Հայկական հարցի վավերագրերը

ԼԵՈ

Հայկական Ñարցի վավերադրերը (վերահրատարակ թյ ն)

Երևան ԵՊՀ հրատարակչություն

ՀՏԴ 941(479.25) ԳՄԴ 63.3(2Հ) Լ

Հրատարակվել է պետական պատվերով Издано по государственному заказу

Լ 380 Լեո Հայկական հարցի վավերագրերը (վերահրատարակ թյ ն): Կազմող՝ Է. Մինասյան: -Եր., ԵՊՀ հրատ., 2014, 272 էջ: Գրք մ ներկայացված են Հայկական հարցի վավերագրերը Լեոյի ս ﬓասիր թյամբ: Վերատպվ մ է 1915 թ. հրատարակ թյ նից: Նախատեսված է պատմաբանների և առհասարակ Հայկական հարցով հետաքրքրվողների համար:

ՀՏԴ 941(479.25) ԳՄԴ 63.3(2Հ)

|Տ8N 978-5-8084-1894-3

Օ ԵՊՀ հրատարակչ թյ ն, 2014 Օ Կազմողի համար, 2014 |

|

Լեոյի «Հայոց հարցի վավերագրերը» աշխատությունը Լինելով հայագիտության խոշոր դեմքերից մեկը՝ Լեոն ավելի քան կես դար բեղմնավոր գործունեություն է ծավալել հայոց գրական, մշակութային կյանքի տարբեր ոլորտներում՝ հանդես գալով որպես գրող, գրականագետ, հրապարակախոս ու պատմաբան: Լեոյի պատմագիտական ու գրական ծավալուն ժառանգության մեջ (բազմաթիվ մենագրություններ, հարյուրավոր հոդվածներ և այլն) նշանակալի տեղ են գրավում հայկական հարցին, հայ ժողովրդի ազգային-ազատագրական պայքարի պատմությանը նվիրված աշխատությունները: Այդ աշխատությունները ընթերցելիս մեր աչքի առջև հառնում է ոչ միայն մեծ հայագետ գիտնականը, այլև պատմաբան մտավորականը իր պայծառ մտածողությամբ, նյութերի խորն ու համակողմանի վերլուծությամբ, կուռ տրամաբանությամբ, սեփական դատողություն անելու անվիճելի կարողությամբ, հոգեկան թռիչքով ու արևելահայ լեզվի աննման հմայքին տիրապետելու օժտվածությամբ, վարպետորեն, հյութեղ ու մատչելի շարադրելու կարողությամբ: Տաղանդավոր պատմաբանը դեռևս 1980-ական թթ. առաջ քաշեց այն նշանաբանը, որ «պատմաբանը պետք է ճանաչի իր ժողովրդի ոգին, նրա կյանքի հոսքը և կեցության կերպը»1: Առաջնորդվելով այդ սկզբունքով 1895-1906 թթ. «Մշակ» թերթում տպագրված որոշ հոդվածներում և 1906 թ. գրած «Հայոց հարցը» աշխատության մեջ Լեոն քննել է ոչ միայն Թուրքիայի ներքին և արտաքին քաղաքականության հանգուցային խնդիրները, արևմտահայերի ծանր վիճակի, նրանց ճակատագրի հետ կապված իրադարձությունների ամբողջ ընթացքը, այլև Հայկական հարցի շուրջ ծավալված դիվանագիտական պայքարը: Այս նույն հիմնախնդիրները ավելի խորությամբ Լեոն ներկայացրեց 1915 թ. հրատարակած «Հայոց հարցի վավերագրերը» արժեքավոր աշխատությունում, որն ընդգրկում է 1878-1914 թթ. պատմական իրադարձությունները: Նախա-բանում հիմնավորում է աշխատությունը գրելու շարժառիթը՝ նշելով, որ «Ներկա եվրոպական ահեղ պատերազմը, շնորհիվ այն հանգամանքի,

«Փորձ», 1983, N19, էջ 118:

|

|

որ նրա մեջ մասնակցում է Թուրքիան իբրև Ռուսաստանի, Ֆրանսիայի և Անգլիայի թշնամի, օրվա հրատապ հարց է դարձել Թուրքահայաստանի բախտը: Նորից այդ բազ-մաչարչար երկիրը միացրել է աշխարհի բոլոր կողմերում ցրված հայությունը, որը անհամբեր սպասում է, թե այսօր-վաղը ինչ լու-ծում կստանա հայոց արյունոտ հարցը»:2 Հեղիանակը անցյալի պատմության միջոցով փորձում է իր ժողովրդին խորհելու նյութ տալ, որպեսզի նա պատմական այդ տագնապալի օրերին կարո-ղանա ճիշտ ըմբռնել թուրքահայ դատը և հնարավոր այն ուղիները, որոնցով պիտի ընթանա հայոց հարցի լուծումը3: Այստեղ չի տրվում Հայոց հարցի ամբողջական պատմությունը, այլ, ինչպես ինքն է նշում, դրվում է ավելի համեստ խնդիր «մեկ տեղ հավաքելու թուրքահայոց հարցին վերաբերող դիվանագիտական վավերագրերը, որոնք շատ կարևոր են այդ միջազգային հարցը ուսումնասիրելու համար»4: Լեոն Հայկական հարցի վերաբերյալ վավերագրերը ամփոփել է Ներածություն և Հավելված բաժիններում: Առաջին բաժնի մեջ ցույց է տվել, թե մինչև 19-րդ դարը ինչ դրության մեջ է եղել առհասարակ Հայկական հարցը և թե հայ գործիչները ինչ հայացքներ են ունեցել Հայկական հարցի լուծման ուղիների և հայրենիքի «քաղաքական կազմակերպման»5 վերաբերյալ: Այստեղ նշանավոր պատմաբանը ներկայացրել է պատմական հնարավորինս ամփոփ վավերագրերը: Երկրորդ բաժնում ամփոփ տեղեկություններ է հաղորդում, թե ինչպես և ինչ սկզբունքներով են լուծվել Թուրքիայի հպատակ մյուս ազգությունների հարցերը: Այստեղ «Ուրիշ ազգությունների օրինակները» վերնագրի տակ առանձնացրել է ինքնուրույնություն ստացած երկրները՝ Եգիպտոսը, Մոլդովիան և Վալախիան, Սերբիան, Սամոս կղզին ու Բուլղարիան, իսկ ավտոնոմ (ինքնավար) նահանգների տակ թվարկել է Լիբանանը, Կրետեն, Արևելյան Ռումելիան, Բուլղարիան և Բոսնիան ու Հերցեգովինան6: Նա ընդ2

Լեո, Հայկական հարցի վավերագրերը (վերահրատարակություն), Երևան, 2014, էջ 5:

Տես նույն տեղում:

Տես նույն տեղում:

Տես նույն տեղում:

Տես նույն տեղում, էջ 261:

|

|

գծում է այն միտքը, որ «Եվրոպական դիվանագիտությունն աշխատել է թուրքահպատակ ազգերի վիճակը բարելավել բարենորոգումների (ռեֆորմների) միջոցով»7: Այստեղ զետեղել է այդ բարենորոգումների համառոտ բովանդակությունը: Դրանով պարզորոշ երևում է, թե ընդհանրապես ազատագրական ինչ ձևեր ու ուղիներ է մշակել եվրոպական դիվանագիտական միտքը մոտ մեկ դարաշրջանի ընթացքում Թուրքիայում ապրող ազգերի ճակատագիրը արդարացիորեն լուծելու համար: Հեղինակը ցավով արձանագրում է, որ հակառակ իր ցանկության չի կարողացել Հայոց հարցին վերաբերող բոլոր վավերագրերը ներառել այս ժողովածուի մեջ: Ներածության առաջին մասում Լեոն զարգացնում է այն տեսակետը, թե Հայկական հարցը հայ ժողովրդի ազգային գոյության հարցն է, որը նույնքան հին է, որքան հայ ժողովուրդը, Քրիստոսից 6 դար առաջ դուրս եկավ խավարի անհայտությունից պատմության լուսավոր ասպարեզ8: Հայոց հարցի պատմությունը պատմաբանը համարում է հայ ազգի պատմությունը սկզբից մինչև մեր օրերը, որը 25 դարերի ընթացքում ենթարկվել է մեծ կերպարանափոխությունների, ունեցել մի քանի մեծ շրջաններ: Այն շրջանը, որի մեջ գտնվում է Հայկական հարցը իր ապրած ժամանակահատվածում հեղինակը, անվանում է Միջինասիական: 11-րդ դարը համաշխարհային պատմության մեջ առանձնացվում է երկու մեծ շարժումներով՝ Արևելքից դեպի Արևմուտք սելջուկթուրքերի ներխուժումով, որոնք նվաճեցին Պարսկաստանը, Հայաստանը, Սիրիան, Պաղեստինը և այլն: Մահմեդական այս հզոր առաջխաղացման ընթացքում խորտակվեցին հայկական անկախությունները Վասպուրականում, Շիրակում ու Վանանդում9: Այս շարժումից դրդված՝ ոտքի է կանգնում Արևմտյան Եվրոպան որպես քրիստոնյա աշխարհ և շարժվում է դեպի Արևելք՝ կազմակերպելով խաչակրած արշավանքներ՝ Քրիստոսի գերեզմանն ազատագրելու նպատակով: Այս պայմաններում ահա հայերի մեջ նորից վերակենդանանում է հին հույսը քրիստոնյա Արևմուտքի հզոր աջակցությամբ ազատագրվելու օտար լծից:

Տես նույն տեղում, էջ 6:

Տես նույն տեղում, էջ 9:

Տես նույն տեղում:

|

|

Այստեղ Լեոն մեջ է բերում հայ ազատագրական լեգենդը, հիշատակարան, որը վերագրում է Մեսրոպ երեցին: Նա ապրում էր տասներորդ դարում, երբ դեռ կանգուն էր Բագրատունյաց թագավորությունը: Այդ երկասիրությունը վերաբերում է |V դարի հռչակավոր հոգևորական, հայոց կաթողիկոս Ներսես Ա Մեծին (353-373), որն իր մահվան մահճում գուշակել էր ոչ միայն հայկական պետականության կործանումը, այլև Հայաստանում օտարների դաժան տիրապետության հաստատումը և հայերի արտագաղթը, աշխարհով մեկ ցվրվելը: Տեսիլի համաձայն Հայաստանը կարող էր ազատագրվել միայն երկար տարիներ անց, բայց առանց քրիստոնյա հզոր պետության օգնության, սեփական ուժերով դա հնարավոր չէր: «Արևմուտքից պիտի գան քաջարի հռովմայեցիները կամ ֆրանկները, որոնք, պիտի ազատեն Երուսաղեմն ու վերականգնեն հայկական անկախությունը,- գրում է Լեոն,- ապա ավելացնում, որ հայ ժողովուրդը սխալված չէր իր ակնկալության մեջ, քանզի Խաչակիրների օգնությամբ հայերը վերականգնեցին իրենց կորցրած անկախությունը, եթե ոչ բուն Հայաստանում, գոնե Կիլիկիայում, Միջերկրական ծովի ափին10: Այդ անկախությունն էլ, սակայն վերջ ի վերջո խորտակվեց մահմեդականության և քրիստոնեության բախումների ժամանակ: Իսկ բուն Հայաստանը, որը ենթարկված էր նվաճողների կամքին, դժբախտություն ունեցավ կրել մոնղոլների, Լենկ Թեմուրի և ուրիշ թուրքմեն ոչ պակաս անգութ նվաճողների լուծը, որոնք ոչնչացրին հայ ազգի մեծ մասը: Բայց ամենից ահավորը, որ ցնցեց քրիստոնյա Արևելքն ու Արևմուտքը այն էր, որ տեղի ունեցավ 1453 թվականին, երբ Կ.Պոլիսն ընկավ օսմանյան թուրքերի ձեռքը: Այդ ժամանակվանից հայ ազգին և նրա հետ Ասիայում տանջվող քրիստոնյա ազգերին բախտակից են դառնում նաև Բալկանյան թերակղզում ապրող քրիստոնյաները՝ հույները, սերբերը, բուլղարները և այլ սլավոնական ցեղեր»11: Ազատագրական առաքելությունը հերթականությամբ վերապահվում էր մե՛րթ Հռոմի պապին ու Վենետիկին դոժին, մե՛րթ Բուրբոններին, Հաբսբուրգներին ու գերմանական տարբեր մեծ իշխաններին և ի վերջո ռուսաց ցարին:

Տես նույն տեղում, էջ 10:

Տես նույն տեղում, էջ 10,11:

|

|

Ըստ Լեոյի՝ քրիստոնյա ազգերի ջանքերը մահմեդական լծից ազատվելու համար ունեն գործողությունների նույն եղանակը, ռազմավարությունն ու մարտավարությունը: Ինչպես Բալկանյան թերակղզում, այնպես էլ Հունաստանում և Հայաստանում դիմում են Եվրոպայի օգնությանը թուրքական լծից ազատվելու համար12: 17-րդ դարի երկրորդ կեսին, երբ թվում էր, թե պետք է իրականանա ֆրանկների ազատագրական արշավանքը, որ ծրագրել էր Ֆրանսիայի Լյուդովիկոս 14-րդ թագավորը Թուրքիայի դեմ, տեղի չունեցավ, բայց Լեոյի խոսքերով՝ «Ֆրանսիական այդ ազատարար ծրագրից ծնունդ առավ այն մեծ շարժումը, որի ակունքներում կանգնած էին Հակոբ կաթողիկոսն ու Իսրայել Օրին»13: Սկզբում Հայաստանից պատգամավորություն է գնում Եվրոպա՝ խնդրելու, որ քրիստոնեության անունով ազատագրվի հայությունը: Երբ դա չի հաջողվում, Իսրայել Օրին Հայաստան է վերադառնում՝ բերելով իր հետ մի ծրագիր, որ նման էր Բալկանյան ազգերի ծրագրին. «Առաջին անգամ է, որ մեր աչքի առջև հանդես է գալիս գրավոր փաստերով հարուստ, պարզ ու լայն գծադրված մի քաղաքական ծրագիր,- գրում է նշանավոր պատմաբանը, որը հայ ժողովրդի կողմից առաջարկվում էր իբրև իր հայրենի երկրի ճակատագիրը տնօրինելու մի տենչանք»14: Լեոն կարևորելով Օրու Հայաստանի ազատագրման ծրագիրը՝ ընդգծում է այդ փաստաթղթի հիմքը կազմող «հայ ժողովրդի նվիրական ցանկությունը՝ սկզբում արևմտյան քրիստոնեական երկրի, ապա Ռուսաստանի օգնությամբ և նրա միջոցով Հայաստանի անկախության վերականգնումը»15: Օրու ծրագիրը վերաբերում էր միայն Արևելյան Հայաստանին, որը գտնվում էր Պարսկաստանի տիրապետության տակ: «Հայոց հարցի այս մասնակի լուծումը պետք է ընդունել իբրև միակ հնարավորը այն ժամանակվա պայմանների մեջ,- գրում է Լեոն և ապա շարունակում՝ ասելով, որ Օրիի այս ծրագիրը օդային չէր: Պետրոս Մեծը ընդունեց այդ պայմանները իրագործեց ծրագրի ամենադժվարին մասը՝ ամենակարճ միջոցում էլ հայ զինվորական

Տես նույն տեղում, էջ 11:

Տես նույն տեղում, էջ 12:

Տես նույն տեղում:

Տես նույն տեղում:

|

|

գնդեր կազմակերպվեցին Ղարաբաղի լեռնաշխարհում: Թեև Պետրոս մեծը չկատարեց իր տված խոստումը և նույնիսկ դաշինք կնքեց թուրքերի հետ ի վնաս Վրաստանի ու Հայաստանի, բայց կազմակերպեց զինվորական գնդեր, ինչը նախատեսում էր Օրիի ծրագիրը: Դավիթ Բեկը Սյունիքում կատարյալ անկախություն ստեղծեց նույնիսկ դրամ կտրելու իրավունքով»16: Սակայն դա մասնակի երևույթ էր, քանզի երբ Պարսկակստանում ուժեղացավ կենտրոնական իշխանությունը, Ղարաբաղի և Սյունիքի ազատագրական շարժումները մոռացության մատնվեցին: Շատ շուտով տեղի է ունենում հայկական հարցի լուծման համար պայքարի վերելք: Այս շրջանում պատմական ասպարեզ եկան հայ քաղաքական գործիչներ՝ ամբողջ Հայաստանի ազատագրության մեկ միասնական համահայկական պետություն ստեղծելու ծրագրերով: Այդ գործիչներն էին հնդկահայ Հովսեփ Էմինը, Շահամիր Շահամիրյանը, Մովսես Բաղրամյանը, մոսկվաբնակ Հովսեփ Արղությանը և ուրիշներ: Ամբողջ Հայաստանի անկախության ծրագրերով հանդես էին գալիս ինչպես Հայաստանի, այնպես էլ գաղթօջախների ներկայացուցիչները: Ըստ Լեոյի՝ ամբողջ Հայաստանի անկախության, միասնական պետության ստեղծման պահանջը հայ ազատագրական շարժման զարգացման օրինաչափ արդյունքն էր, Հայկական հարցի լուծման ուղին: Անդրադառնալով Հովսեփ Էմինի Հայաստանը Վրաստանի միջոցով ազատագրելու ծրագրին՝ Լեոն բարձր է գնահատում այն և համարում է հնդկահայ վաճառական Շահամիր Շահամիրյանի Հայաստանի ազատագրության գաղափարի հիմքը17: Նշանավոր պատմաբանը հանգամանորեն քնարկում է Մովսես Բաղրամյանի «Նոր Տետրակ, որ կոչի Յորդորակ» և Շահամիր Շահամիրյանի «Որոգայթ փառաց» գրքերն ու արժևորում՝ դրանցից առաջինը համարելով հայոց ազատագրության ուղենիշ հանդիսացող աշխատություն, իսկ երկրորդը՝ ապագա ազատագրված Հայաստանի Սահմանադրության նախագիծ, Սահմանադրական Հանրապետության կառավարման լավագույն օրինակ18:

Տես նույն տեղում, էջ 13:

Տես նույն տեղում, էջ 15:

Տես նույն տեղում, էջ 16:

|

|

«Որոգայթ փառացի» առաջին մասում հեղինակը կոչ է անում իր հայրենակիցներին՝ ելնել ազատագրական պայքարի և լուծել Հայկական հարցը՝ վերականգնելով հայկական պետականությունը: Երկրորդ մասը ազատագրված Հայաստանի Հանրապետության հասարակական-քաղաքական կառուցվածքի ծրագիրն է, որտեղ սահմանված են պետական կառուցվածքը, կառավարման մարմինների ստեղծման կարգը, նրանց իրավասությունները, քաղաքացիների իրավունքներն ու պարտականությունները: Ըստ «Որոգայթ փառացի»՝ պետության գլխավոր նեցուկը զորքն է, որը 90 հազար է՝ ձիավոր ու հետևակ: Դրոշակների գույներով բանակը բաժանվում է երեք սպարապետության՝ կարմիր, կապույտ և դեղին: Սպարապետությունն էլ է ընտրովի: Լեոն նշում է, որ «առաջին անգամ զարմանալի է թվում, որ հրամանատարներ ընտրողը զորքը չէ, այլ պատգամավորների ժողովը: Բայց պետք է իմանալ, որ հնդկահայ օրենսդիրների դրած կարգն այն էր, որ զինվորությունը առանձին կաստա չէ, յուրաքանչյուր հայ զինվոր է, 12 տարեկան հասակից պիտի զինավարժություն և զինվորական ծառայություն սովորի: Գործող բանակի մեջ երիտասարդները մտնում են ընդհանուր զինվորագրության կանոնով՝ վիճակահանությամբ 100ից 5-ը՝ զինվոր պիտի գնան վիճակով և ծառայեն զորքի մեջ 7 տարի: Հոգևորականությանը պատվավոր տեղ էր հատկացվում հայկական հանրապետության մեջ, պատգամավորական ժողովում նախարարից հետո առաջին տեղը պատկանում էր կաթողիկոսի ներկայացուցիչ եպիսկոպոսին, որը ինչպես և նախարարը, երկու ձայն ուներ»19: Գնահատելով այս կարևորագույն ծրագրային փաստաթուղթը՝ Լեոն ընդգծում է. «թեև նա առանձին ընդունելություն չգտավ ազգի մեջ, ընդհակառակն՝ գրգռեց Սիմոն Երևանցի կաթողիկոսի բարկությունը, բայց և այնպես վերին աստիճանի հետաքրքրական է իբրև հայ մարդկանց իդեալ, իբրև գաղափար հայրենի երկիրը ազատելու և բարեկարգելու մասին: Նա մեզ ցույց է տալիս, թե որքան մեծ և վեհ հասկացողություն է կազմում մեր մեջ հայրենիքի գաղափարը: Նա ներկայացնում էր խիզախ, որոնող և պահանջող միտքը, որ ազատվելով կրոնական կապանքներից, սպառնում էր

Տես նույն տեղում, էջ 17:

|

|

քաղաքական լայն հորիզոնների վրա լուծելու հայկական հարցը»20: Աշխատության լույս ընծայումից ընդամենը 6 տարի անց՝ 1779թ. ձմռանը, Պետրոգրադում կարևոր բանակցություններ սկսվեցին Հայաստանի ազատագրության վերաբերյալ: Հայ ազգի դատը ներկայացնում էին հայ ազատագրական շարժման նշանավոր գործիչներ հայրենասեր արքեպիսկոպոս Հովսեփ Արղությանը (1743-1801), Ռուսահայոց հոգևոր թեմի առաջնորդը և Հովհաննես Լազարյանը (1735-1807)՝ Մոսկվայի նշանավոր Լազարյան ճեմարանի հիմնադիրը: Ռուսների կողմից իշխան Պոտյոմկինի հանձնարարությամբ բանակցում էր հռչակավոր զորավար Սուվուրովը: Ոգևորված Եկատերինա || կայսրուհու արքունիքի դրական խոստումներից՝ Հովսեփ արքեպիսկոպոս Արղությանը և Հովհաննես Լազարյանը կազմեցին մի դաշնադրություն, որը պիտի որոշեր անկախ Հայաստանի և Ռուսաստանի հարաբերությունները: Դաշնադրությունը բաղկացած էր երկու մասից՝ մեկը Հայաստանի, մյուսը Ռուսաստանի կողմից և սահմանում էր երկու երկրների իրավունքներն ու պարտականությունները: Նա հայտնի էր «Կերպ դաշնադրության ի մեջ երկու ազգաց՝ Ռուսաց և Հայոց» խորագրով, ծանոթ էր նաև «Հյուսիսային ծրագիր» անունով: Դաշնադրությունն ամբողջովին մեջ է բերված Լեոյի աշխատության մեջ21: 18 հոդվածից բաղկացած այս նախագծով ռուսական զինված ուժերը Հայաստանը ազատագրելու էին պարսկա-օսմանյան տիրապետությունից և վերականգնելու էին հայկական թագավորությունը: Լեոյի խոսքով՝ «Այս թղթերը երբեք ստորագրված ու վավերական փաստաթղթերի նշանակություն չստացան, որովհետև ռուսաց կառավարությունը հայտնեց Հ. Արղությանին, թե պետությունները կարող են դաշնադրություն կնքել պետությունների հետ, այնինչ հայերը դեռ պետություն չեն կազմում, բայց և այնպես, այդտեղ արտացոլաված են այն ժամանակվա հայ գործիչների քաղաքական իդեալները իրենց հայրենիքի ազատագրման, հայկական հարցի լուծման վերաբերյալ»22: Այսպիսով, հայ ազատագրական շարժման, Հայկական հարցի լուծման գաղափարը չհասավ իր նպատակին, մնաց որպես

Տես նույն տեղում, էջ 18: Տես նույն տեղում, էջ 21-ից 29: Տես նույն տեղում, էջ 21:

|

|

ցանկալի երազ մինչև 19-րդ դարի սկիզբները: Միայն 1827թ. հոկտեմբերի 1-ին, երբ ռուսական զորքը գրավեց Երևանը, այդ երազանքը փոխվեց Արևելյան Հայաստանը Ռուսաստանի կողմից նվաճվելու ռեալ իրողության: «Անդրկովկասում այլևս հայկական հարց չէր մնում,- գրում է Լեոն՝ նկատի ունենալով մահմեդական տիրապետության լծից Արևելյան Հայաստանի ազատագրումը»23: «Հայոց հարցը Թուրքիայում» բաժինը Լեոն բաժանել է հինգ գլխի, որտեղ, ըստ ժամանակագրության, ներկայացրել է հայկական հարցի ընթացքը 1829-1914 թվականներին: Երկրորդ գլխից, սկսած 1878 թվականից, նա վավերագրերը մեջ է բերել իրենց բնագրերով ու սեփական մեկնաբանությամբ: Առաջին գլխում, որն ընդգրկում է 1829-1878 թվականները, քննարկվում է 1828-1829թթ. ռուս-թուրքական պատերազմի հետեվանքները, ընդգծելով այն հանգամանքը, որ Պարսկաստանի համեմատ Թուրքիան ուներ առավելություններ, քանզի նրան պաշտպանում էր Արևմտյան Եվրոպան՝ ընդդեմ Ռուսաստանի: Հայոց հարցը միայն այս պատերազմի հետևանքով շեշտվեց, առանց պարզ ձևակերպելու: Չնայած պատերազմի հաղթական ելքին՝ Ռուսաստանը չկարողացավ հողային խոշոր գրավումներ անել Թուրքիայի սահմաններում,-նշում է Լեոն»24: Միակ դրական բանը նա համարում է Ադրիանապոլսի պայմանագրի 13-րդ հոդվածը, որով թույլատրվում էր 18 ամսվա ընթացքուոմ հայերին իրենց ընտանիքներով և շարժական կայքով տեղափոխվել մյուս պետության (Ռուսաստանի) սահմանները՝ Արևելյան Հայաստան: Պատահական չէ, որ մոտ հարյուր հազար թուրքահայեր Բայազետի և Էրզրումի կողմերից (1830թ.) տեղափոխվեցին Անդրկովկաս: Նշանավոր պատմաբանը ընդգծում է, որ «այս փուլում հայկական հարցը չի մտել միջազգային դիվանագիտության ոլորտը, չի դարձել ընդհանուր քննարկման առարկա և, բնականաբար, դրա մասին չի ընդունվել որևէ որոշում: Իհարկե, տերությունները տեղյակ էին հայերի դրությանը և պայքարին, որոշ դեպքերում էլ առանձին երկրներ փորձել են միջամտել իրադարձություններին, ինչպես, օրինակ, Ֆրանսիան (Նապալեոն 3-րդը)՝ 1862թ. Զեյթունի հայտնի

Տես նույն տեղում, էջ 29:

Տես նույն տեղում, էջ 33:

|

|

դեպքերի ժամանակ: Սակայն այս փուլում Հայկական հարցը, ըստ Լեոյի, այդպես էլ մնաց որպես հայերին հետաքրքրող ու վերաբերող ներքին հարց25: Առաջին անգամ արևմտահայ նշանավոր հրապարակախոս Ստեփան Ոսկանն էր, որ Ղրիմի պատերազմի ժամանակ (1853-1855) ֆրանսիական կառավարության ներկայացրեց մի «հիշատակագիր», որի մեջ ցույց էր տալիս թե ինչ պետք է աներ եվրոպական դիվանագիտությունը Հայաստանի համար: «Դժբախտաբար այսքանից ավելի բան հայտնի չէ այդ հետաքրքիր ծրագրի մասին,-գրում է Լեոն»26: Նրանից հետո Հայկական հարցով զբաղվում է Միքայել Նալբանդյանը, որը ոգևորված էր Զեյթունի ապստամբությամբ: Զեյթունի լուսավորչական հոգևորականությունը կարողանում է կանգնեցնել կրոնափոխական շարժումը (կաթոլիկություն ընդունելու Ֆրանսիայի առաջարկը), Զեյթունի հարցն էլ է մոռացվում: Երկրորդ գլուխը սկսվում է 1878 թվականով, որը նշանավորվում է Հայկական հարցի արծարծման երկրորդ փուլով: Այն ընդգրկեց ռուս-թուրքական պատերազմից մինչև Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկիզբը, երբ միջազգայնացվեց Հայկական հարցը և դարձավ դիվանագիտական քննարկման առարկա՝ վերաբերելով միայն արևմտահայությանը՝ Օսմանյան կայսրության հայկական նահանգների հայությանը և ոչ երբեք արևելահայությանը: Խոսելով 1878թ. հունվարին ռուսական զորքերի հաղթանակների և դեպի Կ.Պոլիս շարժվելու մասին՝ Լեոն ընդգծում է, որ «վերջնականապես ջարդված Թուրքիան ստիպված ընդունելու էր այն պայմանները, որոնք կթելադրվեին հաղթող Ռուսաստանի կողմից, որը տանելու էր Օսմանյան բռնապետության նոր անդամահատություններին և նոր ազատություն կբերեր նրա լծի տակ հեծող քրիստոնյաներին»27: Քանի որ 1878թ. հունվարի 19-ին Ադրիանապոլսում ստորագրված ռուս-թուրքական զինադադարի պայմանների մեջ, որոնք կազմելու էին ապագա հաշտության պայմանագրի հիմքը, չէր արծարծվում Հայկական հարցը, ուստի Կ.Պոլսի հայերը՝ Ներսես

Տես նույն տեղում, էջ 36:

Տես նույն տեղում:

Տես նույն տեղում, էջ 37:

|

|

պատրիարքի ղեկավարությամբ սկսեցին ավելի եռանդով գործել, որպեսզի նոր ստեղծված քաղաքական իրավիճակում մոռացության չտրվեր «թուրքահայը իր դարավոր արյունոտ հարցով»28: Աշխատության մեջ Լեոն ներկայացնում է Ներսես Վարժապետյան պատրիարքի հանձնարարությունը՝ Ադրիանապոլսի առաջնորդական տեղապահ Գեորգ վարդապետ Ռուսճուգլյանին՝ ռուսական կողմի հետ բանակցություններ վարելու, Հայկական հարցը հաշտության բանակցություններում ընդգրկելու և արդյունքների վերաբերյալ իրեն զեկուցելու մասին: Ապա մեջ է բերվում քաղվածքներ Գևորգ Վ. Ռուսճուգլյանի հիշատակարանից, որտեղ վարդապետը պատմում է, թե ինչպես «Փիլիպոպոլսի նախկին ռուսական հյուպատոս հայասեր Կիրովի օգնությամբ ծանոթացել է կոմս Իգնատևի հետ և նրան պատմել հայերի ծանր վիճակի մասին ու խնդրել տեսակցելու ցարի եղբայր մեծ իշխան Նիկոլայ Նիկոլայևիչի հետ և բուլղարների նման հայերին ևս ազատել օսմանյան լծից՝ ինքնավարություն տալով»: Այս տեսակցությունից և մեծ իշխանի հավաստի խոստումներից հետո, որը համոզված նշում էր, թե ռուսական կայսրին կտեղեկացնի այդ մասին և կարող է նախապես հայտնել նրա համաձայնությունը, ոգևորված վարդապետը նամակ է գրում Ներսես պատրիարքին և տասը օր անց պատրիարքի հանձնարարությամբ իբրև խորհրդականներ (հունվարի 31-ին) Ստեփան Ասլանյանը և Հովհաննես Նուրեյանը, տեսակցել են նրա հետ և խնդրել փոխանցել ռուսական դեսպանին և մեծ իշխան Նիկոլային պատրիարքի ներկայացրած հայոց ինքնավարության ծրագիրը: Շուտով վարդապետը կարողանում է կազմակերպել Կ.Պոլսի Ազգային երեսփոխանական ժողովի երկու ատենապետների՝ Հ.Նուրեյանի և Ս.Ասլանյանի տեսակցությունը կոմս Իգնատևի, կոմս Նելիտովի և մեծ իշխան Նիկոլայ Նիկոլայևիչի հետ, վերջինիս միջոցով ստանալ կայսեր համաձայնությունը Հայկական հարցը Սան-Ստեֆանոյի հաշտության բանակցություններում ընդգրկելու համար: 1878թ. փետրվարի 1-ին պատրիարք Ներսես Վարժապետյանը Ալեքսանդր || է ներկայացնում 9 եպիսկոպոսների և իր կողմից մի աղերսագիր, որտեղ հայտնում է Ռուսաստանի միջամտությունը Արևմտյան Հայաստանում բարե28

Տես նույն տեղում:

|

|

նորոգումներ կատարելու համար: Ալեքսանդր || տվեց պաշտոնական համաձայնություն և հանձնարարվեց ռուսական պատվիրակության ղեկավար կոմս Ն.Իգնատևին «Թուրքերի հետ կնքվելիք դաշնակցային պայմանագրում ընդգրկել հայերի համար այս անչափ կարևոր հարցը»: «Սկզբում,- ինչպես գրում է նշանավոր պատմաբանը,- հայկական կողմն ակնկալում էր ինքնավարության խոստում կորզել տերություններից, բայց թուրք լիազորների դիմադրության պայմաններում ինչպես Ռուսաստանը, այնպես էլ Անգլիան այդպիսի խոստումներ չտվեցին և ինքնավարության հարցը մեջտեղից դուրս եկավ: Մնում էր միայն բարենորոգումների խոստումը»29: Լեոն մեջ բերում է «Սան Ստեֆանոյի դաշնագրի 16-րդ հոդվածը, որը ամբողջովին վերաբերում էր թուրքահայության հարցին: «Բարձր դուռը պարտավորվում է անհապաղ կենսագործել հայա-բնակ մարզերում տեղական կարիքներից հարուցվող բարելավումներ և բարենորոգություններ և զերծ պահել հայերի անվտանգությունը քրդերից և չերքեզներից»: Խոսելով պայմանագրի 16-րդ հոդվածի նշանակության մասին Լեոն ընդգծում է, որ Սան-Ստեֆանոյի պայմանագրի 16-րդ հոդվածով Թուրքիան պաշտոնապես ճանաչեց Օսմանյան կայսրության սահմաններում Հայաստան երկրի գոյությունը: Առաջին անգամ Հայկական հարցը վերածվեց քաղաքական գործոնի, տեղ գտավ միջազգային պայմանագրում և դարձավ Արևելյան հարցի բաղկացուցիչ մասը: Այս բոլորով հանդերձ հոդվածը լի էր անորոշություններով: «Բարելավումներ և բարենորոգումներ» անորոշ խոստումը, ըստ Լեոյի, հայ գործիչները ըմբռնեցին այն մտքով, թե Հայաստանը այդ հոդվածով պետք է ստանա ինքնավարություն: Նույնիսկ Հայկական հարցի նշանավոր գործիչներից մեկը՝ Գրիգոր Արծրունին, մարտի 10-ին «Մշակի» առաջնորդողում գրում էր, թե հայերին խոստացվածը նահանգական ինքնավարություն է: Ինքնավարության սկզբունքը 16-րդ հոդվածից հետո էլ մնաց թուրքահայ գործիչների ցանկությունը: Ուստի Լեոն մեջբերում է Ներսես պատրիարքի կողմից պատգամավորի պաշտոնով Պետրոգրադ մեկնած Խորեն արքեպիսկոպոս Նարպեյի կողմից Ալեքսանդր 2-րդ կայսեր ներկայացրած պատրիարքարանում

Տես նույն տեղում, էջ 45:

|

|

մշակված ծրագիրը: Աշխատությունում ներկայացված «Ծրագիր կազմակերպական Կանոնակարգի Օսմանեան Հայաստանի» փաստաթուղթը, որտեղ սահմանվում էր հայկական նահանգների ինքնավարությունը, հատուկ պատվիրակության ձեռքով (Խրիմյան արքեպիսկոպոս և Մինաս Չերազ քարտուղար) ուղարկվեց եվրոպական վեց մեծ պետությունների կառավարություններին մինչև Բեռլինի վեհաժողովի գումարումը: Դրա հետ միասին ներկայացվում է Ներսես պատրիարքի կազմած 1) Մի առանձին հիշատակագիր (մեմորանդում), որի մեջ նա ապացուցում էր, թե ինչու է ինքնավարությունը Հայաստանի համար մի արդար և օրինական անհրաժեշտություն, 2) Հայաստանի վիճակագրությունը և 3) Հայաստանի քարտեզը: Վերլուծելով հայկական այս ծրագիրը՝ Լեոն հանգում է այն եզրակացության, որ դրանով չէր դրվում Թուրքիայից Արևմտյան Հայաստանի անջատման խնդիր, չէր առաջարկվում հայկական նահանգները միացնել Ռուսաստանին, այլ դրվում էր միայն բարենորոգումների խնդիր, ճիշտ այնպես, ինչպես ժամանակին բալկանյան սլավոնների շրջանում կատարված բարենորոգումները: Ծրագրին կցված տեղեկագիրը պարունակում էր Օսմանյան կայսրությունում բնակվող հայ ազգաբնակչության թվաքանակի վերաբերյալ հավաստի վիճակագրություն: Դրա համաձայն՝ կայսրության 3 միլիոն հայերից Արևմտյան Հայաստանում բնակվում էր 1մլն 330 հազարը: Նույն տարածքում թուրքերի թիվը կազմում էր 530 հազար, քրդերինը՝ 120 հազար, մյուս ազգություններինը՝ 82 հազար30: Փաստորեն հայերն Արևմտյան Հայաստանում բացարձակ մեծամասնություն էին կազմում: Հայոց պատվիրակությունն ամբողջ կազմով Բեռլին ժամանեց մայիսի կեսերին և Կոնգրեսի մասնակիցներին բաժանեց Արևմտյան Հայաստանի ինքնավարության նախագիծն ու կից փաստաթղթերը, որոնք հենց սկզբից բավարար ուշադրության չարժանացան: Կոնգրեսի աշխատանքները տևեցին մեկ ամիս՝ հունիսի 1-ից հուլիսի 1-ը: Հայ պատվիրակների բոլոր փորձերը մասնակցելու Կոնգրեսին մերժվեցին: Բեռլինի կոնգրեսում վերանայվեցին Սան-Ստեֆանոյի պայմանագրի համարյա բոլոր դրույթները, այդ թվում և Հայկական հարցին վերաբերող 16-րդ հոդվածը: Կոնգրեսում տնօրինում էին անգլիական

Տե՛ս նույն տեղում, էջ 61:

|

|

դիվանագետները և հենց նրանց թելադրանքով ընդունվեց բանաձևի 61-րդ հոդվածը: Վերլուծելով 61-րդ հոդվածի բովանդակությունը՝ Լեոն նշում է, որ կոնգրեսը որոշեց «հայաբնակ մարզերում» բարենորոգումները չպայմանավորել ռուսական զորքերի առկայությամբ, այլ, ընդհակառակը, դրանք անցկացնել այնտեղից ռուսական բանակի դուրս գալուց հետո: Փաստորեն հայկական բարենորոգումների իրագործման իրավական երաշխիքը՝ ռուսական բանակի ներկայությունը, փոխարինվում էր տերությունների՝ բարենորոգումներին վերահսկելու անորոշ երաշխավորությամբ: Բացի այդ 61-րդ հոդվածում Հայաստան անվանումը այլևս չէր հիշատակվում, այլ օգտագործվում էր «հայաբնակ մարզեր» անորոշ արտահայտությունը»31: Հայկական հարցի շահարկման դիմաց ամեն կերպ չեզոքացնելով Ռուսաստանին՝ Անգլիան խլեց նրանից հաղթության պտուղները վայելելու հնարավորությունը, առանձին պաշտպանողական դաշնագիր կնքեց Թուրքիայի հետ, նրանից ստացավ Կիպրոսն ու տնտեսական, առևտրական բազում առանձնաշնորհներ: Լեոն իր աշխատության մեջ բերում է այդ դաշնագրի ամբողջ տեքստը, քաղվածքներ Բեռլինի վեհաժողովի արձանագրւթյուններից, 1878թ. հուլիսի 21-ին Ներսես արքեպիսկոպոս պատրիարքի Կոստանդնուպոլսի հայոց ազգային ժողովում կարդացած ատենախոսությունը: Վերլուծելով Բեռլինի կոնգրեսի որոշման հետևանքները Հայկական հարցում Լեոն եզրակացնում է. «Մեծ տերությունները նպատակ էին հետապնդում բոլոր միջոցներով կանխել 1877-1878 թթ., ռուս-թուրքական պատերազմում ռուսական բանակների հաղթանակին համապատասխան Ռուսաստանի քաղաքական և դիվանագիտական վերընթացը»32: Լեոն վավերագրերի լեզվով և զորեղ տրամաբանությամբ ընթերցողի առջև բացում է աշխարհի վերաբաժանման, նոր գաղութների նվաճման համար գոյամարտի բռնված եվրոպական տերությունների հանցավոր դիվանագիտության խարդավանքները Հայկական հարցում33:

Տե'ս Սարուխանյան Ն., Լեոն և հայկական հարցը, Երևան, 1998, էջ 9:

Տես նույն տեղում:

Տե՛ս Սարուխանյան Ն., Լեոն և հայկական հարցը, Երևան, 1998, էջ 9:

|

|

Ժամանակի քննությանն են դիմացել Լեոյի այն մտքերը, թե մեծ տերությունների համար Հայկական հարցը սոսկ միջոց էր, պատրվակ Օսմանյան կայսրության գլխին մտրակ ճոճելու, նրա ներքին գործերին միջամտելու համար: Երկրորդ գլխում Լեոն ներկայացնում է Հայկական հարցի քննարկումները 1880-1895 թվականներին: 1880 թ. թուրքական կառավարությունը Հայաստանի դրությունը ուսումնասիրելու և բարենորոգումների ծրագիր կազմելու համար՝ այնտեղ ուղարկեց կոմիսարներ՝ ընդարձակ լիազորություններով: Կարինում կոմիսարներին ներկայացվեց Կ.Պոլսի հայոց պատրիարքությունում Ներսես Վարժապետյանի ու Մատթևոս արքեպիսկոպոս Իզմիրլյանի կողմից կազմած ծրագիրը, որը Լեոն բերում է իր աշխատության մեջ՝ այն համարելով նշանավոր երևույթ, ժողովրդական ձգտումների լավագույն արտահայտություն: Այստեղ էին նաև Կարինի ու Վան նահանգների բարենորոգումների ծրագրերը, որոնք վերաբերում էին վարչական ոլորտի, դատական, ոստիկանական և այլ բնագավառների բարենորոգումներին: Լեոն պարզաբանում է, որ 36 տարվա ընթացքում Բեռլինի վեհաժողովից հետո եվրոպական դիվանագիտությունը երեք անգամ է լուրջ քայլեր արել Հայոց հարցը գործնականում լուծելու համար: Առաջին անգամ Հայկական հարցը քննարկվեց 1880 թվին Անգլիայի նախաձեռնությամբ, բոլոր վեց մեծ տերությունների դեսպանների հավաքական գործակցությամբ: Պատմական այդ փաստի վերաբերյալ երեք փաստաթղթեր են ներկայացված աշխատությունում34: Չորրորդ գլուխը վերաբերում է 1895-1912 թվականներին: Լեոն գրում է, որ 1880 թ. դիվանագիտական գրագրություններից հետո Հայոց հարցը դադարում է եվրոպական պետությունների գործնական ձեռնարկումների առարկա դառնալուց և այս դրությունը շարունակվում է ամբողջ 15 տարի35: Այդ ընթացքում Հայկական հարցը Թուրքիայում ստանում է քաղաքական պայքարի բնույթ: Ըստ Լեոյի՝ թուրքական կառավարությունը, իր վաղեմի սովորության համաձայն, չի բավարարվում իր միջազգային պարտավորությունը ստանձնելով, այլ դիմում է բռնության միջոցներին՝

Տե՛ս նույն տեղում, էջ 110, 115, 124:

Տե՛ս նույն տեղում, էջ 127:

|

|

հայերի մեջ սկսված շարժումը արմատախիլ անելու համար»: Էրզրումում, Կ.Պոլսում սկսված ջարդերին հաջորդում են 1894թ. Սասունի արյունոտ դեպքերը, որոնք ստիպում են եվրոպական պետություններին երկրորդ անգամ ձեռնամուխ լինեն Հայկական հարցին: Անգլիայի, Ֆրանսիայի և Ռուսաստանի դեսպանները Կ.Պոլսում միասին մշակեցին բարենորոգումների ծրագիր հայերի համար Թուրքիայում փոքր ի շատե տանելի դրություն ստեղծելու համար: 1995թ. մայիսի 11-ին Կ. Պոլսի անգլիական, ռուսական և ֆրանսիական դեսպանները հայկական վեց նահանգներում (Կարին, Բիթլիս, Վան, Դիարբեքիր, Խարբերդ, Սեբաստիա) բարենորոգումների ծրագիր ներկայացրեցին Բ.Դռանը: 13 գլուխներից և 40 հոդվածներից բաղկացած բարենորոգումների վերոնշյալ ծրագիրը նախաձեռնում էր բարեփոխել նահանգների կառավարումը, բարելավել դատական գործը, հարկային համակարգը և այլն: Չնայած ծրագիրը խիստ սահմանափակ էր, բայց 61-րդ հոդվածի բովանդակության կիրառման առաջին փորձի իրագործելու դեպքում անշուշտ որոշ օրինականություն կմտցվեր Արևմտյան Հայաստանում և կչափավորեր կամայականությունը: Սակայն սուլթանը ձգձգում էր դրա իրականացմանն ուղղված գործնական քայլերի կատարումը՝ խոստանալով մյուս նահանգներում ևս կիրառել դրանք: Ամփոփելով այս գլխում Հայկական հարցի քննարկումները՝ նշանավոր պատմաբանը շեշտադրում է եվրոպական դիվանագիտության կատաղի պայքարը Հայկական հարցում մի կողմից Անգլիայի, որի ազդեցությունը այդ տարիներին գնալով մեծանում էր հայկական շրջանների վրա, մյուս կողմից՝ ռուս-ֆրանսիական ալյանսի միջև, որը փորձում էր զսպել Անգլիայի ակտիվությունը և իր հովանավորության տակ վերցնել Թուրքիան: Այս և հաջորդ՝ հինգերորդ գլխում՝ 1912-1914թթ., Հայկական հարցի քննարկումներում Լեոն խոսուն փաստերով բարձրացնում է վարագույրն այն խարդավանքների վրայից, որոնցով նույն այդ տերությունները 1894-1896 և 1915 թվականներին արևմտահայությանը ոչ միայն չպաշտպանեցին թուրքական բարբարոսությունից, այլև իրենք անմիջական մեղսակիցը դարձան հայկական ցեղասպանության իրականացմանը: Խոսելով 1908 թ. ամռանը |

|

Կ.Պոլսում երիտթուրքերի կազմակերպած հեղափոխության և դրա հետևանքների մասին՝ Լեոն ցավով արձանագրում է, որ «Սահմանադրությունը, պառլամենտը, ազատությունները համարյա ոչինչ փոփոխություններ չէին մտցրել հայ-թուրքական և հայքրդական հարաբերությունների մեջ: Ընդհակառակն, ավելի սուր կերպարանք էին ընդունում հայ-քրդական հարաբերությունները շնորհիվ այն հանգամանքի, որ քրդերը գրավել էին կոտորածների ժամանակ փախած հայերի հողերը և այժմ չէին ուզում վերադարձնել, իսկ թուրք կառավարությունը ոչ միայն միջոցներ չէր ձեռնարկում դրա դեմ, այլև խրախուսում էր քրդերին: Ադանայի ահռելի ջարդերը որոնց զոհ գնացին 20 հազարից ավելի հայեր, վկայում են, որ պանթուրքիզմը գործողության մեջ է, որ հայերի դրությունը Թուրքիայում նորից մնում է նույնը, նույնիսկ ավելի վատթար: Դա փաստում է, որ Հայոց հարցը դեռ լուծված չէ, և այն մնում է միջազգային հրատապ Հարց»36: Հինգերորդ գլխում հեղինակը ընդգծելով 1912-1913 թթ. Բալկանյան պատերազմի կարևորությունը Թուրքիայի դեմ պատերազմում Հայկական հարցի վերաբացման համար նշում է, որ «այս անգամ հաջողության մի գրավական կար, այն է, որ ռուսական քաղաքականությունը, 1880-ական թթ. սկզբից իր բռնած ուղղությունը թողնելով, այժմ շատ բարյացակամ վերաբերմունք էր ցույց տալիս դեպի հայոց հարցը, իր պետական շահերի տեսակետից անհրաժեշտ համարելով հարցը լուծել հայերին ցանկալի եղանակով»37: Այստեղ Լեոն մեջ է բերում ինչպես Կ.Պոլսի ռուսաց դեսպան Գիրսին, արտաքին գործերի մինիստր Սազոնովին» ներկայացրած գրությունը՝ հայկական հարցի վերաբացման մասին 1912թ. նոյեմբերի 26-ի թվագրումով, այնպես էլ թուրքական կառավարության ներկայացրած «Հայկական բարենորոգումների ծրագիրը», 1913թ. հունիսի 8-ին Կ.Պոլսի Ռուսաց կայսերական դեսպանատան առաջին թարգման Պ.Ա.Մանդելշտամի ներկայացրած «Նախագիծ - ծրագիրը Անատոլիայի մեջ մտցվող ռեֆորմների», 1914թ. հունվարի 26-ին ռուսաց հավատարմատարի և մեծ վեզիր Սայիդ-Համիլ փաշայի ստորագրած վավերագիրը՝ «Բնագիր հա36

Տե՛ս նույն տեղում, էջ 95:

Տե'ս նույն տեղում, էջ 96:

|

|

մաձայնություն» Հայաստանի ռեֆորմների մասին, «Հրահանգ ընդհանուր տեսուչների իշխանության և ձեռնահասության մասին»: Այս փաստաթղթերի վերլուծությամբ մեկ անգամ ևս Լեոն եզրակացնում է, որ Առաջին համաշխարհային պատերազմի պատճառով նորից ոտքի տակ տրորված է Հայաստանի բարեկարգման թույլ փորձերի ծրագիրը, սկսվում է նահատակված թուրքահայ ժողովրդի արյունոտ պատմության ամենասարսափելի երկունքը, երբ նորից ու նորից նրա գոյությունն անգամ սաստիկ վտանգված է»38: Այսպիսով, ընդհանրացնելով Հայկական հարցի մասին իր մտորումները՝ նշանավոր պատմաբանը կատարում է արժեքավոր շատ եզրակացություններ, որոնք կենսունակ են նաև մեր օրերի համար և ունեն արդիական հնչեղություն ու կարևորություն: Արժեքավոր այս աշխատության վերահրատարակումը մեծ նշանակություն է ստանում Հայոց ցեղասպանության 100-ամյակի նախաշեմին, Հայոց անկախ պետության պայմաններում և օգտակար կարող է լինել Հայոց դատի բոլոր պաշտպաններին պատմության դառը դասերով համոզվելու Թուրքիայի ոճրագործ քաղաքականության և արևմտաեվրոպական դիվանագիտության թողտվության կամ անտարբեր վերաբերմունքի նկատմամբ, որոնք ինչ-որ ձևով դարձան ցեղասպանության քաղաքականությունը խրախուսելու մեղսակիցներ: Հայ ժողովրդի ներկա սերունդը պարտավոր է Հայկական հարցի լուծման համար գործադրել բոլոր ջանքերը, դասեր քաղելով նման աշխատություններից, պայքարել այդ հարցի արդարացի լուծման համար: Աշխատությունը հրատարակվում է իր բնօրինակով՝ արևմտահայերենով, քանզի Լեոն «Հայկական հարցը» ներկայացնում է որպես «Թուրքահայոց դատ»՝ ժամանակի ոգուն համապատասխան: Այսպիսով՝ ընթերցողն արևմտահայերենով կծանոթանա դեռևս 1915 թվականին հրատարակված Հայկական հարցին՝ որպես Արևմտյան Հայաստանի ազատագրության հիմնախնդիր: պ.գ.դ. պրոֆեսոր Էդիկ Մինասյան

Տե'ս նույն տեղում, էջ 231:

|

|

ԼԷՕ

Հայոց Հարցի ìաւերադրերը

ԹԻՖԼԻՍ

ՏՊԱՐԱՆ Ն.ԱՂԱՆԵԱՆՑԻ, ՊՕԼԻՑ. 7

|

|

|

|

Ներկայ եւրոպական ահեղ պատերազմը, շնորհիւ այն հանգամանքի, որ նրա մէջ մասնակց մ է եւ Թիւրքիան իբրեւ Ռ սաստանի, Ֆրանսիայի եւ Անգլիայի թշնաﬕ, նորից օր այ հրատապ հարց է դարձրել Թիւրքաց Հայաստանի բախտը: Նորից այդ բազմաչարչար երկիրը ﬕացրել է աշխարհի բոլոր կողﬔր մ ցր ած հայ թիւնը, որ անհամբեր սպաս մ է թէ այսօր-վաղը ինչ լ ծ մ կը ստանայ հայոց արիւնոտ հարցը: Պատմական այս ﬔծ օրերին ﬔնք գալիս ենք հայ ժողովրդին նիւթ տալ թէ ինչպէս պիտի նա ըմբռնէ թիւրքահայ դատը եւ թէ ինչ հնարաւոր ղղ թեամբ կարող է եւ պիտի ընթանայ հայոց հարցի լ ծ մը: Այդ նիւթը պար նակ մ է իր մէջ անցեալի պատմ թիւնը: Մենք սակայն չենք տալիս այստեղ հայոց հարցի ամբողջական պատմ թիւնը: Մեր նպատակն աւելի հաﬔստ է. - ﬕ տեղ հաւաքել թիւրքահայոց հարցին վերաբերեալ դիւանագիտական վաւերագրերը, որոնք ա՛յնքան կարեւոր են այդ ﬕջազգային հարցը ս ﬓասիրել համար: Բայց այդ վարերագրերը պատշաճաւոր շրջանակների մէջ դնել համար ﬔնք դրինք եւ ﬕ Ներած թիւն ﬕ Յաւել ած: Առաջինի մէջ ամփոփ ած է համառօտ ﬕ տես թիւն, որ ցոյց է տալիս թէ ﬕնչեւ 2|2 դարը ինչ դր թեան մէջ է եղել առհասարակ հայկական հարցը եւ թէ հայ գործիչները ինչ հայեացքներ են նեցել իրանց հայրենիքի քաղաքական կազմակերպման մասին: Այստեղ ﬔնք տալիս ենք պատմական, հնար եղածին չափ ամփոփ, վաւերագրեր: Իսկ յաւել ածի մէջ ընթերցողը կը գտնէ ամփոփ տեղեկ թիւններ թէ ինչպէս եւ ինչ հիմ նքներով են լ ծ ել Թիւրքիայի հպատակ ﬕւս ազգ թիւննեի հարցերը: Եւրոպական դիւանագիտ թիւնն աշխատել է թիւրքահպատակ ազգերի վիճակը բարելաւել բարենորոգ ﬓերի (րէֆորﬓերի) ﬕջոցով: Մենք դրել ենք եւ այդ բարենորոգ ﬓերի համառօտ բովանդակ թիւնը: Այսպիսով ընթերցողի առջեւ պարզւ մ է թէ ընդհանրապէս ազատագրական ինչ ձեւեր մշակեց եւրոպական դիւանագէտների ﬕտքը մօտ ﬕ դարի ընթացք մ՝ Թիւրքիայ մ ապրող ազգերի ճակատագիրը արդար թեամբ կարգադրել համար: Ի վերջոյ յայտարար մ ենք որ ﬔնք, հակառակ ﬔր ցանկ թեան, չը կարողացանք մըտցնել այս ժողոված ի մէջ հայոց հարցին վերաբերեալ բոլոր վաւերագրերը: ԼԷՕ 1915, մայիս. |

|

ՆԵՐԱԾ ԹԻՒՆ Հայոց հարցը նոյնքան հին է, որքան ինքը հայ ազգը: Քրիստոսից 6 դար առաջ էր, որ հայ ազգը դ րս եկաւ խաւարի անյայտ թիւնից պատմ թեան լ սաւոր ասպարէզը և հէնց այդ առաջին քայլերի հետ նա անյայտ թեան մ թից իր հետ լոյս է բեր մ իր ազգային գոյ թիւնը պահպանել ﬔծ հոգսը: Իսկ հայոց հարցը, ինչպէս գիտէք աﬔնքդ, հայ ժողովրդի ազգային գոյ թեան հարցն է: Այսպիսով հայոց հարցի պատմ թիւնը հայ ազգի պատմ թիւնն է սկզբից ﬕնչև ﬔր օրերը: Հայոց պատմ թիւնը 25 դարերի ընթացք մ ﬕ քանի ﬔծ կերպարանափոխ թիւններ է ներկայացրել: Այսպէս է և հայոց հարցը, որ նեցել է ﬕ քանի ﬔծ շրջաններ: Այն շրջանը, որի մէջ հայոց հարցը գտնւ մ է և այսօր, ﬔնք ան ան մ ենք Միջին-Ասիական: Տասնևմէկերորդ դարը համաշխարհային պատմ թեան մէջ հռչակ ած է երկ ﬔծ շարժ ﬓերով: Արևելքից դէպի Արևմ տք շարժւ մ են սելջ կեան թիւրքերը, ն աճելով Պարսկաստանը, Հայաստանը, Սիրիան, Պալեստինը: Դա մահﬔդական թեան հզօր առաջընթաց թիւնն էր, որի ժամանակ խորտակ եցին հայկական անկախ թիւնները Վասպ րական մ, Շիրակ մ և Վանանդ մ: Այդ ահեղ շարժ ﬕց դրդ ած՝ ոտքի է կանգն մ Արևմտեան Եւրոպան, իբրև քրիստոնեայ աշխարհ, որ շարժւ մ է դէպի Արևելք, սելջ կեան արշաւանքների դէմ, քրիստոնէ թեան գործը ազատել համար: Այդ գործի մարﬓաց մը Քրիստոսի գերեզմանն էր, որի ազատ թեան համար էլ կազմակերպւ մ են խաչակրաց արշաւանքները: Կորցնելով իրանց ազգային անկախ թիւնը, ընկնելով սելջ կների տիրապետ թեան տակ, հայերը չը կորցրին իրանց յոյսը, որ ﬕ ժամանակ իրանց հայրենիքը պիտի ազատ ի և դարձեալ դառնայ իրանց անկախ թեան որրան: Մի փոքրիկ թոյլ ազգ, իհարկէ, չէր կարող իր այդ ազատ թեան յոյսերը ամբողջովին իր ձեռքով իրականացնել: Ի՞նչ կարող էին անել նրա սեփական ոյժերը, երբ նոյն իսկ Բիւզանդական կայսր թիւնը ահեղ հար ածներ էր ստան մ սելջ կեան գոռ բաղխ ﬓերից: Խաչակրաց արշա|

|

ւանքները յ սադր մ էին ամբողջ քրիստոնեայ Արևելքը: Եւ ահա հայերի մէջ նորից վերակենդանան մ է հին յոյսը քրիստոնեայ Արևմ տքի հզօր աջակց թեան և պաշտպան թեան վրայ: Մեր գրական թիւնը պահպանել է իր մէջ հայոց ազգային յոյսերի ﬕ շատ հետաքրքրական յիշատակարան: Դա Մեսրոպ երէցի ան նով ﬔզ հասած երկասիր թիւնն է, որ պատմ մ է Ներսէս Մեծի կեանքը: Այդտեղ կայ ﬕ գլ խ, որ տալիս է չորրորդ դարի այդ բազմահռչակ հայ հոգևորականի գ շակ թիւնը Հայաստանի ապագայի մասին: Հայերը, ըստ այդ գ շակ թեան, պիտի կորցնեն իրանց ազատ թիւնը և ենթարկ են Արևելքից եկած ﬕ դաժան և անողորմ ազգի լ ծին: Բայց վերջը Արևմ տքից պիտի գան քաջարի հռովմայեցիները կամ ֆրանկները, որոնք պիտի ազատեն Եր սաղէմը և վերականգնեն հայկական անկախ թիւնը: Մեսրոպ երէցը, որ պատմ մ է այս գ շակ թեան մանրամասն թիւնները, ապր մ էր տասներորդ դար մ, երբ դեռ կանգ ն էր Բագրատ նեաց թագաւոր թիւնը: Սակայն գ շակ թեան մանրամասն թիւնները ոչ ﬕ կասկած չեն թողն մ, որ նրանք ներկայացն մ են խաչակրաց արշաւանքների ժամանակները, այսինքն 2| դարից յետոյ սկս ող դէպքերը: Կասկած չը կայ, րեﬓ, որ այդ գ շակ թիւնը յետոյ է աւելացրած Մեսրոպի գործին և պարզ ի պարզոյ արտայայտ թիւն է այն ակնկալ թիւնների, որ հայ ժողով րդը փայփայ մ էր իր մէջ իր անկախ թիւնը բ ն Հայաստան մ կորցնել ց յետոյ: Եւ նա սխալ ած չէր իր այդ ակնկալ թիւնների մէջ: Խաչակիրների օգն թեամբ հայերը վերականգնեցին իրանց կորցրած անկախ թիւնը եթէ ոչ բ ն Հայաստան մ, գոնէ Կիլիկիայ մ, Միջերկրական ծովի ափին: Այդ անկախ թիւնն էլ, սակայն, վերջ ի վերջոյ խորտակ եց մահﬔդական թեան և քրիստոնէ թեան բաղխ ﬓերի մէջ: Իսկ բ ն Հայաստանը, որ ﬕանգամայն ենթարկ ած էր ն աճողների կամքին, դժբախտ թիւն նեցաւ ընդ նել մոնղոլներին, Լէնկթիմ րի և րիշ, պակաս հռչակ ած, բայց ոչ ն ազ անգ թ ն աճողներին, որոնք ոչնչացրին հայ ազգի ﬔծ մասը: Այս զարհ րելի աղէտների մէջ, որոնք դարեր տևեցին, հայ ազգը չը կորցրեց իր վաղեﬕ յոյսը և շար նակեց ապրել նրա մէջ այն ն իրական ակնկալ թիւնը թէ պիտի գան արևմտեան ֆրանկ |

|

ազգերը և ազատեն քրիստոնեաներին: Բայց քրիստոնեայ Արևելքին վիճակւ մ էր աղէտ աղէտի ետևից: Աﬔնից ահաւորը, որ ցնցեց Արևելքն էլ, Արևմ տքն էլ, այն էր, որ տեղի նեցաւ 1453 թ ականին, երբ Կ. Պօլիսն ընկաւ օսմանեան թիւրքերի ձեռքը: Այս ժամանակից հայ ազգին և նրա հետ Ասիայ մ տանջ ող ﬕւս քրիստոնեայ ազգերին վիճակակից են դառն մ և Բալկանեան թերակղզ մ ապրող քրիստոնեաները, յոյները, սերբերը, բոլգարները և այլ սլաւոնական ցեղերը: Կ. Պօլսի առ մը նորից վերարծարծ մ է հայերի մէջ յոյսը քրիստոնեայ ֆրանկների ազատարար արշաւանքի վրայ: Այս ակնկալ թիւնը արտայայտ ած է այն ողբերի մէջ, որ հայերը յօրինեցին Կ. Պօլսի անկման վրայ1: Եւ ﬕևնոյն այդ յոյսը ինքնաբերաբար տարածւ մ էր և յոյների սլաւոնների մէջ: Սկսւ մ են այս քրիստոնեայ ազգերի ջանքերը մահﬔդական լ ծից ազատ ել համար: Եւ ﬔնք տեսն մ ենք որ գործող թեան եղանակը ﬕևնոյն է աﬔն տեղ: Հայերը թէև շատ հեռ են յ նական և սլաւոնական երկիրներից, թէև ոչինչ կապ չ նին նրանց հետ, բայց նրանց ընդգրկած գաղափարներն տակտիկան ﬕևնոյն կերպարանքն նին, ինչ Բալկանեան թերակղզ մ: Այսպէս, նախ լին մ են դիմ ﬓեր Եւրոպային: 2V| դարի կէս մ յոյները յան ն իրանց հին քաղաքակրթ թեան, յան ն հելլենական թեան խնդր մ էին Եւրոպայի օգն թիւնը թիւրքական լ ծից ազատ ել համար: Համարեա ﬕաժամանակ հայոց կաթողիկոսներն էին դիմ մ նոյն Եւրոպային, աղերսելով հայերի ազատ թեան մասին յան ն քրիստոնէ թեան: 2V|| դարի երկրորդ կէս մ կարծես սկս մ էր իրականանալ Արևելքի ակնկալած ֆրանկների ազատագրական արշաւանքը: Ֆրանսիական Լ դովիկոս 2|V թագաւորը ծրագրել էր Թիւրքիայի ն աճ մը և Արևելքի ամբողջ քրիստոնէ թեան ազատ թիւնը իր հզօր իշխան թեան տակ: Ֆրանսիական գործակալները, գլխաւորապէս հոգևորականներ, եռանդով տարած մ էին այդ ﬕտքը Արևելք մ2: Քրիստոնէ թիւնը լց եց ﬔծաﬔծ յոյսերով:

Օր. Աբրահամ Անկիւրացին («Պատմ թիւն Հայերէն Նոր Դպր թեան», Վենետիկ, 1878, եր. 169:)

Լ. Օոճք6յոօո - «Սո Քոօյ6է ԷոճոօճiՏ d6 Շօոզսêէ6 d6 |'Էոքiո6 Oէէօոճո ճս 2V| 6է 2V||

|

|

Հայաստան մ գործող ֆրանսիացի հոգևորականներից մէկը գր մ էր թէ ազատ ել տենչանքը շատ ﬔծ է հայ ժողովրդի մէջ, թէ նա դեռ խորապէս հաւատ մ է որ պիտի կատար ի Ներսէս Մեծի գ շակ թիւնը3: Սակայն ֆրանսիական ազատարար արշաւանքը տեղի չ նեցաւ: Եւ Լ դովիկոսի տարածած պրոպագանդան ﬕայն օգ տն նեցաւ որ Բալկանեան թերակղզ մ կազմակերպ եցին ազատագրական շարժ ﬓեր, որոնք ներկայացն մ էին այսպիսի ﬕ ծրագիր. իրանք, ընկճ ած ժողով րդները կազմակերպ մ են զին որական ոյժ, ազատագրական կռիւներ են սկս մ տիրողների դէմ, իսկ քրիստոնեայ պետ թիւններից մէկն մէկը իր հովանաւոր թեան տակն է առն մ այդ շարժ մը, օգնական զօրք է ղարկ մ, որ ﬕացն մ է իր գործող թիւնները ապստամբ ած քրիստոնեաների հետ, ղեկավար մ է պատերազմական գործող թիւնները: Ֆրանսիական ազատարար ծրագրին հայերին էլ հաղորդակից են ան մ Լ դովիկոս 2|V-ի գործակալները4: Այստեղից ծն նդ է առն մ այն ﬔծ շարժ մը, որի սկզբ մ կանգնած են Իսրայէլ օրին և Յակոբ կաթողիկոսը:Սկզբ մ Հայաստանից պատգմաւոր թիւն է գն մ խնդրել , որ քրիստոնէ թեան ան նով ազատ ի հայ թիւնը: Եւ երբ այդ բանը չէ աջողւ մ, Իսրայէլ Օրին Հայաստան է վերադառն մ, բերելով իր հետ ﬕ ծրագիր, որ նման էր Բալկանեան ազգերի ընդգրկած ծրագրին: Առաջին անգաﬓ է որ ﬔր աչքի առջև հանդէս է գալիս գրաւոր փաստերով հար ստ և պարզ լայն գծագր ած ﬕ քաղաքական ծրագիր, որ հայ ժողովրդի կողﬕց առաջադրւ մ էր իբրև իր հայրենի երկրի ճակատագիրը տնօրինել ﬕ տենչանք: Այս ծրագրի հիմքը կազմ մ էին հայ ժողովրդի վաղեﬕ ն իրական ակնկալ թիւնները - արևմտեան քրիստոնէ թեան օգն թիւն և նրա ﬕջոցով՝ Հայաաստանի անկախ թեան վերականգն մ: Այս նպատակին հասնել համար հայ երկիրը լար մ է իր ամբողջ ռազմական կարող թիւնը, իր վրայ է վերցն մ ազատարար Տi6օ|6Տ» («Ջ6vս6 d6 Օ6ս» Mօոd6Տ», ՔճոiՏ, 1876 |iv. dս 1 Nօv., ք. 122-147.

Miօհ6| Է6Եvո6 - «Լ'Էէճէ Քո6Տ6ոէ d6 |ճ 1սոզսi6», ՔճոiՏ 1675 ք. 407.

4 Ք. Օս MճոՏ - «ԷՏէՏէ d6 |ճ Ք6ոՏ6 6ո 1660». ՔճոiՏ, 1890, ք. 302.

|

|

պատերազﬕ ծանր թեան ﬔծ մասը, բայց պատերազմ սկս մ է այն ժամանակ, երբ նրա սահմաններին մօտեն մ է քրիստոնեայ պետ թեան ղարկած զօրքը: Ազատարար պատերազﬕ վերջնական նպատակն է հաստատել անկախ թիւն հայ աշխարհի սահմաններ մ: Հարց չէ թէ ով կը լինի այդ անկախ թեան գլ խը: Հայերը աﬔնայն յօժար թեամբ տալիս էին իրանց իշխան թեան թագը հէնց այն պետ թիւններին, որոնք յանձն կառնէին իրանց զօրքերով ազատել Հայաստանը5: Օրիի ծրագիրը վերաբերւ մ էր Հայաստանի այն մասին ﬕայն, որ գտնւ մ էր պարսից տիրապետ թեան տակ: Հայոց հարցի այս մասնակի լ ծ մը պէտք էր ընդ նել իբրև ﬕակ հնարաւորը այն ժամանակ այ պայմանների մէջ: Բայց թիւրքահայերը ﬕանգամայն անմասնակից չէին ﬓ մ ազատագրական շարժման. նրանք զի որական ոյժ էին հան մ պարսկահայերի հետ ﬕասին գործել համար. նրանց հար ստները ﬕացն մ էին իրանց խոշոր ն իրաբեր թիւնները պարսկահայերի տ ած գ մարներին: Օրիի այս ծրագիրը օդային չէր: Պետրոս Մեծը ընդ նեց այդ պայմանները, և սրա հետևանքով իրագործ եց այդ ծրագրի աﬔնադժ ար մասն էլ, այն է հայ զին որ թիւնը, որ կազմակերպ եց Ղարաբաղի լեռնաշխարհ մ աﬔնակարճ ﬕջոց մ: Թէև Պետրոս Մեծը չը կատարեց իր ժամադրած խոստ մը և նոյն իսկ դաշնադր թիւն կնքեց թիւրքերի հետ ի ﬖաս Վրաստանի և Հայաստանի, բայց հայ զին որ թիւնը իրագործեց և Օրիի ծրագրի այն մասը, որ հայկական անկախ թիւնն էր նախատես մ: Դաւիթ-բէկը Սիւնիք մ կատարեալ անկախ թիւն ստեղծեց՝ նոյն իսկ դրամ կտրել իրաւ նքով6: Սակայն սա եղաւ ﬕ մասնակի երևոյթ. և երբ Պարսկաստան մ ժեղացաւ կենտրոնական իշխան թիւնը, Ղարաբաղի և Սիւնիքի ազատագրական շարժ մները դատապարտ եցին մոռաց թեան: 2V||| դարի երկրորդ կէս մ դարձեալ արծածւ մ է հայ հայրենիքի ազատագր թեան հարցը: Այս անգամ գործիչն է ﬕ հնդկաստանցի հայ, Յովսէփ Էﬕնը: Նրա ծրագիրը ﬕայն

Г. Эзовъ - «Сношенiя Петра Великаго съ Армянскимъ народомъ», СПБ. 1898, с. 28-44.

Հ. Մ. Չամչեան - «Պատմ թիւն Հայոց», Հատ. Գ. Վենետիկ, 1786, եր. 797:

|

|

Պարսկական Հայաստանին չէր վերաբեր մ: Անձամբ շրջելով Թիւրքաց Հայաստանի շատ տեղերը, նա արծարծ մ էր հայրենիքի ազատ թեան գաղափարը, հասկացն մ էր աﬔնքին որ այդ գործը կատարել կարելի է ﬕայն ապստամբական շարժ ﬓերով: Այդ քարոզ թիւնը գտն մ է համակր թիւն և Մ շի ս. Կարապետի վանքը դառն մ է ծրագր ած կերպով գործող թիւններ պատրաստել ﬕ կենտրոնավայր: Մն մ էր դարձեալ այն հարցը թէ պետ թիւններից ո՞րը կարող կը լինի Հայաստանի ապստամբական շարժման գլ խն անցնել: Էﬕնը դիմ մ է ռ սաց արք նիքին, բայց այստեղ մոռաց ած էին Պետրոս Մեծի քաղաքական ծրագիրները և Էﬕնը հասկան մ է որ պէտք է որոնել ﬕ րիշ օժանդակիչ պետ թիւն: Այդ պետ թիւնը, նրա կարծիքով, կարող էր լինել Վրաստանը, ր այդ ﬕջոցին թագաւոր մ էր իր քաջարի գործող թիւններով ան ն վաստակած Հերակլը: Ենթադրւ մ էր որ Հերակլը կանցնի հայ զինւ որ թեան գլ խը և կը ն աճէ Հայաստանի երկ բաժիններն էլ, պարսկականը և թիւրքականը: Այս ղղ թեամբ էլ Էﬕնը բանակց թիւններ էր վար մ Հերակլի հետ Թիֆլիս մ7: Այսպիսով, ﬔնք տեսն մ ենք որ նորից փորձ է լին մ կենդանացնել Իսրայէլ Օրիի ծրագիրը: Սակայն այդ ﬕջոցին Էջﬕածն մ կաթողիկոսն էր Սիմէօն Երևանցին, որ զ մ էր հայերի ազատ թիւնը, բայց ﬕ հզօր պետ թեան ձեռքով, առանց հայերի գործօն մասնակց թեան. Էﬕնի ապստամբական ծրագրին նա հակառակ եց իր ոգ ամբողջ կարող թեամբ: Բայց Էﬕնի քաղաքական ծրագիրը ﬕանգաﬕց չը թաղ եց, երբ նա, չը գտնելով ոչ ﬕ տեղ օգն թիւն, վերադարձաւ Հնդկաստան: Այդտեղ այդ ծրագիրը յայտնի է դառն մ հայ վաճառական Շահաﬕրեանի նեղ շրջան մ և հիմք է լին մ որ Հայաստանի ազատագր թեան գաղափարը ստանայ գրական կերպարանք: Շահաﬕրեանի ընտանիք մ ս ցչի պաշտօն էր վար մ ﬕ ղարաբաղցի հայ, Մովսէս Բաղրաﬔան ան նով: Շահաﬕրեանը բաց է ան մ տպարան, իսկ Բաղրաﬔանը, Շահաﬕրեանի աջակց թեամբ, կազմ մ է երկ գիրք, որոնք առաջին անգամ հանդէս են բեր մ հայ քաղաքական ﬕտքը: Այդ գրքերից մէկը,

Տ. իմ յօդ ածները «Հայոց Գրական թիւն 2V||| դար մ»: («Մ րճ» ամսագիր 1903 թ. N 11 և 12):

|

|

որ կոչւ մ էր «Նոր Տետրակ, որ կոչի Յորդորակ», լոյս տեսաւ Մադրաս մ 1772 թ ին: Նրա մէջ Բաղրաﬔանը կրկն մ էր այն քարոզ թիւնները, որ արել էր Յովսէփ Էﬕնը Հայաստանի զանազան կողﬔր մ: Յանդիմանելով հայերի անշարժ թիւնը, ծ լ թիւնը, տգիտ թիւնը, նա հայ ազգի երեսին էր տալիս նրա ստրկ թիւնը և ապաց ցան մ էր որ նա ինքն է իր դժբախտ թեան պատճառը, որ ազատ թիւն գտնելն էլ դարձեալ նրա ձեռքին է, ﬓ մ է դրա համար շարժ ել, զգալ, գործել: Ազատագր թիւնը կատարւ մ էր, ճիշտ ինչպէս Էﬕնն էր կարծ մ, Հերակլ թագաւորի ﬕջոցով: Բայց հնդկաստանցի գրողը բաւական չէր համար մ այդքանը: Ի՞նչ տեսակ կազմակերպ թիւն պիտի ստանար ազատ ած Հայաստանը: Այս հարցին նա ն իր մ էր ամբողջ ﬕ ﬔծ հատոր, որ կր մ էր «Որոգայթ Փառաց» տարօրինակ ան նը և որ լոյս տեսաւ Շահաﬕրեանի տպարանից հետևեալ տարին, 1773-ին: Սա արդէն ընթերցան թեան գիրք չէր, այլ յատ կ նպատակով էր տպ ած շատ սահմանափակ թ ով: Շահաﬕրեանը այդ օրինակներից ղարկեց Հերակլ թագաւորին: Սիմէօն կաթողիկոսին, Ղարաբաղի մէլիքներին և այլ այնպիսի մարդկանց, որոնք կարող էին ազդեց թիւն նենալ գրքի մէջ դր ած ծրագիրն իրագործել համար: Այդ հատորը պար նակ մ էր իր մէջ օրէնքներ ազատ ած Հայաստանի համար, օրէնքներ, որոնք կր մ էին իրանց մէջ 2V||| դարի աﬔնառաջադէմ հոսանքների ազդեց թեան խոր հետքերը: Ազատ ած Հայաստանը, ըստ այդ օրէնքների, ոչ ﬕայն անկախ է ﬕանգամայն, այլ և ստան մ է սահմանադրականհանրապետական կառավար թիւն: Գործադիր իշխան թեան գլ խն է ﬕայն որ կարող է լինել ﬕանգամ ընտր ած և այն հետև ոչ ﬕայն անփոփոխ. այլ և ժառանգական: Այդ իշխան թիւնը յանձնւ մ էր Հերակլ թագաւորին, որ Հայաստանի վրայ իրաւ նք նէր նախ և առաջ իբրև Բագրատ նեաց ցեղի ներկայաց ցիչ և երկրորդ՝ իբրև ﬕ զին որական գործիչ, որի ձեռքով իրագործ ել էր Հայաստանի ազատ թիւնը: Պետական կազմակերպ թիւնը խիստ ազգայնական գոյն նի. խղճի և անձնաւոր թեան կատարեալ ազատ թիւն է, բայց իւրաքանչիւր մարդ, որ ապր մ է Հայաստան մ, պիտի իրան պատիւ համարէ հայ կոչ ելը և պիտի սովորէ հայերէն: Բոլոր |

|

պետական և հասարակական պաշտօնները տրւ մ են ﬕﬕայն լ սաւորչական-ազգային եկեղեց ն պատկանող հայերին, թէև ﬕւս կրօնները ազատ թիւն են վայել մ: Կառավարչական ամբողջ ﬔքենան հիﬓ ած է ընտրողական սկզբ նքի վրայ: Ձայնատւ թեան իրաւ նքը չէ սահմանափակ ած, ընդհան ր է: Սահմանւ մ է պատգամաւորների, կամ ինչպէս աս ած է «Որոգայթի» մէջ, փոխանորդների օրէնսդիր ժողով: Պատգամաւորները ընտրւ մ են երեք տարով և զրկ ած չեն վերընտր ել իրաւ նքից: Ամբողջ պաշտօնէ թիւնը ընտրւ մ է պատգամաւորներից, երեք տար ց յետոյ պաշտօնեաները փոխւ մ են, եթէ չեն վերընտրւ մ իբրև պատգամաւոր: Գործադիր իշխան թեան գլ խը (հանրապետ թեան նախագահ այժﬔան խօսքերով) կոչւ մ է նախարար: Միւս պաշտօնէ թիւնները (ﬕնիստր թիւն) են. լրտեսապետ թիւն, զինապետ թիւն, վառօդապետ թիւն, կառապետ թիւն, վրանապետ թիւն, կերակրապետ թիւն, գանձնապետ թիւն, երկրաչափ թիւն, պետ տկարների և աղքատների: Առաջին հինգ հիﬓարկ թիւնները զին որական էին. կերակրապետ թիւնը ﬕ տեսակի երկրագործական ﬕնիստր թիւն էր, գանձնապետ թիւնը-ֆինանսների: Ընտրովի պաշտօնեաներ աﬔն տեղ են՝ թէ՛ զօրքի, թէ՛ քաղաքացիական վարչ թեան և թէ՛ դատարանի մէջ: Կայ և ﬕ պատ աւոր պաշտօն, որ կոչ ած է «Հայր Հայաստանեայց». սա ընտրւ մ է երեք օր այ ժամանակով և պաշտօն նի երդ եցնել բոլոր պաշտօնեաներին: Ժողովրդապետ թեան աﬔնագլխաւոր սկզբւնքը-պաշտօնեաների պատասխանատւ թիւնը ազգի առաջչէր մոռաց ած օրէնսդր թեան մէջ, պաշտօնը չէր արգել մ որ զանցառ կամ կաշառակեր պաշտօնեան, սկսած նախարարից, դատի ենթարկ ի և հրաժարեց ի իր տեղից: Նախարարի պաշտօնի հետ կապ ած են հետևեալ պարտաւոր թիւններն իրաւ նքները. խստ թեամբ պահպանել օրէնքները, լինել հայ ազգի ներկայաց ցիչ և բերան, վարել արտաքին քաղաքական թիւնը՝ պատերազմ հրատարակել և հաշտ թիւն կնքել իրաւ նքով: Նախարարը զօրքերի ծայրագոյն հրամանատարն է, իրաւ նք նի ներ մ շնորհել մահապարտներին, բայց տարին եօթն անգաﬕց ոչ աւել: Պետ թեան գլխաւոր նեց կը զօրքն է: Բանակը 90 հազա|

|

րից է, ձիաւոր և հետևակ: Դրօշակների գոյներով բանակը բաժանւ մ է երեք սպարապետ թեան-կարﬕր, կապոյտ և դեղին: Սպարաապետ թիւնն էլ ընտրովի է: Առաջին անգաﬕց զարմանալի է թւ մ որ հրամանատարներ ընտրողը զօրքը չէ, այլ պատգամաւորների ժողովը: Բայց պէտք է իմանալ որ հնդկահայ օրէնսդիրների դրած կարգն այն էր, որ զին որ թիւնը առանձին կաստա չէ, իւրաքանչիւր հայ զին որ է, 12 տարեկան հասակից պիտի զինավարժ թիւն և զին որական ծառայ թիւն սովորէ: Գործող բանակի մէջ երիտասարդները մտն մ են ընդհան ր զին որագր թեան կանոնով-վիճակահան թեամբ. 100-ից 5-ը զին որ պիտի գնան վիճակով և ծառայեն զօրքի մէջ 7 տարի: Պետական եկամ տները գոյան մ են հարկերից և տ րքերից: Գլխահարկ չը կայ, որովհետև նա ստրկ թեան նշան է, իսկ Հայաստանի իւրաքանչիւր բնակիչ ﬕանգամայն ազատ մարդ է: Ազգաբնակ թիւնը հարկ է տալիս իր կերած կերակրից, հագած զգեստից և գործ ածած աղից: Այստեղ ﬔնք տեսն մ ենք հարկային ծանր թիւնը աւելի նևորների վրայ դնել ձգտ մը. թէև կեանքի աﬔնաանհրաժեշտ պիտոյքները հարկի ենթարկելը զգալի ծանր թիւն է աղքատ ազգաբնակ թեան համար, բայց կայ և այն հանգամանքը, որ նևոր դասակարգը, իբրև աւելի շատ սպառող, շատ էլ հարկ էր տալիս: Նոյն սկզբ նքին էր ձգտ մ և կողﬓակի հարկերի սիստեմը, որ համարեա ﬕայն շքեղ թեան, արդ զարդի առարկաների վրայ է ծանրացած: Հոգևորական թեան պատ աւոր տեղ էր յատկացւ մ հայկական հանրապետ թեան մէջ: Պատգամաւորների ժողով մ նախարարից յետոյ առաջին տեղը պատկան մ էր կաթողիկոսի ներկայաց ցիչ եպիսկոպոսին, որ, ինչպէս և նախարարը, երկ ձայն նի: Բայց և այդպէս, եկեղեցին բաժան ած է պետ թիւնից, ո՛չ պետ թիւնը պիտի խառն ի հոգևորական թեան գործերի մէջ, ոչ հոգևորական թիւնը՝ պետ թեան գործերի մէջ: Այսքանն էլ բաւական է՝ այդ կանոնադր թեան մասին ﬕ հասկացող թիւն կազﬔլ համար: Թէև նա առանձին ընդ նել թիւն չը գտաւ ազգի մէջ, ընդհակառակն՝ գրգռեց Սիմէօն կաթողիոսի բարկ թիւնը, թէև նա աւելի ﬕ տօպիա էր՝ եւրոպական ձևերի վրայ կարակատած, բայց և այնպէս, վերին աստիճանի հետաքրքրական է իբրև հայ մարդկանց իդէալ, իբրև գաղափար՝ |

|

հայրենի երկիրը ազատել և բարեկարգել մասին: Նա ﬔզ ցոյց է տալիս թէ որքան ﬔծ և վեհ հասկացող թիւն էր կազմւ մ ﬔր մէջ հայրենիքի վերաբերմամբ: Նա ներկայացն մ էր խիզախ, որոնող և պահանջող ﬕտքը, որ ազատ ելով կրօնական կապանքներից, սաւառն մ էր քաղաքական լայն հորիզոնների վրայ: Այս քաղաքական գրական թիւնը լոյս էր տալիս ժամանակին, երբ նորից սկս ել էր արծարծ ել հայոց հարցը: Եկատերինա ||-ի և Յովսէփ արքեպիսկոպոս Արղ թեանի ժամանակներն էին: Եւ հանրապետական Հայաստանի կանոնադր թիւնից հազիւ ﬕ 6 տարի անցած, 1779-ի ձﬔռը Պետոգրադ մ վերին աստիճանի կարևոր բանակց թիւններ սկս եցին Հայաստանի ազատ թեան մասին: Հայ ազգի դատը ներկայացն մ էին Արղ թեան արքեպիսկոպոսը և Յովհաննէս Լազարեանը, իր փայլ ն դիրքով, իր հարստ թիւնով և խելքով աչքի ընկնող այն հայրենասէր հայը, որ Լազարեան ճեմարանի հիﬓադիրը դարձաւ: Ռ սների կողﬕց, իշխան Պօտեմկինի յանձնարար թեամբ բանակց մ էր հռչակաւոր զօրավար Ս վորովը: Ահա ինչպէս էին ձևակերպ մ հայերը իրանց հայրենիքի կազմակերպ մը. «Հայաստանը ﬕ քանի դար է, ինչ զրկ ել է իր թագաւորից և առանձին կառավար թիւնից, շատ տեղերի տիրել են թիւրքերը և պարսիկները, իսկ ﬕ փոքրիկ մասը, այսինքն Ղարաբաղը, այժմ էլ ﬓ մ է անկախ թեան մէջ: Բայց եթէ ազգից ﬕ որ և է գլխաւոր դ րս գայ, շատ հեշտ ﬕջոցով կարող է Հայաստանը նորից վերականգնել և ﬕ կարճ ﬕջոց մ տեղի կ նենայ ժողովրդի ﬕ ոչ փոքր հոսանք դէպի Հայաստան: Բնական ամ ր տեղերը բաւական լաւ ﬕջոց կարող են դառնալ ինքնապաշտպան թեան համար, հողի յատկ թիւնը և կլիման, առանց որ և է պակաս թեան, կարող են տալ բոլոր հարկաւոր մթերքները, նոյն իսկ սեփական վառօդ, երկաթ և արճիճ էլ կարող են ստանալ: Ղարաբաղի մէլիքները թէև ոչ ոքից կախ մ չ նին, բայց իրանց անﬕաբան թեամբ պատճառ են դարձել, որ իրանց ոյժերը ջլատ են: Բացի դրանից, այդ հայ տիրողների տգիտ թիւնը բոլորովին անպէտք է դարձն մ նրանց՝ թէ իրանց և թէ ամբողջ ազգի համար: Միւս տեղերի հայերը, լինելով պարսիկ խաների իշխան թեան տակ, հարստահար ած են և նրանց ﬔծ մասը փախել է Թիւրքիա: |

|

«Եթէ ժողովրդի ընտր թեամբ կամ բարձրագոյն (կայսր հ ) բարեհաճ թեամբ ազգից ﬕ գլխաւոր դ րս գար, առաջին անգաﬕ համար բաւական կը լինէր որ նա կարողանար հաստատ ել Դերբենդ մ և նրան օգն թիւն տր էր տիրել Շամախ ն Գանձակին: Այն ժամանակ Ղարաբաղից և Սղնախից, որոնք անկասկած կը ﬕանան, բաւականաչափ զօրք հաւաքելով, կարող է Երևանն րիշ քաղաքները գրաւել: Դրա համար հարկաւոր է երկ կամ երեք հազարից ոչ աւել զօրք երկ տար այ ընթացք մ, ﬕնչև որ այդ գլխաւորը կը գրաւէ Երևանը. գրաւել ց յետոյ, հայկական գաւառների եկամ տներով, առանց որ և է պակաս թիւն զգալ , կարելի է պահել զօրքերի ﬕ ﬔծ քանակ թիւն: Բայց հայոց պետը սկզբ մ պիտի նենայ ﬕ քիչ թնդանօթաձիգ և հետևակ զօրք, որպէս զի կարողանայ պաշտպան ել և ապահով լինել, ﬕնչև որ ազգային զօրքը կը սովորէ կանոնաւոր կրթ թիւն և այն հետև նա ինքը կարող կը լինի ամրացնել իր սահմանները և պաշտպան ել Թիւրքիայի և Պարսկաստանի յարձակ ﬓերից: «Այսպիսի ﬕ ձեռնարկ թիւն կարող է կայսերական ﬕ խօսքով և աﬔնահեշտ ﬕջոցով, առանց աﬔնափոքր կասկածի անգամ, գլ խ գալ և նրա (կայսր հ ) հովանաւոր թեամբ ﬕ կարճ ﬕջոց մ ոչ ﬕայն կամրապնդ ի ի յաւիտենական փառս Ռ սաստանի, այլ և ապագայ մ կարող է ծառայել Թիւրքիան և Պարսկաստանը ճնշել համար, որովհետև երբ հայ ժողով րդը կը համախմբ ի իր կառավար թեան իշխան թեան տակ և ﬕ քիչ էլ կը տարածէ իր սահմանները, այն ժամանակ կը ստանայ աւելի ﬔծ եկամ տներ, քանի որ կ նենայ առատ բերքեր բերող շատ տեղեր և մշտապէս կը պահէ 15-ից ﬕնչև 20 հազար զօրք, իսկ Թիւրքիայի կամ Պարսկաստանի դէմ պատերազմ լինել դէպք մ, ժամանակով կարող կը լինի գործ ածել ﬕնչև 60,000 և աւել զօրք: Բացի դրանից նոր ազգը պարտաւոր ել կարող է, հարկաւոր դէպքեր մ, Ռ սաստանին տալ զօրք այնքան, որքան կարող կը լինի աﬔն ﬕ անգամ, և ﬕշտ երախտապարտ կը ﬓայ Ռ սաստանին իր փրկ թեան և վերականգման համար: Իսկ թիւրքաց պետ թիւնը ժամանակով այս փոփոխ թիւնից առաջացած ﬔծ ﬖասը կը նկատէ թէ իր ժողովրդի և թէ իր եկամ տների մէջ»8:

'Собранiе актовъ, относящихся до обозрънiя Исторiи Армянскаго народа" ч. ||,

|

|

Ռ սաց կառավար թեան կողﬕց դրական հաւաստիաց ﬓեր եղան որ այդ ﬕտքն ընդ նւ մ է և Անդրկովկաս մ պիտի կազմակերպ ի ﬕ անկախ Հայաստան՝ Ռ սաստանի հովանաւոր թեան տակ: Յայտնի էր դառն մ որ Հայաստանի թագը ստեղծւ մ էր կայսր հ մտերիմ իշխան Պօտեմկինի համար: Հայաստանին այսպիսի կազմակերպ թիւն տալ հետ ﬕասին Ռ սաստանը ծրագր մ էր ժեղացնել Վրաստանը և այսպիսով, այս անդրկովկասեան երկ քրիստոնեայ պետ թիւնների ﬕջոցով ﬕ հզօր պատ ար ստեղծել մահﬔդական թեան դէմ: Քանի որ այստեղ ﬔր նպատակն է ներկայացնել այն ծրագիրները, որոնք կազմւ մ էին ազատ ած Հայաստանին քաղաքական ﬕ որոշ կերպարանք տալ համար, չենք կարող անտես անել հէնց այդ բանակց թիւնների ժամանակ կազմ ած երկ դոկ ﬔնտներ: Ոգեւոր ած Եկատերինայի արք նիքի արած դրական խոստ ﬓերից, Յովսէփ արքեպիսկոպոս Արղ թեանը, ոչ, իհարկէ, առանց Յովհաննէս Լազարեանի գիտ թեան ւ թելադր թեան, կազﬔց ﬕ դաշնադր թիւն, որ պիտի որոշէր անկախ Հայաստանի և Ռ սաստանի յարաբեր թիւնները: Դաշնադր թիւնը բաղկացած էր երկ կտորից-մէկը Հայաստանի կողﬕց, ﬕւսը Ռ սաստանի կողﬕց և սահման մ էին երկ երկիրների իրաւ նքներն պարտական թիւնները: Այս թղթերը երբէք ստորագր ած վաւերական դոկ ﬔնտների նշանակ թիւն չը ստացան, որովհետև ռ սաց կառավար թիւնը յայտնեց Արղ թեանին թէ պետ թիւնները կարող են դաշնադր թիւն կնքել պետ թիւնների հետ, այն ինչ հայերը դեռ պետ թիւն չեն կազմ մ9, բայց և այդպէս, այդտեղ արտացոլ մ են այն ժամանակ այ հայ գործիչների քաղաքաման իդէալները իրանց հայրենիքի վերաբերմամբ, ստի և բեր մ ենք այստեղ այդ երկ թղթերն էլ.

Москва, 1838, с. 68-70.

Տ. Յովսէփ արքեպիսկոպոս Արղ թեանի նամակները Շահաﬕրեանին, Հնդկաստան.-Էջﬕածնի գրադարան:

|

|

Կերպ դաշնադր թեան ի մէջ երկ ց ազգաց, Ռ սաց եւ Հայոց I Ա) Նախքան զաﬔնայն հաստատել զսէր և զﬕաբան թիւնն ի մէջ երկ ց ազգացս՝ ըստ այնմ՝ «Դ ք աﬔնքին եղբարք էք». որք ի մէջ իւրեանց չ նիցին աﬔնևին խտր թիւն օրինաց ոչ Ռ սաց առ հաւատս և յեկեղեցիս ﬔր, և ոչ ﬔր առ նոսա. «զի Քրիստոս ոչ այլ ինչ է եթէ ո՛չ հաւատ սիրով յաջորդեալ» (Գաղատացւոց 7 գլ խ 6 համար) այլ համարել զﬕﬔանս ﬕոյ և նոյնոյ հաւատոյ և եկեղեցւոյ ծն նդ հիﬓեալ ի վերայ Փրկչական բանի թէ «այս ծանիցեն զձեզ թէ իմ աշակերտ էք, թէ զﬕﬔանս սիրեցէք». վասն որոյ և համարձակեալ և մ տ առնել յեկեղեցիս իրերաց, որպէս զի ﬕ՛ ﬓասցէ նիւթ խռով թեան, վասն զի ﬕապէս դաւանեմք զպաշտելի ս րբ երրորդ թիւն և մարդեղ թիւն բանին Աստ ծոյ՝ Աստ ած և մարդ կատարեալ, և վասն ﬔր չարչարեալ զոր ի Հաւատամք-ի պաշտի և ի նոցանէ ի մէնջ որ հիﬓ քրիստոնէական ազգաց են ի վերայ կածեցեալ դատող թեան մարդկան: Բ) Զհեստալս յիւրաքանչիւր ազգացս չնկալն լ ի հաղորդ թիւն իբր զպղտորիչս և զխռովարարս սիրոյ և խաղաղ թեան: Գ) Ի հաւատս գալ ոմանց տաճկաց և հեթանոսաց, որ ազգի կրօն կաﬕցին ըմբռնել նա նովաւ մկրտել, թարց գայթակղ թեան արգելման լիցին ըստ հաճոյից նոցա որպէս ﬕևնոյն քրիստոնէական օրինաց պաշտօնէից: Դ) Կապակց թիւն երկ ց թագաւոր թեանց ﬔծ դաշամբ յաւիտենականաւ: Ե) Լինիցին ի Հայաստան չափաւոր զօրք Ռ սաց երանալով ﬕով յազգին պահպան թիւն և երկիւղի այլ թագաւորաց՝ Պարսից և Օսմանցոց և ի ժառանգաց թագաւոր թեան ﬕնն դնիցի ի դր նս Կայսեր: Զ) Հպատակ թիւն ﬔր այնպէս եղիցի, որպէս լինիւր երբեﬓ Յ նաց և Պարսից տալով ի յարք նիս հարկացն և ի հանքաց |

|

ոսկւոյ և արծաթոյ. և ի ժամանակի պատերազﬕ յօգն թիւն ﬕﬔանց հասանեն որքան և հարկն պահանջեսցէ: Է) Մինչ աﬔնաողորմած և օգոստափառ Կայսր հին կաﬕ օգն թիւն առնել տարաբախտ աշխարհի ﬔրոյ և կործանեալ թագն նորոգել, ընտր թիւն թագաւորին ﬔրոյ կախեալ լինիցի ի կամաց նորա ﬕայն, եթէ յազգէ ﬔրմէ և եթէ դրան իւրոյ հաւատարմաց: Ը) Որ ոք թագաւոր կաց սցի լինիցի հայոց օրինօք և ի Վաղարշապատ թագաւորական քաղաքն, ի ս րբ Էջﬕածին օծանիցի որպէս նախնի թագաւորքն ﬔր: Թ) Զթագաւորական քաղաքն պատրաստեալ ի Վաղարշապատ կամ յԱնի թագաւորական քաղաքն կամ յայլ պատշաճաւոր տեղի յԱյրարատ գաւառի: Ժ) Սահմանեալ կաւալերն (օրդըն նշան) լինել տապան Նոյի, և լենտն երեք գոյն կարﬕր, կանաչ և կապոյտ ըստ գ նոյն աղեղան որ զկնի ջրհեղեղին տւաւ Աստւած Նոյի ի նշան հաշտ թեան: ԺԱ) Եթէ հաստատեսցի և այլ կաւալեր լինիցի յան ն ս րբ Լ սաւորչին օրտն պատկեր նորա և լենտն որպէս հաճոյ լինիցի: ԺԲ) Հաստատեսցի և առաջին նշան ﬔր դաստառակի Քրիստոսի, զոր և առաքեաց առ Աբգար թագաւորն ﬔր, տացի յաղթանակողացն ﬕայն կարﬕր լենտիւ: ԺԳ) Յարմարեսցի կնիք թագաւորական ըստ սովոր թեան առաջնոց թագաւորացն ﬔրոց Արշակ նեաց արծիւն ﬕագլխի, որ նախքան զքրիստոնէ թիւնն, գառն ի ժամանակի քրիստոնէ թեան և երկ առիւծն ի Փոքր Հայաստան և նօքօք զարդարեսցին հանդերձք թագաւորաց ﬔրոց և դրոշակքն և դրամքն: ԺԴ) Յազգէ առաջնոյ նախարարացն ﬔրոց և իշխանաց յայտնեսցի ոք որքան հայրենիք նեցեալիցէ որ վկայ թեամբ հաստատեսցէ վերադարձ ցեալ եղիցի առ նա և պատիւ նախագահ թեան ազգին պահպանեսցի: ԺԵ) Ի նորոգել իշխան թեան ﬔրոյ ﬕ լինիցին ծառայք իշխանաց (ստր կք) որք կարիցեն զﬕ ﬕ վաճառել ի նոցանէ, այլ |

|

լինիցին այնպէս որպէս յառաջ եղեալ են ի ժամանակս թագաւորաց ﬔրոց և Օսմանցւոց և Պարսից, որք թագաւորին ﬕայն են ծառայք, և երբ թագաւորն կաﬕցի ր ք իշխանի շնորհ ինչ առնել զգիւղ ինչ, բնակչաւն շնորհեսցէ նմա, բայց շնորհընկալ իշխանն կարող է զգիւղն ընդ բնակչաց ի ﬕասին ծախել և ոչ թէ բնակիչսն. այլ գիւղն ընդ մլքոյն այսինքն ընդ հողոյն և ջրոյն, զոր գործեն մարդիկք. Յոյնք յորժամ տիրեցին ﬔզ զկնի անկման թագաւոր թեան Արշակ նեաց՝ կաﬔցան զﬔզ սեփական ծառայ իշխանաց իւրեանց առնել. ստի ազգ ﬔր ոչ հաճեցաւ առ նոսա, այլ մտին ընդ իշխան թեամբ Բաղդադ խալիֆային զի ազատ ﬓասցեն: ԺԶ) Յաղագս վաճառական թեան սահմանեսցի օրէնք ի մէջ երկ ց թագաւորացս և յատկաց սցի մաքս իւրաքանչիւր վաճառելի իրաց և տացի ﬔզ նաւահանգիստ ի Կասպիսական ծով ն: ԺԷ) Փախ ցեալ զինւորաց և հպատակաց սահմանել օրէնք, և վասն որպիսաբար ընդ նելոյ և ռ սաց իշխանս, զազնիւս և զպատւաւոր անձինս ազգի ﬔր մ: ԺԸ) Ընտր թիւն Հայրապետին ﬔրոյ լինիցի յառաջարկ թիւն թագաւորին ﬔրոյ (որպէս յայնմ ընտրի ի բոլոր ազգէն): Որովհետև պայծառափայլ Գրիգոր Ալէքսանդրիչ Պոտեմկինն է յատ կ խնամակալ ազգի ﬔր մ, որ ըստ հաճ թեան աﬔնաողորմած Կայսր հոյն է կառավարիչ գործոյս այսﬕկ, և ազգի ﬔր մ յատ կ խնամակալ և բարերար, զոր ինչ նա տնօրինեսցէ, զի շնորհ ողորմ թեան մարդասէր Կայսր հոյն, նորին ﬕջնորդ թեամբ յառաջանայ որպէս յաթոռոյ Աստւած թեան ի հրեշտակաց առ մարդիկ:

II Ա) Նախարար թիւն Հայաստանեայց լիցի հրովարտակաւ ի տանէ հայոց ըստ օրինացն Հայաստանեայց: Բ) Նախարարն Հայոց լիցի ի բ ն ազգէն և ի ժառանգ թենէ Հայոց դաւան թեան Հայաստանեայց ս րբ եկեղեցւոյ: Գ) Ի զօրաց Կայսեր թեան Ռ սաց 2000 ձիաւորք, 2000 |

|

հետևակք և 2000 ռմբաձիգք (թնդանօթաձիգ) ըստ կարգի պետօք թօփխանայիւք, ճեպխանայիւք և կերակրովք, և այլ աﬔնայն հարկաւոր գործովք և պիտոյիւք, քսան ամ ժամանակօք կայսերական ծախիւք կալով ﬓասցեն յերեսս երկրին Հայաստանեայց վասն պահպան թեան երկրին և ազգին Հայոց: Դ) Աﬔնայն ամրոցք և պատրաստ թիւնք զին ց լինիցին ի ներքոյ հրամանի սպարապետին ռ սաց ﬕնչև ելանել նոցա ի Հայաստան աշխարհէ: Ե) Ի տանէն Հայոց հատ ց ﬓ լինի կայսեր թեան վասն ծախ ց 6000 զինւորաց և պետաց ռ սաց իւրաքանչիւր տարւոյ 60000 թ ման յորոց 30000 լիցի ոսկի և արծաթ իսկ ﬓացեալ 30000 հաց, ﬕս և գինի: Զ) Վերոյիշեալ 6000 զօրքն Ռ սաց անդրէն դառնան առ կայսր թիւն իւրեանց այսպիսի կերպիւ. 2000 զօրքն յետ տասն ամաց, 2000 հնգետասաներորդ տարին և 2000 քսաներորդ տարին. և իւրաքանչիւր ի վերոյ յիշեալ ժամանակաց ելանողին լիցին չափաւոր թեամբ իւրաքանչիւր պաշտօնի զինւորաց, և նմանապէս պակասեսցի ի տանէն Հայոց հատ ց ﬓ վասն ծախ ց նոցին իւրաքանչիւր ելանողաց 2000 զօրաց 20000 թ ման տարեկան: Է) Ի լրանալ քսան աﬕ վերոյիշեալ հատ ց ﬓ ի տանէն Հայոց ﬔծի կայսեր թեան, եթէ զբոլորն ոչ լինիցի արարեալ, որ ինչ լինի ﬓացեալն, այն պարտք լիցի անժխտելի ի վերայ տան Հայոց: Զի հատ սցէ գանձարանի կայսեր տասնևվեց տարի ժամանակաւ իւրաքանչիւր տարւոյն այն պարտք ի տասն բաժնէն մէկն առանց շահի: Ը) Ի տանէն Հայոց իւրաքանչիւր տարւոյ ﬕ անգամ ընծայեց ցեալ լինի Կայսեր Ռ սաց և ի նշան հնազանդ թեան քսան մսխալ զ տ ոսկի, երեք ձի և վեց խոյ: Թ) Տ նն հայոց ծանիցէ զկայսեր թիւն Ռ սաց զիւը ազատիչ ի գեր թենէ կալով ﬓասցէ բարեկամ ընդ բարեկամս, և թշնաﬕ ընդ թշնաﬕս Կայսեր և ﬔծ Կայսրն սիրեսցէ զբարեկամս և ատեսցէ զթշնաﬕս Հայոց:

|

|

Ժ) Եթէ հրաման ի կայսեր թեան ելանէ ընդ նել ի տանէն Հայոց զզինւորս, տ նն Հայոց պարտական լիցի տալ ﬕնչև ց6000 զօրս և ﬕևնոյն կերպիւ ստանալ ծախս նոցա ի կայսեր թենէ, որպէս կայսեր թիւն ի հայոց զիարդ ի վերն ի հինգերորդ պայմանին գրեալ է: ԺԱ) Աﬔնայն ոք թէ կարգաւորք և թէ զինւորք որ ընդ հաւան թեամբ Կայսեր է պարտաւոր լիցի ի մէջ աշխարհի և ազգին Հայոց, սոյնպէս զկարգաւորս և զզինւորս, որ յազգէն Հայոց լիցի պատւելի ի մէջ ազգին Ռ սաց որպէս զազգըս իւրեանց: ԺԲ) Զկերպ աստւածպաշտ թեան Ռ սաց պատւեսցեն Հայք և Հայք պաշտեսցեն զաﬔնայն ըստ սովոր թեան իւրեանց յեկեղեցւոջ և զնոյն պատւեսցեն Ռ սք: ԺԳ) Ընդարձակապէս մտցեն և ելցեն աﬔնայն արհեստաւորք և վաճառականք յաշխարհէ Ռ սաց, որ և իցէ աﬔնայն ձեռագործք աշխարհին Հայոց հատ ցանելով զհարկն, զմաքսն և ըստ սովոր թեան և կերպի կառավար թեան ազգին Հայոց, նմանապէս և Հայք մտցեն և ելցեն աներկիւղ և անկասկած յաշխարհ Ռ սաց և ինչևիցէ ձեռագործք հատ ցանելով զհարկն, զմաքսն և ըստ սովոր թեան և կերպի կառավար թեան ազգին Ռ սաց: ԺԴ) Քրէական ﬔղապարտք, փախստականք եթէ ի ռ սաց աշխարհն հայոց և ի հայոց յաշխարհ ռ սաց ընկալն ն պահպան թիւն ﬕայն կենաց. բայց զրկեալքն ի պատւոյ և զոր ինչ պաշտօնէ իցէ, կամ փախստական եթէ լինիցի պարտաւոր ոսկւոյ և արծաթոյ, և եթէ հայոց, պարտ է նմա դատել ըստ օրինաց աշխարհին, յոր մ գտանիցի անձն նորա, և փախստականն իցէ եկեղեցական պարտ իցէ դարձ ցանել զնա առ առաջնորդն իւր: ԺԵ) Տ նն Հայոց կառավարեսցէ զազգ իւր և զաշխարհն ըստ օրինի Հայոց և զոր ինչ աւելին յայնմանէ դիպւած և կառավարեսցին ի հաստատ թեան նոյնոյ օրինաց: ԺԶ) Կայսեր թիւն Ռ սաց ծանիցէ զտ նն Հայոց իբրև զթագաւոր Հայաստանեայց, և որոց զդեսպանն ﬔծ, բերան հայոց, որ նստիցի ի Պետերբ րգ: |

|

ԺԷ) Որովհետև երկրակց թիւնք և ազգաբնակ թիւնք Հայոց, Աղւանից և Վրաց ի հնոյ ժամանակէ իբրև զﬕ են, որ և այժմոյս սիրելի են ﬕﬔանց, վասնորոյ ի հարկաւոր ժամանակի տալով Հայոց 6000 զօրս Ռ սաց, նիցին ևս ազատ թիւն օգնական լինելոյ Աղւանից և Վրաց որքան կարող լինիցին: ԺԸ) Վասն հատ ց ﬓ լինելոյ զտարեկան ծախ ց 6000 զօրաց Կայսեր գրաւ լիցի չորս ի տասն մասնէ բոլոր եկամտից Հայաստան աշխարհին, այսպէս տասնէն զչորս մասն Հայրապետին Հայոց վասն ծախ ց կրօնաւորաց, տնանկաց, աղքատաց և նորոգ թեան վանօրէից և այլոց պիտոյից. իսկ մասն գանձարանին ընդհան ր տանն Հայոց: ԺԹ) Հատ ցմ նք որ ի վերայ պարտին լինիլ ի չորս եղանակս տարւոյն, այսինքն նախ՝ ի մարտի 20երորդ, յ նիսի 20րդ, սպետեմբերի 20րդ և չորրորդ դեմկտեմբերի 20: Ի) Եթէ հանդիպեսցի ինչ սխալանք յանդիման թիւնք կամ զանազան թիւնք ի մէջ երկ ց ազգաց տէր թեանց Ռ սաց և Հայոց, առ որս խռով թիւնք բոլորովիմբ արգելեալ է և վրէժխնդր թիւնք փակեալ, պարտ լիցի երկ ց կողմանց զգանգատս և զպատասխանիս իւրեանց ընծայել առ ի սպաս աﬔնայն փառաց արժանի Կայսերն Հռովմայ այսինքն Գերմանիոյ. և ի վերայ որոց ի նմանէ լեալ վճիռն լիցի երկ ց կողմանց արդար թեան. արդ եթէ հաճոյ թւեսցի կամաց Հայրապետին և իշխանաց և տան տէրանց Հայոց յայսմանէ տպեսցի երկ հարիւր հատ յաﬕ տեառն 177910: Հայաստանի ազատ թիւնը վճռ ած էր իրագործել 1784-ին, երբ ռ սական զօրքերը Ղզլարից և Մոզդոկից պիտի արշաւէին դէպի Անդրկովկաս: Հաստատապէս վճռ ած էր ոչնչացնել Շ շ Իբրահիմ խանին և Ղարաբաղից Ղարադաղից կազﬔլ ﬕ հայկական պետ թիւն, որ ոչ ոքից կախ մ չ նենար, բացի Ռ սաստանից: Պետ թեան տալ ﬕ այնպիսի ժողովրդական կազմակերպ թիւն, որ ﬕւս տեղերի հայերն էլ ենթարկ էին

«Դիւան Հայոց Պատմ թեան» հրատ. Գիւտ ա. քահ. Աղանեանի, գիրք Դ., Թիֆլիս 1899, եր. 731-737 (Տ. նաև «Հայոց Պատմ թիւն» Վարդան եպիս. Օձնեց , ձեռագիր Էջﬕածնի մատենադարան մ):

|

|

Ղարաբաղի օրինակին, այսինքն՝ նոյնպէս ձգտէին անկախ թեան11: Բայց արշաւանքը չը կայացաւ և հայկական հարցը դարձեալ սկսեց ձգձգ ել: Իշխան Պօտեմկինի մահը (1791) չը վերացրեց հարցը: Նրան յաջորդեցին րիշ մարդիկ, որոնք նրա ծրագիրներից աւելի համարձակ և անիրագործելի ծրագիրներ էին կազմ մ, որոնց մէջ իր տեղն նէր և Հայաստանը: Բայց այս ﬕջոցին առաջ է գալիս դարձեալ հնդկահայ ﬕտքը՝ հայրենիքի ազատ թեան վերաբերեալ: Դարձեալ նոյն Շահաﬕրեանն է, որ այժմ սկս մ է ապաց ցել թե հայոց հարցի լ ծման աﬔնահեշտ ﬕջոցն այն է, որ Հայաստանը տր ի վրաց Հերակլ թագաւորին: Ղ կաս կաթողիկոսին գրած իր նամակ մ նա աս մ էր թէ պէտք է որոնել Հայկի սեր նդներից մէկին, եթէ այդպիսին չը գտն ի, պէտք է կանգ առնել Բագրատ նեաց ազգատոհﬕ վրայ և նրան առաջարկել Հայաստանի կառավար թիւնը: Այդպիսին կարող էր լինել Հերակլը, որ նոր մտել էր Ռ սաստանի հովանաւոր թեան տակ և հետևաբար այս ծրագիրն իրագործել ժամանակ կը գտնէ Ռ սաստանի կողﬕց կատարեալ աջակց թիւն: Անﬕջական բանակց թիւններ սկսելով և Հերակլի հետ, Շահաﬕրեանն այսպէս էր նրան ներկայացն մ իր ծրագիրը. Հերակլը պիտի գրէր «գիր շնորհաց», այսինքն բոլոր հայերին ղղած ﬕ նամակ, որի մէջ նա խոստան մ էր իր հովանաւոր թիւնը հայ ազգին և հրաւիր մ էր հայրենիքից հեռացածներին վերադառնալ իրանց երկիրը: Այդտեղ հայերն ստան մ էին արտօն թիւններ, վճար մ էին չափաւոր հարկ: Ապա Հերակլը պէտք է կանոններ պատրաստէր ժողովրդի համար և այդ կանոնները, իհարկէ, պէտք է վերց ած լինէին իր հրատարակած «Որոգայթ Փառաց» գրքից, ր, ինչպէս գիտենք, որոշւ մ էր Հայաստանի համար հանրապետական կառավար թիւն: Ամբողջ Հայաստանը Շահաﬕրեանը համար մ էր Հերակլի ժառանգ թիւն: Եւ յիշեցնելով, որ այդ ժառանգ թեան ﬕ մասը դեռ գտնւ մ է պարսից տիրապետ թեան տակ, յիշեցնելով թէ որքան ամօթալի բան է որ քրիստոնեաները ենթարկ ած լինեն մահﬔդականների լ ծին, Շահաﬕրեանն աս մ է որ այժմ, երբ վաղ ց վերջացած է Սէֆէվիների տոհմը և Պարսկաստանը երեր ն ալիքների է նմանւ մ, եկել հասել է ժամանակը որ Հերակլը տարածէ իր իշխան թիւնը և պարսիկների վրայ: Դա հեշտ է,

П. Бутковъ-'Матерiалы по новой исторiи Кавказа" томъ ||, Спб. 1869, с. 142.

|

|

պէտք է ﬕայն գոյքի, կեանքի ապահով թիւն և դաւանական ազատ թիւն խոստանալ: Ինչ վերաբերւ մ է ժառանգ թեան այն բաժնին, որ գտնւ մ է Թիւրքիայի տիրապետ թեան տակ, Շահաﬕրեանը խորհ րդ էր տալիս կամաց կամաց պատրաստ ել և այդ ժառանգ թեան ստանալ : Պէտք էր սպասել յարմար ժամանակի, իսկ ﬕնչև այդ՝ հարկաւոր էր գրաւել այն կողﬔրի հայերի սիրտը: Գրաւել աﬔնագեղեցիկ ﬕջոցը դարձեալ նոյն ազատ, ժողովրդական օրէնսդր թիւնն էր: Երբ ﬕանգաﬕց այդ օրէնքները կը մտց են Հերակլի ազատած Հայաստանի մէջ, այն ժամանակ Թիւրքիայի հայերն էլ կը հասկանան թէ ինչ գեղեցիկ բան է դա և հարկաւոր դէպք մ արդէն ﬕանգամայն համոզ ած կը լինին թէ պէտք է իրանց երկիրն էլ ﬕացնել ազատ Հայաստանին:12 Այս բանակց թիւնների գործնական արդիւնքն այն եղաւ որ Հերակլը Շահաﬕրեանին ընծայեց ամբողջ Լօռին իր բոլոր գիւղերով: Հար ստ հնդկահայը, նենալով բաւական ընդարձակ սեփական հող, կարող էր այնտեղ փորձել իր ծրագիրների գործադր թիւնը, բայց չը կարողացաւ թողնել իր առևտ րը Հնդկաստան մ և երբէք չը տիրապետեց իր ստացած կալ ածին13: Երևի այս նոյն աղբիւրից էր բղխ մ և այն թ ղթը, որ 1792 թ ին ղարկ եց Եկատերինա կայսր հ ն և որի մէջ բացատրւ մ էր թէ ինչ ահագին օգ տներ կ նենայ Ռ սաստանը, եթէ ժեղացնէ Վրաստանը և վերականգնէ հայոց թագաւոր թիւնը, տալով նրա թագը վրաց թագաւորին: Այս դէպք մ հայերը ﬕշտ հաւատարիմ կը ﬓան Ռ սաստանին, կը ծաղկեցնեն նրա առևտ րը. աﬔն կողﬕց կը հաւաք են իրանց թագաւորի շ րջը14: Բայց վրաց թագաւոր թիւնն աւեր եց Աղա-Մամէդ-խանի արշաւանքից 1795-ին: Յաջորդ տարին ռ սական զօրքը սկսեց արշաւանք դէպի Անդրկովկաս, պարսից Շահին պատժել համար: Արղ թեանն էլ հրաւիր եց մասնակցել այդ արշաւանքին: Վաղ ց էր սպասւ մ այդ ազատարար շարժ մը և Արղ թեանը նորից ոգևոր եց, կարծելով թէ այժմ արդէն եկել է վաղեﬕ խոստ ﬓերի

«Դիւան Հ. Պատմ.» Հ. Դ. եր. 600:

Ս. Վ. Թէոդորեան-«Պատմ թիւն Մ րատեան վարժարանին», Հատ. Ա., Պարիզ, 1866 եր. 594: А. Цагарели-'Граматы и другiе историческiе документы 2V||| столътiя, относящiеся до Грузiи". т. ||, Спб. 1902, с. 73.

|

|

իրագործ մը: Բանակի մէջ նա աﬔն կերպ աջակց մ էր ռ սական զօրքի աջող թեան և իր ց ցմ նքների մէջ նա յիշեցն մ էր թէ պէտք է ոյժ տալ Ղարաբաղի մէլիքներին, գործադրել նրանց զին որական ոյժը, կազմակերպել նրանց իշխան թիւնը և այլն: Արդէն ռ սաց ﬕ զօրաբաժին հրաման էր ստացել արշաւել դէպի Գանձակի կողﬔրը: Այս արշաւանքով էլ պիտի իրագործ էր հայերին խոստացած ազատ թիւնը15: Բայց այդ ﬕջոցին վախճան եց Եկատերինա Կայսր հին: Նրա որդի Պաւել կայսերը իսկոյն յետ պահանջեց զօրքերն Անդրկովկասից և վերջ տ եց իր մօր քաղաքական թեան: Սկսւ մ էր քաղաքական նոր ղղ թիւն, որի մէջ կար Անդրկովկասը, բայց չը կար այնտեղ քրիստոնեայ պետ թիւն հիﬓել ﬕտքը: Ռ սաստանը ձեռնարկեց այդ երկրի ն աճման՝ պարզապէս իր երկիրներին կցել համար: Այս գործող թիւնը վերջան մ էր 1827 թ ի հոկտեմբերի 1-ին, երբ ռ սական զօրքը գրաւեց Երևանը: Անդրկովկաս մ այլ ևս հայկական հարց չէր ﬓ մ, հասկանալով այս հարցը իր դարաւոր մտքով, այսինքն մահﬔդական տիրապետ թեան լ ծից ազատ ել մտքով:

Бутковъ-'Матерiалы по новой исторiи Кавказа", т. || СПБ. 1869, с. 209.

|

|

ՀԱՅՈՑ ՀԱՐՑԸ

ԹԻՒՐՔԻԱՅ

Մ

|

|

|

|

ԳԼ

Խ ԱՌԱՋԻՆ

1829–1878 Ռ ս-պարսկական պատերազﬕն իսկոյն յաջորդեց ռ սթիւրքականը (1828-1829): Բոլոր նշանները ցոյց էին տալիս որ այս պատերազմը Թիւրքաց Հայաստանի գոնէ ﬕ նշանաւոր մասի վերաբերմամբ պիտի առաջացնէ նոյն հետևանքները, ինչ ռ սպարսկականը առաջացրել էր Արարատեան երկրի նկատմամբ: Դեռ ﬕնչև 1828-1829-ի պատերազմը Թիւրքաց Հայաստանի արևելեան մասի հայ ազգաբնակ թիւնը բանակց թիւններ նէր Անդրկովկասի ռ ս իշխան թիւնների հետ և այդ բանակց թիւնների մէջ արտայայտւ մ էին թիւրքահայերի կողﬕց ﬕևնոյն ձգտ ﬓերը, այսինքն որ ռ սական տիրապետ թիւնը տարած ի և Թիւրքաց Հայաստանի վրայ: Այս տրամադր թեան ժողովրդական արտայայտ թիւնն այն էր, որ Բայազէտի հայերը զէնք վերցրին թիւրքերի դէմ և ﬕացան ռ սական զօրքին: Սակայն Թիւրքիան Պարսկաստան չէր աﬔնից առաջ հէնց այն պատճառով, որ նրան պաշտպան մ էր Արևմտեան Եւրոպան յատկապէս ընդդէմ Ռ սաստանի: Չը նայած պատերազﬕ յաղթական ելքին, Ռ սաստանը չը կարողացաւ հողային խոշոր գրաւ ﬓեր անել Թիւրքիայի սահմաններ մ: Հայոց հարցը այս պատերազﬕ հետևանքով ﬕայն շեշտ եց, առանց, սակայն, պարզ ձևաակերպ ել : Միակ բանը, որ ան մ էր նրանց համար 1829 թ ի Անդրիան պոլսի դաշնադր թիւնը, այն էր որ նրա 13րորդ յօդ ածով արգելւ մ էր որ Թիւրքիան կամ Ռ սաստանը հալածեն և պատժեն առհասարակ իրանց այն հպատակներին, որոնք պատերազﬕ ժամանակ ﬕացել են թշնամ ն և ﬖասներ պատճառել իրանց պետ թեան: Այդպիսիներին թոյլատրւ մ էր 18 ամս այ ընթացք մ իրանց ընտանիքներով շարժական կայքով փոխադր ել ﬕւս պետ թեան սահմանները16: Այս արտօն թիւնից աﬔնալայն չափերով օգտ եցին թիւրքահայերը.-մոտ 100 հազար հոգի Բայազէտի և Էրզր ﬕ կողﬔրից գաղթեցին (1830) Անդրկովկասի ռ սական հողերը:

Т. Юзефовичъ-'Договоры Россiи съ Востокомъ", Спб. 1869, с. 79.

|

|

Բայց սրանով իհարկէ չէր լ ծւ մ հայոց հարցը: Միջազգային յարաբեր թիւնների մէջ նա դեռ չ նէր իր որոշ տեղը իբրև քրիստոնեայ ﬕ ժողովրդի հարց: Բայց նրա ճակատագիրը կապւ մ էր հայ հայրենիքի աշխարհագրական դիրքի ﬕջազգային նշանակ թեան հետ: Այս տեսակէտով հայկական բարձրաւանդակը ներկայան մ էր այնպիսի ﬕ ռազմագիտական վայր, որ արևմտեան պետ թիւնները և մասնաւորապէս Անգլիան չէին կարող զիջել Ռ սաստանին կամ թողնել նրա բացառիկ ազդեց թեան տակ: Միւս կողﬕց Թիւրքաց Հայաստանը առանձնապէս կարևոր նշանակ թիւն ստան մ էր հէնց հայ ժողովրդի համար. 2|2 դար մ հայ թիւնը տոգորւ մ է եւրոպական կրթ թեամբ և գաղափարներով: Գլխաւոր պաշտամ նքը դառն մ են հայրենիքը, ազգթիւնը: Հայոց ամբողջ նոր գրական թիւնը տոգորւ մ է այդ սկզբ նքներով և դաստիարակ մ է սեր նդներ՝ հայրենիքի ազատ թեան գաղափարին ծառայել համար Հայաստանի անցեալ փառքը, հայ երկիրը ազատ տեսնել տենչանքըահա ﬕակ հզօր, տիրապետող շեշտը գրական թեան մէջ: Հայ մարդ համար Հայաստանը հայկական լեռնաստանի այն մասն էր, որ պատկան մ էր Թիւրքիային: Այդտեղ էր որ պիտի վերակենդանանար հայի քաղաքական կեանքը: Եւ ﬔնք տեսն մ ենք որ հայ լաւագոյն գործիչների համար հէնց այդ Հայաստանի ազատ թիւնն է, որ դառն մ է քաղաքական պաշտամ նք: Առաջին անգամ թիւրքահայ նշանաւոր հրապարակախօս Ստեփան Ոսկանն էր, որ Ղրիﬕ պատերազﬕ ժամանակ (1853-1855) ներկայացրեց ֆրանսիական կառավար թեան ﬕ «յիշատագիր», որի մէջ ցոյց էր տալիս թէ ինչ պէտք է անէ եւրոպական դիւանագիտ թիւնը Հայաստանի համար17: Տարաբախտաբար, այսքանից աւելի բան յայտնի չէ այդ հետաքրքրական ծրագրի մասին: Նրանից յետոյ Հայաստանի հարցը նահատակ է դարձն մ Միքայէլ Նալբանդեանին: 1859 թ ին նա արտասահման մ ծանօթան մ է ռ ս յեղափոխական գործիչներ Բակ նինի, Հերցէնի և րիշների հետ և դառն մ է նրանց գործակիցը: Ծրագրւ մ էր սլաւոնական ազգերի ազատագր թիւն, իւրաքանչիւրը նրանցից պիտի ստանար ինքնավար թիւն և աﬔնքը ﬕասին պիտի

«Արևմ տք» լրագիր, Պարիզ, 1859, թիւ 17, եր. 134:

|

|

կազմէին ﬕ ընդհան ր դաշնակց թիւն: Այս ահագին յեղաշրջ մը պիտի կատար էր սլաւոնական ազգերի ապստամբ թեան ﬕջոցով ընդդէմ Աւստրիայի, Թիւրքիայի և մասամբ Պր սիայի: Նալբանդեանը մտցն մ է այդ ինքնավար թիւնների մէջ և Հայաստանը: 1860-ին նա Կ. Պօլս մ կազմակերպ մ է գաղտնի ﬕ ﬕարﬕն, որ պիտի պատրաստէր յեղափոխ թիւնը: Այդ մարﬓի գլ խն էր Կ. Պօլսի «Մեղ ի» խմբագիր Յար թիւն Սվաճեանը, որ աﬔնայն եռանդով կպաւ այդ գործին: Ծրագր ած էր հայկական ապստամբ թիւն սկսել Կիլիկիայից, այն է՝ Զէյթ նից: Եւ իրաւ, 1862-ի մայիսին Զէյթ նից Կ. Պօլիս գնաց ﬕ վարդապետ, որ ստացաւ Սվաճեանից փող՝ զէնքեր գնել համար և մօտ 30 հոգի կռւողներ18: Բայց յ լիս ամսին Նալբանդեանը ձերբակալ եց Ռ սաստան մ՝ Բակ նինի հետ յարաբեր թիւններ նենալ համար: Մինչդեռ նա նստած էր բանտ մ, օգոստոսին Զէյթ ն մ ծագեց այն նշանաւոր ապստամբ թիւնը, որ անհ ն ոգևոր թիւն տարածեց հայ աշխարհ մ և ամբողջ ﬕ քաղաքական շարժման պատճառ դրդիչ հանդիսացաւ: Հայ բանստեղծը գեղեցիկ, սրտառ չ ն ագներ էր ն իր մ զէյթ նցի քաջին, սրբացն մ էր նրա ազատագրական գործը իբրև ազգային իդէալ, իսկ հայ քաղաքական ﬕտքը, առաջին անգամ թիւրքահայերի մէջ, գործնական աշխատանքներ էր կատար մ Հայոց Հարցը ﬕջազգային քաղաքական հողի վրայ դնել համար: Պարիզ մ խմբ ած թիւրքահայ մտաւորական թիւնը, ֆրանսիացի, հայասէրների ﬕջոցով, ﬕ պրօպագանդ սկսեց յօգ տ հայ ժողովրդի, որ դասւ մ էր Թիւրքիայի այն քրիստոնեայ ազգերի շարք մ, որոնք հարստահար ած կեղեք ած են և արժանի են ազատե թեան19: Եւրոպայի հասարակական ﬕտքը, որ յ զ ած էր Զէյթ նի դէպքերով, համակր թեամբ էր ընդ ն մ այդ պրօպագանդը: Միաժամանակ քաղաքագիտական ﬕջոցներն էլ գործադրել սկս եցին: Զէյթ նից պատգամաւորներ գնացին Եւրոպա և դիմ ﬓեր արին ﬔծ պետ թիւններին20: Այս դիմ ﬓերը լաւ

Жур. 'Былое" 1906.

«Փարիզ» շաբաթաթերթ Մ րադեանի, 1862:

Viօէօո Լճոg|օiՏ-«Լ6Տ Ճոոѐոi6ոՏ d6 |ճ 1սոզսi6 6է |6Տ MճՏՏճօո6Տ dս 1ճսոսՏ» (Ջ6vս6 d6Տ Օ6ս» Mօոd6Տ, 1863, 15 Է6vո. Ք. 990).

|

|

հետևանքներ էին առաջացն մ, գոնէ Ֆրանսիայ մ: Նապօլէօն |||, որ նոր էր ազատել Լիբանանը թիւրքական վայրագ թիւններից, ձեռք առաւ և Զէյթ նի հարցը: Ֆրանսիական կառավար թեան ﬕ շատ եռանդ ն ծան ցագիրը յայտարար մ էր թէ ինքը «ﬕշտ ճանաչել է Զէյթ նի անկախ թիւնը և ապահարկ թիւնը»21: Եւ եթէ այս տրամադր թիւնը Զէյթ նի համար չը ստեղծեց ﬕ նոր անկախ կաց թիւն, դրա պատճառն այն էր, որ հարցը շ տով ստացաւ կրօնական կերպարանք: Հայ-կաթոլիկների պատրիարք Հաս նը կաﬔցաւ շահագործել այդ դէպքը՝ կաթոլիկ թիւնը տարածել համար: Զէյթ նցիները համաձայն եցին դաւանափոխ լինել, ﬕայն թէ իրականանան իրանց անկախական տենչանքները և այս մտքով իրանց իշխաններին ղարկեցին Կ. Պօլիս22: Բայց այստեղ լ սաւորչական հոգևորական թիւնը կարողան մ է կանգնեցնել այդ կրօնափոխական շարժ մը և Զէյթ նի հարցն էլ մոռացւ մ է:

Viօէօո 8ѐոճոd-«Լ Քօ|iէiզս6 dս Տս|էճո» ՔճոiՏ 1900, ք. 129.

|Եid. ք. 129.

|

|

ԳԼ

Խ ԵՐԿՐՈՐԴ

1878 թ ականի յ նվարի 7-ին Բօլգարիայի Կազանլիկ քաղաքը հասան ս լթան Աբդ լ-Հաﬕդի լիազօրները, Սերվէր և Նաﬕկ փաշաները՝ ռ սաց բանակի գլխաւոր հրամանատար ﬔծ իշխան Նիկոլայ Նիկոլայեվիչի հետ հաշտ թեան բանակց թիւններ սկսել համար: Կ. Պօլսի հայ թիւնը լար ած շադր թեամբ հետև մ էր դէպքերին, որոնք իրար յաջորդ մ էին տենդային արագ թեամբ: Վերջնականապէս ջարդ ած Թիւրքիան ստիպ ած էր ընդ նել այն պայմանները, որ թելադր մ էր յաղթող Ռ սաստանը. իսկ այդ պայմանները բեր մ էին օսմանեան բռնապետ թեան նոր անդամահատ թիւններ, նոր ազատ թիւն նրա լ ծի տակ հեծող քրիստոնեաներին: Եւ Կ. Պօլսի հայերը, Ներսէս պատրիարքի ղեկավար թեամբ, սկսեցին, թէև ﬕ քիչ շ, եռանդով գործել, որպէս զի նոր ստեղծ ող քաղաքական պայմանների մէջ մոռաց ած չը ﬓայ թիւրքահայը իր դարաւոր արիւնոտ հարցով: Բանակց թիւնները Կազանլիկ մ որոշ հետևանքների չը յանգեցին: Ռ սական բանակը առաջան մ էր Կ. Պօլսի ղղ թեամբ: Յ նվարի 14-ին գլխաւոր հրամանատարի բանակետղը փոխադր եց Ադրիան պօլիս, ր գնացին և թիւրքական լիազօրները: Այստեղ էր յ նվարի 19-ին ստորագր եցին այն պայմանները, որոնցով հաստատւ մ էր երկ պատերազմող կողﬔրի մէջ զինադադար: Այդ պայմանները որոշ մ էին բոլոր այն հիմքերը, որոնց վրայ պիտի կառ ց էին ապագայ հաշտ թեան մանրամասն թիւնները: Հայերի համար ﬔծ անաջող թիւն էր որ իրանց հարցը տեղ չը գտաւ զինադադարի պայմանների մէջ: Բայց րիշ կերպ չէր էլ կարող լինել, քանի որ ﬕայն այդ պատմական վաւերագիրը ստորագրել ց յետոյ էր որ հայերը քաղաքագիտական լ րջ քայլեր սկսեցին անել: Սկզբ մ այդ քայլերը թողն ած էր անել Անդրիան պօլսի առաջնորդական տեղապահ Գէորգ վարդապետ Ռ սճ գլեանին, որ և իր յիշող թիւնների մէջ այսպէս է ներկայացն մ իր սկսած և վարած բանակց թիւնները: |

|

№1 ՔԱՂ

ԱԾՆԵՐ ԳԷՈՐԳ Վ. Ռ

ՍԱՃ ԳԼԵԱՆԻ

ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆԻՑ23

Հարկ կը լինէր ինձ ըստ քաղաքական պարտական թեանց ներկայանալ կրան տիւք Նիքօլայի և քօնթ Իկնաթիէֆի բարի գալ ստ մաղթել : Մինչդեռ կը սպա սէի պատեհ առթի ահա Փիլիպպ պօլսոյ նախկին ռ սական հիւպատոս Մ. Կիրօֆ հայասէր բարեկամս, որ պ լղարական գործեր ն մէջ դեր նեցած էր, իբր խորհրդական ռ սական դեսպանի յԱդրիան պօլիս եկած էր: Խնդրեցի որ բարեհաճի քօնթ Իկնաթիէֆի զիս ներկայացնել և Հայաստանի ապագայ վիճակին համար ստոյգ տեղեկ թիւններ առնել շնորհ ընել: Մ. Կիրօֆ ընդ նեց ﬔր այս առաջարկ թիւնն և հետևեալ գիշեր ներկայաց ց զիս քօնթ Իկնաթիէֆի, ինքն թարգման լինելով ﬔր խօսակց թեանց, ապահովելով ﬕանգամայն զքօնթն թէ իբր գաղտնապահ կրնայ խօսիլ ﬔզ հետ: Ըստ օրինի նախ փ թացինք ջերմ բարեմաղթ թիւններ ընել ի բարօր թիւն կենաց Ռ սիոյ Կայսեր, որ ի սէր քրիստոնէ թեան պատերազմ հրատարակեց յազատ մ արևելեան քրիստոնէից և աստ ծապարգև յաջող թեամբ ազատեց պ լղար քրիստոնեաներին, ինչպէս նաև ասիաբնակ հայերն, որք ﬕ քրիստոնեայ ազգ են ոչ ն ազ հարստահարեալ և թշ առ քան զպ լղարն, և շար նակելով խօսքս, ինչպէս կը լսեմք, ըսի, Ռ սիոյ բանակն Հայաստանի մէկ մասը գրաւած է, ընդ որս Կարս և Կարին և գ ցէ րիշ գաւառներ ևս. քաղցր է ﬔզ յ սալ, թէ Հայք ևս, ինչպէս պ լղարք, այն ազատ թիւնը կը վայելեն և որքան փափաքելի է ﬔզ գիտնալ այն, քանզի ﬔր աﬔն յարաբեր թիւնք ընդ Կ. Պօլսոյ խզ ած լինելով՝ բնաւ տեղեկ թիւն մը չեմ կարող ստանալ Հայաստանի մէջ բնակող ﬔր եղբարց վրայ: Առ որ քօնթն պատասխանեց թէ, այո՛, Ռ սիոյ բանակն ﬕնչև Կարին յառաջացած է և գրաւած է. Հայաստանի այդ մասն այժմ ազատ թիւն կը վայելէ, բայց հայ ժողով րդն ազգովին կամ Հայաստանի ﬔծ մասը պիտի չկարենայ գտնել առայժմ այն ազատ թիւնը, զոր նեցած են պ լղարք, վասն զի հայք ան23 «Ծագ ﬓ Հայկական Խնդրոյ» («Ռազﬕկ» լրագիր, Փիլիպէ, 1907. Տ. և «Երկրի Ձայնը» շաբաթաթերթ, Թիֆլիս, 1907, № 26-29):

|

|

պատրաստ գտն եցան և Հայաստանի մէջ դարձած են ﬔռեալ տարերք. ես երեք տարիէ ի վեր հայոց դատին պաշտպանն և փաստաբանն եղած էի, թող նք գաւառացի հայոց աղքատ թիւնն և անտարբեր թիւնն, մանաւանդ ցիր ցան պանդխտ թեան դատապարտեալ վիճակն. ﬕնչև իսկ Կ. Պօլսոյ հայոց ողջախոհ և գործօն մասն՝ սկսեալ Ն պար փաշայէ, արգելք եղած են իմ բարենպատակ գործոցս. բայց ﬕ՛ վհատիք, կը յ սադրեմ զՁեզ, քանի որ Թ րքիոյ հպատակ էք: Ապագային յ սով՝ այս վայրկեանէս սկսեցէք պատրաստ լինել, պատրաստ դաստիարակ թեամբ, սմամբ և քաղաքագիտ թեամբ, պատրաստ՝ նիւթապէս և բարոյապէս, պատրաստ՝ ներքին կազմակերպ թեամբ, պատրաստ եղիք այն օր ան համար՝ յոր մ քաղաքական թիւնն պիտի առաջնորդէ զձեզ յազատ թիւն, և ես պատրաստ եմ ﬕշտ օգնել ձեզ. պատրիարքնիդ թող ժամանավաճառ չլինի, թող սկսէ գործել , ժամ է: 1878 Յնվր. 20 թ ականաւ հաղորդեցին Ս. Պատրիարքին ինչ որ լսած և հրահանգ ընդ նած էի քօնթ Իկնատիէֆէ, խնդրելով ﬕանգամայն որ եթէ արժան կը դատէ շար նակել ﬔր բանակց թիւնը ի մասին Հայաստանի հարստահարեալ հայ ժողովրդեան՝ փ թայ հրահանգել զﬔզ յայն, ապահովելով զինք թէ Ռ սական Իշխան թեան հետ ﬔր յարաբեր թիւնն մշակ ած է ի շնորհս Մ. Կիրօֆի՝ ﬔր մտերիմ վաղածանօթ բարեկաﬕն, չփախցնել առիթը ձեռքէն: Մեզ համար յայտնի չէ թէ ի՞նչ կերպով յաջողած է Ներսէս Պատրիարք, կամ ի՞նչ զ գադիպ թիւն եղած է որ իմ նամակս ստանալէ տասն օր վերջ Վսեմ. Ստեփան փաշա Ասլանեան և Ն րեան Յովհաննէս էֆ. Բ. Դրան կողմանէ մասնաւոր պաշտօնով մը Ա. Պօլիս եկան Սաֆֆէթ և Սէրվէր փաշաներ տրամադր թեան տակ, Ա. Պօլսոյ մէջ ﬓացած հիւանդ թիւրք զօրքերն ի Կ. Պօլիս փոխադրել . այս երկ անձինք Պատրիարքէն յանձնարարեալ ﬕ այլ պաշտօն ևս նէին գաղտնի, և որք 1878 Յնվր. 31 թ ակիր Պատրիարքին յանձնարարականաւ իբր խորհրդական Հայկական Խնդրոյն ինձ ներկայացան: Մեր վսեմ. խորհրդականաց պատﬔցինք քօնթ Իկնատիէֆի հետ ﬔր տեսակց թեանց արդիւնքը. նոքա ևս յայտնեցին ﬔզ Ս. Պատրիարքի գաղափարներն և հրահանգն թէ՝ Պատրիարքն կը փափագի և կարտօնէ Ռ սիոյ դեսպանին և կրան տիւք Նիքօլայ |

|

Իշխանին ներկայացնել Հայոց թշ առ և հարստահարեալ վիճակն, և Ռ սիոյ Կայսեր գթ թիւնն հայցել. որոյ ի շնորհս ﬕայն հայերն, իբրև Արևելեան քրիստոնեայ ազգ, պիտի կարենան ազատ թեան հասնիլ, նման պ լղարաց: Եւ որովհետև տասն օր անցած էր յորմէ հետէ Ս. Պատրիարքին տեղեկագրած էի, առանց սպասել պատասխանին, փ թացի Ռ սական Իշխան թեան հետ ﬔր յարաբեր թեան թելն ամրապնդել ջանարար լինել, ստի այս նպատակաւ և խորհրդով ﬔր բարեկամ Մ. Կիրօֆի և հաւան թեամբ քօնթ Իկնատիէֆի՝ դարձեալ ներկայացայ կրան տիւք Նիքօլայ Իշխանին և խնդրեցի որ ըստ ռ սական սովոր թեան բարեհաճի իր կողմանէ պաշտօնեայ մը ղրկել վաղն յերկեղեցի ﬔր, ր բարեմաղթ թիւնք պիտի կատար ին Ռ սիոյ Կայսեր կենաց և պաշտօն ի հանգիստ հոգւոց ի պատերազﬕն անկեալ ռ ս զօրաց: Այս ﬕջոցին կրան տիւք իշխանին քով կը գտն էր Իկնաթիէֆ դեսպանն, որ արդէն գիտէր իմ ներկայանալ ս պատճառն և որոշեալ ժաﬓ, և Կ. Պօլսոյ այժﬔան դեսպան կոմս Նելիտօֆ: Սոքա երեքն բաւական ջերմ խօսակց թիւն մը նեցան ﬕﬔանց հետ ռ սերէն լեզ աւ, ապա կրան տիւք իշխանն այսպէս պատասխանեց ﬔր հրաւէրին. «Շատ գոհ եմ հայ հասարակ թենէն, սիրալիր ընդ նել թիւն մը ըրած են և կընեն ﬔր զօրաց, իւրեանց տ ներն բանալով նոցա առջև և աﬔն պարագայի մէջ դիւր թիւններ ընծայելով նոցա. ես կը սիրեմ հայերը և կը յարգեմ. այդ բարեմաղթ թեան օրն ես անձամբ կը փափագիմ ներկայ գտն իլ Ձեր եկեղեցին, բայց օրն պէտք է անորոշ ﬓայ, վասն զի պատերազﬕ մէջ եմք. յետաձգեցէք առ այժմ. ես կորոշեմ և օր առաջ կիմացնեմ Ձեզ». առ այս պատասխան շնորհակալ թիւն յայտնելով ﬔկնեցայ: Այս լ րն հաղորդեցին ﬔր վսեմ. խորհրդականաց թէ այսպէս խոստ մ մը առած եմ կրան տիւք իշխանէն, և իշխանի ﬔր յեկեղեցի գալէն յառաջ պէտք էր զիրենք ներկայացնել քօնթ Իկնատիէֆի, թէև դժ ար էր: Վասն զի չէին կրնար տեղ մը երթալ առանց գիտ թեան և հրամանի Սաֆֆէթ և Սէրվէր փաշաներ , այլ հակառակ ամէն հսկող թեան՝ յաջողեցանք գիշեր մը գաղտնաբար ներկայացնել Ն րեան էֆէնտին քօնթ Իկնատիէֆի, և Ասիաբնակ հայ ժողովրդեան թշ առ և հարստահարեալ վիճակն յայտնելով՝ |

|

Ռ սիոյ Կայսեր գթ թիւնն խնդրեցինք. մէկ ժամ նկնդր թենէն վերջը խոստացաւ կրան տիւքի հետ խօսելով յաջող ելք տալ ﬔր խնդրոյն, պատ իրելով որ երկ օր վերջը դարձեալ գիշեր ատեն, նոյն ժամ ն, ներկայանանք իրեն՝ Ստեփան փաշան ևս մէկտեղ առնելով: Կատարեցինք իր առաջարկ թիւնն և ﬔր երկ խորհրդականաց հետ ներկայացանք քօնթին, որ յայտարարեց թէ «տեսն ած եմ կրան տիւքի հետ և ﬕնչև մէկ աստիճան յաջող է Ձեր խնդիրն. Կայսեր հետ բանակց թեան մէջ եմք. մէկ երկ օրէն Կայսեր հաւան թիւնն և հրահանգն կը յ սամ որ պիտի ընդ նիմք: Աղօթեցէ՛ք որ Աստ ած յաջողէ»: Այս գեղեցիկ յ սադր թեան վրայ յ զ ելով սիրտերնիս՝ խնդրեցինք դարձեալ թախանձանօք՝ Կայսեր գթ թիւնը առ Հայ ժողով րդն կեղեքեալ և րախ թեամբ ﬔկնեցանք: Այս տեսակց թեան արդիւնքը անﬕջապէս տեղեկագրեցի Ներսէս Ս. Պատրիարքին՝ ռ սական մասնաւոր թղթատարի ﬕջոցաւ և, ի պատասխանի իմ տեղեկագր թեան՝ ﬕ շնորհակալ թեան գիր ընկալայ նորին Սրբազն թենէն: Ինչպէս կրան տիւք Նիքօլայ խոստացած էր ﬔզ յառաջագոյն՝ փետրվար 8-ին հաճեցաւ գալ յեկեղեցի ﬔր. նորին Բարձր թեան ընկերացած էին քօնթ Իկնատիէֆ, կոմս Նելիտօվ, 16 ժէնէրալ և բարձրաստիճան պաշտօնեայք. յետ բարեմաղթ թեան, որ շատ կանոնաւոր տեղի նեցաւ, հրաւիրեցի զնորին բարձր թիւնն յառաջնորդարան ր թէյ պատրաստ եցաւ. ներկայ գտն եցան նաև Ստեփան փաշա Ասլանեան, Յովհաննէս էֆ. Ն րեան, որոց համար Սաֆֆէթ փաշա թ յլատ թիւն ըրած չէր ներկայ գտն իլ բարեմաղթ թեան. անշ տ ինչպէս կը ցանկայինք իսկ, այս տեսակց թեան նիւթն Հայաստանի Հայ կեղեքեալ ժողով րդն պիտի լինէր. ի մէջ այլոց կրան տիւք այնպիսի հարց ﬓեր ղղեց ինձ Հայաստանի աշխարհագրական դրից և բնակչաց վիճակին նկատմամբ, որ զինքն գոհացնել չափ տեղեկ թիւններ չ նէի, ստի այս յարմար առիթ եղաւ ինձ Ստեփան փաշան և Ն րեան էֆէնտին կրան տիւք Նիքօլայ իշխանին ներկայացնել . ստի նորին բարձր թեան պատասխանեցի թէ «Ձեր ﬔծ թեան այս հարցման լիովին տեղեկ թիւններ կրնան տալ Կ. Պօլսոյ Ազգ. Երեսփոխանական ժողովոյ երկ ատենապետներն՝ Ստեփան փաշա և Ն րեան էֆէնտին, որք հոս կը գտն ին Սաֆֆէթ փաշայի |

|

քով. եթէ հրաման կընէք անﬕջապէս կրնան գալ և ներկայանալ»: «Այո՛, կը փափաքիմ տեսնել, թող գա՛ն», պատասխանեց Դ քսն. և անﬕջապէս նորին ﬔծ թեան թիկնապահներէն ﬕն ղրկ եցաւ Սաֆֆէթ փաշայի տ ն, ր ﬔր խորհրդականք լ ր կը սպասէին արդէն ի մէնջ: Սաֆֆէթ փաշա այս բարձրագոյն հրամանին չկրնալով դէմ դնել, կարտօնէ որ ներկայանան: Կրան տիւք սիրով ընդ նեց ﬔր վսեմ, խորհրդականներն և առաւել քան կէս ժամ խօսեցան մէկտեղ և պաղատանօք խնդրեցին Հայաստանի ազատ թիւնը. ի պահ ն երբ ﬔծ դ քսն Նիքօլայ կը ﬔկնէր՝ դարձեալ կրկնեցի որ չմոռանայ Հայ տառապեալ ժողով րդն. այն ատեն իմ ձեռք սեղﬔլով ըսաւ. « ո՛չ ես և ո՛չ եղբայրս՝ Կայսրն չեմք մոռնար զձեզ»: Հետևյալ օր քօնթ Իկնատիէֆի երթալով, կրան տիւք Նիքօլայի ներկայանալ և շնորհակալ թիւն յայտնել համար՝ հրաման և ժամադր թիւն խնդրեցի. սիրով ընդ նելով որոշեց օրն և ժամ. և որոշեալ ժամ ն երբ ներկայացանք նորին բարձր թեան՝ Իկնատիէֆ և Նելիտօֆ կոմսերն դարձեալ հոն գտն եցան. յան ն Հայ հասարակ թեան շնորհակալ թիւն յայտնեցին այս ﬔծ պատւոյն զոր ընծայեց ազգին որ այժմ լի է յոյսով և սիրով առ բարեխնամ ռ ս կառավար թիւնն. Յայնժամ իշխանն համակրանօք սեղﬔց ձեռքս և ըսաւ. «Հայոց սիրալիր ընդ նել թենէն շատ գոհ ﬓացի և Կայսեր՝ եղբօրս անﬕջապէս հեռագրեցի իմ գոհ նակ թիւնս թէ՝ այսպիսի ընդ նել թիւն, սէր և համակր թիւն չտեսայ ոչ ի յոյնս և ոչ յայլ ազգս. յետ ﬕ քանի աւ րց պիտի ﬔկնիմ քաղաքէս յԱյՍտեէֆանօ ր մօտ պիտի լինիմք ի Գ մ-Գաբ ձեր Պատրիարքին. գրէ Պատրիարքին թէ ձեր խնդիրն և յոյսն ի դերև չի պիտի ելնեն, անհոգ եղիք, եղբօրս հետ բանակց թեան մէջ եմք»: Այս կէս պաշտօնական յարաբեր թիւններն աւելի յոյս տ ին ﬔզ. րախ թեամբ ﬔկնեցայ. յետ երկ ց աւ րց քօնթ Իկնատիէֆ հրաւիրած էր զիս առ ինքն, փ թացի. «աչքդ լոյս, գոչեց քօնթը, գործերնիդ յաջող է, Կայսեր հաւան թիւնն ստացանք և Ձեր խնդիրն պիտի անցնի ի կարգս յօդ ածոց ռ ս-թ րք դաշնագր թեան մէջ. ընդ փոյթ պարտիք ﬕ ծրագիր ներկայել կրան տիւք իշխանին թէ՝ ի՞նչ են Հայոց իղձն փափագն»:

|

|

Ներսէս Պատրիարքը, իր լիազօրներին ղարկելով Ադրիան պօլիս, ﬕաժամանակ դրեց և պաշտօնական դիմ ﬓերի հիﬓաքարը, որի վրայ պիտի կառ ց էր հայոց հարցի նոր կերպար նաւոր մը: 1878 թ. փետրվարի 1-ին ինն եպիսկոպոսներ, որոնց թւ մ և, անշ շտ, ինքը, Ներսէսը, ղարկեցին Ալէքսանդր || կայսրի ան նով հետևեալ աղերսագիրը.

№2

ԱՂԵՐՍԱԳԻՐ ԹԻՒՐՔԱՀԱՅ ԻՆՆ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍՆԵՐԻ

ՅԱՆ

Ն ԱԼԷՔՍԱՆԴՐ Բ. ԿԱՅՍՐԻ

Տէր Արքայ, Այն պատերազմէն յետոյ, ր վախճան առաւ Ձեր Կայսերական Մեծ թեան զին ց յաղթ թեամբը և որ աﬔնէն աւելի փառաւորն է, թող ներ ի Թ րքիոյ Հայոց եկեղեցական գլխաւոր պաշտօնէիցս ներկայացնել իրենց զարմաց մը, յարգանքը և խոնարհ շնորհաւոր թիւններն յոտս Ձեր Կայսերական Մեծ թեան Աթոռոյն, որոյ հետ կը ﬕանան նաև Հայոց ազգի խտն և փափագներն: Տէր Արքայ, Ձեր զէնքերն յաղթանակեցին այնպիսի ﬕ ժողովրդեան, որ քաջ պատերազﬕկ ժողովրդոց ﬕն է, որով Ձեր Կայսերական զօր թիւնը նոր փայլ մը ստացաւ աշխարհի վրայ: Ձեր ս րը յաղթանակ կանգնեց թէ Եւրոպիոյ և թէ Ասիոյ մէջ և Ձեր զօրապետներն զէնքերը, ինչպես Պ լկարիոյ դաշտաց մէջ իրենց աﬔնամաք ր արիւնն թափեցին, նոյնպէս թափեցին Հայաստանի այն հինօրեայ հողոյն վրայ, որ ﬔր ծն ելն տեսաւ և զոր ﬔր հայրերն ի սկզբանէ դար ց իւրեանց քրտամբք և արտասւօքն ոռոգեցին: Տէր Արքայ, Ձեր խոստ ﬓերն աﬔն ն համար էին. Ձեր խնամքը պէտք է աﬔն ն համար հաւասար տարած ի. Հայերն ալ նին այնչափ իրաւ նք, որչափ նին Թիւրքիոյ ﬕւս քրիստոնեայ հասարակ թիւնք՝ այն հոգատար թեան որ կը գործէ աշխարհի վրայ առանց շահասիր թեան, և այս անշահասիր թիւնը աﬔնէն աւելի գեղեցիկ յատկ թիւնն է իշխանի մը, որ աշխարհի զօրաւորն է և զոր Աստ ած ﬔծ թեան տիտողոսով պսակած է: Այո՛, Տէր Արքայ, Հայերն այս նշանաւոր պարագայի մէջ, յոր մ |

|

իրենց կրօնակից եղբարց վիճակն կորոշ ի, կը համարձակին Ձեր Կայսերական Մեծ թեան զօրաւոր պաշտպան թիւնն հայցել: Նոքա ալ վշտացած են, նոքա ալ կը յ սան խառնաղանճ վայրենիներէ շրջապատեալ և Եւրոպայէն հեռի ﬕ անկիւն նետ ած, իրենց տառապանքներն աւելի անգթաբար կը գործ ին, քան թէ ﬕւս քրիստոնէից, առանց իրենց աղաչանքներն լսելի լինելոյ: Ինչ բան որ այսօր կը խնդրենք և ինչ բան որ համարձակ թիւն առած կը հայցեմք Ձերդ Կայսերական Մեծ թենէն յան ն նոցա, րիշ բան չէ, եթէ ոչ Եւրոպական Թիւրքիոյ քրիստոնէից վիճակին նման թիւն: Եթէ Եւրոպական Թիւրքիոյ գաւառաց ﬕևնոյն ինքնօրէն վարչ թիւնն, ﬕևնոյն երաշխաւոր թիւններով տր ի Հայոց հասրակ թեան, այն ատեն նոցա սրտեռանդն ցանկ թիւններն լս ած պիտի լինին և վախճան պիտի ստանան իրենց ընդ երկար նահատակ թիւնքն: Տէր Արքայ, խիստ դառն է ﬔզ համար որ խաբ ինք ﬔր յ սոյն մէջ, բայց այս կարելի թեան չեմք զեր հաւատալ ﬕայն Ձեր վեհանձն թեան վրայ նեցած հաւաստիներ ս շնորհիւ: Կաղաչեմք Ձեր Մեծ թիւնը հաճիլ ընդ նելոյ ﬔր սրտաբ ղխ օրհն թեան հետ ﬔր խորին յարգանքներն, ընդ որոյ պատիւ նիմք լինել, Տէր Արքայ, Ձեր Կայսերական Մեծ թեան աﬔնախոնարհ և աﬔնահնազանդ ծառայք24 Պատրիարքարան Հայոց Կ. Պօլիս 1/13 փետր. 1878

Ինչպէս յայտնի է, այս դիմ ﬔրի հետևանքով էր որ ՍանՍտեֆանօի մէջ տեղի նեցած բանակց թիւնների պայմաններից մէկը դարձաւ հայոց հարցը և թիւրքաց լիազօրները, յամառ դիմադր թիւնից յետոյ, կարողացան դ րս գցել տալ այդ պայմանից աﬔն ինչ, որ կարող էր որոշ, կոնկրէտ պարտաւոր թեան ձև նենալ. նրանք ﬔրժելով ﬔրժեցին խօսք բաց անել ինքնավա-

Գործ Դիւանատան Վեհափառ Հայրապետի աﬔնայն հայոց Տ. և Տ. Գէսրգայ Դ-ի, 1878, թ. 5:

|

|

ր թեան մասին25: Եւ երկ կողﬔրի համաձայն թիւնը կանգ առաւ այն խմբագր թեան վրայ, որով լոյս տեսաւ փետրվարի 19ին ստորագր ած դաշնագրի 16-դ յօդ ածը: Ահա նրա բառացի թարգման թիւնը.

№3

ՍԱՆ-ՍՏԵՖԱՆՕԻ ԴԱՇՆԱԳՐԻ 16 ՅՕԴ

ԱԾԸ Նկատելով որ ռ սական զօրաց Հայաստանի մէջ գրաւած, բայց Թ րքիոյ վերադարձ ելիք տեղերէն ﬔկնիլը կրնայ կռիւներ և երկ տէր թեանց բարեկամական յարաբեր թիւններ ն ﬖաս բերող կնճիռներ մ ծն նդ տալ, Բ. Դ ռը պարտաւոր թիւն յանձն կառն ՝ Հայոց բնակած գաւառներ ն մէջ տեղական պիտոյից պահանջած բարւոք ﬓերն և բարենորոգ ﬓերն առանց այլ ևս յապաղել գործադրել, և Քիւրդեր ն Չէրքէզներ ն դէմ անոնց ապահով թիւնն երաշխաւորել : Շատ նշանակալից է որ այստեղ բեր ած «բարւոք ﬓերի և բարենորոգ ﬓերի» անորոշ խոստ մը առաջին իսկ քայլից հայ գործիչներն ըմբռնեցին այն մտքով թէ Հայաստանը այդ յօդ ածով պիտի ստանայ ինքնավար թիւն: Այսպէս, դեռ ՍանՍտեֆանօի դաշնադր թեան ամբողջ թիւնը պաշտօնապէս չէր հրատարակ ած, դեռ գերմանական լրագրներից մէկը ﬕայն կարողացել էր այդ դաշնագրի բովանդակ թիւնը պատﬔլ, այն էլ որ շատ ﬔծ հարազատ թեամբ, և ահա հայոց հարցի նշանաւոր գործիչներից մէկը, Գրիգոր Արծր նին, մարտի 10-ին «Մշակի» առաջնորդողի մէջ աս մ էր թէ հայերին խոստաց ածը նահանգական ինքնավար թիւն է, այսինքն՝ «քրիստոնեայ նահանգապետ, սեփական քաղաքային և գիւղական վարչ թիւններ, կայքերի և անձնական ապահով թիւն, կալ ածների ազատելը ք րդ և թիւրք բէյերի աւատական իշխան թիւնից, սեփական կամ խառն դատարաններ, դատաստանի առջև քրիստոնեաների

«Երկիր Ձայնը» շաբ. 1907 № 29:

Թարգման թիւն Կ. Պոլսի Հայոց Պատրիարքարանի:

|

|

և մահﬔդականների հաւասար թիւնը, ս ﬓարանների ազատ թիւնը, ամբողջ երկրից Թիւրքիային տր ող տարեկան որոշ ած հարկը, որ հիﬓած լինէր հաստատ և անփոփոխ հիմքերի վրայ և ոչ թէ կամայական թեան վրայ: Դաշնագրի երկրորդ կէտին, այն է որ հայերին տր ել է ապահով թիւն չէրքէզների և ք րդերի դէմ, Թիւրքիայի հայերը կարող են հասնել ﬕայն նրանով որ կը պահանջեն Թիւրքիայից իրանց սեփական տեղական պահապան զօրք նենալ իրաւ նքը»: Միևնոյն ինքնավարական սկզբ նքն էր, 16-դ յօդ ածից յետոյ էլ, թիւրքահայ գործիչների ցանկ թիւնը: Մարտի 15-ին Խորէն արքեպիսկոպոս Նարպէյը, որ Ներսէս պատրիարքի կողﬕց պատգամաւորի պաշտօնով Պետոգրադ էր գնացել, ներկայացրեց Ալէքսանդր || Կայսրին պատրիարքարան մ մշակ ած ﬕ ծրագիր, որի բովանդակ թիւնն այսպէս է պատմ մ ինքը Նարպէյը.

№4

ԱԼԷՔՍԱՆԴՐ II ԿԱՅՍՐԻՆ ՆԵՐԿԱՅԱՑՐԱԾ

ԾՐԱԳԻՐԸ Ա. Տալ Հայաստանի ընդհան ր կառավարիչ, հայ-լ սաւորչական յազգէ, մարզպան և վալի ան անակոչ թեամբ և աստիճանաւ ﬕւշիւրի, որոյ ընտր թիւնն լինի ի Ս լթանէ, համահաճ թեամբ Կայսերն Ռ սաց: Բ. Կ սակալք և գաւառապետք՝ լինիցին հայ-լ սաւորչականք ազգաւ, ընտրեալք յերեսփոխանական ժողովոյ Հայաստանի և վաւերացեալք ի Բ. Դրանէ: Գ. Բարեկարգարանն լինիցի ի ձեռն Հայոց, յորոց լինիցին և քաղաքապահ զինւորքն: Դ. Դատաստանատ նք բացցին և վարեսցին օրինօք քրիստոնէից ընդ նախագահ թեամբ հայ դատաւորաց Քադըք և այլ կրօնական պաշտօնեայք չ նիցին անդ մասն և բաժին: Ե. Ջնջեսցին արտօն թիւնք քիւրդից, չորպաճըյից և տէրէպէյից:

|

|

Զ. Նոր և արդար բաշխ ﬓ հարկաց: Է. Բարեկարգ թիւն վաքըֆի և քնն թիւն կալ ածական և հողային: Ը. Զինաթափ թիւն տաճկաց և առ հասարակ ի Հայաստան: Թ. Պատրաստ թիւն կանոնագրաց ի կառավար թիւնն երկրին, զոր վաւերաց սցէ Ս լթանն հաճ թեամբ Ռ սիոյ: Ժ. Երաշխաւոր թիւն ինքնավար թեան Զէյթ նի, ըստ հնադարեան վարչ թեան27: Միաժամանակ պատրաստ եց ﬕ համառօտ «Ծրագիր Կազմակերպական Կանոնագրի Օսմանեան Հայաստանի», որի մէջ սահմանւ մ էր ինքնավարական կազմակերպ թիւն հայկական նահանգների համար և այդ ծրագիրը յատ կ պա-տ իրակ թեան ձեռքով (Խրիﬔան արքեպիսկոսպոս և Մինաս Չերազ քարտ ղար) ղարկ եց եւրոպական վեց ﬔծ պետ թիւնների կառավար թիւններին ﬕնչև Բերլինի Վեհա-ժողովի գ մար մը: Դրա հետ ﬕասին Ներսէս Պատրիարքը ներ-կայացն մ էր՝ 1) Մի առանձին Յիշատակագիր (Մեմորանդ մ), որի մէջ ապաց ցւ մ էր թէ ինչ պատճառներով ինքնավար թիւնը Հայաստանի համար ﬕ արդար և օրինաւոր անհրաժեշտ թիւն էր, 2) Հայաստանի վիճակագր թիւնը և 3) Հայաստանի քարտէզը:

№5

ԾՐԱԳԻՐ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊԱԿԱՆ ԿԱՆՈՆԱԳՐԻ

ՕՍՄԱՆԵԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

Ա. Օսմանեան Հայաստանը, ըստ ներփակեալ աշխարհաց ցին, կը պար նակէ Էրզր ﬕ և Վանի վիլայէթները, Տիարպէքիրի վիլայէթին հիւսիսային մասը, այսինքն Խարբերդի սանճագին

Գործ Դիւանատան Գէորգ Դ. կաթողիկոսի, 1878 թ. 5:

|

|

արևելեան մաս (որ ն սահմանագլ խն է Եփրատ արևմտեան կողմէն), Արղանայի սանճագը և Սղերդի սանճագին հիւսիսային մասը, որք կը կազﬔն Մեծ Հայաստանի տաճկական մասը, որպէս նաև Րիզէի նաւահանգիստը՝ Տրապիզոնի և Պաթ ﬕ ﬕջև, տ րևառը դիւրացնել համար: Հայաստանի վարչ թիւնը պիտի յանձն ի Հայ ընդհան ր կառավարչի մը, զոր Բ. Դ ռն պիտի ան անէ երաշխաւոր պետ թեանց հաւան թեամբը: Նորա բնակավայրը պիտի լինի Էրզր մ: Ընդհան ր կառավարիչը պիտի նենայ գործադիր իշխան թեան բոլոր ստորոգելիքը, նահանգին ամբողջ ընդարձակ թեանը մէջ հանրային ապահով թեան և կարգապահ թեան պահպան թեանը պիտի հսկէ. տ րքերը պիտի հաւաքէ, և իր պատասխանատ թեան տակ պիտի ան անէ վարչական գործակալները. ինք պիտի կարգէ դատաւորները, պիտի գ մարէ ընդհան ր ժողովը և անոր պիտի նախագահէ, և նահանգին բոլոր վարչական ճիւղեր ն պիտի հսկէ: Հինգ տար ան համար պաշտօն ստանձնելով, ընդհան ր կառավարիչը չը պիտի կարենայ հրաժար իլ Բ. Դրան կողմէն, առանց հաւան թեան երաշխաւոր պետ թեանց: Կեդրոնական վարչական ժողով մը պիտի հաստատ ի, որ ն պիտի նախագահէ ընդհան ր կառավարիչն և անոր պիտի անդամակցին՝ 1. Ելևմտից Տես չը, 2. Հանրային շին թեանց Տես չը, 3. Մի օրէնսգէտ խորհրդական, 4. Հանրային զօր թեան հրամանատարը, 5. Քրիստոնեայ դպրոցներ Վերատես չը, 6. Մահմէտական դպրոցներ Վերատես չը: Սա ալ պիտի ան անի ընդհան ր կառավարչէն, այլ նահանգին մէջ Շէրիի օրէնսդր թեան գլխաւորին առաջարկ թեամբ: Նահանգը սանճագներ և ասոնք այլ գազաներ պիտի ստորաբաժան ին. ընդհան ր կառավարիչն պիտի ան անէ սանճագնել կառավարիչները և գազաներ փոխ-կառավարիչները: Կառավարիչներն և փոխ-կառավարիչներն ընդհան ր կառավարչէն կարգ ած գործակալներ են, և աﬔն կերպով զինքը կը ներկայաց նեն նահանգին ստորաբաժան ﬓեր ն մէջ. ընդհան ր կառավարչէն կարգ ած երկ խորհրդականներ կ'օժանդակեն նոցա՝ իւրեանց վարչ թեան մէջ:

|

|

Բ. Նահանգին ընդհան ր կառավար թեան անկ ըլլալով հանրային կարգապահ թիւնը և ապահով թիւնը պահպանել, ընդհան ր եկամ տներ 207ին չափ գ մար մը աﬔն տարի պիտի վճար ի Կայսերական գանձ ն: Նահանգին ﬓացած եկամ տին մէջէն քաղաքային դատական վարչ թեան և ոստիկան թեան և բանակի պահպան թեան պէտք եղած ծախքերը դ րս հանելէ յետոյ, ﬓացորդը սա պէս պիտի գործած ի. 1. 807ին պիտի յատկանայ հաղորդակց թեան ղիներ և րիշ հանրօգ տ շին ածոց հաստատ թեանը և պահպան թեանը. 2. 207ին պիտի յատկանայ դպրոցներ հաստատ թեան և պահպան թեան. բարձրագոյն դպրոցներ յատկացեալ գ մարները մէկդի դնելով, ﬓացորդը իբր նպաստ պիտի բաշխ ի մահմէտական և քրիստոնեայ դպրոցներ ն, անձնիւր կրօնի ﬓայ ն հասարակ թեան թ ոյն հաﬔմատ թեամբ:

Գ. Մահմէտական օրէնսդր թեան գլխաւոր մը պիտի կարգ ի, զոր Վեհափառ Ս լթանը կ'ան անէ և որոյ պաշտօնն է նահանգին մէջ բոլոր Շէրիի դատարաններ ն վրայ հսկել: Շէրիի դատարանները լոկ մահմէտականաց իրար հետ նեցած վէճերը պիտի ճանաչեն: Հասարակ դատարանները պիտի դատեն քրիստոնէից, կամ մահմէտականաց և քրիստոնէից մէջ պատահած բոլոր քաղաքային, եղեռնական և վաճառականական դատերը: Աﬔն դատարան պիտի բաղկանայ երեք դատաւորէ, որոնց մէկը նախագահի պաշտօն պիտի վարէ. ընդհան ր կառավարիչը կ'ան անէ դատաւորները և կ'որոշէ այս դատարանաց նախագահները: Գազային փոխ-կառավարիչը և իւր խորհրդականները հաշտարար դատաւորի պաշտօն պիտի վարեն: Յատ կ կանոնագիրներով պիտի որոշ ին Շէրիի և հասարակ դատարանաց և հաշտարար դատաւորաց թիւը, իրաւաս թիւնը |

|

և ստորոգելիները: Քաղաքային Օրինագիրք մը և Եղեռնական Օրինագիրք մը պիտի խմբագր ին Եւրոպայի իրաւագիտական արդի սկզբ նքներ ն համաձայն:

Դ. Կրօնի կատարեալ ազատ թիւն պիտի լինի: Անձնիւր հասարակ թիւն պիտի հոգայ կղերին և կրօնական հաստատ թեանց ծախքերը:

Ե. Նահանգին հանրային զօր թիւնը կը բաղկանայ՝ 1. Ոստիկան թենէ մը և 2. Բանակէ մը: Քիւրտերը, Չէրքէզները և ﬕւս թափառիկ ցեղերը մէկդի թողլով, բանակը պիտի բաղկանայ՝ 1. Հայերէն՝ և 2. նահանգին մէջ հինգ ամէ ի վեր բնակ թիւն հաստատած ոչ-հայ տարրէն: Ոստիկան թեան պաշտօնն է նահանգին ամբողջ ընդարձակ թեանը մէջ կարգապահ թիւնը և ապահով թիւնը պահպանել: Ասոր հրամանատարն է ոստիկանապետ մը, զոր կան անէ ընդհան ր կառավարիչն, նահանգին հանրային զօր թեան ընդհան ր հրամանատարին առաջարկ թեամբ, և որ անոր անﬕջական հրամանին տակ կը գործէ: Բանակը պիտի դր ի հանրային զօր թեան ընդհան ր հրամանատարի հրամանին տակ և իւր պաշտօնն է ի հարկին օգնել ոստիկան թեան: Սովորական ժամանակի մէջ գործող բանակը պիտի բաղկանայ 4000 զին որէ, ի բաց առեալ այն կանոնաւոր բերդապահները, զորս Կայսերական կառավար թիւնը կրնայ իւր ծախքովը դնել նահանգին բերդեր ն և ամրոցներ ն մէջ:

Զ. Ընդհան ր ժողովը պիտի կազմ ի հետևեալ կերպով՝ Անձնիւր գազա պիտի յդէ երկ պատգամաւոր, մէկ մահմէտական և մէկ հայ, զորս գազային մահմէտական և քրիստոնեայ |

|

ժողով րդները կ՛ընտրեն յատկապէս: Պատգամաւորները սանճագին գլխաւոր քաղաքին մէջ գ մար ելով, ﬕատեղ պիտի ընտրեն երկ խորհրդական ոռ սանճագ, մէկը քրիստոնեայ և ﬕւսը մահմէտական: Ընտրող և ընտրելի են հաւասարապէս. 1. Նահանգին բոլոր բնակիչները որք 25 տարին լրաց ցած են, կալ ած մը նին, կամ ո և է ղղակի տ րք մը կը վճարեն. 2. Զանազան կրօնից պաշտօնեաները և կղերը. 3. Դասատ ները և դաստիարակները, ճանաչ ած կրօնական հասարակ թեանց գլ խներն իրաւամբ անդամ պիտի լինի այս ժողովին, ﬕ գլ խ անձնիւր կրօնի համար: Տարին անգամ մը ընդհան ր ժողով կը գ մարի նահանգին գլխաւոր քաղաքին մէջ, նահանգին ելմտացոյցը (Եսdg6է) և տ րքի բաշխ մը քննել և ստ գել համար: Ընդհան ր կառավարիչը պարտաւոր է տարեկան ելմտական տեղեկագիր մը ներկայացնել անոր: Տ րքի հաւաքման և բաշխման դր թիւնը պիտի բարեփոխ ի երկրին ճոխ թեանց զարգաց մը դիւրացնել նպատակաւ: Ընդհան ր կառավարիչը և ընդհան ր ժողովը հինգ տարին անգամ մը համաձայն թեամբ պիտի որոշեն՝ ըստ վերոյիշեալ տրամադր թեանց՝ Բ. Դրան յանձն ելիք գ մարները:

Է. Երաշխաւոր պետ թիւնները ﬕաﬔայ պաշտօնով Համազգային Յանձնաժողով մը պիտի կարգեն, որպէս զի հսկէ սոյն Կանոնագրին գործադր թեանը, որ Դաշնագրին ստորագր ելէն երեք աﬕս յետոյ ի գործ պիտի դր ի28

«Ծրագիր Կազմակերպական Կանոնագրի Օսմանեան Հայաստանի», հրատ. Պատրիարքարանի, Կ. Պօլիս, 1878, եր. 8-16:

|

|

№6

ՅԻՇԱՏԱԿԱԳԻՐ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԽՆԴՐՈՅՆ ՎՐԱՅ

Արևելեան խնդիրն ահա մտաւ նոր կերպարանց մէջ, որ լ ծ ﬓ կը պահանջէ անյապաղ և վերջնական: Եթէ ﬕնչև ցայսօր դարէ մը ի վեր առկախեալ ﬓացած էր իբր սպառնալիք, այդ սպառնալիքն, կրնամք ըսել, թէ ահա շառաչեց այսօր: Դիւանագիտական յարդարմ նք իրաւախոհ թիւնք բարենորոգմ նք պահանջեալք կամ խոստացեալք առ ոչինչ այլ ծառայեցին, բայց ի յապաղել տալ առ վայր ﬕ զայդ շառաչ ﬓ, բայց և ծառայեցին ﬕանգամայն իրենց ընդ նայն թեամբն արդա-րացի երևց նել զսա աﬔն ն աչաց: Վերջին պատահեալ դէպք, այն իսկ զի պատահեցան զայս անխ սափելի երկսայրաբան թիւն դրին առաջի Եւրոպիոյ, թէ կամ այն է, որ պէտք է անհետ կորընչին իրենց ետևէն ընդ քարշ տանելով բոլոր իրենց հետևանքները, և կամ այն է որ պէտք է իրենց արդիւնքը յառաջ բերեն լի և անթերի: Եւրոպիոյ աչալրջ թեան չէ կարելի այլ ևս իւրոց շահ ց նկատեալ փրկ թեան ելքը րիշ կերպ լ ծման մէջ բնտռել՝ քան անթերի լ ծման մէջ, այսինքն է, յայնմ որ բանաւորն է, որ բնականն է որ կարելի՝ և դա խնդրոյն բն թենէն իսկ յառաջ կը բղխի: Արևելեան խնդիրն է՝ խնդիր տկարացման Օսմանեան ինքնակալ թեան, յոր ընդխառն կնճռեալ է նաև քրիստոնէից մահմէտականաց հետ բնակ թիւնն ի զանազան կողմանս Թ րքիոյ: Այն որ խնդրոյն մարմաջեց ցիչ կողﬓ է, այն որ զվտանգն մօտալ տ կընէ, այն որ Եւրոպիոյ պահպանողական շահ ց ﬖաս կըսպառնայ իւր հապճեպ լ ծմամբն, ահա այդ կնճռ ﬓ է, այդ բնակակց թիւնն, որ անհնարին դարձած է, այլևս տևել արդի պայմանաց մէջ: Մեծաﬔծ աղէտներ են, որոց դա ձայն կ տայ: Թ րքիա բազմաթիւ պետ թիւններ նի իւր դրակից՝ ﬔծ կամ փոքր: Ցարդ դրակց թեան կամ նիւթական շահ խնդիր՝ բնաւ պատր ած եղած չէ կամ առիթ տ ած չէ դարէ հետէ լ րջ մաքառմանց: Միւս կողմանէ, Թ րքիոյ զ տ ի մահմէտականաց բնակեալ կողմանք՝ զերծ ﬓացած են արևելեան խնդրոյն յ զմանէն: Աստի պէտք է զհետ բերել թէ որ և է դղրդման մը կամ հապճեպ լ ծման մը վտանգն կը փարատի, եթէ հնար ըլլայ գիտել |

|

թէ ինչ եղանակաւ կարեն մահմէտականք բնակիլ ի ﬕասին ընդ քրիստոնեայս: Եւրոպական պետ թիւնք որ զՂրիﬕ պատերազﬓ մղեցին ի պաշտպան թիւն Թ րքիոյ ընդդէմ Ռ սիոյ, հաս եղան թէ իրենց լոկ յաղթ թեամբք՝ վտանգն չփարատիր իսպառ, և արևելեան խնդիրն զիւր վերջնական լ ծ ﬓ չգտներ երբէք. ստի քրիստոնէից վիճակին վրայ խորհել զբաղեցան: 1856-ի Խաթթի Հիւմայ նը արտայայտ թիւն եղաւ այդ աշխարհագիտ թեան. աշխարհագիտ թիւն խաղաղ թեան և նախատես թեան: Չեմք կարող ըսել որ այդ բարենորոգմանց մէջ չեն գտն իր և ծիլք այն սկզբան թէ ապահովել պարտ է քրիստոնէից իրենց ստաց ածքը, կեանքը և պատիւը և զհաւասարակց թիւնն ընդ մահմէտականս: Այդ ժամանակէն ի վեր ատեն ատեն նորանոր բարենորոգմ նք հրատարակ եցան նոյն ոգւով յղացեալ, որք զնախորդ բարենորոգմ նսն կամրաց նէին, և վերջինն, - իսկ գերագոյն ճիգն հաւասարակց թեան և ձ լման իսկ, - կատար եցաւ, հրատարակմամբ Օսմանեան Սահմանադր թեան: Սակայն այս աﬔնայն ճգ նք ոչ յայլ ինչ կըյանգէին, բայց զիւրեանց ապիկար թիւնն ց ցընել : Տակաւին կը հեծէ քրիստոնեայն զիւր ստորն թիւնն մահմէտականին առջև, և աշխարհավարական կամ քաղաքական հաւասարակց թիւնն ոչ այլ ինչ նկատ ած է, բայց բառ սին: Աﬔն րեք ր իշխան թիւնն ի ձեռս մահմէտականաց է, նոյն անյեղլի և անփոփոխելի արգասիք և օրէնք անզօր գտն ած են զքրիստոնեայն պաշտպանել յերեսաց մահմէտականին: Նոր օրէնսդր թիւնք և արդար թեան գործոյն երաշխիս տալ ջանք՝ զիսլամ թեան ոգին մղած են ﬕնչև յիւր վերջին ամր թիւնսն, բայց նա անց զաﬔնայն պատ ի պատ հնարս ի գործ դրած է զայդ օրէնսդր թիւնսն և զայդ երաշխիս ի դերև հանել : Զոր օրինակ, եթէ վճռատ դատաւորն քրիստոնեայ ոք կարէ լինիլ, զվճիռն գործադրող ձեռքն մահմէտական է ﬕշտ: Բարձրագոյն Դ ռն,-չարամտ թիւն կը լինի եթէ զհակառակն ըսեմք այսօր,-իւր բարի կամաց հաւաստիքն տ աւ, սակայն զանկարելին խոստացած եղաւ: Ի բաց առնելով մտօք որ ինչ ըստ աշխարհագիտականին հաւասարակց թիւն կը քարոզ ի և կը պաշտպան ի, կարող չէ մահմէտական իշխանաւոր մը, առանց դրժել իւր կրօնից, ընդ նել և գործադրել զայս երկ ս սկզբ նս՝ |

|

զխղճի ազատ թիւն, և զփոխարինիչ արդար թիւն երկ էական կիրառն թիւնք որ և է կառավար թեան մէջ: Ազատ թիւնն խղճի ոչ այլ ինչ կը նշանակէ ի Թ րքիա, բայց ազատ թիւն քրիստոնէի ի մահմէտական թիւն դառնալ : Երբէք մահմէտական իշխան թիւն մը չէ հանդ րժած և չհանդ րժեր որ իսլամ մը ի քրիստոնէ թիւն դառնայ և ոչ իսկ քրիստոնէի մը կը ներէ զայն եթէ առ ժամանակ ﬕ մահմէտական եղած լինի: Չէ հնար օրինակ ի մէջ բերել, որ այդպիսի ինչ դարց ներ ած ըլլայ երբէք: Խղճի ազատ թեան սկզբ նքը գործադրելի է ﬕայն քրիստոնեայ զանազան եկեղեցեաց մէջ իրար վերաբերմամբ: Նոյնպիսի է և փոխարինիչ արդար թեան համար: Արդար թեան ատենի մէջ կրօնքն չ նի աﬔնևին ազդեց թիւն (բայց եթէ երբ օրէնքն նորա ամբողջ թեան մասն է), ցորքան վէճը քրիստոնէից մէջ է. բայց երբ մահմէտական է ﬖասապարտն առ քրիստոնեայն, առանձնաշնորեալ է նա ﬕշտ առաջի արդար թեան, որ չընդ նիր և պիտի չընդ նի, բայց զմահմէտականին վկայ թիւնը ﬕայն: Այդ երկ իրաց մէջ ﬕանգամայն կը տիրէ արտաքոսղական ոգին, որով տոգոր ած է աﬔն մահմէտական իշխան թիւն, այն զի իշխան թիւն է այն իսկապէս կրօնական: Զայդ երկ սն ﬕայն յիշատակեցինք աստ առ ի լաւագոյն ևս դ րս ցայտեց նել զարդիւնս դր թեան մը, յոր մ մահմէտական պաշտօնավարն, որչափ և լ սաւորեալ ոք ըլլայ և բարեսէր ի բնէ, ստիպ ած է հպատակիլ՝ ի պատճառս իւր կերպարանացն զոր կը կրէ, և որ իրեն զգալի ևս կըլլայ իւր յանցանկելոց հետ աﬔնօրեայ վերաբեր թեամբք: Անիրաւ թիւն է զմարդիկ ամբաստանել, զի անկարելի թեան մը առջև կը գտն իմք: Եւրոպիոյ հզօր ներգործ թիւնն ադոր հետ բախեցաւ և կասեցաւ. և նոյնիսկ Թ րքիոյ պետական մարդոց իմաստ թիւնն և հայրենսիր թիւն անդ խորտակեցաւ: Մարթ է ըսել ևս համարձակօրէն թէ նորանոր բարենորոգմ նք՝ նոր փախստեան տեղի՛ք և նոր շփոթից առիթք են, և բնաւ թէ խնդրոյն լ ծ ﬓ տալ բաւականք: Եթէ մահմէտական իշխան թեան այս արտաքսողական ոգին ակնյայտնի ինչ է և աներկբայելի և ճակատագրական, եթէ իրաց բն թեան իսկ մէջէն է, եթէ ապստամբ է յաﬔնայն դարմանոյ, եթէ նոյնիսկ մահմէտականաց կրօնից ոգին է, և եթէ այդ կրօնքն է աﬔն մահմէտական պաշտօնէից աշխարհավարական դաւան թիւնն, |

|

որով իրենց կառավարական բն թիւնն աստ ածպետական կը դառնայ, կը հետևի րեﬓ, որ Թ րքիոյ քրիստոնէից խնդիրն, ինչպէս ի վեր անդր կոչեցինք, իբր ﬔծի արևելեան խնդրոյն մար-մաչեց ցիչ վէրք, չկրնար գտնել զիւր լ ծ ﬓ, բայց եթէ, քրիստոնէից և մահմէտականաց բնակակց թեան պայմանը փոփոխելով: Քրիստոնէական իշխան թիւն մը կարէ ﬕայն հաստատել զհաւասարակց թիւն. դա ﬕայն կարէ յակաստանի դնել զարդար թիւն. դա ﬕայն կարէ հիﬓել զազատ թիւնն խղճի. ստի և դա հարկ է որ փոխանակէ զմահմէտական իշխան թիւնս աﬔնայն ր խռնեալ են քրիստոնեայք: Այդ վիճակի մէջ կը գտն ին գրեթէ աﬔնայն գաւառք եւրոպական Թ րքիոյ և յԱսիա՝ Հայաստան և Կիլիկիա: Այս լ ծ ﬓ է զոր ըստ իւրեանց կարգի կ գան այժմ Հայք թախանձել ի Թ րքիոյ: Ոչ ﬕայն կը հաւատան թէ համանման այլոց քրիստոնեայ ժողովրդոց Թ րքիոյ իրաւ նս նին եւրոպական պետ թեանց խնամարկ թիւնն ընդ նել , այլ և կը հաւատան, որ իրենց վիճակի բարւոք ﬓ է այս հետև ﬕն յանհրաժեշտ պայմանաց արևելեան խնդրոյն լ ծման: Զիւրեանց անկախ թիւնն կոր սանելով Հայք ի հինգ դար ց հետէ, իրենց մէկ մասն ցր ած է ընդ երեսս երկրի՝ խոյս տալով յերեսաց բարբարոս հրոսակաց որ ի Հայաստան արշաւեցին. սակայն ﬔծագոյն մասն յարեալ ﬓաց յիւր հայրենի աշխարհին մէջ, և անդ գիտցաւ իւր սրբավայրից հետ պահել և զպաշտամ նս ազգային յիշատակաց: Աւելի քան զերկ ﬕլիոն Հայք կը բնականան ի Մեծն և Փոքրն Հայս: Այլ այսօր իսկ շրջապատ ած են վայրենի ասպատակողներէ, որ չեն թ րք, բայց մահմէտական են, և արձակ համարձակ դարերէ ի վեր կը գերեն, կը պղծեն, կը կոտորեն: Եթէ Բ լղարք և Յոյնք նեղ ած են յԵւրոպականն Թ րքիա, կրկին նեղ ած են Հայք յԱսիա յերեսաց այդ վայրենաց, զ րկ ﬓացեալ ի դ զնագոյն անգամ որ և է լ րջ կառավար թենէ, և յԵւրոպացւոց խ զարկ թենէ: Կարեմք ըսել, որ այն որ պարբերական ինչ դէպք են ի Ռ ﬔլիա, ﬓայ ն վիճակ է ի Հայաստան, և այս ժողով րդը, որոյ համար կրցաւ Անգղիոյ ﬔծագոյն քերթողն վկայել թէ աշխարհի աﬔնայն ազգաց |

|

մէջ սա է թերևս որոյ տարեգիրք ամբիծ ﬓացած են յեղեռանց,այդ ժողով րդը հանապազօր կը տեսնէ ԺԹ. դար ս կորով թեան մէջ իւր յարկաց կործան մը, իւր պատւոյն անարգ թիւնը, իւր սրբավայրից կոխ մը: Վկայ են այդմ բազմաթիւ և ﬔծահատոր տեղեկագիրք որովք հայոց պատրիարքարանն ի տասն ամաց հետէ հեղած զեղած է զպաշտօնարանս Բարձրագոյն Դրան, և որք թարգման ած և հրատարակ ած են առաջի եւրոպացւոց: Հայք եղած են թերևս բոլոր արևելեան քրիստոնէից մէջ ﬕակ, որ Ղրիﬔան պատերազմէն ի վեր, և յանդիման իսկ հանդիսաւոր խոստմանց թող ած են երթալ իրենց յ սոﬖ ապրիլ: Ուզեցին յ սալ, որչափ Եւրոպիոյ և նոյնիսկ թ րքաց մէջ գտն ած են մարդիկ, որք յ սով կապրէին, և յայս ﬕջոց ժամանակի, որչափ իրենց ձեռքն էր, բարեյօժար եղած են աﬔնևին ոչ ﬕ արգելք կամ խոչընդոտն յար ցանել կառավար թեան առջև: Բարձրաձայն կարեն ըսել զայս թէ Բարձրագոյն Դ ռն աﬔնևին չ նի և որ դոյզն ապստամբ թեան նշմար արձանագրած ի ստգտանս հայոց: Իբր բարեմոյն որբիք, սատար եղած են նմա ի յաջող թիւն իւր աﬔն դարէքման և բարենորգման ջանից: Սակայն այսօր աչօք կը տեսնեն իրենց ակնկալ թեանց չարաչար ջախջախ մը: Սակայն հաւատս նին իրենց ապագային վրայ և կ'ակընկալեն յ սով լաւագոյն օրեր տեսնել իրենց խնդրած վարչական կարգօք, որ ﬕայն կարող պիտի լինի փրկել զիրենք, փրկել նաև զԱրևելս յապագայ և ի ծանր շփոթից: Ռ սիոյ խնամարկ թիւնը արդէն տարած ած է իրենց վրայ. այդ խնամարկ թեան կը ﬓայ մասնակից լինել նաև ﬕւս եւրոպացի պետ թեանց: Իսկ ի՞նչ կարէ հանդիպիլ եթէ տակաւին թող ին Հայք անցելոյն պէս մահմէտական պաշտօնակալաց նեռօք: Ոչ ինչ այլ բայց առաւելապատիկ ծանրանալ իրենց վիճակին: Ճնշման աﬔն պատճառաց վրայ պիտի յաւելանայ նաև մոլեռանդ թիւնը, զոր ծաւալած է արդէն մահմէտական ժողովրդոց աﬔն դաս մէջ արդի պատերազﬓ, որ հետևեցաւ Կոստանդն պօլիսի դեսպանական ժողովոյն, և որ մղ եցաւ յան ն ազատ թեան քրիստոնէից: Անդ ստ կրօնամոլ մսլիմանք յԵւրոպական Թ րքիոյ կանցնին ահա և պիտի անցնին Ասիա, իւրեանց հետ բերելով իրենց անյագ րգ ﬓացեալ ատել թիւնն: Եւ ﬕնչդեռ Հայք պիտի տեսնեն իրենք զիրենք, այսը՝ քան զաշխարհն որոց տիրացաւ Ռ սիա, մատնեալ հալածանաց և |

|

աւերածոց յանդիման նոցա Ռ սիոյ նոր ձեռք անց ցած սահմանաց մէջ պիտի սկսին իրենց երեկեան վիճակակիցքն նոր կեանք վարել, հովանաւորեալ յօրինաց ընդ քրիստոնեայ կառավար թեամբ: Պիտի չհանդ րժեն անշ շտ Թ րքիոյ Հայք իրաց այս վիճակին: Հեռի են նոքա քաղաքագիտական փառասիր թենէ, որ ինչ կը խնդրենն, այս է. Թ րքական Հայաստանի մէջ քրիստոնեայ ինքնօրէն կազմաւոր թիւն մը նենալ, նոյն երաշխեօք ամրացեալ որով Լիբանանն է, և այդ ձև վարչ թեան տակ հայ պաշտօնաւորօք մատակարար իլ, որք կարող են հաւասարակշիռ պահել զմահմէտականս և զքրիստոնեայս,-ﬓալով ﬕշտ, ինչպէս էինն ﬕշտ հաւատարիմ հպատակ Ս լթանին: Կը խնդրեն զայս յան ն իւրեանց կրած վշտաց, յան ն սենսականագոյն շահ ց Թ րքիոյ, կը խնդրեն նաև յան ն խաղաղ թեան արևելից և յան ն շահ ց զոր նի Եւրոպա վերջնական լ ծմամբ Արևելեան խնդրոյն29: Կոստանդն պօլիս 2/14 մարտ 1878

№7

ՎԻՃԱԿԱԳԻՐ ՕՍՄԱՆԵԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

Օսմանեան Հայաստանն կը պար նակէ՝ Ա. Էրզր ﬕ և Վանի վիլայէթներն, ի բաց առեալ այն երկիրները զորս Այ-Սդեֆանոսի Դաշնագիրն որոշած է թող լ Ռ սիոյ: Այս վիլայէթներ ն բազմամարդ կեդրոններն են Կարին, Բաբերդ, Երզնկա, Մանազկերտ, Մ շ, Բաղէշ և Վան: Այս երկ վիլայէթներ բազմամարդ թիւն է, ըստ Հիճրէթի 1294 տարւոյ Օսմանեան կայսր թեան պաշտօնական տարեց ցին (Սալնամէ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2,066,000 Դ րս հանելով Ռ սիոյ թող ած մասին ժողով րդը . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 366,000 1,700,000

«Լ6 HճլճՏdճո» («Հայաստան» երկշաբաթաթերթ), Լոնտոն, 1889, №3-4: Տպ ած է աղաւաղ ﬓերով, որ ﬔնք, տարաբախտաբար, ﬕջոց չ նեցանք ղղել :

|

|

Հաﬔմատ թիւն զանազան ցեղեր Հայք . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

1,150,000

Թ րք . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

400,000

Թափառիկ Ք րդ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

80,000

Զազա կամ Տըմպըլիկ, որք իրենց յատ կ լեզ և կրօն նին . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Եզիտի, որք արևապաշտ են, յատ կ լեզ նին և ﬔծաւ մասամբ թափառիկ են . . . . . . . . . Գնչ կամ թափառիկ Չինկեանէ . . . . . . . . . . . . .

35,000 13,000 3,000

Յոյն և Հրեայ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

5,000

Ասորի . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

14,000 1,700,000

Այս երկ

վիլայէթներն կը պար նակեն 109 վանք30:

Բ. Տիարպէքիրի վիլայէթին հիւսիսային մասը, այսինքն Խարբերդի սանճագին արևելեան մասը ( մ սահմանագլ խ է Եփրաը արևմտեան կողմէն), Արղանաի սանճագը և Սղերդի սանճագին հիւսիսային մասը: Բազմամարդ կեդրոններն են Խարբերդ, Ակն, Չմշկածագ, Բալ և Սղերդ: Բազմամարդ թիւն ըստ պաշտօնական Տարեցոյցին . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 664,600 Դ րս հանելով վիլայէթին ﬓացած մասին համար . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 302,300 362,300 Այս վանքերէ ոմանք Հայաստանի Քրիստոնէ թեան դառնալ ն առաջին դարեր ն մէջ հիﬓ ած են, երբ այսպիսի հառտատ թիւններ ﬔծ ընդ նել թիւն կը գտնէին, որով յաւէտ կամ ն ազ կարևոր եկեղեցական ﬕաբան թիւններ պար նակող այդ վանքերն յաւէտ կամ ն ազ ընդարձակ հողային կալ ածներ ստացած են: Այս վանքերը, թէ՛ անհատնել և թէ՛ կառավար թեան յափշտակ թեանցը ﬕշտ ենթակայ եղած ըլլալն ն հակառակ, կրցած են ցարդ բաւական մշակելի հող և եկամ տ պահպանել, դպրոց, տպարան, հիւրանոց և րիշ ազգային հաստատ թիւններ հոգալ համար. իրենք ազգային նախնի աւանդ թեանց վառարան ﬓալով ﬕշտ:

|

|

Հաﬔմատ թիւն զանազան ցեղեր Հայք . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

180,000

Թ րք . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

130,000

Թափառիկ Ք րդ . . . . . . . . . . . . . . .

40,000

Զազա. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

2,300

Եզիտի . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

2,000

Ասորի և Քաղդէացի . . . . . . . . . . . . .

8,000 362,300

Այս վիլայէթը կը պար նակէ 48 վանք:

|

|

|

|

130000

180000 1330000

Տիարպէքիր

(Հիւսիսային մաս)

82,300

Զանազան ցեղեր . . . . . . . . . . . . .

2,062,300

120,000

Ք րդք . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .

37300

35000

Զազա

530,000

22000

14000

Ասորի

Թ րք . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

-

Յոյն

1,330,000

Գ մար

120000

40000

80000

Ք րդ

Հայք . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

530000

400000

1150000

Էրզր մ եւ Վան

Թ րք

Հայք

ՆԱՀԱՆԳՔ

ԸՆԴՀԱՆÆՐ ՑÆՑԱԿ

15000

13000

Եզիտի

-

Գնչ

№8

ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ԾԱՆՕԹ

ԹԻՒՆ ՕՍՄԱՆԵԱՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԲԱԶՄԱՄԱՐԴ

ԹԵԱՆ ՎՐԱՅ

Շատ դժար է Տաճկաստանի Հայոց թիւը ճշդիւ որոշել և աւելի դժար է վաւերական պաշտօնագիրներով հաստատել անձնիւր վիլայէթի բնակիչներ ն թիւը: Ո և է կանոնաւոր ազգահամար տեղի նեցած չէ: Օսմանեան կառավար թեան հրամանաւ 1845-ին կատար ած ազգահամարն ալ, որ Պ. Ուպիչինիի և իրմէ յետոյ Տաճկաստանի վրայ խօսող հեղինակաց հաշիւներ ն հիմ եղած է, խիստ անկատար է, թէև անկէ յառաջ կամ այն հետև կատար ած բոլոր ազգահամարներ ն կանոնաւորագոյնն եղած լինի: Տաճկաստանի մէջ, ընդհանրապէս ժողով րդը զգալի հակակրանք մը կը տածէ ազգահամարի դէմ, և ոչ-մահմէտական հպատակներն ﬕշտ նկատած են զայն իբր սկզբնաւոր թիւն գլխահարկի և պէտէլաթի տ րքեր ն ծանրացմանը: Իրենց գրեթէ անփոփոխ կանոնն է կարելի եղածին չափ պակաս թիւեր ներկայաց նել ազգահամարի գործակալներ ն, կառավար թիւնը չ նենալով ծննդոց տօմարներ կամ ստ գել րիշ ո և է ազդ ﬕջոց մը: Պ. Ուպիչինի 1845-ի ազգահամարի յենլով 2,500,000-ի կը հանէ Տաճկաստանի Հայոց թիւն, որոնց 400,000-ը Կոստանդն պօլիսոյ և Պալքանեան թերակղզիին մէջ և ﬓացորդը Ասիոյ մէջ: Սակայն Օսմանեան կայսր թեան բոլոր մասեր ն մէջ, զոր օրինակ Ռ մանիոյ մէջ, ր վերջերս աւելի կատարեալ ազգահամար մը կրցած է տեղի նենալ, ստ գ ած է որ 1845-ի ազգահամարին թ անշանները իրական կամ արդի բազմամարդ թենէն շատ վար են: Այսպէս Եգիպտոս 1871-ին

նէր ժողով րդ1

Թ ն զ 1876-ին. . . . . . . . . . . . .

5,200,000 1,500,000

Սերվիա 1876-ին.. . . . . . . . . . . . .

1,300,000

Ռ մանիա 1873 . . . . . . . . . . . . . Գ մար

5,000,000 13,000,000

Տես, տը Ռէնեիի վիճակագիրն Եգիպոսոի: Տես, Թ ն զի և հետևեալ երկիրներ ն համար, Պ. Մօռ Պլօքի Քքաղաքական Տնտես թեան Տարեցոյցն:

|

|

Մինչ Պ. Ուպիչինի կը դնէ 3,200,000

Եգիպտոսի և Թ ն զի համար.

1,000,000

Սերվիոյ համար.

4,000,000

Մօլտօ-Վալաքիոյ համար.

8,200,000

Գ մար.

Հոս կը նշմարենք 4,800,000 հոգիի յաւել մ մը կամ գրեթէ 607 ﬕջին յաւել ած մը: Ուրեﬓ ինչո՞ւ համար երես ն տարի յառաջ կատար ած ազգահամարի մը 2,500,000 թիւը այսօր ալ ճիշդ պիտի նկատ ի Հայոց համար: Գաւառացի Հայոց ﬔծագոյն մասը գիւղերը կը բնակի, և Թ րք գիւղացիներն, Հայոց հետ չկարենալով մրցիլ, կ'երթան քաղաքաց մէջ կենդրոնանալ համար, ր հաﬔմատաբար աւելի դիւրին ապր ստի ﬕջոցներ կը գտնեն հանրային պաշտօններ վարելով, հարկահան թեամբ և զին որական ծառայ թեամբ, որոնցմէ զրկ ած են ﬕւս ցեղերը: Արդ, գիւղական կեանքը ﬕայն նպաստաւոր է ժողով րդին աճման, մանաւանդ աղքատ երկրի մը մէջ ր ճարտարար եստ թիւնը ոչինչ է կամ շատ քիչ զարգացած: Այս տեղափոխ թիւնն է որ Կրետէի, Պ լկարիոյ մէջ և այլ ր ն ազեց ցած է մահմէտական տարրը, ﬕնչ քրիստոնեայք չեն դադրած աճիլ պարբերական շփոթնել և պատերազﬓեր հակառակ: Ասկէ զատ, Հայոց մէջ խստիւ պահպան ած սովորոյթ մը կայ, որով աղջիկները և մանչերը կ'ամ սնացնեն իսկոյն, երբ չափահաս լինին. որդիները և թոռները իւրեանց հայրեր ն և պապեր ն հետ ﬕևնոյն տան մէջ կը բնակին, ﬕատեղ կ'աշխատին, ապրել կամ զաւակ ապրեցնել համար քիչ նեղ թիւն կը կրեր կամ բնաւ չեն կրեն, զի ընտանիքն, որքան ն ազ յաջող վիճակ ալ նենայ իւր ապր ստը կրնայ ճարել: Երբ տան գլխաւորը ﬔռնի, երիցագոյն անդամը կը յաջորդէ նմա, և աւելի գործօն կամ աւելի հար ստ անդաﬓերը յայնժամ կը մտաբերեն հաստատ իլ այլ ր և նոր խ մբեր կազﬔլ երբ թոռները, ծնօղաց մահ ամբ ընտանիքի հայր լինելով, գերադաստանին գործերը վարել կը կոչ ին: Ուստի ﬔնք համաﬕտ պիտի լինէինք նոցա, որք հայաբնակ տեղեր վրայ յաւէտ կամ ն ազ գոհաց ցիչ տեղեկ թիւններ |

|

ստացած լինելով, կը հաւաստեն թէ Հայոց թիւն 31/2 ﬕլիոնը կը հասնի, եթէ ք րդեր ն դրացն թիւնը աստ և անդ զարգացման ծանր խոչընդոտ չը լինէր, և եթէ բազմաթիւ ընտանիք, գնող չըլլալ ն՝ չը կարենալով երկրագործ թեամբ ստանալ տ րքի համար պահանջ ած դրամը, չը հարկադր էին մայրաքաղաք յղել իրենց անդաﬓեր ն մէկը կամ երկ քը, որք իրենց զաւակները սն ցանել հոգը իրենց եղբայրներ ն կամ ազգականներ ն թողլով, նոյնպէս յանձն կ'առն ն ամբողջ ընտանիքին համար շահիլ այն ստակը, որով տ րքը պիտի վճար ի31: Ուրեﬓ այդ հաշիւը կ'իջեց նեմք 3,000,000-ի, որով 1845ի ազգահամարին արդիւնքը ½ ﬕլիօն կամ 207 յաւելց ցած կը լինիմք, յաւելա մ մը զոր պէտք է վերագրել մասամբ ծնեալներ ն ﬔռեալներէ բազմաթիւ ըլլալ ն, մասամբ ալ պաշտօնական ազգահամարին թեր թիւններ ն: Այս 3,000,000 Հայերը սապէս կը բաժն ին. 400,000 ի Կոստանդն պօլիս և Պալքանեան թերակղզիի ﬕւս մասեր ն մէջ, այդ թիւը Պ. Ուպիչինիի ընդ նածն է, զոր ﬔնք ալ կը պահպանենք: Եւրոպական Տաճկաստանի Հայերն գրէթէ բոլորն ալ կը բնակին քաղաքաց մէջ, ր վաճառական թեամբ և ճարտարար եստ թեամբ կը զբաղին, և ﬔնք պատճառներ նիմք հաւատալ թէ իրենց թիւը զգալապէս աճած ըլլալ չէ: 600,000 Փոքր Ասիոյ և Կիլիկոյ մէջ. 670,000 Փոքր Հայաստանի մէջ (Սըվազի վիայէթ և Կեսարիոյ սանճագ), և 1,330,000 Օսմանեան Մեծ Հայաստանի մէջ, որ կը պար նակէ Էրզր ﬕ և Վանի վիլայէթներն, Տիարպէքիրի վիլայէթին հիւսիսային մասն, այսինքն Խարբերդի սանճագին արևելեան մասը ( մ սահմանագլ խ է Եփրատ արևմտեան կողմէն), Արզանաի սանճագն և Սղերդի սանճագին հիւսիսային մասն: Եւրոպացի ղևորներն, որք սովորապէս Պալքանեան թերակղզիին և արևմտեան Փոքր Ասիոյ կ՛այցելեն, հաւատացած և հաւտաց ցած են թէ Հայերն, ոյց կը պատահէին գրեթէ աﬔն րեք, հաւասարապէս ցր ած էին Օսմանեան կայսր թեան մակերևոյթին վրայ: Սխալ է այդ: Մեծամասն թիւնը դեռ կը բնա-

Մի քանի ամ յառաջ Պատրիարքարանի կատարած վիճակագիրը հաստատած է թէ Կոստանդն պօլսոյ մէջ 30.000 պանդ խտ Հայ կայ:

|

|

կի իւր հին հայրենեաց հողին վրայ: Սակայն պէտք չէ դատել քաղաքաբնակներ ն թիւէն, որպէս Կրետէի ժողով րդին վրայ շատ թիւր գաղափար կը ստանայ մարդ եթէ իւր հաշիւը հիﬓէ գլխաւոր քաղաքաց վրայ, ր մահմէտականք ﬔծամասն թիւն նին, կամ Պ լկարիոյ և Հէրզէկօվինի ժողով րդին վրայ, եթէ մարդ Ադրիան պօլիս, Ռ սճ ք և Մօսթար ﬕայն տեսնէ: Նոյնպէս ակներև է որ Հայաստանի մէջ, որպէս Տաճկաստանի րիշ շատ մասեր ն մէջ, քրիստոնէից և մահմէտականաց հաﬔմատ թիւնը ﬔծապէս փոխ ած է 1845-էն ի վեր: Մինչ քրիստոնեայ ժողով րդը աﬔն տարի կ'աճի յաւէտ կամ ն ազ ընդարձակօրէն, ն ազ մ կը նշմար ի մահմէտականաց մէջ: Այս ն ազման պատճառները զանազան են. 1. Զին որագր թիւն. 2. Մահմէտականաց խռն մը քաղաքաց մէջ: 3. Իւրեանց գաղթ ﬓ ի մայրաքաղաքն և այլ ր թ րք պաշտօնատարաց ծառայ թեանը մէջ մտնել կամ ո և է կերպով ապր ստ ճարել համար: Եթէ այսօր կանոնաւոր ազգահամար մը կատար ի Օսմանեան Հայաստանը կազմող նահանգաց մէջ, պիտի յայտն ի որ թ ային կարևոր թիւնն մահմէտականներէն Հայեր ն անցած է: Սա ևս դիտելի է որ Հայաստանի մէջ բնակող մահմէտականաց մէկ մասը սեր նդէ է: Սոքա շատ տեղեր մէջ պահպանած են իւրեանց ցեղի բարքերն, լեզ ն և սովորոյթները, և հազ ագիւտ չէ նոցա մէջ գտնել այնպիսի անհատներ, որք դեռ այսօր իւրեանց հայազգի հօր կամ պապ ն ան նովը կը կոչ ին Մարկոս-Օղլ Մ սթաֆա,32 Տէր-Գրիգոր-Օղլ Մէհէմմէտ: Նոյնպէս են Հայաստանի մէջ հաստատ բնակ թիւն նեցող ք րդերն: Դիւրին է Մամգցի, Մանդըքլի, Սիլվանցի, Ռոշկ նցի ան ններ ն մէջ նշմարել Մամգոնեան, Մանդակ նի, Սլկ նի, և Ռշտ նի հին Հայ գերդաստանաց ան ններն: Անոնց շատերը քրիստոնէ թեան սովոր թեանց շատեր ն կը հետևին, և չեն կարող նկատ իլ իբր մահմէտական: Հոս ընթերցողին մտացը կրնայ խնդիր ներկայանալ թէ ինչո՞ւ

Տէր հաﬕմաստ է աբբայ բառին. յայտ է թէ Հայ քահանաներն ամ սնացեալ են ըստ վաղեﬕ սովոր թեան եկեղեցւոյ:

|

|

թ րքերն այսքան զանց առած են ﬔծ բազմ թեամբ գրաւել Հայաստան գաւառներն: Նոյն իսկ կլիմային խստ թիւնը այս երկիրը իւր զաւակներ ն պահպանած է: Թ րքը, բնապէս ծոյլ և հեշտասէր, Փոքր Ասիոյ, Եւրոպական Տաճկաստանի և Ասորիքի բարեխառն կամ տաք երկիրները նախ ընտրած է յաւիտենական ձիւներով ծածկ ած լեռներէ և ծով ն մակերևոյթէն ﬕ քանի հազար ոտք բարձր լեռնադաշտներէ: Արդէն հարկ ալ դատած չէ հաստատ իլ անդ քաղաքական թեան կամ նախատես թեան համար, քանի որ ք րդերն և րիշ այնքան բարբարոս ցեղեր հոն են, բնակիչները շար նակ նեղել և անկարող թեան դատապարտել համար: Ասոր համար բաւ էր աչք գոցել նոցա չարագործ թեանց առջև և ի հարկին քաջալերել զայնս: Այսպէս վար եցաւ նա, և գ ցէ այս ﬕակ պարագայն է, ր կարելի չը լինի ամբաստանել Թ րքն իբր զանցառ կամ իբր դր թիւն չ նեցող33: Բերլինի վեհաժողովի նախօրեակին պետ թիւնների ներկայաց ցիչներին մատ ց եց ոչ պաշտօնական կերպով և ﬕ այլ ծրագիր, որ կազﬔլ էր հայազգի նշանաւոր պետական գործիչ Ն բար փաշան: Այդտեղ էլ համարեա ﬕևնոյն գլխաւոր հիմ նքներն էին դր ած, բայց տարբեր խմբագր թեամբ ﬕ շարք ﬔղմաց ﬓերով:

№9

ՔԱՆԻ ՄԸ ԱԿՆԱՐԿ

ԹԻՒՆՔ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ՎԱՐՉ

ԹԵԱՆ ՄԷՋ ՄՏՑ

ԵԼԻՔ

ԲԱՐԵՆՈՐՈԳՄԱՆՑ ՎՐԱՅ

Եւրոպիոյ պետ թիւնք բաղձալով յԱրևելս իրաց կարգ մը հաստատել որ տևող թեան յոյս մը տայ, ինչպէս Պալքանեան նահանգաց, նոյնպէս նաև Փոքր Ասիոյ այն մասին վրայ որ Հայկական ցեղին խանձար րքն է, իրենց աչքը դարձ ցին: Նոյն ինքը Բարձրագոյն Դ ռը զգաց թէ օգտակար չէ այս ճարտար, աշխատասէր և հանճարեղ ազգը թող լ այն խեղճ վիճակին մէջ յոր մ կը գտն ի, հեռ Եւրոպայէն և իրեն ներկայաց ցիչներէն:

Ծրագիր Կազմ. Կանոնագրի Օսմ. Հայ. եր. 18-34:

|

|

Աւելորդ է խօսիլ աստ այն հայ ժողովրդոց վիճակին վրայ, որք իրենց հայրենիքը թողած չեն, աւելորդ մանաւանդ երբ բաղդատեմք զայն իրենց հայրենակցաց վիճակին հետ որ կովկասեան կողﬔրը կը բնակին: Բարձրագոյն Դ ռը, այն ﬕայն որ Այ-Ստէֆանօի նախաշաւիղ դաշանց մէջ պայմանագր ած է Հայաստանի վարչ թեան մէջ բարենորոգ ﬓեր մտց նել, այն ﬕայն որ պարտաւոր թիւն վրան առած է այդ աշխարհին բնակիչները պաշտպանել ք րդեր դէմ, հաստատ թիւն և խոստովան թիւն տ ած է թէ յոռի վարչ թեան տակ կը հեծեն Հայք և թէ ք րդեր վայրենի ցեղեր ն ձեռք թող ած են: Հայերը աչք չ նին աշխարհավարական վիճակի, աշխարհավարական անկախ թեան. զածնին սոսկ քաղաքային ազատ թիւններ են, և այնպիսի կարգադրանք, որ երաշխաւորէ իրենց անձին ապահով թիւնը, իրենց գոյքը, իրենց կանանց և իրենց դստերաց պատիւը, իրենց կենաց իրաւ նքը վերջապէս: Այդ քաղաքային ազատ թիւնք որ հրատարակ եցան 1840 թ ականէն Կիւլհանէի Խաթթի-Շէրիֆով, և վերահաստատ եցան յաջորդ Խաթթերով, եթէ իրօք գործադր ած ըլլային, այդ հայոց աշխատաւոր ցեղը տարիներէ հետէ փոխած կլլային իրենց երկրին երեսը: (Ռ սահայոց Երեւանայ նահանգը կրկնած է իւր բնակիչքը 30 ամաց մէջ): Հայոց ազգը անիրաւ չգտն իր և կը ճանչէ Վեհ. Ս լթանին և իւր ﬔծան ն նախորդաց առատաﬕտ դիտաւոր թիւնները: Թէ որ այս դիտաւոր թիւնք դատարկ և ապարդիւն ﬓացին, եթէ սահմանեալ բարենորոգմ նք ﬔռեալ տառ ﬓացին, պատճառն է այն որ այդ բարենորոգմանց գործադր թիւնը աւանդ եցաւ կարգ մը պաշտօնէից որ անոնց կարևոր թիւնը չէին ըմբռներ, անոնց հարկաւոր թիւնը չէին տեսնէր, և կամ թէ հակառակ իսկ էին անոնց՝ իրենց կրօնական համոզմամբք կամ անձնական շահախնդր թեամբ: Ինչպիսի ալ ըլլայ բարենորոգմանց բն թիւնը, որոնք պետ թիւնք պէտք կը համարին այդ մտացի ցեղին համար, որ բնական թարգմանն է գաղափարաց ընդմէջ Արևելից և Արևմտից, առաջին աչքէ չվրիպեցնել խորհրդած թիւնը կ՛իյնայ պաշտօնէից ընտր թեան վրայ, որք զանոնք պիտի գործադրեն. առանց ատոր աւելորդ է խօսիլ բարենորոգմանց վրայ: Արդ որովհետև |

|

պաշտօնեայք կընտր ին մասնաւոր և առանձնաշնորհեալ դասէ մը, նոր կարգադրանաց կատարեալ յաջող թեան էական պայմանը կը կայանայ յայսմ որ ընդհան ր կառավարչի ան ան ﬓ ըլլայ րիշ դաս պաշտօնեաներէ, այսինքն քրիստոնէից մէջէն. և զի ﬔր խօսքը Հայաստանի վրայ է, ընդհան ր կառավարիչն ըլլալ է հայ: Ինչ այլ ըլլայ այդ բարձր պաշտօնէին ազգը կամ բարոյականը, սնոտի է կարծել որ դժ արին գործոյ մը լրջօրէն անձնատ ր ըլլայ, թէ որ ամէն օր ահա կասկածի մէջ է թէ յանկարծ կրնայ պաշտօնընկէց ըլլալ: Վեհ. Ս լթանն իւր գահակալ թեան ճառին մէջ նշանակած է թէ կայսր թեան չարեաց սկզբնապատճառներէն ﬕն է՝ պաշտօնէից յանկարծական ընտր թիւնը և ընկէց թիւնը: Վհե. Կայսրն, ի շահ իւր հպատակաց, կրնայ շնորհել իւր Հայկական նահանգաց կառավարիչ մը, որ ապահովեալ ըլլայ իր պաշտօնը վեց կամ եօթը տարի վարել : Ընդհան ր կառավարչի ընտր թիւնը աﬔն բարենորոգման, աﬔն բարեքման առաջին պայմանն ըլլալով, պետ թիւնք, կրնան, զօր թեամբ Այ-Ստեֆանօի նախաշաւիղ դաշանց (յօդ. ԺԶ) և հետևաբար վթար տալ վեհ. Կայսեր գերագոյն իշխան թեան, գործակցիլ այս ընտր թեան իրեն հաւանակց թեամբը, ինչպէս կը գործադր ի այս ի Լիբանան, և այս այդ ան ան մը ամրապնդել աﬔնայն փափագելի երաշխաւոր թեամբ: Ընդհան ր կառավարիչը այս պայմանօք ան ան ելով և պատ էր ընդ նելով Վեհ. Ս լթանէն որ իւր հրովարտակեալ բարենորոգմանց և կարգաց գործադր թեանը երթայ հսկել , պէտք է որ ընդ նած ըլլայ նաև աﬔն հարկաւոր իշխան թիւն որ այդ գործը իւր յատ կ պատասխանատ թեան տակ կատարէ: Բայց որո՞նք պիտի ըլլան այդ բարենորոգմ նք և կարգքն: Հայոց ազգը կը համարի թէ դիւրաւ կրնայ մէկը ց ցընել զանոնք, բաւական է որ չարեաց աղբիւրները ﬕ առ ﬕ նշանակ ին: Առաջինը, բացայայտ է որ ք րդեր ասպատակ թիւնք և աւարառ թիւնք և աւարառ թիւնքն են: Պէտք է զսպել այդ ցեղերը: Մինչև ցայսօր չեղաւ այդ. բայց չկար բան մը դիւրագոյն քան զայդ գնդաց հրամանատարներ համար. ստի կամ ﬕջոցք իրենց կը պակասէր և կամ կամք: Ժողովրդոց ապահով թիւնը յամրի դնել համար աﬔն վտանգէ, ստիպողական չէ՞, իմաս-տ ն նախատես թիւն չէ՞, իրենց իսկ յանձնել իրենք զիրենք պաշտ|

|

պանել հոգը: Եթէ քրիստոնեայ, եթէ մահմէտական, իրենց առաջին պէտքը ապահով թիւնը չէ՞: Ընդհան ր կառավարիչն րեﬓ նենալ է իշխան թիւն ժանտարմայից գ նդ մը կազﬔլ որ հսկէ և հասարակաց հանդարտ թեան վրդովիչներ ն դէմ պաշտպանէ երկիրը: Այս գ նդը առանց զանազան թեան կազմ ել է մսլիմաններէ և քրիստոնեաներէ, այնպիսի դր թեան մը վրայ որ առաջ ընէ դիւրաւ որոշ ի թե ինչպէս պիտի կ տ ի: Այս գ նդին գլխաւորներ ն ան ան մը ընդհան ր կառավարչին յանձն ել է, վասն զի ինքն է պատասխանատ վեհ. Ս լթանին երկրին թէ հանդարտ թեանը և թէ բարեկարգ թեանը համար: Մսլիման և քրիստոնեայ տարերաց ի ﬕ գալն և ﬕաբան հասարակաց շահ ն պաշտպան թեան և ապահով թեան համար աշխատիլն, այդ երկ տարրերը իրար ﬔրձեց նել կերպ մըն է այդ ﬔրձեց ﬓ այնչափ աւելի դիւրին կըլլայ Հայաստանի մէջ, որչափ որ գիւղացի ժողով րդը ըլլայ երկրակց թեան, ըլլայ թշ առակց թեան պատճառաւ, ﬕևնոյն պէտքերն նի, ստի և նոյն իղձերը: Բաց ասկէ, կայսերական գնդից հրամանատարք, այն աﬔն ﬕջոցներ համար, որ հասարակաց ապահով թեան կը վերաբերին, պարտին հնազանդիլ ընդհ. կառավարչին հրահանգաց և օգնել ժանտարմայից ի հարկին: Նիւթական ապահով թիւնը այս կերպիւ հաստատ ելէն վերջը, կարգը կ գայ գործառն թեանց ապահով թեան պաշտօնակալաց և յանձանձ ողաց մէջ եղած ապահով թեանը. այսինքն է, արդար թեան կազմակերպ թեանը: Արդարև առանց դատական կազմակերպ թեան, ոչ գործառն թեանց ապահով թիւն կըլլայ, և ոչ էլ պաշտօնակալաց նակ թեանց, և սովորական դարձած կերպեր ն դէմ ապահով թիւն, հետեւապէս չﬓար. ապահով թիւն նաև դր ած կարգեր ն և բարենորոգմանց տևող թեանը և լրջ թեան: Ներկայ արդար թիւնը վարչական մէճլիսներով կը կատար ի, որոց անդաﬓերը տասանորդ հաւաքողներն են և այնպիսիք, որք ղղակի կամ ան ղղակի կերպիւ վարչական գործոց կը խառն ին, առանց դատավարական օրինաց և կարգաց և ոչ առաջին տարերքը գիտնալ . ստի օրինագիրքը իրենց ձեռքին մէջ գործիքը կը դառնայ քմահաճոյից օրինաւոր թեան ձև մը տալով գործադրել ժողովրդեան մը վրայ, որ իրենցմէ աւելի |

|

անտեղեակ է անոր: Փափ կ կէտ մըն է առաջ ընէ սահման մը որոշելը, թէ ինչպիսի բն թիւն պէտք է նենայ դատական կազմակերպ թիւնը, որ յարմար կերպիւ յօրին ած ըլլայ ժողովրդեան քաղաքային և առևտրական յարաբեր թիւնները կանոնաւորել : Այս կազմակերպ թիւնը չէ հնար կարի շատ երաշխաւոր թիւններով շրջապատել, վասն զի ինքը պիտի լինի բոլոր վարչ թեան կանոնաւորիչը: Բայց ինչ որ առաջ ընէ մարթ է հաստատել, այս է որ կազմ ելի դատարանք աﬔնևին վարչական գործոց խառն ել չեն, ինչպէս որ կընեն այժմ մէճլիսները: Ընդհան ր կառավարիչը պէտք է որ խնդիրը ս ﬓասիրէ և ս ﬓասիրել տայ ձեռնհաս մարդոց յանձնախմբի մը. ս ﬓասիր թեանց արդիւնքը ներքոյ դնել այն իշխան թեան, որ ն յանձնէ անոր գործադր թեան վճիռը տալ: Այս եղանակաւ կ՛ապահով ի որ արդար թեան կազմակերպ թիւնը ըստ կարելւոյն համապատասխանէ երկրին մտաւոր և ընկերական վիճակին: Արդար թիւնը իբր վարչ թեան սանձ և վերաքնն թիւն ծառայելով, ս ﬓասիրող յանձնախ մբը պիտի կանոնագրէ թէ ցո՞րվայր ըլլալ է դատական իշխան թեան ձեռնհաս թիւնը, և թէ մասնաւորապէս ո՞ր չափով պիտի կախ ﬓ նենան վարչ թեան պաշտօնեայք դատարաններէն՝ իրենց պաշտօններ ն մէջ գործած զեղծման համար: Ընդհ. կառավարիչն պարտի իշխան թիւն նենալ արդար թեան նման կարևոր գործոյն կազմակերպ թեան համար օտար տարրեր օգնական կանչել . ինքը դատել է թէ որքան չափով կատարել է զայդ: Հայք կը խորհին որ այս տարրը, որ մտաց և գիտ թեան անկախ թեանը պիտի ներկայաց նէ, որ և է հաﬔմատ թեամբ մտնել ըլլայ գերագոյն ատեան կազմող խմբին մէջ, երկրին ընկերական վիճակը պիտի չհակառակի, որով դատարանաց ձեռնհաս թիւնը պիտի տարած ի զեղծ ﬓեր գործող պաշտօնակալաց վրայ, այլ ընդհակառակն այդ ընկերական վիճակը պիտի զարգանայ այդ վերաքնն թեամբ: Բաց աստի կը խորհին ևս որ բարենորոգմանց լ րջ իրականաց մը՝ այդպիսի ընդարձակեալ արդար թեան մէջ պիտի գտնէ իւր ճշմարիտ հաստատ թիւնը և իւր ամ ր նեց կը: Յետ ﬕանգամ այս կերպիւ ժողովրդեան ապահ թիւնը ժանտարմայից և արդար թեան կազմակերպ թեամբն ամրապնդել , |

|

շադր թիւնը կը դառնայ չարիքի մը վրայ, զոր աﬔն անոնք, որ տեղեակ են Արևելքի, արդէն նշանակած են. այն է հողային տրոց չափը, տասանորդը, և տասանորդի հաւաքել ն եղանակը: Տասանորդի բարձ մը, և զայն գետնոյ տարած թեան և տեսակի վրայ առն ած հարկի մը փոխաբերելը անհրաժեշտ է: Տասանորդը հողային հարկի փոխաբերելը պատճառ եղած է որ Պոմպէյի նահանգին երկրագործական փարթամ թիւնը աւելի քան զկրկինն աւելցած է 25 տար ան մէջ: Արդարև Հայաստան կալ ածատօմար չ նի. բայց կարելի է այդ թերին լեց նել ինչպէս որ ըրած են Հնդկաստանի և րիշ աշխարհաց մէջ որք այս փոխաբեր թիւնը գործադրած են: Այս երեք բարենորոգմ նք եթէ լրջօրէն գործադր ին և շար նակ ին, կը բաւեն կերպարանափոխ ընել և ծաղկեց նել երկիրը. բայց ապահովել համար իրենց գործադր թիւնը և տևող թիւնը, պէտք է որ ընդհ. Կառավարիչը կարող ըլլայ բաւական դրամ առ այն տրամադրել: Ինչպէս ըսած եղանք արդէն, Հայք աչք չ նին քաղաքական անկախ թեան մը, և ոչ որ և է կերպիւ օսմանեան կայսր թենէն զատ ել ﬕտ ﬓ. իրենց նպատակը բոլորովին հակառակն է: Չ նին պահանջ ﬓ որ ըստ կաﬕ և իրենց պիտոյից ﬕայն յատկաց նեն իրենց երկրին հասոյթը: Իրենց խնդրածն րիշ բան չէ, բայց իրաւ նք նենալ որ իրենք իրենց վրայ հարկ դնեն (յետ կայսերական գանձ ն ընդհան ր հարկերը հատ ցանել ), և այն մասնաւոր հասոյթներ հայթայթեն նահանգին յատ կ սպասաւոր թեանց համար, ինչպիսի են ժանտարմայ թեանն, արդար թիւն, դպրոցք, աﬔն կրօնից ս րբ հաստատ թիւնք, հասարակաց շին թիւնք, հասարակաց շին թիւնք, և այլն: Մէկ կողմանէ հաւատացած են Հայք որ իրենց մասնաւոր և տեղական պիտոյից համար իրենք իրենց հարկելը՝ պիտի օգնէ որոշեալ բարենորոգմանց և բարեքմանց իրականացմանը, ապահովելով վարչ թեան զանազան սպասաւոր թիւնները որոնցմով պիտի կատար ին այդ բարենորոգմ նք և պիտի պահպան ին: Այս կերպիւ այս սպասաւոր թիւնք որևէ իշխան թեան հաճոյից չմատն իր, որ կարելի է թէ տեղական պիտոյից և բարենորոգմանց իրականացման նոյն փոյթը և նոյն շահը չ նենայ, ինչ որ տեղացին նի: |

|

Միւս կողմանէ, որովհետև կայսերական կառավար թեան շահը նոյն է ինչ որ են վեհ. Ս լթանին հպատակաց ﬕահամ ռ շահերը, կայսերական կառավար թիւնը պէտք է իմաստ ն վարչ թեան մը սկզբանց համաձայն գտնէ առնլով երկրէն ﬕայն այն հասոյթները որ հարկաւոր են կայսր թեան ընդհան ր սպասաւոր թեանց, և թողլով տեղական վարչ թեան բաւականին չափ հասոյթ՝ մասնաւոր և տեղական պէտքերը լեց նել համար: Իսկ թէ նահանգը ինչ ճամբայ պիտի գործածէ հաւաքել իւր յատ կ մատակարար թեան սահմանեալ հասոյթները, կարելի է ըստ յետագայ եղանակին կատարել: Ընդհ. կառավարիչն, և ըստ իւր հրամանաց, այլ և այլ գաւառաց կառավարիչք, իրաւ նք նենան իւրաքանչիւր գաւառաց գլխաւոր տեղերը ժողով գ մարել, կազﬔալ ի նշանաւորաց: Բայց թէ այս ժողովք ինչ եղանակաւ պիտի կազմ ին, պէտք չէ հիմակ ընէ սահմանել. ի սկզբան, ընդհ. կառավարիչը և գաւառաց կառավարիչք ընտրել են անդամ՝ նշանաւորներէն և վստահ թեան արժանի եղող անձինքներէն: Ընդհան ր ժողովը որ նահանգին գլխաւոր տեղը պիտի հաւաք ի, գաւառային ժողովոց ան անած ն իրակներէն պիտի կազմ ի: Այս ժողովքները, մանաւանդ թէ այս ընդհան ր ժողովը մէկ տնտես թիւն ﬕայն նենայ, այն է, հարկաւոր հարկը բաշխել ըստ իւրաքանչիւր սպասաւոր թեանց: Այս ժողովք կամ խորհ րդք ﬕջամ խ ըլլալ չեն ոչ արդար թեան վարչ թեան, և ոչ բ ն վարչ թեան մէջ: Երբ երկրին ընկերական վիճակը զարգանայ և փորձառ ըլլայ, այն ատեն վճռական կերպիւ սահման ի, թէ այս խորհրդոց ինչ եղանակաւ պիտի ընտր ին անդամքն և թէ ի՞նչքան ընդարձակ ել են իրեն տնտես թիւնք: Բայց կը թ ի որ ի սկզբան, և այդ որպէս զի խառնակ թիւն չծագի ժողովրդեան մը մէջ որ բոլորովին անփորձ ﬓացած է ցարդ իւր յատ կ շահերը կարգադրել իրեն տնտես թեան վերոյնշանակեալ սահմանը խոհեմական է և խելքով: Հայաստանի նահանգին կազմակերպ թիւնը այս ընդհան ր գծերով ծրագրեալ այնպիսի է որ նահանգին բնակիչներ ն բարեկեց թիւնը կ'ապահովէ, եթէ մսլիման ըլլայ, եթէ քրիստոնեայ, աﬔնքն ալ վեհ. Ս լթանին հպատակք, աﬔնքն ալ հաւասարապէս ցանկացողք որ լաւ յանձանձ ին. այս կազմակերպ թեան նպատակն է աﬔն ն բարեկեց թիւն ապահովել. ստի մսլիման և |

|

քրիստոնեայ ժողովրդոց վերբերական հաﬔմատ թեան նայիլը, այս խնդրոյս մէջ երկրորդական կարևոր թիւն նի. քաղաքական դրքին վրայ փոփոխ թիւն մը չբերեր: Վարչ թեան մէջ ﬕայն նոր պաշտօնեաներ ըլլան, որոնք այս կամ այն կարգօք, և մանաւանդ արդար թեան կազմակերպ թեամբ ստիպ ած ըլլան ի գործ դնել այն բարենորոգ ﬓերը զորս վեհ. Ս լթանը պիտի հաճի վճռել, և ոչ թէ թող ն որ ﬔռեալ տառ ﬓան. ինչպէս եղած ﬕնչև ցայսօր խոստաց ած բարենորոգմ նք34: Ներսէս Պատրիարքի «Ծրագիրը» նշանաւոր վաւերագիր է, որովհետև նրա մէջ հայ ազգը առաջին անգամ հանդէս էր բեր մ Եւրոպայի առջև իր քաղաքական իդէալների որոշ և կ ռ ձևակերպ մը: Առաջին անգամ պաշտօնապէս յայտարար եցին սկզբ նքներ, որոնք այն ժամանակ և նրանից յետոյ էլ ﬕնչև այժմ կազմ մ են հայ թեան ն ազագոյն ձգտ ﬓերը: Այսպիսի պատրաստ թիւններով էր Թիւրքիայի հայ թիւնը ներկայան մ Բերլինի Վեհաժողովին: Բայց ﬕնչև Վեհաժողովի գ մար մը տեղի նեցաւ ﬕ շատ կարևոր քաղաքագիտական ձեռնարկ թիւն, որ անﬕջական կապ նէր և հայոց հարցի հետ: Անգլիան, աﬔն կերպ աշխատելով չէզոքացնել Ռ սաստանի դերը և խլել նրանից նրա յաղթ թեան պտ ղները վայելել հնարաւոր թիւնը, առանձին պաշտպանողական դաշնագիր կնքեց Թիւրքիայի հետ:

№ 10

ՊԱՇՏՊԱՆՈՂԱԿԱՆ ԴԱՇՆԱԿՑ

ԹԻՒՆ ԱՆԳԼԻԱՅԻ

ԵՒ ԹԻՒՐՔԻԱՅԻ ՄԷՋ35

Նորին կայսերական Մեծ թիւն Ս լթանը և Նորին Մեծ թիւն Մեծ Բրիտանիայի և Իրլանդիայի Միացեալ Թագաւոր թեան Թագ հին և Հնդկաստանի Կայսր հին, փոխադարձաբար ցանկ թիւն նենալով ընդլայնել և հաստատել բարեկամ թեան

«Լ6 HճլճՏdճո» («Հայաստան»), Լոնդոն, 1889 № 15-16:

Ճ. Տօհօքօff-Լ6Տ Ջéքօոո6Տ 6է |ճ Քոօէ6օէiօո d6Տ Շհոéէi6ոՏ 6ո 1սոզսi6, 1673-1904, ՔճոiՏ 1904, ք. 308-309:

|

|

այն կապերը, որոնք բարեբախտաբար գոյ թիւն նին երկ կայսր թիւնների մէջ, որոշեցին կազﬔլ պաշտպանողական դաշնակց թեան ﬕ դաշնագիր, որ նպատակ նի ապահովել ապագայ մ Նորին Մեծ թիւն Ս լթանի հողերը Ասիայ մ: Նորին Մեծ թիւնները առ այս ընտրեցին և նշանակեցին իրանց լիազօրներ հետևեալներին. Նորին Կայսերական Մեծ թիւն Ս լթանը-Նորին Գերազանց թիւն Սավֆէտ-փաշային, Նորին Կայսերական Մեծ թեան արտաքին գործերի ﬕնիստրին Եւ Նորին Մեծ թիւն Մեծ Բրիտանիոյ և Իրլանդիայի Միացեալ Թագաւոր թեան Թագ հին և Հնդկաստանի Կայսր հին - Մեծաշ ք Ա ստէն Հէնրի Լէյըրդին, Նորին Մեծ թեան արտակարգ և լիազօր դեսպանին Բ. Դրան մօտ: Որոնք, փոխանակել ց յետոյ իրանց լիազօր թիւնները պատշաճօրէն և ըստ օրինի, ընդ նած են հետևեալ յօդ ածները. Յօդ ած 1. Եթէ Ռ սաստանը, իր ձեռք մ պահելով Բաթ մը, Արդահանը, Կարսը կամ նրանցից մէկն մէկը, այս հետև երբ և իցէ փորձ անէ տիրել Ասիայ մ Ն. Կ. Մ. Ս լթանի նեցած այն երկիրներից որ և է ﬕ մասին, որոնք խաղաղ թեան վերջնական դաշնագրով պիտի որոշ են, այն ժամանակ Անգլիան պարտաւորւ մ է ﬕանալ Ն. Կ. Մ. Ս լթանի հետ, զէնքի ոյժով այդ երկիրները պաշտպանել համար: Ի փոխարին թիւն՝ Ն. Կ. Մ. Ս լթանը խոստան մ է Անգլիային մտցնել անհրաժեշտ բարենորոգ ﬓեր, որոնք յետոյ պիտի մանրամասնաբար որոշ են երկ պետ թիւնների մէջ և որոնք նպատակ նեն Բ. Դրան քրիստոնեայ և այլ հպատակների բարւոք վարչ թիւնը և պաշտպան թիւնը խնդրի առարկայ եղած երկիրներ մ և որպէս զի Անգլիան իր պարտական թիւնը կատարել համար հարկաւոր եղած ﬕջոցներն ապահովէ, Ն. Կ. Մ. Ս լթանը հաւան թիւն է տալիս նոյնպէս, որ Կիպրոս կղզին գրաւ ի և կառավար ի Անգլիայի կողﬕց: Յօդ ած 2. Ներկայ դաշնագիրը պիտի հաստատ ի և հաստատ ած օրինակների փոխանակ թիւնը պիտի տեղի նենայ ﬕ ամս այ ընթացք մ և եթէ հնար է՝ նաև աւելի շ տ: |

|

Ի հաստատ թիւն որի երկ կողﬔրի լիազօրները ստորագրեցին այս դաշնագիրը և իրանց կնիքները դրին: Կ. Պօլիս, 4 յ նիսի36 1878 Ստորագր ած. Սաֆվէթ. -Ա. Հ. Լէյըրդ Բերլինի Վեհաժողովը, որի նիստերը բաց եցին նոյն տար այ յ նիսի 1(13)-ին, չնդ նեց հայկական պատգամաւոր թիւնը և նկատի չառաւ նրա ներկայացրած ծրագիրը: Գլխաւորապէս անգլիական լիազօրների թելադրանքներով Վեհաժողովը բաւական համարեց նոր խմբագրական ﬕ ձև ընդ նելը Սան-Ստեֆանօի 16 յօդ ածի համար, ինչպէս կարելի է տեսնել Վեհաժողովի պաշտօնական գր թիւններից:

№ 11 ՔԱՂ

ԱԾՆԵՐ ԲԵՐԼԻՆԻ ՎԵՀԱԺՈՂՈՎԻ

ԱՐՁԱՆԱԳՐ

ԹԻՒՆՆԵՐԻՑ37

Արձ. № 12 Նիստ յ լիսի 4 (Ն. Տ.) 1878 Լօրդ Սօլիսբիւրի38 այն ժամանակ առաջարկ մ է զբաղ ել ՍանՍտեֆանօի դաշնադր թեան 16-րդ յօդ ածով, որ վերաբերւ մ է Հայաստանին: Նորին գերազանց թիւնը պատրաստ էր ընդ նել այդ յօդ ածի վերջին երեք տողերը, որոնք վերաբերւ մ են հայերին տր ելիք բարենորոգ ﬓերին, եթէ Վեհաժողոﬖ ընդ նէր ջնջել այդ յօդ ածի առաջին երեք տողերը, որոնց նայած, կարծես, ռ սական զօրքի հեռանալը կախ ած է այս բարենորոգ ﬓերը Բ. Դրան ձեռքով մտցնել ց: Եթէ ոչ՝ լօրդ Սօլսբիւրին ﬕ րիշ նիստ մ պիտի առաջարկէ յատկապէս հայերի համար պատրաստ ած ﬕ յօդ ած:

Ն. Տ:

«Ճոոսճiո6 Օiք|օոճէiզս6 d6 |'Էոքiո6 d6 ՋսՏՏi6 քօսո |'ճոոѐ6 1878, Տէ. Ք6է., 1878 ք. ք. 475-476, 497-498, 506-507:

Անգլիայի լիազօր:

|

|

Կոմս ՇJվալով39 առանց պնդել որ այս հարցը ենթարկ ի վիճաբան թեան, որի համար ինքը բոլորովին պատրաստ չէ այսօր, վախ է յայտն մ սակայն որ ռ սական զօրքերի հեռանալը, եթէ տեղի նենայ նախ քան խոստացած բարենորոգ ﬓերի ներմ ծ մը, կարող է լ րջ անկարգ թիւնների ազդանշան դառնալ և խնդր մ է բոլոր դիտող թիւնները յետաձգել ﬕնչև այն վայրկենաը, ր Վեհաժողովը լրիւ կերպով կը զբաղ ի Հայաստանի հարցով:

Արձ. № 14 Նիստ 5 յ լիսի (Ն. Տ.) 1878 Վեհաժողոﬖ անցն մ է 16-րդ յօդ ածին, որ վերաբերւ մ է հայերին և որի մասին հարց եղաւ անցեալ նիստերից մէկ մ: Այս առարկայի մասին լօրդ Սօլիսբիւրի ﬕ առաջարկ բերեց, որ բաժան եց բոլոր լիազօրներին: Նորին գերազանց թիւնը պահանջ մ է 16-րդ յօդ ածի առաջին տողերի ջնջ մը ﬕնչև «քճյՏ» (երկիր) բառը և ցանկան մ է աւելացնել հետևեալ նախադաս թիւնը. «Նա40 բացի դրանից համաձայն թիւն կը կայացնէ վեց րիշ ստորագրող պետ թիւնների հետ այս պարտաւոր թեան նշանակ թեան և նրա գործադր թեան համար անհրաժեշտ ﬕջոցների մասին»: Նորին գերազանց թիւնը յար մ է թէ հայոց շահերը պէտք է որ պաշտպան են և իր առաջարկ թեան նպատակն է յոյսեր տալ նրանց թէ՛ անﬕջական բարւոք ﬓերի կատարման և թէ՛ ﬕանգամայն այս բարւոք ﬓերի ընդարձակման մասին ապագայ մ: Կարաթէոդորի փաշան41 ընդ ն մ է որ վերջին պատերազﬕ ժամանակ ըմբոստ ցեղերը լ րջ անկարգ թիւններ առաջ բերին, բայց Բ. Դ ռը, երբ տեղեկ թիւններ առաւ, իսկոյն ﬕջոցների դիﬔց այդ անկարգ թիւններին վերջ տալ համար: Լօրդ Սօլսբիւրիի առաջարկ թիւնը թւ մ է թէ նկատի նի ապագայ մ ձեռք

Ռ սական լիազօր:

Այսինքն Բ. Դ ռը:

Թիւրքական լիազօր:

|

|

առն ելիք նոր ﬕջոցներ: Կարաթէոդորի փաշան կը ցանկար որ ի նկատի առ նէին այն կարգադր թիւնները, որ Բ. Դ ռն արդէն սկսել է և որ յօդ ածին աւելաց էին հետևեալ խօսքերը. «Բ. Դ ռը պիտի հաղորդէ վեց պետ թիւններին արդիւնքն այն ﬕջոցների, որոնք արդէն ձեռք են առն ած այս ղղ թեամբ»: Այս յաւել մը թէ գոհաց մ պիտի տար օսմանեան կառավար թեան և թէ պիտի լրացնէր անգլիական լիազօրների ներկայացրած բանաձևի իմաստը: Կոմս ՇJվալովը գերադաս մ է լօրդ Սօլսբիւրիի խմբագր թիւնը: Եթէ Բ. Դ ռը ﬕջոցներ է ընդ նել և նրանց գործադր թեան մէջ չէ դրել, անօգ տ է յիշատակել դրանց: Նախագահը42 նկատել է տալիս թէ գ ցէ դժ ար լինի զսպողական ﬕջոցներ գործ դնել անկախ ցեղերի դէմ և նորին պայծառափայլ թիւնը կասկած է յայտն մ Սօլսբիւրիի առաջարկած յօդ ածի գործնական ոյժի մասին: Կարաթէոդորի փաշան պնդ մ է իր առաջարկած յաւելման վրայ: Լօրդ Սօլսբիւրին խնդր մ է յետաձգել վիճաբան թիւնը, որպէս զի ինքը ժամանակ նենայ ﬕ քանի փոփոխ թիւններ մտցնել նախնական բնագրի մէջ: Հարցը յետաձգւ մ է ﬕ ﬔրձաւոր նիստի:

Արձ. № 15 Նիստ 8 յ լիսի (Ն. Տ.) 1878 Ձեռնամ խ լինելով օրակարգի հետևեալ կէտին, նախագահը նկատ մ է որ լօրդ Սօլսբիւրին յանձն էր առել ներկայացնել Վեհաժողովին օսմանեան լիազօրների հետ կայացնելիք համաձայն թեան արդիւնքը հայերին վերաբերեալ 16-րդ յօդ ածի խմբագր թեան մասին: Լօրդ Սօլսբիւրին կարդ մ է խմբագր թիւնը, որ կայացած է Մեծ Բրիտանիայի և Թիւրքիայի լիազօրների համաձայն թեամբ:

Իշխան Բիսոմարկ:

|

|

№ 12

ԲԵՐԼԻՆԻ ՎԵՀԱԺՈՂՈՎԻ 61 ՅՕԴ

ԱԾԸ43 Բարձրագոյն Դ ռը կը խոստանայ առանց այլ ևս յապաղել գործադրել այն բարւոք ﬓերն բարենորոգ ﬓերը, զոր տեղական պէտքերը կը պահանջեն Հայոց բնակած գաւառներ ն մէջ և անոնց ապահով թիւն երաշխաւորել Չէրքէզաց և Քրդաց դէմ: Այս նպատակաւ ձեռք առն ած ﬕջոցները պարբերաբար պիտի ծան ցանէ տէր թեանց, որք անոնց գործադր թեանը պիտի հսկեն: Բերլինի Վեհաժողովը հիասթափ թիւնների ﬕ ամբողջ գ մար մ էր աﬔնից առաջ և աﬔնից շատ Ռ սաստանի համար, որ զգաց իրան խաբ ած, յաղթողի իրաւ նքներից զրկ ած: Ռ սներից յետոյ հիասթափ ած էին և՛ բօլգարները, և՛ րիշ բալկանեան ազգերը: Շատ ժեղ էր հիասթափ թիւնը և հայ թեան մէջ: Առաջին րոպէին Կ. Պօլսի հայ շրջանակների, մամ լի և հասարակական կարծիքի մէջ տիրեց յ սահատ թիւն: Աﬔնքն զգ մ էին թէ հայերը ոչինչ չեն ստացել: Սակայն այս լք մը հետզհետէ սկսեց տեղի տալ ﬕ յ սալից տրամադր թեան, որ գնալով բարձրացաւ, ընդգրկեց ամբողջ հայ թիւնը: Եթէ հայերը Բերլին մ չէին ստացել այն, ինչ ակնկալ մ էին և իրանց սրբազան իրաւ նքն էին համար մ, այդ դեռ աﬔնևին չէր նշանակ մ թէ նրանք պիտի դէն գցեն, իբրև կատարեալ անպէտք թիւն, և այն, ինչ տ ել էր Եւրոպան 61-րդ յօդ ածով: Պէտք էր, ընդհակառակն, ջանք և աշխատանք գործադրել այդ յօդ ածը գործադրել , Թիւրքաց Հայաստանը բարեկարգել համար: Այս նպատակն էլ դառն մ է հայերի քաղաքական ձգտ ﬓերի կէտ նպատակին: Եւ ազգային այս նոր տրամադր թեան հիﬓաքար էր դն մ Ներսէս Պատրիարքը՝ նոյն ամառը Ազգային Ժողովի մէջ արտասանած իր հռչակւոր ճառով, որի մէջ լ սաբանւ մ էր հայոց հարցի սկզբնաւոր թիւնը և հայ ժողովրդի քաղաքական իդէալների համար ճանապարհ և ծրագիր էր ցոյց տրւ մ:

Թարգման թիւն Կ. Պօլսի Հայոց Պատրիարքարանի:

|

|

№ 13

ԱՏԵՆԱԽՕՍ

ԹԻՒՆ Տ. Տ. ՆԵՐՍԻՍԻ

Ս. ԱՐՔԵՊԻՍԿՈՊՈՍԻ ՊԱՏՐԻԱՐՔԻ

ԿՈՍՏԱՆԴՆ

ՊՕԼՍՈՅ ՅԱԶԳԱՅԻՆ ԺՈՂՈՎԻ

ՀԱՅՈՑ Ի 21 Յ

ԼԻՍԻ 187844 Տեա՛րք Երեսփոխանք. Աﬕս մ'առաջ սոյն այս պատկառելի ժողովին մէջ պատասխանելով հարցման մը, զոր ազգասէր ոմանք երեսփոխանք կ' ղղէին ինձ ազգային խնդրոյն նկատմամբ., եւրոպական տէր թեանց քով ﬔր ըրած ջանքերը և գտած համակրական ընդ նել թիւնը զկնի յառաջ բերել , կըսէի ձեզի. «Ես չեմ ﬕայն աշխատող, այլ ի՛մ է բոլոր պատասխանատ թիւն»: Դեռ ժամը չը հնչեց՝ ամբողջ այս պատասխանատ թեան. զի կրկին է նա. ﬕն այսօր Հայոց այս ﬔծ ժողովին առջև, և ﬕւսը ազգին առջև, յանցեալն, ի ներկայն և յապագայն, և պատմ թեան առջև: Այո՛, ես այս պատասխանատ թիւնը շատ աւելի ծանր զգացի քան զոր կրնաք երեւակայել, և չը զգացի զայն՝ ﬕա՛յն ձեր առջև՝ որ այսօր ան ազգը կը ներկայացնէք, այլ և զգացի՛ զայն՝ ﬔր Նախնեաց հոգիներ ն յիշատակին առջև՝ որ կանգնեցին և որ պահեցին զՀայ ազգն զՀայաստան, և զգացի զայն՝ այն անհամար Հայ սեր նդներո՛ւն առջև՝ որք պիտի յաջորդեն ﬔր սեր նդին: Եթէ երկրորդն այս պատասխանատ թեանց շատ աւելի ծա՛նր է ահեղ քան զառաջինը, ներեցէ՛ք ըսել հիմակ ց, ես այդ պատասխանատ թենէն բնա՛ւ չեմ վախնար. զի ամբողջապէ՛ս նիմ պատասխանել, և խղճմտանքս անդորր է և զ արթ: Իսկ աւելի փափ կ է առաջին պատասխանատ թիւնս, այն որ կոչեալ եմ այսօր կատարել ձեր առջև. և եթէ իմ բացատր թիւններս գոհ չընեն զձեզ, րիշ բան չը՛ ﬓար ինձ ընել, այլ պատմ թեան դատաստանին ապաւինիլ, որ ն ենթարկեալ ենք աﬔնքս ալ, և՛ ես, և՛ դ ք, և՛ որք այս շրջապատէս դ րս կը խօսին և կը գրեն:

Պաշտօնական հրատարակ թիւն Պատրիարքարանի, հանդերձ ֆրանսական թարգման թեամբ, Կ. Պօլիս, 1878:

|

|

Եւ զայս ըսելով ո՛չ թէ բնաւ ն ազ կ զեմ զգալ ձեր դատել իրաւ նքն իշխան թիւնը, այլ զի յան ն ազգային պատկառելի շահ ց, պէտք է նախաﬔծար համարիմ կրել դատապարտ թիւն անիրաւ՝ նաև ազգիս կողմէն, քան թէ հրապարակել զաﬔնայն: Եւ եթէ աﬔն տեսակ հալածանք, դատապարտ թիւն, պատիժ և փորձ թիւն յանձս չէի առած առաջին օրէն, զգ շաց ցանելով զայլս այն աﬔնէն և զիս ﬕայն կէտ նպատակի ընծայելով, եթէ յանձս չէի առած զոհ իլ, ինչո՞ւ րեﬓ ձեռնարկեցի յայս գործ: Տեա՛րք երեսփոխանք. Հայկական խնդիրը, իր արդի ձևին մէջ ինքիրմէ չծնաւ, այլ ընդհան ր Արևելեան խնդիրէն ծագեցաւ: Ահաւասիկ ի՛նչպէս. Հայոց խնդիր մը կար տասն և աւելի տարիներէ ի վեր, ﬕնչդեռ ո՛չ Հէրսէք-Պօսնայի խնդիր կար, ո՛չ Պ լկարաց խնդիր քաղաքական ձևով: Հայաստանի Հայոց կրած հարստահար թեան խնդիրն էր այն. Ազգին Տէր թեան մէջ ﬓացած էր. և ազգը անընդհատ տասը տարի, իր յանձնաժողոﬖերովը, իր Քաղաքական ժողոﬖերովը, իր Երեսփոխանական ժողոﬖերովը, իր Պատրիարքներովը, այս հարստահար թեանց բարձ մը կը հայցէր Բարձրագոյն Դրնէն: Ահա՛ այս էր ﬕայն Հայոց խնդիրը: Եկաւ Հէրսէք-Պօսնայի խնդիրը՝ և ապա Պ լկարիոյ խնդիրը: Այս երկ խնդիրներ ն մէջ խառն ած էր հարստահար թեան խնդրոյն հետ ազգային ինքնօրին թեան խնդիրն ալ: Այս գաւառները ապստամբ թեան դրօշը պարզեցին իրենց օրինաւոր Տիրոջը դէմ: Արիւնահեղ թիւնը Եւրոպայի ﬕջամտ թիւնը հրաւիրեց, և այս ﬔծ կայսր թեան դրացի րիշ ﬔծ կայսր թիւն մը յան ն քրիստոնէ թեան աﬔնէն աւելի ձայն բարձրաց ց: Տէր թիւնք ի ժողով գ մարեցան ի Պօլիս: Ի՞նչ ըրաւ Հայոց ազգը. օրինաւոր թենէն դ րս չելաւ. Հայերը զոհ էին որ Օսմանեան Տէր թեան ներքև էին. այլ իրենց վիճակէն դառնապէս դժգոհ էին. և որովհետև ընդհան ր քրիստոնէից վիճակը բարւոքել խօսքեր կըլլային, Հայերն ալ ընդհան ր բարեկարգ թենէն սպասեցին իրենց վիճակին բարւոք մը: Ձեր Պատրիարքը, գիտէք արդէն, Տեա՛րք երեսփոխանք, պարապ չկեցաւ. աշխատեցաւ Բ. Դրան քով, աշխատեցաւ Դեսպանաց |

|

քով: Այլ դեսպանաժողովը փոխանակ ընդհան ր վիճակին բարւոք մը նկատող թեան առնել , նկատող թեան առաւ ﬕայն Հէրսէք-Պօսնայի և Պ լկարաց խնդիրները: Ասի անիրաւ թիւն մըն էր ﬓացեալ քրիստոնեայ ժողովրդոց, և ներեցէք ըսել, թերևս իմ սահմանէս քիչ մը դ րս ելնելով, օսմանեան կայսր թեան ալ քայքայ մը կը պատրաստէր՝ ապստամբ թիւնը քաջալերելով: Օսմանեան կայսր թիւնը Դեսպանաժողովին այս որոշ մը չընդ նեց. և ﬔք Հայքս պատճառ չ նէինք որ դժգոհէինք, տեսնելով Բ. Դ ռը, որ կը ﬔրժէր բացառիկ մասնաւոր շնորհ ﬓեր բարեկարգ թիւնք, որոց արդիւնքը պիտի ըլլար մանաւանդ աւելի դառնաց մ ﬔր վիճակին. զի տ րքերն աւելի ﬔր վրայ պիտի ծանրանային, ինչպէս նա՛և այն տարերքն՝ որոնցմով կը բաղկանայ յոռին այս երկրին կառավար թեան մէջ: Այլ ﬔծագոյն չարիք մը աղէտք փրթաւ ընդհան ր երկրին վրայ. պատերազմը: Օսմանեան կայսր թիւնը այս ﬔծ պատերազմէն առաջ իր զօր թիւնը գործածած էր Հէրսէք-Պօսնայի և Պ լկարիոյ ապստամբ թեանց դէմ և կանոնաւոր պատերազմ մղելով երկ իշխան թեանց հետ Գարատաղի Սերպիոյ՝ որոց օգն թեան կը սլանար ինչ որ պաշտօնական կերպարանք չ նենալով Սլավ էր, ի լռ թիւն դատապարտած էր անոնց զէնքերը: Հ սկ ապա Պ լկարիոյ արգաւանդ դաշտերը, և աւա՜ղ, ﬔր այնքան ազգայնոց արեամբն քրտինքոﬖ ողողեալ ﬔր Հայաստանի օրհնեալ դաշտերը, անիծակ ռ արհեստին քանդմանցն արհաւրաց տեսարան եղան: Օսմանեան ազգը իր ցեղին յատ կ բնազդոﬖ ոգևորած՝ պահ մը ետ մղեց ահագին թշնաﬕն և յապ շ կրթեց զաշխարհ իր արիական դիմադր թեամբ վերջապէս տեղի տ աւ աւելի ﬔծ զօր թեան առջև, և Ռ սիոյ յաղթական բանակները մէկ կողմէն ﬕնչև Հայաստանի մայրաքաղաքն եկան, և ﬕւս կողմէն ﬕնչև բոլոր Թ րքիոյ մայրաքաղաքն ի Պօլիս: Ժամը հնչեց խաղաղ թեան: Երկ տէր թեանց բանակց թիւնն սկսաւ Քըզանլըքի մէջ և ընդհան ր պայմաններն կռեցան յԱդրիան պօլիս: Անﬕջապէս պիտի սկսէր դաշնադր թեան բանակց թիւնը: Ոչ ոք կարող է բ ռն զօր թեան դէմ, մանաւանդ երբ բարոյական զօր թիւն ﬕայն նի. և ո՛վ ալ ըլլայ չկրնար փոխել եղել թեանց ընթացքը: Մեծ խելք և ﬔծ հեռատես թիւն պէտք չէր տեսնել համար թէ երկրին վիճակը կը փոխ էր բոլորովին, և անոր հետ |

|

նաև անձնիւր քրիստոնեայ ժողով րդի գոյ թեան պայմաններն ալ կը փոխ էր: Մէկ խօսքով վտանգն ակներև էր ինձի համար և աﬔն ն համար, որ Հայոց ազգը պիտի կրնար անհետանալ իբր ինքն րոյն ժողով րդ, և եթէ իր գոյ թիւնը չամրապնդէր, պիտի ոչնչանար: -Հարստահար թեան խնդրոյն կաւելնար ﬔծ քան զայն խնդիր, ազգին գոյ թեան չգոյ թեան խնդիրը: Այլ ընդհան ր պայմանաց մէջ Հայոց ազգին ան նն անգամ չը կար և Դաշնադր թեան վիճաբան թիւնը այն պայմանաց սահմանին մէջ ﬕայն կրնար ըլլալ: Գրեթէ յ սահատել էր. և ես չգիտեմ թէ ի՞նչպէս չյ սահատեցանք: Անկարելի է նկարագրել ազգին մորմոքը՝ զոր թողէք ըսեմ, զգացի ի սիրտ և ի բովանդակ անձն իմ. ﬕանգամայն զգացի ահեղն այն պատասխանատ թիւն՝ որ այն հանդիսաւոր ժամ ն կը ծանրանար իմ վրայ. զի ազգն իր երեսփոխանական ժողովովը ազգին խնդիրն ինձի էր յանձնած մասնաւորապէս: Յաջողիլ անկարելի էր սովորական ﬕջոցներով, ո՛չ ալ սպասելը ներելի էր: Կրնայի ի ժողով կոչել զձեզ, և այն ատեն բան մը չընելով ալ՝ ձեր առջև պատասխանատ թենէ ազատիլ. կրնայի գոնէ Քաղաքական ժողովով գործել: Պէ՞տք էր որ այնպիսի պարագայի մէջ՝ նայէի՛ ﬕայն անձնական պատասխանատ թեանս ձե՛ր առջև անպարտ ելնելով՝ խղճիս առջև պարտաւո՞ր ﬓայի: Տեա՛րք երեսփոխանք. անշ շտ անհետացած չէ ձեր յիշող թենէն այն օրեր ն յիշատակը: Օսմանեան ազգը՝ որ առատապէս հեղած էր իր արիւնն ի դաշտ պատերազմաց, այնքան զոհող թիւններէ ետքը իր պարտ թիւնը տեսնելով, և այսքան չարեաց սկզբնապատճառ քրիստոնէ թեան ան նը ﬕշտ հնչելով իր ականջին, բնական էր որ արտաքոյ կարգի գրգռ թիւնը մը զգար: Աւելի քան երբէք՝ պէտք էր խոհեմ թեամբ շրջահայեց թեամբ գործել. այլ նաև ժով և ազդ կերպով գործել: Ձեր Պատրիարքը մտածեց, խորհրդակցեցաւ: Իր շ րջն նէր բոլոր Եպիսկոպոսական դասը՝ պատրաստ գործել իրեն հետ յան ն ազգին, և յան ն ազգին զոհ ել եթէ պէտք ըլլար: Միացաւ իր Սրբազան եղբարց հետ՝ և որոնք արդէն իրենց կոչման օրն առաջի Աստ ծոյ երդ եալ էին, նորէն երդ ան ն իրել զանձինս Ազգին: Օսմանեան լիազօր դեսպանք դեռ չէին ղևորած յԱդրիան պօլիս, ես իմ սրբազան եղբայրակիցներս գործել սկսանք: |

|

Ազգին յայտնի էր այն ատեն ինչ որ զեցինք. այն է Հայոց յիշատակ թիւնը Դաշնադր թեան մէջ. և յայտնի է այսօր՝ թէ այս յիշատակ թիւնն եղաւ մասնաւոր յօդ ածով մը: Արդեօք ճի՛շդ ﬔր զածին պէս եղա՞ւ յիշատակ թիւնը. Ո՛չ. այլ քաղաքական թեան մէջ՝ «Երբ չես կրնար ընել ինչ որ կ զես, պէտք է ընես ինչ որ կրնաս»: Աւասիկ Այ-Ստեֆանոսի Դաշնադր թեան 16րդ յօդ ածը. «Յօդ. 16. Նկատելով որ ռ սական զօրաց Հայաստանի մէջ գրաւած բայց Թ րքիոյ վերադարձ նելիք տեղերէն ﬔկ-նիլը՝ կրնայ կռիւներ և երկ Տէր թեանց բարեկամական յարաբեր թիւններ ն ﬖաս բերող կնճիռներ ծն նդ տալ, Դ ռը պարտաւոր թիւն յանձն կառն , Հայոց բնակած գաւառներ ն մէջ տեղական պիտոյից պահանջած բարւոք ﬓերն բարենորոգ ﬓերն առանց այլ ևս յապաղել գործադրել, և Քիւրտեր ն Չէրքէզներ ն դէմ անոնց ապահով թիւնն երաշխաւորել»: Այս յօդ ածին ժովը Քիւրտեր ն Չէրքէզներ ն հարստահար թեանց դէմ ապահովել էին Հայք. իրենց տասը տարիէ ի վեր արձակած աղաղակը վերջապէս արձագանգ կը գտնէր ﬔր յան ն Ազգին ներկայաց ցած խնդրոյն մէկ մասը կը լ ծ էր ըստ սկզբան՝ և համազգային իրաւանց կարգին մէջ կը մտնէր: Այլ ﬔր Ազգային խնդիրը Արևելեան ընդհան ր խնդրոյն հետ նոր կերպարանք նշանակ թիւն առած էր: Այս երկիրը ﬕնչև այսօր կառավար եցաւ Տաճիկ պաշտօնատարաց ձեռքով. և այսօր հասարակ եղած ճշմարտ թիւն մըն է պաշտօնատարաց յոռ թիւնը. այնպէս զի նոյն իսկ Բ. Դ ռը և երկրին Վեհապետը քանիցս հռչակեցին զայն: Արդ՝ ճշմարիտ չէ ըսել մասնաւորապէս Հայաստանի համար՝ թէ Հայ ժողովրդեան պատ հասը Քիւրտերն են ﬕայն Չէրքէզները, այլ պատ հաս մըն ալ անարժան պաշտօնատարներն են: Այս պաշտօնատարաց մէջ, Հայաստանի մէկ ծայրէն ﬕւս ծայրը, գրեթէ և ո՛չ մէկ Հայ պաշտօնատար մը կայ: Պատերազմէն առաջ ﬔր Վեհափառ Ինքնակալը, այս ﬔծատարած կայսր թեան ﬕահեծան Տէր, սահմանադր թեամբ և հաւասար թեան սկզբ նքով փորձեց լ ծել Արևելեան խնդիրը, |

|

կրօնքի խտր թիւնը վերց նելով քաղաքական վարչական խնդիրներ մէջ, Տէր թեան պաշտօնները հաւասարապէս բաշխելով իր աﬔն կարգի հպատակաց, և անոնց մէջ մէկ հատիկ խտր թիւն մը ընդ նելով՝ այն որ իւրաքանչիւրին կարող թենէն անձնական արժանիքէն կը ծագի: Հայոց ազգը ո՛չ դժնդակ ո՛չ ըմբոստ գտն եցաւ այս հայրենասիրական վերջին ջանից. նա մանաւանդ քանի՛ քանի իր զաւակ նքը ինքզինքնին ն իրեցին գործին յաջող թեանը. ինչո՞ւ. վասն զի տեսան որ փառաւոր դեր մը պահ ած էր Հայ ն՝ խնդրոյն այդ եղանակ լ ծմանը մէջ. վասն զի Հայն իր ինքն րոյն եկեղեցիոﬖ ինքն րոյն ազգ թեամբը, որ չէ խառն ած ո՛չ օտար եկեղեցւոյ մը հետ և ո՛չ օտար ազգի մը հետ, աﬔնէն աւելի կրնար անխառն եռանդով աշխատիլ երկրին վերածն թեանը համար, և անոր՝ չեմ ըսեր գլխաւոր գործաւորներէն մէկն ըլլալ, այլ կը համարձակի՛մ ըսել՝ գլխաւոր գործաւորն ըլլալ, համակերպելով նաև՝ Աստ ծմէ իրեն ﬔնաշնորհեալ բնական տ րքովը պարագայից բերմանցն այլ և այլ ազգաց այլ և այլ բնաւոր թեանցն բարոյից: Գեղեցիկ էր այն գործը յոր ձեռնարկեց իր գահակալ թեան օրէն ﬔր այժմ Վեհափառ Ինքնակալը, և ո՛չ ոք կրնայ ﬔղադրել զՀայս՝ որ յ սացին: Այլ փորձն ի դերև ելաւ. և պատերազﬓ թշնամւոյն յաղթ թիւնը եկաւ նոր ղղ թիւն մը տալ Արևելեան խնդրոյն և նոր եղանակ մը ներկայաց նել լ ծման: Արևելեան խնդիրն այլ ևս րիշ կերպով չէր կրնար լ ծ իլ, այլ կամ, Աստ ած ﬕ՛ արասցէ, բաժանմամբ, կամ զանազան կարգի ժողովրդոց համար յատ կ մասնաւոր դր թեամբ վարչ թեան. և այս ըսել է՝ «Որոշել այն գաւառները որոնք մէյմէկ ազգային յիշատակաց կեդրոններ են, և որք ի հն ﬓ ազգի մը հայրենիքը կազﬔլով՝ դեռ այսօր բնակ թեան տեղի են ﬓացած նոյն ազգին անհատնր ն գո՛նէ ﬔծ մասին, ր վերջապէս բազմ թեամբ են քրիստոնեայք և անոնց վարչ թիւնը յանձնել այն ազգէն քրիստոնեայ պաշտօնատարաց՝ անփոփոխ և անվթար պահելով վեհ. կայսեր վեհապետական իշխան թիւնը. այսպէս՝ Հէրսէք, այսպէս՝ Պօսնա, այսպէս՝ Պ լկարիա, այսպէս՝ Յ նական գաւառք, այսպէս՝ Հայաստան. և ﬓացեալ բոլոր գաւառաց մէջ անթերի պահել Տաճիկ պաշտօնատարներով վարչ թիւնը, թէ և գտն ին հոն քրիստոնեայք, բայց ր չեն այն քրիստոնէից ազգ թեան օրանք, և |

|

ր սակաւաթիւք են սոքա»: Գաւառաց այս կերպ որոշ մը՝ ըստ ﬔզ բնաւ քաղաքական կերպարանք կամ հետևանք պիտի չ նենար: Մեր Ազգային խնդրոյն այս մասն է ահա՛ որ չէր լ ծ ած ԱյՍտէֆանօսի Դաշնադր թեան 16-րդ յօդ ածին մէջ, այլ և ոչ բոլորովին բարձի թողի էր եղած. զի ինչ որ ընդհան ր կերպով վարչական բարեկարգ թիւն բարւոք մ տրամադրած էր յօդ ածն այն, հոն պիտի երթար յանգէր վերջապէս. զի հո՛ն էր բարւոք վարչ թեան խնդրոյն ﬕակ կարելի լ ծ մը, և այլ աﬔնայն լ ծ մ անհաստատ անիրաւ պիտի ըլլար: Եւ ﬔնք ազգովին պարտաւոր ենք այն պետական աւագ անձանց, որ դաշնադր թեան այդ յօդ ածը ստորագրեցին. և հոս բարեպատեհ առիթ կը գտնեմ այդ երախտագիտ թիւնը յան ն ազգին յայտնել իրենց, և որոց ﬕն այսօր՝ իր շրջահայեաց, խոհեմ ամոքիչ հանճարովը կը վարէ դժ ար փափ կ պարագայից մէջ այս երկրին ներքին արտաքին քաղաքական թիւնը: Այ-Ստէֆանօսի Դաշնադր թեան 16-րդ յօդ ածը երբ ձեռք անց ցինք, նոր ոգի առինք և աւելի եռանդեամբ սկսանք աշխատիլ: Մեր գործը չէր լրﬓցած, այլ սկսած էր: Յայտնի էր որ ԱյՍտէֆանօսի դաշնադր թիւնը ինչպէս որ էր՝ այնպէս պիտի չﬓար. իր զանազան տրամադր թիւնքը եւրոպական բովէն անցնելով փոփոխ թիւններ պիտի կրէին: Մասնաւորապէս 16-րդ յօդ ածն ալ անպատճառ փոփոխ թեան ենթակայ պիտի ըլլար: Ինչ որ եւրոպական քաղաքական թեան շահ ց հետ սերտ առընչ թիւն նէր Դան բի հովտին ապագայ քաղաքական վիճակը, նոյն կերպով և թերևս աւելի շօշափելի կերպով Եփրատայ հովտին ապագայ քաղաքական վիճակը առընչ թիւն նէր անգղիական շահ ց հետ: Որչափ ալ անշահասէ՛ր ըլլար և հայասէ՛ր ﬕայն՝ այն զգաց մը որ 16-րդ յօդ ածին խմբագր թեանն առաջնորդած էր, Անգղիան պիտի տեսնէր այդ յօդ ածը Եփրատայ հովտին մէջ նոր քաղաքական վիճակ մը կը պատրաստէ՝ որ կրնայ մասնաւոր կերպով զայն ստորագրող տէր թեանց ﬕոյն քաղաքական շահ ց տեսակէտին պատասխանել: Անգղիա պիտի չընդ նէր զայս: Կամ յօդ ածը վերց նել պիտի աշխատէր, կամ փոխել : Դիտմամբ կ'արտասանեմ վերց նել բառը, զի եղան քաղաքագիտաց շրթ նք՝ որ հնչեցին այս բառը այլ անկարելի էր վերց նել. զի |

|

անմարդասիր թիւնն խժդժ թիւնը անկարելի է Անգղիոյ ազատաﬕտ ազգին համար: Կը ﬓար ﬕայն բարեփոխել յօդ ածը այն կերպով՝ որ յօդ ածը ﬓայ իբրև Հայոց համար խմբագրեալ յօդ ած. Հայաստանը բարեկարգի Հայաստանի համար, և Հայկական խնդիրը չէզոքանայ, այսինքն՝ լոկ Հայկական խնդիր ըլլայ: Բայց ﬔնք ալ ﬔր կողմէն պէտք էր որ աշխատէինք. պէտք էր ﬔր մոռաց ած ան նը յիշեցնէինք՝ երբեﬓ ﬔզի հետ ապրող և այսօր կորս ած հին փառաւոր ազգեր ն թոռանցը Եւրոպայի մէջ. պէտք էր գիտնար Եւրոպա որ Հայ ազգը կըզգայ ինքզինքը և գիտէ իր իրաւ նքը պաշտպանել: Խորէն Սրբազան ղևորեցաւ ի Բէթէրսպ րկ, և Խրիﬔան Սրբազան յԱրևմ տս Եւրոպիոյ՝ իրեն թարգման նենալով ազգային երիտասարդ թեան փայլերէն ﬕն՝ որ իր նորահաս ﬕանգամայն հաս ն հանճարովը ﬔր Հայոցս ապագայ գեղեցիկ յոյսերը պատկերաց ց Եւրոպիոյ առջև, ինչպէս Խրիﬔան Սրբազան ալ Հայաստանի փառաց ս գը դժբաղդ թեան մէջ համբերատար ազն թիւնը կը ներկայացնէր իր դէմքին վրայ, ինչպէս Խորէն Սրբազան ալ հին յիշատակներով թրթռ ն և նոր յոյսերով բաբախ ն սիրտը Ազգին: Ասոնք պատգամաւորք էին պաշտօնապէս Ազգին կողմէն. իսկ աﬔն Հայ պարտքն էր գործակցիլ իրենց, և իմ իրաւո՛ւնքս էր այսպիսի պարագայի մէջ Հայ թեան բոլոր զաւակացը դիﬔլ, քանի՛ և ո՛ւր որ պէտք ըլլար: Որո՛ւն սիրտը Հայ ան նով կը թրթռար և որ կարող կը զգար զինքը օգտակար ըլլալ Ազգին, գործակցեցաւ հոս ինձի և հո՛ն ազգային պատգամաւորաց: Եւ զի ջանքն ընդհան ր եղաւ, ընդհան ր եղաւ նա՛և համակր թիւնը որ աﬔն կողմէն սկսաւ ծնիլ բազմանալ ﬔր ազգին համար. օրագիրք թարգման եղան այս համակրական զգացմանց, պաշտպան կացին ﬔր դատին գրեթէ առանց բացառ թեան աﬔն րեք, ժողովրդական ակ մբներ կազﬔցան և քաղաքական բեﬔրն իսկ որոտացին ﬔր Ազգային խնդրոյն վիճաբան թեամբ: Կրնայինք ըսել թէ Եւրոպիոյ զգաց ﬓ ի ﬔր կողﬓ էր. զգացո՜ւմ, աւա՜ղ, առաջ ց գիտէի թէ այս դար ս մէջ շահը ﬕայն կը խօսի և մանաւանդ շահը ﬕայն պիտի խօսի այն ծերացեալ գործոց մէջ կարծրացեալ քաղաքագիտաց ակ մբին մէջ՝ որ պիտի գ մարէր ի Պէրլին: Այլ ﬔնք շահն ալ ի ﬔր կողմ ձգած էինք: Քիչ մ'առաջ ըսի արդէն թէ ի՛նչպէս: |

|

Տէր թեանց Աւագաժողովը գ մար ած և արդէն մէկ քանի նիստ ըրած էր ի Պէրլին. աﬔն կողմէ աﬔն տէր թենէ յ սադր թիւնք պաշտօնական խոստ ﬓեր ընդ նած էի. յայտարար թիւններ՝ թէ ի՛նչ որ ﬕւս քրիստոնեայ ժողովրդոց պիտի տր ի, պիտի տր ի նա՛և Հայոց. ձայն չ նէին Հայերը և չէին կրնար նենալ Աւագաժողովին մէջ, այլ-ﬕնչև ա՛յս աստիճան էին ﬔզի տր ած յոյսերը-ﬔծ և ազն ախոհ ազգի մը, Գաղղիոյ Արտաքին գործոց պաշտօնեայն և առաջին լիազօր դեսպանը յանձն առած էր որ ի՛նք ներկայաց ցիչ փաստաբան կանգնի ﬔր դատին՝ Աւագաժողովին մէջ, նա՝ որ և կատարեալ հաւան թեամբ ընդ նած էր ﬔր խնդրոյն ձևը, հոգին և գործնական եղանակը՝ ինչպէս որ առաջարկած էինք ﬔր պաշտօնական գր թիւններով: Վերջապէս՝ աւագագոյնն այն աւագաց և ճարտարագոյնն ի քաղաքագիտաց Նախագահն իսկ Աւագաժողովին, որ և մասնաւոր շադր թեամբ քննած էր ﬔր խնդիրն ﬔր գրերն աﬔնայն՝ և մասնաւոր հոգատար թիւն յայտնած առաջին օրէն ﬔր դատին համար, պաշտօնական կերպով ներկայաց ց և օրակարգն անց ց ﬔծ Ժողովին՝ Կ. Պօլսոյ Հայոց Պատրիարքին նամակը առ նոյն ինքն Նախագահն, Հայ պատգամաւորաց խնդրագիրը, Հայաստանի վարչ թեան համար ծրագրեալ կանոնագիրը և Հայաստանի վրայ վիճակագրական տես թիւն մը: Այսպէս ահա՛ ներելի էր ﬔզ յ սալ թէ խնդիրն ի հիմանց պիտի քնն էր հիﬓական պիտի ընդ նէր լ ծ մ: Այլ ճիշդ այս ﬕջոցին երևան ելաւ գաղտնի դաշնադր թիւնը ընդ մէջ Թ րքիոյ և Անգղիոյ՝ Ասիոյ նկատմամբ: Տեարք երեսփոխանք, ինձի չպատկանիր քաղաքական տես թեանց մէջ մտնելով ըսել թէ ո՛րչափ յանցաւոր կրնան ըլլալ Հայերը որ չնախատեսեցին զայդ նոր քաղաքական թիւնը՝ զոր և ո՛չ մէկ տէր թիւն Եւրոպայի մէջ նախատեսած էր, և որ ն մէջ յայտնի չէ՛ տակաւին, երևակայ թի՞ւնն արդեօք կամ թէ հեռատես քաղաքագիտ թիւնը աւելի՛ ﬔծ դեր խաղացած է: Այլ այդ դաշնադր թիւնը՝ որ եթէ գործադրելի՝ ան րանալի բարիք մըն է Թ րքիոյ համար և Հայոցս համար ալ, արգելք չեղաւ որ Աւագաժողոﬖ զբաղի Այ-Ստէֆանօսի Դաշնադր թեան 16-րդ յօդ ածովը, բարեփոխէ զայն, չեզոքացնէ մէկ տէր թեան երաշխաւոր թեան հսկող թեանը փոխանակ բոլոր ﬔծ | 100 |

տէր թեանց երաշխաւոր թիւնն հսկող թիւնը դնէ, ﬕնչդեռ ﬕւս կողմէն ալ թ րք-անգղիական դաշնադր թեամբ՝ Անգղիոյ մասնաւոր պաշտպան թիւնն ապահովեալ էր Հայոց համար. այլ արգելք եղաւ որ Հայ ազգին խնդիրն ամբողջապէս նկատող թեան առն ի: Որ և է անկողﬓակալ մտած թեան համար ակներև է որ եթէ թ րք-անգղիական դաշնադր թիւնը Ասիոյ քրիստոնեայ ժողովրդոց համար բարեկարգ թեան ծրագիրը Անգղիոյ Թ րքիոյ կառավար թեանց համաձայն թեամբ որոշ իլ տրամադրած չըլլար, տէր թիւնք իրե՛նք զայդ ծրագիրը պիտի որոշէին: Աւասիկ Պէրլինի Դաշնադր թեան 61-րդ յօդ ածը. «Բարձրագոյն Դ ռը կը խոստանայ, առանց այլ ևս յապաղել գործադրել այն բարւոք ﬓերն բարենորոգ ﬓերը, զորս տեղական պէտքերը կը պահանջեն Հայոց բնակած գաւառներ ն մէջ, և անոնց ապահով թիւնն երաշխաւորել Չէրքէզաց Քրդաց դէմ: Այս նպատակաւ ձեռք առած ﬕջոցները պարբերաբար պիտի ծան ցանէ տէր թեանց, որք անոնց գործադր թեանը պիտի հսկեն»: Տեա՛րք երեսփոխանք. եթէ այս յօդ ածը ցաւալի բան մ՛ նի, այն է որ ﬔր խնդրոյն լ ծ մը ըստ մասին կը յետաձգէ. չկործաներ ազգին յոյսերը, այլ և չպսակեր նոյն հետայն: Եւ ո՞ր ազգ կրցած է յանկարծակի կերպով իր բաղձանացն ի կատար հասնիլ. դժբաղդ թիւնն է ﬕայն և մահ. որ յանկարծակի կրնան գալ անձի մը և ազգի մը վրայ. կեանքն բարեկեց թիւնը յամբ կը ձևանան: Եւ ասոր համար է որ կանիրաւեն անոնք որ կըսեն թէ՝ «Ինչո՞ւ սկսանք, եթէ պիտի չյաջողէինք. և թէ՝ յայտնի՛ էր որ պիտի չյաջողէինք.» զի օր մը յաջողել համար՝ այս օրէն սկսել էր. և զի եթէ ապահով կերպով գիտնայի ալ առաջ ց թէ պիտի չյաջողիմ բնաւ, դարձեալ պիտի սկսէի, և այն թո՛ղ գրէր ինձի ազգս ի դատապարտ թիւն: Բայց ոչ ինքնին ձեռնարկեցի ես յայս գործ. այլ յառաջ քան զիս և բ ռն քան զիմս էր ազգին ընդհան ր փափագը. և ես պատգամ ﬕա՛յն ընդ նած էի զայն փափագն յառաջ վարել : Արդ՝ երկ կարգ առարկ թիւնք կան որոց ազդած ցաւը կ՛աւելնայ յիս իմ ցաւեր ս վրայ. այս առարկ թեանց ﬕն է այն՝ թէ վասն զի քիչ խնդրեցինք, քիչ ընդ նեցանք, թէ անկատար կերպով թարգման | 101 |

կացինք Ազգին իղձեր ն և թէ նոյն իսկ այն կերպով վար եցանք դիտմամբ և խորհրդով՝ որ անկատար կերպով պսակ ին այդ իղձեր: Այս առարկ թիւնը ազգայնոց ոմանց կողմէն է, և նոր ապացոյց մը կը հանդիսանայ այն չարեաց՝ որ Ազգին գեր թեան վիճակը գործած է, յամառ անվստահ թիւնը բնական յատկ թիւն մ'ընելով ազգայնոց: Ա՜հ, եթէ այդ խիզախ վճիռն արձակողը գիտնար թէ անոնք որ աշխատեցան վեց աﬕսներէ ի վեր, աշխատեցան ա՛յնպէս՝ որպէս ոչ երբէք աշխատած էին իրենց կեանքին մէջ. ընծայելով ազգին համար զաﬔնայն որ նէին, ո՛րն իր հարստ թիւն, ո՛րն իր տաղանդ, որն իր ազդեց թիւն, և աﬔնքն իրենց աշխատ թիւն. եթէ գիտնա՜ր թէ ինչպէս արհամարհեցին դժվար թիւնք վտանգ. եթէ գիտնար թէ լաւ ևս համարեցան զոհել իրենց շահն անձը, քանթէ նշանախեց մը զոհել ազգային ծրագիրէն. եթէ գիտնա՜ր թէ ի՜նչ ս րբ հայրենասիր թեամբ վառ ած էին առանց որ և է փառքի կամ համբաւոյ ակնկալ թեան ո՛չ այժմ, ո՛չ առ յապագայն, եթէ գիտնա՜ր ինչ որ ես գիտեմ, խղճմտանքին մէջ պիտի դողար այդ դատապարտ թիւնն արտասանելով: Միւս առարկ թիւնը օտարէն կ գայ մանաւանդ, զի չկայ Հայ մը՝ որ զայդ առարկ թիւնը կարենայ ընել. ա՛յն է թէ՝ ինչ որ ձեր Պատրիարքը ազգին խնդիրը՝ կոչեց, այն իր հնարած խնդիրն էր, և ազգը չ նէր մասնակց թիւն: Այդ օտարը չէ՛ լսած Հայոց ազգին անվերջանալի աղաղակը այնքան տարիներէ ի վեր. և չէ լսած սոյն այս Երեսփոխանական ժողովին յան ն Ազգին ինձի յանձնած պաշտօնը՝ զոր և կրկնեց ասկէ քիչ ժամանակ առաջ: Եւ արդ՝ ահա յայտնեցի ձեզի թէ ի՛նչ ձևով և ի՛նչ բառերով ներկայաց ցի Հայոց խնդիրն Եւրոպայի, և զոր կ'ամփոփեմ հոս սապէս. Հայոց վարչJթիւն Հայաստանի մէջ առանց քաղաքական փառասիր թեան զոր երբէք չենք նեցած և չենք կրնար նենալ, ﬔր Վեհափառ Ս լթանին հովանաւոր թեանը և վեհապետական իշխան թեանը ներքև: Դո՛ւք, ազգային երեսփոխաննե՛ր, ըսէ՛ք, դ ք որ բոլոր ազգին ք էոﬖ ընտր ած՝ կը զգաք ի ձեր սիրտ բաբախել սի՛րտն ազգին, ըսէ՛ք, ազգին խնդիրը չէ՞ այն որ ներկայաց ցի: Ըսէ՛ք, պիտի ներէի՞ք ինձ որ լ ռ ﬓայի. ըսէ՛ք, պիտի ներէի՞ք որ այնպիսի պարագայի մէջ ր Թ րքիոյ քրիստոնեայ ժողովրդոց բաղդը պիտի վճռ էր, ձեր Պատրիարքը անհո՞գ կենար. ըսէ՛ք, պիտի ներէի՞ք եթէ նոյն իսկ անյոյս և անապաւէն չդիմէի ազգաց | 102 |

ժողովին՝ գէթ անոր համար որ Եւրոպա գիտնայ՝ թէ Հայոց ազգ մըն ալ կայ Արևելքի մէջ: Ըսէ՛ք, պիտի ներէի՞ք դ ք և պիտի ներէին ինձ ﬔր Նախնեաց հոգիք, Հայկէն ﬕնչև վերջինն ﬔր Լևոն. Լ սաւորիչէն ﬕնչև ի վերջինն Ներսէս՝ ի շարս ﬔր ազգաշէն և ազգասէր կաթողիկոսաց, ըսէ՛ք, պիտի ներէի՞ն և պիտի ներէի՞ք եթէ խոչ և խ թ առ ոտն հարկանելով ﬕնչև Եւրոպա չհասց նէի ազգին աղաղակը. Ըսէ՛ք, ըսէք ձեր հանդիսաւոր ք էովը, ըսէ՛ք ձեր ﬕաձայն ք էովը, զի ﬕաձայն ﬕայն կրնայ ըլլալ ք էն այս պարագայիս մէջ. Ըսէ՜ք, և ձեր ք էն թո՛ղ պատասխանէ այդ անհեթեթ և ազգ րա՜ց առարկ թեան45: Եւ սակայն ո՞ւր է կոր ստը, ո՞ւր է այնքան աշխատ թեանց և ջանից ապարդիւն ﬓալը, ո՞ւր է անյաջող թիւնը, ո՞ւր է դժբաղդ թիւնը, ո՞ւր յ սահատ թիւն: Վասն զի՝ առաջին անգամ Հայոց ազգին ան նն անցաւ հանդիսաւոր դաշնադր թեանց մէջ՝ ա՞յդ է կոր ստը. վասն զի՝ այդ դաշնադր թեամբք հարստահար թենէ ազատեցան Հայերը՝ ա՞յդ է դժբաղդ թիւնը, վասն զի՝ Հայոց ապագային սերմ նքը դր եցան, ա՞յդ է ﬔր ջանից ապարդիւն ելնելը. և վասն զի՝ Եւրոպայի ժողով րդներն տէր թիւնները ճանաչցան սիրեցին Հայ ազգը, ա՞յդ է անյաջող թիւնը. և վասն զի՝ այս վայրկենիս որ կը խօսիմ ձեզի այս ազգային բեﬕն վրայէն, թերևս ﬔծ ևս բեﬔր վրայէն հարց ﬓեր կ' ղղին Եւրոպայի կառավար թեանց՝ Հայոց նկատմամբ, ա՞յս է ﬔր լք ﬓ յ սահատ թիւն: Տեա՛րք երեսփոխանք. ըսի արդէն թէ ﬔր խնդիրն անﬕջապէս և կատարելապէս չէ՛ իրականացած, և ասոր համար պարտք համարեցայ բողոքել հոս տէր թեանց դեսպանաց քով, և ի Պէրլին լիազորաց քով: Բողոքը տկարին իրաւ նքն է, և շատ անգամ յ մպէտս կը գործած ի նա. այլ ո՛չ այս պարագային մէջ, զի արդիւնքն իսկ տեսն եցաւ վերջին վայրկենին, յօդ ածին խմբագր թեանը մէջ: Այո՛, ﬔր խնդիրն ամբողջապէս չէ կատար ած, այլ ﬔ՛ծ է արդէն ի՛նչ որ ստացանք դաշնադր թեան այն յօդ ածով. և ﬔծ է՝ ո՛չ ոք կրնայ րանալ զայս և ես քան զայլ ոք աւելի ն ազ՝ Անգղիոյ մասնաւոր պաշտպան թիւնը: Մեք չենք յ սացած ﬔր զօր թեանը վրայ այդ պաշտպա45 Ազգային ժողոﬖ յետ ատենաբան թեանս ﬕաձայն թեամբ ﬔրժեց սոյն օտարոտի առարկ թիւնը:

| 103 |

ն թեան տալ համար այն ղղ թիւնը՝ զոր կրնանք փափաքիլ ﬔր ազգային խնդրոյն կատարմանը նկատմամբ. այլ իրող թիւնք զօրաւորագոյն են քան զաﬔնայն՝ և վճռաբար կը հրամայեն նոքա տէր թեանց քաղաքական թեան: Անգղիոյ ﬔծ ազգին քաղաքական թիւնը՝ որ ն յայտնի են շահերը, նպատակն համակր թիւն, կրնայ ի սկզբան այնպիսի ձև ոգի մը զգեն լ՝ որ իր յաւիտենական կղզին մշանջենաւորապէս պատող ովկիանոսին պէս ինքն իրեն դէմ մարտնչելով՝ թէ և չյոգնի, չպարտասի, այլ՝ զի պէտք է յաջողի, հա՛րկ պիտի զգայ վերջապէս նոր ոգի նոր ձև առն լ: Իսկ ﬔնք, Տեա՛րք երեսփոխանք. ﬔնք յարատևենք ﬔր սկսած գործին մէջ: Այսպիսի գործեր ո՛չ մէկ օր ան մէջ, ո՛չ մէկ մարդ ձեռքով կրնան կատար իլ: Պատրաստ ինք ﬔր ապագային: Նախ՝ չկենանք հոս, Հայաստա՛ն երթանք. Հայաստա՛ն ղրկենք ինչ որ նինք ազգին մէջ իր բանիբ ն, տաղանդաւոր, ազգասէր, ս ﬓասէր եկեղեցականներ. Հայաստա՛ն երթան ﬔր դաստիարակներ, ս ցիչներ, ﬔր այնքան վառվռ ն երիտասարդներ. Հայաստա՛ն երթան ﬔր ար եստագէտներ, վաճառականներ. Հայաստա՛ն երթան այնքան դժբաղդ պանդ խտներ. ո՛չ ևս պիտի ըլլայ հոն սով, սրած թիւն. ո՛չ ևս հարստահար թիւն. ոչ ևս կենաց և ընչից և պատ ոյ առևանգ թիւն. ո՛չ ևս աշխատ թեան խափան մ: Ուղիներ պիտի բաց ին. ջրանցքներ պիտի շին ին. գործարաններ պիտի կառ ց ին. Անգղիոյ դրամատէրք հո՛ն պիտի երթան իրենց դրամը գործածել . թող երթան ﬔր դրամատէրք ալ, ընկեր թիւններ կազﬔն այս օր ընէ. ընկեր թիւններ՝ աﬔն քաղաք և գիւղ դպրոցներ հաստատել համար. ընկեր թիւններ՝ առևտրական յարաբեր թիւններ հաստատել համար ընկեր թիւններ՝ գործարաններ հաստատել համար. Հնդկաստանէն, Հայաստանէն, Անգղիայէն, Թ րքիայէն, Ռ սիայէն, Աւստրիայէն ﬕնչև Պարսկաստանէն ﬕանան ձեռք ձեռքի տան բոլոր Հայերը, և այն ատեն՝ թերևս ես ալ ցաւագար անբ ժելի հիւանդ թեամբ վարակելալ, ի գերեզման իջած ըլլամ արդէն. այլ տեսնելով այսքան ազգային ﬕասիրտ, ﬕահոգի աշխատ թեան գեղեցիկ արդիւնքները, տեսնելով պսակ ած ﬔր այսօր ան բոլոր յոյսերը, հոգիս պիտի խայտայ գերեզմանիս մէջէն և պիտի ընդգրկէ ﬔր սիրելի Նախնեաց հոգիները.: | 104 |

ԳԼ

Խ ԵՐՐՈՐԴ

1880-1895 1880 թ ականին թիւրք կառավար թիւնը, Հայաստանի դր թիւնն ս ﬓասիրել և կարևոր բարենորոգ ﬓերի ծրագիր կազﬔլ համար՝ ղարկեց այնտեղ կօﬕսէրներ, որոնց յատկացրել էր ընդարձակ լիազօր թիւններ: Այդ ժամանակ հայ ժողով րդը ﬕ անգամ էլ առիթ նեցաւ գրաւոր կերպով արտայայտել իր գաղափարները իր հայրենիքի լաւագոյն կառավար թեան մասին: Կարին մ հայերը ներկայացրին կօﬕսէրներին հետևեալ Ծրագիրը, որ կազմ ած էր Կ. Պօլսի Հայոց Պատրիարքարան մ, հետևաբար Ներսէս Պատրիարքի և նրա մօտիկ աշխատակիցների (առաւելապէս Մատթէոս արք. Իզﬕրլեանի) գործն էր ներկայացն մ:

| 105 |

№ 14

ԾՐԱԳԻՐ ԲԱՐԵՆՈՐՈԳՄԱՆՑ ԿԱՐԻՆ ՆԱՀԱՆԳԻ46,

ՂՂԵԱԼ ԱՌ ԲԱՐՁՐ ՊԱՇՏՕՆԷ

ԹԻՒՆ

ԲԱՐԵՆՈՐՈԳՄԱՆՑ ԿԱՐԻՆ ԵՒ ՎԱՆ ՆԱՀԱՆԳԱՑ

Յառաջաբան Հայ ազգը՝ որ օսմանեան պետ թեան աﬔնէն աւելի հաւատարիմ հպատակն է դարերէ ի վեր, և իւր շար նակ ցոյց տ ած անձն էր ծառայ թեանց համար կայսերական կառավար թեան գոհ նակ թեանը իրաւամբ արժանի եղած է ﬕշտ, այս անգամ պատիւ նի իւր շնորհակալ թիւնն յայտնել ի մասին Ձեր գալստեանն ի Հայաստան աշխարհ, որ նպատակ նի ի գործ դնել այն ամէն բարենորոգ ﬓերը, զորս տեղական պիտոյքը կը պահանջեն: Այս նահանգի Հայ ազգը յոյս ﬔծ նի որ Դ ք ըստ փափաքանաց ﬔր վեհ. Ս լթանին անկեղծօրէն պիտի ջանայք տեղական պիտ յքը ճշդիւ քննել և իմանալ, և ըստ այնմ երկիրը բարգաւաճման մէջ դնել, ապահովելով ժողովրդեան կեանքը, ինչքն պատիւը: Առ այս ի նկատի պիտի առն ք անշ շտ այն ամէն անբաւական և ապարդիւն ﬕջոցները, որք ամէն բողոքանաց հակառակ՝ ﬕնչև ցարդ բաւական եղած չեն երկրին աղէտները դարմանել , և Հայ ազգը ազատ պահել անտանելի հարստահար թիւններէ, զորս վեհ. Ս լթանն իսկ քաջ գիտելով քանիցս խոստովանած և խոստացած է անյապաղ բարենորոգ ﬓեր ի գործ դնել: Այսպէս մէկ կողմէն երկրին շահը նկատելով և ﬕւս կողմէն ﬔր պարտքն իրաւ նքը ճանաչելով կը համարձակիմք Ձեր առջև նշանակել վարչական, դատական, ոստիկանական և այլն զեղծ ﬓերը, որք շար նակ տեղի նեցած են, զորս ծածկելը կը նշանակէ ներել որ երկիրը իսպառ թող ի իւր աղէտից մէջ:

Այս ծրագիրը, որ ﬔր Կարնեցի ազգայինքը պաշտօնապէս ներկայացրել են Օսմանեան Հայաստանի կոﬕսէրներին, եթէ, բոլորովին կամ մասամբ, ﬕայն թղթի վերայ էլ ﬓալ լինի, այն աﬔնայնիւ դորա ներկայաց ﬓ իսկ նշանաւոր երև թ է՝ իբրև բ ն ժողովրդական ձգտ ﬓերի արտայայտ թիւն. վասնորոյ ձեռք բերելով դորա հարազատ պատճէնը՝ արժան համարեցինք հրապարակ հանել այն: -Ծանօթ. «Փորձ» ամսագրի խմբագր թեան:

| 106 |

Ա. Մեր նահանգի մէջ վարչական բարձր պաշտօնէ թիւնը շատ անգամ Կ. Պօլսէն՝ առանց որոշ պայմանաժամ պաշտօնավար թեան՝ կը յանձն ի այնպիսի անձանց, որք կամ բոլորովին ապիկար և անհմ տ տեղական պիտոյից և քաղաքական օրինաց, և կամ աւելի օգտակար եղած են իրենց անձին քան երկրին. գրեթէ ﬕշտ մարդ համար պաշտօն փնտռ ած է և ոչ պաշտօնի համար մարդ: Ամէն ատեն թ րք պաշտօնեայք ﬕայն պաշտօնի մէջ գործած ած են, կրօնի և ազգ թեան տեսակէտով՝ փոխանակ արժանիք փնտռ ել ըստ իրաւանց հաւասար թեան, ﬕնչդեռ և ոչ ﬕ հայազգի արժանաւոր անձի յանձն ած է ցարդ նոյնպիսի ﬕ պաշտօն: Եւ որ զորմանալին է, Քիւրդերը և նոցա նմա վայրենի ցեղերն իսկ, որք երկրին պատ հասն եղած են ﬕշտ, աﬔնակարևոր պաշտօններ կոչ ած են, և այս կերպով ա՛լ աւելի ծանրացած են հպատակ ժողովրդեան վրայ: Բ. Օսմանեան օրինագիրքը (տիւսթիւր) թէև ի պաշտօնէ գործադրելի հրատարակ ած է, թո՛ղ որ արդէն շատ մը պակասներ նի իր մէջ, սակայն և ﬕանգամայն Կ. Պօլսէն ﬔրթ ընդ ﬔրթ եկած որ և է հրամանագիր բաւական եղած է փոխել կամ ջնջել օրինագրքին այս կամ այն յօդ ածները, ﬕնչդեռ որ զարմանալին է, րիշ մէկ հրամանագիր րիշ անգամ նախորդացն հակառակը կը հրամայէ, և այսպէս կը շար նակ ի, որով ﬔր երկրին մէջ ո՛չ թէ օրէնքը կը տիրէ, այլ քմահաճ կամքը (իտարէի քէյֆիյէ): Չկան նաև պաշտօնատարաց պարտ ց սահմանները ճշդիւ գծող օրէնքներ, որք անշ շտ անհրաժեշտ են պաշտօնէ թեան մը ղղ թեանը: Գ. Վարչային արդի կազմակերպ թեան դատարանաց ճիւղն ևս նի իւր սխալ դր թիւնը, զորօրինակ նահանգիս կեդրոնին վերաքնն թեան ատենին, իսկ սանճագներ և գազաներ նախնական ատեաններ ն նախագահ թիւնները բացարձակ կերպիւ տր ած են Շէրիի պաշտօնեայ եղող նայիպներ , որք քաղաքական օրինաց անհմ տ՝ և Շէրիի դր թեան վարժ ած անձեր լինելով՝ դատերը կը վճռեն աւելի Շէրիի օրինաց համաձայն, կամ ըստ հաճոյս երբեﬓ Շէրիի օրէնքը խառն կը գործադրեն: Արդ քանի որ այդ ատեաններ ն նախագահք Շէրիի պաշտօնեայք են, անհնար է որ քաղաքական օրէնքը անարգել գործադր ի դատարանաց մէջ: Նաև Մէճէլլէի օրինագիրքը Շէրիին թ րքերէն թարգման թիւնը ﬕայն լինելով իբր քաղաքական օրէնք կը գործադր ի, որով | 107 |

քաղաքական դատարանները չեն տարբերիր գրեթէ՝ Շէրիի դատարաններէ: Դատարանաց նախագահներ գոհաց ցիչ թոշակ տր ած ﬕջոցին՝ անդամոց համար աﬔնան ազ թոշակ սահման ած է, հետևաբար արժանաւոր և կարող անձեր դ րս ﬓալով անդամակց թեան բաց ասպարէզ կը ﬓայ ﬕշտ անարժան և ապիկար անձեր : Դ. Տէր թեան օրէնքները, հրամանագիրները, բոլոր ժողովոց և դատարանաց քնն թիւնք և վճիռք կը հրատարակ ին ﬕայն թ րք լեզ աւ, որով այդ լեզ ին անհմ տ Հայը բնաւ տեղեկ թիւն չ նենար կառավարական հրամանաց և օրինաց և այլն, և պաշտօնեայք ըստ կաﬕ կը ﬔկնեն և կը գործադրեն: Ե. Ոստիկան թիւնը, որ ժողովրդեան կենաց, ընչից և պատւոյն պահպան թեան յատ կ պաշտօնն նի, ոչ իւր արդի թ ով, ոչ կազմակերպ թեամբը և պաշտօնավար թեամբը կարո-ղացած է ծառայել երկրին և տէր թեան, յաճախ ինքն է եղած հարստահարիչ, կամ հարստահարչին պաշտպան և քաջալերիչ: Զ. Տրոց բաշխման և հաւաքման ներկայ եղանակները նին ﬔծաﬔծ զեղծ ﬓեր, աշար և այլ տ րքեր թէ ﬕւլթէզիﬓեր և թէ ղղակի կառավար թեան կողմէն հաւաք ած ժամանակ ի գործ դր ած եղանակ ﬕջոցները ﬕշտ ﬖասակար եղած են թէ ժողովրդեան և թէ գանձ ն: Ժողովրդեան կարող թեան չափը գրեթէ ի նկատի առն ած չէ տրոց բաշխման մէջ: Առ այս կը վկայեն տարիներէ ի վեր իրար վրայ դիզ ած պէգայէները (ապառիկ), և ժողովրդեան այժմ զարհ րելի աղքատ թեան վիճակը: Տրոց հաւաքման ատեն քաղաքաց և գիւղօրէից մէջ զապթիյէներն ալ շահադիտական ﬔծ դեր կը խաղան, ﬕնչ զի կարելի է ըսել թէ աղքատ ժողով րդը առ ն ազն իւր տրոց ﬕ կիսով չափն ալ դոցա կը վճարէ, տալով դոցա տեստ և դրամ գրեթէ ﬕշտ բռնի և ձրի: Թո՛ղ անտեր նչ ժողովրդեան գանակոծ իլը, հայհոյ իլը, յանիրաւի բանտարկ իլը և այլն: Եւ այս ամէն կեղեք մ առաւելապէս քրիստոնէից վրայ ի գործ կը դր ին: Է. Երկրին ընդհան ր եկամ տէն հազիւ ﬕ չնչին գ մար կը ծախս ի հասարակաց կրթ թեան և հասարակային շին թեանց համար, զորօրինակ 1293 տարւոյ սալնամէէն կը տեսն ի որ Կարին և Վան նահանգաց հասարակաց կրթ թեան համար 169, 396 ղ ր շ ծախս նշանակ ած է, և այս ﬕﬕայն թ րք ազգի | 108 |

դպրոցաց յատ կ, իսկ հասարակաց շին թեանց համար 210, 100 ղ ր շ: Արդ րեﬓ ի՞նչպէս կարելի է այսպիսի չնչին գ մարներով բարգաւաճման և յառաջադիմ թեան մէջ դնել այսպիսի ընդարձակ նահանգներ: Միայն Կարնոյ նահանգիս եկամտից տարեկան գ մարը՝ բաց ի մաքսի, ծխախոտի, աղի, և այլ այսպիսի րJսJմաթի եկամ տներէ ﬕւս տարեկան եկամտից գ մարները կը հասնին 25-30 ﬕլիօն ղ ր շի. իսկ ծախսը հազիւ կը համապատասխանէ սորա 1/4ին: Մեկն թեան իսկ հարկ չկայ թէ երբ այսպիսի ն ազ եկամ տ բերող երկրի մը հասոյթին 1/4ը ﬕայն կը ծախս ի երկրին մէջ, և ﬓացորդը դ րս կը հան ի, հետևաբար անկարելի է որ թէ՛ երկիրը դր ի բարգաւաճման վիճակի մէջ, և թէ կարելի լինի այժմ՝ խիստ ն ազ՝ մանաւանդ, որ յոյժ զարմանալին է, 15-20 աﬕսներէ ի վեր անվճարելի թոշակներով պաշտօն ընդ նել տալ արժանաւոր անձանց, որով ասպարէզը կը ﬓայ ապիկար տգէտ և անխիղճ անձեր , որք կը յօժարին՝ անշ շտ շահադիտական նկատ ﬓերով 70-100 ղ ր շ ամսական թոշակաւ ոստիկան, բոլորովին ձրի կամ 200-400 ղ ր շ ամսականաւ ժողովական, և ﬕնչև իսկ դատաւոր, 250 ղ ր շով ﬕւտիր, և 900 ղ ր շով գայմագամ լինել և այլն և այլն: Ը. Հողային խնդրոց մէջ ևս կան շատ շատ զեղծ ﬓեր, զորօրինակ գիւղացին տարիներով երկիր մը կը հերկէ և կը ցանէ, բայց իւր այդ հերկած ցանած երկիրը՝ «խօշնիշէն» է ըսելով գիւղի աղայն կամ այլ ազդեցիկ ոﬓ յանկարծ կը գրաւէ, և կը յաջողի թափ ընել չնչին գ մարով մը կամ այլ դատապարտելի ﬕջոցներով: Այս զեղծմանց ﬔծ ոյժ տ ած են արազիի օրինաց պակաս կամ թերի լինելը, և հողային դատեր ն Շէրիաթի դատարաններ ղրկ ել նոր հրամանագիրը, հակառակ արդէն յատ կ հրովարտակաւ հաստատեալ այն դր թեան, որ կը հրամայէր այսպիսի դատերը տեսնել ﬕﬕայն քաղաքական դատարանց մէջ ըստ արազիի օրինաց: Թ. Համառօտակի խօսիմք նաև հարստահար թեանց մասին. 1. Մահﬔտական կրօնի պաշտօնեայներէն տգէտ և մոլեռանդները՝ փոխանակ սէր և հաւասար թիւն քարոզել ՝ հալած մ կը քարոզեն քրիստոնէից դէմ՝ փոքր քաղաքաց և գիւղօրէից մէջ յայտնի, իսկ գլխաւոր քաղաքաց մէջ գաղտնի, ﬕաﬕտ ժողով րդը հաւատալով թէ այդ տգէտ կարդացողին խօսքը աստ ածային պատգամ է, մոլեռանդ ատել թեամբ կը սկսի բռնաբարել քրիս| 109 |

տոնէին պատիւը, ինչքն կեանքը, և որ զարհ րելին է, եկեղեցիներ վանքեր կողոպտել և պղծել, քահանաները խոշտանգել և անլ ր խժդժ թեամբ տանջել և ﬕնչև իսկ մահ դատապարտել, քրիստոնեայ ﬔռելոց դիակները գերեզմանէն հանել և խայտառակել, կոյսեր և կիներ առևանգել և բռնի իսլամացնել, քրիստոնէական կրօնը ծաղրել և եկեղեցւոյ ն իրական անօթները ս րբ Խաչը կոխոտել և այլն. սոցա վրայ ﬕ գաղափար տալ համար ﬕայն գլխաւորներէն մէկ մասը յատ կ տեղեկագրով ի հարկին պիտի յանձնեմք ձեր շադր թեան: 2. Հարստահարիչք գրեթէ ﬕշտ պաշտպան թիւն, քաջալեր թիւն և ﬕնչև իսկ պաշտօնապէս պատիւ գտած են կառավար թեան պաշտօնեաներէն, ժողովականներէ և քաղաքաբնակ նշանաւոր անձերէ: Յաճախ տեսն ած է, որ նահանգիս ﬕջի հարստահարիչք ձերբակալ ած և պատժոյ ենթարկ ած ﬕջոցին յանակնկալս ազատ ած և վերադարձած են տեղերնին վրէժխնդր թեան ոգւով աւելի ևս հարստահարել ժողով րդը, մանաւանդ բողոքողները, զորս և կատաղաբար մահ իսկ մատնելը կը ժպրհին աներկիւղ և համարձակ: Ո՞ր անտեր նչ հարստահարեալ կը համարձակի այն հետև բողոքել այնպիսեաց դէմ: Եւ այսպէս բնական է որ հարստահարիչ աղայն կամ պէյը բացարձակ տէր կը լինի խեղճ ժողովրդեան կենաց, ընչից և պատւոյն, և կարծես թէ կառավար թիւնն իսկ չ զեր ջախջախել այդ բռնաւորները՝ ﬕ ազդ հար ածով.: 3. Քրդաց և այլ թափառիկ ցեղեր աշիրէթի դր թիւնը ﬕնչդեռ չկայ որ և է քաղաքակրթեալ երկրի մէջ, ﬔր նահանգի մէջ շատ տեղեր տիրող դր թիւն ճանաչ ած է պաշտօնապէս: Աշիրէթի էլ աղասին իբր վեհապետական իրաւամբ նի զինեալ հերոսներ, որք նորա հաւատարիմ գերիներն են կամ կոյր գործիները, թէ հրամայէ զարնել, կը զարնեն, կողոպտել՝ կը կողոպտեն, սպաննել՝ կը սպաննեն, և այլն: Սոքա գրեթէ ո՛չ բնաւ երկրագործ թեամբ և արհեստիւ կը զբաղին, և ո՛չ իսկ շատ տեղեր հաստատ բնակ թիւն նին, այլ զէն ի ձեռին կը շրջին աﬔն րեք, մանաւանդ լեռներ և ձորեր մէջ, ազատ համարձակ կը յափշտակեն երկրագործ հայ ժողովրդեան պարէնը, կը գողանան նոցա դ արը, կ'այրեն նոցա ցորենի որաները և խոտի դէզերը, և կը բռնաբարեն նոցա պատիւն կեանքը: Սոցա առջև ոչ խեղճ և ո՛չ պետական իշխան թիւն | 110 |

նշանակ թիւն նին, այլ ﬕայն էլ-աղասին, որոյ կամքն հաճոյք՝ կը համարձակիմք ըսել՝ թէ աﬔնայն ինչ է: Ք րդ աշայիրներ սոյնօրինակ բարբարոսական դր թեան ﬖասակար թեան մասին Բ. Դ ռն Հայոց ազգէն եղած անդադար բողոքանաց և աղերսանաց վրայ համոզ ած՝ 1869-ին հրամայեց Կարնոյ վալի՝ Տրապիզոնցի Իսմայիլ փաշային, բռնել և աքսորել այդ աշայիրներ էլ-աղասի կամ թոռ ն կոչ ած ցեղապետները: Արդարև ﬕայն Մշոյ գաւառէն 100-ի չափ թոռ ններ ձերբակալ ելով աքսոր եցան Օսմանեան-Եւրոպական երկիրներ և այլ ր: Բ. Դ ռն հրովարտակ իսկ հանեց որ դոցա գերդաստանք ևս երկրէն հան ին և աքսոր ին, բայց սոյն հրամանագրէն անﬕջապէս յետոյ Իսմայիլ փաշայի պաշտօնանկ թիւնը վրայ հասնելով՝ ի զարմանս աշխարհի՝ նոյն աքսորեալ և անդառնալի վճռ ած թոռ նները վերադարձան, անշ շտ վրէժխնդր թեան զարհ րելի ոգւով վառ ած.: Նոյնպէս և 1875-ին Մշոյ քիւրտ աղաները ի ձեռն Ահմէտ Մ խթար փաշայի բանտարկեցան Կարնոյ մէջ. բայց նորա պաշտօնանկ թենէն անﬕջապէս յետոյ սոքա ևս արձակ եցան.: Քիւրդերը և այլ այսպիսի անզ սպ ցեղերը ամփոփ և զինեալ պահել յոռի դր թեան իբրև ջատագովական փաստ՝ կ'առարկ ի յաճախ թէ սոքա ի հարկին կայսերական բանակաց թիւը ստ արացնել կարող են, և գէթ այնչափ բազմաﬔայ ﬖաս ց իբր փոխարին թիւն՝ ծառայ թիւն մը մատ ցած լինել: Սակայն 54-56 և մանաւանդ 77-78-ի պատերազմաց ժամանակ դոքա ամբողջ գիւղեր կողոպտելէ և աւերելէ, ﬔռելներ և վիրաւորներ կողոպտելէ, զօրաւոր կողﬕն գործիք լինելէ և օսմանեան բանակաց կարգաւոր թիւնը խանգարելէ զատ րիշ գործ չտեսան: Այս ճշմարտ թեան վկայած են կայսերական բանակաց հրամանատարք և սպայք: Իսկ ﬔք առ այժմ կը բաւականանամք յիշելով ﬕայն այն սարսափելի իրող թիւնը, որ վերջին պատերազﬕ ժամանակ տեղի նեցաւ ի ձեռն Շէյխ Ճէլալէդտինի: Սա օսմանեան բանակի թիւը ստ արացնել պատր ակաւ հաւաքած իւր աւազակաբարոյ հրոսախմբովը Վանայ շատ մը գիւղերը ասպատակելէ և աւերելէ յետոյ, փոխանակ թշնամւոյն հետ պատերազﬔլ , Պայազիտի օսմանեան բանակէն բաժն ելով կը յարձակի Պայազիտի վրայ, ր և աﬔն տեղ հետն նենալով տեղացի աւազակ քրդեր, և նոյն իսկ բնիկ երևելեաց ընկերակց թեամբ Հայոց տ ները կը կողոպտէ կը քանդէ, | 111 |

հարսերն աղջիկները կ'առևանգէ, հարիւրաւոր Հայեր սրախողխող կը ջարդէ, և որ զարմանալին է, այս ամէն ոճիր ի գործ դնելէ յետոյ Պայազիտի օսմանեան բանակին առջևէն անպատիժ կը ﬔկնի...: 4. Ո՛չ ն ազ շադր թեան արժանի է Կարսի Չըլտըրի Թիւրք, Թէրէքէմէ, Քիւրտ և Չէրքէս ցեղեր գաղթական թիւնն, որ հարստահար թեան նոր դ ռ մը ևս կը բանայ նահանգիս մէջ: Սոքա ևս այս ﬕջոցին Դերջանայ, Ալաշկերտի, Խն սի, Բասենի և րիշ հայաբնակ գաւառաց մէջ կը հաստատ ին, որոց ինչ աստիճանի բարբարիկ բնաւոր թեան տէր լինելը ﬔք ի վաղ ց գիտեմք: Սոքա երկար ատեն սահմանագլխի մօտ բնակած ամէն ոճիր ի գործ դնելով սահմանէ սահման կ՛ապաստանէին, մէկ կողմէն յափշտակածնին ﬕւս կողմը փոխադրելով, որոց այս արարքը Օսմանեան, Ռ սական և Պարսկական պետ թեանց մէջ ﬕնչև իսկ բանակց թեանց նիւթ եղած էին: Ուրեﬓ սոցա այս կողﬔրը տեղաւոր ել մասին կառավար թեան թոյլտ թիւնը պիտի նշանակէ յարմար ﬕջոց և ﬕնչև իսկ քաջալեր թիւն տալ իրենց նախկին ընթացից շար նակ թեան: 5. Նշանակ թեան արժանի են նաև այն հարստահար թիւնք, որք յաճախ կանոնաւոր զօրաց վաշտեր և ﬕշտ չէրքէսներ և այլ պաշըպօզ քներ փոխադր թեանց առթիւ տեղի կ նենան մաս-նաւորապէս հայ գիւղօրէից մէջ: Սոքա իրենց և ձիանն ն համար ձրի տեստ, և այլ պաշար, տարապարհակ ձի, էշ, ջորի, սայլ, դրամ և այլն կը պահանջեն ժողով րդէն, և երբ ընդդիմ թիւն տեսնեն, կը հայհոյեն, կը տանջեն և ﬕնչև իսկ կը սպանեն, ﬕնչև որ պահանջածնին առն ն լիովին: Եւ այս աﬔնայն կը լինի բազﬕցս նոյն իսկ սպայից և զօրապետաց գիտ թեամբ և թոյլտ թեամբ: Սոյն օրինակ կը վար ին գրեթէ և քաղաքաց մէջ: 6. Տարապարհակ ծառայ թեանց երեսէն ժողովրդեան կրած հարստահար թեանց կրնայ կց իլ և այլ տարօրինակ իրող թիւն, - Ժողով րդէն հաւաք ած և կարի պակաս գներ նշանակ ած պաշարներ արժէքները. որք կառավար թենէն պիտի ընդ ն էին իբրև կանխավճար թերհաշիւ արք նի տրոց, այժմ չը հաշ ելէ զատ տ րքերն ևս ամբողջ խստիւ կը պահանջ ին: 7. Կան նաև հարստահար թիւնք բանտեր մէջ: Պարտ ց կամ այլ թեթև յանցանաց պատճառաւ բանտարկեալ քրիստոնեայք | 112 |

տարապարհակի կը գործած ին, և առ այդ սպառնալեօք դրաﬓեր կը պահանջ ին, թո՛ղ որ յաճախ լս ած են բանտեր մէջ տեղի նեցած հայհոյ թիւնք և գանակոծ թիւնք: Այդ նկատելով որ կայսերական կառավար թիւնն իւր շահը կը ճանաչէ երկրին բարգաւաճման և ժողովրդեան կենաց, ընչից և պատւոյ ապահով թեան մէջ, և հաւասար թեան սկզբ նքը երկրին կենդան թեան և յառաջադիմ թեան էական պայման կ՛ընդ նի, և ո՛չ կրօնական և տեղական խտր թիւնները, և թէ սոյն տեսակէտով անշ շտ վեհափառ Ս լթանն յղած է զՁեզ ի Հայաստան, որպէս զի հաճիք Բերլինի դաշնադր թեան 61-րդ յօդ ածոյ տրամադր թեան համաձայն ըստ տեղական պիտոյից բարենորոգ ﬓեր անյապաղ է գործ դնել, ստի ﬔր առ կայսերական կառավար թիւնն նեցած դարաւոր աﬔնահաւատարիմ հպատակ թեան և քաղաքացի թեան և մանաւանդ երկրին բոլորովին հարստահարեալ ժողով րդը Հայը լինել ն իրաւամբ՝ իբրև անդամք նոյն Ազգի կը համարձակիմք խոնարհ յարգանօք և անկեղծ փափաքանօք սոյն բարենորոգմանց համառօտ ծրագիրը առաջի առնել Ձեր մդ Վսեմ թեան: (Ահա և ծրագիրը) Կարնոյ նահանգը ըստ ներկայ բաժանման՝ բացի կեդրոնական սանճագէն՝ նի նաև երեք րիշ սանճագներ, որք են Երզնկա, Պայազիտ, և Բաբերդ: Կեդրոնական սանճագին ներքև են Բասեններ, Խն ս, Կեղի, Դերջան: Երզնկայ սանճագին ներքև են Կամախ, Ք րիչայ, Ք զիչան, Օվաճըգ և Մաղկերտ: Բայազիտի տակն են Տիատին, Քարաքիլիսէ, Ալաշկերտ, Այնթապ: Բաբերդի տակն են, Սպեր, Կիսկիմ, Քէլքիթ և Շէհրան գազաները: Հետևաբար այս նահանգի բացի վալիէն՝ կան երեք ﬕւթասարիֆք, և տասնեօթն գայմագամք, հանդերձ ﬕ քանի ﬕւտիրներով:

Վարչ թիւն Ա. Նահանգիս վալիին ան ան ﬓ փոփոխ թիւնը արդէն ﬕն է ի ն իրական իրաւանց վեհ. Ս լթանին, երբ վալիի մը իշխան թեան յանձն ած ժողով րդը ապահով կը լինի նորա բարւոք վարչ թեան վրայ, յայնժամ կառավար թիւն և ժողով րդ | 113 |

սիրելի կը լինին ﬕﬔանց փոխադարձաբար. յայտնի է որ Նորին Կայսերական Վեհափառ թիւնն ալ գթալով Հայաստանի մէջ բնակող իւր հպատակ ժողովրդեան թշ առ վիճակին վրայ՝ զայն բարւոքելն ապահովելն իրեն գլխաւոր նպատակ ըրած է: Այդ նկատելով Հայ ազգի պատրիարքն ըստ տրամադրJթեան ազգային սահմանադր թեան, որ արդէն վաւերացեալ է վեհ. Ս լթանէն՝ Թ րքիոյ Հայոց ներկայաց ցիչն և ﬕջնորդն ի ﬕջի ազգի և տէր թեան, որով և նորին սրբազն թեան կարծիքն ձայնը ամբողջ ազգինն է, պէտք է որ վալիի ընտր թեան և փոփոխ թեան մասին նախապէս նորա կարծիքն ալ առն ի: Եւ որովհետև իսլամ վալիները, ﬕւթասարիֆք և գայմագամք ցարդ գրեթէ բնաւ հոգ տարած չեն երկրին բարգաւաճման և յառաջադիմ թեան, որով և չեն կրցած գոհ ընել զՀայ ազգն, և ﬕանգամայն փորձերով ապաց ց ած է որ այս հետև ալ բացարձակապէս անհնարին պիտի լինի ձեռնարկելի բարենորոգմանց գործադր թեան յաջող թիւնը՝ ըստ բարձր սկզբանց ճշմարիտ հաւասար թեան, որոյ ձայնը բոլոր աշխարհի մէջ արձագանգ գտած է, կառաջարկեմք որ նահանգիս վալին և Երզնկայի Բայազիտի ﬕւթասարիֆները և Բասեններ , Խն սի, Կեղ այ, Դերջան , Կիսկիﬕ, Կամախի, Մանազկերտի, Կարաքիլիսէի, Ալաշկերտի նման բազմահայ գազաներ գայմագամք Հայ լինին: Պէտք է նաև որ վալիի պաշտօնավար թիւնը ﬕ որոշ պայմանաժամ տակ ապահովեալ լինի: Բ. Նահանգի ﬕւթասարիֆները ընտր ին և փոխ ին ճիշդ վալիին ընտր թեան եղանակաւ, իսկ գազաներ գայմագամք նահանգի վարչական ժողովոյ որոշմամբ և վալիին վաւերացմամբ: Անձնիւր ﬕւթասարիֆ իւր իշխան թեան ներքև եղած գազաներ գայմագամաց ընտր թեան կամ փոփոխ թեան նկատմամբ եթէ նենայ դիտող թիւն, պէտք է որ սանճագի վարչային ժողովոյն հետ ի ﬕասին տեղեկագրով յայտնէ նահանգի կեդրոնին, որ պէտք եղածը կը գործադրէ յետ օրինաւոր քնն թեան: Գ. Նահանգի կեդրոնական իշխան թեան համարակալ, քարտ ղար, հողային արձանագր թեանց տես չ, կալ ածոցն տես չ, և այլն այն պաշտօնէից, որք ղղակի Բ. Դռնէն կ'ընտր ին, ընտր թեան և փոփոխ թեան մասին Բ. Դ ռը նախապէս վալիին կարծիքն առն և ապա գործադրէ: Այս պաշտօնեայք օգնականներ | 114 |

նենան, և եթէ պաշտօնեայն Հայ է, օգնականը թ րք-իսլամ լինի, և փոխադարձաբար: Դ. Սանճագներ երկրորդական պաշտօնեայք, որք են հաշ ակալ, գրագր թեանց տես չ և այլն, նահանգի վարչական ժողովոյ որոշմամբ ընտր ին և փոխ ին և վաւերաց ին վալիէն: Միայն թէ վարչային ժողովը պարտական լինի այդպիսեաց ընտր թեան և փոփոխ թեան մէջ անձնիւր պաշտօնէի համար նահանգի նոյն ճիւղին գլխաւոր պաշտօնէին կարծիքն առնլ : Իսկ գազաներ երկրորդական պաշտօնեայք, ինչպէս են ելևմտից գործակալ և այլն, ընտր ին և փոխ ին իրենց սանճագի ﬕւթասարիֆին և վարչային ժողովոյն ﬕաձայն հաւան թեամբ. սակայն սոցա ընտր թեան և փոփոխ թեան պատճառները յատ կ տեղեկագրով ներկայաց ին վալիին, որ իւր վարչային ժողովով հանդերձ քննելէ յետոյ եթէ օրինաւոր դատէ, կը վաւերէ, եթէ ոչ՝ կը ﬔրժէ: Ե. Նահանգիս մէջ երկրագործ թիւնը զարգացնել , արհեստները քաջալերել , և հասարակաց կրթ թեան հսկել համար հարկ անհրաժեշտ է հաստատել ﬕ յատ կ պաշտօնէ թիւն ընդարձակ իրաւաս թեամբ, որոյ առաջին պաշտօնէին ընտր թիւնը լինել է ճիշդ վալիին ընտր թեան եղանակաւ, իսկ նորա իշխան թեան տակ եղած երկրորդական պաշտօնեայք լինին հաւասար թ ով կէսը հայ և կէս թ րք-իսլամ, զորս նահանգին վարչային ժողովը կ'ընտրէ նոյն առաջին պաշտօնէին առաջարկ թեամբ և վալին կը վաւերէ: Զ. Նահանգի վարչային ժողովը կը բաղկանայ կէսը թ րքիսլամ և կէսը հայ վեց անդաﬓերէ, նայիպ, ﬕւֆթի, առաջնորդք, համարակալ, գրագրապետ, էվգաֆի պաշտօնեայ և այլն, պէտք չէ որ բնական անդամ համար ին այս ժողովոյն: Նայիպը լոկ Շէրիի պաշտօնեայ լինելով բնաւ գործ մը չ նի այս ժողովոյն մէջ, իսկ ﬕւսները կրնան ներկայ թիւն և կարծիք նենալ ﬕﬕայն իրենց իրաւաս թեան վերաբերեալ խնդրոց նկատմամբ: Է. Մէն ﬕ սանճագ կ' նենայ իւր վարչային ժողովը ճիշդ նահանգի վարչային ժողովին եղանակաւն թ ովը կազմ ած: Ը. Ամէն գազա նենայ նաև իւր վարչային ժողովը չորս անդամովք, որոց երկ սը հայ և երկ սը թ րք-իսլամ լինին: Թ. Նահանգի կեդրոնին, սանճագներ ն և գազաներ ն վարչային ժողովոց անդամք երկ տարին անգամ մը կիսովին կը | 115 |

փոխ ին վերընտրելի թեան պայմանաւ: Ժ. Նահանգս պէտք է որ նենայ ﬕ ընդհան ր ժողով ղղակի ժողովրդէն ընտրեալ և որոշ թ ով երեսփոխանաց կազﬔալ, որոց կէսը հայ և կէսը թ րք-իսլամ լինել են. զանազան ազգաց կրօնի գլխաւոր պաշտօնեայք, ինչպէս ﬕւֆթի և առաջնորդք բնական անդամ են այս ժողովոյ: Սոյն ընդհ. ժողովոյ կը վերաբերին քննել և ստ գել նահանգին տարեկան պիւտճէն, և տրոց բաշխման եղանակները, ծախ ց քանակ թիւնը և մատակարար մը, և համարառ լինել վարչային բոլոր ժողովոց և այլն և այլն:

Դատարանք ԺԱ. Նահանգիս կեդրոնը նենայ ﬕ դատական վերաքնն թեան ատեան, որոյ նախագահը պէտք չէ որ Նայիպը լինի, այլ ղղակի Բ. Դռնէն ընտր ել է ճիշդ վալիին ընտր թեան եղանակաւ և ղղակի պատասխանատ Արդար թեան նախարար թեան: Այս ատեանը նենայ վեց անդաﬓեր, կէսը թ րք-իսլամ և կէսը հայ: ԺԲ. Նահանգիս կեդրոնը նենայ ﬕ նախադատ ատեան, որոյն նախագահն ընտր ի վալիէն, և վեց լինին անդամքն, կէսը թ րք-իսլամ և կէսը հայ. եթէ վերաքնն թեան ատենին նախագահը թ րք-իսլամ է, նախադատինը հայ լինի, և փոխադարձաբար: ԺԳ. Սանճագներն ևս նենան նախադատ ատեաններ, որք կազմ ին ԺԲ. յօդ ածի տրամադր թեան համաձայն, և որոց նախագահը պէտք չէ որ նայիպները լինին, այլ վալիէն ընտր ել են, եթէ սանճագին ﬕւթասարիֆը հայ է, նախադատ ատենին նախագահը թ րք-իսլամ լինի և փոխադարձաբար: ԺԴ. Թէ վերաքննին և թէ նախադատ ատեանք նենան ընդհան ր փաստաբաններ, որք վալիին առաջարկ թեամբ ղղակի Բ. Դռնէն ընտր ին, և որոց պաշտօնը լինի պաշտպանել օրինաց առջև՝ տգէտ և զրկեալ ժողովրդեան իրաւ նքը: ԺԵ. Ամէն գազա նենայ իւր նախադատ ատեանը, որոց անդաﬓերը չորսական լինին, կէսը հայ և կէսը թ րք-իսլամ. սոցա ևս նախագահները պէտք չէ որ նայիպները լինին, այլ ընտր ին ղղակի նահանգի վերաքնն թեան ատենէն, պայմանաւ որ եթէ գազայի մը գայմագամը թ րք-իսլամ է, նախադատ ատենին | 116 |

նախագահը հայ լինի, և փոխադարձաբար: ԺԶ. Նահանգի կեդրոնն նենայ առևտրական ﬕ դատարան, որոյ նախագահը Բ. Դռնէն ընտր ի վալիին հաւան թեամբը, և անդամք չորս լինին. կէսը թ րք-իսլամ և կէսը հայ, զորս նահանգի վարչային ժողովը կ'ընտրէ գաղտնի ք էարկ թեամբ այն ընտրելի անձանցմէ ﬕայն, որոց եռապատիկ թ ով ցանկը կը պատրաստ ի ﬕ ընտրողական մասնաժողովէ, զոր նոյն վարչային ժողոﬖ յառաջագոյն կը կազմէ քաղաքին 15-20 պատ աւոր վաճառականներէն: Իրենց եկամ տէն և նորա քանակ թեան ամսական թոշակ առնլ ներկայ դր թիւնը պէտք է ջնջել իսպառ, որպէս զի պաշտօնեայք ըստ այժմ սովոր թեան հետամ տ չլինին դատեր փնտռել : ԺԷ. Սանճագներն ալ նենան առևտրական ատեաններ, կազմ ած ճիշդ ըստ եղանակի նահանգի կեդրոնական-առևտրական ատենին: Նահանգի վարչային ժողովը նահանգի առևտրական ժողովին հետ ﬕանալով կ'ընտրէ նոցա նախագահները, և վալին կը վաւերէ: ԺԸ. Այն գազաները յորս վաճառականք կան, նենալ են առևտրական ատեաններ, որոց անդամք ըստ ԺԶ-դ, և նախագահք ըստ ԺԷ-դ յօդ ածոց տրամադր թեան համաձայն կ'ընտր ին: ԺԹ. Դատական և առևտրական բոլոր ﬔծ փոքր ատեաններ անդամք երկ տարին ﬕ անգամ կիսովին կը փոխ ին վերընտրելի թեան պայմանաւ: Ի. Կեդրոնի վերաքննին և նախադատ և սանճագներ նախա-դատ ատենից առաջին հարցաքննիչք կ'ան ան ին արդար թեան նախարար թենէն, վալիին առաջարկ թեամբ՝ թ րք-իսլամ և հայ խառն: Իսկ սոցա օգնականք կ'ընտր ին նահանգի վերաքնն թեան ատենէն, պայմանաւ որ եթէ առաջինք թ րք-իսլամ են, օգնականք հայ լինին, և փոխադարձաբար: ԻԱ. Արդար թեան նախարար թիւնն քննիչներ ևս կ'ան անէ այս նահանգի համար, որք ընդ իշխան թեամբ վալիին շար նակ կը շրջագայեն նահանգիս մէջ, կը հսկեն դատարանաց վրայ և պէտք եղածը կը տեղեկագրեն առ վալին:

| 117 |

Ոստիկան թիւն ԻԲ. Հարկ է անﬕջապէս կազﬔլ այս նահանգին համար ﬕ օրինաւոր և կարող ոստիկան թիւն, եւրոպական արդի ժանդարմըրի դր թեամբ, որոյ թիւը լինի ճիշդ ըստ չափ պիտոյից երկրին ապահով թեան, կէսը թ րք-իսլամ և կէսը հայ, երկրին բարեկիրթ մասէն առն ած օրինաւոր և գոհաց ցիչ ամսականաւ: Քիւրտ, չէրքէս և այլ վայրենի ցեղերէ մարդիկ բնաւ պէտք չէ որ առն ին սոյն նորակազմ ոստիկան թեան մէջ, նոյնպէս և ներկայ ոստիկանք և նոցա ﬔծ փոքր բոլոր սպայք, զի սոքա ևս ժանդարմըրիի դր թեան բնաւ յարմար թիւն չ նեցող և շար նակ զեղծմանց վարժ ած և ապիկար մարդիկ են: ԻԳ. Ոստիկան թեան գնդապետ և ﬕնչև հազարապետք գէթ առ այժմ եւրոպացի ըլլալ են, վասն զի երկիրը չ նի այս դր թիւնը գործադրել կարող մարդիկ, իսկ ﬕւսները՝ հարիւրապետ և այլն, առն ին երկրին ժողովրդէն, կէսը հայ և կէսը թ րք-իսլամ:

Տ րք ԻԴ. Անձնիւր անհատի տալիք որ և իցէ տ րքը սահմանել ճիշդ ըստ չափ իւր կարող թեան, հիմ նենալով արդար թիւնն հաւասար թիւնը: ԻԵ. Չսահմանել բնաւ ո՛ և իցէ նոր տ րք ըստ հաճոյս, և արդէն եղածներն ալ ﬕացնելով՝ ն ազեց նել կարելի եղածին չափ տրոց տեսակները: ԻԶ. Աշարի ներկայ դր թիւնը՝ որ ﬔծապէս ﬖասկար դարձած է երկրին հողագործ ժողովրդեան՝ պատճառաւ այն զանազան կեղեքմանց զորս ի գործ կը դնեն ﬕլթէզիմք և հաւաքիչք՝ վերածել հետևեալ եղանակի բաշխման.-վերջին անգամ վարձ տր ած 4-5 տարւոյ գ մարները ﬕացնելով՝ տարւոյ վրայ բաժﬖել, և անկէ ժողովրդեան դիւրատար և ﬕջին ﬕ չափ գտնել, և զայն հողային տէօնիւﬕ վրայ բաժնել և արդէն առն ած արազիի տրոց հետ ի ﬕասին հաւաքել: ԻԷ. Իսպառ վերցնել զապթիյէներ ձեռամբ տ րք հաւաքել ներկայ դր թիւնը, որ ﬖասակար է երկրին և գանձ ն հաւասարապէս, և հաւատարիմ հարկահաւաքներ սահմանել ընդ երաշխաւոր թեամբ և օրինաւոր թոշակաւ: | 118 |

Այլ և այլք ԻԸ. Պէտք է որ հայերէն լեզ ն ﬕշտ թ րքերէնին հետ լծորդի այս նահանգի ամէն ատեաններ , ամէն օրինագրոց և ժողովրդեան վերաբերեալ ամէն կարգի գր թեանց և խօսից մէջ, և ճիշտ թ րք լեզ ին նման պաշտօնական ճանաչ ի: ԻԹ. Նահանգիս բոլոր պաշտօնական շրջանակաց (տէվայիր) մէջ ծառայող գրագրաց կէսը թ րք-իսլամ և կէսը հայ լինին: Լ. Իւրաքանչիւր ազգ ինքն ընտրել է ընդհան ր, վարչային և դատական ժողովոց համար իրմէ առն ելիք անդաﬓերը՝ իւր յարմար դատած եղանակաւ, զի բնական է որ անձնիւր ընտրելւոյ արժանիքը աւելի իր համազգեաց ծանօթ է: ԼԱ. Ո՛ր և իցէ ﬔծ փոքր պաշտօնեայք պաշտօնանկ չլինին՝ առանց օրինաբար յանցանքնին հաստատ ել : Պարտաւոր թիւննին լաւ կատարող պաշտօնեայք առանց կրօնի և ազգի խտր թեան վարձատր ին, իսկ պարտազանցք պաշտօնեայք պատժ ին անաչառօրէն: ԼԲ. Յատ կ կանոնագր թեամբ բացորոշապէս գծ ին վալիէն սկսեալ ﬔծ փոքր բոլոր պաշտօնատարաց և ժողովոց պաշտօններ պատասխանատ թիւնք և իրաւաս թիւնք և ըստ այնմ գործադր ի ճշդիւ: ԼԳ. Հարկ անհրաժեշտ է ի նկատի առն լ այս նահանգի ներկայ սահմանն աշխարհագրական դիրքը, և նորա մանրամասն քարտէսը գծել. ներկայ բաժան մը շատ անկանոն է, զորօրինակ, Սպեր, Կիսկիմ, Թորթ մ, որ երբեﬓ զատ զատ գազաներ էին, և պէտք էր որ ﬓային այնպէս, յետոյ մէկ գազա եղած են ﬕացեալ, ինչպէս նաև Կարնոյ դաշտը իւր ընդարձակ թեամբ կրնայ երկ օրինաւոր գազաներ կազﬔլ, և այլն, ստի նահանգի բոլոր ներկայ բաժանմ նքը բարեփոխելով՝ գազաներ թիւը պէտք եղածին չափ աւելցնել է: ԼԴ. Դատարանները չ նին իրենց յատ կ կատարեալ օրէնքներ, զի արդէն եղածներն ալ շատ թերի են. մէճէլլէն ճիշդ Շէրիի օրինաց թրքերէնի թարգման թիւնը լինելով՝ պէտք չէ որ քաղաքական օրինաց կարգը անցնի, և այնպէս գործադր ի դատարանաց մէջ: Պէտք է ի նորոյ պատրաստել քաղաքական, հողային և այլն, ամէն օրէնքները կատարելապէս, քաղաքակիրթ | 119 |

աշխարհէն ընդ ն ած ազատական սկզբանց վրայ հիﬓեալ՝ յապահով թիւն արդար թեան: ԼԵ. Քրիստոնէից դատական, ոճրագործական, առևտրական, կալ ածական, ժառանգական և հողային բոլոր դատերը թէ իրենց մէջ լինին, և թէ իսլամաց հետ, պէտք չէ որ Շէրիի ատեանները ղրկ ին, ﬕնչև իսկ եթէ իրենք ևս զել լինին, այլ տեսն ել են այն քաղաքական դատարանաց և ատենաններ առջև, որոց կը վերաբերին ըստ դատեր բն թեան: Հայն իւր ազգային ժողովոց ﬕջոցաւ ընել է իւր ժառանգ թեան բաշխման (գասամ) գործող թիւնները, առանց ﬕջամտ թեան Շէրիի դատարանաց: ԼԶ. Պէտք է որ նահանգիս բոլոր ﬔծ փոքր պաշտօնեայք և ժողովոց անդամք թոշակ առն ն ամսէ աﬕս և արդար չափով, ջնջ ի ձրի և ն ազ թոշակաւ պաշտօնեայ գործածել ներկայ ﬖասակար դր թիւնը: ԼԷ. Նահանգի ընդհան ր եկամտէն բոլոր պաշտօնէից օրինաւոր թոշակաց և պաշտօնատանց անհրաժեշտ պիտոյից՝ ինչպէս նաև երկրին զարգացման և ժողովրդեան յառաջադիմ թեան համար աﬔնակարևոր եղող ճանապարհաց և այլ հանրային շին թեանց և հասարակաց կրթ թեան համար պէտք եղած գ մարը ծախս ելէն յետոյ, աւելորդը ﬕայն յատկանայ կայսր. գանձ ն, եթէ ոչ՝ ներկայ դր դեամբ, այսինքն ընդհան ր եկամտին մէկ չորրորդը ﬕայն երկրին բոլոր պիտոյից համար ծախսելով ո՛ և իցէ վարչային բարեկարգ թիւն և երկրին զարգացման յաջող թիւնը բացարձակապէս անհնարին է: ԼԸ. Որովհետև արդէն հաստատ ած է թէ բռնաւոր և ազդեցիկ անձինք յաջողած են շատ տեղեր ո՛ և իցէ ﬕջոցներով ժողովրդեան ձեռքէն յափշտակել և իրենց վրայ թափ ընել նոցա այն հողերը, զորս նոքա տարիներով վարած և մշակած էին, ստի խառն յանձնաժողով մը կազմ ի կէսը հայ և կէսը թ րք-իսլամ անդաﬓերով, և այս հողային խնդիրը հոն քնն թեան ենթարկելով արդար թիւնը գործադր ի: ԼԹ. Խիստ հսկող թեան ենթարկել մահﬔտական կրօնի պաշտօնեայներէն տգէտ և մոլեռանդները, որպէս զի կրօնը ﬕﬕայն հոգւոյ փրկ թեան տեսակէտ բռնելով՝ հաւասար թեան և եղբայր թեան ոգի ներշնչեն մահﬔտական ժողովրդեան մէջ: Խ. Երբէք չընդ ն ին քսան տարին չի լրաց ցած ո՛ և է ան| 120 |

հատի, նոյնպէս առևանգեալ կանանց և օրիորդաց ինչ հասակի ալ որ լինին կրօնափոխ թեան յայտարար թիւնները և խիստ պատժոյ ենթարկ ին առևանգող չարագործք: ԽԱ. Զինաթափ ընել ք րդ, չէրքէս և այն ամէն անձեր, որք ամէն տեղ անհրաման և աներաշխաւոր զէնք կը կրեն ազատ համարձակ, և գրաւել՝ ըստ օրինաց քաղաքակիրթ ազգաց բոլոր արք նի զէնքերը, ապա թէ ոչ զէնք տալ և Հայոց և ներել որ իրենք ալ կրեն ի պաշտպան թիւն կենաց, ընչից և պատւոյ: ԽԲ. Ցր ել քրդեր աշայիրները, և հատ ածներ բաժանելով բնակեցնել մէն ﬕ հատ ած զատ զատ և յարմարաւոր տեղեր, և իրենց աշխատ թեան արդեամբք ապր ստ նենալ պարտաւորել: ԽԳ. Կառավար թիւնը բնաւ չսպասէ և չպահանջէ որ զրկեալը բողոք բառնայ զրկողին դէմ: Ընդհանրապէս ոչ ոք պիտի համարձակի ազատօրէն ներկայել իւր բողոքն. զի նա քանի՛ցս որ բողոքած է ցարդ, կամ բնաւ կարևոր թիւն տր ած չէր իւր բողոքոյն, և կամ զրկողն անպատիժ ﬓացած է շնորհիւ պաշտպան թեան քաղաքաբնակ ազդեցիկ ﬔծաﬔծաց՝ կամ այլևայլ ﬕջոցներով, և այսպէս ազատ ձգ ած ﬕշտ՝ յաջողած է վրէժ լ ծել իւր բողոքողէն սաստկապէս. Ուստի հարկ անհրաժեշտ է որ կայսերական կառավար թիւնն իրենց երկրէն հանէ բոլոր աշայիրներ ցեղապետները (թոռ ն, էլաղասի) և գիւղեր մէջ բնակող չարագործ պէյերն աղաները հանդերձ ընտանեօք և ազգականօք, և աքսորէ Արաբիոյ խորերը անդառնալի կերպիւ: ԽԴ. Այսպիսի չարագործաց քաղաքաբնակ պաշտօնական և անպաշտօն պաշտպանները հանելով իրենց տեղերէն բնակեց նել նահանգէս դ րս րիշ հեռաւոր երկիրներ, այլ ևս չվերադառնալ պայմանաւ: ԽԵ. Կարս և Չըլտըր սանճագներէն այս կողﬔրը գաղթող ք րդ, չէրքէս, թէրէքէմէ, և թ րք գաղթականները չբնակեց նել Հայաբնակ գազաներ և գիւղեր մէջ կամ նոցա բոլորտիքը, այլ փոխադրել ոչ-Հայաբնակ հեռաւոր երկիրներ: ԽԶ. Վերջ տալ կայսերական կանոնաւոր զօրաց և մանաւանդ պաշըպօզ քներ և չէրքէսներ զանազան կեղեքմանց, որք ﬕշտ ի գործ կը դր ին գիւղօրէից և քաղաքաց մէջ: Երբէք չի բնակեց նել զօրքերը քաղաքաց և գիւղօրէից ժողովրդեան տ ներ մէջ, այլ | 121 |

զօրանոցաց և պահականոցաց մէջ ﬕայն, և եթէ կան այնպիսի տեղեր, ր պէտք է զօրք պահել և զօրանոցք չկան, ի նորոյ շինել: Արգել լ խստիւ որ բնաւ մէկ զին որ կանոնաւոր կամ անկանոն ղղակի ժողովրդէն չպահանջէ, և ոչ առն ո՛ և է բան, այլ զօրաց ամէն պիտոյքը հոգաց ին տեղական կառավար թեան ﬕջոցաւ:

Վերջաբան Մեր կայսերական կառավար թիւնն անշ շտ հաստատապէս որոշած և ձեռնարկած է բարւոքել ﬔր ազգին ներկայ աղէտալի վիճակը, որ ն ազգային իրաւ նքները այսքան տարիներէ ի վեր ոտնակոխ լինելէն չարաչար և անընդհատ տառապած է, և այս եթէ յայսմհետէ ևս շար նակ ի, արդէն նիւթապէս և բարոյապէս հոգեվարք թեան հասած ազգի մը ընդհանր թեան մահը վճռել ըսել է, այն ազգի՝ որ ի սրտէ կը փափաքի անդորր և ապահով ﬓալ ընդ հովանեաւ Օսմանեան պետ թեան, որոյ շ րջը պատած են քաղաքակրթ թեան անհ ն ասպարիզին մէջ ﬔծաքայլ յառաջադիմող ազգեր: Տէր թեան մը գոյ թիւնն աւեր մը կախ մ նի նորա ժողովրդեան վիճակէն: Երբ տէր թեան մը կամ ազգի մը վերակենդան թիւնը հնարաւոր է, որ և ﬕնչև իսկ ի ձեռին կայ, առ այս ո՛ և է յ սահատական վարան մ բնաւ չկրնար արդարանալ: Մենք բացարձակապէս համոզ ած լինելով թէ տէր թեան և ժողովրդեան զօր թիւնն ﬔծ թիւնը րիշ կերպով չկրնար գոյանալ և հաստատ ﬓալ, եթէ ոչ այս այժմ ապարդիւն յոռի դր թեան բարեփոխ թեամբը, ահա սոյն տեսակէտով համարձակեցանք մատ ցանել առ Ձեզ սոյն ծրագիրը՝ բաղկացեալ ի ﬕ յառաջաբանէ և ի 46 յօդ ածոյ, աղաչելով որ հաճիք շադր թեան առն լ և յանձնել վեհանձնական շնորհաց Նորին Կայսերական Վեհափառ թեան: Կարին 1879 յ նիս 27.47 Հայերի ազգային իդէալի իրագործ մը պիտի տեղի նենար եւրոպական դիւանագիտ թեան կաﬔցող թեամբ: Եւ ահա վե47

«Փորձ» ամսագիր 1879 թ., № 9, եր. 181-197:

| 122 |

րին աստիճանի կարևոր ﬕ հարց.- ի՞նչպես էր ինքն այդ դիւանագիտ թիւնը հասկան մ 61-րորդ յօդ ածի «բարւոք ﬓերն բարենորոգ ﬓերը»: Երես ն և վեց տար այ ընթացք մ, Բերլինի Վեհաժողովից յետոյ ﬕնչև այժմ, եւրոպական դիւանագիտ թիւնը երեք անգամ է փոքր է շատէ լ րջ քայլեր արել հայոց հարցը գործնականապէս լ ծել համար: Այդ գործող թիւնները արտայայտ ած են այն գրագր թիւնների մէջ, որոնք փոխանակ ած են Բ. Դռան և պետ թիւնների մէջ և որոնք ﬕ կողﬕց թիւրք կառավար թեան վերաբերմ նքն են ց ցադր մ, ﬕւս կողﬕց պարզաբան մ են պետ թիւնների հայեացքներն ﬔծագոյն պահանջները: Առաջին անգամ հայկական հարցի արծարծ մը տեղի նեցաւ 1880-ին, Անգլիայի նախաձեռն թեամբ և բոլոր վեց ﬔծ պետ թիւնների դեսպանների հաւաքական գործակց թեամբ: Ահա այդ գործող թեան վերաբերեալ վաւերաթղթերը.-

№ 15

ԱՊԷՏԻՆ ՓԱՇԱՅԻ 1880 Յ

ԼԻՍ 5 Թ ԱԿԱՆԱՒ ԾԱՆ

ՑԱԳԻՐՆ48

Պ. Դեսպան Պատիւ նիմ պատասխանել Ձեր Վսեմ թեան Յ նիս 11-ի Ծան ցագրի (ոօէ6) ա՛յն մասին՝ որ Պէռլինի Դաշնադր թեան 61-րդ Յօդ ածին պայմաններ ն կը վերաբերի. պայմաններ՝ որ ﬕևնոյն Յօդ ածին վերջին հատ ածին մէջ բացայայտ դր ած են: Պատերազﬕն հետևանք եղող աﬔն տեսակ մտազբաղ ﬓեր և դժ ար թեանց հակառակ՝ Օսմանեան կայսերական կառավար թիւնն ﬕշտ ի մտի նեցաւ այս պայմաններ գործադր թիւնը. և Քիւրտիստանի աﬔն մասեր ն և րիշ վիլայէթներ մէջ բազմաթիւ ձեռնհաս պաշտօնատարներ ղրկեց՝ որոց պաշտօնն էր ﬕայն աﬔնէն աւելի ազդ ﬕջոցներն փնտռել թէ՛ Հայոց և թէ՛ Նորին Կայսերական Վեհափառ թեան՝ Ս լթանին՝ հաւատարիմ ﬕւս հպատակներ ն անդորր թիւնը ապահովել , և վերջապէս նշանակել համար ﬕևնոյն ﬕջոցներ կիրառ թեան եղանակը.

Դիւան Կ. Պօլսի Հայոց Պատրիարքարանի:

| 123 |

անձամբ իսկ գործադրելով ինչ ինչ ﬕջոցներ՝ իրենց շնորհ ած իրաւ նքին հաﬔմատ: Այս Յանձնաժողոﬖերէն զատ՝ անծանօթ չէ նաև՝ թէ կարճ ժամանակի մը մէջ Օսմանեան կառավար թիւնը որոշեց Նիզաﬕէ ատեաններէն բաժնել գործադիր իշխան թիւնը Եւրոպայի մէջ ի գործ դր ածին համաձայն, թէ՝ կը ջանայ լաւ կազմակերպ թիւն մը տալ անոնց և աﬔն րեք տ րքի և տասանորդի հաւաքման նոր եղանակ մը հաստատել անհրաժեշտ փորձառ թիւնն ընել՝ բնակիչներ հանգիստ հանդարտ թիւնը ապահովել համար, թէ՝ վերջապէս սկսած է հաստատել տեղ տեղ քաղաքապահ զօրք և ոստիկան թիւն՝ բնիկ և օտար բազմաթիւ մասնաւոր սպայներ պաշտօն տալով ներկայացնել Օրինաց Ծրագիրներ այս երկ Հրահանգներ (iոՏէiէսէiօոՏ) վրայ, և ի նկատ առն լ աﬔն ինչ որ նպաստաւոր կրնայ ըլլալ անոնց յաջող թեանը: Այս քնն թիւններէն կը հետևի՝ թէ ժողով րդներ նկարագրին և պէտքեր ն աﬔնէն աւելի յարմարող բարեկարգ թեանց մէջէն այժմ իսկ իբրև աﬔնէն աւելի ստիպողական և արդիւնագործ ընդ ն ածներն կը կայանան գիւղախմբեր կազմակերպ թեան և բաշխ ﬕն՝ ինչպէս նաև եղեռնադատ ատեաններ հաստատմանը վրայ: Կարևոր կը համարիմ րեﬓ քանի մը մանրամասն թեանց մտնել այս երկ կէտեր վերաբերմամբ, որ սահման ած են երաշխաւորել՝ ապահով և ստոյգ եղանակաւ՝ հասարակաց կարգն անդորր թիւնը: Իւրաքանչիւր գաւառակ պիտի բաժն ի գիւղախմբեր ՝ որք իրենց կարգին՝ պիտի պար նակեն մէկմէկ ﬔրձաւոր գիւղեր խ մբեր: Գիւղախմբական ժողոﬖերն պիտի ընտր ին բնակիչներ ձեռամբ, և կառավար թիւնը պիտի ան անէ գործադիր իշխան թեան վերաբերեալ ինչ ինչ իրաւ նքներ ընդ նած գիւղախմբական վարիչ ժողովականներէն ﬕն: Այս վարիչներն կախ մ պիտի նենան գաւառակապետներէն (ՏօսՏ-Քոéք6էՏ) և թաղապետական պաշտօններն ալ պիտի կատարեն հաւասարապէս: Պէտք է որ զիրենք ընտրող բնակիչներ ﬔծամասն թեան կրօնին վերաբերին, և այս պարագայի մէջ իրենց իբր օգնական (ճdյօiոէ) պիտի նենան փոքրամասն թեան կրօնը դաւանող անձեր: Իրենց պաշտօններ գործադր թեան մէջ ժողովրդին ք էոﬖ ընտր ած՝ չորսէն վեց | 124 |

անդաﬓերէ բաղկացած խառն ժողովի մը աջակց թիւնն պիտի ընդ նին: Վերը յիշատակ ած վարիչներն գիւղախմբական ժողոﬖերն առաջին անգամ ﬕայն պիտի ան ան ին գաւառակապետներ վարիչ ժողոﬖերէն, և այդ ժողոﬖերը պիտի ընտրեն զանոնք իւրաքանչի ւր տեղեր բնակիչներ մէջէն: Իւրաքանչիւր վարիչ իւր հրամանին ներքև պիտի նենայ քաղաքապահ զօրք, որ ն թիւը տեղւոյն իրական պէտքեր ն հաﬔմատ թեամբ պիտի կրնայ աւելնալ: Այդ զինեալ զօր թեան գործը պիտի ըլլայ ապահովել գիւղախմբին կարգն անդորր թիւնը, ձերբակալել չարագործներն սրիկայներն, և պաշտպանել բնակիչներն աﬔն բռն թեան և կեղեք ﬓեր դէմ: Քաղաքապահ զօրքեր աﬔն մէկ դասակը պիտի կրնայ ﬕւս գիւղախ մբեր քաղաքապահ զօրքեր ն օժանդակ թիւնը կամ գործակց թիւնը խնդրել՝ ﬕասին գործել և աւազակներ ձերբակալման մէջ յաջողել համար: Վերը յիշատակ ած գործակալներէն զատ՝ իւրաքանչիւր նահանգի մէջ պիտի կազմակերպ ի՝ մասնաւոր կանոնագրի մը ժով՝ նահանգային քաղաքապահ թեան մարﬕն մը, որ ն սպայներն զին որներն պիտի ընտր ին կայսր թեան հպատակ եղող բոլոր դասակարգել մէջէն, և որ պիտի դր ի նահանգապետներ ն հրամաններ ն ներքև, գաւառապետներ և գաւառակապետներ տրամադր թեան տակ դր ել համար: Իբրև հրամանատար ներ (օօոոճոdճոէՏ) պիտի նենայ փորձառ սպայներ, և օգնական ձեռնտ պիտի ըլլայ աﬔն անգամ որ գիւղախ մբեր մէջ գտն ող քաղաքապահ թեան գործակց թիւնը խնդր ի: Ներկայ ծան ցագրի շրջանակէն դ րս կը ﬓայ թ արկ թիւնն այն աﬔն առաւել թեանց, զորս կ'ընծայէ նախագծեալ կազմակերպ թիւնը: Բաւական է հաստատել ﬕայն՝ թէ հաւասարապէս ազդ ﬕջոց մը պիտի ըլլայ այն, աւելցնել համար գիւղախմբական դպրոցներ թիւը, յառաջդիմ թիւն տալ երկրագործ թեան և բարւոքել համար հաղորդակց թեան ճանապարհներն՝ վարիչներ ն և գիւղախմբական ժողոﬖեր ն խնամքովը: Սէլանիկի նահանգապետ թեան գաւառակներէն մէկ ն մէջ ստաց ած ﬕևնոյն փորձառ թիւնը կարճ ﬕջոցի մէջ յառաջ բերաւ լաւագոյն արդիւնքներ ի ﬔծ գոհ նակ թիւն տեղական | 125 |

ժողով րդին: Այդօրինակ ﬕջոցի մը գլխաւոր արգասիքը պիտի ըլլայ րեﬓ ամ ր խարիսխներ վրայ զետեղել հասարակաց և անհատական ապահով թիւնը: Այս ապահով թիւնը երաշխաւորել համար րիշ զօրաւոր մէկ ﬕջոցն ալ եղեռնադատ ատեաններ սահման ﬓ է, ինչպէս ըսինք: Այս ատեաններն կարգ ըստ կարգէ պիտի երթան այն գաւառակներն, ր իրենց ներկայ թիւնն անհրաժեշտ պիտի նկատ ի և հոն պիտի դատեն ոճիրները: Դատ վարել այսպիսի եղանակ մը ﬔծաﬔծ առաւել թիւններ կ'ընծայէ, քանի որ նախնական հարցաքնն թիւն և դատաստան շատ աւելի դիւր -թեամբ պիտի կատար ին իրենց տեղեր ն վրայ՝ քան եթէ դատը ենթարկ էր սանճագներ եղեռնադատ ﬓայ ն ատեաններ ն. վասն զի շատ անգամ կը պատահի որ անոնք՝ որոց վկայ թիւնն անհրաժեշտ համար ած է, յանձն չեն առն ր այս վերջիններ ն առջև երևիլ, և նոյն իսկ իբրև վկայ ներկայանալ, ﬔծ հեռաւոր թեան, հաղորդակց թեան դժ ար թեանց, ժամանակի կոր ստի և ﬔծաքանակ ծախքեր պատճառաւ. բաներ՝ որ բռնի կը խափանեն դատաւոր թեան ազատ ընթացքը: Օսմանեան կառավար թիւնը արդէն հասարակաց պաշտօններ մէջ ընդ նած է կարող և պարկեշտ անձեր՝ առանց կրօնական խտր թեան: Այս հետև այս իրող թիւնն ալ աւելի լայն կիրառ թիւն մը պիտի գտնէ, և Բարձրագոյն Դ ռը ձեռք պիտի առն ինչ որ կրնայ արդեամբք իրականանալ: Նոյնչափ կարևոր ﬕջոց մ'ալ կայսերական կառավար թեան շադր թիւնը գրաւած է. ա՛յն է, արթ ն հսկել կրթ թեան և հասարակաց աշխատ թեանց յառաջդիմ թեան, որ երկրի մը երջանկ թեան գլխաւոր պատճառն է: Հետևաբար՝ ի բաց առեալ իւրաքանչիւր նահանգի մաքսեր ՝ աղի և ծխախոտի՝ ինչպէս նաև եկամ տներն բարեպաշտական հաստատ թեանց (էվգաֆ)՝ որոց յանձանձանքն հասարակ թեանց (օօոոսոճսէ6՛Տ) ժողոﬖեր ն անկ է. մէկ տասներորդը պիտի առն ի նահանգին վարչական պէտքեր ն համար գործած ած ծախսեր ﬓացորդէն, ծախքեր՝ որ պիտի հայթայթ ին ﬕևնոյն նահանգի ﬕւս ընդհան ր եկամ տներովը. և յառաջիկայ տարւոյն սկիզբէն նահանգին տրամադր թեանը տակ պիտի դր ի այն՝ ի պէտս կրթ թեան և հասարակաց աշխատ թեանց: Հարկ չկայ ըսել թէ այդ մասնաւոր | 126 |

ծախսագ մարը (ճ||օօճէiօո) պիտի բարձրանայ ցորչափ պետ թեան եկամ տներն աւելնան: Կատարեալ կանոնագիր մը նահանգաց մասին, կանոնագիր մը՝ որ իրեն խարիսխ նի փորձառ թիւնն, տեղեր վրայ կատար ած քնն թիւններն ս ﬓասիր ել վրայ է: Քիչ ատենէն ընդհան ր գործած թիւն մը պիտի ստանայ Ասիական Թ րքիոյ բոլոր նահանգներ մէջ: Նոյնպէս նահանգապետներ իրաւ նքներն աւելի պիտի ընդարձակ ին և իրենց պաշտօններն պիտի երաշխաւոր ին: Ասոնք են, Պ. Դեսպան, մասնաւոր կանոնաւորմանց այն գլխաւոր կէտերն՝ որ գործադր թեան պիտի դր ին: Նախագրեալին ծանօթացնելով զՁեզ՝ դառն է ինձ հաւաստել, որ աﬔն անգամ երբ հասարակաց իրաւ նքի ոճիրներ՝ որոց պատահ մը բնական է աշխարհի աﬔն երկիրներ ն մէջ՝ գործ ին նաև Հայոց բնակած տեղեր ն մէջ, կրքոտ մտքեր կարծես պաշտօն նին հնարել երևակայական եղեռնագործ թիւններ՝ ﬕւսներ վրայ աւելցնել համար, ներկայացնելով զանոնք իբրև իրական թիւններ յաչս Եւրոպացւոց և այս տեղերը գտն ող ժողոﬖեր ն առջև: Վերջացնելով՝ պարտք կը համարիմ բացորոշ և ճշգրիտ եղանակաւ հաստատել Ձեր Վսեմ թեան, թէ Վանի, Տիարպէքիրի, Պիթլիսի, Էրզր ﬕ և Սվազի Հայ բնակիչներ պաշտօնական մարդահամարն հետևեալ արդիւնքը տ ած է: Այս վերջիններ թիւը կը բարձրանայ հարիւրին 17-ի, ﬕւս ոչ-մսլիման հասարակ թեանցը՝ հարիւրին 4-ի, իսկ մսլիման բնակիչներ նը հարիւրին 79-ի: Աւելորդ կը համարիմ յայտնել թէ Բարձրագոյն Դ ռը Պէռլինի Դաշնադր թիւնն ստորագրող պետ թեանց պիտի ծան ցանէ այն աﬔն ﬕջոցներն, զորս ձեռք առած է ինքն հետզհետէ բարեկարգ թիւններ մտցնել համար Քիւրտիստանի և Ասիական նահանգներ մէջ՝ ր կը բնակին նաև Հայք: Հաճեցէ՛ք ևն, (Ստորագրեալ) Ապետին:

| 127 |

№ 16

ԵՒՐՈՊԱԿԱՆ ՎԵՑ ՄԵԾ ՏԷՐ

ԹԵԱՆՑ

ԴԵՍՊԱՆԱՑ՝ Բ. ԴՐԱՆ ՄԱՏ

ՑԱԾ ՀԱՒԱՔԱԿԱՆ

ԾԱՆ

ՑԱԳԻՐԸ49

Կ. Պօլիս, 7 Սեպտեմբեր 1880 Պարոն Նախարար Ստորագրեալք ընկալան վերջին Յ լիս ամսոյ 5 թ ականաւ ծան ցագիրը, որով Բ. Դ ռը պատասխանած է՝ իրենց Յ նիս 11-ի պաշտօնագրոյն այն պարբեր թեան, որ Օսմանեան Պետ թեան՝ Պէռլինի Դաշնագրոյն 61-րդ յօդ ածով՝ հայաբնակ նահանգաց մէջ ներմ ծել յանձն առած վարչական բարւոքմանց և բարենորոգմանց կը վերաբերի: Նոյն ծան ցագրին մտադիր ս ﬓասիր թիւնը ապաց ցած է իրենց՝ թէ Օսմանեան Պետ թեան կողմանէ նշանակեալ առաջարկ թիւնք չեն համապատասխաներ յիշեալ յօդ ածոյն ո՛չ ոգւոյն և ո՛չ տառին: Ստորագրելոցս ներկայաց ցած Տէր թիւնները չեն անգիտանար թէ Օսմանեան Պետ թիւնը երկ Յանձնախ մբ յ ղարկած է հայաբնակ նահանգները, բայց բանաւոր պատճառներ նին խորհել ﬕանգամայն թէ անոնց պաշտօնը և ոչ ﬕ արդեան յանգած չէ. և Բ. Դ ռը հակառակ այն պարտաւոր թեանց՝ որ կը ծագին իրեն համար 61-րդ յօդ ածէն, ետ կեցած է նոյն տնօրին թիւնները իրենց ծան ցանելէ: Ոչինչ չապաց ցաներ թէ ո՛ևիցէ բարւոք մ ներմ ծ ած լինի արդար թեան վարչ թեան մէջ. ընդհակառակն՝ հիւպատոսական բազմաթիւ տեղեկագրեր կը հաստատեն՝ թէ քաղաքային կամ եղեռնական դատարաններ անկախ թեան խնդիրն իւր այժմ վիճակին մէջ անցելոյն բաղդատմամբ՝ եթէ ոչ յոռեգոյն, գէթ նոյնչափ ն ազ գոհաց ցիչ է: Իսկ զինակիր պահանորդ թեան և ոստիկան թեան խնդրոց գալով, Յ լիս 5-ի ծան ցագիրը կը հաստատէ թէ Բ. Դ ռը

Դիւան Կ. Պօլսի Հայոց Պատրիարքարանի:

| 128 |

պատ իրած է քանի մը յատ կ սպայներ , որ սոյն երկ պաշտօնէ թեանց վերակազմ թեան մասին ծրագրեր ներկայաց նեն: Տէր թիւնք այդ ծրագրոց վրայ տեղեկ թիւն առած չեն և Օսմանեան Պետ թիւնը չէ կարող հաստատել անգամ թէ անոնք ներկայաց ած են իրեն: Ստորագրեալք չեն կրնար ընդ նիլ րեﬓ թէ Ձեր Վսեմ թեան պատասխանագիրն՝ իրենց Յ նիս 11-ի ծան ցագրոյն արտայայտած գանգատանաց աﬔնափոքր զոհաց մ մը տ ած լինի: Ասկէ զատ՝ նոքա այնքան առաւել իրաւ նք կը կարծեն նենալ Օսմանեան Պետ թեան այս մասին ի փորձ դրած ճգանց անբաւական թիւնը ցցնել , նոյն իսկ պատասխանագրոյն պար նակ թենէն դատելով, Պէռլինի Դաշնագրին իւր վրայ դրած պարտական թեանց և յառաջ բերած կաց թեան վրայ ն ազ ճիշդ ըմբռն մ մ' նի: Հայաբնակ նահանգաց մէջ տեղի նեցած կամ իբրև այնպէս նշանակ ած եղեռնաց մասին Բ. Դրան տալ կարծած բացատր թիւններ ն բառերն իսկ կ'ապաց ցանեն, որ նա կը զլանայ խոստովանիլ յիշեալ նահանգաց մէջ տիրող անիշխան թեան աստիճանն և ծանր կշռ թիւնը իրաց վիճակի մը, որոյ յարատև ﬓ, ըստ աﬔնայն հաւանական թեան, այն ընդարձակ գաւառաց մէջ բնակող քրիստոնեայ ժողովրդոց բնաջինջ լինել ն առիթ պիտի ըլլայ: Յ լիս 5-ի ծան ցագիրը և ոչ ﬕ լ րջ առաջարկ կը պար նակէ Չէրքէսներ և Քրդեր ծայրայեղ թեանց վախճան տալ դիտմամբ: Եւ սակայն երկնչելի է թէ հասարակաց օրէնքներ գործադր թեամբ այդ ապերասան թեանց առաջքը չկարենայ առն իլ: Միայն արտաքոյ կարգի խստ թեան ﬕջոցներով կարելի է վերջ տալ այնպիսի բռն թեանց, որ 61-րդ յօդ ածին մէջ նշանակ ած նահանգաց ﬕ շատ մասեր ն մէջ մշտնջենաւոր վտանգ մը առաջ կը բերեն Հայեր ընչից, պարտ ոյն և կենաց դէմ: Պէռլինի Դաշնագրոյն 61-րդ յօդ ածով Բ. Դ ռը յանձն առած է՝ «Հայաբնակ նահանգաց մէջ՝ տեղական պիտոյից պահանջած բարւոք ﬓերն և բարեկարգ թիւններն, առանց այլ ևս յապաղման, ի գործ դնել»: Ստորագրեալք ցաւ ի սիրտ կը հաստատեն թէ՝ Յ լիս 5-ի ծան ցագրով նշանակ ած ընդհան ր բարենորոգմանց մէջ՝ | 129 |

յիշեալ յօդ ածին տրամադրած տեղական պիտոյքը՝ և ոչ մէկ կերպով ի հաշիւ առն ած են: Անշ շտ՝ տէր թիւնք գոհ նակ թեամբ պիտի ընդ նին Օսմանեան Կայսր թեան ամէն կողմանց մէջ ընդարձակ բարենորոգմանց ներմ ծ մը. բայց՝ նոքա, նախ քան զաﬔնայն, Պէռլինի Դաշնագրոյն լիովին գործադր թիւնը կը պահանջեն, և չեն կրնար հաւանիլ, որ Բ. Դ ռն ﬕ այնպիսի վերանորոգ մ առաջարկելով՝ որ նոյն դաշնագրոյն նշանակած նահանգներ ն ի նպաստ պայմանադր ած յատ կ բարենորոգ ﬓերէն և ոչ ﬕն կը պար նակէ, այս մասին իւր յանձն առած պարտաւոր թիւններէն ինքզինքը զերծեալ կը նկատէ: Ասկէ զատ նոյն նահանգաց մասնաւոր նկարագիրն ըլլալով, լայնածաւալ գաւառաց մէջ քրիստոնեայ տարրին գերիշխան թիւնն, այս իրող թիւնն ի հաշիւ չառնող ո՛ և է բարենորոգ մ չկրնար գոհաց ցիչ հետևանք ﬕ նենալ: Ստորագրեալք, նոյն նահանգաց ընծայած ﬕ այլ հանգամանքն ևս ի հաշիւ առն լն պարտ անհրաժեշտ կը վարկանին: Բ. Դ ռը՝ Հայոց և Քրդաց համար ﬕևնոյն կանոնագիրը սահմանել կամք կը ց ցնէ: Նախ և առաջ պարտ պատշաճ է՝ ըստ վարչ թեան՝ անջատել զանոնք, որքան գործնականապէս կարելի է. քանզի բնակաւոր ժողով րդներն կէս թափառիկ ցեղերը՝ ﬕևնոյն եղանակաւ կառավարելը բացարձակապէս անկարելի է: Հետևապէս, գիւղախմբեր և վարչական խ մբեր (gոօսք6Տ ճdոiոiՏէոճէiքՏ) բաշխ ﬓ ընդհանրապէս այնպէս պէտք է գործադր իլ, որ կարելի եղածին չափ՝ համասեռ տարրեր՝ ի ﬕ վայր ժողոված լինին: Բաշխման ﬕտ մը պետք է ըլլալ Հայոց, և կամ ըստ հարկին, Հայոց և Թրքաց համախմբ իլը, ի բաց թողլով զՔ րդ: Հետևաբար, իւրաքանչիւր գիւղախմբի բնակչաց ﬔծամասն թիւնն որոշող վիճակագրական ց ցակաց մէջ պէտք չէ մ ծանել թափառիկ Ք րդ տարրը, որ լերանց մէջ կ'ապրի, և որ քրիստոնէաբնակ դաշտաց մէջ անկարգ թիւն սփռել համար ﬕայն կ'իջնէ: Կարելի է ենթադրել՝ թէ Բ. Դ ռը Յ լիս 5-ի ծան ցագրով առաջարկ ած գիւղախմբական կազմակերպ թեան մէջ, համակրօն բնակչաց ﬔծամասն թենէն գոյացած առաջին աստիճանի | 130 |

վարչական խ մբեր հաստատել ﬕջոց մը նշմարած լինի: Եւ սակայն ոչինչ չյայտներ այն գր թեան մէջ՝ թէ Բ. Դ ռն այդ սկզբան կիրառ թիւնը յանձն կ'առնո՞ւ: Ստորագրեալք գոհ թեամբ սրտի կը տեսնեն, թէ առաջադրեալ կազմակերպ թեան մէջ՝ մէն ﬕ գիւղախմբապետ տեղւոյն ﬔծամասն թիւնը գոյացնող կրօնական հասարակ թեան պիտի վերաբերի: Բայց բարձրագոյն կարգի պաշտօնէից նկատմամբ նմանօրինակ տրամադր թեան մը չգոյ թիւնը՝ յայտնապէս կ'ապաց ցանէ՝ թէ առաջարկեալ վերանորոգմ նք չեն ըստ բաւականին ի հաշիւ առն ր 61-րդ յօդ ածոյն ակնարկած նահանգաց տեղական պիտոյքը: Օսմանեան Պետ թիւնը կը յայտարարէ, թէ պարկեշտ և կարող անձերը, առանց կրօնի խտր թեան, հասարակաց պաշտօններ մէջ ընդ նած է արդէն, և թէ այս հետև սոյն իրող թիւնը ընդարձակագոյն կիրառ թիւն մը պիտի ստանայ: Այս յայտարար թիւնը յոյժ ճապաղ է, և ստորագրեալք կը խորհին՝ թէ այս կէտին վրայ պնդելն այնքան հարկաւորագոյն է, որքան որ Հայք կը հաստատեն, թէ իրենց ﬔծամասն թեամբ գտն ած նահանգաց մէջ գրեթէ Հայ չկայ, որ հասարակաց պաշտօնի վրայ գտն ի: Նոցա պահանջքն այս մասին այնչափ առաւել օրինաւոր կը թ ի, որչափ որ կարելի է թէ Բ. Դրան նոյն նահանգաց վրայ քրիստոնեայ կառավարիչներ կարգելոﬖ հանդերձ, վարչ թեան մէջ աւելի արդար թիւն և իրաւաս թիւն գտնել մասին՝ դարձեալ Հայոց համար ﬔծագոյն վստահ թիւն մը չգոյանայ: Վասն որոյ, Օսմանեան Պետ թեան ծան ցագրոյն պար նակած տնօրին թիւններէն շատ աւելի ընդարձակ տնօրին թեանց պէտք կայ. որպէս զի Բ. Դ ռը Պէռլինի մէջ յանձն առած պարտաւոր թիւնները կատարած լինի: Առաջարկեալ բարենորոգմանց անբաւական թիւնն, ընդհան ր առմամբ, այնքան ﬔծ է, որ գրեթէ անօգ տ է Բ. Դրան ծրագրոյն պակաս թեանց վրայ վիճաբանիլ: Բայց և այնպէս, յետագայ դիտող թիւնք ինքնին կը ներկայանան մտաց: Նախ և առաջ՝ Բ. Դ ռը յայտարարելով թէ գիւղախմբապետք, փոխանակ նոյն իսկ գիւղախմբական խորհրդէն ընտր ել , պէտք է լինի տէր թեան պաշտօնեայներ, զորս կեդրոնական իշխան թիւնը պիտի ընտրէ գիւղախմբական խորհրդոյն ընտրեալ | 131 |

անդամոց մէջէն, վարչական դասակարգ թեան ﬕնչև ցյետին աստիճանը տար ած կեդրոնացման սկզբ նքը կը հաստատէ: Միւս կողմանէ՝ գիւղախմբապետներ և գիւղախմբական խորհրդոյ անդամոց նկատմամբ Բ. Դ ռը զանց կ'ընէ ըսել, թէ սոքա ցկեա՞նս՝ եթէ ոչ առժաﬔայ կերպով պաշտօն պիտի վարեն: Նոյնպէս չըսեր, թէ ո՞ւմ պիտի պատկանի, զանոնք անկարող թեան պատճառի համար պաշտօնանկ ընել իրաւ նքը: Այս իրաւ նքը արդեօք զանոնք կարգող քաղաքապետական խորհրդո՞յն, թէ ոչ՝ րիշ իշխան թեան մը վերապահեալ պիտի լինի: Դարձեալ, օսմանեան ծան ցագիրը, ո՛չ զին որագր թեան եղանակին և ո՛չ ալ րիշ տեսակէտներ նկատմամբ, զանազան թիւն չդներ գիւղախմբական և նահանգական զինակիր պահանորդ թեանց ﬕջև. գիւղախմբական զինակիր պահանորդ թիւնն յայսմ ﬕայն կը տարբերի ﬕւսէն, որ նա, գիւղախմբապետին հրամանաց ստորակարգեալ է: Նա չի գ մար իր նոյն իսկ գիւղախմբի մէջէն և կրօնապէս ﬔծամասն թիւն նեցող բնակիչներէն, և ոչ ինչ չերաշխաւորեր, թէ նա՝ իրօք իւր գոյ թեան սեփհական հանգամանքը պիտի նենա՞յ, որ է տեղային պաշտպանողական զօր թիւն մը ըլլալ: Նահանգական զինակիր պահանորդ թեան կազմակերպ թիւնն ևս չհամապատասխաներ 61-րդ յօդ ածոյն յատկապէս նշանակած նահանգներ ն տեղական պիտոյից: Նաև, այն պայմանը՝ որոյ համաձայն յիշեալ պահանորդ թեան թէ՛ սպայներն թէ՛ զին որները պէտք է առն ին պետ թեան աﬔն դաս հպատակաց մէջէն, բոլորովին անորոշ կերպարան մ' նի: Ցանկալի է, որ նահանգական զինակիր պահանորդ թեան սպայներն և զին որներն գիւղախմբական զինակիր պահանորդ թեան մէջէն առն ին, այսինքն՝ այն դաշտային պահապաններ ն մէ-ջէն, զորս գիւղախ մբերն իսկ պիտի ընդ նին: Այս դաշտային պահպաններն՝ որք պաշտօն նին գիւղերը պաշտպանել Քրդաց արշաւանաց դէմ, նահանգական զինակիր պահանորդ թեան պէտք է հայթայթեն իւրաքանչիւր գիւղախմբի ժողովրդոց թ ոյն հաﬔմատ թեամբ օժանդակ խ մբեր: Նահանգային վարչ թեան քմահաճ թեանց տեղ՝ ընտրողա| 132 |

կան սկզբան դր թիւնը հաստատ ն երաշխաւոր թիւն մը կրնայ յառաջ բերել հասարակաց ապահով թիւնն ամրացնել յատկացեալ զօր թեանց բարւոք կազմակերպ թեան մասին: Եղեռնադատ ատենի մը կազմ թեան վերաբերող առաջարկ թեանց արժէքը՝ նախ և յառաջ՝ այն ատենին կազմական պայմաններէն կախ ﬓ նի: Եւ սակայն Յ լիս 5-ի ծան ցագիրը այս կէտը ընդ լռ թեամբ թողած է: Կարևոր կը թ ի, նահանգաց ոմանց մէջ Հայ տարրին գերիշխան թիւնն, (քո6՛dօոiոճոօ6) ի հաշիւ առն լ, և դատական կազմակերպ թեան մէջ նոյն տարրին հաﬔմատական բաժին մը տալ: Այլ և աստ իսկ մէկ քանի խնդիրներ յառաջ կ գան, որոց լ ծման մասին օսմանեան ծան ցագիրը և ո՛չ ﬕ նշոյլ չտար: Թէ դատաւորք անփոփոխելի՞ պիտի լինին արդեօք. եթէ ոչ որոշեալ ժամանակաւ ան անելի: Որո՞վ օրինօք պիտի դատեն. Շէրի՞ով թէ այլով իւիք օրէնսդր թեամբ: Եղեռնադատ ատեանք ինչպէ՞ս պիտի յարգել տան իրենց վճիռները կէս անկախ և բոլորովին վայրենի Ք րդ ցեղեր ն: Այս վերջին հարց մը լիովին կ'ապաց ցանէ թէ որչա՛փ հարկաւոր է դ րս ձգել Քրդերը Հայաստանի ժողովրդոց պատկանեալ բարենորոգման շրջանակէն, և րոյն վարչ թիւն մը տալ անոնց, իրենց պատերազմասէր և նախնական բար ց համաձայն: Տեղեկայ և վարատական երկ տարերց առնչ թեան վերաբերեալ սոյն այս խնդրոյն առթիւ ստորագրեալք համոզ մ կը յայտնեն թէ պէտք է ջնջել Քրդեր ն՝ Հայոց վրայ հարկադրած բոլոր այն բռնազբօս ծառայ թիւններն տարապարհակ աշխատ թիւնն, որ ոչ թէ ﬕ իրաւանց սկզբ նքէ, այլ ﬕ հնարմատ զեղծմանէ ﬕայն կը ծագին: Կը խորհին նմանապէս թէ՝ ի նպաստ՝ Հայորերոյն պայմանադրեալ բոլոր բարենորոգմանց արգասիքը, պէտք է նաև Քրդաստանի կեդրոնն հարաւակողմը (Ճ լամէրկի Գազա) բնակող բազմաթիւ Նեստորականաց ալ արդարասիրաբար ստաց նել: Ցաւալի է, որ դպրոցաց խնամատար թեան և հասարակաց շին թեանց նման՝ տեղային պիտոյքը լրացնել յատկացեալ գ մա-րի մը վերապահման ակնարկող պարբեր թիւնը բացորոշ բառե-րով շարադր ած չէ: Կարելի է ընդ նիլ սակայն թէ այս պարբեր թիւնը կը պար նակէ յինքեան արժէք մ' նեցող ելմտական սկզբ նքի մը գա| 133 |

ղափարը. և այն սկզբ նքն, ըստ մտաց տէր թեանց, յետագայ բառերով պէտք կ'ըլլայ պարզ իլ. այսինքն թէ, տ րքերը երկ կարգի բաժան ելով, առաջինը, որ մաքսային և աղային տրոց հասոյթէն բաղկացեալ է, պետական պիտոյից պիտի յատկաց ի. իսկ երկրորդը՝ որ վիլայէթին ընդհան ր եկամ տներէն գոյանալի է, նախ և առաջ, նահանգին վարչական պաշտամանց, և ապա ﬓացորդին մէկ մասը տեղական պիտոյից սեպհական ելով, ﬕւս մասն ալ Կ.Պօլիս պիտի յ ղարկ ի: Եթէ այս ﬔկն թիւնը ճշգրիտ է, այն ատեն Յ լիս 5-ի ծան ցագրոյն առաջարկ թիւնը քիչ շատ համաձայնած կ'ըլլայ Եւրոպական Տաճկաստանի նահան-գաց վարչական կազմակերպ թեան ծրագրոյն, որ Բ. Դրան կողմ է Արևելեան Ր մէլիի Եւրոպական Յանձնախմբին քնն թեան մատ ց ած է, 19-րդ յօդ ածին: Արդարև սա՝ հաստատ ն բարենորոգ մ ﬕ կը կայաց նէ ըստ այնմ զի՝ կը ն իրագործէ այն սկզբ նքը, որ կը պահանջէ, թէ նախապես պէտք է նահանգային ծախքը մատակարարել, տրոց ﬕ մասին առմամբը. բայց էական պայման է, թէ այս սկզբ նքը վարչական բարենորոգմանց Մասնախմբին արդէն իսկ ընդ նած երաշխաւոր թեանց համանման երաշխաւոր թիւններով ապահովեալ լինի: Բաց ի սմանէ, ստորագրեալք պարտին նկատել տալ, թէ չէ կարելի՝ վաղ ց գրաւի դր ած եկամ տներն, այս ինչ կամ այն ինչ գործած թեան յատկաց նել: Ապակեդրոնացման սկզբ նքը, որ ա՜յնքան հարկաւոր է կեդրոնական իշխան թեան կրօնէն տարբեր կրօնի հետևող ժողովրդեան մը բնակած նահանգաց համար, քիչ գոհաց ցիչ եղանակաւ բացատր ած է Ձեր Վսեմ թեան ծան ցագրոյն մէջ: Անհնար է արդիւնաւոր բարենորոգ ﬓեր ակնկալել, քանի որ ընդհան ր կառավարչաց կաց թիւնը կատարելապէս բարեփոխ ած չէ: Արդարև ծան ցագիրը նշմարել կ տայ, թէ անոնց իշխան թիւնը պիտի ընդարձակի և պաշտօննին երաշխաւոր ի. բայց այսօրինակ ընդհան ր վստահաց ցմ նք խնդիրը լ ծել տեսակէն չեն: Մինչև որ ընդհան ր կառավարչին իշխան թեան ընդլայն ﬓ և անոր պարտ ց կատարման համար բացարձակապէս կարևոր երևցած պատասխանատ թեան ընդարձակ մը բացորոշաբար պայմանադրեալ չլինին, և ﬕնչև որ բացորոշ երաշխաւոր թիւնք | 134 |

ընծայ ած ըլլան այն բարձրաստիճան պաշտօնէին իւր պաշտաման տևող թեան նկատմամբ անկարելի պիտի չըլլայ առաջարկեալ բարենորոգմանց արդիւնաւոր թեան մասին կարծիք մը յայտնել: Ապաքէն՝ քաջայայտ է, թէ ընդհան ր կառավարիչք պարտին մասամբ իւիք տեղեկ թիւն նենալ իրենց պաշտօնին տևող թեան վրայ, և ﬕանգամայն զերծ ըլլալ այն յարատև ﬕջամտ թենէն, որ արդի կառավարական եղանակին ներքև իրենց վարչական գործոց յետին մանրամասն թեանց մէջ անգամ տեղի կ' նենայ, և որ՝ ցարդ իրենց գործ նէ թիւնը կաշկանդած էր: Անօգ տ է յաւել լ, որ թէպէտ վալիներ ն ﬔծագոյն անկախ թիւնն աﬔն րեք փափաքելի է, սակայն հայաբնակ նահանգաց մէջ բացարձակապէս կարևոր է: Միով բանիւ, տէր թիւնք, Օսմանեան Պետ թեան առաջարկ թեանց անբաւական թեանը համոզ ած լինելով կը խորհին թէ արժան է լրջաբար ի հաշիւ առն լ յիշեալ նահանգաց մէջ ստ գ ած տեղական պիտոյքը, աւելի ընդարձակ թիւն տալ հաւասար թեան և ապակեդրոնացման երկ ﬔծաﬔծ սկզբանց. արդիւնաւորագոյն տնօրին թեանց ձեռնարկել ոստիկան թիւնը կազﬔլ , և Չէրքէզաց և Քրդաց երեսէն տառապեալ ժողով րդները պաշտպանել համար, և վերջապէս ընդհան ր կառավարչաց իշխանավար թեան տևող թիւնն սահմանը որոշել: Ահաւասիկ՝ այս և ﬕﬕայն այսո՛ւ պայմանաւ կարելի է լիովին հատ ց ﬓ ընծայել Պէռլինի Դաշնագրին 61-րդ յօդ ածոյն գոյ թիւն տ ած իրաւանց և ակնկալ թեանց: Դ ռը կը ճգնի արդարև այն յօդ ածին սահմանը սեղﬔլ, ընդհան ր ժողովրդեան բաղդատմամբ՝ հայ ժողովրդեան և առ հասարակ քրիստոնէից թ ոյն վրայ յենլով: Ծան ցագրին մէջ նշանակ ած հաﬔմատ թիւնը այնչափ տարբեր է րիշ տեղեկ թիւններէ, որ Տէր թիւնք չեն կրնար զայն իբրև ճշգրիտ ընդ նիլ: Հայ ժողովրդեան ներփակեալ ց ցակը, որ Պատրիարքարանի խնամօք յօրին ած է, սոյն այլ և այլ գնահատ թեանց ﬕջև կեցած ահագին տարբեր թիւնը կը ց ցնէ: Սա ևս կայ, որ Յ լիս 5-ի ծան ցագիրը՝ ﬕայն մահմէդականաց և քրիստոնէից առ իրեարս նե-ցած հաﬔմատ թիւնը կը նշանակէ: Տէր թիւնք կը բաղձան ի ձեռին նենալ այն տեղեկ թիւնները, | 135 |

որոց վրայ հիﬓեալ է այդ հաշիւը, և հարկ անհրաժեշտ կը համարին ﬕանգամայն, 61-րդ յօդ ածոյն նշանակած նահանգաց մէջ բնակող մահմէտականաց և քրիստոնէից ﬔրձաւորագոյն թիւը՝ որչափ կարելի է փ թով՝ առնել տալ անկողﬓակալ մասնախմբի մը ձեռօք, որոյ կազմ թիւնը այս հետև պիտի որոշ ի: Պէտք է ապահով լինիլ, որ Բ. Դ ռը անժխտելի անկողﬓապահ թեան պայմաններով գործադր ած սոյն մարդահամարին արդիւնքը պիտի ընդ նի, և յիշեալ նահանգաց կազմակերպ թեան մէջ ի հաշիւ պիտի առն զայն: Յոյժ հաւանական է նաև, որ եթէ այս հիման վրայ գործի սկս ի, համօրէն տեղական պահանջմանց գոհաց ցման պէտքը՝ այլ և այլ վիլայէթներ արդի աշխարհագրական սահմանաց սրբագր թեան հարկն յառաջ պիտի բերէ: Այլ սակայն, այն յամ րդներէն՝ որ տեղի պիտի նենան առաջադրեալ մարդահամարին գործող թեանց պատճառաւ, Բ. Դ ռը չկրնար իրաւ նք ստանալ ստիպողական կերպարան մը ընծայող ﬕջոցներ ն գործադր թիւնը յապաղել համար: Աﬔնակարևոր է՝ առանց ժամանակի կորստեան՝ իրականաց նել այն բարենորոգ ﬓերն՝ որ յատկացեալ են Հայոց կեանքն ինչքը ապահովել , ձեռնարկել անﬕջապէս Քրդաց ասպատակ թիւնները դադրեցնել ﬕջոցներ ն, գործադրել անյապաղ ելմտական նոր կազմ թիւնը, աւելի զոհաց ցիչ կաց թեան մը վերածել՝ առժամանակեայ կերպիւ, զինակիր պահանորդ թիւնը, և մանաւանդ պարգևել ընդհան ր կառավարչաց աւելի կայ ն իշխան թիւն մը և ընդարձակագոյն պատասխանատ թիւն: Իբրև եզրակաց թիւն՝ ստորագրեալք կը հրաւիրեն ﬕւս անգամ ևս Բ. Դրան շադր թիւնը սա՛ էական իրող թեան վրայ, որ հայաբնակ նահանգաց մէջ մ ծանելի բարենորոգմ նք, պարտին լինիլ համապատշաճ տեղական և գործադր իլ ընդ հսկող թեամբ Տէր թեանց, ըստ բանից յանձնառ թեանցն, զորս դաշնադրած է նա ﬕ ﬕջազգային մ րհակաւ: Ստորագրեալք ևն: (Ստորագրեալ) ՀացՖէլդր Նովիկով Գօշէն Կորտի Տիսսօ Գալիսե | 136 |

№ 17

Բ. ԴՐԱՆ 1880 ՀՈԿՏԵՄԲԵՐ 3 Թ

ԱԿԱՆԱՒ ԾԱՆ

ՑԱԳԻՐՆ50

Պէռլինի Դաշնադր թեան 61-րդ յօդ ածին ոյժոﬖ Օսմանեան Կառավար թիւնը յանձն առած ըլլալով անյապաղ գործադրել այն բարեկարգ թիւններն, զորս կը պահանջեն Հայոց բնակած վայրեր տեղական պէտքերը, երաշխաւորել անոնց ապահով թիւնը Չէրքէսներ և Քիւրտեր դէմ, և այդ մասին ձեռք առած ﬕջոցներն պարբերաբար ծան ցանել այն պետ թեանց, որ պիտի հսկեն անոնց գործադր թեանը, խաղաղ թեան կնք մէն յետոյ քննիչներ ղրկ ած էր այն տեղեր վրա: Եթէ կատարեալ չեղան այդ քննիչներ յանձն ած քնն թեանց նկատմամբ տր ած տեղեկ թիւններն առ Դաշնագիր Պետ թիւնս, պատճառն այն էր՝ որ տեղ տեղ Ոստիկանական Վարչ թեան մէջ հապճեպով ներմ ծ ած քանի մը բարւոք ﬓերէ զատ՝ կայսերական կառավար թիւնը չէ կրցած կատարել բոլոր անհրաժեշտ բարեկարգ թիւնները: Այժմ՝ կառավար թիւնը Պէքիր փաշայի և կայսր թեան րիշ պաշտօնատարներ խնամքին տակ հրամայած քնն թիւնն ի գլ խ հանած և որոշած է հետևեալ ﬕջոցներն ի գործ դնել. 1. - Բնակիչներ կարգն անդորր թիւնը ապահովել նպատակաւ՝ Էրզր ﬕ, Վանի, Պիթլիսի և Տիարպէքիրի նահանգներ ն ատեաններն աւելի լաւ պիտի կազմակերպ ին և բարեկարգ ին. և կայսերական ﬕւշիր մը մասնաւորապէս պաշտօն պիտի նենայ այդ բարկարգ թեան հսկել : 2. - Պետ թիւններէն խնդր ած ապահով թեանց ձեռք բեր ած օրէն գրեթէ երեք աﬕս վերջ՝ կայսերական կառավար թիւնը պիտի վերակազմէ վերը յիշատակ ած նահանգներ ն ոստիկան թիւնն քաղաքապահ թիւնը, տևականապէս ապահովել համար հոն հասարակաց կարգն անդորր թիւնը: 3. - Պատերազմական գործոց կայսերական նախարարէն պիտի ան ան ին քաղաքապահ թեան գնդապետներն (ալայ պէյի): Միւս սպայներ ընտր թեան հոգ պիտի տանին վաշտեր (զօրագ նդեր ) ժողոﬖերը, և անոնց ան ան մը պիտի հաստատ ի պատերազմական պաշտօնարանէն՝ ընդհան ր կառավարիչներ առաջարկ թեան վրայ: Այս վերջիններն իշխա50

Դիւան Կ. Պօլսի Հայոց Պատրիարքարանի:

| 137 |

ն թիւն պիտի նենան ոստիկան թեան գործակալներն իրենց նահանգներ ն մէջ բաշխել ՝ տեղական պէտ-քեր ն հաﬔմատ. և իրենց ﬕաձայն հաւան թեանը վրայ՝ պատերազմական նախարարը պաշտօնընկէց պիտի ընէ գնդապետներէն և սպայներէն զանոնք, որ իրենց պաշտօնը կատարել անկարող պիտի ճանչց ին: 4. - Գիւղախ մբեր կազմակերպ թեան եղանակը, որ բանաձև ած է վերջին Յ լիս 5-ի թ ականը կրող ծան ցագրով Բ. Դրան, չորս ամս ան ﬕջոցին մէջ ի յանգ պիտի ելնէ՝ պետ թեան շահեր ն համաձայն պայմաններով: 5. - Ի բաց առեալ մաքսն և ան ղղակի տ րքերն, ինչպէս նաև թղթատարի և հեռագրի հասոյթներն՝ վերը նշանակ ած նահանգներ ն ﬕւս բոլոր եկամ տներն աﬔն բանէ առաջ նահանգային ելմտաց ցական պէտքեր պահանջ ﬓեր ն պիտի գործած ին՝ ﬕւս կարևոր ծախքերոﬖ հանդերձ: Սոյն այս եկամ տներ աւելցածէն հաիրւրին տասը տեղական պէտքեր համար պիտի առն ի. այսինքն կրթ թեան և հասարակաց աշխատ թեանց համար, և ﬓացեալն՝ ինչպէս նաև հարիւրին տասը ծախսագ մարէն (ճ||օօճէiօո) աւելցածը Կ. Պօլիս պիտի ղրկ ին: 6. - Նահանգին դատաստանական պաշտօնատարներ ընտր թիւնն ան ան մը գտն ող մասնաւոր կանոնագրին համաձայն տեղի պիտի նենայ. և գալով վարչ թեան պաշտօնատարներ ն՝ ասոնք կայսերական հրովարտակի մը ոյժոﬖ կ'ան ան ին, որ կը տր ի նահանգապետին առաջարկ թեան վրայ՝ հետն նենալով ﬕաձայն հաւան թիւնը պաշտօնատարներ ն, որոնցմէ կախ ﬓ նին իրենք: Նահանգապետներն այս կանոններ ն հետևելով՝ իշխան թիւն նին հրաժարեցնել և ան անել իրենց նահանգներ ն վարչ թեան պաշտօնատարներն, ի բաց առեալ գաւառապետներն (ﬕւթէսարըֆներն), ելմ տքի տնօրէններն (տէֆթէրտար) և ընդհան ր քարտ ղարներն (մէքթ պճի): Այս պաշտօնատարներ ընտր թեան մէջ պէտք է որ շ դր ի ﬕայն արժանիքի և ղղամտ թեան: Հասարակաց պաշտօններ պիտի ընդ ն ին կայսր թեան բոլոր հպատակներն՝ Պէռլինի Դաշնադր թեան 62-րդ յօդ ածին համաձայն և գործադր թեան մէջ եղող օսմանեան օրէնքներ տրամադր թեանց իսկ, բաւական է որ վերը յիշ ած պահանջելի յատկ թիւններն նենան: 7. - Նիզաﬕէ ատեաններն օսմանեան օրինագիրքը (մէճէլլէ) և կայսր թեան մէջ ընդ ն ած ﬕւս օրէնքները պիտի գործադրեն: | 138 |

ԳԼ

Խ ՉՈՐՐՈՐԴ

1895-1912 1880 թ ականի դիւանագիտական գրագր թիւններից յետոյ Հայոց Հարցը դադար մ է եւրոպական պետ թիւնների գործնական ձեռնարկ թիւնների առարկայ դառնալ ց և այս դր թիւնը շար նակւ մ է ամբողջ 15 տարի: Այս ժանանակաﬕջոց մ Հայոց Հարցը Թիւրքիայի սահմանների մէջ ստան մ է քաղաքական ահաւոր պայքարի ձև: Թիւրք կառավար թիւնը, ըստ իր վաղեﬕ սովոր թեան, չէ բաւականան մ իր ﬕջազգային պարտաւոր թիւնն րանալով, այլ և դիմ մ է բռն թեան ﬕջոցներին՝ հայերի մէջ սկս ած շարժ մը արմատախիլ անել համար: Հայ թիւնը, հանդէպ կառավարչական այս ահաբեկիչ քաղաքական թեան, առաջ է քաշ մ դիմադրող պայքարի կազմակերպ թիւն, որ հետզհետէ ընդարձակւ մ է, դառն մ ամբողջ հայ թեան գործ: Հայկական շարժ ﬓ ընդ ն մ է յեղափոխական կերպարանք, որ աւելի որոշ և ժեղ արտայայտ թիւն ստանալ սկս մ է 1880-ական թ ականների վերջից, երբ ﬕﬔանց ետևից կազմակերպւ մ և մարտական ասպարէզ են իջն մ «Հնչակեան» և «Դաշնակց թիւն» կ սակց թիւնները: Կռիւն այն հետև անողոք է երկ կողﬕ: Ս լթան Աբիւլ-Հաﬕտը անձամբ իր ձեռքն է առն մ կառավարչական ճնշ ﬓերի գործը: Եւ դեռ 1889 թ ականին իր տրամադր թիւնը ձևակերպ մ էր աﬔնախիստ կերպով: Ահա այս մասին ինչ էր գր մ Աշըգեան Խորէն պատրիարքը Մակար կաթողիկոսին. «Յայլ մ ևս ն ագի ընդ խօսել իւր մ ընդ իս ի պալատան ի ձեռն անձնական քարտ ղարի իւրոյ յաւել (Ս լթան ԱբդիւլՀաﬕտը) ասել թէ անհնարին է ինձ զիջանել տալ զինքնօրէն թիւն զոր հայք երազեն, և ոչ ﬕայն ինձ՝ այլ և աﬔնեց ն որ զկնի իմ գալոց են Ս լթանք նզով դնեմ ի վերայ չտալ հայոց այնպիսի ինչ, այլ մանաւանդ ցջնջ ﬓ բովանդակ իսլամ թեան յերեսաց երկրի խտ դնեմ պատերազﬔլ ընդդէմ անկախ թեան հայոց»51:

Գործ Դիւանատան Վեհափառ Տ. Տ. Մակար կաթողիկոսի աﬔնայն Հայոց

| 139 |

Այս ﬕ սին սպառնալիք չէր: 1890-ի ամառը Էրզր մ մ ևԿ. Պօլս մ տեղի նեցան յեղափոխական ցոյցեր, որոնք արիւնահեղ թիւն են պատճառ մ: Թիւրք կառավար թիւնը աﬔնախիստ ﬕջոցների է դիմ մ: Բայց այդ վարչական և դատաստանական ահաբեկ մը բաւական չէ և նա աւելի արմատական ﬕջոցներ է հնար մ Փոքր Ասիայի քրիստոնեայ ազգաբնակ թիւնը «պակասեցնել » (թիւրքական պաշտօնեաների գործ ածած խօսքը) համար: Հայերի դէմ թիւրք կառավար թիւնը ոտքի հանեց ամբողջ քրտ թիւնը, որին տր եց կողոպտել , սպանել , առևանգել ազատ թիւն: Այդ էլ բաւական չէր և նոյն 1890-ին քրտերից սկսեցին կազմակերպել անկանոն ձիաւոր զօրքեր, զինելով նրանց կատարելագործ ած զէնքերով: Ահա այդ առիթով ինչ էր գր մ Էրզր ﬕ անգլիական հիւպատոսը Կ. Պօլսի անգլիական դեսպանին. Էրզր մ, 28 փետրվարի 1891 թ.

Սըր. Պատիւ նիմ ներփակել ընդ սﬕն թարգման թիւնը ﬕ յօդ ածի, որ տպ եց այստեղի պաշտօնական լրագր մ և վերաբերւ մ է քրտերից անկանոն հեծելազօր գնդեր կազմակերպել ն և այդ գնդերի գլխաւորներից ﬕ քանիսի Կ. Պօլիս ղևոր ել ն: Այս գլխաւորները անցեալ շաբաթ դ րս եկան Էրզր ﬕց Երզնկայ, որտեղից կ ղևոր են մայրաքաղաք: Ինչպէս որ առաջ էլ հաղորդել եմ ձեր գերազանց թեան, քրտերի զինման վճիռը այստեղ դիտւ մ է ﬔծ երկիւղով: Այս զգացմ նքն ժեղան մ է հէնց քրտերի վարմ նքի պատճառով. նրանցից շատերը բացարձակ յայտն մ են, որպէս թէ իրանք նշանակ ած են հայերին զսպել համար և որպէս թէ իրանք երաշխաւոր թիւն են ստացել թէ իրանց դատաստանական պատասխանատ թեան չը պիտի ենթարկեն քրիստոնեաներին որ և է կերպով հարստահարել համար: Էրզր մ մ ապրող հայերը շատ անհանգիստ են և նրանցից շատ շատերը, որոնք կարող թիւն նին, յայտարար մ են թէ մտադիր են թողնել քաղաքը, հէնց որ ճանապարհ կը բաց ի: Չարլզ Ս. Համպսօն52 1890-Էջﬕածնի հայրապետական արխիւ:

Անգլիական «Կապոյտ Գիրք» - 1սու6յ, 1892, № 1, ք. 23:

| 140 |

Եւ այս վախերը անհիﬓ չէին: Թիւրք կառավար թեան և հայ ժողովրդի մէջ հաստատ ած այս արիւնոտ պայքարը, ինչպէս յայտնի է, 1894 թ ի ամառը գալիս յանգ մ է Սաս նի ապստամբ թեան և ﬔծ կոտորածին, որ ցնց մ է առաջացն մ Եւրոպայի մէջ: Այս ﬔծ դէպքը դրդիչ է հանդիսան մ որ պետ թիւնները երկրորդ անգամ ձեռք առնեն հայոց հարցը: Եւրոպական դիւանագիտ թիւնն այս անգամ չէր բաւականան մ ընդհան ր ց ցմ նքներով: Վեց ﬔծ պետ թիւններից ﬕայն երեքն էին հայոց հարցի պաշտպան հանդիսան մ: Անգլիան, որին այս անգամ էլ պատկան մ էր նախաձեռն թիւնը, Ֆրանսիան և Ռ սաստանը: Այս պետ թիւնների դեսպանները Կ. Պօլս մ ﬕասին մշակեցին բարենորոգ ﬓերի ծրագիր՝ հայերի համար Թիւրքիայ մ փոքր ի շատէ տանելի դր թիւն ստեղծել համար: Այս խոշոր ձեռնարկ թեան հիմքերն հանգամանքները այսպէս էր նկարագր մ Կ. Պօլսի ֆրանսիական դեսպան Կամբօնը:

№ 18

ՖՐԱՆՍԱՅԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏ

ԹԵԱՆ ԴԵՍՊԱՆ Պ. Բ.

ԿԱՄԲՕՆ ԱՌ Պ. ՀԱՆՕԴՕ. ՆԱԽԱՐԱՐ ԱՐՏԱՔԻՆ

ԳՈՐԾՈՑ53

Բերա, 18 մայիս 1895 Ռ սաստանի, Անգլիայի իմ պաշտօնակիցներս և ես, պատրաստել տ ինք ﬔր երեքին դեսպան թիւններ ն իւրաքանչիւրին կողմէ նշանակ ած պատ իրակներ ն ﬕջոցաւ, Փոքր Ասիայի հայկական նահանգներ ն վարչական բարենորոգ ﬓեր համար ծրագիր մը: Այս ծրագիրը ﬔզ յանձն եցաւ և վերջնական բնագիրը հաստատ եցաւ ﬔր ենթարկած քնն թեան հետևանքով: Շնորհաւորելի է, իսկապէս, ﬔր անգլիական պաշտօնակիցին իմաստ ն և զգօն ողջամտ թիւնը, և մաղթենք որ Լօնդօնի դահլիճը, երբ ծանօթանայ ﬔր ամէնքին կողմէ ընդհան ր ծրագիրին, թագ հիին ներկայաց ցիչին տեսակէտներ ն մէջ կը թափանցէ, և կը լիազօրէ զայն ﬔզ հետ Ս լթանին ներկայացնել : Պատիւ նիմ Ձեր Վսեմ թեան ղրկել այդ ծրագիրը, յանձ53

Տհօքօff, ք. 472-475.

| 141 |

նելով իր շադր թեան և խնդրելով որ բարեհաճէր լաւ քննել հաստատել թէ յարմար ե՞ն արդեօք այդ բանաձևերը: Այս վաւերաթ ղթը կը բովանդակէ յիշատակագիր մը և կանոնադր թեան բ ն ծրագիր մը: Այնպէս որ Դ ք կը տեսնէք որ յիշատակագրին մէջ մէկ քանի սկզբ նքներ առաջադր ած են որոնց մ տքը ﬔզ համար անհրաժեշտ թ եցաւ, նախ ﬕ կարգ առժաﬔայ ﬕջոցներով դարմանել համար այն բոլոր անարդար թիւնները և հարստահար թիւնները որոնց զոհերն են Հայերը, մասնաւորապէս ﬕ քանի ժամանակներէ ի վեր. և յետոյ, անոնց նահանգներ ն մէջ կանոնաւոր վարչ թեան մը ապահով թիւնը փորձել համար: Բ ն կանոնադր թեան ծրագիրը կը պար նակէ վարչական, դատական, տնտեսական կազմակերպ թեան մանրամասն թիւնը, որին բարւոք կիրարկ մը, եթէ ընդ ն ի, կարող պիտի լինի հայ ազգաբնակ թեան ներկայ վիճակին լայն բարելաւ մ մը տալ : Այն զանազան նախագր թիւնները, որոնք այստեղ արձանագր ած են, յառաջ կ գան ﬔծամասն թեամբ, օսմանեան օրէնսդր թեան մէջ մտց ած սկզբ նքներէն, որոնցմէ ﬔծ մասը ﬔռեալ տառ կը ﬓայ և կամ անոնց կիրարկ մը խեղաթիւր ած է. ծրագիրը կը զգ շանայ, կարելի եղածին չափ, նոր թիւններէ, որոնք թիւրքեր ն կողմէ շատ ﬔծ դիտող թիւններ տեղի կ տային: Ծրագիրին ﬔծ մասը կը կազﬔն վիլայէթներ մէջ կեդրոնական իշխան թեան ամրապնդ մը, հասարակական կեանքի զարգաց մը, արդար թեան և տնտեսական դր թեան կանոնաւոր մը, քրիստոնեաներ մ տքը քաղաքային այն բարձր պաշտօններ մէջ որոնցմէ սիսդեմադիք կերպով հեռաց ած են, ինչպէս նաև քաղաքապահ զօրքի և ոստիկան թեան մէջ, քրիստոնեաների պաշտպան թիւնը քիւրտեր դէմ: Այս յիշատակագիրը, իրեն կից կանոնադր թեան ծրագիրով, կը ներկայանայ ﬔր աչեր ն, ﬕջոցներ և բարենորոգ ﬓեր իբրև ն ազագոյնը, որ ﬔզ անհրաժեշտ կը թ ի վերջին դէպքեր պատճառով վրդով ած նահանգներ ն մէջ կիրարկել, այնտեղ կարգ կանոնը և վստահ թիւնը վերականգնել և վերջին ժամանակներ խառնաշփոթ թիւններ ն կրկն թեան դէմ, ազգաբնակ թիւնը երաշխաւորել նպատակով: Մենք մտադիր ենք, զանոնք Ս լթանին յանձնելով, իրեն այս | 142 |

լեզ ն գործածել և աﬔն կերպ պիտի ջանանք որ նա ամբողջապէս ընդ նի: Անﬕջապէս որ նա զանոնք ստանայ, ﬔր պաշտօնակիցներ ն պիտի հաղորդենք զանոնք, անոնցմէ խնդրելով որ զանոնք իրենց կառավար թիւններ ն ներկայացնեն և ﬔզ ﬕանան, զանոնք Ս լթանին ընդ նել տալ համար: Պառոն տը Գալիս Պ. Նելիտօֆին և ինձ կը յայտնէ որ ﬔր ծրագիրը իրեն հաղորդենք. «Ես, այս օրերս, կոմս Քալնոքիին տեղեկ թիւն տ ի արդէն, ըսաւ ինձ, Ձեզ հետ, իմ նեցած խօսակց թեան մասին, նա նոր կը պատասխանէ թե Աւստրօ-Ունգարական կառավար թիւնը, ցանկանալով խ սափել, որ հայկական հարցը չափազանց չընդլայնի, և արևելեան րիշ հարցերին նշան կամ արծարծման պատր ակ չի դառնայ, կատարելապէս համաﬕտ է այն քայլեր ն որ Դ ք պիտի ընէիք, պատրաստել համար գործին կանոնադր թիւնը և անհրաժեշտ բարենորոգ ﬓեր կիրարկ մը»: Իտալիոյ դեսպանն ալ, իր կողմէն ﬔր ծրագիրներ ն բնագիրը կը խնդրէ: Այդ մասին խորհրդակցելով, որոշեցինք որ այս ծրագիրները ﬔր կառավար թենէն հաստատ ելէ և Ս լթանին մատ ց ելէ առաջ, անկարող ենք զանոնք հաղորդել ﬔր պաշտօնակիցներ ն: Իսկապէս, շատ ցաւալի կը լինի, երբ Ս լթանը անոնց պար նակ թեան ծանօթանայ, լինի անգաղտնապահ թեամբ թէ մամ լի հրատարակ ﬓերով, ﬔր կողմէ մասնաւոր կերպով բնագիրը ստանալէ առաջ իսկ. յարմար է խ սափել այն բարդաց ﬓերէն, որոնք ապահովապէս արդիւնքը կը վտանգեն: Սըր Փ. Քըրրի ﬔզ յայտնեց որ թերևս անգլիական դահլիճը մանրակրկիտ կերպով կը քննէ ﬔր ծրագիրները. իրմէ խնդրեցինք որ շեշտէ իր կառավար թեան այն ﬔծ շահը որ կարող ենք նենալ եթէ չի յապաղի: Պրն. Նելիտոֆ, որ ինչպէս Անգլիոյ դեսպանը, և ես, այսօր իսկ կը ղրկէ զանոնք իր կառավար թեան, ﬔզ կը կանխահաղորդէ որ իշխան Լօպօնօֆի հաճ թիւնը չպիտի շանայ: Սակայն և այնպէս իմ երկ պաշտօնակիցներս իրենց կառավար թիւններէն հեռագրով պատասխանի կը սպասեն: Շատ երախտապարտ պիտի ըլլամ Ձեր վսեմ թեան, երբ հաճիք խնդրել Պառոն տը Գ ռսէլէն և Կոմս տը Մօնդէպէլլօէն | 143 |

թա-խանձել համար Լօռդ Քիմպըռլէյին և իշխան Լօպանօֆին, որ այս վերջինները իրենց կարծիքները կարելի եղածին չափ շ տ յայտնեն, և ես անձկանօք կը խնդրեմ որ Ձեր կողմէ ալ հեռագրական պատասխան տր ի: Կարևոր է այլևս բնաւ չի յետաձգել. Ս լթանը յայտնեց արդարև Սըր Փ. Քըրրիին, իր վերջին նկնդր թեան մէջ որ տեղի նեցաւ 6 մարտին, թէ պիտի գ մարէ բարենորոգ ﬓեր յանձնաժողով մը Թ րխան փաշայի նախագահ թեան տակ: Ստանալով իրանց կառավար թիւնների հաւան թիւնը, երեք դեսպանները նոյն մայիսին ներկայացրին Բ. Դրան իրանց մշակած յիշատակագիրն բարենորոգ ﬓերի ծրագիրը:

№ 19

ՅԻՇԱՏԱԿԱԳԻՐ ՖՐԱՆՍԻԱՅԻ, Ռ

ՍԱՍՏԱՆԻ

ԵՒ ԱՆԳԼԻԱՅԻ ԴԵՍՊԱՆՆԵՐԻ Կ. ՊՕԼՍ

Մ՝

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՐԷՖՕՐՄՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ54

Մարտ-Ապրիլ 1895 թ. Սրան կցած ծրագիրը պար նակ մ է իր մէջ գլխաւոր հիմ նքները այն բարեփոխ թիւնների, որոնք պէտք է մտցն են ներքև յիշ ած վիլայէթների վարչական, ֆինանսական և դատաստանական կազմակերպ թեան մէջ: Օգտակար համար եց ﬕ առանձին ﬔմօրանդ մով ցոյց տալ վարչական բարեփոխ թեան այն որոշ ﬕջոցները, որոնք կազմ մ են գլխաւոր հիմ նքը երկրի սահմանադր թեան և որոնց ընդ նելը Բ. Դրան կողﬕց՝ նի ﬔծ կարևոր թիւն: Առանձին կէտերը սրանք են. 1) Վիլայէթների թ ի պակասեցնելը: 2) Վալիների ընտր թեան երաշխաւոր թիւնը: 3) Բանտարկ ածների կամ քաղաքական յանցանքով դատապարտ ած հայերի աﬓիստիան (ներ ﬓ): 4) Հայ էﬕգրանտների և աքսորականների վերադարձը: 5) Առկախ ﬓացած սովորական քրէական դատաստանական

Բնագիրը Տօհօքօff, ք. ք. 475-481, թարգման թիւն «Մշակ» լրագրի խմագր թեան, 1895, № 63, յաւել ած:

| 144 |

գործերի վերջնական կարգաւոր ﬓ: 6) Բանտերի վերահսկող թիւնը և բանտարկեալների դր թեան քնն թիւնը: 7) Նահանգներ մ մտցն ելի րէֆօրﬓերի գործադր թեան վրայ հսկել համար՝ ﬕ բարձր յանձնաժողովի նշանակ մը: 8) Կ. Պօլս մ ﬕ ﬓայ ն հսկող կօﬕտետի հաստատ մը: 9) Սաս նի, Տալւորիկի և այլ տեղերի դէպքերի ժամանակ հայերի նեցած զոհերի և կրած ﬖասների հատ ց ﬓ: 10) Կրօնական հաւատափոխ թեան հետ կապ ած գործերի կանոնաւոր ﬓ: 11) Հայերի վայելած իրաւ նքների և առանձնաշնորհ ﬓերի պահպան թիւնը և ճիշդ գործադր թիւնը: 12) Ասիական Թիւրքիայի ﬕւս նահանգների հայերի վիճակի բարելաւ ﬓ:

I Վիլայէթների թJի պակասեցնելը Քանի որ րէֆօրﬓերը պէտք է մտցն են Էրզր ﬕ, Բիթլիսի, Վանի, Սիվասի, Մամ րէթ-Իւլ-Ազիզի և Դիարբէքիրի վեց նահանգներ մ, պէտք է աշխատել այդ վիլայէթների թիւը պակասեցնել: Այդպէս անելով կարելի է առաջ բերել վարչական ընդհան ր ծախքերի որոշ խնայող թիւն, և քչացնելով վալիների թիւը, թերևս դիւրացնել նրանց ընտր թիւնը. ﬕևնոյն ժամանակ բարձրացնել նրանց հեղինակ թիւնը՝ լաւացնելով նրանց նիւթական վիճակը: Այդ բոլորը պէտք է կատարել այնպիսի եղանակով, որ ազգաբնակ թեան բաժան ﬓ վերած ի այնպիսի էտնօգրաֆիական խմբերի, որոնք աﬔն ﬕ նահանգի վարչական ստորաբաժան ﬓերի մէջ ըստ կարելւոյն համացեղ լինեն. Ծանօթ իւն. - 1875 թ ից 10 տարի առաջ, Էրզր ﬕ էյալէթը (շրջան) բաղկացած էր հետևեալ գաւառներից. - Չըլդըր, Կարս, Էրզր մ (այժﬔան վիլայէթը), նոյնպէս Վան, որ պար նակ մ էր իր մէջ Հէքքէարի, Բիթլիս և Մ շ: Այդ էյալէթը, 1877-78 թ. պատերազﬕց յետոյ հետզհետէ բաժան եց հինգ վիլայթէի և երկրի այն մասը, որ ﬓաց Թիւրքիայի ձեռք մ, բաժան եց հետևեալ վիլայէթների. Էրզր ﬕ, Վանի, Հէքքեարիի և Մ շի: | 145 |

Այն հետև Հէքքեարիի գաւառը նորից ﬕաց եց Վանի վիլայէթին, իսկ Մ շի գաւառը՝ նոր կազմ ած Բիթլիսի վիլայէթին: Դրանից յետոյ էր, որ Մամ րէթ-Իւլ-Ազիզ սանջակը դարձաւ վիլայէթ, որի հետ ﬕաց եցին ﬕ քանի հարևան հողեր: Այն ինչ, Տէրսիﬕ վիլայէթը կրկին դարձաւ սանջակ:

II Վալիներ նշանակելJ երաշխաւորJթիւնը Մեծ պետ թիւնները, կարևոր նշանակ թիւն տալով վալիների ընտր թեանը, որոնցից էապես կախ ած է Բերլինի դաշնագրով նախատես ած րէֆօրﬓերի իրագործ ﬓ, որոշել են առաջադր թիւններ անել Բարձրագոյն Դրանը իւրաքանչիւր դէպք մ, երբ վալիի պաշտօնի համար կընտր ի ﬕ անյարմար անձն: Որպէս զի այս կէտի վերաբեր թեամբ օսմանեան կայսերական կառավար թիւնը ազատ լինի անհաճոյ թիւրիմաց թիւններից, ﬔծ պետ թիւնների ներկայաց ցիչները անհրաժեշտ են համար մ, որ վաղօրօք, կիսապաշտօնական ձևով, իրանց յայտն ի այն անձի ան նը, որի վրայ ընկնել է ընտր թիւնը:

III Աﬓիստիա Նորին կայսերական ﬔծ թիւն Ս լթանը ընդարձակ աﬓիստիա (ներ ﬓ) պէտք է շնորհի այն բոլոր հայերին, որոնք ﬔղադրւ մ են կամ դատապարտ ած են քաղաքական յանցանքների համար, և որոնց վերաբեր թեամբ ապաց ց ած չէ, թե նրանք անﬕջապէս մասնակից են ընդհան ր քրէական յանցանքներին:

IV Էﬕգրանտների վերադարձը Բոլոր հայերը, ինչ կրօնի էլ պատկանէին, որոնք առանց դատաստանի աքսոր ած են օսմանեան պետ թյան սահմաններից կամ իրանց բնակած գաւառներից դ րս, կամ որոնք ստիպ ած

| 146 |

են եղել պանդխտել՝ աղքատ թեան կամ րիշ հանգամանքների շնորհիւ, առանց մասնակցած լինել որ և է քրէական գործ մ, թոյլտւ թիւն պէտք է ստանան ազատ կերպով վերադառնալ Թիւրքիա կամ այն գաւառները, ր նրանք առաջ ապր մ էին, առանց որ և է ճնշ ﬓերի տեղական իշխան թիւնների կողﬕց: Նրանք նորից պէտք է ստանան այն սեփական թիւնները, որ նրանք նէին երկիրը թողնել ց առաջ:

V Կանօնաւոր դատավարJթեան հաստատJﬓ Այն քրէական յանցանքների և ոճիրների գործերը, որոնք ներկայ մս դատաստանական քնն թեան տակ են, պէտք է լ ծ ﬓ ստանան, առանց յետաձգ թեան: Կ. Պօլսից պէտք է ղարկ են վիլայէթնրը դատաստանական յատ կ յանձնաժողոﬖեր, որոնք իւրաքանչիւր սանջակի գլխաւոր քաղաք մ պէտք է շտապեն քննել չը վճռ ած գործերը: Նրանց վճիռները չը պէտք է ենթարկ են բողոքի (ճքք6ճ|): Այդ յանձնաժողոﬖերը պէտք է բաղկացած լինեն մէկ նախագահից և երկ անդաﬕց, մէկը մահմէտական, ﬕւսը քրիստոնեայ: Դրանց պէտք է ընկերանայ ﬕ դատաստանական քննիչ և մէկ պրօկ րօր: Վերջին պաշտօնեաներից մէկը պէտք է քրիստոնեայ լինի:

VI Բանտերի վիճակը Կ. Պօլսից է ղարկ են բարձրաստիճան պաշտօնեաներ՝ քննել բանտերը իւրաքանչիւր վիլայէթ մ և ս ﬓասիրել նրանց նիւթական պայմանները. բանտարկեալների վիճակը և այն՝ թէ ինչպես են նրանց պահ մ: Նրանք պէտք է քննեն նոյնպէս և բանտապետների պահապանների վարմ նքները, և կարող են առաջադրել, որ անﬕջապէս արձակ են և դատաստանի ենթարկ են այնպիսիները, որոնք չեն կատարել այն կանոնները, որ սահման ած են բանտային օրէնքներով: Այդ բարձրաստիճան պաշտօնեաներից իւրաքանչիւրը պիտի | 147 |

նենայ ﬕ օգնական, որ պէտք է լինի քրիստոնեայ, եթէ պաշտօնեան մահﬔտական է, և հակառակը: Նրանք պարտաւոր են, ոչ աւելի քան չորս ամս այ ընթացք մ, պատրաստել ﬕ զեկ ցագիր, որը պէտք է պար նակի նրանց նկատող թիւնները իրանց ﬕսսիայի արդիւնքների մասին, և ցոյց տալ այն բարեփոխ թիւնները, որոնք անհրաժեշտ են բանտերի վիճակը և դրանց պաշտօնեաների գործ նէ թիւնը լաւացնել համար:

VII Րէֆօրﬓերի գործադրJթեան վրայ հսկող բարձր յանձնաժողովը Նոր վալիները, նշանակ ել ն պէս, պէտք է գնան վիլայէթի գլխաւոր քաղաքը՝ կազմակերպել նահանգական վարչ թիւնը, համաձայն նոր ծրագրի հիմ նքների: Նրանք պէտք է տեղաւորեն կառավար թիւնից նշանակ ած մ թեսարիֆներին և գայմագաﬓերին, և իւրաքանչիւր կազայ մ բաժանեն նահիաների հողերը: Նրանք պէտք է կազﬔն ընտրողական ց ցակներ, և պէտք է կատարել տան նահիաների խորհ րդ-ների և ﬕւդիրների ընտր թիւն: Նրանք պէտք է հետևեն, որ հարկ հաւաքողները ընտր են առանց յետաձգման, որ նահանգի բիւդժէտի որոշ մը և տ րքերի բաշխ մը վարչական մասեր մ կատար ի, որքան կարելի է շ տ: Այս րէֆօրﬓերի շ տ և ճիշդ կատար մը պէտք է դր ի ﬕ Բարձր Կօﬕսիօնէրի վրայ, որը յատկապէս պէտք է ղարկ ի նորին ﬔծ թիւն Ս լթանից, և որի ընտր թեանը հաւան թիւն պէտք է տան պետ թիւնները: Իր պաշտօնավար թեան ամբողջ ընթացք մ, նա պէտք է նենայ լիակատար իշխան թիւն վալիների վրայ, որոնք պարտաւոր են զեկ ցանել նրան այն բոլոր ﬕջոցների մասին, որոնց ձեռնարկել են՝ նոր կանոնները գործադրել համար: Կայսերական Բարձր Կօﬕսիօնէրը պէտք է ընդ նի խնդրագիրներ և ծան ց ﬓեր բնակիչների կողﬕց, և պէտք է վար ի նրանց հետ, նոր օրէնքների սահմաններ մ: Նա իր ﬕսսիան պէտք է կնքի ﬕ ընդհան ր քնն թիւն կատարելով բոլոր վիլայէթներ մ, | 148 |

և պէտք է նենայ իշխան թիւն չը թոյլատրել այն ﬕջոցները, որոնք համաձայն օրէնքի և նոր կանօնների, չեն կարող գործադր ել: Կայսերական Բարձր Կօﬕսիօնէրին, նրա պաշտօնավար թեան ﬕջոցին, պէտք է ղեկցի ﬕ օգնական, որը պէտք է լինի քրիստոնեայ, եթէ Կօﬕսիօնէրը մահﬔտական է, և հակառակը:

VIII Վերահսկող ﬓայJն կօﬕտետ Բարձրագոյն Դրան մէջ պէտք է հաստատ ի ﬕ վերահսկող ﬓայ ն կօﬕտետ, որը պէտք է հսկէ րէֆօրﬓերի ճիշդ գործադր թեան վրայ: Այս կօﬕտետի նախագահը պէտք է լինի կայսր թեան քաղաքացիական կամ զին որական բարձր պաշտօնեաներից մէկը: Կօﬕտետը պէտք է կազմ ած լինի վեց անդաﬓերից, որոնք պէտք է ընտր են պետ թեան քաղաքացիական բարձր պաշտօնեաների ﬕջից, հմ տ վարչական, իրաւաբանական և ֆինանսական գործեր մ, երեքը մահﬔտական, իսկ ﬕւս երեքը քրիստոնեայ: Այդ կօﬕտետը պէտք է նիստ նենայ Բ. Դրան մէջ, առն ազն աﬕսը ﬕ անգամ: Կօﬕտետի պաշտօնը պիտի լինի հսկել օրէնքների և կանօնների ճիշդ գործադր թեան վրայ, տեղեկացնել Բ. Դրան այն անկանօն թիւնների մասին, որոնք կը նկատ են ադﬕնիստրացիայի մէջ և մատնանիշ անել այն պաշտօնեաների վրայ, որոնք լիովին չեն կատար մ իրանց պարտաւոր թիւնները. ընդ նել խնդրագիրներ, քննել ազգաբնակ թեան կողﬕց եղած ծան ց ﬓերը և գանգատները. նոյնպէս և այն յայտարար թիւնները, որոնք կը հասնեն կօﬕտետին համայնքնեի ներկայաց ցիչների կողﬕց: Այդ կօﬕտետին պէտք է ղղեն դեսպանները, իրանց թարգմանների ﬕջոցով, այն բոլոր հաղորդագր թիւնները և տեղեկ թիւնները, որ նրանք անհրաժեշտ կը համարեն: Կօﬕտետը կարող է պահանջել վալիներից զեկ ցագրեր՝ այն հարցերի մասին, որ ինքն կարևոր կը համարի քննել: Տարին երկ անգամ ընդհան ր նահանգապետները պէտք է ղարկեն կօﬕտետին մանրամասն յայտագիր՝ բանտերի վիճակի և բան| 149 |

տարկեալների դր թեան մասին: Կօﬕտետը, երբ յարմար կը համարի, կարող է ղարկել իր անդաﬓերից մէկին կամ ﬕ քանիսին՝ վիլայէթներ մ պտտել ՝ քնն թիւն կատարել համար: Կօﬕտետը պէտք է ներկայացնի Բարձրագոյն Դրանը զեկ ցագրեր այդ բոլոր հարցերի մասին, և իրաւ նք պէտք է նենայ անﬕջական յարաբեր թիւնների մէջ մտնել վալիների և ﬕնիստրական իրաւաս (օօոք6է6ոէ) դէպարտաﬔննտերի հետ:

IX ՍասJնի, Տալւորիկի եւ այլ տեղերի դէպքերի զոհ գնացած Հայերի վարձատրJթիւնը Սաս նի, Տալւորիկի և այլ տեղերի դէպքերի ﬕջոցին, թէ իրանց անձով և թէ իրանց գոյքով ﬖաս ած հայերը պէտք է ստանան իրանց պատշաճաւոր հատ ց ﬓ և վարձատր թիւնը: Կայսերական բարձր վերահսկող Կօﬕսիօներին պէտք է յանձն ի ս ﬓասիրել այդ գործը և ձեռք առնել նպատակայարմար ﬕջոցներ:

X Կրօնական հաւատափոխJթիւն Բ. Դ ռը պէտք է հետևի, որ կրօնական հաւատափոխ թիւնները հաստատ ած լինեն այն ապահ ող սկզբ նքների վրայ, որ տալիս է 1856 թ ի Հատտի-Հիւմայիւնը (յօդ. 10, 11, 12) և որոնք, յաճախ, իրական թեան մէջ ﬓ մ են առանց գործադր թեան: Այն անձինք, որոնք կը կաﬔնան կրօնափոխ լինել, պէտք է լինեն չափահաս, բացի դրանից իրաւ նք կ նենան կրօնափոխ լինել ﬕայն ﬕ շաբաթ անցած այն օրից, երբ տ ել են յայարար թիւն իրանց դիտաւոր թեան մասին, և այդ շաբաթ այ ընթացք մ նրանք պէտք է գտն են իրանց դաւան թեան պետի հսկող թեան տակ:

| 150 |

XI Հայերի առանձնաշնորհJﬓերի պահպանJմը Բ. Դ ռը պէտք է ճիշդ հրահանգներ տայ իշխան թիւններին արգելել համար, որ չը խախտ են հայոց հոգևորական թեան և հայ համայնքների այն առանձնաշնորհ ﬓերը և իրաւ նքները, որոնք յատկացրած են նրանց 1863 թ ի սահմանադր թեամբ (Հայերի Օրգանական Սահմանադր թիւն) և ս լթանների շնորհած բէրաթներով:

XII Հայերի վիճակը Փոքր-Ասիայի ﬕւս նահանգներJմ Փոքր-Ասիայի այն վիլայէթներ մ, որտեղ հայ ազգաբնակ թիւնը որոշ սանջակներ մ կազմ մ է ընդհան ր ազգաբնակ թեան ﬕ նշանաւոր մասը, այնտեղ, վալիի մօտ, պէտք է լինի ﬕ յատ կ քրիստոնեայ պաշտօնեայ, որին պէտք է յանձն ի հայերի պաշտպան թիւնը: Այդ պաշտօնեան պէտք է ընդ նի հայ ազգաբնակ թեան բողոքագրերը և խնդրագրերը, և հասցնի նրանց ի գիտ թիւն վալիի, որը քրիստոնեայ պաշտօնեայի համաձայն թեամբ, ընթացք կը տայ նրանց, հաﬔմատ դրանց բովանդակ թեան: Այդ պաշտօնեաները, բացի դրանից, պէտք է կանօնաւորապէս զեկ ցագրեր ներկայացնեն Կ. Պօլսի վերահսկող ﬓայ ն կօﬕտետին: Այն վիլայէթներ մ, ր կան որոշ տեղեր (ինչպէս Հաջինը՝ Ադանայի վիլայէթ մ և Զեյթ նը՝ Հալէպի վիլայէթ մ), որտեղ հայերը կազմ մ են ազգաբնակ թեան ﬔծամասն թիւն, այժﬔան վարչական կազմակերպ թիւնը պէտք է բարեփոխ ի և նահիաների կազմ թեան վերաբերեալ րէֆօրﬓերի ծրագրի պահանջները պէտք է գործադր են այն տեղեր մ, որոնցից նախապէս կը կազմ են վարչական ﬕ թիւններ:

| 151 |

№ 20

ԾՐԱԳԻՐ ՎԱՐՉԱԿԱՆ ՐԷՖՕՐՄՆԵՐԻ

Որոնք պէտք է մտցն են Փոքր-Ասիայի արեւելեան նահանգներ մ, այժﬔան Էրզր ﬕ, Բիթլիսի, Վանի, Սիվաի, Մամ րէթ-Ուլ-Ազիզի և Դիարբեքիրի վիլայէթներ մ55:

ԳԼ Խ I Վալիներ Յօդ. 1. Վալիները պէտք է ընտր ին պետ թեան բարձրաստիճան պաշտօնեաներից, առանց խտր թեան կրօնի, վկայ ած իբրև աﬔնից խելացի, ընդ նակ և ազնիւ: Հետևապէս, այն անձինք, որոնց նշանակ մը ընդհան ր դժգոհ թեան առիթ կը տայ, և կամ հասարակական քաղաքական պատճառներով անյարմար կը համար ի, չը պէտք է նշանակ են վալիի պաշտօնի մէջ56: Բ. Դ ռը, համոզ ած լինելով, որ րէֆօրﬓերի և ﬕջոցների իրական գործադր թիւնը էականապէս կախ ած է այն անձերի բարձր յատկ թիւններից, որոնք պէտք է վիլայէթների ադﬕնիստրացիայի գլ խ անցնեն, - աﬔն ջանք գործ պէտք է դնի, որ այն պաշտօնեաները, որոնց կառավար թիւնը մտադիր է նշանակել, նենան պահանջ ած յատկ թիւնները57: Յօդ. 2. - Այդ եղանակով նշանակ ած վալիները չը պէտք է յետ կանչ են կամ փոխ են, բացի այն դէպքերից, երբ նրանք, օրինական քնն թիւնից յետոյ, յանցաւոր կը ճանաչ են հակաօրինակ գործերի մէջ58: Նրանք պէտք է նշանակ են հինգ տարով և նրանց լիազօր 55 Տհօքօff, ք. ք. 481-493, թարգման թիւն «Մշակի» խմբագր թեան: Թարգման թիւնը բառացիօրէն ճիշտ չէ: Մենք աւելացրինք բնագրի մէջ բեր ած ծանօթ թիւնները և ղղեցինք գլխակարգ թիւնը: Օրէնսդր թիւն Օսմանեան, Արիստարխիի, Սահմանադր թիւն, Հ. V, յօդ. 39 եր. 12, յօդ. 5, եր. 50 և 51:

Արիստարխի, Հ. V եր 50 և 51, հրահանգներ վիլայէթների մասին, գլ. | և ||:

Արիստարխի, Հ. V եր 12. Ծան ցագիր Աբեդդին փաշայի 1880 թ. Յ լիսի 5:

| 152 |

թիւնները կարող են նորոգ ել59: Յօդ. 3. - Վալիները պէտք է նենան օգնականներ (մօավին), որոնք պէտք է լինեն քրիստոնեաներ, եթէ վալին ինքն մ ս լման է, և մ ս լմաններ, եթէ վալին քրիստոնեայ է: Մ ավինները, վալիների նման, պէտք է նշանակ են նորին կայսերական ﬔծ թիւն ս լթանից60: Նրանք պէտք է յատկապէս ղարկ են վալիի կողﬕց վիլայէթի բնակիչներից խնդրագիրներ ընդ նել , ոստիկան թեան և բանտերի վրայ հսկել և հարկերի վրայ կօնտրօլ անել համար: Նրանք ժամանակաւորապէս պէտք է կառավարեն վիլայէթը՝ վալիի բացակայ թեան ժամանակ61: Վալիին օժանդակ մ է նահանգական ընդհան ր խորհ րդը, որի ընտր թեան պայմանները կորոշ են ստորև: Խորհրդի պարտաւոր թիւնը պէտք է լինի խորհրդակցել հասարակաց շահերի վերաբերեալ խնդիրների մասին, ինչպէս են՝ հաղորդակց թեան ճանապարհներ շինելը, երկրագործական կրէդիտի ֆօնդ կազմակերպելը, երկրագործ թեան, առևտրի և արդիւնաբեր թեան զարգաց մը և հանրային կրթ թեան տարած մը:

ԳԼ Խ II Միւթեսարիֆներ Յօդ. 4. - Միւթեսարիֆները, որոնք պիտի սանջակների գլ խ անցնեն, պէտք է նշանակ են նորին կայսերական ﬔծ թիւն ս լթանից: Աﬔն ﬕ վիլայէթ մ ﬕւթեսարիֆ պաշտօնեաների ﬕ որոշ թիւը պէտք է քրիստոնեայ լինի: Քրիստոնեայ ﬕւթեսարիֆները պէտք է նշանակ են այն սանջակներ մ, որտեղ քրիստոնեաները ﬔծամասն թիւն են կազմ մ: Այն վիլայէթներ մ, որտեղ ﬕայն ﬕ ﬕւթեսարիֆ կը լինի, նա պէտք է անպայման քրիստոնեայ լինի, եթէ վալին մահﬔտական է: Միւթեսարիֆը օգնական կ նենայ

Ծրագիր օրէնսդր. Եւրոպական Թիւրքիայի վիլայէթների համար, գլ. || յօդ. 27:

Անգ, ||, յօդ. 27:

Արիստարխի, հատ. ||| եր. 43, գլ. || յօդ. 17:

| 153 |

ﬕ մ ավին, որը պէտք է լինի քրիստոնեայ, եթէ ﬕւթեսարիֆը մահﬔտական է, և հակառակ: Մ ավինը պէտք է գործէ ﬕւթեսարիֆի փոխարէն, վերջինիս բացակայ թեան ժամանակ62:

ԳԼ Խ III Գայմագաﬓեր Յօդ. 5. - Գայմագաﬓերը պէտք է նշանակ են նորին կայսերա-կան ﬔծ թիւն ս լթանից, վալիի առաջարկ թեամբ: Նրանք ընտրւ մ են վալիի ձեռքով այնպիսի անձինքների ﬕջից, որոնք վայել մ են ազգաբնակ թեան վստահ թիւնը և համապատասխան մ են այն պայմաններին, որոնք պահանջւ մ են գոյ թիւն նեցող օրէնքներով: Իւրաքանչիւր սանջակ մ գայմագաﬓերի պաշտօնների որոշ թիւը պէտք է յատկացր ած լինի քրիստոնեաներին: Քրիստոնեայ գայմագաﬓեր պէտք է նշանակ են այն կազաներ մ, որտեղ քրիստոնեաները ﬔծամասն թիւն են կազմ մ: Յօդ. 6. - Իւրաքանչիւր դէպք մ քրիստոնեայ ﬕւթեսարիֆների և գայմագաﬓերի թիւը, յաﬔնայն դէպս, պակաս չը պէտք է լինի վիլայէթի գայմագաﬓերի և ﬕւթեսարիֆների ընդհան ր թ ի մէկ երրորդից63: Գայմագամը, ﬕւթեսարիֆի նման՝ պէտք է օգնական նենայ ﬕ մ ավին, որը պէտք է լինի քրիստոնեայ, եթէ գայմագամը մահﬔտական է, և հակառակ: Միւթեսարիֆներին և գայմագաﬓերին կից պէտք է լինի ﬕ խորհ րդ, նման ընդհան ր նահանգական խորհ րդին: Կազայի խորհ րդը ընտրւ մ է նահիաների խորհ րդների կողﬕց, իսկ սանջակի խորհ րդը ընտրւ մ է կազաների խորհ րդների կողﬕց: Նահանգական ընդհան ր խորհ րդը ընտրւ մ է սանջակների խորհ րդներից: Ոչ ﬕ պաշտօնատար անձ չը պէտք է լինի այդ խորհ րդների անդամ: Խորհ րդներին պէտք է նախագահեն վալիները,

Ծրագիր Օրէնսդ. Եւրոպ. Թիւրքիայի համար յօդ. 108, եր. 14:

Անդ, գլ. V|| յօդ. 132 եր. 17:

| 154 |

ﬕւթեսարիֆները և գայմագաﬓերը ըստ պատկանելւոյն: Խորհ րդները պէտք է բաղկացած լինեն չորս անդամ-ներից, չը հաշ ելով նախագահին. անդաﬓերից երկ սը պէտք է մահﬔտական լինեն, երկ սը քրիստոնեայ:

ԳԼ Խ IV Համայնական շրջանները (նահիաները) Յօդ. 7. - Իւրաքանչիւր կազա բաժանւ մ է նահիաների (համայնական շրջաններ) որոշ թ ի64: Նահիան ﬕ հողային ստորաբաժան ﬓ է, որ պա նակ մ է իր մէջ շատ գիւղեր՝ իրանց անշարժ կալ ածներով, հողերով, արօտատեղերով և հողաբաժիններով: Նահիայի աﬔնանշանաւոր տեղը համարւ մ է գլխավոր կենտրօն65: Իւրաքանչիւր նահիայի սահմանների որոշ մը, ըստ կարելւոյն, պէտք է կատար ի այնպէս, որ ﬕ դաւան թեան պատկանող գիւղերը մտնեն ﬕ նահիայի մէջ: Ընդհանրապէս խօսելով, պէտք է շադր թեան առն են տօպօգրաֆիական և էտնօգրաֆիական պայմանները, նաև ժողովրդի յարմար թիւնները66: Նահիան պէտք է պար նակի իր մէջ աﬔնաքիչը 2000 բնակիչ, աﬔնաշատը 10,000 բնակիչ67: Գիւղերի իւրաքանչիւր ﬕ խ մբ, որ կազմ մ է նահիայի ﬕ մասը և որի բնակիչները 1000-ից պակաս չեն, կարող է պահանջել որ իրանից առանձին ﬕ նահիա կազմ ի այն պայմանով, եթէ յանձն առնի նոր վարչ թեան ծախքերը68: Յօդ. 8. - Իւրաքանչիւր նահիա պէտք է կառավար ի մէկ ﬕւդիրի ձեռքով, որի օգնականն է խորհ րդը, որ ընտրւ մ է ազգաբնակ թեան կողﬕց և բաղկացած է աﬔնաքիչը չորս և

64 Արիստարխի, Հ. || եր. 283, վիլայէթների օրէնք, 8 |V:

Արիստարխի, Հ. ||| եր. 22. վիլայէթների վարչ թեան կազմակերպ թիւն (1237) գլ. |||, յօդ. 50:

Արիստարխի, Հ. V, եր. 60, 64, 7-դ կանոնադր. ծրագիր օրէնս. Եւրոպ. Թիւրք. համար եր. 20 8 2, յօդ. 154, 168, եր. 13, յօդ. 103:

Արիստարխի, Հ. V, եր. 60, 67, 7-դ կանոն. յօդ. 2:

Արիստարխի, Հ. ||| եր. 22:

| 155 |

աﬔնաշատը՝ թ անդաﬓերից69: Այդ խորհ րդը ընտր մ է իր անդաﬓերի ﬕջից ﬕւդիր և նրա օգնական: Միւդիրը պէտք է պատկանի այն դաւան թեան, որին պատկան մ է բնակիչների ﬔծամասն թիւնը, իսկ օգնականները՝ ﬕւս դաւան թեան: Խորհ րդը պէտք է նոյնպէս նենայ ﬕ քարտ ղար: Յօդ. 9. - Եթէ նահիաների բնակիչները բոլորը պատկան մ են մէկ դաւան թեան, խորհրդի անդաﬓերը պէտք է ընտր են այդ դաւան թեան պատկանող բնակիչներից: Եթէ համայնական շրջանի ազգաբնակ թիւնը խառն է, փոքրամասն թիւնը պէտք է նենայ իր ներկայաց ցիչը, հաﬔմատ իր թ ական կարևոր թեան, բայց այն պայմանով, որ 25 տնից պակաս չը լինի70: Յօդ. 10. - Միւդիրները պէտք է ստանան նահիայի բիւդժէից ﬕ որոշ ռոճիկ: Նոյնպէս պէտք է ﬕ որոշ ռոճիկ տր ի խորհրդի քարտ ղարին71: Որոշ շին թիւն պէտք է յատկաց ի նահիայի խորհրդի և համայնական շրջանի վարչ թեան ատեանի համար72: Յօդ. 11. - Նահիայի խորհրդի անդաﬓերը պէտք է լինեն օսմանեան հպատակ, պէտք է շահ նենան նահիայ մ, պէտք է 30 տարեկան լինեն, և ընտր են այն անձանց ﬕջից, որոնք վճար մ են պետ թեանը տարեկան 100 պիաստր հարկ: Նրանք դատաստանի տակ ընկած չը պէտք լինեն73: Յօդ. 12. - Հէնց որ խորհ րդը իր ﬕջից ընտրի ﬕւդիրին, նրա ան նը պէտք է հաղորդ ի մալիին, որը պաշտօնապէս կը հաստատի նրան, երբ կը համոզ ի, որ օրինական պահանջները կատար ած են74: Յօդ. 13. - Իմաﬓերը, քահանաները, ս ցիչները և կառավա69

Արիստարխի, Հ. V, եր. 64, 7-դ կանոն. գլ. ||| յօդ. 7:

Արիստարխի, Հ. V, եր. 62, յօդ. 13:

Արիստարխի, Հ. V, եր. 61, յօդ. 9:

Ծրագ. Օրէն. Եւրոպ. Թիւրք. վիլայէթների համար եր. 22 յօդ. 108, եր. 20, յօդ. 155:

Անդ, եր. 24, յօդ. 185:

Արիստարխի, Հ. V, եր. 62, յօդ. 11:

| 156 |

ր թեան մէջ պաշտօն նեցող րիշ անձինք չեն կարող ﬕւդիրի պաշտօն վարել75: Յօդ. 14. - Խորհրդի անդաﬓերի կէսը պէտք է նորոգ ի աﬔն տարի. ﬕւդիրները պէտք է ﬓան պաշտօն մ երկ տարի: Միւդիրը և անդաﬓերը չեն կարող վերընտր ել յաջորդաբար ﬕ անգաﬕց աւելի76: Յօդ. 15. - Միւդիրի և խորհրդի անդաﬓերի լիազօր թիւնները, ինչպէս և նրանց ընտր թեան և փոխարինման եղանակը պէտք կանոնաւոր ի, համաձայն Համայնքների Վարչական Կանօնադր թեան, յօդ. 14, 16, 17, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26 և համաձայն Քոօյ6է d6 |օi Տսո |6Տ vi|ճյ6է d6 |ճ 1սոզսi6 d'Էսոօք6 (8 12)77: Յօդ. 16. - Նահիայի պատկանող գիւղերից իւրաքանչիւրը պէտք է նենայ ﬕ մ խթար այն դէպք մ, եթէ գիւղը ﬕ քանի թաղեր նի: Եթէ բնակիչները բաժան ած են զանազան դաւան թիւնների, իւրաքանչիւր թաղի և բնակիչների իւրաքանչիւր դաւան թեան համար մէկ մ խթար պէտք է լինի78: Յօդ. 17. - Ոչ ﬕ գիւղ չէ կարող պատկանել երկ համայնական շրջանի՝ ինչ և լինի նրա բնակիչների վիճակը և թիւը:

ԳԼ Խ V ՈստիկանJթիւն Յօդ. 18. - Ոստիկան թեան պաշտօնեաները նշանակւ մ են համայնական շրջանի խորհրդի ձեռքով, նահիայի ազգաբնակ թեան ﬕջից, առանց կրօնի խտր թեան, և թ ով այնքան պէտք է լինեն, որ կարողանան բաւարար թիւն տալ թե տեղական պէտքերին և թէ վիլայէթի ժանդարմէրիայի ծառայ թեան79: Յօդ. 19. - Նահիայի ոստիկանական պաշտօնեաները պէտք է

Արիստարխի, Հ. V, եր. 62, յօդ. 12:

Արիստարխի, Հ. V, եր. 62, յօդ. 16:

Արիստարխի, Հ. V, յօդ. 63 և 64:

Արիստարխի, Հ. |||, եր. 24 յօդ. 60, Հ. V, եր. 61 յօդ. 8:

Արիստարխի, Հ. V, եր. 5, գլ. || յօդ. 6. Աբէդդին փաշայի ծան ցագիրը (5 յ լիսի 1880), ծրագիր Օրէնս. Եւրոպ. Թիւրք. վիլայէթների համար եր. 34 8 2V|| յօդ. 304, 305:

| 157 |

դր են ﬕւդիրի հրամանների տակ և պէտք է նենան չա շների կամ օնբաշիների պաշտօններին համապատասխանող գլխաւորներ80: Նրանք պէտք է զինաւոր ած լինեն և նենան ﬕ համազգեստ, որի ձևը կորոշ ի յետոյ: Նրանք ռոճիկ կը ստանան նահիէի բիւդժէտից, և բացի իրանց պօլիցիական ծառայ թիւնից, կարող են զբաղ ել իրանց սովորական պարապմ նքներով ևս: Նրանք կարող են լինել հեծեալ կամ ոչ, նայելով իրանց ծառայ թեան պահանջներին81: Ոչ-մահﬔտականները, որոնք ենթակայ են «բէդէլ-ասկէրիէի» հարկին, և որոնք կարող են ոստիկանական ծառայ թեան կոչ ել, ազատ կը լինեն այդ հարկի վճար ﬕց, քանի նրանք կը գտն են ոստիկանական ծառայ թեան մէջ82: Յօդ. 20. - Նահիայի ոստիկան թեան պաշտօնեաների առաջին պարտաւոր թիւնը պէտք է լինի պահպանել կարգը և խաղաղ թիւնը իրանց երկրի մէջ և նահիայի ճանապարհների վրայ: Բացի դրանից նրանք պէտք է լինեն ﬕւդիրի հրամանի տակ և պօստին ղեկցել համար մարդիկ տան, այլ և օգնեն ﬕւդիրին՝ ի կատար ածել դատաստանական վճիռները և օրէնքի պահանջները:

ԳԼ Խ VI Ժանդարմէրիա Յօդ. 21. - Աﬔն ﬕ նահանգ մ, յատ կ օրէնքի հիման վրայ, կը կազմակերպ ի նահանգական ժանդարմէրիա, որի բարձր և ստորին պաշտօնեաները կընտր են կայսր թեան հպատակների բոլոր դասակարգերի ﬕջից83: Ժանդարմէրիան պէտք է կազմակերպ ի վիլայէթ մ, բոլոր բնակիչների ﬕջից, առանց խտր թեան ցեղի կամ կրօնի: Ժանդարմէրիայի երկ երրորդականը կը կազմ ի նահիայի ոստիկան թեան պաշտօնեաների ﬕջից, կէսը մահﬔդական, կէսը

Ծան ցագիր Աբէդդին փաշայի 1880 թ. յ լիսի 5:

Ծան ցագիր Բ. Դրան (1880 թ. հոկտեմ. 3), 8|ս6 8օօւ 178-179:

Ծրագր. Օրէնս. Եւրոպ. Թիւրք. վիլայ. համար, յօդ. 168 եր. 22:

Անդ, 8 2V||, յօդ. 308, եր. 34:

| 158 |

ոչ-մահﬔդական: Մնացած ﬕ երրորդը բաղկացած պէտք է լինի չա շներից և բաշ-չա շներից և պէտք է ընտր ի կանոնաւոր զօրքի աﬔնաընդ նակ մարդկանց ﬕջից: Դիսցիպլինայի և զինավարժ թեան կողﬕց, ժանդարմէրիան պէտք է գտն ի զին որական ﬕնիստրի իշխան թեան տակ: Նրա ծախքը պէտք է հոգաց ի վիլայէթի հաշ ով: Ժանդարմէրիայի գնդի օֆիցէրների ռոճիկը պակաս չը պէտք է լինի, քան կանօնաւոր զօրքի համապատասխան աստիճանի օֆիցէրների ռոճիկը84:

ԳԼ Խ VII Բանտերը Յօդ. 22. - Այն անձինք, որոնք բանտարկ ած են, բայց դեռ չեն ﬔղադր ած, չը պէտք է խառն են այն անձանց հետ, որոնք արդէն կր մ են իրանց պատիժը՝ դատավճռից յետոյ85: Բանտերը պէտք է կատարեն առողջապահական անհրաժեշտ պահանջները, և բանտարկելաների հետ չը պէտք է վար են կոպտ թեամբ: Վալին պիտի նշանակի բանտերի դիրեկտօրներին և պահապաններին, որոնց մէջ պէտք է լինի ոստիկանական պաշտօնեաների և ժանդարﬓերի ﬕ որոշ թիւ86:

ԳԼ Խ VIII Սկզբնական քննJթեան կօﬕտէ Յօդ. 23. - Վալիները պէտք է հաստատեն վիլայէթների և սանջակների գլխաւոր քաղաքներ մ սկզբնական քննիչ մասնաժողովներ, բաղկացած նախագահից և երկ անդաﬓերից, մահﬔդական և ոչ մահﬔդական87: Այդ մասնաժողովի պաշտօնը պէտք է լինի քննել ժանդարﬓերի ձեռքով կատար ած ձերբակալ թիւնների պատճառները և հրամայել անﬕջապէս հարցաքնն թեան ենթար84

Ծան ցագիր Աբէդդին փաշայի:

Ծրագ. Օրէնսդր. Եւրոպ. Թիւրք. վիլայէթ. համար, եր. 24 8 2V||, յօդ, 309:

Արիստարխի Հ. V, եր. 63 յօդ. 11:

Արիստարխի, Հ. V, եր. 52 յօդ. 11 և 12:

| 159 |

կել բռն ածներին, և բանտարկել տալ նրանց, եթէ այն յանցանքները, որոնց մէջ նրանք ամբաստանւ մ են, կր մ են այնպիսի բնաւոր թիւն, որ նրանց ենթակայ է ան մ օրէնքի սահմանած պատիժներին: Մասնաժողոﬖերը պէտք է նոյնպէս ազատ թողնեն անﬕջապէս և դնեն ոստիկան թեան հսկող թեան տակ այն բանտարկեալներին, որոնց վարմ նքը այլ ևս կարիք չէ թողն մ, որ օրէնքը գործադր ի: Պէտք է աշխատել նոյնպէս, որ ոչ ﬕ անձն, առանց պատճառի և ապօրէն կերպով բանտ չը գց ի: Այդ նպատակով նրանք պէտք է այցելեն բանտերը և բանտարկեալների պայմանները քննեն: Մասնաժողոﬖերը պէտք է կազﬔն զեկ ցագրեր և ղարկեն վալիներին, յիշատակելով նրանց մէջ ոստիկան թեան ձեռքով բանտարկ ած այն անհատներին, որոնց հարկաւոր է ազատել, այլ և նրանց, որոնք ﬓ մ են բանտի մէջ:

ԳԼ Խ IX ՎերահսկողJթիւն քիւրդերի վրայ Յօդ. 24. - Թափառական քիւրդերին կառավարել համար իւրաքանչիւր վիլայէթ մ վալին պէտք է նենայ իր ձեռքի տակ մէկ Աշիրէթ-Մէմս րի (մէկ պաշտօնեայ, որի գործը պէտք է լինի հսկել քիւրդ ցեղերի վրայ). այդ պաշտօնեան պէտք է իրաւ նք նենայ ձերբակալել աւազակներին և րիշ չարագործներին պահանջել, որ նրանց ենթարկեն սովորական դատարաններին: Նա պէտք է նենայ իր ձեռքի տակ ﬕ բաւարար պահակախ մբ և կարող է, հարկաւոր դէպք մ, պահանջել տեղական ոստիկան թեան աջակ-ց թիւնը: Նրա իշխան թեան տակ դր ած պաշտօնեաների ﬕ որոշ թիւ պէտք է ղեկցի աﬔն ﬕ ցեղին՝ նրանց տարեկան քոչի ժամանակ: Նրանք պէտք է գործադրեն ոստիկանական իրաւաս թիւն, բանտարկեն բոլոր չարագործներին և յանձնեն նրանց սովորական դատարաններին: Թափառական ցեղերի արօտատեղերի և բանակատեղերի սահմանները պէտք է ճշդ թեամբ որոշ ած լինեն: Այդ քոչերը չը պէտք է պատճառ դառնան զրկանք հասցնել այն գաւառների բնակիչներին, որտեղով անցն մ են թափառական ցեղերը և կամ ժամանակաւորապէս գրաւ մ: Եթէ նրանք որ և է չարագործ թիւն անեն գիւղացիների սեփական թեան դէմ կան որ | 160 |

և է զրկանք հասցնեն գիւղացիներին, այդ օրից սկսած կարգել ի նրանց որ և է տեղափոխ թիւն կամ քոչ88: Այն կանօնները որոնք գոյ թիւն նեն զէն կրել վերաբերմամբ, խստիւ պէտք է գործադր են բոլոր քիւրդ ցեղերի մէջ, լինեն նրանք հաստատաբնակ, թէ թափառական89: Ջանքեր պէտք է ան են պատ աստել նստակեաց կեանքի սկզբ նքները թափառական ազգաբնակ թեան, ընտելացնել նրան երկրագործ թեան, և այդ նպատակով որոշ հողեր պէտք է յատկացնել նրանց այնպիսի տեղեր մ, ր նրանց հաստատ ելը չէ կարող որ և է ﬖաս հասցնել նստակեաց ազգաբնակ թեան բարեկեց թեան և խաղաղ թեան90: Ընտրողական և քաղաքացիական իրաւ նքները չը պէտք է պատկանեն այն անձանց, որոնք ոչ-նստակեաց ազգաբնակ թեան մասն են կազմ մ, կամ որոնք հաստատ ած չեն մշտական և ﬓայ ն կերպով ﬕ որ և է նահիայի հողի վրայ91:

ԳԼ Խ X Հաﬕդիէի հեծելազօրքը Յօդ. 25. - Այն դէպքեր մ, երբ հարկաւոր համար ի գործ դնել Հաﬕդիէի հեծելազօրքի գնդերը, այժմ գոյ թիւն նեցող օրէնքներով սահման ած զինավարժ թեան պէրիօդներից դ րս, այդ գնդերը կարող են գործած ել և բանակել ﬕայն կանօնաւոր զօրքի գնդերի հետ ﬕասին, որի ﬕ երրորդ մասից աւելի չը պէտք է լինեն: Սովորական ժամանակներ մ, երբ Հաﬕդիէի հեծելագ նդը ծառայ թեան մէջ չէ, չը պէտք է կրի ոչ նշանազգեստ և ոչ էլ զէնք: Այդ պարագայ մ նրանք կարող են ենթարկ ել սովորական դատարաններին, ինչպէս արդէն այդ արձանագր ած է Հաﬕդիէի Կանօնադր թեան մէջ, համաձայն Րէդիֆների այժﬔան կանօնադր թեան (Օսմանեան Զին որական Դատաստանագիրք, յօդ. 4):

Չէրքէզների օրինակը Ադանայի վիլայէթի Ազիզի կազայ մ (1880):

Ծր. Օրէնս. Եւր. Թիւր. վիլայէթ. համար եր. 18, յօդ. 137:

Համ. երեք յանձնաժողոﬖերի ձեռք բերած հետևանքները 1880:

Արիստարխի, յօդ. 82 եր. 284, գլ. | յօդ. 63. Ծրագ. Օրէնս. Եւր. Թիւր. վիլ. համ. եր. 23 8 2||, յօդ. 179:

| 161 |

ԳԼ Խ XI ԿալJծագրերի վերաբերեալ հարցը Յօդ. 26. - Մի յատ կ յանձնաժողով, որը բաղկացած պէտք է լինի ﬕ նախագահից և չորս անդաﬓերից, - երկ սը մահմէդական և երկ սը քրիստոնեայ, - պէտք է պաշտօն նենայ քննել սեփական թիւններին վերաբերեալ ապաց ցագրերը, և ﬔրկացնել այն անարդար թիւնները և անկանօն թիւնները, որ կը նկատի: Մի յատ կ յանձնաժողով ապագայ մ պէտք է որոշի այն աﬔնալաւ եղանակը, որով կարելի լինի երաշխաւորել սեփական թեան իրաւ նքները:

ԳԼ Խ XII Տասանորդական տJրքերի ժողովելը Յօդ. 27. - Բոլոր հարկերը, հաշ ելով դրանց մէջ և տասանորդական տ րքերը, պէտք է հաւաք են ղղակի՝ նահիայի խորհ րդների կողﬕց ընտր ած և ﬕւդիրի իշխան թեան տակ գտնուող հարկահանների ձեռքով92: Նահիայի բոլոր բնակիչները փոխադարձաբար պատասխանատ են իրանց վրայ դր ած հարկերի լիակատար վճարման մասին: Յօդ. 28. - Տասանորդական տ րքերի կապալով տալը և ժողովրդին բռնի բանեցնելը վերացւ մ է93: Իւրաքանչիւր վարչական կենտրոն, սկսած նահիայից, պէտք է իր հաւաքած հարկերից վերցնի այն գ մարը, որը հարկաւոր է իր վարչ թեան ծախքերի համար, համաձայն որոշ ած և կառավար թեան կողﬕց հաւան թիւն գտած բիւդժէտի94: Նոյնպէս և վիլայէթի ֆինան92

Արիստարխի, հ. V եր. 30, 51, 63. Ծրագ. օրէնս. Եւ. Թիւրք. վիլայ. համար եր. 21 8 2. յօդ. 160, 163, 164:

Արիստարխի, հ. V եր. 31:

Արիստարխի, հ. ||| եր. 33 յօդ. 104. Ծրագ. Օրէնս. Եւ. Թիւիք. վիլ. համար եր. 10 յօդ. 83 և յօդ. 107, 108, բ. Դրա ծան ցագիրը (5 հոկտ. 1880) յօդ. 5:

| 162 |

սական վարչ թիւնը պէտք է վերցնի նահանգի հարկերի ամբողջ քանակ թիւնից՝ վիլայէթի վարչ թեան համար հարկաւոր գ մարը, հաշ ելով դրա մէջ հասարակական աշխատանքների և հանրային կրթ թեան ծախքերը95: Ազգաբնակ թիւնը որ և է դէպք մ պարտաւոր ած չը պէտք է լինի ձրիաբար հայթայթել թէ զօրքին և թէ պաշտօնեաներին բնակարան և նրանց ապր ստի համար հարկաւոր պաշարը: Այն դէպքեր մ, երբ հարկերը չը վճարել համար էկզէկ ցիա է նշանակւ մ, պէտք է աշխատել, որ ժողով րդը չը զրկ ի առաջին կարևոր թեան առարկաներից և այն գործիքներից որ նա բանեցն մ է:

ԳԼ Խ XIII ԱրդարադատJթիւն Յօդ. 29. - Նահիայի իւրաքանչիւր բաժն մ պէտք է լինի ծերերի ﬕ խորհ րդ, որին պէտք է նախագահէ մ խթարը, և որի պաշտօնը պէտք է լինի ընտանեբար լ ծել բնակիչների մէջ ծա-գած վէճերը96: Յօդ. 30. - Իւրաքանչիւր կազայ մ, նահիաների թ ի հաﬔմատ, պէտք է լինեն բաւականաչափ հաշտարար դատաւորներ, որոնց նշանակ մ է արդարադատ թեան ﬕնիստրը, վալիի առաջարկ թեամբ: Այդ դատաւորներից մէկը անպատճառ պէտք է ապրի կազայի գլխաւոր քաղաք մ: Հաշտարար դատաւորների ﬕ երրորդ մասը իւրաքանչիւր կազայ մ պէտք է քրիստոնեաներ լինեն: Քրիստոնեայ հաշտարար դատաւորները պէտք է բնակ թիւն նենան այն կենտրոններ մ, որտեղ, քրիստոնեայ ազգաբնակ թիւնը ﬔծամասն թիւն է կազմ մ: Յօդ. 31. - Հաշտարար դատաւորը իրաւաս թիւն պէտք է նենայ դատել ՝ ա) Քրէական գործերը, առանց բողոքի (ճքք6ճ|) իրաւ նքի. օրէնքի դէմ գործ ած զեղծ ﬓերը, որոնք պատժւ մ են ոստիկա-

Անդ. Ծան ցագիր Աբէդդին փաշայի:

Արիստարխի հատ. ||| եր. 34 յօդ. 107:

| 163 |

նական սովորական ﬕջոցներով, և բողոքել իրաւ նքով այնպիսի փոքր յանցանքներ, որոնց պատիժը աﬔնաշատը 500 պիաստրից և երեք աﬕս բանտարկ թիւնից աւելի չէ: բ) Քաղաքացիական գործերը, առանց բողոքի իւրաւ նքի, բոլոր անձնական գործերը, քաղաքացիական և առևտրական դատերը, որոնց գ մարը հազար պիաստրից չէ անցն մ, և բողոքի իրաւ նքով այնպիսի գանգատներ, որոնք հասն մ են հինգ հազար պիաստրի: Յօդ. 32. - Հաշտարար դատաւորը կարող է կազﬔլ և հաշտարար ատեան. նա կարող է, երկ կողﬔրի հաւան թեամբ, նշանակել ﬕջնորդ դատաւորներ՝ լ ծել համար այնպիսի վէճեր, որոնց գ մարը հինգ հազար պիաստրից չէ անցն մ: Միջնորդ դատաւորների կայացրած վճռի դէմ դատ ողները իրաւ նք չ նեն բողոքել : Յօդ. 33. - Կազաների դատարանների տեղը բռնող հաշտարար դատաւորների վճիռների դէմ բողոք կարելի է տալ սանջակի դատարանին: Յօդ. 34. - Բանտարկ թեան վերաբերմամբ հաշտարար դատաւորների արձակած այն վճիռները, որոնք բոլոր ինստանցիաներից անց են կացել, պէտք է ի գործ դր են կազայի բանտ մ: Միւդիրները պարտաւոր են աջակցել հաշտարար դատաւորներին ի կատար ածել ինչպէս քաղաքացիական, այնպէս էլ քրէական վճիռները: Յօդ. 35. - Կազայի ատեանները ջնջ ած լինելով, սանջակի դատարանները ձեռնհաս են դատել այն քաղաքացիական վէճերը, որոնք հինգ հազար պիաստրից չեն անցն մ. նոյնպէս և հաշտարար դատաւորների քաղաքացիական վճիռների դէմ տ ած բողոքները97: Սանճակի դատարանները պէտք է նենան ﬕայն քաղաքացիական ատեան, քանի որ քրէական ատեանի տեղը բռն մ է շրջող նահանգական ատեանը: Սանջակի ատեանները պէտք է բաղկացած լինեն մէկ դիպլօմաւոր նախագահող դատաւորից, որին նշանակ մ է արդարադատ թեան ﬕնիստրը և երկ անդաﬓերից, որոնց ընտր մ է վալին, սանջակների խորհ րդների ձեռքով կազմած ց ցակների

Արիստարխի, Հ. ||, եր. 292 և 293 յօդ. 11. Ծրագիր Օրէնսդր թեան Եւրոպական Թիւրքիայի վիլայէթների համար եր. 28 յօդ. 238:

| 164 |

ﬕջից: Յօդ. 36. - Սանջակի քրէական ատեանների բաժինները փոխարինւ մ են շրջիկ նահանգական ատեաններով: Նահանգական ատեանները բաղկացած են մէկ նախագահող դատաւորից, որը ընտրւ մ է վիլայէթի բարձրագոյն խորհրդի անդաﬓերի ﬕջից. նրան պաշտօնակից են լին մ երկ անդաﬓեր, որոնք նշանակւ մ են բողոքարկ ատեանի կողﬕց (Շօսոէ օք Ճքք6ճ|) սանջակի հաշտարար դատաւորների ﬕջից, մէկը մահﬔտական, իսկ ﬕւսը քրիստոնեայ: Հաշտարար դատաւորները պէտք է ստանան որոշ ռոճիկ, շրջիկ նահանգական ատեանների ամբողջ տևող թեան ժամանակ98: Յօդ. 37. - Նահանգական ատեանը հերթով պէտք է շրջի բոլոր կազաները, հաշ ելով և սանջակի գլխաւոր քաղաքը, ր նրա ներկայ թիւնը հարկաւոր կը լինի: Նա ձեռնհաս է քննել հաշտարար դատաւորների վճիռների դէմ տ ած բողոքները, այլ և այն գործերը, որոնց պատիժը հինգ հազար պիաստրից կամ երեք աﬕս բանտարկ թիւնից չէ անցն մ, և այդ վճռի դէմ բողոքել իրաւ նք չը կայ: Քրէական գործերի վերաբեր թեամբ նահանգական դատարանների արձակած վճիռները չեն կարող գործադր ել, առանց վճռաջինջ ատեանից անցնել : Յօդ. 38. - Հասնելով կազան, նահանգական ատեանի նախագահը պէտք է պահանջէ, քննիչ դատաւորի ﬕջոցով, այն բոլոր գործերի ց ցակը, որ ղղակի նրա ձեռքով են անցել, և ﬕ րիշ ց ցակ այն գործերի, որոնք դեռ քնն թեան ներքոյ են: Եթէ նա նկատի այդ վերջինի մէջ որ և է անկանոն թիւն կամ անտեղի յետաձգ թիւն, նա անﬕջապէս ﬕ զեկ ցագիր պէտք է ղարկի արդարադատ թեան ﬕնիստրին: Նահանգական ատեանը՝ հասնելով կազան կամ այնտեղից հեռանալիս՝ պէտք է այցելէ բանտերը, քննի բանտարկեալների վիճակը և ստ գի բանտարկ ածների ց ցակը: Յօդ. 39. - Վիլայէթի բարձրագոյն ատեանը պէտք է բաղկացած լինի ﬕ նախագահից, և այնքան անդաﬓերից, որ հնարաւոր թիւն նենան քննել իրանց առաջարկ ած քաղաքացիական գոր-ծերը և մատակարարեն շրջիկ նահանգական ատեաններին նախա98

Արիստարխի, Հ. || եր. 287 յօդ. 75:

| 165 |

գահներ: Քաղաքացիական դատեր մ կը գործի ﬕ բողոքարկ ատեան, իսկ քրէական գործեր մ ﬕ նահանգական ատեան: Նրա նիստը կանօնաւոր կը համար ի աﬔն անգամ, երբ ներկայ կը լինեն ﬕ նախագահ և երկ անդամ, Բացի դրանից նա պէտք է նենայ ﬕ հասարակաց դատախազ և բաւական թ ով պաշտօնակատարներ: Յօդ. 40. - Հաշտարար դատաւորների ինչպէս և աﬔն տեսակ դատարանների դատավար թիւնը պէտք է կատար ի թիւրքերէն լեզ ով. թիւրքական բնագրին պէտք է կց ի հայերէն թարգման թիւնը՝ նայելով տեղին և դատ ող կողﬔրին99: Թիւրքաց կառավար թիւնը իսկոյն սկսեց իր հակաճառ թիւնները հայկական րէֆօրﬓերի դէմ: Առաջին պատասխանը Ս լթան Աբդիւլ-Հաﬕդի ան նից յայտն եց երեք դեսպաններին յ նիսի 3-ին.

Արիստարխի, Հ. V եր. 56 յօդ. 26:

| 166 |

№ 21

Բ. ԴՐԱՆ ՊԱՏԱՍԽԱՆԸ ՖՐԱՆՍԱՅԻ, Ռ

ՍԻԱՅԻ,

ԱՆԳԼԻԱՅԻ ԴԵՍՊԱՆՆԵՐ

ԿՈՂՄԷ ՄԱՏ

Ց ԱԾ

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԲԱՐԵՆՈՐՈԳ

ՄՆԵՐ

ԾՐԱԳՐԻՆ100

Յանձն ած 3 յ նիս 1895-ին Վիլայէթներ վարչական բարենորոգ ﬓեր ծրագիրը որ մա-տ ց ած է Ս լթանին, նոցին վսեմ թիւնք դեսպաններ ն կողմէ, աﬔնա շադիր ս ﬓասիր թեան առարկայ եղաւ. 1) Ս լթանի գլխաւոր ցանկ թիւնը և ձգտ ﬓերը, իր երկրին և իր բոլոր հպատակներ ն բարգաւաճ թիւնը աﬔնէն արդարագոյն եղանակով աճեցնել և զարգացնել լինելով, Ն. Կ. Վեհափառ թիւնը արդարադատ համարեց չի սահմանափակել վարչական այս բարենորգ ﬓեր կիրարկ մը, իր կայսր թեան ﬕայն ﬕ ﬕասին մէջ, այլ բոլոր վիլայէթներն ալ անոնցմով նպաստաւորել: 2) Վերոյիշեալ ծրագիրին մէջ առաջարկ ած կէտեր ն ﬔծ մասը յարմար լինելով վիլայէթներ օրէնքին տրամադր թեան, որ է Տեսդ րի | հատորի մէջ, էջ 680. 7 ճէմազիւլլախր 1281, ինչպէս նաև վիլայէթներ ընդհան ր վարչ թեան կանոնադր թեան տրամադր թիւններ ն, նոյն հատոր էջ 625. 29 շէվվալ 1287 թ ակիր, Ն. Կ. Վեհափառ թիւնը որպէս զի կարողանայ անվթար պահել կեդրոնացման սկզբ նքը, կ' զէ ապահովել տրամադր ածներ ն կիրարկ մը, բացի անոնցմէ, որոնք ընդհան ր պետական խորհ րդէն կախեալ են, և կ'որոշէ որ գործադրեն օրէնքի այն տրամադր թիւնները որոնք դեռ չեն գործադր ած: Միանգամայն, որովհետև ընդ ն ած կանոնադր թիւններ ն մէջ չիկայ ոչ ﬕ յիշատակ թիւն, վալիները հինգ տարի իրենց պաշտօնին վրայ պահել համար, և ոչ ալ մշտական խորհ րդներ մասին, որ կազմ ած պէտք է լինէին անձնիւր վալիի, ﬕւթէսարիֆի, զայմագաﬕ նախագահ թեան տակ, այն իշխան թիւնները որոնք կ' զեն այս պաշտօնատարներ ն վստահիլ, մտած լինելով արդէն մէջ, վարչական խորհ րդներ կանոնաւոր իշխան թիւններ այս խորհ րդները առ այժմ նիւթապէս անհրաժեշտ չեն:

Տօհօքօff, ք. ք. 493-495.

| 167 |

3) Գալով այն յօդ ածներ ն, որոնք կը վերաբերին դատարաններ , քաղաքապահ զօրքի, ոստիկան թեան վերակազմ թեան, յարմար չեն գործադր թեան մէջ եղող օրէնքներ ն և կանոնադր թիւններ ն տրամադր թիւններ ն. բայց դատական քննիչներ նշանակ ած են. քաղաքապահ զօրքը և ոստիկան թիւնը քաղաքներ մէջ պէտք է աւելնայ, մշտական կերպով դատարաններ ն և բանտեր ն վերահսկել համար, և կարգ կանոնը նահիէներ և գիւղեր մէջ երաշխաւորել համար: Անոնցմէ բաւարար թիւ մը շրջագայ թեան պէտք է հան ին, զանոնք նահիէներ կեդրոնին սահմանել համար: 4) Որոշ եցաւ վարչական պաշտօնէ թիւններ քաղաքային զօրքի, ոստիկան թեան մէջ, մ ս լմաններէն զատ, օսմանեան երկրին մէջ բնակող ոչ մ ս լման րիշ հպատակներ կանչել և գործածել, իւրաքանչիւր վիլայէթի ﬕւսիւլման և ոչ ﬕւսիւլման ազգաբնակ թեան հաﬔմատ թեամբ: Երեք դեսպանները իրանց մշակած ծրագիրն յիշատակագիրը հաղորդել էին և Կ. Պօլսի Հայոց Պատրիարք Մատթէոս արքեպիսկոպոս Իզﬕրլեանին: Հետևեալ գր թեան մէջ Պատրիարքը ցոյց էր տալիս թէ հայերն ինչպէս վերաբեր եցին ծրագր ած բա-րենորոգ ﬓերին:

№ 22

ՊԱՏՐԻԱՐՔ ԻԶՄԻՐԼԵԱՆ, ԱՆԳԼԻԱԿԱՆ ԴԵՍՊԱՆ

ՍԸՐ ՖԻԼԻՊ ՔԸՐՐԻԻՆ101

Վսեմափայլ Դեսպան Պատիւ նեցայ եղեկանալ եւրոպական ﬔծ պետ թեանց կողմէ Բ. Դրան մատ ցեալ բարենորոգմանց ծրագրին և յարակից յիշատակագրին պար նակ թեան, զորս Ձեր Վսեմ թիւնն շնորհ ըրած էր ինձ հաղորդել, Ֆրանսայի և Ռ սիոյ վսեմ, դեսպանաց հաճ թեամբ:

Էջﬕածնի կաթողիկոսական դիւան:

| 168 |

Այն կատարեալ վստահ թիւնն զոր կը տածեմ Ձեր ներկայաց ցած պետ թեան իմաստ թեանն, ինչպէս նաև Ձեր Վսեմ թեան հեռատես թեան վրայ, ﬕանգամայն յարգանքն, զոր կզգամ երեք ﬔծ պետ թեանց ներկայաց ցիչներ ն գործակցաբար կատարած այս կարևոր աշխատ թեան առջև, դժ ար դիրքի մը մէջ կը թող ն զիս անոր վրայ կարծիքս յառաջ բերել համար: Սակայն պիտի համարձակէի, վսեմ. դեսպան, յայտնել ինչ երկիւղ որ կզգամ, խոհելով որ ﬕ գ ցէ պատրաստ ած ծրագիրը հակառակ Ձեր ազնիւ բաղձանաց՝ չկարենայ զարման բերել հայ ժողովրդեան տառապանաց և իրագործել Պերլինի Վեհաժողովէն ի վեր այնքան անձկանօք և ստիպողաբար սպաս ած բարւոք ﬓերն բարենորոգ ﬓերը: Ըստիս երկ կէտեր ի յայտ կ գան ծրագրէն. նպատակն որ է կանոնաւոր թեան արդար թեան վիճակի մը հաստատ թիւնն հայկական նահանգաց մէջ, և առ այն հասնել գործող թեան ﬕջոցն հսկող թիւնը, որ նոյն իսկ ոգին է ծրագրին: Վերին հսկողի կարգ ﬓ, որ եւրոպացի մ'ըլլալն հարկաւորապէս չէ սահման ած և որ պաշտօնն առ ժամանակեայ բն թիւն մ' նի, պարզ ազդարար թիւններ պետ թեանց կողմէ՝ Բարձրագոյն Դրան կատարած կ սակալներ ընտր թեան նկատմամբ, հսկող թեան ﬓայ ն յանձնաժողով մը ի Կոստանդն պօլիս՝ բաղկացեալ օսմանեան պաշտօնատարներէ և անոնց ան ան ﬓ թող ած Բարձրագոյն Դրան կամաց, և քիչ մ'աւելի մասնաւորելով դատական և ոստիկանական մարﬓոց կազմակերպ թիւն մը անմասն իսպառ եւրոպական տարրի մը գոյ թենէ, և վերջապէս ծրագրին ընդհան ր կեդրոնացական հոգին, այս աﬔնը բաւական պիտի կրնա՞ն ըլլալ արդեօք գոհաց մ տալ առաջադրեալ նպատակին և իրագործել հսկող թեան պէտքն, պէ՛տք որ ստիպող թիւնն շատ աւելի երևան կելնէ այսօր ծրագրին շ րջը դարձած պարագայներով. մասնաւորաբար աչքի կը զարնէ չգոյ թիւնն յօդ ածի մը որով արգիլ ած ըլլար ոչ քրիստոնեայ գաղթականներ զետեղ ﬓ հայաշատ գաւառներ մէջ, նոյնպէս աչքի կը զարնէ չգոյ թիւնն բանակին վերաբերեալ յօդ ածի մը, որ սահման ած լինէր արգիլել Սաս նի նման դէպքեր վերադարձն: Թող Ձեր Վսեմ թիւնը ներէ ինձ մտածել որ ինք շատ աւելի | 169 |

հեռատես թիւն նի և շատ աւելի խորին գիտակց թիւն ոչ քաջալերիչ անցեալի մը և այն եղել թեանց որ 1878-էն ի վեր քանիցս տեղի տ ած են տէր թեանց անյաջող ﬕջամտ թեամց, զգացած ըլլալ համար երկբայ թիւն մ'այս մասին, ծրագրին աշխատասիր թեան պահ ն: Չենք տարակ սիր, թէ վարչական դր թեան մը հաստատ թիւնն, որ բն թիւն նենար բաղձացեալ պայմանաց մէջ գործել ինքնովի, առանց պէտք թողել դեսպանական ղղակի հաւաքական անընդհատ ﬕջամտ թեանց, ազգ թեան այժմ աստիճանաւ, լաւագոյնս պիտի պատասխանէր իրաց ճշմարիտ պահանջմանց հայ ժողովրդեան կարօտ թեան և ըղձից, և թերևս նոյն իսկ Ձեր ներկայաց ցած պետ թեան դիտմանց, կը համարձակիմ ըսել: Ձեր Վսեմ թիւնը չկարծե՞ր արդեօք թէ եւրոպական ﬓայ ն վերին հսկող մը, զոր օրինակ, և կամ դարձեալ եւրոպական ﬓայ ն յանձնաժողով մը դատական և ոստիկանական մարﬓոց եւրոպական տարրին մասնակց թեամբ կազմ ելն բաղդատաբար աւելի պիտի ապահովեն իրագործ ﬓ հայկական նահանգաց մէջ կենաց, ընչից և պատւոյ պահպան թիւնն, և այն ալ առանց որ և է դիւրազգած թիւն վիրաւորել , քանի որ բնական է ﬕջազգային տարրի մը ներմ ծ ﬓ առաջնորդել համար այն բարենորոգմանց անկեղծ գործադր թեանն, որք ﬕջազգային հանգամանք նին: Աներկﬕտ եմք որ Ձեր Վսեմ թիւնն իր բնակիր բարեացակամ ոգւով պիտի ճանչնայ ի դէպ ժամ իրաւ նքն պարտիքն հոգևոր գլխին այն ժողովրդեան, որ օգտին կը ն իրէք Ձեր ջանքերն, ծրագրին նկատմամբ իր նեցած բոլոր դիտող թիւններն ր ագրել , և գալով յառաջիկային՝ լսելի ընել տալ իր ձայնն այն պակասներ ն վրայ, որ ծրագրին գործադր թեամբն ի վեր պիտի ելնեն, և այն աﬔն տեսակ դժ ար թեանց վրայ, որք գործնականին մէջ պիտի ծագին: Աﬔն պարագայի մէջ այս խնդրոյն արագ բարւոք կարգադր թիւնն հարկ անհրաժեշտ կը դառնայ գաւառներ մէջ տիրող իրաց այն վիճակին առջև, որ հետզհետէ կը ծանրանայ սպառնալից կերպով և այնպիսի ծանր պատասխանատւ թեանց երկիւղն յառաջ կը բերէ զորս տեսնել և շար նակել վեր է ﬔր ոյժէն: Կը սիրեմք համոզ իլն որ այս վերապահ ﬓերն, զորս յար| 170 |

գանօք կը մատ ցանեմք Ձեր շադր թեան, բաւականապէս պիտի արդարանան սա նկատող թեամբ, թէ ինչ որ հայերն կը խնդրեն վերջապէս իրենց օրինաւոր ըղձից ամբողջ թեան մէջ, անհատապէս և հաւաքապէս ապրել իրաւ նքն է այն և այսպիսի խնդրոյ մը չը պիտի պահանջոտ թեան երևոյթ մը: Այս նկատող թիւններն սակայն ոչ իւիք կը պակսեցնեն երախտագիտ թիւնն Հայոց ազգին և իր հոգևոր գլխին՝ այն մարդասիրական ջանքեր ն համար, զորս Ձեր ներկայաց ցած պետ թինն ի գործ կը դնէ Ձեր Վսեմ թեան այնքան արժանաւոր աջակց թեամբը, ապահովել համար այն անբաղդ ազգին տարրական պայմաններն ընկերային կենաց և արդար թեան: Հայցելով Աստ ածային օրհն թիւնները Ձեր Վսեմ թեան վրայ, և յանձն առնելով զայն ի խնամս Տեառն, պատիւ նիմ մատ ցանել Ձեր Վսեմ թեան խորին յարգանացս հաւաստին: Պատրիարք Հայոց ԹJրքիոյ Մատթէոս արքեպիսկոպոս 14/26 յ նիս 1895 ի Կ. Պօլիս

Թիւրք կառավար թեան ﬔրժ մը, ինչպէս ﬕշտ, չը կանգնեցրեց եւրոպական դիւանագիտ թեան պահանջ ﬓերը: Բանակց թիւնների ընթացք մ թիւրք կառավար թիւնը ցոյց տ եց և զիջող թիւններ: Նա առաջարկեց հետևեալ մանրամասն պատճառաբան ած պատասխանը ծրագր ած վերանորոգ ﬓերի դէմ, որի մէջ ցոյց էր տալիս թէ առաջարկ ած պահանջներից ինչ բաներ կարող էր նա ընդ նել:

| 171 |

№ 23 ԴԻՏՈՂ ԹԻՒՆՆԵՐ Անատօլ ի ինչ ինչ նահանգներ ն համար երեք կառավար թեանց դեսպաններ ն ներկայաց ցած բարենորոգմանց ծրագրին ս ﬓասիր թենէն յառաջ եկած102

ԳԼ Խ Ա. Յօդ ած Ա. - Կ սակալ թեան և րիշ ամէն հանրային պաշտօններ համար կարող պաշտօնեաներ ընտր թիւնն ան ան մը, զեղծ ﬓեր գործած ըլլալնին հաստատ ած պաշտօնէից հրաժարեց մը, անոնց տեղ այլոց ան ան մը, և այդ պաշտօնէից ի պահանջել հարկին դատի ենթարկ իլը՝ հրատարակեալ կանոնագրեր ն մէջ արդէն կանխատես ած է. կայսերական կառավար թիւնը որոշած է աւելի ևս հոգած թիւն ց ցնել կայսերական իրատէով ան ան ած կ սակալներ ն ապագային մէջ ալ հաւա-սարապէս այս կանոնական սկզբանց համաձայն ընտր ել ն մա-սին: 1272 թ ականին շնորհ ած բարենորոգմանց կայսերական հրովարտակին համաձայն, կայսր թեան բոլոր հպատակները, որ հասարակ թեան որ ալ պատկանին, ըստ տրամադր թեանց ընդհան ր գործադր թիւն նեցող կանոնաց՝ իրենց կարող թեանցն բաւական թեանը չափով մ տք նին հանրային պաշտօնէ թեանց մէջ: Արդ, քաղաքային կարգի պաշտօնից մէջ, կ սակալ թեան նման, այդ պաշտօններ ն կարևորագոյններէն մէկ ն կոչ ած անձ մը, պէտք է որ փորձառ թիւն ստացած ըլլայ վարչական դասակարգ թեան (հiѐոճոօհi6) ամէն աստիճաններ ն մէջ: Մանաւանդ՝ երբ նկատող թեան առն ի խնդրոյ նիւթ եղող նահանգներ մէջ ցեղից և բար ց զանազան թիւնը, և սա կէտը որ, ըստ մարդահամարի տ մարաց, ﬔծամասն թիւնը ամէն պարագայի մէջ և ինչ վարչական դր թեան ներքև որ ալ ըլլայ, մահﬔտական տարրին կը պատկանի ﬕշտ, հաստատ համոզ մ կը գոյանայ որ վալիներ

Դիւան Կ. Պօլսի Հայոց Պատրիարքարանի:

| 172 |

ան անման մասին այժմ գործադր ած ձևին որ և է կերպով փոփոխ մը, փոխանակ վարչ թիւնը բարեփոխել , հանրային ապահով թիւնը վտանգել բն թիւն նեցող կնճռոտ թիւններ կը պատճառէ: Այս պայմանաց մէջ յարմար է տեղային պահանջմանց հաﬔմատ, ընդհ. կ սակալներ ն օգնականներ (մ ավին) ան անել, զանոնք ընտրելով ոչ-մահﬔտական այլ և այլ հասարակ թեանց աﬔնէն բազմամարդին պատկանող ոչ-մահﬔտական պաշտօնեաներէն: Յօդ ած Բ. - Կ սակալներն և րիշ պաշտօնեաները պաշտօնէ չեն հրաժարեց ց իր ﬕնչև որ՝ օրինապէս իրենց պաշտօնընկեց թիւնն յառաջ բերող արարքներով յանցաւոր ըլլալնին չհաստատ ի: Ասիկա կ'ապաց ց ի սա պարագայով որ թէ ﬕնչև տասը տարի իրենց պաշտօնը պահող կ սակալներ և րիշ պաշտօնեաներ կան: Ի նկատի առնելով այն կանոնական տրամադր թիւնը, որ հաﬔմատ ոչ ոք կրնայ պաշտօնէ հրաժարեց ց իլ, առանց օրինական պատճառի, կ սակալներ պաշտօնը հինգ տար ան տևող թեամբ սահմանափակել որ և է պէտք չտեսն իր: Յօդ ած Գ. - Կ սակալներ օգնականներ ն ան ան մը բացատր ած է Ա. յօդ ածին վերջին մասին մէջ. իենց իրաւաս թիւններն կատարելապէս և որոշակի ճշտ ած են «Տէսթ ր»ի մէջ ամփոփեալ նահանգներ ընդհան ր վարչ թեան կանոնագրին Բ. գլխ ն տրամադր թեամբքը:

ԳԼ Խ Բ. Յօդ ած Դ. - Ինչպէս նահանգներ , նոյնպէս ալ սանջակներ ﬔծագոյն մասին մէջ, ﬔծամասն թիւնը կը պատկանին մահﬔտականներ ն, ըստ բնակիչներ ն հաﬔմատական թ ոյն: Այս պայմաններ ն մէջ, կառավարչի պաշտօններ ն մահﬔտական կարող և ձեռնհաս պաշտօնէից ան ան մը՝ ինքնին գծ ած է: Միայն թէ կարող և ղղաﬕտ ոչ-մահﬔտականներ կրնան «մ ավին» ան ան իլ բոլոր այն սանճագներ ն մէջ՝ ր կառավար թիւնը կարևոր կը դատէ:

| 173 |

ԳԼ Խ Գ. Յօդ ած Ե. - Գայմագաﬕ պաշտօնները վերապահ ած են ﬕլքիէի վարժարանէն վկայագիր ստացողներ ն: Ներքին գործոց պաշտօնէ թեան ընտր թեամբը, այս դպրոցին աշակերտներէն թէ մահﬔտականներ և թէ ոչ-մահﬔտականներ կայսերական իրատէով ան ան ած են յիշեալ պաշտօններ ն: Այս պաշտօնէից ընտր թեանը մասին ա՛լ յարմար է նոյն դր թիւնը հաստատ պահել: Այն մահﬔտականները և ոչ-մահﬔտականները, որոնք առանց դպրոցէն ելած ըլլալ ՝ այժմ գայմագաﬕ պաշտօն կը վարեն, իրենց ծառայ թիւններն հաւատարմ թիւնը փորձ ած ըլլալ պայմանաւ, կ սակալներ ն առաջարկ թեանը վրայ, որ պէտք է հաստատ ի ներքին գործոց պաշտօնէ թեան կողմէ, պիտի կարենան կայսերական իրատէով գայմագամ թեան կոչ իլ: Իրենց պաշտօնէ թեան վերաբերող կենսագրական տեղեկ թիւնները հիմ բռնելով, աﬔնաﬔծ խնամքով հսկող թիւն պի-տի կատար ի որպէս զի գայմագաﬓերը չարատաւոր ած և իրենց վարմ նքն, ղղամտ թիւնը և հաւատարմ թիւնը յաչս կառավար թեան փորձ ած անձինք ըլլան: Յօդ ած Զ. - Գայմագաﬓեր ն կց ած են օժանդակներ ինչպէս են մալﬕւտիրի և թահրիրաթ քեաթիպի կոչ ած պաշտօնեաները. բոլոր գազաներ մէջ մէկ մ'ալ յատկապէս մ ավինի պաշտօն հաստատել ﬔծ ծախ ց դ ռ կը բանայ. արդէն ասոր ո՛ և է պէտք չիկայ. հետևապէս փոխանակ ամէն կողմ, այսպիսի պաշտօններ հաստատել , լաւագոյն է այդ պաշտօնները սահմանափակել կարևոր դիրք նեցող քանի մը գայմագամ թիւններ : Այս պարագային մէջ յարմար կըլլայ քրիստոնեայ մ ավին մը տալ գայմագաﬕն եթէ ինքը մահﬔտական է և փոխադարձաբար: Կազաներ մէջ վարչական ժողոﬖեր կան որոնց իրաւաս թիւնները նահանգներ ընդհ. վարչ թեան կանոնագրին Դ. գլխոյն մէջ բացատր ած են և որոնց մահﬔտական և ոչ-մահﬔտական անդաﬓերը բնակչաց կողմանէ կընտր ին: Այս ժողոﬖերը ի վիճակի են ամէն տեսակ տեղային գործերը քննել և կարգադրել իրենց բոլոր մանրամասն թիւններովը. հետևաբար անօգ տ կըլլայ ամէն գազաի մէջ կազﬔլ յատ կ ժողով մը որ պաշտօն նենայ խորհրդակցիլ հանրային օգտին վերաբերեալ խնդրոց և այլ | 174 |

զանազան գործոց վրայ: Վարչական ժողովոց անդաﬓեր ն ընտր թեան ձևը նշանակ ած է նահանգաց կանոնագրին, և նահիյէներ վարչ թեան կանոնագրին մէջ:

ԳԼ Խ Դ. Յօդ ած Է. - Նահիյէներ կազմակերպ թիւնը կարելի է կատարել 94-106-րդ յօդ ածներ ն տրամադր թեանցն համաձայն նահանգներ ընդհ. վարչ թեան 19 յ նվար 1286 թ ակիր կանոնագրին՝ որ խմբագր ած է հանգ ցեալ Ալի բաշաի Մեծ եպարքոս թեան ատեն, կամ 25 մարտ 1292 թ ականաւ հանգ ցեալ Մահմ տ Նէտիմ բաշաի Մեծ եպարքոս թեան ժամանակ հրատարակ ած նահիյէներ վարչ թեան կանոնագրին Ա.-էն ﬕնչև ԻԸ.-րդ յօդ ածոցը տրամադր թեանցը համաձայն: Միայն թէ կայսր թեան գիւղաքաղաքներ ն և գիւղեր ն մէջ այլ և այլ դասակարգի ժողովրդոց յաճախ խառն ած գտն իլը ﬕևնոյն կրօնքը դաւանող գիւղերը ﬕացնելով նահիյէ կազﬔլ մասին յայտն ած գաղափարին գործադր թեանը արգելք կըլլայ: Յօդ ած Ը. - Ամէն նահիյէի կառավար թեանը ﬕւտիրի մը յանձն իլը նահիյէն վարել պաշտօնով ժողովի մը կազմ թիւնը կարելի է նմանապէս կատարել ըստ վերոգրեալ կանոնագրոց: Միայն թէ այս կանոնագիրները կը պար նակեն հատ ած մը որոյ համաձայն գիւղաքաղաքային ժողովը կրնայ պար նակել ﬕնչև թն անդամ: Ըստ որ մ անդաﬓեր ն կէսը կը նորոգ ի ամէն տարի, աւելի յարմար է որ մահﬔտական և ոչ-մահﬔտական անդամոց թիւը չորս ըլլայ ﬕայն: Յօդ ած Թ. - Նահիյէներ ժողոﬖեր ն ընտր թիւնը ենթարկ ած է վերոյիշեալ կանոնաց: Եթէ նահիյէի մը բնակիչները ամբողջովին ﬕևնոյն դասակարգէ են բնական է որ ժողովին անդաﬓերն ընտր ին նոյն դասակարգին պատկանող բնակիչներէն: Եթէ գիւղաքաղաքային շրջանակի մը ժողով րդը խառն է, յարմար է որ փոքրամասն թիւնը ներկայաց ի իւր կարևոր թեանը հաﬔմատ, պայմանաւ որ այս փոքրամասն թիւնը առն ազն 25 տ ն պար նակէ: Յօդ ած Ժ. - Նահիյէներ ﬕւտիրները և քարտ ղարները ար| 175 |

դէն թոշակաւոր են: Երբ գործադր ին նահիյէներ կազմակերպ թեան վերաբերող ﬕջոցներն, բնականապէս ամսականներ պիտի յատկաց ին, որոշեալ ընդհ. գ մարին սահմանին մէջ. սակայն ըստ որ մ այժմ գործադրեալ կանոնագրեր ն մէջ նահիյէներ տեղական ծախ ցը համար պիւտճէի մը խմբագր թիւնը կանխաստես ած չէ այս պարտաւոր թիւնը կը վերաբերի նահանգին կեդրոնին: Յօդ ած ԺԱ. - Նահիյէի ժողովոյն անդամոց ընտր թեանը մէջ՝ պէտք է յարգ ին նահանգներ ընդհ. վարչ թեան և նահիյէներ վարչ թեան կանոնագրոցը մէջ նշանակ ած պայմանները: Յայտնի է նաև որ ընտրելի անդաﬓերը քաղաքական ոճրի կամ յանցանքի համար դատապարտ թիւն կրած ըլլալ չեն: Յօդ ած ԺԲ. - Նահիյէներ ﬕւտիրներ ն՝ ժողովի անդամոց նման բնակիչներ ն կողմանէ ընտր իլը, նահիյէներ վարչ թեան կանոնագրին մէջ թէև նախատես ած է, սակայն յիշեալ կանոնագրին մէջ ըս ած չէ թէ անդաﬓերը իրենցմէ մէկը ընտրելով ﬕւտիրի պաշտօնին համար, այս ընտր թիւնը պիտի զեկ ցանեն ղղակի ընդհ. կ սակալին: Ընդհակառակն, տրամադր ած է որ ﬕւտիրը բնակիչներ ն կողմէ ընտր ել պէս, անոր ան նը նահիյէին պատկանած գազաին գայմագաﬕն ﬕջոցաւ ծան ց ի ﬕւթէսարըֆին և այս վերջնոյն ﬕջոցաւ ալ վալիին՝ որ գրաւորապէս կը հաստատէ այս ան ան մը և կը կատարէ հարկ եղած ձևակերպ թիւնները: Միայն թէ՝ ﬕւտիրներ կառավար թեան կողմէ և կամ ընտրական ձևով ան ան ել խնդիրը վիճաբան թեան առարկայ է նոյն իսկ քանի մը եւրոպական երկիրներ մէջ: Ի նկատի առնելով օսմանեան կայսր թեան մասնաւոր հանգամանքները, այս ﬕւտիրներ ն կառավար թեան կողմանէ ան ան մը աւելի համաձայն է ընդհանր թեան շահին. ասոր համար է որ կայսերական կառավար թիւնը կը նախընտրէ վերոհիշեալ երկ կանոնագրոց համաձայն կազմ ելիք նահիյէներ համար, ﬕւտիրներ ն կառավար թեան կողմանէ ընտր թիւնը ան ան մը, ինչպէս որ կը կատար ի արդէն կազմակերպեալ նահիյէներ ﬕւտիրներ ն ան անմանը մէջ: Յօդ ած ԺԳ. - Նահիյէներ վարչ թեան կանոնագրին ԺԲ.-րդ յօդ ածին համաձայն, բոլոր անոնք որ կառավար թեան պաշտօ| 176 |

նի մէջ կը գտն ին, ինչպէս նաև վարժարանի դասատ ները և քահանաները, չեն կրնար ﬕւտիրի պաշտօն կատարել: Յօդ ած ԺԴ. - Այս կէտը համաձայն է նահիյէներ վարչ թեան կանոնագրին ԺԶ.-րդ յօդ ածին: Վերջին հատ ածը, սակայն, հակաս թեան մէջ կը գտն ի նոյն յօդ ածին հետ. ըստ որ մ նոյն կանոնագրին վերջին մասին մէջ ﬕւտիրին և անդաﬓեր ն վերընրելի ըլլալը բացայայտ կերպով տրամադր ած է: Ի նկատի առնելով նահիյէներ մէջ անդաﬕ պաշտօն վարող անձանց թ ոյն սահմանափակ ըլլալը, ինչպէս նաև սա իրող թիւնը թէ ﬕւտիրներ կառավար թեան կողմէ ան ան մը կը նախընտր ի, կանոնագրին՝ անդաﬓեր վերաբերեալ հատ ածը՝ կաց թեան պահանջմանցը աւելի յարմար կը տեսն ի: Յօդ ած ԺԵ. - Միւտիրին և նահիյէներ ժողովոց անդաﬓեր ն իրաւաս թիւններն, ինչպէս նաև իրենց ընտր թեան և փոփոխման ձևը սահման ած են նահիյէներ վարչ թեան կանոնագրին 20րդ յօդ ածէն ﬕնչև 27-րդ յօդ ածին տրամադր թեանցը մէջ: Յօդ ած ԺԶ. - Այս յօդ ածը համաձայն է նահանգներ կազմակերպ թեան և ընդհ. վարչ թեան կանոնագրոց, ինչպէս նաև նահիյէներ վարչ թեան կանոնագրին մասնաւոր յօդ ածներ ն: Յօդ ած ԺԷ. - Այս յօդ ածը համաձայն է նահանգներ և նահիյէներ վարչ թեան կանոնագիրներ ն:

ԳԼ Խ Ե. Յօդ ած ԺԸ. - Այժմ ի գործադր թեան եղող կանոնագիրները չեն կանխատեսած ոստիկաններ ն (բոլիս) նահիյէներ ժողովրդեան մէջէն ընտր թիւնը, ինչպէս նաև անոնց նահիյէներ ժողովոց հրամաններ ն ներքև գտն իլը: Նահիյէի մը ոստիկանները, եթէ նոյն նահիյէի ժողովրդէն ընտր ին, կրնան հոն ծնողք կամ ազգական նենալ, կամ բնակիչներէն ոմանց դէմ անձնական ատել թիւն սն ցած ըլլայ, ինչ որ զիրենք կրնայ արգիլել իրենց պաշտօնին պարտաւոր թիւնները խղճամտ թեամբ կատարելէ և անկողﬓակալ թեամբ գործելէ: Ոստիկաններ և ժանտարմաներ խ մբերը ամէն նահանգի մահﬔտական և ոչ-մահﬔտական բնակչաց ընդհան ր թ ոյն հաﬔմատ թեամբ նահանգներ կեդրոններ ն մէջ կազﬔլ, | 177 |

նահիյէներ յատկաց ած ոստիկաններ և ժանտարմաներ թիւը՝ ըստ տեղական պիտոյից՝ աւելցնել, նահիյէներ կեդրոններ ն՝ այդ խմբերէն առնելով յարմար թ ով ոստիկաններ յատկացնել, հանրային հանգստ թեան տեսակէտով առաջադրեալ նպատակը ապահովել բաւական կը տեսն ի: Յօդ ած ԺԹ. - Նահիյէի կեդրոնին ոստիկանները ոստիկանական գործեր մէջ բնականաբար ﬕւտիրին հրամանին տակ պիտի շարժին: Եթէ ոստիկանները բազմաթիւ են, եթէ իրենց մէջ ոստիկան թեան գօﬕսէր մը կայ, յայտնի է որ պարտին համակերպիլ ի գործադր թեան եղող կանոնագրոց: Իրենց զէնքերը համազգեստները համաձայն պիտի ըլլան՝ ոստիկան թեան համար արդէն ընդ ն ած օրինակներ ն. իրենց ռոճիկները պիտի վճար ին նահիյէներ սնտ կներ ն կողմէն: Այս պաշտօնեաները, վճար ած ըլլալով, պէտք է որ շար նակաբար զբաղին իրենց պաշտօնը կատարելով, առանց ներ ել իրենց որ անձնական գործերով զբաղին: Քանի որ կանոնաւոր բանակի գործօն պաշտօնի մէջ գտն ող զին որները իրենց տ րքերը կը վճարեն, պատճառ չը կայ որ ոչ-մահﬔտական ոստիկանները զին որական տ րքի վճար մէ ազատ թող ին: Ոստիկանները իրենց պաշտօնը կը կատարեն իրենց շրջանակին սահմաններ ն մէջ, հետևաբար հեծեալ ոստիկաններ գործած թեանը տեղի չի կայ և այս կերպ գործած թիւն մը ցարդ իր օրինակը չ նի: Վիլայէթներ մէջ որչափ ոստիկան թեան պաշտօնեայ գործածել պէտքը տեղւոյն վրայ քննելէ ետքը, այդ պաշտօնեաներ ն ան անման պիտի ձեռնարկ ի ըստ իրական և բացարձակ պիտոյից: Աւելորդ ծախ ց տեղի չը տալ համար, այս կարգադր թեան պէտք չէ որ ճշմարիտ պէտքին ց ց ցած աստիճանէն աւելի ծաւա-լ մ տր ի: Բացայայտ է թէ այս ոստիկաններ ն պաշտօնը, վարմ նքը և իրաւաս թիւնները պէտք է ﬓան ոստիկան թեան պաշտօնէից նկատմամբ այժմ գործադր ած սահմանին մէջ և թէ այդ ոստիկանները իրաւ նք չը պիտի նենան իրենք իրենց ո՛ևէ նոր հանգամանք մը տալ : Յօդ ած Ի. - Բոլիսի պարտաւոր թիւնները, ինչպէս են ճամ| 178 |

բաներ հսկող թիւնը հանրային հանգստ թեան պահպան թիւնը, և թղթատար թեան պայ սակներ փոխադր թիւնը հետևակ և ձիաւոր ժանտարմաներ կը պատկանին: Սանճագներ և գազաներ կեդրոնական իշխան թեանցը կը վերաբերի ժանտարմաներ ղրկել երբ պէտք տեսն ի:

ԳԼ Խ Զ. Յօդ ած ԻԱ. - Յարմար է ժանտարմաները, ըստ տեղական պահանջմանց, մահﬔտական և ոչ-մահﬔտական բնակիչներէն առնել և ժանտարմաներ մարﬓոյն բարձրաստիճան և ստորադաս սպաները ընտրել, կայսերական բանակի սպաներէն: Ժանտարմաներ ռոճիկը կանոնաւոր զօրաց ռոճիկէն բարձր է և սպաներ ռոճիկը կայսերական բանակի սպաներ ռոճիկին հաւասար: Յայտնի է որ ըստ հաստատեալ կանոնաց ժանտարմաներ ռոճիկները և ծախքերը պէտք է վճար ին նահանգաց արկղերէն:

ԳԼ Խ Է. Յօդ ած ԻԲ. - Ամբաստանեալները (մազն ն) վար կը դր ին արգելանոցներ (ոճiՏօո d'ճոո6է - թէվգըֆխանէ) և դատապարտեալները բանտեր մէջ: Կ սակալներ , կառավարիչներ և գայմագաﬓեր պարտքն է բանտեր առողջապահական պայմաններ ն վրայ հսկել: Ընդհ. դատախազներն ալ պարտաւոր են այս մասին քնն թիւններ կատարել: Բաց աստի՝ բանտերը նին պաշտօնեաներ և սպասաւորներ կատարեալ կազմակերպ թիւն մը, ինչպէս են տնօրէն, գրագիրներ և պահապաններ: Կարելի է յանձնարար թիւններ կատարել որպէս զի այս ﬕջոցներով աւելի ևս հոգ տար ի արգելանոցներ և բանտեր վիճակին, որոց պահպան թեանը կոչ ած են ժանտարմաներ և ոստիկաններ: Տանջանքները և ամբաստանեալներ և դատապարտեալներ մասին կեղեքիչ վարմ նքները արգիլ ած են օրէնքով, արգելք՝ որոց հակառակ վար ողներ ն, աﬔնէ խիստ պատիժները սահման ած են: | 179 |

ԳԼ Խ Ը. Յօդ ած ԻԳ. - Նախնական քնն թիւնը կը կատար ի այժմ ի Պօլիս և ի գաւառս ոստիկան թեան ժողոﬖեր կողմէ. յանձնարար ած ձևը յիշատակ ած է արդէն նահանգաց ընդհ. վարչ թեան վերաբերեալ հրահանգաց մէջ:

ԳԼ Խ Թ. Յօդ ած ԻԴ. - Ամէն նահանգի մէջ թափառիկ քիւրտերը կա-ռավարել , աւազակները և ոճրագործները ձերբակալել և յանձնել պաշտօնով աշիրէթ մէմ րիի մը ներկայ թիւնը ո և է գործնական առաւել թիւն մը չընծայեր և գործադրելի առաջարկ թեան մը հանգամանքէ զ րկ կը տեսն ի, ըստ որ մ անկարելի է որ ցեղի մը գլ խները ո և է ազդեց թիւն նենան րիշ ցեղի մը վրայ: Հետևաբար թափառիկ ցեղեր մէջէն աւազակներ և ոճրագործներ ձերբակալ մը և անոնց դատարաններ յանձն մը, պէտք է թող ի ժանտարմաներ և ենթակայ ըլլայ կ սակալին կողմէ տր ած հրամաններ ն և անոր ընդ նած տրամադր թեանցը: Այս ցեղեր ն ﬔծագոյն մասը թափառիկ չեն: Իրենց ապր ստի գլխաւոր ﬕջոցը պարզապէս անասնաբ ծ թեան մէջ կայանալով, ամառը իրենց արօտատեղիները կ'երթան և ձﬔռը կը վերադառնան իրենց բնակարանները որոնք գիւղաքաղաքներ և գիւղեր մէջ են: Այս տեղափոխ թեանց մէջ այդ ցեղեր ն անցնելիք ճամբաները պիտի որոշ ին նախապէս, և որպէս զի այդ տեղեր ն ﬓայ ն ժողովրդոց ընչից և անձիցը նկատմամբ ո՛ և է ոտնձգ թիւն կամ ծայրայեղ թիւն չը կարենան գործել, բաւականաչափ զինեալ զօր թիւն մը, հրամանատար թեամբ զօրաբաժնին հրամանատարին կողմանէ ան անեալ սպայի մը, ինչպէս նաև ժանտարմաներ և սպաներ ջոկատ մը՝ կ սակալին կողմէ ան ան ած, տեղեաց վրայ պիտի ղրկ ին: Խնամով պիտի հսկ ի որպէս զի այս ցեղեր նկատմամբ ճշգրտապէս գործադր ին անցագրոց և զէնք կրել մասին հրատարակ ած կանոնագրոց տրամադր թիւնները: Որպէս զի այս | 180 |

ցեղերը իրենց տր ած հրամաններ ն և կատար ած յանձնարար թեանց հակառակ ո՛ և է արարքի մը մէջ չը գտն ին, իբր ապա-հով թիւն՝ երբեﬓ սովոր թիւն է որ ցեղապետները աﬔնէ մօտ գտն ող նահանգին կամ սանջակին կեդրոնին՝ իրենց ծնողքէն կամ ազգականներէն ամբողջ ցեղին յարգանացը և վստահ թեանը արժանացած մէկը ղրկեն որպէս զի հոն ﬓայ իբր պատանդ ﬕնչև որ վերադառնան իրենց տ ները: Այս սովոր թիւնը պիտի պահ ի ի գործադր թեան: Եթէ յարատև թափառիկ վիճակի մէջ գտն ող ցեղեր կան, կառավար թիւնը պիտի ջանայ զանոնք քաջալերել տեղ մը հաստատ ել , իրենց յատկացնելով հողեր և արօտավայրեր: Ահա ասոնք են ﬕջոցները որոնք կարևոր կրնան նկատ իլ: Վալիները, ﬕւթեսարիֆները գայմագաﬓերը պիտի հսկեն աﬔնաﬔծ շադր թեամբ որպէս զի ցեղապետները վտանգներ և անարգանաց ենթակայ չըլլան անյարգ անձանց ﬔքենայ թեանցը հետևանօք:

ԳԼ Խ Ժ. Յօդ ած ԻԵ. - Հաﬕտիէի հեծելագ նդերը որոշեալ ժամանակներէն դ րս զին տակ հրաւիրել պէտք տեսն ած պարագային՝ անոնց գործած թեան ձևը՝ արդէն որոշ ած է: Հաﬕտիէ հեծելագնդից յատ կ կանոնագրոց մէջ փոփոխ թիւններ ներմ ծ ել վրայ ըլլալով, մարզանքի ժամանակներէն դ րս զէնք և համազգեստ կրել մասին հարկ եղած արգելքները, խմբագր ելիք նոր կանոնագրոց տրամադր թեանցը կարգէն են: Եթէ Հաﬕտիէի հեծելազօրներ, մարզանքի ժամանակներէն դ րս, այսինքն երբ զին ներքև չեն, իրենց դատաստանի ենթարկ ել ն հարկ ց ցնող արարքի մէջ գտն ին, ի գործադր թեան եղող սովոր թեան հաﬔմատ, կը դատ ին սովորական դատարանաց առջև:

ԳԼ Խ ԺԱ. Յօդ ած ԻԶ. - Կայսերական կառավար թիւնը, ի նկատի առնելով անշարժ ստաց ածոց ապահով թեան խնդիրը, ջնջած է հին | 181 |

դր թիւնը՝ որ հաﬔմատ թէ ի Պօլիս և թէ ի գաւառս տարբեր ձևերով կալ ածագրեր կը տր էին այդ ստաց ածոց համար, և արդէն՝ իբր սկզբ նք հաստատած է հողեր և շէնքեր համար տէֆթէրխանէի կողմէ ﬕաձև կալ ածագրեր տր ել դր թիւնը: Այսպէս, թէ էﬕրիէ և վագըֆ հողեր և թէ ﬕւլք շէնքեր համար վերոյիշեալ վարչ թեան կողմէ կանոնաւոր կալ ածագրեր տր ել ն շնորհիւ՝ ժողովրդեան կալ ածական իրաւ նքները ապահով ած են: Ի նկատի առնելով սա պարագան թէ անշարժ կալ ածոց վերաբերեալ խնդիրներն իրող թիւններն կարենալ քննել համար՝ այս գործին վերաբերեալ օրինաց մասնաւոր գիտակց թիւնը հարկաւոր է, տեղեաց վրայ հաստատ ած՝ մահﬔտական ոչմահﬔտական անդաﬓերէ բաղկացեալ պարզ յանձնաժողոﬖեր չեն կրնար այս քնն թիւնը կատարել: Հետևապէս, յարմար է այս մասին անդամոցը երկ քը մահﬔտական և երկ քը ոչ-մահﬔտական ըլլալ պայմանաւ՝ չորս անդամէ բաղկացեալ յանձնաժողոﬖեր կազﬔլ, որոնք՝ նահանգներ կեդրոններ ն մէջ՝ Տէֆթէրխանէի վարչ թեան, և սանճագներ կեդրոններ ն մէջ ալ՝ կալ ածական ստաց ածոց պաշտօնէին նախագահ թեանը տակ պէտք է գտն ին: Այս յանձնաժողոﬖեր ն իսկական պաշտօնը պիտի ըլլայ վերաքննել կալ ածական իրաւ նքներ նենալնին պնդող անձանց կալ ածագրերը: Սակայն, ըստ որ մ՝ ոմանց օրէնքին տրամադր թիւնը չը գիտնալով՝ իրենց հողեր ն և կալ ածներ ն կալ ածագրերը առած չըլլալը և այլոց ալ շինծ յայտարար թեամբ կալ ածագիր ստացած ըլլալը կարելի է, վերաքնն թեան ﬕջոցին պէտք է այս կարևոր կէտն ալ ի նկատի առնել, և՝ հարկ եղած լ ծ մը տալ առաջադր թեամբ՝ պէտք է քննել խ զարկել ստացման պարագաները գն ﬕ, փոխանցման կամ ժառանգ թեան իբր հետևանք տիրաց ած այն հողեր ն կալ ածներ ն, որոնց վրայ իրաւ նք նեցողները որ և է պատճառով մը ժամանակին կալ ածագիր ստացած չեն. հարկ է որ ոչ ոք կալ ածագիր չկարենալ ներկայացնել ն պատճառով իր հին իրաւ նքներէն չը զրկ ի. իսկ անոնց մասին՝ որոնք որ և է կերպով մը կալ ածագրեր ստացած են, առանց իրենց սեփհական թեան իրաւ նքները | 182 |

հիﬓովին հաստատ ած ըլլալ , պէտք է փնտռել թէ ինչպէս կրցած են կալ ածագիր նենալ, յաջողիլ նաև աﬔն ն կալ ածները որ և է յափշտակ թենէ զերծ կաց ցանել. վերջապէս պէտք է որևէ հնար չը ձգել անիրաւ պահանջմանց զեղծ ﬓեր և մանաւանդ ամէն ﬖասէ զերծ պահել աշխատիլ վագըֆ հողերն կալ ածները: Այս կէտերէն է ահա, որ պէտք է բաղկանայ յիշեալ յանձնաժողոﬖեր ն գլխաւոր պաշտօնը: Իրենց որոշ ﬓերը պէտք է քնն ին և վաւերաց ին վիլայէթներ սանճագներ վարչական խորհ րդներ ն կողմէ: Յարմար է որ դատարաններ ներկայաց ին օրինական լ ծման մը պէտք ց ցնող գործերը և որպէսզի ասիկա վարչական կեդրոնացման սկզբ նքին համաձայն ձևով մը կատար ի, պատ աւոր, ղիղ և ամբասիր անցեալ նեցող չորս անձինք, որոնց ընտր թեանը մասնաւոր հոգ պիտի տար ի, ամէն տարի մայրաքաղաքէն վիլայէթները պիտի ղրկ ին, իրաւանց և արդար թեան հակառակ գործող թիւններ կատար իլը կամ չկատար իլը քննել և այս քնն թեան արդիւնքը Բ. Դրան գիտցնել պաշտօնով: Այս կերպով գօնթրօլ մը պիտի կատար ի:

ԳԼ Խ ԺԲ. Յօդ ած ԻԷ. - Ամէն տեսակ տասանորդական տ րքերը հնչ ն դրամով գանձել անկարելի թիւնը, անկարելի թիւնը՝ որ երևան կ գայ երբ ի նկատի առն ի ժողովրդեան վիճակը, ապաց ց ած է տարբեր ժամանակներ մէջ այլ և այլ տեղեր կատար ած փոր-ձով: Հ նձքեր ժամանակ տասանորդական տրոց նոյն թեամբ վճար մը յայտնապէս դիւր թիւն մըն է բնակիչներ ն համար: Բաց աստի՝ սոյն նիւթին վերաբերող կանոնագրին մէջ՝ տասանորդական տրոց ամէն գիւղի համար զատ զատ աճ րդի դր իլն և խնդրարկ երևան եկած ատեն՝ այդ տրոց գանձման բնակչաց յանձն իլը ընդ ն ած ըլլալով, այս կանոնին պահպան մը հարկաւոր կը տեսն ի: Հաւաքիչները ժամանակաւ երկրին րիշ հասոյթներ ն հաւաքմանը համար ան ան ած էին, բայց որովհետև այս ﬕջոցը տրոց կանոնաւորապէս գանձ մը չէր ապահոված, ՝ հանրային հաս յթից մատակարար թեանը տեսակէտով՝ ժողովրդեան դիւր թիւններ ընծայող կանոնաւոր վիճակ մը չէր կրցած յառաջ բերել, ﬕւս կողմէ՝ ըստ որ մ՝ | 183 |

կայսերական կառավար թիւնը՝ տրոց գանձման գործին մէջ զին որական զօր թիւն գործածելէ տարբեր եղանակ մը փնտռել հարկին մէջ գտն ած էր, հարկահան թեան պաշտօնով յատ կ ջոկատներ կազմ ած էին: Իբր սկզբ նք՝ որոշ ած էր որ այս ջոկատները իրենց գացած տեղերը որ և է տելիք, կամ իրենց ձիեր ն համար խոտ չը պիտի խնդրեն. խիստ պատիժներ սահման ած էին հակառակ վարմ նքի մէջ գտն ողներ ն համար, ըստ որ մ ժողովրդեան պարտած տ րքեր ն գանձ մը տեղական սնտ կներ ն յանձն մը, ժողովրդեան կողմէ ընտր ած մ խթարներ ն, գիւղեր թաղեր հաւաքիչներ ն կը պատկանին, նոյնպէս ըստ որ մ հաստատ ած է որ հարկահան թեան ջոկատներ ն պատկանող անձինք դրաﬕ դպչել ոևէ առիթ չ նին, հետևապէս, անօգ տ է այս դր թեան տեղ առաջարկ ած դր թիւնը գործադրել, մանաւանդ որ ընտրել տալ զ ած հաւաքիչները չեն կրնար, ինչպէս քիչ մը առաջ ապաց ց եցաւ, ժողովրդեան կողմէ ընտր ած հաւաքիչներէն մ խթարներէն տարբեր անձնաւոր թիւններ ըլլալ: Յօդ ած ԻԸ. - Տասանորդական տրոց հաւաքման՝ վարձ տալ դր թեան տեղ՝ ղղակի կառավար թեան կողմէ մատակարար թիւնը, զոր կայսերական կառավար թիւնը փորձած էր, փոխանակ հանրային ծառայ թեանց այս ճիւղին մէջ կանոնաւոր թիւն առաջ բերել , տեղի տ ած է, ընդհակառակն, գանձային կոր ստներ ժողովրդեան կողմէ ամէն տեսակ գանգատանաց: Վարձ տալ դր թեան վերահաստատման պատճառը այս է: Միայն թէ՝ ամէն տեսակ գանգատի առաջքն առնել համար, տասանորդական տրոց կանոնագրոյն մէջ կարգ մը պայմաններ և սահմանափակիչ տրամադր թիւններ ներմ ծ ած են: Օրինակի համար, տասնանորդական տ րքերը ﬔծաքանակ վարձ տալ դր թիւնը ջնջ ած, ՝ ինչպէս ասկէ առջի յօդ ածին մէջ բացատր եցաւ՝ անոր տեղ յիշեալ տ րքերը ամէն մէկ գիւղի համար յան ն ժողովրդեան աճ րդի դնել դր թիւնը ընդ ն ած է. ինչ որ քաջալեր թիւն մը և դիւր թիւն մըն է շինական ժողովրդեան: Բաց աստի, ինչպէս որ տասանորդական տրոց վարձ-քեր ն վարձակալներէն գանձմանը մասին դժ ար թիւն ծագած ժամանակ կառավար թիւնը դատարաններ կը դիմէ, նոյնպէս ալ ի գործադր թեան եղող կանոնաց տրամադր թեամբք, | 184 |

բնակիչները իրաւ նք նին ազատ թեամբ դիﬔլ վարչական ժողոﬖեր ն դատարաններ ն՝ երբ որ վարձակալներ ն դէմ գանգատ կամ բողոք նենան: Ձրի աշխատ թիւնը (անկարիա) բացարձակապէս արգիլ ած է երկար տարիներէ ի վեր: Հակառակ վարմ նքի մէջ գտն ողները իրենց այս վարմ նքին պատճառաւ պատասխանատ թեան ենթարկ ին: Հետևապէս տեղի չկայ կանոնական նոր տրամադր թիւն մը հաստատել այս մասին: Նահիյէներ մէջ հանրային (կառավարական) սնտ կներ հաստատ թիւնն ալ փորձ ած էր ժամանակին. սակայն այս փորձը՝ գործող թեանց կանոնաւոր թեան տեսակէտով լաւ արդիւնք տալէ շատ հեռ , պատճառ եղաւ որ գանձը կոր ստներ նենայ զ ր տեղը: Հետևապէս որ և է նիւթական առաւել թիւն չկայ այս փորձը կրկնել մէջ: Կարևոր է պահպանել այժմ ի գործադր թեան եղող դր թիւնը, որ հաﬔմատ, նահիյէներ որոշեալ ծախքերը՝ որոնք նահանգներ պիւտճէին մէջ արձանագր ած են, ամէն աﬕս գազաներ սնտ կներ ն կողմէն կը վճար ին: Նահանգներ սանճագներ պիւտճէին մէջ արձանագրեալ ծախքերն ալ նոյնպէս հանրային սնտ կներ կողմէ կը վճար ին: Շին թեան և նորոգ թեան ծախքերը, կամ րջներ խճ ղիներ յատկաց ած գ մարները, ինչպէս նաև նոյն թեամբ կամ դրամական փոխանակ թեամբ կատար ելիք ծառայ թեանց վերաբերեալ գործող թիւնները կը պատկանին հանրօգ տ շին թեանց պաշտօնէ թեան, որ այս մասին հարկ եղած ﬕջոցները գործադրել համար նահանգներ հետ յարաբեր թեան կը մտնէ: Հանրային կրթ թեան ծախ ց համար հարկ եղած գ մարներ ն գալով, հասարակաց կրթ թեան պաշտօնէ թիւնն է որ զանոնք կ'արձանագրէ իր պիւտճէին մէջ վճարմանցը համար պէտք եղած կարգադր թիւնը կ՛ընէ, յարաբեր թեան մտնելով տեղական կառավար թեանց հետ: Ի նկատի առնելով հաստատեալ կանոնները, կարևոր է ապագային մէջ ալ շար նակել այս կանոնին համաձայն: Ժողով րդը ո՛չ պաշտօնէից, ո՛չ ալ կայսերական զօրաց որ և է ատեն ձրիապէս բնակարան, կամ իրենց ապր ստին համար հարկաւոր պաշար հայթայթած չէ: Ժողովրդեան դէմ երբէք խստ թեան ﬕջոցներ ձեռք առն ած չեն, տ րքեր հաւաքման ﬕջոցին: Ասոր ապացոյցն է կարևոր գ մարներ հասնող յետնեալ | 185 |

հասոյթները (պագայա), զորս ժողով րդը կը պարտի ամէն տարի զին որական և այլ տրոց անվճար ﬓալէն. բաց աստի, ըստ որ մ տ րքէ առաջ եկող կամ այլ անձնական պարտ ց համար հարկապարտին մասնաւոր բնակարանին, իր ապր ստին հարկաւոր եղող հողեր ն, իր աշխատ թեան պիտոյքներ ն, երկրագործական գործիքներ ն, վար ցանի անասնոցը սերմց արմտեացը վաճառ մը արգելող կանոնական տրամադր թիւններ կան, հարկ չկայ նոր կանոններ օրէնքներ հաստատել այս մասին:

ԳԼ Խ ԺԳ. Յօդ ած ԻԹ. - Նահիյէներ մէջ ծերոց ժողոﬖեր (իխթիեար մէճլիսի) կան, որոնք պաշտօն նին թեթև դատերը բարեկամական ձևով կարգադրել և երկ կողﬔրը հաշտեցնել, ըստ հաստատեալ կանոնաց: Յօդ ած Լ. - Գազաներ մէջ կան դատարանաց կազմական օրի-նագրին տրամադր թեանցը համաձայն հաստատ ած առաջնակարգ դատարաններ: Հաշտարար-դատաւորի պաշտօնը կը կատար ի գիւղեր մէջ ծերոց ժողոﬖեր ն և նահիյէներ մէջ նահիյէի ժողոﬖեր ն կողմէն: Իրենց իրաւաս թիւններն և գործեր կարգադր թեան մասին իրենց ձեռնհաս թեան աստիճանը որոշ ած է վերոյիշեալ օրէնքով: Գազաներ նահիյէներ կեդրոնները հաշտարար-դատաւորներ հաստատել մասին տեղի նեցած յանձնարար թիւնը կանխատես ած չէ որ և է օրինական տրամադր թեամբ: Արդէն նահիյէներ գիւղեր մէջ օրինական խնդրոց տեսակէտով ձեռնհաս մարդիկ չեն գտն իր: Հետևապէս յարմար չէ այնքան ընդարձակ իրաւաս թիւն նեցող հաշտարարդատաւորներ ան անել: Յօդ ած ԼԱ. - Նախորդ յօդ ածին մէջ բացատր եցաւ թէ տեղի չկայ հաշտարար դատարաններ հաստատել : Հետևապէս անօգ տ է իրենց իրաւաս թեանց վրայ խօսիլ: Յօդ ած ԼԲ. - Քաղաքային գործոց մէջ, դատարանները իրաւաս թիւն չ նին իրաւարար ան անել : Վաճառականական օրինագրքին տրամադր թեանը համաձայն, վաճառականական դատարանները ընկեր թեան գործեր մէջ քննիչներ (6»ք6ոէ) կան անին: Արդէն, քանի որ ըս եցաւ թէ տեղի չկայ հաշտարար| 186 |

դատարաններ կազﬔլ , անօգ տ է ասկէ աւելի քննել այս տեսակ իրաւաս թեան մը հաստատ մը: Յօդ ած ԼԳ. - Հաշտարար դատարաններ հաստատել անկարելի թեանն անօգ տ թեանը և հաշտարար իրաւարար թեան ներկայ կազմակերպ թիւնը պահել հարկին մասին տր ած բացատր թիւններէն բնականապէս կը հետևի որ պէտք է գազաներ մէջ նախնական դատարանները պահել ըստ առաջնոյն: Յօդ ած ԼԴ. - Ի նկատի առնելով հաշտարար-դատարաններ անօգ տ ըլլալը՝ ինչպէս կը հետևի վերոգրեալ բացատր թիւններէն, այդ դատարաններ իրաւաս թեանցը իբր մէկ մասը, այս յօդ ածին մէջ բացատր ած տրամադր թիւնը գոյ թեան որ և է պատճառ չ նի: Յօդ ած ԼԵ. - Գազաներ մէջ քաղաքային և եղեռնական նախաքննիչ դատարաններ պահպան թեան պէտքը արդէն բացատր եցաւ: Դատական օրէնքները չեն նախատեսեր եղեռնային գործերը տեղեաց վրայ քննել պաշտօն նեցող շրջ ն եղեռնադատ ատեաններ հաստատ մը: Այս տեսակ ձեռնարկ մը կարելի թեան հանգամանք չընծայեր և ո և է առաւել թիւն չկրնար սպաս իլ անկէ, քանի որ յարաբեր թեանց դժ ար թիւնները այս տեսակ դատարանի մը շրջանին մէջ ժամանակի կոր ստներ կրնան առաջ բերել: Ձմրան ﬕջոցին ճամբաները կրնան տեղ տեղ գոց իլ, այնպէս որ եղեռնային դատերը, և մանաւանդ ճիւրմը մէշհ տի (flճgոճոէ dé|iէ) պարագաները՝ որոնք քիչ ժամանակի մէջ քնն թիւն և դատավար թիւն կը պահանջեն, դատային մարﬓոյն ժամանակին չը հասնել ն հետևանքով կը յետաձգ ին, ինչ որ՝ համոզ մ գոյացնել բն թիւն նեցող ապացոյցները նշանակները ﬕացնել մասին դժ ար թիւն առաջ բերելով, եղեռնային և քաղաքային դատավար թիւնները կրնայ վտանգել: Յօդ ած ԼԶ. - Ինչպէս որ կը հետևի նախորդ յօդ ածոյն մէջ տր ած բացատր թիւններէն՝ շրջ ն դատարաններ կազմակերպ թիւնը դժ արին է և անօգ տ: Հետևաբար, այդ դատարաններ ն կազմակերպ թեանը մէջ հետև ելիք ձևակերպ թիւնը որոշել հարկ չկայ: Յօդ ած ԼԷ. - Քանի որ շրջ ն դատարաններ կազﬔլ սկզբ նքը կաց թեան պահանջմանցը յարմար չը տեսն իր, տեղի չկայ այդ դատարաններ իրաւաս թիւնները ճշտել : | 187 |

Յօդ ած ԼԸ. - Շրջ ն դատարաններ կազﬔլ սկզբ նքը ընդ նելի համար ած չըլլալով, այս յօդ ածին մէջ բացատր ած տրամադր թիւնները քննել այլ ևս տեղի չկայ: Յօդ ած ԼԹ. - Նահանգներ կեդրոնները նախագահէ մը և երկ անդամէ բաղկացեալ բարձրագոյն ատենի մը կազմակերպ թիւնը առաջարկ թիւն մը որ դատական օրինաց տրամադր թեանցը չը համաձայնիր: Ամէն նահանգի կեդրոնը կը գտն ի իւրաքանչիւրը նախագահէ մը և չորս անդամէ բաղկացեալ, երկ վերաքննիչ դատարան, ﬕն քաղաքային և ﬕւսը եղեռնային գործոց համար, ինչպէս նաև քաղաքային և եղեռնային նախնական դատարաններ, մէկ նախագահէ և երկ անդամէ բաղկացած: Վերաքննիչ ատեանները կը քննեն նախնական դատարաններ կողմէ դատ ած քաղաքային եղեռնական գործերը: Գալով նահանգներ կեդրոնները ծագող եղեռնային դատեր ն, այս կարգի դատերը կը քնն ին նախապէս վերաքննիչ ատենին կողմէ: Գազաներ (սանճագներ ?) քաղաքային և եղեռնային նախնական դատարանները, որոնց իւրաքանչիւրը կազմ ած է նախագահէ մը երկ անդամէ, կը դատեն, ըստ տրամադր թեանց դատարաններ կազմական օրինաց և քաղաքական եղեռնային օրինագրոց, սանճագներ կեդրոնը տեղի նեցած քաղաքային եղեռնային գործերը վերաքնն թեամբ կը քննեն գազաներ դատարաններ ն վերաքննելի վճիռները: Նահանգային դատարաններ կազմակերպ թեան բաւական թիւնն օգտակար թիւնը ապաց ց ած է փորձով: Օրինաց և գործնական թեան տեսակէտով, պէտք չկայ այս կազմակերպ թիւնը փոխել, վերը յիշ ած ձևով բարձրագոյն ատեան մը կազﬔլ համար: Յօդ ած Խ. - Քաղաքական և եղեռնային գործոց մէջ սովորական դատարանաց կողմէ տր ած վճիռները պէտք է գր ին տաճ-կերէն լեզ ով, որ երկրին պաշտօնական լեզ ն է: Երեք կառավար թեանց հաղորդ ած 20 յ լիս/1 օգոստոս 1895 թ ականին:

Թէ ինչ տպաւոր թիւն թողեց Բ. Դրան այս գր թիւնը երեք դեսպանների վրայ, երև մ է ֆրանսիական դեսպանի հետևեալ գր թիւնից.

| 188 |

№ 24

ՖՐԱՆՍԱՅԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏ

ԹԵԱՆ ԴԵՍՊԱՆ

Պ. Բ. ԳԱՄՊՕՆ ԱՌ Պ. ՀԱՆՕԴՕ՝ ԱՐՏԱՔԻՆ

ԳՈՐԾԵՐ

ՆԱԽԱՐԱՐ103

Թէրաբիա, 5 օգոս. 1895

Ես Ձեր Վսեմ թեան տեղեկաց ցի արդէն թէ, Անգլիայի, Ֆրանսայի, Ռ սաստանի դեսպաններ ն կողմէ Ս լթանին 11 մայիսին ներկայաց ած ծրագիրին ի պատասխան ստաց ած է Բ. Դրան գր թիւնը: Մենք համաձայնեցանք բաւականանալ յայտարարելով Բ. Դրան թէ իր պատասխանը, կ'երևայ թէ ոչ մէկ կերպով ի նկատ կ' զէ առնել ﬔր առաջարկ թիւնները և բարենորոգ ﬕ այն խոստ ﬓերը զոր նախապէս օսմանեան կառավար թիւնը ըրած էր, և թէ այդ պատասխանը ﬔնք կը հաղորդենք ﬔր կառավար թիւններ ն հրահանգներ խնդրելով: Անոր քնն թիւնը դիւրացնել համար, ես բաղդատական ամփոփ ած աշխատ թիւն մը կազﬔցի ﬔր առաջարկ թիւններ ն և Բ. Դրան պատասխաններ ն ﬕջև, զոր Ձեր Վսեմ թիւնը ներփակ կը գտնէ: Դիւրին է հասկնալ որ Բ. Դրան ծրագիրը ընդ նելի չէ: Այն բոլոր տրամադր թիւնները որ կը պար նակէ, կը ձգտին հաստատել, որ ինչպէս սկզբ նքներ ն, նոյնպէս կիրարկման մէջ, օսմանեան կայսր թեան ասիական նահանգներ ն վարչական ներկայ կազմակերպ թիւնը ոչ մէկ յոյս չի թող ր: Բարենորոգ ﬓեր ﬔր առաջարկ թիւնները ﬕայն մէկ նպատակ նէին. ապահովել Հայեր ն կեանքը, գոյքը և բարեկենցաղը, պաշտօնեաներ և զին որներ կամայական թեան և բռնակալ թեան դէմ, ինչպէս նաև Քիւրտեր աւեր աւարառ թեան դէմ: Ձեր Վսեմ թիւնը պիտի հաստատէ որ Բ. Դրան յիշատակագիրը ոչ մէկ կերպով չի պատասխաներ այս ըղձակէտներ ն: Նա կը ﬔրժէ այն բոլոր առաջարկ թիւնները որոնք կը վե103

Տօհօքօff, ք. 500-502.

| 189 |

րաբերին բարենորոգման իսկական կէտեր ն. օր. տ րքեր դր թեան բարենորոգ մ, դատական և բանտական բարենորոգ մ, այս բոլորը, հակառակ Դրան բացատր թիւններ ն երկար թիւններ ն, այսպէս ըսենք, ամէնը մէկ ﬔրժ ած է: Գալով քաղաքապետական կազմակերպ թեան, որ ﬔր ծրագրին հիﬓաքարերէն ﬕն կը կազմէր, Բ. Դ ռը ոչ ﬕայն գոյ թիւն նեցող, երբէք չի գործադր ած, և յաճախ բռնաբար ած օրէնքներ պարզապէս կրկն մէն անդին չանցնիր, այլ նոյնիսկ մէկ քանի հիﬓական օրէնքներ կը ﬔրժէ, ինչպէս ﬕւտիրներ ընտր թիւնը, թէպէտև գոյ թիւն նի կանոնադր թիւններ մէջ: Մի քանի արտօն թիւններ առանց հաւան թիւն տալ նա կը վերադառնայ նախկին օրէնքներ և ետ կ'առնէ ազգաբնակ թիւններէն օրէնքով մը երաշխաւոր ած իրաւ նքի գործադր թիւնը: Եթէ մէկ քանի կէտեր վրայ, որ կը վերաբերին Քիւրտեր վերահսկող թեան, սեփական թեան երաշխաւոր թեան, կը թ ի որ մէկ քանի հաւան թիւններ կ տայ, նա կը բաւականանայ խօսիլ «կատար ելիք բաներ » մասին և Ձեր վսեմ թիւնը պիտի նկատէ որ նա ﬕայն տարտամ մտադր թիւններ կ'արտայայտէ, և ﬕ հատ բարենորոգ մ խոստանալէ զգ շօրէն ետ կը կենայ: Պեռլինի Դաշնագր թեան 61-րդ յօդ ածը քրիստոնեաները Քիւրտեր ն դէմ պաշտպանել մասին կը խօսէր. այսօր Բ. Դ ռը (24 յօդ ած վերջին մաս) կը թ ի առաւելապէս շադիր լինել երաշխաւորել ցեղապետերը, «թափառիկ անձեր ﬔքենայ թիւններ ն և զրպարտ թիւններ » (հասկցէք Հայերը) դէմ: Մասնաւոր սեփական թեան անձեռնﬗելի թիւնը ապահովել համար, նա կը յայտնէ որ այդ նպատակով նշանակ ած յանձնաժողոﬖերը պիտի սևեռին մանաւանդ ամէն ﬕ վտանգէ զերծ պահել «վաքըֆ» կալ ածները, այսինքն անոնք որոնք որոշ ժամանակի տ րքերով, մզկիթներ և րիշ մ ս լմանական գթ թեան տ ներ շահին ենթակայ են. և այսպէս շար նակաբար: Գալով ﬔր յիշատակագիրին մէջ մատնանշ ած այն կէտեր ն, որ կը գնահատէին երաշխաւոր թիւնը և վերահսկ ﬕ ﬕջոցները, Դ ռը պարզապէս յարմար դատեց լռ թեան մատնել զանոնք: Դա ևս աւելի վճռական ﬔրժ մ է, և զոր չի քօղարկեր ոչ ﬕ ձևական երևոյթ: | 190 |

Ամփոփելով, Բ. Դրան պատասխանը այսպէս կարող է ձևակերպ իլ. ﬔզ խօսեցաք վարչական տնտեսական և դատական բարենորոգ ﬓեր մասին: Այդ բոլորը ըս ած է օրէնքներ ն մէջ. ﬔնք Ձեզ չենք խոստանար անցեալի մէջ եղածէն աւելի զանոնք գործադրել. պիտի հսկենք նոյնիսկ այն բանին որ անոնք մէկ քանի կէտեր մէջ չի գործադր ին. բայց Դ ք կարող էք բաւականանալ անով որ ատոնք արձանագր ած են օրէնքի հաւաքածոյին մէջ: Դ ք ﬔզ խօսեցաք բռն թիւններ , հարստահար թիւններ մասին, որոնց զոհերը եղած լինին քրիստոնեաները. բայց Դ ք գիտէք որ եպերելի բոլոր գործերը արգիլ ած են և օրէնքը կը պատժէ: Սըր Փ. Քըրրի Դրան պատասխանը իր կառավար թեան ղրկեց, Պ. Նելիտօֆֆ զայն այսօր կը ղրկէ Ս. Բէդերսպ րիկ: Մենք համաձայնեցանք հրաժարիլ Դրան հետ այս մասին աﬔն տեսակ բանակց թեան մտնելէ, ﬕնչև որ ﬔր կառավար թիւններ ն հրահանգները ստանանք: Մեր զարմաց մը չենք յայտներ այսպիսի քիչ պատշաճ թեամբ ստաց ած պատասխանի մը որ ն ﬔնք իրաւ նք նէինք սպասել : Բ. Գամպօն Երեք պետ թիւնները չընդ նեցին Բ. Դրան առարկ թիւնները և բանակց թիւնները դարձեալ շար նակ եցին: Ամբողջ խնդիրն այն էր թէ ինչպէս պիտի երեք պետ թիւնները պաշտպանեն իրանց պահանջները: Նրանց համաձայն թիւնը, սակայն, այնքան ամ ր չէր, որ կարելի լինէր աւելի եռանդ ն ստիպողական ﬕջոցների մասին մտածել: Բացի դրանից, այդ ժամանակ արդէն իրող թիւն էր որ Թիւրքիայի պաշտպան է Գերմանիան: Եւ տեղի նեցաւ նոյնիսկ Արևելեան Հարցի արիւնաներկ պատմ թեան մէջ իր նմանը չ նեցող զարհ րելի փաստը: Ս լթան Հաﬕդը ծրագրել էր հայերի ﬕ կոտորած: Նրա սկիզբը դր եց Կ. Պօլս մ 1895-ի սեպտեմբերի 30-ին (Ն. Տ.): Երկ -երեք օրից յետոյ կոտորածն անցաւ Սև ծովի ասիական ափը, սկս ելով Տրապիզոնի մէջ: Եւ ահա այդ իսկ ﬕջոցին, հարկաւ եւրոպական երեք պետ թիւններին զբաղեցնել և շադր թիւնը այս ահռելի դէպքերից հեռացնել համար, թիւրք կառավար թիւնը յայտարարեց թէ ընդ ն մ է մշակ ած բարենորոգ ﬓերը հայկական նահանգների համար, սակայն ենթարկելով եւրոպական ծրագիրը փոփոխ թիւնների: | 191 |

№ 25

ԵՊԱՐՔՈՍԱԿԱՆ ՆԱՄԱԿ

Ուղղեալ առ Շաքիր բաշա եւ առ նահանգապետս Էրզր ﬕ, Վանայ, Պիթլիսի, Տիարպեքիրի, Խարբ րդի եւ Սիվազի104

Օրինակ եպարքոսական հրամանին ղղեալ Էրզր ﬕ, Վանայ, Պիթլիսի, Տիարպէքիրի, Մամ րէթ-իւլ-Ազիզի և Սիվազի վալիներ ն և քննիչ Ն. Վ. Շաքիր բաշայի: Վեհապետին ﬔծան ն հօր հանգ ցեալ Ապտիւլ Մէճիտ Խանի Կայսերական Վեհափառ թեան կողմէն 1255 շապան 26-ին հրատարակեալ Կիւլհանէի Հաթթը Հիւմայ նին փառապանծ տրամադր թեանց, ինչպէս նաև 1272-ին ճէմազիւլ ախըրի սկիզբները շնորհ ած բարենորոգմանց ֆերմանին պար նակ թեան համաձայն, և այժմ իրապէս դր ած և ի գործադր թեան եղող օրինաց հաﬔմատ, ինչպէս որ աﬔն ոք գիտէ, կայսերական կառավար թեան աﬔն պաշտօնեայներ և գործակալներ ընտր թիւնն ան ան մը կը կատար ի կայսերական իրատէի մը շնորհիւ և այդ մասին եղած մասնաւոր կանոններ համաձայն, և օսմանեան աﬔն դասի հպատակներ ինչ ազգայն թեան որ ալ պատկանին, պիտի ընդ ն ին կառավար թեան ծառայ թեան: Հետևաբար որոշ ած է որ ասոնք պիտի գործած ին իրենց արժանեաց և կարող թեանց համաձայն, այն կանոններ հաﬔմատ որ պիտի գործադր ին աﬔն դասակարգեր մասին առ հասարակ: Նմանապէս որոշ ած է որ աﬔն օսմանեան հպատակներ որք կրնան տարիքի զարգացման մասին պետական վարժարանաց տիրող օրէնքին մէջ սահման ած պայմանները լրացնել, պիտի ընդ ն ին, առանց ո՛ և է խտր թեան, պետական վարժարանները: Բաց աստի, ինչպէս որ ժամանակ առ ժամանակ օսմանեան պետ թեան աﬔն մասեր ն մէջ ներմ ծ ած են կարգ մը ﬕջոցներ և կարգադր թիւններ, որք բն թիւն նին առաջ բերել հարկ եղած բարենորոգ ﬓերն, ըստ պիտոյից և ըստ կարելւոյն, և որք նպատակ նին հպատակներ բարեկեց թիւնը բարելաւել Բնագիրը տ. Տօհօքօff, ք. ք. 515-518 (թարգման թիւն Կ. Պօլսի Հայոց Պատրիարքարանի):

| 192 |

երկրին բարգաւաճ թիւնն աւելցնել, նոյնպէս ալ Նորին Կայսերական Վեհափառ թիւնն իր բարեպատեհ գահակալ թենէն ի վեր, իր խորհր րդներն ղղած էր դէպի կատարեալ իրականաց ﬓ այս բարեացակամ դիտաւոր թեանց: Ուստի կայսերական կառավար թեան դիտաւոր թիւնն է աստիճանաբար գործադրել Նորին Վեհափառ թեան երկիրներ ն մէջ բարենորոգ ﬓեր, որք կը համապատասխանեն տեղական պիտոյից և բնակչաց բնաւոր թեան, և հետևաբար որոշ ած է բարենորոգ ﬓեր գործադրել, Էրզր ﬕ, Վանայ, Պիթլիսի, Տիարպէքիրի, Մամ րէթ-իւլ-Ազիզի և Սիվազի ասիական նահանգաց մէջ, բարենորոգ ﬓեր որք պիտի պար նակեն Տեստ րի մէջ գտն ած օրինաց և կարգադր թեանց գործադր թիւնն, ինչպէս նաև վերոյիշեալ Կիւլհանէի ՀաթթըՀիւմայ նի և բարենորոգմանց ֆերմանի տրամադր թիւնները: Այս որոշ մը նախարարաց մասնաւոր խորհրդոյ մը կողմէն Ս լթանին ներկայաց ած ըլլալով Նորին Վեհափառ թիւնը կայսերական իրատէով մը վաւերաց ցած է զայն. և որոշ ած բարենորոգմանց կէտերը պար նակող ց ցակին վաւերացեալ օրինակները կայսերական դիւանատան կողմէն յանձն ած և յիշեալ վեց վիլայէթներ իւրաքանչիւրին ալ հաղորդ ած ըլլալով, օրինակ մ'ալ Ձեր Վսեմ թեան կը ղրկ ի ներփակեալ: Ասկէց զատ, րիշ յօդ ածներ, որք որոշման մէջ կային և վաւերաց ած են կայսերական իրատէով, հետևեալ կերպով կը կց ին աստ. «Առաջին. Աﬔն կերպով յարգանաց արժանի պաշտօեայ մը պիտի կարգ ի կայսերական կառավար թեան կողմէն ընդհան ր քննիչ տիտղոսով, որոյ պաշտօնը պիտի ըլլայ հոգ տանել բարենորոգմանց կիրառ թեան և հսկել անոնց գործադր թեան, և որ պիտի երթայ իր պաշտօնատեղին. ի բացակայ թեան քննիչին, կամ ո՛ և է արգելք մը նենալ ն, րիշ մահﬔտական բարձր պաշտօնեայ մը առժամաբար պիտի կարգ ի Նորին Վեհափառ թեան կողմէն քննիչին փոխանորդել համար: Քննիչն իր պարտական թիւնները կատարած ﬕջոցին քովը պիտի նենայ ոչ-մահﬔտական օգնական մը»: «Երկրորդ. Նկատելով որ 1311-1895 յ լիս 11/23-ին կայսերական ներող թիւն շնորհ ած է այն հայեր ն որք ամբաստան ած կամ դատապարտ ած են քաղաքական դէպքեր մէջ մասնակց թիւն նեցած ըլլալն ն համար, այդ ներող թիւնը պիտի գործադր ի | 193 |

բոլոր այն հայեր ն նկատմամբ, որոնց մասին ապաց ց ած չպիտի ըլլայ թէ ղղակի կերպով դեր նեցած են քաղաքային օրինաց դէմ ո՛ և է յանցանաց մէջ, և որք այդ թ ականէն առաջ բանտարկ ած ըլլալով հանդերձ, տակաւին բանտը կը գտն ին»: «Երրորդ. Այն հայերն որք աքսոր ած են այս երկրէն դ րս և կամ օտար երկիրներ գացած ապաստանած են, պիտի թոյլատր ին ազատօրէն վերադառնալ յօսմանեան պետ թիւն, պայմանաւ, որ ապաց ցանեն թէ օսմանեան հպատակ են և բարի վար ց տէր»: «Չորրորդ. Զէյթ նի և Հաճընի նման գազաներ մէջ վերոյիշեալ օրինաց նման ﬕջոցներ պիտի գործադր ին»: Հարկ չկայ բացատրել կամ կրկնել թէ Նորին Կայսերական Վեհափառ թեան Ս լթանին, առատագ թ բարերարին ա-ﬔնաջերմ փափագն է օսմանեան երկիրներ և առհասարակ իւր աﬔն հպատակներ ն բարգաւաճման յաւել ﬓ և անոնց հանգստ թեան երջանկ թեան ապահով իլն, և այս յօդ ածներն հրամանագրերն ալ աւելի պիտի ապահովեն այս նպատակին իրագործ ﬓ: Նորին Վեհափառ թեան թիկնապահներէն Նորին Վսեմ թիւն Շաքիր բաշա, որ ընդհան ր քննիչի բարձր պաշտօնին կարգ ած է, կայսերական հրամանով մը վերոյիշեալ վեց վիլայէթներ համար ան ան ած է. և իրեն ընկերանալիք օգնականին, ինչպէս նաև վերը յիշ ած ց ցակին համաձայն Քննիչ Մասնախ մբին ան անման ալ ձեռնարկ ած է, և ես կը փափագիմ որ արտաքոյ կարգի եռանդով, շադր թեամբ և խնամքով սկսիք ձեր նահանգին մէջ գործադրել որոշ ած բաները, և այսպէս ձեռք բեր ած արդեանց մասին տեղեկագրել ժամանակին: (1895 հոկտեմբեր 8) (1313 րէպիլ ախըր 30)

| 194 |

№ 26 Ց

ՑԱԿ ԲԱՐԵՆՈՐՈԳՄԱՆ ԿԷՏԵՐ ՊԱՐ

ՆԱԿՈՂ

ԵՒ ԿՑԵԱԼ ԵՊԱՐՔՈՍԱԿԱՆ ՆԱՄԱԿԻՆ105

20 հոկտեմբեր 1895

ԳԼ Խ Ա. Վիլայէթներ եւ ﬕւթասարըֆJթիւններ Յօդ. 1. - Իւրաքանչիւր վիլայէթի համար (ընդհան ր կ սակալ թիւն) վալիին քով պիտի ան ան ի մէկ ոչ-մահմէտական մ ավին, ըստ տրամադր թեան Բ. գլխոյ 29 շէվվալ 1286-ի կանոնագրոյն ի վերայ ընդհան ր վարչ թեան վիլայէթից: Իրեն պաշտօնը պիտի ըլլայ, ըստ նոյն կանոնագրոյն աշխատակցիլ վիլայէթին ընդհան ր գործոց և պատրաստել անոնց յղ մը: Յօդ. 2. - Նոյնպէս ոչ-մահﬔտական մ ավիններ պիտի ան ան ին մահﬔտական ﬕւթէսարըֆներ և գայմագաﬓեր քով, այն սանճագներ ն և գազաներ ն մէջ, ր քրիստոնեայ ժողովրդեան կարևոր թեամբ արդարանայ այս տնօրին թիւն:

ԳԼ Խ Բ. Գայմագաﬓեր Յօդ. 3. - Գայմագաﬓերը պիտի ընտր ին առանց կրօնի խտր թեան՝ ներքին գործոց նախարարին կողմէ քաղաքային վարժարանի վկայեալներէն և պիտի ան ան ին կայսերական իրատէով: Յօդ. 4. - Վարչ թեան մէջ պիտի պահ ին անոնք որք այժմ ի պաշտաման ըլլալով՝ կարող ճանչց ած են թէև ոչ վկայեալ: Այն պարագային մէջ ր այս վայրկենիս չգտն ի Միլքիյէ դպրոցին ոչ-մահﬔտական վկայեողներէն բաւական թիւ մը, որպէս զի կարելի ըլլայ հարկաւոր ճանչց ած ան ան ﬓերն ընել, այն ատեն այդ պաշտօններ ն համար պիտի կարգ ին տէր թեան

Տօհօքօff, ք. ք. 518-525 (թարգմ. Կ. Պօլսի Հայոց Պատրիարքարանի):

| 195 |

ծառայ թեան մէջ գտն ող անձեր, որք թէև ոչ-շրջանաւարտ, ընդ նակ ճանչց ին գայմագամական պաշտօնները կատարել :

ԳԼ Խ Գ. Քրիստոնէից հաﬔմատJթիւնը հանրային պաշատամանց մէջ Յօդ. 5. - Վարչական պաշտօնները պիտի յանձն ին մահմէտական և ոչ-մահմէտական հպատակաց, իւրաքանչիւր վիլայէթի մահմէտական և ոչ-մահմէտական թ ոյն հաﬔմատ թեամբ: Ոստիկան թեան և ոստիկան զին որ թեան վարչ թեան պաշտօնատարաց թիւը պիտի որոշ ի ﬓայ ն Քննիչ Յանձնաժողովոյն կողմանէ:

ԳԼ Խ Դ. Վարչական խորհJրդներ սանճագներJ եւ գազաներJ Յօդ. 6. - Սանճագներ և գազաներ վարչական խորհ րդները, որք կը բաղկանան ընտրեալ և յիրաւանց կարգեալ անդաﬓերէ, կը ﬓան ըստ առաջնոյն և պիտի պաշտօնավարեն համաձայն 61 յօդ ածոյ 1287-ի վիլայէթներ ընդհան ր վարչ թեան կանոնագրոյն, և 77 և 78 յօդ ածոց 1867-ի վիլայէթներ օրինաց, որոց հաﬔմատ հաստատ ած են արդէն: Իրենց ձեռնհաս թեան վերաբերեալ գործերն որոշ ած են վիլայէթներ ընդհան ր վարչ թեան կանոնագրոյն 90, 91 և 92 յօդ ածներով և 1293 մ հարրէմ 15-ի վիլայէթներ ընդհան ր վարչ թեան վերաբերեալ հրահանգաց 38, 39 և 40 յօդ ածներով:

ԳԼ Խ Ե. Նահիյէներ

ներ

Յօդ. 7. - Նահիյէները պիտի կազմակերպ ին 1287-ի վիլայէթընդհան ր վարչ թեան կանոնագրոյն 94-էն 109 յօդ ածոց | 196 |

և 1992 մարտ 29-ի գիւղախմբեր վարչ թեան կանոնագրոյն 1-էն 19 յօդ ածոց պատ իրանաց համաձայն: Յօդ. 8. - Իւրաքանչիւր նահիյէ պիտի կառավար ի ﬕւտիրով մը և բնակչաց մէջէն ընտր ած 4 անդաﬓերէ բաղկացեալ խորհ րդով մը: Այս խորհ րդն իր անդաﬓեր ն մէջէն պիտի ընտրէ ﬕւտիր մը և օգնական մը: Միւտիրը պիտի վերաբերի բնակչաց ﬔծամասն թիւնը կազմող դասակարգին, և օգնականը ﬕւս դասակարգին: Խորհ րդը պիտի նենայ նաև քարտ ղար մը: Յօդ. 9. - Եթէ նահիյէի մը բնակիչները ﬕևնոյն դասակարգէն են, խորհ րդին անդաﬓերը պիտի ընտր ին ﬕﬕայն նոյն այդ դասակարգին վերաբերող բնակչաց մէջէն. իսկ եթէ գիւղախմբական շրջանակին ժողով րդը խառն է, փոքրամասն թիւնը իր ներկայաց ցիչները պիտի նենայ իւր յարաբերական կարևոր թեան հաﬔմատ թեամբ, պայմանաւ որ գէթ 25 տ ն պար նակէ: Յօդ. 10. - Նահիյէներ ﬕւտիրներն և քարտ ղարները թոշակաւոր պիտի ըլլան: Յօդ. 11. - Նահիյէներ խորհրդոց ընտրելիք պարտին լն լ այն պայմանները, որք նախատես ած են գիւղախմբեր վարչ թեան կանոնագրոյն 10 յօդ ածով: Յօդ. 12. - Իմաﬓերը, քահանաները, դպրոցաց ս ցիչներն և աﬔն անոնք որք կառավար թեան ծառայ թեան մէջ կը գտն ին չպիտի կրնան ﬕւտիր ընտր իլ: Յօդ. 13. - Խորհ րդն աﬔն տարի կէս առ կէս պիտի նորոգ ի: Իւր անդամք, ինչպէս նաև ﬕւտիրը վերընտրելի են: Յօդ. 14. - Նահիյէներ ﬕւտիրներ ն և խորհրդոց վերաբերեալ գործերը սահման ած են գիւղախմբեր վարչ թեան կանոնագրոյն 20-էն 27 յօդ ածներով:

ՆահիյէներJ գիւղերը Յօդ. 15. - Նահիյէին իւրաքանչիւր գիւղը պիտի նենայ մ խթար մը: Եթէ մէկէ աւելի թաղեր և մէկէ աւելի դասակարգեր կան, իւրաքանչիւր թաղին և դասակարգին մէկ մ խթար մը պիտի ըլլայ: Յօդ. 16. - Բնաւ գիւղ մը չպիտի կրնայ ﬕանգամայն երկ նահիյէի պատկանիլ: | 197 |

ԳԼ Խ Զ. ԱրդարJթիւն Յօդ. 17. - Մէն ﬕ տեղւոյ մէջ ծերոց ժողով մը պիտի ըլլայ մ խթարին նախագահ թեան տակ, և որոյ պաշտօնը պիտի ըլլայ բարեկամաբար կարգադրել բնակչաց մէջ ծագած վէճերը, վէճեր որք նախատես ած են դատասատանական օրէնքներէն: Յօդ. 18. - Հաշտարար դատաւորաց պաշտօնները գիւղեր մէջ ի գործ կը դր ին ծերոց ժողոﬖեր ն կողմանէ և գիւղախմբեր մէջ գիւղախմբական խորհրդոց կողմանէ: Օրինօք սահման ած են անոնց վերաբերեալ գործք և աստիճանն անոնց ձեռնհաս թեան: Յօդ. 19. - Դատական տես չներ, որոց թիւը 6-էն ն ազ չպիտի լինի, և որք կէս առ կէս մահմէտական և ոչ-մահﬔտական պիտի լինին, պաշտօն պիտի նենան մէն ﬕ վիլայէթի մէջ ի քնն թեան եղած աﬔն դատեր ն վճռ մը փ թացնել և հսկող թիւն ի գործ դնել բանտեր ն վիճակին վրայ, քաղաքային դատարանաց կազմ թեան վրայ եղած օրէնքին 2-րդ գլխոյն պատ էրներ ն համաձայն: Այս հսկող թիւնք ի գործ պիտի դր ին ﬕևնոյն ատեն երկ տես չներ ձեռքով, որոնց ﬕն մահﬔտական և ﬕւսն ոչմահﬔտական:

ԳԼ Խ Է. ՈստիկանJթիւն Յօդ. 20. - Ոստիկան թեան գործակալք պիտի առն ին կայսր թեան մահﬔտական և ոչ-մահﬔտական հպատակներէն, հաﬔմատ թեամբ վիլայէթին մահﬔտական և ոչ-մահﬔտական ժողովրդոց թիւեր ն: Յօդ. 21. - Բաւականաչափ թ ով ոստիկան թեան գործակալաց հատ ածներ պիտի յատկաց ին իւրաքանչիւր ստորաբաժանման կամ վարչ թեան, նահիյէն ալ ի ﬕասին առնլով: Նահիյէին ոստիկան թեան գործակալք ﬕւտիրին հրամանաց ներքև դր ած են, և իրենց հրամանատարք են ոստիկանական տես չք (օօոոiՏՏճiո6): | 198 |

Իրենց զէնքերն համազգեստք արդէն ընդ ն ած օրինակներ ն յար և նման պիտի ըլլան:

ԳԼ Խ Ը. Ոստիկան զինJորJթիւն Յօդ. 22. - Ոստիկան զին որ թեան սպայք, ենթասպայք և զին որք պիտի առն ին կայսր թեան մահﬔտական և ոչ-մահﬔտական բնակիչներէն, իւրաքանչիւր վիլայէթի մահﬔտական և ոչմահﬔտական ժողովրդոց թիւեր ն հաﬔմատ թեամբ: Ոստիկան-զին որ թեան թոշակներն պիտոյք պիտի վճար ին վիլայէթին սնտ կէն: Ոստիկան-զին որաց թոշակը կայսերական բանակին զին որաց թոշակէն բարձր է. իսկ սպայներ նը համարժեք է կայսերական բանակին սպայից թոշակին: Յօդ. 23. - Ոստիկան-զին որ թեան պաշտօնն է բարեկարգ թիւնը պահպանել և ս րհանդակին ընկերանալ առ ի պաշտպան թիւն:

ԳԼ Խ Թ. Անդաստանաց պահապանք (անդապահք gՋՅdeՄ-chՋmpetՅeՄ) Յօդ. 24. - Նահիյէի խորհ րդը անդապահներ պիտի ընտրէ ժողովրդեան զանազան դասեր ն մէջէն: Իրենց թիւը պիտի որոշ ի ﬓայ ն քննիչ յանձնաժողովոյն կողմանէ, իւրաքանչիւր նահիյէի պիտոյից հաﬔմատ, ﬕւտիրին տեղեկագրոյն վալիին առաջարկ թեան վրայ: Իրենց համազգեստն և զէնն զարդը պատերազմական պաշտօնատան կողմէ պիտի որոշ ին:

ԳԼ Խ Ժ. Բանտք և նախաքննիչ մասնախJմբ Յօդ. 25. - Բանտեր և արգելանաց կաց թեան մասին եղած կանոնները ճշդիւ պիտի գործադր ին: | 199 |

Յօդ. 26. - Վիլայէթներ ընդհան ր վարչ թեան վերաբերեալ հրահանգաց 11 և 12 յօդ ածներով նախատես ած նախաքննիչ մասնախ մբը կոչ ած է պաշտօնավարել աﬔնականոնաւոր եղանակաւ:

ԳԼ Խ ԺԱ. ՀսկողJթիւն ի վերայ Քրդաց Յօդ. 27. - Ք րդեր գաղթավայրք կանխաւ որոշ ած պիտի ըլլան, այնպէս որ աշիրէթներ կողմանէ բնակչաց ո՛ր և է ﬖաս տեղի չտր ի: Սպայ մը, որ իր հրամանաց տակ պիտի նենայ բաւականաչափ զինեալ զօր թիւն և ոստիկան-զին որներ, պիտի ընկերանայ մէն ﬕ ցեղի իւր գաղթման մէջ: Ոստիկան թեան տես չ մը օգնական պիտի տր ի իրեն: Ք րդերն իրենց գաղթմանց ատեն պատանդներ պիտի յանձնեն իշխան թեան: Չ ագրոց և զինակր թեան մասին եղած կանոնադր թիւնք պիտի գործադր ին Քրդաց վրայ: Անհաստատաբնակ և թափառաշրջիկ ցեղերը պիտի յորդոր ին հաստատել կառավար թեան կողմէ իրենց տր ելիք հողեր վրայ:

ԳԼ Խ ԺԲ. Հաﬕտիէ հեծելագJնդ Յօդ. 28. - Արգիլ ած է Հաﬕտիէ հեծելազօրաց կրթ թեան ժամանակաﬕջոցներէ դ րս զէնք համազգեստ կրել: Այդ ժամանակաﬕջոցներէ դ րս, Հաﬕտիէ հեծելազօրք սովորական դատարանաց իրաւաս թեան ներքև պիտի գտն ին: Անյապաղ պիտի պատրաստ ի զին որական կանոնագիր մը որ պիտի ճշդէ իրենց ծառայ թեան մանրամասն կէտերը:

| 200 |

ԳԼ Խ ԺԳ. ԿալJածագիրք Յօդ. 29. - Կալ ածագրոց վերաքնն թեանն համար վիլայէթին և սանճագներ ն կեդրոնավայրաց մէջ յանձնաժողոﬖեր պիտի հաստատ ին: Այս յանձնաժողովք 4 անդաﬓերէ պիտի բաղկանան, (երկ մահﬔտականք և երկ ոչ-մահﬔտականք) և իրենց նախագահ պիտի նենան դիւանատանց տնօրէնը կամ անշարժ ստաց ածոց վերակաց ն: Իրենց որոշմ նք պիտի ենթարկ ին վարչական խորհրդոյ հաւան թեան: Բաց աստի, աﬔն տարի Կոստանդն պօլսէն յատկապէս չորս պատ իրակներ պիտի ղրկ ին վիլայէթները քննել համար այն անկանոն թիւններն որք կրնան ծագիլ սեփական թեանց գործեր մէջ:

ԳԼ Խ ԺԴ. ՀաւաքJﬓ հարկաց Յօդ. 30.- Հանրային զօր թեան գործած թենէն խ սափել համար, մասնաւոր գործակալներ որք չպիտի կրնան ո՛ր և է ձրի պահանջ մ ընել պարէնի և ձի խոտի, և որք ժողով ած դրաﬓեր հետ բնաւ գործ չպիտի նենան, մ խթարներ ն և բնակիչներէն ընտր ած գիւղեր և թաղեր հաւաքչաց պիտի յանձնեն թ ղթեր, որոց վրայ նշանակ ած պիտի ըլլան իւրաքանչիւր բնակչի պարտական եղած հարկերը: Մ խթարք և վերոյիշեալ հաւաքիչք ﬕայն պաշտօն պիտի նենան հարկերը ժողվել և պետ թեան արկղեր ն յանձնել :

| 201 |

ԳԼ Խ ԺԵ. Տասանորդք Յօդ. 31. - Տասանորդաց հաւաք մը վարձակալ թեան եղանակաւ պիտի կատար ի: Մեծաքանակ վարձակալ թիւնը ջնջ ած կը ﬓայ և անոր տեղ ընդ ն ած է գիւղ գիւղ և յան ն բնակչաց աճ րդի դր ել կերպը: Դժ ար թեանց ծագման պարագային մէջ, այս վերջինք պիտի կրնան դատարանաց դիﬔլ: Եթէ ինչ ինչ գիւղեր տասանորդաց վարձակալ թեան համար մէկը չներկայանայ, կամ թէ առաջարկեալ գինը աճ րդի հան ած տասանորդաց իրական արժէքէն վար ըլլայ, այն ատեն այդ տասանորդք ռէժիի եղանակաւ կը մատակարար ին համաձայն այս մասին հաստատեալ կանոնագրոյն: Տարապարհակ աշխատ թիւնը ջնջ ած ըլլալով, հանրօգ տ շին թեանց համար անձամբ կամ դրամով մասնակց թիւնը կը ﬓայ ի գործադր թեան: Իւրաքանչիւր վիլայէթի մէջ հանրային կրթ թեան ելմտացոյցը կը սահման ի հանրային կրթ թեան նախարար թենէն: Պետական գանձ ն կամ անձնական պարտքի պատճառաւ պարտականքն բնակարանին, անոր ապր ստին հարկաւոր գետնին, անոր աշխատ թեան գործիներ ն, անոր արօրադիր անասնոց և անոր սերﬔր ն վաճառ ﬓ արգիլեալ կը ﬓայ:

ԳԼ Խ ԺԶ. ՄնայJն Քննիչ Յանձնաժողով ի Կ. Պօլիս Յօդ. 32. - Բարձրագոյն Դրան մէջ պիտի հաստատ ի ﬓայ ն Քննիչ Յանձնաժողով մը, կէս առ կէս բաղկացեալ մահﬔտական և ոչ-մահﬔտական անդաﬓերէ, որոյ պաշտօնը պիտի ըլլայ հսկել բարենորոգմանց ճշգրիտ գործադր թեան: Դեսպանք այս Յանձնաժողովոյն պիտի յղեն, իրենց թարգմանաց ﬕջոցաւ, այն զեկոյցներն, հաղորդ ﬓերն տեղեկ թիւնները, զորս հարկաւոր պիտի համարեն ներկայ պաշտօնագրով պատ իրեալ բարենորոգմանց և կարգադր թեանց գործադր թեան սահմանաց մէջ: | 202 |

Երբ Բարձրագոյն Դ ռն և դեսպանք Յանձնաժողովոյն պաշտօնն աւարտեալ նկատել մասին համաձայն գտն ին, պիտի լ ծ ի: Տրամադր թիւնք որք պիտի երևան բարենորոգմանց հրատարակ թեան հրովարտակի մէջ.

Ա. Բարենորոգմանց գործադրJթեան համար հսկողJթեան վերին քննիչ. Աﬔնայն մասամբ յարգանաց արժանի պաշտօնատար մը պիտի ան ան ի կայսերական կառավար թենէն և պիտի ղրկ ի նոյն իսկ տեղեաց վրայ վերին քննիչ (ﬕւֆէտդիշ) տիտղոսով, բարենորոգմանց գործադր թեան վրայ հսկել և անոր կիրառման գլ խ կանգնել յատ կ պաշտօնով: Բացակայ թեան կամ խոչընդոտի պարագային մէջ այս վերին քննիչին տեղ առժաﬔայ կերպով Նորին Կայսերական Վեհափառ թենէն պիտի նշանակ ի մահﬔտական բարձրաստիճան պաշտօնատար մը: Վերին քննիչը իր պաշտօնին մէջ պիտի նենայ իր հետ ոչմահﬔտական օգնական մը (մ ավին):

Բ. ԸնդհանJր ներողJթիւն Վեհափառ Ս լթանը 1895 յ լիս 23-ին քաղաքական գործոց համար ամբաստանեալ կամ դատապարտեալ հայոց ընդհան ր ներող թիւն մը շնորհած ըլլալով. այս տնօրին թիւնն ի գործ պիտի դր ի աﬔն անոնց համար որք այդ թ ականէն յառաջ բանտարկ ած ըլլալով, տակաւին արգելանոց մէջ կը գտն ին, և որոց վրայ չէ հաստատ ած հասարակային իրաւանց ոճիրներ մասնակց թիւն:

Գ. Վերադարձ պանդխտելոց Այն հայերն որք արտաքս ած կամ հեռաց ց ած են իրենց երկրէն, կամ թէ օտար երկիր պանդխտած, պիտի կրնան ազատօրէն վերադառնալ ի Թ րքիա, իրենց օսմանեան հպատակ թիւնն և իրենց բարի վարքն ապաց ց ելէ յետոյ: | 203 |

Դ. Ոչ-մահﬔտականաց կացJթիւնն ԱնատօլJի այլ վիլայէթներJն մէջ Վերոգրեալ սկզբանց համաձայն կարգադր թիւնք ի գործ պիտի դր ին Զէյթ նի և Հաճընի նման գազաներ մէջ: Մինչդեռ Կ. Պօլս մ հրատարակւ մ էր թիւրք կառավար թեան այս պաշտօնագիրը, Ասիական նահանգներ մ հետզհետև ծաւալւ մ էր հայ ժողովրդի ջարդը: Իսկ երեք պետ թիւնները գոհ էին որ իրանց առաջարկած բարոնորգ ﬓերը այսպէս թէ այնպէս ընդ ն եցին Բ. Դրան կողﬕց: Այս երև մ է հետևեալ պաշտօնագրից.

№ 27

ԲԱՆԱՒՕՐ ԾԱՆ

ՑԱԳԻՐ Բրիտանական, Գաղղիական եւ Ռ սական դեսպանատանց կողմէ ղղեալ առ Բարձրագոյն Դ ռն106

Ստորագրեալք, դեսպանք Ռ սիոյ, Գաղղիոյ և Մեծին Բրիտանիոյ ստացան այն բանաւոր ծան ցագիրը զոր Բարձրագոյն Դ ռն ղղած է իրենց ամսոյս 20-ին և պատիւ նին անոր ստաց մը զեկ ցանել Արտաքին Գործոց Վսեմափայլ Նախարարին: Ծանոթացան այն բարենորոգմանց վերաբերեալ հրամանագրի բնագրին, որոց գործադր թիւնն որոշած է վեհափառ Ս լթանը, ինչպէս նաև անոնց մանրամասն թիւնը ց ցանող յատակագծին, և գոհ նակ թեամբ կը տեսնեն թէ կայսերական կառավար թիւնն որոշած է գործադր թեան դնել օսմանեան վեհապետաց նախընթաց խաթթեր ն մէջ հանդիսապէս ի յայտ բեր ած կանոններն և այն կարգադր թիւններն որք կը բղխին Բարձրագոյն Դրան կողմէ ներկայ տարւոյս 2 յ նիս, 17 յ նիս, 17 օգոստոս և 5 հոկտեմբեր թ ականներով իր հաղորդ ﬓեր ն մէջ պարզ ած սկզբ նքներէն: Նշանակելով այս տրամադր թիւնքն և Բարձրագոյն Դրան

Տօհօքօff ք. 515-518 (թարգման թիւն Կ. Պօլսի Հայոց Պատրիարքարանի):

| 204 |

դիտաւոր թիւնն զանոնք տարածել , բացի հրամանագրին մէջ յիշ ած վիլայէթներէն: Անատօլ ի աﬔն այն գազաներ ն ր հայք ժողովրդեան կարևոր մէկ մասը կը կազﬔն, Գաղղիոյ, Մեծին Բրիտանիոյ և Ռ սիոյ դեսպանք տարակոյս չ նին որ բարենորոգ ﬓերն ի գործ դնել և ի կիր արկանել կոչ ելիք պաշտօնատարք իրենց խելաց թեամբ, եռանդեամբ և անշահախնդր թեամբ, պիտի ապահովեն բոլոր օսմանեան հպատակաց, առանց խտր թեան, կայսր թեան ընդհան ր բարօր թեանն բարգաւաճման հոգած վարչ թեան մը բարիքները: Երաշխաւոր թիւնքն որովք աﬔն կարգի պաշտօնատարաց ընտր թիւնն ան ան մը շրջապատել կաﬕլն իր վերոյիշեալ հաղորդ ﬓեր ն մէջ յայտարարած է կայսերական կառավար թիւնը, կը վկայեն թէ Բարձրագոյն Դ ռն ո՛ր աստիճան կարևոր թիւն կընծայէ որ գաւառաց մէջ իր գործակալք իրենց պաշտօնը կատարեն ի գոհ նակ թիւն բոլոր հասարակ թեանց, և ի մասնաւորի վալիները մէն ﬕ վիլայէթի վարչ թեան տան մղ մ մը համաձայն այն տես թեանց զորս ի նորոյ հաւաստեց Նորին Կայսերական Վեհափառ թիւնը: Այս վստահ թեամբ է որ Գաղղիոյ, Մեծին Բրիտանիոյ և Ռ սիոյ դեսպանք կը կարծեն լաւագոյնս ծառայել Բարձրագոյն Դրան յայտնած դիտաւոր թեանց՝ իրենց վերապահելով նշանակել իրեն, իրենց ընտր թեան ատեն, այն անձինքն, որոց նախընթացքն և նկարագիրն համապատասխան չերևին այն պայմանաց զորս նոյն ինքն օսմանեան կառավար թիւնը հարկաւոր ցոյց տ ած է: Այս վստահ թեամբ է դարձեալ որ նոքա րախ պիտի ըլլան, երբ առիթը ներկայանայ, իրենց աջակց թիւնը ն իրելով Նորին Կայսերական Վեհափառ թեան կառավար թեան իրականացնել համար այն բարենորոգ ﬓերը զորս ինք հրամայեց: Ստորագրեալք կը խնդրեն Արտաքին Գործոց Վսեմափայլ նախարարէն որ հաճի ծան ցանել իրենց զստաց ﬓ սոյն հաղորդման, և այս առթիւ կը կրկնեն իրեն զհաւաստիս իւրեանց բարձր ﬔծարանաց Ստորագրեալ Նելիաով Բ. Գանպոն Ֆիլիբ Գըրրի

24 հոկտեմբեր 1895

| 205 |

1895-1896 թ. հայկական սարսեց ցիչ կոտորածները կարծես ﬕանգամայն ապահովել էին Ս լթան Աբդ լ-Հաﬕդի նպատակը: Հայ թիւնը Թիւրքիայ մ թւ մ էր վերջնականապէս խողխող ած: Իսկ հայ դատի պաշտպան եւրոպական պետ թիւններից ոչ մէկը այլևս ձայն չը բարձրացրեց: Հայերը մատն ած էին կատարեալ լռ թեան և հայ քաղաքական կազմակերպ թիւնների հերոսական անդ լ ջանքերը, որ գործադրւ մ էին Եւրոպայի շադր թիւնը Հայաստանի վրայ դարձնել համար, ապարդիւն էին ﬓ մ: Իսկ Հաﬕդեան րէժիմը գնալով աւելի և աւելի դաժան էր դառն մ հայերին ոչնչացնել ղղ թեամբ: Այսպէս անցաւ 13 տարի: 1908-ի ամառը Կ. Պօլս մ պայթեց երիտասարդ թիւրքերի կազմակերպած յեղափոխ թիւնը, որ վերջ էր դն մ անսահման բռնակալ թեան և մտցն մ էր սահմանադրական կարգեր: Այս նոր դր թիւնը նշանաւոր չափով թեթև թիւն բեր մ էր և թիւրքահայերին, մանաւանդ մայրաքաղաք մ ապրողներին: Սակայն երիտասարդ թիւրքերի կ սակց թիւնը, տիրանալով կառավար թեան, շատ շ տ ցոյց տ եց որ նա էլ չը պիտի կարողանայ արմատապէս փոփոխել դր թիւնը Թիւրքիայ մ: Որքան հեռան մ էին սահմանադրական ազատ թեան առաջին օրերի հանդէսները, այնքան աւելի և աւելի պարզւ մ էր որ Հաﬕդեան րէժիմը բոլորովին չէ անցել և նրա աւանդ թիւններից շատերն ընդգրկել են և երիտասարդ թիւրքերը: Այս հանգամանքը շատ պարզ արտայայտ եց մանաւանդ Հայաստանի գործերի մէջ: Սահմանադր թիւնը, պարլաﬔնտը, ազատ թիւնները համարեա ոչինչ փոփոխ թիւն չէին մտցրել այն յարաբեր թիւնների մէջ, որոնք տիր մ էին այդտեղ: Քրդերի վերաբերմամբ կառավար թիւնը նոր քաղաքական թեան չը դիﬔց և հայերին կեղեքելը առաջ այ պէս ﬓաց նրանց արտօն թիւնը: Հարստահար թիւնների հարցը, որից ծնւ ել էր Հայոց Հարցը, չէր լ ծւ մ, հետևաբար և անլ ծելի էր ﬓ մ նաև Հայոց Հարցը: Ընդհակառակն, այժմ աւելի ևս ս ր կերպարանք էին ընդ ն մ հայ-քրդական յարաբեր թիւնները, շնորհիւ այն հանգամանքի որ քրդերը գրաւել էին կոտորածների ժամանակ փախած հայերի հողերը և այժմ չէին զ մ վերադարձնել, իսկ կառավար թիւնը ոչ ﬕայն ﬕջոցներ չէր ձեռք առն մ դրա դէմ, այլ խրախ ս մ էր քրդերին: | 206 |

Եւ հայ ժողովրդի զրկանքներն տառապանքները շար նակւ մ էին առաջ այ պէս. և դարձեալ Կ. Պօլսի Հայոց Պատրիարքարանն էր, որ ինչպէս բռնապետական րէժիﬕ ժամանակ, հաղորդ մ էր թիւրք կառավար թեան գաւառներ մ կատար ած հարստահար թիւնների դէպքերը և խնդր մ էր-զ ր, ի հարկէ-ﬕջոցներ ձեռք առնել: Իր այդ դիմ ﬓերը Պատրիարքարանը հրատարակեց 1912-1913 թ ականներին ֆրանսերէն լեզ ով107 և ﬔնք այդ ստ ար հատորի մէջ կ տակ ած բազմաթիւ փաստերից եզրակացն մ ենք, որ սպան թիւնները, յափշտակ թիւնները, առևանգ թիւնները, աւեր ﬓերը ﬕ ժամ անգամ դադար չեն առել Թիւրքաց Հայաստան մ 1908-ի յեղափոխ թեան օրերից ի վեր: Բացի այս բոլորից Ադանայի ահռելի ջարդը, որ տեղի նեցաւ 1909-ի ապրիլին, թիւրք սահմանադրական թեան ﬔղրալ սնին իսկ և որին զոհ գնացին 20 հազարից աւելի հայեր, գալիս էր հաստատել թէ հայերի դր թիւնը ﬕևնոյնն է ﬓ մ Թիւրքիայ մ, թէ Հայոց Հարցը լ ծ ած չէ և սպաս մ է բարեյաջող դէպքի՝ նորից ﬕջազգային հրատապ հարց դառնալ համար:

«Լճ Տiէսճէiօո d6Տ Ճոոéոi6ոՏ 6ո 1սոզսi6, 6»քօՏé6 քճո d6Տ dօօսո6ոէ, 1908-1912» |-|2 |iv.

| 207 |

ԳԼ

Խ ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ

1912-1914 Իսկ այդ բարեյաջող դէպքն էր Բոլգարիայի, Սերբիայի, Չէրնօգօրիայի և Յ նաստանի պատերազմը Թիւրքիայի դէմ, 1912-ին: Նորից դր ած էր Թիւրքիայի գոյ թեան հարցը և այս անգամ էլ հայ թիւնը թէ Թիւրքիայ մ և թէ Ռ սաստան մ աշխատեց չը կորցնել այս առիթը՝ նորից եւրոպական պետ թիւններին ներկայացնել հայկական արիւնոտ դատը: Այս անգամ յաջող թեան ﬕ ﬔծ գրաւական կար: Ռ սական քաղաքական թիւնը 1880-ական թ ականների սկզբից իր բռնած ղղ թիւնը թողնելով, այժմ շատ բարեացակամ վերաբերմ նք էր ցոյց տալիս դէպի Հայոց Հարցը, իր պետական շահերի տեսակէտից անհրաժեշտ համարելով որ այդ հարցը լ ծ ի հայերի ցանկացած եղանակով: Պաշտօնական բանակց թիւններն սկսեց աﬔնայն հայոց Գէորգ Ե. Կաթողիկոսը, որ թարգման հանդիսանալով հայ ազգի իղձերին, Կովկասի փոխարքայի ﬕջոցով դիﬔց ռ սաց կենտրոնական կառավար թեան ﬕ խնդրագրով, որի մէջ հայերի պաշտան թիւնն էր խնդր մ: Այս դիմ ﬕ վրայ իսկոյն գործել սկսեց Կ. Պօլսի ռ սաց դեսպանատ նը, ինչպէս երև մ է հետևեալ վաւերագրից:

| 208 |

№ 28

Կ. ՊՕԼՍԻ Ռ

ՍԱՑ ԴԵՍՊԱՆ ԳԻՐՍԸ ԱՐՏԱՔԻՆ

ԳՈՐԾԵՐԻ ՄԻՆԻՍՏՐ ՍԱԶՕՆՈՎԻՆ108

Կ. Պօլիս, 1912 թ. նոյեմբերի 26 Ձեր Բարձր Գերազանց թիւննն ինչպէս հօֆմայստեր Չարիկովի, նոյնպէս և իմ յայտարար թիւններից արդէն իրազեկ է այն դր թեան, որի մէջ գտնւ մ է հայ ժողով րդը Թիւրքիայ մ: 1894-1896 յիշատակելի տարիներից, երբ հայերը ենթարկ եցին բարբարոսական կոտորածի Փոքր Ասիայ մ և Կ. Պօլսի մէջ անգամ, նրանց դր թիւնը բոլորովին չէ փոխ ել դէպի լաւը: Հայկական նահանգների մէջ մտց ելիք րէֆօրﬓերի այն հրամանը, որ հրատարակեց Ս լթան Աբդ լ-Հաﬕդը 1895 թ. հոկտեմբերի 20-ին Ռ սաստանի, Ֆրանսիայի և Անգլիայի ճնշման տակ, ﬔ-ռած տառ ﬓաց: Հայոց Հարցը օրը օրին ս ր կերպարանք է ընդ ն մ. հողերի ﬔծամասն թիւնը յափշտակ ած է և յափշտակւ մ է քրդերի ձեռքով և իշխան թիւնները ոչ ﬕայն չեն արգել մ այդ, այլ նոյն իսկ հովանաւոր մ են և աջակց մ են այդ յափշտակ ﬓերին: Մեր հիւպատոսները ﬕաբերան վկայ մ են որ քրդերի աւազակ թիւններն կողոպ տները դադար չեն առն մ, որ նրանք սպան մ են հայերին և զօռով հարկադր մ են հայ կանանց իսլամանալ, և այս անկարգ թիւնների պատճառները երբեք չեն ենթարկւ մ պատասխանատւ թեան: Կ. Պօլսի Հայոց Պատրիարքի թագրիրը, որ ներկայաց ած է Բ. Դրան և արդարադատ թեան ﬕնիստրին, ճիշտ է նկար մ այն թշ առ թիւնների և հարստահար թիւնների պատկերը, որոնց են-թարկւ մ են Ս լթանի հայ հպատակները: Վերոգրեալ հանգամանքները ինքն ըստ ինքեան բաւականաչափ բացատր մ են հայ զանգ ածների աւելի և աւելի ժեղացող ձգտ մը դէպի Ռ սաստան և կատարեալ հիմք են տալիս հաւատալ այս ղղ թեան անկեղծ թեանը: Բայց համակրանքները դէպի Ռ սաստան մտել են և հայ բ րժ ազիայի «Сборникъ Дипломатическихъ документовъ-Реформы въ Арменiи», Петроградъ, 1915, с. 3-5.

| 209 |

և հայ ինտելիգենցիայի մէջ, ր, ինչպէս ես արդէն առիթ նեցայ մատնանշել , յեղափոխական կ սակց թիւնները սկս մ են կորցնել հեղինակ թիւնը և կազմակերպւ մ են նոր կ սակց թիւններ պահպանողական ծրագիրներով: Վանի, Բայազիտի, Բիթլիսի, Էրզր ﬕ և Տրապիզոնի ﬔր հիւպատոսները, որոնց ես այս քանի օրը հարց էի տ ել, ﬕաբան վկայ մ են, որ այժմ բոլոր հայերը, առանց կ սակց թիւնների խտր թեան, Ռ սաստանի կողﬓ են. այսպէս, Վանի փոխ-հիւպատոսը հեռագր մ է այս տար այ նոյեմբերի 21-ից թէ «Բոլոր հայերն այժմ Ռ սաստանի կողﬓ են, անկեղծ ցանկան մ են որ գան ﬔր զօրքերը կամ րէֆօրﬓեր մտց ին Ռ սաստանի հսկող թեան տակ»: Բայազիտի փոխ-հիւպատոսը նոյեմբերի 21-ի հեռագրով հաղորդ մ է. «Բոլոր հայերը, առանց կ սակց թիւնների խտր թեան, չափազանց թշնամաբար են այժմ վերաբերւ մ Թիւրքիային և շատ են զ մ Ռ սաստանի հովանաւոր թիւնը և Հայաստանի գրաւ մը նրա զօրքերով»: Այժմ աﬔնայն հայոց Կաթողիկոսը, Նորին Կայսերական Մեծ թեան Կովկասեան Փոխարքայի ﬕջոցով, դիմ մ է Ռ սաստանին, ինչպէս Արևելքի քրիստոնեայ ժողով րդների վաղեﬕ պաշտպանին և Աստ ծ ան նով աղաչ մ է իր հովանաւոր թեան տակ առնել Թիւրքաց Հայաստան մ ապրող բազմատանջ հայ ժողով րդը»: Հիﬓ ելով վերոգրեալ բոլոր հանգամանքների վրայ, ես պիտի խոստովանեմ որ Կաթողիկոսի դիմ մը ﬕանգամայն հաւատարիմ կերպով է ցոլացն մ իր մէջ Թիւրքաց պետ թեան հայ ազգաբնակ թեան ներկայ տրամադր թիւնը Ռ սաստանի վերաբերմամբ: Հայ ժողովրդի Հոգևոր Գլխի պաշտօնապէս յար ցած հարցը Ռ սաստանի համար առաջնակարգ պետական կարևոր թիւն նեցող հարց է, որ պահանջ մ է բազմակողմանի մշակ մ, որին ես մտադիր եմ ձեռնամ խ լինել աﬔնամօտ ապագայ մ, երբ դեսպանատան մէջ կը ստաց են այն տեղեկ թիւնները, որ ես պահանջել եմ Պատրիարքարանից և ﬔր հիւպատոսներից: Ինչպէս ինձ յայտնի է, այստեղի հայկական շրջաններ մ արդէն պատրաստւ մ է ﬕ ղերձ, որ պիտի ներկայաց ի Մեծ Պետ թիւնների առաջիկայ հաշտ թեան կոնֆերենցիայի ժամանակ: Բայց դէպքերը կարող են հարկադրել հեղինակներին ներկայացնել այդ ղերձը կոնֆերենցիա հաւա| 210 |

քել ց առաջ: Այսպիսով, նախաձեռն թիւնը դ րս կը գար ﬔր ձեռքից: Ուստի ինձ անհրաժեշտ է երև մ տալ հաւաստիաց մ թէ Կաթողիկոսին և թէ Կ. Պօլսի Պատրիարքին թէ կայսերական կառավար թիւնը թեքւ մ է հայ ժողովրդի խնդիրքի կողմը և ցոյց կը տայ նրան, հարկաւոր դէպք մ, հնարաւոր հովանաւոր թիւն: Այսպիսի ﬕ խոստ մ, թէկ զ խմբագր ած աﬔնաընդհան ր կերպով, կը տայ թիւրքահայերին յոյս թէ ﬔնք կօգնենք եթէ նոր աւարառ ﬓեր և կոտորածներ պատահեն և կարող էր նրանց պետ թիւններին անﬕջապէս դիﬔլ ց յետ պահել: Եթէ ﬔնք այսպիսի ﬕ ընդհան ր խոստ մ տանք հայերին, ﬔնք կարող էինք նոյն իսկ ծածկաբար տալ նրանց հասկանալ, որ ներկայ րոպէին ﬔնք յարմար չենք համար մ ընդհան ր բնաւոր թիւն նեցող շարժ ﬓերը: Գալով այժմ այն ձևերին, որոնց մէջ կարող էր ձ լ ել ﬔր հովանաւոր թիւնը Թիւրքաց Հայերին, ես պիտի յայտարարեմ որ հայկական վիլայէթների գրաւ մը, որի վրայ յոյսեր նեն հայերը, ներկայ րոպէին ինձ վաղաժամ է թւ մ: Բայց բռնելով րէֆօրﬓերի ճանապարհը թիւրքաց պետ թեան մէջ, չը պէտք է մոռանալ 1895 թ ի հայկական րէֆօրﬓերի տխ ր ճակատագիրը և ստեղծել ամ ր երաշխիքներ հայկական նահանգների համար ենթադրող բարելաւ ﬓերի համար, դնելով այդ բարելաւ ﬓերը ﬔր կամ եւրոպական ագենտների իրական վերահսկող թեան տակ: բայց պէտք է նկատի առնել և այն հնարաւոր թիւնը, որ ներկայ մս Թիւրքիայ մ տիրող անիշխան թեան մէջ րէֆօրﬓերը սպաս ող հանգստաց մը չեն բերի և պատրաստ լինել այն բանին, որ ﬔր զօրքերի մ տքը նահանգների մէջ գ ցէ անհրաժեշտ կը դառնայ: (Ստոր.) Գիրս

Մօտաւորապէս այս մտքով էլ Պետերբ րգի կառավար թիւնը պաշտօնական խոստ մ արաւ Գէորգ կաթողիկոսին: Ռ սաց դիւանագիտ թիւնն իր ձեռքն առաւ Հայոց Հարցը: Բայց որովհետև նա ﬔնակ չը պիտի լ ծէր այդ հարցը, այլ ﬕւս ﬔծ պետ թիւնների և մանաւանդ Ռ սաստանի դաշնակից Ֆրանսիայի, ինչպէս և Անգլիայի համաձայն թեամբ և աջակց թեամբ, ստի հայկական ﬕ պատգամաւոր թիւն, որի գլ խն էր Պօղոս-Ն բար-փաշան, | 211 |

Գէորգ կաթողիկոսի յանձնարար թեամբ և լիազօր թեամբ, գնաց Եւրոպա կարևոր դիմ ﬓեր անել : Այդ պատգամաւոր թեան ﬕտքը նախօրոք ռ սաց կառավար թեան հաւան թիւնն էր գտել: Բալկանեան պատերազմը անյաջող ընթացք նէր Թիւրքիայի համար: Թիւրք կառավար թիւնը, երկիւղ կրելով որ Հայոց Հարցը կարող է ռ ս կառավար թեան ձեռք մ վտանգաւոր ﬕջամտ թեան առիթ տալ, փորձեց ինքը համաձայն թիւն ստեղծել հայերի հետ, առաջարկելով նրանց րէֆօրﬓեր իր կողﬕց: Բայց այս քայլը կատար եց ճիշտ թիւրքական եղանակով: Րէֆօրﬓեր մշակել համար կազմ եց ﬕ յանձնաժողով՝ բաղկացած արտաքին գործերի, ժողովրդական լ սաւոր թեան, ֆինանսների և ներքին գործերի ﬕնիստրներից՝ Մեծ Վեզիրի նախագահ թեամբ: Այդ յանձնաժողովի ﬕ քանի որոշ ﬓերը ներքին գործերի ﬕնիստրը մասնաւոր կերպով հաղորդեց Պատրիարքարանի Խառն Ժողովի անդաﬓերից երկ սին և խնդրեց նրանց կարծիքը: Հետևեալ օրը (դեկտեմբերի 8-ին) յանձնաժողովի նիստին հրաւիր եցին ﬕ քանի հայ հասարակական գործիչներ, որոնք հայոց Պատրիարքարանի հետ կապ չ նէին: Սակայն այս հայերը հասկացան, թէ ինչ է զ մ անել կառավար թիւնը, հեռացնելով Պատրիարքարանը պաշտօնական բանակց թիւններից, ստի տալով իրանց խորհ րդները, խնդրեցին ﬕւս անգամ իրանց չը հրաւիրել, այլ դիﬔլ Պատրիարքարանին: Այս ﬕ աչքի ընկնող ցոյց էր որ հայերը այդ կարևոր ﬕջոցին զ մ էին գործել առանց պառակտ ﬓերի, գիտակցելով ազգային շահերի կարևոր թիւնը: Այսպէս թէ այնպէս, թիւրք կառավար թիւնը ափ յափոյ պատրաստեց բարենորոգ ﬓերի ﬕ ծրագիր, որի համառօտ թիւնը նա ձևակերպեց այսպէս.

№ 29

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՐԷՖՕՐՄՆԵՐԻ ԾՐԱԳԻՐ109

Ահա ճիշտ համառօտ մը զանազան յօդ ածների այն օրէնքի, որ պիտի գործադր թեան մէջ մտց ի ժամանակաւորապէս, ﬕնչև պարլաﬔնտական վաւերաց մը:

|Ելd. օ. 15-17.

| 212 |

Յօդ. 1. - Օրէնքները, որոնք որոշ մ են պաշտօնեաների յարաբեր թիւնները, ինչպէս և վարչական, ֆինանսական, իրաւական, զին որական օրէնքները, Շէրիի օրէնքը, որոնք գործ մ են ամբողջ պետ թեան մէջ, իրանց ոյժի մէջ են ﬓ մ և յիշ ած չորս նահանգների110 մէջ: Յօդ. 2. - Ան ան ած վիլայէթների մէջ նշանակւ մ են Առանձին Յանձնաժողով և ﬕ Ընդհան ր Տես չ: Յօդ. 3. - Յանձնաժողովը բաղկացած է երեք մահﬔտականներից, երկ հայերից և ﬕ քաղդէաց ց111: Յանձնաժողովի անդաﬓերն ընտրւ մ են այնպիսի անձանց ﬕջից, որոնք անհրաժեշտ յատկ թիւններն ընդ նակ թիւններն նին և վստահ թիւն են ներշնչ մ: Յանձնաժողովի մէջ նախագահ մ է Ընդհան ր Տեսչի խորհրդականը: Յօդ. 4. - Խորհրդականը կը լինի օտարերկրացի, որ ծանօթ է վարչական գործերին և երկրի սովոր թիւններին և նի անհրաժեշտ ընդ նակ թիւններ: Նա մտն մ է օսմանեան կառավար թեան ծառայ թեան մէջ: Յօդ. 5. - Ընդհան ր Տես չը նշանակւ մ է կայսերական կառավար թիւնից վեց տարի ժամանակով, և նա անփոփոխելի է, բացի այն դէպքերից, երբ ﬔղաւոր կը ճանաչ ի պատասխանատւ թիւն առաջացնող գործող թիւնների մէջ: Յօդ. 6. - Յանձնաժողովի անդաﬓերը կարող են արձակ իլ բացառապէս ապօրինի գործող թիւններ կատարել համար, և ﬕﬕայն այն վճռի հիման վրայ, որ ընդ ն ած կը լինի Յանձնաժողովի նախագահի և անդաﬓերի ﬔծամասն թեան կողﬕց: Յօդ. 7. - Ընդհան ր Տեսչի բոլոր գործող թիւնները տեղի են նեն մ Յանձնաժողովի որոշ ﬓերի հիման վրայ: Ընդհան ր Տես չը լիազօր ած է կատարել Յանձնաժողովի վճիռները և տալ այս մասին անհրաժեշտ հրահանգներ վալիներին: Յօդ. 8. - Ընդհան ր տես չը նի իրաւ նք հեռացնել վիլայէթի պաշտօնեաներին, բացի հոգևոր տեսչ թեան (Շարիաթի) պաշտօնեաներից, որոնց վերաբերմամբ նա պիտի դիմէ Շէյխ-իւլ110 Վանի, Բիթլիսի, Դխարբէքիրի, Խարբերդի: Դ րս էին ձգւ մ Սիվասի և Էրզր ﬕ վիլայէթները:

Նեստորական ասորի:

| 213 |

Իսլաﬕն, և այն անձանց, որոնք նշանակ ած են բարձրագոյն իրադէներով, որոնց վերաբերմամբ նա պիտի դիմէ Ներքին Գործերի Մինիստր թեան, և այն էլ Յանձնաժողովի որոշման հիման վրայ: Յօդ. 9. - Ընդհան ր Տես չները և Յանձնաժողոﬖերը պիտի կատարեն վերազննողական ղևոր թիւններ: Յօդ. 10. - Տես չն անձամբ, ինչպէս և Յանձնաժողովի իւրաքանչիւր անդամ կարող են, անհրաժեշտ թեան դէպք մ և Յանձնաժողովի վճռով, կատարել վերազննողական ղևոր թիւններ: Յօդ. 11. - Յանձնաժողովի իրաւաս թեան ենթարկ ած առար-կաներն են. Վճռել, արդար թեան հիմքերի վրայ, հողային վէճերը քրդերի և հայերի մէջ: Վերացնել այդ երկ տարրերի մէջ պառակտ ﬓերի առիթներն և նրանց մէջ կատարեալ համաձայն թիւն հաստատել: Ապահովել կարգը, հաստատել աﬔնակատարեալ հաւասար թիւն, վերակազﬔլ ժանդարﬓերիան, շինել ղիներ և հաղորդակց թեան ճանապարհներ, լաւացնել գիւղատնտես թիւնը և արհեստները, ﬕջոցներ ձեռք առնել երկրի բնական հարստ թիւնները շահագործել և այլն: Յօդ. 12. - Վալին, զին որական հրամանատարը, ոստիկան թիւնը և ժանդարﬔրիան պիտի կատարեն Ընդհան ր Տեսչի հրամանները: Յօդ. 13. - Մէարիֆի և մէնաֆիի յաւելեալ տ րքրերը, ինչ-պէս և վիլայէթի եկամ տները կը գործած են վիլայէթի ժողովրդական լ սաւոր թեան, հասարակական շին թիւնների և գիւղատնտես թեան կարիքների համար, համաձայն առանձին բիւջէի: Յօդ. 16. - Այս նահանգներ մ կարգը ﬕւս վիլայէթների կարգին հաւասարեցնել ց յետոյ, ընդհան ր վարչական օրէնքները կը վերստանան իրանց ոյժը և այս չորս նահանգներ մ: Յօդ. 17. - Տես չը և Յանձնաժողովի անդաﬓերը նշանակւ մ են 5 տար այ ժամանակով. այս ժամանակն անցնել ց յետոյ նրանց նշանակ մը կարող է վերանորոգ ել: Ընդհան ր Տեսչին ռոճիկ նշանակւ մ է 20,000 ղր շ, իսկ Յանձնաժողովի անդաﬓերին 10,000 զր շ և խորհրդականին .. (բաց է թողն ած): | 214 |

Հայոց Պատրիարքարանը որոշեց յայտարարել թիւրք կառավար թեան թէ այս ծրագիրը իրան պաշտօնապէս չէ հաղորդ ած և իրան յայտնի չէ թէ Բ. Դ ռը ինչպէս է զ մ ապահովել րէֆօրﬓերի գործադր թիւնը: Սրանով Պատրիարքարանը իր անվստահ թիւնն էր յայտն մ թիւրք կառավար թեան: Կարելի էր նոյն իսկ վէճի չենթարկել րէֆօրﬓերի բովանդակ թիւնը: Աﬔնագլխաւորն այն էր որ եւրոպական հսկող թիւն լինի. ﬕ բան, որից խ սափել էր թիւրք կառավար թիւնն իր ծրագրի մէջ, ինչդեռ առանց այդ վերահսկող թեան ոչինչ էին րէֆօրﬓերի նոյն իսկ լաւագոյն ծրագիրները: Այս նոյն վերաբերմ նքը ցոյց տ եց, ինչպէս տեսանք, և Իզﬕրլեան պատրիարքը 1895-ի ծրագրի նկատմամբ: Ազգային Ժողովը շտապեց հրապարակով արտայայտել իր կատարեալ համամտ թիւնը Խառն Ժողովի հայեացքների հետ: Դեկտեմբերի 21-ին տեղի նեցաւ Ազգային Ժողովի պատմական նիստը: Լսելով Խառն Ժողովի զեկ ց մը րէֆօրﬓերի մասին, որի մէջ դարձեալ անց էր կացրած այն ﬕտքը թէ ոչ ﬕ խոստ մ առանց իրական երաշխիքների չէ կարող գոհացնել հայերին, Ազգային Ժողովը, որ ﬕնչև այդ կեղեք մ էր կ սակցական պայքարներից, ﬕակամ թեան ﬕ հոյակապ ցոյց արաւ. չընդ նեց Խառն Ժողովի հրաժարականը և կատարեալ վստահ թիւն յայտնեց նրան: Դաշնակցական պատգամաւորները յայտարարեցին որ պատմական այդ ﬔծ րոպէին իրանք հրաժարւ մ են կ սակցական հաշիւներից, որպէս զի կատարեալ ﬕ թիւն թագաւորէ ազգի մէջ: Եւ այն հետև հայ իրական թեան աﬔնախոշոր իրող թիւնը հէնց այս ﬕակամ թիւնն էր, որ կարող թիւն տ եց աﬔնայն եռանդով պաշտպանել ազգային դատը աﬔն տեղ, ր այդ հարկաւոր էր: Գործ նէ թեան գլխաւոր կենտրոնը դարձաւ Կ. Պօլսի ռ սական դեսպանատ նը և դեսպան Գիրսը ցոյց էր տալիս ﬔծ եռանդ: Մինիստր Սագոնոﬖ արդէն համաձայն թիւն էր կայացրել Ֆրանսիայի և Անգլիայի հետ և ռ սաց դեսպան թիւնը ձեռնարկեց րէֆօրﬓերի ﬕ նոր ծրագիր խմբագրել : Մինչև այդ Կ. Պօլսի Հայոց Պատրիարքարանի շրջանակներ մ մշակ ած էր րէֆօրﬓերի ﬕ ծրագիր, որ ներկայաց եց դեսպան պ. Գիրսին: Հայերի այդտեղ արտայայտած համարեա բոլոր պահանջները նկատի առն եցին ռ սական ծրագրի մէջ. որի | 215 |

խմբագր թիւնը յանձն ած էր դեսպանատան առաջին թարգման Մանդէլշտաﬕն: Ահա այդ վաւերագիրը.

№ 30 8 ՅJնիսի 1913

ՆԱԽԱԳԻԾ ԾՐԱԳԻՐ ԱՆԱՏՕԼԻԱՅԻ ՄԷՋ ՄՏՑ

ԵԼԻ

ՐԷՖՕՐՄՆԵՐԻ112

որ մշակել է Կ. Պօլսի Ռ սաց Կայսերական Դեսպանատան Առաջին Թարգման Պ. Ա. Մանդէլշտամը, հիմք նենալով Կ. Պօլսի Ֆրանսիական, Մեծ Բրիտանական եւ Ռ սական Դեսպանների Յիշատակագիրը Հայաստանի մէջ մտց ելիք րէֆօրﬓերի վերաբերմամբ (Մարտ-Ապրիլ 1895 թ.): Ծրագիրը այն վարչական րէֆօրﬓերի, որոնք պիտի մտց են հայկական նահանգներ մ, մշակ ած Ֆրանսիայի, Մեծ Բրիտանիայի և Ռ սաստանի Դեսպանների ձեռքով (Մարտ-Ապրիլ 1895 թ.): Հրամանը Հայաստանի րէֆօրﬓերի մասին 1895 թ. Հոկտեմբերի 20-ից, հրատարակ ած Նորին Կայսերական Մեծ թիւն Ս լթանից: Եւրոպական Թիւրքիայի վիլայէթների օրէնքի նախագիծը 1880 թ. Օգոստոսի 11/23-ից, որ կազﬔլ է Եւրոպական Յանձնաժողովը:

Վիլայէթների օրէնքը 1913-ի եւ Լիբանանին վերաբեր ող արձանագր թիւններն որոշ ﬓերը: I 1. Կազմւ մ է ﬕ ﬕակ Նահանգ (Քոօviոօ6) հետևեալ 6 վիլայէթներից. Էրզեր մ, Վան, Բիթլիս, Դիարբէքիր, Խարբերդ, Սըվազ, բացառ թեամբ ﬕ քանի մասերի, որոնք գտնւ մ են ծայրեր մ, այն է՝ Հէքքեարիի, Սղերդի հարաւային մասերի, Բիշերիկի և

Էջﬕածնի Հայրապետական Դիւան և Оранж. Книга, с. 61-69.

| 216 |

Մալաթիաի և Սըվազի հիւսիս-արևմտեան մասի: 2. Նահանգը բաղկացած է հետևեալ վարչական ստորաբաժան ﬓերից. 1) Սանջակ (գաւառ), 2) Կազա (գաւառակ), 3) Նահիէ (գիւղախ մբ, համայնք): 3. Այս վարչական ստորաբաժան ﬓերը կը կատար ին այնպիսի հաշ ով, որ ազգաբնակ թիւնը նրանց մէջ դասաւոր ած լինի, որքան հնարաւոր է, ﬕանման ազգագրական խմբերով: (Համմ. 1 կէտ Յիշատ. երեք Դես. 1895 թ. յօդ. 7 Դեսպան. Ծրագրի 1895 թ.):

II Հայոց Նահանգի Ընդհան ր-Նահանգապետը պիտի լինի քրիստոնեայ-օսմանեան հպատակ կամ, որ աւելի նախադասելի է, եւրոպացի. նա նշանակւ մ է հինգաﬔայ ժամանակով Նո-րին Կայսերական Մեծ թիւն Ս լթանից, Պետ թիւնների համաձայն թեամբ: (Հմմ. 17 յօդ. Քեր. դաշնադր. յօդ. 1 Կրէտի Կանոն. 1896 թ., Լիբանանի արձանագր. և կանոնադր. յօդ. 2 և 7 Յիշատակագրի երեք դեսպ. 1895 թ., ներմ ծ թիւն հրամանի Հայաստ. րէֆօրմ. մասին 1895 թ. Հոկտեմբեր 20-ից, կ. 1):

III 1. Ընդհան ր Նահանգապետը նահանգի գործադիր իշխան թեան գլ խն է: Նա նշանակ մ է և արձակ մ է նահանգի վարչ թեան բոլոր պաշտօնեաներին, առանց որ և է բացառ թեան: Նա նշանակ մ է նոյնպէս նահանգի բոլոր դատաւորներին: 2. Ոստիկան թիւնը և ժանդարﬔրիան անﬕջապէս հպատակ ած են Ընդհան ր Նահանգապետի իշխան թեան: 3. Ընդհան ր Նահանգապետի պահանջով, զին որական ոյժերը պիտի նրա կարգադր թեան տակ դր ին՝ նահանգի մէջ կարգ պահպանել համար: (Հմմ. Յօդ. 1 Լիբանանի կանոնադր. 1864 թ., Եւրոպական Յանձնաժ. Ծրագիր 1880 թ. յօդ. 27, 32 և 44, վիլայէթների վարչ. օրէնքը 1913 թ. յօդ. 20, 25 և 26): | 217 |

IV Նահանգի Ընդհան ր Նահանգապետի մօտ գտնւ մ է Վարչական Խորհ րդ խորհրդակցական բնաւոր թեամբ, բաղկացած Ա) Նահանգի վարչ թեան առանձին մասերի գլխաւորներից, Բ) Զանազան կրօնական համայնքների հոգևոր գլ խներից, Գ) Եւրոպական տեխնիքական խորհրդականներից, որոնք գտնւ մ են կայսերական կառավար թեան ծառայ թեան մէջ և վարչ թեան մասերի գլխաւորների օգնականներն են: Դ) Վեց խորհրդականներից (3 մահﬔտական և 3 քրիստոնեայ, ընտր ած Նահանգային Ժողովի ձեռքով իր անդաﬓերի ﬕջից:) (Հմմ. յօդ. 49 ծրագրի Եւրոպ. Յանձ. 1880 թ., յօդ. 62 վիլայէթ. օրէնքի 1913 թ. յօդ. 6 հրամանի 1895 թ. հոկտեմ. 20-ի):

V 1. Նահանգային Ժողովը բաղկացած է մահﬔտականներից և քրիստոնեաներից հաւասար թ ով: 2. Նահանգական Ժողովի անդաﬓերը ընտրւ մ են գազանի ք էարկ թեամբ կազաներ մ ընտրողական ժողոﬖերով, որոնք կազմւ մ են այդ նպատակով: 3. Տեղերի թիւը, որոնք տրւ մ են նահանգի զանազան մահﬔտական և քրիստոնեայ ազգ թիւններին, կորոշ ի առանձին իւրաքանչիւր կազայի համար: Այդ թիւը պիտի հաﬔմատական լինի կազայի ազգ թիւնների քանակ թեան, որքան այդ համապատասխան կը լինի այն կարգին, որ պար նակ ած է այս յօդ ածի առաջին կէտ մ: (Հմմ. յօդ. 2 կանոն. և արձանագր թիւնների, որոնք վերաբերւ մ են Լիբանանի վերակազմ թեան 1861 թ. յ նիսի 9, յօդ. 3 8 5 երեք դեսպան. ծրագրի 1895 թ., յօդ. 69 Եւր. Յանձն. ծրագրի 1880 թ., 103 յօդ. 1913 թ. օրէնքի):

VI 1. Նահանգային Ժողովը ընտրւ մ է հինգ տարի ժամանակով և հաւաքւ մ է տարին ﬕ անգամ սովորական երկամսեայ նստա| 218 |

շրջանի: Այս նստաշրջանը կարող է երկարացնել Ընդհան ր Նահանգապետը: 2. Ժողովը կարող է հրաւիր ել արտակարգ նստաշրջանի Ընդհան ր Նահանգապետի ձեռքով կամ նրա սեփական նախաձեռն թեամբ, կամ ժողովի անդաﬓերի երկ երրորդի խնդրանքով: 3. Ընդհան ր Նահանգապետն իրաւ նք նի արձակել Նահանգային Ժողովը: Այս դէպք մ ընտրողները պիտի կանչ են երկ ամս այ ընթացք մ արձակման հրամանը հրատարակել օրից: 4. Արձակման և հրաւիրման հրամանները հրատարակւ մ են Նորին Մեծ թիւն Ս լթանի ան նից: (Հմմ. 73-75 յօդ. Եւրոպակ. Յանձ. ծրագրի 1880 թ., յօդ. 111-115 օրէնքի վիլայէթ. մասին 1913 թ.):

VII 1. Նահանգային Ժողովը օրէնսդր մ է այն հարցերի վերաբերմամբ, որոնք նահանգի շահերն են շօշափ մ: 2. Նահանգային Ժողովի օրէնսդրական և բիւջետային իրաւաս թիւնը ոչ ﬕ դէպք մ չէ կարող աւելի նեղ լինել այն իրաւաս թիւնից, որ նախատես ած է 1880 թ ին Եւրոպական Յանձնաժողովի մշակած ծրագրի 82-93 յօդ ածների մէջ: 3. Ժողովի կողﬕց ընդ ն ած օրէնքները կը ներկայաց են ի հաստատ թիւն Նորին Կայսեական Մեծ թիւն Ս լթանի: Այս հաստատ թիւնը պիտի տեղի նենայ կամ հաստատման ﬔրժ մ պիտի տր ի երկ ամս այ ընթացք մ, և այս ժամանակից յետոյ կառավար թեան լռ թիւնը պէտք է բացատր ի տեղի նեցած հաստատման իմաստով: (Հմմ. 82-93 յօդ. Եւրոպ. Յանձ. ծրագրի 1880 թ., յօդ. 123, 124, 128-135 վիլայէթ վարչ թեան օրէնքի 1913 թ.):

VIII 1. Սանջակների վարչական խորհ րդների մէջ նախագահ մ են մ թեսարիֆները: Այս խորհ րդները կազմւ մ են սանջակի | 219 |

վարչ թեան առանձին մասերի գլխաւորներից, կրօնական համայնքների հոգևոր գլ խներից և վեց անդաﬓերից (որոնցից 3 մահﬔտական, 3 քրիստոնեայ), ընտր ած կազայի վարչական խորհրդից: 2. Կազայի վարչական խորհրդների մէջ նախագահ մ են կայմակաﬓերը: Այս խորհ րդները բաղկացած են կազայի վարչ թեան առանձին մասերի գլխաւորներից, կրօնական համայնքների հոգևոր գլ խներից և չորս անդաﬓերից (2 մահﬔտական և 2 քրիստոնեայ), ընտր ած նահիյէների խորհրդներից: 3. Այս խորհրդների իրաւաս թիւնը կորոշ ի համաձայն 115116 և 139-140 յօդ. այն օրէնքի ծրագրի, որ մշակ ած է 1880 թ. Եւրոպական Յանձնաժողովի ձեռքով: (Հմմ. 114, 115, 116, 138, 139 և 140 յօդ. Եւրոպ. Յանձ. ծրագրի 1880 թ., յօդ. 6 հրամանի 1895 թ. հոկտեմբերի 20, 1913 թ. օրէնքի 62, 63, 64 և 65 յօդ.):

IX 1. Իւրաքանչիւր նահիէի (համայնքի) սահմանները, ըստ չափ հնարաւոր թեան, կորոշ ին այնպէս, որ ﬕ ցեղի պատկանած գիւղերը ﬕացած լինին ﬕ նահիէի մէջ: 2. Իւրաքանչիւր նահիէ պիտի կառավարէ մ դիրը, որի մօտ գտնւ մ է ազգաբնակ թիւնից ընտր ած ﬕ խորհ րդ, բաղկացած ոչ պակաս 4 և ոչ աւել 8 անդաﬓերից: Այս խորհ րդն ընտր մ է իր անդաﬓերից մ դիր և նրա օգնական: Մ դիրը պիտի պատկանէ այն ազգային խմբին, որ կազմ ած է բնակիչների ﬔծամասն թիւնից, իսկ նրա օգնականը՝ ﬕւս խմբին: 3. Այն նահիէների մէջ, որոնց ազգաբնակ թիւնը խառն է, փոքրամասն թիւնը պիտի ներկայաց ած լինի խորհրդի մէջ իր թ ի հաﬔմատ, այն պայմանով, որ նա բաղկացած լինի առն ազն 25 տներից: 4. Նահիէի խորհրդների իրաւաս թիւնը կորոշ ի համաձայն տրամադր թեան 163-168 յօդ ածների օրէնսդր թեան ծրագրի, որ Եւրոպական Յանձնաժողովը մշակել է 1880 թ.: (Հմմ. յօդ. 162-168 Եւրոպակ, Յանձ. ծրագ. 1880 թ., յօդ. 7, 8, 9 րէֆօրմ. ծրագրի, որ մշակել են երեք դեսպանները 1895 թ., 7, 8, 9 յօդ. հրամանի 1895 թ. հոկտ. 20): | 220 |

X 1. Իւրաքանչիւր նահիէի մէջ կայ հաշտարար դատաւոր, որին նշանակ մ է Ընդհան ր Նահանգապետը և որ պատկան մ է նահիէի բնակիչների ﬔծամասն թեան կրօնին: Բացի դրանից, կազայի իւրաքանչիւր գլխաւոր քաղաքի մէջ կայ ﬕ հաշտարար դատաւոր: 2. Հաշտարար դատաւորի իրաւաս թեան ենթարկւ մ են. Ա) Քրէական կարգով, առանց վճռաբեկ գանգատ ներկայացնել իրաւ նքի, այն խանգար ﬓերը, որոնց համար նշակաւ մ են ոստիկանական տ գան ﬓեր և, վճռաբեկ գանգատ ներկայացնել իրաւ նքով, այն յանցագործ թիւնները, որոնց համար նշանակւ մ են դրամական հատ ց ﬓեր ոչ պակաս քան 500 ղր շ կամ բանտարկ թիւն 3 ամսից ոչ աւել: Բ) Քաղաքացիական կարգով, առանց վճռաբեկ գանգատի իրաւ նքի, բոլոր անձնական պահանջները, քաղաքացիական թէ առևտրական, 1000 ղր շից ոչ բարձր արժող թեամբ, և բողոքարկ գանգատ ներկայացնել իրաւ նքով, ﬕևնոյն պահանջները 5000 ղր շից ոչ բարձր արժող թեամբ: 3. Հաշտարար դատաւորին իրաւ նք է տր ած նոյնպէս հաշտ թեան բերել կողﬔրը: Նա կարող է, կողﬔրի ցանկ թեամբ, նշանակել ﬕջնորդ դատաւորներ վճռել համար այնպիսի գործեր, որոնց արժէքը նոյն իսկ 5000 ղր շից էլ բարձր է: Միջնորդ դատարանի վճռի դէպք մ, կողﬔրը պիտի հրաժար են վճռաբեկ գանգատ ներկայացնել իրաւ նքից: 4. Սանջակի դատարանները բաղկացած են ﬕայն ﬕ քաղաքացիական բաժանմ նքից, որ կազմւ մ է նախագահից և երկ դիպլոմաւոր դատաւորներից (որոնցից մէկը մահﬔտական, ﬕւսը՝ քրիստոնեայ), որոնց նշանակ մ է Ընդհան ր Նահանգապետը: Սանջակի դատարանները առաջին ինստանցիայ մ քնն մ են քաղաքացիական կամ առևտրական պահանջներ, 5000 ղր շից աւել արժէքով, իսկ վճռաբեկ ատեանի կարգով՝ հաշտարար դատաւորների վճիռները քաղաքացիական և առևտրական գործերի վերաբերմամբ: 5. Սանջակների դատարանների քրէական բաժինները փոխարինւ մ են շրջ ն քրէական դատարաններով (օօսոՏ d'ճՏՏiՏ6Տ | 221 |

ճոԵս|ճոէ6Տ): Այս քրէական դատարանները բաղկացած են նախագահող դատաւորից, ընտր ած վճռաբեկ պալատի կողﬕց, որին ենթարկ ած է սանջակի դատարանը, իր անդաﬓերի ﬕջից և երկ անդաﬕց, որոնց նոյն պալատը նշանակ մ է սանջակի հաշտարար դատաւորների ﬕջից, որոնցից մէկը կը լինի մահﬔտական, իսկ ﬕւսը՝ քրիստոնեայ: 6. Քրէական դատարանը հերթով նիստեր կ նենայ բոլոր կազաներ մ, ր նրա ներկայ թիւնը անհրաժեշտ կը լինի դատ ած: 7. Իւրաքանչիւր կազայ մ կայ ﬕ դատաստանական քննիչ: Կազան գնալ ց յետոյ՝ քրէական դատարանի նախագահը պահանջ մ է դատաստանական քննիչից ներկայացնել այն գործերը, որոնք պէտք է անյապաղ քնն են դատարանի կողﬕց, նոյնպէս և այն գործերը, որոնց վերաբերմամբ դեռ քնն թիւն է կատարւ մ: Եթէ նա երևան կը հանէ այս վերջին տեսակի գործերի վերաբերմամբ որ և իցէ անկանոն թիւն կամ ապօրէն քաշքշ կներ, այդ մասին նա պարտաւոր է անյապաղ զեկ ց մ ներկայացնել վճռաբեկ պալատի նախագահին: 8. Քրէական դատարանը քնն մ է բողոքարկ թեան կարգով գանգատներ հաշտարար դատաւորների վճիռների վրայ, որոնք կայացել են յանցագործ թիւնների վերաբերմամբ: Առաջին և վերջին ինստանցիաներ մ նա քնն մ է այնպիսի յանցանքների գործերը, որոնց համար որոշւ մ են դրամական տ գան ﬓ 500 ղր շից բարձր կամ բանտարկ թիւն 3 ամսից աւել: 9. Վճռաբեկ դատարանների թիւը վեցից պակաս չէ: Իւրաքանչիւր վճռաբեկ դատարան բաղկացած է ﬕ դիպլոմաւոր նախագահից, որին նշանակ մ է Ընդհան ր Նահանգապետը և բաժանմ նքների ﬕ թ ից, որ բաւարար կը լինի քննել համար այն քաղաքացիական գործերը, որոնց վերաբերմամբ վճռաբեկ բողոքներ են ներկայացւ մ, նոյնպէս և քրէական դատարաններին նախագահներ հասցնել համար: Վճռաբեկ դատարանի ատեա-նը բաղկացած է երկ անդաﬕց և ﬕ նախագահից: Բացի դրանից, նրա կազﬕ մէջ կան ընդհան ր դատախազ, բաւական թ ով դատախազներ և դատախազների օգնականները: 10. Առևտրական դատարանները կը հիﬓ են այն տեղեր մ, ր կարիք կը զգաց ի: Այն տեղեր մ, ր նրանք պիտի գործեն, քաղաքացիական դատարանները առևտրական գործեր չեն քննի: | 222 |

11. Շէրիի դատարանների (հոգևոր) իրաւաս թիւնը ճիշտ կորոշ ի և Ընդհան ր Նահանգապետը կը հսկէ, որ նրանք չը խառն են շրջանի րիշ դատարանների գործերի մէջ: Շէրիի դատաւորներին արգել ած կը լինի, ﬓալով իրանց պաշտօնի մէջ, ստանձնել ﬕւս դատարանների նախագահների կամ անդաﬓերի պաշտօնը: (Հմմ. յօդ. 29-39 երեք Դեսպ. 1895-ին մշակ. րէֆօրﬓերի ծրագր., յօդ. 125-263 Եւրոպակ. Յանձնաժողովի ծրագրի 1880 թ.):

XI 1. Հիﬓւ մ են ոստիկան թեան և ժանդարﬔրիայի նահանգային կորպ սներ: Այս կորպ սները կը հաւաք են նահանգի մահﬔտական և քրիստոնեայ բնակիչներից կէս առ կէս: 2. Այդ կորպ սների կազմակերպ մը և բարձր հրամանատար թիւնը կը յանձն են թիւրքական ծառայ թեան մէջ գտն ող եւրոպացի սպաներին: 3. Նահիէների մէջ մտցւ մ է գիւղական պահնորդների պաշտօնը: Պահնորդները նշանակւ մ են նահիէների խորհրդների կողﬕց և ենթարկ ած են մ տիրներին: (Հմմ. յօդ. 18-21 րէֆօրմ. ծրագ. երեք Դեսպանների 1895 թ., յօդ. 24 հրամանի 1895 թ. հոկտ. 20):

XII 1. Խաղաղ թեան ժամանակ նահանգ մ ապրող զին որաց ները այդտեղ էլ իրանց զին որական ծառայ թիւնն են կատար մ: 2. Քրդական թեթև հեծելազօրքի գնդերը (նախկին Հաﬕտիէ) արձակ ած կը լինեն: (Հմմ. յօդ. 25 երեք Դեսպ. 1895 թ. մշակ. ծրագրի, յօդ. 28 հրամանի 1895 թ. հոկտ. 20):

XIII 1. Նահանգի վարչական պաշտօնեաներն դատաւորները նշանակւ մ են հաւասար թ ով մահﬔտականներից և քրիստոնեաներից: | 223 |

2. Սանջակների գլխաւորների (մ թէսարիֆ), կազաների գլխաւորների (կայմակամ) պաշտօնները բաշխել ժամանակ պէտք է նկատի առնել զանազան ազգախմբերի քանակը, նոյնպէս և նրանց տնտեսական շահերի կարևոր թիւնը: (Հմմ. յօդ. 5 Հրամ. 1895 թ. հոկտ. 20):

XIV Միայն նստակեաց բնակիչները պիտի օգ տեն ակտիւ և պասսիւ ընտրողական իրաւ նքով: (Հմմ. յօդ. 24 8 8 երեք Դեսպ. 1895 թ. մշ. ծրագրի, յօդ. 27 հրամանի 1895 թ. հոկտ. 20):

XV 1. Օրէնքները, հրամանները, որոշ ﬓերը, շրջաբերականները և կառավարչական կարգադր թիւնները, որոնք պէտք է հրատարակ են նահանգի մէջ, գրւ մ են նահանգի գլխաւոր երեք լեզ ներով (թիւրքական, հայկական և քրդական): 2. Խնդիրները, հանրագրերը և բոլոր վաւերագրերը, որոնք նշանակ ած են վարչական և դատաստանական իշխան թիւնների համար, յօրինւ մ են երեք գլխաւոր լեզ ներից մէկով, ըստ ընտր թեան շահագրգռ ած անձերի: 3. Կողﬔրի վիճաբան թիւնները դատարաններ մ, ըստ ցանկ թեան, կարող են վար ել նրանց մայրենի լեզ ով: 4. Դատաստանական վճիռները յօրինւ մ են թիւրքերէն լեզ ով, կցելով նրան թարգման թիւնը կողﬔրի մայրենի լեզ ով: (Հմմ. երեք Դես. 1895-ին մշակ. ծրագրի յօդ. 32 Եւրոպ. Յանձ. 1880 թ. ծրագ., ներքին գործ. ﬕնիստրի շրջաբերականը 1913 թ. ապրիլի 6-ից վիլայէթներին արաբ. լեզ ի մասին):

XVI 1. Նահանգի իւրաքանչւիր ազգ թիւն նի իրաւ նք հիﬓել աﬔն տեսակի մասնաւոր դպրոցներ և կառավարել նրանց: 2. Ազգ թիւնն իրաւ նք նի իր անդաﬓերին առանձին | 224 |

տ րքի ենթարկել՝ դպրոցների պահպան թեան համար: 3. Դասաւանդ թիւնը այս մասնաւոր դպրոցների մէջ տեղի կ նենայ մայրենի լեզ ով: 4. Դպրոցների բարձր հսկող թիւնը պատկան մ է Ընդհան ր Նահանգապետին, որ այդ բանն իրագործ մ է համաձայն այն կանոնների, որոնք դր ած կը լինեն նահանգի կազմական կանոնագրի մէջ: 5. Թիւրքերէն լեզ ի աւանդ մը պարտադիր է մասնաւոր դպրոցների համար: (Համ. գլ. 2|V ծրագր. 1880 թ. Յանձնաժողովի):

XVII Մի առանձին Յանձնաժողով, Ընդհան ր Նահանգապետի նախագահ թեամբ, կորոշէ այն պայմանները, որոնց համապատասխան հայերը յետ կը ստանան իրանցից խլած հողերը կամ թէ կը ստանան նրանց փոխարէնը, փողով կամ հոգով: (Հմմ. Դեսպ. 1895-ին մշ. ծրագրի յօդ. 26, յօդ. 29 հրամանի 1895 թ. հոկտ. 20):

XVIII Անձեռնﬗելի թիւնը այն իրաւ նքների և արտօն թիւնների, որոնք հայ ժողովրդին ապահովապէս տր ած են 1863 թ. սահմանադր թեամբ և շնորհ ած են Ս լթանների բէրաթներով, հաստատւ մ է: (Հմմ. երեք Դեսպ. 1895 թ. մշ. Յիշատակագրի ||| կէտը):

XIX Նահանգի հողերի վրայ արգելւ մ է մ հաջիրներ բնակեցնելը:

XX Կը մշակ են առանձին, վերոգրեալ սկզբ նքների ոգ ն համաձայն, որոշ ﬓեր բարելաւել համար դր թիւնն այն հայերի, | 225 |

որոնք ապր մ են նահանգի սահմաններից դ րս, և մանաւանդ Կիլիկիայ մ: (Հմմ. յօդ. 12 Յիշատ. Դեսպ. 1895 թ., յօդ. 4 ներած թիւն 1895 թ. հոկտ. 20-ի հրամանի):

XXI Մի առանձին Յանձնաժողով, բաղկացած օսմանեան կառավար թեան և պետ թիւնների պատ իրակներից, կը զբաղ ի նահանգի կազմական կանոնագրի, ինչպէս և 22 յօդ. մէջ յիշատակ ած որոշ ﬓերի մշակմամբ, ղեկավար ելով այս նախագիծ ծրագրի սկզբ նքներով:

XXII Պետ թիւնները կը հետևեն այս բոլոր որոշ ﬓերի կատարմանը: (Հմմ. յօդ. V||| Յիշատակագրի 1895 թ., յօդ. 32 հրաման. 1895 թ. հոկտ. 20, յօդ. 14 Կրետական Կանոնագրի 1896 թ.): Այս ծրագրին իրանց կատարեալ հաւան թիւնը տ ին Երրեակ Համաձայն թեան պետ թիւնների դեսպանները Կ. Պօլս մ: Շ տով նոյն հաւան թիւնը տ ին և այդ պետ թիւնների կառավար թիւնները: Այժմ սկսւ մ էր գլխաւոր դժ ար թիւնըհամաձայն թիւն կայացնել Երրեակ Նիզակակց թեան պետ թիւնների հետ, եւրոպական ﬕ հաﬔրաշխ թիւն ստեղծել համար Հայոց Հարցի շ րջը: Այս համաձայն թեան հիմքերը պիտի մշակ էին Կ. Պօլս մ: Ռ սաց դեսպան թիւնը բանակց թիւններ էր վար մ Գերմանիայի, Աւստրօ-Հ նգարիայի և Իտալիայի դեսպան թիւնների հետ: Սկզբից և եթ պարզ եց գերմանական դիւանագիտ թեան սաստիկ չկամ թիւնը: Բացարձակ յայտնի էր դառն մ որ Գերմանիան դժգոհ է այն պատճառով, որ Հայոց Հարցը արծարծւ մ է Ռ սաստանի ձեռքով: Ինքը Գերմանիան կ զէր լինել նախաձեռնողը: Նա զ մ էր սիրաշահել հայերին, քանի որ գերմանական շահերը շատ խոշոր են Կիլիկիայ մ, իսկ հայերը այդտեղ ազգաբնակ թեան | 226 |

նշանաւոր մասն են կազմ մ: Սակայն այդ սիրաշահման ﬕտքը այնքան հզօր չէր, որ մոռացներ թէ Ռ սաստանն է նախաձեռնող հանդիսան մ: Պէտք էր դիմադրել հայկական րէֆօրﬓերին, դիմադրած լինել համար Ռ սաստանին և պաշտպանած լինել համար Թիւրքիան: Եւ գերմանական արտաքին գործերի ﬕնիստրը յայտն մ էր Բերլինի ռ սաց դեսպանին թէ Բերլին մ էլ ստաց ել են տեղեկ թիւններ Թիւրքիայի հայկական վիլայէթների յ զ ﬓալից դր թեան մասին, բայց այդ տեղեկ թիւնները դեռ ճշտման են կարօտ, հայերն էլ գրգռիչ վարմ նք նին, հայերը փոքրամասն թիւն են կազմ մ աﬔն տեղ, րէֆօրﬓերի ծրագիրը հազիւ թէ գործնական նշանակ թիւն նենայ և յաﬔնայն դէպս Գերմանիան չի համաձայն ի այնպիսի քայլերի, որոնք սպառն մ են Թիւրքիայի հողային ամբողջ թեան113: Բայց բանակց թիւնների արդիւնքն այն եղաւ, որ վեց ﬔծ պետ թիւնները համաձայն թիւն կայացրին որ Մանդելշտաﬕ կազմած ծրագիրը ենթարկ ի Կ. Պօլսի դեսպանների ներկայաց ցիչների քնն թեան: Վեց ﬔծ պետ թիւնների դեսպանատներից ﬕ ﬕ լիազօր 1913 յ լիսի 3-ից սկսեցին կանոնաւոր ժողոﬖեր աւստրիական դեսպանատան մէջ: Ռ սաց դեսպանի կողﬕց ներկայաց ցիչ էր ծրագրի հեղինակ պ. Մանդէլշտամը, որ և հայկական րէֆօրﬓերի իւրաքանչիւր կէտը պաշտպան մ էր, զին ած բազմաթիւ հար ստ նիւթերով: Բայց նրա հզօր հակառակորդ հանդիսացաւ գերմանական դեսպանի լիազօր Շօնբերգը, որ և աﬔնայն եռանդով զարգացն մ էր իր կառավար թեան հայեցակէտերը յան ն Թիւրքիայի անձեռնﬗելի թեան, Ս լթանի վեհապետական իրաւ նքների և այլն: Մանաւանդ անընդ նելի էր համալրւ մ հայկական վեց վիլայէթներից ﬕ հատ նահանգ կազﬔլը: Գերմանական լիազօրի տես թիւնները պաշտպան մ էին իտալական և աւստրօ-հ նգարական լիազօրները, իսկ ռ սական ծրագրի կողﬓակից էին Ֆրանսիայի և Անգլիայի ներկայաց ցիչները: Վիճաբան թիւնները տեւեցին եօթը նիստերի մէջ (ﬕնչև յ լիսի 23): Ռ սական ծրագրի աﬔնագլխաւոր, էական մասերը ﬔրժ եցին Երրեակ Նիզակակց թեան կողﬕց: Ռ սական դիւանագիտ թեան ﬓ մ էր նոր հիմքերի վրա

Оранж. Книга с. 45.

| 227 |

համաձայն թիւն որոնել կոմպրոﬕսների և զիջող թիւնների ﬕջոցով: Եռանդ ն բանակց թիւնների հետևանքն այն եղաւ, որ ռ սական և գերմանական դեսպանները համաձայն թիւն կայացրին թէ ինչ ձև պէտք է տալ հայկական րէֆօրﬓերին և երկ սով ﬕասին յայտարար թիւններ արին թիւրքաց ﬔծ վեզիրին: Երկար ձգձգ ﬓեր և դիւանագիտական խաղեր սկսեց թիւրք կառավար թիւնը: Բայց այդ բոլոր դժ ար թիւնների մէջ ռ սաց դեսպան պ. Գիրսը կարողացաւ որոշ ձևակերպ մով ընդ նել տալ թիւրք կառավար թեան Հայաստանի դր թիւնը բարւոքել ﬕտքը. 1914-ի յ նվարի 5-ին Գիրսը գնաց արձակ րդով Ռ սաստան, իսկ կայացրած համաձայն թեան վերջնական ձևակերպ ﬓ ստորագր մը ﬓաց Գ լկէվիչին, որ փոխարինեց նրան իբրև Հաւատարմատար: 1914 յ նվարի 26-ին ռ սաց Հաւատարմատարը և ﬔծ վեզիր Սայիդ-Հալիմ փաշան ստորագրեցին հետևեալ վաւերագիրը, որ յետոյ հաստատ եց Ս լթանի իրադէով:

№ 31

ԲՆԱԳԻՐ ՀԱՄԱՁԱՅՆ

ԹԵԱՆ. որ ստորագրել են 1914 թ. յ նվարի 26-ին Կ. Պօլսի Ռ սաց Կայսերական Հաւատարմատարը եւ օսմանեան պետ թեան ﬔծ վիզիրը Հայաստանի րէֆօրﬓերի մասին114

Նորին Գերազանց թիւն պ. Կոստանդին Գ լկեվիչ, Ռ սական Հաւատարմատարը և Նորին Բարձր թիւն պրինց Սաիդ-Հալիմ փաշան, ﬔծ վիզիր և ﬕնիստր արտաքին գործերի օսմանեան պետ թեան, համաձայն եցին, որ երկ Ընդհան ր Տես չներ նշանակել հետ ﬕասին, որոնք պիտի Արևելեան Անատօլիայի երկ հատ ածների գլ խ կարգ են, Բարձր Դ ռը կը դիմէ ﬔծ պետ թիւններին հետևեալ ծան ցագրով. «Երկ օտարահպատակ Ընդհան ր Տես չներ կը նշանակ են գլ խ Արևելեան Անատօլիայի երկ հատ ածների. պ. Ա. գլ խ

Էջﬕածնի Հայրապետական Դիւան:

| 228 |

այն հատ ածի, որի մէջ կը մտնեն Էրզր ﬕ, Տրապիզոնի և Սիվասի վիլայէթները, և պ. Բ. գլ խ այն հատ ածի որ կը պար նակէ իր մէջ Վանի, Բիթլիսի, Խարբերդի և Դիարբէքիրի վիլայէթները: Ընդհան ր Տես չներին կը յանձն ի վերահսկող թիւն իրանց յանձն ած հատ ածների վարչ թեան, դատարանի, ոստիկան թեան և ժանդարﬔրիայի վրայ: Այն դէպքեր մ, երբ հասարակական ապահով թիւնը պահպանել համար որոշած պահնորդ թեան կազմը պակասաւոր համար ի, Ընդհան ր Տեսչի խնդրանքով նրա իշխան թեան տակ պիտի դր ին զին որական ոյժեր՝ ձեռք առնել համար այն ﬕջոցները, որոնք վերաբերւ մ են նրա տեսչ թեան սահմաններին: Ընդհան ր Տես չները, նայելով հանգամանքներին, հեռացն մ են պաշտօնից բոլոր պաշտօնակատար անձանց, որոնց անհամապատասխան լինել կամ վատ վարք նենալ վերաբերմամբ նրանք համոզ ած են, յանձնելով արդարադատ թեան ձեռքը այնպիսիներին, որոնք ﬔղաւոր են օրէնքներով պատժ ող յանցանքների մէջ: Նրանք հեռացրած ստորին աստիճանների պաշտօնեաների փոխարէն նշանակ մ են նոր պաշտօնեաներ այն թեկնած ների թ ից, որոնք բաւարար են պաշտօնավար թեան՝ ընդ նակ թեան օրինասահման պայմանների տեսակէտից: Նրանց իրաւ նք է տրւ մ ներկայացնել բարձրաստիճան պաշտօնեաներին ի հաստատ թիւն Նորին Մեծ թեան Ս լթանի կառավար թեան: Այս կամ այն պաշտօնեայի հեռացման համար ձեռք առած իրանց ﬕջոցների մասին նրանք անյապաղ հաղորդ մ են պատշաճաւոր ﬕնիստրներին հեռագիրներով, որոնց մէջ համառօտակի յիշատակ մ են պատճառաբան թիւնները, և այդ հեռագիրներից յետոյ թ օր այ ընթացք մ պէտք է ղարկ ի գործը այդ անձանց մասին և մանրամասն պատճառաբան թիւնները նրանց հեռացման մասին: Կարևոր դէպքեր մ, երբ պահանջւ մ է ձեռք առնել անյապաղ ﬕջոցներ, Ընդհան ր Տես չները իրաւ նք կ նենան իսկոյն հեռացնել դատաստանական մասին պատկանող անփոփոխելի պաշտօնավարներին, այն պայմանով որ առանց յետաձգման հաղորդեն այդ ﬕջոցը գործադրել պատճառները արդարադատ թեան դեպարտաﬔնտին: Այն դէպքեր մ, երբ երևան են հան ած վալիների կա| 229 |

տարած այնպիսի արարքներ, որոց վերաբերմամբ հարկաւոր կը լինէին առանձնապէս լ րջ ﬕջոցներ, Ընդհան ր Տես չները հեռագր մ են այդ մասին ներքին գործերի ﬕնիստր թեան, որին հրամանագրւ մ է անյապաղ գործը ենթարկել ﬕնիստրների խորհրդի քնն թեան և այս վերջինը պարտաւոր է վճիռ կայացնել Ընդհան ր Տեսչի հեռագիրն ստանալ ց չորս օր այ ընթացք մ: Հողային հարցի վերաբերմամբ տեղի նեցած ընդհար ﬓերը կը կարգաւոր են Ընդհան ր Տես չների անﬕջական հսկող թեան տակ: Աւելի մանրամասն հրահանգներ Ընդհան ր Տես չների պարտաւոր թիւնների և պաշտօնավար թեան սահմանների մասին կը մշակ են նրանց նշանակ ﬕց յետոյ և նրանց մասնակց թեամբ: Այն դէպք մ, երբ 10 աﬔայ ժամանակի ընթացք մ Ընդհան ր Տես չների պաշտօնը թափ ր կը ﬓայ, բարձր Դ ռը այդ Տես չների ընտր թեան գործ մ յոյս նի ﬔծ պետ թիւնների բարեացակամ աջակց թեան վրայ: Օրէնքները, հրամանները և պաշտօնական հաղորդագր թիւնները իւրաքանչիւր շրջան մ գրւ մ են տեղական լեզ ներով: Դատաստանական և վարչական հիﬓարկ թիւնների մէջ գործ նեցող իւրաքանչիւր կողմ իրաւ նք կ նենայ գործածել իր մայրենի լեզ ն, երբ այդ հնարաւոր կը գտնէ Ընդհան ր Տես չը: Դատաստանական վճիռները կը գր ին, թիւրքական լեզ ով և կ նենան, ըստ չափ հնարաւոր թեան, թարգման թիւններ մայրենի լեզ ով: Իւրաքանչիւր ազգային տարրի ( նս ր) մասնակց թիւնը ժողովրդական լ սաւոր թեան բիւջէի մէջ հաﬔմատական է այն մասնակց թեան, որ նա նի ժողովրդական լ սաւոր թեան համար ստաց ող հարկերի մէջ: Կայսերական կառավար թիւնը չի արգելի որ առանձին առանձին համայնքների մէջ, վերջիններիս այն անդաﬓերը, որոնք պատկան մ են ﬕևնոյն հաւատին, պահեն իրանց սեփական դպրոցները: Իւրաքանչիւր օսմանեան հպատակ կը կատարէ զին որական պարտաւոր թիւնը այն շրջան մ, ր նա ապր մ է: Սակայն կայսերական կառավար թիւնը, ﬕնչև նոր կարգադր թիւն, կ ղարկի Իեմէնի, Ասսիրի և Նեջէթի հեռաւոր կողﬔրը տեղական զօրքերի քանակ թիւններ, որոնք հաւաքւ մ են օսմանեան պետ | 230 |

թեան բոլոր կողﬔրից հաﬔմատ այդ կողﬔր մ բնակ ող ազգ թիւնների. բացի դրանից, ծովային զին որները կը հաւաք են ամբողջ պետ թիւնից: Հաﬕդիէ գնդերը կը վերած ին պահեստի հեծելազօրքի: Նրանց զէնքերը կը պահ են զին որական մթերանոցներ մ և նրանց ձեռքը կը տր են ﬕայն զինակոչի և զօրախաղերի ժամանակ: Նրանք կենթարկ են այն կորպ սների հրամանատարների իշխան թեան, որոնց շրջան մ ապր մ են նրանք: Խաղաղ ժամանակներ մ գնդերի, էսկադրօնների և գ մարտակների հրամանատարները կընտր են կայսերական օսմանեան գործող բանակի սպաների թ ից: Այս գնդերի հասարակ զին որները պիտի ծառայեն ﬕ տարի: Ծառայ թեան մէջ մտնել համար նրանք պիտի ներկայանան իրանց ձիաներով և ձիաների ամբողջ կարգ սարքով: Աﬔն ﬕ անձ առանց ազգի և կրօնի խտր թեան, որ բնակ թիւն նի տ եալ շրջան մ և բաւարար մ է ցոյց տ ած պայմաններին, կ նենայ յիշեալ գնդերի մէջ ընդ ն ել իրաւ նք: Զինակոչի կամ զօրախաղերի ժամանակ այդ զօրքերը պիտի ենթարկ են նոյն կարգապահական կանոններին, ինչպէս կանոնաւոր զօրքերը: Վիլայէթների ընդհան ր խորհ րդների գործ նէ թեան սահմանները որոշւ մ են համաձայն 1329-1913 թ. մարտի 13-ի օրէնքի ց ցմ նքներին: Վերջնական ժողովրդագր թեան ﬕջոցով պիտի կատար ի Ընդհան ր Տես չների հսկող թեամբ աﬔնաﬔրձաւոր ապագայ մ և եթէ կարելի է՝ ոչ շ քան ﬕ տար ց յետոյ կը սահման ի զանազան դաւան թիւնների և լեզ ների ճիշտ յարաբեր թիւնները դէպի իրար: Մինչև այդ, Վանի և Բիթլիսի վիլայէթների ընդհան ր խորհրդի (մէջլիս մ ﬕ) և կոﬕտէների (էնջ մէն) համար ընտր ածները կը լինին մահﬔտական և ոչ-մահﬔտական կէս առ կէս: Էրզր ﬕ վիլայէթ մ, եթէ վերջնական մարդահամարը կատար չած ի ﬕ տար այ ընթացք մ, Գլխաւոր Խորհրդի անդաﬓերը դարձեալ կընտր են հաւասար թեան սկզբ նքով, ինչպէս վերոյիշեալ երկ վիլայէթներ մ: Սըվազի, Խարբերդի և Դիարբէքիրի վիլայէթներ մ Գլխաւոր Խորհրդի անդաﬓերը կընտր են հէնց այժմ հաﬔմատականի սկզբ նքով: Այս նկատառ մով, ﬕնչև մարդահամարի վերջանալը, | 231 |

մահﬔտական ընտրողների թիւը առաջ այ պէս կորոշ ի այն ց ցակներով, որոնք վերջին ընտր թիւնների հիմքն են կազﬔլ, իսկ ոչ-մահﬔտականների թիւը կորոշ ի այն ց ցակների հիման վրայ, որոնք կը ներկայաց են համայնքների կողﬕց: Եթէ նիւթական դժ ար թիւնները կը դարձնեն այս նախնական ընտրական կարգը անգործադրելի իրական թեան մէջ, Ընդհան ր Տես չներին իրաւ նք կը տր ի առաջարկել և ﬕ այլ սկզբ նք երեք վիլայէթների-Սըվազի, Խարբերդի և Դիարբէքիրի Ընդհան ր Խորհ րդների մէջ եղած տեղերը բաշխել համար, ﬕ սկզբ նք որ աւելի համապատասխան կը լինէր այդ վիլայէթների կարիքներին և ժամանակակից պայմաններին: Այն վիլայէթներ մ, ր Ընդհան ր Խորհ րդները կընտր են հաﬔմատականի սկզբ նքով, փոքրամասն թիւնը ներկայաց ած կը լինի կոﬕտէներ մ (էնջ ման): Վարչական Խորհ րդների համար ընտր ած անդաﬓերը կը լինեն, ինչպէս անցեալ մ կէս առ կէս մահﬔտականներ և ոչ-մահﬔտականներ: Մահﬔտականների և ոչ-մահﬔտականների հաւասար թեան սկզբ նքը գործադր ած կը լինի նմանապէս և ոստիկան թեան ժանդարﬔրիայի կազմակերպման մէջ երկ շրջաններ մ էլ այն չափով, որքան տեղեր կը բաց են, եթէ ﬕայն այս բանի դէմ արգելք չը գտնեն Ընդհան ր Տես չները: Միևնոյն սկզբ նքը երկ շրջաններ մ էլ կը գործադր ի, ըստ չափ հնարաւոր թեան, և ﬕւս հասարակական բոլոր պաշտօնների բաշխման նկատմամբ: Ի հետև ﬓ որոյ վերոյիշեալները ստորագրեցին ներկայ թ ղթը և կնքեցին իրանց կնիքներով: Ստորագր ած Գ լկեվիչ, Սաիդ-Հալիմ Կ. Պօլիս, 26 յ նվարի 1914 8 փետրվարի

Ներկայացնելով այս ստորագր ած վաւերագիրը արտաքին գործերի ﬕնիստր Սազոնովին, Հաւատարմատար պ. Գ լկեվիչը ﬕ ընդարձակ յայտարար թեան մէջ նկարագր մ էր հարցի ամբողջ պատմ թիւնը, թէ ռ սաց դիւանագիտ թիւնը որքան խոչընդոտների դժ ար թիւնների դէմ պիտի մրցէր, ﬕնչև որ հասնէր այս վերջնական ձևին: Նայելով այդ դժ ար թիւններին, պէտք էր ընդ նել որ յ նվարի 26-ի վաւերագիրը ռ սական դիւանագիտ թեան ﬕ խոշոր յաղթանակի արդիւնքն էր: Ուրիշ հարց էր թէ ո՛րքան այդ համաձայն թիւնը համապա| 232 |

տասխան մ էր հայ ժողովրդի ակնկալ թիւններին: Այս առիթով պ. Գ լկեվիչը գր մ էր. «Դիﬔլով յ նվարի 26-ի ակտի գնահատ թեան, պէտք է, ի հարկէ, խոստովանել որ նա չէ տալիս հայերին ինքնավարական այն ընդարձակ իրաւ նքները, որ զ մ էր նրանց համար ապահովել Ռ սական Ծրագիրը»: Բայց և այդպէս, նոր խմբագր թեան մէջ էլ կարելի է եղել անցկացնել բաւական կարևոր որոշ ﬓեր: Թ ելով այդ բոլոր առաւել թիւնները, պ. Գ լկեվիչը յար մ էր. «Այսպիսով, 1914 թ. Յ նվարի 26-ի ակտը անկասկած մատնանշ մ է նոր, աւելի բախտաւոր ﬕ շրջանի սկիզբ հայ ժողովրդի պատմ թեան մէջ: Իր ներքին քաղաքական նշանակ թեամբ, որ նի այդ ազգի համար, նրան կարելի է հաﬔմատել 1870 թ ականի ֆերմանի հետ, որ ստեղծեց Բոլգարական ﬕ Էկզարխ թիւն և դրանով ազատեց Բոլգարներին յ նական խնամակալ թիւնից: Հայերը չեն կարող չը գիտակցել, որ այժմ ար ած է առաջին քայլը՝ նրանց թիւրքական լ ծից ազատել համար»115: Ռ սաց դիւանագիտ թիւնն սկսեց հետևել որ թիւրք կառավար թիւնը կատարէ իր յանձն առած պարտաւոր թիւնները: Երկար որոն ﬓերից հետոյ կարելի եղաւ գտնել և նշանակել երկ եւրոպացի Ընդհան ր Տես չներ-Վեստէնենկ և Հօֆ: Նրանք գնացին Կ. Պօլիս և այդտեղ նրանց հետ ﬕասին մշակ եց և հաստատ եց (մայիսի 10-ին) այն հրահանգը, որի մասին որոշ մ կայ վերոյիշեալ համաձայն թեան մէջ:

№ 32

ՀՐԱՀԱՆԳ ԸՆԴՀԱՆ

Ր ՏԵՍ ՉՆԵՐԻ ԻՇԽԱՆ

ԹԵԱՆ ԵՒ ՁԵՌՆՀԱՍ

ԹԵԱՆ ՄԱՍԻՆ116

Յօդ. 1. - Ընդհ. Տես չներն իրանց կենտրոնատեղին հաստատել են իրանց պատկանող հատ ածի այն քաղաքի մէջ, որ իրանց պաշտօնավար թեան կարիքներին աւելի համապատասխան կը դատեն: Նրանք իրանք որոշել են այն քնն թիւնների պտոյտների

Оранжев. Кн. с. 173.

Էջﬕածնի Հայրապետական Դիւան, թարգ. «Արարատ» ամսագրի, 1914, № 6:

| 233 |

ժամանակն եղանակը, որ պիտի կատարեն իրանց շրջաններ մ, ﬕևնոյն է անձնապէս թէ պատ իրակների ﬕջոցով, այն վերապահ թեամբ ﬕայն, որ պարտաւոր են իւրաքանչիւր աﬕս թէ՛ ներքին գործերի թէ՛ արդարադատ թեան ﬕնիստր թիւններին տեղեկագիր ղարկել իրանց շրջանների կաց թեան մասին քաղաքացիական և դատական վարչ թեան տեսակէտներից: Յօդ. 2. - Ընդհ. Տես չները կոնտրոլի են ենթարկել իրանց շրջանի քաղաքացիական, դատական, ոստիկանական և ժանդարմական վարչ թիւնները: Հանրային ապահով թեան ժերի անբաւարար լինել դէպք մ Ընդհ. Տեսչի պահանջմամբ իր տրամադր թեան տակ պիտի դր ին զին որական ժեր՝ իր ձեռնհաս թեան սահմաններ մ ձեռք առն ած ﬕջոցների գործադր թեան համար: Ընդհ. Տես չների պահանջման դէպք մ հեռագրական պաշտօնեաներն պիտի ղարկ են նրանց մասնաւոր բնակարանը՝ պաշտօնական թղթակց թիւններ յղել համար: Ընդհ. Տես չների գործած թեան համար մշակ ել է ﬕ յատ կ հեռագրական բառարան՝ ծածկագիր թղթակցել Մեծ Վեզիր թեան և Ներքին Գործերի Արդարադատ թեան ﬕնիստր թիւնների հետ: Ժանդարﬓեր կամ զին որներ հաւասարապէս դր ել են նրանց տրամադր թեան տակ՝ իրենց մասնաւոր բնակարաններ մ: Յօդ. 3. - Ընդհ. Տես չներն իրանց պատկանող շրջաններ մ հսկել են վիլայէթների և համայնքների օրէնքների որոշ ﬓերի գործադրման վրայ, ինչպէս և կայսր թեան այն բոլոր օրէնքների կանոնների, ր վերաբեր մ են քաղաքացիական վարչ թեան, արդարադատ թեան, ոստիկան թեան և ժանդարﬔրիային: Յօդ. 4. - Ընդհ. Տես չները, նահանգապետների կարծիքն ստանալ ց յետոյ, Բ. Դրան ներկայացնել են պատճառաբան թիւններով ընթացակց ած օրինագծեր, պահանջել կայսր թեան այն օրէնքների ձևափոխ թիւնը, որոնք չեն համապատասխան մ իրանց շրջանի իրական կարիքներին: Նրանք մշակել են հաւասարապէս և հրահանգների նախագծեր՝ դիւրացնել յիշեալ օրէնքների գործադր թիւնն իրանց շրջաններ մ: Հրահանգների այս նախագծերն ենթարկ ել են համապատասխան դեպարտաﬔնտի հաւան թեանը: Յօդ. 5. - Ընդհ. Տես չները նշանակել են այն վայրերը, որ | 234 |

անհրաժեշտ կարիք նին քաղաքացիական վարչ թեան կազմակերպ թեան հաստատման, համաձայն վարչ թեան օրէնքի 3-րդ յօդ ածի, և այս առթիւ նահանգապետների զօրաբանակների հրամանատարների կարծիքն ստանալ ց յետոյ, պատրաստել են համապատասխան օրինագծեր: Նրանք են որոշել այն գիւղերի և համայնքների այս կամ այն վիլայէթից կախ մը, որոնք յաւակն մ են երկ վիլայէթների հետ էլ կապ ած լինել: Նրանք հաղորդել են ներքին գործերի ﬕնիստր թեան իրենց կարծիքը այն որոշ ﬓերի մասին, որ համաձայն վերոյիշեալ յօդ ածի, պիտի տր ին վիլայէթների ընդհան ր ժողոﬖերից՝ սանջակների կազաների կենտրոնատեղիների փոփոխման, այս սանջակների կազաների սահմանների ձևաւորման ղղման, ինչպէս և իրանց վարչական բաշխման մէջ տեղի նենալիք փոփոխ թիւնների առիթով: Յօդ. 6. - Վիլայէթների օրէնքի 4-րդ յօդ ածի համաձայն Ընդհ. Տես չները մշակել են ներկայացնել ներքին գործերի ﬕնիստր թեան յատ կ կանոնների նախագծեր, իրանց պատկանող շրջան մ գտն ած նոմադ ցեղերի տեղաւորման վարչ թեան մասին, հաշ ի առնելով նրանց բարքերն սովորոյթները, հասարակական կարիքները տեղական պահանջները: Վալիների հետ ﬕակարծիք, նրանք անհրաժեշտ ﬕջոցներ են ձեռք առնել կանխել նոմադների կողﬕց որ և է աւարառ թիւն շէն գաւառամասեր մ, ﬕնչև որ այս ցեղերը տեղաւոր են և ընտելանան երկրագործական և ինդ ստրիական աշխատանքներին: Յօդ. 7. -Այլ պարտական թիւնների հետ ﬕասին Ընդհ. Տես չների պարտքն է և ամրապնդել իրենց շրջանի ազգագրական զանազան տարրերի հաﬔրաշխ թիւնը, ցրել նրանց անջատող թիւրիմաց թիւնները, եթէ կան, ապահովել բոլորի իրաւ նքների հաւասար թիւնը և յարգել տալ ընդհանրապէս ամէն մէկի ազատ թիւնն իրաւ նքները: Ըստ այսմ, Ընդհ. Տես չներն առանձնապէս անﬕջական հսկող թիւն են նենալ ՝ կարգադրել հողային սեփական թեան շ րջը ծագած վէճերը, որոնք որոշ վայրեր մ ազգաբնակ թեան զանազան տարրերը բաժան մ են: Յօդ. 8. - Ընդհ. Տես չների ձեռնահաս թիւնն պարտական թիւնն է կազմ մ, ինչպիսի եղանակով էլ այդ լինի, հսկել ՝ որ իրանց վերահսկող թեան տակ և ըստ կարելւոյն կարճ ժամանակաﬕջոց մ ﬕ վերջնական մարդահամար կատար ի, որ պիտի | 235 |

հաստատէ իրանց պատկանող շրջանների զանազան կրօնների, ազգ թիւնների, լեզ ների ստոյգ հաﬔմատական թիւը: Ընդհ. Տես չներն իրանց պատկանող շրջաններ մ հսկել են կայսերական կառավար թիւնից հաստատ ած հետևեալ որոշ ﬓերի իրագործման վրայ. Վանի և Բիթլիսի վիլայէթների Ընդհ. Ժողոﬖերի (Մէջլիսի Ում ﬕ) և Կօﬕտէների (Էնջիւմէն) ընտրովի անդաﬓերը պիտի լինեն կիսով մահﬔտական և կիսով ոչ մահﬔտական: Էրզր ﬕ վիլայէթ մ, եթէ վերջնական մարդահամարը ﬕ տար այ ընթացք մ տեղի չէ նեցել, ընդհ. Ժողոﬖերի անդաﬓերը պիտի ընտ-ր են նոյնպէս «կիսով»ի հիման վրայ, ինչպէս վերոյիշեալ երկ վիլայէթներ մ: Սըվազի, Խարբերդի և Դիարբէքիրի վիլայէթներ մ ընդհ. Ժողովի անդաﬓերն հէնց այժﬔանից պիտի ընտր են հաﬔմատական թեան սկզբ նքի հիման վրայ: Այս նպատակով, ﬕնչև վերջնական մարդահամարը, մահﬔտական ընտրողների թիւն որոշ ած կը ﬓայ համաձայն վերջին ընտր թիւններին իբրև հիմք ծառայած ց ցակների, իսկ ոչ-մահﬔտական ընտրողների թիւը կորոշ ի համաձայն իրանց համայնքներից ներկայաց ելիք ց ցակների: Եթէ սակայն նիւթական դժ ար թիւններն անգործադրելի դարձնեն ընտրական այս ժամանակաւոր սիստեմը, Ընդհ. Տես չներն իրաւ նք են նենալ երեք վիլայէթներին՝ Սըվազի, Խարբերդի և Դիարբէքիրի ընդհ. ժողոﬖերի աթոռների բաշխման համար ﬕ այլ առաջարկ թիւն անել, որ աւելի համապատասխան լինի յիշեալ վիլայէթների իրական կարիքներին պայմաններին: Այն բոլոր վիլայէթներ մ, ր ընդհ. ժողոﬖերն ընտր ել են հաﬔմատական թեան սկզբ նքի հիման վրայ, փորքմասն թիւնը ներկայաց ցիչ է նենալ կօﬕտէի մէջ (էնջիւմէն): Վարչական ժողոﬖերի ընտրովի անդաﬓերը, ինչպէս անցեալ մ, պիտի լինեն կիսով մահﬔտական և կիսով ոչ-մահﬔտական: Եթէ Ընդհ. Տես չներն անյարմար չեն գտնի, մահﬔտականների և ոչ-մահﬔտականների հաւասար թեան սկզբ նքը գործադրել են երկ շրջաններ մ էլ ոստիկան թեան և ժանդարﬔրիայի հաւաքման համար այն չափով, ինչ չափով ազատ տեղեր կը բաց ին: Հաւասար թեան նոյն սկզբ նքը գործադր ել է հնարաւոր թեան չափ նաև երկ հատ ածների ﬕջի բոլոր հասարակական | 236 |

պաշտօնների բաշխման համար: Յօդ. 9. - Ընդհ. Տես չները կոնտրոլի են ենթարկել ղղակի կամ ան ղղակի կերպով բոլոր պաշտօնեաների պաշտօնակատար թեան եղանակը, ստ գելով նրանց ընդ նակ թեան ժրաջան թեան աստիճանը: Նրանք կազﬔլ են տալ բոլոր պաշտօնեաների «ց ցակ ծառայ թեանը»: Յօդ. 10. - Ընդհ. Տես չները հանգամանքներին նայած պաշտօնանկ են ան մ այն բոլոր պաշտօնեաներին, որոնց անբաւարար լինելն վատ ընթացքը կը հաստատեն, արդարադատ թեան յանձնելով նրանց որոնք օրէնքով յանցաւոր կը լինեն պատժելի արարքի համար. նրանք փոխարին մ են հրաժարեցրած ստորադաս պաշտօնեաներին նորերով, որոնք պէտք է լրացնեն օրէնքներով և կանոններով նախատեսն ած ընդ նել թեան և նակ թեան պայմանները: Նրանք իրաւ նք են նենալ Նորին Վեհափառ թիւն Ս լթանի կառավար թեան ան անմանը ներկայացնել բարձրաստիճան պաշտօնեաներին: Կատար ած պաշտօնանկ թիւնների մասին անﬕջապէս հաղորդել են համապատասխան ﬕնիստր թիւններին պատճառաբան ած կարճ հեռագիրներով, որոնց պիտի հետևեն թ օր այ ընթացք մ այս պաշտօնեաների գործերն մանրամասն պատճառաբան թիւններով ﬕ տեղեկագիր: Բարձրաստիճան պաշտօններն են՝ Վալին, Միւթեսարիֆը, Կայմակաﬓերը, Դէֆթերդարը, Մեքթ բջին, Հանրային կրթ թեան վերատես չը, Երկրագործ թեան վերատես չը, Հանրային աշխատանքների գլխաւոր ինժեները, Կալ ածային վարչ թեան վերատես չը, Ոստիկան թեան վերատես չը, Մարդահամարի վերատես չը, Առողջապահ թեան վերատես չը, Քաղաքական գործերի վերատես չը, կամ վիլայէթի թարգ-մանը, | 237 |

Սանջակի մ հասեբեջին, Սանջակի թղթակց թեան վերատես չը, Ուս ցման երկրորդական հիﬓարկ թիւնների և նորմալ դպրոցների (վարժապետանոցների) վերատես չները և ինչպէս և ս ցիչները, Բոլոր տես չները անﬕջապէս վալիներից կախ մ նեցող պաշտօնեաներին վերաբերող որոշ ﬓերը հաղորդել են իրենց վալիներին: Յօդ. 11. - Եթէ հաստատ ի, որ վալիներն այնպիսի գործեր են կատարել, անհրաժեշտ է անյետաձգելի խիստ ﬕջոցներ ձեռնարկել, Ընդհ. Տես չները խնդիր ներկայացնել են ներքին գործերի ﬕնիստր թեան, որն անﬕջապէս մտցնել է այդ ﬕնիստրների ժողով, և այս վերջինս պիտի որոշ մ տայ աﬔնա շը 4 օր այ ընթացք մ, հաշ ելով Ընդհ. Տեսչի հեռագիրը ստաց ել ժամանակից: Ընդհ. Տեսչից կամ նրա պահանջով հրաժարեց ած պաշտօնեաները չեն կարող նոր պաշտօնի նակ յայտարար ել, նոյն իսկ պաշտօնից ազատների խմբ մ, ﬕնչև որ կենտրոնական իշխան թիւնը 10-րդ յօդ ածով նախատես ած հրաժարեցման մասին մանրամասն պատճառաբան ած տեղեկագիրը չստանայ չհաստատէ նրա բովանդակ թիւնը: Յօդ. 12. - Քաղաքացիական, դատական, ժանդարﬔրիայի, հանրային աշխատանքների և երկրագործ թեան քննիչները կախ մ նեն ղղակի իրանց պատկանած դեպարտաﬔնտներից, բայց վիլայէթների պաշտօնեաների հետ ﬕ աստիճանի վրայ դրւ մ են Ընդհ. Տես չների վերահսկող թեան տակ և Ընդհ. Տես չների անհրաժեշտ դատած դէպքեր մ պարտաւոր են այս վերջինների ղարկած ծան ց ﬓերը (օօոոսոiօճէiօո) գործադրել: Այս Տես չները ներկայացն մ են Ընդհ. Տեսչին իրանց հրահանգների համաձայն կատարելիք քնն թիւնների տեղեկագրի պատճէն, իսկ բնագիրը ղարկ մ են այն դեպարտաﬔնտին, որից կախ մ նին: Պաշտօնեաների պարտական թիւնների կատարման եղանակի առթիւ եղած քնն թիւնների տեղեկագիրները, լինին դրանք կատար ած ﬕնիստր թիւնների թէ Ընդհ. Տեսչի հրամանով, ﬕաժամանակ հաւասարապէս ներկայաց ել են՝ պատճէնը| 238 |

Ընդհ. Տեսչին բնագիրը,- համապատասխան ﬕնիստր թիւններին: Յօդ. 13. - Ֆինանսական քննիչներն անﬕջապէս կախ մ նեն ֆինանսական ﬕնիստր թիւնից: Նրանք այդ ﬕնիստր թեան ղարկել են յատ կ կանոնադր թեան համաձայն կատար ելիք քնն թեան տեղեկագիրները և պատճէն ընձեռնել են Ընդհ. Տեսչին: Այն դէպք մ երբ վերջինս անհրաժեշտ կը դատի քնն թիւն բանալ ﬕ յատ կ խնդրի առթիւ և այդ կը հաղորդէ Ընդհան ր Տեսչ թեան կենտրոնատեղի մ գտն ող գլխաւոր քննիչին, սա պարտաւոր է կաﬔց ած քնն թիւնը կատարել, լինի այդ անձնապէս թէ ﬕ այլ քննիչի ջանքերով, և Ընդհան ր Տեսչին տեղեկագիր ներկայացնել. ֆինանսների ﬕնիստր թիւնը հաւասարապէս հաղորդակից պիտի լինի նմանօրինակ քնն թիւնների: Յօդ. 14. - Եթէ որ և է դատական պաշտօնեայ, որ պատկան մ է անփոփոխ դատաւորների կարգին, յանցաւոր կը գտն ի դատի կամ պաշտօնանկ թեան ենթակայ իր արարքով, Ընդհ. Տես չը դիմ մ է Արդարադատ թեան ﬕնիստր թեան նրան դատի տալ համար: Մինիստր թիւնը գործին ընթացք պիտի տայ մէկ շաբա-թից ոչ շ: Եթէ յիշեալ պաշտօնեան դատաւոր չէ, Ընդհ. Տես չը պա-հանջել է նորա պաշտօնանկ թիւնը և րիշով փոխարին մը, լինի այդ Արդարադատ թեան ﬕնիստր թիւնից թէ Վերաքննիչ Պալատի Ընդհան ր Դատախազից, պաշտօնի կարևոր թեան աստիճանի հաﬔմատ: Անյետաձգելի կարգադր թիւններ պահանջող կարևոր դէպքեր մ Ընդհ. Տես չները վայելել են անﬕջական ժամանակաւորապէս պաշտօնից արձակել (ՏսՏք6ոՏiօոէ) իրաւ նք, նոյ-նիսկ դատական անփոփոխ պաշտօնեաների նկատմամբ, այն պայմանով, որ դէպքերն անﬕջապէս Արդարադատ թեան դեպարտաﬔնտին հաղորդեն: Յօդ. 15. - Ընդհ. Տես չների աﬔնակարևոր պարտական թիւններից մէկն է և հսկել՝ որ դատական վիճաբան թիւնները զերծ ﬓան որ և է արտաքին ճնշ ﬕց, վճիռները տեղի նենան աﬔնաﬔծ անկողﬓակալ թեամբ ազատ թեամբ և դատաւորներն ոչ ﬕ կերպ չազդ են: Յօդ. 16. - Դատական պաշտօնեաները պարտադիր են համակերպել Ընդհ. Տես չների այն ծան ց ﬓերին, որոնք վերաբեր մ են վարչական բաժնի և դատական գործերի դիւանական աշխա| 239 |

տանքների մէջ ներմ ծ ելիք ռեֆօրﬓերին, սրանց կանոնաւոր ընթացքն ապահովել համար: Ըստ այսմ, Ընդհ. Տես չները հսկել են իրանց պատկանող շրջաններ մ կայսերական կառավար թեան կողﬕց հաստատ ած հետևեալ որոշ ﬓերի իրագործման վրայ: Իւրաքանչիւր շրջան մ օրէնքները, հրամանագրերը և յայտարար թիւնները հրատարակել են տեղական լեզ ներով: Իւրաքանչիւր կողմ իրաւ նք է նենալ դատաւորների և վարչ թեան առջև գործածել իր լեզ ն, երբ Ընդհ. Տես չն այդ հնարաւոր կը դատէ: Դատավճիռները գրի են առն ել տաճկերէն, և եթէ հնարաւոր է, թարգման ել են կողﬔրի լեզ ներով: Յօդ. 17. - Ոստիկան թեան ժանդարﬔրիայի կազմակերպ թիւնն վերակազմ թիւնը տեղի է նենալ իւրաքանչիւր շրջանի մէջ Ընդհ. Տեսչի ղեկավար թեամբ գիտ թեամբ: Ոստիկան թեան և ժանդարﬔրիայի կազմակերպման համար անհրաժեշտ դատ ած ձևափոխ թիւնները, վալիի գիտ թեամբ մատնանշ ել են Ընդհ. Տեսչից և ներմ ծ ել կենտրոնական իշխան թիւնից: Յօդ. 18. - Հանրային կրթ թեան բոլոր հաստատ թիւնների բարձր վերահսկող թիւնները պատկան մ են Ընդհ. Տես չներին: Ընդհ. Տես չները իրանց պատկանող շրջաններ մ հսկել են կայսերական կառավար թեան հաստատած հետևեալ որոշ ﬓերի գործադրման վրայ: Իւրաքանչիւր վիլայէթի հանրային կրթ թեան բիւջէից աﬔն ﬕ ազգագրական տարրի պատկանող մասը որոշ ել է հաﬔմատականօրէն, ամէն մէկի հանրային կրթ թեան համար ժողով ած հարկերի մէջ ցոյց տ ած մասնակց թեան հաﬔմատ: Կայսերական կառավար թիւնն ոչ ﬕ արգելք չի յար ցանիլ, եթէ համայնքներ մ կրօնակիցները տ րքեր ժողովեն իրանց դպրոցների պահպանման համար: Յօդ. 19. - Ընդհան ր Տես չները ստ գել են բոլոր մանրամասն թիւններով պետ թեան բիւջէի մէջ վիլայէթի հանրային գործառն թիւններին յատկաց ած վարկերը և վալիներին ծան ցանել ց յետոյ, մատնանշել են ինչ որ իրական կարիքներից աւելի կամ պակաս է, այսպիսով անօգ տ ծախսերը կանխել և կարիք եղած դէպք մ վարձի յաւել ﬓ առաջ բերել համար: | 240 |

Յօդ. 20. - Ընդհան ր Տես չներն ս ﬓասիրել են այն ﬕջոցները, որ թոյլ են տալիս առաջարկել կենտրոնական իշխան թեան տասանորդների գանձման այնպիսի ﬕ սիստեմ ընդ նել որ ապահովելով գանձատան հարկատ ների շահերը, իր պարզ գործնական բնոյթով, ոչ ժամանակի կոր ստ, ոչ էլ երկրագործներին դժ ար թիւն պատճառի: Յօդ. 21. - Ընդհան ր Տես չները հարկերի թեմﬔթ լի գանձման եղանակը ս ﬓասիրել ց և, այն վայրերի համար, որ անհրաժեշտ կը նկատեն, վալիների կարծիքը ստանալ ց յետոյ, կարող են առաջարկ թիւններ ներկայացնել՝ կալ ածային վարչ թեան վերանորոգման և արդէն սկս ած ընդհան ր րէֆօրմների բարելաւման համար: Յօդ. 22. - Ընդհան ր Տես չները իրանց յատկաց ած մասնագէտ տեխնիքներին ս ﬓասիրել են տալ այն բոլոր ﬕջոցները, որոնց օգտակար կը լինի դիﬔլ, իրանց շրջանի հանքերն անտառները պետ թեան համար աﬔնաարդիւնաւէտ եղանակով պահպանել շահագործել , հողը պարարտացնել , արտադր թեան ծախսերը ն ազեցնել , հանրային կրթ թիւնը տարածել , ինդ ստրիան և առևտ րը քաջալերել , հաղորդակց թիւնները դիւրացնել համար. ﬕ խօսքով քննել են տալ աﬔն ինչ, որ կարող է նպաստել վիլայէթների մտաւոր և տնտեսական բարձրացման: Ըստ այսմ նրանք հսկել են, որ վալիներն իրագործեն այն րէֆօրﬓերը, որ ոչ բիւջէի մէջ վարձի ներմ ծ ﬓ, ոչ էլ օրէնքի կամ կայսերական հրամանագրի հրատարակ ﬓ են պահանջ մ: Ինչ վերաբեր մ է այն կարգադր թիւններին, որոնք նախադր մ են կամ ընդհան ր բիւջէի մէջ յատ կ վարկերի ներմ ծման կամ թէ առանձին օրէնքի կայսերական վաւերացման գոյ թիւնը, այդ առթիւ դիﬔլ են ձեռնհաս դեպարտաﬔնտներին: Յօդ. 23. - Ընդհան ր Տես չներից իւրաքանչիւրին իրենց գոր-ծառն թիւնների կատարման համար յատկաց ել են՝ 1. Մի ընդհան ր քարտ ղար-դիւանապետ և բաւարար թ ով խմբագրողներ, թարգմանողներ, գրագիրներ և ծառաներ: 2. Մի քննիչ քաղաքացիական, ոստիկանական և ժանդարմական գործերի համար: 3. Մի քննիչ դատական գործերի համար: | 241 |

4. Մի քննիչ հանրային կրթ թեան համար: 5. Մի մասնագէտ քննիչ, օտար կամ օսմանցի, երկրագործ թեան համար: 6. Մի մասնագէտ քննիչ, օտար կամ օսմանցի, հանրային աշխատանքների համար: 7. Մի թիկնապահ, որ պէտք է ընտր ի ժանդարﬔրիայի օտար սպաներից: 8. Մի օտար անձնական քարտ ղար: 9. Մի քրդերէնի թարգման: 10. Մի հայերէնի թարգման: Այս պաշտօնեաներն ան ան ել են Ընդհան ր Տես չների ց ց մով կամ հաւան թեամբ, իսկ նրանց իրաւ նքները սահման ել են Ընդհան ր Տես չների աջակց թեամբ մշակ ած ﬕ յատ կ կանոնադր թիւնով: Ընդհան ր Տես չներն ղևոր եցին Հայաստան, բայց դեռ նրանք չէին հաստատ ել իրանց տեղեր մ, դեռ իրանց պաշտօնի կիրառ թեան մէջ էլ չէին մտել, երբ ծագեց եւրոպական ահեղ պատերազմը: Թիւրքիան, հանդիսանալով Գերմանիայի դաշնակից, սկսեց ﬕ շարք համարձակ քայլեր անել, ղղ ած մանաւանդ Ռ սաստանի, Ֆրանսիայի և Անգլիայի դէմ: Այդ քայլերից մէկն էլ այն էր, որ Հայաստանի Ընդհան ր Տես չները հեռաց եցին պաշտօնից: Նորից պատռ ած ոտի տակ էր տրոր ած Հայաստանի բարեկարգման թոյլ փորձերի ծրագիրը: Գ լկեվիչը գր մ էր թե ռ սական դիւանագիտ թեան ձեռք բերած արդիւնքը սկիզբ է ﬕ նոր, աւելի երջանիկ շրջանի հայ ժողովրդի պատմ թեան մէջ: Աւա՜ղ: Երջանկ թիւն չը տեսաւ նահատակ թիւրքահայ ժողով րդը: Եւ այժմ նրա արիւնոտ պատմ թեան աﬔնասարսափելի ﬕ երկ նքն է տեղի նեն մ, երբ նորից և նորից նրա գոյ թիւնն անգամ սաստիկ վտանգ ած է.

| 242 |

ՅԱՒԵԼ ԱԾ

| 243 |

| 244 |

ՐԻՇ ԱԶԳ

ԹԻՒՆՆԵՐԻ ՕՐԻՆԱԿՆԵՐԸ

Որպէս զի ճիշտ գնահատենք Հայաստանի համար զանազան ժամանակ կատար ած դիւանագիտական գործի բ ն արժէքը, ﬔնք պէտք է իմանանք թէ ինչ կերպով են րիշ ազգ թիւնները ազատ ել թիւրքական լ ծից: Պատմ թիւնը ﬔզ պարզ ցոյց կը տայ որ երկար ժամանակի ընթացք մ մշակ եց ազատագր թեան ﬕ իրական ﬕջոց, որ աﬔն անգամ, երբ գործադր թեան էր հրաւիրւ մ, տալիս էր ﬕանգամայն գոհաց ցիչ հետևանքներ: Ազատագր թեան այդ ապահով, փորձ ած ﬕջոցը ռ սաց պետական կանցլեր իշխան Գորչակովը գեղեցիկ կերպով ձևակերպ մ էր «ճոճէօոi6 օս ճսէօոօոi6» (կա՛մ անդամահատ թիւն կա՛մ աւտոնոﬕա) բառերով: Այս ձևակերպ ﬓ էլ կազմ մ էր ռ սաց քաղաքական թեան նշանաբանը Թիւրքիայի վերաբերմամբ ﬕնչև 1880-ական թ ականների սկիզբը: Անդամահատ թիւնը, ինչպէս ազատագրական ﬕջոց, գործադր եց ﬕայն ﬕ անգամ, 1829-1830 թ ականներին, երբ Թիւրքիայի մարﬓից բոլորովին կտր եց անջատ եց Յ նաստանը, ստանալով քաղաքական անկախ թիւն: Աւելի շատ են այն դէպքերը, երբ ազգերը ազատ թիւն ստան մ էին աւտոնոﬕայի ﬕջոցով, և Թիւրքիայի նորագոյն պատմ թիւնն արձանագրել է իր էջեր մ ﬕ շարք աւտոնոﬕաներ, իբրև հետաքրքրական յ շարձաններ ազգերի վերածն թեան: Այս յ շարձանները վերին աստիճանի կարևոր նիւթեր են մանաւանդ հայերի համար: Ուստի և ստիպողական պահանջ է առաջան մ՝ դնել այստեղ այդ հար ստ և հրահանգիչ նիւթը: Նախ քան առանձին առանձին իւրաքանչիւր աւտոնոﬕայի դիﬔլը՝ հարկաւոր է այստեղ արձանագրել ﬕ երկ ընդհան ր դիտող թիւններ: Առաջինն այն է, որ բոլոր թիւրքական աւտոնոﬕաները երկ տեսակի են 1) Այս կամ այն երկրից կազմւ մ է վասալական իշխան թիւն, որի գլ խը (իշխանը) նի դինաստիա հիﬓել իրաւ նքը, այսինքն իր իշխան թիւնը իր ժառանգներին թողնել իրաւ նքը: Երկիրը ﬕանգամայն ինքնավար է, նի իր սեփական բանակը, ﬕնիստր թիւններ, ժողովրդական ներկայաց ցչ թիւն, իսկ Թիւրքրային տալիս է որոշ ած հարկ, որ նշան է թիւրք պետ թեան վեհապետական իրաւ նքների: 2) Տեղական աւելի | 245 |

սահմանափակ ինքնավար թիւն, որ իրագործւ մ է ընդհան ր ﬕ նահանգապետի կարգ մով: Այս գլխաւոր կառավարիչը ընտր մ և հաստատւ մ է Ս լթանի կողﬕց որոշ ժամանակով: Նրա կառավար թեան տակ գտնւ մ են նահանգի գործերի ընդհան ր կարգադրիչներ, որոնք համապատասխան մ են ﬕնիստրներին. կայ և տեղային ընդհան ր ժողով, որ պարլաﬔնտի պաշտօն է կատար մ: Կայ տեղային ոստիկան թիւն, իսկ զին որական ոյժը ներկայացւ մ է պահնորդ զին որ թեան (ﬕլիցիա) ձևով:

1. ԱՒՏՈՆՈՄ ԻՇԽԱՆNԹԻՒՆՆԵՐ

1. Եգիպտոս (ﬕակ օրինակ մահﬔտական աւտոնոﬕայի) 6817000 բնակիչ: Թիւրքերը, ս լթան Սէլիմ | ղեկավար թեամբ, վերջացրին Եգիպտոսի ն աճ մը 1517-ին և դարձրին այդ երկիրը ﬕ սովորական ﬕ փաշայ թիւն (փաշալըգ): Բայց փաշաների ան անական իշխան թեան տակ պահպան եց երկրի նախկին կառավար թեան ձևը և թիւրքերից առաջ Եգիպտոս մ տիրած մամլիւքները շար նակեցին իրանց իշխան թիւնը117: 1801 թ ին Եգիպտոսի փաշայ նշանակ եց Մէհմէդ-Ալի ան նով ﬕ թիւրք, որ օժտ ած էր կազմակերպչական խոշոր տաղանդով: Նա կազմակերպեց բանակ եւրոպական ձևով, պատերազﬕ բռն եց թիւրքերի հետ, որոնց և յաղթեց ﬕ քանի անգամ: Նա հաստատել էր կատարեալ անկախ թիւն, բայց եւրոպական պետ թիւնները (առաւելապէս շահագրգռ ած Անգլիան և Ֆրանսիան) ﬕջամտեցին և Անգլիան 1841-ին ստիպեց Մէհմէդ-Ալիին ընդ նել Ս լթանի գերիշխան թիւնը: Եգիպտոսը դարձաւ ﬕ տե-սակ փոխարքայ թիւն, որ ﬕայն հարկ էր տալիս Թիւրքիային: Մէհմէդ-Ալիի տոհﬕ ժառանգական սեփական թիւն դարձաւ իշխան թիւնը: 1870-ական թ ականների վերջերին Եգիպտոսն այնքան զարգացրել էր իր ազգային գիտակց թիւնը, որ հասաւ կառավար թեան սահմանադրական կարգին: 1882-ին բաց եց եգիպտական պարլաﬔնտը, որ սկսեց քննել ﬕնիստրների խորհրդի ծրագրած սահմանադր թիւնը: Այս բոլորն արդիւնք էր ազգային գաղափարով ոգևոր ած ﬕ յեղափոխական շարժման118: Սակայն

HօսէՏոճ - «Էոօյօ|օքédi6 d6 Լ'|Տ|ճո», Լ6յd6 1913 է. ||, ք. 11.

Ճ. 8iօօv6Տ - «ԷոճոçճiՏ 6է Ճոg|ճiՏ 6ո Էgյքէ6 1881-1882», ՔճոiՏ 1901, ք/ 45.

| 246 |

այդ շարժ ﬓ էլ պատճառ դարձաւ Անգլիայի ﬕջամտ թեան, որի հետևանքը եղաւ այն, որ երկիրը ենթարկ եց անգլիական գրաւման և, րեﬓ, մտաւ Անգլիայի հովանաւոր թեան տակ, ﬕաժամանակ շար նակելով ﬓալ Թիւրքիայի ﬕ մասը կազմող երկիր119: 1914-ի վերջեր մ Անգլիան ջնջեց օսմանեան գերիշխան թիւնը Նեղոսի հովտ մ և ստեղծեց ﬕ կիսաանկախ պետ թիւն, որ գտնւ մ է իր հովանաւոր թեան տակ: 2. Մոլդաւիա (1,600,000 բնակիչ) և Վալաքիա (3,200,000 բնակիչ): Այս երկ իշխան թիւնները թիւրքերի ձեռքով ն աճ եցին 2V դարի վերջեր մ և 2V|-ի սկզբ մ: Բայց ս լթանները թողեցին նախկին աւատական-ճորտատիրական կարգը: Ժողով րդը կառավարւ մ էր իշխաններով (հոսպոդար), որոնց ս լթանները նշանակ մ էին Կ. Պօլսի յոյների (ֆանարեօտների) ﬕջից: 1773 թ ի ռ ս-թիւրքական պատերազﬕ ժամանակ ռ սները գրաւեցին երկ իշխան թիւններն էլ, բայց վերադարձրին նրանց նորից Թիւրքիային 1774 թ. յ լիսի 10-ին Ք չոկ-Կայնարջա գիւղ մ կնք ած դաշնադր թեամբ, որի 10-րդ յօդ ածով ﬕ շարք արտօն թիւններ ձեռք բերին իշխան թիւնների համար: Ի ﬕջի այլոց, ընդ նւ մ էր որ Կ. Պօլսի ռ սաց դեսպանը վարէ Մոլդաւիայի և Վալաքիայի գործերը: Բացի նրանից՝ իշխան թիւնների կողﬕց երկ հաւատարմատարներ էին նշանակւ մ Կ. Պօլս մ, իբրև նրանց ներկայաց ցիչներ120: Այսպիսով ﬕ կողﬕց երկ իշխան թիւնները աւելի ընդարձակ մ էին իրանց ներքին ինքնավար թիւնը, իսկ ﬕւս կողﬕց՝ նրանց վրայ տարածւ մ էր Ռ սաստանի հովանաւոր թիւնը: Այս սկզբ նքները հաստատ մ էր և Եաշի դաշնադր թիւնը 1791 թ ին: 2|2 դարի սկզբ մ Ռ սաստանը ﬔծաﬔծ ջանքեր է ան մ երկ իշխան թիւնները իր կալ ածքներին ﬕացնել համար և այդ պատճառով երկարատև պատերազմ է մղ մ Թիւրքիայի դէմ (1807-1811): Սակայն այս ծրագիրը նրան ամբողջապէս չէ յաջողւ մ և Բ քրէշի դաշնադր թեամբ (1812) նա կարողան մ է ﬕացնել ﬕայն Բեսարաբիան: 1826 թ ականին Ռ սաստանի և Թիւրքիայի մէջ ծագած

8օսi||6է - «Օiօէiօոոճiո6 Սոiv6ոՏ6| d'HiՏէօiո6 6է d6 G6օgոճքհi6», ՔճոiՏ 1908, ք. 589.

Т. Юзефовичъ-«Договоры Россiи съ Востокомъ» СПб. 1869 с. 32-34.

| 247 |

ﬕ շարք թիւրիմաց թիւնները պարզել համար տեղի նեցան երկ պետ թիւնների ներկայայ ցիչների խորհրդակց թիւններ Ակքերման փոքրիկ քաղաք մ, որոնք և յանգեցին ﬕ յատ կ դաշնադր թեան: Այդ դաշնադր թեան կց ած էր ﬕ ամբողջ առանձին յաւել ած, որ կանոնադր մ էր երկ իշխան թիւնների համար հոսպոդարներ ընտրել կարգը: Մինչև այդ՝ հոսպոդարները, ինչպէս տեսանք, նշանակւ մ էին Ս լթանի իշխան թեամբ: Այժմ սահմանւ մ էր ընտրողական կարգ: Երկ իշխան թիւնների մէջ ապրող ազն ականները (բօեարները) ընտր մ էին իրանց ﬕջից հոսպոդար եօթը տարի ժամանակով, որ և հաստատւ մ էր Ս լթանի կողﬕց, բայց պաշտօնանկ անել հոսպոդարին, նոյն իսկ և այն դէպք մ, երբ այդ խնդր մ էր նա ինքը, իրաւ նք չ նէր Ս լթանը առանց նախապէս ստանալ Ռ սաստանի համաձայն թիւնը: Ադրիան պօլսի դաշնադր թիւնն էլ (1829 թ. սեպտեմբերի 2) նէր ﬕ յատ կ յաւել ած, որի մէջ արդէն մանրամասն և որոշ կերպով որոշւ մ էին ներքին կատարեալ ինքնավար թեան սկզբ նքները: Երկ իշխան թիւնները Թիւրքիայից բաժանւ մ էին Դ նայ գետով, որի ձախ ափին Թիւրքիան չը պիտի նենար բերդեր և այլ ձեռնարկ թիւններ: Նոյն իսկ մահﬔտականները չ նէին իրաւ նք ապրել գետի ձախ ափ մ, բացառ թեամբ ﬕ ﬕայն վաճառականների, որոնք առանձին ֆիրմաներով կարող էին ժամանակաւորապէս ապրել այդ կողﬔր մ իրանց առևտրական գործերի համար: Թիւրքիան հանդիսաւոր կերպով խոստան մ էր ոչ ﬕ կերպ չը խառն ել երկ իշխան թիւնների ներքին գործերին: Սահմանւ մ էր ﬕայն տարեկան հարկ, իշխան թիւնները իրաւ նք էին ստան մ, ներքին խաղաղ թիւնը ապահովել համար, պահել պահնորդ զօրք, որի քանակ թիւնը իրանք պիտի որոշէին: Ադրիան պօլսի դաշնադր թիւնից յետոյ Ռ սաստանը ձեռք բերեց շատ ﬔծ ազդեց թիւն Թիւրքիայի վրայ և Հ նքեարԻսկէլէսիի դաշնադր թիւնը, որ 1833-ին կնք եց այդ երկ պետ թիւնների մէջ, Թիւրքիային տալիս էր, Ռ սաստանի վերաբերմամբ, համարեա ստորադասեալ վասսալի նշանակ թիւն: Այդ ժամանակ էլ ռ սական ազդեց թիւնը սաստկացաւ Մոլդավիայի և Վալաքիայի մէջ, որոնք շար նակ մ էին գրաւ ած ﬓալ ռ սական զօրքերով: Մշակ եց երկ իշխան թիւնների համար էլ ներքին | 248 |

կազմակերպչական կանոնադր թիւն, որ, չը նայած Ռ սաստանի տհաճ թեան, ստացաւ եւրոպական գոյն, մտցնելով ժողովրդական ներկայացչ թեան սկզբ նքները կառավար թեան կարգերի մէջ: Այս կանոնադր թիւնը հաստատ եց Ս լթանի կողﬕց համաձայն այս բանակց թիւնների, որ վաղօրօք ռ սաց կառավար թիւնը վարել էր Կ. Պօլս մ: Ռ սական հովանաւոր թիւնը Դան բեան երկ իշխան թիւնների մէջ շատ ցայտ ն կերպով բնորոշ մ են այն դէպքերը, որոնք տեղի նեցան 1848-ի ֆրանսիական յեղափոխ թեան ազդեց թեան տակ: Չը պէտք է մոռանալ որ Ռ սաստանի տէրն այդ ժանանակ Նիկոլայ | էր, անհաշտ թշնաﬕ աﬔն ﬕ յեղափոխական գործող թեան: 1848 թ ին Մոլդովիայ մ, բայց առաւելապէս Վալաքիայ մ տեղի նեցան յեղափոխական շարժ ﬓեր, որոնց ղեկավարներն էին գլխաւորապէս Արևմտեան Եւրոպայ մ կրթ թիւն ստացած մարդիկ: Գահընկէց եղաւ հոսպոդար Բիբեսկօն, կազմ եց ժամանակաւոր կառավար թիւն, որ դիմ ﬓեր արաւ եւրոպական պետ թիւններին և նոյն իսկ Թիւրքիային, անտես անելով Ռ սաստանը: Նիկոլայ կայսրի պահանջով՝ թիւրքական ﬕ խոշոր բանակ մօտեցաւ իշխան թիւնների սահմանին. բայց երբ յայտնի դարձաւ որ այդ բանակի հրամանատար Ս լէյման փաշան աւելի հակ ած է դէպի յեղափոխականների կողմը, Նիկոլայ կայսրը իր զօրքերը մտցրեց իշխան թիւնների մէջ յեղափոխ թիւնը ճնշել և Թիւրքիայի ամբողջ թիւնը պահպանել համար: Շարժ մը խեղդ ած էր: Բալթա-Լիման տեղ մ նոր դաշնադր թիւն կնք եց Ռ սաստանի և Թիւրքիայի մէջ, որ զրկ մ էր իշխան թիւնների բնակիչներին հոսպոդարներ ընտրել իրաւ նքից և վերականգնւ մ էր Ս լթանի հին իրաւ նքը, որով նա նշանակ մ էր հոսպոդարներ: Ղրիﬕ պատերազմը նշանաւոր փոփոխ թիւններ մտց-րեց և Մոլդավիայի Վալաքիայի վիճակի մէջ: Պարիզի դաշնադր թիւնը վերացն մ էր Ռ սաստանի հովանաւոր թիւնը. երկ իշխան թիւններն այն հետև պիտի գտն էին Եւրոպայի հովանաւոր թեան տակ և նորից ստան մ էին իրանց համար հոսպոդարներ ընտրել իրաւ նքը: Եւրոպական հովանաւոր թեամբ ծագ մ առան ազգայնական ժեղ շարժ ﬓեր, որոնք և ամբողջացրին այդ երկիրների պետական կազմակերպ թիւնները: | 249 |

Աﬔնից առաջ երկ իշխան թիւնները նշանաբան դարձրին ﬕ թիւնը ﬕ իշխան թեան տակ: Այս հայրենասիրական շարժման չընդդիմացաւ և Ռ սաստանը, ր արդէն վերջացած էր Նիկոլայ |-ի թագաւոր թիւնը: 1859 թ ին պէտք էր ընտրել հոսպոդարներ երկ իշխան թիւնների համար: Ազգային ﬕ թեան գաղափարն այնքան ժեղացել էր, որ, չը նայած Թիւրքիայի դիմադր թիւններին, Մոլդավիայ մ էլ Վալաքիայ մ էլ հոսպոդար ընտր եց ﬕևնոյն անձը-գնդապետ Կ զան: Մի քանի անպտ ղ ձգձգ ﬓերից յետոյ Թիւրքիան ստիպ ած եղաւ ընդ նել այդ ﬕաց մը: Այն հետև երկ երկիրները ﬕ ﬕացել իշխան թիւն էին կազմ մ՝ Մոլդավօ Վալաքիա ան նով: 1862 թ ին բաց եց առաջին ընդհան ր օրէնսդրական ժողովը: Չորս տարի հազիւ անցած այդ ժամանակից՝ հասարակական շարժ ﬓերը առաջացրին ﬕ նոր երևոյթ. զգացւ մ էր թէ տեղացիներից ընտր ող իշխանները անկարող են երկիրը առաջ տանել, ստի անհրաժեշտ էր իշխան թիւնը դարձնել դինաստիա և հրաւիրել ﬕ օտար իշխան: 1866-ին ընտր եց Պր սիայի թագաւորական տան իշխաններից մէկը, Կարլ Հոհենցոլլերն, իսկ երկ իշխան թիւններն ստացան Ռ ﬕնա ընդհան ր ան նը: Դա կիսանկախ ﬕ պետ թիւն էր, որ ճանաչ մ էր իրան Թիւրքիայի վեհապետական իրաւ նքներին ենթարկ ած և վճար մ էր նրան հարկ: Նոր պետ թեան քաղաքական զարգաց ﬓ այնքան արագ առաջ գնաց, որ 1877-ին, երբ ծագեց ռ ս-թիւրքական պատերազմը, Ռ սաստանի հետ դաշնակից դարձաւ և պատերազﬕն մասնակցեց նաև Ռ մանիան: Պատերազﬕ հետևանքներից մէկն էլ այն էր, որ Ռ ﬕնիան դարձաւ անկախ թագաւոր թիւն: 3. Սերբիա (2,450,000 բնակիչ): Սլաւոնական ազգերից առաջինը սերբերն էին, որ 2|2 դարի սկզբ մ իրագործեցին վաղ ց ի վեր իրանց սն ցած փայփայած ազգային իդէալըապստամբ թիւն թիւրքական բռնակալ թեան դէմ և ազատ թիւն: 1804 թ ականին սկս ած սերբիական ապստամբ թիւնը առաջ մղ եց յաղթականօրէն՝ Կարա-Գիորգիի ղեկավար թեամբ: Սկզբ մ Սերբիան յոյս նէր Աւստրիայի վրայ, բայց տեսնելով նրա թշնամական վերաբերմ նքը, դիﬔց Ռ սաստանին: Իսկ Ռ սաստանը այդ ﬕջոցին քաղաքական հանգամանքների բերմ նքով այնպիսի դր թեան մէջ էր Թիւրքիայի վերաբերմամբ, որ 1806| 250 |

ից պատերազմական գործող թիւններ սկսեց նրա դէմ: Սերբերը ﬕացան ռ սների հետ պատերազմական գործող թիւնների մէջ: Ռ սաց զօրքերի հրամանատարը կամաւորների գնդեր կազﬔց սերբերից և բոլգարներից, ապստամբ թեան ղեկավար Կարա-Գիորգին ճանաչ եց սերբ ժողովրդի առաջնորդ և 1807ից ռ սները պաշտօնապէս դաշնադր թիւն կնքեցին սերբերի հետ՝ պատերազմը ﬕասին մղել համար: Այս պատերազմը ընդհատ ﬓերով ձգձգ եց ﬕնչև 1812 թ ականը և վերջացաւ Բ քրէշի դաշնադր թեամբ, որ Աղէքսանդր | կայսրը շտապեց կնքել՝ Նապօլէօնի ծրագրած արշաւանքին դիմադրել ﬕջոց նենալ համար, և այդ պատճառով էլ այդ դաշնագրի պայմաններից շատերը չէին կարող ռ սական շահերի տեսակէտից գոհաց ցիչ համար ել: Սերբիայի վերաբերմամբ ռ սաց կառավար թիւնն այն ﬕայն կարողացաւ անել, որ մտցրեց Բ քրէշի դաշնադր թեան մէջ խոստ մ Թիւրքիայի կողﬕց տալ սերբերին ներքին ինքնավար թիւն, այն է՝ բաւականանալ որոշ ած հարկ ստանալով և չը խառն ել սերբերի ներքին գործերի մէջ: Կարա-Գիորգին ճանաչւ մ էր սերբ ժողովրդի բարձրագոյն պետ: Խոստ մը չիրագործ եց իսկոյն, մանաւանդ որ դաշնադր թիւնը այդ խոստ մը համարել էր «գթասրտ թեան» գործ: Սակայն դաշնադր թիւնն նէր այն կարևոր նշանակ թիւնը որ այդ ﬕջազգային գործով ճանաչւ մ էին Սերբիայի իրաւ նքները և բացի դրանից՝ Սերբիան դրւ մ էր Ռ սաստանի հովանաւոր թեան տակ, քանի որ վերջինս իրաւ նք էր ստան մ հսկել թէ ինչպէս են կատարւ մ Թիւրքիայի խոստ ﬓերը, որոնք ձևակերպ ած էին Ռ սաստանի թելադրած պայմանագրի մէջ: Բ քրէշի դաշնադր թիւնից յետոյ Ռ սաստանը, սակայն, չը կարողացաւ իրական քայլեր անել յօգ տ Սերբիայի. Նապօլէօնի դէմ մղած պատերազմը կլանեց նրա բոլոր ոյժերը և սերբերը ﬔնակ էին պահանջներ ներկայացն մ թիւրք կառավար թեան: Սա, թելադր ած ֆրանսիական կառավար թիւնից, ոչ ﬕայն ﬔրժեց որ և է խոստ մ կատարելը, այլ և պատերազմական գործող թիւններ սկսեց՝ Սերբիան նորից ն աճել համար: Նորից ապստամբ թիւնը պայթեց այդ երկր մ և ժողովրդի հերոսական կռիւը ազգային դրօշակի տակ հաւաքեց սերբերին զանազան կողﬔրից: Բայց յաղթեցին թիւրքերը: Երկրի մէջ նորից | 251 |

հաստատ եց մահﬔտական իշխան թիւնը, Կարա-Գիորգին իր կողﬓակիցների հետ փախաւ Ռ սաստան: Բայց այս դեռ ժողովրդական լք մ չէր: Նրա տեղ ապստամբ թեան գլ խ անցաւ Միլօշ Օրբենովիչը, որ և ազգային դատի ներկայաց ցիչը դարձաւ: Այդ ﬕջոցին, այսինքն 1815-ին, գ մար ած էր Վիեննայի Վեհաժողովը, որ ինչպէս յայտնի է, Եւրոպայի համար քաղաքական կարգեր էր սահման մ Նապօլէօնի անկ ﬕց յետոյ: Սերբերը պատգամաւոր թիւն ղարկեցին Վիեննա՝ աղաչել համար վեհաժողովի անդաﬓերին որ շադր թիւն դարձնեն դժբախտ Սերբիայի դր թեան վրայ: Բայց ոչ ոք, նոյն իսկ Ռ սաստանը, շադր թիւն չը դարձրեց և պատգամաւոր թիւնը ձեռն նայն վերադարձաւ: Ռ սաստանի վարմ նքն այն պատճառն նէր, որ նա, Սրբազան Դաշնադր թեան համաձայն, պիտի եւրոպական քաղաքական թեան հետ հաﬔրաշխ գնար, իսկ այդ քաղաքական թիւնը հիﬓ ած էր գոյ թիւն նեցող «օրինական կարգը», այսինքն գոյ թիւն նեցող պետ թիւնները պահպանել սիստեﬕ վրայ: Այս հանգամանքն էլ չը յ սահատեցրեց սերբերին: Նրանք շար նակեցին փորձեր անել ղղակի թիւրք կառավար թեան հետ բանակց թիւններ շար նակել : Վերջինս, չը կաﬔնալով առիթներ տալ որ Ռ սաստանը ﬕջամտ թեան պատր ակներ ստեղծէ, ﬕ ժամանակ զիջող թիւնների քաղաքական թեան դիﬔց և համաձայն թիւն յայտնեց Միլօշ Օրբենովիչին ժառանգական իշխան ճանաչել, եթէ նա կընդ նէ իր առաջարկած պայմանները: Այդ պայմանները ստորաց ցիչ և ﬖասակար էին սերբ ժողովրդի համար, ստի Կ. Պօլսի ռ սաց դեսպանը համոզեց Օրբենովիչին չընդ նել թիւրքական առաջարկ թիւնը: 1820 թ ին սերբիական ﬕ նոր պատգամաւոր թիւն գնաց Կ. Պօլիս՝ բանակց թիւններ վարել թիւրք կառավար թեան հետ: Ռ սաց կառավար թիւնն այդ ﬕջոցին ﬕայն այն օգն թիւնն էր հասցն մ սերբերին, որ թոյլ էր տալիս այդ բանակց թիւնները վարել Կ. Պօլսի ռ սական դեսպանի ﬕջոցով: Սերբ պատգամաւոր թեան առաջարկած պայմաններն էին. 1) Բոլոր այն քաղաքներն գիւղերը, որոնք Բ քրէշի դաշնադր թեան ﬕջոցին գտնւ մ էին ապստամբական դր թեան մէջ, պիտի մտնեն սերբիական իշխան թեան կազﬕ մէջ, թէև չեն պատկան մ | 252 |

Բելգրադի փաշալըգ թեան. 2) Աﬔն տեսակ հարկեր, որ վճար մ է Սերբիան Բ. Դրան, պիտի ﬕաց ին ﬕ ընդհան ր գ մարի մէջ, որ պիտի որոշ ած լինի ﬕ անգամ ընդ ﬕշտ. 3) Ս լթանը Միլօշին կը հաստատէ Սերբիայի իշխանի կոչման մէջ, տալով իրաւ նք յանձնել այդ իշխան թիւնը իր ժառանգներին և նշանակել հանրային վարչ թեան համար անհրաժեշտ պաշտօնեաներ. 4) Սերբիայ մ օրթօդոքս դաւան թիւնը պիտի ստանայ կատարեալ ազատ թիւն և իրաւ նք կառ ցանել եկեղեցիներ վանքեր, բաց անել դպրոցներ և հիﬓել տպարաններ. 5) Թիւրքերին արգել ած կը լինի բնակ թիւն հաստատել Սերբիայ մ այն բերդերից դ րս, ր թիւրքական զօրքեր կը ﬓան: Բայց այս առաջարկ թիւնները չընդ ն եցին, որովհետև հէնց այդ ժամանակ պայթեց յ նական ապստամբ թիւնը և կատաղած ս լթան Մահմ դը հրամայեց բանտարկել սերբ պատգամաւորներին: Բանտից նրանք ազատ եցին ﬕայն 1824-ին, այն էլ ռ սաց կառավար թեան կողﬕց առաջադր ած լտիմատ ﬕ ժով: Սերբիական հարցը այն հետև մէկ էլ արծարծ եց Ակքերմանի դաշնադր թեան մէջ, ր Ռ սաստանը պարտաւորեցրեց թիւրք կառավար թեան կատարել Բ քրէշի դաշնադր թեան 8-րդ յօդ ածը Սերբիայի վերաբերմամբ, աւելացնելով որ նկատի պէտք է առն են սերբիական պատգամաւոր թեան կողﬕց առաջարկ ած վերոյիշեալ պայմանները և թիւրք կառավար թիւնը պարտաւոր է հաշիւ տալ ռ սական կառավար թեան թէ ինչ է արել այս ղղ թեամբ: Բայց այս պայմաններն էլ չը կատարեց Թիւրքիան, համարելով նրանց իւր ﬕ պաշտօնական հաղորդագր թեան մէջ «հրէշաւոր և անիրագործելի»: Բայց ﬕ երկ տար ց յետոյ Ռ սաստանը նորից այդ պարտաւոր թիւնը դրեց Թիւրքիայի վրայ Ադրիան պօլսի դաշնադր թեան վեցերորդ յօդ ածով, որի զօր թեամբ Թիւրքիան այս անգամ արդէն «աﬔնահանդիսաւոր» խոստ մ էր տալիս իրագործել Ակքերմանի դաշնադր թեան կցած այն առանձին յաւել ածը, որ վերաբերւ մ էր Սերբիային: Հետևեալ տարին, այն է 1830-ին, հրատարակ եց ս լթանական ﬕ ֆիրման, որ խոստան մ էր Սերբիային շ տով իրագործել այն բոլորը, ինչ յանձն էր առն ած դաշնագրերով նրա օգտին: Բայց այս պաշտօնական յայտարար թիւնը դարձաւ անբովանդակ խոստ մ: | 253 |

Սերբիական պատգամաւոր թիւնը Կ. Պօլս մ բանակց թիւններ էր վար մ, բայց թիւրք կառավար թիւնը իւրաքանչիւր քայլ մ խոչընդոտներ էր յար ցան մ և գործը այսպիսով ձգձգւ մ էր: Այդ իսկ ﬕջոցին Բելգրադի վեզիր Հիւսէին փաշան ցոյց տ եց թէ ինչպէս պէտք է գործ տեսնել թիւրքերի հետ: Նա անկեղծաբար յայտնեց թէ վճռական դեր կարող է կատարել ﬕﬕայն սերբիական ոսկին: Ոչ ﬕ դիւանագիտական քայլ, ոչ ﬕ դաշնադր թիւն,-ասաց փաշան, չէ կարող այն ազդեց թիւնն անել, ինչպէս թիւրք իշխանաւորներին մատ ցած կաշառքը: Միլօշը իսկոյն դիﬔց այդ ﬕջոցին և նրա ծախսած գ մարները ﬕանգամայն հրաշագործ հանդիսացան: Նոյն 1830 թ. սեպտեմբերին ստորագր եց Ս լթանի ֆիրմանը, որի զօր թեամբ 1) Սերբերն ստան մ էին կրօնական կատարեալ ազատ թիւն. 2) Միլօշ Օրբենովիչը հաստատւ մ էր սերբ ազգի ժառանգական իշխանի աստիճանի մէջ. 3) Երկրի ներքին գործերի կառավար թիւնն անցն մ էր իշխանին, որ գործ մ էր աւագների ժողովի համաձայն թեամբ. 4) Սերբիայի կախ մը Թիւրքիայից արտայայտւ մ էր ﬕ ﬕայն նրանով, որ Սերբիան հարկ էր տալիս, իսկ թիւրք զօրքերը ﬓ մ էին ﬕ քանի բերդեր մ. 5) Թիւրք պաշտօնեաներին արգելւ մ էր խառն ել իշխան թեան ներքին գործերի մէջ. 6) Իշխանին իրաւ նք էր տրւ մ զօրք պահել ՝ երկրի հանգստ թիւնը ապահովել համար. 7) Սերբերն իրաւ նք նէին հիﬓել հիւանդանոցներ, տպարաններ, դպրոցներ. 8) Դատել իրաւ նքը տրւ մ էր իշխանին. 9) Այն մահﬔտականներին, որոնք չէին պատկան մ բերդապահ զօրքերին, արգելւ մ էր բնակ ել Սերբիայի մէջ. 10) Սերբերին թոյլատրւ մ էր որ նրանք իրանք ընտրեն իրանց ﬕջից ﬔտրապօլիտներ և եպիսկոպոսներ, այն պայմանով, որ այդ ընտր թիւնները հաստատ են Կ. Պօլսի պատրիարքի կողﬕց. 11) Սերբերին թոյլատրւ մ էր նենալ Կ. Պօլս մ իրանց գործակատարներին, յարաբեր թիւններ նենալ համար Բ. Դրան հետ այն բոլոր գործեր մ, որոնք վերաբերւ մ էին նրանց կիսանկախ պետ թեան121: Սերբիան այսպիսով ազատագր ած էր, նենալով իր կախ մը Թիւրքիայից և ﬓալով Ռ սաստանի հովանաւոր թեան տակ: Միլօշը հասնելով այսքան նշանաւոր յաջող թեան, իսկոյն

Жигаревъ- 'Русская Политика въ Восточномъ Вопросъ", М. 1895, т. | с. 410.

| 254 |

ձեռք զարկեց երկրի համար գրաւոր օրէնսդր թիւն ստեղծել գործին: Բայց այստեղ Սերբիան կանգնած էր իր հովանաւորի դիմադր թեան առաջ: Ռ սաստանը յանկարծ սկսեց անձեռնտ համարել Սերբիայի ﬔծաց մը և ժեղաց մը, որ պիտի դրդէր նրան դ րս գալ Ռ սաստանի հովանաւոր թեան տակից: Այս առիթով ծագեցին և ներքին խռով թիւններ, բայց վերջիվերջոյ 1835-ին գ մար ած սկ պշչինան ընդ նեց իշխան թեան համար խմբագր ած կանոնադր թիւնը: Այսպիսով Սերբիան դարձաւ սահմանադրական իշխան թիւն: 1860-ական թ ականների սկզբ մ հարց ծագեց թիւրքաց բերդապահ զօրքերի մասին. սերբիական իշխան Միխայէլը եռանդ ն դիւանագիտական քայլեր արաւ, աշխատելով համաձայն թիւն կայացնել որ բերդապահ զօրքերը դ րս հան են Սերբիայից: Այս առիթով խոշոր անհամաձայն թիւն ծագեց Սերբիայի և Թիւրքիայի մէջ և թիւրքերը 1862-ին ռմբակոծեցին Բելգրադը: Բայց և այդպէս, հարցը, եւրոպական պետ թիւնների օգն թեամբ, լ ծ եց յօգ տ Սերբիայի հետևեալ եղանակով. սերբիական կառավար թիւնը գրաւոր դիմ մ արաւ Բ. Դրան, խնդրելով իրան զիջել Սերբայի սահմաններ մ գտն ող բերդերը: Բ. Դ ռը պատասխանեց թէ Ս լթանը համաձայն է տալ բերդերը Սերբիային, սակայն այն պայմանով որ սերբիական դրօշակի հետ ծածան ի և թիւրքականը: Այս արդէն ﬕ ﬔծ քայլ էր դեպի անկախ թիւն: Իսկ անկախ թիւնը տեղի նեցաւ 1878 թ. Բերլինի դաշնադր թեամբ, որի 34 յօդ ածը վերաբերւ մ է յատկապէս այդ առարկային122: 4. Սամոս կղզի (45000 բնակիչ): Այս կղզին ﬕացած էր Յ նաստանին նրա ապստամբ թեան և Թիւրքիայի հետ նեցած երկարատև պատերազﬓերի ժամանակ: Յ նաստանն ազատ եց անկախ պետ թիւն դարձաւ, բայց Սամոսը չէր կարող նրա հետ ﬕանալ այդ նոր կարգի մէջ, որովհետև ﬕ կղզի է դա, որ մօտ է Միջերկրականի թիւրքական ափին: Այս պատճառով կղզին 1832 թ ին ստացաւ ինքնավար թիւն և դր եց, անկախ Յ նաստանի նման, Անգլիայի, Ֆրանսիայի և Ռ սաստանի հովանաւոր թեան տակ: Սամոսի ինքնավար թիւնը հետևեալ ձևն էր ստան մ: Սամոսը Թիւրքիայի ﬕ անբաժան մասն է և նրա բնակիչները Ս լթանի

Жигаревъ- 'Русская Политика въ Восточномъ Вопросъ", М. 1896, т. |.

| 255 |

հաւատարիմ հպատակներն են: Կղզ բարձր կառավար թիւնը բաղկացած է ﬕ խորհրդից, որի անդաﬓերը ընտրւ մ են ազգաբնակ թեան երևելիներից: Այս խորհրդի ձեռքին է կղզ ընդհան ր կառավար թիւնը. նա է որ կարգաւոր մ է վարչ թեան բոլոր ճիւղերը: Խորհրդի նախագահը ընտր մ և հաստատ մ է Ս լթանը, տալով նրան Սամոսի իշխան տիտղոսը: Իշխանը պիտի լինի կղզ բնակիչների կրօնին (յ նադաւան) պատկանող մէկը: Նրա հետ կղզի է գն մ և ﬕ էֆէնդի, ընտր ած թիւրք պաշտօնեաների ﬕջից: Իշխանը v6էօ-ի իրաւ նք նի: Կղզ մ գոյ թիւն նի ﬕայն ոստիկան թիւն: Զօրքեր չը կան: Ազգաբնակ թիւնը թիւրք կառավար թեան տալիս է տարեկան «խարաջ» (հարկ) 400000 ղր շ: Կղզ ց պատգամաւորներ պիտի գնան Կ. Պօլիս՝ արկանել առ ոտս գահոյից Ս լթանի բնակիչների հաւատարիմ հպատակ թեան զգացմ նքները123: Այսպիսով՝ Սամոսը ﬕ իշխան թիւն է, բայց ոչ ժառանգական: 5. Բոլգարիա (3154000 բնակիչ): 1877-1878 թ. ռ ս թիւրքական պատերազﬕ գլխաւոր նպատակը Բոլգարիայի ազատագր թիւնն էր: Սան-Ստեֆանօի դաշնադր թիւնը ստեղծ մ էր ﬕ ﬔծ Բոլգարիա՝ Դան բի ափից ﬕնչև Էգէյեան ծովը: Բայց դա դեռ ﬕ անկախ պետ թիւն չէր, այլ ﬕ վասսալական իշխան թիւն, հարկատ Թիւրքիային, նէր քրիստոնեայ կառավար թիւն և տեղական պահնորդ զօրք (ﬕլիցիա): Բերլինի դաշնադր թիւնը, պահպանելով կառավարչական այդ ձևը, փոքրացրեց բոլգարական իշխան թեան սահմանները: Վասսալական կազմակերպ թիւն ստան մ էր հիւսիսային մասը, Դան բից ﬕնչև Բալկանեան լեռները: Իսկ հարաւային մասը բաժանւ մ էր, ստանալով Արևելեան Ռ ﬔլի ան նը և ﬓ մ էր Ս լթանի իշխան թեան տակ իբրև վարչական ինքնավար թիւն (ճսէօոօոi6 ճdոiոiՏէոճէiv6) վայելող ﬕ նահանգ: Կիսանկախ Բոլգարիայի ազգաբնակ թիւնը ստան մ էր ազատ իրաւ նք իր համար իշխան ընտրել և պիտի իր ներկայաց ցիչներն ղարկէր Տիրնով քաղաքը՝ հաստատել համար այն սահմանադր թիւնը, որ կը մշակ ի ﬕնչև այդ: Մինչև իշխան ընտրելը և այն հետև նոր կարգեր հաստատելը Բոլգարիայի

Ճ. Տօհօքօք-«Լ6Տ Ջéքհօոո6Տ d6 |ճ քոօէ6օէiօո d6 Շհոéէi6ոՏ 6ո 1սոզսi6», ՔճոiՏ ք. ք. 579-580.

| 256 |

կառավար թիւնը յանձնւ մ էր ռ սաց կայսերական կոﬕսարին: Այդ բանի համար նշանակւ մ էր երկ տարի ժամանակ և այդքան ժամանակ էլ Բոլգարիայ մ պիտի ﬓար ռ սաց զօրքերից ﬕ բանակ ոչ աւել 50000 հոգ ց: Այսպիսով նոր ազատ ած երկիրը իրապէս դր ած էր իր ազատողների պրօտեկտօրատի տակ: Ժողովրդի կողﬕց հաստատ եց բոլգարական սահմանադր թիւնը, ընտր եց և իշխան, բայց ռ սները ﬓացին գլխաւոր դերակատարները վարչ թեան մէջ: Դաշնադր թեան սահմանած ﬕլիցիայի փոխարէն ռ ս գեներալները կազմակերպեցին կանոնաւոր բանակ, իսկ ﬕլիցիան, նոյն ռ սների ձեռքով, կազմ եց Արևելեան Ռ ﬔլ մ, որտեղից ռ սաց զօրքերը պիտի հեռանային ինն ամս այ ընթացք մ: Սակայն ռ սական այս խնամակալ թիւնը ծանր էր գալիս բոլգարական ինտերլիգենցիայի ﬕ մասին, որ տեսն մ էր ռ սական ձգտ ﬓերի մէջ վտանգ բոլգարական ազատ թեան համար: Այս հողի վրայ ծագեցին երկարատև հակառակ թիւններ ազատողների և ազատ ածների մէջ, հակառակ թիւններ, որոնք ծնեցրին Բոլգարիայ մ ﬕ կատաղի ռ սատեաց թիւն (Ստամբ լով և րիշները), որ քիչ էր ﬓ մ պատճառ դառնայ ﬕ ռ սբոլգարական պատերազﬕ: Այս հակառակ թիւնները արգելք չը հանդիսացան որ Բոլգարիան շար նակ զարգանայ և ժեղանայ124: 1885-ին, յեղափոխ թեան ﬕջոցով, Արևելեան Ռ ﬔլին ﬕացաւ Բոլգարիային, հակառակ Ռ սաստանի բողոքներին: Տարիների ընթացք մ բոլգարական բանակը դարձաւ պատկառելի ոյժ և դրա վրայ հիﬓ ելով, Բոլգարիան 1908 թ ին, ղիղ երես ն տարի անցած իր ազատագր թիւնից, դէն ձգեց Թիւրքիայի գերիշխան թիւնը և դարձաւ անկախ ﬕ թագաւոր թիւն:

Жигаревъ, Наз. Соч.

| 257 |

2. ԱՒՏՈՆՈՄ ՆԱՀԱՆԳՆԵՐ

6. Լիբանան: Այս լեռնաստանին նահանգական ինքնավար թիւն տալ պատճառ դարձաւ Նապօլէօն ||| կայսրը, որ թէև շար նակ դիմադր մ էր Ռ սաստանին թիւրքական գործեր մ, առաջ քաշելով այն սկզբ նքը թէ պէտք է Թիւրքիան բարեկարգել եւրոպական հիմքերի վրայ, պէտք է բարենորոգ ﬓեր մտցնել պետ թեան ամբողջ ազգաբնակ թեան և ոչ թէ նրա այս կամ այն մասի համար, բայց երբ 1860-ին տեղի նեցան Սիրիայի համբաւաւոր կոտորածները, րիշ ﬕ ելք չը գտաւ կաթոլիկ քրիստոնեայ մարոնիտներին պաշտպանել համար, բայց ﬕայն ստեղծելով նրանց երկրի համար ինքնավարական կարգ: Այս դէպք մ Նապօլէօնն, րեﬓ, ընդգրկ մ էր ռ սաց կառավար թեան սկզբ նքները: Յայտնի է որ Լիբանան մ ապր մ են ﬕ քանի ազգ թիւններ, որոնց մէջ գլխաւորներն են դր զներն մարոնիտները: Սրանք համարեա մշտապէս պատերազմ մ էին իրար հետ: 1860-ին դր զները ﬔծ կոտորածներ արին Դամասկոս մ և այլ տեղեր մ: Ֆրանսիական ﬕ զօրաբանակ ափ իջաւ Սիրիայ մ և թիւրքաց կառավար թիւնը, այսպիսի դէպքեր մ իր սովորական երկդիﬕ խաղերից ոչինչ օգ տ չը ստանալով, ստիպ ած եղաւ ընդ նել Ֆրանսիայի պահանջները, որոնց ﬕացան և ﬕւս պետ թիւնները: 1861 թ ի յ նիսի 9-ին պետ թիւնների ներկայաց ցիչներն ստորագրեցին Լիբանանի վերակազմ թեան վերաբերեալ կանոնադր թիւնը, որ յետոյ վերամշակ եց 1864-ին: Այս կանոնադր թեամբ Լիբանանը կառավարւ մ է ﬕ ընդհան ր նահանգապետի ձեռքով, որ նշանակւ մ է Ս լթանի կողﬕց և պիտի լինի քրիստոնեայ: Նա փոփոխելի է: Նրան է յանձնւ մ ամբողջ գործադիր իշխան թիւնը, հսկել կարգ կանոնի, հասարակական հանգստ թեան վրայ, բաշխել հարկերը, նշանակել պաշտօնեաներ, հաւաքել վարչական մէջլիս և նախագահել այնտեղ: Վարչական մէջլիսը ﬕ հատ է ամբողջ Լեռնաստանի համար և բաղկացած է 12 անդաﬓերից: Դրանք ընտրւ մ են նշանակ ած գաւառներից և պիտի անպատճառ պատկանէին կանոնադր թեան մէջ նշնակ ած կրօններին. օրինակ, Ջէզին գաւառը պիտի տար ﬕ մարօնիտ, ﬕ դր զ, ﬕ մ սիլման, իսկ Մետտէն գաւառը-ﬕ մարօնիտ, ﬕ | 258 |

օրթօդոքս յոյն, ﬕ դր զ և ﬕ ﬔտ ալի: Այդ կենտրոնական մէջլիսը տ րքեր է սահման մ, հսկ մ է եկամ տների վրայ և խորհրդակցական ձայն նի նահանգապետի մօտ՝ սրա առաջադրած բոլոր հարցերի վերաբերեալ: Գաւառների գլխաւորներին նշանակ մ է նահանգապետը, իսկ գիւղապետները (շէյխերը) ընտր մ են գիւղի ազգաբնակ թեան կողﬕց: Աﬔնքը հաւասար են օրէնքի առջև: Կանոնադր թիւնը մանրամասն կերպով կարգաւոր մ է երկրի դատաստանական մասը: Դատաւորներին նշանակ մ է նահանգապետը: Դատարանները ﬕ քանի տեսակ են, փոքր պահանջները քնն մ են գիւղական տան տէրերը (շէյխերը), իսկ աւելի ﬔծ պահանջների համար հիﬓւ մ են դատաստանական երեք ինստանցիաներ: Քրէական դատավար թիւնն էլ յատ կ կազմակերպ թիւն է ստան մ: Սովորական ժամանակ երկր մ կարգ պահպան մ է ոստիկան թիւնը, որի պաշտօնեաները հաւաքւ մ են ազգաբնակ թիւնից, հաշ ելով 7 հոգի իւրաքանչիւր 1000 բնակչից: Ընդհան ր նահանգապետը արտակարգ դէպքեր մ կարող է դիﬔլ Լիբանանից դ րս գտն ող պետական զօրքերի աջակց թեան: Երկիրը մտած զօրքերը պիտի հեռանան, հէնց որ ընդհան ր նահանգապետը կը հաղորդէ հրամանատարին, թէ այլևս կարիք չըկայ, որ նրանք ﬓան երկր մ: Լիբանանը հարկ է տալիս 3500 քսակ ղր շ և այս քանակ թիւնը կարելի է աւելացնել: Բայց եթէ եկամ տները աւելի քիչ են, քան անհրաժեշտ ծախսերը, այն ժամանակ պակասորդ գ մարը տալիս է պետական գանձարանը: Հանրային աշխատանքների կամ րիշ արտակարգ ծախսերի վերաբերմամբ Բ. Դ ռը պարտաւոր է վճար ﬓեր անել այնչափով, որչափով որ նա նախօրէն տ ել է իր համաձայն թիւնը այդպիսի ծախսեր կատարել 125: 7. Կրետէ (300,000 բնակիչ): Այս հռչակաւոր հին կղզին, Թիւրքիայի տիրապետ թեան տակ ընկնել ց յետոյ, շատ անգամ է փորձել ապստամբ թեամբ ձեռք բերել իր կորցրած ազատ թիւնը: Այդ ապստամբ թիւններից մէկը սկս եց 1866 թ ին: Ապստամբ թիւնը հերոսական էր և նպատակ նէր կղզին ﬕաց125

Տօհօքօff - «Լ6Տ Ջ6քօոո6Տ» ք. ք. 582-599.

| 259 |

նել Յ նաստանին, որ և աﬔնաեռանդ ն աջակց թիւն էր ցոյց տալիս ապստամբ ածներին: Ռ սաստանի համակր թիւնն էլ կրետացիների կողﬓ էր, ﬕնչդեռ Անգլիան և Ֆրանսիան պաշտպան մ էին թիւրք պետ թեան ամբողջ թիւնը: Թիւրքիան այս անգամ էլ կարողացաւ ճնշել ապստամբ թիւնը. բայց որովհետև Յ նաստանը շար նակ մ էր պաշտպանել կրէտական ազատագր թիւնը և նրա յարաբեր թիւնը այս պատճառով շատ սառը կերպարանք էին ընդ նել Թիւրքիայի վերաբեր թեամբ, ստի եւրոպական դիւանագիտ թիւնը դարձեալ ﬕջամտեց և Պարիզ մ տեղի նեցաւ դեսպանաժողովի ﬕ շարք նիստեր՝ այդ ս ր յարաբեր թիւնները հարթել համար: Արևմտեան պետ թիւնները այդտեղ, իհարկէ, դարձեալ պաշտպան մ էին Թիւրքիան, այնպէս որ վերջիվերջոյ Յ նաստանը և մասնաւորապէս Կրետէն չը հասան իրենց նպատակին: Կղզին ﬓաց Թիւրքիայի տիրապետ թեան տակ: Իսկ այդ տիրապետ թեան դէմ եղած տրտ նջներին վերջ տալ համար, թիւրք կառավար թիւնը 1868 թ ին համաձայն եց տալ կղզ ն վարչական ինքնավար թիւն, որ, սակայն, գործադր թեան մէջ չը մտաւ, այնպէս որ Բերլինի Վեհաժողովը 1878-ին մտցն մ էր դաշնադր թեան մէջ ﬕ առանձին յօդ ած (23-րդ), որով պարտաւորեցն մ էր թիւրք կառավար թիւնը իրագործել Կրետէ կղզ մ 1868 թ ին խմբագր ած կազմական կանոնադր թիւնը, մտցնելով նրա մէջ այն փոփոխ թիւնները, որոնք անհրաժեշտ կը դատ են նոր պահանջների համաձայն: Այդ փոփոխ թիւններն էլ խմբագր եցին 1878 թ ին և այդպիսով լրացաւ Կրետէի կազմակերպական կանոնադր թիւնը, որ բաղկացած էր երեք մասերից՝ վարչական, դատաստանական և ընդհան ր ժողով: Կղզին բաժանւ մ էր հինգ նահանգների որոնց գլխաւորները նշանակւ մ են Ս լթանի իրադէներով, իսկ ամբողջ կղզ կառավար թիւնը յանձնւ մ է ﬕ ընդհան ր նահանգապետի, որ նոյնպէս նշանակւ մ է Ս լթանի հրամանով: Նահանգապետներն ընտրւ մ են թիւրքական կայսր թեան պաշտօնեաների ﬕջից. կէսը մահﬔտականներից, իսկ կէսը քրիստոնեաներից: Գործադիր իշխան թիւնը պատկան մ է ընդհան ր նահանգապետին, որի մօտ կայ վարչական ﬕ խորհ րդ: Այսպիսի խորհ րդներ նին և նահանգապետները նահանգներ մ, գաւառապետները գաւառներ մ, իսկ գիւղական համայնքները նին ծերերի ժողոﬖեր: | 260 |

Ընդհան ր նահանգապետի խորհ րդը բաղկացած է երկ խորհրդականներից, որոնք նշանակւ մ են Ս լթանի կողﬕց և որոնցից մէկը քրիստոնեայ է, ﬕւսը՝ մահﬔտական և երկ սն էլ ընտրւ մ են օսմանեան պաշտօնեաների ﬕջից, ապա ընդհան ր հարկահանից, ﬕտրապօլտից, արդարարդատ թեան վերահսկիչից, երկ ընդհան ր քարտ ղարներից վեց անդաﬓերից՝ երեքը մահﬔտական, երեքը՝ քրիստոնեայ, որոնք ընտրւ մ են կղզ քրիստոնեայ և մահﬔտական ազգաբնակ թիւնից: Ընդհան ր նահանգապետը չէ կարող վարչական զանազան ճիւղերի վերաբերեալ հրահանգներ հրատարակել, առանց վարչական խորհրդի համաձայն թեան: Նոյն այդ խորհ րդին է պատկան մ վերահսկող թեան իրաւ նքը: Գանք նահանգապետներին: Եթէ նրանք քրիստոնեայ են՝ նրանց օգնականները պիտի լինեն մահﬔտական և հակառակը: Նահանգապետներն նին նոյնպէս վարչական խորհ րդներ, որոնք բաղկացած են նահանգապետի օգնականից, հարկային տեսչից, դատաւորից, եպիսկոպոսից, երկ գլխաւոր քարտ ղարներից և վեց ընտր ած անդաﬓերից, դարձեալ երեքը քրիստոնեայ և երեք մահﬔտական: Միևնոյն տեսակ կազմակերպ թիւն նին և գաւառական խորհ րդները, այն տարբեր թեամբ ﬕﬕայն, որ այդտեղ քրիստոնեայ հոգևորական թիւնը ներկայաց ցիչ չ նի: Նահանգական խորհ րդների անդաﬓերին ընտր մ են գաւառները, իսկ գաւառական խորհրդի անդաﬓերին ծերերի ժողոﬖերը: Դատաստանական գործը կազմակերպ ած է այն-պէս, ինչպէս պահանջ մ են ազգաբնակ թեան կրօնական բաժան ﬓերը, այն է՝ մահﬔտականները իրար հետ դատ վար մ են Շէրիի օրէնքներով, քրիստոնեաները՝ աշխարհական դատարաններ մ, որոնց համար մշակ ած օրէնքներ արդէն գոյ թիւն նին պետ թեան մէջ, իսկ երբ դատը քրիստոնեաների և մահﬔտականների մէջ է, կազմւ մ են խառն դատարաններ: Առևտրական, քաղաքացիական և քրէական դատավար թիւնների համար էլ հիﬓւ մ են յատ կ դատարաններ, որոնք չորս տեսակի են, ինչպէս վարչական կազﬓ է: Գիւղեր մ տան տէրն (շէյխ) է դատաւորը և նրան ենթակայ են փոքրիկ պահանջները. այն հետև գալիս են գաւառական, նահանգական դատարանները | 261 |

և ﬕ հատ բարձր դատարան էլ ընդհան ր նահանգապետ թեան կենտրոն մ: Իւրաքանչիւր դատարան բաղկացած է ﬕ նախագահից և չորս դատաւորից: Նախագահը նշանակւ մ է ս լթանական կառավար թեան կողﬕց իսկ անդաﬓերը ընտրւ մ են ազգաբնակ թիւնից և փոխւ մ են աﬔն տարի: Ընդհան ր խորհ րդը ազգաբնակ թեան կողﬕց է ընտրւ մ: Աﬔն ﬕ գազա ընտր մ է չորս խորհրդական (պատգամաւոր): Եթէ գազայի ազգաբնակ թիւնը բաղկացած է քրիստոնեաներից և մահﬔտականներից, այդ չորս խորհրդականների կէսը ընտրւ մ են քրիստոնեաներից, կէսը մահﬔտականներից: Իսկ այն գազաները, ր ազգաբնակ թիւնը ամբողջովին ﬕ կրօնի է պատկան մ, ընտր մ են բոլոր չորս խորհրդականներին այդ կրօնին պատկանողներից: Բոլոր անդաﬓերը ընտրւ մ են ծերերի ժողոﬖերից, որոնք այդ պատճառով հաւաքւ մ են գաւառական քաղաքներ մ: Պատգամաւորներն ընտրւ մ են երկ տարով: Ընդհան ր ժողովը գ մարւ մ է աﬔն տարի ընդհան ր նահանգապետ թեան կենտրոն մ. նրա նիստերը հրապարակային են, տև մ են 40 օր և նախագահ մ է ընդհան ր նահանգապետը: Այդ ժողովի իրաւաս թեան են ենթարկւ մ կղզ ներքին տնտեսական և վարչական բարեկարգ թիւնները, հրահանգներ և ց ցմ նքներ, որոնք վերաբերւ մ են երկրագործ թեան հաղորդակց թիւններին մաքսային և հարկային սիստեﬓերին, առևտրին և այլն: Իւրաքանչիւր որոշ ﬓ, որ կղզ ընդհան ր շահերն է պահանջ մ կամ շօշափ մ, պիտի հաստատ ին կենտրոնական կառավար թեան կողﬕց: Նոյն այս ժողովին էր յանձնւ մ նոյնպէս մշակել քաղաքացիական և քրէական օրէնսդր թիւն, որ վերջնականապէս պիտի հաստատ էր Ս լթանի կողﬕց: Այն հետև աﬔն ﬕ փոփոխ թիւն այդ կանոնադր թիւնների մէջ, որ մտցւ մ էր Ընդհան ր Խորհրդի կամ ժողովի վճիռներ մ, պիտի նոյնպէս վաւերաց էր Ս լթանի հրամանով: Կղզին կազմակերպ մ էր սեփական ոստիկան թիւնը, ժանդարﬔրիա, որի հրամանատարը նշանակւ մ էր Ս լթանի կողﬕց: Պետական զօրքերը ﬕանգամայն անկախ էին տեղական իշխան թիւններից և հպատակւ մ էին իրանց հրամանա-

| 262 |

տարներին126: 8. Արեւելեան ՐJﬔլի: Ինչպէս տեսանք, Բերլինի Վեհաժողոﬖ էր, որ Բալկանեան լեռնաշղթայի հարաւային կողմ մ եղած երկրներից կազﬔց այս ան նը կրող ﬕ նահանգ, որ, ինչպէս աս ած է Բերլինի դաշնագրի մէջ, «Նորին Կայսերական Մեծ թիւն Ս լթանի քաղաքական և զին որական ղղակի իշխան թեան տակ դր ած ﬕ նահանգ է վարչական ինքնօրին թեան (ճսէօոօոi6 ճdոiոiՏէոճէiv6) պայմանով»: Նոյն դաշնադր թիւնը պարտաւորեցն մ էր որ այս նահանգը կառավար ի ﬕ ընդհան ր նահանգապետի ձեռքով, որ նշանակւ մ էր Ս լթանի կողﬕց և պիտի լինէր քրիստոնեայ: Մի խառն ﬕջազգային յանձնաժողով պիտի խմբագրէր այդ նահանգի համար վարչական կանոնադր թիւն: Անﬕջապէս Վեհաժողովից յետոյ նշանակ եց այդ յանձնաժողովը, որ և խմբագրեց ﬕ շատ մանրամասն «Կազմական Կանոնագիր», որի հայերէն թարգման թիւնն էլ նինք ﬔնք, տպ ած Կ. Պօլս մ: «Կազմական Կանոնագիրը», հաւատարիմ ﬓալով Բերլինի Վեհաժողովի ց ցմ նքներին, սահմանել է այնպիսի կարգեր, որոնք գրեթէ աﬔն քայլ մ պիտի ց ցադրեն թէ Բոլգարիայից կտրած սոյն երկիրը Թիւրքիայի անբաժան մասն է կազմ մ: Բոլոր վարչական կարևոր պաշտօնեաներին ընդհան ր նահանգապետը նշանակ մ էր Ս լթանի հաւան թեամբ, ասել է թէ այդ պաշտօնեաները պիտի հաստատ էին Ս լթանի հրամանով, այլապէս նրանք չէին կարող պաշտօնի կանչ ել: Բոլոր դատաստանական վճիռները կայան մ էին Ս լթանի ան նով. նահանգը պիտի իր պատգամաւորներն ղարկէր օսմանեան պարլաﬔնտը և այլն: Բայց ﬕևնոյն ժամանակ այդ ինքնօրէն նահանգն նէր իր ընդհան ր ժողովը բաւական ընդարձակ օրէնսդրական իրաւ նքներով, իր սեփական ոստիկան թիւնը և իր տեղական զօրքը (ﬕլիցիա), որի հրամանատարներին և օֆիցերներին նշանակ մ էր Ս լթանը: Նահանգի մէջ պաշտօնական լեզ էին ճանաչւ մ թ րքերէնը, յ նարէնը և բոլգարերէնը: Ազգաբնակ թիւնը վայել մ էր քաղաքացիական ազատ թիւններ: Նահանգի վարչ թիւնը բաղկացած էր հետևեալ պաշտօնէ թիւններից. 1) Ընդհան ր քարտ ղար, տնօրէն ներքին գործոց, 2) Տնօրէն դատական գործոց, 3) Տնօրէն

Տօհօքօff, ք. ք. 559-637.

| 263 |

ելևմտից, 4) Տնօրէն երկրագործ թեան, վաճառական թեան և հասարակային շին թեանց, 5) Տնօրէն հասարակային կրթ թեան, 6) Հրամանատար տեղական զին որ թեան և ոստիկան թեան: Այս տնօրէններն էլ կազմ մ են ընդհան ր նահանգապետի խորհ րդը: Ընդհան ր ժողովը բաղկացած էր երեք տեսակ անդաﬓերից. 1) Իրաւամբ անդաﬓեր, 2) Ժողովրդից ընտր ած անդաﬓեր և 3) Ընդհան ր նահանգապետից ան ան ած անդաﬓեր: Իրաւամբ անդաﬓերն են «1) Միւֆթին, հինգ քրիստոնեայ հասարակ թեանց հոգևոր գլ խներն և նահանգին մայրաքաղաքը բնակող խախամապետը, 2) Դատական գերագոյն ատենից նախագահը, 3) Վարչական դատեր ատենին նախագահը, 4) Ելևմտից գլխաւոր քննիչ համարակալը»: Ժողովրդի կողﬕց ղղակի և գաղտնի ք էով ընտրւ մ էին, երկ տարի ժամանակով, 36 պատգամաւոր, որոնց կէսը նորոգւ մ էր աﬔն տարի: Իսկ ընդհան ր նահանգապետն իր կողﬕց կարող է նշանակել տասն անդամ: Ընդհան ր Ժողովը նստաշրջան նի աﬔն տարի, որի տևող թիւնը որոշւ մ է երկ աﬕս: Ընդհան ր Ժողովը բաց է ան մ և փակ մ է ընդհան ր նահանգապետը: Ժողովը «կրնայ ղերձի ﬕջոցաւ ընդհան ր կառավարչին յանձնարարել այն աﬔն խնդրոց քնն թիւնն, որոց վրայ օրինաց ծրագրի մը կամ հանրօգ տ առաջարկ թեան մը պատրաստ թիւն ներկայաց ﬓ յարմար դատէ»: Ընդհան ր Ժողոﬖ ընտր մ է ﬕ ﬓայ ն Յանձնախ մբ, բաղկացած 10 անդաﬕց, որ Ընդհան ր Ժողովի կողﬕց «իրեն յղ ած գործերն իւր ձեռնհաս թեան սահմանին մէջ կը կարգադրէ և օրինօք իրեն յանձն ած աﬔն խնդրոյ վրայ կը խորհի: Ընդհան ր կառավարչին իրեն յանձն ած կամ նահանգին շահ ն համար իւր շադր թիւնը հրաւիրել պարտք համարած աﬔն խնդրոյ վրայ իւր կարծիքը կ տայ»: Նոյն այս մարﬕնն իրաւ նք նէր աﬔն տեսակ բացատր թիւններ պահանջել նահանգ մ գործող պաշտօնեաներից, նոյնպէս պահանջել ընդհան ր նահանգապետից, որ իր ցոյց տ ած պաշտօնեաները դատի ենթարկ են: Կազմական Կանոնագիրը աﬔնամանրամասն հրահանգներ էր տալիս նահանգի զին որական կազմակերպ թեան մասին: | 264 |

Երկ տեսակ է այդ զին որ թիւնը. 1) Տեղային զին որ թիւն (ﬕլիցիա) և 2) Ոստիկան զին որ թիւն (ժանդարﬔրիա): Տեղային զին որ թիւնը երկրի պաշտպանողական ոյժն է, որ իրագործւ մ է ընդհան ր զին որագր թեամբ: Այդ զօրքը ստորադրւ մ էր ընդհան ր նահանգապետին իբրև Ս լթանի փոխանորդին: Հարկաւոր դէպքեր մ նա պիտի աջակցէ օսմանեան զօրքերին պատերազմական գործող թիւնների մէջ, բայց ﬕայն նահանգի սահմաններ մ: Խաղաղ ժամանակ տեղային զին որ թիւնը պիտի ﬓար իր տեղ մ, զին որները ծառայ մ էին իրանց երկր մ, ﬓալով տանը: Իւրաքանչիւր տղամարդ՝ 18 տարեկանից ﬕնչև 50 տարեկան, պարտաւոր էր պատերազմ գնալ՝ հայրենիքը պաշտպանել : Եւ ﬕայն մարﬓական արատներն էին կարող ազատել մէկին այդ պարտական թիւնից: Ոստիկան զին որ թիւնն էլ իր առանձին կազմակերպ թիւնն նէր. նա պիտի պահպանէր երկրի ներքին խաղաղ թիւնը: Արևելեան Ր ﬔլիի կազմակերպ թիւնը շատ մանրամասնօրէն կանոնադր ած էր, շօշափ մ էր ինքնավար նահանգի վարչական և իրաւական բոլոր յարաբեր թիւնները: Նա բաղկացած էր 495 յօդ ածներից և բազմաթիւ յաւել ածներից և առհասարակ կարող է լաւագոյնը համար ել այդ օրինակ օրէնսդր թիւնների մէջ127: Սակայն նա երկար կեանք չ նեցաւ: Խմբագր ելով և հաստատ ելով եւրոպական պետ թիւնների կողﬕց նշանակ ած կօﬕսէրների կողﬕց 1879 թ. ապրիլի 14-ին, Կազմական Կանոնագիրը գործադր եց ﬕնչև 1884 թ ականը, երբ Արևելեան Ր ﬔլին յեղափոխ թեան ﬕջոցով ﬕացաւ Բոլգարիային և դարձաւ նրա անբաժան մասը: Սրանք են այն աւտոնոﬕաները, որոնք գործադր եցին Թիւրքիայ մ: Բայց ﬔնք նինք դարձեալ երկ հատ այդպիսի կանոնագրեր, որոնք թէև գործադր թեան մէջ չեն մտել, բայց ներկայացն մ են որպէս շատ հետաքրքրական նիւթ, քանի որ մշակ ած են շատ ձեռնհաս և բարձր հեղինակ թիւն վայելող դիւանագիտական մարﬓի ձեռքով: Ինչպէս յայտնի է, 1876ի վերջեր մ Կ. Պօլս մ գ մար եց ﬔծ պետ թիւնների ներ127 Թարգման ած է հայերէն և տպ ած Կ. Պօլսի «Կազմական Կանոնագիր Արևելեան Ր ﬔլիի» ան նով:

| 265 |

կայաց ցիչների և դեսպանների խորհ րդ (կոնֆերենցիա) Բալկանեան թերակղզ ճգնաժամը շտկել և ապստամբ ած նահանգները խաղաղացնել համար: Հարցը վերաբերւ մ էր գլխաւորապէս Բօսնիային և Հերցեգովինային և Բօլգարիային: Այդ քրիստոնեայ նահանգների համար եւրոպական դիպլոմատիան լաւագոյն վիճակ համարեց ինքնավար նահանգների դր թիւնը, ստի և մշակեց նրանց համար կազմական կանոնագրեր: Այդ վաւերագրերը ﬔնք պէտք է այստեղ դարձեալ յիշատակենք, քանի որ դրանք էլ նիւթեր են, որոնք ցոյց են տալիս թէ ինչ հայեացքներ նէր դիւանագիտ թիւնը Թիւրքիայի այն նահանգների վերաբերմամբ, որոնց հարկաւոր էր համար մ ազատել թիւրքական լ ծից և առհասարակ ինչ սկզբ նքների վրայ էր հիﬓ մ աւտոնոﬕաները: Հետաքրքրական պիտի լինեն նրանք մանաւանդ ﬔզ համար, որովհետև Ներսէս Պատրիարքի ծրագիրը բաւական մօտ է կանգնած նրանց և, ինչպէս երև մ է, շատ է ներշնչ ﬓեր ընդ նել նրանից: 9. Բոլգարիա: Ամբողջ Բոլգարիայից կազմւ մ էր երկ նահանգ Արևելեան (Տիրնօվ մայրաքաղաքով) և Արևմտեան (Սօֆիա մայրաքաղաքով): Նահանգները կառավար մ են ընդհան ր նահանգապետները (վալի), որոնք պիտի լինեն քրիստոնեայ, թիւրքահպատակ կամ օտարահպատակ և որոնք նշանակւ մ են Բ. Դրան կողﬕց, պետ թիւնների համաձայն թեամբ, հինգ տարի ժամանակով: Վարչական կազմակերպ թեան մէջ հիմք ընդ նւ մ է գիւղախ մբը կամ գիւղական համայնքը, բաղկացած 5-10 հազար բնակիչներից: Այդ գիւղախմբերը կառավար մ են ընտր ած մ դիրները (մէր): Մի քանի գիւղախմբեր ﬕացւ մ են և կազմ մ սանճակներ և սրանք էլ կառավարւ մ են գաւառապետների ձեռքով: Իւրաքանչիւր նահանգ նի իր նահանգային ընդհան ր ժողովը, որի անդաﬓերն ընտրւ մ են ազգաբնակ թեան կողﬕց առանց խտր թեան կրօնի և ազգ թեան, չորս տարի ժամանակով: 30-40 հազար բնակիչների վրայ գալիս է ﬕ պատգամաւոր: Ընդհան ր Ժողովը գ մարւ մ է տարին ﬕ անգամ և մշակ մ է բիւջէ, կանոններ նահանգի վարչական, տնտեսական և ելևմտական կեանքին վերաբերեալ: | 266 |

Մաքսը, պոստը, հեռագիրը, ծխախոտի հարկը կախ ած չեն նահանգային վարչ թիւնից, որոնք այս դէպքեր մ պիտի հետևեն պետ թեան մէջ գոյ թիւն նեցող օրէնքներին: Մնացած բոլոր հարկերի և եկամ տների 307 մտցւ մ է պետական գանձարանը, իսկ ﬓացորդը կազմ մ է նահանգի սեփական թիւնը և ծախսւ մ է նրա պէտքերի համար: Իւրաքանչիւր նահանգի համար պիտի խմբագր ի դատաստանական օրէնսդր թիւն: Դատաստանական գործը կազմակերպւ մ է ﬕ վերահսկիչ մարﬓի ձեռքով: Գաւառապետները և գիւղական համայնքների կառավարիչները գործ մ են այն խորհ րդների հետ ﬕասին, որոնք ընտրւ մ են ազգաբնակ թեան կողﬕց: Նահանգների մէջ կարգ պահպանել համար, կազմակերպւ մ են ոստիկան թիւն (ժանդարﬔրիա) և տեղական զին որ թիւն (ﬕլիցիա): Երկ կազմակերպ թիւններն էլ գտնւ մ են ընդհան ր նահանգապետի հրամանատար թեան տակ: Զին որ վերցւ մ է իւրաքանչիւր հարիւր բնակչից ﬕ հոգի, առանց խտր թեան կրօնի և ազգ թեան: Պետական զօրքերը կարող են ﬓալ ﬕայն բերդերի և գլխաւոր քաղաքների մէջ, բայց նրանք գործ ածւ մ են ﬕﬕայն արտաքին պաշտպան թեան համար, մէկ էլ այն դէպքեր մ, երբ ընդհան ր նահանգապետը խնդր մ է նրանց աջակց թիւնը ներքին կարգի պահպան թեան համար: Հաստատւ մ է կրօնական պաշտամ նքների կատարեալ ազատ թիւն: Երկրի ազգաբնակ թեան ﬔծամասն թեան լեզ ն պիտի թիւրք լեզ ի հաւասար իրաւ նքներ նենայ դատարաններ մ և վարչական տեղեր մ: 10. Բոսնիա եւ Հերցեգովինա: Այս երկ շրջանները ﬕացւ մ էին, կազմ մ ﬕ նահանգ, որի համար առաջարկւ մ էին կազմական ﬕևնոյն հիմ նքները, ինչ մշակ ած էին Բոլգարիայի համար: Տարբեր թիւնը ﬕայն այն էր, որ նահանգային Ընդհան ր Ժողովի մէջ սահմանւ մ էին որոշ թ ով տեղեր բոլոր կրօնների համար - 2/5 պիտի լինեն մահﬔտականներ, 2/5 օրթոդոքսներ և 1/5 կաթոլիկներ128:

Տօհօքօff, ք.ք. 234-244.

| 267 |

Այս տասն դէպքերը ﬕահամ ռ վկայ մ են, որ եւրոպական դիւանագիտ թիւնը հարիւր տար այ ընթացք մ գործադրել է Թիւրքիայի վերաբերմամբ ինքնավար թիւններ մտցնել սիստեմը՝ իբրև լաւագոյնը և ﬕակ հնարաւորը Արևելեան Հարցի զանազան մասնիկները լ ծել համար: Մենք տեսանք որ այդ ինքնավար թիւնները թէև տեսակ տեսակ են իրանց բովանդակ թեամբ և ձևերով, բայց աﬔնքն էլ յանգ մ են խիստ որոշակի արտայայտ ած սկզբ նքի-ինքնավար թեան, որքան կարելի է լիակատար ձևով: Եւ ր այս լիակատար թիւնը մտցնել չէ յաջող ել, այնտեղ եւրոպական դիւանագիտ թեան համար կատարեալ Գորդեան հանգոյց է դարձել րեֆօրﬓերի գործը:

| 268 |

ԲՈՎԱՆԴԱԿ

‫ ﬘‬Ն Լեոյի «Հայոց հարցի վավերագրերը» աշխատJթյJնը ...3 ԱԶԴ................................................................................23 ՆԵՐԱԾ ԹԻՒՆ ............................................................. 24

ՀԱՅՈՑ ՀԱՐՑԸ ԹԻՒՐՔԻԱՅ

Մ ԳլJխ առաջին 1829-1878............................................... 47 ԳլJխ երկրորդ 1878 ....................................................... 51 Վաւերագրեր № 1. Քաղ ածքներ Գէորգ վ. Ռ սճ գելանի յիշատակարանից...............................................52 № 2. Աղերսագիր թիւրքահայ ինն եպիսկոպոսների յան ն Ալէքսանդր Բ. կայսրի ................................................................57 № 3. Սան-Ստեֆանօի դաշնագրի 16 յօդ ածը ........................... 59 № 4. Ալէքսանդր || կայսրին ներկայացրած ծրագիրը ................. 60 № 5. Ծրագիր կազմական կանոնագրի Օսմանեան Հայաստանի ............................................................ 61 № 6. Յիշատակագիր Հայկական խնդրոյն վրայ ........................ 66 № 7. Վիճակագիր Օսմանեան Հայաստանի ................................ 71 № 8. Վիճակագրական ծանօթ թիւն Օսմանեան Հայաստանի բազմամարդ թեան վրայ ......................................75 № 9. Քանի մը ակնարկ թիւնք Հայաստանի վարչ թեան մէջ մտց ելիք բարենորոգմանց վրայ .........................................79 № 10. Պաշտպանողական դաշնակց թիւն Անգլիայի և Թիւրքիայի մէջ ......................................................................... 86 № 11. Քաղ ածներ Բերլինի Վեհաժողովի արձանագր թիւններից ............................................................ 88 № 12. Բերլինի Վեհաժողովի 61 յօդ ածը .................................... 91 № 13. Ատենախօս թիւն Տ. Տ. Ներսիսի Ս. Արքեպիսկոպոսի Պատրիարքի Կոստանդ պօլսոյ յԱզգային Ժողովի Հայոց ի 21 յ լիսի 1878 ..................................92

| 269 |

ԳլJխ երրորդ 1880-1895.............................................. 105 Վաւերագրեր № 14. Ծրագիր բարենորոգմանց Կարին նահանգի, ղղեալ առ բարձր պաշտօնէ թիւնն բարենորոգմանց Կարին և Վան նահանգաց ....................................................... 106 № 15. Ապէտին փաշայի 1880 յ լիս 5 թ ականաւ ծան ցագիրն .......................................................................... 123 № 16. Եւրոպական վեց ﬔծ տէր թեանց դեսպանաց՝ Բ. Դրան մատ ցած հաւաքական ծան ցագիրը....................... 128 № 17. Բ. Դրան 1880 հոկտեմբեր 3 թ ականաւ ծան ցագիրն .. 137

ԳլJխ չորրորդ 1895-1912.............................................. 139 Վաւերագրեր. № 18. Ֆրանսիայի Հանրապետ թեան դեսպան պ. Բ. Կամբօն առ. պ. Հանօդօ, նախարար արտաքին գործոց ............. 141 № 19. Յիշատակագիր Ֆրանսիայի, Ռ սաստանի և Անգլիայի դեսպանների Կ. Պօլս մ՝ Հայաստանի րէֆօրﬓերի մասին .............................................. 144 № 20. Ծրագիր վարչական րէֆօրﬓերի .................................... 152 № 21. Բ. Դրան պատասխանը Ֆրանսայի, Ռ սիայի, Անգլիայի դեսպաններ կողմէ մատ ց ած հայկական բարենորոգ ﬔր ծրագրին ................................... 167 № 22. Պատրիարք Իզﬕրլեան, անգլիական դեսպան Սըր Ֆիլիպ Քըրրիին ................................................................ 168 № 23. Դիտող թիւններ ............................................................172 № 24. Ֆրանսայի Հանրապետ թեան դեսպան պ. Բ. Գամպօն առ պ. Հանօդօ՝ արտաքին գործեր նախարար ..... 189 № 25. Եպարքոսական նամակ ................................................. 192 № 26. Ց ցակ բարենորոգման կէտեր պար նակող և կցեալ եպարքոսական նամակին .............................................. 195 № 27. Բանաւոր ծան ցագիր ...................................................204

ԳլJխ հինգերորդ 1912-1914 ..........................................208 Վաւերագրեր № 28. Կ. Պօլսի ռ սաց դեսպան Գիրսը արտաքին գործերի ﬕնիստր Սազօնովին ...............................................................209 | 270 |

№ 29. Հայկական րէֆորﬓերի ծրագիր .....................................212 № 30. Նախագիծ ծրագիր Անատօլիայի մէջ մտց ելի րէֆօրﬓերի ............................................................................ 216 № 31. Բնագիր համաձայն թեան.............................................228 № 32. Հրահանգ Ընդհան ր Տես չների իշխան թեան և ձեռնհաս թեան մասին .................................233

ՅԱՎԵԼ ԱԾ Ուրիշ ազգJթիւնների օրինակները ............................. 245

I ԱՒՏՈՆՈՄ ԻՇԽԱՆ

ԹԻՒՆՆԵՐ 1. Եգիպոս ..................................................................... 246 2. Մոլդաւիա եւ Վալաքիա .............................................. 247 3. Սերբիա .....................................................................250 4. Սամոս կղզի .............................................................. 255 5. Բոլգարիա .................................................................256

II ԱՒՏՈՆՈՄ ՆԱՀԱՆԳՆԵՐ

6. Լիբանան ..................................................................258 7. Կրետէ .......................................................................259 8. Արեւելեան Ր ﬔլի.....................................................263 9. Բոլգարիա .................................................................266 10. Բոսնիա եւ Հերցեգովինա ......................................... 267

| 271 |

ԼԵՈ

Հայկական Ñարցի վավերադրերը ЛЕО Документы Армянского вопроса

Համակարդãային ßարվաÍùն ու ¿çա¹րումը՝ Î. âաÉա յանի Հրաï. ëր ադրումը՝ È. ՀովÑաննիëյանի Компьютерная верстка К. Чалабян Изд. корректор Л. Оганнисян

Չափսը՝ 60»841/16: Թուղթը՝ օֆսեթ: Տպ. մամուլ 17: Տպաքանաքը՝ 300:

Формат 60»841/16. Бумага офсетная. Тип. печ 17. Тираж 300.

ԵՊՀ հրատարակչություն Երևան, Ալեք Մանուկյան 1 Издательство ЕГУ Ереван, Ал. Манукяна 1

| 272 |