Հայաստանում տարածված խաղողի հիմնական սորտերը

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱԶԳԱՅԻՆ ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ՊԵՏՐՈՍ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. , ԳԱԳԻԿ ԱՅՎԱԶՅԱՆ,

ՅՈՒՐԻ ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ ՏԱՐԱԾՎԱԾ

ԽԱՂՈՂԻ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՍՈՐՏԵՐԸ

ԽԱՂՈՂԱԳԻՆԵԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍՆԱԳԻՏԱՑՈՒՄՆ

ՈՒ ՍՈՐՏԵՐԻ ՏԵՂԱԲԱՇԽՈՒՄԸ

ԵՐԵՎԱՆ ՀԱԱՀ

ՀՏԴ 634.8 (07) ԳՄԴ 42.36 y7 Ա 551

Հաստատված է Հայաստանի ազգային ագրարային համալսարանի գիտական խորհրդի կողմից Գրախոսներ` Վ.Ն.Յավրոյան Ֆ.Գ.Հարությունյան Գ.Հ.Մելյան Դ.Լ.Սաֆարյան Խմբագիր`

ՀԱԱՀ-ի «Բուսաբանական մեթոդների վերամշակման ն տեխնոլոգիայի» ամբիոնի վարիչ, տ.գ.դ., պրոֆեսոր ՀԱԱՀ-ի «Խաղողապտղագինեգործություն» գիտական կենտրոն մասնաճյուղի տնօրեն, գյուղ.գ.դ., ԽԳՄԱ-ի իսկական անդամ ՀԱԱՀ-ի «Խաղողապտղագինեգործություն» գիտական կենտրոն մասնաճյուղի գիտության գծով փոխտնօրեն, գյուղ.գ.թ., ԽԳՄԱ-ի իսկական անդամ ՀԱԱՀ-ի «Խաղողապտղագինեգործություն» գիտական կենտրոն մասնաճյուղի առաջատար գիտաշխատող, գյուղ.գ.թ.,ԽԳՄԱ-ի թղթ.-անդամ Ս. Կոսյան

Ա 551 .Այվազյան Պետրոս. Հայաստանում տարածված խաղողի հիմնական սորտերը Խաղողագինեգործության արտադրության մասնագիտացումն ու սորտերի տեղաբախշումը: Ուսումնական ձեռնարկ: .Պետրոս Այվազյան., Գագիկ Այվազյան, Յուրի Բարսեղյան - Եր.: ՀԱԱՀ, 2015 - 270 էջ: «Հայաստանում տարածված խաղողի հիմնական սորտերը» ուսումնական ձեռնարկում ընդգրկված են հայկական ժողովրդական սելեկցիայի, ներմուծված, Հայաստանի ազգային ագրարային համալսարանում ն Խաղողապտղագինեգործության գիտական կենտրոն մասնաճյուղում ստեղծված նոր՝ 65 սորտ: Ձեռնարկում տրված են խաղողի սորտերի ամպելոգրաֆիկական համառոտ նկարագրությունը, դրանց ագրոկենսաբանական ցուցանիշները, տարածվածությունը: Ուսումնական ձեռնարկը նախատեսված է ագրարային բուհերի, կոլեջների ուսանողների համար: Ձերնարկը կարող է օգտակար լինել նան խաղողագործության ն գինեգործության գիտությամբ զբաղվողներին, ինչպես նան արտադրության մասնագետ այգեգործ ու գինեգործների լայն շրջանակներին: ՀՏԴ 634.8 (07) ԳՄԴ 42.36 y7 IՏBԻ 978-9939-54-844-9

Թ .Պետրոս Այվազյան., Գագիկ Այվազյան, Յուրի Բարսեղյան, 2015 Թ Հայաստանի ազգային ագրարային համալսարան, 2015

Գրքի հրատարակումը նվիրվում է երջանկահիշատակ՝ գիտության վաստակավոր գործիչ, վաստակավոր գյուտարար, կենսաբանական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր ՊԵՏՐՈՍ ԿԱՐԱՊԵՏԻ ԱՅՎԱԶՅԱՆԻ հիշատակին:

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Անհիշելի ժամանակներից խաղողի վազը շռայլորեն ծառայել է մարդուն` ապահովելով նրան արժեքավոր սննդամթերքներով, գեղեցկացրել է նրա սեղանը, կենցաղը, ապրելավայրը ն աշխարհի շատ երկրների ազգային հարստության աղբյուր է հանդիսացել: Խաղողագործությունը հայոց երկրագործության եկամտաբեր ճյուղերից է: Խաղողի թարմ պտուղները, ինչպես նան, դրանց վերամշակման արդյունքում ստացված տարբեր մթերքները շատ արժեքավոր սննդանյութեր են պարունակում: Խաղողի պտուղներում ջրի քանակը համեմատաբար քիչ է` (7578), իսկ խաղողահյութը պարունակում է 16-35 (միջինը` 20-22) ն ավելի գ/100սմ3 շաքար, հատկապես հեշտ յուրացվող խաղողաշաքար (գլյուկոզա) ն պտղաշաքար (ֆրուկտոզա): Պտուղների շաքարայնությամբ խաղողի վազը գերազանցում է մյուս պտղատու մշակաբույսերին: Խաղողի պտուղը կարնոր վիտամիններ է պարունակում` Ճ, Շ, Ք, Խ, B խմբի (B2, B12, B6) ն ՔՔ, ինչպես նան զգալի քանակությամբ (0.5-1.4) տարբեր օրգանական թթուներ (խնձորաթթու, գինեթթու, կիտրոնաթթու, թրթնջկաթթու ն այլն): Խաղողի մեկ կիլոգրամ պտղի մեջ առկա են 0.50.9 սպիտակուցային նյութեր, 0.3-1.0 պեկտիններ, 0.3-0.5 հանքային նյութեր (Խ, Ք, F6, Mg) ն այլ մակրո ու միկրո տարրեր: Խաղողի պտուղներն օժտված են բարձր կալորիականությամբ, 1 կգ խաղողը պարունակում է 700-1200 կալորիա, երբ 1 կգ սալորը` 580, 1 կգ խնձորը` 550 կալորիա: Կալորիականությամբ 1 կգ խաղողը համարժեք է 1190 գրամ կարտոֆիլի, 387 գրամ մսի, 1105 գրամ կաթի, 227գրամ հացի: Իր կալորիականությամբ 1 լիտր խաղողահյութը հավասար է 1.7 լիտր կովի կաթի, 650 գրամ տավարի մսի, 1 կգ ձկան, 500գրամ հացի, 3-5 ձվի, 1.5 կգ խնձորի, տանձի կամ դեղձի: 1 կգ խաղողը ապահովում է մարդու օրվա կերաբաժնի 20-ը: Թարմ խաղողի օգտագործումը հանգստացնում է մարդու նյարդային համակարգը, վերականգնում է ծանր վիրահատություն տարած մարդու ուժը ն երիկամների բնականոն գործունեությունը, բարերար ազդեցություն է ունենում տուբերկուլյոզով հիվանդների բուժման, աղեստամոքսային ն սրտային հիվանդությունների դեմ պայքարելիս: Թույլ երեխաներին, սնելով թարմ խաղողով, մեկ ամսում կարելի է նրանց քաշն ավելացնել 1.5-4 կիլոգրամով, ուստի խաղողի հյութը երբեմն համեմատվում է մոր կաթի հետ: Սնապտուղ սորտերի ն կարմիր գինիների դաբաղանյութերը մանրէասպան ու հակաճառագայթիչ ազդեցություն ունեն: Ք ն Խ1 վիտա-

մինները կանոնավորում են արյունատար անոթների գործունեությունը, չամիչի նույնիսկ ոչ մեծ քանակությունը վերացնում է մարդու հոգնածությունը, ակտիվացնում է ուղեղի գործունեությունը: Գիտականորեն հիմնավորված է, որ չափահաս մարդու համար տարեկան 10-15 կլիոգրամ թարմ խաղող է պահանջվում, 3 լիտր խաղողահյութ ն 1 կիլոգրամ չորացրած պտուղ: Խաղողի պտուղներից մարմելադներ են պատրաստում, օշարակ, շարբաթ, պահածոներ, սուջուխ, մուրաբաներ, իսկ որոշ սորտերի պտուղները չորացնելով` քիշմիշ (անսերմ) ն չամիչ (սերմով): Գինեգործության արդյունաբերության հիմնական, իսկ կոնյակագործության միակ հումքը խաղողն է, որի վերամշակումից պատրաստում են սեղանի, աղանդերային (քաղցր, լիքյորային), փրփրուն գինիներ: ՄitiՏ vinif6ra տեսակին պատկանող սպիտակապտուղ սորտերի բերքի վերամշակումից ստանում են կոնյակի գինենյութ, որից էլ բարձրորակ կոնյակի սպիրտ են թորում: Սեղանի թեթն գինիներից պատրաստում են բարձրորակ քացախ, խաղողի ն գինեգործության մնացորդներից ստանում են գինեքարային թթու, գինեքար, սեգնետյան աղ, խաղողի սպիրտ, օղի, սն ներկ, յարմեդյանկա, պոտաշ, իսկ սերմերից` նան թանկարժեք յուղ, տանին ու սուրճի սուրոգատ: Վեգետացիայի ժամանակաշրջանում վազի վրայից հեռացված կանաչ զանգվածը լավ կեր է անասունների համար: Խաղողի վազն օգտագործվում է որպես դեկորատիվ բույս: Բնակավայրերի, տաղավարների շուրջը խաղողի վազերի առկայությունը նախ ն առաջ ունի հիգիենիկ ն ապա գեղագիտական նշանակություն (նկ. 1,2): Դրա հետ մեկտեղ այն նպաստում է օդում թթվածնի ավելացմանը ն թարմ խաղողի աճեցման լրացուցիչ աղբյուր է: Խաղողի վազը արժեքավոր է նան նրանով, որ մշակվում է գրեթե բոլոր հողերում, բացի աղակալած ն ճահճացած հողերից: Վազը աճում ն առատ բերք է տալիս նույնիսկ այնպիսի զուտ ավազային ն քարքարոտ հողերում, որոնք պիտանի չեն այլ մշակաբույսերի համար: Խաղողի վազի մշակությունը մեծ հեռանկարներ ունի զառիթափ լանջերում, անապատային, կիսաանապատային հողերում (նկար 3): Եվ հենց վերը նշված արժեքավոր հատկանիշներով ն հատկություններով է պայմանավորված խաղողի վազի լայն տարածումը աշխարհում: Ըստ 2004թ. տվյալների, աշխարհում 7 միլիոն 923 հազար հա խաղողի այգի է մշակվում: Դրա 71-ը կենտրոնացված է Եվրոպայում, Ասիայում` 14.4, Ամերիկայի երկրներում` 9.6, Աֆրիկայում` 4.0,

օվկիանոսային կղզիներում (Ավստրալիա, Նոր Զելանդիա, Մադագասկար)` 1.0: Խաղողի այգիների տարածությամբ, առաջին տեղը զբաղեցնում է (ըստ 2004թ տվյալների) Իսպանիան` 1111000 հա, երկրորդը Ֆրանսիան` 867000 հա, երրորդը Իտալիան` 839000 հա, չորրորդը` Թուրքիան, որի այգիների տարածքը հասնում է 543000 հեկտարի: Ըստ 2004թ տվյալների, աշխարհում տարեկան շուրջ 67 միլիոն 525.9 հազար տոննա խաղող է արտադրվում: Դրա 69.3-ը բաժին է ընկնում Եվրոպային, երկրորդը Ամերիկան է` 15.4, այնուհետն Ասիան` 10.3, Աֆրիկան` 3.6, օվկիանոսային կղզիները` 1.4: Սեղանի խաղողի արտադրությունը շատ չնչին է, կազմելով յուրաքանչյուր տարվա խաղողի համախառն արտադրանքի ընդամենը 6.1-ը:

Նկ.1. Խաղողի վազը որպես դեկորատիվ բույս

Նկ. 2. Խաղողի վազի տանիքանման ձնավորում

Նկ. 3. Խաղողի վիթխարի վազը1

Ա.Ս. Մերժանյան, «Խաղողագործություն», Երնան,Հայպետուսումնակհրատ 1957թ., էջ 10:

Աշխարհում յուրաքանչյուր տարի, միջին հաշվով, արտադրվում են շատ բարձր կալորիականությամբ` 3250-3400 կալորիա/կիլոգրամ, 750-770 հազար տոննա խաղողի չորացրած պտուղներ: Բոլոր երկրներում արտադրված խաղողի համախառն բերքի 88ը վերամշակվում է որպես գինիներ ն կոնյակի գինենյութ (որից կոնյակի սպիրտ են թորում): Յուրաքանչյուր տարի արտադրվում է 298 միլիոն 200 հազար հեկտոլիտր գինի: Դրա 79.6-ը բաժին է ընկնում եվրոպական երկրներին, ամերիկյան երկրամասին` 15.6, Աֆրիկային` 3.2, օվկիանոսային կղզիներին` 1.1, իսկ ասիական երկրներին` ընդամենը 0.6: Գինիների մեծաքանակ արտադրությունը բաժին է ընկնում Ֆրանսիային (4992000 տոննա), Իտալիային (4699000 տոննա), Իսպանիային (3665000 տոննա), ամերիկյան երկրներում` Արգենտինային ն ԱՄՆ-ին (3404000 տոննա):2 1913թ. Ցարական Ռուսաստանում, ընդամենը 125 հազար հեկտար խաղողի այգի է եղել: Խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո` խոշորացված կոլտնտեսությունների ն պետական տնտեսությունների բազայի վրա, խաղողի այգիների տարածություններն արագորեն ընդարձակվել են, Հայրենական մեծ պատերազմի նախօրյակին` 1940թ, հասնելով 425 հազար հեկտարի, իսկ 1985թ.` մեկ միլիոն 265 հազար հեկտարի: ԽՍՀՄ-ում` խաղողի այգիների տարածությամբ, առաջինը Ուկրաինան էր` 344 հազար հա, երկրորդը` Մոլդովան` 240 հազար հա, երրորդը` Ռուսաստանի դաշնությունը` 172 հազար հա, Վրաստանը` 102 հազար հա, Ադրբեջանը` 75 հազար հա, Ուզբեկստանը` 49 հազար հա, Տաջիկստանը` 16 հազար հա, Ղազախստանը` 15 հազար հա, Թուրքմենստանը` 9 հազար հա, Կիրգիզիան` 5 հազար հա: Հայաստանը պատմականորեն զարգացած խաղողագործական հնագույն օջախներից է համարվել, որի հիմնադիրը, ըստ ավանդության, Նոյ նահապետն է, ով կործանիչ ջրհեղեղից հետո, իջնելով Արարատի գագաթից, սուրբ լեռան ստորոտում` Արարատյան հարթավայրում, հիմնել է խաղողի առաջին այգին: Այդ ժամանակից ի վեր խաղողագործությունը դարձել է հայի սրբագործված մշակույթը: Հազարամյակների ընթացքում բազում ոսոխներ քաղաքների, գյուղերի հետ մեկտեղ այրել, ոչնչացրել են նան խաղողի այգիները, սակայն հայրենին անողոք բռնակալներից ազատագրելուց հետո, հայը կրկին վերաշինել է իր տունը, վերականգնել իր օջախն ու խաղողի այգին: Հայաստանում խաղողագործության ն գինեգործության զարգացման նախապատմական ժամանակաների մասին են վկայում հնագիտական պեղումներով հայտնաբերված հարուստ նյութերը, հնագույն ճարտա2 А.Ф. Арутюнян “Виноградарство и виноделие в Армении”, Ереван,0007, стр. 303.

րապետական կոթողները զարդարող որմնանկարները, բարձրաքանդակներն ու խորաքանդակները` խաղողի ողկույզների, գինու կարասների, շշերի, բաժակների պատկերներով (նկար4): Մեր հանրապետությունը սակավահող է, նրա 29.8 հազ. քառ. կմ ընդհանուր տարածությունից ընդամենը 28 տոկոսն է, որ ծովի մակերնույթից 1500մ-ից ցածր է գտնվում: Ավելացնենք, որ մի շարք շրջաններում (Արարատ, Արմավիր, Նախալեռնային, Վայոց ձոր, Մեղրի ն այլն) զգալի տարածություններ ժայռոտ են, զրկված հողային ծածկոցից: Մեծ չէ նան մշակության համար հարմար դիրք ունեցող հողերի տարածությունը (շուրջ 209), ինչը հուշում է, որ ՀՀ-ում խաղողի այգիների հետագա ընդարձակման հնարավորությունները շատ սահմանափակ են: Եթե 1913թ., Հայաստանում 9200 հա խաղողի այգի էր մշակվում, ապա 1915թ. եղեռնից հետո այգիները քանդվեցին ն 1919թ-ին մնացել էր ընդամենը 5100հա: Հայաստանում, խորհրդային կարգեր հաստատվելուց հետո, խոշորացված կոլտնտեսությունների ն պետական տնտեսությունների բազայի վրա, խաղողագործության զարգացումը նոր թափ ստացավ ն 1939թ.` Հայրենական մեծ պատերազմի նախօրյակին, խաղողի այգիներն ընդարձակվել էին, հասնելով 15600 հեկտարի: Հայրենական մեծ պատերազմի հաղթանակից հետո, մեր ժողովրդի մեծ ջանքերի գնով, հանրապետությունում խաղողագործությունը բուռն աճ արձանագրեց ն 1981 թվականին, այգիների տարածքն արդեն 36333 հեկտար էր:

Նկ. 4. Գինու մառանը կարասներով Կարմիր բլուրում

(ըստ Բ.Բ.Պիոտրովսկու):

Հանրապետությունում տարեկան արտադրվում էր շուրջ 250000 տոննա խաղող: «Արարատ» միավորման ձեռնարկությունները նույն ժամանակահատվածում վերամշակում էին 1 միլիոն դեկալիտր կոնյակի սպիրտ, էլ ավելի` տարբեր տեսակի գինիներ: Մեր հանրապետությունում խաղողի ռեկորդային բերք է ստացվել 1981թվականին` 361000 տոննա: Այգիների միջին բերքատվությունը կազմել է 125.1ց/հա: Այդ տարի Արարատի նախկին շրջանը ապահովեց 70000 տոննա բարձրորակ խաղող, բերքատվությունը հասավ հեկտարից 174ցի: Արտաշատի արդյունքը 60000 էր, էջմիածնինը` 45000 տոննա: Խաղողի բարձր ն որակյալ բերք ապահովեցին նան հանրապետության մյուս շրջանները: Տարեկան 1000-1500հա խաղողի նոր այգիներ էին հիմնվում, վերակառուցվում էին թմբային ծերացած այգիները: Հարկ է նշել, որ սերտ էր համագործակցությունը գիտության ու արտադրության միջն: Հանրապետության ավանդական ճյուղերի` խաղողագործության, գինեգործության ն կոնյակագործության զարգացմանը նպաստում էին պետության կողմից գյուղատնտեսական տեխնիկայով, վառելանյութով, պարարտանյութերով ն բուժանյութերով կենտրոնացված ու մատչելի գներով մատակարարումները, ներքին ու արտաքին շուկաներում բարձր արդյունավետությամբ գործող առնտրի համակարգը, ինչպես նան, հանրապետության ազատ ն սերտ կապերը տարբեր երկրների ն, հատկապես, Ռուսաստանի շուկաների հետ, ինչը հնարավորություն էր տալիս աճեցրած բերքը ն դրանից վերամշակված մթերքները վաճառել ժամանակին ն շահավետ գներով: Խաղողագործությանը, գինեգործությանը ն կոնյակագործությանը մեծ վնաս հասցրեց նախկին Խորհրդային միության կոմունիստական կուսակցության Կենտրոնական կոմիտեի 1985թ.` հարբեցողության դեմ պայքարի մասին, ընդունած տխրահռչակ որոշումը: ԽՍՀՄ հանրապետություններում հազարավոր հեկտար խաղողի այգիներում արմատախիլ արվեցին տեխնիկական սորտերի վազերը, կտրուկ վատացավ այգիների խնամքը, սննկացան ու փակվեցին հազարավոր գինու, օղու ն կոնյակի գործարաններ: ԽՍՀՄ-ի փլուզվելուց հետո, 1991թ., մեր հանրապետությունում հողերը սեփականշնորհվեցին: Թվում էր, սեփականշնորհումից հետո, խաղողագործությունը, գինեգործությունն ու կոնյակագործությունը հանրապետությունում բուռն զարգացում կապրի: Սակայն, ցավոք, նոր-նոր անկախության ուղի ելած Հայաստանի հանարպետությունը հայտնվեց Թուրքիայի ն Ադրբեջանի կողմից տնական շրջափակման մեջ: Փլուզվեցին պլանավորման կենտրոնացված պետական մատակարարումների ն առնտրի համակարգերը, կորցրեցինք արտաքին շուկան, կտրուկ աճեցին գյուղատնտեսական

տեխնիկայի, պարարտանյութերի, բուժանյութերի, այգիների մեքենայացված մշակման, փոխադրամիջոցների, ոռոգման ջրի ծախսերը: Գինեգործական ձեռնարկություններն այլնս ի վիճակի չէին իրենց մթերքներն արտաքին շուկայում ժամանակին, կանխիկ ն շահավետ գներով վաճառելու ն ֆինանսական ծանր վիճակում հայտնվելով, կորցրին վճարունակությունն ու սննկացան: Գյուղացիական տնտեսություններն էլ զրկվեցին իրենց աճեցրած խաղողը ժամանակին ն պատշաճ գներով իրացնելու հնարավորությունից: Ճգնաժամային նման ծանր պայմաններում հանրապետությունում նվազեցին խաղողի այգիների տարածությունները, բերքը պակասեց ն, հետնաբար, խիստ կրճատվեցին նան գինու ու կոնյակի արտադրության ծավալները: Նախկինում հանարպետությունում մշակվող 36-37 հազար հեկտար խաղողի այգիների փոխարեն, 2004թ. փաստացի 13,034 հազար հեկտար էր մնացել: Հանրապետության ավանդական ճյուղերի` խաղողագործության, գինեգործության ն կոնյակագործության անկումը կանխելու, կայունացնելու ն զարգացնելու համար, պետական հովանավորություն է անհրաժեշտ, ոլորտին անտոկոս կամ ցածր տոկոսներով վարկեր ն, ամենակարնորը, մեղմել հարկային մամլիչի ճնշումն ու սահմանափակել ոգելից խմիչքների ներկրումն այլ տարածքներից: Անհրաժեշտ է նան նպաստել հայրենական խմիչքների իրացմանը ինչպես տեղում, այնպես էլ արտասահմանյան երկրներում, այդ գործում ներգրավելով նան սփյուռքահայությանը: Հայաստանի հանրապետության տնական շրջափակման պայմաններում, խաղողագործության կործանումը կանխելու, այդ ճյուղը կայունացնելու ն զարգացնելու համար առաջին հերթին անհրաժեշտ է արդյունավետ զարգացնել կոնյակի արտադրությունը, հաշվի առնելով, որ դրա անփոխարինելի հումքը բարձրորակ սպիտակապտուղ խաղողներից պատրաստած գինենյութն է: Ոգելից խմիչքներից կոնյակի սպիրտը միակն է, որն ինչքան երկար է մնում կաղնու ծառատեսակից պատրաստված տակառներում, այնքան բարձրանում է նրա որակը ն, դրանով պայմանավորված, տեսակային կոնյակների արժեքը: Հայկական տեսակային կոնյակները համաշխարհային հռչակ ունեն, մրցունակ են արտաքին շուկայում: Արարատյան հարթավայրում ն Մեղրիում` խաղողի վազի վեգետացիայի ժամանակաշրջանում, ակտիվ ջերմաստիճանների գումարը շատ բարձր է, համապատասխանաբար` 4000-4200 ն 4773 , որոնք նպաստում են խաղողի պտուղներում մեծ քանակությամբ շաքարի կուտակմանը: Բարձր շաքարայնությամբ խաղողները լավ հումք են աղանդերային ն լիքյորային գինիներ պատրաստելու համար: Նախկինում Արարատյան հարթավայրում մշակվում էին Սպիտակ ն Վարդագույն Մուսկատ սորտերը, որոնց բերքից արտաքին շուկայում մրցունակ «Մուս-

կատ» մակնիշի աղանդերային ն լիքյորային գինիներ էին պատրաստվում: Սակայն մեծ չափերի հասնող խառնասորտության պատճառով, նրանց բերքատվությունը շատ ցածր էր` 40-60ց/հա, ինչի համար ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ հետխորհրդային հանրապետություններում այդ այգիները քանդեցին (հիմա չնչին տարածությամբ այգիներ են մշակվում Ղրիմի մարզի ծովափնյա վայրերում): Նախկին Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուտում (այժմ ՀԱԱՀ) ստեղծվել է «Այվազյանի վարդաբույր» սորտը, որը բարձր (300ց/հա) բերքատվության հետ մեկտեղ, աչքի է ընկնում նան պտուղների որակով, շաքարայնությամբ ն մուսկատա-վարդակիտրոնային բուրմունքով: Այս սորտը արժեքավոր է ինչպես թարմ օգտագործման, այնպես էլ շատ բարձրորակ չամիչ, խաղողահյութ, աղանդերային, լիքյորային գինիներ պատրաստելու համար, որը մրցակցությունից դուրս է ինչպես ներքին, այնպես էլ արտաքին շուկայում: Տնտեսական շահավետությամբ պայմանավորված, նպատակահարմար է Արարատյան հարթավայրում ընդլայնել աղանդերային (այդ թվում` «Խերես» մակնիշի) Ոսկեհատ ն Կանգուն սորտերի բերքի վերամշակումից լիքյորային գինիների արտադրությունը, որոնք` իրենց որակական ցուցանիշներով, շատ մրցունակ են: Արարատյան հարթավայրում խաղողի տեխնիկական բոլոր սորտերի տիտրվող թթվությունը շատ ցածր է ու չի բավարարում բարձրորակ սեղանի ն շամպայն գինիների պատրաստման պահանջները: Նման պայմաններում Հայաստանի ազգային ագրարային համալսարանում ն խաղողապտղագինեգործության գիտական կենտրոնում ստեղծված ներկառատ Հաղթանակ ն Չարենցի սորտերն են, որոնք աչքի են ընկնում վառ կարմիր գույնով ն 6.5-8.8գ/դմ տիտրվող թթվությամբ, որոնք ամբողջությամբ համապատասխանում են բարձր որակի սեղանի կարմիր ու աղանդերային գինիների պատրաստման չափանիշներին: Հետնաբար նպատակահարմար է այս գոտում ընդլայնել նշված սորտերի այգետարածքները: Նկատի ունենալով թարմ խաղողի օգտագործման բուժիչ ն սննդարար նշանակությունը մարդու օրգանիզմի համար` ժամանակի պահանջն է ընդարձակել տարբեր ժամկետներում հասունացող խաղողի սեղանի ն համապիտանի օգտագործման ուղղություն ունեցող սորտերի տարածությունները, նպաստել ֆերմերային մասնագիտացված տնտեսությունների կազմակերպմանը, մեծացնել սեղանի խաղողի արտադրության ծավալները` թարմ օգտագործման, արտահանման ն ձմռանը պահպանելու համար: Հայաստանի հանրապետության խաղողագինեգործության արտադրության մասնագիտացումը, սորտերի տեղաբաշխումը ն նկարագրումը շարադրված է «Հայկական Սովետական Սոցիալիստական Ռեսպուբլիկայի Ամպելոգրաֆիա» գրքի առաջին հատորում, հրատարկված 1947թ-ին: Անցած տասնամյակների ընթացքում գրքում նկարագրված

խաղողի սորտերի զգալի մասը դուրս են մղվել արտադրությունից, փոխարինվելով նոր, առավել եկամտաբեր սորտերով: ԽՍՀՄ-ի փլուզվելուց հետո, լուծարվեցին նան մասնագիտացված խոշոր խաղողագործական կոլտնտեսություններն ու պետական տնտեսությունները, հողերն ու խաղողի այգիները սեփականաշնորհվեցին, ի հայտ եկան բազմաթիվ մանր, ինչպես նան խոշոր տարածքներով մենատնտես խաղողագործներ, ֆերմերներ: Նոր հասարակարգի ձնավորման գործընթացը շարունակվում է: Ստեղծված շուկայական հարաբերությունների պայմաններում, որոշ փոփոխություններ են տեղի ունեցել նան խաղողագինեգործության արտադրության մասնագիտացման ն սորտերի տեղաբաշխման բնագավառում: Այսօր մենատնտես խաղողագործն իր սեփականաշնորհված այգու հետ մնացել է մեն մենակ ն մասնագիտական օգնության խիստ կարիք է զգում: Հայաստանում ստեղծված ն ձնավորվող նոր հասարակարգի պայմաններում «Խաղողագինեգործության արտադրության մասնագիտացումը ն սորտերի տեղաբաշխումը» դասագրքի հրատարակումը հրատապ խնդիր է` ուսանողների ուսուցումը կազմակերպելու ն տվյալ տարածքում սորտերի ճիշտ ընտրության ն տեղաբաշխման խնդրում հողի աշխատավորին կողմնորոշելու համար, ինչն էլ այս ձեռնարկի առաջնային խնդիրն է: Մեր խորին շնորհակալությունն ենք հայտնում Գագիկ Մելյանին, Ռուբիկ Գյուլամիրյանին, Գայանե Գաբրիելյանին սույն ձեռնարկի հրատարակմանն ակտիվ աջակցելու համար:

ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ ԽԱՂՈՂԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՀԱՄԱՌՈՏ ԱԿՆԱՐԿ

Խաղողագործությունը հայոց երկրագործության ամենահնագույն ն եկամտաբեր ճյուղերից է: Խաղողի բարձր շաքարայնությամբ պտուղները, ինչպես նան նրանցից վերամշակված տարբեր մթերքները (գինիներ, կոնյակներ, օղի, խաղողահյութ, մարմելադներ, օշարակ, շարբաթ, պահածոներ, դոշաբ, սուջուխ, չորացրած պտուղներ ն այլն) մարդու համար շատ արժեքավոր ն բուժիչ սննդանյութեր են պարունակում: Վերը նշված նման արժեքավոր հատկանիշներով է պայմանավորված խաղողի վազի լայն տարածումը աշխարհում (7 միլիոն 923 հազար հեկտար խաղողի այգի): Ներկայումս արտադրության մեջ տարածված ժողովրդական ն գիտական սելեկցիայով ստեղծված բոլոր արժեքավոր սորտերը պատկանում են խաղողազգիների Վիտացե ընտանիքի ՄitiՏ vinif6ra տեսակին: Հնէաբանական տվյալները (դրոշմվածքներ ն քարացած մնացորդներ) վկայում են, որ այս ընտանիքի հնագույն ներկայացուցիչները, մինչն մարդու ծագումը, շատ երկար էվոլյուցիոն ճանապարհ են անցել` հաշվվում է տասնյակ միլիոն տարիներ: Խաղողազգիների ընտանիքի ամենահնագույն` այժմ գոյություն չունեցող, Ցիսսիթես ցեղի մնացորդները հայտնաբերվել են կավճե ժամանակաշրջանի ստորին նստվածքներում, գոյություն ունեցող ամենահին Ցիսսուս ցեղի մնացորդները` նույն ժամանակաշրջանի վերին, իսկ ավելի երիտասարդ Վիտիս ցեղինը (որի Վինիֆերա տեսակին են պատկանում խաղողի մշակության մեջ տարածված բոլոր սորտերը)` երրորդական շրջանի նստվածքներում: Մեզոզյան դարաշրջանի կավճե ժամանակաշրջանի սկզբից մինչն մեր թվականը` 110 միլիոն տարի է ընդգրկում: Սն ծովի ավազանի երկրներում, Եվրոպայի հարավային մեծ տարածություններում ն, մասամբ, նրա կենտրոնական մասում, մարդու կողմից վազի բարձրորակ ձները մշակվել են դեռնս բրոնզե ն երկաթե դարերում: Խաղողի վազը իր քաղցր ն հյութալի պտուղներով, առաջին վայրի բույսերից է, որին մարդն ընտրել ն փոխադրել է իր բնակատեղի, հազարամյակների ընթացքում անընդհատ բարելավելով նրա մշակությունն ու սորտային կազմը: Խաղողի վազի էկոլոգոաշխարհագրական բոլոր խմբերի (Արնելյան, Սն ծովի ավազանի, Արնմտաեվրոպական, Հյուսիսաֆրիկյան) ժողովրդական սելեկցիայի սորտերը ծագել են տեղական վայրի խաղողից, երկարատն ժողովրդական սելեկցիայով` անընդհատ ընտրության միջոցով:

Մեր տեղական ժողովրդական սելեկցիայի սորտերը պատկանում են Արնելյան խմբին, որոնք ձնավորվել են Հայաստանի, Միջին Ասիայի, Ադրբեջանի, Արնելյան Վրաստանի, Իրանի, Աղվանստանի ն Մերձավոր Արնելքի երկրների յուրահատուկ հողակլիմայական պայմաններում: Այս երկրների հին տեղական սորտերին յուրահատուկ են շիվերի ն բերքատու շիվերի պտղաբերության բերքատվության ցածր գործակիցները, սպիտակ կամ վարդագույն խոշոր պտուղները, խոշոր ողկույզները, վազերի ուժեղ աճը ն այլն: Կարնոր է նշել, որ աշխարհի խաղողագործական տարբեր տարածքներում, կախված հողակլիմայական պայմաններից, բնակվող ժողովրդի կրոնական դավանանքից, խաղողագործության զարգացման էվոլյուցիոն ընթացքը տարբեր կերպ է ձնավորվել, ինչով էլ պայմանավորված է աշխարհում խաղողի վազի սորտերի բազմազանությունը, դրանց տեղաբաշխումը ն մասնագիտացումը: Ինչպես նշվեց, Հայաստանը խաղողի վազի ծագման ամենահնագույն օջախներից մեկն է համարվում: Ըստ ավանդության, նրա հիմնադիրը Նոյ նահապետն է, ով կործանիչ ջրհեղեղից հետո իջել է Արարատի գագաթից ն սուրբ լեռան ստորոտում` Արարատյան հարթավայրում, հիմնել խաղողի առաջին այգին: Այդ անհիշելի ժամանակներից ի վեր խաղողագործությունը, այնուհետն գինեգործությունն, իսկ ավելի ուշ, նան կոնյակագործությունը, հայի սրբագործված մշակույթն են դարձել: Սրանից շուրջ 3000 տարի առաջ հայերի նախնիների` ուրարտացիների կողմից, Երնանի հարավ-արնմտյան մասում (Կարմիր բլուր կոչվող վայրում) կառուցվել է Թեյշեբիանի քաղաք-ամրոցը, որի շրջակայքում, դեռ այն ժամանակներից խաղողի ն պտղատու ոռոգվող այգիներ են մշակվել: Ակադեմիկոս Բ.Բ.Պիոտրովսկու կողմից` 1939թ. Կարմիր բլուրում կատարված պեղումների ընթացքում, հայտնաբերվել են գինու մառաններ, 400 խոշոր կավե կարասներ` 37000 դեկալիտր ընդհանուր տարողությամբ, բազմաթիվ այլ չափերի կարասներ, խաղողի վերամշակման հարմարանքներ ն այլն: Քանի որ Հայաստանում խաղողի վազի վեգետացիայի ժամանակաշրջանում մթնոլորտային տեղումների քանակը քիչ է, առանց ոռոգման հնարավոր չէ խաղողի այգու մշակությունը: Դեռնս հնագույն ժամանակաշրջանում, հայերը ստեղծել են ջրատնտեսական այնպիսի կառույցներ, որի նմանը շատ քիչ ժողովուրդներ են ունեցել: Օրինակ, ուրարտական շրջանում, մեր թվագրությունից առաջ 8-րդ դարում, Մենուա թագավորի կողմից կառուցվել է Մենուայի ջրանցքը (Շամիրամ-ջուր), որի ջրով են ոռոգվել Վան քաղաքի Տոսպա հարթավայրի հողերը: Ուրարտական ժամանակաշրջանում է կառուցվել նան Դալմայի ջրանցքը, որի ջրով ոռոգել են Երնանի հարավ-արնմտյան մասում հիմնված խաղողի այգինե-

րը: Արարատյան հարթավայրում` մեր թվագրությունից առաջ 780-755թթ., Արգիշտի I թագավորը կառուցել է Սարդարապատի մեծ ջրանցքը, իսկ Ռուսա II թագավորը` մեր թվագրությունից առաջ 720-714թթ.` Վան քաղաքից 50կմ հյուսիս, կառուցել է Քեշիշ-Գյոլը, որի ջրերով ոռոգվել են Թուանի դաշտավայրի խաղողի այգիները: Հայաստանում խաղողագործությունը բյուզանդացիների, արաբների, պարսիկների, մոնղոլների ն հատկապես թուրքերի ավերիչ արշավանքների հետնանքով բազմիցս անկում է ունեցել, ինչին նպաստել է նան մուսուլմանական կրոնը դավանողների կողմից գինեգործությամբ զբաղվողներին ն գինի օգտագործողներին հետապնդելը : Կարնոր է նշել, որ 1914-1920թթ.` Առաջին համաշխարհային ն Թուրքիայի հետ շարունակվող պատերազմները կործանիչ ազդեցություն ունեցան Հայաստանի գյուղատնտեսության բոլոր ճյուղերի, այդ թվում նան խաղողագործության զարգացման վրա: Հայաստանում տնտեսական խիստ ծանր վիճակ էր, խաղողի այգիները մնացել էին անմշակ, վազերը կտրել ն օգտագործել էին որպես վառելանյութ, ինչն էլ խաղողագործության լիակատար անկման հանգեցրեց: Այսպես, եթե 1913թ. այժմյան Հայաստանի տարածքում մշակվում էր 9.2 հազար հեկտար խաղողի այգի, ապա 1919թ. մնացել էր միայն 5.1 հազար հա` 32.8ց/հա բերքատվությամբ: Քաղաքացիական պատերազմից հետո, Խորհրդային իշխանությունը միջոցներ ձեռնարկեց Հայաստանի գյուղատնտեսության բոլոր ճյուղերի, դրանց շարքում խաղողագործության զարգացման համար: Նոր կազմակերպված խոշորացված կոլտնտեսությունների ն պետական տնտեսությունների բազայի վրա, խաղողագործությունը արագ զարգացավ ն հայրենական մեծ պատերազմի նախօրյակին` 1939թ., խաղողի այգիների տարածությունը հասավ 15,6 հազար հեկտարի: Հայրենական պատերազմի հաղթանակից հետո, շնորհիվ մեր ժողովրդի մեծ ջանքերի, Հայաստանում խաղողագործությունը բուռն վերելք ապրեց ն այգիների տարածությունը 1981թ. հասավ 36 հազար 333 հեկտարի: Հանրապետությունում տարեկան տնկվում էր 1000-1500հա նոր այգի, վերակառուցվում էին հին, ցածր բերքատու այգիները, տարեկան արտադրվում էր շուրջ 250 հազար տոննա խաղող: «Արարատ» միավորման ձեռնարկությունները տարեկան վերամշակում էին մեկ միլիոն դեկալիտր կոնյակի բարձրորակ սպիրտ, էլ ավելի` տարբեր տեսակի բարձրորակ գինիներ: Խորհրդային տարիներին նպատակային ն լայնածավալ աշխատանքներ էին կատարվում խաղողագործությունը նան նոր իրացվող, անմշակ ն քարքարոտ հողերում ինտենսիվ զարգացնելու ուղղությամբ, ինչի շնորհիվ տարեցտարի ընդլայնվում էին ոռոգվող այգետարածքները:

Նոր այգետարածքները ոռոգման ջրով ապահովելու, գոյություն ունեցող այգիների ոռոգումը բարելավելու նպատակով Խորհրդային Հայաստանում ստեղծվել էին ջրատնտեսական լայնածավալ կառույցներ, բազմաթիվ ջրհան կայաններ, ամբարտակներ, ջրանցքներ, մեծ չափերի էր հասել ստորգետնյա ջրերի օգտագործումը` ջրհան կայանների միջոցով ն այլն: Այդ տարիներին կազմակերպվեցին բազմաթիվ խաղողագործական ն խաղողապտղաբուծական մասնագիտացված տասնյակ պետական տնտեսություններ ն կոլտնտեսություններ:

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԽԱՂՈՂԱԳՈՐԾԱԿԱՆ ԳՈՏԻՆԵՐԻ ՇՐՋԱԿԱ

ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԸ

Օրգանական աշխարհում ինչպես բոլոր բույսերն, այնպես էլ խաղողի վազը, նորմալ աճի, բարձր ն որակյալ բերքատվության համար շրջակա միջավայրի որոշակի գործոններ է պահանջում, ինչը պայմանավորված է նրա ժառանգականությամբ ն պատմական անցյալի էվոլյուցիոն զարգացմամբ։ էկոլոգիական են համարվում բոլոր այն գործոնները, որոնք ազդում են վազի աճի ն բերքատվության վրա։ Դրանք են՝ հողային ն կլիմայական պայմանները, գրունտային ջրերի մակարդակը, բնական ն արհեստական ճառագայթումը, օդում առկա գազերը ն այլն։ ՀՈՂԱՅԻՆ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԸ։ ՀՀ խաղողագործական հիմնական տարածքները գտնվում են կիսաանապատների ն չոր տափաստանային գոտում։ Այստեղ տարածված են լեռնային գորշ ն լեռնաշագանակագույն հողերը։ Արարատյան հարթավայրում լեռնային գորշ հողերը ձնավորվել են Արաքս գետի, նրա վտակների, լեռներից հոսող բազմաթիվ սելավային հոսանքների ալյուվիալ, դելյուվիո-պրոլյուվիալ հզոր բերվածքների վրա։ Նախալեռնային մասերում լեռնային գորշ հողերը ձնավորվել են բարդ մեզո ն միկրոռելիեֆի պայմաններում՝ տուֆերի անդեզիտո-բազալտային լավաների ն այլ տեսակների հողմահարման հետնանքով ։ Երնան-Նուբարաշեն-Գառնի հատվածում լեռնային գորշ հողերը ձնավորվել են տարբեր գույների կավերի վրա, որի պատճառով տարբե ր են նրանց երանգները։ Լեռնային գորշ հողերն, ընդհանուր առմամբ, հումուսով հարուստ չեն, հումուսը նրանց բաղադրության մեջ ընդամենը 1.919 է, իսկ հին մշակովիոռոգելի հողերում՝ 39։ Խորության հետ պակասում է սննդանյութերի պարունակությունը: Կարբոնատների քանակը տատանվում է 1.29-14.949, իսկ երբեմն՝ 30-509։ Կարբոնատների առավելագույն քանակությունը լինում է ենթահողում՝ հումուսային հորիզոններից ներքն։ Այդ հորիզոններում երբեմն տեղի ունեցող ցեմենտացումը բացասաբար է ազդում վազի արմատների զարգացման ն գործունեության վրա։ Այգու հողի մշակության ընթացքում ցեմենտացած շերտը, որի հորիզոնը կարող է լինել 15-Օսմ, աստիճանաբար քայքայվում է։ Իրենց մեխանիկական կազմությամբ հողերը մեծ մասամբ կավավազային ն կավային են։ Ըստ որում՝ Արարատյան հարթավայրում, գերակշռում են կավային ն ծանր կավային, իսկ նախալեռնային մասերում՝ միջին կավային տարատեսակները։

Լեռնային գորշ հողերը քիչ կառուցվածքային ն փոշիացած են, միայն Արարատյան հարթավայրի հին, մշակովի-ոռոգելի հողերում է կառուցվածքը համեմատաբար լավ արտահայտված։ Լեռնային գորշ հողերը Արարատյան հարթավայրում միջին հզորություն ունեն, իսկ նրա նախալեռնային գոտում՝ համեմատաբար պակաս հզորություն։ Արարատյան հարթավայրում զգալիորեն տարածված են ճահճացած, աղակալած ն ալկալիացած հողերը, իսկ նախալեռնային մասերում հաճախ հանդիպում են հեշտ լուծվող աղերի՝ Շa ն Իa քլորիդների ն սուլֆատների, կուտակում։ Ճահճացած ն աղակալած հողերը պիտանի չեն խաղողի վազի մշակության համար։ Խաղողագործական մի շարք գոտիներում (Նախալեռնային, Հյուսիսարնելյան, Վայոց ձորի ն Զանգեզուրի) լեռնաշագանակագույն հողերից տարածված են հիմնականում բաց շագանակագույն ն մուգ շագանակագույն հողերը։ Ըստ որում, բաց շագանակագույն հողերը տարածված են Արարատյան գոգահովտում, լեռնային գորշ հողերից վերն՝ ծովի մակերնույթից 1100 1300մ բարձրության սահմաններում ն Հյուսիս-արնելյան տարածքների ցածրադիր մասերում՝ գետերի հովիտներում, ծովի մակերնույթից 500-800մ բարձրության վրա։ Այդ հողերում հումուսի քանակը համեմատաբար բարձր է՝ 2-39, որը խորության հետ կրկին պակասում է։ Սրանք նույնպես կարբոնատային հողեր են (կարբոնատների քանակը տատանվում է 1-29-ից մինչն 20-309 ն ավելի)։ Արարատյան հարթավայրի նախալեռնային գոտում հողերը քարքարոտ են, կմախքային, ռելիեֆի բարձրադիր մասերում հաճախ մայր ապարները դուրս են գալիս մակերես։ Մանրահողի մեխանիկական կազմի տեսակետից Արարատյան հարթավայրի նախալեռնային գոտում հողերը կավավազային են, իսկ Հյուսիս-արնելյան գոտում՝ գերակշռում են ծանր կավավազային տարատեսակները, որոնց կառուցվածքայնությունը` գորշ հողերի համեմատությամբ, բավական ուժեղ է արտահայտված։ Հյուսիս-արնելյան տարածքների բաց շագանակագույն հողերը հետանտառային ծագում ունեն ¨ սրանց հումուսային հորիզոնները համեմատաբար ավելի մեծ են։ Մուգ շագանակագույն հողերը տարածված են բաց շագանակագույն հողերից վերն, Արարատյան հարթավայրի նախալեռնային գոտում՝ ծովի մակերնույթից 1300-1500մ, Հյուսիս-արնելյան գոտում՝ 700-1200մ, Զանգեզուրում՝ 700-1300մ բարձրության սահմաններում։ Մուգ շագանակագույն հողերը ձնավորվել են լավաների ն այլ տեսակների հողմնահարման ենթարկված նյութերի վրա։ Ի տարբերություն բաց շագանակագույն հողերի, մուգ շագանակագույն հողերն աչքի են

ընկնում օրգանական նյութերի համեմատաբար բարձր պարունակությամբ ն հումուսի հորիզոնների հզորությամբ`(40-70սմ ն ավելի)։ ՀՀ խաղողագործական տարածքների հողային պայմանները, բացառությամբ ճահճացած ն աղակալած հողերի, միանգամայն բարենպաստ են խաղողի վազի մշակության համար։ ԿԼԻՄԱՅԱԿԱՆ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԸ3 Խաղողի վազն իր ժառանգականությամբ ջերմասեր բույս է, ինչն արդյունք է նրա բարձր ջերմության միջավայրի ծագումով։ Հայաստանի կլիմայական գործոնները պայմանավորված են շրջակա միջավայրի ուղղաձիգ գոտիականությամբ, լանջերի տարբեր կողմնադրությամբ, ռելիեֆի ձնով, ն, առանձին դեպքերում, գրունտային ջրերի տարբեր մակարդակով։ Մեր հանրապետությունում արդյունաբերական խաղողագործությունը զարգացած է Արարատյան հարթավայրի ն նրա նախալեռնային գոտիներում՝ ծովի մակերնույթից 800-1400մ, Հյուսիս-արնելյան գոտում՝ 4001000մ, Վայոց ձորում՝ 1000-ից մինչն 1400-1600մ, Մեղրիում՝ 500-ից մինչն 1500-1600մ, Գորիսի տարածքում՝ 700-1200մ բարձրության վրա։ Ըստ որում՝ Վայոց ձորի ն Զանգեզուրի տարածաշրջաններում, խաղողի վազի մշակությունը կարելի է տանել ծովի մակերնույթից մինչն 1700մ բարձրության վրա, հատկապես հարավային ն հարավ-արնմտյան թեքություններում։ Հանրապետության խաղողագործական տարածքների ճիշտ կողմնորոշման համար ճշգրիտ ուղեցույց են ՀՀ գյուղատնտեսական գոտիների ն ՀՀ վարչական տարածքների քարտեզները (նկ. 5):

Կլիմայական պայմանների նկարագրությունը տրված է ըստ Պ.Ռ.Արզումանյանի գրքի /1967/ տվյալների:

Նկ. 5. Հայաստանի Հանրապետության վարչական քարտեզ Կլիմայի տարրերն են՝ ջերմությունը, լույսը, տեղումները, օդային հոսանքները, օդի հարաբերական խոնավությունը ն այլն, որոնք ազդում են վազի աճի ն բերքատվության վրա։ Կլիման այն հիմնական գործոնն է, որով պայմանավորված են խաղողի մշակության գոտին, խաղողագործության մասնագիտացումը ն սորտատեղաբաշխումը, այգիների մշակության համակարգը ն խնամքը։ Կլիման անմիջականորեն ազդում է վազի աճի ն բերքատվության վրա՝ բնորոշելով նրա փուլերի անցման տնողությունը, պտուղների հասունացումը, դրանց մեջ շաքարի ն թթուների արդյունավետ կուտակումը։ Ինչպես նշվեց, Հայաստանի հանրապետության կլիմայական պայմանները բազմաբարդ են, պայմանավորված է ուղղաձիգ հողակլիմայական գոտիների առկայությամբ, լանջերի տարբեր կողմնադրությամբ, ռելիեֆի ձնով ն, առանձին դեպքերում, գրունտային ջրերի տարբեր մակարդակով (նկ.6)։ Գրեթե բոլոր խաղողագործական տարածքներում հունվար ամսվա

ջերմությունը բացասական է, իսկ բոլորից ցածրը Արարատյան հարթավայրում է՝ -5.5-6.40 ն նրա նախալեռնային գոտում՝ -6.6 -7.00: Ամենատաքը՝ 0.3-0.60 Մեղրիում ն Դեբեդաշենում է։ Ամառվա ամենաշոգ ամսվա (հուլիսի) միջին ջերմությունը Արարատյան հարթավայրում ն Մեղրիում հասնում է մինչն 26.00-ի։ Ավելի զով տարածքներում՝ Բերդում, Արագածում (երկաթուղային կայարան) ն նման այլ վայրերում, տաք ամսվա միջին ջերմությունը 21.0-23.00-֊ից չի իջնում: Ձմռան ամիսներին Արարատյան հարթավայրի, նախալեռնային ն Դարալագյազի (Վայոց ձորի) գոտիների խաղողագործական տարածքներում սաստիկ ցրտեր են լինում՝ օդի ջերմությունը իջնում է մինչն -30.032.00-ի, իսկ երբեմն, ձյան մակերեսին, հասնում է մինչն մինուս 34.0-35.00-ի։ Այդ տարածքներում խաղողի վազերը ցրտահարությունից պաշտպանելու համար այգեթաղ է կատարվում։ Հայաստանում, հատկապես Արարատյան հարթավայրի ն նրա նախալեռնային գոտիների խաղողագործական տարածքներում, առանձին տարիներին փետրվարի վերջի ն մարտի սկզբի օդի ջերմությունը իջնում է մինչն -15.0-20.00-ի, իսկ մարտի վերջին ն ապրիլի սկզբին՝ -3.0-6.00-ի ն ավելի ցածր, մեծ վնաս հասցնելով վազերին։ Լինում են դեպքեր, երբ գարնանային ցրտահարությունները (-0.5-3.00) վնասում են նան երիտասարդ շիվերին ն ծաղկաբույլերին։ Առանձին տարիների, խաղողի վազերին զգալի վնաս են հասցնում նան աշնանային ` -12.0 -17.00-ի հասնող ցրտերը։

Նկ. 6. Օդի ջերմաստիճանի տարեկան ընթացքը Հայաստանի այգեգործական շրջաններում խաղողի վազի վեգետացիայի ժամանակաշրջանի բոլոր օգտակար (10 աստիճանից բարձր) ջերմաստիճանների գումարը տարբեր է ն այն որոշակի ազդեցություն է գործում սորտերի ընտրության, պտուղներում շաքարի կուտակման ն խաղողագործության մասնագիտացման վրա: Հայաստանի կլիման` ծովից հեռու գտնվելու ն բարձր լեռնաշղթաներով շրջափակված լինելու պատճառով, չորային է ։ Ըստ Դավիթայայի` կախված խաղողի վազի ձմեռելու կլիմայական պայմաններից, երեք գոտի է առանձնացվում: Առաջին գոտում են այն տարածքները, որտեղ խաղողի վազերը ձմռան նախօրյակին չեն թաղվում։ Այս գոտու սահմանները անցնում են այն հողամասերով, որտեղ օդի տարեկան նվազագույն մեկուսացման գիծը -15.00 է: Երկրոդ գոտում ընդգրկվում են սովորական այգեթաղ տարածքները։ Այստեղ միջին տարեկան նվազագույն ջերմաստիճանի մեկուսացման գիծը սահմանափակվում է -35.00"-ով: Երրորդ գոտում այն տարածքներն են, որտեղ ձմռան օդի ջերմությունը -35.00-ից ցածր է ն այգեթաղի

սովորական միջոցներով հնարավոր չէ վազի օրգանները պաշտպանել ցրտահարությունից, քանի որ հողի` մեծ խորությամբ սառչելու հետնանքով, արմատները ցրտահարվում են։ Կլիմայական պայմաններից վազի կենսունակության համար կարնոր գործոններից է ջերմությունը, որը բնորոշում է խաղողի վազի մշակության հնարավորությունը կոնկրետ գոտում, վեգետացիայի ժամանակաշրջանում վազի փուլերի անցնելու միջին ժամկետը ն այդ ընթացքում ակտիվ ջերմության գումարը։ Ինչքան լրիվ բավարարվեն խաղողի տարբեր սորտերի վեգետացիայի ժամանակաշրջանի փուլերի ջերմության պահանջները, այնքան լավ կընթանա վազի բոլոր օրգանների աճը, զարգացումը, տնկարկներից բարձր ն որակյալ բերք կստացվի ։ Խաղողի վազի` Վիտիս Վինիֆերա տեսակի, Վիտիս Վինիֆերա Սաթիվա ենթատեսակին պատկանող, մշակության մեջ տարածված բոլոր սորտերի վեգետացիայի ժամանակաշրջանի առաջին փուլը՝ հյութաշարժությունը, սկսվում է, երբ գարնանը` դրանց արմատների հիմնական զանգվածի տարածման գոտում, հողի ջերմությունը հասնում է 8.0-9.00"-ի, ինչը կոչվում է վազի կենսաբանական զրո, քանի որ այս ջերմաստիճանից են սկսվում վեգետացիայի ժամանակաշրջանի կենսաբանական ակտիվ գործընթացները։ Վազի վեգետացիայի շրջանի բոլոր փուլերի համար պահանջվող ակտիվ ջերմաստիճանների գումարը որոշում են կենսաբանական զրո աստիճանից (ակտիվ է կոչվում կենսաբանական զրո ջերմաստիճանից բարձր բոլոր օրերի միջին ջերմաստիճանների գումարը)։ Բայց, քանի որ այգեթաղ տարածքներում միշտ չէ, որ հնարավոր է առաջին փուլի սկիզբը ճիշտ որոշել, ապա հաշվառումները կատարում են երկրորդ փուլի (ձմեռող աչքերի բացվելու) սկզբից (աղյուսակ 1)։ Սորտերը ճիշտ տեղաբաշխելու համար պետք է իմանալ խաղողի տարբեր սորտերի աչքերի բացվելու սկզբից մինչն պտուղների լրիվ հասունացումը պահանջվող ակտիվ ջերմաստիճանների գումարը (աղյուսակ 2, 3)։ Կլիմայի վրա զգալի ազդեցություն է գործում ծովի մակերնույթից տվյալ տարածության բարձրությունը, հողամասի ռելիեֆը ն լանջի կողմնադրությունը։ Հողամասի միննույն բարձրության դեպքում ակտիվ ջերմության գումարը հարթավայրում 400-4500"-ով պակաս է լինում, քան 10"0-ից ավելի թեքություն ունեցող լանջերում։ Կարնոր է նշել, որ ծովի մակերնույթից յուրաքանչյուր 100մ բարձրանալուն զուգընթաց, հարավային թեքություններում, ակտիվ ջերմության գումարը իջնում է 2000-ով, իսկ լեռնային հարթավայրերում ն բարձրավանդակներում՝ 150-2000-ով։

Հողամասի ջերմությունը կախված է ոչ միայն օդի ջերմաստիճանից, այլն ռելիեֆից, հողի մեխանիկական կազմից, ֆիզիկական ն խոնավունակության հատկություններից, հողի գույնից ն այլն։ Ձմռան ընթացքում կավային, ծանր կավային ն մեծ քանակությամբ հումուս պարունակող հողերը ավելի քիչ խորությամբ են սառչում, քան թեթն ն հումուսով աղքատ հողերը։ Խաղողի վազի բերքատվության համար ամենատաք ամսվա միջին ջերմաստիճանը պետք է լինի 180-ից ոչ պակաս։ Խաղողի այգիների համար անբարենպաստ է համարվում, երրորդ փուլում՝ 150-ից, չորրորդ փուլում՝ 200-ից, հինգերորդ փուլում՝ 180-ից ն վեցերորդ փուլում՝ 120-ից ցածր ջերմությունը։ Բոլոր փուլերի համար 350ից բարձր ջերմությունը անբարենպաստ է վազի օրգաններում տեղի ունեցող նյութափոխանակության համար։ Թարմ օգտագործվող (սեղանի) խաղողների ն տեխնիկական սորտերի պտուղների որակն ապահովելու համար անհրաժեշտ է, որ ամենատաք (հուլիսի 15- ից օգոստոսի 15-ը) օրերի միջին ջերմաստիճանը 190-ից ցածր չլինի։ Հայաստանի հանրապետության այգեգործական տարածքներում խաղողի վազի վեգետացիայի ժամանակաշրջանի օգտակար (10 աստիճանից բարձր) ջերմաստիճանների գումարը տարբեր է ն որոշակի ազդեցություն է գործում սորտերի ընտրության, տեղաբաշխման ն մասնագիտացման վրա։

Աղյուսակ 1.

Տեղի բարձրությունը ն ակտիվ ջերմաստիճանների գումարը Հայաստանի Հանրապետության խաղողագործական գոտիների օդերնութաբանական կայանների տվյալներով.4 Գոտիները

Արարատյան հարթավայր

Արարատյան հարթավայրի նախալեռնային

Հյուսիսարելյան

Դարալագյալզի (Վայոց ձորի) Զանգեզուրի

Հոկտեմբերյան

Բարձրությունը հաշված ծովի մակերնույթից, մ

100-ից բարձր ջերմաստիճանների գումարը

Երնան

Արտաշատ

Կայանները

Արարատ

Որցաձոր Արագած (երկ. կայարան) Շամիրամ

Աշտարակ

Եղվարդ

Գառնի

Օձուն

Շնող

Կողբ

Դեբեդաշեն

Այգեհովիտ

Իջնան

Սն քար

Բերդ

Այգեձոր

Արենի

Եղեգնաձոր

Գորիս

Կապան

Մեղրի

Պ.Արզումանյան «Խաղողագործության վիճակը ն զարգացման հեռանկարները Հայաստանում»: Երնան, 1967թ., էջ37:

Աղյուսակ 2.

Տարբեր սորտերի պտուղների հասունացման համար պահանջվող ակտիվ ջերմաստիճանների գումարը ՀՀ Արարատյան հարթավայրի պայմաններում /ըստ Ս.Ս.Խաչատրյանի/.5

աչքերի բացման սկզբից մինչն ծաղկումը

ծաղկումից մինչն պտուղների հասունացման սկիզբը

պտուղների հասունացման սկզբից մինչն լրիվ հասունացումը

Վաղահասներ Միջահասներ ն միջինուշահասներ Ուշահասներ

Սորտերի թիվը

Սորտերի խումբը

Փուլերի տնողությունը օրերով Աչքերի բացման սկզբից մինչն պտուղների լրիվ հասունացումը

42-48

40-50

26-37

109-128

2200-2600

40-52

53-62

28-39

133-140

2600-2900

44-54

55-70

40-59

143-169

3000-3600

օրերի թիվը

ակտիվ ջերմության գումարը

Հանրապետության խաղողագործական բոլոր շրջաններում, չնչին բացառությամբ, տարեկան տեղումների քանակը 500մմ-ից պակաս է, իսկ օդի հարաբերական խոնավությունը՝ ցածր, այդ պայմաններում այգիները արհեստական ոռոգման խիստ պահանջ ունեն։ Անջրդի այգեգործության որոշ հնարավորություններ կան Հյուսիս-արնելյան գոտում՝ խաղողագործության վերին սահմաններում` Օձուն, Թումանյան, Շնող, Կողբ, Իջնան, Այգեձոր ն Գորիսի, Կապանի տարածաշրջաններում։ Բայց այստեղ նույնպես առանձին տարիներին տեղումների քանակը 500մմ-ից ցածր է լինում ն այգեջրի կարիք է զգացվում։

С.С. Хачатрян “Раннеспелость у винограда”, издательство ,Айастан,, Ереван, 1966, ст. 59:

Աղյուսակ 3.

Տարբեր սորտերի պտուղների հասունացման համար պահանջվող ակտիվ ջերմության գումարը Ռուսաստանի դաշնության միջին գոտու այգեթաղ տարածքների համար (ըստ Մ.Ա.Լազարնսկու)6 Աչքերի բացման սկզբից մինչն պտուղների լրիվ հասունացումը պահանջվող Սորտերի խումբը

ակտիվ ջերմաստիճանների գումարը

օրերի թիվը

Գերվաղահաս

2200-2400

105-115

Վաղահաս

2400-2600

115-125

Միջին վաղահաս

2600-2700

125-130

Միջահաս

2700-2800

130-135

Միջին ուշահաս

2800-2900

135-140

Ուշահաս

2900-3000

140-145

Շատ ուշահաս

3000-3100

145-150

Հայաստանի հանրապետության ուղղաձիգ գոտիականության, շրջակա միջավայրի բազմաբարդ էկոլոգիական գործոնները բնորոշում են խաղողի սորտերի ընտրության, տեղաբաշխման ն խաղողագինեգործության արտադրության մասնագիտացման հիմնախնդիրները։

Պ.Կ.Այվազյան, Ա. Մ. Սամվելյան, Գ.Պ.Այվազյան, Դ.Լ. Սաֆարյան. Խաղողագինեգործության արտադրության մասնագիտացումը, սորտատեղաբաշխումը Հայաստանի հանրապետությունում սեփականաշնորհման ն շուկայական հարաբերությունների նոր պայմաններում: Անդրկովկասի տարածաշրջանում ագրոպարենային համակարգի կայուն զարգացման հիմնախնդիրները: ,,Միջազգային գիտաժողով,, , Երնան, 2002թ., էջ 250:

ԽԱՂՈՂԱԳԻՆԵԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍՆԱԳԻՏԱՑՈՒՄԸ ԵՎ

ՍՈՐՏԵՐԻ ՏԵՂԱԲԱՇԽՈՒՄԸ ՀՀ-ՈՒՄ

Խաղողագինեգործության արտադրության մասնագիտացման, սորտատեղաբաշխման հիմնախնդիրները լուծելիս, անհրաժեշտ է հաշվի առնել, որ խաղողի յուրաքանչյուր սորտի մեծաքանակ ն որակով բերքի ապահովումը պայմանավորված է շրջակա միջավայրի` վեգետացիայի յուրաքանչյուր փուլի զարգացման պահանջը բավարարող, որոշակի գործոններով: Խաղողի յուրաքանչյուր սորտի պահանջները հողակլիմայական, մշակության պայմանների նկատմամբ բնորոշվում են նրա ժառանգականությամբ ն հազարամյակների էվոլյուցիոն զարգացմամբ: Խաղողի վազի աճի ն բերքատվության համար` միջավայրի էկոլոգիական գործոններից, կարնորվում է կլիմայի դերը: Խաղողի վազն իր ժառանգականությամբ ջերմասեր է, քանի որ ծագել է բարձր ջերմաստիճանային միջավայրում: Ջերմությունն այլ գործոնների հետ մեկտեղ, բնորոշում է խաղողի մշակության հնարավորությունը որոշակի պայմաններում, վազի վեգետացիայի ժամանակաշրջանում` փուլերի անցման միջին ժամկետները, տնողությունը, բույսի օրգաններում ընթացող ֆիզիոլոգիական, կենսաբանական գործընթացները, պտղահյութի շաքարայնությունը ն թթվությունը: Ջերմության պայմաններն ինչքան լրիվ բավարարեն խաղողի տարբեր սորտերի աճման կենսաբանական ցիկլերի ն, հատկապես, վեգետացիայի ժամանակաշրջանի փուլերի պահանջները, այնքան լավ կընթանա վազի բոլոր օրգանների աճն ու զարգացումը ն տնկարկներից բարձր ու որակյալ բերք կստացվի: Ֆ.Ֆ.Դավիթայան խաղողագինեգործության մասնագիտաց-ման համար առաջարկում է ղեկավարվել ջերմության հետնյալ ցուցանիշներով (աղյուսակ 4):

Աղյուսակ 4.

Խաղողագինեգործության արտադրության մասնագիտացման ջերմության ցուցանիշները (ըստ` Ֆ.Ֆ.Դավիթայայի)7

Շամպայնի գինենյութ

Ակտիվ ջերմաստիճանների գումարը, օ Շ 2500-3600

Սեղանի գինիներ

2800-4100

Արտադրության ուղղությունը

Աղանդերային գինիներ Սեղանի փոխադրունակ խաղող Չորացրած խաղող

Ամենատաք ամսվա միջին ջերմաստիճանը, օ Շ 16-24 18-26

օ

3600 -ից ավելի օ

20-28 օ

3800 -ից ավելի

22 -ից ավելի

4000օ-ից ավելի

25օ-ից ավելի

Աշխարհի խաղողագործական բոլոր գոտիներում, ակտիվ ջերմաստիճանների գումարով (10օ-ից բարձր), սորտերը խմբավորում են ըստ պտուղների հասունացման ժամկետների, ինչպես նան որոշում են դրանց տեղաբաշխումը ն բերքի օգտագործման ուղղությունը (մասնագիտացումը): Խաղողի ն դրանից վերամշակված գինիների որակի վրա մեծ ազդեցություն են գործում նան մթնոլորտային տեղումների քանակը, օդի ու հողի խոնավությունը, հողային պայմանները: Ըստ Ֆ.Ֆ.Դավիթայայի` խաղողագինեգործության արտադրության տարբեր ուղղությամբ մասնագիտացման համար, մթնոլորտային տեղումների քանակը (մմ) պետք է լինի. շամպայնի գինենյութի համար` 400-1200, սեղանի գինիների` 4001200, աղանդերային տեսակավոր գինիների` 350-800 (աշնանը մթնոլորտային քիչ տեղումներով), պտուղների չորացման համար` 200-500 (օգոստոս-սեպտեմբեր ամիսներին առանց տեղումների): Պտուղների հասունացումը սկսվելուց հետո առատ անձրնները բացասաբար են ազդում բերքի որակի վրա: Մթնոլորտային տեղումները, բերքահավաքից մեկ ամիս առաջ, ինչքան քիչ լինեն, այնքան բարձր կլինի պտուղների որակը: Օդի ն հողի խիստ չորային պայմաններում, ինչպես նան օդի բարձր խոնավության ն ամպամած եղանակի դեպքում, թուլա7

Պ.Կ.Այվազյան, Ա.Մ.Սամվելյան, Գ.Պ.Այվազյան, Դ.Լ.Սաֆարյան. Խաղողագինեգործության արտադրության մասնագիտացումը, սորտատեղաբաշխումը ՀՀ-ում հողի սեփականաշնորհման ն շուկայական հարաբերությունների նոր պայմաններում: Անդրկովկասի տարածաշրջանում ագրոպարենային համակարգի կայուն զարգացման հիմնախնդիրները, միջազգային գիտաժողով, մաս 1-ին, Երնան, 2002, էջ 249:

նում է տերնների ասիմիլյացիան, ընկնում է պտուղների շաքարայնությունը: Վեգետացիայի 4-րդ փուլում` պտուղների աճի ժամանակ, որքան շատ լինեն մթնոլորտային տեղումները, այնքան բարձր կլինի պտուղների թթվությունը: Հողային պայմանները նույնպես որոշակի ազդեցություն են գործում վազերի աճի, բերքատվության, պտուղների ն գինիների որակի վրա: Աբրաու-Դյուրսոյի թեքությունների մոխրագույն կարբոնատային ն հումուսակարբոնատային հողերում, «Ռիսլինգ» սորտի բերքի վերամշակումից ստացվում են հանրահայտ տեսակավոր սեղանի ն շամպայն գինիներ, իսկ Ստավրոպոլի երկրամասի բերվածքային հողերում` ցածրորակ գինիներ: «Շամպայն» գինիներ պատրաստելու համար խաղողի այգիներն ավելի լավ է հիմնել կարբոնատային, կավավազային, միջակ ծանրության ն լավ տաքացող հողերում: Կարմիր, էքստարկտով հարուստ գինիների համար` սնապտուղ սորտերը պետք է տնկել կավային ն կավային-քարքարոտ հողերում: Սեղանի թեթն սպիտակ գինիների համար արդյունավետ են ավազակավային ն խճային հողերը: Սեղանի սորտերի մշակությունը պետք է տանել բերրի սնահողերում ն կավային, կավավազային խոնավությամբ ապահովված հողերում: Հայաստանի գյուղատնտեսական ինը գոտիներից խաղողագործությունը զարգացել է Արարատյան հարթավայրի, նրա նախալեռնային, Հյուսիս-արնելյան, Վայքի ն Զանգեզուրի գոտիներում: Հայաստանի կլիման չորային է, որը պայմանավորված է ծովերից հեռու ն բարձր լեռնաշղթաներով շրջապատված լինելով: Հայաստանի խաղողագործական հիմնական տարածքները գտնվում են կիսաանապատների ն չոր տափաստանների գոտում: Այստեղ տարածված են լեռնային գորշ ն լեռնաշագանակագույն հողերը: 1. Արարատյան հարթավայրի գոտին գտնվում է ծովի մակերնույթից 818-ից (Արտաշատ) -1064մ (ՈՒրցաձոր) բարձրության վրա: օ օ Այստեղ 10 -ից բարձր ջերմաստիճանների գումարը 3957 -ից (Արտաշատ) օ -4263 (ՈՒրցաձոր) է, որը նպաստում է խաղողի պտուղներում մեծ քանակությամբ շաքարի կուտակմանը: Մթնոլորտային տեղումների քանակը 300մմ-ից ցածր է, որից 140մմ տեղում է վեգետացիայի ընթացքում: Այստեղ հողերը հիմնականում գորշ կարբոնատային են, բնական խոնավության միջին ապահովվածությունը` 339 է: Հանրապետության խաղողագործական հինգ գոտիներից առաջինը Արարատյան հարթավայրն է, որին, մինչն ԽՍՀՄ-ի փլուզվելը, բաժին էր ընկնում խաղողի այգիների ընդհանուր տարածության 669-ը ն խաղողի համախառն արտադրության մինչն 819-ը, իսկ 2010թ. միջին տվյաներով, համապատասխանաբար` 71.2 ն 85.69-ը : 2. Արարատյան հարթավայրի նախալեռնային գոտին գտնվում է ծովի մակերնույթից 1090-ից (Աշտարակ)-1422մ (Գառնի) բարձրության

վրա: Այս գոտում 10օ-ից բարձր ջերմաստիճանների գումարը 3170օ-ից (Գառնի) -3974օ (Աշտարակ) է, մթնոլորտային տեղումների քանակը համեմատաբար բարձր է` 500մմ, որից 260մմ-ը` վեգետացիայի ընթացքում, իսկ բնական խոնավության միջին ապահովվածությունը կազմում է 589: Այս տարածքում հողային ծածկոցը գորշ ն լեռնաշագանակագույն կարբոնատային է: 3. Հյուսիս-արնելյան գոտին գտնվում է ծովի մակերնույթից 453-ից (Դեբեդաշեն)-1110մ (Օձուն) բարձրության վրա: Այս տարածքում 10օ-ից բարձր ակտիվ ջերմաստիճանների գումարը 2833օ (Օձուն) -3910օ (Դեբեդաշեն) է: Հողային ծածկոցը կազմված է հիմնականում լեռնաշագանակագույն, կարբոնատային հողերից: Մթնոլորտային տեղումների տարեկան գումարը 500մմ է, որից 300մմ-ը` վեգետացիայի ժամանակաշրջանում, բնական խոնավության միջին ապահովվածությունը 97 է կազմում: Գինեգործական բոլոր երկրներում, տարբեր տեսակի գինիների արտադրական գոտիները, մարզերը, նահանգները պայմանականորեն ձնավորվել են երկարատն տարիների ընթացքում: Օրինակ` Ֆրանսիայում Շամպայն նահանգը` «Շամպայն» գինիների համար, Բուրգունդիան` «Կարմիր» գինիների, Շառանտի նահանգը մասնագիտացված է կոնյակի արտադրության ուղղությամբ, Պորտուգալիան` «Պորտվեյնի», Իսպանիայի Կոդիքս նահանգը` «Խերեսի», Հունգարիայի Տոկայի շրջանը` «Տոկայ» գինու արտադրության համար ն այլն: Նման շրջանացում կատարվել է նան այլ երկրներում, ինչպես նան, ըստ տեղի բնակլիմայական պայմանների, մասնավորապես տարածքի բարձրության, օդի հարաբերական խոնավության, ակտիվ ջերմաստիճանների գումարի, հողի մեխանիկական ն քիմիական կազմի, խաղողի սորտային առանձնահատկությունների, ստորգետնյա ջրերի բարձրության, լույսի, ռելիեֆի, քամիների ն այլն, Հայաստանում: Խաղողի միննույն սորտը, կախված ծովի մակերնույթից տեղամասի բարձրությունից, ռելիեֆից ն լանջի կողմնադրությունից, հետնաբար` ակտիվ ջերմաստիճանների գումարից, պտուղներում կուտակում է տարբեր քանակի շաքար ու թթուներ, որոնք ուղղակիորեն անդրադառնում են գինու քիմիական ցուցանիշների ն որակի վրա (աղյուսակ 5): Հայաստանի կլիմայական բարենպաստ պայմաններում, հատկապես Արարատյան հարթավայրի նախալեռնային գոտու ցածրադիր մասերում ն Մեղրիում, խաղողը համեմատաբար բարձր շաքարայնություն, ինչպես նան բուրավետ, ներկող, ազոտային ն այլ արժեքավոր նյութեր է կուտակում` ն լավագույն հումք է բարձրորակ աղանդերային գինիների արտադրության համար: Այդ առումով տեղին է հիշել ռուս մեծ գիտնական-գինեգործ` պրոֆեսոր Ն.Ն.Պրոստոսերդովի խոսքը. «Հայաստանը Խորհրդային Միության աղանդերային գինիների ոսկու շտեմարանն է»:

Հայկական գինիների տեսականիում, տեղական մակնիշների հետ մեկտեղ, ընդգրկված են նան աշխարհահռչակ գինիների գրեթե բոլոր տեսակները` «Պորտվեյն», «Մադերա», «Խերես», «Կագոր», «Մալագա», «Մուսկատ» ն այլն, որոնք միջազգային տոնավաճառներում, ցուցահանդեսներում ն համտես-մրցույթներում բազմիցս արժանացել են բարձր պարգնների` հաճախ գերազանցելով բնօրինակներին: Աղյուսակ 5.

Ծովի մակերնույթից տեղամասի բարձրության ազդեցությունը խաղողի քաղցուի ն գինու որակական ցուցանիշների վրա8

սպիրտ, ծավ. 9

տիտրվող թթվությունը, գ/դմ3

ֆենոլային նյութեր, գ/դմ3

էքստրակտ, գր/100սմ3 34.2

18.1

8.6

10.6

7.6

0.220

26.7

Երնան

20.1

6.0

11.7

5.4

0.218

26.1

17.0

8.0

9.9

8.2

0.190

25.0

Պ.Կ.Այվազյան, Գ.Պ. Այվազյան. Խաղողագործության սելեկցիայի ն ամպելոգրաֆիայի հիմունքներով: Երնան, 2003, էջ 535:

Համտեսի բնութագիրը, գնահատականը 10 բալային համակարգով

տիտրվող թթվություն, գ/դմ3

0.348

հաճելի համ, 8.1

շաքար, գ/100սմ

5.3

անհամ, ջրիկ, ներդաշնակ, ջրիկ, թթու, 7.6 7.0 7.3

Ակտիվ ջերմաստիճանների գումարը(0)

13.2

Բարձրությունը ծովի մակերնույթից (մ)

6.2

Մշակության վայրը

22.2

Կոտայք Երնան

Խաղողի սորտը

Ոսկեհատ Մսխալի

Գինի

Կոտայք

Քաղցու

Հանրապետության ուղղաձիգ գոտիականության բազմաբարդ բնակլիմայական պայմաններում, խաղողագինեգործական արտադրության մասնագիտացումը ն սորտատեղաբաշխումը որոշելիս պետք է հաշվի առնել նան, որ կլիմայի վրա զգալի ազդեցություն է գործում ծովի մակրնույթից տվյալ տարածքի բարձրությունը, իսկ միննույն բարձրության դեպքում` հողամասի ռելիեֆը ն լանջի կողմնադրությունը: Ծովի մակերնույթից յուրաքանչյուր100 մետր բարձրության վրա` հարավային թեքու0 թյուններում, ակտիվ ջերմության գումարն իջնում է 200 -ով: Հողամասի միննույն բարձրության դեպքում ակտիվ ջերմաստիճանների գումարը հարթավայրում 400-5000-ով պակաս է լինում, քան 100-ից ավելի թեքություն ունեցող լանջերում: ՀՀ-ում խաղողագինեգործության արտադրության մասնագիտացման ն սորտերի տեղաբաշխման հիմնախնդիրները շարադրելիս հաշվի են առնվել. - Եվրոմիության 1999թ. մայիսի 17-ի № 1493 որոշումը: - Խաղողագինեգործության արտադրության բազմամյա տարիների փորձը: Ստորն բերվում են Հայաստանի Հանրապետության խաղողագինեգործության արտադրության մասնագիտացումը ն սորտերի տեղաբաշխումն ըստ այգետարածքների ն բնակլիմայական պայմանների բազմազանության: 1.Արարատյան հարթավայրում խաղողագինեգործությունը մասնագիտացված է. ա. Սեղանի խաղողի արտադրություն` թարմ օգտագործման, չորացման, արտահանման ն երկարատն պահպանման համար: Տեղաբաշխված (շրջանացված) սորտերն են. վաղահասներ` Անուշիկ, Մուսկատ Երնանյան, Սասուն, Սպիտակ Արաքսենի: Միջահասներ` Այվազյանի մուսկատենի, Դեղին ն Վարդագույն Երնանիներ, Սն Քիշմիշ, էրեբունի: Ուշահասներ` Անահիտ, Արնշատ, Արարատի, Այվազյանի վարդաբույր, Այվազյանի խոշորապտուղ, Այվազյանի պահունի, Այվազյանի բերքատու, Հայրենիք, Հայաստան, Մասիս, Շահումյանի, Պոդարոկ Ռոսիի, Վանի, Տոկուն, Կարմիր իծապտուկ: բ. Սեղանի սպիտակ անապակ, թունդ, կարմիր, թնդեցրած քաղցր, աղանդերային, լիքյորային գինիներ, կոնյակի գինենյութ ն խաղողահյութ պատրաստելու համար տեղաբաշխված են` Ազատենի, ԱՐՄՍԽԻ, Գառան Դմակ, Կանգուն, Կախեթ, Հաղթանակ, Մուսկատ հայկական, Այվազյանի բերքատու, Մսխալի, Նռնենի, Ոսկեհատ, Սափերավի, Տիգրանի, Կարմրահյութ, Մեղրաբույր: Պետք է նշել, որ Անահիտը, Այվազյանի մուսկատենին, Այվազյանի վարդաբույրը, Մսխալին, Մուսկատ բերքատուն, Վանին` համապիտանի սորտեր են: Դրանց բերքը կարելի է օգտագործել ինչպես թարմ վիճա-

կում, այնպես էլ վերամշակել` խաղողահյութ, գինիներ, կոնյակի գինենյութ (բացառությամբ մուսկատային սորտերի) պատրաստելու համար: 2. Արարատյան հարթավայրի նախալեռնային գոտում (Թալինի, Աշտարակի, Նաիրիի ն Աբովյանի նախկին շրջաններ) խաղողագինեգործության արտադրությունը մասնագիտացված է. ա. Սեղանի խաղողի արտադրություն` թարմ օգտագործման, չորացման, արտահանման ն երկարատն պահպանման համար (գոտու ցածրադիր տարածքներում): Տեղաբաշխված սորտերն են. վաղահաս` Անուշիկ: Միջահասներ` Այվազյանի մուսկատենի, Սպիտակ Արաքսենի, Դեղին ն Վարդագույն Երնանիներ, Սն քիշմիշ: Ուշահասներ` Անահիտ, Այգեզարդ, Հայաստան, Շահումյանի, Պոդարոկ Ռոսիի, Տոկուն, Կարմիր Իծապտուկ: բ. Սեղանի սպիտակ անապակ, կարմիր շամպայն, խերես տիպի, թնդեցրած քաղցր, կիսաքաղցր գինիների ն կոնյակի գինենյութի արտադրություն: Տեղաբաշխված սորտերն են` Անահիտ, ԱՐՄՍԽԻ, Գառան Դմակ, Կանգուն, Հաղթանակ, Նռնենի, Ոսկեհատ, Սն Արենի: 3. Հյուսիս-արնելյան գոտում խաղողագինեգործության արտադրությունը մասնագիտացված է. ա. Սեղանի թեթն անապակ, շամպայն գինիների ն կոնյակի գինենյութի արտադրություն: Տեղաբաշխված սորտերն են` Ալիգոտե, Բանանց, Լալվարի, Կանգուն, Կարմր³հյութ, Հաղթանակ, Նռնենի, Պինո սն, Ռքածիթելի, Սափերավի, Սնակի: բ. Սեղանի խաղողի արտադրություն տեղում` թարմ սպառման համար: Տեղաբաշխված սորտերն են` Այգեզարդ, Այվազյանի մուսկատենի, Բոլգար, Կարդինալ, Հայաստան: 4. Դարալագյազի գոտում խաղողագինեգործության արտադրությունը մասնագիտացված է. ա. Սեղանի կարմիր ն կիսաքաղցր գինիների արտադրություն: Տեղաբաշխված սորտերն են` Սն Արենի, Հաղթանակ, Նռնենի, Կարմրահյութ: բ. Սեղանի խաղողի արտադրություն տեղում` թարմ օգտագործման համար: Տեղաբաշխված սորտերն են` Անահիտ, Շահումյանի, Դեղին ն Վարդագույն Երնանիներ, Իծապտուկ ն Սպիտակ Արաքսենի, Պոդորոկ Ռոսիի: 5. Զանգեզուրի գոտում խաղողագինեգործության արտադրությունը մասնագիտացված է. ա. Սեղանի անապակ, կիսաքաղցր, աղանդերային ն լիքյորային գինիների արտադրություն: Տեղաբաշխված սորտերն են` Արնիկ, Խնդողնի, Կարմիր կոթենի, Հաղթանակ, Սպիտակ Ալդարա: բ. Սեղանի խաղողի արտադրություն տեղում` թարմ սպառման համար: Տեղաբաշխված սորտերն են` Շահումյանի, Մուսկատ Սուսաննա:

Արարատյան հարթավայրի գոտին բաժանվում է երկու ենթագոտիների: Առաջինն ընդգրկում է խաղողի այն այգիները, որոնք գտնվում են ծովի մակրնույթից մինչն 900մ բարձրության վրա: Այս ենթագոտում ակտիվ ջերմության գումարը շատ բարձր է` 4000-42000, որը նպաստում է խաղողի պտուղներում մեծ քանակությամբ շաքարի կուտակմանը: Այստեղ աճեցրած բերքից պատրաստում են աղանդերային, լիքյորային գինիներ ն կոնյակի գինենյութ: Այս ենթագոտու առանձին հողատարածություններում (Երնան-Ջուլֆա երկաթուղու աջ կողմում ն Երնան, էջմիածին, Արմավիր խճուղային ճանապարհի ձախ կողմում), որտեղ ստորգետնյա ջրերի մակարդակը բարձր է, խաղողների պտղահյութի շաքարայնությունը ցածր է լինում ն դրանցից վերամշակվում է սեղանի գինիներ ն կոնյակի գինենյութ: Երկրորդ ենթագոտին ընդգրկում է այն այգիները, որոնք հիմնադրված են ծովի մակերնույթից 900-1100մ բարձրության վրա: Այս ենթագոտում, առաջինի համեմատ, ամառը զով է, տեղումները որոշ չափով շատ: Այս պայմաններում աճեցրած բերքից վերամշակվում է աղանդերային, իսկ առանձին միկրոշրջաններում` նան սեղանի գինիներ: Ընդհանուր առմամբ` էջմիածնի, Շահումյանի, Աշտարակի նախկին շրջաններում, գինեգործությունը մասնագիտացված է թունդ, աղանդերային ն լիքյորային գինիների, ինչպես նան սեղանի սովորական գինիների պատրաստման ուղղությամբ: էջմիածնի, Աշտարակի, Շահումյանի ն Մասիսի նախկին շրջաններում` բերքի ն տեսակային գինիների որակով, աչքի են ընկնում բազմադարյան ժողովրդական սելեկցիայի արդյունք հանդիսացող «Ոսկեհատ», ն ՀԱԱՀ-ի «Կանգուն» սորտերը, որոնք ընդունակ են պտուղներում մեծ քանակությամբ շաքար կուտակել: Այս տարածքներում նախկինում «Ոսկեհատ» ն «Կանգուն» սորտերի բերքից պատրաստում էին հանրահայտ թնդեցրած` «Այգեշատ» («Պորտվեյնի» տիպի), «Օշական» («Մադերայի» տիպի), «Աշտարակ» («Խերես» տիպի) ն լիքյորային «Ոսկեհատ» գինիներ: Բացի այդ, դրանց բերքից պատրաստում են նան սեղանի բնական բարձր թնդությամբ գինիներ` «էջմիածին» ն «Ոսկեվազ»: էջմիածնի շրջանում ³յժմ բարձրորակ աղանդերային գինիներ են պատրաստում «Կանգուն», «Այվազյանի վարդաբույր» ն «Հաղթանակ» սորտերի խաղողի վերամշակումից: Արմավիրի տարածքում` նախկինում պատրաստած աղանդերային գինիներից, հայտնի են տեսակավոր «Հոկտեմբերյան»-ի աղանդերային, «Պորտվեյն» տիպի գինիները, իսկ սեղանի գինիներից` «Հոկտեմբերյան» ն «Սեղանի սպիտակ» գինիները: Արտաշատի ն Արարատի նախկին շրջաններում հիմնականում պատրաստում են սովորական «Սեղանի կարմիր», «Արտաշատ», կիսաքաղցր` «Այգեստան», «Օրդինար կարմիր» ն «Վարդագույն պորտվեյննե-

րի», կագորի տիպի` «Գետաշեն» գինիները, կոնյակի գինենյութ ն թնդեցրած ու աղանդերային գինիներ: Վերջին տարիներին այստեղ աճեցրած «Հաղթանակ» սորտի բերքից պատրաստում են «Տուշպա» մակնիշի սեղանի կարմիր, կիսաքաղցր ն աղանդերային բարձրորակ տեսակավոր գինիներ, որոնք միջազգային ցուցահանդեսի փակ համտեսի մրցույթներում վեց ոսկե մեդալի են արժանացել: Աբովյանի նախկին շրջանում պատրաստում են բարձրորակ սեղանի թեթն գինի` «Կոտայք», շամպայն գինիներ ն կոնյակի գինենյութ: Մեղրու տարածքում պատրաստել են սեղանի «Մեղրաձոր», թնդեցրած աղանդերային գինիներից` տեսակավոր «Արնիկ»-ը ն «Նեկտարենի»-ն: Եղեգնաձորի նախկին շրջանում տեղական «Արենի» սորտի խաղողից պատրաստում են տեսակավոր կարմիր «Արենի», «Հայկական կարմիր» կիսաքաղցր, «Վերնաշեն» ն այլ գինիներ: Նոյեմբերյանի նախկին շրջանում թողարկում են «Շամպայն», թեթն սեղանի գինիներ` «Այրում» («Ռքածիթելի» սորտից), «Լալվարի» («Լալվարի» սորտից) ն «Ալիգոտե» /«Լոռի», սորտից/, իսկ սպիտակապտուղ սորտերի խաղողներից` կոնյակի գինենյութ: Ընդհանուր առմամբ, Հյուսիս-արնելյան տարածքը (Տավուշի, Իջնանի, Նոյեմբերյանի, Թումանյանի նախկին շրջաններ) մասնագիտացված է սեղանի, շամպայն գինիների ն կոնյակի գինենյութ արտադրելու համար: Տարածված սորտերն են` «Լալվարի», «Ալիգոտե», «Բանանց», «Պինո», «Ռքածիթելի», «Կանգուն», «Անահիտ», «Կաբեռնե Սովինյոն», «Սափերավի», «Հաղթանակ», «Կարմրահյութ»: Հայաստանն, ընդհանրապես, հայտնի է իր բարձրորակ խաղողներով, բարձր թնդություն ունեցող խերես ու մադերայի տիպի, մուսկատներից պատրաստված բարձրորակ լիքյորային գինիներով ն շատ բարձր որակի տեսակավոր կոնյակներով: ՀՀ խաղողագործական հինգ գոտիներից չորսը` Արարատյան հարթավայրը, նրա նախալեռնային գոտին, Դարալյագազի ն Զանգեզուրի գոտիների խաղողի այգիները ֆիլոքսերայով վարակված չեն, իսկ մեկ գոտում` Հյուսիս-արնելյան տարածքներում, այգիները համատարած վարակված են ն վազերի մշակությունը տարվում է ֆիլոքսերադիմացկուն պատվաստակալների վրա: Հիվանդություններից տարածված են միլդյուն, օիդիումը, իսկ վնասատուներից` հատկապես ողկուզակերը, որոնց դեմ պայքարի միջոցառումներ են կազմակերպվում:

ԽԱՂՈՂԻ ՄitiՏ vinif6ra ՏԵՍԱԿԻՆ ՊԱՏԿԱՆՈՂ

ԲԱՐՁՐՈՐԱԿ ՍՈՐՏԵՐԻ ՆԿԱՐԱԳԻՐԸ

ԱԶԱՏԵՆԻ Ստացվել է Բանանց ն Ճիլար սորտերի խաչասերումից: Հեղինակներ` Ս.Հ.Պողոսյան ն Ս.Ս.Խաչատրյան: Դասվում է էկոլոգո-աշխարհագրական արնելյան խմբին: Տեղաբաշխված է Արարատյան հարթավայրում, Ղրղզստանում:

ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Սորտը նկարագրված է Այգեգինեգործության ն պտղաբուծության գիտահետազոտական ինստիտուտի Փարաքարի փորձարարական բազայի փորձնական տնկարկներում, վազերի 7-8 տարեկան հասակում: Շիվը` (15-17սմ). գագաթը` թավոտ, մոխրականաչագույն, գինեկարմիր երիզով: Նոր բացվող տերնները` բաց կանաչ, թույլ գինեկարմիր երանգով: Առանցքը` կանաչ, լերկ: Մատը` լրիվ հասունացած ժամանակ ամբողջ երկարությամբ դարչնագույն է, հանգույցներն` ավելի մուգ: Տերնը` մեծ, 18.6սմ միջին երկարությամբ, 18.0սմ միջին լայնությամբ, կլորավուն, հնգաբլթակ:Թիթեղը` մուգ կանաչ, թույլ փայլով, ալիքավոր, ցանցանման-կնճռոտված, ձագարաձն-ջրհորդանման, լերկ, տակի կողմից` ջղերի ճյուղավորման տեղում, պատած կարճ խոզամազերով: Վերին կտրվածքները` միջակ խորությամբ ն ծանծաղ, փակ, ճեղքանման լուսանցքով, կամ բաց, քնարաձն, համարյա զուգահեռ կողերով, սուր հատակով: Ներքին կտրվածքները` միջակ խորությամբ ն ծանծաղ, բաց, քնարաձն, իրար մոտեցող շուրթերով կամ համարյա զուգահեռ կողերով, սրացած հատակով, երբեմն փակ, ճեղքանման լուսանցքով:Կոթունային կտրվածքը` բաց, քնարաձն, իրար թույլ ծածկող բլթակներով, սուր հատակով, երբմեն փակ, ճեղքանման լուսանցքով: Բլթակների ծայրի ատամները` լայն եռանկյունաձն, կլորացած գագաթով: Կողային ատամները` նույն ձնի, ավելի մանր: Տերնակոթը` բաց կանաչ, հիմքում գինեկարմիր երանգով, միջին ջղից կարճ կամ նրան հավասար, լերկ: Ծաղիկը` երկսեռ: Առէջները` 5-6, առէջաթելերը` վարսանդից քիչ երկար. սերմնարանը` կոնաձն. սռնին` միջակ երկարության, սպին` գլխարկավոր: Ողկույզը` մեծ, 17.9-20.8սմ միջին երկարությամբ, 13.1-14.1սմ միջին լայնությամբ, կոնաձն, միջակ խտության: Ողկուզակոթը` 2.1-3.5սմ երկարությամբ, կանաչ, գորշ երանգով, հիմքում` թույլ փայտացող: Պտղա-

կոթը` 5.8-8.7մմ երկարությամբ, կանաչ, թույլ գորտնուկոտ, բարձիկը` կոնաձն, գորտնուկոտ (նկ.7): Պտուղը` մեծ ն միջակ մեծությամբ, 16.9-20.2մմ միջին երկարությամբ, 14.3-17.9մմ միջին լայնությամբ, էլիպսաձն, կանաչադեղնավուն: Մաշկը` բարակ, թույլ մոմաշերտով: Պտղամիսը` հյութալի, դուրեկան համով: Սերմերը` 1-4, հաճախ` 3 հատ: Սերմը` մեծ, էլիպսաձն, բաց շագանակագույն: Խալազան` էլիպսաձն, քիչ ներս ընկած: Կտուցը` միջակ երկարությամբ, կոնաձն, թույլ հատած:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Ազատենին դասվում է գինու խաղողի ուշահաս սորտերի շարքին: Վեգետացիայի տնողությունը` բողբոջման սկզբից մինչն պտղի լրիվ հասունացումը, կազմում է 155-160 օր: Բողղբոջման սկիզբը տեղի է ունենում ապրիլ ամսվա երկրոդ տասնօրյակում, ծաղկման սկիզբը` մայիսի վերջին, պտղի հասունացման սկիզբը` օգոստոսի սկզբին, պտղի լրիվ հասունացումը` սեպտեմբերի երրորդ տասնօրյակում: Աճեցողությունը` ուժեղ: Վեգետացիայի վերջում մատերը հասունանում են 80-839-ի չափով: Բերքատվությունը` բարձր. հեկտարի հաշվով տալիս է 160-190 ցենտներ բերք: Պտղաբերող շիվերը կազմում են 65.0-72.09, մեկ պտղաբերող շիվի վրայի ողկույզների թիվը` 1.05-1.2, պտղաբերության գրծակիցը` 0.65-0.8: Ողկույզի միջին կշիռը` 363-375գ: Տնտեսա-տեխնոլոգիական հատկություններով գինու սորտ է: Մեխանիկական կազմը` (ողկույզի կշռի համեմատւթյամբ) պտղամիսը ն հյութը` 90.8, չանչը` 3.6, մաշկը` 2.78, սերմերը` 2.829: 100 պտղի կշիռը` 270գ, 100 սերմի կշիռը` 3.18գ: Հասունացած պտուղներն ունեն բարձր շաքարայնություն ն չափավոր թթվություն: Սեպտեմբերի երրորդ տասնօրյակում շաքարայնու3 թյունը կազմում է 25.0-26.8գ/100սմ , թթվությունը` 4.2-5.7գ/դմ : Ազատենին մասնագիտացված է բարձր որակի, սեղանի սպիտակ ն աղանդերային գինիներ պատրաստելու համար:

Նկ. 7. Ազատենի

ԱԼԻԳՈՏԵ Հոմանիշն է «Պլան դը Տրուա» (այսինքն մի շիվի վրա երեք ողկույզ): Ալիգոտեն ծագել է Ֆրանսիայի Կոտդորի արնելյան լանջում ն Սոնի հովտում: Հայաստան է բերվել 1924թ: Այժմ տեղաբաշխված է մեր հանարապետության Հյուսիս-արնելյան գոտում:

ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Շիվը` գագաթը, տերնիկների ատամների ծայրերը ու շիվի առանցքը գինեկարմիր են: Առաջին տերնը երկու կողմից, իսկ երկրորդ տերնը հակառակ կողմից պատված են խիտ թաղիքային թավով, երկրորդ տերնը` երեսի, իսկ երրորդը` երկու կողմից պատված է նան ոստայնանման թավով: Մատը` լրիվ հասունացած ժամանակ, կողաձն պատված է խիտ մոմաշերտով, միջհանգույցները` կարմրա-շագանակագույն են, մուգ մանուշակագույն երանգով: Տերնը` միջակ մեծությամբ, 17.5սմ միջին երկարությամբ, 18.0սմ միջին լայնությամբ, համարյա կլորավուն, եռաբլթակ: Տերնաթիթեղը` թույլ կտրտված, համարյա տափակավուն կամ դեպի ցած խոնհարված տերնաեզրերով: Մակերեսը մուգ կանաչ, փայլոտ, ցանցանման, կնճռոտված, ներքին մակերեսը ավելի բաց գույնի, թեթն ալիքավորված, վերին կտրվածքները` ծանծաղ կամ հազիվ նշմարելի, բաց քնարաձն կամ փակ, ձվաձն լուսանցքով, ներքին կտրվածքները բացակայում են կամ հազիվ նշմարելի են: Կոթունային կտրվածքը, բնական պայմաններում բաց է` կամարաձն, սուր կամ կլոր հատակով կամ փակ է` էլիպսաձն լուսանցքով: Ուղղված վիճակում կոթունային կտրվածքը միշտ բաց է, կամարաձն կամ քնարաձն: Բլթակների ծայրի ատամները` նեղ եռանկյունաձն են, ձգված, սուր: Կողային ատամները` եռանկյունաձն են, սուր գագաթով, երբեմն սղոցաձն են, թեթնակի միակողմ ուռուցիկ: Տերնը, հակառակ կողմից, պատված է ոստայնանման թավով, խոզամազերի հետ խառը, ավելի ուժեղ` ջղերի ելման կետերում: Կոթունը` կենտրոնական միջին ջղից քիչ կարճ, տեղադրված համարյա ուղիղ անկյան տակ, տերնաթիթեղի նկատմամբ հաճախ ներկված գինեկարմիր գույնի, որն անցնում է մինչն ջղերի ելման կետը: Տերնների աշնանային գունավորումը դեղին է: Ծաղիկը` երկսեռ: Ողկույզը` միջակ մեծությամբ, երբեմն փոքր` 11.5-15.0սմ միջին երկարությամբ, 8.5-10.0սմ միջին լայնությամբ, համարյա գլանաձն կամ գլանակոնաձն, թնավոր, խիտ ն շատ խիտ: Ողկուզակոթը` խոտանման,

հիմքի մոտ, պտուղների լրիվ հասունացման ժամանակ, փայտացող: Պտղակոթը` կարճ (նկ.8): Պտուղը` փոքր կամ միջակ, գնդաձն, ծածկված սպիտակ ու հաստ մոմաշերտով, մաշկը հաստ, բայց նուրբ ն առաձգական, հասունացման ժամանակ բրոնզագույն, արնի կողմը` մոխրագույն: Պտղամիսը` անգույն, հալվող, հյութալի, հյութը` քաղցր, կանաչ դեղնագույն, յուրահատուկ դուրեկան համով: Սերմերի թիվը պտղում` 1-2, հազվադեպ 3 հատ: Սերմը` միջակ մեծությամբ, օվալ, շագանակագույն, ավելի մուգ մեջքի կողմից:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Ալիգոտեն դասվում է գինու խաղողի միջին ուշահաս սորտերի խմբին: Աճեցողությունը` միջակ ն միջակից ցածր: Վեգետացիայի վերջում մատերը հասունանում են մինչն 889: Բերքատվությունը` միջակ: Մեկ հեկտարից կարող է ապահովել 65-80 ցենտներ բերք: Վազերը բերքատվության մեջ են մտնում տնկման 2-րդ-3-րդ տարում, լրիվ բերքատվության են անցնում` 4-րդ-5-րդ տարում: Բերքատու շիվերը կազմում են ընդհանուր շիվերի 61.9-95.89-ը, մեկ բերքատու շիվի վրա ողկույզների թիվը 1.55-2.2 է, իսկ շիվի վրա` 1.12.1: Սնկային հիվանդություններից ուժեղ վարակվում է միլդյուով, իսկ օիդիումի նկատմամբ համեմատաբար դիմացկուն է: Աշնանը այգեթաղ տարածքներում վազերը թաղում են: Հանրապետության Հյուսիս-արնելյան շրջաններում Ալիգոտե սորտը մշակելու համար, լավագույն պատվաստակալներն են համարվում Բեռլանդիերի » Ռիպարիա Կոբեր 5ԲԲ ն 420 Ա: Մեխանիկական կազմը` (ողկույզի կշռի նկատմամբ) պտղամիսը ն հյութը` 79.9-91.3, չանչը` 1.9-5.5, մաշկը` 4.5-9.2, սերմերը` 2.3-5.49: 100 պտղի կշիռը` 113-162գրամ, 100 սերմի կշիռը` 3.0-3.4գրամ, ողկույզի միջին կշիռը` 81.0-167գրամ: Պտուղների հասունացման ժամանակ պտղահյութի շաքարայնությունը լինում է 17.0-20.0գ/100սմ , իսկ տիտրվող թթվությունը` 6.0գ/դմ : Հյուսիս-արնելյան ն Արարատյան հարթավայրի նախալեռնային գոտիներում Ալիգոտե սորտի վազերից ստացված բերքն օգտագործում են սեղանի սպիտակ անապակ, շամպայն գինիներ պատրաստելու համար ն որպես կոնյակի գինենյութ:

Նկ. 8. Ալիգոտե

ԱՅԳԵԶԱՐԴ

Ստացված է Կատտա կուրգան ն Պարկենտ սորտերի խաչաձնումից: Հեղինակներ` Ս.Հ.Պողոսյան, Ս.Ս.Խաչատրյան, է.Լ.Մարտիրոսյան, Վ.Ի.Եղիազարյան:

ԲՈԻՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈԻԹՅՈԻՆ

Նկարագրված է Խաղողագործության, գինեգործության ն պտղաբուծության գիտահետազոտական ինստիտուտի Մերձավանի փորձարարական բազայի տնկարկներում, վազերի 6-8 տարեկան հասակում: Շիվը` (16,0սմ), գագաթը՝ ոստայնանման թույլ թավով, բաց կանաչ, բաց վարդագույն երիզով: Նոր բացվող տերնները՝ բաց կանաչ, գինեկարմիր եզրերով, երկու կողմից ոստայնանման թույլ թավով: Առանցքը՝ բաց կանաչ, տակի կողմում մուգ գինեկարմիր շերտերով, շատ թույլ թավոտ: Մատը` կլորավուն, լրիվ հասունացած ժամանակ բաց դեղնավուն, հանգույցները՝ շագանակագույն, միջհանգույցները` երկար: Տերնը՝ միջակ մեծության, 16,6սմ միջին երկարությամբ, 16,6սմ միջին լայնությամբ, կլորավուն, հնգաբլթակ, ենթաբլթակներով, միջակ կտրված: Թիթեղը՝ ձագարաձն-ջրհորդանման, դեպի ցած թեքված եզրերով, մուգ կանաչ, թույլ փայլով, թույլ ցանցանման, տեղ-տեղ մանր բշտիկավոր, լերկ, տակի կողմից` կանաչ, գլխավոր ջղերը պատած կարճ խոզամազերով, խառը ոստայնանման թավի հետ: Ջղերը՝ բաց կանաչ: Վերին կտրվածքները՝ խորը ն բաց: Փակ կտրվածքները՝ եռանկյունաձն լուսանցքով, մեկատամանի կամ սրացած հատակով: Բաց կտրվածքները՝ քնարաձն, իրար մոտեցող շուրթերով կամ համարյա զուգահեռ կողերով, սրացած կամ մեկ ատամանի հատակով: Ներքին կտրվածքները՝ միջակ խորության ն ծանծաղ, բաց, քնարաձն, իրար մոտեցող շուրթերով, համարյա զուգահեռ կողերով կամ սրացած հատակով, երբեմն ճեղքանման: Կոթունային կտրվածքը՝ բաց, քնարաձն կամ կամարաձն, սուր հատակով կամ մեկատամանի հատակով ն էլիպսաձն լուսանցքով, մեկ խթանով: Բլթակների ծայրի ատամները եռանկյունաձն, թույլ կորնթարդ կողերով: Կողային ատամները` սղոցանման, թույլ կորնթարդ կողերով: Տերնակոթը՝ բաց կանաչ, բաց գինեկարմիր երանգով կամ գծերով, լերկ, միջին ջղից կարճ կամ նրան հավասար, երբեմն քիչ երկար: Ծաղիկը` երկսեռ: Ողկույզը՝ մեծ, 19,0 - 21,0սմ միջին երկարությամբ, 9,7-15,4սմ միջին լայնությամբ, կոնաձն, խիտ ն միջակ խտության (նկ.9):

Պտուղը՝ շատ մեծ, 31,0մմ միջին երկարությամբ, 22,0մմ միջին լայնությամբ, երկարացած էլիպսաձն, վարդագույն: Մաշկը՝ բարակ, բայց ամուր, պատած ուժեղ մոմաշերտով: Պտղամիսը՝ մսալի-հյութալի, համը՝ դուրեկան: Սերմը՝ միջակ մեծության, էլիպսաձն, մուգ շագանակագույն: Սերմերը՝ 1-4, հաճախ 3 հատ:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈԻՆՆԵՐԸ

Այգեզարդը դասվում է սեղանի խաղողի միջին ուշահաս սորտերի շարքին: Արարատյան հարթավայրում, առապարային հողային պայմաններում վեգետացիայի տնողությունը` բողբոջման սկզբից մինչն պտղի լրիվ հասունացումը, կազմում է 140-148 օր: Աճեցողությունը՝ ուժեղ: Վեգետացիայի վերջում մատերը հասունանում են 80,0 - 86,69-ի չափով: Բերքատվությունը՝ բարձր, 186-205 ցենտներ հեկտարի հաշվով: Պտղաբերող շիվերը կազմում են 37,0-55,09, մեկ պտղաբերող շիվի վրայի ողկույզների թիվը` 1,0-1,16, պտղաբերության գործակիցը՝ 0,370,58: Ողկույզի միջին կշիռը՝ 615-630գ: Մեխանիկական կազմը՝ (ողկույզի կշռի համեմատությամբ) պտղամիսը ն հյութը՝ 91,77, չանչը՝ 3,68, մաշկը՝ 3,42, սերմերը՝ 1,139, 100 պտղի կշիռը՝ 825-870գ, 100 սերմի կշիռը` 2,8գ: Փոխադրունակությունը` բարձր: Պտղակոթի ամրությունը միջինը կազմում է 529գ, պտղի մաշկի դիմադրողականությունը` 18-20գ: Հասունացած պտուղների շաքարայնությունը սեպտեմբերի երկրորդ տասնօրյակում կազմում է 18,8-21,2գ/100սմ3, տիտրվող թթվությունը՝ 4,0-5,4 գ/դմ3: Բերքն օգտագործվում է թարմ վիճակում, որպես տեսքով գեղեցիկ, բարձրորակ սեղանի խաղող: Շրջանացված է Արարատյան հարթավայրի նախալեռնային գոտում:

Նկ. 9. Այգեզարդ

ԱՅՎԱԶՅԱՆԻ ԲԵՐՔԱՌԱՏ

Սորտը ստացվել է նախկին Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուտի, այժմ ՀԱԱՀ, խաղողի սելեկցիայի պրոբլեմային լաբորատորիայում` Անահիտ ն Մուսկատ համբուրգյան սորտերի տրամախաչումից: Սելեկցիոն համարն է` 1-12-33: Հաստատվել է ՀՀ պետական սորտափորձարկման հանձնաժողովի կողմից: Հեղինակներ` Պ. Կ. Այվազյան, Գ. Պ. Այվազյան: Շրջանացված է Արարատյան հարթավայրում ն նախալեռնային գոտու ցածրադիր մասերում:

ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Շիվը` գագաթը համարյա սպիտակ է, վարդագույն երանգով, ծածկված բավականին խիտ ոստայնանման թավով: Առաջին երեք տերնիկները բաց կանաչ են` մուգ բրոնզագույն երանգով, երեսի կողմը ծածկված է ոստայնանման միջին թավով, իսկ հակառակ կողմից ոչ խիտ թաղիքանման թավով: Շիվի առանցքը պատված է թույլ ոստայնանման թավով: Հանգույցները բաց կանաչ են, բաց գինեկարմիր երանգով: Միջհանգույցները բաց կանաչ, շատ թույլ գինեկարմիր երանգով: Մատը` հանգույցները բաց դեղին, միջհանգույցները սպիտակ` մոխրագույն երանգով: Տերնը` միջին մեծության, երկարությունը 15.6սմ, լայնությունը` 15.3սմ, կլորավուն, հինգբլթականի: Տերնաթիթեղը միջին չափով կտրտված, վերին երեսը կանաչ, ցանցակն ճռոտ, փափուկ, ջրհորդանման ձագարաձն: Վերին կողային կտրվածքները միջակ ն սաղր, փակ` էլիպսաձն լուսանցքով, բաց, անկյան նման ն ճեղքաձն: Ներքնի կողային կտրվածքները սաղր ն միջակ, բաց, ճեղքաձն ն քնարաձն, համարյա զուգահեռ կողմերով: Կոթունային կտրվածքը գրեթե ամբողջապես փակ է, էլիպսաձն ն օվալաձն լուսանցքով: Բլթակների ծայրի ատամիկները բարձր են, նեղ եռանկյունաձն, երկարաձգված գագաթով, իսկ եզրայինները` բարձր եռանկյունաձն սղոցանման, միակողմանի ուռուցիկ: Տերնի ստորին մակերեսը պատված է շատ թույլ ոստայնանման թավով: Տերնակոթունը երկար է, երբեմն հավասար է կենտորնական ջղին, բաց կանաչ է, գինեկարմիր զոլերով ն բծերով: Տերնի աշնանային գունավորումը դեղին է: Ծաղիկը` երկսեռ է: Ողկույզը` խոշոր է, միջին երակրությունը 20.8սմ, միջին լայնությունը` 11.5սմ, գլանակոնաձն, միջին խտությամբ, հազվադեպ խիտ (նկ.10) : Պտուղը` խոշոր, երկարությունը` 2.7սմ, լայնությունը` 2.4սմ, քաշը` 9.3գ, հիմնականում հավասարաչափ, օվալաձն, մուգ վարդագույն, պատ-

ված միջին խտության մոմաշերտով: Պտղամիսը` մսալի-հյութալի, յուրահատուկ սորտային համով: Սերմերի թիվը` 1-3 հատ, երբեմն պատահում են թերզարգացած սերմեր: Սերմը` միջին մեծության, երկարաձգված օվալաձն, դարչնագույնմոխրագույն երանգով:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Դասվում է սեղանի միջին ուշահաս սորտերի խմբին: Վեգետացիայի տնողությունը` աչքերի բացման սկզբից մինչն պտուղների լրիվ հասունացումը, 140 օր, պահանջելով 2920 ակտիվ ջերմաստիճանների գումար: Աճեցողությունը` միջին: Վեգետացիայի վերջում մատերը հասունանում են լավ: Բերքատվությունը` բարձր: Մեկ հեկտարից կարող է տալ 300400ց բերք: Ցրտադիմացկունությունը, հիվանդությունների ն վնասատուների նկատմամբ դիմացկունությունը նույնն է, ինչ Վիտիս Վինիֆերային պատկանող արժեքավոր սորտերինը: Այգեթաղ տարածքներում վազերը աշնանը թաղում են: Բերքատվությունը լավ է հատկապես թարմայի համակարգով մշակելու դեպքում: Փոխադրունակ ն պահունակ սորտ է (սառնարանային խցիկներում կարելի է պահել 4-5 ամիս): Հասունացած պտուղներն ունեն 21.4գ/100 սմ շաքարայնություն ն 5.4գ/դմ տիտրվող թթվություն: Օգտագործվում է թարմ վիճակում, հեռավոր տարածաշրջաններ փոխադրելու ն ձմռանը պահպանելու համար: Որպես բարձր բերքատու սեղանի սորտ, առաջարկվում է մշակել Արարատյան հարթավայրում ն նրա նախալեռնային գոտու ցածրադիր մասերում:

Նկ. 10. Այվազյանի բերքառատ սորտի բերքատու շիվը

ԱՅՎԱԶՅԱՆԻ ԲԵՐՔԱՏՈՒ

Սորտը ստացվել է նախկին Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուտի, այժմ ՀԱԱՀ, խաղողի սելեկցիայի պրոբլեմային լաբորատորիայում` Անահիտ ն Մուսկատ համբուրգյան սորտերի տրամախաչումից: Սելեկցիոն համարն է` 1-12-33: Հաստատվել է ՀՀ պետական սորտափորձարկման հանձնաժողովի կողմից: Հեղինակներ` Պ. Կ. Այվազյան, Գ. Պ. Այվազյան: Շրջանացված է Արարատյան հարթավայրում ն նախալեռնային գոտու ցածրադիր մասերում:

ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Շիվը` գագաթը համարյա սպիտակ է, վարդագույն երանգով, ծածկված բավականին խիտ ոստայնանման թավով: Առաջին երեք տերնիկները բաց կանաչ են` մուգ բրոնզագույն երանգով, երեսի կողմը ծածկված է ոստայնանման միջին թավով, իսկ հակառակ կողմից ոչ խիտ թաղիքանման թավով: Շիվի առանցքը պատված է թույլ ոստայնանման թավով: Հանգույցները բաց կանաչ են, բաց գինեկարմիր երանգով: Միջհանգույցները բաց կանաչ, շատ թույլ գինեկարմիր երանգով: Մատը` հանգույցները բաց դեղին, միջհանգույցները սպիտակ` մոխրագույն երանգով: Տերնը` միջին մեծության, երկարությունը 15.6սմ, լայնությունը` 15.3սմ, կլորավուն, հինգբլթականի: Տերնաթիթեղը միջին չափով կտրտված, վերին երեսը կանաչ, ցանցակն ճռոտ, փափուկ, ջրհորդանման ձագարաձն: Վերին կողային կտրվածքները միջակ ն սաղր, փակ` էլիպսաձն լուսանցքով, բաց, անկյան նման ն ճեղքաձն: Ներքնի կողային կտրվածքները սաղր ն միջակ, բաց, ճեղքաձն ն քնարաձն, համարյա զուգահեռ կողմերով: Կոթունային կտրվածքը գրեթե ամբողջապես փակ է, էլիպսաձն ն օվալաձն լուսանցքով: Բլթակների ծայրի ատամիկները բարձր են, նեղ եռանկյունաձն, երկարաձգված գագաթով, իսկ եզրայինները` բարձր եռանկյունաձն սղոցանման, միակողմանի ուռուցիկ: Տերնի ստորին մակերեսը պատված է շատ թույլ ոստայնանման թավով: Տերնակոթունը երկար է, երբեմն հավասար է կենտորնական ջղին, բաց կանաչ է, գինեկարմիր զոլերով ն բծերով: Տերնի աշնանային գունավորումը դեղին է: Ծաղիկը` երկսեռ է: Ողկույզը` խոշոր է, միջին երակրությունը 20.8սմ, միջին լայնությունը` 11.5սմ, գլանակոնաձն, միջին խտությամբ, հազվադեպ խիտ (նկ.11) : Պտուղը` խոշոր, երկարությունը` 2.7սմ, լայնությունը` 2.4սմ, քաշը` 9.3գ, հիմնականում հավասարաչափ, օվալաձն, մուգ վարդագույն, պատ-

ված միջին խտության մոմաշերտով: Պտղամիսը` մսալի-հյութալի, յուրահատուկ սորտային համով: Սերմերի թիվը` 1-3 հատ, երբեմն պատահում են թերզարգացած սերմեր: Սերմը` միջին մեծության, երկարաձգված օվալաձն, դարչնագույնմոխրագույն երանգով:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Դասվում է սեղանի միջին ուշահաս սորտերի խմբին: Վեգետացիայի տնողությունը` աչքերի բացման սկզբից մինչն պտուղների լրիվ օ հասունացումը, 140 օր, պահանջելով 2920 ակտիվ ջերմաստիճանների գումար: Աճեցողությունը` միջին: Վեգետացիայի վերջում մատերը հասունանում են լավ: Բերքատվությունը` բարձր: Մեկ հեկտարից կարող է տալ 300400ց բերք: Ցրտադիմացկունությունը, հիվանդությունների ն վնասատուների նկատմամբ դիմացկունությունը նույնն է, ինչ Վիտիս Վինիֆերային պատկանող արժեքավոր սորտերինը: Այգեթաղ տարածքներում վազերը աշնանը թաղում են: Բերքատվությունը լավ է հատկապես թարմայի համակարգով մշակելու դեպքում: Փոխադրունակ ն պահունակ սորտ է (սառնարանային խցիկներում կարելի է պահել 4-5 ամիս): Հասունացած պտուղներն ունեն 21.4գ/100 սմ շաքարայնություն ն 5.4գ/դմ տիտրվող թթվություն: Օգտագործվում է թարմ վիճակում, հեռավոր տարածաշրջաններ փոխադրելու ն ձմռանը պահպանելու համար: Որպես բարձր բերքատու սեղանի սորտ, առաջարկվում է մշակել Արարատյան հարթավայրում ն նրա նախալեռնային գոտու ցածրադիր մասերում:

Նկ. 11. Այվազյանի բերքատու

ԱՅՎԱԶՅԱՆԻ ԽՈՇՈՐԱՊՏՈՒՂ

Սորտը ստացվել է 1963-1985թ.թ.` նախկին Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուտի, այժմ ՀԱԱՀ, խաղողի սելեկցիայի պրոբլեմային լաբորատորիայում` Միջին Ասիական Նիմրանգ ն Իտալիա սորտերի տրամախաչումից: 1985թ ընդունվել է նախկին խորհրդային միության պետական սորտափորձարկման հանձնաժողովի կողմից: Շրջանացված է հանրապետության Արարատյան հարթավայրում: Հեղինակներ` Պ. Կ. Այվազյան, Գ. Պ. Այվազյան:

ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Շիվը` սպիտակականաչավուն, թույլ դեղնակարմրավուն երանգով, պատած միջակ խտությամբ ոստայնանման թավով: Մատը` ամուր, 7-8մմ տրամագծով, միջհանգույցները համարյա սպիտակ-մոխրագույն երանգով, հանգույցները` դեղնաշագանակագույն: Տերնը` խոշոր, 17.4սմ միջին երկարությամբ, 17.0սմ միջին լայնությամբ, կլորավուն, երեք-հնգաբլթակ, համարյա ամբողջական: Թիթեղի վերին մակերեսը` մուգ կանաչ, ցանցանման կնճռոտ, ջրհորդանմանձագարաձն, երբեմն ալիքավոր, վերին ն ներքին կողային կտրվածքները` բաց, անկյուն կազմող ն ճեղքանման: Կոթունային կտրվածքը բնական պայմաններում` միջակ կտրտված, փակ, նեղ էլիպսաձն լուսանցքով, ուղղված վիճակում` բաց կամարաձն, կլորավուն հատակով: Ատամիկները` միջակ մեծությամբ: Բլթակների ծայրի ատամները եռանկյունաձն են, լայն հիմքով ն թույլ կորնթարդ կողերով: Կողային ատամները եռանկյունաձն ն եռանկյունասղոցաձն են, թույլ կողերով, կորնթարդ: Տերնը` տակի կողմից, թույլ պատված է ոստայնանման թավով: Տերնակոթը` կենտրոնական ջղից երկար է, բաց կանաչ, արնի կողմից թույլ կարմրավուն գունավորմամբ: Նոր բացվող տերնները` բաց կանաչ, բաց բրոնզագույն երանգով, երեսի կողմից պատած թույլ ոստայնանման թավով, իսկ տակի կողմից` խիտ թաղիքային թավով, որը տերնին սպիտակ գույն է տալիս: Տերնները համարյա ամբողջական են: Վերին կողային կտրվածքները ծանծաղ են, բաց, հազիվ նշմարելի: Կոթունային կտրվածքը բաց է, հավասարակող: Բլթակների ծայրի ատամները եռանկյունաձն են, ձգված, սուր գագաթով, իսկ կողային ատամները` եռանկյունաձն-սղոցաձն են: Հաջորդ տերնները` վառ կանաչ, երեսի կողմից պատած թույլ ոստայնանման թավով, իսկ տակի կողմից` թույլ թաղիքանման թավով: Համարյա ամբողջական են: Վերին ն ներքին կողային կտրվածքները ծանծաղ են, երբեմն շատ ծանծաղ` հազիվ նշմարելի: Կոթունային կտրվածքը` փակ, համարյա լրիվ առանց լուսանցքի: Բլթակների ծայրի ատամները եռանկյունաձն են, լայն

հիմքով, իսկ կողային ատամները` եռանկյունաձն-սղոցանման են, թույլ կորնթարդ կողերով: Առանցքը` բաց կանաչ, արնի կողմից թույլ գինեմոխրագույն հետքերով, պատած ոստայնանման թույլ թավով, ավելի խիտ` գագաթում, դեպի հիմքը աստիճանաբար նվազող: Միջհանգույցների ն հանգույցների գույնը գրեթե չտարբերվող: Ծաղիկը` երկսեռ: Ողկույզը` խոշոր, 21սմ միջին երկարությամբ, առավելագույնը` 26.3սմ, 17.2սմ միջին լայնությամբ, առավելագույնը` 20.3սմ, լայն, գլանակոնաձն, միջակ խտությամբ: Միջին կշիռը` 690գ (նկ.12) : Պտուղը` խոշոր, 25մմ միջին երկարությամբ, 24մմ միջին լայնությամբ, միջին կշիռը` 9.5գ, ողկույզում համաչափ մեծությամբ ն ձնի, հակառակ ձվաձն, դեղնա-կանաչավուն, արնի կողմից` գեղեցիկ վարդագույն երանգով: Մաշկը` բարակ, ամուր: Պտղամիսը` մսալի-հյութալի, դուրեկան քաղցրությամբ ն թարմացնող թթվությամբ: Սերմերի թիվը պտղում` 1-3 հատ: Պտուղների գագաթով երբեմն ակոսներ են անցնում: Սերմը` միջակ մեծությամբ, օվալ, մուգ շագանակագույն:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Այվազյանի խոշորապտուղ սորտը դասվում է սեղանի ուշահաս սորտերի խմբին: Լրիվ հասունացումը տեղի է ունենում սեպտեմբերի 3-րդ ն հոկտեմբերի 2-րդ տասնօրյակներում: Վեգետացիայի տնողությունը` բողբոջման սկզբից մինչն պտղի լրիվ հասունացումը, Արարատյան հարթավայրի պայմաններում տնում է 162-164օր, այդ ժամանակահատվածի օ համար պահանջելով 3450-3500 ակտիվ ջերմաստիճանների գումար: Բողբոջման սկիզբը տեղի է ունենում ապրիլի 2-րդ տասնօրյակի սկզբում, ծաղկման սկիզբը մայիսի վերջին, հասունացման սկիզբը` օգոստոսի առաջին տասնօրյակի սկզբին, լրիվ հասունացումը` սեպտեմբերի 3-րդ տասնօրյակում: Աճեցողությունը` միջակից բարձր: Վեգետացիայի վերջում մատերը հասունանում են լավ: Բերքատվությունը` սորտը բերքատվության մեջ է մտնում տնկման 2-րդ-3-րդ տարում: Տալիս է բարձր ն կայուն բերք` 1 հեկտարից 450-550 ցենտներ ն ավելի: Պտղաբերող շիվերն ընդհանուր շիվերի նկատմամբ կազմում են 529, շիվի պտղաբերության գործակիցը (Խ1)` 0.6, իսկ բերքատու շիվի պտղաբերության գործակիցը (Խ2)` 1.2: Ողկույզի միջին կշիռը` 640գ: Հիվանդությունների, վնասատուների ն ցրտերի նկատմամբ դիմացկունությունը նույնն է, ինչ Վիտիս Վինիֆերային պատկանող լավագույն սորտերինը: Այգեթաղ տարածքներում վազերը թաղում են: Ձմռան ն գարնան ցրտերից վնասված վազերն արագ վերականգնման բարձր ունակություն ունեն:

Մեխանիկական կազմը` (ողկույզի կշռի համեմատությամբ), պտղամիսը, մաշկը ն հյութը` 95.5, չանչը` 2.4, սերմերը` 2.19, պտուղների թիվը ողկույզում` 110, 100 պտղի կշիռը` 568գ, 100 սերմի կշիռը` 4.7գ, ողկույզի միջին կշիռը` 640գ: Պտուղների հասունացման ժամանակ պտղահյութի շաքարայնությունը լինում է 19.4գ/100սմ3, իսկ տիտրվող թթվությունը` 6.3գ/դմ3: Բերքը վազի վրա հասունանում է համաչափ: Ապրանքային ելանքը բարձր է: Բերքն օգտագործվում է թարմ վիճակում, ինչպես ն կոմպոտներ, մուրաբաներ պատրաստելու համար: Փոխադրունակ է: Ձմռանը սառնարաններում դիմանում է 6 ամիս ն ավելի, իսկ առանց սառնարանների, սովորական տնային պայմաններում` նկուղներում, 3 ամիս:

Նկ. 12. Այվազյանի խոշորապտուղ

ԱՅՎԱԶՅԱՆԻ ՄՈՒՍԿԱՏԵՆԻ

Սորտը ստացվել է նախկին Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուտի, այժմ ՀԱԱՀ, խաղողի սելեկցիայի պրոբլեմային գիտահետազոտական լաբորատորիայում` Իտալիա ն անգլիական Մուսկատ համբուրգյան սորտերի տրամախաչումից: 1983թ. հաստատվել է նախկին խորհրդային միության պետական սորտափորձարկման հանձնաժողովի կողմից: Հեղինակներ` Պ. Կ. Այվազյան, Գ. Պ. Այվազյան: Այվազյանի մուսկատենին շրջանացված է Արարատյան հարթավայրում ն նախալեռնային գոտում: Որպես սեղանի միջահաս բարձրորակ սորտ, տարածված է նան ԼՂՀ-ում:

ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Երիտասարդ շիվը` գագաթը բաց կանաչ, շատ թույլ ոստայնանման թավով: Երիտասարդ տերնները` դեղին ոսկեգույն, երեսի ն ստորին կողմերում ոստայնանման թավի թույլ հետքերով` գլխավոր ջղերի սկզբնամասում, թույլ ն միջին չափով կտրտված: Վերին կողային կտրվածքները միջին խորության, բաց քնարաձն, համարյա զուգահեռ կողմերով ն սուր անկյան նման: Ստորին կողային կտրվածքները` սաղր են, բաց են, սուր անկյան նման: Կոթունային կտրվածքը բաց է, նիզակաձն, հավասարակողմ, հազվադեպ փակ էլիպսաձն լուսանցքով: Ատամիկները լավ արտահայտված են, բլթակների ծայրի ատամիկները նեղ եռանկյունաձն են` ծայրում երկարաձգված, երբեմն եռանկյունաձն: Բլթակների եզրային ատամիկները եռանկյունասղոցանման: Շիվի առանցքը բաց կանաչ է, ծածկված ոստայնանման թավի թույլ հետքերով: Հանգույցները ն միջհանգույցները գունավորությամբ չեն տարբերվում: Մատը` միջհանգույցները կարմրավարդագույն են, հանգույցները` մանուշակագույն-կարմիր: Տերնը` խոշոր, երկարությունը` 18,7սմ, լայնությունը` 18,0սմ, կլորավուն, հինգ բլթականի, խորը ն միջակ կտրտված: Թիթեղը` կանաչ է, դեղնավուն երանգով, խոշոր ցանցակնճռոտ, բշտիկավոր, ջրհորդանման-ձագարաձն: Վերին կողային կտրվածքները խորն են, բաց, նեղ կամարաձն կլորավուն հատակով, երբեմն փակ, լայն էլիպսաձն լուսանցքով, իրար շփվող բլթակներով: Ստորին կողային կտրվածքները միջին խտության ն սաղր են, բաց, սուր անկյան նման: Տերնակոթունային կտրվածքը բնական վիճակում` փակ, էլիպսաձն ն օվալաձն լուսանցքով, բաց, նեղ կամարաձն, սուր հատակով:

Բլթակների ծայրի ատամիկները բարձր են, նեղ եռանկյունաձն, բլթակների եզրային ատամիկները միջին մեծության ն բարձր, սղոցաձն ն եռանկյունաձն-սղոցաձն: Տերնի ստորին կողմից ջղերը պատված են թույլ ոստայնանման թավով: Կոթունը կենտրոնական ջղից երկար է, բաց կանաչ, արնի կողմից բաց գինեկարմիր երանգով: Տերնի աշնանային գունավորումը` դեղին: Ծաղիկը` երկսեռ: Ողկույզը` խոշոր, 20,8սմ միջին երկարությամբ, 16,9սմ միջին լայնությամբ, գլանակոնաձն, երբեմն թնավոր, միջակ խտությամբ (նկ. 13) : Պտուղը` խոշոր, երկարությունը` 26,0մմ, լայնությունը` 18,0մմ, հավասարաչափ, երկարավուն: Մաշկը` կիտրոնադեղնավուն, բարակ, ամուր: Պտղամիսը` մսալիհյութալի, նուրբ մուսակատային բուրմունքով: Սերմերի թիվը պտղում` 1-2 հատ, պտղամսից հեշտ անջատվող: Սերմը` միջակ մեծության, օվալաձն, բաց շագանակագույն, մոխրագույն, երբեմն վարդագույն երանգով:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Այվազյանի մուսկատենին, ըստ Մ.Ա.Լազարնսկու դասակարգման, պատկանում է համապիտանի միջահաս սորտերի խմբին: Վեգետացիայի տնողությունը` աչքերի բացման սկզբից մինչն պտուղների լրիվ հասունացումը, կազմում է 132-134 օր, 2750-2800 ակտիվ ջերմաստիճանի գումարի պայմաններում: Աճեցողությունը` միջակ: Վեգետացիայի վերջում մատերը հասունանում են լավ: Բերքատվությունը` բարձր: Մեկ հեկտարից կարող է տալ 300ց ն ավելի բարձրորակ խաղող: Ցրտադիմացկունությունը, հիվանդությունների ն վնասատուների նկատմամբ դիմացկունությունը նույնն է, ինչ Վիտիս Վինիֆերային պատկանող բարձրորակ սորտերինը: Այգեթաղ տարածքներում վազերն աշնանը թաղում են: Հասունացած պտուղներն ունեն 23,0գ/100սմ3 շաքարայնություն ն 6,05գ/դմ3 տիտրվող թթվություն: Բերքն օգտագործվում է թարմ վիճակում, պատրաստում են շատ բարձր որակի խաղողահյութ, իսկ գերհասունացած պտուղներից բարձրորակ մուսկատային բուրմունքով աղանդերային ն լիքյորային գինիներ:

Նկ.13. Այվազյանի Մուսկատենի

ԱՅՎԱԶՅԱՆԻ ՊԱՀՈՒՆԻ

Սորտը ստացվել է նախկին Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուտի, այժմ ՀԱԱՀ, խաղողի սելեկցիայի պրոբլեմային գիտահետազոտական լաբորատորիայում` Անահիտ ն Մուսկատ համբուրգյան սորտերի տրամախաչումից: 1997թ հաստատվել է ՀՀ պետակաան սորտափորձարկման հանձնաժողովի կողմից: Հեղինակներ` Պ.Կ.Այվազյան, Գ.Պ.Այվազյան: Այվազյանի պահունին շրջանացված է Արարատյան հարթավայրում:

ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Շիվը` շիվի գագաթը կանաչասպիտակավուն է, ծածկված բավականին խիտ թաղիքանման թավով: Առաջին երեք տերնիկները բաց բրոնզագույն են, երեսի կողմը, գրեթե ամբողջապես, ծածկված է թույլ ոստայնանման թավով: Շիվի առանցքը ծածկված է ոստայնանման թավի թույլ հետքերով, բաց կանաչ է, արնի կողմից հանգույցները գինեկարմիր, միջհանգույցները` բաց գինեկարմիր: Մատը` հանգույցները ն միջհանգույցները կարմիր են, համարյա մատի ամբողջ երկարությամբ: Տերնը` խոշոր, երկարությունը 19.4սմ, լայնությունը 19.7սմ, կլորավուն, հինգբլթականի, համարյա ամբողջական: Տերնաթիթեղի վերին մակերեսը մուգ կանաչ է, խոշոր ն մանր ցանցակնճռոտ, թույլ ալիքավոր, ջրհորդանման-ձագարաձն: Ջղերը լավ արտահայտված են, կանաչադեղնավուն, երկու կողմից գինեկարմիր երանգով: Վերնի ն ներքնի կողային կտրվածքները սաղր են, բաց, սուր անկյան նման ն ճեղքաձն: Տերնակոթունային կտրվածքը փակ է, օվալաձն լուսանցքով ն բաց է` կամարաձն սրված հատակով: Բլթակների ծայրի ատամիկները նեղ եռանկյունաձն են` երակրաձգված գագաթով, իսկ եզրայինները խոշոր ն միջին չափի գմբեթաձն: Տերնի ստորին մակերեսը ծածակված է թաղիքանման ն ոստայնանման միջին խառը թավով: Տերնակոթունը կենտրոնական ջղից երկար է գրեթե ամբողջական, մուգ գինեկարմիր գունավորմամբ: Տերնի աշնանային գունավորումը` դեղին: Ծաղիկը` երկսեռ: Ողկույզը` խոշոր, միջին երկարությունը 23.7սմ, միջին լայնությունը` 10.4սմ, գլանակոնաձն, հազվադեպ գլանաձն, միջին խտության, երբեմն նոսր (նկ. 14): Պտուղը` խոշոր, երկարությունը` 2.5սմ, լայնությունը` 2.1սմ, քաշը` 6.5գրամ, հիմնականում հավասարաչափ, օվալաձն, հազվադեպ կլորա-

վուն: Պտղամաշկը սպիտակ, վարդագույն-սաթագույն երանգով, բարակ, ամուր: Պտղամիսը մսալի-հյութալի, նուրբ մուսկատային բուրմունքով: Սերմերի թիվը պտղում` 1-3 հատ: Սերմը` միջին չափի, օվալաձն, քիչ խորդուբորդ, գորշադարչնագույն:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Դասվում է սեղանի ուշահաս սորտերի խմբին: Վեգետացիայի տնողությունը` աչքերի բացման սկզբից մինչն պտուղների լրիվ հասունաօ ցումը, 162-164 օր է, դրա համար 3380-3420 ակտիվ ջերմաստիճանների գումար պահանջելով: Աճեցողությունը` միջակից բարձր է: Վեգետացիայի վերջում մատերը հասունանում են լավ: Բերքատվությունը` բարձր ն շատ բարձր: Մեկ հեկտարից կարող է տալ 300-400 ցենտներ բերք: Ցրտադիմացկունությունը, հիվանդությունների ն վնասատուների նկատմամբ դիմացկունությունը նույնն է, ինչ Վիտիս Վինիֆերային պատկանող արժեքավոր սորտերինը: Այգեթաղ տարածքներում աշնանը վազերը թաղում են: Լավ բերք է տալիս հատկապես թարմայի համակարգով մշակելու դեպքում: Շատ պահունակ ն փոխադրունակ սորտ է: Հասունացած պտուղները ունեն 20.0գ/100սմ շաքարայնություն ն 5.3գ/դմ3 տիտրվող թթվություն: Բերքն օգտագործվում է թարմ վիճակում ն հեռավոր տարածաշրջաններ փոխադրելու համար: Որպես բարձր բերքատու, պահունակ, փոխադրունակ սեղանի սորտ, առաջարկվում է մշակել ՀՀ Արարատյան հարթավայրում, նրա նախալեռնային գոտու ցածրադիր մասերում:

Նկ. 14. Այվազյանի պահունի

ԱՅՎԱԶՅԱՆԻ ՎԱՐԴԱԲՈՒՅՐ

Ստեղծվել է նախկին Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուտի, այժմ ՀԱԱՀ, խաղողի սելեկցիայի պրոբլեմային գիտահետազոտական լաբորատորիայում` Իտալիա ն անգլիական Համբուրգյան Մուսկատ սորտերի խաչասերմամբ: Հեղինակներ` Պ.Կ.Այվազյան, Գ.Պ.Այվազյան: Շրջանացված է Հայաստանի հանրապետության Արարատյան հարթավայրի ն նախալեռնային գոտու ցածրադիր մասերում:

ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Շիվը` գագաթը բաց կանաչավուն է, համարյա սպիտակ, գինեկարմիր եզրագծի թույլ հետքերով, գրեթե լերկ: Առաջին, երկրորդ ն երրորդ տերնիկները գինեկարմիր են, երեսի կողմից պատված շատ թույլ ոստայնանման ն խոզամազային խառը թավով: Ավելի խոշոր տերնիկները բաց կանաչ են, գինեկարմիր երանգով, շատ փայլուն են: Երեսի կողմից` գլխավոր ջղերի տարածման տեղում, ծածկված են ոստայնանման, իսկ տակի կողմից, բավականին խիտ խոզամազային թավով: Շիվի առանցքը բաց կանաչ է, արնի կողմից գորշ գինեկարմիր բծերով, կամ զոլերով, ինչն ավելի ուժեղ արտահայտված է հանգույցների ն տարածված է նան տերնակոթունի վրա, լերկ է, կլորավուն: Մատը` մոխրասպիտակ է, հանգույցները գույնով համարյա չեն տարբերվում: Տերնը` միջակ մեծությամբ ն ավելի խոշոր, 18.0սմ միջին երկարությամբ, 19.0սմ միջին լայնությամբ, համարյա կլորավուն, լավ արատահայտված ենթաբլթակներով, խորը ն միջին չափով կտրտված: Տերնաթիթեղը` ակոսաձագարանման է (կողային թիթեղները վերն ուղղված եզրերով են, միջին բլթակը` ծալված է ներքն), մուգ կանաչ է, տեղ-տեղ կանաչադեղին երանգով, ուժեղ ալիքավոր է, խոշոր ն մանր ցանցակնճռոտ, բլթակավոր: Ջղերը բաց կանաչ են, լավ արատահայտված: Վերին կտրվածքները խորն են ն միջակ խորության, բաց են, քնարաձն, կլորավուն, երբեմն միատամ հատակով: Ներքնի կտրվածքները միջին խորության են ն ծանծաղ, բաց են, քնարաձն, համարյա զուգահեռ կողմերով, կլորավուն, հազվադեպ միատամ հատակով: Կոթունային կտրվածքը փակ է, նեղ ն լայն էլիպսաձն լուսանցքով, երբեմն փակ, համարյա առանց լուսանցքի, հազվադեպ բաց է, նիզակաձն է, Մ-անման, խորը, բլթակների ծայրի ատամիկները նեղ եռանկյունաձն են` ծայրում երկարաձգված գագաթով: Եզրային ատամիկները եռանկյու-

նաձն են, սղոցանման ուռուցիկ կողմերով, բայց նկատելիորեն կլորացած գագաթով: Ատամիկները հիմնականում ուժեղ արտահայտված են: Տերնի երեսի կողմը լերկ է, իսկ ստորինում` գլխավոր ջղերի ճյուղավորման տեղում, խոզամազային թավ է խմբված: Տերնակոթունը միջին ջղից կարճ է, հազվադեպ հավասար է նրան, արնի կողմից կան մուգ գինեկարմիր գույնի բծեր, լերկ է: Տերնի աշնանային գունավորումը կանաչադեղին է` դարչնագույն բծերով: Ծաղիկը` երկսեռ է: Առէջները` 4, հազվադեպ` 5 ն 6 հատ են: Առէջաթելերը` վարսանդից բարձր են: Սերմնարանը տանձաձն է, խոշոր, ակոսով ոչ հավասարաչափ բաժանված, կանաչավուն` կարճ սռնակով: Սպին` խորդուբորդ մակերեսով է, շատ լավ զարգացած: Ողկույզը` խոշոր, միջին երկարությունը` 24,0 սմ, միջին լայնությունը` 15,5 սմ, գլանաձն ն գլանա-կոնաձն, թնավոր, խիտ ն միջին խտության (նկ. 15): Պտուղը` միջին մեծության ն խոշոր, օվալաձն, բաց սաթագույն, արնի կողմից վարդագույն երանգով, հյութեղ, մսալի, շատ դուրեկան վարդամուսակատային բուրմունքով: Պտղամաշկը բարակ, բայց ամուր է, թափանցիկ, ծածկված խիտ մոմաշերտով: Սերմը` պտղում քիչ է` 1-2 հատ: Կան անսերմ պտուղներ:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Այվազյանի Վարդաբույրը համապիտանի սորտ է: Դասվում է միջին ուշահաս սորտերի խմբին: Լրիվ հասունացումը տեղի է ունենում սեպտեմբերի երկրորդ տասնօրյակում: Վեգետացիայի տնողությունը` աչքերի բացման սկզբից մինչն պտուղների լրիվ հասունացումը, Արարատյան հարթավայրի պայմաննե0 րում տնում է 149-152 օր, պահանջելով 3175-3238 ակտիվ ջերմաստիճանների գումար: Աճեցողությունը` միջակից բարձր: Վեգետացիայի վերջում մատերը հասունանում են լավ: Բերքատվությունը`բարձր: Մեկ հեկտարից կարող է տալ 350-450 ցենտներ բարձրորակ խաղող: Ցրտադիմացկունությունը, հիվանդությունների ն վնասատուների նկատմամբ դիմացկունությունը նույնն է, ինչ Վիտիս Վինիֆերային պատկանող բարձրորակ սորտերինը: Այգեթաղ տարածքներում վազերն աշնանը թաղում են: Փոխադրունակությունը բարձր է: Հասունացած պտուղներն ունեն 21,5-23,5գ/100սմ շաքարայնու3 թյուն ն 5,0-5,5գ/դմ տիտրվող թթվություն:

Թարմ օգտագործման համար` ընտրովի բերքահավաքը կատարում են սեպտեմբերի 2-րդ տասնօրյակից, աղանդերային գինիներ պատրաստելու համար` սեպտեմբերի 25-ից, իսկ լիքյորայինի համար` հոկտեմբերի 2-րդ տասնօրյակից: 2001 ն 2002 թվականներին, Երնանում կայացած միջազգային ն հանրապետական ցուցահանդեսների փակ համտեսի մրցույթում, Այվազյանի վարդաբույր սորտի խաղողից պատրաստած աղանդերային գինին արժանացել է Ոսկե մեդալի: Գինին ներկայացրած Հայաստանի պետական ագրարային համալսարանը, նույնպես պարգնատրվել է ոսկե մեդալով:

Նկ. 15. Այվազյանի վարդաբույր

ԱՆԱՀԻՏ Սորտը ստացվել է նախկին Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուտի, այժմ ՀԱԱՀ, խաղողի սելեկցիայի պրոբլեմային լաբորատորիայում, Միջին ասիական Նիմրանգ ն Անգլիական Մուսկատ Համբուրգյան սորտերի տրամախաչումից: Շրջանացվել է հանրապետության Արարատյան հարթավայրում ն նրա նախալեռնային գոտում: Այժմ նան ԼՂՀ-ում ն Վայքի գոտում: Հեղինակներ` Պ.Կ.Այվազյան, Գ.Պ.Այվազյան:

ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Շիվը` բաց կանաչ, գինեկարմիր երիզով, լերկ: Մատը` շագանակագույն-կարմրավուն: Տերնը` միջակ ն խոշոր, երկարությունը` 17.3սմ, լայնությունը` 16.7սմ, գրեթե կլորավուն, երբեմն լայնացած, օվալ, հնգաբլթակ, միջակ կտրտված: Թիթեղը` ջրհորդանման-ձագարաձն, թույլ ցանցանման, բշտիկավոր, համարյա հարթ: Տակի կողմից տերնը պատված է թույլ ոստայնանման թավով: Բլթակների ծայրի ատամները եռանկյունաձն: Կողային ատամները սղոցանման` կորընթատ կողերով: Տերնակոթը` բաց կանաչ, հավասար կամ միջին ջղից երկար: Տերնի աշնանային գունավորումը` դեղին, գինեկարմիր բծերով: Ծաղիկը` երկսեռ: Ողկույզը` խոշոր, 18.7սմ միջին երկարությամբ, 16.3սմ միջին լայնությամբ, գլանակոնաձն, միջակ խտությամբ (նկ. 16) : Պտուղը` խոշոր, օվալ, սպիտակ, արնի կողմից գեղեցիկ վարդագույն երանգով: Մաշկը` նուրբ: Պտղամիսը մսալի-հյութալի: Սերմերը պտղում` 1-3 հատ: Սերմը` միջակ, օվալ, շագանակագույն:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Անահիտը դասվում է խաղողի համապիտանի (սեղանի ն գինու) ուշահաս սորտերի խմբին: Արարատյան հարթավայրի պայմաններում, թարմ օգտագործման համար պիտանի է օգոստոսի 3-րդ տասնօրյակում, իսկ լրիվ հասունացումը տեղի է ունենում սեպտեմբերի 2-րդ տասնօրյակի վերջին, 3-րդ տասնօրյակի սկզբին: Վեգետացիայի տնողությունը` բողբոջման սկզբից մինչն պտուղների լրիվ հասունացումը, տնում է 155-165 օր: Աճեցողությունը` ուժեղ: Վեգետացիայի վերջում մատերը հասունանում են լավ:

Բերքատվությունը` շատ բարձր, մեկ հեկտարից կարող է ապահովել 350-450 ցենտներ բերք ն ավելի: Ցրտադիմացկունությունը, հիվանդությունների ն վնասատուների նկատմամբ դիմացկունությունը նույնն է, ինչ Վիտիս Վինիֆերայի մյուս բարձրորակ սորտերինը: Այգեթաղ շրջաններում վազերն աշնանը թաղում են: Փոխադրունակությունը բարձր է: Պտուղների լրիվ հասունացման ժամանակ շաքարայնությունը լինում է 20.5, որը ուշ բերքահավաքի ժամանակ կարող է հասնել մինչն 26.0-28.0 գ/100սմ : Տիտրվող թթվությունը 5.5-6.4գ/դմ : Բերքն օգտագործվում է թարմ վիճակում, նան հարմար է ձմռանը պահպանելու համար: Նրանից պատրաստում են բարձրորակ չամիչ, խաղողահյութ, ինչպես նան բարձր որակի սեղանի, աղանդերային գինիներ ն կոնյակի գինեհումք:

Նկ. 16. Անահիտ

ԱՆՈՒՇԻԿ Սորտը ստացվել է նախկին Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուտում, այժմ ՀԱԱՀ, 1963-1977թթ., Յանտարնի սորտի տրամախաչումից` դեղին ն վարդագույն Երնանիների սորտերի ծաղկափոշու խառնուրդով: Հեղինակներ` Պ.Կ.Այվազյան, Գ.Պ.Այվազյան: 1977թ. ընդունվել է նախկին խորհրդային միության պետական սորտափորձարկման կոմիտեի կողմից: 1990թ. շրջանացվել է Արարատյան հարթավայրի ն նրա նախալեռնային գոտում:

ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Շիվը` բաց կանաչ, թույլ մուգ-գինեկարմիր երիզով, ոստայնանման թավի հետքերով: Առաջին նոր բացվող տերնները` բաց կանաչ են, անագա-պղնձագույն երանգով, երիզները գինեկարմիր գունավորմամբ: Երեսի կողմից լերկ, տակի կողմից` ոստայնանման թավի հետքերով: Տերնիկները ամբողջացած են, ձգված կենտրոնական բլթակով: Վերին ն ներքին կողային կտրվածքները ծանծաղ են, բաց են, հազիվ նշմարելի: Կոթունային կտրվածքները բաց են, նետանման ն փակ են, համարյա լրիվ կամ նեղ ճեղքանման լուսանցքով: Բլթակների ծայրի ատամները նեղ եռանկյունաձն` ձգված գագաթով ն եռանկյունաձն: Կողային ատամները` նեղ, եռանկյունաձն, եռանկյունաձն-սղոցաձն, թույլ կորնթարդ կողերով: Առանցքը` միջհանգույցները բաց կանաչ, ինտենսիվ գինեկարմիր երանգով, հանգույցները` գինեկարմիր: Առանցքի գագաթը պատված է թույլ ոստայնանման թավով: Մատը` միջհանգույցները բաց դեղին, հանգույցները` բաց շագանակագույն: Գունավորմամբ համարյա չեն տարբերվում: Տրամագիծը` 7.8մմ, մատը` ամուր: Տերնը` միջակ, 15.2սմ միջին եկարությամբ, 14.8սմ միջին լայնությամբ, սրտաձն, երեք-հինգ բլթականի, համարյա ամբողջական: Թիթեղը` վառ կանաչ, ցանցանման, կնճռոտված, տեղ-տեղ բշտիկավոր, ջրհորդանման ն ձագարաձն, հազվադեպ ձագարա-ջրհորդաձն, բլթակները` դեպի վեր բարձրացած: Վերին կտրվածքները շատ ծանծաղ, բաց` հազիվ նշմարելի, անկյուն կազմող, շատ հազվադեպ քնարաձն, համարյա զուգահեռ կողերով, նեղ հատակով: Ներքին կտրվածքները շատ ծանծաղ, բաց անկյուն կազմող: Կոթունային կտրվածքը բնական պայմաններում բաց քնարաձն` չորս ջղի սահմանափակումով, սուր հատակով, սլաքանման, հազվադեպ կամարաձն: Ուղղված վիճակում բաց քնարաձն, չորս ջղերի սահմանա-

փակումով սրացած հատակով, կամարաձն նեղ տափակասրացած հատակով: Ատամիկները` միջակ մեծությամբ: Բլթակների ծայրի ատամիկները` նեղ եռանկյունաձն, ձգված գագաթով, լայն հիմքով: Կողային ատամիկները` նեղ եռանկյունաձն ն եռանկյունաձն սղոցանման: Տերնը տակի կողմից պատված է միջակ խտությամբ խոզամազերով, որն ավելի խիտ է` գլխավոր ջղերի ելման կետերում: Տերնի աշնանային գունավորումը` դեղին: Կոթունը միջին ջղից երկար, բաց կանաչ, պատած մուգ գինեկարմիր բծերով ն շերտերով, հազվադեպ ամբողջ երկարությամբ: Ծաղիկը` երկսեռ: Ողկույզը` խոշոր, 18-24սմ միջին եկարությամբ, 15-19սմ միջին լայնությամբ, առավելագույն երկարությունը` 28սմ, լայնությունը` 23սմ, գլանա-կոնաձն, միջակ խտությամբ (նկ. 17): Պտուղը` խոշոր, 23մմ միջին երկարությամբ, համաչափ, կլորավուն, դեղնա-կանաչավուն: Մաշկը` բարակ, միջակ ամրությամբ: Պտղամիսը` մսալի-հյութալի, հալչող, նուրբ թարմացնող համով, մուսկատային բուրմունքով: Սերմը` 1-3 հատ, հեշտությամբ անջատվող: Սերմերը` միջակ, օվալաձն, բաց շագանակագույն:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Անուշիկը դասվում է խաղողի սեղանի գերվաղահաս սորտերի խմբին: Թարմ օգտագործման համար պտուղների հասունացումը տեղի է ունենում հուլիսի վերջին կամ օգոստոսի սկզբին: Արարատյան հարթավայրի պայմաններում, վեգետացիայի տնողությունը` բողբոջման սկզբից մինչն պտղի լրիվ հասունացումը, կազմում է 108-116 օր, այդ ժամանակահատվածի համար պահանջելով 2270-23500 ակտիվ ջերմաստիճանների գումար: Աճեցողությունը` միջակից բարձր: Վեգետացիայի վերջում շիվերը հասունանում են 909 ն ավելի: Բերքատվությունը` սորտը բերքատվության մեջ է մտնում տնկման 2- 3-րդ տարում: Լրիվ բերքատվության է անցնում 4-5-րդ տարում` ապահովելով 200-300 ցենտներ բերք` մեկ հեկտարից: Բերքատու շիվերը կազմում են ընդհանուր շիվերի 45,09-ը, շիվի պտղաբերության գործակիցը` Խ1-ը 0.5 է, իսկ բերքատու շիվինը` Խ2-ը` 1.2: Ողկույզի միջին կշիռը 400 գրամ: Ցրտադիմացկունությունը, հիվանդությունների ն վնասատուների նկատմամբ դիմացկունությունը նույնն է ինչ Վիտիս Վինիֆերայի բարձրորակ սորտերինը:

Մեխանիկական կազմը` (ողկույզի կշռի համեմատությամբ) մաշկը, պտղամիսը ն հյութը` 97,4, չանչը` 1,4, սերմերը` 1,29, պուղների թիվը ողկույզում 106 հատ, 100 պտղի կշիռը` 372,1գ, 100 սերմի կշիռը 4,7գ, ողկույզի միջին կշիռը` 400գ: Պտուղների հասունացման ժամանակ` օգոստոսի 1-ին տասնօրյակում, պտղահյութի շաքարայնությունը լինում է 18,5գ/100սմ3, տիտրվող թթվությունը` 4,2գ/դմ3: Բերքն օգտագործվում է թարմ վիճակում: Պտուղներն հասունանում են միաժամանակ, տալով ապրանքային խաղողի բարձր տոկոս ելանք: Փոխադրունակ է:

Նկ. 17. Անուշիկ

ԱՐԱՐԱՏԻ Հայկական ժողովրդական սելեկցիայի սեղանի խաղողի հինավուրց ուշահաս սորտ է: Հոմանիշն է «Հաչաբաշ», «Երկճյուղ գլուխ», որն այդպես է կոչվել ի շնորհիվ իր պտղի օրիգինալ ձնի: Նրա գագաթի վրայից անցնող ակոսը պտուղը բաժանում է երկու մասի: 1947թ. սորտի «Հաչաբաշ» անունը վերանվանվել է «Արարատի», շնորհիվ նրա, որ շատ էր տարածված Արարատյան հարթավայրում: Սորտը տեղաբաշխված է հանրապետության Արարատյան հարթավայրում:

ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Շիվը` գագաթը լերկ, բաց կանաչ` թույլ գինեկարմիր երանգով: Մատը` բաց դարչնագույն, հանգույցներն ավելի մուգ վարդագույն երանգով: Տերնը` խոշոր, 23.0սմ միջին երկարությամբ, հնգաբլթակ, երբեմն եռաբլթակ, մակերեսը` թույլ բշտիկավոր, ջղերի հիմքում` ծալավոր-լերկ, միայն հիմքի տերնները, տակի կողմից` շատ թույլ խոզամազոտ: Տերնի աշնանային գունավորումը` դեղին: Ծաղիկը` երկսեռ: Ողկույզը` մեծ, 22.0սմ միջին երկարությամբ, 12.3սմ միջին լայնությամբ, գլանաձն, երբեմն գլանա-կոնաձն ն ճյուղավորված: Ողկուզակոթը` հիմքում ամուր (նկ. 18): Պտուղը` մեծ կամ շատ մեծ, 24.7մմ միջին երկարությամբ, 21.3մմ միջին լայնությամբ, ձվաձն կամ էլիպսաձն, գագաթի վրայով անցնող ակոսով, արնի տակ կանաչավուն, մանավանդ կրային հողերում, լրիվ հասունացած ժամանակ` բաց սաթագույն-վարդագույն երանգով: Մաշկը` ամուր, առաձգական: Պտղամիսը` մսալի, քիչ հյութալի, քաղցրությունը` չափավոր: Սերմը` պտղում` 1-2, հաճախ 4 հատ, միջակ մեծությամբ:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

«Արարատի»-ն դասվում է սեղանի խաղողի ուշահաս սորտերի խմբին: Վեգետացիայի տնողությունը` բողբոջման սկզբից մինչն պտուղների լրիվ հասունացումը, տնում է 160 օր, այդ ժամանակահատվածի օ համար պահանջելով 3410 ակտիվ ջերմաստիճանների գումար: Բողբոջման սկիզբը ապրիլի 2-րդ տասնօրյակում է, ծաղկման սկիզբը` մայիսի վերջին, հասունացման սկիզբը` օգոստոսի սկզբին, լրիվ հասունացումը` սեպտեմբերի 3-րդ տասնօրյակում: Աճեցողությունը` ուժեղ: Վեգետացիայի վերջում մատերը հասունանում են 70-859-ի չափով:

Բերքատվությունը` միջակ: Մեկ հեկտարից կարող է ապահովել 150 ցենտներ ն ավելի բերք, քարքարոտ հողերի պայմաններում` 60-80 ցենտներ: Պտղաբերում է տնկման 4-րդ-5-րդ տարում: Ցրտադիմացկունությունը, ինչպես նան հիվանդությունների ն վնասատուների նկատմամբ դիմացկունությունը շատ ցածր է: Ցրտահարություններից հետո վազերի վերականգնման հատկությունները թույլ են: Մեխանիկական կազմը` (ողկույզի կշռի համեմատությամբ) պտղամիսը ն հյութը` 93.9-94.3, չանչը` 2.2-2.4, մաշկը` 2.5-2.6, սերմերը` 0.8-1.39: Ողկույզի միջին կշիռը` 386-417 գրամ, 100 սերմի կշիռը` 3.23.52 գրամ: Հոկտեմբերի սկզբին պտղահյութի շաքարայնությունը լինում է 22.0-23.0գ/100սմ , տիտրվող թթվությունը` 4.6գ/դմ : Փոխադրունակությունը բարձր է: Բերքն օգտագործվում է թարմ վիճակում, հեռավոր վայրեր փոխադրելու, ձմռանը պահպանելու, ինչպես նան կոմպոտ, մուրաբա, չամիչ պատրաստելու համար: Տերնները նուրբ են: Երիտասարդ տերններն օգտագործվում են ազգային ճաշատեսակների համար (տոլմա ն այլն), պահածոյացվում են:

Նկ. 18. Արարատի

ԱՐԵՎԻԿ Հոմանիշն է` «Ալաղուրա»: Սորտը 1947թ. վերանվանվել է Արնիկ, շնորհիվ նրա, որ Արնիկը Մեղրու տարածքի հիմնական խաղողն է: Հայաստանի ժողովրդական սելեկցիայի հինավուրց սորտերից է: Տեղաբաշխված է հիմնականում Մեղրու ն Ղափանի տարածքներում (Զանգեզուրի գոտի):

ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Տերնը` միջակ մեծությամբ, միջին բլթակը ձգված, հնգաբլթակ, թույլ, երբեմն միջակ կտրտված: Տերնաթիթեղը` ձագարաձն ջրհորդանման, երբեմն տափակացած, երեսի կողմից մանր կնճռոտ, համարյա հարթ: Վերին կտրվածքները ծանծաղ, հազվադեպ միջակ կտրտված, փակ, գրեթե առանց լուսանցքի, հազվադեպ բաց, ճեղքանման կամ անկյուն կազմող: Ներքին կտրվածքները` ծանծաղ, բաց անկյուն կազմող, երբեմն հազիվ նշմարելի կամ ճեղքանման: Կոթունային կտրվածքը բաց կամարաձն, լայն, հազվադեպ նեղ, սուր հատակով: Բլթակների ծայրի ատամները եռանկյունաձն են, թույլ գոգավոր կողերով, հազվադեպ ուռուցիկ, սրացած գագաթով: Կողային ատամները` սղոցաձն կամ եռանկյունա-սղոցաձն, ուռուցիկ կողերով, սուր գագաթով: Տերնը` լերկ, տակի կողմից` ջղերի ելակետում, խմբավորված խոզամազերով: Տերնակոթը` կենտրոնական ջղից կարճ, վարդագույն, հազվադեպ կանաչավարդագույն երանգով, պատած մոմաշերտով: Ծաղիկը` ֆունկցիոնալ իգական: Առէջները` հինգ հատ, կարճ, ոլորված դեպի ցած: Ողկույզը` մեծ, կոնաձն կամ լայն կոնաձն, ճյուղավոր, հազվադեպ թնավոր, ցանցառ, լավ փոշոտվելու դեպքում` համահավասար պտուղներով, խիտ: Ողկուզակոթը` կարճ, հիմքի մոտ փայտացող (նկ. 19): Պտուղը` միջակ ն մեծ, կլորավուն, կանաչ, լրիվ հասունանալու ժամանակ բաց սաթագույն: Մաշկը` հաստ, պատված խիտ մոմաշերտով, պտղամիսը` մսալի-հյութալի, երբեմն ղրճղրճան, կոպիտ, համը հասարակ, տտիպ: Սերմերը պտղում 1-4, հաճախ` 2-3 հատ: Սերմը` միջակ մեծությամբ, օվալ, շագանակագույն կարմրավուն երանգով:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Արնիկը դասվում է խաղողի ուշահաս սորտերի խմբին: Վեգետացիայի տնողությունը` բողբոջման սկզբից մինչն պտուղների լրիվ հասունացումը, տնում է 165 օր, այդ ժամանակահատվածի համար պահանջելով 3350-34500 ակտիվ ջերմաստիճանների գումար: Աճեցողությունը` ուժեղ: Վեգետացիայի վերջում մատերը հասունանում են 65-759-ի չափով, երբեմն ավելի բարձր: Բերքատվությունը` միջակ, մեկ հեկտարից կարող է ապահովել 100-120, իսկ լավ փոշոտվելու ն մշակության բարձր ագրոտեխնիկայի պայմաններում` մինչն 200 ցենտներ բերք: Մեղրու ն Ղափանի շրջանների այգետարածքներում լավագույն փոշոտիչներն են Սպիտակ ն Սն Ալդարա սորտերը: Պտուղների հասունացման ժամանակ պտղահյութի շաքարայնու3 թյունը լինում է 23-25գ/100սմ , իսկ տիտրվող թթվությունը` 3.9-4.0գ/դմ : Ցրտադիմացկունությունը, հիվանդությունների ն վնասատուների նկատմամբ դիմացկունությունը բարձր չէ: Այգեթաղ տարածքներում աշնանը վազերը թաղում են: Արնիկը տալիս է սեղանի յուրահատուկ սպիտակ գինի: Հանդիսանում է Մեղրու, Կարճնանի ն Շվանիձորի հայտնի գինիների հիմնական հումքը: Նրա բերքից վերամշակվում են նան թունդ աղանդերային ն լիքյորային գինիներ` յուրահատուկ համով ու տտիպությամբ, որոնք միջազգային համտես-մրցույթներում բազմիցս արժանացել են ոսկե ն արծաթե մեդալների: Մեղրու շրջանում Արնիկի բերքն օգտագործվում է նան թարմ վիճակում, չամիչ պատրաստելու ն ձմռանը պահելու համար:

Նկ. 19. Արնիկ

ԱՐԵՎՇԱՏ Ստացված է Կատտա կուրգան ն Պարկենտ սորտերի խաչաձնումից: Հեղինակներ` Ս.Հ.Պողոսյան, Ս.Ս.Խաչատրյան, է.Լ.Մարտիրոսյան, Վ.Ի.Եղիազարյան, Ա.Խ.Ադամյան:

ԲՈԻՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈԻԹՅՈԻՆ

Նկարագրված է Խաղողագործության, գիներգործության ն պտղաբուծության գիտահետազոտական ինստիտուտի Մերձավանի փորձարարական բազայի տնկարկներում: Շիվը` (18,5սմ) գագաթը գրեթե լերկ, բաց կանաչ, բաց գինեկարմիր երիզով: Նոր բացվող տերնները` բաց կանաչ, բաց գինեկարմիր երանգով, տակի կողմից ոստայնանման թույլ թավով: Առանցքը բաց կանաչ, գինեկարմիր շերտերով, լերկ: Մատը՝ տափակավուն, լրիվ հասունացած ժամանակ բաց դեղնավուն, հանգույցները՝ շագանակագույն, միջհանգույցները` միջակ երկարության: Տերնը՝ միջակ մեծության, 16,7սմ միջին երկարությամբ, 16,5սմ միջին լայնությամբ, կլորավուն, հնգաբլթակ, լավ արտահայտված ենթաբլթակներով, խորը կտրտված: Թիթեղը` ձագարաձն-ջրհորդանման, թույլ, դեպի ցած քիչ թեքված եզրերով, մուգ կանաչ, թույլ փայլով, թույլ ցանցանման կամ թույլ բշտիկավոր, լերկ, տակի կողմից բաց կանաչ, գլխավոր ջղերը պատած կարճ խոզամազերով: Ջղերը բաց կանաչ: Վերին կտրվածքները` խորը, հազվադեպ միջակ խորության, բաց ն փակ: Բաց կտրվածքները` քնարաձն, համարյա զուգահեռ կողերով կամ իրար մոտեցող շուրթերով, մեկատամանի, հազվադեպ սուր հատակով: Փակ կտրվածքները՝ եռանկյունաձն լուսանցքով, մեկատամանի հատակով: Ենթաբլթակների կտրվածքները՝ ծանծաղ, հազիվ նշմարելի կամ անկյունաձն, երբեմն քնարաձն, համարյա զուգահեռ կողերով, սրացած հատակով: Ներքին կտրվածքները` միջակ խորության ն ծանծաղ, բաց քնարաձն, համարյա զուզահեռ կողերով, երբեմն իրար մոտեցող շուրթերով, մեկատամանի կամ սրացած, հազվադեպ տափակավուն հատակով: Կոթունային կտրվածքը՝ բաց, քնարաձն, սուր հատակով ն փակ` էլիպսաձն լուսանցքով, իրար մոտեցող շուրթերով կամ էլիպսաձն լուսանցքով, մեկատամանի հատակով, կամ համարյա առանց լուսանցքի:

Բլթակների ծայրի ատամները՝ եռանկյունաձն, թույլ կորնթարդ կողերով: Կողային ատամները սղոցանման, թույլ կորնթարդ: Տերնակոթը` բաց կանաչ, թույլ գինեկարմիր երանգով, լերկ, միջին ջղից քիչ կարճ, հազվադեպ նրան հավասար: Ծաղիկը` երկսեռ: Ողկույզը՝ մեծ, 21,4-23,1սմ երկարությամբ, 13,6-15,5սմ լայնությամբ, կոնաձն, խիտ ն միջակ խորության (նկ. 20) : Պտուղը՝ մեծ, 21,9-22,8մմ երկարությամբ, 20,3-21,0մմ միջին լայնությամբ, կլորավուն, վարդագույն: Մաշկը՝ բարակ, պատած չափավոր մոմաշերտով: Պտղամիսը՝ մսալի-հյութալի, համը` շատ դուրեկան: Սերմը՝՝ միջակ մեծության, էլիպսաձն, մուգ շագանակագույն: Սերմերը` 1-4, հաճախ 3 հատ:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈԻՆՆԵՐԸ

Արնշատը դասվում է սեղանի խաղողի միջին ուշահաս սորտերի շարքին: Արարատյան հարթավայրում, առապարային հողային պայմաններում վեգետացիայի տնողությունը` բողբոջման սկզբից մինչն պտղի լրիվ հասունացումը, կազմում է 140-147 օր: Աճեցողությունը՝ ուժեղ: Վեգետացիայի վերջում մատերը հասունանում են 80,0 - 89,59-ի չափով: Բերքատվությունը՝ միջակից բարձր, հեկտարի հաշվով 210-240 ցենտներ: Պտղաբերող շիվերը կազմում են 40,4-42,49, մեկ պտղաբերող շիվի վրայի ողկույզների թիվը՝ 1,0-1,04, պտղաբերության գործակիցը՝ 0,40 - 0,44: Ողկույզի միջին կշիռը՝ 535-698գ: Մեխանիկական կազմը՝ (ողկույզի կշռի համեմատությամբ) պտղամիսը ն հյութը՝ 91,61, չանչը՝ 4,0, մաշկը՝ 3,36, սերմերը՝ 1,109: 100 պտղի կշիռը՝ 640-720գ: 100 սերմի կշիռը՝ 2,54գ: Փոխադրունակությունը՝ բարձր, պտղակոթի ամրությունը կազմում է 345-365գ, մաշկի դիմադրողականությունը` 1511-1513գ: Հասունացած պտուղների շաքարայնությունը սեպտեմբերի առա3 ջին տասնօրյակում կազմում է 23,0-24,0գ/100սմ , տիտրվող թթվությունը՝ 5,0-5,8 գ/դմ : Բերքն օգտագործվում է թարմ վիճակում, որպես բարձրորակ, գեղեցիկ տեսքով, դուրեկան նուրբ համով սեղանի խաղող: Շրջանացված է Արարատյան հարթավայրի ն Հյուսիս-արնելյան գոտիներում:

Նկ. 20. Արնշատ

ԱՐՄԵՆԻԱ Ստացվել է Իծապտուկ ն Սն Սաթենի սորտերի տրամախաչումից: Հեղինակ` Ս.Հ. Պողոսյան: Ըստ էկոլոգո-աշխարհագրական խմբավորման, դասվում է արնելյան սորտերի խմբին:

ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Սորտը նկարագրված է Այգեգինեգործության ն պտղաբուծության գիտահետազոտական նախկին ինստիտուտի Փարաքարի փորձարարական բազայի տնկարկներում, վազերի 9-10 տարեկան հասակում: Շիվը՝ (19-20սմ) գագաթը՝ համարյա լերկ, դեղնա-կանաչավուն: Նոր բացվող տերնները կանաչ, բրոնզագույն երանգով, թույլ ոստայնանման թավոտությամբ: Առանցքը՝ կանաչ, գինեկարմիր շերտերով, լերկ: Մատը՝ լրիվ հասունացած ժամանակ ամբողջ երկարությամբ մուգ գինեկարմիր, հանգույցները՝ համարյա նույն գույնի, միջհանգույցները՝ 89սմ երկարությամբ: Տերնը՝ մեծ, 21,6սմ միջին երկարությամբ, 17,2սմ միջին լայնությամբ, կլորավուն, հնգաբլթակ, երբեմն ենթաբլթակներով: Թիթեղը՝ կանաչ, հարթ, կոշտ, թույլ ջրհորդանանման, լերկ, տակի կողմից՝ ջղերի ճյուղավորման տեղում, կարճ խոզամազոտ: Վերին կտրվածքները՝ միջակ խորությամբ, բաց, քնարաձն, համարյա զուգահեռ կողերով, սուր հատակով, երբեմն փակ, ճեղքանման լուսանցքով: Ներքին կտրվածքները՝ ծանծաղ, բաց, քնարաձն, համարյա զուգահեռ կողերով, սրացած հատակով, երբեմն ճեղքանման: Կոթունային կտրվածքը՝ բաց, կամարաձն կամ քնարաձն, սուր կամ սրացած հատակով: Բլթակների ծայրի ատամները՝ եռանկյունաձն, սրացած գագաթով: Կողային ատամները՝ եռանկյունաձն-սղոցանման, սրացած գագաթով: Տերնակոթը՝ կանաչ, գինեկարմիր երանգով, լերկ, համարյա հավասար միջին ջղին, կամ նրանից քիչ կարճ: Ծաղիկը` երկսեռ: Ողկույզը՝ մեծ, 23,7-31,0սմ երկարությամբ, 12,0-15,7սմ լայնությամբ, կոնաձն, երբեմն գլանա-կոնաձն, միջակ խտությամբ (նկ. 21): Պտուղը՝ մեծ, 25,0-28,5մմ երկարությամբ, 16,0-17,6մմ լայնությամբ, ձվաձն, մուգ կապտա-սնագույն: Մաշկը՝ բարակ, բայց բավական դիմացկուն, պատած հաստ մոմաշերտով: Պտղամիսը՝ հյութալի, դուրեկան, թարմացնող համով: Սերմերը՝ 2-4, հաճախ 2 հատ:

Սերմը՝ միջակ մեծությամբ, կլորավուն-էլիպսաձն, թաց շագանակագույն:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌՆԱՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Արմենիան դասվում է սեղանի խաղողի միջին-ուշահաս սորտերի շարքին: Վեգետացիայի տնողությունը` բողբոջման սկզբից մինչն պտղի լրիվ հասունացումը, կազմում է 137-140 օր: Աճեցողությունը՝ ուժեղ: Վեգետացիայի վերջում մատերը հասունանում են 75,0- 80,0 9-ի չափով: Բերքատվությունը՝ բարձր, հեկտարի հաշվով 230-250 ցենտներ բերք է տալիս: Պտղաբերող շիվերը կազմում են 50-709, մեկ պտղաբերող շիվի վրայի ողկույզների թիվը՝ 1,0-1,8, պտղաբերության գործակիցը՝ 0,55-0,75: Ողկույզի միջին կշիռը՝ 310-350գր: Տնտեսա-տեխնոլոգիական հատկություններով տիպիկ սեղանի սորտ է, գեղեցիկ, խոշոր ողկույզներով ն պտուղներով: Մեխանիկական կազմը՝ (ողկույզի կշռի համեմատությամբ) պտղամիսը ն հյութը՝ 93,29, չանչը՝ 2,09, մաշկը՝ 2,79, սերմերը 1,99: 100 պտղի կշիռը՝ 44գ: 100 սերմի կշիռը՝ 3,9գ: Փոխադրունակությունը՝ բարձր, պտղի մաշկի դիմադրողականությունը կազմում է 1114-1610գ: Հասունացած պտուղներն ունեն չափավոր քաղցրություն ն թթվություն: Սեպտեմբերի երկրորդ տասնօրյակում շաքարայնությունը կազմում է 22,0-23,8գ/100սմ , թթվությունը՝ 4,0-5,5գ/դմ : Օգտագործվում է թարմ վիճակում, որպես բարձրորակ, գեղեցիկ արտաքինով, խոշոր պտուղներով, շատ դուրեկան համով սեղանի խաղող: Տալիս է նան բարձր որակի խոշորապտուղ սն չամիչ: Շրջանացված է Արարատյան հարթավայրի ն նրա նախալեռնային գոտիներում:

Նկ. 21. Արմենիա

ԱՐՄՍԽԻ Սորտը ստացվել է նախկին Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուտի, այժմ ՀԱԱՀ, խաղողի սելեկցիայի պրոբլեմային լաբորատորիայում` հիբրիդային ձնի թիվ 1-17-1-ը (Ալիկանտ Բուշե » Կաբերնե Սովինյոն) խաչաձնելով վրացական Սափերավիի հետ: Հեղինակներ` Պ.Կ.Այվազյան, Գ.Պ.Այվազյան: Սորտը 1979թ. հաստատվել է նախկին խորհրդային միության պետական սորտափորձարկման հանձնաժողովի կողմից: Շրջանացված է Արարատյան հարթավայրում:

ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Շիվը` գունատ-կանաչ, գինեկարմիր երիզով, պատած բավականին խիտ խոզամազերով ն ոստայնանման թավով: Նոր բացվող տերնները բաց կանաչ` գինեկարմիր երիզով, երեսի կողմից պատված խիտ ոստայնանման թավով, հակառակ կողմից` ամբողջ մակերեսով պատված է թաղիքանման թավով, իսկ ջղերը նան` խոզամազերով: Առանցքը` բաց կանաչ, մուգ գինեկարմիր հիմքով, գագաթին` ոստայնանման թավ: Մատը` միջհանգույցները սպիտակադեղին, վարդագույն երանգով, հանգույցները` մուգ վարդագույն: Տերնը` միջակ մեծությամբ, 16,2սմ միջին երկարությամբ, 16,8սմ միջին լայնությամբ, կլորավուն, հնգաբլթակ, միջակ ն թույլ կտրտված, թիթեղը ջրհորդանման-ձագարաձն, երեսի կողմից փայլող, մազանման, կնճռոտ կամ բշտիկավոր: Վերին կտրվածքները` միջակ ն ծանծաղ, բաց քնարաձն, հազվադեպ ճեղքանման: Ներքին կտրվածքները` ծանծաղ, բաց անկյուն կազմող կամ ճեղքանման: Կոթունային կտրվածքը` բաց կամարաձն, կլորավուն կամ սուր հատակով: Բլթակների ծայրի ատամները` եռանկյունաձն, կլորավուն գագաթով: Կողային ատամները` եռանկյունասղոցաձն, ուռուցիկ կողերով: Տակի կողմից տերնը` ոստայնանման թավի հետ խառը, պատված է խիտ խոզամազերով: Տերնակոթունը` միջին ջղից երկար է, կանաչադեղնավուն, արնի կողմից` թույլ գինեկարմիր: Ծաղիկը` երկսեռ: Ողկույզը` միջակ, 15.0սմ միջին երկարությամբ, 10,2սմ միջին լայնությամբ, գլանակոնաձն, միջակ խտությամբ (նկ. 22):

Պտուղը` միջակ, կլորավուն, սն, պատված խիտ մոմաշերտով: Մաշկը` ամուր, հյութը ն պտղամիսը` ինտենսիվ կարմիր գույնի: Սերմերի թիվը պտղում` 2-3 հատ: Սերմը` մանր, կլոր, մուգ շագանակագույն:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

«Արմախի» սորտը դասվում է տեխնիկական խաղողի միջահաս սորտերի շարքին: Տեխնիկական հասունացումը տեղի է ունենում սեպտեմբերի առաջին-երկրորդ տասնօրյակներում: Արարատյան հարթավայրի պայմաններում` բողբոջման սկզբից մինչն պտուղների լրիվ հասունացումը, տնում է 142 օր: Աճեցողությունը` միջակից բարձր: Վեգետացիայի վերջում մատերը հասունանում են լավ: Բերքատվությունը` բարձր, 250-400 ցենտներ մեկ հեկտարից: Ցրտադիմացկունությունը ցածր է: Համեմատաբար դիմացկուն է միլդյուի, օիդիումի ն փտման հանդեպ: Միջակ դիմացկուն է վնասատուների նկատմամբ: Փոխադրունակ է: Պտուղների հասունացման ժամանակ պտղահյութի շաքարայնու3 թյունը կազմում է 20.0-26.0գ/100սմ , իսկ տիտրվող թթվությունը` 7,53 9,5գ/դմ : Բերքն օգտագործվում է բարձր որակի սեղանի կարմիր ն աղանդերային գինիներ պատրաստելու համար, ինչպես նան որպես կուպաժի գինենյութ:

Նկ. 22. ԱՐՄՍԽԻ

ԲԱՆԱՆՑ Սորտը իր անունը ստացել է Գանձակից 30կմ հեռավորության վրա գտնվող Հայկական Բանանց գյուղից: Հոմանիշներն են «Բայան Շիրա», «Ռունդվեյս», «Սպիտակ խաղող», «Աղուզյում»: Բանանցը ներկայումս տեղաբաշխված է Հյուսիս-արնելյան գոտում:

ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Շիվը` առաջին, երկրորդ ն երբեմն երրորդ տերնը գունավորված է բաց բրոնզագույն գույնով, մնացած տերնները` կանաչադեղնավուն երանգով: Գագաթը պատված է ոստայնանմանից մինչն ուժեղ թաղիքանման թավով, հաճախ ոստայնանման թավը թույլ է արտահայտված: Տերնների վերին մակերեսը` փայլատ, պատած ցանցառ ոստայնանման թավով, ավելի ուժեղ` ջղերի մոտ: Առաջին հինգ տերնները, հակառակ կողմից, ոստայնանման թավ ունեն: Առանցքը՝ թույլ տափակացած, թույլ ցանցառ ոստայնանման թավով: Մի կողմը` 1-ից մինչն 3-րդ միջհանգույցը, բրոնզագույն, ավելի ներքն գտնվողները կանաչավարդագույն երանգով: Մատը` լրիվ հասունացած ժամանակ միջհանգույցները` բաց շագանակագույն, հանգույցները` շագանակագույն: Միջհանգույցները կարճ են: Տերնը` խոշոր ն միջակ, կլորավուն, հնգաբլթակ, թիթեղը թույլ ցանցանման, համարյա հարթ, հազվադեպ ծալքավոր կամ ձագարաձն ն ջրհորդանման: Վերին կտրվածքները` միջակ խորությամբ, փակ, լայն էլիպսաձն լուսանցքով, սրացած հատակով, երբեմն փակ, համարյա ամբողջական, նեղ էլիպսաձն լուսանցքով: Հանդիպում են նան բացերը` քնարաձն նեղ հատակով: Ներքին կտրվածքները նման են վերին կտրվածքներին: Կոթունային կտրվածքը, ուղղված վիճակում` բաց քնարաձն, սուր հատակով, հազվադեպ սլաքաձն կամ փակ` իրար հպվող էլիպսաձն շուրթերով: Բնական վիճակում հիմնականում փակ` ոչ մեծ օվալ լուսանցքով: Բլթակների ծայրի ատամները եռանկյունաձն` սուր հատակովից մինչն սղոցաձն, ուռուցիկ կողերով, հաճախ հանդիպում են սուր ուռուցիկ ատամիկներ: Կողային ատամները` սղոցաձն, սուր ուռուցիկ, հազվադեպ եռանկյունաձն սուր գագաթով: Տերնները համարյա լերկ, տակի կողմից` ջղերի ելման կետում, շատ թույլ, կարճ խոզամազոտ: Տերնակոթը` կարճ կամ հավասար կենտրոնական միջին ջղին, վարդագույն, բաց կանաչ բծերով, պատված մոմաշերտով:

Տերնի աշնանային գունավորումը` բաց դեղին: Ծաղիկը` երկսեռ, առէջները` 5 հատ: Առէջաթելերը` վարսանդից բարձր ն տեղավորված 35-550 անկյան տակ: Ողկույզը` մեծ ն միջակ, 13.0-27.0սմ երկարությամբ, 7.0-12.0սմ լայնությամբ, գլանակոնաձն, երբեմն կոնաձն, բավականին խիտ, երբեմն նոսր կամ միջակ խտությամբ(նկ. 23): Պտուղը` միջակ ն խոշոր, 11.0-19.0մմ երկարությամբ, 11.0-17.0մմ լայնությամբ, համարյա կլորավուն, դեղնականաչավուն, մաշկը` հաստ, ծածկված հաստ մոմաշերտով, պտղամիսը` հյութալի, հասարակ համով: Սերմը` պտղում 1-4, երբեմն 5 հատ, միջակ մեծությամբ, պտղից հեշտությամբ անջատվող:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

«Բանանց»-ը դասվում է ուշահաս սորտերի խմբին: Վեգետացիայի տնողությունը` բողբոջման սկզբից մինչն պտուղների լրիվ հասունացումը, տնում է 151-161 օր, այդ ժամանակահատվածի համար օ պահանջելով 3480-3550 ակտիվ ջերմաստիճանների գումար: Աճեցողությունը` միջակից բարձր: Վեգետացիայի վերջում մատերը հասունանում են 70-75 տոկոսով: Բերքատվությունը` բարձր: Վազերը բերքատվության մեջ են մտնում տնկման 2-րդ տարում, լրիվ բերքատվության են անցնում` 3-5-րդ տարում: Մեկ հեկտարից կարող է ապահովել 150-250 ցենտներ ն ավելի բերք: Բերքատու շիվերը կազմում են 50.6-92.29, շիվի պտղաբերության գործակիցը Խ1- ը` 0.5-1.29 է, իսկ բերքատու շիվինը` Խ2-ը` 1.12-1.81 է: Ցրտադիմացկունությունը, հիվանդությունների ն վնասատուների նկատմամբ դիմացկունությունը թույլ է: Այգեթաղ տարածքներում վազերն աշնանը թաղում են: Հյուսիս-արնելյան շրջաններում մշակվում է Բեռլանդիերի » Ռիպարիա Կոբեր 5ԲԲ ն 420Ա պատվաստակալների վրա: Մեխանիկական կազմը (ողկույզի կշռի համեմատությամբ) պտղամիսը ն հյութը` 89.4-93.6, չանչը` 1.9-2.9, մաշկը` 2.8-4.1, սերմերը` 1.73.69, 100 պտղի կշիռը` 206-297գ, 100 սերմի կշիռը` 2.7-3.2գ: Պտուղների թիվը ողկույզում` 87-114 հատ, մաշկի դիմադրողականությունը` 482-742գ, պտղակոթի ամրությունը` 156-198գ, մեկ ողկույզի միջին կշիռը` 148-313գ: Պտղահյութի շաքարայնությունը Հյուսիս-արնելյան գոտում 17.83 19.6գ/100սմ , իսկ տիտրվող թթվությունը` 7.5-8.8գ/դմ : Բերքն օգտագործվում է սեղանի սպիտակ, շամպայն գինի ն կոնյակի գինենյութ պատրաստելու համար: Բացի դրանից, Բանանց սորտի խաղողից պատրաստում են բարձր որակի խաղողահյութ, օգտագործում են թարմ վիճակում ն որպես կախանի խաղող: Սորտը փոխադրունակ չէ:

Նկ.23. Բանանց

ԳԱՌԱՆ ԴՄԱԿ

Հոմանիշներն են` «Հալիվորուկ» (Աշտարակի շրջան), «Անալի խաղող» (Աշտարակի ն էջմիածնի շրջաններ), «Դիք Խարջի», «Անկոճ Խարջի», «Ցանցառ Խարջի» (Արտաշատի շրջան): Հայաստանից դուրս հայտնի է միայն Գառան դմակ անունով: Ներկայումս տեղաբաշխված է Արմավիրի մարզում` Հոկտեմբերյանի նախկին շրջանի հիմնական տեղական ժողովրդական սելեկցիոն սորտն է:

ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Շիվը` (20սմ երկարություն ունեցած ժամանակ) վերին հարկի տերնները` ջղերի բաժանման շուրջը ն 1-ին տերնի տակի կողմից` ոստայնոտ, 2-րդ տերնը լերկ, գագաթը ն միջին ու ստորին հարկերի տերնները երկու կողմից լերկ: Վերին հարկի տերնները` ակոսաձն բացված, բաց կանաչ գույնի, վերին երեսի ջղերը` կանաչ, գինեկարմիր, ատամների ծայրերը ն կողերը` գինեկարմիր գույնի, միջին հարկի տերնները` կանաչավուն, թույլ գինեկարմիր երիզով: Ստորին հարկի տերնները կանաչ, թույլ գինեկարմիր երիզով: Մատղաշ տերնները` բշտիկավոր, գագաթի մոտ ուժեղ փայլով, շիվի հիմքին մոտ` փայլատ: Ծաղկափթթությունը` սկզբում կանաչավուն, թույլ վարդագույն երանգով: Գագաթը` ուժեղ վարդագույն: Շիվի հիմնական գույնը` կանաչավուն, ամբողջ երկարությամբ թույլ գինեկարմիր երանգով: Մատը` լրիվ հասունացած ժամանակ` բաց շագանակագույն, կարմիր երանգով, թույլ լուսավորված վայրերում` ավելի բաց գույնի: Հանգույցները` կարմիր շագանակագույն: Տերնը` հնգաբլթակ, գրեթե կլորավուն, միջակ կամ խոր, հազվադեպ թույլ կտրտված` 13.5սմ միջին երկարությամբ, 14.3սմ միջին լայնությամբ: Վերին կտրվածքները` միջակ խորությամբ, երբեմն ծանծաղ կամ խոր, փակ կամ բաց: Փակերը առանց լուսանցքի կամ նեղ էլիպսաձն լուսանցքով, բացերը` հազիվ նկատելի, ճեղքանման կամ համարյա փակ` լայն էլիպսաձն լուսանցքով: Ներքին կտրվածքները` միջակ խորությամբ կամ խոր, բաց, հազվադեպ փակ. բացերը մեծ մասամբ հազիվ նկատելի ճեղքանման կամ քնարաձն, համարյա զուգահեռ կողմերով ն սրած հատակով, փակերը առանց լուսանցքի: Կոթունային կտրվածքը` բաց կամ փակ, բացերը քնարաձն, փակերը` ձվաձն լուսանցքով: Բլթակների ծայրի ատամները` մեծամասամբ եռանկյունաձն, սուր գագաթով, երբեմն նան սղոցաձն, կլորավուն կողմերով: Կողքի ատամները` եռանկյունի սղոցաձն, սուր գագաթով, երբեմն նան կլորասղոցաձն` կլորացած գագաթով: Թիթեղը` կոշտ, հարթ, երբեմն

բշտիկավոր, մուգ կանաչավուն, թույլ փայլով, լերկ, ծայրի բլթակը` թույլ կերպով դուրս ցցված, որի հետնանքով տերնը` ակոսաձն: Ջղերը` կանաչավուն, հիմքում` կարմիր վարդագունած, ըստ երկարության թույլ մազոտ: Կոթունը` համարյա կլոր, կանաչավուն, մեծ մասամբ մանուշակագույն երանգով, միջին գլխավոր ջղից ավելի երկար: Ծազկափթթյունը` գլանաձն, 3-5-րդ, հաճախ 4-րդ հանգույցների վրա: Ծաղիկը` երկսեռ, առէջները` 4-8 հատ, հաճախ 6 հատ, վարսանդից մի փոքր բարձր: Ողկույզը` /12.7սմ-ից մինչն 18.0սմ երկարությամբ/ գլանակոնաձն, երբեմն թնավոր, կամ ճյուղավորված, մեծ մասամբ խիտ, երբեմն` նոսր: Ողկուզակոթը` միջին հաշվով, 3.6սմ երկարությամբ, հաճախ ընդհուպ մինչն թելիկը փայտացող: Պտղակոթը 0.5սմ միջին երկարությամբ, փոքրիկ գորտնուկներով ն դարչնագույն կետերով պատած բարձիկով (նկ. 24): Պտուղը` միջակ մեծությամբ, երբեմն մեծ կամ փոքր, 1.58սմ միջին երկարությամբ, 1.59սմ միջին լայնությամբ, գրեթե կլորավուն, կանաչ դեղնավուն, արնոտ տեղերում` ոսկեգույն: Մաշկը` կոպիտ, պտղամիսը` փափուկ, հյութալի, նուրբ ն հաճելի քաղցրությամբ: Սերմը` 1-4 հատ, մեծ մասամբ 2-3 հատ, մեծ` 5.9մմ միջին երկարությամբ, 4.1մմ միջին լայնությամբ: Խալազան` կլորավուն, երբեմն ձվաձն կամ էլիպսաձն, համարյա ներս սեղմված:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Գառան դմակը դասվում է գինու խաղողի սպիտակապտուղ միջահաս սորտերի խմբին: Վեգետացիայի տնողությունը` բողբոջման սկզբից մինչն պտուղների հասունացումը, Արմավիրի մարզում` Հոկտեմբերյանի նախկին շրջանի տարածքում, տնում է 130-140 օր, այդ ժամանակահատօ վածի համար պահանջելով 2769.0-2982.0 ակտիվ ջերմաստիճանների գումար: Աճեցողությունը` ուժեղ: Վեգետացիայի վերջում մատերը հասունանում են 75-909-ի չափով: Բերքատվությունը` միջակից բարձր: Մեկ հեկտարից կարող է ապահովել մինչն 150.0 ցենտներ բերք: Ցրտադիմացկունությունը, ինչպես նան հիվանդությունների ն վնասատուների նկատմամբ դիմացկունությունը ցածր է: Այգեթաղ տարածքներում սորտի վազերն աշնանը թաղում են: Մեխանիկական կազմը` (ողկույզի կշռի համեմատությամբ) պտղամիսը ն հյութը` 90.14, չանչը` 3.03, մաշկը` 3.98, սերմերը` 2.859, 100 սերմի կշիռը` 3.3գ, ողկույզի միջին կշիռը` 220.9գ: Հասունացած

պտուղների շաքարայնությունը էջմիածնի ն Հոկտեմբերյանի նախկին շրջաններում հասնում է 21.1-25.1գ/100սմ3 ն ավելի, իսկ տիտրվող թթվությունը` 4.2-4.5գ/դմ3, նախալեռնային գոտում (Կոտայք) համապատասխանաբար` 20.5-21.7 ն 6.1-6.4: Գառան դմակը հիմնականում տեղաբաշխված է Արմավիրի, մասամբ էջմիածնի, Աշտարակի ն Կոտայքի տարածքներում: Բերքը Արմավիրի շրջանի պայմաններում օգտագործվում է սեղանի թունդ, Կոտայքի պայմաններում` թույլ գինիներ ն կոնյակի գինենյութ պատրաստելու համար: Նրանից նան խաղողահյութ են պատրաստում: Փոխադրունակությունը` միջակ:

Նկ. 24. Գառան դմակ

ԴԵՂԻՆ ԵՐԵՎԱՆԻ

Հայաստանում սորտն անվանվում է դեղին քիշմիշ, սպիտակ քիշմիշ: 1947թ. վերանվանվել է Դեղին Երնանի: Տեղաբաշխված է մեր հանրապետության Արարատյան հարթավայրի, նախալեռնային ն Վայքի գոտիներում:

ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Շիվը` բաց կանաչ, փայլոտ ոսկեգույն երանգով, ծայրի տերնների հիմքի մոտ շատ կարճ ն ցանցառ խոզամազոտ: Առաջին երկու տերնները լերկ, փայլոտ, հաջորդ տերնները նույնպես լերկ, փայլատ, բաց կանաչ: Առանցքը` կանաչ կամ կարմրավուն երանգով, երբեմն միակողմ գորշ գունավորմամբ: Մատը` լրիվ հասունացած ժամանակ, հաստոտ, միջհանգույցները` շագանակագույն, հանգույցները` մուգ շագանակագույն: Տերնը` միջակ մեծությամբ, 11.5սմ միջին երկարությամբ, 11.0սմ միջին լայնությամբ, կլորավուն, երեք-հինգ բլթականի: Թիթեղը` թույլ կտրտված, տափակավուն, վերին ծայրերը դեպի վեր բարձրացված: Տերնի վերին մակերեսը բաց կանաչավուն, փափուկ: Վերին կտրվածքները համարյա փակ, լայն էլիպսաձն լուսանցքով, ծանծաղ ն միջակ, հազվադեպ խորը կտրտված, բաց քնարաձն, համարյա զուգահեռ կամ հեռացող կողերով, սրացած հատակով: Ներքին կտրվածքները ծանծաղ, բաց, սուր հատակով կամ քնարաձն, համարյա զուգահեռ կողերով կլորավուն հատակով: Կոթունային կտրվածքը փակ, իրար ծածկող կամ հպվող բլթակներով, իլիկաձն, հազվադեպ բաց, նեղ քնարաձն կամ ճեղքանման սուր հատակով: Բլթակների ծայրի ատամները եռանկյունաձն, սրացած կամ կտուցավոր գագաթով, երբեմն ուռուցիկ կողերով ն սուր գագաթով: Տերնը լերկ, տերնակոթը` կարճ, միջին ջղին հավասար կամ կարճ, հաստ, բաց կանաչ վարդագույն երանգով: Տերնների աշնանային գունավորումը` դեղին: Ծաղիկը` երկսեռ: Առէջները` հինգ: Առէջաթելերը վարսանդի երկարությանը հավասար: Ողկույզը` միջակ ն խոշոր, 17.0-22.0սմ միջին երկարությամբ, 10.012.0սմ միջին լայնությամբ, գլանակոնաձն, թնավոր, խիտ ն միջակ խտությամբ: Ողկույզի ներքին մասը երբեմն կիսվում է, լայնանում, դառնալով երկճյուղանի` սորտին բնորոշ: Ողկուզակոթը` խոտաձն, բարակ, փխրուն: Պտղակոթը` բավականին երկար, պատված գորտնուկներով, չանչից շատ հեշտ անջատվող (նկ. 25): Պտուղը` մանր, 12.0մմ միջին երկարությամբ, 11.0մմ միջին լայնությամբ, օվալ, դեղնականաչավունից մինչն դեղին ն վառ դեղնագույն,

փոքր սն կետերով, պատված խիտ մոմաշերտով, որոնք պտղին կրեմի գույն են տալիս: Մաշկը` բարակ, թափանցիկ, թույլ ամրությամբ: Պտղամիսը` ղըրճղըրճան, հյութալի, ցածր թթվությամբ: Պտղահյութը` բաց կանաչադեղնավուն երանգով: Սերմը` 1-2, բացառիկ դեպքում 3 հատ, չզարգացած թեփուկանման, 2.5մմ, առանձին դեպքերում մինչն 5մմ երկարությամբ, որոնք ուտելիս չեն զգացվում:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Դեղին Երնանին դասվում է սեղանի խաղողի միջահաս սորտերի խմբին: Արարատյան հարթավայրի պայմաններում սորտի վեգետացիայի տնողությունը` բողբոջման սկզբից մինչն պտուղների լրիվ հասունացումը, տնում է 141 օր, այդ ժամանակահատվածի համար պահանջելով 3012 ակտիվ ջերմաստիճանների գումար: Աճեցողությունը` ուժեղ: Մատերի հասունացումը անհավասարաչափ: Վեգետացիայի վերջում դրանք հասունանում են 85-909-ի չափով: Բերքատվությունը` բարձր,մեկ հեկտարից կարող է ապահովել 150-250 ցենտներ բերք: Բերքատվության մեջ է մտնում տնկման 4-5-րդ տարում: Ունակ է բերք առաջացնել լավ զարգացած բճաշիվերից: Բերքատու շիվերը կազմում են 25.0-70.29, շիվի պտղաբերության գործակիցը, Խ1-ը` 0.3-0.8 է, իսկ բերքատու շիվինը, Խ2-ը` 1.13-1.36 է: Դիմացկունությունը ցրտերի, հիվանդությունների ն վնասատուների նկատմամբ համեմատաբար բարձր է: Մեխանիկական կազմը` (ողկույզի կշռի համեմատությամբ) պտղամիսը ն հյութը` 89.7-93.8, չանչը` 2.1-3.4, մաշկը` 3.5-6.5, սերմերը` 0.6-0.89: 100 պտղի կշիռը` 88.0-136.0գ, 100 սերմի (թեփուկի) կշիռը` 11.7գ, ողկույզի միջին կշիռը` 120.0-230.0գ: Պտուղների հասունացման ժամանակ պտղահյութի շաքարայնությունը տատանվում է 17.0-ից մինչն 25.5գ/100սմ (ուշ բերքահավաքի դեպքում), տիտրվող թթվությունը` 3.93 6.9գ/դմ : Փոխադրունակությունը` ցածր, մաշկի դիմադրողականությունը` 596.0-1005.0գ, պտղակոթի ամրությունը` 152.0-238.0գ: Բերքն օգտագործվում է թարմ վիճակում, ձմռանը պահպանելու, ինչպես նան քիշմիշ պատրաստելու համար:

Նկ. 25. Դեղին (սպիտակ) Երնանի

ԵՐԵՎԱՆԻ ԽՈՇՈՐԱՊՏՈՒՂ

Սորտը ստացվել է նախկին Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուտի, այժմ ՀԱԱՀ, խաղողի սելեկցիայի պրոբլեմային լաբորատորիայում` Նիմրանգ ն Ալֆոնս Լավալլե սորտերի տրամախաչումից: 1979թ. ընդունվել է նախկին խորհրդային միության պետական սորտափորձարկման հանձնաժողովի կողմից: Տարածված է Արարատյան հարթավայրում: Հեղինակներ` Պ.Կ.Այվազյան, Գ.Պ.Այվազյան:

ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Շիվը` համարյա սպիտակ, գինեկարմիր երիզով, պատած խիտ թաղիքանման թավով: Երիտասարդ տերնները երեսի կողմից պատված են թույլ ոստայնանման թավով: Տակի կողմից` խիտ թաղիքանման թավով, բաց կանաչ են, բրոնզագույն երանգով ն մուգ գինեկարմիր` ատամիկների ծայրամասերում: Առանցքը` բաց կանաչ, հիմքի մոտ գինեկարմիր, ոստայնանման թավի հետքերով: Մատը` միջհանգույցները մոխրա-սպիտակավուն, հանգույցները` բաց կարմիր: Տերնը` միջակ ն մեծ, 18.6սմ միջին երկարությամբ, 18.7սմ մջին լայնությամբ, կլորավուն, հնգաբլթակ, միջակ ն թույլ կտրտված: Տերնաթիթեղը` ջրհորդանման, թույլ ալիքավոր: Վերին մակերեսը ցանցանման, կնճռոտ, տեղ-տեղ բշտիկավոր, ջղերի ելման կետում թույլ ոստայնանման թավով: Վերին կտրվածքները` ծանծաղ ն միջակ, բաց քնարաձն, հազվադեպ փակ ձվաձն կամ եռանկյունաձն լուսանցքով: Ներքին կտրվածքները` ծանծաղ, բաց, անկյուն կազմող, ճեղքանման, երբեմն քնարաձն: Կոթունային կտրվածքը` բաց կամարաձն: Բլթակների ծայրի ատամները` նեղ եռանկյունաձն: Կողային ատամները` նեղ եռանկյունաձն, եռանկյունա-սղոցաձն: Տակի կողմից տերնը պատված է ոստայնանման թավով` միջակ խտությամբ: Տերնակոթը` կենտրոնական միջին ջղից կարճ կամ նրան հավասար: Տերնի աշնանային գունավորումը` դեղին, տեղ-տեղ գինեկարմիր բծերով: Ծաղիկը` երկսեռ: Ողկույզը` խոշոր, 20.0սմ միջին երկարությամբ, 16.0սմ միջին լայնությամբ, գլանա-կոնաձն, հաճախ թնավոր, միջակ խտությամբ (նկ. 26):

Պտուղը` խոշոր ն շատ խոշոր, օվալ, երբեմն սեղմված գագաթով ն փոս ընկած կետով, բաժանված մասերով, մուգ գինեկարմիր, պատած խիտ մոմաշերտով: Մաշկը` բարակ, էլաստիկ, առաձգական: Պտղամիսը` մսալիհյութալի, հաճելի ներդաշնակ համով: Սերմերի թիվը պտղում` 1-2 հատ, որոնք հեշտությամբ անջատվում են պտղամսից: Սերմը` միջակ մեծությամբ, կլորավուն, դեղնա-շագանակագույն:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Երնանի խաշորապտուղը դասվում է սեղանի ուշահաս սորտերի խմբին: Պտղի լրիվ հասունացումը տեղի է ունենում սեպտեմբերի 3-րդ տասնօրյակում: Վեգետացիայի տնողությունը` բողբոջման սկզբից մինչն պտղի լրիվ հասունացումը, Արարատյան հարթավայրի պայմաններում, կազմում է 155-165 օր: Աճեցողությունը` միջակ: Վեգետացիայի վերջում մատերը հասունանում են լավ: Բերքատվությունը` բարձր: Մեկ հեկտարից կարող է տալ 400 ցենտներ ն ավելի բերք: Ցրտադիմացկունությունը` ինչպես նան հիվանդությունների ու վնասատուների նկատմաբ դիմացկունությունը, նույնն է, ինչ Վիտիս Վինիֆերային պատկանող արժեքավոր սորտերինը: Պտուղների հասունացման ժամանակ պտղահյութի շաքարայնու3 թյունը լինում է 18.5գ/100սմ , իսկ տիտրվող թթվությունը` 5.7գ/դմ : Փոխադրունակությունը բարձր է: Բերքն օգտագործվում է թարմ վիճակում, ինչպես նան հեռավոր վայրեր առաքելու, ձմռանը պահպանելու, կոմպոտներ, մուրաբաներ պատրաստելու համար:

Նկ. 26. Երնանի խոշորապտուղ

էՐԵԲՈՒՆԻ

Սորտը ստացվել է նախկին Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուտի, այժմ ՀԱԱՀ, խաղողի սելեկցիայի պրոբլեմային լաբորատորիայում, Վարդագույն Թաիֆի ն Ժեմչուգ Սաբա սորտերի տրամախաչումից: Հեղինակներ՝ Պ.Կ.Այվազյան, Գ.Պ.Այվազյան: 1979թ. սորտն ընդունվել է պետական սորտափորձարկման: Շրջանացվել է հանրապետության Արարատյան հարթավայրում:

ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Շիվը՝ գագաթը պատված է միջակ խտությամբ ոստայնանման թավով: Երիտասարդ տերնները՝ կանաչադեղնավուն բրոնզագույն երանգով, երեսի կողմից՝ ոստայնանման թավի հետքերով, ներքնի կողմից՝ պատված խոզամազերով: Առանցքը՝ բաց կանաչ գինեկարմիր բծերով, արնի կողմից ոստայնանման թավի հետքերով: Մատը՝ սպիտակա-մոխրավուն, հանգույցները՝ բաց դեղնավուն: Տերնը՝ միջակ մեծությամբ, 16.5սմ միջին երկարությամբ, 16.8սմ միջին լայնությամբ, համարյա կլորավուն, հնգաբլթակ, խորը ն միջակ կտրտված: Տերնաթիթեղը՝ ձագարաձն-ջրհորդանման, թույլ ալիքավոր: Վերին մակերեսը՝ ցանցանման, կնճռոտ, վերին կտրվածքները՝ խորը ն միջակ, փակ, օվալ կամ էլիպսաձն լուսանցքով կամ բաց, քնարաձն, ներքին կտրվածքները՝ միջակ ն փոքր, բաց քնարաձն: Տերնակոթունային կտրվածքը՝ բաց, քնարաձն, հազվադեպ` փակ: Բլթակների ծայրի ատամիկները՝ նեղ եռանկյունաձն, լավ արտահայտված, սղոցանման: Տերնի ներքին մակերեսը պատված է կարճ խոզամազերով: Տերնակոթունը՝ միջին ջղից քիչ երկար, երբեմն հավասար, բաց կանաչ գինեկարմիր հետքերով: Տերնի աշնանային գունավորումը՝ դեղին: Ծաղիկը՝ երկսեռ: Ողկույզը՝ խոշոր ն շատ խոշոր գլանակոնաձն կամ գլանաձն, միջին խտությամբ (նկ. 27): Պտուղը՝ խոշոր ն շատ խոշոր, երկարացած կամ երկարացածգլանաձն, մուգ գինեկարմիր, ծածկված խիտ մոմաշերտով: Մաշկը բարակ, թափանցիկ, ուտելիս չի զգացվում: Պտղամիսը` մսալի-հյութալի, նուրբ: Սերմը՝ մանր, կլորավուն, դարչնագույն:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

էրեբունին դասվում է սեղանի խաղողի միջահաս սորտերի խմբին: Պտուղները հասունանում են օգոստոսի 3-րդ, սեպտեմերի 1-ին տասնօրյակներում: Վեգետացիայի տնողությունը` բողբոջման սկզբից մինչն պտուղների լրիվ հասունացումը, տնում է 135-145 օր: Աճեցողությունը՝ ուժեղ: Վեգետացիայի վերջում մատերը հասունանում են լավ: Բերքատվությունը՝ բարձր, 380 ցենտներ մեկ հեկտարից ն ավելի: Ցրտադիմացկունությունը, հիվանդությունների ն վնասատուների նկատմամբ դիմացկունությունը նույնն է, ինչ Վիտիս Վինիֆերայի արժեքավոր սորտերինը: Պտուղների հասունացման ժամանակ պտղահյութի շաքարայնու3 թյունը լինում է 20.5գ/100սմ , տիտրվող թթվությունը՝ 5.3գ/դմ : Բերքն օգտագործվում է թարմ վիճակում:

Նկ. 27. էրեբունի

ԻԾԱՊՏՈՒԿ

Հոմանիշներն են «Գեչի մամասի», «Գյոմշա մամա (Արտաշատի շրջանում), «Հյուսեյնե մուրչամյոն» (Ուզբեկիստանում): Սորտն ունի շատ կլոններ: Հինավուրց ժամանակաշրջանից մշակվում է Հայաստանում: Տեղաբաշխված է հանրապետության խաղողագործական տարածքներում:

ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Շիվը` հիմնականում կանաչավուն, հիմքից երկու միջհանգույց` բարձր գունավորված գինեկարմիրով, լերկ, մատղաշ տերնները` երեսի կողմից լերկ, տակի կողմից` ոստայնոտ, ընդհանրապես կանաչավուն, գագաթի մոտ գտնվածներից մի քանիսը գունավորված գինեկարմիրով, ջղերը ն ատամները` կանաչավուն, ատամների ծայրերը` գինեկարմիր, ջղերը` տակի կողմից ն տերնակոթերը` ոստայնոտ: Մատը` հիմնականում կլոր կամ կլորավուն, հարթ կողերով ն ակոսներով, դեղնավուն-շագանակագույն, կարմրավուն գունավորումով: Միջհանգույցները` նույնպես դեղնավուն- շագանակագույն, ավելի ուժեղ կարմրավուն գունավորումով: Տերնը` միջակ ն խոշոր, 16-20սմ միջին երկարությամբ, 12-19սմ միջին լայնությամբ, հնգաբլթակ, կլոր կամ կլորավուն, մուգ կանաչ, աշնանը` կարմրող: Թիթեղը` փափուկ, թույլ փայլով, ծածկված մոմի բարակ շերտով, հարթ, լերկ, տակի կողմից` ջղերի ճյուղավորման տեղերում, կարճ մազմզուկներով, ջղերը` երեսի կողմից հիմքում մուգ վարդագույն, գինեկարմիր երանգով, կտրվածքները` համեմատաբար ծանծաղ, որի հետնանքով թիթեղը` ամբողջականի տպավորություն թողնող: Վերին կտրվածքները` համեմատաբար ծանծաղ, բաց կամ փակ, բացերը` Ս-աձն, կամ Մ-աձն, սրած հատակով, երբեմն ճեղքանման, ներքին կտրվածքները` շատ ծանծաղ, հաճախ դժվար նկատելի, Մ-աձն կամ Ս-աձն, սրած հատակով: Կոթունային կտրվածքը` գլխավորապես քնարաձն, սրած հատակով: Տերնակոթը` 9.4սմ միջին երկարությամբ, 0.31սմ միջին հաստությամբ, ավելի կարճ, քան տերնի գլխավոր ջիղը: Ծաղիկը` երկսեռ, առէջները` 4-6, հաճախ 5 հատ, վարսանդից բարձր ն հովանոցանման դիրքով, վարսանդը` սափորաձն, 1.78մմ բարձրությամբ, 1.22մմ լայնությամբ:

Ողկույզը` ճյուղավորված, գլխավորապես բրգաձն, խոշոր, 34.0սմ (30.0-ից մինչն 41.0սմ) երկարությամբ, 13.2սմ (9.0սմ-ից-16.7սմ) լայնությամբ, նոսր: Չանչը շատ նուրբ, կոտրվող (նկ. 28): Պտուղը` խոշոր ն շատ խոշոր, 3.24սմ միջին երկարությամբ, 1.7սմ միջին լայնությամբ, հիմնականում բոժոժաձն, նան երկարացած ձվաձն ն տակառ հիշեցնող, դեղնականաչավուն գույնի, լրիվ հասունանալու ժամանակ` շագանակագույն բծերով, քիչ մսալի-հյութալի, չափավոր քաղցրությամբ, մաշկը` կիսակոպիտ, բարակ մոմաշերտով պատած: Սերմը` 1-4 հաճախ 2-3 հատ, խոշոր, շագանակագույն, երկարացած օվալ:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Իծապտուկը դասվում է սեղանի ուշահաս սորտերի խմբին: Վեգետացիայի տնողությունը` բողբոջման սկզբից մինչն պտուղների լրիվ հասունացումը, Արարատյան հարթավայրի պայմաններում 145-150 օր է ն այդ ժամանակահատվածի համար պահանջվում է 3100-3200 ակտիվ ջերմաստիճանների գումար: Սորտի մոտ բողբոջման փուլը սկսվում է շատ վաղ, որի պատճառով, շատ հաճախ, վազը ն բերքը վնասվում են վաղ ն ուշ գարնանային ցրտերից: Վերականգնման, ինչպես նան քնած ու փոխարինող բողբոջների բերք տալու ունակությունը ցածր է: Աճեցողությունը` ուժեղ: Վեգետացիայի վերջում մատերը հասունանում են լավ: Բերքատվությունը` միջակ: Նորմալ մշակության պայմաններում մեկ հեկտարից կարող է ապահովել 100.0-140.0 ցենտներ բերք: Իծապտուկը առաջին բերքը տալիս է տնկման 4-րդ տարում, իսկ լրիվ բերքատվության հասնում է տնկման 7-8-րդ տարում: Պտուղները հիմնականում համաչափ են: Դիմացկունությունը ցրտերի, հիվանդությունների ն վնասատուների նկատմամբ թույլ է: Այգեթաղ տարածքներում վազերն աշնանը թաղում են: ՄԵԽԱՆԻԿԱԿԱՆ ԿԱԶՄԸ` (ողկույզի կշռի համեմատությամբ) պտղամիսը ն հյութը` 93.0, չանչը` 3.3, մաշկը` 2.9, սերմերը` 0.89: Ողկույզի միջին կշիռը` 280.0-300.0 գրամ: Պտուղների հասունացման ժամանակ պտղահյութի շաքարայնությունը տատանվում է 17.0-20.0գ/100սմ -ի, իսկ տիտրվող թթվությունը` 4.5-7.1գ/դմ3-ի սահմաններում: Բերքն օգտագործվում է տեղում թարմ վիճակում սպառելու, սառնարաններում պահելու, հեռավոր վայրեր փոխադրելու համար: Նրանից նան խոշորահատիկ չամիչ են պատրաստում:

Նկ.28. Իծապտուկ

ԼԱԼՎԱՐԻ Հին հայկական սորտ է: Տեղաբաշխված է հանրապետության Հյուսիս-արնելյան գոտում: Հոմանիշներն են «Դանա բուրուն», «Գլգլան»: Լալվարի անունը տրվել է Լալվար սարի անունով:

ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Շիվը` բաց կանաչ, գինեկարմիր երանգով, լերկ` երկու կողմից: Մատը` լրիվ հասունացած ժամանակ շագանակագույն, հիմքում ն հանգույցների մոտ ավելի մուգ, երկու կողմից սեղմված, քիչ տափակ, լերկ: Տերնը` կլորավուն, հնգաբլթակ կամ եռաբլթակ, երբեմն ամբողջականի տպավորություն թողնող, 21.7սմ միջին երկարությամբ ն 20.0սմ միջին լայնությամբ, երեսի կողմից` լերկ, կանաչ, հարթ, փայլող, տակի կողմից` բաց կանաչ: Ջղերի ամբողջ ցանցը` տակի կողմից ծածկված կարճ ն հազիվ նշմարելի մազմզուկներով: Հանդիպում են առանձին վազեր, որոնց մոտ մազմզուկներով ծածկված են միայն գլխավոր ջղերն իրենց ելման կետում:Վերին կտրվածքը` մեծ մասամբ շատ ծանծաղ, բաց ճեղքանման կամ փակ` առանց լուսանցքի, երբեմն բացակայող: Ներքին կտրվածքը` մեծ մասամբ բացակայող, առկայության դեպքում ճեղքանման լուսանցքով: Կոթունային կտրվածքը` բաց, խոր, քնարաձն, աջ կամ ձախ կողի վրա երբեմն ատամով: Կոթունը` միջին ջղից կարճ: Ծաղիկը` երկսեռ, լավ զարգացած, սափորաձն: Առէջները` 4-6, հիմնականում 5 հատ, ուղղահյաց ն վարսանդի համեմատությամբ բարձր: Ողկույզը` միջակ ն խոշոր, 17.6սմ միջին երկարությամբ, 11.5սմ միջին լայնությամբ, ն 314գ միջին կշռով, 4-6-րդ, մեծ մասամբ 5-6-րդ հանգույցները կոնաձն, երբեմն մեկ կամ երկու կողմից թնավոր, հիմնականում խիտ, երբեմն նոսր: Չանչը` կանաչ, առանձին դեպքերում գինեկարմիր երանգով, բարձիկը` կոնաձն, գորշ կետերով (նկ. 29): Պտուղը` խոշոր, 19.8մմ միջին երկարությամբ, 16.0մմ միջին լայնությամբ, հակառակ ձվաձն, ծայրի կողմը ավելի լայնացած, կանաչավուն, արնի տակ բաց սաթագույն, հյութալի, պտղամիսը` հալվող, հյութը` անգույն, միջակ քաղցրությամբ, որոշ թթվությամբ, յուրահատուկ կանաչահամով, մաշկը` կոպիտ, ծածկված մոմաշերտով, պտղամիսից դժվար անջատվող, մաշկի վրա 15-25 թուխ կետեր: Սերմերը` 1-4, մեծ մասամբ 23 հատ: Սերմը` խոշոր, երկարավուն, օվալ, մուգ շագանակագույն: Կտուցը երկար, սուր, ավելի մուգ ներկված:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Լալվարին դասվում է գինու խաղողի ուշահաս սորտերի խմբին: Վեգետացիայի տնողությունը` բողբոջման սկզբից մինչն պտուղների լրիվ հասունացումը, տնում է 143-145 օր, այդ ժամանակահատվածի համար պահանջելով 3050-31000 ակտիվ ջերմաստիճանների գումար: Աճեցողությունը` ուժեղ: Վեգետացիայի վերջում մատերն հասունանում են 65-759-ի չափով: Բերքատվությունը` բարձր, բայց մեծ տատանումներով: Անջրդի հողերում` մեկ հեկտարից 63-195, ջրովի հողերում` 135-340 ցենտներ: Նոյեմբերյանում բերքը փաստացի տատանվում է 70-125 ցենտների սահմաններում: Բերքատու շիվերը կազմում են ջրովի այգիներում` 71.7-77.0, իսկ անջրդի` 68.0-72.79, շիվի պտղաբերության գործակիցը Խ1 -ը` 0.730.91 է, բերքատու շիվինը Խ2 -ը ` ջրովի այգիներում` 1.27-2.23, անջրդի այգիներում` 1.07-1.18: Լալվարին պահանջում է համեմատաբար երկար էտ: Աչքերի պտղաբերության կորագիծը սկսում է բարձրանալ 3-րդ աչքից ն համեմատաբար ուժեղ անկում է տալիս 8-րդ աչքից: Ցրտադիմացկունությունը, հիվանդությունների ն վնասատուների նկատմամբ դիմացկունությունը թույլ է: Լավագույն պատվաստակալներն են Բեռլանդիերի » Ռիպարիա Կոբեր 5ԲԲ ն 420Ա: ՄԵԽԱՆԻԿԱԿԱՆ ԿԱԶՄԸ` (ողկույզի կշռի համեմատությամբ) պտղամիսը ն հյութը` 87.58-93.52, չանչը` 1.92-3.37, մաշկը` 2.08-6.90, սերմերը` 2.08-3.809, 100 պտղի կշիռը` 336գ, 100 սերմի կշիռը` 4.8գ, ողկույզի միջին կշիռը` 314.0գ: Պտուղների լրիվ հասունացման ժամանակ պտղահյութի շաքարայնությունը լինում է 16.0-19.4գ/100սմ , տիտրվող թթվությունը` 6.0-11.0գ/դմ : Բերքն օգտագործվում է տեղում թարմ վիճակում: Պատրաստում են թեթն սեղանի գինի, որը բնորոշ է իր չափավոր թնդությամբ ու բավականին բարձր թթվությամբ ն լավ հումք է շամպայն գինիներ արտադրելու համար:

Նկ.29. Լալվարի

ԽՆԴՈՂՆԻ Հոմանիշը` «Սվենի», «Շիրենի», «Խնդողնենի»: Խնդողնին տեղաբաշխված է Լեռնային Ղարաբաղի հանարպետությունում ն, մասամբ, Հայաստանի հանրապետության Զանգեզուրի գոտու այգեգործական տարածքներում: Պատկանում է էկոլոգո-աշխարհագրական արնելյան խմբին:

ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Սորտը նկարագրված է Գորիսի նախկին շրջանի Այգեձոր գյուղի հին այգիներում, վազերի 80-100 տարեկան հասակում: Շիվը` գագաթը բաց կանաչ, թույլ կարմրավուն երանգով, հազիվ նշմարվող ոստայնանման թավոտ: Նոր բացված տերնները` դալուկ կանաչ, համարյա նարնջագույն, կարմիր երանգով: Մատը` լրիվ հասունացած ժամանակ բաց շագանակագույն, դեղնագույն երանգով, հանգույցները` մուգ շագանակագույն: Տերնը` միջակ մեծությամբ, հազվադեպ` մեծ, 16.0-20.3սմ երկարությամբ, 14.9-21.4սմ լայնությամբ, կլորավուն, հնգաբլթակ, ուժեղ կտրտված, թույլ ձագարանման, մի փոքր բարձրացած եզրերով: Տերնաթիթեղի վերին մակերեսը` մուգ կանաչ, միջակ ցանցանման կնճռոտված, հազվադեպ` բշտիկավոր, տակի կողմից` բաց կանաչ, լերկ, ջղերը` կարճ խոզամազոտ: Վերին կտրվածքները` խորը, հազվադեպ` ծանծաղ, բաց, քնարաձն, համարյա զուգահեռ կողերով, սուր կամ սրացած հատակով, հազվադեպ` ճեղքանման բացվածքով կամ փակ, լայն ն նեղ էլիպսաձն կամ կլոր լուսանցքով: Ներքին կտրվածքները` ծանծաղ, երբեմն` շատ ծանծաղ, բաց, քնարաձն, գրեթե զուգահեռ կողերով, սուր, հազվադեպ` կլոր հատակով, երբեմն` անկյունաձն: Կոթունային կտրվածքը` բաց, քնարաձն, հազվադեպ` կամարաձն, սուր հատակով կամ փակ, լայն ն նեղ էլիպսաձն, երբեմն` կլոր լուսանցքով: Բլթակների ծայրի ատամները` եռանկյունաձն. լայն հիմքով, կլորավուն գագաթով: Կողային տամաները` եռանկյունաձն, սղոցանման, կորնթարդ կողերով, կլորավուն գագաթով: Տերնակոթը` կանաչ, թույլ գինեկրամիր երանգով, միջին ջղից կարճ: Աշնանային գունավորումը` դեղնակարմրագույն: Ծաղիկը` երկսեռ: Առէջները` հինգ, առէջաթելերը մի փոքր բարձր են վարսանդից. սերմնարանը` լայն կոնաձն, կարճ ու հաստ սռնակով. սպին` միջակ զարգացած, գլխարկավոր:

Ողկույզը` մեծ ն միջակ մեծությամբ, 14.2-22.6սմ երկարությամբ, 6.3-14.1սմ լայնությամբ, կոնաձն, գլանակոնաձն, թնավոր, խիտ, հազվադեպ` շատ խիտ ն միջակ խտությամբ: Ողկուզակոթը` 2.1-6.0սմ երկարությամբ, բաց կանաչ, տեղ-տեղ կարմիր երանգով, փայտացող: Պտղակոթը` 4.0-10.0մմ երկարությամբ, բաց կանաչ, թույլ գորտնուկոտ, բարձիկը` թույլ գորտնուկոտ (նկ. 30) : Պտուղը` միջակ մեծությամբ, 13.0-17.0մմ երկարությամբ, 13.015.0մմ լայնությամբ, կլորավուն, սն կամ մուգ կապույտ: Մաշկը` միջակ հաստությամբ, ծածկված խիտ մոմաշերտով: Պտղամիսը` հյութալի, ներկված, համը` դուրեկան: Սերմերը` 2-4, հաճախ 2 հատ: Սերմը` միջակ մեծությամբ, էլիպսաձն, բաց շագանակագույն: Խալազան` ձվաձն, հազվադեպ` էլիպսաձն, մի փոքր ներս ընկած: Կտուցը` միջակ երկարությամբ, գլանաձն:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Խնդողնին ուշահաս տեխնիկական սորտ է: Վեգետացիայի տնողությունը` բողբոջման սկզբից մինչն պտղի լրիվ հասունացումը, կազմում է մոտ 172 օր: Բողբոջման սկիզբը տեղի է ունենում ապրիլի առաջին կեսին, ծաղկման սկիզբը` մայիսի վերջին կամ հունիսի սկզբին, պտղի հասունացման սկիզբը` օգոստոսի վերջին կամ սեպտեմբերի սկզբին, լրիվ հասունացումը` սեպտեմբերի վերջին կամ հոկտեմբերի սկզբին: Աճեցողությունը` միջակ: Արգավանդ հողերում` ուժեղ: Վեգետացիայի վերջում մատերը հասունանում են 68.6-91.39-ով: Բերքատվությունը` բարձր, մեկ հեկտարի հաշվով կարող է տալ մինչն 218.0-220.0 ցենտներ բերք: Պտղաբերող շիվերը կազմում են 56.79, մեկ պտղաբերող շիվի վրայի ողկույզների թիվը` 1.11, պտղաբերության գործակիցը` 0.65: Ողկույզի միջին կշիռը` 280.0գ: Տնտեսա-տեխնոլոգիական հատկություններով Խնդողնին պատկանում է գինու սորտերի շարքին: ՄԵԽԱՆԻԿԱԿԱՆ ԿԱԶՄԸ` (ողկույզի կշռի համեմատությամբ) պտղամիսը ն հյութը` 90.14, չանչը` 4.80, մաշկը` 2.42, սերմերը` 2.649: 100 պտղի կշիռը` 215գ, 100 սերմի կշիռը` 3.46գ: Փոխադրունակությունը` ցածր: Հասունցած պտուղներն ունեն բավարար, երբեմն ցածր քաղցրություն ն բարձր թթվություն: Սեպտեմբերի վերջին ն հոկտեմբերի սկզբին շաքարայնությունը կազմում է 22.0-23.0գ/100մս , տիտրվող թթվությունը` 7.0-9.0գ/դմ : Սորտը մասնագիտացված է բարձր որակի սեղանի կարմիր ն «Պորտվեյն» մակնիշի աղանդերային գինիներ պատրաստելու համար:

Նկ. 30. Խնդողնի

ԿԱԲԵՐՆԵ ՍՈՎԻՆԻՈՆ

Խաղողի ֆրանսիական տեխնիկական սորտ է: Տեղաբաշխված է հանրապետության Հյուսիս-արնելյան գոտում:

ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Շիվը` սկզբում վառ կանաչ ն ապա թույլ դեղնավուն կանաչ, գորշ կարմիր բծերով, արագ փայտացող: Մատը` միջակ հաստությամբ, գորշ կարմրավուն գույնի, աստիճանաբար ավելի մուգ գույն ընդունող, կարճ ն գլանաձն միջհանգույցներով ն հաստ ու դուրս ցցված հանգույցներով: Տերնը` կլորավուն, 15-18սմ տրամագծով` երբեմն հարթ, հաճախ ալիքավորված մակերեսով, ակոսաձն, երեսի կողմից` մուգ կանաչ, թույլ բշտիկավորված, լերկ, տակի կողմից` բաց կանաչ, շատ թույլ ոստայնոտ, ցցած, թեթնակի մազոտ կամ լերկ ջղերով, հնգաբլթակ, երբեմն ենթաբլթակներով, բլթակները մեծ, լայն, իրար ծածկող եզրերով: Կտրվածքները աչքի ընկնող (տերնը հեռվից` կարծես երեք կամ չորս տեղից ծակած լինի), վերին կտրվածքը` շատ խոր, փակ, կլորավուն կամ հարթ, սրած հատակով ն ձվաձն կամ ընդլայնական էլիպսաձն լուսանցքով, պատահում է հիմքում մի ատամով, ներքին կտրվածքը նույն ձնի, ինչ վերինը, միայն ավելի ծանծաղ ն երբեմն բաց: Կոթունային կտրվածքը մեծ մասամբ փակ, երբեմն բաց, սրած հատակով, ծայրի ատամները` սրածայր, երկարացած, եզրի ատամները` 2-3 խմբավորմամբ, անհավասար մեծությամբ, լայն կլորավուն գագաթով, ջղերը տակի կողմից` դուրս ցցած, թույլ մազոտ կամ լերկ: Տերնակոթը` գրեթե միջին ջղին հավասար, գլանաձն, բարակ, հիմքում ուռած, կարմիր մանուշակագույն, լերկ: Ծաղիկը` երկսեռ: Ողկույզը` միջակ մեծությամբ, 13-16սմ երկարությամբ, 7-8սմ լայնությամբ, գլանակոնաձն, երբեմն թնավոր, բավականին խիտ կամ նոսր, ողկուզակոթը` բավականին կարճ ու հաստ, 1.5-3.0սմ երկարությամբ, կիսով չափ փայտացող: Պտղակոթը` կանաչ, գորշ կարմրավուն երանգով, 6-7մմ երկարությամբ, 1.25մմ տրամագծով, բարձիկը սկավառակաձն` 23մմ տրամագծով (նկ. 31) : Պտուղը` գնդաձն կամ համարյա գնդաձն, փոքր, անհավասար, 1214մմ տրամագծով` կապույտ սնին հարող գույնի, սպիտակավուն արտացոլումով, մոմաշերտով պատած: Մաշկը հաստ, պինդ, փտումներին դիմացկուն, պտղամիսը` հյութալի, մսալի, հյութը` անգույն, թանձր, համը` քաղցր, դուրեկան, ուժեղ հատուկ բուրմունքով: Սերմը` 1-3, հաճախ 2 հատ, կլորավուն, դեղին կանաչավուն գույնի:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Կաբերնե Սովինիոնի վեգետացիայի շրջանի ամբողջ տնողությունը, աչքերի բացումից մինչն այգեթաղը, ըստ Գինեգործության ն այգեգործության նախկին գիտահետազոտական ինստիտուտի ֆենոդիտումների, Երնանի շրջակայքում 200-210 օր է: Բերքատվությունը հեկտարից հասնում է 70-80 ցենտների: Բերքատվության մեջ Կաբերնե Սովինիոնը մտնում է 3-րդ տարում, իսկ լրիվ բերքատվության` 6-7-րդ տարում: Հիվանդությունների ն վնասատուների նկատմամբ համեմատաբար դիմացկուն է, ողկուզակերով վնասվում է թույլ, օիդիումով` հազվադեպ: Թույլ կերպով վնասվում է նան միլդիուից: Կաբերնե Սովինիոնը հողային պայմանների նկատմամբ առանձնապես պահանջկոտ չէ: Լավ աճում է ինչպես փխրուն, բերրի հողերում, այնպես էլ չոր քարքարոտ հողերում: Ավելի բարձր որակի բերք է ստացվում վերջին տեսակի հողերում: Կաբերնե Սովինիոնի համար լավագույն պատվաստա-կալներն են Բերլանդիերի » Ռիպարիա Կոբեր 5ԲԲ ն 420Ա:

ՏՆՏԵՍԱՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Ողկույզների ն պտուղների մեխանիկական անալիզի տվյալներից երնում է, որ Կաբերնե Սովինիոնն ունի հետնյալ կազմը. ողկույզի կշիռը` 137.0 գրամ,100 սերմի կշիռը` 3.55 գրամ, չանչը` 3.3 9, մաշկը` 9.19, սերմերը` 5.1 9, պտղամիսը` 82.5 9: Կաբերնե Սովինիոնի ողկույզները ն պտուղները դիմացկուն են փտմանը, նույնիսկ անձրնային աշնանը կարող են չնեխել ու երկար մնալ վազի վրա: Հյուսիս-արնելյան գոտում Կաբերնե Սովինիոնի բերքից վերամշակում են հիանալի սեղանի կարմիր թույլ գինի, որը աչքի է ընկնում թանձր գունավորմամբ, ներդաշնակ համով ն նուրբ բուրմունքով:

Նկ. 31. Կաբերնե Սովինիոն

ԿԱԽԵԹ Հոմանիշներն են «Սն Կախեթ», «Սն Միլաղ»` Արտաշատի շրջանում: Կախեթ անունով հայտնի է Արարատյան հարթավայրի բոլոր շրջաններում, Աշտարակում, Կոտայքում: Կախեթը հինավուրց հայկական սորտ է: Ներկայումս տեղաբաշխված է Արարատյան հարթավայրում:

ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Շիվը` առաջին տերնի վերին մակերեսը` ոստայնավոր գորշ սպիտակավուն թավով, ատամները` լերկ: 2-րդ ն 3-րդ տերնների վերին մակերեսը` ավելի թույլ ոստայնոտ: Բոլոր երեք տերնների տակի մակերեսը` պատած սպիտակավուն թավով: Ջղերը նոսր թավոտ, կանաչավուն գույնի` գինեկարմիր երանգով: Շնորհիվ առաջին տերնների մակերեսի խիտ թավոտության, բշտիկավորությունը չի նկատվում, այն լավ է արտահայտված երկրորդ տերնից սկսած: Տերնները ջղերի ելքի մոտ` ծալավոր, երրորդ տերնի եզրերը` դեպի վեր բարձրացած: Ծաղկափթթությունը` կանաչ, դեղին երանգով: Կոկոնների գագաթները` մեծ մասամբ դեղնագինեկարմիր գույնի, ծաղկափթթությունների եզրերն ավելի ուժեղ: Շիվը` ծածկված նոսր, ծայրամասում` ավելի խիտ թավով, գինեկարմիր երանգով, հանգույցների վրա գինեկարմիր երանգը համեմատաբար ավելի ուժեղ արտահայտված: Մատը` շատ բարակ, հաճախ 4-5մմ հաստությամբ, կլոր ն երկու կողմից մի փոքր սեղմված, կարմրավուն խիտ երանգով: Տերնը` միջակ մեծությամբ, 12-13սմ միջին երկարությամբ, 12սմ միջին լայնությամբ, կլորավուն, խոր կտրտվածքով, թիթեղը` կոշտ, կանաչ, կոթունը` գլխավոր ջղից փոքր, կազմելով նրա 4/5 մասը, թիթեղի մակերեսը` մանր բշտիկավոր, երբեմն հազիվ նկատելի բշտիկներով, լերկ, ներքին մակերեսը ոստայնոտ, սպիտակ գույնի, ջղերը մազոտ: Վերին կտրվածքները` մեծ մասամբ խոր, երբեմն միջակ խորությամբ կամ շատ խոր, ընդհանրապես` փակ, երբեմն բաց: Կոթունային կտրվածքը` քնարաձն: Վերին բլթակները` լավ զարգացած, ներքինները` համեմատաբար թույլ: Ներքին բլթակները` մեծ մասամբ ենթաբլթակներով: Բլթակների ծայրի ատամները` եռանկյունաձն, կլորացած գագաթով, իսկ երկրորդական ջղերի ատամները` եռանկյունաձն կամ սղոցաձն, կորնթարդ կողմերով ն սուր գագաթով: Կոթունը` լերկ, 7.4սմ միջին երկարությամբ, 0.22սմ միջին լայնությամբ, բաց դեղնականաչավուն: Տերնների աշնանային գունավորումը` գինեկարմիր:

Ծաղիկը` երկսեռ, առէջները` 4-7, մեծ մասամբ 5 հատ: Սերմնարանը` կլորավուն, սափորաձն, երկբնանի, յուրաքանչյուր բնում 2 սերմնասկզբնակ: ԾԱՂԿԱՓԹԹՈՒԹՅՈՒՆԸ` 2-5-րդ, հաճախ 3-4-րդ հանգույցների վրա: Ողկույզը` ընդհանրապես փոքր, երբեմն միջակ ն խոշոր, 18.0սմ միջին երկարությամբ, 7.0-11.0սմ միջին լայնությամբ, խիտ, երբեմն ավելի կամ պակաս չափով նոսր, հիմնականում գլանաձն ն գլանակոնաձն: Ողկուզակոթը` 3սմ երկարությամբ, թելիկը` ոչ զարգացած, երբեմն մի քանի պտուղներով (նկ. 32) : Պտուղը` միջակ մեծությամբ, 12-16մմ երկարությամբ, մեծ մասամբ կլորավուն, երբեմն էլիպսաձն: Պտուղների գույնը` լրիվ հասունացման ժամանակ, մուգ կապտվուն, համարյա սն, երբեմն գինեկարմիր երանգով, փայլուն: Մաշկը` կոշտ, առաձգական, պտղամսից հեշտ անջատվող, թանձր մոմաշերտով ծածկված, հարուստ դաբաղանյութերով: Պտղամիսը մսալի ն հյութալի, միջակ քաղցրությամբ, հյութը` անգույն: Սերմը` պտղում` 1-4, մեծ մասամբ 2 հատ, մարմնագույն, տանձաձն կամ համարյա ձվաձն:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Կախեթը դասվում է գինու խաղողի ուշահաս սորտերի շարքին: Բողբոջման սկիզբը սկսում է վաղ` ապրիլ ամսվա առաջին, երբեմն երկրորդ տասնօրյակում, ծաղկման սկիզբը` մայիսի երրորդ տասնօրյակում, պտուղների հասունացման սկիզբը` հուլիսի վերջին-օգոստոսի սկզբին, լրիվ հասունացումը` սեպտեմբերի 3-րդ տասնօրյակում-հոկտեմբերի սկզբին: Վեգետացիայի տնողությունը` բողբոջման սկզբից մինչն պտուղների լրիվ հասունացումը, տնում է 153-157 օր, այդ ժամանակահատվածի համար պահանջելով 3260-3340 ակտիվ ջերմաստիճանների գումար: Աճեցողությունը` Կախեթը տեղական այլ սորտերի համեմատությամբ թույլ աճեցողություն ունի: Վեգետացիայի վերջում մատերը հասունանում են 65-709-ի չափով, բարենպաստ օդերնութաբանական տարիներին` 75-809-ով: Բերքատվությունը` Կախեթը առաջին բերքը սկսում է տալ տնկման 2-րդ տարում: Լրիվ բերքատվության է անցնում 4-րդ-5-րդ տարում: Բարձր բերքատու է: Մեկ հեկտարից կարող է ապահովել 160-220 ցենտներ ն ավելի բերք: Ունակ է բերք տալ քնած ն փոխարինող բողբոջներից, ինչպես նան բճաշիվերից: Ցրտադիմացկունությունը ցածր է: Այգեթաղ տարածքներում վազերն աշնանը թաղում են:

Միլդյուադիմացկունությունը թույլ է, համեմատաբար դիմացկուն է օիդիումի նկատմամբ, վնասատուների նկատմամբ դիմացկունությունը` միջակ: ՄԵԽԱՆԻԿԱԿԱՆ ԿԱԶՄԸ` (ողկույզի կշռի համեմատությամբ) պտղամիսը ն հյութը` 88.2-90.0, չանչը` 3.3-4.1, մաշկը` 3.7-4.6, սերմերը` 3.0-3.59, 100 պտղի կշիռը` 175-220գ, 100 սերմի կշիռը` 3.0-3.7գ, ողկույզում պտուղների թիվը` 95-117, ողկույզի միջին կշիռը` 186-260գ: Պտուղների հասունացման ժամանակ պտղահյութի շաքարայնու3 թյունը հասնում է մինչն 21.5-24.7գ/100սմ , իսկ տիտրվող թթվությունը` 5.5-7.9գ/դմ : Բերքն օգտագործվում է սեղանի անապակ, աղանդերային ն թնդեցված գինիներ պատարաստելու, որպես կոնյակի բարձրորակ սպիրտի ն կուպաժի գինենյութ, տեղում թարմ վիճակով օգտագործելու, չամիչ պատրաստելու ն կախանի համար: Փոխադրունակ է:

Նկ. 32. Կախեթ

ԿԱՆԳՈՒՆ Սորտը ստեղծված է նախկին Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուտում,այժմ ՀԱԱՀ, Սուխոլիմանսկիյ բելիյ (Շարդոնե » Պլավայ) ն Ռքածիթելի սորտերի տրամախաչումից: Սելեկցիոն համարն է` 2-17-22: Հեղինակներն են` Պ. Կ. Այվազյանը, Գ. Պ. Այվազյանը: Կանգունը շրջանացված է Արարատյան հարթավայրում, նրա նախալեռնային ն Հյուսիս-արնելյան գոտիներում, տարածված է նան ԼՂՀում :

ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Բուսաբանական նկարագրությունը կատարված է ՀԳԻ-ի «Ոսկեհատ» ուսումնափորձնական տնտեսությունում: Շիվը` երիտասարդ շիվի գագաթը բաց կանաչ է, գինեկարմիր եզրագծով, ծածկված թույլ ոստայնանման թավով: Երիտասարդ տերնիկները բաց կանաչ են, համարյա ամբողջական մուգ բրոնզագույն երանգով, գինեկարմիր եզրագծով, վերնի կողմից ծածկված են միջին խտության ոստայնանման ն խոզամազանման խառը թավով, ներքնի կողմից` բավականին խիտ թաղիքանման թավով: Տերնիկները համարյա ամբողջական են: Վերնի կողային կտրվածքները` միջին խտության ն սաղր, բաց են, քնարաձն միատամ հատակով ն անկյունաձն: Ներքին կողային կտրվածքները` սաղր են, բաց են, անկյունաձն, հազիվ նկատելի: Կոթունային կտրվածքը` բաց է, սլաքաձն հավասարակողմ ն քնարաձն սուր հատակով: Բլթակների ծայրի ատամիկները` եռանկյունաձն կլորավուն կողմերով: Բլթակների եզրային ատամիկները` սղոցաձն թույլ ուռուցիկ կողմերով: Շիվի առանցքը համարյա մերկ է, ոստայնանման թավի շատ թույլ հետքերով, բաց կանաչ է, համարյա ամբողջապես ներկված գինեկարմիր գույնով: Հանգույցները ն միջհանգույցները գույնով չեն տարբերվում: Շիվերը կանգուն են աճում: Միամյա մատը` հասունացած միամյա մատի հանգույցները դարչնագույն են, իսկ միջհանգույցները` դեղին: Մատի տրամագիծը` 7.8մմ է: Բնափայտը ամուր է: Տերնը` միջին մեծության է, երկարությունը` 16.1սմ, լայնությունը` 15.9սմ, կլորավուն են, հնգաբլթակ, միջին չափսով կտրտված: Տերնի վերին մակերեսը կանաչ է, ցանցակնճռոտ: Տերնաթիթեղը ուժեղ ալիքավոր է ն բշտիկավոր, ակոսաձագարանման: Վերին կողային կտրվածքները` միջին խորության ն սաղր, բաց են, քնարաձն միատամ հատակով կամ անկյունաձն: Ներքնի կողային կտրվածքները` սաղր, բաց են, անկյունաձն կամ քնարաձն:

Կոթունային կտրվածքը տերնի բնական վիճակում` քնարաձն կամ կամարաձն է, հազվադեպ փակ, կլորավուն հատակով: Ուղղված տերնի կոթունային կտրվածքը` լայն քնարաձն ն կամարաձն: Բլթակների ծայրի ատամիկները միջին մեծության, եռանկյունաձն են, ուռուցիկ կողմերով: Եզրային ատամիկները միջին մեծության, սղոցաձն, թույլ ուռուցիկ կողմերով: Տերնաթիթեղի ստորին կողմը ծածկված է բավականին խիտ խոզամազաոստայնանման խառը թավով: Տերնաթիթեղի աշնանային գույնը դեղին է: Տերնակոթունը կենտրոնական ջղից երկար է կամ հավասար, բաց կանաչ է: Ծաղկաբույլերը միջին մեծության, գլանաձն ն թնավոր, կոմպակտ: Ծաղիկը` երկսեռ: Ողկույզը` ողկույզները մեծ են, երկարությունը` 18.0սմ, լայնությունը` 5.9սմ, առավելագույն չափը` 20.0սմ երկարությամբ ն 6.8սմ լայնությամբ, գլանաձն , թնավոր, խիտ: Մանրապտղության տոկոսը` 5.4: Չանչը բաց կանաչ է, ամուր: Ողկուզակոթի երկարությունը` 2.8սմ, չի փայտանում, ամուր է (նկ. 33): Պտուղը` միջին մեծության են, հավասարաչափ, օվալաձն, դեղնականաչավուն, արնի կողմից դարչնագույն երանգով, ծածկված խիտ մոմաշերտով: Պտղամիսը ն պտղահյութը անգույն են: Պտղամաշկը` միջին հաստության, ամուր: Պտղամիսը` հյութալի, հասարակ համով: Սերմերի քանակը մեկ պտղի մեջ` 2-3 հատ : Սերմը` մանր են, կլորավուն, բաց դարչնագույն:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Կանգունը պատկանում է տեխնիկական ուշահաս սորտերի խմբին: Վեգետացիայի ժամանակաշրջանի տնողությունը` աչքերի բացման սկզբից մինչն տեխնիկական հասունացումը, տնում է 155-165 օր: Թփի ն շիվերի առանձնահատկությունները` թփի սաղարթը միջին չափով է տերնակալած: Շիվերի աճման ուժը միջակ է: Շիվերը կանգուն են աճում: Շիվերը լավ են հասունանում: Սորտի շվագոյացման ունակությունը բարձր է: Միամյա ն բազմամյա մատերի բնափայտը ամուր է: Կանգուն սորտը սկսում է պտղաբերել տնկման երկրորդ տարվանից: Լրիվ պտղաբերության անցած վազերի պտղաբեր շիվերի տոկոսը` 78: Ողկույզների քանակը մեկ շիվի վրա (Խ1)` 1.4: Ողկույզների քանակը մեկ պտղատու շիվի վրա (Խ2)` 1.7: Ողկույզի միջին կշիռը` 220գր: Բերքատվությունը բարձր է` հեկտարից 200-300ց ն ավելի: Պտղահյութի շաքարայնությունը բարձր է: Ուշ բերքահավաքի ժամանակ (հոկտեմբերի 3-րդ տասնօրյակին) Արարատյան հարթավայրում այն կարող է հասնել 28-30գ/100սմ3, 6,7գ/մ3 տիտրվող թթվայնությամբ:

առաջին ծաղկաբույլը տեղակայվում է շիվի երկրորդ հանգույցի վրա: Կտրոններով բազմացնելիս, նույնիսկ տնկման առաջին տարին, առանձին փոքրիկ ողկույզներ են գոյանում, որոնց պտուղները լավ են քաղցրանում: Եվրոմիության ՏԱՍՍԻՍ ծրագրի շրջանակներում, 1996թ. Հայաստան այցելած Ֆրանսիայի, Իտալիայի ն Հունաստանի առաջատար գիտնական գինեգործները, իտալական տեխնոլոգիայով Կանգուն սորտի բերքից վերամշակված սպիտակ անապակ գինիների կենսաքիմիական անալիզների ն փակ համտեսի ցուցանիշներով արձանագրեցին, որ այն լրիվ բավարարում է Եվրոպական շուկաների պահանջները: էջմիածնի տարածքում ն Արտաշատի ցածրադիր մասերում աճեցրած Կանգուն սորտի խաղողից պատրաստվում է բարձր որակի Խերես մակնիշի սեղանի թունդ, իսկ նախալեռնային գոտում` շամպայն գինիներ: Շուրջ 30 տարի է, ինչ այդ սորտի խաղողի գինենյութից պատրաստում են աշխարհահռչակ հայկական տեսակային կոնյակներ: Կանգունը, ունենալով բարձր շաքարայնություն, օգտագործվում է նան թարմ վիճակում, պահունակ է: Այս սորտը աչքի է ընկնում նան սնկային հիվանդությունների նկատմամբ համեմատաբար բարձր դիմացկունությամբ: Վազերն աշնանը թաղում են: Գարնանը Կանգունի ձմեռող աչքերը 4-5 օրով ուշ են բացվում, որը կարնոր է գարնանային ցրտահարություններից պաշտպանվելու համար: Մեր հանրապետությունում Կանգուն սորտը տարածված է Արարատյան հարթավայրի, նրա նախալեռնային, Հյուսիս-արնելյան գոտիներում, ինչպես նան Լեռնային Ղարաբաղում:

Նկ. 33. Կանգուն սորտի ողկույզները

ԿԱՐՄԻՐ ԻԾԱՊՏՈՒԿ

Փոքրաթիվ կամ առանձին վազերով հանդիպում է Արտաշատի շրջանի Վերին Արտաշատ ն Ծաղկաշեն գյուղերի խաղողի հին այգիներում: Ըստ էկոլոգա-աշխարհագրական խմբավորման դասվում է արնելյան սորտերի շարքին: Հայտնաբերված է 1956թ., Դ.Լ. Սաֆարյանի կողմից:

ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Սորտը նկարագրված է ՀՍՍՀ գյուղատնտեսության մինիստրության խաղողագործության, գինեգործության ն պտղաբուծության գիտահետազոտական ինստիտուտի Մերձավանի փորձարարական բազայի կոլեկցիոն այգու տնկարկներում, վազերի 8 տարեկան հասակում: Շիվը` /18սմ/ գագաթը` թույլ ոստայնանման թավով, դեղնականաչավուն, համարյա սպիտակավուն, բաց գինեկարմիր երիզով: Մատը` լրիվ հասունացած ժամանակ բաց դեղին, հանգույցները շագանակագույն: Տերնը` միջակ մեծության, 16,0սմ միջին երկարությամբ, 15,7սմ միջին լայնությամբ, կլորավուն, հնգաբլթակ, թույլ արտահայտված ենթաբլթակներով, խորը կտրտված: Թիթեղը ձագարաձն-ջրհորդանման, դեպի վեր բարձրացած, երբեմն քիչ ներքն խոնարհված եզրերով, մուգ կանաչավուն, դեղնավուն, թույլ երանգով, գրեթե առանց փայլի, թույլ ալիքավոր ն մանր բշտիկավոր կամ համարյա հարթ, լերկ, տակի կողմից` ջղերի ելակետում, խմբավորված կարճ խոզամազերով: Ջղերը` բաց կանաչ, կիսով չափ կամ հիմքում մուգ գինեկարմիր: Վերին կտրվածքները` շատ խորը, բաց ն փակ: Ներքին կտրվածքները` համեմատաբար ծանծաղ, բաց, քնարաձն, համարյա զուգահեռ կողերով, սրացած հատակով: Կոթունային կտրվածքը` բաց, խորը, կամարաձն /աղեղնաձն/, երբեմն մեկ կամ երկու կողմից հասարակ խթանով: Բլթակների ծայրատամները` եռանկյունաձն, կլորացած գագաթով: Կողային ատամները` սղոցանման, միակողմանի կորնթարդ: Տերնակոթը` բաց կանաչ, համարյա համատարած մուգ գինեկարմիր բծերով կամ շերտերով, կլորավուն, լերկ, միջին ջղից կարճ կամ հավասար: Ծաղիկը` երկսեռ: Առէջները` 5-6, առէջաթելերը` 1/3 անգամ վարսանդից երկար, սերմնարանը` սափորաձն, սռնին` միջակ երկարության, գլանաձն, սպին` միջակ զարգացած, գլխարկաձն ն ափսեանման ակոսով:

Ողկույզը` մեծ, 19,8-26,0սմ երկարությամբ, 10,7-18,0սմ լայնությամբ, հիմնականում կոնաձն, երկու կողմից թնավոր, երբեմն ճյուղավոր, խիտ, երբեմն նոսր (նկ. 34): Պտուղը` շատ մեծ, 23,0-34,0մմ երկարությամբ, 15,0-24,0մմ լայնությամբ, երկարացած գլանաձն կամ ձվաձն, գինեկարմիր երանգով, դեղնականաչավուն, արնավառ պտուղները մուգ գինեկարմիր: Մաշկը` հաստ, էլաստիկ, մոմաշերտը` նուրբ: Պտղամիսը` մսալի-հյութալի: Սերմերը` 0-2, հաճախ 1 հատ, բավական խոշոր պտուղներն առանց սերմի /թեփուկներ/: Սերմը` մեծ, մոխրագույն, գինեկարմիր երանգով: Խալազան` էլիպսաձն, խորը ընկած կամ գոգավոր: Կտուցը` երկար, բաց շագանակագույն:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Կարմիր իծապտուկ սորտը դասվում է սեղանի ուշահաս սորտերի շարքին: Աճեցողությունը` միջակից բարձր: Վեգետացիայի վերջին մատերը փայտացած են լինում 74,0-82,0 տոկոսի չափով: Բերքատվությունը` բարձր, հեկտարի հաշվով 98,0-130 ցենտներ: Պտղաբերող շիվերը կազմում են 38,5-54,5 տոկոս, մեկ պտղաբերող շիվի վրայի ողկույզների թիվը` 1,0, պտղաբերության գործակիցը` 0,38-0,54: Ողկույզի միջին կշիռը` 287-502գ: Հասունացած պտուղների շաքարայնությունը սեպտեմբերի վերջին կազմում է 20,8-24,0 9, տիտրվող թթվությունը` 4,0-5,3 գ/լ: Փոխադրունակությունը` բարձր: Պտղի պտղակոթից պոկվելու ամրությունը կազմում է միջինը 254գ, մաշկի դիմադրողականությունը` 3011գ: Բերքը կարելի է օգտագործել թարմ վիճակում, կոմպոտ պատրաստելու ն ձմռանը պահելու համար: Շրջանացված է Արարատյան հարթավայրում ն նրա նախալեռնային գոտում:

Նկ. 34. Կարմիր իծապտուկ

ԿԱՐՄԻՐ ԿԱԽԱՆԻ

Հոմանիշներն են`. «Ալախկի»՝ Երնանում ն նրա շրջակայքում, «Սողոմոնի»՝ Աշտարակի տարածքում, «Կարմիր Սահարի» ն «Մխիթարի»՝ էջմիածնի տարածքում, «Կարմիր Միլաղ»՝ Արտաշատի տարածքում: Ռոլլովը (1901թ.) Կարմիր Կախանին նկարագրում է Վարդագույն Սահաբի անունով: Սորտը Ալախկի անունով հիշատակվում է մինչն այժմ հրատարակած գրականության ն պաշտոնական գրությունների մեջ: «Կարմիր Կախանի» ն «Կարմիր Միլաղ» անունը տրվել է շնորհիվ նրա, որ կարմրավուն, լավ կախանի խաղող է: Կարմիր Կախանին սահմանափակ քանակությամբ մշակվում է տնամերձերում:

ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Կարմիր Կախանու բուսաբանական նկարագրությունը կատարված է Հայկական ՍՍՀ գիտությունների ակադեմիայի Գինեգործության ն այգեգործության նախկին ինստիտուտի փորձնական բազայի II ագրոհողամասի կոլեկցիոն տնկարկում ն ստուգված է Երնանի շրջակայքի այգիներում: Շիվը՝ առաջին ն երկրորդ տերններից կազմված գագաթը՝ կանաչա-դեղնավուն, լերկ, ջղերի երկարությամբ թույլ ոստայնոտ: Առաջին ն երկրորդ տերնների վերին մակերեսը՝ բշտիկավոր: Բոլոր տերնները՝ գինեկարմիր երանգով, տեղ-տեղ ավելի ինտենսիվ: Ատամների եզրերը ն նրանց վերջավորությունները՝ գինեկարմիր: Շիվի առանցքը՝ լերկ ն գունավորված գինեկարմիր գույնով: Մատը՝ միջնահանգույցը՝ դարչնագույն, կարմրավուն երանգով, ավելի մուգ երկարավուն շերտերով, հանգույցները՝ դարչնագույն, կարմիր կամ կարմրա-դարչնագույն երանգով: Տերնը` կլորավուն, հնգաբլթակ, երբեմն եռաբլթակ: Ծայրի բլթակը եռանկյունաձն, լայն հիմքով: Թիթեղը՝ հաստ, կանաչ, դեղնավուն երանգով, համարյա փայլատ, մակերեսը՝ հարթ, հազվադեպ՝ թույլ բշտիկավոր, ջղերն ինչպես վերին, նույնպես ն տակի մակերեսի վրա՝ գունատ-կանաչավուն, հիմքում՝ վարդագույն կամ բաց-կարմիր: Տերնի ծայրերը երբեմն դեպի վեր բարձրացրած: Վերին կտրվածքները՝ միջակ խորությամբ, սովորաբար փակ, երբեմն բաց: Փակ կտրվածքները՝ առանց լուսանցքի կամ էլիպսաձն լուսանցքով ն սրած հատակով, երբեմն նեղ, իլիկաձն լուսանցքով: Բաց կտրվածքները՝ քնարաձն, համարյա զուգահեռ կողմերով, սրած հատակով, իսկ երբեմն Մ-ձնի: Ներքին կտրվածքները՝ մեծ մասամբ բաց, հազվադեպ՝ փակ: Բաց կտրվածքները՝ քնարաձն, նեղ բերանով ն սուր հատակով, երբեմն ճեղքաձն կամ Մ-ձնի, իսկ փակերը՝ նեղ էլիպսաձն (իլիկաձն) լուսանցքով կամ առանց լուսանցքի: Կոթունային կտրվածքը՝ բնական դրությամբ թիթեղի ձագարաձնության հետնանքով՝

փակ, էլիպսաձն լուսանցքով, արհեստական հարթած տերնների մոտ կտրվածքը՝ բաց քնարաձն: Ծայրի ատամները՝ եռանկյունաձն, սուր գագաթներով: Մյուս ատամները եռանկյունաձն, նկատելիորեն կլորացված գագաթներով, երբեմն եռանկյունի աղեղնաձն կողմերով: Ներքին ն վերին մակերեսները՝ լերկ, ջղերը՝ մազոտ: Կոթունը՝ լերկ, դեղնականաչավուն գույնի, գինեկարմիր երանգով, միջին ջղից մի փոքր կարճ: Աշնանը տերնները՝ կարմրա-դեղնավուն գույնի: Ծաղիկը՝ ֆունկցիոնալ իգական, առէջների թիվը՝ 4-6 հատ: Առէջաթելերը՝ համեմատաբար կարճ ն ուղղված դեպի ցած: Վարսանդը՝ սեղմված գլանաձն, ընդերկայնական ակոսներով: Սպին՝ թույլ զարգացած ն ոչ ճյուղավորված: Կոկոնների գագաթը՝ գինեկարմիր գույնի: Ողկույզը՝ խոշոր, 20-31սմ երկարությամբ, 11-22սմ լայնությամբ, կոնաձն, թնավոր, երբեմն գլանա-կոնաձն, բավականին խիտ կամ նոսր (ողկույզի խտությունը կախված է փոշոտումից: Փոշոտման նորմալ պայմաններում ստացվում են բավականին խիտ ողկույզներ) (նկ. 35): Պտուղը՝ խոշոր, 18,5մմ-ից մինչն 33,1մմ երկարությամբ, հիմնականում գլանաձն կամ տակառաձն, կարմրա-մանուշակագույն, մաշկը՝ հաստ մոմաշերտով, առաձգական, պտղամսից դժվարությամբ անջատվող: Պտղամիսը՝ մսալի, ղրճղրճան, համը՝ չափավոր քաղցր, հյութը՝ անգույն: Սերմը՝ 7,0մմ երկարությամբ, կտուցի երկարությունը՝ 2,3մմ, մարմինը՝ ձվաձն:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Կարմիր Կախանին ուշահաս սորտ է: Պտղալիցը նկատվում է օգոստոսի սկզբներին, իսկ հասունացումը տնում է մինչն խաղողի մասսայական բերքահավաքը, մինչն հոկտեմբեր: Ողկույզի ծայրերին գտնվող պտուղները երբեմն լրիվ չեն գունավորվում ն ամբողջովին չեն հասունանում: Աճեցողությունը` միջակ ն միջակից բարձ: Առաջին ն լրիվ պտղատվության շրջանները: Արարատյան հարթավայրի այգիներում, միամյա արմատակալներով տնկած վազերը առաջին բերքը տալիս են տնկելուց հետո 3-րդ-4-րդ տարում, լրիվ բերքատվության են անցնում 6-րդ, 7-րդ տարուց ոչ շուտ: Բերքատվությունը: Կարմիր Կախանու բերքատվությունը բարենպաստ փոշոտման ն վազերի ու հողի կանոնավոր խնամքի դեպքում կարելի է բարձր համարել: Վազը միջին հաշվով տալիս է 6կգ բերք: Հեկտարի վրա վերահաշված, համատարած տնկարկներում (2666 վազ տնկելու դեպքում) բերքատվությունը մեկ հեկտարից` մոտ 16 տոննա: Նորմալ ծաղկաթափ ն մանրապտղություն:Կարմիր Կախանու ծաղկաթափը, մեծ չափերով, կատարվում է նրա ֆունկցիոնալ իգական տիպի ծաղիկների խաչաձն անբավարար փոշոտման հետնանքով, որն

առանձնապես նկատելի է օդերնութաբանական անբարենպաստ պայմանների ժամանակ: Խառը տնկումների դեպքում ծաղկաթափն ու մանրապտղությունը, բնական պայմաններում, տատանվում է 49-87-ի սահմաններում, որի հետնանքով տարբեր խտության ողկույզներ են ստացվում: Սովորաբար Կարմիր Կախանին մշակվում է խառը տնկարկներում, ուստի բնական պայմաններում փոշոտումը բավական նորմալ է լինում, ստացվում են մեծ ու խոշոր ողկույզներ՝ 70-110 պտուղներով, իսկ լավ փոշոտման պայմաններում ողկույզների կշիռը երբեմն կարող է հասնել մինչն 1,5 կգ-ի: Փոշոտիչներ: Կարմիր Կախանին մեծավմասամբ տնկվում է խաղողի տեղական Ոսկեհատի, Սպիտակ ն Վարդագույն Երնանիների (Քիշմիշների), Մսխալու, Արարատի ն այլ երկսեռ ծաղիկներ ունեցող սորտերի հետ, որոնց մեծագույն մասը, ըստ ծաղկման ժամանակի ն ըստ ծաղկման փուլերի, զուգադիպում են Կարմիր Կախանու հետ, հանդիսանալով նրա լավ փոշոտիչները: Հետնաբար, Կարմիր Կախանին բնական պայմաններում` Սպիտակ ն Վարդագույն Երնանիների, Ոսկեհատի, Արարատի հետ խառը տնկված, նորմալէ պտղաբերում: Առավել կարնոր է, որպեսզի Կարմիր Կախանի սորտի ն երկսեռ ծաղիկներով այլ փոշոտիչ սորտերի ծաղկման փուլի տնողությունը լրիվ համընկնի: Դիմացկունությունը հիվանդություններին ու վնասատուներին ն բնության արհավիրքներին: Կարմիր Կախանին ուժեղ կերպով տուժում է միլդյույից: Միլդյուն վնասում է նրա շիվերին, տերններին ն ողկույզներին: Օիդիումը վնասում է ողկույզների 75-ից ավելին: Ողկուզակերը վնասում է մինչն 50-ի չափով, երբ Երնանին, Մսխալին, Ճիլարը ն Կախեթը վնասվում են 25-ի չափով: Միայն Ոսկեհատն է, որ ավելի ուժեղ է տուժում: Ոսկեհատի պտուղները վնասվում են մինչն 100-ի չափով: Կարմիր Կախանին հողային պայմանների նկատմամբ առանձնապես պահանջկոտ չէ: Հաջողությամբ աճում ն պտղաբերում է ինչպես հարթավայրային բերրի, նույնպես ն քարքարոտ, կրահարուստ հողերում: Վերջին դեպքում ստացվում են թեն մի փոքր մանր, սակայն ավելի բարձրորակ պտուղներ: Իր ցրտադիմացկունությամբ Կարմիր Կախանին մոտենում է Վիտիս Վինիֆերա տեսակին պատկանող բարձրորակ սորտերին:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Խաղողի մեխանիկական կազմությունը: Բնորոշվում է որպես սեղանի խաղող: Ողկույզի միջին կշիռը` կախված փոշոտման արդյունավետությունից, կարող է տատանվել 466,0-ից 639,9գ, պտղամիսը ն հյութը՝ 95,6, չանչը՝ 1,1-1,8, մաշկը՝10,9-11,8, սերմերը՝ 1,1-1,8: 100 պտղի կշիռը՝

474,6-675,0գ: 100 սերմի կշիռը՝ 3,3-5,1գ: Բարեհաջող տարիներին շաքարայնությունը հասնում է 21,0գ/100սմ3-ի, տիտրվող թթվությունը` 4,4գ/դմ3: Կարմիր Կախանու օգտագործումն ու արտադրական հատկությունները: Հանրապետությունում քիչ տարածված, բավականին արժեքավոր սեղանի խաղող է: Օգտագործվում է նախ հասունացման շրջանում, գլխավորապես թարմ վիճակում, ապա ձմռան ընթացքում որպես պահունի խաղող: Կարմիր Կախանին թեն շատ համեղ չի, այնուամենայնիվ, իր գեղեցիկ ն խոշոր պտուղների համար սիրված է որոշ սպառողների կողմից ու իր ողկույզների գեղեցկությամբ ընդունակ է մրցելու սեղանի խաղողների լավագույն սորտերի հետ:

Նկ. 35. Կարմիր կախանի

ԿԱՐՄԻՐ ԿՈԹԵՆԻ

Մասնակի տեղաբաշխված է Հայաստանի հանրապետության Զանգեզուրի գոտու Գորիսի տարածքում: Պատկանում է էկոլոգո-աշխարհագրական արնելյան խմբին:

ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Սորտը նկարագրված է Գորիսի Այգեձոր, Ձորաշեն ն Խնձորեսկ գյուղերի հին այգիներում, վազերի 80-100 տարեկան հասակում: Շիվը` գագաթը բաց կանաչ, լերկ: Նոր բացված տերնները` բաց կանաչ, գինեկարմիր: Մատը` լրիվ հասունացած ժամանակ կարմրավուն, հանգույցները` ավելի մուգ շագանակագույն, միջհանգույցները` բաց շագանակագույն, թույլ վարդագույն երանգով: Տերնը` միջակ մեծությամբ, հազվադեպ մեծ, 13.9-17.5սմ երկարությամբ, 11.5-18.2սմ լայնությամբ, կլորավուն, միջակ, խորը կտրտված, հնգաբլթակ, ենթաբլթակներով, թույլ ձագարանման կամ ջրհորդանման: Թիթեղը. վերին մակերեսը` մուգ կանաչ, թույլ ցանցանման կնճռոտված, հազվադեպ` բշտիկավոր կամ ծալքավոր, տակի կողմից` կանաչ, ծածկված հազիվ նշմարելի խոզամազերով, որոնք ջղերի վրա շատանում են: Վերին կտրվածքները` միջակ խորությամբ, հազվադեպ` խորը, բաց, քնարաձն, համարյա զուգահեռ կողերով, սուր հատակով, երբեմն` հազիվ նշմարելի ն անկյունաձն կամ փակ, համարյա առանց լուսանցքի, հազվադեպ` նեղ ն լայն էլիպսաձն կամ կլոր լուսանցքով: Ներքին կտրվածքները` ծանծաղ, հազվադեպ` խորը, բաց, հազիվ նկատելի կամ անկյունաձն, քնարաձն, համարյա զուգահեռ կողերով, սուր կամ սրացած հատակով, հազվադեպ` ճեղքանման կամ փակ, համարյա առանց լուսանցքի ն նեղ էլիպսաձն լուսանցքով: Կոթունային կտրվածքը` բաց, կամարաձն կամ քնարաձն, սուր հատակով կամ փակ, նեղ էլիպսաձն լուսանցքով, հազվադեպ` էլիպսաձն, կլոր լուսանցքով: Բլթակների ծայրի ատամները` եռանկյունաձն, կլորավուն գագաթով: Կողային ատամները` եռանկյունաձն, սղոցանման, կլորավուն գագաթով, կորնթարդ կողերով: Տերնակոթը` գինեկարմիր, լերկ, միջին ջղից կարճ: Աշնանային գունավորումը` կարմիր: Ծաղիկը` երկսեռ: Առէջները` հինգ, առէջաթելերը` մի փոքր բարձր վարսանդից, սերմնարանը` նեղ կոնաձն, միջակ երկարությամբ կամ կարճ սռնակով, սպին` գլխարկավոր:

Ողկույզը` մեծ, 18.6-26.1սմ երկարությամբ, 13.5-16.2սմ լայնությամբ, գլանակոնաձն կամ կոնաձն, ճյուղավոր, միջակ խտությամբ կամ համարյա խիտ: Ողկուզակոթը` 2.0-5.5սմ երկարությամբ, կարմիր (որից առաջացել է կարմիր Կոթենի անունը): Պտղակոթը` 6-9մմ երկարությամբ, միջակ հաստությամբ, բաց կանաչ, գորտնուկոտ, բարձիկը` խիտ գորտնուկոտ (նկ. 36): Պտուղը` միջակ մեծությամբ, հազվադեպ` մեծ, 13.0-20.0մմ երկարությամբ. 13.0-19.0մմ լայնությամբ, կլորավուն, սն: Պտղամաշկը` միջակ հաստությամբ, թույլ ամրությամբ, ծածկված չափավոր մոմաշերտով: Պտղամիսը` հյութալի, համը` դուրեկան, ներդաշնակ: Սերմերը` 1-4, հաճախ 2 հատ: Սերմը` միջակ մեծությամբ, բաց շագանակագույն, թույլ էլիպսաձն կամ կլորավուն: Խալազան` թույլ էլիպսաձն, հազվադեպ` ձվաձն, ներս կամ դուրս ընկած: Կտուցը` միջակ երկարությամբ, կոնաձն կամ գլանաձն:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Կարմիր Կոթենին գինու միջաուշահաս սորտ է: Վեգետացիայի տնողությունը` բողբոջման սկզբից մինչն պտղի լրիվ հասունացումը, տնում է 136-152 օր: Աճեցողությունը` միջակից բարձր: Վեգետացիայի վերջում մատերը հասունանում են 70.7-83.79-ով: Բերքատվությունը` բարձր, հեկտարի հաշվով տալիս է 240-260 ցենտներ բերք: Պտղաբերող շիվերը կազմում են 48.48-73.339, մեկ պտղաբերող շիվի վրայի ողկույզների թիվը` 1.00-1.31, պտղաբերության գործակիցը` 0.63-0.73: Ողկույզի միջին կշիռը` 155-255գ: Տնտեսա-տեխնոլոգիական հատկություններով Կարմիր Կոթենին պատկանում է գինու սորտերի շարքին: ՄԵԽԱՆԻԿԱԿԱՆ ԿԱԶՄԸ` (ողկույզի կշռի համեմատությամբ) պտղամիսը ն հյութը` 88.04, չանչը` 6.0, մաշկը` 3.55, սերմերը` 2.419: 100 պտղի կշիռը` 170-180գ: 100 սերմի կշիռը` 2.67գ: Հասունացած պտուղներն ունեն բավարար քաղցրություն ն չափավոր թթվություն: Սեպտեմբերի վերջին կամ հոկտեմբերի սկզբին շաքարայնությունը կազմում է 19-22գ/100սմ , տիտրվող թթվությունը` 7-9գ/դմ : Մասնագիտացված է սեղանի կարմիր գինի պատրաստելու ն տեղում թարմ օգտագործման համար:

Նկ. 36. Կարմիր Կոթենի

ԿԱՐՄՐԱՀՅՈՒԹ

Ստացվել է Հադիսի սորտի ն «Ամուրական 2 Չորնի սլադկի» էլիտային սերմնաբույսի խաչաձնումից: Հեղինակ՝ Ս. Հ. Պողոսյան:

ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Նկարագրված է Խաղողագործության, գինեգործության ն պտղաբուծության գիտահետազոտական նախկին ինստիտուտի Մերձավանի փորձարարական բազայի տնկարկներում, վազերի 10-12 տարեկան հասակում: Շիվը՝ (19,0սմ) գագաթը՝ լերկ, բաց կանաչ, գինեկարմիր երիզով: Նոր բացվող տերնները բաց կանաչ, գինեկարմիր եզրերով, տակի կողմից ոստայնանման թավով: Հաջորդ տերնները՝ կանաչ, բաց գինեկարմիր եզրերով, տակի կողմից ավելի ուժեղ ոստայնանման թավով: Առանցքը կանաչ, արնի կողմում ողջ երկարությամբ գինեկարմիր շերտերով, հազիվ նշմարելի ոստայնանման թավով: Մատը՝ կլորավուն, լրիվ հասունացած ժամանակ ամբողջ երկարությամբ մուգ կարմիր, հանգույցները՝ համարյա նույն գույնի, միջհանգույցները՝ կարճ: Տերնը՝ միջակ մեծության, 15,2սմ միջին երկարությամբ, 16,0սմ միջին լայնությամբ, կլորավուն, հնգաբլթակ, թույլ արտահայտված ենթաբլթակներով, խորը կտրտված: Թիթեղը՝ ձագարաձն-ջրհորդանման, վերին կողմից մուգ կանաչ, ցանցանման կնճռոտված, համարյա առանց փայլի, լերկ, տակի կողմից բաց կանաչ, ջղերի երկարությամբ կարճ խոզամազերով պատած, որը հիմքում խտանում է: Ջղերը` կիսով չափ գինեկարմիր:Վերին կտրվածքները՝ խորը ն շատ խորը, փակ ն բաց: Բաց կտրվածքները՝ քնարաձն, համարյա զուգահեռ կողերով, սրացած հատակով, հազվադեպ ճեղքանման: Փակ կտրվածքները՝ ձվաձն կամ էլիպսաձն լուսանցքով, սրացած հատակով: Ներքին կտրվածքները՝ միջակ խորությամբ ն խորը, բաց, քնարաձն, համարյա զուգահեռ կողերով, սրացած հատակով: Հազվադեպ փակ, ճեղքանման կամ եռանկյունաձն լուսանցքով, սրացած հատակով: Կոթունային կտրվածքը՝ բաց, կամարաձն, կլորավուն, հազվադեպ սուր հատակով: Բլթակների ծայրի ատամները՝ եռանկյունաձն, լայնացած հիմքով: Կողային ատամները եռանկյունաձն, սղոցանման: Տերնակոթը բաց կանաչ, ամբողջ երկարությամբ գինեկարմիր շերտերով, թույլ թավոտ, միջին ջղից երկար, հազվադեպ հավասար: Ծաղիկը՝ երկսեռ:

Ողկույզը՝ միջակ մեծության, 15,6 -17,5սմ երկարությամբ, 9,9 12,2սմ լայնությամբ, կոնաձն, երբեմն ճյուղավորված, միջակ խտության ն խիտ (նկ. 37) : Պտուղը` միջակ մեծության, 15,1-16,4մմ երկարությամբ, 14,514,6մմ լայնությամբ, էլիպսաձն-կլորավուն, սն: Մաշկը՝ հաստ: Պտղամիսը՝ կարմիր ներկված, հյութալի, դուրեկան համով: Սերմերը` 1-4, հաճախ 3 հատ: Սերմը՝ միջակ մեծության ն փոքր, կլորավուն, մոխրագույն, գինեկարմիր երանգով:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Կարմրահյութը դասվում է գինու խաղողի ուշահաս սորտերի շարքին: Վեգետացիայի տնողությունը` բողբոջման սկզբից մինչն պտղի լրիվ հասունացումը, կազմում է 154-164 օր: Աճեցողությունը՝ ուժեղ: Վեգետացիայի վերջում մատերը հասունանում են 75,0 - 85,09-ի չափով: Օժտված է համեմատաբար բարձր ցրտադիմացկունությամբ: Բերքատվությունը՝ բարձր, 160-185 ցենտներ հեկտարի հաշվով: Պտղաբերող շիվերը կազմում են 82,0-98,09, մեկ պտղաբերող շիվի վրայի ողկույզների թիվը՝ 1,4-1,6, պտղաբերության գործակիցը՝ 1,26-1,3: Ողկույզի միջին կշիռը՝ 237-326գ: ՄԵԽԱՆԻԿԱԿԱՆ ԿԱԶՄԸ՝ (ողկույզի կշռի համեմատությամբ) պտղամիսը ն հյութը` 86,6, չանչը՝ 5,4, մաշկը՝ 4,9, սերմեր՝ 3,19: 100 պտղի կշիռը՝ 200-240գ:100 սերմի կշիռը՝ 3,15-3,3գ: Հասունացած պտուղների շաքարայնությունը, սեպտեմբերի երկ3 րորդ կեսին կազմում է 23,6-26,0գ/100սմ , տիտրվող թթվությունը՝ 6,73 7,5գ/դմ : Օգտագործվում է բարձր որակի քաղցր գինի պատրաստելու համար: Շրջանացված է Արարատյան հարթավայրի, նրա նախալեռնային գոտու ն Հյուսիս-արնելյան շրջաններում:

Նկ. 37. Կարմրահյութ

ՀԱԴԻՍԻ Ստացվել է բնական պայմաններում ընտրության միջոցով: Սկզբնական՝ մայրական վազը, հայտնաբերված է Կոտայքի շրջանի Հադիս լեռան լանջին, ծովի մակերնույթից մոտ 1650 մետր բարձրության վրա գտնվող ժայռի վրա: Ենթադրվում է, որ վազն առաջացել է տեղական կուլտուրական խաղողի սերմից, որը թռչունները գցել են ժայռի ճեղքի մեջ: Ըստ շրջակայքի բնակիչների վկայության, ժայռի վրա վազի գոյությունը շատ վաղուց է հայտնի: 1949 թվականից սերմնաբույսը բազմացվել է Այգեգինեգործության ն պտղաբուծության գիտահետազոտական ինստիտուտի Մերձավանի փորձարարական բազայում ն 1955 թվականին` բազմակողմանի ուսումնասիրությունների հիման վրա, հաստատվել է որպես նոր սորտ: Հեղինակներ՝ Ս.Հ.Պողոսյան, Ս.Ս.Խաչատրյան: Ըստ էկոլոգո-աշխարհագրական խմբավորման դասվում է արնելյան սորտերի խմբին:

ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Սորտը նկարագրված է Այգեգինեգործության ն պտղաբուծության գիտահետազոտական նախկին ինստիտուտի Մերձավանի փորձարարական բազայի տնկարկներում, վազերի 9-10 տարեկան հասակում: Շիվը՝ (15-19սմ) գագաթը՝ թույլ թաղիքանման թավոտությամբ, մոխրա-կանաչագույն, գինեկարմիր երիզով: Նոր բացվող տերնները՝ կանաչ, գինեկարմիր երանգով, թույլ, հազիվ նշմարելի ոստայնանման թավոտությամբ, ջղերը մուգ գինեկարմիր: Առանցքը՝ կանաչ, գինեկարմիր շերտերով, թույլ ոստայնանման թավով: Մատը՝ լրիվ հասունացած ժամանակ մուգ գինեկարմիր, հանգույցները՝ նույն գույնի: Տերնը՝ միջակ մեծությամբ ն փոքր, 15,0սմ միջին երկարությամբ, 13,4սմ միջին լայնությամբ, կլորավուն, հնգաբլթակ, լավ արտահայտված ենթաբլթակներով: Թիթեղը՝ կանաչ, հարթ, թույլ փայլով, ջրհորդանման-ձագարաձն, լերկ, տակի կողմից կարճ խոզամազերով, ջղերը՝ կիսով չափ ներկված գինեկարմիր: Վերին կտրվածքները՝ խորը, երբեմն շատ խորը, փակ, ձվաձն լուսանցքով, սրացած հատակով, երբեմն բաց, ճեղքանման: Ներքին կտրվածքները՝ խորը, փակ, նեղ էլիպսաձն լուսանցքով, սրացած հատակով, երբեմն բաց, քնարաձն, նեղ, իրար մոտեցող շուրթերով, սուր հատակով: Կոթունային կտրվածքը՝ բաց, քնարաձն, սուր հատակով:

Բլթակների ծայրի ատամները՝ եռանկյունաձն, լայն հիմքով: Կողային ատամները՝ եռանկյունաձն-սղոցանման, երբեմն միակողմանի կորնթարդ: Տերնակոթը՝ մուգ գինեկարմիր, միջին ջղից կարճ, երբեմն նրան հավասար: Ծաղիկը՝ երկսեռ: Ողկույզը՝ մեծ, 19,4-22,5սմ երկարությամբ, 11,6-13,0սմ լայնությամբ, կոնաձն, հաճախ չորս կողմից հավասար ճյուղավորված, խիտ (նկ.38): Պտուղը՝ միջակ մեծությամբ, 14,0-16,0մմ երկարությամբ, 14,05,0մմ լայնությամբ, կլորավուն, սն: Մաշկը՝ բարակ, բայց բավական ամուր, պատած չափավոր մոմաշերտով: Պտղամիսը՝ հյութալի, սերմերից ն մաշկից հեշտ անջատվող, համը՝ դուրեկան, հորմոնիկ, հյութը՝ անգույն: Սերմերը՝ 2-3 հատ: Սերմը՝ միջակ մեծությամբ, բաց շագանակագույն, կլորավուն կամ քիչ երկարացած: Խալազան՝ էլիպսաձն, ներս ընկած: Կտուցը՝ կարճ, սուր:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Հադիսին դասվում է գինու խաղողի միջին-ուշահաս սորտերի շարքին: Վեգետացիայի տնողությունը` բողբոջման սկզբից, մինչն պտղի լրիվ հասունացումը, կազմում է 140-145 օր: Աճեցողությունը՝ միջակից բարձր: Վեգետացիայի վերջում մատերը հասունանում են 89,0-95,39-ի չափով: Բերքատվությունը՝ բարձր, հեկտարի հաշվով տալիս է 255-270 ցենտներ բերք: Պտղաբերող շիվերը կազմում են 76-909, մեկ պտղաբերող շիվի վրայի ողկույզների թիվը՝ 1,13 -1,34, պտղաբերության գործակիցը՝ 0,9-1,0: Ողկույզի միջին կշիռը՝ 286-290գ: Օժտված է փոխարինող աչքերից ն քնած բողբոջներից առատ բերք տալու ընդունակությամբ: Համեմատաբար ցրտադիմացկուն է: Տնտեսա-տեխնոլոգիական հատկություններով տիպիկ գինու սորտ է: ՄԵԽԱՆԻԿԱԿԱՆ ԿԱԶՄԸ՝ (ողկույզի կշռի համեմատությամբ) պտղամիսը ն հյութը՝ 88,89, չանչը` 4,79, մաշկը` 3,49, սերմերը՝ 2,99: 100 պտղի կշիռը՝ 175գ: 100 սերմի կշիռը՝ 3.2գ: Հասունացած պտուղներն ունեն բարձր քաղցրություն ն չափավոր թթվություն: Սեպտեմբերի երկրորդ տասնօրյակի սկզբին շաքարայնու3 թյունը կազմում է 24,0-25,0գ/100սմ , տիտրվող թթվությունը՝ 7,2-7,8գ/դմ : Արարատյան դաշտավայրի պայմաններում օգտագործվում է բարձրորակ քաղցր կարմիր գինի պատրաստելու համար: Ավելի բարձրադիր շրջաններում կարող է լավ որակի սեղանի գինի տալ:

1959 թ. Հադիսին մտել է ՀՀ տեխնիկական խաղողի սորտերի մեջ ն շրջանացված է Արարատյան ու Կենտրոնական գոտիների այգեգործական տարածքներում:

Նկ. 38. Հադիսի

ՀԱՂԹԱՆԱԿ

Ստեղծվել է նախկին Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուտի, այժմ ՀԱԱՀ, խաղողի սելեկցիայի պրոբլեմային գիտահետազոտական լաբորատորիայում` Սորոկ Լետ Օկտյաբրյա (Կոպչակ » Ալիկանտ Բուշե) ն Սափերավի սորտերի տրամախաչումից: Հեղինակներն են` Պ.Կ.Այվազյան, Գ.Պ.Այվազյան: 1977թ-ին հաստատվել է նախկին խորհրդային միության պետական սորտափորձարկման հանձնաժողովի կողմից, որպես խաղողի նոր սորտ: Շրջանացված է Արարատյան հարթավայրում, նրա նախալեռնային գոտու ցածրադիր մասերում ն Սյունիքի մարզում: Տարածված է նան ԼՂՀ-ում:

ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Շիվը` գագաթը բաց կանաչ, վառ գինեկարմիր եզրագծով: Երիտասարդ տերնները բաց կանաչ են, մուգ գինեկարմիր եզրագծով: Երեսի կողմից պատված ոստայնանման, իսկ տակից` թաղիքանման ն խոզամազային թավով: Շիվի առանցքը գրեթե լերկ է, ոստայնանման թավի հետքերով, բաց կանաչ, հիմքում համարյա ամբողջովին մուգ գինեկարմիր գունավորմամբ: Մատը` համարյա սպիտակ է, մոխրագույն երանգով, հանգույցները դեղնադարչնագույն: Տերնը` միջին մեծության, երկարությունը 16.7սմ, լայնությունը` 17.9սմ, համարյա կլորավուն, հնգաբլթակ, խորը ն միջին չափով կտրտված: Տերնաթիթեղը ջրհորդանման ձագարաձն, վերին երեսը ցանցակնճռոտ, տեղ-տեղ բշտիկավոր: Վերին կողային կտրվածքները խորը ն միջին փակ, լայն օվալաձն կամ էլիպսաձն լուսանցքով ն կլորավուն, հազվադեպ միատամ հատակով կամ բաց` քնարաձն սրված հատակով: Ներքնի կտրվածքները միջին կամ սաղր, փակ էլիպսաձն լուսանցքով, մերթ բաց են քնարաձն` գրեթե զուգահեռ կողմերով, մերթ նեղ են` սուր հատակով: Տերնակոթունային կտրվածքը փակ է, իլիկաձն լուսանցքով, հազվադեպ գրեթե առանց լուսանցքի: Բլթակների ծայրի ատամիկները եռանկյունաձն են, կլորացված գագաթով, իսկ եզրայինները` գմբեթանման լայն հիմքով: Տերնի ստորին մակերեսի ջղերը պատված են միջին խտության խոզամազաոստայնանման թավով:

Տերնակոթունը կենտրոնական ջղից կարճ է, երբեմն երկար, բաց կանաչ, արնի կողմից տեղ-տեղ գինեկարմիր գունավորմամբ: Տերնի աշնանային գունավորումը` գինեկարմիր: Ծաղիկը` երկսեռ: Ողկույզը` միջին մեծությամբ, երկարությունը` 17.0սմ, լայնությունը` 11.8սմ, գլանակոնաձն, միջին խտության (նկ. 39): Պտուղը` միջին մեծության, կլորավուն, սն, պատված խիտ մոմաշերտով: Պտղամաշկը միջին հաստությամբ: Պտղամիսը հյութալի, պտղահյութը ն պտղամիսը` ինտենսիվ գինեկարմիր: Սերմերի թիվը պտղում` 2-3 հատ: Սերմը` մանր, օվալաձն, գորշ դարչնագույն:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Դասվում է տեխնիկական շատ ուշահաս սորտերի խմբին: Պտուղների տեխնիկական հասունացումը` հոկտեմբերի առաջին-երկրորդ տասնօրյակներում: Վեգետացիայի տնողությունը` աչքերի բացման սկզբից մինչն պտուղների տեխնիկական հասունացումը` 165-170 օր, ավելի քան օ 3600 ակտիվ ջերմաստիճանների գումարի պայմաններում: Աճեցողությունը` միջինից բարձր: Վեգետացիայի վերջում մատերը շատ լավ են հասունանում: Բերքատվությունը` բերքառատ սորտ է, մեկ հեկտարից կարող է ապահովել 300 ն ավելի ցենտներ բարձրորակ խաղող: Հաղթանակի նորատունկ այգին շուտ է անցնում բերքատվության` տնկման երկրորդերրորդ տարում: Ցրտադիմացկունությունը նույնն է, ինչ Վիտիս Վինիֆերային պատկանող արժեքավոր սորտերինը: Աչքի է ընկնում սնկային հիվանդությունների ն ողկուզակերի նկատմամբ համեմատաբար բարձր դիմացկունությամբ: Այգեթաղ տարածքներում վազերը աշնանը թաղում են: Պտուղների լրիվ հասունացման ժամանակ պտղահյութի շաքա3 րայնությունը լինում է 20.0-21.0գ/100սմ , իսկ տիտրվող թթվությունը` 6.53 8.0գ/դմ : Բերքն օգտագործվում է սեղանի կարմիր ն աղանդերային բարձրորակ գինիներ ն բարձրորակ խաղողահյութ պատրաստելու համար: Արարատյան հարթավայրի ակտիվ ջերմաստիճանների բարձր գումարի պայմաններում, տեղական ն ներմուծված բոլոր սորտերի պտղահյութի թթվությունը շատ ցածր է լինում` 4.5-5.0գ/դմ3 ն հաճախ սեղանի գինիներ պատրաստելու համար կիտրոնաթթու է օգտագործվում: Հաղթանակը միակ սորտն է, որի տեխնիկական հասունացման ժամանակ պտղահյութի թթվությունը լրիվ բավարարում է շատ բարձր որակի սեղանի կարմիր, շամպայն կարմիր ն աղանդերային գինիների պատրաստման պահանջներին:

Արարատի մարզի Տափերական համայնքում գինեգործ Մ.Մանասարյանը Հաղթանակ սորտի խաղողից պատրաստում է «Տուշպա» մակնիշի սեղանի կարմիր բարձրորակ գինի, որն արտահանվում է արտաքին շուկա: Այդ գինիները 2001 ն 2002 թվականներին` Երնանում կայացած ալկոհոլային խմիչքների հանրապետական ն միջազգային ցուցահանդեսի փակ համտեսի մրցույթում, արժանացել են չորս ոսկե ն երկու արծաթե մեդալների:

Նկ.39. Հաղթանակ սորտի բերքատու շիվը

ՀԱՅԱՍՏԱՆ

Սորտը ստացվել է նախկին Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուտի, այժմ ՀԱԱՀ, խաղողի սելեկցիայի պրոբլեմային լաբորատորիայում, Նիմրանգ ն Իտալիա սորտերի տրամախաչումից: Հեղինակներ` Պ.Կ.Այվազյան, Գ.Պ.Այվազյան: 1979թ. սորտն ընդունվել է նախկին խորհրդային միության պետական սորտափորձարկման հանձնաժողովի կողմից: Շրջանացված է հանրապետության Արարատյան հարթավայրի նախալեռնային, Հյուսիս-արնելյան գոտիներում: Տարածված է նան Լեռնային Ղարաբաղում:

ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Շիվը` գագաթը բաց կանաչ, բրոնզագույն երանգով, ոստայնանման թավի հետքերով: Երիտասարդ տերնները բաց կանաչ, վերնի կոմից ոստայնանման թավի հետքերով, իսկ ներքնինը պատված է խոզամազա-ոստայնանման միջին խտությամբ թավով: Առանցքը` բաց կանաչ, արնի կողմից թույլ գինեկարմիր զոլերով: Մատը` հասունացած ժամանակ մոխրա-վարդագույն, հանգույցները` դարչնագույն: Տերնը` խոշոր, կլորավուն, հնգաբլթակ, խորը կտրտված, տերնաթիթեղը` ձագարանման, երբեմն թույլ ալիքավոր: Վերնի կողմը` ցանցակնճռոտ, երբեմն բշտիկավոր, վառ կանաչ, փայլուն: Վերնի կտրվածքները` խորը, փակ ձվաձն կամ եռանկյունաձն լուսանցքով, հազվադեպ բաց, քնարաձն, ներքին կտրվածքները` միջին խորությամբ, բաց, սուր երբեմն միատամ հատակով, հազվադեպ փակ են, լայն էլիպսաձն լուսանցքով: Տերնակոթունային կտրվածքը փակ էլիպսաձն լուսանցքով: Բլթակների ծայրի ատամիկները` եռանկյունաձն, կլորավուն գագաթով, եզրի ատամիկները` սղոցաձն: Տերնը ներքին կողմից` ջղերի ուղղությամբ պատված է թույլ խոզամազային թավով: Տերնակոթունը հաստ է, միջին ջղից քիչ երկար, բաց կանաչ, արնի կողմից գինեկարմիր բծերով ն զոլերով: Տերնի աշնանային գունավորումը` դեղին: Ծաղիկը` երկսեռ: Ողկույզը` խոշոր ն շատ խոշոր, 28,0սմ միջին երկարությամբ ն 15,0սմ միջին լայնությամբ, կոնաձն կամ գլանա-կոնաձն, երբեմն ճյուղավոր, միջին խտությամբ: Ողկուզակոթը` հաստ, փայտացող (նկ. 40): Պտուղը` խոշոր ն շատ խոշոր, կլորավուն, դեղնա-ոսկեգույն: Մաշկը` բարակ, թափանցիկ, խիտ մոմաշերտով պատված, հեշտ ուտվող: Պտղամիսը` հյութալի-մսալի, հաճելի համով ն թարմացնող թթվությամբ:

Սերմերի քանակը պտղում սովորաբար` 2 հատ: Սերմը` մանր, համարյա կլորավուն, դարչնագույն:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Հայաստանը դասվում է սեղանի ուշահաս սորտերի խմբին: Վեգետացիայի տնողությունը` բողբոջման սկզբից մինչն պտուղների լրիվ հասունացումը, Արարատյան հարթավայրի պայմաններում, տնում է 155-165 օր, այդ ժամանակահատվածի համար պահանջելով 3300-35000 ակտիվ ջերմաստիճանների գումար: Աճեցողությունը` միջակից բարձր: Վեգետացիայի վերջում մատերը հասունանում են լավ (84.09): Բերքատվությունը` սորտը սկսում է պտղաբերել տնկման 3-րդ տարվանից: Մեկ հեկտարից կարող է ապահովել 400-450ցենտներ բերք ն ավելի: Ողկույզի միջին կշիռը` 700գ: Բերքատու շիվերը կազմում են 679, շիվի պտղաբերության գործակիցը (Խ1)` 0.8, բերքատու շիվինը` (Խ2)` 2.2: Ցրտադիմացկունությունը, հիվանդությունների ն վնասատուների նկատմամբ դիմացկունությունը նույնն է, ինչ Վիտիս Վինիֆերայի արժեքավոր սորտերինը: Հանրապետության Հյուսիս-արնելյան շրջաններում, այս սորտի մշակության համար, լավագույն պատվաստակալներն են Բեոլանդիերի » Ռիպարիա Կոբեր 5ԲԲ ն 420Ա: ՄԵԽԱՆԻԿԱԿԱՆ ԿԱԶՄԸ` (ողկույզի կշռի համեմատությամբ) հյութը ն պտղամիսը` 91.0, մաշկը` 3.5, չանչը` 4.3, սերմերը` 1.29: Պտուղների հասունացման ժամանակ պտղահյութի շաքարայ3 նությունը լինում է 20.0գ/100սմ , տիտրվող թթվությունը` 6.4գ/դմ : Բերքն օգտագործվում է թարմ վիճակում, ձմռանը պահելու, հեռավոր վայրեր տեղափոխելու համար:

Նկ.40. Հայաստան

ՀԱՅՐԵՆԻՔ

Սորտը ստացվել է նախկին Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուտում, այժմ ՀԱԱՀ, Իտալիա ն անգլիական Մուսկատ Համբուրգյան սորտերի տրամախաչումից: Հեղինակներ` Պ.Կ.Այվազյան, Գ.Պ.Այվազյան: Հայրենիքը շրջանացված է հանրապետության Արարատյան հարթավայրում ն նախալեռնային գոտու ցածրադիր մասերում:

ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Շիվը` սպիտակականաչավուն, թույլ ոստայնանման թավով: Նոր բացված տերնները բաց բրոնզագույն, գինեկարմիր երանգով, երեսի կողմից` լերկ, տակի կողմից` պատած խոզամազերով, ոստայնանման թավի հետ խառը: Առանցքը` լերկ, բաց կանաչ, արնի կողմից մուգ գինեկարմիր գունավորման հետքերով: Մատը` միջհանգույցները մոխրադեղնավուն, հանգույցները` կարմըրամանուշակագույն: Տերնը` միջակ ն խոշոր, 18.1սմ միջին երկարությամբ, 18.2սմ միջին լայնությամբ, կլորավուն, 3-5 բլթականի, միջակ ն թույլ կտրտված: Թիթեղը` ջրհորդանման-ձագարաձն կամ ալիքավոր, կոշտ: Վերին մակերեսը մաղանման-կնճռոտված, տեղ-տեղ բշտիկավոր: Վերին կտրվածքները միջակ ն ծանծաղ, բաց, անկյուն կազմող կամ հազիվ նշմարելի, երբեմն քնարաձն, նեղ էլիպսաձն կամ իլիկաձն լուսանցքով: Ներքին կտրվածքները` ծանծաղ, բաց, հազիվ նշմարելի կամ անկյուն կազմող: Բլթակների ծայրի ատամները եռանկյունաձն, կլորացած գագաթով: Կողային ատամները` սղոցաձն, միակողմանի գոգավոր: Տերնի տակի թավը խիտ խոզամազոտ է: Կոթունը կարճ է կամ հավասար կենտրոնական ջղին: Տերնի աշնանային գունավորումը դեղին, տեղ-տեղ` գինեկարմիր բծերով: Ծաղիկը` երկսեռ: Ողկույզը` խոշոր ն շատ խոշոր, 26,0սմ երկարությամբ, 14,0սմ լայնությամբ, գլանակոնաձն, միջակ խտութամբ (նկ. 41): Պտուղը` շատ խոշոր, հակառակ ձվաձն, եռամաս, սեղմված գագաթով, սն, պատած խիտ մոմաշերտով: Մաշկը` բարակ, պտղամիսը մսալի, հաճելի համով: Սերմերի թիվը պտղում` երկու-երեք: Սերմը` միջակ մեծությամբ, երկարավուն-օվալ, շագանակագույն կարմրավուն երանգով:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Հայրենիքը դասվում է սեղանի խաղողի շատ ուշահաս սորտերի խմբին: Լրիվ հասունացումը տեղի է ունենում հոկտեմբերի առաջին տասնօրյակում: Վեգետացիայի տնողությունը` բողբոջման սկզբից մինչն պտուղների լրիվ հասունացումը, Արարատյան հարթավայրի պայմաններում, տնում է 155-165 օր: Աճեցողությունը` միջակ: Վեգետացիայի վերջում մատերը հասունանում են լավ: Բերքատվությունը` բարձր: Մեկ հեկտարից կարող է տալ 380-400 ցենտներ բերք ն ավելի: Ցրտադիմացկունությունը, հիվանդությունների ն վնասատուների նկատմամբ դիմացկունությունը նույնն է, ինչ Վիտիս Վինիֆերային պատկանող բարձրորակ սորտերինը: Այգեթաղ տարածքներում վազերը աշնանը թաղում են: Փոխադրունակությունը բարձր է: Հասունացած պտուղներն ունեն 19.8գ/100սմ շաքարայնություն ն 5.5գ/դմ տիտրվող թթվություն: Օգտագործվում է տեղում թարմ վիճակում, երկարատն պահպանելու ն արտաքին շուկա փոխադրելու համար:

Նկ.41. Հայրենիք սորտի բերքատու շիվը

ՀՈԿՏԵՄԲԵՐԻ

Սորտը ստացվել է նախկին Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուտի, այժմ ՀԱԱՀ, խաղողի սելեկցիայի գիտահետազոտական պրոբլեմային լաբորատորիայում, Միջին Ասիական Նիմրանգ ն Իտալիա սորտերի տրամախաչումից: Հեղինակներ` Պ.Կ.Այվազյան, Գ.Պ.Այվազյան: 1979թ. ընդունվել է նախկին Խորհրդային միության պետական սորտափորձարկման հանձնաժողովի կողմից:

ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Շիվը` դեղնա-կանաչավուն, թույլ գինեկարմիր երիզով, պատված թույլ ոստայնանման թավով: Նոր բացվող տերնները կանաչա-դեղնավուն են` բրոնզագույն երանգով: Երեսի կողմից պատված թույլ ոստայնանման թավով, տակի կողմից` ոստայնանման թավի հետ խառը խոզամազերով: Առանցքը` բաց կանաչ, արնի կողմից գինեկարմիր, լերկ: Մատը` միջհանգույցները կարմրա-վարդագույն, հանգույցները` մուգ մանուշակագույն: Տերնը` խոշոր ն միջակ, 17.7սմ միջին երկարությամբ, 18.8սմ միջին լայնությամբ, համարյա կլորավուն, կամ ավելի լայնացած, հնգաբլթակ, միջակ կտրտված: Տերնաթիթեղը` ջրհորդանման-ձագարաձն դեղնավուն երիզով: Վերին մակերեսը ցանցանման, կնճռոտված: Բլթակների վերին կտրվածքները խորը ն միջակ` փակ էլիպսաձն ու ձվաձն լուսանքցով, հատակում` մեկ ատամանի ն բաց քնարաձն, հազվադեպ ճեղքանման: Ներքին կտրվածքները` միջակ ն մանր, բաց քնարաձն, երբեմն անկյուն կազմող կամ ճեղքանման: Կոթունային կտրվածքը բաց քնարաձն կամ կամարաձն, երբեմն սլաքաձն, միակողմ խթանով: Բլթակների ծայրի ատամները եռանկյունաձն, կլորավուն գագաթով: Կողային ատամները` սղոցաձն, թույլ ուռուցիկ կողերով: Տերնը տակի կողմից համարյա լերկ, միայն գլխավոր ջղերի ելման կետերում կենտրոնացված են կարճ խոզամազեր: Տերնակոթը` միջին ջղին հավասար կամ քիչ երկար, բաց կանաչ, գինեկարմիր գունավորմամբ բծերով ն հետքերով: Տերնի աշնանային գունավորումը` դեղին: Ծաղիկը` երկսեռ: Ողկույզը` խոշոր ն միջակ մեծությամբ, 20.3սմ միջին երկարությամբ, 16.6սմ միջին լայնությամբ, գլանակոնաձն, հաճախ թնավոր, միջակ խտությամբ: Ողկուզակոթը հիմքի մոտ թույլ փայտացող (նկ. 42):

Պտուղը` խոշոր ն միջակ, երկարավուն, օվալ, գագաթը տափակ, երբեմն թույլ ակոսավոր, մուգ գինեկարմիր: Մաշկը` բարակ, էլաստիկ: Պտղամիսը` մսալի-հյութալի, ղրճղրճան: Համի մեջ թույլ վարդահամ բուրմունք է զգացվում: Սերմը` պտղում` 2-3 հատ: Հանդիպում են նան չզարգացած սերմեր` թեփուկներ: Սերմը` մանր, օվալ, շագանակագույն:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Հոկտեմբերի սորտը դասվում է սեղանի ուշահաս սորտերի խմբին: Լրիվ հասունացումը լինում է սեպտեմբերի 2-րդ կամ 3-րդ տասնօրյակում: Արարատյան հարթավայրի պայմաններում վեգետացիայի տնողությունը` բողբոջման սկզբից մինչն պտուղների լրիվ հասունացումը, տնում է 155-165 օր: Աճեցողությունը` ուժեղ: Վեգետացիայի վերջում մատերը հասունանում են լավ: Բերքատվությունը` շատ բարձր: Մեկ հեկտարից ապահովում է 300-ից մինչն 400 ցենտներ ն ավելի բերք, պտղահյութի 19.0-22.0գ/100սմ շաքարայնությամբ, ն 5.7գ/դմ տիտրվող թթվությամբ: Ցրտերի, հիվանդությունների ն վնասատուների նկատմամբ դիմացկունությունը նույնն է, ինչ Վիտիս Վինիֆերային պատկանող բարձրորակ սորտերինը: Փոխադրունակությունը բարձր է: Բերքն օգտագործվում է թարմ վիճակում, հեռավոր վայրեր փոխադրելու, ձմռանը պահպանելու, ինչպես նան կոմպոտներ պատրաստելու համար: Սորտը տեղաբաշխված է Արարատյան հարթավայրում:

Նկ. 42. Հոկտեմբերի սորտի բերքատու շիվը:

ՃԻԼԱՐ Հոմանիշն է «Ճիլալ» կամ «Ճիլալի»` էջմիածնի շրջանում, «Թուլկի Ղույրուղի» (աղվեսագի)` Արտաշատի ն այլ շրջաններում, «Սխտորուկ»` Կոտայքի շրջանում: Ճիլարը համարվում է հայկական աբորիգեն սորտ: Իր մորֆոլոգիական հատկանիշներով պատկանում է արնելա-ասիական սորտերին:

ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Շիվը` բաց կանաչ, ծայրի մասում գինեկարմիր շերտերով, վարդագույն գագաթով: Բացվող տերնները` ակոսաձն, երեսի կողմից` ջղերի մոտ, թույլ ոստայնոտ, տակի կողմից` քիչ ավելի ուժեղ ոստայնոտ: Երկրորդ ն երրորդ հարկաշարքի տերնները տակի կողմից` ջղերի մոտ, թույլ մազոտ, մատղաշ տերնները` հիմնականում բաց կանաչ, ուժեղ գինեկարմիր, դեպի հիմքն աստիճանաբար անհետացող երանգով, ծայրին բշտիկավոր, հիմքի կողմը` հարթ մակերեսով, ատամնավոր, եզրերը ն ծայրի տերնների ատամների գագաթները` գինեկարմիր, մնացած տերնների ատամների ծայրերը` ծղոտադարչնագույն: Տերնակոթունը` բաց կանաչ, գինեկարմիր երանգով: Ծաղկափթթությունը` կանաչ: Ծաղկափթթության ն նրա ճյուղավորումների գագաթները` բաց մոխրագույն: Մատը` դարչնաշագանակագույն, թույլ վարդագույն երանգով, ավելի մուգ գույնի հանգույցներով, կանգուն դիրքով. բճամատերը` նույնպես կանգուն: Տերնը` միջակ, 14.2սմ միջին երկարությամբ, 13.5սմ միջին լայնությամբ, հնգաբլթակ, երբեմն եռաբլթակ կամ ամբողջականի տպավորություն թողնող, երկարավուն ձվաձն, կանաչավուն կամ դեղնականաչավուն գույնի, փայլատ (տակի կողմից թույլ փայլուն) ն նույն, երբեմն գինեկարմիր գույնի ջղերով: Թիթեղը` լերկ, ոչ կոշտ, կենտրոնում կնճռոտ, դեպի եզրերը` աստիճանաբար ավելի հարթ: Կտրվածքները` միջակ խորությամբ կամ խոր: Վերին կտրվածքը` բաց, հազվադեպ փակ, ճեղքաձն, իրար մոտեցող եզրերով ն սրած հատակով, ընդհանրապես խոր, իսկ երբեմն ծանծաղ: Ներքին կտրվածքը` նույն ձնի, ինչ վերնինը: Կոթունային կտրվածքը` փակ, հազվադեպ բաց, փակը` բլթակների իրար ծածկող եզրերով ն էլիպսաձն լուսանցքով, իսկ բացը` էլիպսաձն, կլորավուն հատակով: Ծայրի ն կողային ատամները` եռանկյունաձն, բայց վերջիններս` ավելի մանր: Աշնանը տերնները` ակոսաձն, երբեմն ձագարաձն: Կոթունը` հավասար կամ կենտրոնական միջին ջղից շատ քիչ կարճ: Ծաղկափթթությունը` երկարացած գլանաձն կամ կոնաձն, ծաղիկներից երբեմն մի քանիսը ռեդուկցված կամ արական:

Ծաղիկը` երկսեռ, առէջները` 4-6, հաճախ 5 հատ, վարսանդից բարձր: Ողկույզը` երկարավուն գլանաձն կամ գլանակոնաձն, աղվեսի պոչ հիշեցնող (որի պատճառով էլ կոչվում է «Թուլկի-ղույրուղի»), 10.2սմ միջին երկարությամբ, 11.5սմ միջին լայնությամբ, խիտ կամ նոսր, նայած միջավայրի պայմաններին (նկ. 43): Պտուղը` էլիպսաձն, երբեմն ձվաձն կամ կլորավուն ձվաձն, միջին մեծությամբ կամ խոշոր, 17,0մմ միջին երկարությամբ ն 13.8մմ միջին լայնությամբ, երբեմն սովորական մանր` չզարգացած պտուղներով, կանաչավուն, քարքարոտ ն կրային հողերում` վառ դեղնականաչավուն, արնոտ կողմը` շագանակագույն բծերով: Մաշկը` հաստ ն առաձգական, ծածկված բարակ մոմաշերտով: Պտղամիսը` հյութալի, քաղցր, յուրահատուկ նուրբ բուրմունքով, պտղակոթը` սկավառակաձն բարձիկով, ծածկված մուգ դարչնագույն գորտնուկներով: Սերմը` պտղում` 1-4, հաճախ 1-2 հատ, գորշ դարչնագույն:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Ճիլարը դասվում է գինու խաղողի ուշահաս սորտերի խմբին: Վեգետացիայի տնողությունը` բողբոջման սկզբից մինչն պտուղների լրիվ հասունացումը, տնում է 163-167 օր, այդ ժամանակահատվածի համար պահանջելով 3300-3390օ ակտիվ ջերմաստիճանների գումար: Բողբոջման սկիզբը տեղի է ունենում ապրիլի 2-րդ տասնօրյակում, ծաղկման սկիզբը` մայիսի վերջին, հասունացմանը` օգոստոսի սկզբներին, լրիվ հասունացումը` սեպտեմբերի 3-րդ տասնօրյակում: Աճեցողությունը` միջակ. վեգետացիայի վերջում մատերն հասունանում են 80-909-ի չափով: Բերքատվությունը` միջակ, սովորական մշակության պայմաններում բերքատվության մեջ է մտնում տնկման 3-րդ, իսկ լրիվ բերքատվության` 6-7-րդ տարում: Մեկ հեկտարից կարող է ապահովել 100-130 ցենտներ բերք: ՄԵԽԱՆԻԿԱԿԱՆ ԿԱԶՄԸ` (ողկույզի կշռի համեմատությամբ) պտղամիսը ն հյութը` 90.75, չանչը` 3.37, մաշկը` 3.98, սերմերը` 1.909, 100 պտղի կշիռը` 173.0գ, 100 սերմի կշիռը` 3.1գ, ողկույզի միջին կշիռը` 163.0գ: Հասունացած պտուղներն ունեն 21.0-23.0գ/100սմ շաքարայնու3 թյուն ն 4.6-4.8գ/դմ թթվություն: Ճիլարի բերքն օգտագործում են թունդ ն աղանդերային (հատկապես «Խերես»-ի տիպի, Աշտարակի շրջան), իսկ Կոտայքի ն Թալինի շրջանների պայմաններում` սեղանի թույլ անապակ գինիներ ն խաղողահյութ պատրաստելու համար:

Նկ.43. Ճիլար

ՄԱՍԻՍ Ստացված է Մսխալի ն Սպիտակ Սաթենի սորտերի խաչասերումից: Հեղինակներ` Ս.Հ.Պողոսյան ն Ս.Ս.Խաչատրյան: Դասվում է էկոլոգա-աշխարհագրական արնելյան խմբին: Տեղաբաշխված է Արարատյան հարթավայրի տարածքում:

ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Սորտը նկարագրված է Այգեգինեգործության ն պտղաբուծության գիտահետազոտական ինստիտուտի Փարաքարի փորձնական տնկարկներում, վազերի 8-10 տարեկան հասակում: Շիվը` գագաթը` համարյա լերկ, դեղնականաչավուն, թույլ վարդագույն երիզով: Նոր բացվող տերնները` բաց կանաչ, թույլ գինեկարմիր երանգով, տակի կողմից` թույլ ոստայնանման թավոտությամբ: Առանցքը` կանաչ, բաց գինեկարմիր երանգով, լերկ: Մատը` լրիվ հասունացած ժամանակ մուգ դեղին, հանգույցները` նույն գույնի, միջհանգույցները` միջակ երկարությամբ: Տերնը` մեծ, 18.5սմ միջին երկարությամբ, 19.4սմ միջին լայնությամբ, լայն կլորավուն, հնգաբլթակ: Թիթեղը` մուգ կանաչ, փայլուն, մանր բշտիկավոր, թույլ ջրհորդանման, լերկ, տակի կողմից` ջղերը պատած կարճ խոզամազերով: Վերին կտրվածքները` միջակ խորությամբ, բաց ն փակ, բաց կտրվածքները` քնարաձն, համարյա զուգահեռ կողերով, սուր հատակով, փակերը` ձվաձն լուսանցքով, սուր հատակով: Ներքին կտրվածքները` ծանծաղ, բաց, քնարաձն, համարյա զուգահեռ կողերով, տափակավուն հատակով կամ անկյունաձն: Կոթունային կտրվածքը` փակ, իրար ծածկող շուրթերով, ճեղքանման կամ օվալաձն լուսանցքով:Բլթակների ծայրի ատամները` եռանկյունաձն, լայն հիմքով: Կողային ատամները` նեղ եռանկյունաձն, սղոցանման: Տերնակոթը` կանաչ, երբեմն գինեկարմիր բծերով, միջին ջղից քիչ կարճ կամ նրան հավասար: Ծաղիկը` երկսեռ: Առէջները` 5-6, առէջաթելերը` վարսանդից քիչ երկար, սերմնարանը` լայն կոնաձն. սռնին` կարճ, սպին` ափսեանման: Ողկույզը` մեծ, 19.1-25.5սմ երկարությամբ, 13.0-18.6սմ լայնությամբ, կոնաձն ն գլանակոնաձն, խիտ, հավասար զարգացած պտուղներով: Ողկուզակոթը` 1.0-3.9սմ երկարությամբ, բաց կանաչ, հիմքում փայտացող: Պտղակոթը` 4.6-7.0մմ երկարությամբ, բաց կանաչ, թույլ գորտնուկոտ, բարձիկը` կոնաձն ն սկավառականման (նկ. 44):

Պտուղը` մեծ, 19.0-22.0մմ երկարությամբ, 18.0-19.5մմ լայնությամբ, կլորավուն` կանաչադեղին: Մաշկը` ամուր, պատած չափավոր մոմաշերտով: Պտղամիսը` մսալի-հյութալի, շատ դուրեկան համով: Սերմերը` 1-3, հաճախ 2 հատ: Սերմը` միջակ մեծությամբ, կլորավուն, շագանակագույն: Խալազան` կլորավուն-էլիպսաձն, մարմնից քիչ բարձր: Կտուցը` կարճ, մուգ շագանակագույն, բութ հատած:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Մասիսը դասվում է սեղանի խաղողի ուշահաս սորտերի շարքին: Վեգետացիայի տնողությունը` բողբոջման սկզբից մինչն պտղի լրիվ հասունացումը, կազմում է 155-165 օր: Բողբոջման սկիզբը տեղի է ունենում ապրիլ ամսվա երկրորդ տասնօրյակում, ծաղկման սկիզբը` մայիսի վերջին, հուլիսի սկզբին, պտղի հասունացման սկիզբը` օգոստոսի առաջին տասնօրյակում, պտղի լրիվ հասունացումը` սեպտեմբերի վերջին, հոկտեմբերի սկզբին: Աճեցողությունը` ուժեղ: Վեգետացիայի վերջում մատերը հասունանում են 80-839-ի չափով: Սնկային հիվանդությունների ն վնասատուների հանդեպ համեմատաբար դիմացկուն է: Բերքատվությունը` բարձր, հեկտարի հաշվով 200-235 ցենտներ բերք: Պտղաբերող շիվերը կազմում են 61.0-70.69, մեկ պտղաբերող շիվի վրայի ողկույզների թիվը` 1.27-1.43, պտղաբերության գործակիցը` 0.810.9: Ողկույզի միջին կշիռը` 257-286գ: Տնտեսատեխնոլոգիական հատկություններով դասվում է սեղանի սորտերի շարքին: ՄԵԽԱՆԻԿԱԿԱՆ ԿԱԶՄԸ` (ողկույզի կշռի համեմատությամբ) պտղամիսը ն հյութը` 92.8, չանչը` 3.7, մաշկը` 2.0, սերմերը` 1.59: 100 պտղի կշիռը` 263գ: 100 սերմի կշիռը` 3.05գ: Փոխադրունակությունը` միջակից բարձր, պտղի մաշկի դիմադրողականությունը կազմում է 600-1110գ:Նույնիսկ ամենաուշ բերքահավաքի դեպքում աչքի է ընկնում հավասար զարգացած պտուղներով ն առողջ ողկույզներով: Հասունացած պտուղներն ունեն չափավոր քաղցրություն ն թթվություն: Սեպտեմբերի երրորդ տասնօրյակում շաքարայնությունը կազմում է 20.0-22.8գ/100սմ , տիտրվող թթվությունը` 4.2-6.0գ/դմ : Բերքի որակով նման է Մսխալի սորտին, գերազանցում է նրան իր բերքատվությամբ, ողկույզների լիարժեքությամբ, հավասար զարգացած պտուղներով ն փոխադրունակությամբ: Մասնագիտացված է թարմ օգտագործման ն ձմռանը պահպանելու համար:

Նկ. 44. Մասիս

ՄԵՂՐԱԲՈՒՅՐ

Ստացված է «Մադլեն Անժնին 2 Շասլա մուսկատնայա» ն «Իչկիմար 2 Յանվարսկի չորնի» էլիտային սերմնաբույսերի խաչաձնումից: Հեղինակներ՝ Ս.Հ.Պողոսյան,Ս.Ս.Խաչատրյան, Մ.Վ.Մելքոնյան:

ԲՈԻՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Նկարագրված է Խաղողագործության, գինեգործության ն պտղաբուծության գիտահետազոտական ինստիտուտի Մերձավանի փորձարարական բազայի տնկարկներում, վազերի 7-9 տարեկան հասակում: Շիվը՝ (16,0սմ). գագաթը՝ ոստայնանման թավոտ, բաց կանաչ, բաց գինեկարմիր երիզով: Նոր բացվող տերնները դեղնականաչավուն, վերին կողմից՝ ոստայնանման, տակի կողմից՝ ուժեղ թաղիքանման թավով: Առանցքը կանաչ, թավոտ: Մատը՝ տափակավուն, լրիվ հասունացած ժամանակ բաց շագանակագույն` մոխրագույն երանգով, հանգույցները ավելի մուգ, միջհանգույցները՝ միջակ երկարության: Տերնը՝ մեծ, 19,8սմ միջին երկարությամբ, 18,8սմ միջին լայնությամբ, կլորավուն, հնգաբլթակ, խորը կտրտված: Թիթեղը՝ ջրհորդանման, դեպի ցած թեքված եզրերով, վերին կողմից մուգ կանաչ, թույլ փայլով, ցանցանման կնճռոտված, լերկ, տակի կողմից՝ կանաչ, պատած խիտ խոզամազերով: Ջղերը՝ բաց կանաչ: Վերին կտրվածքները՝ խորը, բաց, քնարաձն, համարյա զուգահեռ կողերով, հազվադեպ ճեղքանման, սրացած հատակով, հազվադեպ փակ, ձվաձն լուսանցքով, սրացած հատակով: Ներքին կտրվածքները խորը ն միջակ խորության, բաց, քնարաձն, համարյա զուգահեռ կողերով, տափակավուն, երբեմն սրացած հատակով:Կոթունային կտրվածքը՝ փակ, էլիպսաձն լուսանցքով, իրար մոտեցող բլթակներով:Բլթակների ծայրի ատամները՝ նեղ, եռանկյունաձն, լայնացած հիմքով: Կողային ատամները եռանկյունաձն-սղոցանման: Տերնակոթը բաց կանաչ, ոստայնանման նոսր մազերով, միջին ջղից կարճ, երբեմն նրան հավասար: Ծաղիկը` երկսեռ: Ողկույզը՝ միջակ մեծության ն մեծ, 16,2-19,1սմ երկարությամբ, 10,7-12,0սմ լայնությամբ, կոնաձն, գլանակոնաձն, խիտ: Պտուղը՝ միջակ մեծության, 15,0-16,0մմ երկարությամբ, 15,0մմ միջին լայնությամբ, կլորավուն, մուգ մանուշակագույն: Մաշկը՝ միջակ հաստության, թույլ մոմաշերտով: Պտղամիսը՝ հյութալի-մսալի, համը` դուրեկան, մուսկատային թույլ բուրմունքով: Սերմերը՝ 1-4, հաճախ 2-3 հատ (նկ. 45):

Սերմը` միջակ մեծության, կլորավուն ն էլիպսաձն, մոխրաշագանակագույն:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈԻԹՅՈԻՆՆԵՐԸ

Մեղրաբույրը դասվում է գինու խաղողի ուշահաս սորտերի շարքին: Վեգետացիայի տնողությունը` բողբոջման սկզբից մինչն պտղի լրիվ հասունացումը, կազմում է 163-170 օր: Աճեցողությունը` ուժեղ: Վեգետացիայի վերջում մատերը հասունանում են 80,0- 85,09-ի չափով: Համեմատաբար ցրտադիմացկուն է: Բաց ձմեռող վազերը կարող օ են դիման³լ մինչն -24 ն 25 ցրտին: Բերքատվությունը՝ բարձր, հեկտարից` 250-300 ցենտներ: Պըտղաբերող շիվերր կազմում են 75,0-83,09, մեկ պտղաբերող շիվի վրայի ողկույզների թիվը՝ 1,64-1,91, պտղաբերության գործակիցը 1,54-1,59: Ողկույզի միջին կշիռը՝ 287-295գ: ՄԵԽԱՆԻԿԱԿԱՆ ԿԱԶՄԸ՝ (ողկույզի կշիռի համեմատությամբ) պտղամիսը ն հյութը՝ 83,7, չանչը 4,5, մաշկը՝ 8,1, սերմերը՝ 3,79: 100 պտղի կշիռը՝ 210 գ, 100 սերմի կշիռը՝ 4,35 գ: Հասունացած պտուղների շաքարայնությունը սեպտեմբերի վեր3 ջին կազմում է 25.2-26.8 գ/100սմ , տիտրվող թթվությունը՝ 8.-10.2 գ/դմ : Բերքն օգտագործվում է բարձր որակի մուսկատային թույլ բուրմունքով, աղանդերային կարմիր գինի պատրաստելու համար: Որպես համեմատաբար ցրտադիմացկուն, բարձր որակի գինու խաղողի նոր սորտ, շրջանացված է Արարատյան հարթավայրի ն նրա նախալեռնային գոտիներում:

Նկ. 45. Մեղրաբույր

ՄՍԽԱԼԻ Հայկական ժողովրդական սելեկցիայի խաղողի հին սորտ է: Տեղաբաշխված է հանրապետության Արարատյան հարթավայրի ն նախալեռնային գոտիներում: Հոմանիշներն են «Դոլբանդ» (էջմիածնի շրջան), «Սպիտակ խաղող» (Հոկտեմբերյանի շրջան): «Մսխալի» անունով գլխավորապես տարածված է Երնանի շրջակայքում, Արտաշատի, Արարատի ն Արմավիրի տարածաշրջաններում:

ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Շիվը` կանաչ, լերկ, հանգույցների մոտ գինեկարմիր երանգով, գագաթը` բաց կանաչադեղնավուն: Առաջին, երկրորդ ն երրորդ տերնների վերին ն ներքին երեսները` կանաչ, գինեկարմիր երանգով, լերկ, 1-ին երկու տերնների ջղերը` թույլ թավոտ, 3-րդ տերնինը` երկու կողմից լերկ: Ատամների ծայրերը` համեմատաբար ուժեղ գունավորված ն փայլուն, 1-ին, 2-րդ ն 3-րդ տերնները` բշտիկավոր: Առանցքը` լերկ, հանգույցների մոտ կանաչ` գինեկարմիր երանգով: Մատը` ընդհանրապես թեք դիրքով, երբեմն կանգուն, դարչնագույն, վարդագույն երանգով, ըստ երկարության ավելի մուգ շերտերով ն գորշ բծերով: Հանգույցները համեմատաբար ավելի մուգ, աչքերը` կարմրավուն, որովայնի կողմը` համեմատաբար ավելի բաց գույնի քան թիկունքայինը: Տերնը` հնգաբլթակ, ցայտուն արտահայտված բլթակներով ն երբեմն ենթաբլթակներով, ընդհանրապես կլորավուն, երբեմն երկարացած, միջակ մեծությամբ, 15,0սմ միջին երկարությամբ, 14.2սմ միջին լայնությամբ, լերկ, բշտիկավոր, կոպիտ, կիսափայլուն կամ անփայլ, կանաչ, երբեմն մուգ կանաչ, կապույտ երանգով: Վերին կտրվածքները` խոր կամ շատ խոր, բաց կամ փակ: Փակերը` ձվաձն, սրացած հատակով կամ նեղ, էլիպսաձն լուսանցքով: Բացերը` քնարաձն, նեղ բերանով ն սրացած հատակով: Ներքին կտրվածքները` խոր կամ շատ խոր, բաց ն երբեմն փակ: Բացերը` քնարաձն, նեղ բերանով, սրացած հատակով, փակերը` նեղ, էլիպսաձն լուսանցքով կամ առանց լուսանցքի: Կոթունային կտրվածքը` բաց կամ փակ, ատամներով: Փակ կտրվածքը էլիպսաձն, իրար ծածկող գոգային շուրթերով: Բաց կտրվածքը` քնարաձն, սրացած հատակով, ծայրի բլթակը` լայն եռանկյունաձն, նեղ հիմքով, վերին կողքի բլթակը` լավ, իսկ ներքինը համեմատաբար թույլ զարգացած: Բլթակների գլխավոր ատամները` եռանկյունի սղոցաձն, ավելի լայն հիմքով կամ եռանկյունաձն` նկատելի կլորացած գագաթով: Կողային ատամները` սղոցաձն, թույլ գոգավոր կողերով:

Ջղերը` բաց կանաչ, տակի կողմից համեմատաբար ավելի բաց, հիմքում վարդագույն, տակի կողմից` ճյուղավորման տեղերում, թույլ մազոտ, ամառվա 2-րդ կեսից ընդհանրապես դեղնող, բայց երեսի կողմից ընդհատ-ընդհատ սնացող, որը բնորոշ է այդ սորտին: Կոթունն ավելի կարճ քան միջին ջիղը, կլորավուն, լերկ, կանաչադեղնավուն, գորշ վարդագույն երանգով: Ծաղիկը` երկսեռ: Առէջները` 4-6 հատ, առէջաթելերը` դալուկդեղին կամ կանաչավուն: Ողկույզը` գլանակոնաձն կամ գլանաձն, երբեմն ճյուղավորված, ըստ մեծության` միջակ կամ մեծ, 21սմ (16սմ-ից մինչն 28սմ) երկարությամբ, 10սմ (7-15սմ) լայնությամբ, նոսր, երբեմն խիտ, չանչը կանաչադեղնավուն կամ կանաչավուն, կոտրտվող: Պտղակոթը` հաստ, դալուկ, դեղնականաչավուն, թուխ կետերով (նկ. 46): Պտուղը` խոշոր կամ միջակ, 18.8մմ միջին երկարությամբ, կլոր, սպիտակ, դեղնավուն երանգով, կամ կանաչադեղնավուն: ՄԱՇԿԸ` հաստ, թափանցիկ, ծածկված մոմաշերտով ն թուխ կետերով, առաձգական, պտղամսից հեշտությամբ անջատվող: Պտղամիսը` հյութալի-մսալի, անգույն ն բավականին քաղցր, շատ դուրեկան համով: Սերմը` 2-4, հաճախ 3 հատ, միջակ մեծությամբ: 100 սերմի կշիռը` 3.86գրամ:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Մսխալին դասվում է խաղողի համապիտանի սպիտակապտուղ ուշահաս սորտերի խմբին: Վեգետացիայի տնողությունը` բողբոջման սկզբից մինչն պտուղների լրիվ հասունացումը, տնում է 165-168 օր, այդ ժամանակահատվածի համար պահանջելով 3370-3460 ակտիվ ջերմաստիճանների գումար: Բողբոջման սկիզբը տեղի է ունենում ապրիլի 2-րդ տասնօրյակում, ծաղկման սկիզբը` մայիսի վերջին, հասունացման սկիզբը` հուլիսի վերջին-օգոստոսի սկզբին, լրիվ հասունացումը` սեպտեմբերի 3-րդ տասնօրյակում-հոկտեմբերի սկզբին: Աճեցողությունը` ուժեղ: Նոյեմբերի սկզբներին մատերը հասունանում են 90-959-ի չափով: Բերքատվությունը` միջակ: Մեկ հեկտարից կարող է ապահովել 120-130 ցենտներ ն ավելի բերք: Պտղաբերության է անցնում տնկման 3-րդ-4-րդ տարում, իսկ լրիվ պտղաբերության` 7-8-րդ տարում: Ցրտադիմացկունությունը, հիվանդությունների ն վնասատուների նկատմամբ դիմացկունությունը թույլ է: Այգեթաղ տարածքներում վազերն աշնանը թաղում են: ՄԵԽԱՆԻԿԱԿԱՆ ԿԱԶՄԸ` (ողկույզի կշռի համեմատությամբ) պտղամիսը ն հյութը` 89.3-94.9, չանչը` 2.0-3.7, մաշկը` 2.6-4.6, սերմերը` 0.5-2.49: 100 պտղի կշիռը` 193-371գրամ, 100 սերմի կշիռը` 1.4-5.0 գրամ:

Ողկույզի միջին կշիռը` 138.0-500 գրամ: Պտուղների հասունացման ժամանակ պտղահյութի շաքարայնությունը լինում է 19.2-22.4գ/100սմ3, տիտրվող թթվությունը` 4.0-6.8գ/դմ3: Բերքն օգտագործվում է թարմ վիճակում, ձմռանը պահպանելու, խաղողահյութ, չամիչ, սեղանի ն թնդեցված գինիներ պատրաստելու համար, ինչպես նան որպես կոնյակի գինենյութ:

Նկ. 46. Մսխալի

ՄՈՒՍԿԱՏՆԵՐ

Մուսկատների ծագումը ն նրանց տարածումը: Մուսկատները հայտնի են շատ հին ժամանակներից: Ըստ Պրոսպեր Ժերվեի` դա հին հույների ”Ճnatհ6liՇon ոoՏՇհaton„ ն հռոմեացիների „Ճքiana6” խաղողն է, որն անկասկած, գոյություն է ունեցել ավելի հին ժամանակներից, քան դրա մասին առաջին անգամ հիշատակել են մատենագրության մեջ: Կոլուժելլան հիշատակել է Ճքiana6-ի երեք տարբերակ, որից մեկը` լերկ, իսկ երկուսը` թավոտ տերններով: Պլինիուս Հինը հիշատակել է Ճքiana6-ի երկու տարբերակ` երկուսն էլ թավոտ տերններով, ավելացնելով, որ Կիլիկիայի գինին պատրաստվում է հույների ՏtiՇհa (ճանճ) ն հռոմեացիների Ճքiana կոչված խաղողից: Մուսկատ (ավելի շուտ` Մուսկատել) անունն առաջին անգամ հիշատակում է իտալացի Պետրոս Կրեսչենցին (Ք6trսՏ մ6 Շr6ՏՇ6ntilՏ)` 2III դարում ն ապա, 2ՄI ն 2ՄII դարում Օլիվիե դը Սերնը (Olivi6r մ6 Տ6rr6Տ) ճշտել է անունը, արձանագրելով, որ ոսՏqսat-ը նախնիների Ճքian է, մեղրաճանճի անունով (Ճք6Տ, լատիներեն` մեղու): Հռոմից Մուսկատի մշակությունը անցել է Ֆրանսիա, որի հարավում, հատկապես էրո (Մարոսան, Ֆրոնտինյան ն Լյունել) ն Արնելյան Պիրենե (Ռիվըզալտ) դեպարտամենտներում, նախքան ֆիլոքսերայով վարակվելը, նրա մշակությունը հասել է շատ խոշոր չափերի: Այստեղ են արտադրվել Մարոսանի, Ֆրոնտինյանի, Լյունելի ն Ռիվըզալտի Մուսկատի հռչակավոր աղանդերային գինիները: Սակայն ֆիլոքսերայով վարակվելուց հետո այդ շրջաններում ն, ընդհանրապես Ֆրանսիայում, Մուսկատի մշակությունը բավականին կրճատվել է: Ֆրանսիայից ն հունական կղզիներից Մուսկատը տարածվել է Եվրոպայի մնացած այգեգործական երկրներ, մուտք գործելով աշխարհի այն բոլոր երկրամասերը, որոտեղ այգեգործությունը եղել է կամ նոր է հաստատվել: Մուսկատը նույնպես Ֆրանսիայից է հասել Ղրիմ, որտեղից էլ մուտք է գործել Հայաստան: Սպիտակ ն Վարդագույն Մուսկատների պատմությունը ն տարածման սահմանները Հայաստանում: Հայաստանում առաջին անգամ Մուսկատի մշակությամբ զբաղվել է էջմիածնի վանքը: 2I2 դարի վերջին քառորդում Մուսկատների վազերը բերել են Ղրիմից (Մասանդրայից) ն տնկել էջմիածնի վանքապատկան այգիներում (մոտ 10.000 կտրոն): Ժամանակի ընթացքում, անհայտ պատճառներով, վազերի մեծագույն մասը չորացել է ն նախկին վանքապատկան այգիներում ն էջմիածնի շրջակայքի մի քանի տնտեսություններում Մուսկատների հատ ու կենտ վազեր են մնացել: Գյուղացիներն այդ խաղողն անվանում են «Խնկի»:

Ինչպես հայտնի է, Մուսկատը Խնկի (Ладанный) անվանվում է նան Դոնի շրջանում: 1904թ. Շուստով ընկերության ֆիրման, ի դեմս ֆիրմայի գլխավոր գինեգործ Կ.Գ.Սիլչենկոյի ն այգեգործ Վ.Ի.Վիսնիովսկու, սկսել է Մուսկատի մշակությամբ զբաղվել:

ՍՊԻՏԱԿ ՄՈՒՍԿԱՏ

Հոմանիշն է՝ «Խնկի»: Հայաստան է ներկրվել 2I2 դարի վերջին քառորդում ՝ Ղրիմից: Մասսայաբար տարածված է 1926թ, հիմնականում էջմիածնի նախկին շրջանում:

ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Շիվը` բաց դարչնագույն: Մատը` տարածվող, բավականին ակոսավոր, միջակ մեծությամբ միջհանգույցներով ն ուռած հանգույցներով, գորշավուն-դարչնագույն, փայլատ: Տերնը` կոշտ, փոքր, երկարությունը` 9.0-16.8սմ, լայնությունը` 10.6-18.2սմ, հնգաբլթակ, երբեմն եռաբլթակ, ենթաբլթակներով: Ծայրի բլթակը` եռանկյունաձն, երբեմն թույլ կերպով դուրս ցցված, լայն, բլթակի հիմքը թեն լայն, սակայն բլթակի ամենալայն մասից ավելի նեղ: Վերին կտրվածքը` խոր, մեծ մասամբ փակ, երբեմն բաց, կլորավուն, սուր հիմքով, փակը` ոսպաձն կամ կլորավուն լուսանցքով, բացը` իլիկաձն, հիմքում երբեմն մի ատամ: Ներքին կտրվածքը` բացակայող կամ ծանծաղ, մեծավմասամբ բաց, երբեմն փակ, վերնի կտրվածքի ձնով, նան բացառության դեպքում ` Մ- աձն կամ U-աձն: Կոթունային կտրվածքը` ընդհանրապես բաց, երբեմն փակ, բացը` քնարաձն, սուր հիմքով կամ իլիկաձն, փակը` ճեղքանման, ոսպաձն կամ անկանոն ձնի լուսանցքով, կամ երբեմն առանց լուսանցքի: Ծայրի ատամները` հավասարասրուն եռանկյունաձն, երկարացած, ուղիղ կամ ներգոգ կողերով, երբեմն (հիմքի ջղերի ատամները) կլորավուն կողերով: Կողային ատամները` նեղ հավասարասրուն եռանկյունաձն, ուղիղ կողերով: Ջղերը` երեսի կողմից` կանաչ, հիմքում բաց վարդագույնով գունավորվող: Թիթեղը` կոշտ, գորշավուն կանաչ, անփայլ, բշտիկավոր մակերեսով, մի հարթության վրա, երբեմն բարձրացրած կողերով, նան ակոսաձն կամ թույլ ձագարաձն, լերկ, տակի կողմից ջղերը ն նրանց ճյուղավորությունները` մազոտ, գլխավոր ջղերը նան ոստայնոտ: Տերնակոթը` կլոր, կանաչ, վարադագույնով կամ գորշ գույնով գունավորվող, լերկ, համարյա նույն երկարությամբ, ինչ միջին ջիղը: Ծաղիկը` երկսեռ: Ողկույզը` միջակ մեծությամբ, երկարությունը` 14սմ, լայնությունը` 8սմ, կոնաձն, գլանաձն կամ կոնագլանաձն, երբեմն թնավոր, խիտ,

երբեմն շատ խիտ կամ բավականին խիտ, ողկուզակոթը` փայտացող, լերկ, կարճ, չանչը` կանաչ դեղնավուն, լերկ, ճկուն (նկ. 47): Պտուղը` միջակ մեծությամբ, գնդաձն, տրամագիծը` 15-19մմ, դեղին կանաչավուն, արնակողմում` սաթագույն, թուխ մանր բծերով ծածկված, մաշկը` բավականին հաստ, թույլ թափանցիկ, մոմոտ, թուխ կետերով, առաձգական: Պտղամիսը` մսալի, անգույն, հյութալի, դուրեկան ն Մուսկատի բույրով, շատ քաղցր, պտուղը ջարդվող, ղռճղռճան, չամչացող: Պտղակոթը` կանաչ-դեղնավուն, թուխ գույնի գորտնուկներով ն կետերով ու սկավառակաձն կամ կոնաձն բարձիկով: Սերմը` 1-4, հաճախ 2-3 հատ:

Նկ. 47. Սպիտակ Մուսկատ

ՎԱՐԴԱԳՈՒՅՆ ՄՈՒՍԿԱՏ

Հոմանիշն է՝ «Խնկի»: Հայաստան է ներկրվել 2I2 դարի վերջին քառորդում ՝ Ղրիմից: Մասսայաբար տարածված է 1926թ, հիմնականում էջմիածնի նախկին շրջանում: Վարդագույն Մուսկատի բուսաբանական նկարագրությունը ընդհանուր առմամբ նույնն է (նկ. 48), ինչ Սպիտակ Մուսկատինը, տարբերվում է միայն ողկույզով ն պտղով: Ողկույզը ավելի նոսր է ն ավելի փոքր, քան Սպիտակինը, պտուղը կարմիր սնավուն, փայլատ (ավելի շուտ` փայլատ կարմիր, համարյա վարդագույն` հարուստ ն խոնավ հողերում), ունի լավ արտահայտված մուսկատահամ, թեթն վարդահամով:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Մուսկատների մասսայական բերքահավաքը սկսվում է հոկտեմբերի երկրորդ կեսին, խաղողի գերհասունացման վիճակում, որը աղանդերային գինիներ պատրաստելու համար միանգամայն անհրաժշետ է: Արարատյան հարթավայրի պայմաններում Մուսկատների ամբողջ վեգետացիայի շրջանը տնում է մոտ 200 օր: Աշնանային ցրտերի պահին մատերը իրենց երկարության 80-859-ով լավ հասունացած են լինում: Վազերն ունեն միջին աճեցողություն, շիվերը զարգանում են բավականին հավասարաչափ: Նորմալ էտի դեպքում հոռացած մատերը աննշան քանակությամբ են: Սպիտակ ն Վարդագույն Մուսկատները ՀՀ պայմաններում լրիվ բերքատվության հասնում են արմատակալներով տնկելու դեպքում` 6-7րդ տարում: Վնասվում է օիդիումով ն միլդյույով, սակայն ավելի քիչ չափով, քան տեղական մի քանի սորտեր (Ոսկեհատ, Արարատի ն այլն):

ՏՆՏԵՍԱՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Չնայած Սպիտակ ն Վարդագույն Մուսկատների հիմնական նշանակությունը նրանցից աղանդերային գինիներ պատրաստելն է, այդուհանդերձ, որպես սեղանի խաղող, մեծ հաջողությամբ օգտագործվում են նան թարմ վիճակում: Վարդագույն Մուսկատի մեխանիկական կազմության տվյալները հետնյալն են` ողկույզի կշիռը` 216.2գ, որից չանչի` 3.29, մաշկի` 3.59, պտղամսի` 91.09, սերմի` 2.39, 100 պտղի կշիռը` 202.8 գրամ:

ՄԱՍՆԱԳԻՏԱՑՈՒՄԸ

Թե Սպիտակ ն թե Վարդագույն Մուսկատներն ունենալով չամչանալու հատկություն, Արարատյան հարթավայրի պայմաններում տալիս են

բարձր որակի, նուրբ, մուսակատային բուրմունքով լիքյորային գինիներ, որոնք մրցում են Ղրիմի վաղուց արդեն անուն հանած Մուսակատների հետ: Չնայած Մուսկատները կարողանում են նան բարձրորակ սեղանի գինու ու խաղողահյութի հումք լինել, միաժամանակ գործածավել իբրն սեղանի խաղող, սակայն գլխավորապես բարձրարժեք լիքյորային գինիների համար են, որոնք մտել են Հայաստանի հանրապետությունում տեղաբաշխված սորտերի ցուցակի մեջ:

Նկ.48. Վարդագույն Մուսկատ

ՄՈՒՍԿԱՏ ԲԵՐՔԱՏՈՒ

Խաղողի սելեկցիոն նոր սորտ է: Ստացվել է նախկին Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուտի խաղողի, այժմ ՀԱԱՀ, սելեկցիայի պրոբլեմային գիտահետազոտական լաբորատորիայում, Իտալիա ն Ժեմչուգ Սաբա սորտերի տրամախաչումից: Սելեկցիոն համարն է 1-54-26: 1982թ. ընդունվել է Պետական սորտափորձարկման: Շրջանացված է հանրապետության Արարատյան հարթավայրի ն նրա նախալեռնային գոտիներում: Հեղինակներ` Պ.Կ.Այվազյան, Գ.Պ.Այվազյան:

ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿ²Ն ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Շիվը` գագաթը բաց կանաչ, համարյա սպիտակավուն, շատ թույլ գինեկարմիր երիզի հետքերով ն պատված շատ թույլ ոստայնանման թավով: 1-ին, 2-րդ, 3-րդ տերնները բաց կանաչ են, թույլ գինեկարմիր գունավորումով: Երեսի կողմից լերկ է, տակի կողմից` տերնը պատված է թույլ ոստայնանման թավով, խոզամազերի հետ խառը: Առանցքը` բաց կանաչ, հանգույցների վրա` արնի կողմից, կեղտա-գինեկարմիր, լերկ կլորավուն: Մատը` լրիվ հասունացած ժամանակ միջհանգույցները համարյա սպիտակավուն, մոխրադեղնավուն երանգով, հանգույցները գրեթե չեն տարբերվում միջհանգույցներից: Տերնը` միջակ մեծությամբ, 14.6սմ միջին երկարությամբ, 13.4սմ միջին լայնությամբ, համարյա սրտաձն, 7-9 բլթականի, լավ արտահայտված ենթաբլթակներով, խորը կտրտված, մաղադանոսի տերնի ձնով: Տերնաթիթեղը` ձագարաձն-ջրհորդանման, դեպի վեր ն ցած իջեցված եզրերի ծայրերով, մուգ կանաչ, թույլ ալիքավոր, անփայլ, ցանցանման, կնճռոտ: Ջղերը լավ արտահայտված, բաց կանաչ, մուգ գինեկարմիր լաքաներով, երեսի կողմից ավելի ուժեղ արտահայտված: Վերին կտրվածքները խորն են, միջակ կտրտված, օվալ, էլիպսաձն լուսանցքով, իրար հպվող բլթակներով, հազվադեպ բաց քնարաձն, համարյա զուգահեռ կողերով կամ քնարաձն` նեղ շուրթերով, սուր կամ սրացած հատակով: Ներքին կտրվածքները միջակ կտրտված են նույն ձնով, ինչ վերին կտրվածքները: Կոթունային կտրվածքը` բաց քնարաձն, փակ օվալ կամ էլիպսաձն լուսանցքով:

Բլթակների ծայրի ատամները` նեղ եռանկյունաձն, դեպի վեր սրացած գագաթով: Կողային ատամիկները նեղ եռանկյունաձն են` սղոցանման, լայն հիմքով: Երեսի կողմից տերնը լերկ է, իսկ տակի կողմից պատված է խիտ խոզամազերով: Տերնակոթը` կարճ, երբեմն հավասար միջին ջղին, կանաչ է, կեղտագինեկարմիր լաքաներով ն բծերով, ավելի լավ արտահայտված արնի կողմից, լերկ կլորավուն: Ծաղիկը` երկսեռ: Առէջները` 5-6 հատ: Առէջաթելերը 1.5 անգամ վարսանդից բարձր: Սերմնարանը` դեղնա-կանաչավուն է, լայն սռնակով: Սպին գըլխարկավոր է ն բաժանված: Միջին մասում փոս ընկած, լավ զարգացած: Ողկույզը` խոշոր, 18.7սմ միջին երկարությամբ, 12.1սմ միջին լայնությամբ, գլանա-կոնաձն, ճյուղավոր, թնավոր, միջակ խտությամբ կամ նոսր (նկ. 49): Պտուղը` խոշոր, կլոր կամ օվալ, դեղնա-սաթագույն, շագանակագույն արնկիզված: Պտղամիսը` հյութալի-մսալի, հաճելի մուսկատային բուրմունքով: Մաշկը պատված է խիտ մոմաշերտով: Սերմերի թիվը պտղում` 2-3 հատ: Սերմը` մանր, օվալաձն, շագանակագույն:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Մուսկատ Բերքատուն դասվում է խաղողի ունիվերսալ միջահաս սորտերի խմբին: Վեգետացիայի տնողությունը` բողբոջման սկզբից մինչն պտուղների լրիվ հասունացումը, տնում է 135-145 օր: Բողբոջման սկիզբը` ապրիլի 3-րդ տասնօրյակին, ծաղկման սկիզբը` մայիսի վերջին, պտուղների հասունացման սկիզբը` օգոստոսի 2-րդ կամ 3-րդ տասնօրյակում: Բերքահավաքը կատարում են սեպտեմբերի 3րդ տասնօրյակի սկզբին: Աճեցողությունը` միջակ: Մատերը հասունանում են լավ: Բերքատվությունը` բարձր է` 250-350 ցենտներ ն ավելի մեկ հեկտարից: Ցրտադիմացկունությունը թույլ է: Այգեթաղ տարածքներում վազերն աշնանը թաղում են: Հիվանդությունների ն վնասատուների նկատմամբ դիմացկունությունը նույնն է, ինչ Վիտիս-Վինիֆերայի լավագույն սորտերինը: Պտղահյութի շաքարայնությունը կազմում է 24.5գ/100սմ , տիտրվող թթվությունը` 5.7գ/դմ : Օգատգործվում է թարմ վիճակում: Նրա բերքից վերամշակում են բարձր որակի աղանդերային ն լիքյորային գինիներ:

Նկ. 49. Մուսկատ Բերքատու

ՄՈՒՍԿԱՏ ԵՐԵՎԱՆՅԱՆ

Ստացված է «Մադլեն Անժնին 2 Շասլա մուսկատնայա» էլիտային սերմնաբույսի ն Ռիզամատ սորտի խաչաձնումից: Հեղինակներ՝ Ս.Հ.Պողոսյան, Ս.Ս.Խաչատրյան, է.Լ.Մարտիրոսյան:

ԲՈԻՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈԻԹՅՈԻՆ

Նկարագրված է Խաղողագործության, գինեգործության ն պտղաբուծության գիտահետազոտական ինստիտուտի Մերձավանի փորձարարական բազայի տնկարկներում, վազերի 7-8 տարեկան հասակում: Շիվը՝ (18,0սմ). գագաթը՝ թույլ թավոտ, բաց կանաչ, գինեկարմիր երիզով: Նոր բացվող տերնները` բաց կանաչ, գինեկարմիր եզրերով, տակի կողմից թույլ ոստայնանման թավով: Առանցքը բաց կանաչ, բաց գինեկարմիր գծերով, լերկ: Մատը` լրիվ հասունացած ժամանակ բաց վարդագույն, հանգույցները ավելի մուգ կարմրամանուշակագույն, միջհանգույցները` միջակ երկարությամբ: Տերնը` մեծ, 18,4սմ միջին երկարությամբ, 18,5սմ միջին լայնությամբ, կլորավուն, հնգաբլթակ, հաճախ ենթաբլթակներով, խորը կտրտված: Թիթեղը` ձագարաձն-ջրհորդանման, դեպի վեր քիչ բարձրացած, երբեմն դեպի ցած թեքված եզրերով, մուգ կանաչ, առանց փայլի, ցանցանման, լերկ, տակի կողմից ջղերը պատած կարճ խոզամազերով, հիմքի մոտ թույլ ոստայնանման թավոտ: Ջղերը՝ բաց կանաչ, ճյուղավորման տեղում շատ թույլ գինեկարմիր գունավորմամբ: Վերին կտրվածքները՝ խորը ն շատ խորը, բաց ն փակ: Բաց կտրվածքները՝ քնարաձն, իրար մոտեցող շուրթերով, կամ համարյա զուգահեռ կողերով, սրացած հատակով: Փակ կտրվածքները` եռանկյունաձն կամ ձվաձն լուսանցքով, սրացած, հազվադեպ տափակավուն հատակով: Ներքին կտրվածքները՝ միջակ խորության, հազվադեպ խորը, բաց, քնարաձն, համարյա զուգահեռ կողերով, սրացած հատակով: Կոթունային կտրվածքը բաց, քնարաձն, սուր հատակով: Բլթակների ծայրի ատամները՝ եռանկյունաձն, կլորավուն գագաթով: Կողային ատամները սղոցանման, միակողմանի կորնթարդ: Տերնակոթը` բաց կանաչ, գինեկարմիր գունավորմամբ, լերկ, միջին ջղին հավասար կամ քիչ կարճ: Ծաղիկը` երկսեռ:

Ողկույզը՝ մեծ, 20,6-23,5սմ երկարությամբ, 9,5-13,7սմ լայնությամբ, կոնաձն, միջակ խտության ն խիտ: Ողկուզակոթը՝ 2,1-4,1սմ երկարությամբ, բաց կանաչ, կիսով չափ փայտացող: Պտղակոթը 6,0-8,5սմ երկարությամբ, բաց կանաչ, բարձիկը սկավառակաձն, թույլ գորտնուկոտ (նկ. 50) : Պտուղը՝ մեծ, 21,2-21,3մմ երկարությամբ, 18,7-19,8մմ լայնությամբ, կլորավուն, դեղնասպիտակավուն: Մաշկը հաստ, պատած ուժեղ մոմաշերտով: Պտղամիսը՝ հյութալի-մսալի, համը շատ դուրեկան, մուսկատային բուրմունքով: Սերմերը` 2- 3, հաճախ 3 հատ: Սերմը` միջակ մեծության, կլորավուն ն էլիպսաձն, բաց շագանակագույն:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Մուսկատ Երնանյանը դասվում է սեղանի խաղողի վաղահաս սորտերի շարքին: Արարատյան հարթավայրում վեգետացիայի տնողությունը` բողբոջման սկզբից մինչն պտղի լրիվ հասունացումը, կազմում է 123-128 օր: Աճեցողությունը` ուժեղ: Վեգետացիայի վերջում մատերը հասունանում են 80.0-87.39-ի չափով: Բերքատվությունը` բարձր. 140-160 ցենտներ հեկտարի հաշվով: Պտղաբերող շիվերը կազմում են 45,2-54,49, մեկ պտղաբերող շիվի վրայի ողկույզների թիվը` 1,17-1,36, պտղաբերության գործակիցը՝ 0,63-0,64: Ողկույզի միջին կշիռը՝ 368- 448գ: ՄԵԽԱՆԻԿԱԿԱՆ ԿԱԶՄԸ՝ (ողկույզի կշռի համեմատությամբ) պտղամիսը ն հյութը` 92.75, չանչը՝ 3,63, մաշկը` 2,15, սերմերը` 1,479: 100 պտղի կշիռը՝ 520- 560գ: 100 սերմի կշիռը՝ 3,5գ: Փոխադրունակությունը` բարձր, պտղակոթի ամրությունը կազմում է 408- 526գ, պտղի մաշկի դիմադրողականությունը` 1312-1746գ: Հասունացած պտուղների շաքարայնությունը` օգոստոսի երրորդ տասնօրյակում, կազմում է 19.0-19.6գ/100սմ , թթվությունը՝ 4.7-5.2գ/դմ : Բերքն օգտագործվում է թարմ վիճակում, որպես բարձրորակ, գեղեցիկ տեսքով, խոշոր պտուղներով, դուրեկան համով, թույլ մուսկատային բուրմունքով սեղանի վաղահաս խաղող: Շրջանացված է Արարատյան հարթավայրում:

Նկ. 50. Մուսկատ Երնանյան

ՄՈՒՍԿԱՏ ՀԱՅԿԱԿԱՆ

Ստացվել է Սն Մուսկատ սորտի սերմերի ցանքսից` ընտրության միջոցով: Հեղինակներ` Ս.Հ.Պողոսյան, Ս.Ս.Խաչատրյան: Պատկանում է արնելյան էկոլոգո-աշխարհագրական խմբին: Շրջանացված է Արարատյան հարթավայրում: Ըստ էկոլոգո-աշխարհագրական խմբավորման, դասվում է արնելյան սորտերի խմբին:

ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Սորտը նկարագրված է Այգեգինեգործության ն պտղաբուծության գիտահետազոտական ինստիտուտի Մերձավանի փորձարարական տնկարկներում, վազերի 7-8 տարեկան հասակում: Շիվը`(15-17սմ). գագաթը` թույլ թավոտ, բաց կանաչավուն, հազիվ նշմարելի վարդագույն երիզով: Նոր բացվող տերնները` դեղնականաչավուն, բաց վարդագույն եզրերով: Առանցքը` բաց կանաչ, հիմքի մոտ թույլ վարդագույն շերտերով: Մատը` լրիվ հասունացած ժամանակ բաց շագանակագույն, ավելի մուգ շերտերով ամբողջ երկարությամբ, հանգույցները` մուգ շագանակագույն: Տերնը` միջակ մեծությամբ, 13.4սմ միջին երկարությամբ, 14.3սմ միջին լայնությամբ, կլորավուն, հնգաբլթակ, ենթաբլթակներով: Թիթեղը` մուգ կանաչ, առանց փայլի, թույլ բշտիկավոր, ջրհորդանման, դեպի վեր քիչ բարձրացած եզրերով, լերկ, տակի կողմից` ջղերը պատված են կարճ խոզամազերով: Վերին կտրվածքները` շատ խորը, փակ, լայն էլիպսաձն լուսանցքով, սրացած հատակով կամ բաց, քնարաձն, նեղ, իրար մոտեցող շուրթերով կամ համարյա զուգահեռ կողերով, սուր հատակով: Ներքին կտրվածքները`միջակ խորությամբ, հիմնականում բաց, հազիվ նշմարելի կամ անկյունաձն, երբեմն քնարաձն, համարյա զուգահեռ կողերով, սուր հատակով: Կոթունային կտրվածքը` բաց, խորը, աղեղնաձն: Բլթակների ծայրի ատամները` եռանկյունաձն, լայն հիմքով: Կողային ատամները` եռանկյունաձն, սղոցանման: Տերնակոթը` բաց կանաչ, գինեկարմիր շերտերով, միջին ջղից կարճ: Ծաղիկը` երկսեռ: Առէջները` 5-6, առէջաթելերը` վարսանդից քիչ երկար, սերմնարանը` նեղ կոնաձն, սռնին` միջակ երկարությամբ, սպին` ափսեաձն:

Ողկույզը` միջակ մեծությամբ ն մեծ, 16.4-22.4սմ միջին երկարությամբ, 11.3-13.4սմ միջին լայնությամբ, կոնաձն, միջակ խտությամբ կամ խիտ: Ողկուզակոթը` 1.8-4.1սմ երկարությամբ, կանաչ, մուգ բծերով, հիմքում փայտացող: Պտղակոթը` 14.5-16.0մմ երկարությամբ, կանաչ, բարձիկը` կոնաձն, գորտնուկոտ (նկ. 51): Պտուղը` միջակ մեծությամբ, 15.0-15.7մմ միջին երկարությամբ ն 14.0-14.5մմ միջին լայնությամբ, կլորավուն, դեղին: Մաշկը` միջակ հաստության, պատած բարակ մոմաշերտով ն խալերով: Պտղամիսը` հյութալի, դուրեկան համով, ուժեղ մուսկատային բուրմունքով: Սերմերը` 1-4, հաճախ 2 հատ: Սերմը` փոքր, ձվաձն, բաց շագանակագույն: Խալազան` կլորավուն, ներս ընկած: Կտուցը` միջակ երկարությամբ, կոնաձն, սուր ծայրով:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Մուսկատ Հայկականը դասվում է գինու խաղողի միջին ուշահաս սորտերի խմբին: Վեգետացիայի տնողությունը` բողբոջման սկզբից մինչն պտղի լրիվ հասունացումը, կազմում է 138-145 օր: Աճեցողությունը` միջակից բարձր: Վեգետացիայի վերջում մատերը հասունանում են 76-839-ի չափով: Բերքատվությունը` միջակից բարձր, հեկտարի հաշվով` 112-124 ն ավելի ցենտներ բերք: Պտղաբերող շիվերը կազմում են 75.0-87.09, մեկ պտղաբերող շիվի վրայի ողկույզների թիվը` 1.04-1.1, պտղաբերության գործակիցը` 0.78-0.91: Ողկույզի միջին կշիռը` 150-170գ: Տնտեսա-տեխնոլոգիական հատկություններով դասվում է գինու սորտերի շարքին: Իր յուրահատուկ դուրեկան մուսակատային բուրմունքով տարբերվում է մյուս Մուսկատային սորտերից: ՄԵԽԱՆԻԿԱԿԱՆ ԿԱԶՄԸ` (ողկույզի կշռի համեմատությամբ) պտղամիսը ն հյութը` 89.0, չանչը` 4.88, մաշկը` 3.8, սերմերը` 2.329: 100 պտղի կշիռը` 200գ: 100 սերմի կշիռը` 1.86գ: Հասունացած պտուղներն ունեն բարձր քաղցրություն, չափավոր թթվություն: Սեպտեմբերի երկրորդ տասնօրյակում շաքարայնությունը կազմում է 27.0-31.8գ/100սմ , տիտրվող թթվությունը` 5.7-6.2գ/դմ : Մասնագիտացված է բարձր որակի մուսկատային ուժեղ բուրմունքով ու վարդի յուրահատուկ փնջով` քաղցր ն լիքյորային գինիներ պատրաստելու համար:

Նկ. 51. Մուսկատ Հայկական

ՄՈՒՍԿԱՏ ՍՈՒՍԱՆՆԱ

Ստացվել է Մալենգրա սերմնաբույսի ն Վարդագույն Մուսկատ սորտի տրամախաչումից: Հեղինակներ` Ս.Հ.Պողոսյան, Ս.Ս.Խաչատրյան: Պատականում է արնելյան էկոլոգո-աշխարհագրական խմբին: Տեղաբաշխված է Արարատյան հարթավայրի ն նրա նախալեռնային գոտու տարածքներում:

ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Սորտը նկարագրված է Այգեգինեգործության ն պտղաբուծության գիտահետազոտական նախկին ինստիտուտի Փարաքարի փորձնական տնկարկներում, վազերի 7-8 տարեկան հասակում: Շիվը` (15-17սմ). գագաթը` բաց կանաչավուն, ոստայնանման թավոտությամբ, բաց վարդագույն երիզով: Նոր բացվող տերնները` բաց կանաչ, գինեկարմիր եզրերով: Առանցքը` կանաչ, մուգ գինեկարմիր շերտերով: Մատը` լրիվ հասունացած ժամանակ բաց շագանակագույն, հանգույցները` ավելի մուգ: Տերնը` միջակ մեծությամբ ն մեծ, 16.0սմ միջին երկարությամբ, 15.7սմ միջին լայնությամբ, կլորավուն, հնգաբլթակ: Թիթեղը` մուգ կանաչ, առանց փայլի, ցանցանման-կնճռոտված, ջրհորդանման, լերկ, տակի կողմից` ջղերը պատած կարճ խոզամազերով: Վերին կտրվածքները` ծանծաղ ն միջակ խորությամբ, բաց, ճեղքանման ն անկյունաձն կամ քնարաձն, նեղ, իրար մոտեցող շուրթերով, սուր հատակով, երբեմն փակ, ձվաձն լուսանցքով, սրացած հատակով:Ներքին կտրվածքները` ծանծաղ, բաց, անկյունաձն:Կոթունային կտրվածքը` բաց, աղեղնաձն, հավասար կողերով կամ քնարաձն, սուր հատակով: Բլթակների ծայրի ատամները` նեղ եռանկյունաձն,սրված ծայրով: Կողային ատամները` եռանկյունաձն-սղոցանման: Տերնակոթը` կանաչ, հիմքի մոտ թույլ վարդագույն երանգով, միջին ջղից կարճ կամ նրան հավասար: Ծաղիկը` երկսեռ: Ողկույզը` միջին մեծությամբ ն մեծ, 12.6-20.5սմ երկարությամբ, 9.7-14.4սմ լայնությամբ, գլանակոնաձն ն կոնաձն, միջակ խտությամբ: Ողկուզակոթը` կարճ, բաց կանաչավուն, կեսից ավելի փայտացող: Պտղակոթը` 4.5-6.0մմ երկարությամբ, բաց կանաչ, շագանակագույն կետերով, բարձիկը` սկավառակաձն, գորտնուկոտ (նկ. 52): Պտուղը` միջակ մեծությամբ, 15.1-15.7մմ միջին երկարությամբ, 15.0-15.3մմ միջին լայնությամբ, կլորավուն, դեղնականաչ: Մաշկը` միջակ

հաստության, պատած թույլ մոմաշերտով: Պտղամիսը` հյութալի, համը` դուրեկան, մուսկատային բուրմունքով: Սերմերը` 2-3, հաճախ 2 հատ: Սերմը` փոքր, կլորավուն, մուգ շագանակագույն: Խալազան` կլորավուն, երբեմն ձվաձն: Կտուցը` կարճ, կոնաձն:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Մուսկատ Սուսաննան դասվում է գինու խաղողի վաղահաս սորտերի շարքին: Վեգետացիայի տնողությունը` բողբոջման սկզբից մինչն պտղի լրիվ հասունացումը, կազմում է 122-128 օր: Բողբոջման սկիզբը տեղի է ունենում ապրիլ ամսվա երկրորդ տասնօրյակի սկզբին, ծաղկման սկիզբը` մայիսի վերջին, պտղի հասունացման սկիզբը` հուլիսի երկրորդ տասնօրյակում, պտղի լրիվ հասունացումը` օգոստոսի երկրորդ տասնօրյակում: Աճեցողությունը` ուժեղ: Վեգետացիայի վերջում մատերը հասունանում են 88.0-91.09-ի չափով: Բերքատվությունը` բարձր, հեկտարի հաշվով` 180,0-218,0 ն ավելի ցենտներ բերք: Պտղաբերող շիվերը կազմում են 80.0-87.59, մեկ պտղաբերող շիվի վրայի ողկույզների թիվը` 1.26-1.63, պտղաբերության գործակիցը` 1.0-1.43: Ողկույզի միջին կշիռը` 190,0-215,0գ: Աչքի է ընկնում քնած բողբոջներից առատ բերք տալու հատկությամբ: Տնտեսատեխնոլոգիական հատկություններով դասվում է գինու սորտերի շարքին: ՄԵԽԱՆԻԿԱԿԱՆ ԿԱԶՄԸ` (ողկույզի կշռի համեմատությամբ) պտղամիսը ն հյութը` 88.87, չանչը` 5.3, մաշկը` 2.73, սերմերը` 3.19: 100 պտղի կշիռը` 220գ: 100 սերմի կշիռը` 2.7գ: Հասունացած պտուղներն ունեն բարձր քաղցրություն ն չափավոր թթվություն: Օգոստոսի 20-25-ին շաքարայնությունը կազմում է 25.53 26.2գ/100սմ , իսկ տիտրվող թթվությունը` 5.7-6.2գ/դմ : Մասնագիտացված է` որպես բարձր որակի գինու սորտ ն բացառապես բարձր որակի մուսկատային բուրմունքով քաղցր գինի պատրաստելու համար:

Նկ. 52. Մուսկատ Սուսաննա

ՄՈՒՍԿԱՏ ՏՍԽԱ

Սորտը ստացվել է 1954թ. Մադլեն Անժեվին ն Մուսկատ դեսերտնի սորտերի տրամախաչումից: Հեղինակներ՝ Կ.Պ.Սկուին, Ս.Հ.Պողոսյան, Մ.Յու.Պեյտել, Ռ.Ս.Գուլամիրյան ն ուրիշներ:

ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Նկարագրված է Խաղողագործության, գինեգործության ն պտղաբուծության գիտահետազոտական ինստիտուտի Մերձավանի փորձարարական բազայի տնկարկներում, վազերի 7-8 տարեկան հասակում: Շիվը՝ (15-17սմ) գագաթն արծաթավուն, խիտ թավոտ: Նոր բացվող տերնները գինեկարմիր շերտով: Շիվի առանցքը` կանաչ: Մատը՝ բաց գորշավուն, հանգույցները մուգ գորշավուն, միջհանգույցները միջին երկարությամբ: Տերնը՝ միջին մեծությամբ, կլորավուն, հնգաբլթակ, միջին կտրտվածությամբ: Թիթեղը` ձագարաձն, վերին մակերեսը ցանցավոր, մուգ կանաչ: Վերին կտրվածքները միջակ խորությամբ, հիմնականում փակ, ձվաձն լուսանցքով, սրացած հատակով, երբեմն բաց, քնարաձն, զուգահեռ կողերով, սուր հատակով: Ներքին կտրվածքները` միջակ խորությամբ, բաց քնարաձն, գրեթե զուգահեռ կողերով, սրացած հատակով: Կոթունային կտրվածքը բաց, նեղ կամարաձն, սուր հատակով: Բլթակների ծայրի ատամները` եռանկյունաձն կլորավուն գագաթով: Կողային ատամները` եռանկյունաձն-սղոցանման: Տերնաթիթեղի ստորին մակերեսը պատված է թույլ խոզամազային ն ոստայնանման թավով: Տերնակոթը` բաց կանաչ, թույլ վարդագույն, մի փոքր կարճ է միջին ջղից: Ծաղիկը՝ երկսեռ: Ողկույզը՝ միջակ մեծությամբ, 13,2-16,4սմ երկարությամբ, 9,010,8սմ լայնությամբ, կոնաձն, միջին խտության (նկ. 53) : Պտուղը՝ խոշոր, 18-20մմ երկարությամբ, 15-17մմ լայնությամբ, կլորավուն, դեղնականաչավուն, սերմերի քանակը պտղում 2-3 հատ: Մաշկը` բարակ: Պտղամիսը` մսալի-հյութալի: Համը` դուրեկան, մուսկատային բուրմունքով:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Սորտը դասվում է գինու խաղողի միջահաս սորտերի խմբին: Վեգետացիայի տնողությունը` բողբոջման սկզբից մինչն պտուղների լրիվ հասունացումը, տնում է 127-135 օր: Աճեցողությունը՝ միջակ: Մատերը հասունանում են 78-859-ով: Բերքատվությունը՝ միջակ, մեկ հեկտարից ապահովում է շուրջ 130-150ց բերք: Բերքատվության գործակիցը կազմում է 1.0-1.6, իսկ բերքատու շիվերինը` 1.1-1.7: Ցրտադիմացկունությունը համեմատաբար բարձր է: Տնտեսա-տեխնոլոգիական հատկություններով գինու խաղող է: ՄԵԽԱՆԻԿԱԿԱՆ ԿԱԶՄԸ` (ողկույզի կշռի համեմատությամբ) պտղամիսը ն հյութը` 89.4, չանչը՝ 4,1, մաշկը՝ 3.7, սերմերը՝ 2.89: Պտղահյութի շաքարայնությունը կազմում է 23.8-25.4գ/100սմ , տիտրվող թթվությունը՝ 4.2-5.3 գ/դմ : Օգտագործվում է բարձր որակի մուսկատային բուրմունքով սպիտակ աղանդերային գինիներ պատրաստելու համար: Շրջանացված է Արարատյան հարթավայրի ն նրա նախալեռնային գոտում:

Նկ. 53. Մուսկատ ՏՍԽԱ

ՆԵՐԿԱՌԱՏ

Ստացված է «Ամուրական 2 Ժեմչուգ Սաբա» էլիտային սերմնաբույսի ն Կարմրահյութ սորտի խաչաձնումից: Հեղինակ՝ Ս.Հ.Պողոսյան:

ԲՈԻՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈԻԹՅՈԻՆ

Նկարագրված է Խաղողագործության, գինեգործության ն պտղաբուծության գիտահետազոտական ինստիտուտի Մերձավանի փորձարարական բազայի տնկարկներում, վազերի 8-9 տարեկան հասակում: Շիվը՝ (19,0սմ). գագաթը՝ ոստայնանման թույլ թավոտ, դեղնականաչավուն: Նոր բացվող տերնները բաց կանաչ, բաց գինեկարմիր գունավորումով, երկու կողմից պատած ոստայնանման թավով: Առանցքը` կանաչ, արնի կողմում գինեկարմիր շերտերով, ոստայնանման թույլ թավով: Մատը` տափակավուն, լրիվ հասունացած ժամանակ բաց դեղնավուն, հանգույցները՝ շագանակագույն, միջհանգույցները` երկար: Տերնը՝ միջակ մեծության, 15,3սմ միջին երկարությամբ, 15,4սմ միջին լայնությամբ, կլորավուն, հնգաբլթակ, թույլ արտահայտված ենթաբլթակներով, խորը կտրտված: Թիթեղը՝ ձագարաձն, դեպի ցած թեքված եզրերով, մուգ կանաչ, ցանցանման կնճռոտված, թույլ փայլով, լերկ, տակի կողմից կանաչ, գլխավոր ջղերը ն ճյուղավորությունները պատած կարճ խոզամազերով: Ջղերը` բաց կանաչ, հիմքում գինեկարմիր երանգով: Վերին կտրվածքները` խորը, բաց ն փակ: Բաց կտրվածքները` քնարաձն, համարյա զուգահեռ կողերով, հազվադեպ նեղ շուրթերով, սրացած հատակով: Փակ կտրվածքները` ձվաձն կամ եռանկյունաձն լուսանցքով, սրացած հատակով: Ներքին կտրվածքները՝ միջակ խորության ն ծանծաղ, բաց, քնարաձն, համարյա զուգահեռ կողերով, սրացած հատակով, հազվադեպ փակ, ձվաձն լուսանցքով, սրացած հատակով: Կոթունային կտրվածքը` փակ, համարյա առանց լուսանցքի կամ նեղ էլիպսաձն լուսանցքով, իրար ծածկող բլթակներով: Բլթակների ծայրի ատամները՝ եռանկյունաձն, թույլ կորնթարդ կողերով: Կողային ատամները սղոցանման, թույլ կորնթարդ կողերով: Տերնակոթը կանաչ, ամբողջ երկարությամբ գորշ գինեկարմիր` հազիվ նշմարելի ոստայնանման թավով, գրեթե միջին ջղին հավասար կամ քիչ երկար: Ծաղիկը՝ երկսեռ: Ողկույզը՝ միջակ մեծության, 14,2-18,0սմ երկարությամբ, 9,010,0սմ լայնությամբ, կոնաձն, գլանակոնաձն, միջակ խորությամբ: Ողկու-

զակոթը` 1,8-4,6սմ երկարությամբ, կանաչ, գինեկարմիր երանգով, հիմքում թույլ փայտացող: Պտղակոթը՝ 5,0-8,0մմ երկարությամբ, կանաչավուն, բարձիկը` կոնաձն (նկ. 54) : Պտուղը՝ միջակ մեծության, 14,1-16,5մմ երկարությամբ, 13,414,3մմ լայնությամբ` կլորավուն-էլիպսաձն, սն: Մաշկը` հաստ: Պտղամիսը հյութալի, գունավորված: Սերմերը՝ 1-3, հաճախ 1 հատ: Սերմը` միջակ մեծության, կլորավուն, բաց շագանակագույն:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Ներկառատը դասվում է գինու խաղողի ուշահաս սորտերի շարքին: Վեգետացիայի տնողությունը` բողբոջման սկզբից մինչն պտղի լրիվ հասունացումը, կազմում է 165-168 օր: Աճեցողությունը՝ ուժեղ: Վեգետացիայի վերջում մատերը հասունանում են 80,0- 85,09-ի չափով: Օժտված է բարձր ցրտադիմացկունությամբ, բաց ձմեռող վազերը օ համարյա դիմանում են մինչն -28 ցրտին: Բավական դիմացկուն է նան միլդյու հիվանդության ն փտման նկատմամբ: Բերքատվությունը՝ բարձր, հեկտարի հաշվով` 175,0-220,0 ցենտներ: Պտղաբերող շիվերը կազմում են 52,0- 87,09, մեկ պտղաբերող շիվի վրայի ողկույզների թիվը՝ 1,15-1,52, պտղաբերության գործակիցը՝ 0,61,32: Ողկույզի միջին կշիռը՝ 200-250գ: ՄԵԽԱՆԻԿԱԿԱՆ ԿԱԶՄԸ՝ (ողկույզի կշռի համեմատությամբ) պտղամիսը ն հյութը` 87,52, չանը՝ 3,57, մաշկը՝ 6,39, սերմերը` 2,529: 100 պտղի կշիռը՝ 200-280գ: 100 սերմի կշիռը՝ 3,95գ: Հասունացած պտուղների շաքարայնությունը սեպտեմբերի եր3 րորդ տասնօրյակում կազմում է 26.3-27.6գ/100սմ , տիտրվող թթվու3 թյունը՝ 7.5-8.2 գ/դմ : Բերքն օգտագործվում է բարձր որակի մուգ կարմիր աղանդերային գինի պատրաստելու համար: 1972թ. Բուլղարիայում կայացած գինու միջազգային մրցույթում «Ներկառատ» գինին շահել է ոսկե մեդալ: Որպես ցրտադիմացկուն բարձր որակի գինու խաղողի նոր սորտ, շրջանացված է Արարատյան հարթավայրում ն նրա նախալեռնային գոտու ցածրադիր մասերում:

Նկ. 54. Ներկառատ

ՆՌՆԵՆԻ Սորտը ստացվել է նախկին Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուտի, այժմ ՀԱԱՀ-ի, խաղողի սելեկցիայի պրոբլեմային լաբորատորիայում` 1-17-1 (Ալիկանտ Բուշե » Կաբերնե Սովինյոն) հիբրիդային ձնը տրամախաչելով վրացական Սափերավի սորտի հետ: Հեղինակներ` Պ.Կ.Այվազյան, Գ.Պ.Այվազյան: Սորտը 1979թ. ընդունվել է նախկին Խորհրդային միության պետական սորտափորձարկման հանձնաժողովի կողմից: Շրջանացված է Հայաստանի հանրապետության Արարատյան հարթավայրում ն նրա նախալեռնային գոտում:

ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Շիվը` բաց կանաչ` գինեկարմիր երիզով, թույլ պատված ոստայնանման կամ թաղիքային թավով: Նոր բացվող տերնները` կանաչադեղնավուն են, ատամների երիզներում մուգ գինեկարմիր գունավորմամբ, երեսի կողմից պատված թույլ ոստայնանման, իսկ տակի կողմից` թաղիքային թավով: Առանցքը` բաց կանաչ, ունի ոստայնանման թավի հետքեր: Մատը` վարդադեղնավուն: Տերնը` միջակ մեծությամբ, 16.5սմ միջին երկարությամբ, 17.1սմ միջին լայնությամբ, կլորավուն, հնգաբլթակ, թույլ կտրտված կամ ամբողջական: Տերնաթիթեղը` ջրհորդանման-ձագարաձն, թույլ ալիքավոր: Տերնի վերին մակերեսը` վառ կանաչ, ուժեղ փայլով, թույլ ցանցանման, կնճռոտ: Բլթակների վերին կտրվածքները` ծանծաղ, բաց քնարաձն կամ ճեղքանման, հազվադեպ անկյուն կազմող: Ներքին կտրվածքները` ծանծաղ, բաց անկյուն կազմող կամ ճեղքանման: Կոթունային կտրվածքը` բաց քնարաձն, սուր հատակով ն մեկ խթանով, հազվադեպ փակ, ձվաձն լուսանցքով: Բլթակների ծայրի ատամները` եռանկյունաձն, կլորավուն գագաթով: Կողային ատամները` եռանկյունաձն ն սղոցանման, միակողմ ուռուցիկ: Տերնի տակի կողմը պատված է բավականին խիտ ոստայնանման թավով: Տերնակոթը` դեղնականաչավուն, երբեմն` արնի կողմից, գինեկարմիր հետքերով, միջին ջղից երկար կամ հավասար: Տերնի աշնանային գունավորումը` կարմիր: Ծաղիկը` երկսեռ: Ողկույզը` միջակ մեծությամբ, 15,0սմ միջին երկարությամբ, 10,0սմ միջին լայնությամբ, գլանաձն կամ գլանակոնաձն, միջակ խտությամբ կամ խիտ (նկ. 55) :

Պտուղը` միջակ, կլորավուն, սն: Պտղամիսը` մսալի-հյութալի, բալի համով: Պտղամիսը ն հյութը` ուժեղ ներկված: Սերմերի թիվը` 2-3 հատ: Սերմը` միջակ, օվալ, շագանակագույն վարդագույն երանգով:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Նռնենին դասվում է գինու ուշահաս սորտերի խմբին: Պտուղների լրիվ հասունացումը տեղի է ունենում սեպտեմբերի 2-րդ-3-րդ տասնօրյակներում: Վեգետացիայի տնողությունը` բողբոջման սկիզբից մինչն պտուղների լրիվ հասունացումը, Արարատյան հարթավայրի պայմաններում, տնում է 155-165 օր: Աճեցողությունը` միջակից բարձր: Վեգետացիայի վերջում մատերը հասունանում են լավ: Բերքատվությունը` բարձր, 250-450 ցենտներ մեկ հեկտարից: Ցրտադիմացկունությունը թույլ է: Այգեթաղ տարածքներում վազերն աշնանը թաղում են: Նռնենին համեմատաբար դիմացկուն է սնկային հիվանդությունների նկատմամբ: Վնասատուներով վարակվելու ունակությունը նույնն է, ինչ Վիտիս Վինիֆերայի արժեքավոր սորտերինը: Հյուսիս-արնելյան գոտում, այս սորտի մշակության համար, լավագույն պատվաստակալներ են համարվում Բեռլանդիերի » Ռիպարիա Կոբեր 5ԲԲ ն 420Ա: ՄԵԽԱՆԻԿԱԿԱՆ ԿԱԶՄԸ` (ողկույզի կշռի համեմատությամբ) հյութը` 84.79, մաշկը ն պտղամիսը` 8.69, չանչը` 3.69, սերմերը` 3.19: Պտուղների հասունացման ժամանակ պտղահյութի շաքարայնու3 թյունը լինում է 22-26գ/100սմ , իսկ տիտրվող թթվությունը` 7.5-9.5գ/դմ : Բերքն օգտագործվում է սեղանի կարմիր ն բարձրորակ` շոկոլադի բուրմունքով աղանդերային գինիներ պատրաստելու համար, ինչպես ն որպես կուպաժի գինենյութ: Նան լավորակ խաղողահյութ է տալիս:

Նկ.55. Նռնենի

ՇԱՀՈՒՄՅԱՆԻ

Ստացված է Իծապտուկ սորտի սերմերի ցանքից, ընտրության միջոցով: Հեղինակներ` Ս.Հ.Պողոսյան, Ս.Ս.Խաչատրյան: Դասվում է էկոլոգո-աշխարհագրական արնելյան խմբին: Շրջանացված է Արարատյան հարթավայրի նախալեռնային ն Զանգեզուրի գոտիներում:

ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Սորտը նկարագրված է նախկին Խաղողագործության, գինեգործության ն պտղաբուծության գիտահետազոտական ինստիտուտի Փարաքարի փորձարարական բազայի տնկարկներում, վազերի 9-10 տարեկան հասակում: Շիվը` (15-17սմ). գագաթը` լերկ, կանաչավուն, թույլ գինեկարմիր երիզով: Նոր բացվող տերնները` գինեկարմիր, ոսկեգույն երանգով, ոստայնանման թավոտությամբ: Առանցքը` գինեկարմիր, թույլ ոստայնանման թավոտությամբ: Մատը` լրիվ հասունացած ժամանակ` բաց վարդագույն, հանգույցները` ավելի մուգ կարմրամանուշակագույն գունավորմամբ: Տերնը` մեծ, 18,5սմ միջին երկարությամբ, 17,0սմ միջին լայնությամբ, կլորավուն, երբեմն քիչ երկարացած, հնգաբլթակ:Թիթեղը` կանաչ, փայլուն, համարյա հարթ, երբեմն ալիքավոր, թույլ ջրհորդանման, դեպի վեր քիչ բարձրացած եզրերով, լերկ, տակի կողմից` գլխավոր ջղերի ճյուղավորման տեղում, նոսր ու կարճ խոզամազերով: Ջղերը` բաց կանաչ, լավ արտահայտված: Վերին կտրվածքները` ծանծաղ ն միջակ խորությամբ, բաց, քնարաձն, համարյա զուգահեռ կողերով ն սրացած հատակով կամ ճեղքանման, երբեմն փակ, էլիպսաձն լուսանցքով, սրացած հատակով: Ներքին կտրվածքները` ծանծաղ, բաց, ճեղքանման կամ երբեմն քնարաձն, համարյա զուգահեռ կողերով, սրացած հատակով:Կոթունային կտրվածքը` բաց, աղեղնաձն, հավասար կողերով, սուր հատակով: Բլթակների ծայրի ատամները` եռանկյունաձն, լայն հիմքով: Կողային ատամները` եռանկյունաձն, համեմատաբար լայն հիմքով, սղոցանման: Տերնակոթը` բաց կանաչ, վարդագույն երանգով, լերկ, միջին ջղից կարճ: Ծաղիկը` երկսեռ: Առէջները` 5-6, վարսանդից քիչ երկար, սերմնարանը` լայն կոնաձն, սռնին` կարճ, սպին` գլխարկավոր: Ողկույզը` մեծ ն միջակ մեծությամբ, 15,0-30,0սմ երկարությամբ, 10,0-18,9սմ լայնությամբ, գլանակոնաձն ն կոնաձն, միջակ խտությամբ: Ողկուզակոթը` 2,7-5,0սմ երկարությամբ, բաց կանաչ, չփայտացող:

Պտղակոթը` հաստ, 6,5-8,5մմ երկարությամբ, կանաչ, բարձիկը` կոնաձն (նկ. 56): Պտուղը` մեծ, 27,0-35,0մմ երկարությամբ, 16,5-18,5մմ լայնությամբ, երկարացած էլիպսաձն, կանաչադեղնավուն: Մաշկը` բարակ, բայց բավական ամուր, պատած չափավոր մոմաշերտով: Պտղամիսը` մսալիհյութալի, դուրեկան համով: Սերմերը` 1-4, հաճախ` 2 հատ: Սերմը` միջակ մեծությամբ, էլիպսաձն, դարչնագույն: Խալազան` էլիպսաձն, ներս ընկած: Կտուցը` երկար, կոնաձն:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Շահումյանին դասվում է սեղանի խաղողի միջին ուշահաս սորտերի շարքին: Վեգտացիայի տնողությունը` բողբոջման սկզբից մինչն պտղի լրիվ հասունացումը, կազմում է 138-142 օր: Բողբոջման սկիզբը տեղի է ունենում ապրիլ ամսվա երկրորդ տասնօրյակի սկզբին, ծաղկման սկիզբը` մայիսի վերջին, պտղի հասունացման սկիզբը` հուլիսի վերջին կամ օգոստոսի սկզբին, պտղի լրիվ հասունացումը` սեպտեմբերի երկրորդ տասնօրյակում: Աճեցողությունը` միջակից բարձր: Վեգետացիայի վերջում մատերը հասունանում են 74,0-80,09-ի չափով: Բերքատվությունը` բարձր, հեկտարից մինչն 250 ն ավելի ցենտներ բերք: Պտղաբերող շիվերը կազմում են 63,0-75,09, մեկ պտղաբերող շիվի վրայի ողկույզների թիվը` 1,0-1,25, պտղաբերության գործակիցը` 0,75-0,92: Ողկույզի միջին կշիռը` 356-388գրամ: Տնտեսական-տեխնոլոգիական հատկություններով տիպիկ սեղանի սորտ է, նման Իծապտուկին, բայց բերքատվությամբ ն որակով գերազանցում է նրան: ՄԵԽԱՆԻԿԱԿԱՆ ԿԱԶՄԸ` (ողկույզի կշռի համեմատությամբ) պտղամիսը ն հյութը` 93,5, չանչը` 2,6, մաշկը` 2,1, սերմերը` 1,89: 100 պտղի կշիռը` 540գրամ: 100 սերմի կշիռը` 3,25գրամ: Փոխադրունակությունը` բարձր, պտղի մաշկի դիմադրողականությունը` 1320-2010գրամ: Հասունացած պտուղներն ունեն չափավոր քաղցրություն ն թթվություն: Սեպտեմբերի երկրորդ տասնօրյակում շաքարայնությունը կազմում է 20,0-22,5գ/100սմ , տիտրվող թթվությունը` 3,8-4,5գ/դմ : Շահումյանին, որպես բարձր որակի լավ բերքատու սորտ, մասնագիտացված է թարմ օգտագործման ն բարձրորակ չամիչ պատրաստելու համար:

Նկ. 56. Շահումյանի

ՈՍԿԵՀԱՏ Մինչն 1947 թվականը սորտը կոչվել է Խարջի, որից հետո վերանվանվել է Ոսկեհատ: Հոմանիշներն են` «Խարջի», «Կանաչկենի», «Կատվի աչք», «Խաչ խարջի»: Հայկական հնագույն սորտ է: Տեղաբաշխված է հանրապետության Արարատյան հարթավայրի ն նրա նախալեռնային գոտու պայմաններում:

ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Շիվը` կանաչ կարմրավուն շերտերով, գագաթը` կանաչակարմրավուն, ծածկված նուրբ սպիտակ թավով: Նոր բացվող առաջին երկու տերնները` գոգավոր, խոնարհած ծայրամասերով, թիթեղը` կանաչա-կարմրավուն (դեպի եզրերը թուլացող) գունավորումով, փայլող, երկու կողմում պատած սպիտակ թույլ թավով: Երկրորդ ն չորրորդ տերնները (հաշված ծայրից)` կոթունի մոտ գոգավոր, վերամբարձ ծայրամասերով, կանաչ` համեմատաբար թույլ կարմրավուն երանգով, թույլ թավոտ ն փայլող, ջղերը` կարմրավուն, մանավանդ ջղերի ելակետերի մոտ: Կոթունը` երբեմն ամբողջովին կարմիր, երբեմն մի կողմը կարմիր, մյուսը` կանաչ: Աճմանը զուգընթաց կարմիր գույնը` աստիճանաբար թուլացող: Վեցերորդ տերնը կանաչավուն, կարմիր եզրերով ն ատամների դեղնավարդագույն ծայրերով, լերկ, փայլող: 5-րդ ն ավելի հին տերնները` տակի կողմից, ջղերի վրա խոզամազոտ: Ծաղկափթթությունը` կանաչ, կոկոնների գագաթները` վարդագույն: Մատը` կարմրավուն, շագանակագույնին մոտեցող, ընդերկայնական ավելի մուգ գծաշերտերով, համեմատաբար կարճ` 6.5սմ երկարությամբ միջհանգույցներով, ընդլայնական կտրվածքը` կլորավուն, երբեմն կողավոր: Հանգույցներն ավելի մուգ ներկված: Տերնը` կլորավուն, փոքր ն միջակ մեծությամբ, 12.6սմ միջին երկարությամբ, 12.9սմ միջին լայնությամբ, հնգաբլթակ, երբեմն ենթաբլթակներով: Վերին կտրվածքը` խոր, բաց, երբեմն փակ, բացը կլորավուն կամ երկարացած` Մ-աձն կամ քնարաձն, սրած հատակով, փակը` ձվաձն կամ երկկորնթարդ լուսանցքով, հազվադեպ առանց լուսանցքի: Ներքին կտրվածքը` ծանծաղ, նույն ձնի ինչ վերին կտրվածքը: Կոթունային կտրվածքը` բաց, երբեմն փակ կամ փակին մոտեցող, բացը` կիսաշրջանաձն կամ քնարաձն, սրված հատակով, փակը` կլորավուն լուսանցքով: Բլթակների ծայրի ն կողային ատամները` հավասարասրուն եռանկյունաձն, երբեմն ներգոգ սրունքներով: Թիթեղը` լերկ, տակի կողմից ջղերը թույլ խոզամազոտ, կոշտ, մուգ կանաչ, թեթնակի փայլուն, համարյա հարթ մակերեսով, մեծամա-

սամբ կողերը թույլ բարձրացրած, երբեմն մի հարթության վրա կազմելով ծանծաղ ձագար կամ ջրհորդան: Ջղերը` երեսի կողմից կանաչ, հիմքում ուժեղ մանուշակագույն: Տերնակոթը` կլորավուն, հիմքում կանաչ, մնացածն ուժեղ մանուշակագույն, լերկ, ավելի կարճ քան միջին ջիղը` 7.7սմ միջին երկարությամբ: Ծաղիկը` երկսեռ, առէջները` 4-7, հաճախ 5-6 հատ, ավելի բարձր, քան վարսանդը: Ողկույզը` միջակ ն մեծ, կոնաձն կամ թնավոր, մեկ կամ երկու, հազվադեպ չորս կողմից թնավոր: Թները հաճախ լավ զարգացած, հասնելով ողկույզի երկարության կեսին, շատ խիտ: Ողկուզակոթը` փայտացող, մատից մեծ դժավարությամբ կտրվող, լերկ, կարճ, երբեմն շատ կարճ` 1-3սմ երկարությամբ: Չանչը` կանաչադեղնավուն, լերկ, չկոտրվող: Պտղակոթը` միջակ հաստությամբ, կանաչ, կանաչագույն կամ դարչնագույն գորտնուկներով ն սկավառակաձն բարձիկով (նկ. 57): Պտուղը` գնդաձն, միջակ մեծությամբ, 15մմ միջին երկարությամբ, 15մմ միջին լայնությամբ, սպիտակ-դեղնավուն կամ սաթագույն, հյութալի, դուրեկան համով, շատ քաղցր: Մաշկը` բավականաչափ հաստ, թափանցիկ, մոմոտ, պտղամսից համեմատաբար հեշտ անջատվող ն կլպվող: Սերմերը` 1-4, հաճախ 2-3 հատ: Սերմը` փոքր, 5-6մմ երկարությամբ, 3.8մմ լայնությամբ, տանձաձն, շագանակագույն:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՌԱՆՁԱՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Ոսկեհատը դասվում է գինու խաղողի ուշահաս սորտերի խմբին: Բողբոջման սկիզբը, Արարատյան հարթավայրի պայմաններում, տեղի է ունենում ապրիլի 2-րդ տասնօրյակում, ծաղկման սկիզբը` մայիսի 3-րդ տասնօրյակի վերջին, պտուղների հասունացման սկիզբը` հուլիսի վերջին-օգոստոսի սկզբին, պտուղների լրիվ հասունացումը` սեպտեմբերի 3-րդ տասնօրյակում: Վեգետացիայի տնողությունը` բողբոջման սկզբից մինչն պտուղների լրիվ հասունացումը, տնում է 150-155օր, այդ ժամանակահատվածի օ համար պահանջելով 3195-3300 ակտիվ ջերմաստիճանների գումար: Աճեցողությունը` միջակ կամ միջակից բարձր: Վազերն աչքի են ընկնում իրենց երկարակեցությամբ: Վեգետացիայի վերջում մատերն հասունանում են 80-859-ի չափով, առանձին տարիներին` համարյա լրիվ: Բերքատվությունը` Ոսկեհատը առաջին բերքը տալիս է տնկման 4-րդ-5-րդ տարում, իսկ նորմալ բերքը` 7-րդ-8-րդ տարում: Մեկ հեկտարից կարող է ապահովել 80-ից 130 ցենտներ ն ավելի բերք: Լավ մշակության պայմաններում, թմբային այգիներում, ստացվում է մինչն 250 ցենտներ բերք: Բերքատու շիվերը կազմում են 46-709, շիվի պտղաբերության

գործակիցը Խ1 -ը` 0.55-0.9 է, բերքատու շիվինը` 1.1-1.3, ողկույզի միջին կշիռը` 190-215գ: Ցրտադիմացկունությունը ցածր է: Այգեթաղ տարածքներում վազերն աշնանը թաղում են: Վազերի վերականգնման ունակությունները թույլ են: Համեմատաբար ուժեղ է վարակվում սնկային հիվանդություններով, հատկապես միլդյուով ն օիդիումով: Խիստ վնասվում է նան ողկուզակերից: ՄԵԽԱՆԻԿԱԿԱՆ ԿԱԶՄԸ` (ողկույզի կշռի համեմատությամբ) պտղամիսը ն հյութը` 88.0-89.1, չանչը` 3.5-4.0, մաշկը` 3.8-4.2, սերմերը` 3.6-3.89, 100 պտղի կշիռը` 163-190գ, 100 սերմի կշիռը` 2.8գ: Պտղահյութի շաքարայնությունը սեպտեմբերի վերջին լինում է մինչն 25.78, իսկ հոկտեմբերի 1-ին տասնօրյակում` մինչն 27.57գ/100սմ , տիտրվող թթվությունը` 4,0-6,45գ/դմ : Փոխադրունակությունը ցածր է: Ոսկեհատը հիմնականում գինու խաղող է, նրանից պատրաստում են սեղանի թունդ ու թույլ, ինչպես օրինակ` Աշտարակ (Խերես) տիպի ն քաղցր ու լիքյորային գինիներ, լավորակ գինենյութ` կոնյակի արտադրության համար: Օգտագործվում է նան թարմ վիճակում, որպես սեղանի խաղող ն քաղցր խաղողահյութ, դոշաբ, սուջուխ պատրաստելու համար:

Նկ. 57. Ոսկեհատ

ՉԱՐԵՆՑԻ Ստացված է 1961թ. միջտեսակային բարդ հիբրիդիզացիայով: Հեղինակներ` Ս.Հ.Պողոսյան, Ս.Ս.Խաչատրյան, Հ.Ա.Մելյան, Կ.Ս.Պողոսյան:

ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Նկարագրված է Այգեգինեգործության ն պտղաբուծության գիտահետազոտական ինստիտուտի Մերձավանի փորձարարական բազայի տնկարկներում, վազերի 7-8 տարեկան հասակում: Տերնը` միջակ մեծությամբ, կլորավուն, հնգաբլթակ, լավ արտահայտված ենթաբլթակներով: Թիթեղը` մուգ կանաչ, թույլ փայլով, ձագարաձն: Վերին կտրվածքները՝ խորը ն միջին խորության, փակ, ձվաձն լուսանցքով, սրացած կամ կլորավուն հատակով, երբեմն բաց, քնարաձն, գրեթե զուգահեռ կողերով, սուր հատակով: Ներքին կտրվածքները՝ միջակ խորությամբ, բաց, սուր հատակով, զուգահեռ կողերով, կամ նեղ իրար մոտեցող շուրթերով: Կոթունային կտրվածքը՝ բաց, նեղ կամարաձն, սուր հատակով: Բլթակների ծայրի ատամները՝ եռանկյունաձն, կողային ատամները` եռանկյունաձն-սղոցանման: Տերնակոթը` կանաչ, գինեկարմիր գունավորմամբ: Տերնների աշնանային գունավորումը` գինեկարմիր: Ծաղիկը` երկսեռ: Ողկույզը՝ միջակ մեծությամբ, 14,8-15,9, երկարությամբ, 7,0-8,5սմ լայնությամբ, կոնաձն, խիտ (նկ. 58): Պտուղը՝ միջակ մեծությամբ, 14,0-15,2մմ երկարությամբ, 12,012,5մմ լայնությամբ, կլոր կամ օվալաձն, սն: Մաշկը՝ հաստ, պտղահյութը՝ հյութալի, ինտենսիվ կարմիր, համը՝ հաճելի, սերմերի քանակը պտղում` 4:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Չարենցին դասվում է գինու խաղողի ուշահաս սորտերի շարքին: Վեգետացիայի տնողությունը` բողբոջման սկզբից մինչն պտղի լրիվ հասունացումը, կազմում է 165 օր, որի ընթացքում պահանջվում է 3490 Շ ակտիվ ջերմաստիճանների գումար: Աճեցողությունը՝ ուժեղ: Վեգետացիայի վերջում մատերը հասունանում են 80-839-ի չափով: Բերքատվությունը՝ բարձր, մեկ հեկտարի հաշվով տալիս է 170190 ցենտներ բերք: Շիվերի պտղաբերության գործակիցը կազմում է 1.3, իսկ բերքատու շիվերինը` 1.6:

Ցրտադիմացկունությունը համեմատաբար բարձր է` մինչն 280: Տնտեսա-տեխնոլոգիական հատկություններով տիպիկ գինու խաղող է: Բերքն օգտագործվում է սեղանի կարմիր, անապակ, աղանդերային բարձրորակ գինիներ ն խաղողահյութ պատրաստելու համար: ՄԵԽԱՆԻԿԱԿԱՆ ԿԱԶՄԸ` պտղամիսը ն հյութը` 84.49, չանչը՝ 6.99, մաշկը՝ 5.29, սերմերը՝ 3.59: Պտղահյութի շաքարայնությունը կազմում է 24.4-27.6գ/100սմ3, տիտրվող թթվությունը՝ 7.5-8.0 գ/դմ3: Շրջանացված է Արարատյան հարթավայրում ն նրա նախալեռնային գոտում:

Նկ. 58. Չարենցի

ՊԻՆՈ Ֆրանսիական ծագմամբ խաղողի սորտախումբ է: Հայտնի են մեծաքանակ պինոներ, ծնունդ առած միննույն Պինոյից` ինքնաբերաբար կամ սելեկցիայի միջոցով: Հայաստանում կան տարբեր պինոներ, սակայն հիմնականում միայն Սպիտակ Պինոն է մտել արդյունաբերական ստանդարտի մեջ ն տեղաբաշխվել հանրապետության Հյուսիս-արնելյան ն Արարատյան հարթավայրի նախալեռնային գոտիներում:

ՊԻՆՈ ԲԼԱՆ

Հոմանիշներն են «Բուրգունդեր վայսեր», «Վայս կլեվներ», «Սպիտակ Պինո» ն այլն: Պինո Բլանը առաջ է եկել Պինո-գրիից, որն իր հերթին առաջ է եկել Սն Պինոյից: Առանձին արմատակալներով մեզ մոտ է բերվել 1933թ.` Ղրիմից, իսկ արդյունաբերական նպատակներով` 1939 ն 1941 թվականներին: Հիմնականում տեղաբաշխված է Հյուսիս-արնելյան գոտում:

ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Տերնը` միջակ մեծությամբ, կլորավուն, հավասար երկարությամբ ու լայնությամբ, ավելի հաճախ եռաբլթակ, երբեմն հնգաբլթակ: Կոթունային կտրվածքը` քնարաձն, թիթեղը` համեմատաբար հաստ ն կոպիտ, երեսի կողմից` կնճռոտ, վառ կանաչ, թույլ փայլուն, տակի կողմից` դժգույն կանաչ, լերկ: Ծաղիկը` երկսեռ, ցածր ջերմաստիճանի պայմաններում ծաղկելու ժամանակ, տեղի է ունենում ուժեղ ծաղկավիժում: Ողկույզը` փոքր կամ միջակից փոքր, 8-12սմ երկարությամբ ն 46սմ լայնությամբ, գլանաձն կամ գլանակոնաձն (նկ. 59): Պտուղը` գնդաձն, մանր` 10-12մմ տրամագծով, կանաչ դեղնավուն, հասած ժամանակ մոմաշերտը հաստ ն սպիտակ գույնի, մաշկը` նուրբ, պտղամիսը` քիչ, հալվող, հյութը` համեմատաբար առատ, քաղցր ն պինոների յուրահատուկ նուրբ համով: Սերմը` մանր, 1-2 հատ:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Պինո Բլանը դասվում է գինու խաղողի ուշահաս սորտերի խմբին: Վեգետացիայի տնողությունը` բողբոջման սկզբից մինչն պտուղների լրիվ հասունացումը, տնում է 145-151 օր, այդ ժամանակահատվածի համար օ պահանջելով 3100-3200 ակտիվ ջերմաստիճանների գումար: Աճեցողությունը` Պինո Բլանը իր հայրենիքում ունի ուժեղ աճեցողություն, իսկ Կոտայքում ն Հյուսիս-արնելյան շրջաններում

աճեցողությունը միջակ է: Վեգետացիայի վերջում մատերն հասունանում են 85-909-ի չափ: Բերքատվությունը` ցածր է, 50-55 ցենտներ մեկ հեկտաից: Պտուղների լրիվ հասունացման ժամանակ պտղահյութի շաքարայնությունը լինում է 18.0-20.4գ/100սմ3, իսկ տիտրվող թթվությունը` 7.07.5գ/դմ3: Հիվանդությունների ն վնասատուների նկատմամբ դիմացկուն չէ: Ձմռան սառնամանիքներին` համեմատաբար դիմացկուն է: Այգեթաղ տարածքներում վազերը աշնանը անհրաժեշտ է թաղել: Պինո Բլանը լավ որակի բերք է տալիս կրային, չոր, խճոտ հողերում: Արդյունքը վատ է կավային, ծանր, խոնավ հողերում: Սպիտակ Պինոն ունի համեմատաբար ցածր բերքատվություն: Համապատասխան վայրերում նրանից ստացվում է շատ նուրբ ն ներդաշնակ սեղանի թույլ գինիներ ու շամպայնի գինենյութ: Չամչացման հատկության շնորհիվ, այնպիսի վայրերում, ինչպիսին Արարատյան հարթավայրն է, ստացվում է լավ լիքյորային գինի: Մտել է Կոտայքի մարզի ստանդարտի մեջ` թույլ սեղանի գինիներ ն շամպայնի գինեհումք ստանալու համար:

Նկ. 59. Պինո Բլան

ՊՈԴԱՐՈԿ ՌՈՍԻԻ

Սորտը ստացվել է նախկին Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուտի, այժմ ՀԱԱՀ-ի, խաղողի սելեկցիայի գիտահետազոտական պրոբլեմային լաբորատորիայում, միջին Ասիական Նիմրանգ ն Իտալիա սորտերի տրամախաչումից: Շրջանացված է հանրապետության Արարատյան հարթավայրի ն Հյուսիս-արնելյան գոտիներում: Տարածված է նան ԼՂՀ-ում: Հեղինակներ` Պ.Կ.Այվազյան, Գ.Պ.Այվազյան:

ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Շիվը` բաց կանաչ, գինեկարմիր երիզով, պատած միջակ խտությամբ ոստայնանման թավով: Նոր բացվող տերնները կանաչա-դեղնավուն են` գինեկարմիր երանգով, երեսի կողմից պատված թույլ ոստայնանման թավով, տակի կողմից` խոզամազերով, խառը ոստայնանման թավի հետ: Առանցքը` բաց կանաչ, գինեկարմիր բծերով կամ շերտերով, լերկ: Մատը` միջհանգույցները սպիտակա-դեղնավուն, հանգույցները` շագանակագույն: Տերնը` խոշոր, 19.6սմ միջին երկարությամբ, 19.1սմ միջին լայնությամբ, կլորավուն, հնգաբլթակ, միջակ կտրտված: Տերնաթիթեղը ջրհորդանման, բարակ, փափուկ: Վերին մակերեսը թույլ ցանցանման, կնճռոտ, համարյա հարթ: Բլթակների վերին կտրվածքները միջակ ն ծանծաղ, բաց,` քնարաձն: Ներքին կտրվածքները` ծանծաղ, բաց, անկյուն կազմող կամ քնարաձն: Կոթունային կտրվածքը բաց կամարաձն, սուր հատակով: Բլթակների ծայրի ատամները եռանկյունաձն, կլորավուն գագաթով: Կողային ատամիկները` գմբեթաձն: Տերնը տակի կողմից պատված է թույլ խոզամազերով, ավելի ուժեղ` ջղերի ելման կետում: Տերնակոթը` բաց կանաչ, գորշ կարմրավուն բծերով, կենտրոնական ջղից երկար: Տերնի աշնանային գունավորումը դեղին` գինեկարմիր բծերով: Ծաղիկը` երկսեռ: Ողկույզը` խոշոր ն շատ խոշոր, 27,0սմ միջին երկարությամբ, 16,0սմ միջին լայնությամբ, գլանա-կոնաձն, թնավոր, միջակ խտությամբ, երբեմն նոսր (նկ. 60): Պտուղը` խոշոր, օվալ, գինեկարմիր, պատված խիտ մոմաշերտով: Մաշկը` նուրբ, ուտելիս չի զգացվում: Պտղամիսը` մսալի-հյութալի, հաճելի քաղցրությամբ, ներդաշնակ համով:

Սերմերի թիվը պտղում` 1-2 հատ: Հանդիպում են նան չզարգացած սերմեր: Սերմը` մանր, կլորավուն, բաց շագանակագույն:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Պոդարոկ Ռոսիին դասվում է սեղանի ուշահաս սորտերի խմբին: Պտղի լրիվ հասունացումը տեղի է ունենում սեպտեմբերի 2-րդ կամ 3-րդ տասնօրյակում: Վեգետացիայի տնողությունը` բողբոջման սկզբից մինչն պտղի լրիվ հասունացումը, Արարատյան հարթավայրի պայմաններում, տնում է 155-165 օր: ԱՃԵՂՑՈՂՈՒԹՅՈՒՆԸ` միջակ: Վեգետացիայի վերջում մատերը հասունանում են լավ: Բերքատվությունը` շատ բարձր, մինչն 450ցենտներ մեկ հեկտարից ն ավելի: Ցրտադիմացկունությունը, հիվանդությունների ն վնասատուների նկատմամբ դիմացկունությունը նույնն է, ինչ Վիտիս Վինիֆերային պատկանող բարձրորակ սորտերինը: Այգեթաղ տարածքներում վազերը ձմռանը թաղում են: Պտուղների շաքարայնությունը` պտուղների հասունացման ժա3 մանակ, լինում է 21.5գ/100սմ , իսկ տիտրվող թթվությունը` 6.2գ/դմ : Բերքն օգտագործվում է թարմ վիճակում:

Նկ. 60. Պոդարոկ Ռոսիի

ՌՔԱԾԻԹԵԼԻ

Հոմանիշն է «Սպիտակ Կախեթ» (Արտաշատի շրջան): Ռքածիթելին ծագել է Կախեթիայի (Վրաստան) այգեգործական շրջաններում: Նախկինում շրջանացված էր մեր հանրապետութան Արարատյան հարթավայրում, նրա նախալեռնային ն Հյուսիս-արնելյան գոտիներում:

ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Շիվը` գագաթը ն առաջին երկու տերնները պատված են միջին խտությամբ ոստայնանման թավով, մոխրա-սպիտակավուն են, տերնածոցերում` թույլ վարդագույն երիզով: Հաջորդ տերնները, մանավանդ երեսի կողմից, պատված են թույլ թավով, տերնի հակառակ կողմը բաց վարդագույն է, երեսի կողմը` կանաչա-դեղնավուն բրոնզագույն երանգով: Մատը` կանգուն, կարմիր, որի համար էլ ստացել է` Ռքածիթելի անունը, այսինքն կարմիր մատ (վրացերեն «ռքա»` մատ, «ծիթելի»` կարմիր), լերկ, կլորավուն, երբեմն մեկ կամ երկու կողմից տափակած: Միջհանգույցների միջին երկարությունը` 6.99սմ, տրամագիծը` 5.1մմ: Տերնը` միջակ ն խոշոր, 17-19սմ միջին երկարությամբ, 13-19սմ միջին լայնությամբ, կլորավուն կամ օվալ, հնգաբլթակ: Տերնաթիթեղը` երեսի կողմից լերկ, քիչ գանգրոտ ն երբեմն բշտիկավոր, կանաչավուն, տակի կողմից ավելի բաց ն պատված բամբականման սպիտակավուն թավով: Վերին կտրվածքները` առանց որոշակի ձնի, երբեմն քնարաձն ն ավելի խոր, քան ներքին կտրվածքները: Կոթունային կտրվածքը` փակ, իլիկաձն լուսանցքով ն իրար ծածկող շուրթերով: Ծաղիկը` երկսեռ, առէջները` 5, երբեմն 6 հատ: Առէջաթելերը` կանգուն: Ողկույզը` խիտ, երբեմն նոսր, գլանա-կոնաձն, հաճախ ճյուղավորված, 16,0սմ միջին երկարությամբ, 7.4սմ միջին լայնությամբ: Հատկանշական կողմերից է, որ ողկուզակոթի թելիկը բերք է ունենում ն հաճախ առանձին ենթաճյուղ առաջացնում, ինչը երբեմն, իր երկարությամբ հավասարվում է գլխավոր ողկույզին: Ողկուզակոթը` առաջին ճյուղավորման ն պտուղների հասունացման ժամանակ, փայտացող: Պտղակոթը` կանաչ (նկ. 61): Պտուղը` ձվաձն կամ էլիպսաձն, շագանակագույն-դեղնավուն, 1.54սմ միջին երկարությամբ, 1.41սմ միջին լայնությամբ, հյութալի, քաղցր կամ շատ քաղցր, մաշկը` կոպիտ, ծածկված մոմի շերտով: Սերմերի թիվը պտղում` 1-4, ավելի հաճախ 2 հատ: Սերմը` միջակ մեծությամբ, կլորա-երկարավուն, մոխրա-դեղնավուն շագանակագույն երանգով:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Ռքածիթելին դասվում է գինու խաղողի ուշահաս սորտերի խմբին: Վեգետացիայի տնողությունը` բողբոջման սկզբից մինչն պտուղների լրիվ հասունացումը, 150-155 օր է, այդ ժամանակահատվածի համար պահանջելով 3200-3300օ ակտիվ ջերմաստիճանների գումար: Բողբոջման սկիզբը տեղի է ունենում ապրիլի 2-րդ տասնօրյակում, ծաղկման սկիզբը` մայիսի վերջին, պտուղների հասունացման սկիզբը` օգոստոսի առաջին տասնօրյակում, լրիվ հասունացումը` սեպտեմբերի 2-րդ տասնօրյակում: Աճեցողությունը` սննդանյութերով հարուստ կուլտուր-ոռոգելի հողերում ուժեղ, առապարների պայմաններում` միջակ ն միջակից բարձր: Վեգետացիայի վերջում մատերն հասունանում են 80-909-ի չափով: Բերքատվությունը` Ռքածիթելին միամյա արմատակալներով տնկելու դեպքում սկսում է պտղաբերել տնկման 2-րդ տարուց ն աստիճանաբար բերքն ավելացնելով, լրիվ բերքատվության է հասնում 6-7-րդ տարում: Մեկ հեկտարից կարող է ապահովել 120-150, իսկ առանձին դեպքերում` մինչն 200 ցենտներ բերք: Բերքատու շիվերը կազմում են 47.3-91.49: Մեկ շիվի պտղաբերության գործակիցը Խ1-ը` 0.55-1.68 է, իսկ բերքատու շիվինը Խ2- ը` 1.13-1.8: Ռքածիթելին, Վիտիս Վինիֆերայի մյուս սորտերի համեմատությամբ, ավելի դիմացկուն է ցրտերի, հիվանդությունների ու վնասատուների նկատմամբ: Այգեթաղ տարածքներում վազերն աշնանը թաղում են: ՄԵԽԱՆԻԿԱԿԱՆ ԿԱԶՄԸ` (ողկույզի կշռի համեմատությամբ) պտղամիսը ն հյութը` 87.0-90.5, չանչը` 3.1-3.4, մաշկը` 3.9-5.6, սերմերը` 2.5-4.09, 100 պտղի կշիռը` 143-261գ, 100 սերմի կշիռը` 3.7-4.3գ, ողկույզի միջին կշիռը` 91.0-238.0գ: Պտղահյութի շաքարայնությունը տատան3 վում է 19.6-25.0գ/100սմ -ի, իսկ տիտրվող թթվությունը` 5.2-6.5գ/դմ -ի սահմաններում: Փոխադրունակությունը բարձր է: Բերքն օգտագործվում է տեղում տարբեր տեսակի գինիներ պատրաստելու համար: Հանրապետության Հյուսիս-արնելյան շրջաններում տալիս է սեղանի թեթն գինի: Արարատյան հարթավայրի պայմաններում` թնդեցված, լիքյորային, աղանդերային ն քաղցր գինիներ: Այն որպես գինենյութ է օգտագործվում նան կոնյակի, շամպայն ն փրփրուն գինիներ պատրաստելու համար:

Նկ. 61. Ռքածիթելի

ՍԱՓԵՐԱՎԻ

Վրացերեն նշանակում է ներկող: Հոմանիշներն են` «Ներկի խաղող», «Սափեուր», Թումանյանի ն Նոյեմբերյանի տարածքներում: Միաժամանակ հիշատակվում է տարբեր անուններով` «Դեդալի Սափերավի», «Մամալի Սափերավի», «Պատարա Սափերավի», «Կախեթիայի Սափերավի» ն այլն: Սափերավին ծագել է Վրաստանում ն տեղի հնագույն ն լավագույն սորտերից է: Սորտը շրջանացված է հանրապետության Հյուսիս-արնելյան գոտում:

ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Շիվը` առանցքը հիմնականում բաց կանաչավուն, ծայրը ն մատղաշ տերններից մի քանիսը` պատած թաղիքանման սպիտակավուն թավով, թավը` վերից վար աստիճանաբար նոսրացող, շիվի հիմքում` անհետացող: Մատը` կարմրավուն, ուժեղ վարդագույն երանգով: Միջհանգույցները` 8-10սմ երկարությամբ: Տերնը` երկարավուն, 16.5սմ միջին երկարությամբ, 14.5սմ միջին լայնությամբ, եռաբլթակ, հազվադեպ` հնգաբլթակ կամ համարյա ամբողջական, ձվաձն, կոշտ, մուգ կանաչավուն, մոխրագույն թաղիքանման թավով: Տերնաթիթեղը ծալքավոր, ցանցանման, կնճռոտված, երբեմն մանր բշտիկավոր, անփայլ: Բլթակները` լայն, բլթակների ծայրերը բարձրացած դեպի վեր: Վերին բլթակի անկյունը` ուղիղ: Վերին կտրվածքները միջակ խորությամբ, երբեմն ծանծաղ, հազվադեպ խորը, բաց, քնարաձն նեղ հատակով, երբեմն փակ, լայն էլիպսաձն կամ կլորավուն լուսանցքով, սուր հատակով, հազվադեպ նեղ իլիկաձն լուսանցքով, սրած հատակով: Ներքին կտրվածքները` զգալի մանր են վերնիններից, ավելի ծանծաղ կամ թույլ արտահայտված ու բացակայող, հազիվ նշմարելի, ճեղքանման, երբեմն անկյուն կազմող: Կոթունային կտրվածքը բաց, կամարաձն ն փակ, նեղ էլիպսաձն, բլթակների զգալի ծածկոցով, հաճախ բաց քնարաձն, նեղ հատակով, հանդիպում են փակ իլիկաձն սուր հատակով: Բնական պայմաններում, շնորհիվ կողային բլթակների բարձր լինելուն, կոթունային կտրվածքը փակ է թվում: Բլթակների ծայրի ատամները` եռանկյունաձն ուռուցիկ կողերով, սուր գագաթով, երբեմն եռանկյունաձն սուր գագաթով: Կողային ատամները` սղոցաձն ուռուցիկ կողերով, սուր գագաթով, երբեմն եռանկյունաձնսղոցաձն: Տերնի վերին մակերեսը լերկ, թույլ ոստայնանման թավի

հետքերով, տակի կողմը պատված է խիտ թաղիքանման թավով: Այն ավելի խիտ է ներքին հարկի տերնների մոտ: Կոթունը` կարճ, երբեմն հավասար միջին ջղին, կանաչ, երբեմն թույլ գինեկարմիր, ոստայնանման թավի հետքերով, հազվադեպ` ներքին հարկի տերնների մոտ ցանցառ, հատ ու կենտ խոզամազոտ: Ջղերը` կանաչագույն, երբեմն թույլ գինեկարմիր գունավորմամբ: Տերնների աշնանային գունավորումը` վառ գինեկարմիր: Ծաղիկը` երկսեռ, առէջները` 5, երբեմն` 6 կամ 4 հատ: Առէջաթելերը վարսանդի երկարությամբ կամ 1.2, հազվադեպ 1.75 անգամ բարձր վարսանդից: Ողկույզը` 15,0-19,0սմ երկարությամբ, 12,0սմ լայնությամբ, լայն կոնաձն, հիմքում ճյուղավորված, երբեմն թնավոր ն անորոշ ձնի, նոսր, երբեմն միջակ խտությամբ: Ողկուզակոթը` խոտանման, կոտրվող, կանաչ, հիմքի մոտ փայտացող: Պտղակոթը` բարակ, հարթ (նկ. 62): Պտուղը` էլիպսաձն, երբեմն կլորավուն, մուգ կապտավուն, պատած բարակ մոմաշերտով, մաշկը` բարակ, բավականին դիմացկուն, պտղամիսը` հյութալի ն հալվող, սերմերից դժվարությամբ անջատվող, քաղցր ու թթվաշ, հյութը` թանձր վարդագույն: Սերմը` 1-4 հատ, խոշոր, երկարավուն-կլորավուն, թույլ շագանակագույն դեղին երանգով:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Սափերավին դասվում է գինու խաղողի ուշահաս սորտերի խմբին: Վեգետացիայի տնողությունը` բողբոջման սկզբից մինչն պտուղների լրիվ հասունացումը, Արարատյան հարթավայրի պայմաններում, տնում է 155օ 163 օր, այդ ժամանակահատվածի համար պահանջելով 3252-3452 ակտիվ ջերմաստիճանների գումար: Արարատյան հարթավայրի պայմաններում, բողբոջման սկիզբը լինում է ապրիլի 2-րդ տասնօրյակում, ծաղկման սկիզբը` մայիսի վերջինհունիսի սկզբին, հասունացման սկիզբը` օգոստոսի առաջին տասնօրյակում, լրիվ հասունացումը` սեպտեմբերի 3-րդ տասնօրյակում: Աճեցողությունը` միջակ կամ միջակից բարձր: Վեգետացիայի վերջում մատերն հասունանում են 80-909 չափով: Բերքատվությունը` արմատակալներով տնկման դեպքում Սափերավին սկսում է պտղաբերել 2-րդ տարում ն աստիճանաբար բերքն ավելացնելով, լրիվ պտղաբերության է անցնում տնկման 7-8-րդ տարում: Մեկ հեկտարից կարող է ապահովել 80-120, իսկ առավելագույնը` 180 ցենտներ բերք: Ցրտադիմացկունությունը, հիվանդությունների ն վնասատուների նկատմամբ, համեմատաբար բարձր է: Այգեթաղ տարածքներում վազերն աշնանը թաղում են:

ՄԵԽԱՆԻԿԱԿԱՆ ԿԱԶՄԸ` (ողկույզի կշռի համեմատությամբ) պտղամիսը ն հյութը` 88.8, չանչը` 3.1, մաշկը` 5.1 սերմերը` 3.09, 100 պտղի կշիռը` 145գ, ողկույզի միջին կշիռը` 119.6գ, պտղահյութի շաքարայնությունը` 22.8-24.1գ/100սմ3, իսկ տիտրվող թթվությունը` 5.837.65գ/դմ3: Սափերավին բացառապես գինու սորտ է: Կլիմայական ն հողային պայմանների համեմատ փոփոխվում են նրա որակական ցուցանիշները: Այսպես, Վրաստանում այդ խաղողից ստացվում է թեթն ու բարձրորակ սեղանի գինի, համեմատաբար բարձր թթվությամբ ն սպիրտի ցածր աստիճանով: Գրեթե նույն որակի գինի է ստացվում Հայաստանի Հյուսիսարնելյան շրջաններում:

Նկ.62. Սափերավի

ՍԵՎ ԱՐԵՆԻ

Հնագույն հայկական սորտ է: Հոմանիշներն են` Արարատում ն էջմիածնում` «Օրդուցի սն», Եղեգնաձորում` «Սն Մալահի» ն այլն: Մինչն 1947թ. սորտն անվանվում էր Սն Մալահի, այնուհետն վերանվանվել է Սն Արենի, Եղեգնաձորի շրջանի պատմական Արենի անունից, քանի որ այդ շրջանում է ավելի շատ տարածված: Սորտը տեղաբաշխված է Արարատյան հարթավայրի նախալեռնային ն Վայքի գոտիներում:

ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Շիվը` թավապատ, սպիտակագորշ գագաթով: Վերին հարկի 1-ին տերնը երեսի ն տակի կողմից` ծածկված թաղիքանման թավով, մոխրականաչավուն գույնի, 2-րդ տերնը` երեսի կողմից կանաչաոսկեգույն, տակի կողմից` կանաչ, երկու կողմից ծածկված համեմատաբար հաստ թաղիքանման թավով: Միջին հարկի 1-ին ն 2-րդ տերնները երեսի կողմից ոստայնոտ, տակի կողմից` մազոտ, կանաչաոսկեգույն: Բոլոր տերնների ծայրերը գինեկարմիր երիզով: Առանցքը` ոստայնոտ, կանաչ, գինեկարմիր շերտերով: Ծաղկափթթությունը` մոխրագույն, կոկոնների ծայրերը` գինեկարմիր: Տերնակոթը` ոստայնոտ, ներկված գինեկարմիր գույնով: Մատը` միջհանգույցների միջին երկարությունը 5-8սմ, տրամագիծը` 6.2մմ, թեք դիրքով կամ կորացած, կլորավուն, կողքերից փոս ընկած, մուգ շագանակագույն, հիմքը ն հանգույցները ավելի մուգ, քան միջհանգույցները: Տերնը` կլորավուն, 13.9սմ միջին երկարությամբ, 11.1սմ միջին լայնությամբ, հնգաբլթակ, երեսի կողմից կանաչ, թեթնակի կնճռոտ, փայլուն, տակի կողմից` բաց կանաչ: Ծայրի բլթակը լայնացած ն խոնարհած երկու կողմից, բլթակների ծայրերը թեքված դեպի վեր, որից տերնը` ակոսաձն: Վերին կտրվածքները` միջակ խորությամբ, մեծ մասամբ փակ, նեղ կամ լայն էլիպսաձն լուսանցքով ն սուր հատակով, երբեմն բաց, քնարաձն, սուր հատակով: Ներքին կտրվածքները` մեծ մասամբ ծանծաղ, բաց, ճեղքանման, երբեմն քնարաձն: Կոթունային կտրվածքը` բաց, քնարաձն լուսանցքով, սուր հատակով: Ծայրի ատամները` եռանկյուն, ուռած կողերով, սուր կամ կլորավուն գագաթով, կողքի ատամները` եռանկյունի-սղոցաձն, ուռած կողերով, սուր կամ կլորավուն գագաթով: Թիթեղը երեսի կողմից լերկ, տակի կողմից ամբողջովին պատված խիտ, կարճ խոզամազերով: Գլխավոր ջղերը` երեսի կողմից` իրենց ելման կետում, ներկված գինեկարմիր գույնի:

Տերնակոթը` լերկ, հիմքի մոտ ն ջղերի միացման տեղում շատ թույլ խոզամազոտ, ներկված բաց գինեկարմիր գույնով, 6.3սմ միջին երկարությամբ, 2.2մմ հաստությամբ, միջին ջղից կարճ կամ հավասար: Ծաղիկը` երկսեռ, լավ զարգացած վարսանդով ն առէջներով: Առէջները` 4-6 հատ, կանգուն, բաժակաձն դասավորված: Ողկույզը` միջակ, երբեմն խոշոր, 14.5սմ միջին երկարությամբ, 10.8սմ միջին լայնությամբ, 200գ միջին կշռով, հիմնականում կոնաձն, երբեմն թնավոր, խիտ, երբեմն բավականին խիտ` 100-120 պտղով: Պտուղների լրիվ հասունացման ժամանակ ողկուզակոթը փայտանում ն դառնում է կարմրաշագանակագույն, պտղակոթը` դեղնականաչ (նկ. 63): Պտուղը` միջակ ն խոշոր, 17.5մմ միջին երկարությամբ, 14.5մմ միջին լայնությամբ, երկարավուն, երբեմն ձվաձն կամ հակառակ ձվաձն, կլորավուն ծայրով, սն գույնով, քաղցրավուն, առանց բուրմունքի: Մաշկը` կոպիտ, պտղամսից հեշտությամբ անջատվող, պտղամիսը` մսալիհյութալի, հյութը` անգույն: Սերմերը պտղում` 1-4, հաճախ 3 հատ, պտղամսից հեշտ անջատվող: Սերմը` միջակ մեծությամբ, կանաչաշագանակագույն, երբեմն նռան գույնի, գլանաձն, երբեմն երկարացած կլորավուն:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁԱՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Սն Արենին դասվում է գինու խաղողի ուշահաս սորտերի խմբին: Վեգետացիայի տնողությունը` բողբոջման սկզբից մինչն պտուղների լրիվ հասունացումը, տնում է 159 օր, այդ ժամանակահատվածի համար պաօ հանջելով 3350 ակտիվ ջերմաստիճանների գումար: Բողբոջման սկիզբը, առապարների պայմաններում, տեղի է ունենում ապրիլի 1-ին կեսին, ծաղկման սկիզբը` մայիսի վերջին, հունիսի սկզբին, պտուղների հասունացման սկիզբը` օգոստոսի 1-ին տասնօրյակում, լրիվ հասունացումը` սեպտեմբերի վերջերին: Աճեցողությունը` միջակ: Վեգետացիայի վերջում մատերը հասունանաում են 75-829-ի չափով: Բերքատվությունը` միջակ, մեկ հեկտարից կարող է ապահովել 80-150ցենտներ բերք: Բերքատվության մեջ է մտնում տնկման 3-րդ-4-րդ տարում, լրիվ բերքատվության է անցնում 5-րդ-7-րդ տարում: Բրքատու շիվերը կազմում են 37.3-78.49, շիվի պտղաբերության գործակիցը Խ1- ը` 0.43-0.80 է, իսկ բերքատու շիվինը Խ2-ը` 1.02-1.17: Ծաղկաթափը տատանվում է 75-789-ի սահմաններում, առանձին տարիներին` 85-909, թերզարգացած պտուղները կազմում են 6-89, ինչը չի ազդում ողկույզների խտության վրա: Ցրտադիմացկունությունը ցածր է: Այգեթաղ տարածքներում վազերն աշնանը թաղում են:

Սն Արենին խոնավ տարիներին զգալի չափով վնասվում է միլդյուից: Համեմատաբար քիչ է վնասվում օիդիումից: Պահանջվում է բուժումներ հիվանդությունների ն վնասատուների դեմ: ՄԵԽԱՆԻԿԱԿԱՆ ԿԱԶՄԸ` (ողկույզի կշռի համեմատությամբ) պտղամիսը ն հյութը` 88.8-90.4, չանչը` 2.1-2.6, մաշկը` 4.4-5.8, սերմերը` 2.7-3.89, 100 սերմի կշիռը` 4.0-5.4գ, ողկույզի միջին կշիռը` 200.0-262.2գ: Հասունացած պտուղների շաքարայնությունը Եղեգնաձորում հոկ3 տեմբերի 1-ին տասնօրյակում, տատանվում է 17.0-23.0գ/100սմ -ի, տիտրվող թթվությունը` 6.5-7.1գ/դմ -ի սահմաններում: Եղեգնաձորի շրջանում բերքն օգտագործում են բարձրորակ սեղանի թեթն ն կիսաքաղցր կարմիր գինիներ պատրաստելու համար ն որպես կարմիր շամպայն արտադրելու գինեհումք: Նան լավ որակի խաղողահյութ է տալիս:

Նկ. 63. Սն Արենի

ՍԵՎ ՍԱԹԵՆԻ

Հոմանիշն է «Սն Խալիլի»: Այս անունով հայտնի է ՀՀ այգեգործական տարածքներում ն մինչն այժմ եղած մասնագիտական գրականության սորտերի պաշտոնական ցուցակում: Սն Սաթենի անունը տրվել է նրա սն սաթի պես գեղեցիկ պտուղների համար: Սն ն Սպիտակ սաթենիները, անկասկած, միննույն ծագումն ունեն կամ մեկը մյուսից է առաջացել: Հավանաբար վերջինս առաջինի գունաթափման ն այլ փոփոխությունների միջոցով` բնական հիբրիդացման կամ մուտացիայի հետնանքով:

ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Սն Սաթենու բուսաբանական նկարագրությունը կատարված է Հայկական ՍՍՀ ԳԱ Գինեգործության ն այգեգործության ինստիտուտի կոլեկցիաներում ն Երնանի շրջակայքի այգիներում: Շիվը` կանաչ, գինեկարմիր երանգով, գագաթը` կանաչ, վարդագույն երանգով, թաղիքանման թավով: Առաջին, երկրորդ ն երրորդ մատղաշ տերնները` կանաչավուն, թույլ գինեկարմիր երանգով, եզրերը ավելի ուժեղ գունավորված գինեկարմիր գույնով, փայլուն, վերին ն տակի երեսները` շատ թույլ թավոտ: Ատամների ծայրերը գինեկարմիր գույնի, եզրերը վարդագույն: Տերնակոթը` կանաչավուն, գինեկարմիր երանգով, գագաթը համեմատաբար ուժեղ գունավորված: Մատը` կլորավուն, երբեմն թեթնակի տափակ, շագանակակարմրավուն գույնի, որովայնի կողմում ավելի բաց, միջհանգույցներում` ըստ երկարության կարմրավուն շերտերը, ուժեղ ցայտուն: Տերնը` միջակ մեծությամբ, կլորավուն, հնգաբլթակ, ենթաբլթակներով: Երբեմն եռաբլթակ, ծայրի բլթակը` եռանկյունաձն, հիմքում լայն, երբեմն բլթակի լայն մասին հավասար: Վերին կտրվածքները` միջակ խորությամբ, երբեմն խոր, բաց կամ փակ: Փակերը առանց լուսանցքի կամ համարյա առանց լուսանցքի, բացերը հազիվ նշմարելի ն v-աձն, հազվադեպ ճեղքանման: Ներքին կտրվածքները միջակ խորությամբ, երբեմն շատ ծանծաղ, բաց v-աձն ն հազիվ նշմարելի: Կոթունային կտրվածքը` լայն բաց, հազվադեպ փակ, բացը` քնարաձն, կլորավուն կամ սրած հատակով, փակը` ձվաձն, սուր հատակով, հազվադեպ` միատամանի: Բլթակների ծայրի ատամները` եռանկյունաձն, թույլ ուռուցիկ կողմերով կամ նույն տիպի` կլորացած գագաթով: Տերնի թիթեղը` լերկ, հարթ, կոշտ, ուժեղ փայլուն, մուգ կանաչ, ուշ աշնանը` տեղ-տեղ վարդագույն: Ջղերը` դալուկ

կանաչադեղնավուն, հիմքում երկու երեսն էլ` վարդագույն, տակի կողմից` մազոտ: Տերնակոթը` կլոր, լերկ, կանաչավուն, ուշ աշնանը` գորշ վարդագույն, ավելի կարճ, քան միջին ջիղը: Ծաղիկը` երկսեռ: Ողկույզը` 20սմ /15-24/ երկարությամբ, 13սմ /8-15/ լայնությամբ, գլանակոնաձն, երբեմն գլանաձն, խիտ, չանչը ն ողկուզակոթը` կանաչ, վերջինս` 3,4սմ /2,0-5,5/ երկարությամբ, հիմքում դալուկ կանաչադեղնավուն` գինեկարմիր բծերով, պտղակոթը` կանաչ, կոնաձն (նկ. 64): Պտուղը` հիմնականում խոշոր, երբեմն շատ խոշոր կամ միջակ մեծությամբ, 1,3-1,75սմ երկարությամբ, 1,0-1,6սմ լայնությամբ, էլիպսաձն /երկարության ն լայնության հարաբերությունը` 1,1-1,3/կմ երկարավուն /հարաբերությունը` 1,3-1,6/, մաշկը` հաստ, բայց ոչ ամուր, մուգ կապույտ թանձր մոմաշերտով, պտղամիսը` մսալի, հյութալի, կրճկրճվող, շատ քաղցր, հյութն անգույն: Սերմը` 1-4, հաճախ 2-3 հատ:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Սն Սաթենին դասվում է սղանի խաղողի վաղահաս սորտերի շարքին: Տարբեր տարիներին վեգետացիայի միննույն փուլը տարբեր ժամկետներին է սկսվում ու վերջանում, ինչին համապատասխանորեն տարբեր տարիներին միննույն փուլի համար ջերմաստիճանի տարբեր գումար է պահանջվում: Մատի հասունացման աստիճանը` պտուղների մասսայական հասունացման սկզբին մատերը հասունանում են իրենց երկարության 5560 տոկոսի չափով, իսկ այգեթաղին կամ մինչն աշնանային առաջին ցրտերը՝ 90-95 տոկոսի չափով: Պտղի հասունացումը` Սն Սաթենին տեղական ամենավաղ հասունացող սորտերից մեկն է: Նրա հասունացումը սկսվում է մոտավորապես հուլիսի կեսերից, իսկ օգոստոսի առաջին կեսից արդեն կարելի է բերքահավաք կատարել: Աճեցողությունը` Սն Սաթենին իր աճեցողության ուժով կարելի է տեղական միջակ աճեցողություն ունեցող սորտերի շարքը դասել: Բերքատվությունը` ունի միջակից բարձր բերքատվություն: Նորմալ ագրոտեխնիկայի պայմաններում մեկ վազից, միջին հաշվով, կարելի է ստանալ 3կգ խաղող, իսկ մեկ հեկտարից` 80 ցենտներ ն ավելի բերք: Դիմացկունությունը սնկային հիվանդությունների ն վնասատուների նկատմամբ, համեմատաբար բարձր է:

ՏՆՏԵՍԱ-ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ` Սն Սաթենին

հաճելի համով, խոշորապտուղ, վաղահաս սեղանի խաղող է: Նրա պտղա-

կոթի ամրությունը, ինչպես ն ճզմելիության դիմացկունությունը մեծ է, հետնապես լավ փոխադրունակ է: Շնորհիվ վաղահասության, բացառապես որպես սեղանի խաղող է գործածվում: Քիչ տարածված լինելով սպառվում է տեղում:

Նկ.64. Սն Սաթենի

ՍԵՎ ՔԻՇՄԻՇ

Միջին Ասիական սորտ է: Դասվում է էկոլոգո-աշխարհագրական արնելյան խմբին: Տեղաբաշխված է հանրապետության Արարատյան հարթավայրի, նրա նախալեռնային գոտիներում:

ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Սորտը նկարագրված է Այգեգինեգործության ն պտղաբուծության գիտահետազոտական նախկին ինստիտուտի Փարաքարի փորձնական տնկարկներում` վազերի 7-8 տարեկան հասակում: Շիվը` (20սմ երկարությամբ) գագաթը` բաց կանաչավուն, համարյա սպիտակ, ոստայնանման թավով: Մատղաշ տերնները` կանաչավուն, հիմնականում լերկ: Առանցքը` կանաչավուն, երբեմն առանձին գինեկարմիր բծերով, լերկ: Մատը` լրիվ հասունացած ժամանակ համատարած ինտենսիվ դեղին, հանգույցները` շագանակագույն: Տերնը` մեծ, 18.3սմ միջին երկարությամբ, 18.0սմ միջին լայնությամբ, կլորավուն, հնգաբլթակ, թույլ ենթաբլթակներով: Թիթեղը` կանաչագույն ջրհորդանման-ձագարաձն, ուժեղ մաղանման-կնճռոտված, տեղ-տեղ բշտիկավոր, համարյա փափուկ, թույլ փայլատ, լերկ, տակի կողմում` ջղերի ելման կետերում, խմբավորված կարճ խոզամազերով: Վերին կտրվածքները` միջակ խորությամբ, բաց ն փակ: Բացերը` քնարաձն, իրար մոտեցող շուրթերով, սրացած հատակով, հազվադեպ` համարյա զուգահեռ կողերով, սրացած հատակով: Փակերը` լայն էլիպսաձն լուսանցքով: Ներքին կտրվածքները` ծանծաղ, բաց, հազվադեպ փակ: Բացերը` քնարաձն, համարյա զուգահեռ կողերով, սրացած հատակով ն ճեղքանման, փակերը նեղ` էլիպսաձն լուսանցքով: Կոթունային կտրվածքը` փակ ն բաց: Փակերը` նեղ էլիպսաձն, համարյա առանց լուսանցքի: Բացերը` խորը, աղեղնաձն: Բլթակների ծայրատամները` եռանկյունաձն, կլորացած, երբեմն ձգված սուր գագաթով: Կողային ատամները` եռանկունաձն-սղոցանման, կորնթարդ կողերով, գագաթը` նկատելի կլորացումով: Տերնակոթը` միջին ջղից կարճ, բաց կանաչավուն, գինեկարմիր բծերով: Ծաղիկը` երկսեռ: Ողկույզը` միջակ մեծությամբ ն մեծ, 18.5սմ միջին երկարությամբ (13.6-23.8), 10.3սմ միջին լայնությամբ (6.5-13.4), գլանակոնաձն, խիտ ն նոսր: Ողկուզակոթը` 2.1սմ միջին երկարությամբ (1.4-3.9), երբեմն փայ-

տացող: Պտղակոթը` 5.6մմ միջին երկարությամբ, կանաչագույն, բարձիկը` թույլ սկավառակաձն, համարյա կոնաձն (նկ. 65): Պտուղը` միջակ մեծությամբ, 17.0-18.0մմ միջին երկարությամբ, 14.0մմ միջին լայնությամբ, էլիպսաձն, սն: Մաշկը` համեմատաբար կոշտ: Պտղամիսը` հյութալի-մսալի: Սերմը` թեփուկանման-չզարգացած:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Սն Քիշմիշը դասվում է միջահաս սեղանի սորտերի շարքին: Վեգետացիայի տնողությունը` բողբոջման սկզբից մինչն պտղի լրիվ հասունացումը, տնում է 133-135 օր: Աճեցողությունը` միջակ: Վեգետացիայի վերջում մատերը փայտացած են լինում միջին հաշվով 62.79-ով: Բերքատվությունը` միջակ ն միջակից բարձր, մեկ հեկտարի հաշվով` 103.0 ն ավելի ցենտներ բերք, մանավանդ հարուստ հողերում: Պտղաբերող շիվերը կազմում են 36-569, մեկ պտղաբերող շիվի վրայի ողկույզների թիվը` 1.1-1.2, շիվերի պտղաբերության գործակիցը` 0.380.65, ողկույզի միջին կշիռը` 200-262գ: Տնտեսա-տեխնոլոգիական հատկություններով Սն Քիշմիշը դասվում է սեղանի միջահաս, անսերմ սորտերի շարքին: Հասունացած պտուղներն օգոստոս ամսի երկրորդ տասնօրյակին արդեն ունենում են բավական նորմալ քաղցրություն ն բարձրացած թթվություն, ինչը հաճելի ներդաշնակություն ն դուրեկան համ է տալիս պտուղներին, որոնց շաքարայնությունը` 21.7-22.1գ/100սմ է, տիտրվող թթվությունը` 6.7-7.0գ/դմ : Սեպտեմբերի առաջին տասնօրյակում շաքարայնությունը հասնում է 24.0-25.0գ/100սմ3, տիտրվող թթվությունը` 3.55.7գ/դմ3: Բերքը օգտագործվում է թարմ վիճակում ն խոշորահատիկ քիշմիշ (անսերմ չամիչ) պատրաստելու համար:

Նկ. 65. Սն Քիշմիշ

ՍՊԻՏԱԿ ԱԼԴԱՐԱ

Հոմանիշներն են` Սպիտակ Ալիդարա, Ալանի խաղող (Մեղրու շրջան): Սպիտակ Ալդարա անունը կրում է Երնանի շրջակայքում ն Աշտարակում: Հայաստանում համարվում է Մեղրու շրջանի աբորիգեն սորտ, հայտնի է Սպիտակ Ալդարա կամ Ալդարա անունով: Հավանաբար անունը ստացել է Մեղրու շրջանում գտնվող Ալիդարա գյուղից: Ներկայումս տեղաբաշված է Զանգեզուրի գոտում, համարվում է ֆունկցիոնալ իգական ծաղիկ ունեցող Արնիկ սորտի փոշոտիչը:

ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Շիվը` բաց կանաչ, լերկ: Մատը` լրիվ հասունացած ժամանակ բաց շագանակագույն, հանգույցները` մուգ շագանակագույն: Տերնը` միջակ ն մեծ, հնգաբլթակ, լավ արտահայտված ենթաբլթակներով, 16,0սմ միջին երկարությամբ, 16,0սմ միջին լայնությամբ, կլորավուն, երեսի կողմից լերկ, կանաչ, հարթ, թույլ փայլող, տակի կողմից բաց կանաչ, գլխավոր ջղերը ծածկված խոզամազերով: Տերնաթիթեղը` ձագարաձն, հազվադեպ ջրհորդանման ծալքավոր, թույլ ցանցանման, կնճռոտ: Վերին կտրվածքները` խորը, մեծ մասամբ փակ, երբեմն բաց, փակերը` իլիկաձն լուսանցքով, բացերը` քնարաձն, համարյա զուգահեռ կողերով, կլորավուն կամ մեկ ատամանի հատակով, երբեմն անկյուն կազմող կամ հազիվ նշմարելի ճեղքանման: Ներքին կտրվածքները` միջակ խորությամբ ն ծանծաղ, բաց քնարաձն, անկյուն կազմող կամ ճեղքանման, երբեմն քնարաձն` համարյա զուգահեռ կողերով, սուր հատակով, երբեմն մեկ կամ երկու ատամով: Կոթունային կտրվածքը բաց, սլաքավոր, լայն, երբեմն խորը, սուր հատակով ն քնարաձն սրած հատակով: Շատ հազվադեպ փակ, նեղ, ճեղքանման լուսանցքով: Բլթակների ծայրի ատամները եռանկյունաձն, ուռուցիկ կողերով ն կլորավուն գագաթով, հազվադեպ նեղ եռանկյունաձն, լայն հիմքով, ձգված սուր գագաթով: Կողային ատամները եռանկյունաձն կամ եռանկյունաձն սղոցանման, թույլ ուռուցիկ կողերով, սուր գագաթով, երբեմն միակողմ ուռուցիկ: Գլխավոր ջղերը, իրենց ելման կետում, ներկված գինեկարմիր գույնով: Տերնակոթը` միջին ջղից կարճ, թույլ գունավորված վարդագույն:

Ծաղիկը` երկսեռ, լավ զարգացած տանձանման վարսանդով: Առէջները` 4-6 հատ, մեծ մասամբ` 5, ուղղահայաց, առէջաթելերը վարսանդի համեմատությամբ` բարձր 0.42-ի չափով: Ողկույզը` միջակ մեծությամբ, երբեմն մեծ, 17.9սմ միջին երկարությամբ, 10.3սմ միջին լայնությամբ, երկարացած գլանակոնաձն, գլանաձն կամ կոնաձն, հիմնականում խիտ, երբեմն նան շատ խիտ, 288,0 գրամ միջին կշռով, հազվադեպ ցանցառ, ողկուզակոթը` կարճ, փայտացող հիմքի մոտ (նկ. 66): Պտուղը` կլորավուն, խոշոր կամ միջին մեծությամբ, 17.7մմ միջին երկարությամբ, 16.4մմ միջին լայնությամբ, 100 պտղի կշիռը` 341.5գ: Գույնը ստվերի տակ` կանաչ դեղնավուն, արնի տակ` վառ դեղնականաչավուն, պտղամիսը` հյութալի, մսալի, բավականին քաղցր (այրող) համով, մաշկը` հաստ ն կոպիտ, ծածկված հաստ մոմաշերտով (որի հետնանքով պտղի գույնը` սպիտակ), հեշտությամբ պտղամսից անջատվող, հյութն անգույն: Սերմերը` 1-4, հաճախ 2-3 հատ: Սերմը` միջակ մեծությամբ, 4.6մմ երկարությամբ, 3.5մմ լայնությամբ, 1.7մմ լայնությամբ կտուցով, երկարացած օվալ, բաց շագանակագույն-վարդագույն երանգով:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Սպիտակ Ալդարան դասվում է խաղողի ուշահաս սորտերի խմբին: Վեգետացիայի տնողությունը` բողբոջման սկզբից մինչն պտուղների լրիվ հասունացումը, տնում է 150-155 օր, այդ ժամանակահատվածի o համար պահանջելով 3200-3250 ակտիվ ջերմաստիճանների գումար: Բազմամյա տարիների միջին տվյալներով բողբոջման սկիզբը տեղի է ունենում ապրիլի 16-ին, ծաղկման սկիզբը` հունիսի 1-ին, հասունացման սկիզբը` հուլիսի 28-ին, լրիվ հասունացումը սեպտեմբերի 1-ին տասնօրյակում: Աճեցողությունը` ուժեղ, հազվադեպ միջակից բարձր: Վեգետացիայի վերջում մատերը հասունանում են 75-809-ի չափով: Բերքատվությունը` միջակից բարձր: Մեկ հեկտարից կարող է ապահովել մինչն 175 ցենտներ բերք: Վազերը բերքատվության մեջ մտնում են 3-րդ-4-րդ տարում, լրիվ բերքատվության են անցնում 6-րդ-7-րդ տարում: Բերքատու շիվերը կազմում են 489, շիվի պտղաբերության գործակիցը` Խ1-ը` 0.51 է, իսկ բերքատու շիվինը` Խ2-ը` 1.1: Փոխարինող աչքերից բերք տալու ունակությունը ցածր է: Տեղական այլ սորտերի համեմատությամբ Սպիտակ Ալդարան չնչին չափով է վարակվում օիդիումով: Ցրտադիմացկունությունը թույլ է: Այգեթաղ տարածքներում վազերն աշնանը թաղում են:

ՄԵԽԱՆԻԿԱԿԱՆ ԿԱԶՄԸ` (ողկույզի կշռի համեմատությամբ) պտղամիսը ն հյութը` 92.77-93.80, չանչը` 1.81-2.01, մաշկը` 2.39-2.41, սերմերը` 2.00-2.819, 100 պտղի կշիռը` 341.5գ, 100 սերմի կշիռը` 3.6գ, ողկույզի կշիռը` 252.7-288.0գ: Պտուղների հասունացման ժամանակ պտղահյութի շաքարայնությունը լինում է 21-23գ/100սմ3, տիտրվող թթվությունը` 3.4-5.0գ/դմ3: Սպիտակ Ալդարան օգտագործում են գլխավորապես սեղանի գինի ստանալու համար, օգտագործում են որպես սեղանի խաղող, առանձին դեպքերում նրանից չամիչ են պատրաստում: Պահունակ չէ, պտուղները չամչացող են: Փոխադրունակությունը բարձր չէ:

Նկ. 66. Սպիտակ Ալդարա

ՍՊԻՏԱԿ ԱՐԱՔՍԵՆԻ

Հոմանիշներն են` «Սպիտակ Եզանդարի», «Դեղին Եզանդարի» (Երնանում), «Բզմարի», «Դզմարի» (Արտաշատի տարածաշրջանում), «Թեզհասնուկ» (Աշտարակի տարածաշրջանում): Արաքսենի անունը ստացել է առավելապես Արաքսի հովտում տարածված լինելու պատճառով: Սպիտակ Արաքսենին, որպես սեղանի վաղահաս խաղող, տեղաբաշխված է հանրապետության Արարատյան հարթավայրի ն նրա նախալեռնային գոտիներում: Որպես սեղանի վաղահաս խաղող, մասնագիտացված է տեղում թարմ օգտագործման ն արտահանման համար:

ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Սպիտակ Արաքսենու նկարագրությունը կատարված է Երնանի շրջակայքի քարքարոտ, կրահարուստ, ջրովի, թմբային համակարգի այգիներում: Շիվը` կանաչ, գինեկարմիր երանգով, հանգույցները կանաչ, թաղիքանման թավոտության հետքերով: Գագաթը` դալուկ կանաչ, թավոտ: Առաջին տերնը` գինեկարմիր երանգով, վերին ն ստորին մակերեսը` թաղիքանման թավոտության հետքերով, որը նրան մոխրագույն տեսք է տալիս: Ջղերը` կանաչ, թավոտ, թիթեղը` թեթնակի փայլուն: Երկրորդ տերնը` կանաչ, գինեկարմիր երանգով, ատամների միջին մասը` կանաչ, իսկ ծայրերը` գինեկարմիր գույնի, վերին մակերեսը` թավոտ, ստորին մակերեսը` ավելի մեծ թավոտությամբ, թիթեղը` փայլուն: Երրորդ տերնը` կանաչ, մուգ գինեկարմիր երանգով, վերնի մակերեսը` լերկ, միայն ջղերը թաղիքանման թավոտ, ստորին մակերեսը ն ջղերը` նոսր մազերով, թիթեղը` փայլուն: Ծաղկափթթությունը` դալուկ կանաչա-դեղնավուն, թաղիքանման թավի հետքերով, գլանա-կոնաձն, գլխավորապես 5-6-րդ հանգույցների վրա: Մատը` կարմրա-շագանակագույն, երբեմն կարմիրը ցայտուն, որովայնի կողմը` թիկունքի համեմատ, համեմատաբար բաց գույնի, ըստ երկարության ծածկված գորտնուկներով ն մանր թուխ կետերով: Միջհանգույցները` համեմատաբար կարճ, հանգույցները` կարմրավուն, ոչ հաստ, մեծ բողբոջով: Բճաշիվերը` մեծ քանակությամբ, հաճախ ողկույզներով ն հասունացող պտուղներով: Տերնը` կլորավուն, լավ զարգացած 5 բլթակով ն ենթաբլթակներով, կանաչ, աշնանը` տերնաթափից առաջ, դեղնող, 19,0սմ միջին

երկարությամբ, 18,0սմ միջին լայնությամբ, 1.05 երկարության ն լայնության հարաբերությամբ: Վերին կտրվածքները` փակ, լայն էլիպսաձն կամ նեղ էլիպսաձն (իլիկաձն) լուսանցքով, երբեմն համարյա առանց լուսանցքի, բաց, տերնները` քնարաձն, նեղ բերանով: Ներքին կտրվածքները` խոր, հազվադեպ շատ խոր, բացառությամբ` փակ, երբեմն ճեղքաձն, բաց կտրվածքները` քնարաձն, նեղ բերանով, սրած կամ կլորավուն հատակով: Փակ կտրվածքները` նեղ էլիպսաձն (իլիկաձն) կամ լայն էլիպսաձն լուսանցքով: Կոթունային կտրվածքը` բաց, քնարաձն, տափակ կամ կամարաձն, կամ քառակուսի, բոլորն էլ սրած հատակով, երբեմն միատամանի: Ծայրի ատամները` նեղ եռանկյունաձն ն ձգված, սուր գագաթով: Եզրերի ատամները` նեղ եռանկյունաձն կամ եռանկյունա-սղոցաձն: Բլթակները` լավ զարգացած, ծայրի բլթակը` եռանկյունաձն, լայն, հիմքը` ավելի նեղ քան բլթակի ամենալայն մասը, որ մոտավորոպես նրա կեսն է կազմում: Թիթեղի վերին ն ստորին մակերեսը` լերկ, հարթ, կոշտ, թույլ փայլով, երբեմն ձագարաձն կամ ակոսաձն, ջղերը` բաց կանաչ, հիմքում` վարդագույն երանգով, վերնի կողմում` լերկ, տակի կողմում` մազոտ: Կոթունը` կանաչավուն, վարդագույն կամ շագանակակարմրավուն երանգով, կլոր ու լերկ, ավելի կարճ, քան միջին ջիղը: Ծաղիկը` երկսեռ, առէջները` 4-7 հատ, 3.19մմ երկարությամբ, սերմնարանը` սեղմված, գլանաձն, 1.24մմ բարձրությամբ, 1.23մմ լայնությամբ, սռնակը` 0.41մմ բարձրությամբ, 0.42մմ լայնությամբ: Սպին` նվազ զարգացած, 0.3մմ բարձրությամբ, 0.25մմ լայնությամբ: Կոկոնը` դեղնականաչավուն, 2.36մմ բարձրությամբ, 2.08մմ լայնությամբ: Ողկույզը` խոշոր, երբեմն միջակ մեծությամբ, 22սմ (15-27սմ) երկարությամբ, 14սմ (11-17սմ) լայնությամբ, գլխավորապես խիտ, շատ դեպքերում` նոսր: Չանչը` կանաչադեղնավուն, ճյուղավոր: Ողկուզակոթը` կանաչա-դեղնավուն, հիմքում` վարդագույն երանգով, 4սմ երկարությամբ: Պտղակոթը` կանաչադեղնավուն` 7.5մմ երկարությամբ, 1.2մմ հաստությամբ, բարձիկը` սկավառակաձն, բարձիկը ն պտղակոթը` գորտնուկներով, շագանակագույն բծերով (նկ. 67): Պտուղը` խոշոր (երբեմն ողկույզի մեջ ոչ մեծ թվով մանր պտուղներ), երկարավուն` 1,6-2,7սմ երկարությամբ ն 1.2-1.7սմ լայնությամբ, 1.31.6 երկարության ն լայնության հարաբերությամբ, սպիտակդեղնավուն, լրիվ հասունացման ժամանակ, արնառ կողմում` ոսկե-դեղնավուն երանգով: Մաշկը` ամուր, առաձգական, պտղամսից անջատվող, մոմաշերտով ծածկված: Պտղամիսը` մսալի, հյութալի, դուրեկան համով, քաղցր, հյութն անգույն:

Սերմը` 1-4, մեծ մասամբ` 2-3 հատ, 7.0մմ միջին երկարությամբ, 4.0մմ միջին լայնությամբ, դարչնագույն, ավելի կամ պակաս ուժեղ երանգով, խալազան` էլիպսաձն, երբեմն գոգավոր: Թիկունքի ակոսը` կտուցի ն մարմնի սահմանից մինչն գագաթը, խալազան ընդգրկող ն գագաթը երկու մասի բաժանող, որովայնի ակոսը` մարմնի 2/3 մասն անցնող, որովայնակարը` ոչ ցայտուն:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Վեգետացիոն շրջանը ն վեգետացիայի փուլերը: Ստորն տրվում են Սպիտակ Արաքսենու փուլերի հիմնական ժամկետները` լացի սկիզբը` մարտի 30-ին, բողբոջման սկիզբը` ապրիլի 14-ին, ծաղկման սկիզբը` մայիսի 27-ին, ծաղկման վերջը` հունիսի 15-ին, պտուղների հասունացման սկիզբը` հուլիսի 15-ին, ֆիզիոլոգիական հասունացումը` օգոստոսի 2-ին:: Մատերի հասունացումը: Սպիտակ Արաքսենու մատերի հասունացումը սկսվում է հուլիսի սկզբներից: Պտղի հասունացման շրջանում մատերը մոտավորապես հասունանում են 65-709-ով, իսկ այգեթաղի ժամանակ կամ աշնան առաջին ցրտերի սկզբին` նորմալ մատերն արդեն հասունացած են լինում մինչն 80-949-ով: Վեգետացիայի տնողությունը` բողբոջման սկզբից մինչն պտուղների լրիվ հասունացումը, 115-125 օր է, այդ ժամանակահատվածի հաօ մար պահանջելով 2430-2500 ակտիվ ջերմաստիճանների գումար: Աճեցողությունը` միջակից բարձր: Բերքատվությունը` միամյա արմատակալներով տնկած Սպիտակ Արաքսենու վազերը սկսում են պտղաբերել տնկման 3-րդ, իսկ լրիվ բերքատվության են անցնում` 6-8-րդ տարում: Սպիտակ Արաքսենին բավականին բերքատու սորտ է, որը լավ խնամքի դեպքում` մեկ հեկտարից կարող է 15,0 ն ավելի տոննա բերք ապահովել: Բերքատու շիվերը կազմում են 20-409, շիվի պտղաբերության գործակիցը Խ1-ը` 0.2-0.5 է, ողկույզի միջին կշիռը 170-218 գրամ է: Դիմացկունությունը ձմռան ցրտերին ն սնկային հիվանդությունների ու վնասատուների նկատմամբ նույնն է, ինչ Վիտիս Վինիֆերայի բարձրորակ սորտերինը:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Սպիտակ Արաքսենին աչքի է ընկնում փոխարինող ն քնած բողբոջներից հաճախ պտղաբերող շիվեր զարգացնելու ընդունակությամբ: Այս վերջինները զարգանում են մայիսի վերջերին ն հունիսի սկզբներին, հետնապես շիվէտումը պետք է կատարել համեմատաբար ուշ ժամկետում:

Պտուղների հասունացման ժամանակ պտղահյութի շաքարայնությունը լինում է 18.8-22.8գ/100սմ3, իսկ տիտրվող թթվությունը` 5.67.2գ/դմ3: Փոխադրունակությունը բարձր է:

Նկ.67. Սպիտակ Արաքսենի

ՍՊԻՏԱԿ ՍԱԹԵՆԻ

Հոմանիշներն են «Սպիտակ Խալիլի», ՀՀ այգեգործական շրջաններում մինչ այժմ եղած գրականության մեջ` «Աղա գյորմազ» (Տերը չի տեսնի), «Սհարի եյմազ» (Տերը չի ուտի): Հաճախ այդ անուններն են տալիս նան արաքսենիներին ն Սն Սաթենուն: Բոլոր հոմանիշները հուշում են նրա վաղահաս լինելը: Սաթենի անունը ստացել է պտղի սաթի պես գեղեցիկ լինելու համար: ՀՀ-ում Սպիտակ Սաթենին շատ վաղուց է մշակվում:

ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Սպիտակ Սաթենու բուսաբանական նկարագրությունը կատարված է Երնանի շրջակայքում` Հայկական ՍՍՀ ԳԱ Գինեգործության ն այգեգործության ինստիտուտի փորձնական բազայի այգիներում: Շիվը` (17սմ երկարություն ունեցած ժամանակ) տերնները` լերկ, ընդհանրապես կանաչավուն, միջակ չափով բշտիկավոր: Վերին հարկի տերնները վերին մակերեսում ն տակի կողմից` ջղերի բաժանման տեղում ն նրանց երկարությամբ, թույլ ոստայնոտ: Առաջին ն երկրորդ հարկի տերնները ջղերի եզրերում ն նրանց ելակետերում` գինեկարմիր գույնի, դրանց միջն` կանաչավուն: Գինեկարմիր գույնը վերին տերնից մինչն հիմքը` աստիճանաբար թուլացող, ստորին հարկի տերնները` ամբողջովին կանաչավուն: Բշտիկավորությունը ծայրից դեպի հիմքը` աստիճանաբար թուլացող, հիմքում գրեթե անհետացող: Գագաթը կանաչավուն ն թույլ ոստայնոտ: Մատը` շագանակագույն, կարմրավուն երանգով, նույն գույնի թույլ արտահայտված շերտերով, որովայնի կողմում ավելի բաց, միջհանգույցներում ավելի մուգ գույնի: Տերնը` կլորավուն ն խոր ճեղքվածքներով, վերին կտրվածքները` միջակ կամ մեծ խորությամբ, փակ, երբեմն բաց, փակերը` նեղ էլիպսաձն (իլիկաձն)կամ լայն էլիպսաձն լուսանցքով, բացերը ճեղքաձն, սրած հատակով: Ներքին կտրվածքները` խոր, փակ կամ բաց, բացերը` քնարաձն, նեղ բերանով ն սուր հատակով կամ քնարաձն, համարյա զուգահեռ կողմերով ն սուր հատակով, փակերը` նեղ էլիպսաձն (իլիկաձն) կամ լայն էլիպսաձն լուսանցքով ու սուր հատակով: Կոթունային կտրվածքը` սուր կամ երբեմն կլորավուն հատակով: Բլթակների ծայրի ատամները եռանկյունաձն, կլորացած գագաթով կամ եռանկյունաձն` ուռուցիկ կողմերով ն սուր գագաթով կամ կլորաեռանկյունաձն:

Տերնի թիթեղը` անհավասար, կոպիտ ու ջարդվող, մուգ կանաչավուն, մյուս տեղական սորտերից ավելի ուժեղ փայլով, լերկ, ջղերը` տերնի տակի կողմից, մազոտ: Ծայրի բլթակը ներս սեղմված, որի հետնանքով կողքերի բլթակները թվում են մի փոքր դուրս ցցված: Վերջիններս ըստ լայնության ձգված, համարյա բութ անկյուն են կազմում: Կերնակոթը` կլոր, հիմնական գույնը` կանաչավուն, հետագայում` ըստ տերնի հասակի, փոփոխվող, աշնանը գինեկարմիր: Ծաղիկը` երկսեռ: Ողկույզը` տարբեր մեծությամբ, 21,7սմ (17,5-25,9) երկարությամբ, 12,6սմ /10,3-14,5/ լայնությամբ, երբեմն ավելի խոշոր, հիմնականում գլանա-կոնաձն, երբեմն կոնաձն, հազվադեպ գլանաձնին մոտեցող, երբեմն թնավոր, խիտ (նկ. 68) : Պտուղը` մեծ կամ շատ մեծ, հազվադեպ միջակ, 2,17սմ (1,65-2,63) երկարությամբ, 1,53սմ լայնությամբ, 3,0գ միջին կշռով, մեծավմասամբ երկարավուն, երբեմն հակառակ ձվաձն կամ էլիպսաձն, հիմնականում դեղնականաչավուն, լրիվ հասունացման ժամանակ` դեղնագույն, արնի տակ` հաճախ արնկիզված, տեղ-տեղ բծերով: Պտղամաշկը` միջակ հաստությամբ, ծածկված միջակ հաստություն ունեցող մոմաշերտով, պտղամիսը` խրճխրճան, շատ քաղցր, առանց հատուկ բուրմունքի: Սերմը` 1-3 հատ, հաճախ 1-2 հատ:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Սպիտակ Սաթենու համար վեգետացիոն շրջանում պահանջվում է 3855 աստիճան օգտակար ջերմություն: Մատի հասունացման աստիճանը` մասսայական հասունացման շրջանում Սպիտակ Սաթենու մատերը փայտանում են իրենց երկարության 40-60 տոկոսի չափով, իսկ վեգետացիայի վերջում փայտացումը հասնում է երկարության մինչն 85-93 տոկոսի: Աճեցողությունը` Սպիտակ Սաթենին ունի միջակից բարձր աճեցողություն: Մատերի երկարությունը հասնում է մինչն 280սմ, սակայն նայած հողային պայմաններին ն ոռոգմանը, նրանք կարող են էլ ավելի երկարել: Այդ սորտի բնորոշ հատկություններից մեկը` նրա բճաշվեր տալու թույլ ընդունակությունն է: Բնական ծաղկաթափ` ունի նշանակալից չափերով ծաղկաթափ, որի հետնանքով ոչ բավականաչափ խիտ ողկույզներ են ստացվում: Բերքատվությունը` միջակ է: Սովորաբար թփերը տալիս են 2,5-4 կգ խաղող, որը հեկտարի չափով կազմում է մոտ 70 ցենտներ: Սպիտակ Սաթենին տուժում է սնկային հիվանդություններից ն վնասատուներից, առանձնապես օիդիումից ն ողկուզակերից:

ՏՆՏԵՍԱ-ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Սպիտակ Սաթենին իր հատկություններով միանգամայն բարձրորակ ն առավելապես սեղանի խաղող է: Թփի վրա թողնելիս ողկույզները լավ են պահպանվում ն գրավիչ տեաք են ստանում: Հիմնական հատկություններն են վաղ հասունացումը, լավ համը (քաղցր, խրխրճան պտղամսով), գեղեցիկ արտաքինը, բարձր փոխադրականությունը:

Նկ. 68. Սպիտակ Սաթենի

ՎԱՆԻ Սորտը ստացվել է նախկին Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուտի, այժմ ՀԱԱՀ-ի, խաղողի սելեկցիայի գիտահետազոտական պրոբլեմային լաբորատորիայում, խաղողի Նիմրանգ ն ֆրանսիական Ալֆոնս Լավալլե սորտերի տրամախաչումից: 1979թ-ին ընդունվել է նախկին խորհրդային միության պետական սորտափորձարկման հանձնաժողովի կողմից: 1984թ-ին շրջանացվել է Հայաստանի հանրապետության Արարատյան հարթավայրի ն նրա նախալեռնային գոտիներում: Հեղինակներ` Պ.Կ.Այվազյան, Գ.Պ.Այվազյան: Շրջանացված է Արարատյան հարթավայրում:

ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Շիվը` բաց կանաչ, գինեկարմիր երիզով, պատած թույլ ոստայնանման փայլով: Նոր բացվող տերնները երեսի կողմից պատված են` շատ թույլ ոստայնանման, տակի կողմից` խիտ թաղիքանման թավով, բաց կանաչ, բրոնզագույն երանգով, գինեկարմիր երիզով: Առանցքը` բաց կանաչ, գինեկարմիր բծերով, գագաթը պատած թույլ ոստայնանման թավով: Մատը` մոխրավարդագույն: Տերնը` միջակ ն խոշոր, 18.5սմ միջին երկարությամբ, 18.0սմ միջին լայնությամբ, կլորավուն, հնգաբլթակ, խորը ն միջակ կտրտված: Թիթեղը` ձագարաձն, երբեմն ջրհորդանման կամ ալիքավոր: Վերին մակերեսը ցանցանման, կնճռոտված, փայլոտ: Վերին կտրվածքները խորը ն միջակ, բաց, քնարաձն, երբեմն փակ, էլիպսաձն լուսանցքով: Ներքին կտրվածքները` միջակ ն ծանծաղ, բաց քնարաձն, երբեմն ճեղքանման կամ անկյունաձն: Կոթունային կտրվածքը` բաց քնարաձն, սուր հատակով, երբեմն փակ ձվաձն կամ էլիպսաձն լուսանցքով ն շուրթերի զգալի շփումով: Բլթակների ծայրի ատամները` եռանկյունաձն: Կողային ատամները գմբեթաձն, լայն հիմքով: Տերնի հակառակ (տակի) կողմը պատած խոզամազերով, ոստայնանման թավի հետ խառը: Կոթունը` միջին ջղից երկար, բաց կանաչ, արնի կողմից բաց գինեկարմիր բծերով: Տերնի աշնանային գունավորումը` դեղին է: Ծաղիկը` երկսեռ: Ողկույզը` շատ խոշոր, 27.5սմ միջին երկարությամբ, 17.2սմ միջին լայնությամբ, գլանակոնաձն ն գլանաձն, միջին խտությամբ (նկ. 69):

Պտուղը` խոշոր, հակառակ ձվաձն, դեղնա-սաթագույն: Մաշկը` նուրբ, թափանցիկ, առաձգական: Պտղամիսը` մսալի-հյութալի, յուրահատուկ սորտային համով ն թույլ տտիպությամբ: Սերմերի թիվը պտղում` 1-2 հատ: Սերմը` միջակ մեծությամբ, օվալաձն, բաց շագանակագույն:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Վանի սորտը դասվում է համապիտանի շատ ուշահաս սորտերի խմբին: Լրիվ հասունացումը տեղի է ունենում հոկտեմբերի 2-րդ-3-րդ տասնօրյակներում: Վեգետացիայի տնողությունը` բողբոջման սկզբից մինչն պտղի լրիվ հասունացումը, Արարատյան հարթավայրի պայմաններում, կազմում է 165-170 օր: Աճեցողությունը` ուժեղ: Վեգետացիայի վերջում մատերը հասունանում են լավ: Բերքատվությունը` բարձր, 400-ից մինչն 500 ցենտներ մեկ հեկտարից ն ավելի: Վազերը բերքատվության մեջ մտնում են վաղ: Ցրտադիմացկունությունը, հիվանդությունների ն վանսատուների նկատմամբ դիմացկունությունը նույնն է, ինչ Վիտիս Վինիֆերային պատկանող բարձրորակ սորտերինը: Այգեթաղ տարածքներում Վանի սորտի վազերը աշնանը թաղում են: Հասունացման ժամանակ պտուղների շաքարայնությունը լինում է 20.5գ/100սմ , տիտրվող թթվությունը` 5.8գ/դմ : Օգտագործվում է թարմ վիճակում, արտահանման,ձմռանը պահպանելու համար: Փոխադրունակությունը բարձր է:

Նկ. 69. Վանի

ՎԱՐԴԱԳՈՒՅՆ ԵՐԵՎԱՆԻ

Հայկական հինավուրց անսերմ խաղողի սեղանի սորտ է: Առաջացել է դեղին Երնանի (դեղին քիշմիշ) մատերի բողբոջային մուտացիայից: Հոմանիշներն են «Վարդագույն քիշմիշ», «Կարմիր քիշմիշ»: Այդպես է անվանվել մինչն 1947թ., որից հետո վերանվանվել է Վարդագույն Երնանի: Մշակվում է համարյա խաղողագործական բոլոր տարաքծներում:

ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Շիվը` լերկ, կանաչադեղնավուն, գագաթը` թույլ ոստայնոտ, վերին հարկաշարքի տերնները` կանաչ ոսկեգույն - դեղնավուն երանգով, երկու երեսն էլ լերկ, ջղերի ամբողջ երկարությամբ ոստայնոտ, տակի կողմից` համեմատաբար ավելի խիտ ոստայնոտ: Միջին հարկաշարքի տերնները` երկու երեսն էլ լերկ, վերին տերնները` կանաչ ոսկեգունած դեղնավուն երանգով, 3-րդ տերնը` կանաչ, դալուկ դեղնավուն երանգով, եզրերը ն ատամների ծայրերը` բաց վարդագույն, ստորին հարկաշարքի տերնները` լերկ, կանաչ, դալուկ դեղնավուն երանգով, եզրերը ն ատամների ծայրերը` բաց վարդագույն: Կոթունը` թույլ ոստայնոտ: Մատը` դեղնադարչնագույն, որովայնի կողմից ավելի բաց: Տերնը` կլորավուն, միջակ մեծությամբ, հնգաբլթակ, երբեմն եռաբլթակ, միջակ կամ խորը կողային կտրվածքներով: Թիթեղը` շատ նուրբ, փափուկ, բաց կանաչավուն թույլ փայլով, հարթ, ակոսաձն կամ ձագարաձն: Վերին կտրվածքները` փակ կամ բաց: Փակերը համարյա առանց լուսանցքի կամ նեղ, էլիպսաձն լուսանցքով, բացերը` մեծ մասամբ ճեղքաձն, անկյուն կազմող կամ քնարաձն, համարյա զուգահեռ կողերով: Ներքին կտրվածքները` բացառապես բաց, ճեղքաձն կամ քնարաձն, համարյա զուգահեռ կողերով ու սուր հատակով: Կոթունային կտրվածքը` փակ կամ բաց, փակերը նեղ էլիպսաձն (իլիկաձն) կամ էլիպսաձն` իրար ծածկող շուրթերով, բացերը` քնարաձն, կլորավուն հատակով: Բլթակների ծայրի ատամները` նեղ եռանկյունաձն, ձգված սուր գագաթով կամ եռանկյունաձն, կլորավուն գագաթով: Կողային ատամները` սղոցաձն, թույլ աղեղնաձն կողմերով ն նկատելիորեն կլորացած գագաթով: Տերնը` լերկ, ջղերը տակի կողմից տեղ-տեղ պատված կարճ խոզամազերով, ծայրի բլթակը` թույլ խոնարհած: Կոթունը` միջին ջղից կարճ: Ծաղիկը` երկսեռ, առէջները` 4-6, հաճախ 5 հատ, կանգուն, վարսանդից բարձր: Ողկույզը` մեծ, երբեմն միջակ մեծությամբ, 25.3սմ միջին երկարությամբ, 12.8սմ միջին լայնությամբ, երկարացած գլանաձն, ծայրը` ճյուղավորված, երբեմն միայն գլանաձն կամ թույլ ճյուղավորված, խիտ կամ շատ խիտ, երբեմն նոսր: Ողկուզակոթը` շատ կարճ, երբեմն փայտացող`

մատին կպած տեղից ոչ հեռու տարածության վրա: Պտղակոթը` կոնաձն, գորտնուկներով ն շագանակագույն կետերով պատած, հեշտությամբ չանչից անջատվող (նկ. 70): Պտուղը` միջակ մեծությամբ, 12.0-17.0մմ միջին երկարությամբ, 11.0-13.0մմ միջին լայնությամբ, էլիպսաձն-ձվաձն, նան կլորավուն, վարդագույն, լրիվ հասունացած ժամանակ ավելի մուգ կարմիր: Մաշկը` բավականին ամուր, առաձգական: Պտղամիսը` մսալի-հյութալի, սերմերը չզարգացած, թեփուկանման: Սերմը` 1-4 հատ, ոչ զարգացած, պտղում շատ մանր, ուտելու ժամանակ չզգացվող:

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Վարդագույն Երնանին դասվում է սեղանի խաղողի անսերմ քիշմիշային, վաղմիջահաս սորտերի խմբին: Պտուղների լրիվ հասունացումը տեղի է ունենում սեպտեմբերի սկզբին: Վեգետացիայի տնողությունը` բողբոջման սկզբից մինչն պտուղների լրիվ հասունացումը, տնում է 129135 օր, այդ ժամանակահատվածի համար պահանջելով 2720-2870օ ակտիվ ջերմաստիճանների գումար: Բողբոջման սկիզբը տեղի է ունենում ապրիլի 2-րդ տասնօրյակի վերջում, ծաղկման սկիզբը` մայիսի վերջին, հասունացման սկիզբը` հուլիսի 3-րդ տասնօրյակում, լրիվ հասունացումը` սեպտեմբերի սկզբին: Աճեցողությունը` ուժեղ: Մասսայական բերքահավաքի ժամանակ մատերը փայտացած են իրենց երկարության ավելի քան 50, իսկ վեգետացիայի վերջում` 85-909-ի չափով: Բերքատվությունը` բարձր, մեկ հեկտարից` 80.0-200.0 ցենտներ ն ավելի: Բերքատվության մեջ է մտնում տնկման 3-4-րդ, իսկ լրիվ` 6-7-րդ տարում: Բերքատու շիվերը կազմում են ընդհանուրի 21.8-50.39, շիվի պտղաբերության գործակիցը` Խ1- ը` 0.22-0.70 է, իսկ բերքատու շիվինը Խ2-ը` 1.0-1.3 է: Դիմացկունությունը ցրտերի նկատմամբ թույլ է: Այգեթաղ տարածքներում վազերն աշնանը թաղում են: Համեմատաբար քիչ է վարակվում միլդյու ն օիդիում հիվանդություններով, իսկ ողկուզակերից վնասվում է 5.0-25.09-ի չափով: ՄԵԽԱՆԻԿԱԿԱՆ ԿԱԶՄԸ` (ողկույզի կշռի համեմատությամբ) պտղամիսը ն հյութը` 92.7-94.0, չանչը` 2.4-3.5, մաշկը` 3.6-3.89: 100 պտղի կշիռը` 107.0-132.0գ, ողկույզի միջին կշիռը` 230.0-400.0գ: Փախադրունակությունը բարձր է: Պտուղների հասունացման ժամանակ պտղահյութի շաքարայնու3 թյունը հասնում է 21.0-25.9գ/100սմ , իսկ տիտրվող թթվությունը` 4.13 6.5գ/դմ : Բերքն օգտագործվում է թարմ վիճակում, արտահանելու համար:

Նկ.70. Վարդագույն Երնանի

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. Այվազյան Պ.Կ. - Խաղողագործություն: Երնան, 1975թ.: 2. Այվազյան Պ.Կ., Այվազյան Գ.Պ. - Խաղողագործություն սելեկցիայի ն ամպելոգրաֆիայի հիմունքներով: Երնան, 2003թ.: 3. Այվազյան Պ.Կ., Սամվելյան Ա.Մ., Այվազյան Գ.Պ., Սաֆարյան Դ.Լ. Խաղողագործության արտադրության մասնագիտացումը, տեղաբաշխումը Հայաստանի Հանրապետությունում հողի սեփականաշնորհման ն շուկայական հարաբերությունների նոր պայմաններում: «Անդրկովկասի տարածաշրջանում ագրոպարենային համակարգի կայուն զարգացման հիմնախնդիրները: Միջազգայինգիտաժողով»: Հայկական գյուղատն-տեսական ակադեմիա: Երնան, 2002թ., էջ 249-256: 4. Արզումանյան Պ.Ռ., Խաղողագործության վիճակը ն զարգացման հեռանկարները Հայաստանում: Երնան, 1967թ.: 5. Թրենդ Թրելլա, Տ. Խաչատրյան, Ն. Մանուչարյան, Կ. Գրիգորյան. Գինեգործի լաբորատոր ուղեցույց: Երնան, 2004թ.: 6. Հայկական սովետական սոցիալիստական ամպելոգրաֆիա. Հայկական ՍՍՌ գիտությունների ակադեմիայի հրատարկչություն, Երնան, 1947թ.: 7. Հայկական սովետական սոցիալիստական ռեսպուբլիկայի ամպելոգրաֆիա: Հայաստանի պետական գյուղատնտեսական հրատարակչություն, Երնան, 1962թ.: 8. Հայկական սովետական սոցիալիստական հանրապետության ամպելոգրաֆիա, 3-րդ հատոր: Երնան, 1981թ.: 9. Հայրապետյան է. Մ. - Հողագիտություն: Երնան, «Աստղիկ», 2000թ.: 10. Айвазян П. К., Докучаева Е. Н. - Селекция виноградной лозы, Киев,1960 г. 11. Ампелография СССР, Москва, Пищепромиздат., 1946-1966гг., 1984г. 12. Арутюнян А.Ф. Виноградарство и виноделие в Армении. Ереван, 2007г., 223. ст. 13. Давитая Ф.Ф. Климатические зоны винограда в СССР. Москва, 1948. 14. Лазаревский М. А. - Изучение сортов винограда. Издательство Ростовского университета, 1963г. 15. Մերժանիան Ա.Ս. ,,Խաղողագործություն,, , Երնան, 1957թ., էջ10:. 16. Мержаниан А. С. - Виноградарство, Москва, 1967г. 17. Мириманян Х. П. - Почвоведение, Москва, 1965г. 18. Погосян С. А., Хачатрян С. С. - Селекция столовых и технических сортов винограда, Ереван, 1985г. 19. Смирнов К. В. И др. - Виноградарство, Москва, 1987г. 20. Хачатрян С.С.“Раннеспелость у винограда”. Ереван, 1966, с.59.

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Ներածություն

Հայաստանում խաղողագործության զարգացման համառոտ ակնարկ

Հայաստանի խաղողագործական գոտիների շրջակա միջավայրի հիմնական գործոնների նկարագրումը

Խաղողագինեգործության արտադրության մասնագիտացումը ն սորտերի տեղաբաշխումը ՀՀ-ում

Խաղողի ՄitiՏ vinif6ra տեսակին պատկանող բարձրորակ սորտերի նկարագիրը

Ազատենի

Ալիգոտե

Այգեզարդ

Այվազյանի բերաքառատ

Այվազյանի բերքատու

Այվազյանի խոշորապտուղ

Այվազյանի Մուսկատենի

Այվազյանի պահունի

Այվազյանի վարդաբույր

Անահիտ

Անուշիկ

Արարատի

Արնիկ

Արնշատ

Արմենիա

ԱՐՄՍԽԻ

Բանանց

Գառան դմակ

Դեղին Երնանի

Երնանի խոշորապտուղ

էրեբունի

Իծապտուկ

Լալվարի

Խնդողնի

Կաբերնե Սովինիոն

Կախեթ

Կանգուն

Կարմիր իծապտուկ

Կարմիր Կախանի

Կարմիր Կոթենի

Կարմրահյութ

Հադիսի

Հաղթանակ

Հայաստան

Հայրենիք

Հոկտեմբերի

Ճիլար

Մասիս

Մեղրաբույր

Մսխալի

Մուսկատներ

Սպիտակ մուսկատ

Վարդագույն մուսկատ

Մուսկատ բերքատու

Մուսկատ Երնանյան

Մուսկատ հայկական

Մուսկատ Սուսաննա

Մուսկատ ՏՍԽԱ

Ներկառատ

Նռնենի

Շահումյանի

Ոսկեհատ

Չարենցի

Պինո

Պոդարոկ Ռոսիի

Ռքածիթելի

Սափերավի

Սն Արենի

Սն Սաթենի

Սն քիշմիշ

Սպիտակ Ալդարա

Սպիտակ Արաքսենի

Սպիտակ Սաթենի

Վանի

Վարդագույն Երնանի

Գրականություն

ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՊԵՏՐՈՍ ԿԱՐԱՊԵՏԻ.

ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԳԱԳԻԿ ՊԵՏՐՈՍԻ

ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՅՈՒՐԻ ԶԱԼԻԲԵԿԻ

ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ ՏԱՐԱԾՎԱԾ ԽԱՂՈՂԻ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՍՈՐՏԵՐԸ

ԽԱՂՈՂԱԳԻՆԵԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍՆԱԳԻՏԱՑՈՒՄՆ

ՈՒ ՍՈՐՏԵՐԻ ՏԵՂԱԲԱՇԽՈՒՄԸ

ԵՐԵՎԱՆ 2015

Айвазян Петрос Карапетович. Айвазян Гагик Петросович Барсегян Юрий Залибекович

ОСНОВНЫЕ СОРТА ВИНОГРАДОВ,

РАСПРОСТРАНЕННЫЕ В АРМЕНИИ

СПЕЦИАЛИЗАЦИЯ ВИНОГРАДНОГО И

ВИНОДЕЛЬЧЕСКОГО ПРОИЗВОДСТВА И

РАСПРЕДЕЛЕНИЕ СОРТОВ

(на армянском языке)

ЕРЕВАН 2015

Հրատ.խմբագիր` Սրբագրիչ` Համակարգչային շարվածքը` Համակարգչային ձնավորումը`

Ս.Կոսյան Ս.Կոսյան Գ.Գաբրիելյան Ա.Գալանտերյան

Ստորագրված է տպագրության 02.04.2015թ.. Թուղթ կավճ., չափսը 64»90 /16 , 16 տպ. մամուլ, 12,8 հրատ. մամուլ Պատվեր 133: Տպաքանակ 125: ՀԱԱՀ-ի տպարան, Տերյան 74