեղեի պարուՀամար, ցանկապատերում նակում է դաբաղանյութեր, որոնք կարելի ձչ օգտագործել արդյունաբերությանմեջ. փայտըտալիս է լավ ածուխ, որը է ֆիլտրացիայի ճամար: օղատաղործվում Արջատաիլնեիրխոշոր ծառեր հն, կեղնբը բաց գույնի,

7.

կովկասյանխուրմ

ժեղրիՀամ:Պտո

այլուր,

հն

պատրաստում թխվ դներճասունացածպաուղննրի

խփ

բնակչության կողմից:

ունի

հն

պտուղներից Խուրմայի

վում

տած

պտուղների սկռում նն փափ դառնում են կապտասն գույն

նակությամբդաբաղանյու

Նկ.

չավ կեր է

ն

տալիս է Համեղ մեղր:

այդ

նպատակներոփ:

չատ

տարածված է

որ

Հայաստանի

17--4

ն

Հետագա

ր աաա

Հա-

Անդրկովկասում,

ցի, Դեղարդի ն այլն) վրայ խաղողի

«ետ

քանդակված

(ԶվարթնոՀուշարձանների կառուցված դարերի փնթացքում

թյուն, Այդ է պատճառը,

աա ախոռ նն

վայրի վիճակում

ղեկներ, որոնք լինում նն սափորանման-երկարվարսանդավարսանդային: Առաջինները լին ն պանդականման-կարձ են, իակ վերջիններս պտուղ չեն տկաղմակերղում տուղ լիս: նոնենին բազմանում է մացառներով ն անդալիսներով:

անկանոն խիտ սաղարթով, ոնր, մինչն 4 մ բարձրությամբ, լտվուժ ճլուղավորությամբ, ճյուղերը. պատուժեղ արտաճա ված էն շներով, բաց դորշ դույնի կեղեով: Տերեները խոշոր եզրերով: են, երկարավուն, նշտարաձե, ամբողջական նոնքնին ունի հիկսեո խոշոր վառ կարմիր դույնի ծա-

կովկասյան խուրման լավ պատվաստակալ է ճանդիսախում ֆան ճապոնականկամ արնենչյան խուրմայիՀամար: ժանեն թույլ շասո կամ աճեցողությամը Նոնենի.--Թիխնը

յլ

սա

շնորճիվ խուրմայի ծառերը կարելի է օգպատվածության տագործել նան դեկորատիվ նպատակների Համար: Սառի բնասիարորդեղնագույն է, կտրելիս դառնում| կանկաչ-մոխէ սն բժեր, որի հրեան է դալիս րագույն, բայց ունենում նման է ներմուծվող մշակելու ժամանակ: Բնավփալտով սն իարոին, որը ստացվում է խուրմայի ցեղի մեջ մտնող մի քանի այլ տեսակներից հ շնորչճիվիր ամրության օգտադորժվում է երաժշտական գործիքների ն կաճույբի երեսպատման ն Համար, տեքստիլ արդլունաբնրությանմեջ, ավիացիայում

տարը

պատճառով է լավ յեղավորել խ ուրմայի ոնկարկմեղվիփեթակները ներին մոտիկ: հրենց գեղեցիկ սաղարթի ն խիտ տհրնա-

մար: խուրման մեժ

եջշանակությունունն նան մեղվաբուծումեծ սիրով են այցելում խուրշատ թյան Համար: Մեղուները մայի ժառերին, որովճետն նրա ծաղիկներից վերցրած նեկ-

ն օգտագործմեղբանման ճեղուկ, որը կոչվում է «բեքմեզ» նան ժում օղի քաշելու ճաորպես քաղցրավենիք, ինչես

ի

|

եկ.

ծ.

նռնենու

:

ելադր,

'

Հասնում քանակությունը

է 5--712

ճյութի մեջ Համի տեսակետիցպ քաղցի-Ք-Քվաշ,թրվաշ-քաղցը ճ Հյութը կաղմում է ամբողջ չվտդի նուռր ճարուստ է չաբարներո

մաշկով: Հյութալի խոշոր սերմերով: Սերմերը պատված են դագույն պաղամսով, որոնք ամ Հաստ

գ:

Կլոր, անկանոն ձնի, երբեմն մակերեսով, կարմիր, դեղին, վա

խոշոր ե նռնենուպաուղները մուրակունսորտերի ոլտուղներ

նոցեմբերյանիյԱլավերդու, հջն

Քարաճունչ, Շինուշայր, Խնձոր թնքությունունեցող ըանջերի վ

նղել նոնենու պտուղներ: Այժմ էլ կամ վայրենացած աճում է Գոր

քան ակությունը՝0,2-

9.05

տոկոսի:Մաշկիմեջ կան ճուրջ `

«ռոկու դաբաղային նյութեր։

է փշատենու ուռեղժել

ԾՍաղիկները պարունակում

կարմիրանտոցիան-պիգմենտ: օգ Գոռուղները գործվում են քարմ վիճակում, նրանցից ստանում են մար դու ճամար շատ օղատսկարյ դյուրամարս օրգանիզմի Ճճյութեր, րինադին,իսկ վերջինից պատրաստում են թեթն սնքն

-

ղանի պինիներ։ երբեմն

նուսն

Հյութը հփում են մինչն որ Թանձրկիսամածուցիկ դարչնագույն երանգի, շատ. թանկարժեք մտիղանդգված, որը կոչվու է սննդարար ռառշարար: Բացի այղ լոլորից, նուն Ճլութիցստացվումէ մեծ հան քանակությամբ լիմոնաթթու, որը մեծ նշանակություն ունի քիմիական ե սննդի արդյլունաբերության դեղադործության մկջ: նոն պաղի մաշկից, ծառի բններից ստացվում է դաբաղանյութեր, ներկեր ն այն: . Տարածված է Հայաստանի Փշատենի.-Եղեգնաձորի, նա

դառնում,չ

կեղեից, ու

ա

Վ եղրու,Վեդու, մղիզբեկովի, Կոտայքի, ըրՖոյեմբերյանի նն Խան Հանդիպում Արարաւոյանդաշտի չաններում: ՛կոլտնտեսությունների գիների եզբերին՝ցանկապատերում,

դաշտապաշապան չերտերում

այլն: Փշատենինաճում է Թիերի կում ծառերի ձնով, ունի լոյն ճյուղավորված անկանոն ռաղարթ,Ճասակավոր ծառերի կեդնեք մուդ դարչնագույն է, երիտասար ճյուղերի, ընձյուղների գույնը կանաչ, խխուր ոլոռովածալրանման բարակշրրաի Թավով։ Տերեներընել նշտարաձն, երընմն նշտարաձն, արփայլ, արո ամա ծ ուպիտակ ծժութա դույնիբարակ շերտի թավով: նրանք հրենց գույնով նման են ձիլենու ոնըններին։ Ծոաոլ

խուռ

ն

պասոված է փշերով, մանտվանդ երիտասարդծառերը,

Դասակն առած ծառերի ժոո փիշերը Հա լաոնոսը նն լինու: մարդիկ դարեր շարունակ օղտագործելով փշատի պտուղնելը, գիտակցաբարԹե տնկիտա են կցարար կատարել ընտրություն հ ալժմ մշակում են փշաոննու կուլտուրական հ կիսակովոուրականբազժաթիվ սորտեր ձենը, որոնք աթի են թեկնում «րողի բարձլ որակով: Փշաստիօդտաղործումը մտել է մեր ժողովրդի կենցաղի մեջ ն դառել մեր աղգայիկ տրադիցիոն միրգը: Դարերիընթացքում գոյություն ունեցով ժողովրդական ահլեկցիան տանում

այնպիսի թանկարժեք սորտնը, ինչպի ն այլն: Մատնավփշատր, Ունաբին, Խուրմափշատր Այչ սորտերը մի քանի Ճազարի ծառերի ձնով ճասնուղ տնկված են Եղեգնաձորի շրջանի Մալիշկա, Գլաձոր,Լերնաշնն, Գետափ,Արենի, Արտաշտտի չրջանի Մխչյան, Աղատավան,Մասիս,(ուսակերտյ Նուրոգլու, Հոկտեմբերյանի շրջանի Բամբակուշա տ, 7 րդուվան, Նորաւաո,. Արմավիր, Տանձուպ է. Ո դրաղծրիռանապար"ների, առուների եզրերին, դաշտապաշտպան չերահրում հ ցանկապատերում: "Փշատըկորիզապտուղ1: կորիզը շատ ամուր է, մուրճով ճազիվէ ջարդվում, արտաքինից պատված| ալրանման րաո

ԲՐ

վականին

Հաստ

պտղամսով, որը ն պիտանի է ուտելու Հառ «երթին արտաքինից ծածկված 1 ոպխոակ, կարժիր, դեղին, դեղնակարմրավուն չատ բարակ թաղանթով: Փշատենու ալաուլները երկարավուն, պդլանաձն

Փտղաժիսը իր

մար:

միչին Հաշվով Յ--Փ սմ երկարությամբ, մեկ սմ տրամաղծով: է, այի կազմում է-ամբողջ շատ քաղցը պտղի 40 տոկոսը: Վայրի սրոուղների ժսի մեջ շաքարների տոկոս, իոկ. կուլտուպարունակությունըկազմում է 29--40 են,

Պողամիսը

սորհրի՝ Մայտնադիշատի, րական Ունաբի Խուրմոռիշատի,. ժուտ՝ 99--60 շաքարներից, պաղամօսի տոկում Բացի մեջկան նան

ցարբաղային նյութեր:

Փշաոը,

է վիտաՀարուստ

շատ

ժիններով:Պտուղները Հասունանումեն օգոստոս--սեպտեմնն շատ բեր ամիսներին:Մաճվուժ է---2 երկար ժամանա չռւարիչ ունի

շատ

Հոն.-- Թիեր

ղարթով,

մինչն

Ժ

մեծ

են

չառոության: Շատ

փոխադրաունակություն:

կամ

ուննն

ծառանման

թփերի սաղարթի բարձրությունը

մ, իսկ

ծառանմանենրիՄուր՝

ների բունը Հասնում

ու

հն

սիք

բաց

է

6-8

եսք՝

մուտ

մ,

որոշ դեպքերումմինչե

խիտ

սա-

է

ճանում

ծառանման20--90

սմ

տարածված է Անդրկովկասում ն մեղ մուտ Հայաա-

ՃատկապեսՇամշադինի, հջնանի, Ննոյեմբերյանն Ալավերդուանտառներում: չճանդիպումեն նան Մեղթու, Ճատկասես Մեղրի--Աիճք տանող ճանապարճիաջ ն ձավ եզրերին, տարածվածէ հան Ղափանի Գորիսի, Ազիգքն-

տանում, Նե

ու

կովի անտառներում, քիչ բանակությամբ ճանդիղում է

կան

մ

Աճում

Ա.

Ճճատկապես երկանինային

տնետե-

նն

կաշվեղենը դաբաղելոչ

Հոնի տերնները,

պատրաստում

ՅԵ

ճամար, բնդ որում Հատկապես այն ժամանակէ կիրաովում, հդ" ցանկանում են կաշվին տալ դեղին դույն:

օգտագործվում է

ձեռնափայտեր, կոճակներ ն այլն:

կեղեր կորիզները:

նան

աղում ղործիքների կոթեր։ Հոնիծառից

շգտագործվում է ժողտնտեսությանմեջ զանազան նպատակններով,խատկաղես մեծ կիրառում ունի տեքառիլ արդյունա մ/երության,գործիքաշինության մեջ, օրա տրաստում են ղզա-

"

միագույն անուլկոճոլխԽմիչբներ։ Հոնի բնասիա լոր ամենաամուրփայտատեսակննրիցԼ,

առւճիների կողմից լայն կիրառում ունի: նրանցիղպատրասմում են չավաշ (պատրաստման ձեր նույնն է, ինչ որ շլորըորը լալն չախով օգտագործվում է խոճանոցներում ներ), ճաշեր (ճատկապեսբրնձից պասորաստված փլավ զանադան ները) տամեմելու ճամար: Շամշադինում, հնանում, Ալա«(երդում՞ոնից օղի են քաշում, Հճոնից այոացվում է նան բա-

բաբա պատրաստելը

տրոմատ:Բո տվյալների պուղները նարոյանի ւլահունակում են 8,9 տոկոս շաքարներ, 1,5--29 տոկոս լիմոնաթթու, մեժ քամու կությամբդաբաղային նյութեր ն վրամիններ: Պտուղներըբավականին խոշոր են, մինչե 8 սս երկարությամբ, տարբեր ձեի՝ տանձանման, օվալաձե, շշաձե, տափակ դլանաձն ն այլն։ Մեծ մասամբ կարմիր, սն-կուրմիբ, վարդագույն, երբեմն էլ գեզին գույնով: Սղմտագործվում են թարմ վիճակում, պատրաստում են կիսել, կումպու:, մուրաբաննր, լիմոնաղ ն այլ դովացուցիչ չրեր: Հոնից մու-

յայն

ունեն

ճակադիր դասավորություն, լայն նշտարաձե, են: կամ սվալաձն: Պտուղըկարծր կորիղզաճատապ տուղէ, կորիդբ նրկբնանի է, արտաքինից պատված է Հաստ, Հյութալի, Քաղջր-Քվաչ ճամի պտղամսով, որի ունի լուրաձատուկ

է ծովի մակերնուլթից մինչե 1200-բարձրության վրա։ Աճում է գլխավորապես ճարոավային թեքություն ունեցող իսնջերի վրա, կաղնու անտաոներում, երբեմն էլ մասսիվներով, առանձին բացատներում ն անտառի եհղրերում. բազմանում է սնըմերով։ ՏՖերեները

եղեգնաձորում:

Հա լ

Մասրենու ճլուղբ

ջաններում, ճատկասլես եզնեգնաձ բիում, Գորիսում, հջնանում, Շամ հ այլն: նում Մասրենին ունի բազ թատենսակներ, նույնիսկ միննույն աճումհն մի թանի տեսակներ ն բ Սովորաբարմասրենին թուփ է, 4 Մ բարձրության, որոշ դեպքերու ա Մնանի շրջաններում լեռնային բարձրադիր մասնրում, իի բարձր Լինում: նվնրը խիստ ծածկված էն

9.

Տարա ծվաժէ Մասբենի.--

եկ.

ն

պատրաստում

թեյի (շգտագորժում

են

մուրաբաներ, չորաց-

գունավորելուՀամար):

եր-

է, րաղլժաքիվ

շատ սերմերով,

Ճարուսյո է

պտու-

վիտաին-

փշանման մազիկներով, է աշնանի, Հտռունանում

չոր

տարածության

ցատներում ն անտառների եզրերում: Ալավերդում Ճանդիռուի ենք մի քանի. տասնյակ 2եկտաղր Հառնող առանձին: մասսիվենրի, որտեղ աճող ծառատեսակեենխի 20»-ՓՅ. տոկոսի կազմում է միխայնզկեոր: Բնձյունելղ: են, դաթլնագույն տերնեներըամբողջական, էլիպսամե, կի-

Տարաժվածէ Ալավերդու, նոյնմբերյանի, հջնանի,Ազիզբեն Մնզրու անտառն կովի: Դափանի երում, անտառա յին բա-

սպաս,

ճյուքը օգտադործում նն բժշկության մեջ երիկամունքները ն այլ Հիվանդություններ բուժելու ճամարյ լնդախտի դեմ պայքարի լավագույն միջոց է: քԶկեռ.-- Այս տնսակը թուի է կամ ծառանման, ունի մ Յ,5--9 սմ է: բնի Ճառաությունը 15-22 բարձրություն,

կում է աշնանը, պրոնըը սկսվելուց ճետո, թարմ վիճակում կարելի է ուտել, չորացնում են, նրանից պատրաստում են

«Ը» վիտամինով: ներով,Ճատկապես Պոդիմաշկի փառի-

ղը

սուր

ուն, պտղի ծայրամասում սեղժվաւժ ձածկում են պտդի ձագարըչ։ Պտղի մակերեսը ծածկված է

բաժակաթերքիկները

դեղնակարմրա-

բեմն օվալաձե, խակ վիճակումկանաչդույնի, Ճասունանալիս փառ կարմիր գույնի, նրրեմն վարդագույն,

Պառայր երկար,

ռւ մայական պայմաններին մասրննու տեսակներին, սյոուղները լինում են տարեր մեժության՝ 3--Վ սմ երկարությամբ, հրրեմն ավելի: իլիկաձն,տանձանման,

եթերային վուդեր: նայած կլի-

տնհղ

Հաղանազան ճաշերՃամեմելու օգտագործում

նն,

են վարդենու պատրաստում

մար»

հում

ուտում վիճակում

Պոակաթերթիկները,

թյամբ, սպիտակ,կարմիր, վարդագույն, երբեմն դեղին: են կամ ինչպես ասում վարդը քարտ

ծերնները ոչ փնարաձնդասավորությամբ, ունի տերնեակիցննթ, որոնք սովորարար ներաճված հն տերնակոթունին,Սադիկները մեկական. են կամ ճավաքվածՀովտնոցավործես ղմեջ, ծաղիկները խոշոր են, երկոհո Հաճակափթթության խակի դուրնկան ճոտով հ ապրոմատով,բաժակաթերթիկները ն պսակաթերթիկները ՛5-ոկան են, տարընբ դունավորու-

:

եկ.

10.

Ցվնոի էլ

քավո է, յորրվուձ եզրերով,տերնների ռտորին մակերեսը նստած են, ռպիիոկ մերին մակերեսը՝ մերկ, ծաղիկները ռակ դույնի: Պտուղներըմանրըեն՝ 1--2, երբնմն էլ մինչե Ժ սմ ոլ կամ նրբեմն էլ լինում տափակգնդաձխն, մագժով, են առսունանում են տոսնձանման: աշնանը: Պտուղները Սկզբնականշրջունում պտուղները Հարուստ հն լինում դաիսոլային նյութերով ն լինում են չոր, տաիպ ե ուռելու ճախփելուց կամ մար ոչ պիտանի, իսկ ուշ աշնանը, ցուրոր պտուղները պաճելուց Հեսո, դաբաղային նլութերի քանակությունը պակասում է, աուղները դառնում նն ուոելու ճամար պվիուանի,նույնիսկ Հլութալի, Հաճելի քաղցը Համով ն արոծառից առացվում 1 միջին Ճոաշվով մատով: Ցուրուքանչյուր 15 կգ բնըք: Պաղի մեջ շաքարների քանակությունը (կստ. 8--11 է գրականության տվյալների) տատանվում տոկոս, ճատ մունն ե քանակությունը` 1,2--Վ,5 տեռկոսի խնձոռրաթթվի րում, Պոուղները օգտագործվում են թարմ վիճուկում, վերաեն :վատանլա, ժշակության մեջ նրանցից սլուտրաստոմ ն պաճածոներ: ժելե, թթու այլ Պիստակենի---Հոնդիսլում | Ալավերդուշրջանում (ԱխքաՄեղրիում Ցանգեղութումն Դարադա1 եշվաղ), լաւ), (Բողրի, է չոր, դրաղում։ Նշված վայրերում պիսատակենինաճում լանջերում կոմ Քարքարուռ կիառահապատային ողլերում: Պիստակենին թուփ | կամ ոչ շատ խոշոր ծառ, ժինչե 9-10 մ լարձրությամը, երբեմն ավելի: Շնորճիվ խր փարքամ ն խորը կարդացող արմատային սիստեմի շատ չորադիմավկուն է, Հողի եկատմամբ սաճանջկոտ չ,, կարող |է աճել անգամ կարրբոնատներուվ Ճարուստ ճողերում, դիմանում: է մին. չի 30 աստիճանցրտերին: Պիուռակենու սաղարթը լինում է խիչ ճյուղերը րաց մոխրագույն, հրիտասարդ չվերը «արթ, կարմրավուն դույնի։ Օ0երեներԻ կաշվենման, բաղկացած Ժ--Փ տերնիկենրից, մուգ կանաչ դույնի օվալաձե, ամբողէ, ծաղիկները ճավաքված չական եղրհրով։ նրկտուն լույս բարդ Պտուղըկորիզապտուղ էչ ծաղկավփթթություններում: ծածկված կարմրավունլատյանով,որի տակ պոկվում է "կարծր կեղեր ն կանաչ գույնի սերմը: վայրի պիստակենու չլլտոուղներըուտելու ճամար պի տանի չեն, այլ օգոատղործվում '

4ջ

Եկ.

11.

ճլոամբ Պրատակննու

ր

պտուղը

հն

յուղեր

ստանալու ճամար, որր արնելյան ժողովուրդների Վկողմից օգտագործվում է որպես ծամոն: ժյոՊիստակենու են մույեր, հնրից ստանում որոնցից ռոտրաստում են խունկ

մ. Հաճախ.այս տեսակը անվանվում է խնկածաո, որի պասճառով էլ Անդրկովկասում ժա ճՃաճախ պիոտակենու ռերն կարելիէ Հանդիպելվանքերի եկեղեցիներիշրջակայքում. ու

Պիատակենու (ինում բնավիայտը

է

մուլ

մոխրագույն,

շառը

ծանր, իր ամրությամբ Հիշեցնում է ոսկրին, ունի տեխնիկական հ շատ բարձրՃատկություններ արժեքավորէ դործիքաչինությանՀամար: Պիստակենու բնափայտը ունի մեծ տեսակարար կշիո ն ենթարկվումէ շատ նուրբ մշակման լավ փայլ է ընդունում: ամուր

ն

ու

ՀԱՏԱՊՏԹՌԻՂՆԵՐ

Վայրիվիճակումպիստակենին է ոնբմերով: բազմանում

ծրիեմն ջացած

նան

ռրոշ

արմատայինմացառներով: Այս տեսակիցառա-

ձներ Հանդիպում են

որոն ց այգիներում,

պուղ-

ներր ոււռելուճամուրպիտանիեն: կուլտուրական ռչիսւուսկենին Հայաստանի ՃումարՀեռանկարային կուլտորա 1, ՀատկապեսԱրզնի--Շամիրամ ջրանցքի տակ նոր լուրացվող զրո ճողերում, նե մեծ տրժեք ունի Հրուշակեղենի արզյունաԲԲ ոք

խմբի մեջ Հատապտուղների

մի թանի ցեղեր, գալիս ոիպես թփեր կամ խուռանման բուլսեր հն աչքի են ընկնում իրենց մի շարք արժեքավոր բիոլոգիական ու տնտեսական առանձնաճատկություններով:Դըրանց Հիմնական նէրկայացուցիչներն են՝ ելակը, մոշը, մորին ռրոնք Հանդես

մտնում

են

են

Հաղարջենինն կոկոոշինին: խոնավասհր բույսեր ձատապտուղները

են,

չերմության

չեն նկատմամբ շատ սպաճանջկուտ շեորճիվիրենց բնական բաղմանալու ընդունակությանը, տարածվելեն Հայասաանիճյուսիռային, Ճարավային ն միջին դոտիներում: ն

արագ

Հայաստանի վայիի Հատապտուղներիտարաժվածության

շատ վաղ ժամանակենրիցը նշումներ են կատարել`Գալիանոսը,Ամիր-Դովլաթըն Ալիշանր: «Հայբոռւսակում» Ալիշանըգրել է. «Վայրի գետնամորուկի ունեն անուշ ոլտուղները բուժիչ կողմեր»: մյուս սկողատու կուլտուրաներից տարՀատապատուղները բերվում են նրանով, որ նրանք ավելի շուտ են մտնում պրտբերք (սովորական պայղաբերության մեջ ե տալիս մաններում մեկ ճ տարածությունիցմիջինը 20--30 գի են ճամեմատաբախ շուտ րանց պտուղների ճասունանհում մայիս-ճունիս, Ճուլիս ամիսներին, երբ ճիմնական պտղատու ոչ մեկի բերքը ճամարյա թե ճասունացած ծառատեսակներից

ն

օգտագործման մասին դեռես

:

առատ

-

տադակաատոու-.-.Ա-

առ

ն

բնագավառներում:

ժողովրդիկենցա-

մի

րում

կենսունակ ինֆեկցիոն

ն

օգտագորժվում

են

է

պայքա-

մյուս

առավելու-

ինչպես թարմ, այնպես էլ վերո-

եժ

ոննդամթերքների

ո

են

Հքշտությամբլուրաց-

աւ

ստա-

-

Ը...

՛

Դրանցլավագույն անսակներըտարածված են Լոռվա ձորու բում, Ալավերդու, Կիրովականի, Մոնփանավանի, նոյեմբերչանի,հջնանին Ղափան |, անոառենրում:

(որ

շրջաններում, Նրանց որոշ ահսակները ամում ին նույնիսկ ծովի մակերնույթիը 2100. մ բարձրության վրա:

ատապաուցներին կարելի է ճանդիսլել բոՀայաստանի

|

դովա-

բարձրարժեքավոր ռննդկամթերքենը՝ կոմպոտներ,

ժելն, մարմելադ,դեսերտային գինիներ, լիկյորներ, ուցիչ չրնբ, կոնֆետներ ն այլն:

վում

օիդանիլմի կողմից: Շնորճիվիրննց դյուրամարտության Հատապտուղները շատ անձչրաժեշւտնն երեխաների ճամար:նրանք դեր նն կուտարում անգնաձճոաւտելի արտի, մոքոաին աղիքային բուժման գործում: ճիվանդությունների Վերամշակման ընթացքում ալս որ ճառտասքոուղներից ոու նն

է

կարնոր դեր Է խաղումմարդու ոսկրայինՀյուսվածքները ամրապնդել»: իսկ ֆոսֆորը՝ նյարդային Ճամար, Ճլուսվածքբ,երկաթլ մտնում արյան Հեմոգլոբինի կաղմությանմեջ: Նշվաժքանկարժեք նյութերը մեջ դոնվում նն օրգաճատապտուղների նական միացությունների ձեով ե չատ

տիումի աղերով, որոնցից կալցիումբ խիստ

մշակված

վիճակում: նայած անհսակին պտուղները պարունակում 7 5--1897շաքարներ, 0,5--232 օրգանականՁթո։ներ (խնձորաթթու կամ լիմոնաթթու), Ճանքային աղեր: Նրիանք առանձնապեսՃարուս են Ֆոսֆորի,երկութիք կայ-

թյուն

լավ

Հիվանդություններիդետ:

թարմ,

ունեն Համեմատությամբ, Հատապտուզննըն

Ռրպես վիտամինների աղբյուր,

չարք

մարդու օրգանիզմի Հաժար. կենսացործուննության Հատառլտուղները օգտագործելով, մարդու օրգանիղժը դառնում է ն են

ժեշ

Պտուղները ճարուստ են վիտաժիններով, Հանքային աղերով, շաքարներովն օրգանական որոնք շատ անՀրաթթուներով,

ղում, բժշկություն մեջ

են

դալ սննդի տարրեր

տարաժում

իրենը չավադույն Շնորճիվ ՀուՀատկությունների

ուապաոուղներըեծ

չի լինում։

ունեն նշանակություն

կան

կողինա1ոզի

սհ

նն

սպիտակ դույնի,

եթկահկ

ցով

Հյուր

ն

'

թեղիկից առաջանում են 8--4 բազմանում է ելակը՝ ինչոնս 4լ պես կուլտուրականպայմաններու

Ցու

դակներ, մագլցելով «Հողի ծրեսին ա ներ ն նորիցճյուղավորվում: Հատ բե առաջացնել միջինը 18--30

որոնց ծայրամաս կարբնձյուղննր, ման բողբոջներ: նրանցիցառաջան

կլորավուն կամ կոնաձե, կարմիր դո վուն ե ծածկված կարմիր, փայլու որոնք թույլ կերպով ընկղմված են դարմատի անհրնների ծոդից առաջա

նում

չե 8--10

ժաղկակիրներ,որոնց վրա ծաղիկն ճատի: Վայթի տնսակներ ենրի Թիվը լինում է բիչ, մինչն 10-12

բարձր: Յուրաքանչյուր բույմ կազմ

տարի առաջանում են Ֆոր ծոցում եղջյուրիկներիզագաթից ա հեր, որոնք կարող են լինել ոոհրենե

ամք

ընները բազկացած են 3 տնրեիկնե հրկար տերհակոթերով: ԲույսիՀիմ սը Ճանդիսանումէ գորշ դույնի կոճ տությամբ,որի կաստաիումէ ցողո

մանող տեսակներիԹիվը «Հասնում է ֆոլողիական ճատկանիշններով շատ էլ մեկը մյուսից չատ ուժեղ կերպո բազմամյա կոճղարմատավոր, խո վիճակում նրա բարձրությունըՀասն

ելակ.--- Բո

հոր սորտեր ոտանալու ճամար:

մեժ

Հ նշել, որ Անճրաժեշտ Հատ ներից շատերը իրենը որավակա ց տարբերվում կուրռուրական սորտ

12.

ելակի տուփը, ծաղիկը

ն

պտուղը:

ելակը տարածված է Հայաստանի բոլոր շրջաններում, ինչպես անտառներում, այոպես էլ բացատներում, Մժարդգագետիններումն լիոների լանջերին: նլակնց Հանդիպում են Հետեյալ Վայրի տեսակները. 1. Անտառային ելակ, որը տարածված է մինլն բարձրադիր գոտին, ճատկապես մեծ քանակությամբ օջախներ կակ. 1ոռում, Ապարանում,հջնանում ն Զանդեիզուրում: 2. կանաչ կամ Բլրային ելակ, որը տարածված է ժինչե Միջին դութու լնոները: չատկապեսլավ աճում նն տափաս-

նկ.

թփուտներում:

մուսկայտաճամելակ: Տ Վայրի

ն

Գորիսի,Ալավերդու ն

այլ

շրջ

մարզկանց ն թռչունների կողմից արմատակալում են խոնավ ճողին կարկներում նոր առաջացած ղոատի առա մի քանի տարվա ընթացքում

զլանաձն են, մաղզմզուկավորն ոչ շ փշերով պատված: երկա Տերնեները կամ -ական, երկու կողմից էլ կան ռո տամնավոր եզրերով:Մաղիկներ վուրաքանչյուն ծաղկափթթքություն առաջանում են ցողունի ծայրում կ սյտուդները վառ կարմիր են, մինչն ները բազմաթիվ են, որոնք ծաղկա կազմում են ճավաքական կորիզա վում են ճամով, մեծությամբ ե այլ Մոշրբազմանում է սերմերով

ված ցողուններ: ինխղնսընձյուղներ

բի ճովտում, անտաոների, առուներ տինների եզրերին, անտաոննհրիբա թի գանկապատերում: Մոշը բազմամյա թուի է, միջան ռանման բույսերի ն տիպիկ թինրի կոճղարմատննի,երկար, նուիբ ընձյ

բում մոշը ճՃանդիաում է լավ լուսավ

բու,

Ռպունթալա, Աչաջուր), Շամշադին

հ

ենյ որոնք

իրարից տարբերվում են մ բիոլոգիական առանձնաձճ բազմաթիվ տեսակներըլայն չափով վորապես Ղափանի(Արծվանիկ,Դա դլուղերի շիջակայքում ), իջնանի (

Մոշ.-- Մոշիտեսակները Հայա

ղանի շրջաններում, Հատկապես ա խիուտննրում հ ձորակներում:

մ.

ներում

տակային ան մարդազնտիններում:

եկ.

13.

է

Մոշի ճյուղը

ն

պտոոդները:

բազմանալ, որ այգ վայրր կղառնա անանցանելի, որը ն է պաուղների Ճավաբը: Դրա Համար էլ անդժվարացնում ռառներում ն այն վայրերում, որտհղ մեժ քանակությամբ մոշի տնկարկներդոլություն ունեն, անձրաժեշտէ նոսրացմ մյուսից Լ-1,Խ5 ճեռավորու-

նել, թողնելովմեկ

թյամբ: են

շարքը

Այնվայրերը,որտեղ մոշի թիերը առաձին մառսիվներ բոնում, կարելի է Դդտագորժել որպես եկամտի լրացուցիչ

աղբյուր:

տարածված ժոշի բոլոր տեսակներիպտուղՀայաստանում ները ուտելու ճամար պիտանիեն ն կարելի է օգտագործել ինչպես թարմ, այնպես էլ վերամշակված վիճակում: Մոշի գետնատարածձները սռվորաբար տալիս են ավելի Համեղ ն խոշոր պտուղներ, քան կանդուն ձենրը։ Թփխէրը՝ :

ծաղկումեն ամառվա սկզբներին ե գեր են մռեում դարնանային ցրտաճարություններից:Սւստի ամեն տարի ապաճովն Խորմալորողաբերություն այնքան մեժ քաՃսաճախ վում է

նակությամբ է լինում, որ բնակչության կողմից նարավորությունչի լինում լրիվ Հավաքել: Մոշի պտղի քաշը Ճասնում է 1,5--5 գ: Պոռուղները լինում են թույլ արոմատով, ՔԹմո»քաղցի: դուրեկան ճամոռվ, որոշ տեսակներ ճաճախ քթվուՎերամշակության ընթացքում մոչ' թյուն չհն ունենում պտուղներից պատրաստում են բարձրորակ մուրաբաներ, ն այլն: ջեմ, ալկոճոլ խմիչքներ, լիկյորներ, յութեր Տեբնները պարունակում են զգալի քանակությամբ դաբաղանյութեր ե օգտագործվում են բժշկության մնջչ։ Շնորձիվ իիննը արաբ բազմանալուն, մոշի թիերը ծառայում են նա` որպես կանաչ ցանկապատ այգիների ն բանջարանոցներ), շուրջը:

Մոբենի.-- Անդրկովկասում շատ տարածված տեսակը ազնվամորինէ: Մեզ մոտ նրա ճիմնական օջախները գտնքվում են ձորում, Ախուրյանում, հջնանում, ՂաԱրագզաժում, փանում,Սեւանում ն այլ տեղերում: նշված վայրհրում մռրենին աճում է ինչպես անտառներում, այնպես էլ բացատնոթում, թփուտներում,անտառի եզրերին ն մարգագետիննեբում: նա աճում ն բերք է տալիս ծովի մակերնույլթիկ մինչե: 2000 մ բարձրության վրալ Ունի բազմաթիվ ձննր, որոնք աչՔի են մի բիոլոգիական ն տնտեսական ընկնում կարնոր շարք կարելի | Դրանցից շատեր առանձնաձասոկություններով: օգտագործել ինչպես նոր տնկարկների Հիմնադրման Համար, ա

էլ սնլեկկիայումնոր, բարձր բերքատու սորտեր բնարես

ստանալու հպատակով: Մորենինտիպիկ անտառայինԹուփ է, որի ճյուղերի մ ն ավելի, բուրոր: րեկան բարձրությունը Հասնում է 1--1,5 ճամարյա թե կանգուն է, վերնում մի քիչ աղեղնաձեւ տլուղերը մերկ են, ճամարլա թե առանց փշերի: Ընթացիկ:ոարտա-

ունեն

թավոտություն,

'

.

:

Պտուղները

կանաչ դույնի, երբեմ) թույլ մանուշակագույն երանգով, կլորավուն, սովորաբար ծածկհն լինում բազմաթիվ կարմրավուն փշերով: Տերեները սվփած փետրաձն են, 3-ական կամ 5-ական տերնիկներով, վերնից կանաչ դույնի ն մերկ, ներքնից նուրբ սվիտակ կամ մոխրաթաղիքանմանթավշով պատված, եղզիերըատամնավոր: Ծաղիկները խոշոր են ն սպիտակավուն, պտուղները լուրաճատուկ բաց կարմրավուն գույնի, ծաղկակալիդ Ճեշտ անջատվող, լայն ձվաձն, ճավաքական կորիզապտուղէ, բազմաթիվ սնրմերով: Մորհնինշատ արագ բաղմանում է սերմերով ն արմատային մացառներով, րնական պայմաններում կաղզժեով ճամատարածանանցանելիմուպառուտներ: իր պտուղներիբարձր Համային Հատկանիշների, Շնորճիվ մեժ մորին Համբավ ունի մեր բնակչության մնջ ն օգտագործէ վում ոչ միայն տեղի բնակչության կողմից, այլն վաճառքի ն դեէ Ճանվում քաղաքներում, երկաթուղու կայարաններում ղատներում: Մորու պտուղների ձարուստ հն շաբարներով, օրգանականթքուներով, վիտամիններով, Հանքային աղերով ո այլի կարելի է օգտագործել ինչպես Թարմ, սվատրասայնպես էլ վնրամշակվածվիճակում, Պաուղներիը տում են թանկարժեք մուրարաներ, որոնք բնակության մճջ շատ ճայտնի են որպես մրսելուք առաջաըած ճիվանդությունեն նան լիկյորներ, նաների բուժման միջոց: Պատրաստում չիվկաներ, զովացուցիչ ջրեր, կոնֆետներ, խմորեղեններ, չիր ն այլն: Մորու տերնները մոշի տերեների նման ճարուստ են դաբրաղանյութերովն օգտագործվում են բժշկության մեջ, ձա յաստանում ճաղարչի Հայտնի հն. ՎՀաղառջենի.-տհսակներ, որոնցից 5-ը տարածված է վայրի` վիճակում, Դարալագյազում (Ֆերմուկ), հջնանում, Սնանի տատվազանում, Զանգեզուրում, Լոռում, Ախուրյանում (Արփա 1Ճի շրըշրջակայքում. Որոշ ջակայքում), Արթիկում ն կրնինականի է շրջաններում, Հատկապես ոռում, այտն, Ղարաղաթ անունով: նշված շրջաններում Հաղարջը տարածվածէ գլխավորապես միջին ն բարձր լնոնային գոտում, քարքարոտ քերժերում, ժայոնրում, անւռառներում, բիիուտներում ե բամ բարձրուպատներու՝ ծովի մակերնույթից 2000--2300 թյան վրա։

«վա չիվերը

հՐ

ան պուլ

ն

են

4--89

արմատ

են

նան

լավորակ

է թփու շենին տարածված անտառի քարակույտերում,

Լ Հոռում, ուժ Մեանիավ գլազում (Ֆերմուկի անտա

պտուղներինման, մասսիվ

կոկոոշենի.--նոկոռշ

նքն ունի նամ ղեկորատիվ զրոսալդիների՝կանաչապա

րաստում

կ կարմիր պտղան Սպիտակ

րուլներ,

աբոմատիկ են ն ճամեղ,օ այխոլես էլ վերամշակվածվի Դեռես իջին դարերիցՀ բույս, այդ նպատակիճամա պտուղները մ բողբոջները: Հ տում են բարձրորակ մուրաբ Հյութեր, զովացու

դանական թթուներ, վիտամի Հատկառրես ճարուստ է սն

ները պարունակում

նումէ սերմերով

ան

դույնը դեղնավուն, կարմրա ն այլն: Բնական պայմ

նանման

գեղձերով սլատված ները մանր են, ուղիղ ձնի, ս նաչ գունավորությամբ: Պտո 0,3--1 գ փաթիվ սեբմերով՝

ան

շիվերով: Տերեները ճերքակ նման որոշ կամ նման կամ խոտանման,

աա

չ խոնավասհր մ բար բազմամյա

է գլխավորապեսգ ղերում, խոնավությամբ առ Աճում

լեռնային գոտում:

խոշոր թոք

Կոկոոշենին

մինչն բարձրությամբ, կլորավուն կամ ակոսավորշիվերով ն մոխրադույն ճյուղերով, որոնց պատված նեն բաց կարմբավուն ոչ

շատ

մեկ

մ.

մինչե 7 փշերով,

է

մմ

հրկարու-

քյամբ: Ֆեր Տերեներբ Մանր են ԵԶ9-5 բլթակենրով, եզրեր, ատաժնեա:

վոր, ներքնից ծածկվաժ կարճ

մոխրագույն մԺազմղզուկներով, բաց կանաչավուն:

հոկ վերեխց՝

Սաղիկները Ճանդես

են

դալիս

տերենների ծոցում՝ 1--2-ական: կարմիր Փտուղները

ե

տարբեր

դույնի նն, գեդաձն կամ հրկարավուն, բաղմաթիվ մազմզովներով պատված կամ Մերկ:

բարՑրտադիմացկունությունը

ձրրբ է, ջերմության նկատմամբ պատանջկու չէ ե տարածված է

պլխավորապես ստվերոտ լանչերում։

կոկոռշենու թուփը «ճիմքից

ա-

մեն

տարի կազմակերպում է եբիտասարգշիվեր, որոնց վրա առաջանում եկ այտղապայուսակենր ն Հաջորդ տարին տալիս

պտուղներ: պտզաբերում է

տարի

ե

տալիս է

առատ

ամեն

բերը

վայրի կոկոոշենին ճիվանդու-

եկ. դը.

ՏՎ

14.

նոկոռշենու ճյու-

«րաաժլեերով:

թյուններով

վարակվում, տի կարող ձ արժեքավոր ելանյութ լինել սելեկցիայի Համար: չի

ուս-

Բերքը կարելի է օգտաղորժել ինչպես թարմ, այնպես էլ վերամշակվածվիճակում: կազՊտուղների ժում են 8--Ջ0, օրգանականթթուները՝ 1,5--2չ9 ը: Վերապտուղներից կարելիէ պատկոկոռշի մշակության բնթուցքում րաստել բարձրորակմուրաբաներ,մարմելադ, ԱԱ

մ/) շաքարները

ՄՅան

հայց լիկյորներ։ դեսերտային գինիներ: միժ մառոիվներով չի տարածված, քանիոր Հայաստաֆում ապա այն ունի միալն տեղական նշանակություն, կարելի Հ շգապդործել նակ դեկորատիվ պարտհեվադործությանմեջ:

կոմպոտ, ճյութեր,

որ

Հայաստանիմի

չարք

շրջանների անտառ-

:

,

տո

ի,

:

են

Մ

ս

Է

ան

՝

պտղատու

բուլմերբը

աի

է ն

ն

դո,

հն

այ

-.

ոննդա

բույսերի թփերի

դառնում ծառատեսակների

ձն պաղատու

ամեն

դուրս

ոչնչացմանը: Անտառիեզիերին, բացատներում գլուղատըն-

որը

,

Կ Հար վնասվում Արմո ւ եհպատճառ է լ

բմատները,

արմա

ի

ոա

թա արի րից ացի դրանից, ճացաճատիկային կուրոուԱա ԿՐՔԻՑ: ճամար պաճանջվումէ կաո ր խոր աոանկոտիվացիա, որի ժամանակ տարի ճաճախա-

Խո

ոռ

Էէ).

ձո

ի

մ

Է

երցնում

ո

.

Պո

ր

մար

արա հարավի դառնում յութմրա ատիկայի քզի » Հո Դր ւո երանց ճամար յ" ո ր ԲՔոիցը» Բում Ճետնանքով որի արմ ար բի մի գնալով թուլանում աճը նրանք "ոթորի ա սպատինճանաբար

եզրերը, բացատները, նոսր ծառապատված կա թփապատվածտեղերը Հաճախակիօգտագործում են գյուդատնտեսականւայս կամ այն կուլյոուրանհրի սակ, դրանով մեծ իսկ վնաս պատճառում անտառներին, մանավանդ երն այդ տարածություններում մշակվում են ճացաճատիկային այի բույսեր, որոնց քանակությունը լուրաքանչյուր Ճեկտարբի վրա ճասնում է մի քանի միլիտնների։Այդ ճոծ քանակությամբ բույսերը իրենց նորմալ աճման ն զարգացման ճա-

ների

Հայտնիէ,

ԿՏԱՐ ւՑոյն նրԲԱԱը ԵՎ

զործում անտառ

ն-անկազ

ու

Խիստ արդելել անտառի բ

Անտառներըպաճպանել

սալորենու, բալենու,

:

ն ձմեռվ հբկարությամբ

՛

մար վայրի ծառերի վերերկրյա մ ճյուղերի ծայրամասը պետք է կ

րումխոնավ ավազիմեջ,գա «դտաղործելու Համար: Վերա

15-սմ

,

տ

Հա

տերի պատվաստներ, այն տարածություններըդառնան Դրա ճամար աշնանը տերնաթ մոուրականսորտերից վերցնել մե

`

մասսիվ տարածություն երումկ

տանձենու,

նպա օղաադործելու օգտավետ:

Հ.

Վորելը:

անօ տնտեսությունն երում

տուրաների Ար անտառներում: արածացումը

'

բ Հացաճատի Քւրքրին մշակությունը, խոշոր

1.

անտառները օ րոշշրջաններում վն իսկ մեծ դրանով աբար ն կանխե Այդ վտանգր Փածկոցին:

մնացել են մերկ: ներկայումս թիչ

են սռարածությունները էռոզիայի

դու

Ազիզ անցյալումեղեդնաձորի, ն Կոտայքի շրջաններում Հ են անտառներ փի վրա վերացվել

տու

րի՛կոքեր պատրաստելուՀամար: ծառատեսակներինմեծ վնաս մանր եղչերավոր անասունն շոբ նի ճՀետնանքովճետզճետե ընդ քացատներըչպակասում ծառերի տեղի են ունեցել մեր մի շարք շր

Ճողուր ոերի ոռտերը՝ բաճերի,

Խե

կողլտուրթմնհրմշակել մոնսական.

ճյուղերի

վրա

կատարել

աչքապատ-

":

'

պատվաստում:

բոլոր

՝

սռրահրից ն կատարել տարրեր սորտերի պատվաստ :սոռանձին ծառերի վրա, որովեւոն անտառում հն մեկը մյուսից բավականինճեռածառերը դոնվում վորության վրա ն եթե փոչշոտիլներըայս ձնով չդասավորվեն Վերապատվաստմանայխաայդում, նրանք բերք չեն տա: տանքները պետք է ճանձնարարել՝ տարի ա) Անտառանտեսություններին, որոնց ամեն պետք է տրվի վերապատվաստմակկայուն պլան, պատաս» դարձնել հրանց՝ պատվաստիաշխատանքներըճտխանատու ջող կաղմակերպելու ճամար: Ք) Շրջանայնն գլուղտեսչություններին կից պետք է կազմակերպել 7--10 ճոդուց բաղկացած բըրիգաղա, նրանը ձմռանը կազմակերպել 10-օրլյա պատվաստի կուրսեր Համար ն գարնանը ձեռնամուխլինել պատվաստի աշխատանքներին: գ) Պատվաստմանգործը սիրով կկատարեն միջնակարգ դպրոցների րարձր դասարանների աշակերտները, եթե դպրո" ցում նրանց սովորեցնեն պատվաստիտիխնիկան ն ուսուցչի գարնանը 1--2 շաբաթով կատարեն վերաղեկավարությամբ

պատվաստ: կեղեի տակ ն ճեղքախել ոչ պակաս Չ0--30 պատվաստ կատարելուց Հետո կապել այն ճիլոպով, որից ճետո անպայման քսել այգումածիկ: Պատվաստրկպչելուց Հետո Ճճեռացնելճիլոպը, իսկ պատվաստիաչքից դուրս եկաժ սմ Հատնելուց «ետոյ ճեռացնել նակ սաղարթում շիվը 10--15 եղած մնացած րոլոր վայրի ճյուղավորումները: Չանցած ւի քանի տարի, պատվաստաժ ծառըբերքատվությանմեչ կմտնի: Չղզետբէ մոռանալ, որ պյողատու բույսերը խաչաձնփոշոտ-` կաարհլիս վողներ հեն, Հետնապես վերապատվաստումը պետք է վերցնել տվյալ շրջանում ընդունված ստանդարտ

վաստ:Յուրաքանչյուր ծառի վրա կարելիչ կատա-

Թյուն

ոմնեցող

վաղ գարնանը42--3 սմ Հաստությունուննցողճյուղերի վրա կուտարել ճեղքպատվաստ,իսկ 4 սմ ն ավելի Հաստություն. ունեցող ճյուղերի. վրա կատարել պատվաստ կեղնի Հճաւտուտակ, Մեկ տարեկան կամ մինչն մեկ սմ

Հետո

ոչ պիտանծ ռիսակետից

են

կամ մինչե

5.

6՞

Հետո

փոսեր

օդոստոս-ս

իսկ վող),

ղրան ճաջորդող

տառալգիներումՀ--4

գում: այնպես, Հակառակ դեպքում բերք չի ս 3-7 շարթ տ

ա որպեոզի

կողմի վրա, իսկ ստորին չերտ ոնկումների կատարելուց 10-չափ լցնել: Ինդ որում փոսի ե նյութերով Հարուստ ճողը, խա Հողի վերեի չերտի Հետ ն լցնե թողնել մինչն որ փոսի մեջ լցվ տո կատարել տնկում: Տնկում ծառա ունենալ, որ պտղատու նն, ուրեմն ժ չաձն փոշուվող

փորել

փոսեր, սմ պետք է լինեն 30- 40 լայնությամբ, իսկ ոչ պլանտա սմ խորու աերը փորել 60--20 Փոսերը փորելիս Հողի թյամբ:

չնլուց

շախմատաձն

(Հո կատարել խոր պլանտաժ թյամբ), իսկ եթե լանջեր են, ապա կատարել տնկումներ: տնկու Անտառայգիներում ամիսներին: նոյեմբեր տեմբեր, ւոնղը ճա լր. անտտառայգիների Խ սիստեմներ կումնեիր կատարել ժապավե դումը կատարելուց,ծառե

թյուններ

խորդուբորդո Հարթեցնել

կան

ները առաջին ճերթին պետք է կտրվա բից, արմատախիլանել

Այդ նպատա տառայգիներ:

Անտառներիբացատներ

տարածու ծառապատված

3.

1,5--2

մ

ախ-

տրամագծով բաժակ-

«հետո

է ոհղում, խոկ գարնան ամիսներին,ձյան հ չի ժամանակ ջուրը չի Հոսում գոլորշիանում (կամ

մնում

չառ

ճա-

ջուր

այնքան անգամ, ինչքան ծառերն էն չկան, առո Հնարավորությունները

ՏՐ

«0

Ռէնի արմեն, Ռենե Լանկանադական, դրրսբերգ, Սովորականանտոնովկա, Քելֆլոր դեղին: ԶմեռոաՌենե ժին աորտերիը՝ Ռոնետ Շամպայնի, Օռլլանի,Ռենե

ՋԶՄեռային ոսկե

վարդագույն, Ռեպկա կապիլովա:Աշնանայինսորանրիդ՝

'

Անտառայգիների տնտեսական էֆնկորվությունը ինֆ չափով կախված է տնկվելիք ասորտիմենաից: Այդ նպատակի Համար խորճուրդ հնթ տալիս անտառալգիներում տնկել տնսակների ու սորտերը: Հիթտնյալ Խնձորենու ամառային սոր երից՝ Պապիրովկա, վիրգինկա

.

Հիմնել անչրդի պայմաններում: Այս դեպքումմիայն տնկումից անմիջապես ճեաո պետք ձնոքով ջրել, տալով յուրաքանչյուր տնկենուն 3 դույլ ջուր, տնկման առաչին տարում` ապրիլի վերջերին կամ ժայիոծն այգին ջրել հս մեկ անգամ: Այս աշխատանքը անճրաժելշտէ մինչն որ տնկիները բավ կպչեն հ ոկսեն աճել, որիղ ետո նրանք կարող են աճել անջրդի պայմաններում:

կարելի .է անաառալգիներ

այդ

տալ

պաճանջում: Իսկեթե

ի ինթայքում

ու

ւոնկումննրը նախապատրաստել առուներ հ ւեկումները կատարելուանմիջապես Ճելո ջրել ալյնունն ոյ վեդգետացիա-

այդզպիսիճնարավորություններ կան, ուրեմն պետք է մինչ:

Սովորաբար անտառայգիներըՀիժեելիսոլեաք է Ճճաշվի առնն, արձեստական ոռոգման եթը Հնարավորությունները,

Համար միանգամայն նպաստավոր պայմաններ:

Քիչ է գոլորշիանում), կուտակվում ն մնում է այսպիսով, Հճողիմեջ, Հնետնապեսսւտեղծվում են ծառերինորմալ աճման

չոցի

վում

ա-

ներ պատրատոել,` այնուննաոն դարնան ամիսներին "բաժակսմ ենրը 10-15 խորությամբ ինչպես Ճայտնի է, փխրեցնել: անտար, հրա բացատների ն եղբերը Համեմատաբար վելի խոնավ են, քան բաց դաշտր, որովչետն մթնոլորտային ւե դումենրը ներժժվում ե Մնում են Հողի մեջ, կամձմեովա միսներին ձյունըքամիների կողմից չի քշվում, այլ կուտակ-

"Հրաժեշտ ք ւոնկիները շուրջը

Ծառատնկումները անմիջապես կատարելուց

անական

այլ

ծագում

ու

լուրսալհ

այո

սորոոծըը:

ու

ե

է

այլը:

ե

ձնիրը:

ձաղ

մոշի սորտերիը՝ տեղ

վագույնսորտեիը

Մորի

Մուտո էնուպոլդագալյա

ծլակի սորտերից՝Ռոշլինսկա

կովկասյանխուրմայի պիստ ժաղում ունցող ձեձրն սորանիր:

կան սորտեր:

Մ

նոնենու

սորտերից՝ Գլովաշ Փշաաենուտեղ տերից՝ Մատնափշատ,Խուրմափ

լավագույն ձենրն

կողը, նիկիտսկի62, Բլաղզբադա բազմաթիվ վավագույն ձեհր: Ընկուզենու, տխիլենու ն ճոնի ցող

ն

նշենեներիը՝ (անգեդոկ, Նոն

գիլասը

Դենիսինիդ կեռասենիներից՝ պոլեոնՍնը,ԹաթարականՍեր,Ք

ծաղում ուն ճատկապես Սիսիանում բնական չննիները:

ն տեղական Շպանկա

Բայենիներից՝Անգլիական վ կյուբակայա,Պլոդորողնայա

ու

տանձենու Արոսենու ն մամու ուսումնասիրված չեն։ Խորչուրդէ Հին ել յոնդականծագումունեցող Սալորենու սորտերից՝ Դեղ Ռենկլորդ: բնտանի վճնգերկա, Դեղին ձվաձե, Գյոզջա ն չլորի լավագույն սորտանրն ձները:

Քարտւնձ,Վիլրոմո:

դանդպոն), ՔԲերեւամ Բերե-բոսկ,

Բերե 1իգելրա, կյու դեղեցկուճի,

Ռենետ նոքար, նար Սիմերենկո, Չիչխկան,եմիշախնձորն այլն: Տ

իկ

այլ

Հոլանդականկարմիրը,

արժեքավոր սորտեր:

ե

ուրիշ այլ

որոնր: ՛

ո

Ֆե-

շչաձե,

Բոսկոպյան 1իլիկա-

կոկռոշենու սորտերից Վարչավյան,Կանաչ

հ,

վան սպիտակը,

բ

..

լ...

.

.

բտագար

`

։

.

ն

.

Հատապտուղներ

.

ՔազիրըԱՐԱՐԱՏ անտ Փազատուբույսեր): պածպան

ֆ որողանոու Հայպատունում չտաիածվաժ

Վայրի պտուղների

Ֆքրաժուցյուն

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈ

Դո.

Դոռովեր

Վերոտուգոզ «րրագրիչ՝

ԷՐիզոթյան

Տեր. իոքբագիյԲ է. Ճանճապանյան

Խտրագրը'Ան. Տիտանյան եկարիչ՝ Թ. Նանուշյան Գեղ, խմբագիր՝ 0գ. Ասատոյան

ՀԱՑԱՍՏԱՆԻ ՎԱՅՐԻ ՊՏՈՒՂՆԵՐԸ

կ.,

էք Հմուծյանցի

կուլտուրայի մինի տրուքյան տպարան, գլիճրասոի

Գիեր

Երնանչ

մամ,:

Ֆիրաժ2000

1959 թ. Հանձնված | արտադրության 28|Մ111 Մտորագրվածէ սողագրության 13/41 1959 թ... Տպ. 4,9 Մամոզ-Յ28 պայմ. փամ,, ճախ 2,6 84541081|::

08105

Բուք

ՎՖ

ԵփոեմիՄարբգառյան

Հովճաննլս Նոբացոի Շահինյան

Ասատուր