Հայաստանը անդրկովկասյան հանրապետությունների 1920թ. ապրիլյան վեհաժողովում

Հարգելի՜ ընթերցող. ԵՊՀ հայագիտական հետազոտությունների ինստիտուտը, չհետապնդելով որևէ եկամուտ, իր կայքերում ներկայացնելով հայագիտական հրատարակություններ, նպատակ ունի հանրությանն ավելի հասանելի դարձնել այդ ուսումնասիրությունները: Մենք շնորհակալություն ենք հայտնում հայագիտական աշխատասիրությունների հեղինակներին, հրատարակիչներին:

Մեր կոնտակտները` Պաշտոնական կայք՝ http://www.armin.am Էլ. փոստ՝ [email protected]

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ՀԵԻՍՑՆԱԸ

ՀԱՆԸԾՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՕԲ

ՃԱԹՈԼԻԿՎԼԱՃ

8.

ԲԹՈԲԱՄՋ

էճ

Խ"ՕԷՓՔՔՔԵԼԱՒ:

(8օեթ)ոՕրոօքօ

Վ. Հ.

Է. Թ/ԹոՇՈՒ

ՂՈԲԲՈԵԸԿՕԱ

/3Շ5 384488

ՔԷՇՈՄՏՈՒԼԻ

8օոքօօ2

ՈՕԽՈՒԼԿՇՇ:օ8

ԼԱՅԱՍՏԱՆԸ

ԱՆԴՐԿՈՎԿԱՍՅԱՆ

ԼԱՆԲԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ 1920 Թ.

ԱՊՐԻԼՅԱՆ

Լ.

սՇոօքոմ

Վիրաբյան

ՑքաԾԵՒա:

ՎԵԼԱԺՈՂՈՎՈՒՄ

(Հայոց քաղաքական պատմության մի հարցի

Էշ ԱՍՈՂԻԿ

«ԱՍՈՂԻԿ»

ԲԹԲԹՈՅՒՄ

ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՐԵՎԱՆ

շուրջ)

ՀՏԴ ԳՄԴ 63.3 Վ

(479.25)

(23).

Գրքույկը հրատարակվում է ՇՊՃՇ Հայոց քաղաքական պատմության ամբիոնի որոշմամբ

Գրախոսներ՝ »

»

Վ660

պատմ. գիտ. դոկտոր, ՎՊՃՎ Վայոց քաղաքական պատմությանամբիոնիպրոֆեսոր` Վ. Գ. Թունյան. ՀՀ ԳԱՍ Արնելագիտության Ինստիտուտիավագ գիտաշխատող,դոցենտ Ռ. Վ. Ղազանջյան.

Վիրաբյա ոՎՀ

.

պատմության մի հարցի շուրջ): Եր., Ասողիկ, 2004,

էջ:

'

Վ. Հ.

Վիրաբյանի գրքույկը նվիրվածէ ՀայաստանիԱռաջին Հան1920 թ. դեկտեմբերի 2) քաղաքական րապետության (1918 թ. մայիսի 28 պատմության կարնոր էջերից մեկին` ՀՀ պատվիրակության գործունեուհանրապետությունների 1920 թ. -

իարիան վեն

Նախատեսվածէ պատմաբանների,ինչպես տաքրքրվողլայմ հասարակայնությանհամար:

1Տ83(

Ր"

ն հավաքվելով Թ Թիֆլիսում` ապրիլին Անդրկովկասի հանրապետությունները ոչ մի հիմնարար որոշում չընդունեցին, սակայն վեհաժողովի նախապատմությունը ն նրա դասերը ուսանելի

թ.

`

թ.

են՝

Հայաստանը անդրկովկասյան հանրապետությունների 1920 թ. ապրիլյան վեհաժողովում (Հայոց քաղաքական

Վ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ԱՆԴՐԿՈՎԿԱՍՅԱՆ

ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

1920 Թ. ԱՊՐԻԼՅԱՆ

ՎԵՀԱԺՈՂՈՎՈՒՄ

0503020913

0136(01)-2004

նան այդ

ԳՄԴ

հարցով հե-

63.

:

(2Հ)

99941-30-87-0

«Ասողիկ» ճերատարակչություն, Վանիկ Վիրաբյան,2004թ.

թ.

բացահայտելով կողմերից յուրաքանչյուրի տնտեսա-քաղաքական, դիվանագիտականկողմնորոշումները ն ռազմական պատրաստվածության հնարավորությունները: Վեհաժողովըհրավիրվեցայն ժամանակ, երբ Հայաստանում տեղի էին ունեցել դրական որոշ տեղաշարժեր: 1920 թ. հուճվարին կառավարությունըդե-ֆակտո ճանաչվել էր մեծ տերությունների համախմբի կողմից ն սահմաններում տիրում էր համեմատական խաղաղություն: 1920թ. հունվարի 31-ին Ալեքսանդրապոլում`«Հա յաստանի երկրորդ մայրաքաղաքում»,տեղի ունեցավ Հայաստանի (Երնանի) համալսարանիհանդիսավոր բացումը: Հարկ է նշել ճան, որ երկրի կայունացումը (թեկուզն ժամաճմակավորապես, ինչը լիովին պարզորոշվեց հետագայում Վ.Վ.) զգացվեց ն ժողովրդի, մանավանդ ոչ հայ տարրերի վերաբերմունքից: Կառավարությանըհաջողվեց հանդարտեցնելԿարսի մարզի մահմեդականներիընդվզումները, որոնք տագնապի մեջ էին պահում տարածաշրջանը: Դրանից հետո Կարսի մարզի մահմեդականները Հայաստանիկառավարությանը հավաստիացրին իրենց հավատարմությանմեջ: Այս հանգամանքը պարզորոշ ցույց տվեց, որ ՀՀ կառավարությունըորոշակիորեն վըստահ է իր ուժերի նկատմամբ, իսկ խոովարար մահմեդականներնէլ ենթարկվելու պատրաստակամություն դրսնորեցին: Դա էլ իր հերթին ցույց տվեց, որ հանրապետությունըդեռես համեմատական կայուն ն համաչափ զարգացման փուլում է գտնվում, ն դեռնս կարծես թե հեռու են փլուզման, անկայունության երնույթները: .

`

-

-

`

Ըստ այդմ էլ հայկական պատվիրակությունը փորձել էր այդ

վեհաժողովին նախապատրաստվելքիչ թե շատ ըստ արժանվույն, առկա էր վստահությունը սեփական գործելակերպի նկատմամբ: 1920 թ.

սկզբներին իրավիճակը Հայաստանում որոշակիորեն կա-

յունացել էր,

ոգնորության հիմք ստեղծել, սակայն առանց կառուցվածքային լուրջ հենքի: Դա այն ժամանակաշրջանն էր, երբ բոլշնիզմը, որպես ռազմաքաղաքական ն հասարակական հոսանք Ռուսաստանում ամրապնդման գործընթաց էր ապրում,ընթանում էր դեպի կայունացում, սակայն առաջին պահին ոչ ըմբռնելի, որի հետնանքով հայկական դիվանագիտական-քաղաքականշրջանները հենվում էին Վրանգելի,Կոլչակի, Դենիկինի ն այլոց վրա` կորցնելով թանկարժեք ժամանակը ն ռազմավարական հնարավորությունների օգտագործման բոլոր հույսերը՝ ապավինելով եվրոպական մեծ տերությունների վերացական հավաստիացումներին, ն

բացարձակապես չկռահելով, թե իրադարձություններիու դեպքերի մոտակա սրընթաց այլափոխությունները ն զարգացումները ինչպիսի աղետաբեր աշխարհաքաղաքական դրություն են ստեղծելու առաջին հերթին հենց Հայաստանի Հանրապետության համար: Խնդրի էությունը նրանում էր, որ Հայաստանի քաղաքական-կուսակցական ղեկավար շրջանները լուրջ չէին ընդունում բոլշնիկա-

քեմալական մերձեցումը ն դաշինքը, հետնաբար ն չէին հավատում դրա կենսունակությանը, ն համոզված էին, որ վաղ թե ուշ անտանտյան երկրների համախումբը վերջ է դնելու թուրքական կայսրության գոյությանը, որի շնորհիվ էլ իբր թե հնարավոր կդառնա Հայկական հիմնահարցի լուծումը` միասնական ն մեծ հայկական պետության ստեղծումը հայտնի պատմական տարածքի վրա: Հենց այդ չարաբաստիկ հանգամանքն էլ իր կնիքը դրեց Հայաստանի Հանրապետության կառավարության բոլոր գործողությունների վրա, որոնք չէին բխում ժամանակաշրջանի ոգուց ն չէին համապատասխանում փոփոխված աշխարհաքաղաքական իրավիճակին: Շատերը չէին ցանկաճում ըմբռնել, որ ժամանակա-4-

վոր շահերը, ժամանակավորհաշիվները հարկադրում էին պատմականորեն իրար թշնամի երկու պետություններինՎ̀. Ի. Լենինի

Ռուսաստանինն ՄուսթաֆաՔեմալի Թուրքիային «եղբայրական» իրար ն մի ճակատ կազմելու՝ ընդդեմ ընդհանուր մեկնելու թշնամու՝ «դրամատիրական»Եվրոպայի: Հետնաբար,հարկ է նորից արձանագրել, որ Հայաստանի կուսակցական-քաղաքական ղեկավար շրջաններում լուրջ չէր ընդունվում քեմալաթուրքականբոլշնիկյան համագործակցության հնարավոր ն գործնական հեռանկարը, որովհետն անսթափհաշվարկներ ն ոչ լուրջ ակնկալիքներ կային, որոնց համաձայն եվրոպական երկրների հաղթանակած անտանտյան կոալիցիան մոտ ապագայում վճռականորեն ու անվերապահորենկայացնելու էր «հիվանդ մարդու»` Թուրքիայի վերջնական մահավճիռը,որի հետնանքով էլ իրականացվելուէին Սերյան հույսերը ն խոստումները: Համաժողովիողջ ընթացքի վերհանումը շատ ուշագրավ է կողմերից յուրաքանչյուրի քաղաքական դիվանագիտականպատրաստվածության մակարդակըբնութագրելուհամար ն հասկանալու պատմական իրադարձությունների զարգացման ողջ տրամաբանական ընթացքը` համաժողով,որի աշխատանքներըընթացան հասկանալիքաշքշուկի պայմաններում: Անդրկովկասյանհանրապետությունների այս վեհաժողովը հրավիրելու դրդապատճառը Ղարաբաղյան հայտնի իրադարձություններն էին: Նշենք, որ 1919 թ. օգոստոսի 22-ի համաձայնությունը էական փոփոխություններչէր մտցրել հայերի վիճակի մեջ: Ադրբեջանիգեներալ-նահանգապետ Սուլթանովը մի կողմից աշխատում էր պառակտել հայերին, մյուս կողմից` զինվորական ուժեր համախմբել` զենքով ընկճելու դիտավորությամբ:1920 թ. փետրվարինադրբեջանականբաճակի զգալի մասը` մոտ 10000 հոգի, հավաքված էր Ղարաբաղի ճակատում՛: Ղարաբաղցիքնս,

ձեռք

դրսից որոշակի օգնություն ստանալով, դիմադրում էին այդ պլանների իրագործմանը:Փետրվարի 19-ին Սուլթանովը պահանջեց`

Ադրբեջանի մաս: Ղարաբաղցիները իրենց համագումարներում մերժեցին այդ անօրինական պահանջը: «Ղարաբաղի հայերն ապստամբեցին` պաշտպանվելով ադրբեջանական վայրագություններից, կոտորածների քաղաքականությունից, սակայն այդ ապստամբությունը կազմակերպված էր անփորձ մարդկանց ձեռքով: Հետնանքները, ինչպես նշում է Ս.

Ղարաբաղը հայտարարել

Վրացյանը, կարող էին լինել շատ ավելի աղետավոր, եթե ապրիլի 13-ին Ղարաբաղ չհասներ Դրոն իր էքսպեդիցիոն զորամասով: Նա իր ձեռքը վերցրեց շրջանի իշխանությունը, ապրիլի 15-ին զորահավաք հայտարարեց Վարանդայում

ու

ամրացրեց Դիզակում,

ճակատները ն 45 օր մնաց Ղարաբաղում: Ապրիլի 22-ին Թաղավարդ գյուղում հրավիրվեց Ղարաբաղի 7-րդ համագումարը, որը 44 ձայնով մեկի դեմ մի անգամ նս որոշեց մերժել իշխանությունը Ահա

Ադրբեջանի

ն Ղարաբաղը համարել Հայաստանի մաս

:

այսպիսի իրավիճակ էր ստեղծվել տարածաշրջանում.

միաժամանակ Բաքվում տեղի էին ունենում

ներքին խմորումներ

ն

բոլշնիկյան շարժումներ, իսկ Թիֆլիսում դաշնակիցներըն անդրկովկասյան

խորհրդաժողովը պահանջում

ճահեղությանը,

ն

էին վերջ

տալ

արյու-

կողմերն ստիպված էին ենթարկվել: Մարտի 27-

ին Վրաստանի վարչապետ Ն. Վ. Ժորդանիան դիմեց դաշնակիցների ներկայացուցիչներին` խնդրելով նրանց միջնորդությունը` մարելու համար Ղարաբաղի հրդեհը: Անգլիայի, Ֆրանսիայի ն ներկայացուցիչներ Ուորդրոպը, կոմս Մարտելը ն գնդապետ Գաբբան, ապրիլի 1-ին, հավաքական մի հեռագրով դիմեցին Բաքու ն Երնան` «եռանդագին հրավիրելով» խաղաղ միջոցներով ն անհապաղ լուծել Ղարաբաղի ն ուրիշ գավառների Իտալիայի

հարցերը, ուր «խաղաղությունը վտանգված է»: «Հաշտության այս ճանդիսավոր կոչը, եթե չլսվի այն ժամին, երբ թերես, ամբողջ Անդրկովկասի բախտը վճռվելու վրա 1, կարող է շատ տնանքներ ունենալ ձեր կառավարությունների համալ»: Հայաստանի կառավարությունըիսկույն նեթ, ապրիլի 2-ին, պատասխա-

ճեժամը

նեց, թե ինքը լիովին համամիտ է դաշնակից ներկայացուցիչների առաջարկին, ն իր պատգամավորներըապրիլի 5-ին կլինեն Թիֆլիսում` մասնակցելու համար անդրկովկասյան խորհրդաժողովին`

նպատակունենալով խաղաղությամբլուծել բոլոր վիճելի խնդիրնեԱպրիլի 4-ին Հայաստանիխորհրդարաննէլ զբաղվեց Ղարաբաղի դեպքերով ն հավանություն տվեց կառավարությանվարած րը:

քաղաքականությանը:: Համաժողովնսկսվեց 1920

ապրիլի 9-ին: Համաժողովիաշխատանքներին մասնակցում էին Անդրկովկասի ազդեցիկ քաղա. քական գործիչներ. Ադրբեջանից` Հասան բեկ Աղանը, Օլգերդ բեյ Կրիչինսկին, Ֆարիս բեկ Վեքիլովը (հարկ է ասել, որ այս մեմա կետին չի եղել Համո Օհանջանյանը, որն իր 1920 թ. ապրիլի 8-ի ճամակում` ուղղված Ալեքսանդր Խատիսյանին, մեր թյուրիմացաբար ն ոչ ճիշտ գտնում է, որ ունենալով վերոնշյալ թ.

կարծիք

ճերկայացուցիչները հայտնի կոնֆերանսում, Ադրբեջանը լուրջ նշանակություն չէր տալիս այդ կոնֆերանսին, ինչը լիովին չէր համապատասխանումիրականությանը ն ինչը պարզապես հերքվում է կոնֆերանսի նյութերի անաչառ ուսումնասիրությամբ, որոնցից ակնհայտ է դառնում ադրբեջանական«անփորձ» ն «ոչ լուրջ»

ներկայացուցիչներիբավականին բարձր պատրաստվածության մակարդակը,ն ընդհակառակը`հայ պատվիրակներիթե՛ անփորն թե՛ պարզաձությունը, թե՛ որոշակի անճպատրաստվածությունը, պես խեղճությունը Վ.Վ), Վրաստանից` Ե. Պ. Գեգեչկորին, -

Գ.

Ս.

Լորդկիպանիձեն, Հայաստանից` Հ. Ի. Օհանջանյանը, Բեկզադյանը,Ս. Հ. Խաչատրյանը ուրիշներ: Համաժողովիհենց սկզբից ակնհայտ էր հայերի վածությունը, անպատրաստվածությունըն քաղաքական,պետադիվանագիտական փորձի պակասը: Ստեղծված իրավիճակը վրացիներըխելամտորեն փորձում էին ծառայեցնել իրենց օգտին` հաճախ քթողածածկվածեզրեր գտնելով ադրբեջանցիների հետ: Հայ-վրացականկնճիռների հաղթահարման վճռական փորձ վեր-

ն

Տ.

մեկուսաց-

ջիններիս կողմից չարվեց, չճայած հայկական պատվիրակության ձգտումներին: Դա պարզ էր հենց առաջին հանգամանքից, երբ վճռվում էր ռազմական գործողությունների դադարեցման հարցը, հետաձգվում է ապրիլի 10-ից անորոշ ժամանակով` մինչն Ադրբեջանի կառավարությունիցպատասխանի ստացումը:Փոխարենը Ե. Գեգեչկորին առաջարկում է երեք կարնոր հարցեր` 1) տարածքային, 2) արտաքին քաղաքականության մեջ երեք հանրապետությունների քայլերի համաձայնեցում,

որը

3) վեհաժողովիմասին»:

Այնուհետն Ե. Գեգեչկորին արտահայտում է այն միտքը, ըստ որի տարածքային հարցը` տարաձայնությունների հիմնական աղբյուրն է, որի կարգավորմանհիմքը նճա համարեց երկրամասը միա-

բնակչությամբ «խաղաղեցնելը», որով իբր վերջ կտրվեն երկպառակտչական կռիվներին: Այս փորձն, իհարկե, իր արտացոլումը գտավ 1989-90 թթ. «Ղարաբաղ» կոմիտեի ն Ադրբեջանի համանման կազմակերպություններիգործողություններում, երբ երամեն կուստեք ինչ արվեց ազատվելու իրենց հանրապետությունների իբր թե «ավելորդ» բնակչությունից, իսկ թե դա ինչի հանգեցրեց (ուշադրության արժանի է նան առհասարակ ժողովուրդների փորձն այս հարցում ն մասնավորապես ԱՍՆ-ի, Ֆրանսիայի ն Ռուսաստանի պատմաքաղաքականկուտակած փորձը Վ.Վ.), երնսց իրադարձությունների զարգացման հետագա ընթացքից: Դրանից ելնելով` Ե. Գեգեչկորին կարնորեց արտաքին վտանգի դեմ միավորման խնդիրը, ասելով, թե արդեն իրենք սկսել են այն՝ կնքելով տրանզիտային պայմանագրեր Ադրբեջանի ն Հայաստանի հետ, իսկ թե դա ինչքանով էր անկեղծ, երնաց Վրաստանիհետագա դիրքորոշմամբ Հայաստանի ն Ադրբեջանի նկատմամբ առանձին-առանձինվերցրած: Ապրիլի 10-ին այդ նիստում ելույթ է ունենում հայկական Գ. Ստ. ն պատվիրակության անդամ Մամիկոնյանը կարնորում ատարը

-

ռաջին հերթին բախումներիդադարեցման հարցը,

որին միաճում է

Բեկզադյանը,սակայն Գեգեչկորիիպնդմամբնիստը դադարեցվում է, քանի որ Ադրբեջանի պատվիրակությունը դեռես իր կառավարությունիցպաշտոնական դիրքորոշմանցուցումներ չէր ստաՏ.

ցել՞: բեկ

Ադրբեջանական պատվիրակության Հասան ներկայացուցիչ Աղանը հայտարարումէ իր կառավարության համաձայնութ-

յան մասին ողջ Անդրկովկասի տարածքում ռազմականգործողությունների դադարեցման մասին: Ըստ այդմ էլ Գեգեչկորինառաջարկում է հետնել արդեն նշված ուղղություններին, այն է` ա) Արյունալիընդհարումների դադարեցման ուղղությամբ վեհաժողովի կողմիցձեռնարկվելիք միջոցառումների մասին, բ) Անդրկովկասյան

հանճրապետությունների տարածքայինվեճերի

մասին, գ) Արտաքինքաղաքականությանհարցերի

թյունների կոորդինացիայի մասին,

վերաբերյալգործողու-

դ) Կոնֆեդերացիայի մասին՛:

Սակայն, ոչ պատահաբար,անշուշտ, ադրբեջանականկողմն առաջարկում է 4-րդ հարցը դարձնել առաջինը, այնուհետե արդեն` մնացած հարցերը: Իրավացիորենճիշտ ըմբռնելով ադրբեջանական պատվիրակությաննճպատակադրումը՝ Հայաստանիպատվիրակ Ստ. Գ. Մամիկոնյանըառաջարկը գտավ անօգուտ ն ան-

իմաստ:

Վրաստանիներկայացուցիչներ Գ. Ս. Մախարաձեն ն Գ. Ս. Էորդկիպանիձեն համերաշխէին վերոհիշյալտեսակետում,գտնելով, որ հակառակդեպքում վեհաժողովը կհանգի այլ արդյունքների: Վրացիները,ինչպես միշտ, խառնաշփոթի միջոցով ձգտում էին խճողել վեհաժողովի արդյունքները: Հենց այստեղ Տ. Բեկզադյանըորոշակիորեն հայտարարումէ այն մասին, որ եթե վեհաժողովըհամաձայնության չգա ռազմական գործողությունների դադարեցման բնագավառում,ապա հայ-9-

կական պատվիրակությունըչի կարող մասնակցություն ունենալ որնիցե միության ստեղծման գործում: Ադրբեջանական կողմի ներկայացուցիչ Կրիչինսկին հմտո-

Հայաստանիհանրապետությունների միջն ռազմական գործողութ-

յունների դադարեցմանմասին» հարցը, որոշում է. 1) Հայտարարելբոլոր ռազմականբախումներիդադարեցմանմա-

րեն խուսափումէ կոնկրետությունից: Գեգեչկորին նս շփոթություն է մտցնում, որը ճարպիկ քաղաքական քայլ էր, գտնելով, որ եթե նախնական բանակցություններ չեն եղել, հարցը կոնֆեդերացիայից սկսելը անօգուտ է ն նպատակահարմաը է այն դարձնել 2-րդը, իսկ տարածքայինը՝ 4-րդ հարց: Հայաստանի ներկայացուցիչ Ս. Հ. Խաչատրյանը պնդում է հարցը տարածքայինից սկսելու վրա, գտնելով որ այն բարեհոգեբանական հող կստեղծի այլ վիճելի հարցերի լուծման ճնճպաստ ն,

.

ձեռնտու էր միանգամայն հասկանալի պատճառներով, ն 4ե մեջ նվեգտնվ ադրբեջանական կողմերին` համապատասխանության հետ: Ըստ այդմ էլ, ադրբեջանական պատվիլով նրանց շահերի րակությունը համերաշխ էր Գեգեչկորիի տեսակետի հետ: Վիճաբանություններից հետո հաղթում է երեք հանրապետությունների ընդհանուր մարմին ստեղծելու մասին հարցը օրակարգում 2-րդը `

դնելու տեսակետը, որից

հետո

օրակարգն ընդունում է ներքոհիշյալ

տեսքը.

1) Արյունոտ բախումների դադարեցում, 2) Անդրկովկասյան հանրապետությունների մնայուն

օրգանի

ստեղծում,

3) Տարածքային հարցեր, 4) Արտաքինքաղաքականության մեջ քայլերի համակարգում, 5) Կոնֆեդերացիայի

ստեղծում:

6) Տնտեսական խնդիրներ:

Հետնում է Ե. Պ. Գեգեչկորիի առաջարկը` անցնել 1-ին հար-

ցի քճնարկմանը:

Լորդկիպանիձեն առաջարկում է. «Անդրկովկասյան հանրապետությունների վեհաժողովը, քննարկելով Ադրբեջանի ն Գ.

Ս.

սին իր կտրուկ որոշումը,

2) Վեհաժողովիորոշման մասին իրազեկ դարձնելհամապատասխան հանրապետությունների 3) Ընտրել հանձնաժողով` տեղ գտած իրադարձություններիհե-

կառավարություննե

տաքննման համար:

Հ.Ի.Օհանջանյանը,համաձայնվելով 1-ին

,

ե

2-րդ կետերի

հետ, հակառակվում է 3-րդին, միննույն ժամանակ նշելով, որ ան-

հապաղ պետք է որոշվի

այդ

կազմը:

հանձնաժողովի

)ին մոտեցում է ցուցաբերում հարցին: Համերաշխվելով Վրաստանի ներկայացուցիչԼորդկիպանիձեիհետ, նա անհրաժեշտ գտավ բանաձնում,որ

ոչ մհայն

աԼ ճրա միՄողոր ահմանների: արՀական Հ ու ճնշել

պատերազմը

մղվում է

եջանում,

փոխության ենթարկելով ազգային-քաղաքական փոխհարաբերությունների ռեալ բովանդակությունը, ընթացող բախումներում տեսնում էր պատերազմ միայն հայտնի «ազգերի»` մուսուլմանն ների հայերի միջն: Այդ իսկ պատճառով էլ նա պնդում էր «ռազմական գործողություններըդադարեցնել այնտեղ, որտեղ դրանք տեղի էին ունենում»: Որպես

արդյունք,

բանակցությունները միտումնավոր, ի վճաս Հայաստանիշահերի, ձգձգվում էին: ԱրդարացիորենՀայաստաճի պատվիրակությունը,ճիշտ ըմբռնելով ադրբեջանական

կողմի տեսակետի կողմնակալ ուղղվածությունը, առաջարկում է «մուսուլմաններ»բառը փոխարինել «ադրբեջանցիներ» բառով: Սակայն ադրբեջանական պատվիրակությունըէլ ավելի է առաջ գնում, պնդելով, որ բանաձնում անպայման նշվի, որ հայերի ն ադրբեջանցիներիմիջն ռազմական գործողություններըընթանում են ինչպես հանրապետություններիսահմաններին, այնպես էլ

Ադրբեջանի սահմաններից դուրս, օրինակ, հենց բուն Հայաստանում: Վերջին պնդումը պատճառ է դառնում, որ հարցի քննարկումը փակուղի մտնի: Արդյունքում, վեհաժողովի աշխատանքում հայ-

րում չթույլատրվի որնիցե հալածանքազգային հողի վրա: Իսկ եթե արդեն ընդունվելիքբանաձնում հիշատակվելուէ

ընդհանրապես մուսուլմանների մասին, ապա Հայաստանի կառավարությունը, որ խոսք է տվել դադարեցնելռազմական գործողությունները, թուրքերի ն քրդերի հարձակմանդեպքում հարկադրված կլինի չդիմադրել ն ճանապարհ բացել նրանց համար, որն, իհարկե, չի կարող ըն-

է ընդմիջում":

տարարվում |

Ընդմիջումից հետո Ադրբեջանի պատվիրակությունը հանդես է գալիս հայտարարությամբ, համաձայն որի, նկատի ունենալով, որ ընդհարումը տեղի է ունենում ոչ թե Ադրբեջանի ն Հայաստանի հանրապետություններիհպատակների միջն, այլ հենց հայերի ն «մուսուլմանների», ապա Ադրբեջանը նրանց կամ այլ եկվոր մուսուլմանների` Հայաստանի նկատմամբ այլ գործողություններից սահմանն ազատելու համար առաջարկում է բանաձնում մատնանշել, որ խոսքը գնում է անդրկովկասյան տարածաշրջանում «մուսուլմանների» ն հայերի միջն բախումների մասին: Բացի այդ, Ֆ. բեկ Վեքիլովի կարծիքով, համընդհանուրբախումների պայմաններում երաշխիքներ չկան, որ, բախումների շրջանները փոքրանալու են, հետնաբար անհրաժեշտ է պարզ ն որոշակիորեն ցույց տալ, որ խոսքը գնում է Ադրբեջանում բնիկ հայ բնակչության ն համապատասխանաբար` մուսուլմանական բնակչության մասին` Հայաստանում: Ակնհայտ է, որ ադրբեջանական պատվիրակությունը այստեղ շատ ճարպիկ հարցադրում է անում, իրերի ն երնույթների իսկական շփոթ առաջ բերում, անցանկալինցանկալիի տակ անցկացնում: Իսկ փոխարենը հայկական պատվիրակությունն առաջարկում է բախումների տեղերի մասին ընդգծել. «Դադարեցնել բախումները Ղարաբաղում, Նուխիում, Նախիջնանում, Օրդուբադում ն այլ վայրերում, որտեղ դրանք տեղի են ունենում, հայերի ն ադրբեջանցիներիմիջն` Անդրկովկասի սահմաններում», որը ճրա կարծիքով, ընդունելի է, քանի որ խոսքը վերաբերվում է պետությունների տարածքին: Հայկական պատվիրակությունն ընդգծեց, որ Հայաստանում մուսուլմանների վիճակի կապակցությամբ, ինչպես ն Ադրբեջանում` հայերի, վեհաժողովը կարող է հայտարարել ընդհանուր կարծիք, որ այս հանըապետությունների սահմաննե-12-

դունելի լինել: Ավելին, Ադրբեջանիպատվիրակ Աղանը առաջարկում է ավելացնել ճան 1919 թ. նոյեմբերի 23-ի

համաձայնության

մասին:

Բանավեճի արդյունքում` ն Լորդկիպանիձեիառաջարկությունների հետնանքովբանաձնն ընդունվեցհետնյալ տեսքով. 1) Անմիջապեսդադարեցնել բոլոր արյունալի բախումները, որ այժմ տեղի են ունենում դում ն Ղարաբաղում.

Նուխիում, Նախիջնանում, Օրդուբա-

2) Միաժամանակվեհաժողովը պնդում է,

|

որ Հայաստանի ն Ադրբեջանիկառավարություններն անմիջապես ամենավճռական միջոցներ ձեռք առնեն, որպեսզի բացառվեն ամեն կարգի բախումներիհնարավորությունները հայկական ն մուսուլմանական բնակչություններիմիջե համապատասխան հանրապետությունների սահմաններում. 3) Այս որոշման մասին անհապաղ տեղեկացնել Հայաստանին Ադրբեջանիկառավարություններին` համապատասխան միջոցներ ձեռնարկելուհամար

1:

Շարունակելով աշխատանքները,վեհաժողովնիր` ապրիլի 12-ի նիստում, քննարկում է մի շատ կարնոր հարց, որը նս պատմագիտականհետաքրքրություն է ներկայացնում:

առաջարկում է անցնել Լորդկիպանիձեի Նախագահն բանաձնի քննարկմանը`մինչե ռազմական բախումներըեղած իրավական ստատուսը վերականգնելու մասին:

ԱդրբեջանիներկայացուցիչՕլգերդ բեյ Կրիչինսկինգտնում

է, որ խոսք անգամ չի կարող լինել օգոստոսի 22-ի

համաձայնութ-

յան լիակատարվերականգմանմասին, այլ ընդամենըայն

փաս-

տական վիճակի վերականգնմանմասին, որը եղել է 1919 թ. նոյեմբերի 23-ի համաձայնության ժամանակ,ն որում գտնվել են երկու պետությունները մինչն վերջին բախումները:Աղանը նս պնդում է, որ ընդունվելիքորոշման մեջ շեշտը պետք է դրվի վերջին ակտի, այսինքն` նոյեմբերի23-ի համաձայնության վրա: Այնուհետն վերջինս ավելացնում է, որ անկասկած, դրա մեջ մտճում է ն օգոստոսի 22-ի համաձայնագիրը Ղարաբաղի Ազգային Ժողովի ն Ադրբեջանի կառավարությանմիջն, ինչպես նան մինչն նոյեմբերի 23-ը եղած մնացյալ ակտերն ու համաձա յնությունները:

Աղանից հետո հանդես եկավ Տ. Բեկզադյանը,գտնելով, որ նոյեմբերի23-ի համաձայնությունը ոչինչ չի ասում որեիցե իրավական նորմի մասին, այլ միայն ընդունում է զենքի չօգտագործման ն

տարաձայնությունների դեպքում հարցերը արբիտրաժ հանձնելու մասին: Այս համաձայնությունը, ըստ վերջինիս, կարծես թե իր մեջ

ներառնում է ճախորդ`օգոստոսի 22-ի համաձայնությունը Ղարաբաղի Հայոց Ազգային Ժողովի ն Ադրբեջանի կառավարության միջն: Որպես պատասխան, Կրիչինսկինռեպլիկէ բաց թողնում, ասելով, որ նոյեմբերի23-ի ակտն արդեն իսկ կլանվում է ճերկա վեհաժողովիկողմից. «Այճտեղ ընդունվելեն նույն դրույթները, ինչ որ մենք մտցրել ենք մեր որոշման մեջ», պնդում է Գրիչինսկին: Այմուհետն ճա ավելացնում է, որ անհրաժեշտէ վերականգնել մինչն նոյեմբերի23-ը եղած փաստականիրավիճակը: -

Հ.

Օհանջանյանըհր ելույթում ասում է, որ օգոստոսի 22-ի համաձայնությունը խախտվել է հայկականԱզգային Ժողովի կողմից, սակայն նոյեմբերի23-ի ն կապը խախտհամաձայնությունը վել է Ադրբեջանիկառավարության կողմից այն իմաստով, որ վերջինս արբիտրաժիփոխարեն դիմել է զենքի: Հետնաբարըստ ճրա, այդ վիճակիցերկու ելք պետք է տեսնել. վերադարձ«ՏէոէսՏ զօ» վիճակին ինչպես Ղարաբաղում,այնպես էլ Զանգեզուրում, կամ առկա փաստական վիճակիընդունում, վստահեցումբախումւգ

ների

հարցում դրանց կասեցում այնտեղ, դադարեցման շարունակվում ն

է

ուր

այն

՛:

ն Վրաստանի Ադրբեջանի,Հայաստանի հանրապետություն-

մերի վեհաժողովնիր` 1920 թ. ապրիլի 12-ի նիստում որոշում է. «Անհապաղլիովին վերականգնելայն իրավական

կարգավիճակը

որը գոյություն է

ունեցել մինչն բախումներըհ̀ենվելու Հայաստանն Ադրբեջանի Անդրկովկասյան ճանրապետությունների վեհաժոդույլի կողմից ճեռք բերված ձամաձայճություններին, ճավասարաԱլես համապատասխանկառավարությունների հետ

5: Խորհուրդների պայմանագրերին»

Ազգային

Կրիչինսկինհակառակվումէ դրան, պնդելով, որ օգոստոսի 22-ի համաձայնությունը շատ կետերում խախտվելէ, ն այժմ կարող է խոսք գնալ այն սահմաններին վերադառնալու մասին, որոնք եղել են նոյեմբերի23-ի ժամանակ,որպես վերջին ակորդի, որըն ի-

րենք ձգտում են դիտել որպես ելակետ` հատոատելով փաստական

իրավիճակըսահմաններիառումով 4:

Այճուհետն ելույթ է ունենում Տ. Բեկզադյանը՝ սկզբունքորեն կարնորդիտողությունանելով: Տ. Բեկզադյանըպնդումէ, ո ր տեղի է ունեցել հասկացությունների որոշակի շփոթ՝ չժխտելով, որ Ադրբեջանըտիրել է Ղարաբաղին(թեկուզ ն ժամանակավորապես, խաբելով հայերին), ուրեմը խոսք անգամ չի կարող լինել չության հետ համաձայնությանմասին (հենց այստեղ հակասություն կա, քանի որ համապատասխան, թեկուզնժամանակավոր համաձայնեցումկայացել էր ՎՎ.: Այնուհետն, շարունակելով զարգացնել իր խիստ հակասականխոսքը, Տ. Բեկզադյանը գալիս է այն եզրահանգման, որ այստեղ արդեն ոչ թե տիրապետություն է, այլ հայտնի համաձայնությունը` հատուկ պայմանների հիման վրա: Նրա կարծիքով, եթե այդ համաձայնությունը խախտվել է

բնակ-

-

կամ այն կողմից, ապա պետք է վերականգնել բախումներից առաջ եղած «տախտ զօ ճոէօ»-ն, այսինքն` իրավիճակը,որի դեպքում Ղարաբաղըկարող է լինել Ադրբեջանի այս

տիրապետության

ներքո`

կամ այն հիմնավորման պայմաններում, Ազգային կայացած համաձայնությամբ 5:

այս

խորհրդիհետ

Տեղին է այստեղ հստակ ասել. Ադրբեջանի դիվանագիտական պատվիրակներըբոլորովին էլ նորակոչիկներիտպավորութուն չէին թողնում, առավել նս Կրիչինսկին, այն դեպքում, երբ հայ

պատվիրակ դիվանագետներըտուրք էին տալիս զգացմունքայնությանը, իրավիճակից չբխող ոչ համակողմանիու ոչ սթափ, անհեռանկար գնահատականների:Այսպես,Կրիչինսկին հանդես գալով Բեկզադյանից անմիջապես հետո, այն տեսակետը պնդեց, -

որ

Ազգային

աբաղի

հետ

խո

22-ի

օգոստոսի

համա-

ձայնությունը չպետք է ընդունել որպես միջազգային բնույթի ակտ, որպես հրահանգչային (ինստրուկցիոն) բնույթի ներքին կա-

այլ

ռավարման ակա յան

:

Այո՛, ՞

սա

ն

դիվանագիտականպաճուճաբանութ-

մաներումի փայլուն ն դասական նմուշ է, դիմացիններինհիմարացնելուլավ, դարերով փորձված ձն: Տ. Բեկզադյանը հակառակվում է վերոհիշյալ տեսակետին, ն ավելի հզոր կռվան չգտնելով, պնդում է, որ այդ ակտը չհրատարակվելու դեպքում պարզ կդառնա, որ այն ոչ թե ճերքինկառավարման հրահանգէ եղել, այլ հենց միջազգայինբնույթի համաձայնություն, ընդ որում Ադրբեջանիկառավարությանկողմից հորինված ն

7: հավանության արժանացած

Ինչպես ն սպասվում էր, Ադրբեջանի ներկայացուցիչԿրիչինսկին չի համաձայնվում այս տեսակետի հետ (ն ոչ առանց հիմքերի, նկատելով,որ ղարաբաղցիները,թեկուզն ժամանակավորապես համաձայնվել են ենթարկվելԱդըրբեջանիիշխանությանը Վ.Վ) ասելով, որ այն բանից հետո, երբ Ղարաբաղն օգոստոսի 22-ի -

ւնե

ակտո

արձել

է

եջան

անությունը,

ադրբեջանական

այս

ն մեկուսացված

ւմ

ենճ,

ղարաբաղյան

կառավարության

որ

աղեցնում

Ղարաբա

նով

ապա

-

-

ներքին

ստ

ում

է

հար-

հարգ:

միանգաե

ուն

պետության մեջ 18. ։

այստեղ ընդգծել հայ պատմաԱա ազո որն, քաղաքական գրականության կողմից փաստը կամ սքողելու, Ի

էլ

է,

է

ա

այս

կամ պրոբլեմից խուսափելու նպատակովմի էական ճկատառումի մասին` ոչ ձեռնտու ճյութերի քողարկման, ինչպես նան հարցի համակողմանի լուսաբանումից ն քաղաքական իրատեսական գնահատականներտալուց փախուստ տալու ակնհայտ ձգտում դրսնորելու առումով: Ակնհայտ է, որ 1919 թ. օգոստոսի 22-ի ակտով Ղարաբաղը ն հայերը, Հայաստանըթույլ են տալիս շատ :

սկզբունքային Քայ

(ա Տեր Մր աՆաորոզ անաղաղոր աո. մ ար քակաեթեր Ն ոոՎ համաձայնվելով արաբորություններին-Վ.Վ.) աագաանա ընդունել

Ա

շատ

սխ

»ե

ն ժաման

է

ա

ես

Քաղա-

Ադրբեջանիիշխանության գերակայությունը: Անհրաժեշտէ նան հատուկ ընդգծել, որ ՂարաբաղիԱզգային խորհուրդը նման վտանգավոր, քաղաքական տեսակետից անցանկալի համաձայնությունըտվել էր, ողջ հույսը կտրելով որնիցե ռեալ օգնություն ստանալու մետրոպոլիայից`«Երնանի կառավարությունից»: Իսկ եթե ստացավ էլ, ապա ուշացած ն ոչ լիարժեք: Սա փաստ է, ն կարնոր է մատնանշել,որ ադրբեջանական կառավարությանհամար այդ «Ժամանակավորապես»-ը ոչ մի սահմաճափակումներ չունեցող ընդգրկում էր, ն այստեղ նրանք «իրավացի էին», շահարկելով այդ հանգամանքը: Այլ բան է, որ հայերը փորձում էին այս վեհաժողովում իրենց կրած դիվանճագիտական-քաղաքական պարտությունը (այդպես էլ է լինում, բայց չպետք է լինի) չընդունել կամ փորձել դուրս գալ փակուղայինվիճակից: Այ սա արդեն ըմբռնելի է: Ինչնիցե, Բեկզադյանը ն Կրիչինսկին տեսակետներիհամաձայնությանչեն գալիս, ընդունելովերկուստեք,որ դա ընդամենը սովորական իրավական ակտ է: Դրանից հետո շիլաշփոթային բանաձնումով հանդես է գալիս Գեգեչկորին, իբրն թե փորձելով կողմերին խելքի բերել, հաշտեցնել կամ գտնել հարցի միջանկյալ -

-

լուծման բանալին: Նրա կարծիքով անհրաժեշտ էր վերականգնել մինչն բախումներիպահը եղած իրավիճակը, քանի որ դրա վրա էր

հիմնված ն

թվականի նոյեմբերի 23-ի համաձայնությունը,որը երկու կողմերն էլ ընդունում են: Շարունակելով անցկացնել իր հայեցակետը, վերջինս գտնում է, որ Ղարաբաղի կամ այլ հարցի վերաբերյալ սխալ է թույլ տրվել ն այդ կարգավիճակի վերականգնման համար հարկ է կարգի հրավիրել կողմերին: Այճուհետն վերջինս եզրակացնում է, որ հայտնի տարածաշրջանում ապստամ-

բություն է եղել, թե բնակչության հարձակում պահակազորերիվրա կամ բռնություններ,զինաթափում,դրանք պետք է լուծում ստանան

վեհաժողովում: Ավարտելով իր միտքը` վրաց հայտնի դիվանագետ, ճարպիկ քաղաքագետ Ե. Գեգեչկորին հանգում է այն բանին, որ պետք է վերադառնալհայտնի ելակետին, որը մեկ անգամ նս հաստատվել է նոյեմբերի 23-ի համաձայնությամբ, շեշտելով այն հանգամանքը,որ այդ համաձայնությունն իր մեջ ներառնում է

օգոստոսի 22-ինըԻսկ ն իսկ ճապաղ դիվանագիտության«փայ5:

լուն» դասական նմուշ, որը ն դրսնորում էր վրացդիվաճնագիտության պատրիարքներիցմեկը՝ մենշնիկ Գեգեչկորին:

Վերջինիս որպես պատասխան, Օհանջանյանը ընդամենը պնդում է, որ համաձայնության մեջ մտցնեն օգոստոսի 22-ի իրավական ակտը":Վերջապես ընդունվում է մի բանաձն, որին երկու կողմերն էլ համաձայնվում են` հետնյալ տեսքով. «Առեապաղ լիովին վերականգնել այն իրավական ստատուսը, որը գոմություն է ունեցել մինչն բախումները, ն հենվել է այն համա-

ձայնության հիմքի վրա, որ ճեռք է բերել նայ-աղրբեջանականն Անդրկովկասյան հանրապետությունների վեհաժողովներում,հավասարապես Ազգային խորհուրդների ն համապատասխանկառավարություններիպայմանագրերում»: Թվում է, թե ինչ-որ տեղ սառույցը հալվեց, սակայն դրանից անմիջապես հետո (առաջին հայացքից` թվում է պատահաբար) ադրբեջաճական պատվիրակ Աղանը հրապարակումէ հեռագիր`

հայերի կողմից Ղազախի շրջանում զինադադարիխախտման մասին: Սա մեկ անգամ նս ցույց է տալիս, որ շատ հաճախ կարելի է ասել մի բան, անել մի այլ բան` սակայն առաջ տանել սեփական գործը, ինչը ն ադրբեջանցիներնանում էին, այն դեպքում, երբ Հա-

յաստանում

հաճախ զբաղվում էին միայն դիվանագիտական թղթախաղով` իրերի հետնում չտեսնելով իրադարձությունների զարգացման իրական ընթացքը: Այնուհետն նախագահն առաջարկում է անցնել հանձնաժողովների մասին հարցին, որոնք պետք է գնային ն տեղերում պարզեին, թե իրականացե՞լ են արդյոք վեհաժողովի որոշումները: Որոշվում է հանձնաժողովներինտալ վեհաժողովի լիազորություններ, որից հետո վեճեր են ընթանում երկու` հայկական ն ադրբեջանական հանձնաժողովներստեղծելու մասին, որը առաջարկում է

Գեգեչկորին, ն մեկ հատ՝ կությամբ:

հոգիանոց` Լորդկիպանիձեիառաջար-

Վերջնականապես վեհաժողովըորոշում է ստեղծել մեկ հոգիանոց հանձնաժողով,որի նպատակնէր` 1) տեղում անցկացնել ն վերահսկել վեհաժողովի որոշումների կենսագործումը` կապված արյունալի բախումների դադարեցման ն «ՏենեՏ

զմօ 8ոէճ»-ի վերականգնմանհետ, 2) ուսումնասիրել տեղի ունեցող բախումների պատճառները ն

պատկերը՞՛:

Վեհաժողովն իր աշխատանքներըշարունակում է ապրիլի 13-ին: Նիստին Օհանջանյանըհայտարարում է, որ ուղիղ հեռախոսագծով զրույց է ունեցել իր կառավարության հետ, ն տեղեկացել, որ ապրիլի 12-ին հեռագիր է ուղարկվել Ադրբեջանի արտաքին գործերի նախարար Խան-Խոյսկուն: Այնուհետն Օհանջանյանը հրապարակումէ Հ. Տեր-Հակոբյանիհաղորդումը` արտաքին գործոց նախարարությանկողմից Խան-Խոյսկուն ուղարկված հեռագրի մասին: Հեռագրումհաղորդվում էր, որ վերջին օրերին Ղազախի գավառի սահմաններումադրբեջանականզորքերի վարքագիծը

հակասում է Խան-Խոյսկու ն տեղական հայկական վարչակարգի միջն կայացած համաձայնությամբ ձեռք բերված իրավիճակին, որի ռազմական գործողությունները երկուստեք` մինչն ապրիլի 12-ի առավոտյան ժամը 10-ը պետք է դադարեցվեին: Հարց է

ըստ

բարձրացվումդադարեցնելու ադրբեջանական զորքերի կուտակումները, անկարգությունները ն բռնությունները ն ձեռնարկվելիք գործողությունների մասին: Այնուհետն հավաստիացվում էր, որ հայկական կողմը հավատարիմ է մնում համաձայնության ոգուն: Հայկական կողմը տեղեկացնում է վեհաժողովին, որ իրենց կառավարության կողմից տրված են համապատասխան հրահանգներ ռազմական գործողությունների դադարեցման մասին: Նմանատիպ հարցում է արվում Ադրբեջանի ներկայացուցիչներին` պարզելու համար նրանց կառավարության դիրքորոշումը: Աղանը հարցմանը

դրականորենէ

պատասխանումԴ2:

Սրանով, իհարկե, գործը չի ավարտվում: Հատկանշական է, որ ապրիլի 13-ին հենց Ադրբեջանի ներկայացուցիչ Կրիչինսկին հերթական ադրբեջանական «անակընկալն է» մատուցում` հայտարարություն անելով վեհաժողովի կողմից ապրիլի 12-ին ընդունված բանաձնի կապակցությամբ: Վերջինիս ելույթում ընդգծվում էր, որ վեհաժողովի կողմից 1920 թ. ապրիլի 12-ին Ազգային խորհուրդների ն համապատասխանկառավարություններիմիջն կայացած պայմանագրերի հիման վրա իրավական «Տեռստ»-ը վերա-

կանգնելու անհրաժեշտության մասին բանաձնի առումով ադրբեջանական պատվիրակությունըհարկ է համարում «ոչ ճիշտ» հասկացվելուց խուսափելու համար հայտարարելու, որ 1919 թ. օգոստոսի 22-ի ակտից բխող իրավական կարգավիճակը հանգում է

Ղարաբաղի հայտնի մասերի ենթարկման հաստատմանը Ադրբեջանի կառավարության գերակայությանը հայտնի տարածքային սահմաններում, եթե դրանք ներկայումս խախտվել են տեղի ունեցած բախումների հետնանքով, ն պետք է ըստ հայտնի բա-

3.

ճաձնի միջոցառումներձեռնարկել դրաճց վերացման համարշ

ՀՀ վարչապետ Ալ. Խատիսյանին հասցեագրված իր 1920 թ. ապրիլի 14-ի նամակում Համո Օհանջանյանը ճնշումէ ադրբեջանա-

կան կողմի սույն տեսակետի մասին, ասելով, որ ադրբեջանականպատվիրակներըհայտարարել են,

վեհաժողովի

որ «Տէտլստ զօ

ճու6»-ի (ճախնական վիճակ Վ.Վ.) վերականգնումասելով իրենք հասկանում են ընդամենը սահմանների վերականգնմանմաստով, -

իսկ Ղարաբաղի ներքին կարգավիճակը իրենք հասկանում Ղարաբաղը Ադրբեջանին ենթարկվելուիմաստովն

ոչ

են

4. ավելին՛

Որպես պատասխան Տ. Բեկզադյանը սույնին առարկում է` պատճառաբանելով,որ անհարկի է արդեն ընդունված բանաձնում

փոփոխություններ մտցնել: Գեգեչկորին առաջարկում է վերացնել այդ հարցը, ընդունված բանաձնը հանձնել մամուլ, իսկ արված հայտարարության առթիվ բանավեճ

Հասկանալի չծավալելշ5:

ճկատառումներով Ադրբեջանի ներկայացուցիչ Կրիչինսկին դեմ է արտահայտվում մամուլում բանաձնեըտպագրելուն, որին հակառակվում է Գեգեչկորին, որի առաջարկն էլ անցնում է: Ադրբեջանականկողմը հայտարարում է, որ իր կառավարուետ թյունը երբեք չի կարող համաձայն լինել այդ որոշմանը, կանգնելով իր իսկ համաձայնությունից` տրված ապրիլի 12-ին: Հայկական պատվիրակությունըճարահատյալ համաձայնվում է

հետաձգել բանաձնի հայտարարումը երկու օրով: Արդյունքում, հայկական կողմը վրացական չեզոքության շնորհիվ ն ադրբեջանցիների պնդմամբ` հայտնվում է փակուղայինվիճակում:

Հաջորդ հարցի` անդրկովկասյան հանրապետությունների միասնական մարմնի ստեղծման շուրջը համաձայնություն է կայացվում: Վեհաժողովի` ապրիլի 14-ի նիստում քննարկվում է բախումների վայրերը հանձնաժողովներ ուղարկելու հարցը: Հայկական կողմը պնդում է, որ առաջին հերթին Ղազախ հանձնաժողով ուղարկվի, որից հետո անցնում են ապրիլի 12-ի որոշման վերանայմանը: Կրիչինսկին ընդգծում է,

որ

ներկայումս իրենք չունեն միջազ-

քական պարտություն հայերի ն Հայաստանիհամար, իսկ Ադրբեջանի համար` որպես գեղեցիկ ն յուրօրինակ հաղթանակ: Իսկ

գային քննարկման այն օբյեկտը, որի դեպքում իրենք իրավասու ենճ պնդելու պահպանել որնիցե պայմանագիր:

պարտության հետնանճքներիտակից դուրս գալու համար որոնել զանազան էմոցիոնալ գուներանգներ, թուլության արդարացման տարբերակներ, դա քաղաքական ն պատմական առումով ոչ հեռանկարային, ոչ պատվաբեր ն վնասակար զբաղմունք է, որից անհրաժեշտ էր հրաժարվել, ինչը հայկական կողմը հաշվի չէր առնում: Ավելին, այն չի ըմբռնվել ճան նորօրյա աշխարհաքաղաքական գործընթացներում,որից տուժում է հայկական կողմի քաղաքական հաշվարկը ն մտածելակերպը: Ինչնիցե:

Բեկզադյանի պնդմամբ, ռազմական գործողությունների պայմանների խախտումովհամաձայնությունըկորցրել է իր ուժը, ն Կրիչինսկու կողմից առաջարկվող իրավականկարգավիճակինվերաբերվող ուղղումը պետք է մերժել (այն է` ժամանակավորտարանջատիչգծերին վերաբերվող): Կրիչինսկին պնդում է իր ենթադրությունը:Վերջինս գտնում էր, որ եթե մինչն հայտնի ժամանակը պետական իշխանությունը Ղարաբաղումպատկանելէ ՀայկականԱզգային խորհրդին, ապա, թեկուզ ժամանակավորապես, Ադրբեջանի իշխանությունը ճանաչելու պահից սկսած, այդ խորհրդի իշխանությունը վերացել է, տարրալուծվելով Ադրբեջանի Հանրապետությանգերիշխանության մեջ, ն նշված պահին Ղարաբաղումգոյություն ունի միայն այդ գերիշխանությունը(սուվերենությունը), քանի որ իրավաբանական առումով երկու գերիշխանությունմիննույն տարածքում չեն կարող լինել: Ադրբեջանականկառավարությունն այս տեսակետից չի հրաժարվում": Հարկ է խոստովանել, որ Կրիչինսկու տեսակետը

իրավաբանականառումով իրոք որոշակիորեն անխոցելի հիմնավորված էր, ինչից էլ հմտորենկառչում էր ադրբեջանականկողմը ն հայկական կողմին նեղը գցում իր հակափաստարկներով: Ավելին, անժխտելի է, որ այն քաղաքական առումո վ էլ յուրօրինակ մոտեցում է, որը Կրիչինսկին ն ադրբեջանականպատվիրակությունը հրաշալի ըմբռնում էին, ամեն մի հաշվարկ կառուցելովսեփական ազգային-պետական շահի գերակայության դիրքերից, վերջին հաշվով քաղաքականությունըմիշտէլ եղել է մութ հաշվարկներին ռեալ շահերի բնագավառ: Իսկ եթե Ադրբեջանըկարողացել է, թեկուզե ժամանակավորապես (վերջին հաշվով պարզ չէր նան, որքան էր այդ «Ժամանակավորապես»-ի տնողությունը) Ղարաբաղի Հայոց Ազգային խորհրդինհամոզել ընդունել Ադրբեջանիգերակա-

յությունը,

դա

պետք է դիտել որպես

դիվանագիտական-քաղա-

Խաչատրյանը պնդում է, որ վեհաժողովի չկայանալու դեպքում հայկական կառավարությունըգուցեն համաձայնվի վերոհիշյալ դրույթի հետ, սակայն վեհաժողովը պետք է քննարկի Ղարաբաղի նկատմամբ Ադրբեջանի սուվերեն իրավունքների կառավարություիրավազորությանհարցը, ն եթե ադրբեջանական Ս.

նը

խախտե

այմանա

որզնում

այմանները,

ավունքնե

այն

ապա

այդ՝

ացի

ություն

արդեն

ունեցե

են

պայմանագրայինհարաբերություններ, հարաբերություններհայտ|

նի

մարզերի-ն

որ

կառավարության

իրենք չեն

ունքը,

որ

ցանկանում,

պատերազմ

առավաքություն

միջն:

վեհաժողովը

որ

ել,

նված

Փոխարենը Աղանն ասում

այլ

ուժի

հաստատի

այնտ

ե

ռովություն,

միջոցո

ա

ու

է հաստատել. Այնուհետն Լորդկիպանիձեն պնդում է, ն առաջարկում

ընդունել

է,

ուժ ն

կանոն

իրենց բանաձնը:

անկասկած, ղարաբաղյան հարցն ունի միջազգային բնույթ: Ըստ նրա, համաձայնության պայմանագրային ակտում ասվում է, որ հայկական բնակչությունը ենթարկվում է Ադրբեջանի կառավարությանըմինչն խաոր,

ղաղության վեհաժողովի որոշումը (սա, անշուշտ, ուշագրավ մոտեցում է Վ.Վ.), ն դրա հետ պետք է հաշվի նստել, որպես միջազգային փաստաթղթի:Եվ քանի որ տվյալ պահին տեղի ունեցել այդ -

է

համաձայնության մասին վավերագրի խախտում, ապա գործի շահերը պահանջում են, որպեսզի երկու կառավարությունները վերա-

արանմիջազգային ս աժողուը աոիոոնը: անն իրավունքների մւր

ո

իր

մաքրությունը,

պահպանել

ապա

հնա-

րավոր է` գործըդրանից շահի: Ըստ Լորդկիպանիձեի եզրափակիչ է, որ ադրբեջանականկողմը հաշտվի բաճաձնի նախմտքի, հարկ ճական՝ առաջին տարբերակի հետ՞՛:

Փորձառու Գեգեչկորին, որոշակիորեն ն ոչ պատահաբար «հակառակվելով» իր զինակցին, առաջարկում է ոչինչ չասող մի այլ բանաձն, ըստ որի վեհաժողով` պետք է ելնի այնպիսի դրույթներից, որոնք երաշխավորեն խաղաղությունը ն անդորրը

տարածաշրջանում: Ելույթով նրան հաջորդած ՀՀ պատվիրակ Մամիկոնյանը պնդում է, որ Ադրբեջանի կառավարությունը միայն ժամանակավորապես է տիրել Ղարաբաղին: Հայկական բնակչությունը, աջակցություն չստանալով Հայաստանի կառավարության կողմից, հարկադրված է եղել համաձայնվել միայն ժամանակավորապեսենթարկվելու Ադրբեջանին: «Վեհաժողովը պետք է հաշվի առնի փաստերը ն այն բոլոր երնույթները, որոնք տեղի են ունեցել վերջերմ»,-

գտնում էր Ստ.Սամիկոնյանը: Շարունակելով զարգացնել իր միտվերջինս պնդում է, որ եթե Ադրբեջանի կառավարությունը դժվարանում է համաձայնվել այս դրույթի հետ, ապա նա պետք է հաստատի այն հրապարակավ, այլապես վեհաժողովի մասին խոսք անգամ չի կարող լինել: քը,

Այճուամենայնիվ, հակառակվելով

հայկական տեսակետին, ադրբեջանական կողմը` ելնելով սեփական շահերից, համաձայնվում է հայտնի բանաձնը կիրառության ընդունել, բայց միայն իրեն ձեռնտու

ուղղումներ

փոփոխություններ ն մտցնելուց հետո: Եվ հենց այստեղ ճարպիկ վրացին` Գեգեչկորին, աճպարարի հմտությամբ շատ «խորիմաստ» տեսակետ է առաջարկում, ասելով, թե կարո՞ղ է արդյոք Ադրբեջանիպատվիրակությունըերաշխավորել

Ղարաբաղի հայ բնակչության իրավունքները: Բնականաբար ադրբեջանական կողմն ակնթարթորեն որոշակի պատրաստակամություն է արտահայտում, ն այս կապակցությամբ հանդես եկած Աղանը ադրբեջանական կառավարության աճունից հայտարարում է, որ իր կառավարությունը տեղերը վերադարձողՂարաբաղի լոյալ հայ

բնակչության

համար

կապահո

ոլոր

ազգային-կուլտուրա-

կան իրավունքները, որոնցից նա օգտվել է մինչն

բախումներըՉ8:

Որպես պատասխան ՀՀ պատվիրակ Օհանջանյանը

այս

կապակցությամբ ընդգծում է,որ դեկլարացիայում գային-կուլտուրական իրավունքներ» բառերի հիշատակումը իրենց չի բավարարում, քանի որ Ղարաբաղում բացի այդ իրավունք«լոյալ»

ն «ազ-

Հարկ է հատուկ մատնանշել, որ ճապաղուն, անսկզբունքային մոտեցում էր քաղաքակաճ բարդ խնդրին, որից ակնհայտ է, որ պետք է կառչեին ադրբեջանցիները, իրենց հարմար մոտեցում առաջարկելով: Գեգեչկորին էլ «փորձելով շտկել» իրավիճակը` առաջարկում է սեփական կիսատ-պռատ մոտեցումը հարցի լուծման վերաբերյալ. վեհաժողովը, նկատի ունենալով ադրբեջանականպատվիրակության դեկլարացիան, լիակատար համաձայնություն է հայտնում` այդ ամենի կենսագործման վստահությամբ: Հայկական պատվիրակությունը պնդում է, որպեսզի դեկլարացիայում վերապահում արվի, այսինքն` ապահովվեն այն բոլոր իրավունքներն ու պարտականությունները, որոնցից հայկական բնակչությունը օգտվել է: Այդ առումով հայկական պատվիրակությունը հայտարարում է, որ այդ դեկլարացիան իրենց չի բավարարում, ն հետնաբար, չեն կարող համաձայնվել վերոհիշյալ որոշման հետ: Ադրբեջանի ներկայացուցիչ «բազմահմուտ» Կրիչինսկին հայտարարում է, որ ռրոշում չլինելու դեպքում, իրենք իրենց հայտարարությունը ետ են վերցնում. ստեղծված իրադրությունում միանգամայն ճիշտ ն ճկունորեն կողմնորոշվելու փայլուն դիվանագիտական ընդունակության դրսնորում: Այնուամենայնիվ, Աղանը ներից, կան

սա

այլ

իրավունքներ

նս:

նս շատ

հրապարակումէ Ադրբեջանիպատվիրակությանհայտարարությունը՝ կապված Լորդկիպանիձեինոր առաջարկության հետ: Ադրբեջանի Հանրապետության կառավարությանանունից ճա հայտարարում է, որ Ադրբեջանի կառավարությունը Ղարաբաղի հայկական բնակչության ճմկատմամբ, որը պետք է վերադառնա իր բնակավայրերը, կպահպանի ազգային-մշակութային իրավունքները, որոնցից նա օգտվել է մինչ այդ: Ի գիտություն այդ հայտարարությունը, վեհաժողովըորոշում է հեռագրեր կել այն տեղերը, ուր դեռ շարունակվում են արյունալի բախումնե-

տի հետ,

հայտարարությամբ»5:

բաղին, թե այլ տարածքի`

ընդունելով ուղար-

րը,

ն

հատուկ

բացի այդ՝ դիմել Անդրկովկասիժողովուրդներին`

Իր հետագա աշխատանքումվեհաժողովը(ապրիլի 17-ի նիստում) լսում է նան Ղազախ մեկնած հանձնաժողովի կարծիքը:

Հանձնաժողովի անդամ Գ. Մախարաձենզեկուցում է, որ սկսվել է ապրիլի 5-ին, իսկ 9-ին տեղական բնակչության նախաձեռնությամբ` դադարեցվել: Սակայն հենց դրանից ան հետո տեղի են ունեցել գլխավոր իրադարձությունները: Այ րվել են 10 գյուղ, որոնցից 9-ը` մուսուլմանական,մեկը` հայկական: Այս ի-

բախումը

միջապես

րադարձությունները տեղի են ունեցել ապրիլի 10-ից 17-ն ընկած ժամանակահատվածում: Տեղեկացվեց,որ հանձնաժողովըհանդես

եկել կոչով` դադարեցնելու բախումներըն վերադառնալուսեփական բնակության վայրերը: Այս կապակցությամբ Խան-Խոյսկին հրապարակումէ Ադրբեջանիներքին գործերի նախարարության հեռագիրը: Վեքիլովի հաղորդման համաձայն Ղազախում մուսուլմանական բնակչությունըհայտնվել է տագնապի մեջ ն վախենում է

է նոր

հարձակումներից39: Պատասխանով հանդես

եկած Ստ. Մա-

միկոնյանը,ոչ այնքան վստահ լինելով սեփական մոտեցմաճլիարժեքությանմեջ, հայտարարումէ, թե ինչպես կարող էր ճման հեռագիր ստացվել (իսկ դիվանագետըպարտավոր է դա հասկանալ ՎՎ.), քանի որ իրենք բախումներինախօրյակինեղել են այնտեղ, զրուցել երկու կողմերի` գյուղացիության ն գեներալ-նահանգապե-

ն ոչ

մի այդպիսի հայտարարություն չի արվել

31. :

Վրաց պատվիրակներն էլ ավելի են ուժեղացնում շփոթը վեհաժողովում: Իբր թե զարմանալով նման արագ փոփոխությունից` Մախարաձեն հայտարարում է, որ դա հապճեպ ուղարկված հեռագիր է, իսկ Գեգեչկորին էլ պնդում է, որ պատճառը պետք է որոնել ղարաբաղյան իրադարձությունների մեջ, առաջարկելով անհապաղ երկրորդ պատվիրակությունն ուղարկել դեպքի վայրը, ասելով ճան, որ իրենք տարաձայնություն ունեն կարգավիճակի հարցում, իր սեփական բնակուվերադառնա լինել չի կարող` վերաբերի դա Ղարա-

սակայն բնակչությունը պետք է թյան վայրերը.

այլ

կարծիք :

Պատասխան ելույթով հանդես եկած Կրիչինսկին էլ առաջարկում է սեփական հանգուցալուծումը, գտճելով, որ Ղարաբաղ)ան հարցը պետք է առանձնացնել քննարկվող հարցախմբից, իսկ Ղազախի իրավական կարգավիճակի մասին խոսք անգամ չի կարող լինել, այլ ընդամենը պետք է վերականգնել սահմանները: Փոխարենը Հայաստանի պատվիրակ Ստ. Մամիկոնյանը հայտնում է, որ իրենք առաջնորդվել են նղատակահարմարության ն ինքը ցանկանում է, որ վեհաժողովում պարզվի, թե ի՞նչ կարգավիճակ պետքէ լինի Ղազախում (կարծես թե Ղազախը ի սկզբանե, անհիշելի ժամանակներից անվիճելի ադրբեջանական տարածք է հանդիսացել: Շատ տարօրինակ է հայկական պատվիրակության նմանօրինակ մոտեցումը, թե՞ պատմությունից անտեղյակ էին, թե՞...- Վ.Վ): Վտանգ զգալով, Ադրբեջանի ներկայացուցիչ Խան-Խոյսկին խելամտորեն այն կարծիքն է արտահայտում, որ այդպիսի առանձին-առանձին մոտեցումը հարցին (Ղազախին) կարող է բարդացնել դրա լուծումը: Խան-Խոյսկին կարծիք է հայտնում, ռր Ղազախում խախտվել է հայտնի տարանջատիչ (դեմարկացիոն) գիծը,

սկզբունքո

ն այն

խախտվել

է

հայե

որոն

մ

ավելեն

եջան

տարածքի մի մասը: Հետնաբար, ըստ նրա, հայերը պետք է ՛

լ

լ

ետ

գնան իրենց տեղը,

ն դա

չպետք է շփոթել Ղարաբաղի հետ: Ըստ Խան-Խոյսկու, Ղարաբաղը նս Ադրբեջանի տարածք է, ն այստեղ

ն դրանով

գործն առնչվում է Ադրբեջանի կառավարության ներքին իրավակարգի հետ, ն որ խոսքը գնում է Ղարաբաղի հայկական բնակչության իրավական վիճակի մասին, այն մասին, թե ինչպիսին է

վը Ղազախի վերաբերյալ հանձնաժողովի զեկուցման առիթով պետք է ունենա իր տեսակետը ն առաջարկում է ներքոհիշյալ բա-

եջան

առավարության

վերաբերմուն

նակչության

հայտնիմասի նկատմամբ (փայլուն ձնակերպում ընդգծումը մերն է ՎՎ.), իսկ Ղազախում խոսքը գնում է սոսկ տարանջատիչ գծի մասին: Ըստ Խան-Խոյսկու Ղարաբաղումխոսք է գնում ապստամբության մասին, ն կարծիք է հայտնվում, որ այնտեղ մեկնող հանձնաժողովը գուցեն կարողանա ընդարձակել հայկական բնակչութ-

-

յան արտոնությունները,ն դրանով իսկ հարցը լուծել:5: Վերջ, հենց

այսպես: Հենց այսպես պետք է մոտենալ դիվանագիտական-քաղաքական հարցին, հենց այսպես պետք է մաներել ն շփոթեցնել դիմացինին, ինչը

փայլուն դրսնորում էին Ադրբեջանի պատվիրակները Անդրկովկասյան հանրապետությունների թիֆլիսյան ն

վեհաժողովում:

Դրա փոխարեն Հայաստանիպատվիրակ Ս. Խաչատրյանը դիվանագիտականառումով կարծր դիրք բռնելու ն ավելի ճկուն տարբերակ առաջարկելու փոխարեն, կարծիք է արտահայտում, ըստ որի, որպեսզի վեհաժողովի կողմից ընդունվելիք որոշումն ավելի իրական լինի ն իրավական հիմք ունենա, անհրաժեշտ է ապահովել բնակչության հայտնի իրավունքները, վերականգնել ճրանց ճախկին վիճակը, ն միանում է Գեգեչկորու վերոհիշյալ առաջարկին: Ե.

Գեգեչկորին, այս անգամ գտնում է, որ անմիտ է մի հարցը շաղկապել մյուսին` Ղազախինըղարաբաղյանի հետ, որ Ղազախի խնդրում հարկավոր է վերադառնալհին տարանջատիչ գծին, ն վերադարձնել փախստականներին,իսկ ղարաբաղյանում` անհրաժեշտ է բնակչությանը վերադարձնել իր բնակության հին տեղերը, որից հետո դնել բնակչության իրավական դրության մասին հարցը,

իսկ խաղաղեցնել տարածաշրջանը: Ադրբեջանական պատվիրակությանհամոզմամբ, վեհաժողո-

ճաձնը. «Լսելով հանձնաժողովիզեկուցումը Ղազախի իրադարձությունների մասին` վեհաժողովը որոշում է. Ղազախի շրջանում, ուր հայ-մուսուլմանական բախումներ, պետք է տեղի են ունենում վերականգնվի մինչն բախումները եղած տարածքայինիրավիճաՓոխարենը, հայկական պատվիրակությունը`ի դեմս Օհանջանճյանի, առաջարկում է սեփական բաճաձնը. հայկական պատ-

վիրակությունն առաջարկում է ընդունել ընդհանուր բանաձն իրավական ստատուսի վերականգման մասին` միաձայն ընդունված ապրիլի 12-ին, այն հիմք ընդունել ինչպես Ղազախի, այնպես էլ մնացած շրջանների համար, ինչի մասին հիշատակվել էր դեռնս վեհաժողովի 1-ին բանաձնում (11 ապրիլի): Այս բանաձնի հետ անմիջապես անհամաձայնություն է արտահայտում Խան-Խոյսկին, առարկելով երկու հարցերը իրար միացնելու դեմ, պատճառաբանելով, որ Ղազախում խոսք է գնում օտար տարածքի նվաճման, իսկ Ղարաբաղում` հենց բուն պետության ներսում ապստամբությանմասին, ն որ Ադրբեջանի կառա-

վարությունը ամեն միջոց կգործադրի, որպեսզի բնակչությունը օգտվի ազգային-մշակութային ինքնավարության բոլոր հնարա-

վորություններից:5:

Այնուհետն Խան-Խոյսկու այն հարցին, թե ցանկանու՞մեն արդյոք հայերն «ազատագրել» Ղազախը, այսինքն` սեփական զորամասերը դուրս բերելով նշված տարածքից, Օհանջամճյանըդրակաճորեն է պատասխանում:Այլնայլ փաստեր, որոնք առնչվում են

սույն կոնֆերանսում քննարկված հարցերի հետ, ակնհայտորեն վկայում են, որ հայկական կողմը ներքուստ գտնվում էր ցայտնո-

տային վիճակում, թեկուզն վեհաժողովի բեմահարթակիցփորձում

ընդհանուր դրություն, փրկել՝ ապահովելով հանրապետության ազգային անվտանգությունը: Այսպես, Համո Օհանջանյանի 1920 թ. ապրիլի 18-ի նամակից` ուղղած Հայաստանի Հանրապետության միճիստր-նախագահ (այսինքն` վարչապետ) Ալ. Խատիսյանին, կապված վերոհիշյալ կոնֆերանսի աշխատանքների հետ, ակընհայտ է դառնում, որ հայկական կողմն ուներ որոշ տագնապներ` կապված թե՛ Ղարաբաղի, թե՛ հարակից այլ պրոբլեմների հետ: Համո Օհանջանյանը վերոնշյալ նամակում ուղղակիորեն ընդգծում է հետնյալը. «Ներկա պայմաններում միանգամայն հնարավոր չի ավելիին հասնել ձեր նամակներից ն տեղերից ստացվող հեռագրերից դատելով առկա ռազմական դրության մասին, մենք հարէր իրավիճակի մեջ իրեն հարմար շտկումներ մտցնել

ն

զիջումներ)»:

կադրված ենք գնալու ամենամեծ

Իսկ վեհաժողովի ապրիլի 18-ի նիստում Օհանջանյանը 0շե-

լով, որ վեհաժողովը չցանկացավ կանգ առնել ապրիլի 12-ի բանաձնի վրա, որը սկզբունքային հիմք էր Ղարաբաղի, Օրդուբադի,

ա անո տ աջարկել զինառ արամ աոատ

Նախիջնանի հա ուր

ն

ա

վեհաժողովի ապրիլի 11-ի որոշումը զինված բախումների

դարեցման մասին տեղ է հասել, ն ամեն

դա-

մի առանձին դեպքում

վեհաժողովը պետք է ընդունի հատուկ որոշում, որի հետ համաձայն Ադրբեջանի արտաքին մություն են արտահայտում Վրաստանի գործերի նախարարները: Ընդմիջումից հետո Մախարաձեն հրապարակում է բանաձնը. «Հանձնաժողովը,Ղազախի շրջանում հետագայում արյունալի բախումների ծագման հնարավորության կասեցման նպատակով, անհրաժեշտ է գտնում նշված վայրերում վերականգնել այն գոյություն ուներ մինչն բայխում-

փաստական իրավիճակը, որը

ները,

ն

բնակչությանը հնարավորություն ընձեռել վերադառնալու

բնակավայրերը»: հրենց ': Բանաձեն

այս

տեսքով ընդունվում է` մամուլում հրապարա-30-

կելու նպատակադրումով: Իսկ արդեն վեհաժողովի ապրիլի 19-ի նիստում խոսք է գնում անդրկովկասյան հանրապետությունների գործողությունների կոորդինացմանմասին արտաքին քաղաքականությանբնագավառում: Այս առումով Հայաստանի պատվիրակ Հ. Օհանջանյանը, համաձայնվելով Ադրբեջանի պատվիրակ Կրիչինսկու հետ այդ այնուամենայնիվ հարկ համարեց հարցի կարնորության շուրջը, նշելու, որ ներքին հարցերի լուծման բարդության պատճառով չի կարելի հետաձգել մյուսները, գտնելով նան, որ կան երկու որակի ներքին հարցեր, որոնք հետաձգել չի կարելի, ինչպես կարծում է Կրիչինսկին: Ըստ Օհանջանյանի` հարվածը Ղարաբաղին` հար-

Զանգեզուրին, հարվածը Սուրմալուին` հարվածի նաէ Հայաստանին: Ավելին, ըստ Օհանջանյախապատրաստություն հետնում կանգնած է Թուրքիան, որ հայտնի հարնի, այդ հարցերի վածները կրում են ռազմական բնույթ ն իրենց տանում են ուղիղ

ված է

նան

Թուրքիայի սիրտը: Ըստ նրա, տարաձայնություններկան ն Վրաստանի հետ սակայն այդ ներքին հարցերը կարելի է հետաձգել, որովհետն առանց վերոհիշյալ հարցերի լուծման խոսք անգամ չի կարողլիճել

գործողություններիկռորդինացիայի մասին արտաքին քաղաքա

բնագավառում: կանության

բանաձնի, հայկական Հակառակ ադրբեջանա-վրացական պատվիրակություննառաջարկում է իր բաճաձնը, որը դառնում է քաշքշուկի առարկա, ն կողմերը չեն ցանկանում այն կոնկրետացճել... Ըստ երնույթին նրանց (պարզ է Վրաստանին ն Ադրբեջանին Վ.Վ.) ձեռնտու էր` կապել Հայաստանիձեռքերը, ազատ թողնելով սեփականը: Այնուհանդերձ, Տ. Բեկզադյանըընթերցում է հայկա-

կան կողմի բանաձնը. «Քննարկելով արտաքինքաղաքականության կոորդինացմանմասին հարցը` կապված ներքինբախումների վերացման հետ, Ադրբեջանի,Հայաստանի ն Վրաստանիվեհաժողովը գալիս է այն եզրակացության,որ այդ բախումներիառիթների

պատճառների վերացման համար անհրաժեշտ է նախապես երեք հանրապետությունների միջն կնքել մի շարք պայմանագրային ն

բնույթի համաձայնություններ` հարցերի վերաբերյալ. հետնյալ 2) Բոլոր երեք հանրապետությունները փոխադարձաբարպարտավորվում են չձեռնարկել ոչ մի քայլ ն ելույթ` ռազմական, քաղաքական, տնտեսական ն այլն, որոնք կսպառնան հարնան հանքապետությունների անկախությանը նե սուվերենությանը կամ նթուլացնեն արտաքին ուժերի նկատմամբ նրանց դիմադրողա-

կանությունը,

2) Ադրբեջանի

իմաստովթ:5:

թյուններից անկախության պաշտպանության

Այս առումով Գեգեչկորին Խան-Խոյսկին պնդում են իրենց ճախկին տեսակետի վրա, այսինքն, սկզբում դեկլարացիայի ենթարկել սկզբունքը` հետո նոր մնացյալը: Մամիկոնյանը պնդում է հակառակը, ասելով, որ իրենք առանց նավթի չեն կարող ապրել, ն

Վրաստանի հանրապետություններից ոչ մեկը չի կարող այնպիսի սնպարատ համաձայնության մեջ գտնվել արտաքին ուժի հետ, որը կարող է սպառնալ այդ հանրապետություններից յուրաքանչյուրի անկախությանը ն գերիշխանությանը: Ընդհանուր քաղաքականության ն մասնավոր բնույթի հարցերի վերաբերյալ անհրաժեշտ է համաճձայնություններիկա-

ա)

է) Համաձայնություն զորքերի հետ քաշման մասին համապատասխան հանրապետության սահմաններից: Համապատասխան հանրապետությունների միջն նշված պայմանագրերի կնքումով հնարավոր կդառնա ն հատուկ պայմանագրի կնքումը բոլոր երեք հանրապետություններիմիջն արտաքին քաղաքականության կոորդինացման հարցի վերաբերյալ` նրանց գերիշխանության ն ամեն տեսակի արտաքին ոտնճգու-

ն

Սացում.

Յուրաքանչյուր հանրապետության ճշգրիտ հաստատագրում,

վիճելի

տարածքների

ք) Հանրապետություններիմիջն ամեն տեսակի ապրանքների ն ճումքի ազատ տրանգիտի (տարանցումի) հաստատում, գ) Հայաստանի կարիքների համար Ադրբեջանի նավթի անարգել թողարկում, դ) Հարնան հանրապետության արոտավայրերից օգտվելու հնաբքավորությանընձեռում` մյուսի` իր տնտեսական կյանքը դասավոտելչկարողանալու կարողության բացակայության դեպքում, ե) Հայտնի օտարածին բնակչության ազատ տեղաշարժ համապատասխան հանրապետության տարածքում` նրան աջակցություն ցույց տալով հողերի, ունեցվածքի ն հանդակների փրկագնի տեսքով ն այդ վերաբնակեցման պետական կազմակերպում, զ) Համապատասխանհանրապետությունում ազգային փոքրամասնություններիիրավունքների ապահովում,

անհրաժեշտ է լուծել տարանցման(տրանզիտի)ն այլ հարցեր, առանց որոնց աներնակայելի է արտաքին վտանգի դեմ հանրապետությունների կոորդինացվածգործողություններիհարցը: Համաձայնությունը չի կայացվում, ն հարցը մտնում է փակուղի, ինչը

նփաստագրում է վեհաժողովը"Տ:

Խորհրդաժողովը զբաղվում է ճան կոնֆեդերացիայիհարցով: Ադրբեջանի պատվիրակությունը ներկայացնում է «Անդրկովկասյան հանրապետություններիխորհրդի» նախագիծը: Առաջարկվում է երեք հանրապետություններիճերկայացուցիչներից կազմել մնայուն ազգամիջյան մի խորհուրդ, որի պարտականու-

թյունը պետքէ լինի. «Լ) հոգալ հանրապետություններիարտաքին ապահովությունը ն նրանց անկախության ու չեզոքության այահմիջն ծագող վիճելի պանումը, 2) հսկել, որ հանրապետությունների խնդիրների լուծումը միջնորդ դատարանի կողմից` գործադրվի, 3) հետնել, որ կիրառվեն դաշնագրերը հանրապետությունների

դաշնագրերի նախագծեր, միջն, 4) մշակել միջհանրապետական 5) ձգտել խաղաղությամբլուծելու հանրապետություններիմիջն ծագող վեճերը ն եզրակացություններանել առանձին հանրապեԽորհուրդը տությունների կառավարությունների

առաջարկով»:

պետք է կազմվեր 12 հոգուց. յուրաքանչյուր հանրապետություն պետք է տար 2 ներկայացուցիչ խորհրդարանիպատգամավորների համակազմից, ն 2 հոգի կառավարությունից,մեկ տարվա ժամկետով: Խորհուրդը պետք է ունենար սովորական

ճստաշրջաններ:2:

ն

արտակարգ

Այս առումով հայերը կտրուկ անհամաձայնություն չարտահայտեցին, սակայն ն չհամերաշխվեցին խնդրի շուրջ, քանի որ նրանց առջն ավելի լուրջ խնդիրներ էին ծառացած, կապված

թուրք-հայկականհարաբերություններիհետ: Իսկ իրադարձությունները իրենց շատ երկար սպասեցնել չտվին: Դեռ կոնֆեդերացիայի հարցը չփակած, ադրբեջանական պատվիրակությունն առաջադրեց զինվորական համագործակցուն ուղղորդթյան, ռազմական գործողություններիմիասնականության մաճ մասին առաջարկը՝ ընդդեմ Խորհրդային Ռուսաստանի: Վրացական կողմը, ելնելով իր վեհապետական իրավունքների դիրքերից, պահանջեց սահմանագծման հարց, չմերժելով սակայն ադրբեջանական գործընկերներին: Հայերը սկզբունքորեն դեմ արտահայտվեցին բոլշնիկյան Ռուսաստանի դեմ ճակատ կազմելուն, որից ադրբեջանցիներըխիստ դժգոհեցին: Սակայն Տ. Բեկ-

զադյանը բավականին հաջող հիմնավորեց հայկական կողմի դիրքորոշումը. «Այո, քանի հողային հարցերը չեն լուծված, խորհրդաժողովիորոշումները ոչ մի արժեք չեն ունենա: Եթե ենթադրենք, որ խորհրդաժողովը որոշեր ընդհանուր ուժերով դուրս գալ արտաքին ոտնճգությունների դեմ ի պաշտպանություն մեր

հանրապետությունների անկախության, այսինքն` հյուսիսի վրտանգի դեմ, այն ժամանակ հայկական պատվիրակությունըկառաջարկեր քննել հարավային վտանգի հարցը, որովենտն թուրքերը, որքան հայտնի է, դաշնակից են բոլշնիկների հետ: Բացի այդ, խորհրդաժողովըպետք է ստույգ տեղեկություններ ունենա այն համաձայնության մասին, որն, իբր թե, գոյություն

ունի Թուրքիայի ն Ադրբեջանի միջն: Մեզ համար անհրաժեշտ է պարզել նան Ադրբեջանի կառավարությանվերաբերմունքըդեպի

": մերպետականությունը»

Բնականաբար տեղի ունեցավ շահերի բախում, ն ոչ մի համաձայնություն էլ չկայացավ: Շուտով տեղի են ունենում իրադարձություններ, «օրակարգից» դուրս դեպքեր, որոնք էլ ի չիք են դարձնում գործադրվածջանքերը, ինչն ամեննին էլ պատահականություն չէր: Երկու կարծիք լինել չի կարող, պատմության դասերը հաշվի չառնել չի կարելի: Այս էլ հենց ներկա հետազոտությանիմաստն

ու

արժեքն է:

Ուսումնասիրվող ժամանակաշրջանում տարածաշըրջանում ն ճրա շուրջ կատարվել են փոփոխություններ,արմատական անցուդարձեր, որոնք իրենց կնիքն են թողել անցած ու ընթացող

իրադարձություններիվրա: Այճ է. 1) Կովկասի մեջ ճախկին դատարկությունը,որ ստեղծվել էր հոկտեմբերյան հեղափոխության (կամ էլ հեղաշրջման) հետնանքով, ռուսական ցարական-կայսերականիշխանության քայքայումով, միայն ձնականորենլցված էր տեղական ճորածին «անկախ» հանրապետություններով,իրականում այն հաջորդվել էր գերմաճաթուրքական ն բրիտանականազդեցությամբ: Այդ հաճրապետությունները, սակայն, նույնպես ի վիճակի չեղան լցնելու Մեծ Բրիտանիայի հեռացումից հետո առաջացածդատարկտարածությունը: Շահերի տարբերություններըն հիվանդագինազգայնականությունը անկարելի դարձրին նույնիսկ տարրական համաձայն նությունը նրանց միջն ն նպաստեցինճրանց տկարացմանը,ինչը երնաց 1920 թ. անդրկովկասյանվեհաժողովի աշխապարզորոշ

տանքից:

Բրիտանիայի մեկնումից հետո, հետնաբար, Խորհրդային Ռուսաստանը ն վերակենդանացողԹուրքիան էին այն երկու պետությունները,որոնք Կովկասյան այդ դատարկությունըպետք է լցնեին: Բայց, իրերի բերումով, ՀայաստանըչկարողացավհամաՄեծ

ձայնության գալ այդ պետություններից որնիցե մեկի հետ: Հայաստանի ն Թուրքիայի միջն Սնրի դաշնագրի ուրվականը կար, իսկ Հայաստանի ն Խորհրդային Ռուսաստանի միջն կախվել էր Հայաստանի Հանրապետության խաբուսիկ հույսը` մեծ դաշնակիցների օժանդակության հետ կապված, դաշնակիցներ, որոնք ինչպես շատ դիպուկ նկատում են անգլիացի հետազոտողներ, Կովկասի պատմության գծով մասնագետներ Դեյվիդ Մարշալ Լանգը ն Քրիստոֆեր Ջեյմս Ուռքըրը, հայերին ն հայ ժողովրդի քաղաքական լիդերներին հմտորեն կերակրում էին «Մն ծովից մինչն Սիջերկրական ծով տարածվող Հայաստան ստեղծելու երազային գաղա-

Այդ հույսերը տարան Հայաստանի Առաջին Հանրապեթ՞՞: փարո 28-1920

թ. դեկտեմբերի 2) ճակատագրատության (1918թ. մայիսի կան մեկուսացմանը ն անկմանը: Երբեք էլ էական օգնություն դաշնակիցների կողմից չեղավ, միայն եղան սնամեջ հայտարարություններ ու խրախուսանքներ: Իսկ հարնանների հետ այդպես էլ

տարբեր պատճառներով հնարավոր չեղավ լեզու գտնել, ինչը պարզորոշ երնում է ներքոհիշյալ հետազոտության ճյութերից: 2) Հայերը հաշվի չառան, որ Մեծ Բրիտանիան, ԱՄՆ-ն ն մյուս մեծ

երկրները միայն խոստումներ էին տալիս, որ նրանց պետական գանձարաններից մի ցենտ անգամ չծախսվեց Հայաստանի վրա: Այն դե-յուրե այդպես էլ չճանաչվեց, իսկ այդ ժամանակահատվածում Կովկասում տեղի էին ունեցել էական, անդառնալի փոփոխու-

թյուններ:

Եվ սակայն Դենիկինի բանակի բոլշնիկներից պարտություն կրելուց հետո էր միայն, 1920թ. հունվարին, որ Դաշնակիցները

Անդրկովկասյան հանրապետություններին իբրն անկախ պետություններ ճանաչեցին, ճպատակադրելով Կովկասը ն Պարսկաստանը հետ պահել բոլշնիկյան ազդեցությունից: Այդ ճանաչումը թելադրված չէր ազգերի ինքնորոշման միջազգային սկզբունքից, ինչպես դա կարծում էին, ն առ այսօր էլ կարծում են որոշ միամիտ ն թերհաս քաղաքագետներ: Այն պարզապեսհիմնված էր այն պատ-

ճառաբանությանվրա, թե քանի որ «Սպիտակ» ռուսականբամակները քայքայվել էին, ն քանի որ ո՛չ Մեծ Բրիտանիայի, ո՛չ Ֆրանչէին կարողանումն սիայի, ո՛չ էլ Իտալիայի կառավարությունները չէին էլ ցանկանում որնիցե զորք «տրամադրել» Կովկասի համար, պետք էր, որ զենքի, զինամթերքին ուտեստեղենի օգնություն տրվեր այդ հանրապետություններին,որպեսզի ընդդիմանային բոլշնիկներին: Պետք էր, որ նրանք «Պիմադրեին» բոլշնիկներին, պաշտպանեին Կովկասը ն մասնավորապես «պահակազորեին» Բաքվին: Ուրեմն, Մեծ Բրիտանիայի ն դա շնակիցների կողմից Հայաստանի ճանաչումը իբրն դե-ֆակտո հանրապետություն` Գեռնպատակայինէր, իսկ տրվելիք օգնությունը` պայմանական: ն պոլիտիկ այս իրավիճակի փոփոխությունները դաշնակիցների վերաբերմունքիէական փոփոխությունըՀայաստանի նկատմամբ ն Քրիսդիպուկ նկատել են վերը հիշված Դեյվիդ Մարշալ Լանգը տոֆեր Ջեյմս Ուոքըրը. «1920-ի ընթացքում աշխարհի իրավիճակը այնպիսի դրամատիկ փոփոխություններկրեց, որ այլնս իմաստազրկվեցին դաշնակից տերությունների Հայաստանին տված հետո... դաշնակցախոստումները... բուռն վիճաբանություններից

կան կառավարությունըորոշեց խաղաղ կերպով իշխանությունը հանձնել բոլշնիկներինն ինչպես առածն է ասում, նրանք գերադասեցին զարմիր լինել, քանմեռած"Ֆ:5:

3) Եվ վերջապես հետնյալը պետք է ընդգծված ասել. արդեն թվականի գարնանը իրավիճակը անդրկովկասյանտարածաշրջասկսում են սրընճում կտրուկ փոխվում է, ն իրադարձությունները Զանթաց զարգացումներստանալ ն, մասնավորապեսԱրցախում,

գեզուրում ն դրանց շուրջ: 1918 թվականի ա) Արցախում փաստականիշխանությունը,սկսած կեսերից գտնվում էր տեղի Հայոց Ազգային Խորհրդի ձեռքում: Վերջինս 1918 թ. մայիսից մինչն 1920 թվականի մայիսն ընկած իր հրավիրած տասը համագումարներում ժամանակահատվածում ն դրանից հետո էլ` մինչն ՌԿ(բ)Կ Կենտկոմի Կովկասյան Երկրա-37-

ին կոմիտեի բյուրոյի (Կավբյուրոյի) 1921 թ. հուլիսի 5-ի տխրահռչակ որոշումը, չի ընդունել ն չի ճանաչել Ադրբեջանիիշխանությունը: Սակայն, արդեն ասել ենք, որ եղել են նան վտանգավոր

եր կար

Դ

տոս

քաղաքական սայթաքումներ. այսպես, 1919 թ. օգոս-ին կայացած Ղարաբաղի 7-րդ համագումարը, քննելով դրությունը ն համոզվելով, որ դրսից ոչ մի օգնություն չի

ստանալ, անգլիացիներն էլ պաշտպանում են ադրբեջանցիներին, հր հերթին Հայաստանիկառավարությունն էլ ի վիճակի չէ լուրջ օգնություն հասցնելու, ծանը ու թեթն անելով ն կշռելով սեփական հնարավորությունները, որոշեց օգոստոսի 15-ին ընդունել հետ Բաքվի համաձայնությունը,ն այսպես ստորագրվում 1919 թ. օգոստոսի 22-ի հայտնի տխրահոչակ համաձայնագիրը, «հուսալով», որ Լեռնային Ղարաբաղի ճակատագիրըիբր թե «անվերաարող

է

ն արդարացիորեն» լուծվելու

պահորեն

է

մեծ

տերությունների եվրոպական Հաշտության վեհաժողովում: Բնականաբար բեջանի քաղաքական գործիչ Սուլթանովը դա համարեց նոր «դա-

Ադըր-

րաշրջան» Ղարաբաղի կյանքում: Եվ ինչպես միանգամայն իրավացիորեն գրում է Հայաստանի Առաջին Հանրապետության

վերջին վարչապետ Ս. Վրացյանը. «Նռր դարագլուխ, դժբախտաբար, չբացվեց, բայց Սուլթանովըիրավունք ուներ հպարտանալու,

էր

որուլհետն, թեն ժամանակավորկերպով, Ղարաբաղըդառնում Ադրբեջանի մաս: «Ժամանակավոր»-ը«մշտական» դարձնելը ապագայի հարց էր, այդ

ն

ազրբեջանցի գործիչները չէին հրաժարվում Ադրբեջանն էլ ամեն տեսակի որոգայթ լարում էր` մտքից»-5:

կոտրելու համար ղարաբաղցիների դիմադրականոգին, օգտագործելով նան ուժ, որին հայերն, անշուշտ, պատասխանում էին, ինչպես կարող էին:

Արցախցիների ազատագրական պայքարին ադրբեջանաթուրքական միացյալ զինյալ ուժերը պատասխանում են հայերի զանգվածային կոտորածներով:Օրինակ` 1920 թ. մայիսի 23-ին մոսավաթական կառավարությունը կազմակերպում է Շուշիի

հայության կոտորածը, որի հետնաճնքովզոհվում են հազարավոր հայեր: Շուշիի հայկական թաղամասը թալանվում է

թ)

Ահա

այս

ն. ար

ԱԱ ՝

ն

հրկիզվում:

իրավիճակում էլ, Դենիկինի վերջնական պարտութ'

ող Հանր տա արնորգո ամիր լոնոաթ անան լ

`

՛

:

րությունը իր զինվորական ուժի մեծ մասը կենտրոնացրել էր Ղարաբաղում հայերի ապստամբությունը ջախջախելու, ն Նարաբաու տարածքները ղը,

մաց 1 այզազան Խրոոնանգեզոււը

ամա Նո» իր

Արեգ նորեն

Հայաս տաճի իշխանություններին որոշակի ուդղումներ մտցնել իրենց կառավարության դիվանագիտական ձեռագրում, ն բանակցություններ սկսել Մոսկվայի հետ` կարգավորելու փոխհարաբերությունները միմյանց հետ ն ստորագրել բարեկամության դաշնագիր, որը սակայն արդյունք չտվեց տարբեր պատճառներով. անհրաժեշտ հետնողականություն չցուցաբերվեց, բացի այդ էլ աշխարհաքաղաքական իրավիճակի չափազանց կտրուկ գահավիժումները ն շահերի հարաբերակցության նոր տարբերակները առաջադրեցին նոր լուծումներ, որոնք Հայաստանի համար անօգուտ եղան, ն չնպաստեցին իրավիճակի կայունացմանը, արդյունքում կատաստրոֆիկ ֆիասկոն 1920 թ. սեպտեմբերի 23-ին սկսված թուրք-հայկական աղետաբեր պատերազմում ն Ալեքսանդրապոլի ամոթալի պայմանագիրը Հայաստանի համար, որի արդյունքում բոլշնիկները գրեթե նույն օրը կնքված Երնանի համաձայնագրի հետնանքով առաջացած նոր իրավիճակում ստացան ծանր ժառանգություն` 10 հազար քառակուսի կիլոմետրըտարածք` մոտ 1 միլիոն շուրջ բնակչությամբ, որի մի զգալի մասը՝ սովյալ գաղթականներէին: դ) Դեպքերն ու իրադարձություններն այս խճճված ն բարդ ժամաճակաշրջանում զարգանում էին գլխապտույտ արագությամբ: Բոլ-39-

ան

լ

շնիկացած Ադրբեջանի Հեղկոմը մի վերջնագիր է հղում Երնանի կառավարությանը,որով պատերազմ էր հայտարարում Հայաստաճի դեմ, եթե հայկական զորքերը անմիջապես, մինչն ապրիլի 30-ը, եջաճ «անվիճելի հողամասերը»: Հեղկոմը Ադրբեջանի նույնիսկ կարիք չէր զգացել այդ հողամասերի անունը հիշատակելու, ն անմիջապես ռազմաքաղաքական պատրաստություններ էր եհն չդատարկեի

:

տեսել:

10. Տես՝ 11. Տես` 12. Տես՝

13. Տես՝ 14. Տես` 15. Տես՝ 16. Տես՝

Ահա այս

շապատությանը ն անորոշությանը, ն բճականաբար, ընդունված որոշումների պայմանականությանը, ն առհասարակ` վեհաժողովի տրամաբանականձախողմանը, արդյունքների զրոյականությանը: Հենց այս իրավիճակն էլ հանգեցրեց Հայաստանի Առաջին մեկուսա Հանրապետության ճակատագրական էլ նական

19. Տես՝

-

միջն թշնամության բորբոքմանը` Ղաարաբաղին Զանգեզուր-Նախիջնանի նայլ ճարցերում:

թ. 17: 20.Հեւկույր Արոր թ173: տեղում, 22.Տես՝նույն նույն տեղում, ֆ. 200,ց.1, գ. 516, (98). էջ ՏՎ արխիվների, ՀեւԱա 25: ջ 178-179: տեղում, 26.Տես՝նույն -

Հեր Վրացյան Միմոն. Տեն ճույն ւ 56: ո ն նույն տեղում. մ 397.

Տես՝

1. ՝

Տես`

:- ծու

Հ. ՏեԿԱ»

ապրի, տրոնական Պատմական Արխիվ (այսուհետ` աո թ.158-160: 91,գ.548, արար Տ. Տես՝Սոն էթ»165: ի

Բանբեր Հայաստանիարխիվների. 1996. -

1920 թ., ԷՐ66:

-

ԻՋ 1 (98).

-

էջ 74:

ՀՀՊԿՊ

38. Տես՝ 39. Տես՝

տ

`

Քր

եղում,

թ.

165:

Տ Տես ճան՝

ւ

«Ժողովուրդ», 28 ապրիլի,

Տես՝

42. Տես՝ 43.

Տես՝

տեղում:

45. 46.

նույն տեղում, թ. 7-9: նույն տեղում, թ. 8-9: Վճ (98). Բանբեր Հայաստանիարխիվների. 1996. 13: նույն տեղում, թ. նույն տեղում: նույն տեղում, թ. 13-14: նույն տեղում, թ. 16-17: էջ 399: Սիմոն Վրացյան, նշված աշխատությունը, -

-

-

էջ 82:

էջ տեղում, նույն Մարշալ Լանգ, Քրիստոֆեր Ջեյմս Ուռքըր. Հայերը: (Հայ

նույն տեղում:

400:

Դեյվիդ Կ. Ս. Խուդավերդյան):- Եր.: Հայկ. ժողովրդի պատմություն/խմբ.` 1992, էջ 31: խմբագր., գ լխ. հանրագիտարանի Տես` նույն տեղում, էջ 32: էջ 341-342: Տես` Սիմոն Վրացյան, նշված աշխատությունը,

44. Տես`

'

Հենոն

:

թ.

Է

7.

ֆ. 200, ց.1, գ. 576, թ. 4:

5-6: 33Տես` տեղում, հույն

41.

:

ՀՀ ՊԿՊԱ,

Տեսն̀

40. Տես`

մ

-

տեղում:

Սարո:

,

37. Տես՝

ՀայաստանիՀանրապետություն:Եր.: Հայաս-

80:

թ. 180:

Տես` նույն

.

36. Տես`

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Ի" 1

-

նույն Տես` 27. տեղում:

35. Տես՝

:

1.

թ. 44-45: 1996.

23. Տես՝

34. Տես՝

ԵՎ

նույն տեղում, թ. 171:

ն Հասատանի 2 Հեւ որրեջանի ույն 31.

ացինո արջերի

ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐ

«Ժողովուրդ», 28 ապրիլի, 1920 թ.,Իշ68: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց.1, գ. 548, թ. 166: նույն տեղում: նույն տեղում, թ. 167-170: նույն տեղում, թ. 167-168: նույն տեղում, թ. 167-169: նույն տեղում, թ. 167-170: նույն տեղում, թ. 168-170:

տՏաոյրհում թՄՐՆ :

արմատական անցուդարձերն էին այն գլխավոր պատճառները, որոնք հանգեցրին Անդրկովկասյան հանրապետությունների 1920 թ. գարնանային վերոհիշյալ խորհրդաժողովի աշխատանքների ձախողմանը, նրանում քննարկվող հարցերի մշուե)

Տես՝

9.

ՀՐԱՆՏԻ

ՎԱՆԻԿ

ՎԻՐԱԲՅԱՆ

Հայաստանըանդրկովկասյան հանրապետությունների1920 ապրիլյան վեհաժողովում (Հայոց քաղաքական պատմության մի հարցի շուրջ)

84 ԷՐԱ: ԸՐԹՃԱԼՕՏՈՎ

815Ճ3Ե1էլ

Ճքուծոլուցոճ 8ոքճղԵշաօն Հ08Փօքթճաաոււ 32228: 23ՇԲ:Ն քօշո ճուտ 1920 ո.

(Թօաք»ըՕուօ1օ

8օ0ոքօ684 ՈՕՈՒՈՒԼՎՇՇԽՕԱ Էօօքտմ

Մոում

Էդո

Ճոռծուռ

օո

Ճքուշուտմ)

ՄոԵոո

էհօ ՇօոՒՇՐՇոՇ6 օք էհօ

ՂոճոտօճԱս68518Ոո ՈքսԵնօ՛Տ 1ռ Ճքո1 1920

(ՕխՇ-(հօ

օոծ

01 Ճոռծոտ) զսօտնօոօք էհօ քօննօ8|հ1510Ր7

խմբագիր` պատմ. գիտ.թեկնածու` Գ. Ա. Շովակիմյան Համակարգչայինշարվածքը ն ձնավորումը`Կ. Պ. Ներսիսյան Սասն.

Օսու-

Ստորագրվածէ տպագրության 27.04.2004թ. Տպագրության եղաճակը՝ ռիզոգրաֆիա, Ֆորմատ` 60284 1/16, թուղթ՝ օֆսեթ, Է 1, Տպագրական մամուլ՝ 2.75 Տպաքամնակ՝200:

Տպագրվածէ

ՍՊԸ-ի տպարանում: Երնան, Տերյան 72

«ԼԻՄՈՒՇ»

Ք.

Հեռ. 58.22.99, 56.24.52

Ե-ոու:

քոու(Ձյոծէ978.8

թ.