Հայկական հարցը

Հարգելի´ ընթերցող.

ԵՊՀ հրատարակչությունը, չհետապնդելով որևէ եկամուտ, ԵՊՀ հայագիտական հետազոտությունների ինստիտուտի համացանցային կայքերում ներկայացնում է իր հայագիտական հրատարակությունները: Գիրքը այլ համացանցային կայքերում տեղադրելու համար պետք է ստանալ հրատարակչության համապատասխան թույլտվությունը և նշել անհրաժեշտ տվյալները:

ԼԵՆԴՐՈՒՇ

ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ

ՀԱՅԿԱԿԱՆ

ՀԱՐ»Ը

ԾԱԳՈՒՄԸ,

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ,

ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ

ՀԻՍՆԱԿԱՆ

ԵՐԵՎԱՆ

ՓՈՒԼԵՐԸ

»

ԳՄԴ 63.3(2Հ)52 Խ988

Խմբագիր՝ պատմական գիտությունների դոկտոր,

ՈՒԼՈՒԲԱԲՅԱՆ

պրոֆեսոր ԲԱԳՐԱՏ

ՆԵՐԱԺԾՈՒ

ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ

|. Ա. խ 988 Հայկական ճարցը - Եր.: «ՀամազգայինԲալ կրթական ն մշակութային միություն, Եր. 1995թ. 100 Էջ. -

Հալկական

ճարցի առաջացման,

ն զարգացման փուլերի բովանդակության մասին ճայոց պատմագիտության մեջ գոլություն ունեն տարբեր տեսակետներ:

Հեղինակը

աաա:

նորովի

ըճթերցողի

ԹՅՈՒՆ

Յուրաքանչյուր գոյատեւելուեւ բնականոն ժողովուրդ կյանքովապրելուհաունենա իր ազատ եւ անկախՀայրենիքը:

մար պետք է

է: Հայրենիքի Հայրենիքը ժողովրդիպատմական ապրելատարածքն գաղափարի ակունքները սկիզբծն առնում դարերիխորքում'եւ ունեն պատմաէթնիկակա բնույթ: Սակայնամեն մի ապրեծլատարածք դեռ Հայրենիքչէ: Հողը Հայրենիքէ պատվում: դառնում դարերի ընթաց քում,ծրբայԱն է ժողովրդիպատմամշակութային» ազգագրական: նարտարապետակամ հուշարմաններովչ նախնիների գեծրեզմաննեիովչ ծրբ այն սրբագործվում'է թշնամիներիդեմ մղած պատերազմներում տաեւ լեգենդար րած հաղթանակներով հերոսներիթափվածարյունով»երբ ձեւաՓղեմանաաթախաա կուրանա մենայ րբ» բարքերը,տարազը, լեզվականառանմճնահատկությունները, ազայինինքճնագիտակցությունը, ծրբ այդ ձողը ժողովրդի պատմական հիշողության մեջ է մտնում հեֆոլկլորային»ազատագրական առասպելներով» էպոսովչծրգեծրով» ճիաթներով հարազատանում" հոգեպես»երբ ժողովուրդըդառնում'է հոգեւոր ամբողջություն» երբ«հող»հասկացությունը վերածվում'է «տուն» հասկացության, իսկ «տունջ հասկացություննէլ «Երկիր» «Հայրենիք»հասկացությունների ծւ մտնում ցեղի արյան գենի մեջ որպեսնրա գոյատեւմանհիմմակամպայու

ԳՄԴ 63.3(2Հ)52

ու

ու

ման:

Հայրենիքկոչվողապրելատարաժքում' ժողովուրդանպայման յուրաքանչյուր ունենա ազատ, անկախպետականություն, որովհետեւ միայմ նա է ի վիճակիապահովելուժողովրդի գոյատեւմանեւ բազմակողմանի զարգացման հնարավորությունը: ԱզատՀայրենիքն անկախպետականությունը այն հզոր գործոններնեն, որոնբ ապահովում" ենժողովուրդների բնականոնզարգացումի: պետքէ

ՕԹԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ

Լ., 1995

ու

1-ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ

հաԱյդ է պատճառր,որ պայքարըՀայրենիքի անկախպետականության մահվանկովի: մար վերածվումէ գոյատեւման,կենաց ժողովուրդներնազատագրական Ցատմության կողմից չփայփայված պայքարի են անցնում, մեծամեծ զոհեր ծՄ տալիսազատ ու անկախ դժվարինճանապարհ Հայրենիքունենալու համար: ամեն մի ժողովուրդ անհրաժեշտործն Այդ պայքարիճանապարհին մշակում է իր ազգայինգաղափարախոսությունըչ է Հայրենիքի, անորի հիմ՛քում' ընկած եւ ու կախպետականության ժողովրդիգոյատեւման ազատ զարգացման գաղափարը։ Ազգայինգաղափարախոսությունը ազգի ողնաշարնէ, ազգի ոգին: Հայ ժողովուրդը 1375 թվականին կիլիկիայիթագավորությանանկումով կորցրեցանկախպետականությունը» որից հետո շուրջ 600 տարիհերոսաբար եւ մաքառեցՀայրենի վերականգնելու քրազատագրվելուանկախպետակամությունը ու

ու

համար:

ՀԱՑԿԱԿԱՆ ՀԱՐՑԸ

պարզաբանելու» վալըմեզ հնարավորություն չի տալիսմանրամասնվերլուծելու» հարցիպատմության Հայկական բնութագրելու բոլորփուլերը»ենթափուլերըէւ» է, այղ փուլերիբովանդակությունը կազմողբոլոր անհրաոր ամենակարհւորն ժեշտ իրադարճությունները: ՄԵՏՐ ընթերցողիուշադրությանն ԽԱՐ ներկայացնումՀայկականհարցի համառոտ ուրվագիծը: պատմության

.

ժողովրդի'Հայրենիքիազատագրությանծւ

Հայ անկախպետականության վերականգնման համարմղածդարավորպայքարըպատմությանմեջ մտելէ Հայկականհարց Հայ դատ եւ Պահանջատիրություն անուններով: Հայկական հարցիլուծման համարմղվողպայքարըառաջին հերթինպայքար է կորցրածՀայրենիքը ազատագրելուանկախպետականությունը վերականգնելու հւ հայ ժողովրդի գոյատեւումը ապահովելուհամար: կորցրածհայրենիքիամեն մի մասիազատագրման համարմղվողպայքարը Հայկական հարցիբաղկացուցիչմասն է կազմում: Հայոց պատմությանարդի հետ վերամիավորման Հայաստանի փուլումԼեռնային Ղարաբաղի համարմղվող ազգային-ազատագրական պայքարը Հայկական հարցիպատմության ամենափառավոր էչերից է: ՍակայնՀայկականհարցըլոկ Հայրենիքիազատագրմանպահանջչէ, նա ճածւ ազգային գոյապահպանության» Հայրծնիքիգաղափարէ: ԱզգայինՄեծ Գաղափար: առանցորի ժողովուրդներըդառնում են անհայրենիք,զրկվում պատմականհիշողությունից, կորցնում Հայրենիքիգաղափարըչվերածվում ազգայինդեմ Բու ոգի չունեցողամբոխիեւ ցրվում աշխարհով մեկ'դեկավարվեչով «որտեղհաց այնտեղկաց» կարգախոսով: Ահա թե ինչու Հայկական հարցըհայոց ազգայինգաղափարախոսության ձիմքն է ու բովանդակությունը: Հրաժարվել Հայկական հարցիցու ազգայինգաղափարախոսությունից» այդ նշանակումէ հայ ժողովրդինդատապարտել անխուսափելիկործանման: ֆջ `

Հայկական հարցի պատմությունը սույն ուսումնասիրությանմեջ մեր կողժամից բաժանվածէ չորս հիմնական փուլծրի։ Աշխատության սահմանափակ

ՀԱԹԿԱԿԱՆՀԱՐՑԸ

զ

չէ

ՀԱՑԿԱԿԱՆ ՀԱՐՑԻ ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ա» Թեղրբվիճաճարույը Հետեւաբար Հայկականհարցը հայ ժողովրդի ազատագրության» իր Հայրենիքումանկախազգայինպետականության պատմական վերականգնման խնդիրնէ: Ռազմավարական Խնդիր ունննալով փր պատմականՀայբենիջում անՀայ կախ Հայ պետականության ժողովուրդը վերականգնումը՝ ոլատմուէ եղել վարելբարեվփոԹյոն անբարենպաստփուլերում Հարկաղբվածֆ խումների իրականացման, չարդերի ավերազործությունների առաջն -

ու

Նախ պետջ է պարզել, Թե Ի՞նչ է նչանակում ՀայկականՀարց Հասկապատասխանըտալու

ոչ

Հնարավոր չէ գրել Հայկական Հարցի իրական եւ

Հենց ՀայկականՀարցիբովանդակության մասին գոյություն ունեցող ճիչ» պատկերացումներն էն Հիմք Հանդիսացել այդ Հիմնախնդրի չուր-

1.

Հայ պետականությանվեԱմբոզֆՀայաստանի ազատագրության,

րականգնման Հարցն է: 2.

ազատագրության Հարցն Արծձւմտյան Հայաստանի

էւ

Հովության, Արեւմտյան Հայաստանիբարենորոգումների Հարցն է: ,ողովրդի ՑՕուրաքանչյուր

գոլապածպանման

ու

ազատ

զարգացման

անկախպետականության Հայրենիքում, Հալրեսածմաններում: Առանց եւ

դատապարտվածէ ոչնչացման: Այդ չէ թելադրում Համաչխարծային պատմության անողոք տրամարա-

չՀողովուրդները Հայրենիջի նպատակի՝

ՕտարնվաճողներիԹի տակ գանվածաչխարձիբոլոր

բարեր չարունակ

պայբար

են

մղել մի

սուրբ

առնելումարտավարություն: իրադրության Հեւ», Տարածքային առումով,առնչվածմիֆազգային ՀայկականՀարցը տարբեր սլարունակել է ամժամանակաչրֆաններում

սլածանջը: Դրանթ անկախության ոլայբթարի պատմության փուլերնեն եղել: վերականգնման ՀամարմղվածՓ սբայբարիառանձինփուլերի մարտավարական Խնդիրները նույնացրքլ է ռազմավարական խնդրի Հայկական Հարցի Հայոց անկախ պետականության վերականգնման խնդրի Հետ: Ազգային-ազատագրական պայբարը իր մարտավարականխնդիրներով չի (կարելի նույնացնել ուազմավարական Հարցի լուծԽնդրիՀայկական ման

Հետ:

Պատմագիոական տիրող խառնաչվոթը աչխատություններում

արդյունքն ախալի

է:

այդ

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՀԱՐՑԻ ԾԱԳՈՒՄԸ

եւս Հայկական Հարցի ծագման մասին

կան

տնսակետ:

ՀԱՑԿԱԿԱՆ

գոյությունունի ծրեջ Հիմնա-

ԱՌԱՋԻՆ

Համաձայն այդ տնսակետներիՀայկական Հարցը՝ 1. Հին է այնջան, որքան Հայ ժողովուրդը:

անկումից Հետո: Ծագել է Հայ պետականության 1871-1878 ւ ԹԹ. ուուս-քուրթական Առաջացել պատերազմից անմիբապեսՀետո առաջին անդամ ՄԱարտածայտությունը զտնծլովՍան-Ստն2.

ֆանոյի

ծե.

ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ՀԱՐՑԻ

ՋԱՐԳԱՑՄԱՆ

ՓՈՒԼԵՐԸ

ՓՈՒԼ

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՀԱՐՑԸ ԺՈՂԻԱՐԴԱԿԱՆ ԳԻՏԱԿՑՈՒԹՅԱՆ

ԱՐՏԱՀԱՅՏՈՒԹՅՈՒՆ

(Հայկականհարցի ծագումից մինչեւ 17րգ գարի կեսերը)

Բեռլինի կոնգրեսի

պայմանադրծրում, Այ. փուլում օկսում է 4նւավորվել ՀայկականՀարցը, ալն աստիճաերբ մենթ ծանոթ ճնջ Հայկական Հարցի Այչմ, բովանդակությանը, նաբար դառնում է ,ողովրդական գիտակցության արբտածայտուլթյուն մեզ Համար դժվար չէ որոչել, Թե էրբ է առաֆացել ՀայկականՀարջը' Ծնունդ է առնում ազատագրական լնգենդը, արարվում է Սասունցի Հայ ժողովուրդը դարեր չարունակ ունեցել է ընդարձակ Հայրքնիչ Դավիթ է.ոսը' Ազատագրական լնգքնդը Հայաստանի անկախության գաք. Հզոր պետություն: ՀայաստանըՏիգրան Մեծի ժամանակ էղել է ալղաարի իրականացումը կապում էր Արձւմուտբի օգնության, իակ Սա-

խարձակալտնրություն։

Հայոց Հայրենիքի տարածրը կազմել է չուրի

Հայկականպետականությունը փոքր ընդձատումնկրով գոյատեւելէ

մինչեւ

Թվականը: 1230Թ. մոնղոլների Հարվածնքրի տակ ընկնում է Ճացարյաններիիչխանությունը, իսկ 1315Թ. քգիվրական զորչքրը գրավում են Սբ«բ՝ (ծրջ դնելով ԿիլիկիայիՀայկականպետականությանը: ԱՀա Հենց ավդ ժամանակառաջանում չ Հայկական Հարցը՝ Հայրենիքի ազատագրման, անկախ պետականության վերականգնմանՀարցր Հայ ժողովուրդը ազատադրական լայբարի մեջ է մատնում Փար նվաճողնճրի դեմ իր երկիրն ազատագրելու, ՀայկականՀարցը լուծելու Համար:

աունցի Դավիթ էպոսը ժողովրղի զինված պայբարի Հէ. Հայտնվում

էն

Նախազծֆվում

առաջին դրոչակակիրները:

էչմիածնում կաթողիկոս Սանփանոս Սալմաստքցուղեկավարությամբ 1541Թ.հղի է ունենում գաղտնիժողով, օրը թննարկում է Հայաստանի ազատագրության Հարցրը'ժողովի որոչմամբ ՍտեփանոսՍալմաստեցու է ուղարկվում Եվղեկավարությամբ (Թ(ականին պատվիրակություն բոպա՝ Հայաստանինօգնելու խնդրանքով, Պատվիրակությունըլինում եւ է Վենետիկում, Հռոմում, Գճրժմանիայում 1ՔՀաստանում,վերադառնում

է

անարդլունթ:

Սդբասվայում1562թ.կաթողիկոսՄիբայլ Սծրաստացու ղեկավարությամբ

Լ-ԽՈՒՐՇՈՒԴՑԱ,

մի ոպլատվիրակություն ղեկավարությամբ կ Քով Աբգար Թոխատեցու

ուղարկվում Հռոմ, որը հւս որեւէ արդյունքի չի Հասնում: էնթ, ՀայկականՀարցիծազման եւ ՀձեւաԱյ. փուլը:ինչպես տեսնում վորմանՀրջանն էր" Ազատագրականչարժումը Հետագա ուղիների էր կատարում: Չէինլուծված մարտավաորորնումներ դեռեւսվեՀերոտ Ազատագրական ֆարժմանՓաբության եւ ռազմավարության Հարցերը: եւս էր դտնվում Հիմնաչարցը կողմնորոչման ղաթական որոնումների է

ԵՐԿԳՐՈՐԴ ՓՈՒԼ

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՀԱՐՑԻ ՄՈՒՏԲԸ

ԱՐԵՎՄՏՖՏՅԱՆ ԵՎՈՑՓԱ ԵՎ ՌՈՒՍԱՍՏԱՆ

չրջանում:

(1-ՐԴ

արք

8եց

ՀայկականՀարվի այս պայթարի զարթոնջը եւ

Մ-Ն» դոնգբք»)

Հեչ.

Է.

Բերնի

փուլի Համար Հատկանչականէ ազատագրական

վէրքլջը'

Հայոց ազատազրական չան, այնպես էլ արեւելյան Հայաստանում: չարժումը առաջ է թաչում պրոֆեսիոնալգործիչների: Ազատագրական, բաճում

Հավերժ տեղ գրավելու Հայոց պատմության էջերում:

Հաղթաձարե-

Հուսախարբություններ, ալնուամենայնիվ,Հայոց մեծերը Հեւեւողականորեն

Մչակվում ձր ազատագրականպայթարի վերականդնելու Համար: գաղափարախոսությունը: ԱրեւմտյանՀայաստան:1862 թվականին«կիզբ է

առնում

էւ

ֆավալ-

ներ:ԱրեւմտաՀայ ազատագրականպայբարի առաջին ղրոչակակիրները

գրելԱրեւմյան Հայաստանը Այդ նպատակըիրականացնելու Համար

Լ.ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ

Կ

բո Մն թյու

ԱրձւէլյանՀայաստան:էջմիաֆնի 16.

ԿԱ ոյա

Քն

ժողովով «կիզբ է

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՀԱՐՑԸ

' առնում

ՇարժմանդրոչաԱրեւելյանՀայաստանում: չարժումը աղատազգրական կոստան Հակոբ Ջուղայեցին, կակիրներն էին՝ ՄԵլիջ-Իսրայելը, բեյը,

Աղաֆանըքւ ուրիչներ: Ծավալվում է ակտիվ գորֆուննություն: Հի՛ն»մնում էր նույնը՝Եվրոպայի օժանդակությամբ ազատաան նպատակը 1880. մաՀծանում Հայաստանը: հւեյյան ե է Հակոր Ջուղայն ն,

է ԿԱՑ որով

է

անեն աա

իրաո Պոլաում

ւն

վիրակության դործունեությունը: Հակոր Ջուղայնցու մաՀից Հետո Էիմիաֆնիժողովի առաջ բալան խե դիրնձրի կատարումը իր վրա է վերցնում խարայել Օրին:

Օրու մչակած Հիմնախնդիրները դառնում Էն Հետաղաազատագրական պայբարի ողենիչ։ 1111Թ.Օրին ՀանկարծամաՀէ լինում, որից Հետո ազատագրականչարժումը որոչ վայրէջֆբէ ապրում: Հարցիդիվանագիտական, Հայկական Սակայն Փաղաբթական զարգացումը, է Հասցներնաեւ ժողովրդիզանգվածային բնականաբար, մասնակԳճոթ է օրակարգիմեջ մրոոԽնդրի լուծմանը:

«ոճ

Բարի քվազանին

էւ Ղարաբաղի Սյունիջիբնակչությունն ապատամբում

11/22

վերցնում հր 4էութբ: /4 ութ տարի Հայաստանի քարա" ունը Հերոսականժողովուրդը զէնչը ձնուջին Գոր Հ. Երան ՆԵՐԻ կովում ձր թչնամիների դեմ. Ոչ մի տեղից օգնություն չոտանալով է

եւ

Ա

«11

Սյունիրիիչի"անությունները անչավասարկովում սրարավելին:

Արջախին.

աստիճանաբար սկսում էր Հասկանալ,որ դիվանագիտական ժողովուրդը դաղափֆարախոսությունը ժին դրսի «օզնությաժմբ ճանապարծով, պետականությունը վերականգնել

բարձրացնելու, նրա կական նոր մակարդակի գործում: մչակելու ատացածՕրին լաԻ Անգեղակոթիժողովի լիազորություններն 1699/Ժ.

ԱմբողջՀայաստանում" միասնական

ստեղծելուհամար մղված պայքարը պետականություն

Հազը կորած 0ոիե՛Ո0լթ. .

կուչ

է Մուվվա, «ոա

մամ

ՐՀ

Օրուց

Հետո

ազատագրականչարժումը Սակայն չատ չուտով տն ՍԱՆ Աո

ԼԱՐ

է աաոու

ժամանակավորազլնա վայ-

րամի Վոլկով ԻԻ նլոեքում

է ապրում:

է

ունենում

Հայկական

4""Ր՞ ամբողչՀայաստանի ազատագրական ազատագրության, մեկմիասնականՀամածայկական Եզրողական պետություն Միասնական ատեղծելու ֆրագրնրովի Համածայկական Կրո ոլեկառավարությանը 0ր"' տությանոատեղծման Ռուսառտանի ծրագրերովՀանդես են գալիսՀովաեվէմինը,ՇաՀամիր Սառաֆ Շածամիր ր Աչությանր Մովա» Հով. ուրիչներ: ԱմբողջՀայաստանի ծրագրերով Հանդես անկախության 4ԱԱՐԻ ԳՐ ին Վինգալինինչպքս Հայաստանի չրչաննէրի, այնամս էլ գաղքօփախԵՂ ն դրական պայթարի ներիներկայացուցիչները: ԱմբողջՀայաստանի անկախության, միասնական ՊԱՆ աղաարախուուն ուվալ բագրի Հի եխիոԴՐՎա Դր"«յք- պետությանատեղծման Օրուազատադրակա Հայ ազատագրական չարժման զարզգացո"պածանջը

ազատադրության նոր ծրագիր" մյ. ծրագրով ճայ չր ռուսական կողմնորոչում' Թե ընդունում Թյուններին, Թճ Նքրկայացրա ծրագրերը խոչոր ներդրում են Հայ Հայաստանի ազատագրության

ժումը ՊՐ

Ը

ա

Հ"Ը

ն

ի

է

ազա-

ան

ան

Ր

մում ՞

է

էն

բոլոր

է

եճրը:

Հայաստանը պնտջ է ազատաղգրվի «էվական զինվածուժքրի միչո-

ջր ազատագրական այրՅաՐՏ

ցոփ

.

պայքարը

պետբ է

ունենա

ոուսական կողմ-

Առաջ է քաչում ազատագրականպայբարում դաչնակիցներունէՀետ: դաչինբի մեջ մտնել վրացիների նալու Հարցը՝ առւափվարկելով գ-

փան

րինաչավ արդյունջն էր' 2/0. դուա-պարսկական պատէրազմում ԱրեւելյանՀայաստանը փ ե նվաճվեցՌուսաստանի է՛ կոՂմից: Հայրը այո պատքրազմում աֆակցնլին ռուսական զորբի Հաղթանակին,որովծնտեւ ռուսական տիրապետության տանում տակ արեւմտածայուլթյունը էր ֆիզիկական ազգոյատեւման, եւ զայինՀամախմբման զարգացմանբարձնպաստՀնարավորություններ: օ

1826-1828

ՀԱՑԿԱԿԱՆ ՀԱՐՑԸ

(.ԽՈՌԻՐՇՈՒԴՏը,

փոքրագույնի»կոնցեպցիան «Ձարյաց

շժողովրդի պայթարի առւաֆնաչէր Ինդիրը' Արքւմայան Հայաստանի ազատագրմանծրագրերի Հայ ազատագրականմբի ղ6իրականացումը Ինչանսարդենասել ձեթ, մուրաջանչյուր ժողովրգի դոյատեւմսլ կավարները կապումչին Ռուսաստանի Հետ: միակ ընդունելի, 4եւր ազա, բարձրազույն անկախ Հ ունննում

Թփականին պետականությումը տեղի

Ձեյցունի զինված

ապատամբությունը պատմությունը ոչ բոլոր ժամանակներումէ բարնչան լինում ՋեյթունցիներըՀերոսաբարպայթարում են իրննց հրավունթների Համար: Հատկապեսվոբր ժողովուրդների Նկատմամբ: Սակայնուժերն անչավասարէին, զեյթունցիները «լարտվում ենւ ԶեյթուՇատ ժողովուրդներ զրկվածանկախ պետականություն նի ապստամբությունը խոչոր նչանակությունուննցավ ազատագրական ստնղծկրւ հն Հնարավորությունից՝ պատմության ելեւէջննրում ՀետագաԸնթացթի Հարկադրված էղ, պայթարի (բա' Հասունանում ն զինված պայքարի որպես ժամանակավոր Հանդգրվաններ, գնալկոմպրոմիսային ձր զինված դաղափարը: Զգացվում տարբծրակների պայթարի փուլի ժոտալուտ լինելը" եւ ԳոնփելովԹուրբթիոայի, Պարսկաստանի Ռուսաստանի է: Բայց

եվ(աճողական

Քաղաթականության խուչաձեւման կենտրոնում, Հայ ժողովուրդըեւ ներս ազատագրականպայթարի ղեկավարները, պատմության տվյալփուլում զրկվածլինելովազգային պետականություն ատեղծելու Հնարավորություն, դիմեցին ՀիմնաՀարցի լուծման մի ծրագրի կենսազորֆժան, որը պատմում Թյան մեջ ռել է «Ձարյաց փոբրազույնըՖ անունով: Այս ծրագրի անկախՀայկական ոյնտականության ազա օաեղծմանը, 8րծբ պետությունների աիրապետության տակ լինքլ"ւ

Հոլ

դԴուսական տիրապետությունը, դրա որովծետեւ

պետք է

փերոձիլ-

Հեարավորություկը

մէջ էր Հայ ժողովրղի

կայացնելիս նկատի էր առնվում այն Հանգամանքր, որ ցարական Ռուսաստանը ղզաղութային է իր Բոլոր բացասական Հետլկայսրություն ռր

Եզ Քանի

որ

Ռուսաստանի կազմում արնեւծլածայությունը զերծ

ձր ֆիզիկականոչնչացման վտանգիցնւ

Հաազգային կոնսոլիղացիայի

փարբարենպաստ"պայմաններ ձր 4եութ Բերել,Հայ ազատագրականչար մոն դկավարնրը իրենց ամբողջ ուչադրությունը կենարոնացրին Աբե.միոյն Հայաստանի ազատագրության Հարցի վբա, որովծետեւ այնտեղ արեւմտածայությունը ծրագրավորված կերպով ոչնչացվում էր, Քրկիրը

Հայալթաղնվում: Արեւմ»յան Հայաստանի ազատազրումը դարձավՀալ

ՀԱՋԿԱՓԱՆՀԱՐՑԸ

րի, նրանց մրցակցության նեւ այլ բազմաթիվ Հիմնախնդիրների Հետ, էին պրոբլեմի լուծումը: որոնջ դժվարացնում Հարցի լուծելու Համար Հայ ազատամարավի Հայկական ղեկավարները պետթէ կատարքինՀետեւյալ խնդիրնքրը.ա) ժողովրդինպատրաստել

զինված առպոաամբության, ընդծանուր Բբ)որոչել զինվածապատամբության Հարմար պածը, 3 մչակել այն գործնականմեխանիզմը, որը Թույլ ձր տալու անչրաժեչտպաձինորպես աջակիցունենալ ոուսական զորբն-

ԵՐՐՈՐԴ

ՀԱՅԿԱԿԱՆ

ՀԱՐՑԻ

ՓՈՒԼ

1.

անցումը)

ԹԹ.

1877-1878

ՀԱՑԿԱԿԱՆ

1871-1878

ՌՈՒՍ-ԹՈՒՐՔԱԿԱՆ

Հանրբապնառաւթյան

իսկ ի՞նչ փոփոխություններէին մէլ Հայկական Հարցիքրրորդ փուծայոց / ում "9 "1 ր ազատամարաոխ տակտիկայիհւ. ատրատն. ր 7 բայի մն), որոն բ" Փ էին անչրաժեչտ դարձրելվերը նչված Խնդիրների կատարումը:

1871-1818 ԹԹ. ւուս-թուրթական ռուսական զորբնրը «լատերազժում փայլուն Հաղթանակի Հասան, Ռուսական բանակի Հաղցանավեերին

ՊԱՏԵՐԱԶՄԸ ԵՎ

ՀԱՐՑԻ ՄԻՋԱԶԳԱՑՆԱՑՈՒՄԸ

ԹԹ. Ղուս-թուրթական ՀայկականՀարցըմ|լպատերազմով

ֆաղգակնացվեց, մաավ միֆազգալին Հարարէրությունների խաղացանկ

Լ մեջ: Սան-Ս»եֆանոյում Բեռլինիկոնգրեսում ՀայկականՀարցը ուաջինանգամ մտավ միջազգային պայմանագրերիմեֆ:ՀայկականՀարցը

քրրորդ փուլում:

ման

ՄԻՏԱԶԳԱՅՆԱՑՈՒՄՐ

առան (ՄաՖ-Վաէֆան»Հարաստանի -

րին: Սրանջ օկզբունթային Հարցաղրումներէն, որոնք առաջ էր բաչում ազատագրական պայբարի տարամարանությունը ՀայկականՀարցիլուծ-

ա-

աչակցեցին Հայ կամավորները, ամբողջ Հայ ժողովուրդը: ԱրձւմաՀայությունը ուսական բանակին Ընդունեց որպես ազատարարների: Ռուսականբա-

ապանձր քոլումչին Հայգքնքրալնձր, Հնիփազմում

էւ

.ՊԵՆՎ"ՐՆէր'

արդյունքներն ամփոփվում Գաորրաի

քն

է ագրո:

բաղմաթիվ

Սան-Սաքֆանոյի պրայմա-

ՀայկականՀարցը, որպես միջազգայինդիվանագիտության Հարց, միջազգայինՀարաբերություններիմեջ է մտնում որպես ԱրեւմտյանՀաանգամ իր արտաճայտությունն է դանլ Սան-(ոֆանոյի պլայմափաստանիՀարց, որը եւ. պատմարաններիմի ժասին Հիմթ է տվել նրա «Նկատիունենալով, սաշմանափակելումիայն Արեւմտյան Հայաստանով ագրի 16-րդ Հողվածում, ՀՔտէւյալ ձեւակերպմամբ: բովանդակությունը որ Հայաստանում 1871-1818 գ րաված, բայց Թուբբիային թթվայրերից վերաղդարձվելիջ պատքրազմի տոնչությամբ պէսչ Դուտականզորբքրի Հեռւանալըկարող է կոիվնէրի ջ ծանրանալէրկու կարեւոր խնդիրների վրա, որոնթ Հնարավորություն բարդությունների Քն տալիս տալ եւ բացասաբար րկու պետություններիբարանդրադառնալ ավելիբազմակողմանի ուսումնասիրել թննարկվողբազմածալչտեղիթ վր, պարտավորվում Բարձրագույն Հարարբմրությունների Հիժնաձարցը: Դուոր Հայկական առանց ուչացժան, մասն մարզերում, տեղական ագործադրել Ա«չինէ

ռուս-թուրքական

Հայկական Հարցը Արեելչան Հարգ բաղկացուցիչ ԱրքւելյոնՀարցրՕսմանյան կայսրության թուլացման, Թուր էրի -

ա-

«ամի»

ու

ժոջակամ

։անիներից բխող բարեվփոխություններ ոնֆորժներ ու

եւ

պաչտպանել

չքրչքգներիջ»: տիրապետության տակ զանվող ժողովուրդների ազգային անկախության Հազգրիապածովությունըտրդէրից պայմանագրի Համաձայն Համար մղված "լայթարի ծւ մեֆ տերությունների մրցակցության ռուսական զօրթէրը 65-րդ Հ ոդվածի, գրավուժեղաՔոյբքրից պէռբ է դուր» բքրվնին 8 ամսվաընթացքում, Հայկական ցումն է Հիվանդմարդու` Թուրջիայի ժառանգությանըտիրելու Համար: ԵՎ այդ առումով, բնականաբար, կողմը անձրաժեչսո կառավարության բարենորողումու

բաղկացուցիչ

մասն

էր:

Հայկական Հարցը Արեւելյան Հարցի մարզում լքուրջավան ր

ՍՐ4Ր«Իգ-ՀայկականՀարցը,լինելով Արեւելյան Հարցի բաղկացուց, մասր, սերտորենառնչվումէր մեֆ անրությունների նվաճողական չաՀէ-

ր

Հետու կատարելուց

մնում Սան-Սաքֆանոլի պայմանագրովՌուտաստանին

էին կարար,

Ալաչկէրը: աքումը, Բայազեոը, ԱրդաՀանը, 0ւԹին, Արդանուչը, Հայկական Հարցը

Լ.ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ

ՀԱՐՑԸ

ՀԱՑԿԱԿԱՆ

խնդրքնդուրս չմգվնին, պէտք էր "բ Ինդիրն ամբողչ լինէր, Արարատը, ռուսական զենբթիեւ գիվանակաղզվանըեւ ԽաժուրըՍան-Ստեֆանոն Հարդ «Եազանդվեր է»է, Ճոյն ամբողչությամբ էւ ւթ չրատարվեր գիտության փայլուն Հաղթանակն էր" սակայն, Սան-Ստնֆանոն, լուծելովբալկանյան ժողովուրդների որ ՀայկականՀարցի ազալուծումը է"Վ էր Հասկանում, Հալ ժողովուրգի է, որն տազբության Հարցը, չլուծեց Հայկական Հարցը:Ռուսաստանի ամենակենսական Փրագրե- ռազմավարական Հիմնածարցն ամենալվխոչոր, Հետ եւ բում Հայկավան Հարցի լուծումը չէր փոնում: էւ բազմաթիվգործոնների պլածանէ արոոա բին Ֆծրթին անձնաՀայէրին մնում էր բավարարվելնրանով, ռր 16-րդ ՀողվածովՀալասերունդների բազմաթիվ ժամանակաչրիան, է էրկարատեւ չելու ստանում էր զոլատեւմվան բնակ մարզերում արեւմտտածայությունն զոՀ պայթար: ազատ զարգացման Հեարավորություն, որբ ամուր ցատվկվածենարան Հետեւյալ ՀայկականՀարցիմասինԸեդունեց կոնդբնար Բեռլինի ձր ատնեղծումՀայկականՀարցը լուծելու ճանապարծին: Չազազանց կա0 1-րդ Հոդվածը.«Բարպայմանագրի ընդունված որը դարձավ ռայարկը, Իծւոր էր նաեւ այն, որ Ռուաաստանին անցածՀայկական տարածֆջներումՀոր է առանց Հետագա Հապբաղժան հրագորֆել պարտավորվում Դուռը Հայ ժողովուրդը ստանալու էր ազգային կոնսոլիգացմանեւ գարգացման Հ արուցված կարիջներից ալական մարզերում բարելավումներ Հայաբնակ բարքնպաստ Հնարավորություններ, որը իր վճռական նչանակությունը էւ ապածոյնլՀայնրի անվաանգությունը չէր բարէնոլագումնքի կունենար Հայկական Հարցի լուծման Համար մղվելիջ Հետագա«Իբ» սարբծրաբարկճաղորԲարձը բից ՓՔՐՂքրՐիՑ' Դուռըտնրություններին բում: մասին, որոնթ ԷՏՏը ձեռթ է առել այդ նպատակի դի այն միջոցների Եվրոպականխոչոր տերությունները թույլ չվեջին, որպեսզի Համար, իոկ տճրությունները Սակայն կշակեն դրանց կիրառմանը»: վայելի պատնրազմում տարած ծաղթանակի «րտուղները: Ռուսաստանը Հար ւ. Հայ ժողովրդի Հուվանրը: կոնգրքսըչիրականացվեց Բւուլինի 1878Թ. Հունիսի 1-ին Հրավիրվեց Բքոլինի կոնգրքար,որը վերանա Դքո Սան-Սոքֆանոյի«այմանագրի էթէ ալին, կականՀարցըչլուծվեց:

բունդին»: առնչված

ու

«-

բքզնն-

ու

ու

պայմանագրի պայմանները: Սան-Ստեֆանոյի զրկվում է Թուսաստանը Թուրբի յիկ գրաված տարածֆբներիմի Ժասից:Ռուշաստանին մնում էն ծ. Բաթումը: կարսր,ԱրդաՀանը պատվիրակությանը,որը ղեկավարում Հայկական էր Մկրտիչ Խրիմ-

`

տն) անդամ միչազդային Հարարբնրությունների աուաչին 18-ր:Հոդվածով

որսլեսՆվաճվածճրկիր,աղա ճանաչվում էր Հայատտանը, պաշտոնապես Ընդ որում, է «Հայաբնակ մարզէրի»: այն վերածվում Հողվածով 61-թգ է Թուսաստանի ընդգծվում էլ որոչակիորեն Հէնց այս Հոդվածներում չանը, Թույլ չորվեց մասնակցելուԲեռլինի կոնգրեսին:Պատվիրակության է. Հայկական Հարցի նկատմամբ էվրոպականխոչոր ատկրություննկրի ներկայացրաֆ Հայաստանի ինջնավարության ծրագիրըչջննարկվեց: ճանաչում Ռուսաստանը տարբերությունը: ունեցած վերարբերմունջի Բիոլինի կոնգրքաին Հայաստանիպատվիրակության ներկայացրած 1վր"իոկ երկրի, որպէս Թուրքիայի կողմից նվաճված կր Հալատտանը, «ջարունակումէ էր մեչ Էրզրուծրագրի Համաձայն «ջաճկաձայաստանը զորուուսական պայմանագրի, ոչւ Համաձայն տնրություննքրը՝ պական են եւ ժի ծւ Վանիփվիլայեթննրը, այդ վիլայեթների մեչ մտնում Մուչի կոնգրեսի որոնթ այն տարաֆջննրից, գրաված էինղալիս Փէրըդուրա Բաղնչի սանջակները,Դիարբքքիրիվիլայթի, այոինջն՝Խարբնրդի«ո1րոշմամբ անցնում էին Թուրքիային: ԲարքվոխումներըԱրէւմայան Հաֆակիարեւելյան մասը, սանիակըեւ ՍղերտիաանջակիՀյուսիաաԱրգանա Բոլորն կառավարությունը: աստանում պետթ է կատարներ Թուրջական ձե Մքֆ Հայաստանի մին մասր,որոնթ կազմում էւ տաճկականփասլը մասին պաճանջը պայմանագրի բարեփոխումների ո ր էլ Հասկանում էին, բացի դրանիցառեւտրականՀարաբերություններըԹԵԺ. «ցնելուՀամար՝ չի կատարվելու: Րիզն նավածանգիստը, որ Ֆրապիզոնիեւ Բաթումի մեֆոնղն է): չրջաղարձային էր: Բեռլինիկոնգրեսը Հալ ժողովուրդը Հուսախարված մնում է. ձրագրիջց դուրս էին կիլիկիան, Այ« Արեւելյան Հայաստանը ազատագրական Հայոց պատմության պայբարի նշանակություն ունեցավ կոնգրեսինՀայկականՀարցըամբողչությամբ չէր նքրայացված: ունննթին տերու մեծ անագիտության, Խնդրելումիչոջ"( ՀայՄ. Մամուրյանը «Արեւելյան ժամուլումՖ1881. թննաղատում էր ԱՆհ րեն չարդարացրեց: Տո պառրիարբարանիՀայկականՀարցիծրագիրը՝գրքլով. «Հարկձր ամբո պայքարի մղվող Համար Հրամգլաէր վեոխէլ ՀայկականՀարցիլուծման եւ եւ ՀայկականԽնդիրըներկայացնել Հայաստանի ոչ Թե մքայն մի մարտավարությունը: եւ Գեթ ձր որ Կիլիկիա Քանի գավաւներունը».. ՌուսիոյՀայաստանն,

`

`

Ար Բոլինի

մէչ:

ր ՛

ՆԱՐ Ա

աան

ՀԱՐՑԸ

ՀԱՅԿԱԿԱՆ

1.ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ

ԱՀա

այսպիսին էին այն

Բեռլինիկոնգրեսից:

դասերը,որոնբ թաղեցՀայ

ՌուսաստանիԱրեւմտյան Հայաստանում, ժողովուրդը պքսէլ Արձւմտյան

Տրկբնե-

եւ

ի

Հայկականգաղթօջախներում:

ընկերություն» «Բարենպատակ խմբակը ազատագրական Հայազատագրականմիխտբրելնելով Բեռլինիկոնգրեսի պատմական Առաջին

դասերից, ՀանգեցՀայկական Հարցըզենբով, զինվածուժով լուծելու

գաղափարին:

ա-

է Ալձջշանդրապոլում դեռ 1868թվականին: նունոզատեղծվել Այնուծքանւ

Միութեն Հետեւյալ խմբակներնկազմակնրպությունները ստեղծվում ու

(Լարալուն ի փրկություն(Վան, 1812Թ-),Հայրքնիրի«հր» գրաննյակ (կարին, Հայրենյաց (Վան, Սեւ Պ աչտպան 1818Թ.), խաչ փելիոա,1814Թ),

Վերադառնալով Բնոինից, Մկրտիչ Խրիմյանըզենքի էր կոչում ալ Հճողովրդին։Մկր«իչ Խրիմյանն առավ է չաչում «էրկաթէ չէրքվի»՝ զէնմիություն (Մոսկվա,1882Թ.) Թիֆլիսի Ք" ՀայկականՀարցը լուծքլու գաղափարը: «Հոն, ասում է նա, ուր 1881Թ),Հայրէնասմրների (Երեւան,1883Թ.) զենթն է խոսողը, ուր սուրերը կչողչողան, Հոն է՞նչզգործունին Խնդիրջ նասիրականխմբակ (1882թ.», Հայասծր-ազդասեր եւ խմբակների տանում. ազատագրական ռածմանավփակվում Խրիժյանը ժողովրդին է չի աղերսաթուղթեր»: ա յկոչ իՀարկե, Սրանցով, «Զենջ եւ միոյն Մենթ Հիչատակեցինջ ոն Թվաթանակը: գարժձյալ զենթ:Ժողովուրդ, ամճնից աւաի չո" ազատության կազմակերպությունների Հույսը փո վրա Դիր, բ խելքին էւ բազուկին ուժ տուր, ամէնակարհւորներըԱյս խմբակննրը պայթարում էին Հայ ժողովրդի մարդն ինքն Քրմեն պետթ է աչխատի, որ Փոկվի»։ Համար: ազատագրության ի վիճա«վեց, որ այդ կաղզմակէրպություններն ցույց Հասարակական-ջաղաթական ականավորգործիչ Գրիգոր Արծրունին Սակայնփորձը մտած եւ փուլը «Մշա» Թերթում գրում ձր: «Մեզ վրա Հույս ղդնենթ եւ ոչ թէ պայթարի զինված ղեկավարելու կի չէին ստանձնելու խմբակներըՀեռանում: Ազատագրական ԲեռլինիԱյն ազգը, որ 2222 ՔՐ վրա Հույս չունի, նեաապազա չունի»: Հայ ժողովրդի ազատամարտը: Նույն տնսակետնէր պաչտպանում նաեւ Գարեդին էն պատմական ասպարեզից: Սրվանձույանը՝ գրէոլաՀինծնունդ են այդ լով: «Հայաստանի մեջ չ բուն ՀայկականԲՆԴԻՐԸ: բախտորոչ Հայ ժողովրդի պատմության մենթ Պճրլինի մւչ որոնց բախտ էր վիճակված առնում կորոնենջ զայն»: Հայ ազգային կուսակցությունները, ճւ. անողոք մղված ծանր Համար լուծման Հարցի Հիասթափված Հուսախարված Հայկական Արծւմուբից՝Հայ Հասարակական-բազաղեկավարծլու թական միտքր Հայ պետականության վնրականգնվանՀուվսր այժմ կապայքարը: սում էր ժիայն Հայ ժողովրդի զինված պայթարի Հե: 1887Թ.Սոցիալկուսակցությունը, ատեղծվումէ Արմենական 1885/ԺՀ-Հ. Դաչնակցությունը ազատագրական պայբթարիմարտավարությունը, 1880. ՔԲոկ Փոխվեց կուսակցութբւնր, Հնչակյան օրակարգի դեմոկրատական եջ փոավզինվածուժով Հայկական Հարցը լուծելու գաղափարը: Հայ

ԿՈՒՍԱԿԳՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

2. ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՀԱՐՑԸ ԵՎ ՀԱՅ ԱԶԳԱՅԻՆ

ազատագրական միտքր արմատականչոջադարձ ապրեց: պայքարինոր մարտավարությունը Ազատագրական կչանբի կոչեց նոր Խնդիրներ: Փնեցազզային-ազատագրա Համար մղվածօլաշթարի Անկախության նախորդդիուլերում, կուսակցություններին Հայ ազգային Հարցը րբ տեղի էր ունենում էին կոչվելՀայկական կյանջի Հիմնականում Այդ կուսակցությունները դիվանագիտական, պայբարլո Փարողչական մենջ չարժման ղեկավարիդերում տեսնում աշխատանք, 171 աունտրալուծելու Համար: 1885 Թվականին, կանների որոնթ Հանդես էին գալիս Հայկական կուսակցություն ատեղծվելէ վանում Արմֆնական Հոգծւորականների, Դա Հայ առաջին Հարպի լուծման ոնփական ջաղաբական կամ առանգին կազմվածՖրաղդրէրով Խժբերի Ավետիյանի գլխավորությամբ: կողմից Մկրտիչ նոր փուլում, զինված պայթարի փուլում, անկասկած կուսակցությունն էր: Ազատամարտի է, որ պետթՀ Հանդես զայիննոր Համազգային կուսակցության նատակն էր- «Հեղափոխությամբ կազմակնրպություննքր՝ Արմենական նոր ազգային ծրագրերով, նոր մակարդակի (ԵՂ երնձրով: Թուրթիայի Հայժողովրդի Համար իրավունջ ձեթ բերել ինբզինթազաԱյդ գործընթացըտեղիէր ունենում տեսնում:էեթ, կուսակցությունն Արմենական Ինչպես աստիճանաբար: Սգզբնական տորենկառավարելու): միչոցով Հանդես «սկսեցին չարժման ընդծանուր դալ ազատագրականխմբակներ, էր Խնդիրն Քոն ավելի ձր Համարում Հեղափոխության, ուչ ազգային կուսակցություններ: Այդ կուսակցությունն ազատագրումը Հայաստանի բացաւապնա Աբճւմտյան

Հայր է-

ու

ու

ու

-

չրձանում

Ազատագրական ատնղֆվումէին ինչպեսԱրեւծլյան,ալնխմբակները

էր բնույթով

չբ: ազգային-ազատագրական

ՀԱԹԿԱԿԱՆ

1.ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ

ՀԱՐՑԸ

նպատակէր դնում պայթարել Հայկական Համար Արմենականներն չին Համարում. յունը մոտակա ծրագրով անչրաժեչտ Հեղափոխության ատեղծելուծամար, որի մեջ պետթ է մնքին եւ պետություն ա) ժողովրդին զինակրթության կախմիացյալ կարգապածության վարժեցնել, զենչ Ռուսածալաստանըեւ Փարօ«կածայաստանը: եւ թուրջթաձայաստանը, դրամ Հայքայթել, զինվորական խմբեր պատրաստել, բ) Հօղովրդին միասնական ատեղծումը, ոլետության ՍակայնմինչեւՀամաձչայկական Հեղափոխականգրականությամբ դաստիարակել, գ) ժողոարթնացնել, ան-

էր Համարում առային Հերթին անձչրաժնեչո կուսակցությունն վբրդին Հ«բնդծանուրչարժման պատրաստել,երբ մանավանդ արտաջին Հնչակյան ԹԻպ" Թուրթական եւ ԱրծւմտյանՀայաստանը ազատադրել օտար ոլետությունների Հանգամանթներնալ չրջակացեղերի տրաէ այդ ասվում մասին. ֆրագրում Հնչակյան կուսակցության մաղրությունները մեզ նպաստավոր Համարուին»: կազՀայության ամենաստվարմեֆամասնությունը որ «Նկատելով, արմենակչ"եներըմերժում էին ամեն ՄինչեւՀեղափոխությանակսելը, եւ են ժեր Հայրենի ժում Հողիաժմենրանց բնակավայրը թուրթածայերը մի մասնակի չարժում: Անժամանակոգեւորությունընկատվում էր -

-

վնա-

սակար, որովետեւ մի ֆողմից վատնում էր Հեղափոխական ուժքրը, իսկ յուս կողմիը՝Հոյւծտնսություն Ժողովրդի մեջ. առւաիացնում բազմազգ էր, սակայն զայսրուլթյունը Արմենական կուՀենց ակզբից գրանցեց ԲՐ ծրագրում այն տնսակետը,որ սակջուլթթյունը «իր ֆանքերը կամփովն Հայ ազգի այլ էւ այլ մաքրի մեջ, առանց դավանանքիխտրության, իր ուժերը չի ցրուծնըդրացի ազգերի մեջ Հեղափոխականչարժումներ առաֆ բերելու, նկատելով, որ Հայ ազգի եւ ժլուս եւ ցեղերի մեջ զարգացման, աչխարՀայեցողության, պպածանջների զարգացման մեծ տարբերություններ կան, որով Հայ ազգի Հեղափոխական չարժումբ կարող է գանդղաղել եւ դնճութտելը: ԱՀա այսպիոխծրագրային դրույքներով կլանջ մոտտավ Հայ առավին

Օամանչան

ազգային Փաղաբական կուսակցությունը: Արմենական կուսակցությունը, չկարողացավբայն ժողովրդական զանգվածներ սակայն, տանելՔՐ Հեսեիտ, ստանձնել ազատագրական չարժման ղեկավարությունը: հնչակյանկուսակցություն Սոցիալ-դծմոկրատական

-

ատնղծվելէ

1881Թ.

Ժնեւում: Հիմնադիրները նարոդնիկներ էին՝ Ազճտի» Նազարբեկ, Մարո

Նազարբեկ, Ռուբեն /անազառտյան, կաֆյան Գաբրիել

եւ

ուրիչներ:

Հայ իրականության առաչին ազգային սոցիալղեմոկրատական Հնչակը

մարքսիստականկուսակցությունն է: Հնչակյան կուսակցությունը զալտոնապես սոցիալ-դեմոկրատականկոչվեց 1909 Թղկանին: Հնչակյանկուսակցության ծրագիրը ուներ Հեռավոր էւ մոտակա 1ր-

պատակներ: տականՀասարակական կազմակերպության Հառցիալիս նպատակ` Հեռավոր

է. նամեֆտարածությունն

Հայության որ Նկատելով,

Դատը,Բեուլինի մեծամասնության

այդ

որպես ծւ այլ միջազգային 61-րդ Հոդվածիզորությամբ, Դաչնազրության

զորությամբ,արդեն պայմանագրերի

մած

ւ

իրազունբի միֆոզգային

մէֆ պետություններիկողմբցդրականչրջանը եւ ճանաչվածէվրոպական կարգեոր Թուրջ տերությանմիապետական փյուս կողմից, Նլատելով Են ճնչման տնտեսական անտանելի Հասարակական ՐԸ Փաղաբական, ու

ենթարկում Հայ ժողովրդին: Նկատելով որ ամեն տնսակետիցայդ դրությունն անպայմանկերպով անծնարինէ զարնում ծայ ժողովրդի Հառարակական-անանաական մչտական որպես նաեւ որեւէ առաջադիմություն, Փաղաթական ղդեմ..է զոյույթյան ազգային մարդկային Ֆրա սպառնալիթզենթ անպատմական աւաֆնակարգ րա Հիման Այդ բոլոր նկատումների ու

"ւ

ու

է Հրաժեչտություն բացառասնս նըայսօր 1 Որ Հայ Հեղափոլխոական դորֆունձությունն լուՓժան՝ դատի փերվիԹուրբաձչայ ժողովրդային պաշտպանության Համաձայն մոտակա Ֆորա աշկիասպարեզնէ Թուր2) Որ, ուրեմն, Հեղափոխական գործունեություն -

փաճայաստանը3)

ընդմիանգամից ճակատագիրը Որ Հայ ժողովրդի Հայաստանի բոտ ճակատադրից, միչ» պետջ է զատվի թուրբական կայսրության է նքրկայանում որում պատմականպաչան) անձրաժեչտություն որե էլ այղվիսով կազմում է մոտակա Հալ ազգային անկախությունը, ու

-

ու

փասն պայմանը»: առւաֆին նպատակիմի Հիմնական իրագործումը Հայության մեթ։ միակ միչֆոցը,Հնչակյան ազատագրության Հայաստանի Աբեւմտյրան Մոտականպատակ՝ «կոիվ մղել միապետական կարգերը տապալելու այսինթն պետթ է եւ էր Համարում «Հեղավոխությունը, Համար նրանցփոխարինելու Հանրային ուամկավարական սաշմանադրականկուսակցությունը կազՀասարակական ներկա Հեղաչրֆել բռնի կերպով կերպարանափոխել, կարգերու»: տերուԹուջ կոիվ մղելով մակերպությունըԹուրթաց Հայաստանում, Հնչակյանկուսակցության ֆրագրի: Համաձայն ՀայկականՀարցի լումիջոցո»: առատամբուլթյան Թյան դեմ՝ ժողովրդային Ընդծանուր Ֆֆումըկազմում էր մոտակա ծրագրի առանցթբոՀնչակյան կուսակցութու

ՀԱՐՑԸ

ՀԱՅԿԱԿԱՆ

Լ.ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ

Հայ Հեղափոխական

կոչվեց պաչտոնապես կուսակցությունը դումարը" Դաչնակցության ընդունվեց նույն Համագումարում Այդ ազատադրել Հեղափոխության, ԸնդծանուրժողովրդականԴաչնակցություն: այդ է որ

Ուրեմն, Հնչակյանկուսակցությունը ծրագրում էր Արեւմտյան Հա-

ցաստանն

ցումը ալիս, Դաչնակցությանծրագիրը միջոցով: ապստամբություն ֆրագիրը" առաիին մտնում է որպեսազատագրական էն ասպարեզ պատմական կուսակցությանծրագրում առաչ բաչվում գործունեությանկուսակցությունը Հնչակյան Հարցիլուծման ՀաՀայկական կյանքի էր կոչվել որը Հետեւյալ միֆոցնձրըվուսակցություն, ՀայկականՀարցը լուծելու Համար: 1) Հնչակյանզաղզավփարների պրոպագանդաեւ ազիտացիա, Հեղափո- մար մղվող պայբարըղեկավարելու, չշարեց որեւէ փարեւ ԷՐ դործուննությունը՝ խական կազմակերպությունների սկսելով ապստամբականգնդերի ստեղծում Դաչնակցությունը ղդավանանջ 2 Տճոորական գործողություն, Հայ կլանթի մեջորեւէ սոցիալական չփորձեց որը «Վետթէ լինի Հեղափոխական ղապետության,

զազմակերպությանինջնապաչտպանության միչոց ք. Համարավությանը բոնավորների զործերից Համար ժի զենջ: պաչտպանելու 3) Առպատակային գնդերի կազմության, Քբրեւ մշտական պատրաստի մարտականուժ: Ընդանուր միջոցին ասզղ ապատամբության գնդերը կաեն բող գնդերի դեր: կատարել առաջավոր 4) Ապատամբական զորագնդերի ատեղծումը:

որ իր Հիմնականնպատակը որոչակի Հայտարարնց, պարզ էւ արւհմտածայության Նկատի ունենալով Հարցի լուծումն Հայկական բացառապես ԷՐ Դաչնակցուլժյունն դործունհությունը ծանրդրությունը,

մոցնել, ալլ

ու

ազատագրությանդործին: ԱրծւմտյանՀայաստանի բաժնումասվում է. գզՀայՀեծրագրի«Նպատակ Դաչնակցության միջոցով է ապատամբության նպատակն Դաչնակցության ղափոխական եւ տնտեսականազաՃեռթ ՓՔաղաթական մեջ Բճրբել Հայաստանի քուրթաց ազատամբության ժամանակը-Որեւէ 5) ԸնդՀչանուր սրատնրազ տ մղած «Հնարավոր (ԻՑ ազատել ալս Թուրթական կամ այն տծրության կոզմիցԹուրբիոյիդեմ՝ պնետթէ Համարել տություն»: ԱրճւմտաՀայուլթյունը է ծֆրագրում: ասվում կուսակցության Հարմար րոպե մոտակա նպատակիիրագորֆման է միայն Հեղավոխությամբ» Համար: ա) նվիրում չ

.

Դաչնակցությունն Ծրագրի«նպատակ»բաժինըցույց է տալիս, որ՝ Հայաստանը, չ Արեւմտյան դրել բության Թի ոակ ՀեՏողայլ ժողովուրդների Հետ Համատեղ պայբթարի առաչինՀերթին Խնդիր ազատել Ֆրատի ունի Դաչնակցությունը տակ ճակատ ատեղծելու բ) ազատություն Հասկացության Հարցերին: կուսակցությունն անչրաժեչ էր գանում էւ Դայնակջությունը: պետականություն: վաստակելՀայ ժողուրդին վիճակակիցՀայաստանի ինջնալարություն ոչ քէ անկախ այլ բնակիչեւրի՝օվերականգնումը դէրի եւ ասորիների Համակրությունն աֆակջցությունը, Հաժմերաչխ ինչես երեւում է փորձում էր ղեպի պետականության

Հնչակյանկուսակցությունը անդրադառնում է

նաեւ

0ամանյանկալտ

ու

դքրի «Հեղափոխական մարմինների Հետ, էթ Հանգամանջնխրը ներեն, ության դեմ: Թուր կառավալ Ինչպես ցույց է Խնդիրը, ր է Հայկական Հարցի

Աու թար թոոմխածեր լուծումը ԹԵԼԸ Խի ոո ատ աշմակցու ատքղծվել Ք. ամռանը Թիֆլիսում: Բ ակյա

ուսա

տա-

Հ. չ.

է 1890

Հլ'խագի, Հերբիոտափխոր Միջայելյանը,Սիմոն Զավարյանը չ Ջ որվանը Սեվ ԵՐ (Ռոստոմ): Դաչնակցության ղեկավարները քրենցՀե-

Նճ՞Ն ր

եւ

ա

Դաչնակցությունն ի՞նչ միջոցներովպետթ է Հառներ իր նպատակի Ծրագրում այդ մասին աւվում է- «Հ. Հ. Դաչնակցութիկրազործմանը: Հասնելու միֆոց"վ իր նպատակին ունը ապատամբության -որոնջ կազմակերպեՀեղափոխական նանհւ Հետ ընդձանուր այն եւ կոիվ կը մղեն զորեղ կովի ընդչատ են միեւնույն ժամանակ Թն Հայ պայմաններունդեմ, որոնցմե նեղված

Խժբձր։

եւ

Ք.

օտար

«ո Հարար ւ ւ. փառավարունը

Ժեկ մառը, ՓՀրղերուն եզդիները, (ասորիները: տարրերը

նչանակուԷր ընդծանուր ղափոխականմկրթությունն խաղաղթուրթերը եւ այլնի Այս ուղղությունն, ատացել էին ուուսական նարոդնիկական օտար տարրեչորժման (էչ. Սկզբի: չեզո զեթ թացնել ոչ ձան Թյունեն է, Ժիացնել, կարող զա», անվանվում չր «Հալ ՀեղավփոԴաչնակցությունը ԼՈ ՛խականների ՐՀ դաչնակցությունՖ» նպատակձր Հետապնդում հր չարթեընդիմաղրական ուժը»: Հենխմբերը, Համաձայնծրադրի, գործադրելուչին Հեղափոխական բոլոր կուսակցությունների,կազ: Սալ միչոցնքրը: Ըն(քրուքյունների,բոլոր դառակարգէրի ք. 1. Դաշնակցության գլխավոր սկզբունքների բարոզչությունը: խավերի նէ բզայացուցիչներին, որոնք պայքարում էին Հայաստանի 2. կաղզմակէրպել ազատագրության Համար: մարտական խմբքր' ոգինւ գործն 1892Թ. Թիֆլիսումտեղիունեցավ Դաշնակցության Հեղափոխական Հաժաժողովրդի բարձրացնել Բոլոր միջոցներով առաչին

կաա

անթրաան աա

բա

ու

Լ.ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ

ՀԱՐՑԸ

ՀԱՔԿԱԿԱՆ

միչոց դործ դնել ժողովուրդը զինելու: է 1881 Թվականիմայիշին է. վէրերկրորդ ԹոուցիկըՀրապարակվել կազմակերպելՀեղափոխականկոմիոններ: ասվում էէ՝ «կռիվը ակսվաֆ է...»: Փաստաթղթում Ժոատ- նագրված 6. կոիվ ժղել եւ աՀաբեկել կառավարության պաշտոնյաներին, կոիվ Համար: գոյության Համար, «կռիվազատության ծւ ամեն տեսակ վաչխառուներին դավաճաններին, նիչննրին, ՀալրատաՀարիչներին, փլուռ կողմից, ոտից տանջվածՀավ ժողովուրդը: դարերով Մի կողմիջ Ա խաղաղ ժողովրզին, ազգաբնակչությանը Դաչտպանել ածա կովողավազակների կառավարությունը, Բուրջ թայթալվող գլուխապականված, Հարձակումներից: 8. Ճանապարծներ մարդիկ եւ զենջ տեղափոխելու Հաստատել՝ Համար: ննրը' Հուսածատմցնումէ Թէրաչավատներին, կռիվը ազժմվանից Սարսափելի 9. կառավարությանՀիմնարկներըենթարկել ավքրումնէրի նւ կողոեն. «ինչ կարող է անել Հայր, "չ Թնդանոթ ունի, ՆոթաՀարցնում 4.

Ամեն

5.

։լուուների:

ՀայկականՀարցի լուծման նժան դրույթներ է առաչ ջաչում Դայնակցությունն իր կուսակցականծրագրում եւ անմիչասպես ձեռնամուխ լինում դրանց կենսաղործմանլը Մինչեւ. Ֆրագրի ընդունումը, ԴաշնակցությունըՀրատարակումէ էրկու չափազանց կարեւոր Թռուցիկ, որոնցով փաստորքն մարտաձրավեր չ նետում թուրթական կառավարությանը: ԱռաջինԹոռուցիկըՀրատարակվելէ 1890 թվականին ն. վերնագրվլլ՝ «ՄանիֆեստՀ. 0. Դաչնակցության». Փաստաթղթում ասվում է. «Ալ Հայոց ծարցը նոր չրջունի մեջ է մտնում: Ի «ճբ »ռրուկ Դարէրից ազատություն է պաՀանիում: Թուրբա-Հչայաստանը

ոչ

զորթ

"չ

պաչտպան):

ԹԸՆԺողովրդականկովի ժամանակ՝ ԱփելորդԹերաչավատություն: ժողովուրդը, ինջը սաչտպանէ, զ»րջը՝ ժողովրդի զգացմունքն դանոթը ները ժողովրդի միո«թյո«նը' քւ պատրաստ կովլու ոգեւորված միներբ ժողովուրդը միացածէ թլնամու զորաբանակը, ոչ կարժե ոչինչ այլեւս նույն վեՀ զգացմունքով, էւ պաչոպանությունը:-օտարի ոչ ոչ Թնդանոթը, կռի: «ուրբ Հայ ժողովորդը «կալ է մի 8, մարտավարության զուլում նոր Դաչնակջցության Հայոցազատամարոի

կարեւորԽչանակուլթյուն տեսանկյունից ուսումնասիրելու ձիմնադրութները Հժբագրական Հոդվածը,որում Համար Թ: 2-ի ունի «Դրոչակի» էր աղերՀայր,որ Դեռ.երեկ չլինջըՓռաֆ Եվրոպայից օգնություն է Փչում Հետեւյալ ցազժմակնրպման պրայթարի սում, այսօրի ծամոզվելով, որ օտարի վրա դրած Հույսըցնորթ է, ՎԸճ- կուսակցությունը տնսակետներըակզբունթային ուհլ է իր ձեռթով պաչտպանելիր իրավունջը, իր կայթը, «լատիվը,ընտաՀամար կոիվ «ԱՀճն մի ջաղաբական գաղափարի կուսակցություն երթը--Հույս ունենալ կարող է Հաջողության կամ անչաողության ակսէլով ւ: Այ»"պիշի Հայոց Հարցի վճռի Հետամգելը ժի պատայլեւս անկարելի պ լարհաննեերկու Հեռոէւլալ անՀրաժեչտ միայն այն ժամանակ, րբ կան ամեն աօր

ուա

:

ւ

մական ճգնաժամի միֆոցին,առաչին Հարցը, որ պետջ է զբաղեցնի մի լուրջ Հայրճնասերի ալդ բոլոր Հեղափոխականուժերի միության

էւ

ՐԸ`

Հասկանում Համար մղվում Հ կուիվը։ ) Եթ ժողովուրդը, որի չաՀերի Հարցն է: դաչնակցության եւ մասնակցումէ ալդ կովին Թե ուղղակի է այդ կովի անձչրաժեչտ գաղափարիդրոչակակիրնէ Հայ Այդ Հեղափոխական անուղղակիկերպով` գոնե ի դեմս լուր ամքնալավննրկայացուցիչդաչնակցությունը, որ սորանուվդիմում է բոլոր Հայերին եւ Հրավիրում րի չ կանգնել մի դրոչակի տակ: ձեւնթ 2) ԵԹԵ կովիՀամար Ընտրվածէն այնպիոինպատակածարմար Թոեւ. նոր է Հանդես դաՀայՀեղափոխականնեերի Դաչնակցությունը, են եւ որոնջ բոլորովին Համապատասխաններկա փրականումիջոցներ, (իշ իրբբեւկազմակերպություն, բայց նա վաղուց գործող խմբերի միության եւ պատմականրոպեի պածանչածպայժաններին: է միացնել Թյուն է. Դաչնակցությունը ձ4գտծլու բոլոր ուժերը՝կաղելով մեզանում կա): Առաջինպայժանը, բարձբախտարար, ՔՐ Հետ բոլոր (կենտրոնները:Նպատակ դնելով Թուրթաց Հայաստանի խժմբագրու«Դրոչակի» առկայությունը՝ պլայմանի առաչին Ընդունելով Քաղաթականեւ տնտեսական ազատությունը՝ Դաչնակցությունը ժանել գրելովջննարկմանը, Թյունն անցնում Էէ ծրկրորԴ պայմանի է այնկովի մեջ, որ ակսծլէ ինքըժողովուրդըտաճկացկառավարության «Ամենիցաւա պետթ է Ֆկատի ունենալ, որ մեր կռիվը՝ժողովրդի դեմ` ուխտելով մինչեւ արյան վերջին կաթիլը կռվել ՀայլբենիթիազատուԿբդեմ: Իբրեւ ժողովրդական կռիվ է նրա դարավոր բռնակալների Թյոան Համար: ձեւ ունենա չի (րող զորջերիարած պատերազմի ռիձվ, կանոնավոր

Հեղավոլխականների

`Է

լինելը

՝

ԼԽՈՒՐՇՈՒԴՑԼ,

ՀԱԱԿԱՆՀԱՐՑԸ

Ֆայլ, իծարկե եթե մի արտակարգգեպթ չպատածի' ձեւը ՀամաՀիմնական է Բ) մարտավարության Մտսխաբություն կան կառավարությանը, Թե Ֆաճկա-Հալաստանում երեւակայել կամ նրա սաճմաններում Արեւմոյան կոբվը: գ) ամբողֆ

(արելի

Հայդուկային իիէ պարտիզանական,

Հետո պյատրաստելկազմակերպել մարտնչող զնդեր, նույնիսկամբող|.- աատուանը մեչ ընդզրկելուց պարտերազմի պարտիզանական զորթ, որ մի օր առաֆ կը խաղա վճուական ճակատամարտ տալու, էւ զինվածապատամբության: է դիմի ընդծանուր ոլետթ Հետո աստիճաայդպիսով կռկսխ եւ կվծրֆացնի Հայրենի բի ազատության տնանում գործը: որ ենբ, Բեռլինիկոնգրեսից մենթ Ռչ, Հայ ժողովրդի կռիվը պետթ է պարտիզանական տակտիկան, կռիվ (ինի-մեել զինվածպայթարի նարա ձեւավորվումէ ազատագրական ր մեր այժմյան գրության մէչ "րիչ կերպ կոմել չննջ կարող. է. Դաշնակցություն Հնչակ գ տավ կանոնա արտացոլումը ամբողիական իսկական ճակատամարտեր պատերազմ, անՀնար ծն մեզ Համար: Ար ծրագրերում: է Թելաղրում մեզ առողջ դատողությունը եւ այդ է առվործցնումժեզ փուլումՀնարավորչեղավ աղ դժվարին պայջարի զինված ծավոչ նոյն իկ ուրիչազգերի Բուլղարների, եւ ցոյների ընդծանուր իտալացիների, սլատմա- մչակն միասնական չարժման տակտիկա ատեղծել կան օրինակը: Այդպես պետթ է կուվենթԼՅ մենթ գոնե մինչեւայդ ություն: ծրբ պարտիզանական ժամանակ, կովի ոգ-ջֆոկ ալիթները բացակայություղեկավարության միախառնվելով բնդծանուր անկախչարժման կը կազմեն ժողովրդականապատամբույթյան այդ Հորդածոս Հեղեղը, փուլը: որ կռրբի մղվող պայթարի Համար լուծման Հարցի նջ Հայկական կտանիիր Հետ Հայաստանի հրեսից ատրկության, աւանձնաձատկուաղքատության, անարմարտավարության կուսակցությունների տարբծը

է

ու

ման

Ալբա», էր լուսակցություննքրի կովի

-

ավա րին

աջի ըլ

դարության

դարավոր կնիջբ--Հետեւյալ ընդճանուր գծքրըւննքրից, ունքը նաք. Այր պարտիզանական պատքրազմինախաձքոնողները կլինքն ժողո. Հիմնական4եւքրն էին` Հայդուգաչին պալարի Ազատագրական 1որղից դուր ժված մարտնչողմարդիկ, որոնք միայն 48. ն փնարում կոլելները,արչավանքե էնջնապագտարանական կիլը, ապպատամբությունները, եւ. արտո ծախելու Էրծնց Հրաչաչի ոերն այլն: զգացմունքները, Ընդունակությունները աՀարեկչությունները ատակությունները, Այդ ձեւը հրոսակային (հայդուկային, զինվածաղպավազակային) խմբերիկոիվը -վր է վերաճեին 2. պետ ընդծանուր ձեւծրը բ այդ թելադրենժողովրդինեւ կժողովրդակամացնեն "հեղափոխական ու

"

ԻԸ"1 ա.

-

ճերկայացուցիչները: Շատ դեր

խաղացել Խմբերն այս դարումազատՀրոսակային ազգությունների ատմության մեֆ.այդպիսի մեծ դեր կարող

մեֆ

ված մանր

ԱՀԼԸ

3.շո ովուրդը իր ուժէրով պետքէ ազատագրվերթուրթականլծից' չէր կալվում: ույս 4. ՄՏ տնրությունների օգնության

են

ոլետթ է խաղան նրանթ նաւ

թյան,

ինտելիգենցիայի տամբու

Համար:

Հետ

էր: Արբւնախատեսվում ծՖրագրերով կուսակցությունների Ինչոես ծավալվեց եւ

դրէթն Հայաստանի մյան

չուտով չրջաններում Հայերը անվանեցին որը կովը: թավ ատացավպարտիզանական 4եւ պայթարի Հիմնական պատկրազմին պարտիզանական Այդ կամ ֆիդայականկռիճի Հայդուկային նական պատէրազվի՝Հայդուկային կռվի նանւ Արեւելյան արեւելաձայությունը: գաղափարը" իր մասնակցությունըցույց տվեց Ընդ ռրում'Դաշնակցությունը որոնթ ձր»որ երբ հեղափոխական գտնում ջոկատներ, Հայդուկային Ժեծֆ Թ ՎոՎ պարտի- Հա աստանումաանղծվումէին զամականկովի ալիքներըողողենամբողջ Արեւմտյան րբ նրանք Հ: ազատագրակա Հայաստանը» էին հրծնցարլունակիցների ով սաՀշմանըմիանում ճեղբերբանան թուրքականտերությանխախուտշինվածքի անվերանորոգելի ովի,Ա աժան կուվում Հանդեսչկան ՀայդուկայինչարժմանայնպիՇՎ այսպես,որպես

Թի Թուրթական

Ժեզ

:

բոլոր

դեժ ուղղված ազատագրական մեծ առաջ է բաչում պլարտիզաԴաչնակցությունն

տնղը գրավեցին որոնջ իրենց զործիչներ, աելավոր Հերոսների անմոռաց անացՍասունի ապատամբությունը հանրբազմադարյան Բարքիր է տեղի օգոստոսին 1881թ. թվականիՀունվարի «կզբները՝ԶՃՀոկաքմբքրից թվազանի վունքները, այն հրավունքները» այսքան կերպովոտճմակոխ անխիղճ Ռչ Սասունի ո՛չէլ Զեյթունիապատամբութունի ատամբությունը: արծլ տաճիկներն քիդերը»: ընդանուր զինված դարձնել Համաժողովրդական «շա Թյունը վ ողվեց Այ րկու ֆրագրային Թռուցիկները«Դրոչակի»խմբագրականը

մեջ»ծրբ Եվրոպան տեսնի»որ այդ ծրկրում'ներդրած հր դրամագլուխը կորչում սի կոիվըկարողէ ծվրոպակամ զարհուրելիհրդեհի պատճառդառնալ, Հա «այն ժամանակ եւ կր գա վճռական րոպեն ամբողջժողովուրդը իբրեւ ւմ/իմարդ, մի հոցի ոտի կը կանգնիծ. զեԱ/իուժով ճետ կը բերի իր մարդկային իր որ

Ցույց

Հաստատուն

տա

է, որ այդ

դար

ունենում

-

«

եւ

ու

են

եւ

տալիս, որ

ա) կորզ է Դաչնակջությունը՝

ՀայտարարումլԹուր-

ապստամբության «կիզբ: չէ վանի ինջնապաչտպանությո 1896Թ.Հունրաինկազմակերպվում

քերեԱՆՀԱՐՑԸ

ԼԽՈՒՐԵՈՒԴՑՆՆ

բանկի գր վումբ: օգոատոսին՝ կոնատանղդնուպոլաիխ գործոզ, այնպես էլ Հետագայում Հանդես ճկաֆ այդ ժամանակ ԽանասորիՀայտնի տեղիէ ունենում 18970.Հուլիսին Սա- ինչպե ախչաղ անքը: որոլնա կանոն, կուսակջությունները, Հայազգային-բաղաջական բոլոր եւա եւ կայն այս Հերոսականդործողությունները չզոլթեցին Էրավիճակբ: ֆրագրէրում անզ Ր: «վել ՀայկականՀարցին, առանցքային Նույն

Թվականի

Պարզդարձավ,որ ընդձանուրժողովրդականզինվածապստամբության էրենց սաշմանկրում պայքարը Է այգ իր Հնարավորության չուրարանլյուրը Համար արեւմտածայությունը դեւ պատրաստ չէ: վերականգնման Համար: Հայ պետականության ԱնՀրաժեչտություն առավացավ փոփոխություններ մտցնելազատագրական նոր պայմաններումնոի ուղիներ էր որոնում միջ Հալ չաղացական

լուֆման՝ Հադաձարցի

մեի: պայբարիտակտիկայի Այդ փոփոխությունները Դաչնակցությունը կատարեց 1898Թ. 2-րգ

Հարցիլուծման Համար: Հայկական գլու» նկած եւ Էչիշթնության օրոչՀույսերկառվնցին 1908թ.

Թուր-

Համազումարում: երկիր Հոչակաֆ երիտթուրբերի Հետ, առակայն փիանռսածմանադրական ՔննարկվողՀարցիտքաանկյունից,Համագումարի ընդունած որոչում1լցըցթ.Ադանայիփարդերըցույց տվեցին, որ այչ ակնկալությունները ններիմն կարեւոր նչանակություն ունեն Հետեւյալճինուսըէն: Աւ»չին- «Ժողովը տակտիկայիվիճաբանության մձեռնարկելե առաի դմմոկրասոական Ռուաաատանում Հայ բաղզաբական կուսակցությունները Ընդունեց, թե առանց Խվրոպականմիչամ՞ության ակզբունբով միաձայն Հետ մի ճակատում էին տառլալիկարգերը ոբայթարում ցարական ուժծրի անկարող ծնթ մքր ժողովրգի ազատության գործը դլութ Բնրծլ, 4նտեւաՀաժար: աանղծելու դեմոկրատական ի չխանություն երկրում լո«, բար, գործունեության եղանակըոբոչելու ատն փ նկատիպիտի ունենալ Հայ ժողովրդի բոլոր Հատչայ ազգայինբոլոր կուսակցությունները, այդ միամտությունը առաչ բէրելու բոլոր Հնարավորություննքրը»: մէֆ ակտիվությունցուցարքրնցին1912-1914 թվականներին, չամաֆները ԵԹԵ մինչեւ1898Թվականը Հույե ուննր սեփական Դաչնակցությունը Հայկական Հարցի ժիչոցով Հասնել վերաբացված տերությունների նալով Հետո ուժերով փրկելՀայաստանը, աա ճրկրորդ Համազուժարից ազա-

Հիճազուրկ

ոագրության

Հետ:

Հույսը (ապում

է

բԼացառապնսա Արեւժուտբիօգնության լ

Երգբ«բդ- ընդշճանուր ապատամբության է. Հայդուկային պայբարի Հարցերը: լու, Համագումարը որոչում է. «երկաիվիճաբանությունն վերջ ստվար մնֆամասնությամբ(2 ձայն դէմ) սակզբունթովընդունեց ուժքրու կենտրոնացումը էրկրին մէչ ցոյցը՝ Պոլիս եւ Ֆովեզրյաբազա.

բննարկ

լուծմանը:

:

եւ Ընդունֆանքերով Ֆրանսիայի Անզլիո"լի Ռուատատանի, Սակայն, Հայաստանում Արեւմույան լաչ 19142. Հունվարի26-ի Համաձայնագիրը՝

ՀաբարննորոգումներանցկացնելուԺասին, օրակարգիցՀաննց Առաջին մայխարչային պատքրաղմբո

Յ.

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՀԱՐՑԻ ԼՈՒԾՄԱՆ

ԹՈՒՐՔԱԿԱՆ

ԿՈՆՑԵՊՑԻԱՆ:

ները,եւ մերժելով ֆիդայական ասպատակային բնՆգործուննությունը՝

ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՀԱՐՑԻ ԼՈՒԾՄԱՆ

դունեց մարտական-զինավարժական կազմակեր

ԹՈՒՐՔԱԿԱՆ

ԵՂԱՆԱԿ Խժբեր վելու ծրագիրը): Ուրեմն, Դաչնակցությունը է պարտիզանական Հրաժարվում կովի աակտիկալիցեւ անցնում Երկրում ուժեր պատրաստելուն՝ Ընդանուր Թուրբականցեղերը այլ տարածի11-12-բգ դարերում միչինասվիական ապստամբություն Համար: Հայոց ների Հետ միասին նվաճում նն նաեւ Հայկականլեռնաչիոարձը՝ Ազատագրական պայբարի զարգացման նման տակտիկաԱ1 եւ Հիթ դնում ճամանյան Հենտազա կայսրությանը: Օսմանպատմական Հայրենի բը Ընտրում նանւ ինչպես Հնչակյան, էւ Հզորուլթյան այնպես էլ Վերակազմյալ Հնչակյան մն կայսրությունն իր վնրելջի չրջանում,բնականաբար, եւ ոչ Թե կուսակցությունները: տարածբային պետության մտածոգված ձի նոր նվաճումներով Ազատագրական նոր մարտավարության պայբթարի ավժամանակ բանդ սկզբունթեերն ավդ որին Բնդգրոփվ ամբողչականության պաշտպանման 1903-1907 ի քնն Հատականում Թականներին: 1903Թ.Հնչակյանկուսակչէր ապաղնում: եւ -

՝

ցությունը

պաչտոնապեսիրենց Դաչնակցությունը

մէչ ՀՐփշնակների

մզվող

պայջարը:

են

մտցնում

նաեւ

գործունեության

Հարցի(լուծման արեւէլածչայ

Համար

չ Հատկապես ԱնՀրաժեչ» Ընդգծելայն կարեւորՀանգամանքը,որ

այն բանից Հետո, էրբ Օսմանյանկայարություննսկսեց վաՍակայն ՀարահկավԱրեւելյան միչազգային Րէչջ ապրել, Հարցը: ձրբ Հրապարակ

բերություններիօրակարդմտավ ՀայկականՀարցր, էրբ նվաճվածժողոպայքարի, նրբ մԵֆ վուրդներըդուրս էկան ազգային-ազատաղգրական

ԼԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ

Հ2 ԳԱԿԱՆ ՀԱՐՑԸ

լայնամասչտաբոլայթարծավալեցին տերությունները «ՀիվանդմարդուԴ՝ կառավարողչրրինչպես Թուրբիայի ժառանգությանը տիրանալու նպատակով, Թուրջթիայի ժամանակի ընթացբում խիստ Թուրբերը, Սակայն որ պատմության Համոզվեցին, ուժերը սկանցինուղիներ որոնել կայսրության տարածբային էլ Ընդղիմադիր անչանգատացած, այնսլես իոնները, տանում է դեպի Քայթայումը, կայսրության պածպանելուՀամար: ամբողջֆականությունը անվերապածորեն ընթացքը անկախ ազգային պետությունների Հայկականլեունաչխարձը՝ Թուրքերը դեռ օկզբից վարում նվաճված Գրավելով անկախությունը, ժողովուրգների եւ Հայերին կենէին Հայաստանը որ Պանօսմանիզմի քաղաջականության Հայալթավելու դարձավ, ձուլելու Պարզ քաղաբջականություն, ստեղծումը: պալջարի Թուրչէրը պայքարում էին պատմականՀայրենիքըսեփական ,ագործումըչի կարող արդնլակել ազդային-ազատադրական '

Հայոց

Պանօսմանիզմի /| կայսրությունում: էր Ընդ որում,Թո-ւրթերը որ ակիզբ Հայրենիթ այդ նոր Հայրենիչը դարձնելու Համար: այնՀզորպրոցեսը, Քննություն չրունեց: ցանկանումէին ունենալ առանց այդ երկրի իսկական տերերի՝ պայմաններում նոր Հալ ժողո- գաղափարախոսությունը ն վաճած ժողովուրդների կայսրության Օամանյան Պանօամանիզմը ՎԸՐԴԻ" Ն

է

Այդ ավանդականբաղաջականությունը պետականծրագրի տք ձուլման, դանդաղ ոչնչացմանծրագիր էր, ի"կ 18-րդ դարի վերչերին առաֆ Հզոր ալիքըոչնչացնելու րբ Նոր օսմանները ւլայթարի 1860-1870-ական ազգային-ազատաղրական Թվականներին, առաչ ծայր են ժիջոցջ0սթաչում Պանօսմանիզմի էին Հիմնաչարցը լուծելու ավելիարմատական կոնցեպցիան: Համաձայն Համարանչրաժեչտ Պանօսմանիզմի, Հաժոմանյան կայսրությունը պածպանելու էր նրանում բնակվող բոլոր ամբողջականությունը Հայտարարվում տարածբային Թուրթիայի նքր: նոր մուսուլման եւ ոչ մուսուլման, ձըբնդձանուրՀայրենիթ): մար պետթէ մչակվեր ազգային միանգամայն ղովուրդների՝ ջաղաբկանության կայսրության Օսմանյան կայսրությունում,Համաձայն այդ տեսության, գոյություն կոնցեպցիա, որը Հնարավորությունտար պաճպանելու ուններ ժեկ ազզ՝օսմանները: կայսրությանԲոլորժողովուրդները օսմանանձեռւնմխելիությունը: բածֆբային չան ազգի բաղկացուցիչ Օսմանյան կայորումասերն են, որոնք հրավունք Աշա այսպիսի պայմաններումծՖնունդէ առնում չունեն Ինջնուրույն եւ Հարգոյություն անկախոլնտականություն Հերթին Հայլական ունենալու: Բոլոր ազգությունների Թյունում ազգային Հարցը,եւ, կշարկե,առաջին կոչվում էին օսմաններ: որի Հեղինակը ննրկայացուցիչները Աբդուլ Համիդն Նվաճված ժողովուրդների ը եղեռնի միֆոցովլուծելու կոնցեպցիան, ստանում

տա-

|

պայթարը ազգային անկախության Համար Պանօսմանիզմը դիտում էր որոլես դավաճանություն «ընդանուրՀայրենիբի» նկատմամբ:

էր' Հույս ուներՀայլական Հարցը Աբդուլ Համիդը:եթե ակզբից լո«ծել

Պանօսմանիզմի ծրագիրը կյանքի էր կոչվել օսմանյան կայսրության

«Հայերին ձուլելու

նւ

ժիջոցով, ապա ավելի ուչ արտագաղթի

տարածբային թ է ամբողջականությունը պաճպանելու, Քրիստոնյա ժողովուրդներինՀետեւության, որ Հայկական Հարցը ալեւ"

ձուլելու,նրանցազգային-ազատագրական պայջարի առաֆնառնելու

Հա-

Համաձայն Պանօսմանիզմի օսմանյան կայսրությունում տեսաբանների,

նելով Հայ

ժողովրդին:

էկավ այն

ոչնչացլուծնլ՝ֆիզիկապես

զբել էր: «ԵԹե Եվրոտարիներին, առաֆին իչխանությանգլուխ անցնելու օ4 նույն Հիմարություոր չէ պետթ սնուցինթ, պիոյմասին մեջ մեր ծոցը եւ Հայ ազգը այդ ուրեմն, Պանջամանիզմի կոնցեպցիան, մեջ... ընդծանուր նրնԸնենբ մեր ԱսիականՏաճկաստանի Հայրենիթի օսմանյանմի Շաննլու անքն առնականազգի գաղափարնքրով էւ ի գլխ անձետ այղ Եվ նն նպատակէր ՀետապնդումՀավերժացնլ ընքլու վերացնելու, ամեն Փուրդ։ ունինջ Թուրթերի պատրաստ կողմիցնվաճվաֆտարածքներում օսմանյան կայսրության ղործիջ Համարբան չի պակասի մեզդոամեն կրոմությունը: էնչ. վերջասլես ոստիկան, Հարկածան, դատավոր: կուսակալ, էւ ա յնպիսի պատկրազմ 18-րդդարի վէրֆնրին ակաքլով ակտիվպրոպաղանդվաաա- նականպատերազմ մը կՀայտարարքնք, դլուրին եւ կան ղործունեություն, իրենց ազգային ազգի մր գեմ, որ ոչ զենթ ունի, ոչ զինվորություն ոչ պաչտոն, Հիմբում դըՓաղաթականության Ըճցին Փանօսմանիզմի էլ եւ աչխարզինվորություն գաղափարները: էրբ, ընդծակառակն,մենք զեն էլ ունենք, ամենեն Միասնական Հարուստը (ԱնգլիաՆ-Լ-Խ-) Թուրթական Հիս ամենեն մեծ տերությանցժեկը՝ պետություն, միասնականօսմանյանՀայրեերթ,միասնականԹուրթ ժողովուրդ, կայսրության ոչ Թուրքական ծւ ճրաչախավորՖֆ: աչխարձին է մեզ մեբ ասիական ժողոնիզակակից վուրդների ձուլում ածա այս էր Պանօսմանականության է Հայկական«մեջ ընդունված գրականության Փրագիրը: ՑՋատմագիխոական ԹՀ

Տէրը

ԴԻՐՑ ունենային: տիրապետող

պետջ է

|

`

-

երիԹուրտքրը,

-

էւ դնոնիկծնաաղորֆումըկապել միայն ԵրիտթԹոշրգքրի Գանթուրբիզմի

|

ՀայկականՀարցը

լ

ԼԽՈՒՐՇՈՒՂՅՆ

ՀԱՐՑԸ

տառը,

Հժ։Հայկավան Գո" էնդ ԳոդավորվեՑ է Բորոիրը Գեոչ է »տքղֆվնր Թուրթքրիջ, աղրբքչանցինքրից թԹուրբմեններից կողմիջ, կազմված ր մ Վ աԼԼի վաղ,Առգուլ Համիդի մեկ միասնականպետություն: ԹԹ- Հայկական երրորդփուլ- Պանթուրանիզմ "1" Ր5' (ՊանթուրքիզմԴ: Աա Ինդիրը կաոտարի ԵՐ(րբորդ կանան 26-189 տարի րվ է միայն Թուրթիան «լեոթ ձեռնամուխ լինի Միացյալ Հարաւնակ իշ ա, Հ, կաա արի ավաստանուվ րելուց է աարածվի ետ պարբքրարարկազմակերպումէր Հայծրի զանգվածային Միչճրկրական կոշորածներ: ա Չ ինաստանից մինչն. ԱԱ Հրուսիսային օվկիանոս: վանո Հազարավորմարդիկ արտագաղթեցին, դարան Հարյուր Հազարներ՝բոնի Կոո

հղքունի փաղաթականություն,

չատ

:

լ

-

,

դուլ

.

է.

,

Համիդը

ւմ

Հետո

ոյա

ծւ

Թուրանի

ն

ստեղծմանը,

որը

Ֆեղի էր" ուննուժ մփուսուլմանականացվեցին:

ոաության Փանթուրթիզմի գաղավարախոսությ լո էրքջ նրեթ Հիմնական Հի կ ըկէաէրում ր աժփովվում(Թուրթալեզու ժողովուրդներիիդնալեքրը,ցեղային, ազԵրկիրը աստիճանաբարՀ մրր" տան ան է բացատրվում դայինգաղափարախոսության Հիմնադրույթները: Սրանով ` չէ, որ ի ԹուրքիայիՀնտքւողական պայքարըճ̀անապարծ րացէլ դքպի Արքւէլբ: մկ «ՏոԱ Աու լու անձրաժեչչո Տրի Համախմբում, է տության գաղափարին,Աառիճանարար բաց Դրանով թուրբալեզու ժողովուրդների Համախմբումը | Հայնրի ցեղասպանության գաղափարինքն Հանգում նաք. Երիոլցուրջքըը, որոնբ ընդունքցինԳանքուր- : "Դ դաղափարիչուրը անթու մ աղափարնե ) Հծանդգեցնում ՍակայնՊանթուրթիզմի ՀՈՂՄԸն. 1908Թ. թլխանության գլուխ գալուց գաղավ րն ՔՐականացումր գնց Հետո այն բարձրացրին ծւ. ո ո : ամ, Հայաստանի պետականՓաղզաջականության Հայ ժողովրդի անխուսավ ոչ մակարդակի: ւ մաճշացուվտանգը հղել է, կա Պանթուրթիզմի լինելու է մչտառլնս: Պանքուրքիատները դժղոչ էին Պանօամանիզմի դաղափարախոսությունից Թե ինչու: թմ աճա

արեւմտա'

՛ հոն,

այս

'

աամեա ն

Ր. Սավան չայութարե՛ք անո,Ֆ: չ. ւ լք անի "1 «էչԲԱՐ Հոիոննորը ԱՐԱ

ՐՑԸ

ացատրվո

մո Խամ մ

1 7" է 4-5 ո"

ակա

|

.

էւ

:

Վա

Ը

«նու

ր

ի

ՄՐ

Բանան Թուրքերը

ՀինաՊանքուրտիգմի | Հաաա Մոր" Ղհրազանաջվնը՝ Է

Ա,

Անան,

՛չին,Պ Թուրջիաչիփրկությունը պանթուրքիզմի Մո ՀՈՑՄար Աի Գանամանիւց է.

տոնում աար մզոաիի ոի, լու Ան «պան Տակ ա Հ Ն Բերին ա աաա թյան հպատակը էղել Ադրիատիկ ֆովից մինչեւ ոջ

այժ

անո

անու

ա

,

ու

ու

աղափարախոսությու

"է

ժողովուրդն Կր արվ ի ի Ա

Հմամախմբու

ե

:

ՊՐ

իր

ՆՆ"

'

ա

"4

ղզաղափարախոսու-

Չինաստանթուրքալ-

ԱՎԱ" ՆԸ,

Առաջին փուլ:Թուրքիզմ':Պանթուրբթիզմի կարող գաղափարնքրը

Է

։

|.

նծրի

-

լ

ան

.

ամբողչ ամռո

անգեզուրի Ճանդծզուրը

Ք.

աՀա

նա

ՊՂարաբաղր: բաբաղը

նրկու Խնդիրները կատարելուց Հետո

միայնՓանթցուրբիզմբ ոչնոթ

Մճֆ Թուրանի 4նոնամուխ(ինքր գաղափարի իրականացմանը: եվ Թուրթիան, անկախայն բանից, Թե "փչերենն ժղճլ էղել իչ իչխանության Թ. ն ն մլ հ. ՊՐԽո ճճամւողականորքն անողոջորքն պայբարնլ է Պանքուրբիզմի ո

էն

՞

ադ

.

այսինքն թուրքմենօղուզականությունը,

միացումը: ԹուրբիաԱդրբճջան, Պարսկական պիտի Արբճջան

կազմենփաղվանՕղուզիաանը»:

ԱԻՆ ԱԻ իրականացմանՀամար պնտջ է ոչնչացվերարնեւմատածչայությունը, իսկ օղուղզականության Համար պնետթ 9 ոչնչացվերնաք արքւելաձայությունը, կամ ծայրածեղ դեպքում Հաաաա լեք է կտրլնին կարաը,Արդաճանը,Սուրմալուն, էաուրմայուն, մորրանից Նախիչ

է նր ը,

երկրորդ փուլ:օղուզակամություն: Օդուզականպետության ատեղֆում: պիճի ճի

չէր ընդունում:

Քրջանան կամ էլ ոչնչացվեն:

ՀաջորզԲալը «Մէր

ազա

Ի

զան միավորման «եի Զիա կնոջ Ափի, ի Այ" Համաձայն է

բո

հրազանացվնլմիայն Հզոր Թուրջիալի միջոցով. Որպեսզի «ամանն Թու ան արարի ՔՐ պատմականտէրը, նա ամենից առաջ պետր ե Քրջանա, ալքոջ է ՀրաժարվիԳանօսմանիզմի գաղավարնձրից: Օսմանյան Թուրջիան Թուրջքրի Հայրքնիքնէ, մյուս ժողովուրդներըկամ պե չ

" է"անՐ Բ Բորա ՛ ՛ քուն --Գանքթուրբիզմը Թուրբիզմի ո

-

է

՛

դաղափարախոսության Համամայն Հայ ժողովուրդը լոմ «լէռջ է ձուլվէր կամ էլ ֆիզիկապես "չնչաջվէր: Հայկականգաք» ան. ռ" ուժ ՄԵՖ Թու ան թ ակտանացմանը, «զետ

Հ"

ծրագիրն իրականացնելու Համար: էռւաստիճան

Թ.

մ. խոսու էր ՀոՐՔՈՐԻ Հ 71 7 ՀԻՂովուրդննրի Համախմբման ոտ

մ

ցքի

այնր, բ, ա

նախնիների ԲՂինքրկանչը, չԸ։ թուրջալմ-

1"

Բ"

Հոու" Լ

ւ Ը,

"

էւ

որը .՛

Պե ը

-

ձր Պանքուրթիզմի գաղավարախոսության Հիմքում: «ողովրդի ազգային դաղաալավխոթուլթյունն,ձր, էոկ Պանցուրթիզմը Թուրթալեզու ժողովուրդների: ւ. 1.1 Բացի ցեղայի: ժողովուրդներըունեին ազգայինից, Թուրջթալեզու չաճեր, որի պատճառովազգային առանձինգաղավփարախոսություններին

Թուրջիզմբ Ք":ՐՀ

նաեւ

Է

նաւ զուգածեու ստեղծվեց

դաղավարախոսություն: Համալթուրթական

է կրոնականզործոնին, ապա է մեկ,չի բածնուիր Ինչվերաբերում մեկնարդեն: մաճշմեդականությունը ազգն Թուրք է Ես կամ,ոչ դուն),ոչ ալ անիկաշ տեղն ունեցել էր կարեւորագույն դերը Թե ազգային մչտապնս ոչ ալ Ով թրքորդիչ եւ Պ Թե Համաթուրթական գաղափարախոսությունեերի ձեւավորման այլ միայնկա մեծ Թուրան, չկա խոնարհ» ցկաբարձր» ու

իրականացմանգործում: Օսմանյանկայսրության ղեկավարությունը պեյ կամ խանչկա» Թեճում չկա մեր ճամբունմեջ, անկախ արՀեստականորենսրում էր մուսուլմանների եւ Քրիստոնյաների մեկ իշխան»: մ եկ հայրենիք, Հարաբեմիայն մեջկան հոգիին բությունները:Հայկականփարդերիեւ եղեունիիրականացմանգործում կրոնականֆանատիկոսությունը: մուսուլմանական, Խոչոր դեր չ կատարել կոչ էր արվում նայել դեպիԱրեւել: չարժվել Թուրթերին Ուրեմն, Այդ նպատակի Համար օգտագործվել է նանւ Պանիխալամիզմը' Հայրծնիցստեղծելունորաչի Արեւելբ՝ՄԷ Թուրան, մէկ միասնական Չանթուրբթիզմի գաղափարախոսները լթուրբականժողովուրդներին (ոչ էին անում ոչնչացման գնով զենբով արչունով,այլ ժողովուրդների կոչ են անում ՀամախըմբԹուրթերին Հէղինակնէրը ձրկու Մշ Հիչլալ հրականացնել Մէծ Թուրանի ղդաղափարը' ՄԷ Թուրան, ապա էնի» Արին Հայրծնիջ՝ վել է. ստեղծել միասնական անում. ՄԱձմետ Բանասեր էմինը կոչ էր ընկածժողովուրդնեանքաբույց չարադրումէ այդ ճանապարծին

Թուրք

ակով

ու

արդէն

բի

«Արթմացե-Քեղբայրներչ որովհետեւ կյանքըթրքական աշխարհին՝ճեզմով պիտի բեղմնավորվի: Մեկ փեթակունին բոլոր մեղուները. Մեկ Թուրան պետք է ունենան Բոլոր թուրքերը: Ալթայներուվրա ելիր, Եվ կատաղիձայն բարձրացուր։ Ճամբունվրա հեղափոխման Ծաղիկ չաճիր առանց արյան-

ՄԵՀԺետ Էմինը կոչ է անում բոլոր ԹուրթերինՀամախմբվելու լ Թուրանիգաղափարի չուրջը՝զգուչացնելով, որ առանց արան ֆաղիկ չի աճում: '

Պանքուրջիղմիխոչորագույն գաղափարախոս Զիա կնոջ Ալփը «Դեզի: Արեւելք»խորագրով բանասաեղծություններիժողովածուի մեջ գրելով, ոի «Անատոլիան Հող չէ, չի բաժանվում ներթին արտերկրից),Թուրթալի: :

անում.

«Զիս մի կոչեր թուրքմեն» քայ կամ օսմանցի) Թուրք եմ, անունն այս բարձր է բոլորեն, 9 ժա ուզբեկ» թաթար» խբբխըզ»շիրվանցի»

Ֆ

Ր ագրի

ձեւերը:

ու

մի զավկեդպահանջեդում Հավատք,արյուն եւ արություղ. Դրոշիդ շուրջը գան միանան Թուրքերըհամայն»:

ժողովուրդներին կոչ է

4"

մասեն արյուն պիտիժայթքե..«կոխածտեղերուս ամեն մեկ աշնանհւ աշունմերը՝ թաթիս տակ գարունները՝ Ծրկարած զմտանիպիտիվերածվեն... Եթե քար արի վրա թողնեմ՝ետիս թողածօճախսթող քանդվի--մեռելաստանպիտիընեմ սուրովս.-Վարդաստամմերը Պատմությանըպիտիթողնեմանանկկործանված գետնիհավասար չկարողանան ավերակմը, որ տասը դար մարդիկ Արա կանգնեցնել վրա: Քաղաքակրբությում

Մեն

զու

"Հ Ֆչացման

վրա դրոշ թողմեմ՞ Եթե ճյուղերի վրա տերեւ» եւ պատնեշի վրա: սեւ կնիք զարնվի տախտակին հավատքիս թող անդունդ..մահ, քայլափոխես՝ իսկ Շունչես հուր պիտիսփռեմ, զենքես՝ պիտի խարամեմ» Ամեն ճերմակգույն բուռ մը վառոդիարատով ափ մը արյումովպիտիթաթախեմ: եւ ամեն վառոդիարատ՝

ծայրին իմաստությունը՝ յաթաղանիս կախեմ պիտի Գթությունը ալ՝ Քաղաճակրթությումն փամփուշտին» հրազենիս 0ժույգիսետեւիպայտին:

հովանին անտառմներու Լեռներուփապարները» պիտի

եւ

ավերակնմերու

հավիտենության՝ գուղձերըխոսին կոշկոն այդ

պատմությունը»: թուրքին անցած տեղերեն

մածացու

ավելորդ Պարզ է, Թէ հնչպիսի Բացատրություններն որպես դաղավաԳանթքուրջթիզմը Հայ ժողովրդին: վտանգէր ապառնու եւ է սկռնր Մեֆ կն։

արդենձեւավորվածձր, չուտով ոլետջ րախոսություն Թուրանի ատնղծմանծրագրի իրականացումը"

ՅՑ

1.ԵՌԻՐՇՈՒԴՑԱՆ

Պանթուրթիզմի ծրագրիիրականացմանգործը որպեսզի Հաֆողության չ Հասներ, պետթ է իր ճեռթր վերցներ Թուրթական Ֆո 1908/2.Թուրբիայում Բչի:անության Թթ Ս

գլուխ

քն

նում:

ծրագրիիրականացմանը: երիթուրբնրը4եռնամուխէղանՊանթուրգիզմի էւ է Թուրգաջվեր պետ Հէրլթին առաֆին ալդ ծրագրի Համամայն ԲԸայդ խնդրի իրականացման երիլժուրթերը Թուրբիան: դականացվեր տնսնում: Դրանով չէին Հ անզամանբ ոչ մի լանդարիչ

Գանք, Գոզարնաթ,

Հրաժարվեցին Պանօամանիզմիցորդեգրեցին Այդ Համաժողովում Թալնաթր Հայտարարեց.

Ը

'

«Սահմանադրության եւ մահմեդականնե է տրամադրություններով

քրիստոնյաներու միջեւ հավասարություն հաստատվեց, բայց

ր ամի 7" ու

է

մկ

մամ ք-

նաղզավառում է

Թալեաթի այն Հայտարարուլյունը,որ Թուրբիյի պայմանավորված

«Վերջապեսպիտի Հաֆողինթ»: դործը պատմությունը աամանացժան Արձւմաձայությանճակատագիրըորոչված էր- ԹուրքրըՎճոծլ ի ծրագիրը Թուրմի ամբող) ժողովուրդ: Ընդունելով էին ոչնչացնել

իդեալմրն է: Շերիաթըչ կանալի մ՛ֆրանցյալ ամբողջ

այս

հազարավոր մահմեդականների զգացումները,ծւ նույնիսկզգացումնե տոնյաների,որոնր համառ կերպով ծբնդդիմանան օսմամցիության պատվարմր կր ճիչանխորտակելի

եւ մահօսմանցիականացնելու կայսրությունը որոշումները" համաժողովների ծրաէր հայ ժողովրդիցեղասպանության մասին,նշանակում'

պետությունը,մեդականացմնելու 6. գրիընդունում:

դալիս Երիտթո ՈրոԱ"երքրը

որոնջ Սալոնիկիիրենց տարծկանՀամաժողովում, եւ.

ՀԱՐՑԸ

ՀԱՅԿԱԿԱՆ

արդար ներկայացնեն

է ամեն հավասա, -

մը

թության

հաստատումին դեմ": Բորիստոմյան օրինականօսմանցիմր դարձնելու անհաջողփորձէ, կատա րած ենբ, եւ այսպիսիփորմերը պիտի .: ճ կերպովճախոչեն. անխուսափելի որքան որ Բալկանյան ժամանակ» թերակղզում" անկախփուռ երկ Դ" Մակե նիոյբնակիչներեն ճերս բաժանումի . 444 Բեն 24: տեւականացնէ, գաղափարը Ք" ա

կբ գտճվին։

/ւրեւմ0, հավասարությաց մասինոչ մի խոսրչի (արող(ինե,այԱԲան մակ, քանիդեո չի հաջողվել (Դր կայսրությունը երկարհւ սպառիչաշխատանբ մբ որուն ւլեջ, սակայն»կր համա 7 լու, վերջապես պիտիհաջողինք»: 1911Թ.Սալոնիկիումածղի է ունքնում Երիաթուրչձրի Ր Հաորդ դ կան Համաժողովը,որը որոչում է.

այդ

ժամանակի այն իրագործելու սակայն, սպասում էին նպաստավոր Փերը։

Համար:

պատերազմը, 1914Թ.օգոստոսի1-ին սկսվեց Առաչին Համաչխարձային ոչնչացնելու ա րեւմ տածայությանը անպաչտպան Համար որը Թուրթերի Համոզվածէին, որ Համաչխարժամանակնէր: Թուրջերը

ամենաճարմար

արեւմտածայուչունեցող պետականություն կրակներում Հայինպատերազմի մքե ե. պատճառ չի աղմուկի աննկատ կանցնի գենոցիդ յան ՀամադաչնակիցԳերմանիայի դառնա:Պարզ Հր նանհւ, որ Թուրջբիայի ի վիճաէթէ անգամ ցանկանար, Անատանտը, պայմաններում,

գործը ձայնության ժամանցիակամացնելու արծեւմտաՀայությա իրականացնելու խոանգարել կիչէր լինելու Թուրբթերին որ մավի

-

ժամ.

Ը

մերժել այլացեղազգությունների իրնց մեջ կազմակերպվելու են: զանցառհլյի քանակություններ Թուրր լեզվիտարածումը գերազանց միջոցմբն է հաստատելու մահմեդական ԻՄւ գերիշխանություն, փացնելով ձուլելումյուս տարրերը»: Այ ժողովում Երիթուրբերի ծնավարության

գենոցիդը: էն կնքում, Օգոստռաի6-ին Թուրքիան է. գրմանիան պայմանագիր որի Ծ-րդ Հողվածում ասվում էսաՀչմանները կայսրությանարեւելյան «Գերմանիանկօգնի Օսմանյան չվում Ռո.անմիչական ապաչոլի Համար չովել այնպէս, որ Թուրբիայի Հետ»: սաստանում ազգաբնակչության բնակվող մաշմեդական է տալիս Համամայնությունն ՄԱ Գերմանիան այս պայմանագրով իրականացմանը ծրագրերի օգնելունրա պանթուրքիստական Թուրթիային կապակցությամբ մեչ մատնելու պատերազմի Օսմանյան կայսրության ոչում Հրապարակված ասվում էր: Ր

Հյուսծինգադե Այն

է մեր ազզայինիդեալով: Մեր ազգի իղնալը

տարե-տարք

«կայսրության է լինի ճետքր է նկարագիրը պետր մահմեդական: ահովվի մահմեդական եւ հաստատություններ անքր։ ավանդությունների հանդեպ Պետք է

հար իրավուն. ա

7: Մգգություննէրը

յու-

Հաաա ԱՐԵաան Գա

է. Պանթուրբիզմի Հիմնադիրներ եւ 0ուսուֆԱշչուրան, արորՔ. ԵԹ:նքառսի Զիա

կնոջ Ափը արդնն ընտրվածէր այդ մարմնի անդամ, չդառնա,որ Երիբտթուրթերի կողժից ՛ աե ֆաղափարախոսություն օրինաչափձրմւույթ էր. Եփ այսպես ընտրությունը

,

ռր

Պանթուրբիզմի բն, ՏՐ" որ ապա

էր» ճանթուրքիզմը ժատարված դառմում' Լր Թուրքիայի պետական 1910 ծւ 1911 քաղաքականություն: Սալոմիկիի

թվականների

արդարացվում պատերազմին ՀամաշխարՀային «ւրԱա ւթյուն, առաջնորդումէ մեզ դեպի

որպեսզիդրա Հետեւանթովստեղծմեր մոսկովյանթչնամու ոչնչացումը, իրենց կազմում որոնջթ վեն մեր կայսրության բնական աածմանները, ճյուղավորումները»: եւ բոլոր ռասայի կունննան կմիավորքնմէր Հաա միավորելու ճյուղավորումները Թուրթական ռասայի բոլոր տաձայություն պետ է, ինչպես արդեն գրել ենթ, ոչնչացվերարեւմ

1-ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ

ծ.

որպես

նվազագույն պլայման՝ կարօը, Արդաչանը, Սուրժալուն, Նախի-

եւ ջեւանը,Ջանգեզուրը պետթ է անցնեինԹուրչբիային, Ղարաբաղը իոկ

ՎԱԿՈՒՄ, ՀԱՐՑԸ

ոչնչացումից անքուրբիսոննրը աթ: կրեւմրաՀայությոն Ինդրի րոգ երկրորդ կարեւոր Հետո

Հ"

ոէ ին իրենց ֆրագրի

Հայաստանինվաճման, Համար: ՕրակարգմտավԱրեւելյան Ի արծման է. ի՛Ն աճայությանոչնչացմանխնդիրը" գործողությունը Հողովրգի: ՐՀ" ռազմական 1815-1916 թվականների ըիզմի ակայն Հայաստանի էինԱրեւմտյան

»արածջննրի ճայ ն բնակչությունը՝ ոչնչացվեր: «ոնղծված իրավիճակումԹուրջիալիՀամար ամրողջ Առավելագու Հայ Հայատանիոչնչացումն էր. այլ էր պաճանյում անքուր «յգ

«էոէ-

ոի

Ր

փարախոսությունը: դրավել զորթերը ան վ ցարական ՏՐԻ, : ակզբներին եջ Երիթուրջիրի կուսակցության 1918թ. Թուրջիան էշնար։ առաչին (քնշկոմիգաղտնի Կովը ձեոն Հմրթիչ, ութ ծնտո եւ միայն ՆիստըԹալեաթի որոչեց արծւմտաձայության նախաղածուլթյաժբ, ՂԲ ից Հետ նվաճելավդ աարածթները գծնոցիդի եւ տեղաչանության կոնկրետ եղանակները: զազթման ոլ րրեւելյան Հայաստանի ճե ԴոՐՏԻՆ'Հեւ լի գաղա.

նիատում (ոչ արեց. ֆազրմը

Ադ «ԵԹԵ այո

մաբրագորֆումը բնդծանուր (էրչնական պիտիչԸլլա օդուտի տեղ վնաս քբերե.պետթ է Հայ ազգը արմատախիլ Ըլլա է, Հողինվրա անձատ մր անգամ չմնա,Հայանունը Հիմա աք մոռացվի: բազմի մէջ ծւ

քնթ, ասկե Հարմար առից չի զտնվիր, դիատությունը: 1. Թերթն թան Հերի, աար

ԼԱ Աո

մեֆ

պետության

լա

2.

հւ

կր

Ւ, փա

:

գորֆողություն

այս

նաֆնջու

լլա,

ԱՆԱՆ

էջ.

Թվականիապրիլի15-ին Հայէրի ցեղասպանության մի պաչտոնականՀրաՀանգ, որում

մասին կազմ-

էր«ՈՐՀ.է Հաշտությանսքզանի վրա, ործւէ 48ւով ՀայկականՀարցի դրվելըկանխելու Համար, օգավելով պատերազմիմեզ Բմրաֆ անկախութասվում

Հայաստանն ժամանակՌուսաստանից կրեւմա-յան աչխարծամարտում ֆնականումանչնար էր" Առաջին այդ

Բո:

Գան

Ր

Ֆվա բնականաբար, պետությունները, լոռանաի գաղութային . ոո ի պետթ է բաժա Հայաստանը ո

Ֆույն ԹՎզ"ւմ Արեւմոյան ածջնքրը, հար մեչ եւ

իրին "Եբ քրոջ

կատարվածհրողություն մր կը ԽՆԴԻՐԸ անզամուան գործողություն մբ պիտի Հայերէն անճառ «բԵա առար 22հմ նավ բնաֆնիումըանձրաժելտ առնա

Աոարածրր

Հետո,

բանակջություննքրից էրկարատմքւ

լար ու նիչ

Համայն կոչբո-Պիկոի բ" նոթերը աաա այկական տարածֆջթները Ար'որոչվեց ԱՒ

եքարկում Վանր, Բիքլիր, փողրույ Կրա արթ"ձր Դիարբիբիրը: ԳիլիԽարբքրդը, Սվասը տնմվո

բ"

էւ

բ) Ֆրանսիան՝ ֆրապիզոնը,

ի:

քնում ինչպես տեսեու տարածբները: յից Հայաստանի ՆվաճելովԹուրբիթ Հայկաչցանկացան պետությունները

էնչ,

Անտանտիգաղութատիրական Հայոց պետականությունը: Հարցը լուծել, վերականգնել ունենում ' տեղի պարզապես էր Հայերիկյանբթում 9՞ աակ զյոնվող տարածթեները վի տիրապետության

լն

փոփ"

որոչեցինք ծէրջֆնական ՀաշվեՀարդարի ճնթարկել այն,բնաջնջելով Ա այդ տարրը, բչելով Արաբիայի անապատները,ի"ւթյուն-Թուրբի -ամաձայն տրված մէր գաղտնինրանց»ծեպի եւ նում Ֆրանսիային: Հրաչանդգի): էին Ռուատստանին ձր, դար չրի ԸՍ Արքամտաճայության զենոջիղի առին այս որոչումը ատորադրն, դ 0ամանյանկայարությունը ատապարաված քին Թուրբիայի գաղութատիներջին զործերի ժինիստր անցնումէին Աճատանոտի բներն Թայնաթը, ռազմական որնէ նրակողմից զավթածտարած

րազատ

Բի մինիատր էնվճրը եւ

Նոա Ի

ոՏՒ""

Շրիտթուրթերի կուսակցությանճեն»(ոմի բար-

ականներ, Նեքրինիրականացվեց արծւմտածայվույթյան ասպտանուպանքուրթիոաական ծրագիրը: Հար Արեւմտյան Հայաստանը ՀայաԹազվեց: Հայ ժողովուրգր 19152. Ժ-

Թան

լ

չնայի,աքն

դքունր անվանեցՄոֆ Խղեուն: Արքմտածայության բնափփումիցՀէտո

րական ։լնտություններին: էւ «Դ Հրաքը կարոար ՄիայնՀրաչը կարող էր ՓՐՎէլԹոր Ի Ռուսաստանում բոլչեւիկներըգրավեցինիչխ»րք. Ռուտասաանըփորբոլչեւիկյան ժերժված Անտանտիկողժիտ նությունը: Հետ: գլխավոձեց դաչինբի մեչ մանել Գերմաճիայի Քառյակ ժիությունը «կավլ որոնջ Հեա բանակցությունները, էին1911Թ,

ՔԻԼ ՎԻն,

-

Հոկաժբմրին

Բո գփոմանիալի ժարտի 1918Թ. 3-ինԲրքստ-(իտովակում այրոավարավեջցին այլե Հայքը վերջերին,

Թալքաքը Հալչարարը. «ՀայրականՀարցայլեւս գոյությունչունի, որովծետեւ գոյությունչունեն»:ԹուրբիանՀայկ ական է Վան Հ Հարցը Արքմայան Հայաս տանում լուծքց՝ ոչնչացնելովարեւմ թածայությանը: -

մ, նագրի կնբումով:

Մբ ("զՀառավիբ նպատակին: Գճրմանիա յի օգնությամբ Թուրբիան

ՀԱՐՑԸ

14-ԽՈՒՐՇՈՒԴՑԼՆ

ՀԱՍԿԱՆԱՆ

մից Ռուատատանի, մյուս կողմից՝ Գքրմանիայի, Ափշտրո-Հունգա իա ծւ ԲուլղարիայիԹուր բիոյի միջեւ կնթված պայմանագրի 5-րդ ծում ասվում Հր- «Ռուսաստանը ԲՐձնից կախվածամեն Ընչ

պնտթ է տարածվենջդէպի արքւնլջ-

Հոն

է մէր արյունը,

մր ունի. ձգողություն "յ տարծրային ուն, Եվ արկա Հ րկԻԲ Մենչ աշրբքջան Թուրքեստան Դաղստան, ա Բաքու կանի եսզի ապաչովիԱրեւծլյանԱնատոլիայի Հայերդ կանգնածի Եվ գուց բ ել գավառների ունենանք դեպի " փ չուտավփույք ամրա բումը նրանց կանոնավոր ծանձնումը կը փակեջմեր ճամբան Թուրբիային, Վանը՝ ԱրդաՀանի,» Ն ." ճամբուն վրաւՓաձանչելով Բաթումի օկրուգները ժաբրվում անչապաղ Ջանեզուրը՝ նաիջեւանն ռուսական որբ ի տ Գաանջելով երսկաստան: Բաթու:կարան Հովիտը խառնվելու երթալու Ք ուռի չի Ռուսաստանը օկրուգների կը դառնաթմեզիԷջնելու «լետական-իրավական ա Բէջ' Հարարբէրությունների Ղազախ ռւ Գանձակ (ազմակերպժանը, ոեպի «մլ դրանցբնակչությանը մէրճամբան նկլեալբալակը կբ փակեն «րարավորություն կտա,Հարեւան Թե պետությունների է մեկ կողմ բքաչուիջ մեզի ճամբա Հատկապես Քիայի Համաձայնությամբ, որոնթ նոր կարգ»: լայն ճամբաներ, երկու Հաստատել վեճ: Մեզիսչետթ չտ նական թմ չ արժուելու առւաֆ մեր բանակներուն Թուր բիա յինէր վերա-ճարավորություն Ռուառտանը արտոնա ջրով արանի է, զրաված Բոլոր տարածջները, ողժից կարս-Ախալբալակ-Բորչալու-Ղազախ Մեկ ճամբան՝ ՏՐԼՆ արան պանունլու: ՐՔԴՐԻ ժչուսբ՝կերթաՇարուր-նախիջեւան-Զանգեզո նմա- կըտանի դեպիԳանձակ, : պատերազմում ՔԲ-Ղուս-թուրջթական մէն

Հ

ծւ

եւ

էւս

մ

էւ

Հոն:

կա

են

էն

Ն

ղութ

դութ

ու

ար-

եւ

«ժԴ

եւ

Թուր-| "

Դ

եւ

հոջ

տաթ:

ԱՀա

ուր

են

ծւ.

տան

պաչտ-

որ

աի

ճ

ա.

ն արսրյ

ծւ Արդաձանը Բաթումը:

Բչխանության

ԹԻ Բ"ԱՏԻՑՆԴրը,

դալով էին Հայտարարծլ Սայբ«-Պիկոչի ՛ ս չ

այսինջն Նոր-Բամեջֆոնղը, է» մնալանոնց ուռիՀովի: Դուջկարող

չուրը»: լազեդիեւ Էջմիածնի Մ էր արքււ: թուրքականբանակըիրականացնում վայրերում գրաված Հայություն նությունը, Բր ատ-Վիտովակի ծրագիրը" պայմանագիրըատորագրծելու պանթուրքական պլաձին|լաշալությանցեղասսլանության ւռւսական զորթերը նելու նե ծւ ժողո չին եշՔ միայն ոյն Հ Հեռացել «րայն Արձան քինել նքը Հարջը: ժողովրդի Հայաստանի կրակարգումդրված էր Հալ տ:

գլուխ Ռուսաստանում

ԲԻՆ, չեղյալ

Համա-

Անդրկովկատիջ, Ռուսական զորթերի Հեսու,1918Թ. Հեռւանալուց Հունվարի

այլն.

ազան գրավելունպատակով բանակըՀրաման է

որ Կրի

ստանում

|

Լ

3Օ-ին Թուրսկ«ծլՀարձակումը՝ ամբողչՀոյաս-

4.

պաշտպանության գործըԸնկավ Հայդուկային Խժբճրի եւ նոր

ոազմականֆոկատների վրա, որոնբ, ինչպես "վէԻՂգործողությունները, Հակո ակա եղան դիժաղբելու անկարող Թուր"1

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ԱՌԱՋԻՆ

ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՅԿԱԿԱՆ

ՀԱՐՑԸ Վ

պածին ամբողչ Հայ ժողովրդի պատմությանայդ ճակատագրական էր պաչտալանելու զավթիչնքրից ժողովուրդը ոտջիելավ թԹուրջական եւ Բո՛չ ԱպարանումՂարաբիկլանջն Հայրենի բր"Սարդարապատում, Մայի«յան ճակատամարտեր: մածշվան կենաց ունեցան գրավեց

ցույց

"ւ

աար

Բորակին,1"-Րչդիմադրության լիայում աեղի ԴՐ առանց թաթնՔորազը որում բանակիպարտությամբ: չարժվեց դէԹուրթական ավարտվեցին ճ.րոսամարտերն «ի Երծւան: Հայաստանը Արքւծլյան Սոր օրերին Փայբայվեց Այդ պատմական ճակատամարոերի կՆ» էւ Փանթուրթիստնն, քլան իրքնց ձրկրորգ խնդրի իր«-| Սեմը, որի ավերակների Ադրբնչանի Վրաստանի, ստմղֆվեցին վրա դործմանը՝Արեւե 1 Հայ "Հո բ գրավմանը, արծւքլաչայույթյան անկախ Հանրասլնտությունները: ոչըն- Հայաստանի Գո աալ որի չացմանը, ռար էնջ, անկախՀանրապետությու Հայաստանի 28-ինՀուչակվեց մայիի ադըր" 18182Թուրթծրին, Է քար օամանյան Իչա բճջանցիննրին րին միավորող օղուզական ՐՓՀ' 600 տարի կորցրած ոլնտուլթյան չալժողովուրդը վերականգնեց ոլիտականությու էր: ու

ու

՛

էւ

ւ

4նոնամ, -

ն

'

լ"

առա

օտնղծուժմն

Հոնիակզբնեքն 1918/Ժ-

նարի» Հոչոգությու հոԻ

չնայած ԻՐ 4եռթ բնրած Իոչոր Գանքուրբիզմը ն Բաթ հ,կ չչառավ անջություննքրի ժամանակ նվաճմանը,այլնուամքնայնիվ Հ այաստանի կրեւմայան Վիր փալան այդ է. աաա Հայ ժողովրդի թան վրացմանը, անպի թաթ կան Հայկական խնդրի՝ «Դու կբ ամաններ, որ ճակատա Ա: Դքուավելին,պատմականՀայաստանիժի ոթրիկ տարածջու արճւմուտթեն արծւելթԹուրբիան Քաչք ցանթ Բալկաննչրից, 125մենքՓ ՀՔուազան Լ/ՎՀեւանանթնաեւ Աֆրիկայից,սանղծվեցՀայկական պետականությունը:

Խա. ո մասին

ԳՈՐԸ

|

անը" Հ է-7երտ

-

կամե, օրակարգում ՄիչազգայինՀարարմրությունների

1.ԽՈՒՐՇՈՒՂՅԱ

Փանթուրթական ծրագրի իրականացմանՀամար փուլում Թուրբիանմենակչէր: Հակ

ծր

գտնվում ակտիվո-

իիաքե արական Նարի Հարարբկէրություննկրո էր պետությունների ննարկվում ր էն է ԻՐԱ» մասնակցում կոնֆէրանսում, կնչոլես չանը թնենարկվեր Փարիզի պնթ Հարցը 1918-1921 Ր ուի Հայկական Թականներին Թուրբիան Առրբքչանը էլ Սեւրում: միասնականուժերովՀնարավոր այնպէս Բոլոր միջոցները օգատագործք ԱԻ Ներկայացնելու վէՀաժողովննրում Հարցը միվազգագին գազան Հարցի լուծումը Վախողնլու,փորրիկ Հայաստանըմասնատերը Հայկական մղվո

"ի

կան ծրագրքրի հրականացմանն ակտիվորեն

ազմա ամո.

յան

ն

ՀայկականՀարցը նորից Հարցը" Հայաստանի եֆ

է

ճւ

Հա-

Դեո

արկւմտածայության պատվիրակություն՝ է էրկու Հայկական մարստեղծվում ետա-

Հոոնթոմթւմ

Մ

Հայկական ձահպր»վերացնելու Համար:

եւ Հայաստանի Հանրապետության պատվիրակությունը 19177.դեկտծմբերի 29-ին ողնոմ, Խո- ազգային ԽորՀրդային Ռուսաստանի էր Պողոս Նուբարը,

"ԼԵ" Հողովրգին

փետը«Թուրթածայաստանի մասին» դեկրետովՀայ

Առաչինըղեկավարում պասովիրակությունը: լան Ա. ԱՀարոնլանը՝

էրկՐ"ՐԳԸ՝պատվիրակությունը կարար դեո 1818Թ-ոյքմբքրի 30-ին չալ Ազգային

բուժ էր- «որ Ռուսաստանի բանվորականծւ դչուղացիական Բուք յունը պաչտպանում է Ռուաաատանի կողմից օկուպացված «թ Հայերի ազատ ինջնորոչման Քաշայաստանի) Ընդծուպ մինչեւ

ժա իրավունքը՝

.ւ

լիակատար անկախություն»: յան Ռուատստանը Այդ դեկինատով Բոլչեւիկ պաչտոնապնա ճան էր Հայ ժողովրդի պատմական Ո աւ, քրավունըը Արքւմրոյան Հայկական Հարցիլուծման անձրաժեչտությունը: ր : Դրանումն

Փա-

Հանդես է գալիսՀետեւյալՀայտարարությամբբիզում Համար պատասխանելու պատվիրակությունը, Ազգային «Հայկական անկախ Իբրեւ մեկ մասը արդեն էկ

միակամհղ4ին։որուն Հայ ազգին Հայասամբողֆական է, կը Հայտարարե կազմուած

Հանրասլետություն չպետություննեՀամամայնական բառին, Կիլիկիա" անկախությունը, տանի տակ, կամ ազգերու գայ» Հովանավորության մասին դեկրքտի նշանակությունը: Մի«ցյ»լՆաշանգներու Հ Հա փական Թուրջաճայաատանի քրբ կազմուի»: պատմության Ընթացբում ՐԻ Դաչնակցության՝ ԽորՀրդային դալով Ընդծաառաջին Փարիզում քրկու պատվիրակությունները, Հայկական Հայաստանում անկախ Հայկական Արծձւժտյան Բանն ներկա"

Ռուսաստանն ՞

էշություն Քոր

Ը

«ոմդծկուլ

անան ա

կայել Թուրբական 15Ց ԹԽ Ն զորբծրին: ԱրծւժոյանՀայառյանը Ը

ոիրապմտությանտավ, Թուրքիավի սմանյան կայսրության

եւ

ան

ճ

արքւմտաչայքրիիրավունքը: ինչպես նչքցինթ«էրը ռուսական բանակը ՀէռացավԱրեՍակայն, Դոյան քկ Հայկականզինված ուժերը չբարո ա-

Հայաստանից,

րու

12-ին մՀաժողովին 1919թ.միքարվարի ուր Համամայնության, էն

էր` «Հայկական Հուչագիր, որը վերնագրված լացնում մի ընդարձակ առեւ»: (եՀաժողովին Հաշտության Հարցը էին ՀԵձեւակերպվել լածանջները Հուչադրում Հայկականազդային ,այալ

կէրպյա թյան ումը Հայկականանկախպետու

մը, ր,

որբ յոթ, կազմութծ կազմութծ

Հանրապետությա կովկասիՀայկական Կինմիացումով Լ.գարնա Հար" ԱՆՆ, Գիր:որով Հա Հավաջական պետությունը 2. Ռր այսպիսով կազմված Հայկական պայմանագիրը Բաթումի ՎԻտարածքը ԲԱՐԵ պամանարով Հաարանի Միացյալ կար| տակ դրվի Դալնակիցոետությանց կաչխավորությանը էր չուր) Հազար քառակուսի աար ալ կը պածանչն որուն ինջն Ազգերու ընկերակցության, Այդ իճակը ձրկար չարունակվել չէ կարող:Գճրմանական Բլոկը Ա պարտվել էր. մը կողմն մասնավոր Որ ԽաղաղությանՀամաժողովին 19182.Հոկտքմբէրի Ը'«չե. Մու՛յ 1" Կարոն ՆՔ: դարր: ալի"ընծայն ԷՐ օժանդակությունը մեկուն, տրվիպետություններեն կնջված Ի: եւ

1918/ԺՀունիսի4-ին Բաթումում աստանն

Հում

աշասթան

անրապնատո

:

Ֆ ունու

շանա

Հետ---

նա-

էւ

Անտանոն

բոչում

«1.

զինադադարով Թոք

կազմել:

աս

դրու

ռ

"Ր

Բիամի Ցին ազատել Ա5-

մանդասո

3.

որ

Այդ պաչոոոնը

միջոցին: ժամանակաչրֆանի փոխանցման Հայաատանի՝ Շուտով ԱԼ ուրթական զորբերը Խորձրդածությամբը պիտի ւազան Անդրկովկասից: ,տանմնող Պետության ընորությունը 18199.գարնան ք. է Փարիզի մեչ գումարված Հայկաալժմ կան տարածջները Համաժողովին, Հայկական միացվեցին «իի ՀԱԻ Հայասանի աո տեւողությունը Հայ Ազգը: Մանդատի անբ կը ներկայացնեն ամբողչ տարածքը դըրկովկասուն/աճած տարաֆջնքրը:

Հակրաըիտության

«Է

աար մարագան

Հասավ1 Հազար Հ./ ժողովուրդնայդ ժամանակ մէծ Հույաքր ունէր

հր

ըյլա

որ

առապկլնաան տարիջ'

".,Ղյ....,9)թՔթՔ2ՔԵԽԿԽ

եւ

որ

Մբացյալ անկախՀայկական ո նտությանմճջ

Ռո 4 Ե

չի

ԼՓՈՒՐԵՈՒՑՆ

|

ՀԱԳԱԱՆ ՀԱՐՑԸ

պետթչ մանքի ն վ ան ի,

Արեւ մտածայԲ Հ ամ աղո մ ՐԸ ողո ննլով Հանրապետությ ԲջՖԵան Դ եւա իր է, վատած որ այն Տրապի-բանինԽորՀրդարանը, Հեղինակավոր ձայնը էւ Հանբապքտություն պիրիմիացնեՀայության ամենեն չատ տանիված ՝ ընդարձակված զոչաբերածՀավատարած անով, ձի ձայնին ունենալ մքկ Հայրենի, Միացյալ, ԱնկախՀայաստան, Հուչադիրըատորագրմլչինքաչ Ա. ծ. Պողոս նուբարը մվ պետականկազմակէրպությամբ: Երեւանում 1919. փետրվարի Աճարշնյանը 6-13-րանդի են ունենում ԱրճւմաՀա ճրկրորդՀամազումարը, ՀամագումարըՀավատացածէ, որ ԹորՀրդարանը չուչանար իր որոորը ընդունում է Հճտեւյալ Փաղաջական ձեւը. չումը տալու Հայության Համար խիստ կարեւոր այս Խնդրի մասին): 25-ին Հայաստանիկառավարությունըթննության առավ Փետրբվարի Բ. Համաղումարը Հա Փենձլով ժողովրդիենրկա կաՑՋոԹթյու ր: Արձւմտածայ երկրորդ Համագումարի դիմումը եւ, Համաձայնվելով 1. ն, Հ ԳԻ ատարարե ԲՐ ՀանձնարարեցՀարցը պատրաստնել մտցնելՀայաստանի ռավարկին, ճռական որոչումն ամբբ՝ 9ի.գ (

Ֆ

ցծ,ամ

Խարբքրգի, Սքբառոխայի, կարինիէ. զոնի 4«Էլ«/8թնծբը, գիլիկիաՆ, Հայկական կովկասի 1918Թ. անա

«

,

՝

ա

-

-

'

-

|

բանար

աաա

ա-

"

փական

արաւ Բ-Ի ունենա

ու

ալետական մեկ միությունՀաաա քրկրամասծրու միավորությա աբ:

2.

եւ

ու

Իործուրդ:

րած» մայիսի 28-ին Հայաստանի Ք"րքրդԻ

-

պարտադրե Ընտրված Գործադիր Ժարմինը լիճին անմիջապես Հարարծրության

ա հանդիսավոր

յանըկարդացՄիացյալՀայաստանիԱնկախության հայտարարագիրը: Հէ. նախարարական դա «Հայաստանիամբողջությունը վերականգնելուեւ ժողովրդիլիակատար մչչ մոնել ու ձւ ազատությունն բարգավաճումը ապահովելու համար» Հայաստանի կառավաՓաղաքականէւ պետական այն որոնթ Հարկավոր էն րությունը, հայ ժողովրդիմիահամուռկամ՛քիու ցանկուհամաձայն բովանդակ Ազատէւ է, որ այսօրվանիցՀայաստանի /ոՀնբ Հիմնափործլու Հա թյան, հայտարարում' բաժան-բաժան մասերը Ժար' 8. մշտնջենապես միացած եԱ իբր անկախպետականմիություն: Միաժամանակ 4բ պարտադրն Ընտրուած «Գործադիր Մարմնին» Ուղիղ մի տարի առաչ ռուսաչայերի Համազումարիցընտրված Հայոց եւ Հետ իրեն անդրկովկասյանՀայկականզաԱզգային ԽորՀուրդը Հայոարարեց Ազա» ծւ Հավառների բարձրազույն իչխանություն: ԱզգայինԽորձզրդիկազմած կաի Բքրելու գոյություն տական եւ օրենսդրական ունքջող պե- ռավարությունն ավդ թազաթական ակտի մասին պաչտոնապես պետուՄեջ Համազգային Հետո՝ այս մի տարվա մեջ փասմիուԹյունըՔրականացնելու թյանց ներկայացուցիչներին Հայտնելուց Համար: Ս ույն տորքն Հատտատքլէ իր իչիանությունն ԱնդրկովկասիՀայկական գաորոչումըբնդունելուց Հետո ԱրեւմտաՀա լ Հա. ազումա Ղծր4նքրի Հղում վառՖՆք, րում: տ կառա Հայաստանի 1918.փետրվարամսին երեւան քաղաքում կայացած Արեւմտածայ (արչապքտին ուղղված դիժուժում առվում էրկրորդ ՀամագումարըՀանդիսավորկերպով Հայտարարեց,որ նա ՀաԲչրողջունելով Հայության փոստանը մէկ միացյալ եւ անկախ է ճանաչում: (արությունը, իաճույս է, Բ «յ ն ճ միացնեն Այժմ, աՀա (ը ձայնը Առդրկովկասում' հաց հր յժմ, Ամդրկովկ. ծւ օսմանյանկայսրությանսահմաններում գտնված Աբքւմ Համազու էւ եւ անկախության Մ. ցյալ Ազատ այրբենիթ պապենական այս ակտը հայկական երկրների միացման Հայաստանի

Քրականացնելու գործնականացնելու բոլոր աշխատանբննրը, Միացչալ Հայաստանի պետական չոյուք-

գործնական Քայլէր առնել Արարատյան Հանրապետության Խալխարաղրուլթյան ԽորՀրգարանի Մրացյալ Հայաստանի տարարձլու, Մասնակցությունը անկախությունը Հատտատություննքրու ,

Ճա

ու-

«Արձւմտածայ Համագումարը ո

մճկ

ւռ

Լ

պետական մող կազմակնրպություն:իծլով' կառավարությունը հայտարարում Հայաստանի Համագումարը է, որ միացյալՀայաստանի գտնելովսույնԽնդիրը ՀայությանՀամար մեկ կարծւոր ձեւն է հւ որ է սրատմական պետական Ռամկավար Հանրապետություն իճճքր ձանդիսանում' նդիր, Հավատացած է, ոի Արարատյան Հանրապետության միացյալ Հայաստանի կառավարությունը: մբ փութաօր առաչ Հանրապետության չառավարությունը

Հայտարարծլ ՄբացյալԱզատ անկախությունըգործնական Հայաստանի այնր աունել՝ միացում, Քրականացնելու Համար (յանջի մեթ. Արարատյան ԽորՀրգարանին ուղղված դիմումում ԲարձրացվումէրՀանրասրետության նույն խնդիրը. էւ

Փու

նճրկալումս Այ«պի»ով՝

Հայաստանիժողովուրդն է իր ամբողջական տնօրքնը, ծւ Հայաստանիպառլամենտն

Հայրքնիքի գերագույն տնըն ու

ու

Հանդիսանում կառավարությունը:

են

միացյալ

Դողովուրզը չաղկապոզբարձրագույն օրքնադիրէւ

Թյունը'

ազատ Հայաստանի

գործաղիր իչխանու-

|

անաԿԱՆ ՀԱՐՑԸ

Լ.ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԼ,

խմաստովՀոդված պետջ է փոցվի Հաչտության պայմաչգ) Հետեւյալ ակտը Հրատարակում է 1919 վերաբերյալ Հայաստանի Ապրիլ 21Ի Պառլամքնտիորոչմամբ կառավարությանը տրված Հատուկ էւ մյուս բարձր պայմանավորվողկողմերը Հ այաստանը Թուրթիան, Հիման վրա»: լիազորությունների ճն միչՄիացյալՆաՀանգների պրեզիդենտի Ամերիկայի դիժել Հայաստանի խորձրդի Հանդիսավորնիստում կարդացվեց էւ Հայառտանի փ րզրուԱրեւմշածալհրգությանը Հարցում" ս աշմաննքրի Թուրբիայի դործադիր մարմնի Հետեւյալ Հայտարարությունըեւ Բիթլիսի վիլայէթնէրում է. ընդունել այդ սույն Հայաստանի կառավարությունը

ձագրում՝

Համաձայն

Վանի մի ֆրապիզոնի, «կանգնած Բ- ՀամազումարիԸնդունածֆ մնալով ԱրեւմտաՀայ փաղա-«քիվ նրա որոչումը: Ընչոլ ես նանւ

որեւէ պայման,որ

նա

կառափվարկի

թականբանաձեւի տնսակեւտին վրա,Արեւմտածայ գործադիր մարմինն՛ էպի ծով Հայաստանի անկախ լետության ՄԱ մասին»: փոր. ՀայկականՀանրապետության սածմաննձրումքի ապրող Արեւմ.| էնք, մէրժում են Հայ պատվ Մ: տէրություններն,ինչպես տքանում եւ տածայերու ներկայացուցչական օրգան,լածլով կառավարության մեֆ Հայտա-րակության Հայաստանատեղծելու նախագիծը ներկայացրած միացմանծւ անկախության բարությունը Հայաստանի մասին,օրտագին վրա, պետություն ատեղծելու փոջրՀուկական ավելի վանգեն առնում եւ Բո կոզջունն կառավարության կատարածակտը: եւ ի«կատար«կատրազ- պետջէ փվիլալեթՖրապիզոնի կարինի Վանի, Բիթլիսի: ընդդրկեր որը ճւ կբ Հայտնե, տակամությունը Հայաստանի ՔորՀծրդարանի կառավարուտարածջով: քերը ոչ ԼՐԻՎ Թյան մքջ իր գործոն մասնակցությունըբէրէլ, իրագործելու Միացյալ Հայաստանի գաղափարըէւ. ամրապնդելու Հայ ժողովրդի ազատությունն

կան-Ռեժոյի կոնֆերանսումմչակվածԹուրջիայի Հետ կնջվելիթ Վամանագրինախազիֆը1920Թ. օգոստոսի 10-ին ատորագրվեցՄեւբում: բարգավաճումը): (88-83Հոդվածներ) ամբող3-րդ մասի6-րդբաժինը պայմանագրի Սէւրի Եվ)այսպես, Արարատյան Հանրապետությունը տեր է կանգնում'Հայկական Հայաստանին: էր Իվն վերարծրվում եւ Միացյալ հարցին: ԱզատԱնկախ ե. խնդիրըդառնում Հայաստանի ստեղծման ՀայասՊալմանագրի88-րդ Հողվածում ասվում էր: «Թուրբիան է օրակարգի ձարց: Թվում էր, ԹԷ պատմության մէչ էրբեք այսբան բարԷ էն էւ. Համամայնվում կ ողմերը, Բարձր պայմանավորվող տանը,ինչպնա նպաստ պայմաններ չնն եղել Հայկական Հարցի լուծման Համար: վիլայեթներում Թուբրբիյի էրզրումի, Տրապիզոնի, Վանի եւ Բիթիի 192Օ "ւ

Ամբողջ

Թվկանինմինչեւ

ՕգոստոսըՀայկական ւ Թվականի Միացյալ ԹողնելԱմերիկայի ժիջեւսածմանազատումը Հայաստանի եւ ուսումնասիրությունների Հրո- նաշանգների ն ույննա նրա ի նչպես որոչումը, որոչմանը ընդունել նում (Փարիզի փեՀաժողովով, Լոնդոնիխործրդաժողովով, Սան-Ռէմոյիէւ այն բոլոր միջոցառումները,որոնթ նա կարող է առաջարկելՀայասՀարբորդիաւաբելությունեւ այլն)վնրջնական ԽորՀրդաժողովով, վճիռ Հարող օամանյան դեպի ծով ելթ տալու եւ Հիչյալ ռաշվանազծին տանին կայացնելու Համար: վերաբերյալ): բոլորտարածբներիապաղւազմականացման Հայկականրկու պատվիրակությունների կոզմից ննիկայացվածՀուԱՄՆ-իպրեզիդենտ Համաձայն, որոչժան Սան-Ռեմոյի կոնֆերանսի ձագրի պածանիննրըմեֆ տնրություններիկողժից Ընդունելություն չգլմա 22-ին Հայտնում է իր րավարարական նոյեմբերի վիլաոնը 1920Թ. Հարցը գտնվում էր Փննարկումներիեւ

«

տան: 1920Թ. ապրիլի 24-ին Սան-Ռեմոյում

Բիթլիշի Վիլալքներում Թուրփիաոթ՝ էրզրումի, Տրապիզոնի, Հայկականպետության փ Է. Հայաստանիսաչմանագֆման մասին: Վիլսոնի վճռով Արքւմտյան սաչմանների մասինընդունվում է էլոլդ Ջորջինախագիծը, որը ուղարկպետթ է կազմեր 90 Հազար բառ: կիլոմետր: Հայաստանի տարածքը. վէց Վիլսոնին:Այդ նախաղդծում ասվում էրչր 11.330 թաղ.- կի կազմում տարածբը 1920Թ ԱրճւելչանՀայաստանի «ա) Դիմէլ պրքգիդնն» Վիլչոնին, որպքսգի ԱմքրիկայիՄիացյալՆ։161-330 ընդանուր տարածրըպետքէ կազմեր Հայաստանի Ալապիջով, ՀանգներըընդունենՀայաստանի մանդատըայն սաՀմաններում, որոնջ ֆառ-կմ: ՆԱ իէրաղարձությունները ընթացթ ունենային, բարեՀաֆող Հետ տրված են Թուրբիայի Հաչտության պայմանագրի նախագծի որ ինբը լուծեց ապա Հայ ժողովուրդը կարող կլիներՀայտարարելու, ռային տարբերակում: Հայկական Հարցը" Քողած ծանր բեռր՝ նախնիների Բ) ԵԹԵ ԱմճրիկայիՄբացյալ չ(ամենան ընդուն մահՆաՀանգները ճանաչեցՀայ ժողոպաչտոնապքս Սերի Արեւմուտբը պայմանազրով դատը, Մրացյալ ՆաՀանգնքրի Խնդրվում է Հանգես գալ պրՐեզիդքնին Եթե դրան Հայաստանում: «րգի պատժականիրավունքըԱրեւմտյան Քորեւ միջնորդՀայաստանի սաճմաններիՀարցում, փնչպնաասված| մասին ավլլացնենթ, Թվի փերչինԹուրբաձայաստանիդեկտէրով, այ ստորեւԲճրվող նախագծային Հոդվածում: Վանիէ.

ապագա

ա-

որ

'

Հայկական Հարցը

ԼԽՈՒՐԵՈՒԴՅԱ,.

եւս է Ռուսաստանը ճանաչել ինչոլնսարդեննչել քեջ, ԽորՀրդային

՛

տարածջինկատմամբՀայ ժողովրդի պատմականիրավունթը, կղառնա, որ Հայ ժողովրդիթափած արյունը, բազմաթիվ պարղ վերջապես տվեց իր անձնազոծ պայթարը ների Հերոսական, ընդունեց Հայ ժողովրդի պատմական աչխարՀըպաչտոնապես ՊԻ ԱրեւմտյանՀայաստանումծւ ալդ տարածֆքումՀայկական անկախ տության ատեղծմանանչրաժեչտությունը: Հենցդրա մեջ է ավդ փիաստա-

սերուն արդյուն, ա

աղ

իրավեւնը

Բմորի Ա

չը.

ՆԱԾ: Հայկակ Ը

ԲՑի Վ

ԳՈՐՐՈՐԴ ՓՈՒԼ

ՀԱՅԿԱԿԱՆՀԱՐՑԸ ԱՐԴ ՇՐՋԱՆՈՒՄ

(1980 թվավանիցմիմչի «Դր «րմրր)

Թյան բարձրակետն 1.

ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ԵՎ ՀԱՅԿԱԿԱՆ

ՀԱՑԿԱԿԱՆ ՀԱՐՑԻ ԹԱՂՈՒՄԸ

ՀԱՐՑԸ

յուննարգեն անԹուբբիա յում ԲչիԴութ օզոատոսին 1920Թզչկանի Սեւրի պայմանագիրը ջել էր Մուռտաֆո Քեմալի կառավարությանը: ւտ Նռբ Հաաաաւանը ձր զինվաՖ ՀամարանՀրաժեչ» իրականացնելու "բ Դլե ումձրովբ"ւծէլ չէր կարող: Շուո«վ ՊոՐՎՎԱՑ,

«գնուկիՖեԼՐի չի

զինված է զենքով զինամթերջ»վ, 8յ"ւնր ռաՀչմանագիակվելու Համար: ազատադրնլու ԱրեւմոոյանՀայաստանն ուղարկվելու եւ

ուժ

ԽպատակւՖեր Բոլչեւին /""ՆՌուաաատանը էլն գրավելՀայաստանր: ԷԸ,

|2: Թւբ-

Հայաստանը, Ֆույն Թում, բնականաբարԱրեւելյան նահւ

Հարձակվում զոբբերը 192Օ Թ. ոնպոնժբ երի28-ին Թուրբ»կան մանում էն

Աչեջքոանկարան Արդաճչանը մբ» էւ գրավելով Հայաստանի ղեկավաէ Ռուսաստանի զիապոլրԹուրբերիՀարձակումըկատարվում է Հայաստան իր 29-ԻՆ պորբերն Նոյեմբերի բությոնՀամաձայնությամբ: ու

անկախ Հանրապետությունը փացնումՖանւ Ռուաառտանը: Հայրոոտանի է Ռուբաժանվում գաղարում է գոյությունունենալու Հայթատանը Հագրովում է Արեւմտյան ժիչեւ:Թուրբիոոն սաստանի Թուրբիայի ու

ՀԲԻմԽացածֆ եւ Սութժալուն: Հայաստանի Արգածշանը նկարսբ, ոստանը, տավ: չե ԹՌուաաստանի տիրապետության ԻՆեքրն անցնում ճ«իրենցէրո"վական Թուրբիայի ն- Ռուսաստանի տյ Խվաճուժներբ

ՀԱՐՑԸ

ԼԽՈՒՐԵՈՒԴՑԸ,|«ԱԿԱԽԱՆ

կողմից Գանցուրթիզմի Հայ ժողովուրդը Փրկվեց չւ մչակույթիՔբկիր" 16-/ ոուս-թուրչաոչնչացման վոանդից: ֆիզիկական սպառնացող մչոապես Հարարերությունների եւ ուժ կարիջ նոր պարզաբանումների բնույթից,Թուրքիայի Ռուսաստանի թ աղաջական անզիջումդիրբթավորուժից՝ որսլես Բոլչեւիզմը ԴՐԺփարչէր կռածել, որ ՀայկականՀարցըպատմության աբաորի ժ ողովուրղների տնղածանության այղ Բոլչեւիզմը փոջբր փուլում փավ-չունի: աժ էր" միլիոնավորմարդկանցդնդակաձարությունննրով, դաղաքականությամբ, Հայ ժողովրդի Հուլսերը չիրականացան: ձգվող Հազարավոր Սիբիրում եւ այլուր ՀայկականՀարցի ռեպրեսիաներով, լուՓմանջողաջական եւ բարենպաստպածըբաց չր Թողնված։ ՀայկականՀարցի Հետագա ժողովուրդներիՔաղաճամբարներ» վ, մարդու արծար-Համակենտրոնացման 1921-1922 Փումները Թվականներին ոնդգոնի լիկատար ոչնչացումով Հայտնի է աչխարծին: Խործրդածողովում, ջոկանիէրավունթների Փարիզի քւ մարդուեւ ժողովուրդների խորձրդաժողովում առուժով ԽորՀրդային Միությունը Ազգերի (իզայումդատապարտվածէին անձավո-Քաղաբական ծանր Հետեւանբթները, բնականաբար, այժմ ուղիներձին որոնում լեզու գտնելու բանտ Դաչնակիցները էր: Այդ բաղաբականուլթյան դության: Հետ նահւ ի«կ Հետ: կիսում ուֆ միասին ՔՈչ ավելի Թուրքիայի, Միության բոլոր ժողովուրդների Ռուսաստանի խորՀրդային Նման նանւ պայմաններում պատածականչէ, որ մոզանի Հայ ժողովուրդը: կոնֆճրանսումէր 1921 Թ. մարտի վակծրպումն են ստանում Մոսկվայի մեծ կան պայմանագրում: Ելնելով տերությունների

ու

ՀայկականՀարցը Հանցում է ԱրեւմտյանՀայաստանումՀայնրի պատմության ղառն դասկրից նվիճելի ճչմարտություն Համար կակալննաեւ ատծղծման Հաոբ Հայ ժողովուրդը Բր Ճակատաորի չությունը փաստորեն էր դարձել այնգիտակցությունը, գաղափարին, «ախի ազգային էզ վի

Հետ, Թուրբիալիգիրըմծկրնդժիչ» պետթ է կապածռլածչիՌուսաստանի անկախ չ ճրկրիը: մերժում ունի այդ ներկայացուցիչը Այլպի"ին ԱԶ ոնժիմ վճռականորեն Թ. ինչ գույն Աբեւժայան Հայաստանումալն բանից, Հայհրի Համար ազգային օջախ ատեղծձելու Հալոցմեֆերի պատգամները: առաջարկը: էլ ՀայկականՀարցը դուրս Դրանով է գալիսօրակարգից: 1923ԹվաՀանրապնետուԽորՀրդային կազմում Հայաստանի Միության ԽորՀրդային զանի Հուլիսին ընդունված լոզանի դաչնագրում Հայկական քունը չէր կարող ամր կանգնել Հայկական Հարցին, ՀայաստանիՀանՀարցըտել չի գանում: պետականֆունկցիա Հարաբերությունների "8

հւ

մչանույթի պածպանմանճձրաչխիքներ տալն էր:

ու

|

արտաբին րապետությունը Հայկական Հարցը պատմության այդ փուլում:Թաղվեց: չուներ: Հետ Թուրթիան, Խժաճելով ակզբունթները, Աբեւժոյյան Միության արտաբին Փաղաջականուլթյան կարան ԱրդաՀայաստանը, խորՀրդային Հանը ճրբքթ իրեն չպատկանաձ Սուրմալուն, ղեկավարությունը: լուծում էր ԽՄԿԿ կենակոմի տարած գրավելով նախապես թայինՀարցերը հրա -ացրած լինելով եւ 1921 Թ. մարտի 16-ին Հետ բաժանելով կնթելով այդ ցեղասպանությունը, Հայաստանը չրջաննեերում արգելեց Թուրբիայի ՀայկականՀարցը Թուրբի»-ն աբՄիության ղեկավարությունն բնակեցումը: Հայքի լուծեց Թուրբավարի՝ Մոսկվայի ԽորՀրդային պայմանագիրը, նուծնտեւ բարձր մակարդակովՀայտարարություններքբ անում պարբեայդ չրիանների Հայ ծ. տծղածանելով բնակչությանը: «չեչացնելով ու

|

Թուրջականկառավարությունը Հետագայում Հանդմաէր գալու մբլօրակարգում գտնվող Հետեւյալ կարգախոսով՝ԱրեւմտյանՀա|

չունի: Իսկ 1920թ. որ ինքը Թուրքիայից Հողային պաճանիներ «կէցցե- ԽորՀրրգէկաքմրքրի4-ին «Պրավդա»թերթում Հրապարակված Հայկականբնակչություն Հայտարարելէր, աստանում Հոդվածում Ստալինը ղային Հայաստանը» գոյություն չունի, ուրեմն գոլուխորագրով Թյուն չունի եւ ՀայկականՀարցը" Նա իմանանԲոլորը: է, էր զրու «Թող լուծված Հայկական Հարցը որ վին մլ Ճակատագիր ուտ որի Հայկական ունեցավԱրճւելյանՀայաստանը է կոչված «պրոբլեմը, որ Հարկ գիտենալ, այազեա Բոլչէվիկլան Ռուսաստանի կազմում: վրա դիվանագիտության Հայաստանը Հայտարարվեց Սոցիալիստականապարդյունգլուխ էին ֆարդումԻժպերիալիստական եւ ԽորՀրդային Հանրապետություն իչխանությունը»: տերիտորիալ ինթնավարության հրա- ձին գայլերը,կարողացավլուծել ժիայն ԽորՀրդային Ստալինիսույն Հայրտարարուլթյունից զրավումից, Մբության մճֆԱրեւելա ԽորՀրդային մեռավ Հայասատանի Հայությունը Արեւելյան ւքլյան ՀայաստանումՓՐ("ւթյուն գտած Հարյուր Հազարավոր էւ Մոսկվայի1921 թ. մարտի 16-ի պայմանագրիկնջթումիցձեռ պարզ արեւ ստացան անտեսական, Լ է դոյությունունենալ մշակութային 23 Քաղաջականչ դառնում,որ Հայլական Հարցըդաղարում զարգացման մեծ Հնարավորություններ: նաեւ կարճ ժամանակամիֆոցում ՀախորՀրդայինՄիության Համար: աստանը դարձավ զարգացած արդյունաբերության, անկախ Հարցի զլուղատնանեսությանՀայկական ասես

լրարար,

Բոլոր

ԱԱ

մտաչայնր

Հալ որոլէա բարժրացումը՝

սեռականությա

4-ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱԼ

ՀԱնեԱն ՀԱՐՑԸ

վերականգնման Հարց,826 ժի կոզմից Հարվածում էր Թուրբիային, ճւ. Ռեն կենտկոմին Հայտարարում է, որ պաչտոնապընս ապա Գաբրիելյանին մյուս կոզմից էլ ԽորՀրդային վ. սատոորի Միությանը, կազմումՀայ Ժողովուրդը Փափազյանի ներկայացուցիչ՝ կուսակցության գԴաչնձակցություն չուներ անկախպետականություն: Ռեկկ է Այդ պատճառովէլ Հայկական կենտկոմինպնտթ անպա26-ք դիմումը

մայիսի Հարջըբագրությամբ նաեւ թաղվեց ԽորՀրդային Մբության կոզմից: ՍՄեշալինյան տասխան Թողնվի:.: տիրապետության տարիներինՀայկականՀարցի մասինարգելվեց իժ կարծիջո խոսելեւ գրել: Վ. չոլնոջ ներկայացուցիչը: ՌԱՖՄՀ-ին կիտՀայաստունի Անկախադ ընդծանուր Ֆա չ ՀայկականՀարցը հրավիճակից, իշկ նթե բանակցումեկնել բանակցություններին, է մասնակցի ԽորՀրդային իչխանության տարիներիներկու անդամ Փննարկմաննյութ է պետ է «հտ կանչվի): ապա դարձել: ցլունեքրի, անգամ ՀայկականՀարցը Փննարկ Առաջին է կարծիրի վել է 1921 Թ- Հուլիսին, Մյասնիկյանի Ֆճր-ՎաՀանյաուղարկվում Հայտարարությունը Հայաստանը, Հետ բաճիչտ է, 1920 թ. դեկտեմբերի2-ին խորձրգալնացվե, Դաչնակցության էր. միանչանակ պատասխանը զերչինիչ չին, | բայց դեռ չարունակվում էին արվունաչեղ Ջանդգեզուրում պետթ է վարել: մարտերը:նակցությունները Հայկական զինվածուժերը ՆԺդեՀի ղեկավարությամբ ածում էին ՋանՀունիսի 25-ին Ռկկ Քաղբյուրոն, կոկին ֆջննելովդաչնակցության գնզուրի անկախությունը: «ետ բանակցություններ վարելոչ Հարցը:Հունիսի 10-ի որոչումբ

բանակջցությունների: Դաչնակցությունը փորձում չր

Լ12 Հուլիսի 8-ին: ԲանակցուԲանակցություններըՌիդայում ակսվուտմ ընթացԲանակցություննքրի Հարցնէր: Հայկական առանցիր քլունների են րկու որոնցից Հիմնականը մի ջանի փաստաթուղթ, չում մչակվում

Զանգեզուրը

զու/ան դարձնելովբոլչեւիկյան կուսակցության Համ,ղեկավարությանը եւ գել գնալ փոխզիջումների օգնելլուծելու Հայկական

Հարցը:իսկ ԽորՀրդային զնաց բանակցությունների, ղեկավարությունը 7 որու առվում էրՀամամայնագրի նավ/խագինն իրավիճակըկուսակցությունների

բազմակողմանիպարզնլու, Հնարավորության դեպքում

որոլ

զլվումների

Վ.

Ռկկ-ն

ճանաչում

է.

Հռչակում է Հայաստանիանկախությունը

Զանդեզուրի գրազումըդյուրացնելուճամար: էւ վրա, որ նա է ազդել ՌՍՖՍՀկառավարության պարտավորվում 1921 Թ- ժայի«ի Ռեն տանում 26-ին կենտկոմը Հ Դաչնակցություն Հետ Քո փոտորենպածոլանի ՎերչիՀարարբերություններում չալաստանի կուսակցությանգերագույն ժարժնիկողմիցուղարկ(վածֆ նամակ. Նամանի սուվերենության ակզբունթներըո կի Հեղինակ Վածան Փափազյանը Հայտնումձր, ռր Դաչնակցության 2. ՌԿՍ-ն ընդունում է, որ ՀայկականՀարցը միայն այն ժամանակ զներագույն փարժմեի որոչմամբ ատեղծվել է մի պատվիրակություն՝ տարած Ս111 կարելի թայինառումով լուծված,երբ Հայաստանը կլինիՀամարել կենտկոմիՀետ բանակցություններ վարելուՀամար:Դաչնակցությունն եւ ազգայնորեն տեղավորված Համախըմբմիացած կլինի երբ նրանում ծւ աւաֆարկում ձր Փենաբկել ինչն: ճկու կուսակցությունների փոխծա- (ւծ կլինի Հայ ժողովուրդը: բաբծրությունները այնպեսչլ Հայ ժողովրդի ճակատագրի 3. ՀայկականՀարցը լուծելու կարգավորելու, Ֆլատակով, Հե» ՌԵՎ-Ն պարչոավորվ առնչվող գեռվ

Հարցերը:

Թ. Հունիավ 10-ի պաչտոնականրությամբ

|

է ազդել ՌՍՖՍՀ կառավարությանվրա, որպեզի վէրիինսիր տրամա-

գրության տակ էղաֆ միչոցնէրով Թուրքիային Թերի դեպի Հայկական Հայ ժողովրղի ԹուրթաՀայաստանից ձարցի լուծումը` ՌուսաՀայաստանին Դաչնակցություն կուսակցությանՀետ բանակցություններ մաակսնլու Համար բավարար ազատ բթաղաջական դոյուլթյան ւին: Քաղբյուրոն ՀարցումովՀավանություն է տալիս այդ առաջարկին: դեպի ֆովը ելջով' միչոցով՝ Ռրոչվում է բանակջցությունները վարելՌիգայում: լինի ապախորԲանակցություններ4. Եթե ՀայկականՀարգըլուծելուՀամար անձրաժեչտ վարելուՀամար ատեղծվում Հ պատվիրակություն զանգ Հետեւյալկազժով- ձրրգայնացնել արո Հայաստանը, ա) 0. իոֆֆմ, ո) Ս. Ֆմր-Փարրինլյան, գ) Վ. Ֆէր-Վածանյան, առաի աղախորձրդայնացնելու Դաչնակցության դողժիցբանակցություններին մասնակցում էին՝ ընդունում է, որ 5.Հ. Հ- Դաչնակցությունը Դ/4 եւ Բ) Վ. Նավասարդյանը Ջամալյանը, գ) վ. Փափազյանը: ձեռնությամբ ՀայկականՀարցիլուծժան Մինչեւբանակցությունների Հունիսի 22-ին Ա. Մյասնիկյանը բոչումրբացարձակապեսանկախԹուսաատանում տիրող վարչակարգից: ակավելը, Հայկոմկուսի կենտկոմիեւ Հայաստանի անունից 51րկառավարության պետթէ ինի ոուսական): արտաքին գործերի

նախարարԳ. ՉիչերինըկոժկուսիՔաղբյուրոյիառջեւ Հարց է Հարուցում

տարածք էիացեւլու

ՌզԿ-ն չի առնի Հայաատա

ի

Ռումատտանի հոխա-

դեջում, Հայատանի փողոո"-

ԼԽՈՒՐՇՈՒԴՏԱՆ

ՀԱԽԱԱՆ ՀԱՐՑԸ մերժել: վճռականորեն էրաբնր բալ, դաչնակցականների ժամանակբնդունվաֆ Համար փաստա թուփ նախադգիֆը Բանակցությունների մալագրի սլիտաանկախ Հայոց ՌԳկ գքնակոմի«ատվիրակությունը գանում ուժէրը, որոնթ 1920 Թ. աչնանըտապալեցին էր անչրաժեչտմերժմանը: Վ. Անկախեւ բնջնուրույն Հայաստանի այժմ Հասան Ռիգայի փաստաթղթերի որը բոլոր պէդոչյությունը, լոնությունը, "տանում Հետ է բովանդակությամբ Հեսսեւ յալ Զիչերինի տությունների իր Հարաբնրությունննրում 28-ինԻորֆֆեն էւ նույն ԹՎ Հուլիսի ՌՍՖՍՀ-ի,պետթ է պածպանի հր ԻՎ աուվերենությունը: ձածկագիրը: ւ.ճ ագրի

Ծ8

Բղթ Լ:

,

մերժում է Ռիգալի Համաձայ եւ 1. Ռկկ կննտկոմըվճռականորեն Այոպեսկոչված ՌուսականՀայաստանի այսպես կոչվաֆԹուրփական Հայաստանիտքրվխտորիխալ միավորումը. ասինք Հալաստակ խագծի 1-րդ Պարագրաֆը' Հարցը, Փո քի որ է արծարծել Թուրթածայաստանի տնտեսականեւ Քաղաբթական 9. Անթույլատրելի ազատ զոյության Համար բավարար, ռութ-քուրթականպայմանառաջ Հայնրով բնակեցված,Թուրբական տարածջի միացումը առավինին, լոսկվանամուր կանդնածէ մարտի 18-ի ելնելով բանակցություններումփչակվածֆ դիրֆբէրո ւմ" Խնդիրները(էնսագործէլու գրիպածպանության Խախաիձը,«րը Ռեկ կենտկոմի պատվիրակությունը կլինի, էմ Համամայնագրի 3. 1ՈԺ դժբախտություն անձրաժեչտությունից՝ մչակու մնա նած. դալնակցականեքըի կողմի, Ռկկ կճնակոմի՝Հեկ վ մէր պրասվիրավություն 2.

ա-

խագիծ,որում ասվում

է.

|

ա արարի: անգութթ ԱԻՆ ՅԿԻ մու

մոտ ոչ մի 4. ԱնՀրաժեչո է այնպես անել, որ դաչնակցականների կձնակոմը, Հ. Հ. Դաշնակցությանպարտավորություննքրի Համար Հնարավորություններ իրականացման Հաջ չմնա: ատեղծելու էր նգատակով, դիրջավ"ՐՉիչերինիայդ տարօրինակ վր, միջնորդություն է (փրցնում Հկկ կքնտկոմինառաչարկել լնզալիզա- իրֆֆեն զարմանթէ Հայտնում նպատաԻոֆֆեն Համարում եւ ման չ«զիմնավորված: ցիայի էնթարկելու Հ. Հ- Դաչնակցությունը նրա Հետ բանակցությունայն կապակցությամբ: «ՀայկականՀարցը Համարի ննր ակսել Համատեղ է Համարում, որ Ռուսաստանը Հարցի կաձարմար

«Ռեկ

աչխատանքի չուրչը»:

Ռիզայի ժամանակ ժչակված բանակցությունների

եւ

Տրկու կողմէրի

Հավանությունն ստացած Հինգ փաստաթղթերը նախաստորագրվում

Հուվաի 1-ին ոարկվուխարենա»ԲԱՆ .

էն

ան

էր Հարցը» քւ

ԱԻ

Բրմոտից'

փոխի «յն

է որ ականը քաղաքականությունը,

վճոորոչչէր" կարֆիջը Իոֆֆնի

վարնլ դեռ

ուժերը ՀակաՀայկական

տա-

նույն ժամանակաչրֆանում բանիրէնց ՀերլականՀաղթանակը:Հենց այդ միասին Ա. իոֆֆեն Ռեկ կննաԱնդրկովկաո. որտեղ ՓննարկվածՀարցերիիր Հիժնավորումները: 5-ին ՍտալինըՀատուկ եկնել էր Հուլիսի ՀաՀաէլ ազարավքց Դրանով Աղրբքվանին: րադրձլով փերըբքրված առաջարկների ունայն Ղարաբաղը նվիրց Հիմնավորումը,Ա. իոֆֆքն գրում մառնասման էւ ը' «րոջ չ «ԱՀա Թե ինչու, մքնջ՝ բանակցութ, թոռանը աարածջնկրիբղվաման վարողներ, Համամայնեցին: Միությունում չարունակ ԽորՀրդային կցվող փաստաթղթերը, աննախաստորագրել տասնամյակներ այսինբն՝ ցույց Այնուչնետեւ տալ, որ ՄիուԴեո ավելին, ԽորՀրդային ձամբ մէնջ դրանք առորադրելու տրվեց: նւ աճա Հարցը մոռացության Հայկական նջ, թն ինչու, ք. նաւակը է. զալիս էին Հանդքս Ջեզ Համառորեն վճռականորէն պարբերաբար -քբն դեկավարները խորձուրդ եմ տալիս Համամալնվլ չունի: սլաՀանջներ Հողային մեզ Հետ եւ Թույլ տալ ատորագրելու ալդ Թուրբիայից Մոսկվան որ այլն մասին, փաստաթղթերը»: ձրկրորդ ճարցը Հայկական Հուլիսի 16-ին Հեն կենակոժիՓարտուղար Միության ղեկավարությունը խորՀրդային Լուկաչինր Հեռագրում պատմրազմի : էւ այն էլ վնրչին անդամ Հիչնց Երկր"րԴՀամաչխարձային մին, Ջիչերինին է. Ֆէր-Գարրինլյանին. ավարտին: ՀԴանգոզուրը բոլորովին լիկվիղացիայի է ենթարկվել, Հայաստան տարիեքրի,Պազպատկրարմի կոմկուսի կէնտկոմըմարանի Ծրկբոր Համաչխարծալին էւ րումը Համարում է աննպատակ չեզոթ: էրականումդորֆակցումէր Գերանգամ վնասակար,մանավանդ,որ առնապնա իրքն Հայտարարծլով ուներ Ստալինարտասածմանուփ պայմանավորվածություն Դաչնակջություն մանիայիՀետ եԼ ոաչտոնական բոլորովինվարկաբեկվել է, ԻԼ էրկրի ներսում մէնջ նրանց մանել Անդրկովկա զորք զրադի անկումից «առ վչրչնականապնա ոչնչացնում էնչ: Ռեն կոնֆնրան1845 Բեռլինի եւ կննակոմի Քաղբյուրոն ԹՀուլիս-օգոատոսին Ստալինը Մոլոովը Հուլիսի 26-ին Հարցումով որոչում Արդակարար, սաչմաննկրը՝ չ- «Ռրդայում ընկ. իոֆֆքի է. ուրիչնքըի մում ուղղել ոուա-թուրգական պաճանյքցին կողմից տտորադրվածՀամա-

Բանակցությունների Նյութերի

կոմ Է ուղարկում

Հեա

նաքւ

Ն կողմնակից

"ո

գճնավ»

ւ. բնր Ց

կուսակցությունը

|

Լան

դ

որոնթ մինչեւ ԱռաջինՀամաչխարձային Հայկական Համար մղվող պայքարումչկատարվքց:ՉՀավողվեց ճոնաչման Կլատծրազմը ի Արդզինը, Խոր Ռուսաստանի կազժում,վերադարձնել Հանել մոռացությունից դարձնել վերջինիս: Ընդ որում, ՀարցըՀայոց ցեղասպանությունը ղել

ծն

քւ

ու

առաֆարկումէ կարար(ճրաղարձնել Ստալինն կոնֆերանչում օրակարզի Հարց: Հարաբերությունների Հա- մլիոզգամին փաստանին,բակԱրդաՀանը՝ մեծ զարթոնբը, ՀայկականՀարցի եւ Վրաստանին: Հայկական Ստալինը աղզդային Հարցում Սփյուոթածայության Հետեւողական Հետ էր: Գաչանչելով ճանաչմանՀամար մղված «լայթարում արմաԹռւրբիայից «ՎԴ

էրադարձնել ցեղասպանության ՀայկականՀալոց մտաղիրէբ գրանց մի մասըՖ/իրա- տական մչակումը այնուամենայնիվ պայբարինոր մարտավարության այդ Հրիաղարձը: Բճբծլ Վրաստանին: Հետու Մեֆ Է1915 Մեֆ ունենում Օ-ամյակից եղեունի է Թ. ուղի ՍակայնԲեուլինի կոնֆերանսում անցած Ստալինի ճկավ ամփոփելու Մփյուռթաձճայության ուղու ծրազիծրը 5Օ-ասյսկը չիրականացան, քունի ք. Մեծ եւ նոր մարտավարության նոր ուղիների, ԱՄՆ-ը Բրիտանիան խոունեցին Հաշիվ նծրը: դնելուորայթարի Ստալինի 1953ՒԶ մայիսի ՅՕ-ինԽորՀրդային կառավարությունը Հայտարարկց, «կիզբբ' որ ԽորՀրդային Միությունը էր րկու ուղԹուրբիայից ընթանում տերիտորիալ ՀայկականՀարցի Հաժարփղվող պայբարը պաՀչանջներ չունի: ԱյնուժծտեւմինչեւԽորՀրդային ավանդական կայսրության փլուզումը, ուղին փոփոխություններով, որոչ Առաֆինը, ԽորՀրդայինղությամբ: կառավարությունը եւ ոչ Հայկականմամուլում Հարցում էին բազմաՀրասլարակվում Հետեւողականորեն Հայկական չարունակէը էր Հայկական այդ բաղաջականությունը գրբույն«արբքրարար բարձր մակարդակով Հոդվածներ,գրվում էին գրթնր քիվ «րապարակախուական Հարտարարէէ" որ էւ ԽՍՀՄ-ը Թուրբիայից կանգնեցվում տարածբթային ցեղասպանությանը, Հայկական Հարցին «լաչանին էր չունի: էր՝ նվիրված

«արանքները, նա

րդյունջնէրը

ու

Դիմումներ էին Հղվում ՄԱԿ-ին, էինէղեունիննվիրվածՀուչարձաններ:

բազբոլոր կազմակերպություններին, միիշզգային եվրողառլամենաին, ծւ. կառավարուԽորՀրդարաններին քրկրների նախազածներին, մաթիվ

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՀԱՐՑԻ

ճանաչելու

ՎԵՐԱԾՆՈՒՆԴԸ

Հայկական Հարցի եւ Հայոց ցեղասպանությունը թյուններին՝ լոբբին ձ բկրներում, Հայկական տարբէր պաչտաանելուառավարկով ԵԾ: բ է ծավաեւ ԱՄՆ-ում բայն գործունեություն Ֆրանսիայում, Հարկաղիված Հատկապես Հայաստանի կառավարությունը Խր«րդային ճաճՐ եւ Հարցից,ապա ՀայոցՀայրենի պաչատոնապես Հայոց ցեղասպանությունը լում ՀայկականՀարցը թիպաշանջֆատիրութՀայկական մոշնը Բոքնց զրա վերցրին Տեղասպանուլթյունից Ի նախորդ չրիոնի, փրկված եւ աչլխարձի նաչել ալու տարբերություն ուղղությամբ: ժե ծրկրներումապաստան ղդտածֆ բազժաթիվ է դար4ուչադրություն ավելի միոոթը արծւմտաչայության Փաղաջական բեկորները, սփյոււթածայ ռորոնթնոր պայմաններում վրա ազդելու գործնական ձին որպես այու թաձայուլթյուննում միջազգային կազմակերպությունների ձեւավորվում 2.

ԵՎ ՀԱՅԿԱԿԱՆ

ՍՓՅՈՒՌՔԱՀԱՅՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՀԱՐՑԸ

ու

Հրաճարլ

ԽորՀրդային Հայաստանի Հարկադրական լուության, Հայկական Հար-

ուղինքրի,Ֆրադրնրի ժչակմանն

ու

գործադրմանը:Այս բնադավառում

Հրաժարվելու պայմանեկրում ազգային-ազատագրական սրայբարի զգալի գործ է կատարում 1912 Թ. առեղծված Ամերիկայի Հայկական ՀայկականՀարցիլուծման Համար ուլայբթարի ղեկավարությունըՀամագումարը: 21ՀԸ'ն ալան է մղում առաջին ժիտբըպայթարի Սփյուռջթածայ Փաղաբթական Սփդուութին: զտննարդարացիորեն Հարցը՝ դատապարտման կուսակցությունները, կազմակերպուք-Հայոցցեղասպանության Հրազգին ԲՈՀ. է ՀայկաՀանդեցնելու լայն դործունեություն լով, որ եղեւնի ընդունումն դատապարտումը ճ(Աղծցին ««Խմբքրը, ծավաար կան Քարոզչության Հարցի լուծման անձրաժքչտությանը: ձղտելով այն ուղղությամբ՝ Ցից

Հայզավան

ո Աաաաի Հարցի օրակարգիՀարց,Փաստայցլթկր Հզվեցին եզրըԲո«Աքունների ՄԱԿ-ին Համալխարձային ԵԱեդեցինքրի ոք Ան ՐԲ Քր Հրդին, Հարցիլո«ծՀայկական զաղարնքրին մէ

Ժան

՞

«լածանջողի

Ա

ու

ՀայկականՀարցի լուֆման Համար մղվող պայբարիէրկրորդ էր: Նախորդ փուլում Հայկական թյունըաՀարնկչությունն

«նդո

ր ր» չէր ավարտվել: մղված Հաջողությամբ . «յ Խան ռակետ: մեջՖնունդ է սփյուռթածայ երիտասարդության ավարը

առնում

այն

տ

ֆ Ջնայած ձեռ Ք բնրր թաղաքական "րոչ Հաջողություններին, այնուամենայնիվ,որ ՀայկականՀարցը լուծելու Համար դիվանագիտական, ՐմաաոավանչրվադարմՀայկավան Համար էն. լուծման Հարցի Հայկական Հարցի ք. Հայոց ցկղասպանության մեէոցներն դրամա անբավարար

6Օ

Ը

Լ.ԽՈՒՐՇՈՒԴ

ՀԱՏԸ

մտադ

մղվող ՊոՎՔԻՐԻգործնական 4էւ` առաչ է քաշվում ալխարձիտարբկ,

ՀԱՈԱԱԿԱԵՂ

1վռր»գիր իրի պայքարը 5 Հայ ազատագրավան էրկրնրում Թուրջիայիդիվանադլոտական ալխատողնկրի «148»... աՀարկչությունը բզանրովություՖ ՍավայնՀայգագաՖբ նագրագյոլ ՀՀո Նր պայմաններում աՀարեվ չությունըդառնում է ազգայլին-ազատագրակոն ծթծւույթչէ Ե. պեց չէ, «ր աշգպիԷ1ջՖանպատափ աատագրթաւմբ այն Ճեւը,որը ոլնութէ ՀայկականՀարցը Հաներ պայբարի «մաթ է ոթ Հետփւիազատագրված փեակուղույ անժիֆասրն» կատագբւմին ք. նորից դարձնեքմիչազգային ՀարաբկրություններիօրակարգիՀարջ Հայաստանիմիացումը. միամուրումը: ԹԷ «բբ աոմրու է. Սավետակվան ԱՀարքկչությունը,որպ, ազգային-ազատագրական պայբարի ձե «րալ «ոՊ: պ կբ միանա «վեք ճ:ԳՐԻ» գրեա (մլ Պաաքավան Հալ ,ողովրդի Համար Նորությունչէր, այն կենսագործվել է ինչպե, Ֆափւ կբա «բ«չել ՍՓյ"ււթիԵւ Ս» (Է»ական ԷՆչ«րԽ 19-րդ դարի մէրչքրին, այնք էլ 20-րդ դարի «կզբնքրին: մէջ ժազվուբգը մեաշնարար:Բայց անՀրաժքլ» է իոոմջՀալարտանլ, ԱՀաբեկչական չարժումը «օկիզբէ առնում Թ/ականից: թ Համածա յդականԻ»"բջունի, պայքարր. ի ազատագրագփան ւ 1973Թ. Հունվարի21-ին ԱՄՆ-իՍաճատա-Բարբարա բաղաջում 13-ամերկթոթդ եկ Հարա անի ժբ բՀֆաթծլ Ֆարասսսակ թոն ԻթբծՀ յո Գուրգեն Յանիկյանը, որի ընտանիջի բոլոր զոչ լր անդամները երու մբ): Ֆանւ զնացել 1915 ԹԺ.Մէծ հղճոնին, զնդակաչարում է թուրքական Հ/ուպլատոայն ՀԱՀՓԲ-բ Հայ ժ»ղ«Վբդի Թչնամիֆձրիչթրջո«Ժ էր դասում Յ սին էւ նբա օգնականին:ՄաՀչավորձիցառաչ Գ. Սանիկյանը է բ-Դթան«վ է Հարյուր լ ԷՖ 0յ..ՖՆՏթ ԻՆ.օթանթ«ժանդափում Թությիրլին: ճանաչվածՀայնրի նամակէ գրում՝ առափարկելով Հետեւել հր օրինակին: ւյն զոթֆոաղաւթյունն քթինժի ժբ այ շր վազժավծրպ» ցոաթվում, Այդ աշաբեկչականակի Համար Գ. ՑանիկյանըդատապարտվեցցմաՀ զմ: պծաություննքր ք էբ Թ»ւթցոմնտ «րած Եվ հրոֆջ բանտարկության: Ցանիկյանըբազմաթիվ Հետեւորդգնէր ունէավ. Հացիլ.-ՖԺան ձաժաթ ժղվող ՊաԻ ՀԱՀԳԲ-» Հո չկազան ցավ: 1975 Թ. ապրիլի 4-ի նամակում Ցանիկյանը գրում է. «/ւրոխ »թագ է ժանում. ժլիոոնրվ Հալոց Գիվանագլվաագան-քաղ Քմ, որ ինձ Հաողվեց Արարատիդագաթից ձյունի բնկոր գլորնլ դեզի 44»ոդիՆրո«7 է ՀԱՎԻ ՊոյրոՐի չՖաղավր»չցյուՖը չան բուծման փէչքրը, "րը արդէն մէձանուժ քմ, է. ՈՌ.րախ որ կարողացա արթնայնլ Հալոց Ն-րա«ույՆ չշխոնի բխ Պ4բ՝ աշարմգչությո-1րՓնածներին մբացնելմեր ցեղը Բրննց ցանկության մեջ ն տմանէլ ի: ձեւր դաոնամՀ ՀԻԺՆագ ւծ" ԱՀգազանը պատժված:Ռւչրախ Խոի,որ ինձ Հավփոզվեց սաեսում է 195 Զ Հունվարին. Թաղվելուպատրաստ- ՀՅՀՓԲ-թ գո»ֆուՖմաթյունն ի" ված ժեր ազգի իրավունջները Հանել գնրեզմանից է ԺԷՆչէւ ՋՇ-ածնան մաբրելով փֆոչուց քվականների ավազա «85չարունածվում աւա, դնել մարդկության որ Հարցը ("«Փվի»: Յանիկյանիօրինակին ՀԽեւնցին մէֆարանակնրիտասարդներ, ԲԱՐ որոնչ գորֆաղություննկրէ զազմագքրպում ՀԱՀԳԲ-» աՀարվկչագան զենթը4նութին դուրս ձկան ՀայկականՀարցիլուծման Համ աի: որայթարի մչճմւ».մ ԱՆ. Ամոթթարում Ֆո 285ր». Թու«քիայում. Հայ ժողովրուդը մաավ ազգային-ազատադրական զինված տայի Հոթժում. Փաշմզում.Մագբեղում. պայբարի Մթրան»-«. ւմ Փ. անշ լում ԼՅ Լեբածան» ԸՆդ աթՀմ. Թութթիա» ֆանագդաւլում Մճղծվեց Հայաստանի 2» Հլ գազա ԱզատագրությանԳաղտնի Բանակը ՀԱՀԳԲ.) ա-ասմկւ«.9յո188րր եվ (ԱՍԱԼԱ-),"րը կարեւոր ներդրում ունեցավ Հայկական «ՀԱՀԳԲ-Հարցըմիչազգայն ջոթուստնմթնման. զե" ավեցԽոժւ գային Հարաբերություննքրի «անղօրակարգ մացնելու Հարցում: Այդ (ազմաէԱնփա«վածետրը 2. պառագավ»աը ՀԱՀԳՔ--

Ի

ր շ-

։ոԺ իրավիճակր.

9Խոր

Բրի «1Նր

ու

-

«զդաՎՐ"ԳՐ"Ր

աՀարքգ չութ

պայքարի

-

|

ոչ» Թյ-հմ

ու

14ֆ-.--

ՓոպմնՀագ քնում

"Բ.

Թ.ւոբծոր 4ամաԻՆ .արժաւմՖ ծում չազմակջրառւց յուն: «ՀԱՀԳԲ Հխղազախանան «Հայգապանջազ. զանւք Թոմ Թ Հ«ոկափժոքրից «փաում է զայս: ու

ազմում Հայաստան կերպության ծրագրի էր Բը կազ Ր «Արեւմտյան/ առանց ան / էն լ բոնագրավյալժյուս տարածջների»ազատաղրումը:Մյուս տարածջյ» նքր» Հասկացության ակ ՀԱՀԳԲ-բը նկատիուներ 1ճունային ամար աաա «թո Ղարաբաղի, նմրֆ ֆապզոաֆձրաաւՄրութթ փայ «Թան եւ Նախիչեւանի Ախալթալաթի ազատագրումը: Է Փավալում. Բ" «Այ. չ Հայաստանի ազաՀառա-թագրության Հայ գաղտնի բանակի միակ նպատակը,զոր իրագործելու էԼ Թությագան փառագարագար դար ցուրթ դժվանագիածմոի Համարընտրած է զինյալ պայբարի ուղին ասվում է այղ կազմակերպուէ 1ԺԹյան ծրագրում: ալո թ. Հ«Գամաշարթ 13-ԹՆ Վլաձձայում«լո Խմբի «1գոանգրի 8-17 ՞ֆ«Սննսարանանձրաժեչտույթյուն է,- գանում է ՀԱՀԳԲ-ր,թյ որ նորաՓ«րֆողո Թ.թ յի» թ զմաաքանց» «պանվումգ `

»Գ

Հ

եւ

:

.

|

արարում ՆԱՆԱԸ ԱԱԱթա

«141

«ություններ

դեչարթայում

ՀԱՐՑԸ

1-ԽՈՒՐՇՈՒԴԵԱ

չա,

ժա.աղվրոլ ՍՄՓյուութում առաջին Հաղորդաքազմակերպություններիջ ր միջառլեսՀետո Հրապարակվումէ կազմակերպության բ 5 : ԷրոՀիչյալ աչարեվՀայկական ձր Հետեւյալմի բբ: «ուլ գործելճե մի չ»րՓ Ընղդծատակյ» Ընդգծված գրությունը,որում Հատկառլես ոնակաչրֆանում էիՆ Հայկկան Խւա, որոնջ պայքարում Հայ ժողովրդի զավակներնենբ: Գործում ենջ Հանուն արգարության, կազմակէրպություններ ՀաԼ22 պասսկանում Համար:Դրանց Թճին դեմ մեր արարջը աշխարգ ննրկայացուցիչների Թուրբիայի Փաղաջական վերակննդանաջնելու գործիպաչապանության Հայկական մեծ չարժումը, փոջբըպետություններին պիտի Հիչեցնի, Թե Հայոցմոբոլոր դեմոկրատական -

լան

րեն

չական ցազմակերպությո ւնը,Հայկական է մնում»: ազատագրության ոնպատիժ Հայաստանի ուացված ցեղասպանությունը լոմիաքն, Հար բանակը: դաղոնի Հայաստանի կոմանդոսը, էր Հ«պաՀանիչում կազժակերպությունը մարտիկների Արդարության վրիժթոությոն հջեոնի ՀանՀայկական բանակ ցազմակերպությունը: Հարցի (ուծում: ոց ճանաչումեւ Հայկական ցեղասպանության ազատադրական վազան չարժուԺողովրդային չարժումը, Հայ ազգային Հարցիլուծման Հաբանակը, զանումէր, որ Հայկական կաղմակերպությունը ապնտության եւ Հոլ պարից անները: Իումբը մարբոի»" չ, որ ատեղծվո . ՀԱՀԳԲ-ի Համա»կիր իրեն ապառւել մար խաղաղ միջոցներովմղված պայբարը են այդ Խզել զոռզանի, պոկազմակներպությունները դատի Հետապնդմանմիակ միջոցըզինյալ փրավիճակում«Մեր արդար Հիչոթակված բնութագրող արավ" «--պայթարն է»: չավ էլ նրանց գործունքությունը անվանումները Անգամ քազժակերպությունների գրեթէ չկան: ՀՅԱՄ-ի կազմակերպություն: գործեց մինչեւ 1983 Թղականը,ճի տաթղթեր էն

ԹԱՐԹքՐԻ"

ու

«ռարքրկրյա ընթացթում կազմակէրպեցմեֆ թվով աճարեկչականդործողզություննն՝ չլգրտորքնՀայտնի չէն. դրանջ բաղվաֆ ր" չրջոԴիազգային-ազատաղբրակա Ֆոբաղույն Վինննայում, Փարիզում, Վատիկանում, Մադրիդում, Ամատնրդաժում, ՆԼ|ընդՀանրապես, ունի ված չէ: Այդ պատմությունն դեռ ուաումնասիբ կանաղայում, Պորտուղալիս- ջորի ԱՄՆ-ում, Աավատրիալիայում, Շվեցարիայում, պատմությունը ոթոնց ն. չուռաբանուեւ Լրբսաբոնում չում, Բուլղարիայում, կոպենչազենում, Հարավալավիայում չլուծվածպիոբլեժներվիճելի Հուրջեր, բազմաթից են մեկից ավելի աճարմ-| աղագ» «րասմաքանին: Նչ(ած մի բանի էրկրներում կազմակերպվում ը բաժին է ընկնելու մնան Հիմնաշարջերիջ: զիճաշարույց բազմաբնույթ անկա» չական գործողություններ: Սակայն, Հառան իրենցնթ1883 Թ. կեշծրից Հայկական զազմակնրպությունեքրը է- աՀաբեկչական Արդարության մաբ անկասկած ցեղասպանության բանտի զատակին: «իկեր կազմակքրպությունըվնրանվանվեցՀալ Հեղավոլխազան նորադումն չրջան««մ. էրբ Թ(Մ գործեց մինչեւ. 1985 Թ. (երը: Հայ Հեղափոխականբանակըիր որը չայ ժողովրդի պատմության լոոսուժ արգեն է, քրբ չաոնրը մոռացվել Հարցը կազմակերպում 2 մի բանի ածաբեկչականակո, էր.ու Հայկական գոյության ընթքացթում «ԳԸ, Հար Հայ 1"164--ՐՏԸ (էր«վոնը ղկ որոնց մջ ոլր է բեկնում Հատկապեսվառրոնի,անմնասպանական կն Սփլոքի վերացմանմաին

|

|

ժեկ անդաժ ր" Հայ շժողովուրգը ոաթար մղվող զինված Համար ծողությունը:1983 Թ- Հուլիսի21-ին Հինդ հրիտասարդներ պայթույի Հարցի ամա զգի զ աղագիարավոյությունը էա դետվեց, որ ազգային նյութերով բեռնված ավոոմեթենան ցույց Փչում են ԼիշաբոնիԹուրթական նաեւ ազգույին կունենա» գոյություն Լ3 պանատանդարպասից դեսպանատանչննբթը իրենչ մզ է, բոնի գոյությունունի ազգը՝ Ներս,ոպլայթեցեում Հ"՞ ռր"նջիջ էրիսոասարդները: Մփյուութծամ էլ զոչվում են չ6Նթի փլատակների տակ: դաղափարախոսությունը: մազրենի էին տիրապետում

կամ չատ բատ Այդ կազմակերպությանկոչնրից ժեկում՝ուղղված «բոլոր կառավ- տքնրբ չէին տիբոառլետում մաՀնե աչբի կանչով, Խալոնինքրի կառչով, արյան րություններին, ծամաչխարձայինՀասարակալնությանը եւ մամուլին) մզզին, ղեկավարվելով ազառագրէՀար" քոնը Քիոն Արձւմարան գուր» առվում: է. «Մէնք այժմ որոչքլ էնք պայթեցնել ՀայկականՀարցիչ"զեկ շակ առած, պայքարի քն ատեղծվածլուության տակ:Անժնա- լւ Համար: չննբը,Թող ժենջմնանջփլատակների Թճ ինչպիք տարաձայնություններ սպանություն չէ այս, ոչ էլ խելագարություն, այլ մէր զոծողությոմը Անկախ այն Հանդամանքից, Միքո: "Ր կուտակջությոն յուՆՆէրի ազատության Բագինին»: ժություն ուննյել այդ կազմակեր այն նրիսոաքե դավանել,բոլոր Ռրոչ տեղեկությունների Համաձայն, ՀՅԱՄ-ր 8. ՀՀԲ-ը ստեղծվիձն Հարել, ինչ դազագեարախոսություն «Ղ»էն Հայրքնիցի մեո պայբարմլ կորցրած քն կողմից կուսակցության 20-րդ Համաղումաի| սարդները,որոնջ զէնքը Հ.Հ-Դաչնակցության անզեն աբժանվու/ն Իրենց Հերոսներ, ազգային (1912Թ.)ռրոչումների Հիման վրա' Սակայն այղ իրողությունն ապացու տագրմանՀամար, որոր» "էէ է, գրավել Հայց նորագույն Պատմության ջող փաստաթղթէր պատմաբաններիտրամադրության տակ չկան:

ուք բին

Լ.ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱ,

Հարո

ՀԱՐՑԸ

Մֆյուութաձայ անձնազոՀածարեկչականայիարի էրիտասարդության ՆվիթվաֆՀատուկ առանք Հայոց ցեղասպանությանը դատական տավան էւ Հմոմոււլ ռթոչումըբՖորկ 1 բոն, որթ բնեդունեց

չնորՀիվ ՀայկականՀարցը դուրս եկավ մոռացության Հրոնքց միջազգային դավ: ճանաչում Հարցինւ Հայոց ցեղասպանության Հայկական ճանաչժան

ուղղությամբ

դանում ՎԼաչանը

է,

ր-

կազմել է ազգաբնավչությունը

Եւ կազմում է մի ժողզովութգ։ ձնութոնրվեցին զգալիՀաողություններ, որոնք չատ ավելի մեծ կարոզ ԹՇ անչատական,Թե Հավաքական,պետաջ կրավւնցնքրը՝ «ի Հիմնարար էին լինել եթե Սփյուռթը միասնականլիներ եւ ԽորՀրդային էւ պմ է Հայաստանն միվազգային Հարգվնն իրավուն րինՀԿամատրաստասվխան: է Հարգվեին էլ Հանդեսգար որպես պածանչատեր: եւ չ. Հայ ազգաբնակչության բոնավատարժան բնանջֆումը Խժմրծթի Ռազմականձոր մարտավարության չնորձիվ ՀայկականՀարցր«խմ երվածալինչարդմրը ճանապարծավՀանղլաանումէ ջիլարգանության լայնորեն թննարկվել մամուլում,տարբեր պետությունների Հանջագործությունթ պրաուլամենտոչ ենթաց» Ցեղասպանության անցագործություն Դեո ներում Լ23 կառավարություններում: Պ ավելին,Հայկական կ»Նվէնցիտ յի

Հայ

|

մասին 1948Թ. Ց-։ Հարցով կանլնլու պատաժելու դզաժմրքրի սաՀմ Ս-ն ՀանջագոարՖո ւթյունը միջազգային կակաթդաղիր անումներիՀրջ»նակնեթի: մակծրպությունները: Խատխ "ւնի աղում:վ զերը Հատակ ված կոնվենցիան գատապարածլոչ տրված ՀայկականՀարգը նորիցէ Հրապարակ Մոռացության գալիս, այդպաՀին քր Իւ Հաշվիէ առնում Ֆալգինում ուժի Ժեջ գործող«ՐՓՆ նւ. մեֆ նորի, է դառնում միջազգային առտլանների տնրությունների «45 ամրաստանվազ ՀանցագորՖ որոնբ գոյություն ՓՐԼ- հրողկանոնները, Հարց: ԸՃդ որում, Թուրթական նարկումների չի անությունները է/1 ժամանակ: կատարման ամաոծթթ աշխատանթէն ծավալում Թույլ փոալու ծամար, որպեսզի 3. Երբ Հայկական մեղավոր է այ ջեղաապա նությո կառավարությունթ ԹոՀր ՔԵՐԻ Հարցը եւ Հայոց ցեղասպանությունը գանեն ատճանաչում 1917 Թթ. ԷՆԹացզբոմ կատաթվածը: միջազգային 1915-ի նզաշի "նենալով Համար, անների եւ. մեֆ տերությունների կողմից: Ֆածւ 4. Հայճրի Հանջագոաթծույթյուն «միջազգային գողասպանությունը Ժնեւում էն ունքնում 1913թ. եւ

Հայոց ՏՋեղասպանությամբ ականցին զբաղվելՆածւ

-

տեղի կրի Թ»րջանան ՊԷՄԱԿ-ի Մարդու Թ, որի Համար պմաց է պատասխանատվություն «քպոքժր էրի16-ին իրավունջներիՀանձնաժողովի ազգային ԹՇ Ֆայթցին փոջբամասնությունների Հանդեպ ռությունը, պատվածելու այն Հանդգամանջըր, աուանց քիրառւվող խորականության կանխմանէւ պաչտալանության քնքաճանձնամո- րվա պետություններիմիջեւ Հաջորգականություն չկա` պատալխանասսվ«ղովի 28-րդ նատաչրֆանը, որի ընդունած որոշման մեչ արձանագրված Համալ: /թուսազիելու ԹլոՀՆից է Հնետնւյալր-«Անցնելով արդի փուլին, կարելի է «իչել բավականին 5. Անդ առաջինՀերթին պաչանջում է պալարաաաալաա նատվությունը Բ էն Հա փլայությունների գոյությունը,որոնք ապացուցում չերիկոառնապնսճանաչել ցեղասպանութ յոն իր"ղ«Թյ"ւնր Հ»յ Հ.Ղ«ՎԴի տորածը, որը նկատվում է 20-րդ դարի առաֆին ցեղասպանությունը): կրած Հատփապատաալխան կորութանձիը: Թուրթիան Հանդնս ճկավ որոչման ադ ետի դեմ: Հետեւյալ տարին 6. ՄիավորվածԱղերի քաղզմակնրպությունը եւ 1...

ՐՔ" ՆՀ"«Ր

բին այդ Հարցըմի բանի անգամ բննարկվեց:ի վերջո, Ի. դրանում «բոձ1986Թ.ընդունված անչամբհրավունց ունի պածանչելուայո ճանաչումը որոչմամբ 1915-1916/2/2ՀայերիփորդըՕսմանյան Թուրջիայումորակվեց ցելու Հայ ժողովրդին»:

|

ի

ա-

ւա

որպես

ցեղասպանության օրինակ:

ԹվականիցԱՄՆ-ի կոնդրքար բազմիցաբննարկելէ Հայէրիցեղա-

կոնդրծաթեւ Ուրուդվյի /ԹվազանինԱշգճնարինա լի ազգային դ»դառլամենարՕսմանյան Թուրքիայում Հայծրի ցեղասպանությունը

օպանությունը դառապարտող Բանաձեւեր, սակայն ԱՄՆ-բվարչակարգիտապար

ճնչման տակ

բանաձեւքրըմէրժվլ

ղ

որոչուսիներ ընդունեցին:

Սքնատիկողժից։ Ձնայած էրզանիկոնֆերանաիցՀետո Հայկական Հարցի Համար մղվ«1 պՊայիոդրան, ԱՄՆ-ի չտատում 1990 Թվականին կալիֆոունի» ձեթ է բերվում1987 ապրիլի 24-ը բում ամզնավխոչորՀաֆողությունը Հոչակվել Է «ՀայկականԷղեոնի զոչէրի Հիչատակի օր: եվրոպականպառլամքնար1881Թ Հունիսի 13-ին բանաձեւ է բնդ:19832.Փրոստտուին գաձադայում նում րագրված Եկեղմցիների լուծման մաին, «րի ամջոտը բեՀամալխարեավն ՀայվականՀարցի ցաղացավան Խ»րՀուրդըճանաչնց 1915. Հայոցցեղասպանությունը եւ դիմեցՄԱԿ-ին՝ Թերցողին ենթ նճրվաւյացնումմ ամբողֆությմբգոչ անճլով Ընդունելաղ փաստլո ՎՕ. Հայկական Հարդ ապրիլի 16-ին Փարիզումածզիունեցավ ժողովուրդներիմրչ1984/7. Ճ2-Յ1/87 այդ

քն

ՀՐԵՔ»

|

"

Հայգական Հարցը

1-ԽՈՒՐՇՈՒԴԵԼ,

ՀԱՐՑԸ

ԱՏԵՆ

Եվրբողական պառլամենտը՝ Խորապես մարդկային Նկատի ունենալով ակտ, իր վունթի վերականգնման սոցիալիստների լական խմբիանունից է պր-Սաբիի

-

|

յունների կողմից ներկայացրածառաֆարկությունըՀայկական Հարկ Փաղաբականլուծման մասին (փաստաթուղթ 2-3184թ.3.

որը

փան պատիվկարող է բնրքլ Թուրթական կառավարությանը:

դատապարտելով1973-ի ց 1988 անիմաստածաԳր. կոլոկոտրոնիսի ընթացբումՀայկականխմբավորումների ներկայացրածառաֆարկությունը քլկանների ծւ Ֆանւ որոնց ՀետեւանՀարցի ապրիլի փածավորիժերը, ինչպես բազմաթիվ 24-ը Հայկականցեղասպանության բէկչությունը: Հիչատակի օր Հաբ ք անմեղ բազմաթիվ կամ վիրավորվեցին մասին (փաստմարդիկ, Էնչըդատարարելու »վ ղոՀվեցին 2-360/85/2-). Հայ ժողովրդի ճնչող մեծամասնության կողմից: Եվրողական պառլամենտի տապարտվեց քաղացական Հանձնաժողովի զեկուցագիրը (փաստ-Ճ 2-33/87Թ-)թ. Նկատի ունենալով, որ բոլոր իրարաճայորդ Թուրբական կաԱ. Հավի առնելով՝ ՀայկականՀարցինկատմաժբ անչծաչտ դիրթորոչումը ռավարություննքրի եւ Լ«բՎածության ԹուլացժանըԴբ- Ժմակճինրա Համախոչներիներկայացրած ոչ մի կերպ ֆի նպաստել Հավ ժողովրղի կացության մասին (փաստ. է Հայտնում, Հարցը, ինչպեսՖանեւ 1. Այն կարծֆիջն որ Հայկական 1-782/81Թ.). Հարցըպէտ Է բննարկՍոջիալիսաոնէրի, ազգային փոբրամառնությունների խմրի անունից տիկ. Դյուպորիէւ Վր. ՓԳլինի Քորք": նէրկաեւ Եվբողականտնտեսական մացրած առաֆարկությունը Համազործակցությանմիվեւ (ռնԹուրբիայի ՀայկականՀարցի լուծման մաՓաղաջթական աին (փաստ- 1-735/83Թ-)գոյություն ունցող Հարաբերությունների չրիենակներում. ընդգծում է արմատապեսՀաստատվելժի ծրկրում Ֆոն. Դյուպորի գրավորՀարցումը Հայկական Հարցի մասին. է որ դեմոկրատիան կարող այդ ՔՐ Եվրոպական քրկիրը ճանաչիեւ Հարատացնի Խորձրդի փչակութույին ալե միայն, պայմանով գործերի մինիստրների ԽորՀբր.ւ դակցության քո էթնիկական այլազանությամբ: նոյեմբերի 13-ինԸնդունած որոչումը, մչակութային 1886/Ժորը (երարե- պատմությունը 2. Գտնում է, որ ողբերգականիրաղարձությունները, բում է ծվրոպրական որ տնղի ուննճարտարապետական Հաուանգության պրածարանությանը՝ 1915-1917 05Հ (Եզբոպական Թր«կաննքրին 0Օ«մանյան(այսրության տարածքում ՀայնՏնտնսական Համժագործակցության ճՐԱՐՆԷ- ջան են ՐԷ) տարածֆջից «ՅեղաՀամաձայն դուրս բինկատմամբ,Հանդիսանում ցեղասպանություն, գտնվողՀուչարձաններըեւ ԲՀամար պատժելու դրա կանխելու սպանությանՀանցաղզործությունը լինելով, ոբ Թուրբիայում Համոզված բնակվող Հայ ժողովրղի կողմից ասամբլեայի ընդունվածՄԱ-ի գլխավոր պատմության բկ ճնթաղրում չ նրա ճանաչումն մասին» կոնվենցիայի, Ը. ԽորապեսափսոսանթՀայտնելովէւ

Հայկական

-

-

: '

առաչարկությունը

-

|

-

լ

:

: :

: ։

-

-

նքրառյալ

լեզվականեւ որոլնս 2Թնիկական, մչակութային,

ինբնության Ճանաչումը

9-ին, դեկտեմբերի կրոնականզփոբրամասնու343քվականի Թուրքիան պատասխանատու նչում է միաժամանակ,որ ժամանակակից Թյո-նիի(արող Համարվել Օսմանյան կայսրության Հայ բնակչության ողբերոր Հայերը այդ Գ. Նկատիունենալով, իրադարձությունները 1915Թ. ընդգծում է, որ որակում են որպես կագ ակերպված գության Համար հւ ամենայն Հառտատակամությամբ կոտորածները)

Ցցեղասպանություն՝ Րրես ցեղասպանության ճանաչումը ավդ իրաղարժձությունների պատմական ՄԱԿ-ի1948/ԺՀամաձայն նոնվենցիայիզամ նյութական իրավական Նկառի առիթ կարող որ Փաղաբական, չ ի Հանդիսանալ Դունենալով, Թուրթական պետությունը մերժում չ ցեղա-

որէւէ պաՀանջի նրատմամբ: այսօրվա Թուրբիայի որպես անչիմնաանության մեղաղրանջը Ե. Հաստատելով, ներկաճնչում զործադրել Գ. Պաշանջում է (Եզբոզական| որ Թուրթական ԽորՀրդգից կառավարությունը, մերժելով մինչեւ օր« ճանաչի վերջինս ճանաչել Թվականի կառավարության վրա,որպեսզի լի»թուրթական չա ունակում էա Լո Իցեղասպանությունը, 815-1817

ո,

«ով ՂՐՎՑ Հայ ժողովրդին իր " սեփական Վամունյան հրա 2- ՆԵ(ատի նեն. ալով, որ պատմականորեն ապացուցված Հայկական ու

ոչ ցեղասպանությունը մինչեւ ավժմ պարտման ոչ

ցեղասպանությունը ԹվականներիՀայքրիՀանդք կազմակերպված

վունչից: այդպիսովնպաստիՓաղաթակարկխոռությա լ

Էւ

եհ

ե Հ աստ

ատմանը ը Թուր-Ր

այի եւ Հայծրի լիազորպատվիրակների միչէւ։ 4. Ելնում է նրանից, որ Հայ ժողովրդիդեմ անցյալում էրիշթուրթաէ. Նկատիունենալով, մերժումը կանկառավարությանկողմից դործաղրած ցեղասպանության որ Թուրբիա յի (ողժից Հայկական ցեղասպանուՀետ Թյան ճանաչումը գոկողմից,Հունաստանի ավսուծետեւ կդիտվի որպես Հայերի նկատմամյ ներկայիս կառավարության Թուրթական Բ բար ություն ունեցող վիճելի Հարցքրում միվազգայքնիրավական նորմերի ն.

ճնթարկ վել չ Քաղաթական դատաէլ ատացելէ Համապատասխան Հատուցում. արո-

|

ԼԽՈՒՐՇՈՒՑԸ,

ր

ՎԺԱՒԱՆՀԱՐՑԸ

ժառանգությունը պածորանելու ՖոլաՀրաժարումըկիպրոսում, վիբառուժից օկուպացիոն Թուրթական զորֆերիէւ այլնժաղաթակրթությունների Նաեւ ապլածալանումը, բնչպենս Քրդականկրաղարձությունների պակով: ժխտումը, 4 Հայտնում այն դժվարությունների ազդ երկրում (Թուրբիայում) 10. իր մաածողգությունն իշկական պառլամենտարդեմոկրատիայի Հա է Իրանի գործաՀասարակական Հատկապեսկրոնա- առթիվ բացակայությունը, անչատական, մայրենի լեզվի Համայնքը որոնց առնչվում եւ Համապատասխան կան ազատությունների են անայս Հ անդիսանում ձության ոտնաՀարումը՝ ամենը կրոնական կանոնների կրթության Դործը եվրոպական Հաղթածարելի արգելթենր Տնտնսական Հարցերում: լազմակքրոլելու Համագործակցության կազմի մեջԹուրթիայի Միությունում Հայ ազգաէ գալիս ԸնդդեմԽորՀրդային ընդունման Հարցի ՓենարկմանՀամար: 11. Հանդես Հնարավոր 6. Երաշտի անծատական ՛ախտումժների: ունեցած (Հայ ժողովրդի) ազատությունների ունենալով տեղի բնակչության ողբերգությունը, է միանում է ազգային այն բոլոր բունիգործողություններն 12. դատապարտում զարգացնելունրա ցանկությանը, վճռականորեն ինջնատիպությունը եւ երաչխավործլուիր իրավունթներըորպեսփոբրամասնություն ձեւերը, որոնջ ի գործ են դրվում առանձինկազմաանաի- ածաբեկչության եւ Համար, գզելօգտվելումարդու կողմիցեւ Հատկանչականչեն Հայ ժողովրզի Քաղաթացիների կրավունբննրից, որ լրպությունների Ինչպես են անում ի. դրանք սաՀչմանված է Հայերին Թուրջերին: հրավունջներիԵվրոպական Մարդու կոնվենցիայի Հաչտության կոչ անդրույթներում նրա Համապատասխան Համաղործակցության արձանագրություններում:13. կոչ է անում Եվրոպականոանանհաական 6. Վճռականորնն է, որ Թուրթիայում ցեղասպանություն«20-րդդարումգործադրված պաչանջում Հուչավելու Հայ փոբրա- դամ էրկրնծրին՝ առսլրող մասնության ազգայինինջնության,նրա Լեզվի, կրոնի, տչակույթի էւ Հիչատակիօր»: փառդեմ ոճրագործուշյունների րի եւ մարդկության Համակարգինկատմամբցուցաբերվի արդար (երարբերմունը, կԿԻԹության զոծ գնացած Հայերի Հրեաների նավորաոլես Նաեւ այն իրապես Ֆորառաելու է Հանդես է գալիս Լպառոմական| իր Հաստատակամորեն վավերացնում պարտավորությունը՝ Հուչարձաննքրի գործի բարքլավման, ալդ Թվում նահւ՝ Թուրթաձայերի որոնց Ֆղատակնէ Հայ եւ Թուրթ ժողովուրդպաշպանության նախաձեունություններին, ժառանգության պածպանման դոնածրվաց-րի միջեւ բանակցությունների իրականացումը: կրոնական-ճարաւսրապետական ու

ու

ու

ու

ու

ու

ման

1գ. Հանձնարարումէ իր նախագաՀին՝ տնտկօգտին ցանկություն է Հայտնում, որպեսզի Եվրոպական սույն բանաձեւըփոխանցելու ռական Համագործակցությունն Եվրոպական Հանձնաժողովին, այդ նպատակին ուսումնասիրի Փաղաբական) սպառյլամննավխ օժանդակողՓվրոպական եւ

Հնարավոր միջոցներ անդամ-երկրների տնտնսական ձեռնարկելու Համաղործակցության Հարցը' իորՀրդին, Եվրոպական Է Այս կապակցությամբկոչ է անում Թուրբիայինանչեղորեն պաշսրտաջինգործքրի մինիստրնքրիԽորձրդակցությանը,«ՍՏՀ-Թուրջի»» փրանականեւ ոլանելԱ ձրկրում 2 մածմեդական ինչսլեսնանւ Թուրջական, ԽորՀրգին, փոթրամժասնությունների իրավունջ- ընկէրակցության

|

պարտադրում թարտուղարինի: նրան 1923. Լոզանի ՄԱԿ-իԳլխավոր սչայմանա-իորչրդային կառավարություններին Վի Հողվածները, ՀՐ,-45-րդ Գրի Հետապնդման Հայկական ննթ, Հարցի ատորադրվածԵմբոպական քնչպես տնտեսական Այ«պիսով, որ

եւ

նն

այդ

տնսնում

Հա-

անդամ պետությունների մեծամասնության կողմից: բնագավառումձ4եռթ ԱնՀերբելի մագործակցության Հաչողություններ: բերվեցին ակնառու 8.

Համարում է,

որ

ՀուչարձաններիպլաՀպանությունը,ինչպես նամ.

|

կրողությունէ այն փաստը,որ ՀայկականՀարցը չնորՀիվ նոր ռազմա-

Լ23 դարկրոնականճարտարապետայան մոռացության չՀրիոնից թուրբածայերի մարտավարությանՀանվեց ժառանգության ժաղաթական սզաՀպանումն է գիտել թաղաթական, Հասարակական, որ ես Թուրբիայի պեւտթ ձավ Հարարնրությունների, միջազգային տարածբթում դարկեւ ԸԻԸԱոա փաս- մչակութային, Թացթում պետությունների ապրած բոլոր զարգացում կրոնականկազմակերպությունների թաղաքականուլթյուննքրի՝ նավորապես կայսրությանմասն կազմած Հարց: գործունեությանօրակարգի Քրիստոնյա փոբրամասնությունների մչակութային աշխատանքներ ժառանգությանպածպանմանը ծեռոու ուղղված լայն Սվչուռբածայությունը որոչումից բաղաբթականու-Եվրուառլամենտիխ

վոցումը

ու

Թյան բաղկացուցիչ մաս: 9. կոչէ անում այսպիսով Եզրողական

Հայկական Հարցը ՄԱԿ-ում բարձրացնելուՀամար: ունեցած իրա199Օ-1991Թզականներին Հայաստանումանեզի տնտեսական Համագործակցությանը Սակայն էր

տանում

արմատավլես Հուչակումը, Հանրասետության Համաղզործակցության Հայաստանի Համաձայնությունըդարձությունները՝ րադԹուրբիյիաապարնգի վրա՝ էրկրում բրիատոննականկամ| փոխքցին իրավիճակը" աեւ Հետ

այլ

է

մշակութային չոլես օրինակ դասական անտիկ Հրիոնի,Խեթական, օսմանյան այդ

գոյությանպայմաններումՀաՀայոցնորաստեղծպետականության

Լ.ԽՈՒՐՇՈՒԴՑԱ,

վազան Հարցիիրավատծը էր դառնում ՀայաստանիանկախՀանրա Վ

դ

ԱԿԱՆ ՀԱՐՑԸ

|

կողմից Համար: Այդ Հանձնաժողովի

պատրաատելու նախագիծ որոչման Հուլիսի կենտկոմիկովկասյանԲյուրոյի1921Թվականի «Ռկճ)կ կողմվեց որբը ո րոչման նախագիծ, մասին» ճանաչելու անօրինական

Յ. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԵՐԿՐՈՐԴ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ

Լի որոչումը 13-ին: փետրվարի 1998Օ Ընդունեց Թվականի Խործուրդը

ՀԱՑԿԱԿԱՆ ՀԱՐՑԸ

ՀեՍՀԳերագույն Ռեն կքնակոժի անօրինական ճանաչեց Խործուրդը ՀԵՍՀ Գերաղույն նվիրաՂարաբաղը բյուրոյիայն ոբոչումը,որով Լճունային կովկասյան Թ. փետրվարիցՀայ ժողովուրդը մտնում է Քո պատմության է այլ Հանձնաժողովի ճղել Ֆողերիս Հեղինակը էր Ադրբճջանին: նռր փուլ" ԽորՀրդային Միություննարագորեն Փայթայվում էր:Ազգա-բերվել մին ծւ սոցիալական այն ՀիմնաՀարցերը, անդամ: որոնթ բԲոլչեւիկյան դիկտատուԽորԱզգային Խբծուրդը եւ Լեռնային Ղարաբաղի Գերագույն բայի պայմաններում ռազմականՀզոր մեբենայի օգնությամբ եւ լնունային սլածվում ՀԽՍՀ Հայաստանի 1-ին տությունը:

Թ- դեկտեմբերի Հուչակեցին չին ճզմված վիճակում, ամբողչ երկրով մեկ սկսեցին առաչ Փաչվերձուրդը վերամիավորումը" պաչանջում էին արմատականլուծումներ: Այդ պրոբլեմները Մոսկվանղարաբաղի չարժումըլուծում էր քո է վիճակի չէր կարզավորելու ադ պրոցեսները: ԽՍՀՄ-ընմանվում չալ ժողովրդի ազգային-աղաշաղրական Հարցը:ինչես տնաՀայկական Խնդիրները: ազգային ֆառւացած էր Հրաբուխի: առվեւ Հարժմանուչաղրության(ենտչում էնջ, գնվում էր ազատագրական Հայաստանու սկսվեցազգային-ազատադրական Հզոր չարժում: Հաոց Համաժողովրդական չարժման նպատակըԼեռնային Ղարաբաղի վերա- բոնում: ընարությունների Խորձրդի Գերագույն Հայաստանի Հետ եւ անկախ 198Օ Զ օգոստոսին ձր Հայրենի թի պետականության Մայր վեմիավորումն կազժակերոլուչարժում տարավՀայոցՀամազգային Հայոց Համաժողովրդական չարժուժր բականգնումը: պատմության մչ) ԽմանակՀաղթանակ ընդունեց Խործուրդգը Գերագույն 23-ին Հայաստանի փով չարժուտ անունով: կլունը:Օգոստոսի Ղարաբաղյան «անո րով Հուչակվեց մասին», անկախության Հայաստանի .

Հայոց ազգային-ազատազրական չարժումըորպեսառւանցթային Հիո- Հռչակագիր «կիզբըԴ: Հառպտոատաման գործընթացի նախնդիրներ աուաֆ թաչնց նածւ ՀայկականՀարցի, Օսմանյան կայսրու- ախ պետականության զիր անցավ պատմության (ը' Հայաստանն Թյունում Հայձրի ցեղասպանության խորՀրդային պաչտոնականճանաչման եւ 1921. անց21-ին Հայաստանի մարտի 16-իռուս-թուրթական Թ- անպանմբնրի Հանրասլետությունո չեղյալ Համարելու պայմանագիրը պլածան- 1991 որ Հայասյն «Համաձա եջ, ՀետեւյալՀարցաղրմամբ: կացվեց բ Հանրաթվն պետուլթյուն, ժողովրդավարական լինի անկախ տանի Հանրապետությունը Ընդմիջուոց Հետո,Հաչ ժողովուրդը նորից Հարկադրական 95,Օ տարվա ընտրողների մասնակցեց դուր: Քվնարկությանը չ ԽՍՀՄ-ի կազմից Հարցի լուծման սպածանիով: 9438 տոկոսը: Հայկական գալիս Հանդքա ընտրողների Անկախությանօգտինթվեարկեց տոկոսը: էին աբընթաց արագությամբ: Դեպբծրը զարգանում ԳրրաՀանրապետության Հայաստանի 23-ին 22-ինՀԽՍՀԳքրագույնխորՀուրդը ընդունեց 1981Թ- սեպտեմբերի նոյեմբերի թ. րնդունեց Հետեւյալորոչումը: դույն խԽորՀուրդը օրենջ «Օսմանյան Հայնրի 1915 Թո«կանի Թռուրբիայում ցեղասպանության

ԱՆԿԱԽՈՒԹՅԱՆ ՀՌՋԱԿՄԱՆՄԱՄԻՆ

ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

դատապարտման մասին): ՀԽՍՀ Գճրագուվն Խորձուրդը առաջարկություն «ՀԱՑԱՍՏԱՆԻ Հուչակամասին» անկախության մնալով«Հայաստանի ներկայացրեցԽՍՀՄ Գքրագույն Օսմանյան ԲորՀրգին՝ կայսրությունում Հավատարիմ միջազեւ ինթնորոչման ազգերի գրին,Հենվելովմարդուիէրավունջների Հայերի 1915 Թմականիցեղասպանությունը ճանաչելու նւ դատապարտելու ունձնալով ըոէղծէլ ժողովրդավարական, Համիննորմքրի վրա, նպատակ,

|

մասին: Ապրիլի 24-ը ՀայտարարվեցՀայկրի ցեղասպանության զոծկկ

Հիչատակիօր"

1981 Թ. աքպրոքմբքրի 21-ի Հասարակարդ,ձիմբ ունքնալով փավական արդյունջնեՀանրաֆվեի անցկացված մասին գալու դուրս Հակաձալ-ԽՍՀՄկազմից է

ՀԽՍՀԳերագույն ստեղծեցՀանձնաժողով ԽորՀուրդգը Բոլոր եւ 1921 Թ. պայմանագրերը մասնավորապես մարտի 16-ի

կական

ուուս-

ՐԸ:

Հոչակում ԽորՀուրդը Գերագույն Հանրապետության Հայաստանի

ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ»:

ԱՆԿԱԽ

ՀԱՋԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

նրա կրկնօրինակըՀանդիսացող,Հայաստանին պարտաեֆ տարավ Հաղքանակ Դա պատժական ակտ էր: Հալ ժողովուրդը գրված Հոկտեմբերի 13-/ պայմանագրերը ապօրինիՀափտարարելու մասին ՂՕ տարի առաչ կորցրածանկախ պետականությունը: վերականգնվեց

Թուրջական էւ

ՀԱՐՑԸ

ԼԽՈՒՐՇՈՒԴՑԱՆ

| ՀԱԳԱԿԱՆ

է մեկ պետության մեջ ղեկըանցավՀայոց իչխանության որոնցնպատակն Համազգային քոեւ այնգաղափարախոսությունները» չարժումկազմակքրպութմանը, որը վերանվանված (պանթուրքիզմ» ժողովուրդներին ունեցող Ղարաբաղյան ծագում չարժման Հայաստանի միեւնույն կոմիոննփրամիավործլ էւ այլն), քանիոր այժմ միջպետապամսլավոնիզմ' միասնությում» սրաբավամ է ընդՍակայն,Հայ ժողովրդիազգալին-ազատագրական կամ'կրոնական բծ էթնիկական Մկատէլիոչ չարժման էւ Հա լանհարարծրություններում՝ ծւ ռազմական շահեՀամազգային Հարժումկազմակերպության 8ւ գաղափարախոսական ոչ տակտիկական այլ տնտեսական, կամրությունների»չ գլ ,արատքգիական խնդիրներըՀայկականՀարցում չէին Համբնկնում րիգիտակցումը»: Դէո 1988 Թ. օգոտտոսի18-ին Հայ ժողովրդի Ռուշաստանի օգնությամբ ԹուրՂարարաղյան չարժման լր փաստաթղթով է էրակոմիտեն տարածում մի Թռուցիկ«ՀայոցՀամազգային պածաանելու գոյությունը ֆիզիկական փբկվլելու,

չր"

|

Հայաստանի

եղեռնից չարչում»խո- վական եւ «Հաբագրով,որում ասվում էր: «Շարժման զանբարոյականծ Հայտարարվեց ուսական ՀՐիշնակների Փաղաբթականությունը նրաչայնացումի, ուժը եւ Ինդիրներիընդգրկումը, «թաղաքական ժծնանք),է" պլանթուրիիզմը՝ ինչպես բազմաթիվ մարդ- մաժողովրդական կա Ց գործուն մասնակցություն ունենալու դաղավփարախոսություն»: կորցրած պատրաստակամությունը այն Համոզման, տեսությունը, որ անձրաժեչտէ Հարժմանըտալ կազմաոխալձակապատմական Ստեղֆվեցայն միանգամայն եւ 4եւ: Թուրբիայի Հիոտնրիան Հատակ ավելի կձրվակա Այդ նպատակովՂարաբաղյան չարժման որիՀիման վրա ծավալվեց Հակառուսական

Ծադորանոր ԻՆԲորոլ

զոմիուքն 4քռնարկում Հայոց Համազգայինչարժում կազ. | Հայառտանի ն րպության եւ Արզուզածեւաբար, մինչեւՀայաստանի ստեղծմանը, վերամիավորումը պածապանելով նախկին՝ Ղարարբազյան չարժուժ Տարի է

ԱՄ

են անդամ 4եւակնրպվում Այ. փաստաթղթում առաչին

մ:

նոր

ատեղծվ-

ծւ «դաղափարական ոօկզբունջնճրը» կազմակերպության գմոտակա

Կատակեքրը»: գաղափարականակզբունբները» փերչարժման Համազգային «Հայոց ոա մի ճարցնրի միասին առաջ բաչվում ԱաՊՐՒ ա «4. Բորը: Հողովուրդն իր ազգային ծրագրերնընդունելի» պետթ է Հեմ Բ հր ուժքրին, Հույս ՀՂնի ուրիչի Հովանավորության մրա Աժեն րաի Ք Հակառակպնդում ժխտվում է պատմական փորձով Ֆառայում ն

Հետ

չարջ

էն

նաեւ

եւ

չ մէր ժողովրդին Հոգեկան ատրկության մեջ

բարելավելու անձքռանկար փարոզչությունը: Հարաբերություննքրը կոմիտեն չարժման այս փուլումՂարաբաղյան ՍակայնՂարաբաղյան

մա

Հայկական Հրաժարվել Հրապարակայնորեն միայն չշամարձակվեց Համազգային « Հայոց արցից, այլ ընդձակառակը,Հիչջալ փաստաթղթի Հէտեւյալըբաժնումամրագրեց լարժժանմոտակա նպատակները» ծ. ԽՍՀՄ ԽՄՀ Գքրագույն 1. «Հասնել այն բանին, որ Հայկական փաստը 1815 Թլա(անի Հայերի ցեղասպանության կոլններն ընդունեն էւ դիմեն ՄԱԿ-ին՝այդ փաստըճանաչելուպածանֆութ: մաս կազմող» ինչՀայաստանի 2. «Մշտապես առաջ քաշել պատմականորեն տարածրքմեր ճ անաչված հայկական պիսնահւ միջազգային փաստաթղթերով իրականացումը որ այդ պահամչի գիտակցելով, պահանջը» փրամիավորման շնորհիվ, կիրառման է միայն այնպիսի ազգայինքաղաքականության հնարավոր վրա»: սկզբունքների որը հիմնված է մեր շարժմանգաղափարական ճնչման ժողովրդի ճանաչման պլածանչը Հայկականցեղասպանության 22-ինընդունեց տակ,ինչպես արդեն նչքցինբ, նույն թղականինոյեմբերի գլութ զաիչբոանության ԽորՀուրգը: դեո Գերագույն ոչ

ածելու գործին: Ստրկամտությանարտահայտություն է նաեւ այՄ մտայնությունը, ըստ որի' ազգն ունի ճւ մշտական բարեկամ" մշտական Թշնամի: կոմունիստական 6. ՄԵՏՐ մերժում եՇԲ Հայկական հւ պածանջը՝ անբարոյական քր իշկ առաֆթաչած ազգի նամարանպտուղայն լուց Հետո ՀՀՇԱ-ն չկատարեց ւ/եր , Նժան մ ասին: դիժելու որը մի կողմից» ՄԱԿ-քն աղաճքավանությունը» պաչանչով ճանաչելու հբրծւ «դիվանագիտություն» ծնթադրում ցեղասպանությունը

հավաստիացումներ համաժողովրդական Բքրժըրավատարմությամ ողովրդի ամտողի նկատմամբ, մյուս կողմից"պահանջում"թշնամություն ար ծւ

։

արոզելմյուս ժողովուրդների կամ'կրոնճերի դեմ":

է

բքաղաջականուլթ է, այ ֆրագրավորված Թե պատաձականություն կոմիտեն Ղարարաղյան իր խաղաքարտե Հարցիվերարերչալ Հայկական 1989Թվականի կեսծրին։ Հետո, բացեցչուրչ մեկ տարի Հայաստանիկոմիտեն չարժման Թ- Հունիսի24-ին, Ղարարաղյան Հանդես է դալիս մի նիատում Գերագույն Խորձրդի ձանրապետության են նրա ընդգծվում որում որոչակիորեն ժայ

ոչ

Նճրկայումսժողովուրդների փոխճարաբերություննծրում ազգային չատ ավելի մէֆ դներ նն խաղում, թան կրոնական Ընդչանրություններն տարբերություններ Սրբազանսատնրազմների ձրազրային Հայոարարությամբ, ուղղությունենըը" Հեմնական փաղուցանցել է. Կորցրելծն իրենց քաղաքական ժամանակաչրջանը թաղաքականության աղագա ազգային-պետական ուժը Դ.

պետականչաչերը

ու

:

ՀԱՐՑԸ

1-7 ՎԱԿԱԿԱՆ

Հ ձգտող ոով կանգնեցնելու Տեր-Գնտրույանը, դավ,որին այսօր Հաղոր

ԼՆԽՈՒՐՇՈՒո»

ուժերը Հայ ժողովրդի դեմ նյութել

են

մի

որը Այդ Հայտարարությունում, կամա Թե ակամա մասնակցում դառը փորձին:չնայած հայ ժողովրդի ասվում է. «Զնայածպատմական վտանի էւ Թուրքիայիկողմից կրած գործիչներ:Պանթուրքիզմի մտավորական հծտապնդում' մեր որոշ մտավորական բազմաթիվհիասթափություններին», այս պահին գործիչների խնդրիարծարծումը կոդտարածքների հայկական ռեւանկերպովքարոզվելքաղաքակամապես մից շարունակվումէ տենդագիմ որպես ներկայացնելով ու ժողովրդին սնանկ հայ միայնմեկ նպատակ» ե. դրաէւ վտանգավոր այն մտայնությունը)որ Հայաստանը' շրջապատված լինելով պահանջատիրությունը այարցախյան արդարացի լակրոն-թշնամիազգծրով:իր գոյությունը կարողէ պահպանչլ համակրանքիջ: միայնորէւէ գրկելնրան վերոհիշյալդաշնակիցների հզոր պետությանհովանավորության կոմիշնորհիվ:Այս մտայնությունը մերժողոչարժմանՀայաստանի Ղարաբաղյան նդ էկ նկատառումով, Համիջազգային վբրդին մատնում է բարոյականստրկությանեւ զրկում նրան քաղաքական Հարցը է Հայկական ուն դատապարտում Հերթականփորձը պարտնյոր դաոնալու հնարավորությունիցչորը Բաղաքականության մեջհաջոդարձնելու էժանագինխաղաջթարտ արկրությունների դության հասնելու միակ խղձերիիրականացման որ մեր ազգային Համոզմունթէ Հայտնում, ապաանչրֆելիության Հայաստանիո̀րպես պանթուրքիզմի ծրագրերիիրականացումը խափամող միակ ն քրկրի գործընթացի դեմոկրատացման երկրիդեմոկը ուղին հւ դրանու Դուսաստանի ՀամազՀայոց շահերին ծառայող գործոնի րբմբոնումը Հիմնվաֆ Հայկական Կվումնէ էւ Հայ ժողովրդի միաբանությունը հարցը կրկին ներքաշում է միջազգայինքաղաքական վրա»: հարաբերությունների չային չարժման դաղավարական ակզբունջների հետհՀետեւում բարդ ոլորտը» որը հղի է մեր ժողովրդիճակատագրի համարբախտորոշ էրկլ. ծրագրայինփաստաթղթից վանքներով:Թեեւ պանթուրքիզմըչորպեսգաղափարախոսություն ապրելովիր վերչին300 տարվաազգայինջաղա1. Հայ ժողովրդիպատմության Հայերի յւուսածաղկումի առաջին համաշխարհային է Հրաժարվել պատերազմի ընթացքում, Սերկայումս եղելէ սխալ, անՀչրաժեչ» է կորցրել Բաղաքական գործոնիիր բովանդակությունը,քակիոր թուրքալեզու ժողովուրդները բոնել են ազգայինզարգացմամուղին, սակայննրադեմ'ուղղ2. Գանթուրթիզմը։որպես վտանգ Հայ ժողովրդի Համար դադարել մածխաչակրացարշավանքիկոչծրըընդունակծն այն Մորիցվերածելուքարագործոնիիր բովանդոլություն ունենալուց, «կորցրել է զաղաբական դեմոկրատացել, քականգործոնիեւ Հայաստանը դարձնելու պանթուրքիզմի պանիսլամիզմի են թուրթալեզու ժողովուրդները, փոխվել

կարդաց Լեւոն

ննե որոչ

-

անված

էմիայն

վարկաբեկել խւտներ» եվ

Է

ծրաշխի՛քմ է:

խոտագույնս

,

,

չականությունը կողմնորոչումից' վոն

|

ու

թիրախ:

Դարաբաղյան շարժմանՀայաստանի կոմիտեն,ավելի քան մեկ տարիգլխավորելովհամաժողովրդական շարժումը» սկզբիցեւեթ մերժել է օտար հովանավորի վրահույս դնելու եւ պանթուրքիզմը որպեսմշտականսպառմալիք դիտելու վնասակարմտայնությունը եւ հետեւողականորեն կենսագործելքաղաքական այն սկզբունքը,որ հայ ժողովուրդն իր ազգայինիղճերին հասնելու համար պետքէ ապավինի միայն միայն սեփական այդ ուղին ուժերին: Բաղաճքական տվել է իր ակնհայտդրականարդյունքները»ծւ արցախյան խնդիրըմերժման, բռնադատմանփուլից դուրս բերել լուծման փուլ: Իր արդարացիսածճմանադրական պայթարի չնորձիվ Հայ Ժողովուրդը 4քուջ է բնրձլ բազմաթիվ դաչնակիցներ՝ ի դիմա միջազգային Հասարակաու

դակությունը», ռնել

ք գ

ային զարգաց

Ժան

ուղին:

էլ «պետթէ արպատճառով ա

վրա Հովանավորի դի"ելու չական ապառւնալիթ որպես պանթուրբթիզմը

«մերժել

օտար

Հուլադնելու եւ զասակար միռայնությունը»: Հայնրը կվերաարծարծելով, գ. ՀայկականՀարցը եւ պանթուրթիզմը

Հայկական Հարցը պանիսլամիզմբ: պանքուրբիզմը կէնդանացնքն «ունւանչիսաներ): եւ

որպես Հայերը կներկայանան բարձրացնելով Հաճ. Արդ նույն ժամանակ ՀՀՇԿ-ն առավ էր զաչնլ «կզրունքային չ արտաձայտությու «Սարկամտության մարվողՀետեւյալ կարգախոսը՝ բարեկամ մշտական ունի նանւ այն մտայնությունը, բաո որի՝ ազգն ամսական«իմբ ծր ոոնղծվում էւ մլտականչնամի»: Այս կարգախոսով

կան կարծիքի, Հետ Հարաբկրությունները լավացնեեւ Թուրջբիայի Մոսկվայի, 18նինգրաղի, մերձբալթյան Հանրապետությունների ժոռւանալու անցրալը եւ ՀաԴա նախ այլ դեմոկրատականուժերի: առաջ Հայ ժողովրդի Հւ Համար: ւ ւ րությու Ը գը չարժման չոչափելինպաստի մազգային գնաչատումնէ ԽորՀրդային Այպիսով: Հայոց Համազղային չարժում կազմակ եւ Միության դեմոկրատացմանպրոցեսում, արցախյանԽնդրի երկրորդ՝ նում էր, որ՝ արդարացիլուծման ժիակ գրավականը, պետբ չ Հրաժարվել որը մենջ պարտավորՔնթ փառութսաէ անցյալին, պատկանում պանթուրբիզմը փայնլ աչջի լույսի պես: Քչնամությունը, անցյալի մոռանալ Հարջիը, կանկոիմնորոչումից, Հայկական Գիտակցելովայս իրողությունը, արցախյան խնդիրը փակուղու Լ

ը

ա-

ո

ՀԱՐՑԸ

1.ԽՈԻՐՇՈՒՂՑԱՆ,

ՀԱԿԱԱՆ

որի մոռանալ եղեռեր եւ կարգավորել 3. Թուրթիան ունի ՀայկականՀարցի պետականկոնցեպցիա, Հարարբծրությունները Հեռ: Թուրթիայի եւ մեծ էն ԹուրՀեւ Հայկական ՀարցիճանաչումըԹուրջիայի Թվով զիական կքնարոններ: զբաղվում ագանդայով Հարարբերությունների ոնջքացիան բարքլավումըչէին Համատծլվում,այդ պատճառովէլ ՀՀՇկ-Ն թուրքական Հարցի Հայկավան մկաններէ ֆալռում: " (նց ՀայկականՀարցից: էրկրների ՂՐՓԵՐԻ աշխարՀումտարածելուՀամար: Արբեւմայան պրովակոնցեպցիան ֆալով իչիխանության Թուրժովան գլուխ, բնականաբար, Հարցի է Հայկական ՀՀՇկ-ն չպետքէ Հեղեզված ռար,որպեսզի Հայկական սեղ զոնի Հայաստանի Հարցը աշխատություններով: ն ՛ մինչեւ այժմ պառլամքնոիընդունած կարծւորազուլն 4. իսկ Հայաստանի ղեկավարությունը Հանրապետության մճչ, փաստաթղթերում:Այգ Խնդիրը ՀՀՇԿ-ն կատարեց կենտրոն՝այդ կարեՀայկականճարցի դիտաճետազոտական Հետեւողականորեն, չիստեղժել Ոչ 1990 թ. օգոստոսի 23-ին ընդունված ան մշակելու Հաեւ Հայաստանի լոր անկախության իմնածարցըուսումնասիրելու պետակ կոնցեպցիա մասին Հռչակագրումծւ ոչ էլ 1991 Թ- սեպանմրերի 24-ին ո Հայկական Հանրապետության Հանրապետության Հայ Հողովրդին ուղղված ԽորՀչրդարանի չի ատեղծվածՀայաստանի լուծման Հարցի ՀայկականՀարցը տեղ չի զել: Նույն Հետեւողականությամբ չի մչակված Հայկական կոնցեալցիան, ՀՀՇԿ-ն Հարցի պետական եւ աակտիկան սլայքարում է, որպեսզի ՀայկականՀարցը Հիմնավորված տեղ չզնի եանւ Հայաստանի գիսականորեն Համարմղվող պայթարի նոր ստնղծվող աաշմանադրության Հանրապետության մեջ։ Վերացվեց ատիդիան: ղեկավարուՀակաչայկական Հանրապետության անօրինական պայմանագրերը Հայրաստանի Հաժարելու Համար աեղծԱյՎԻ»իպայմաններում ՀաՀած նրոՀիչյալ Հանձնաժողովը Համար մղվող «այՔաՐԸ' Հարցի է Հայկական քունը դադարմցնում եւ Բայց ՀայկականՀարցը անտական շրջանակներիցՀայտարարում, Քաղաքականության թաղաջականության օրակարղից պետական Հանկլու հրավունքըպատկանում է ոչ Թե մի կուսակցության, միայն այն ժամանակ, մրբ այո կման «րակարդի1էչ թեկուլ զջ Հալ դատը եւ Բչիշսնության գլուխ գտնվող,ալ կմնի «սեփականուժէրով» լուծելոււսվդԽնդիրը: ամբողջՀայ ժողովրդին: է վիճակի պետությունը բաղկացուցիչ Հենցավդ Հանգամանթնէչ նկատի ունենալով ՀՀ Նախազաձը ջաղաբականության Ց. Հայկական Հարցը Համաչխարծչային էր Լ 13 Թուրջիայի կուսակցությանճրկրորգ Համաղզումարուժմ Ռուսաստանի է առնչված մասն է, որը անրտորեն 1990Թ.նոյեմբերի 25-ինՀաԻ Հետ: Աչ ապլատճատարարում է, որ Հայոց Համազգային Հիմնախնդիրների չարժում կազմակերպությունը պայբարի դարավոր ծանթուրթիզմի էրկու այդ չի «րաժարվումՀայ ժողովրդիւ ատմական որպես միալն է լուֆվել եւ իրավունքներից ցեղասպաոով էլ Հայկական Հարցը կարող նության միֆաղզգային ճանաչմանպաՀանֆից,որ ՀայկականՀարցըպեսիշանականուժերի կովի արդյուն: թական քաղաքականության վիճակիչի լինի լ"«Ֆել"« օրակարդի մեֆ կմշնի «միալն ալն ժաժա«Սեփականուժքրովջ Հայաստանըքրբիջ է Համար նակ,ծբբ Հայոց պետությունըբ իճակի կլինիսեփականուժերով ազատագրելու Հաղբենիջը ջանզիպատմական ձայկական Հարցը: (ուՓէադ Թուրջիային,մի բան, որը գործնականում է 22 ՄԱ բերել անձրաժեչտ Այս Հայտարարությունը տակտիկականնչանակություն ունի: ՀՀՇԿ անձեարինէ: ազգայինպետականՓաղաբականությունը վերոծիչյալՀայտարարությու 1. ԱՀ ստրատեզիականառումով Թե ինչու,1. Տճր-Պետրոսյանի է եւ չի ոչնչացնում է ՀայկականՀարցի լուծման անՀիժն մասին լուծման բոլոր սեփականուժերով ՀայկականՀարցի լծակները: Հրապարակ այդ թն դա ինչպես Տճանենբ, չ կատարվում. ՀՀ Նավխագածը կարող1րֆորեն ֆննարկվել: 1. Նժան ձարցը Հայկական է ժամանակ չաչել թաղաբականությամբ ՀՀՇԿ-ննպատակէ Հետապնդումժացանկանում նետելովպարզապես

Հրամա | «բ. ո

Քաղաթականության մրեռական

Իջ թոլ գան Ներող Հանրապետութ

|

րն Հայաստանի դիժումումոլոր ս.

|

|

.

Է

ար

ու

Բիո»

կարծիքը

մանակ չաճելՀայկական Համար: եւ եւ աոալու Հարցը Ժոռացության վարկաբեկելու ժողովրդի պատմականՐ 7 ափոլխելու 1998 թ. ՀունիսինՀՀՇԿ Հանելու Համար: Լ. Հիչողությունից Ց Տեր-Պետրոսյանը դիրքերը. 2եե Թ

չը որ

Անվիճելիճշմարտությունէ՝ առղացուցվածպատմությանփորձով, Հանվում է Գաղափարը

օրակարգից,չի պրողազանդվում, չունի պաչտպան, նա մեռնում է: Հայկական ՀարցըՀանվելովօրակարզից դատապարտվում է ոչնչացման ՞ բող

ու

լարապնեղելովընդդիմախոսներին անում է «ե-

ՀայկականՀարցիիր 5.րդՀամագումարում

ՀՀՇ-ի եւ ներկա իշխանությունների տեւյալ Հայտարարությունը. բարէ, Հայաստանի «

Հայղատը

այսօ ր

դավաճումն

ու

Հայոց

կայացումն պետականության այա

ծղորացումը.Լեռնային Ղարաբաղի

Համար

ապան: ո

-

րաքանչյուր սերունդ

Տորո

է վերցրե ճայ ժողովրդին ելություն յու րցրել իր վվրա առաթոլուն իր է, սնամեջքապատրանք իսկ բառերով` որը իր Հայկականճարցից. ճա- փրկել թմրադեղ. ճոխորտանք,ավանտյուսնապարծության ատուցածղաքական բաղձանք. րիմ.որը թունավորել է ազգի «ոգին: իրենը առջեւ մշտա. Ուրեմն,ըստ ՀՀ նախադաճի.ծայ քաղաքականմիտքը դարեր շարունակ Հայկական Հարցի լուծման ճամար դրանով իակ թունավորել է մտա- պայքարելով

ա Աի ա աաաԲՆ իրականացելլ կլինի: առջեւ

ազգի

»

1.ԽՈԻՐՇՈՒԴՑԱՆ

նը լ. Տեր-Պետրոսյանը

ուն

:

ժողվի

մաբանան աանվունոորը գործելակերպից:դարան անաչ վ ժողովրդիճոգին: երն պատմությաններկա ճարցում. ճոխորՏեր-Պետրոսյանըճիշտ ՞ անամոթ տանքների Բրա Աա Հոգին քաղաքականմտքի երկու ընթանում փուլում բարդույթով: ի ոյ Թերարժեքութ. Հայոց պետականությանայա որոնցից առաջինը ազզայինն Ղարա- վությունների բաղի ճարցի կարգավորման աար դաղափարախորային ինը:Ռազմավարականառումով պայքարի ելքից կախված ոնդժանրա ընդերջում աանտայի լինել-չլինելու ի րվրղիպատմական ղաքական մտքի երկու Տ ան ուղղությունների ՎԻԻ 9.մաաաշանինորանկախձանրավեոությունը զաղարովանության 'մալած ավանալութիոմի Ա ՔԻ | Ենթա" Դրա Գարրի" լիզմի Հան կոնցեպցիա թեարաի ա էլ Դրանցից Հ" Հայկական Հարցի պետական Համոզմունք վիրւն, «ռռպատմակա. ՀՀՇ-Ն

եւ

Հայաս

պես դրել են դիր չեն չեղվելու այդ թական բաղձանքները յան

ամեջ

միմ

այ

քաղա.

եւ

անճաշտ պայքար միջեւ.

՝

եւ

ճայոց

է մի

լ.

ճայ

է

ուղ-

է. երկրորդը` ապազգա-

այսօր

աշտ

ժո-

Հարցը:

ճակատագիրը. նրա:

պայքար քա.

ճայ

է

այդ

սության դրսեւորման

Ե,

միջեւ»

:

Այնուճետեւ

աեւ հրականութ

նա

է ճայտնում.

փոխարեն իրականությունը

ճության յան ճիմքը»:

:

ւ

ոչ

«

նւ

ոչ

գաղափարախոսութ վլիղ ազգային ծրագիր" մամուլըչ ռաԴեռ ավելին»ՀայաստանիՀանրապետության պաշտոնական մեՀՀ նախազաձի սույն մեն ՀՀՇԿ ամբողջքարոզչական էւ տեսակե ենք. ընթերցողի հեռուստատհսությունը ընդհանրապես դիոնչ այն չաղրությունը նրա կենտ դման աննախադեպ ատակով. որովետեւ ընդամ. արշավանքէ սկսծլ Հայկականհարցը վարկարծկծլու, նը մի քանի ամիս Հետո, 994 եւ Լ. ժողովրդի զբներին. հռչակելու Տեր-Պետրոսյանըճայտա- բոլոր չարիքներիպատնառ րարելու է, Ր Ազգային գոյությունունի միայն Ազգայինդաղափարախոսությունը կեղծ Քաղաքական կատկՀայկականհարցի դեւինման քարոզչություն կամար: ա ՛ Սախապատեէ ունեցել Խորհրդային Հայաստանում' Բուրքիայում՝ եւ գոյություն Հի ի ե ելույքում Հարցադրումընենգափոխված է: Ազգային դատարիներին: րազմյան նման վարում: ՛ փարախ Ր ռեսօրը ներկափուլում ։պաճանջում են` պետականորեն չնրաժար- ինչո՞ւէ ՀՀ ղեկավարությունը քաղաքականություն Հո միֆ եԹուրփիայի ց. ստեղծել Հայկական Հարցի ուսումնասիրման Հորցնայն 8, որ «ՀզորԽ»ՐՀրգայինՄիությունը Համար Թուրթերի պաՀպանելու Ր շակել այդ ճիմնաճարցի տականկանոնավորՀարարբերություններ ազգային-պետական կոնցեպցիա.ճնաիկ րավոր միջոցներովաջակցել Սփյուռքում Հայկական պարբքրաբար Հայտարարումէր, "ր ԽՍՀՄ-ը Համար վՀաճանչով Հարցի մղզվղ պայքարին,Հայկականճարցի գաղափարըանմար պաճել Կղալին պաճանջննրչունի: Հետ Թուրբրավի Հանրապետությունը որ Հայաստանի կասկած չկա, Մեջ, ազգային քաղաքական կյանքում մշտապես պրոպագանդել Հաստատելու Հարարնրություններ թե պատերազմ կորցրած Հայրենիքը միչպետականկանոնավոր Թուրթիային` ճայտարարել Հողային պածանֆներ պնտթ է Հայտարարի,"ր այդ քրկրից սօր ազատագրելու ճամար: Յուրաքանչյուր սերունդ. բացի մարտա- նւյնպնա ՀայկականՀարցից'ՀՀ ղեկավարութչունի,այսինջն՝պետթ է Հրաժարվի վարականխնդիրներից ունի նահւ իր ռազմավարական պատմական պարտէ այդ ջայլի Համար: ունը Հայ ժողովրդին Հոգնրանորննպատրաստում

ՔԸ: ՀՀՇԿ-ն

իր քաղաքականությամբ Հայ ժողովրղին զրկում է "այոց ի դեպ. (. Տեր-Պետրոսյանըիր՝ որպես ՀՀ նախազաճի.կարժիքը բազան գլխավորխնդրից՝ կորցրած պատմականՀայրենիջը ազատագրելու է թուրքաճայտնել վՀոմականՀայրենիքից Հրաժարվել", մասին արդեն գաղափարից:ելակետ ունենալով այղ նպատակը.ՀՀՇկ-ն, ասվում ինչպես է նույն թերթի թղթակցին.որը ճրապարակվել վան է նախազաճի վերոճիչյալ ելույթում. պայքարում է ոչ թե Ղարա-892 «ՋումժՀուրինթ»թերթի Համարում: Թերթի թղթակցի այն թ. մարտի Հ0-28-ի շաբաթական բաղի ազատագրման.այլ «Հայապաճպանման»ճամար: տեղ է դատել Ճարցին. թե «Հայաստանի1890 թ. օգոստոսի Հռչակագրում կդառնա դառնա

րե

մհ, մերազգային

ազինՔ.ՐոՂԳՅում թ «կհերին, '

որ

ո

ո խա ո

ու-

|

գիտակցությունի հանելու

Է:

իիո ր րՏայրձնիթի

Ծոթյան արժ ճեն,

կ

ղովրդի, դիտակ

ազմավաւ

Լեռնային

Թոչրբի"

րար

|

ԼԽՈՒՐՇՈՒԴՑՈ,

ՀԱՐՑԸ ՀԱԿԱԿԱՆ

«ԱրեւմտյանՀայաստան» արտաճայտությունը:Ձեզ չի՛ թվում. որ դրանով ինքնին օրակարգ է մտնում», ՀՀ նախագդածը պաճանչջատիրությունն պա- ճ

ՀՀՇԿ չի ընդունում առմությունը Համար:

առաիոութ

ան

Ադ աան նիւ

ավելի

ազգային ծրագիրը, ապա

պատմագիտությունը Ուրեմն, գոյու-

տասխանելէ «Հռչակազիրն ընդունվել է նախքանԽՍՀՄ-ի կազմալուծու. ր ԻԻ է. մը. հւ Հայաստանըայն ժամանակդեռ չէր անդամակցելոչ ԵԱՀԽ-ին,ոչ էլ Հայտարարում եփ: ՓաղաՄԱԿ-ին: ներկայումո մենք ճչգրտում ենք անկախության Հրջանակները:«Մի մոռացեք, որ ես պատմարան եվ այսօր,դործնական Հետու պատրաստ ձմ' լ ինելուց ՍակայնԵԱՀԽ-ի սկզբունքներով.որոնք մենք ճարգում ենք. այդ արտաճալ. Ֆերգրավված տարի մեջ

նախագաՀը երագետության

.

տությունն ինքնին օրակարգիցդուրս է ճանվում: Պարզորոշասեմ, որմե,

ճավատարիմ ենք սաճմանների անձեոնմխելիության սկզբունքներին ու մեկ ալ հո-՝ պետության որեւէ տարածքի վրա աչք չունենք: Հայաստանը հարեւաններից ղային պահանջ չունի, եւ դա վերաբերում է թե՛ Թուրքիային եւ թե՛ Վրաստանինու

Ադրբեջանին»: Պատասխանըմիանշանակէ:

Առանց ճայ ժողովրդի կարծիքը Ճճարցնելու ճայոց պատմականՀայրենիքի սուրբ ւտարածքներից՝Հօգուտ Թուրքիայի. Ադրբեջանի եւ Վրաստանի:Հայաստանի անկախ ճանրապետության ներկա ղեկավարությունը Հայկական ճարցում Հետեւողականորենչարունակում է Խորճրդային կայսրության քաղա-

Լ.

ծշրաժարվումէ Տեր-Պետրոսյանը

Քաղանությունը:.. բաղաբականությունընդունել չի կաՍակայնՀայ ժողովուրդը ``

նման

ՈՂ

կանության

կեղծգիտություն Ոչ մի պատմաբան պատմությունը կ տահհայտարարել. արարմանը»: Հասկանա, մինչքւ ինջը չմասնակցիպատմության իա

՛

է:

չի «ոչնչացրեց»պատմամի Հարվածֆով եվ այսպես, Լ- Տեր-Պետրոսյանը

փոությունը:

Հետո Պատմաբան-նախա Հետ Հաչիվները մարրելուց Պատմագիտության ոչնչացմանը: գարափախոսության տ բ ձեռնամուխ է լինում ազդային Նա Հայոարարում է նաեւ «ազգային գաղափարախոս կատեգորիա «Կեղծքաղաքական անինարէ պայմաններում ժողովրդավարության որովհետեւ հասկացությունը» Ջբաողջ

գաղափարախոսության ազգինհամախմբելմեկ միասնական է իր միտքը՝անելովհեճա շարունակում" շուրջ»:

այս անհձթեթությամբ: վարարվելով պայմաննե որ ժռղովրդավարությամ հայտնագործությունը, դարակազմիկ տեւյալ

ֆաշիզմ" րում'ազգայինգաղափարախոսությունը ունենալու դաղավփարախոսություն Հալժողովրդինզրկելովազգային Համաէ նաեւ ազդային մերժում Փատմարան-նախազածր է:

Դարերչարունակ ծայ ժողովուրդը Հերոսաբար պայբարել է Հայկական Հարցի լուծման Համար: Հայ ժողովրդի պատմության առանցչը, էրավունջից՝ Հայտարարելով: Հայ ձասարակական-բաղաթական ձայնության ղդաղավփարը, մտբի, Հայ ազգույինղաղափարախոսության ակնձայտ է դառնում, պարագայում Հայկական Հարցն է: «Հարցերիխորը թափանցելու առանցթը կեղծ ընդամենը հասկացությունն համաձայնություն Հայոց պատմությունը, Հալ ծասարակական-թաղաթական մի բը, Հաոր իրականում ազգային ինջնինազգային ազգիգոյությունն է, որովետեւ ոց մերժում են ՀայկականՀարցից քաղաքական կատեգորիա ազգայինզաղափարախոսությունը է»: իրողություն Հրաժարվելու գաղափարը: Համաձայնության Հասկացուազգային թաղաջական, որեւէ կանոն, հարցի պատմությանհատկապես Հայկական վերջիներեր հարյուր տարվա Գիտնականը, որպես տալ Համարի չի հրբեջ անձրաժեչտ հայ հասարակական-քաղաքական հայ թյուն Համարելով կեղծ կատեզորիա միտքրիր ավարտին ընթացքում հասցրեց

գիտական ջանզիկեղՖկատեգորիային ազգայինգաղափարախոսության նրանտալովկուո ու ամբողջա- երագիտականաածմանումը, ձեւավորումը՝ է: մանում կան տեսք: րդեն Հակագիտական տալը չունենալով Հարցերիչուրֆը վերոՀիչալ Լ. Հայոց համազգայինշարժում կազմակերպությունը իր նպատակները իրաՍակայն Տեր-Պետրոսյանը, Հետ անգիտության լուֆելով Հիմնախնդիրները պետքէ հերքերհայազատագրական կաճացնելու համար մշակված անՀչրաժեչ գիտելիբներ, մտքի կողմից դաղափարախոս ազգային մերժված էր իկ կողմից ազատագրության ծրագիրը» հայոցազգայինգաղափարախոսությու- Հարիր Հայաստանի հլակետներիը, է Հետեւյալ կերպձեւակեպում սագմանում, որը է նը» պետք մերժեր հայ ժողովրդիպատմությանգոնե վերջինհրեք հարյուր նը տալիս է դիտական ինջնիչխան, ամուր,ապածով, տարվապատմությունը: որպես տեսնել Հայաստանը սած-

ժողովրդավա

մըծաղկող Հասարակություն, Փաղաջացիական ԵՎ մերժեց: իրավական պետություն, եւ տնտեսություն): ՆախագաՀր նախ էւ. առաչ որոչեց իր ՀաչիվներըՎակույթ բարգավաճող Հանրապետության Հետ առնչութգաղավարախուության ազգային փաբրել պատմազիտության Հե, որի տրամաբանականզարգացմանՀուԱյ" ձեւակերպումը .

նում

ոչ

մի կէր

չէր տեղավորվում ՀՀՇԿ ազգային ֆրադիրը՝ Եք

ՀԱՐՑԸ

ԼԽՈՒՐԵՈՒԴՑԱՆ

| ԱԱԿԱԿԱՆ

| պետակատրժողը:

իրաչուն չունի Յուրաքանչյուր խնդիրների ժողովուրդունի իր ազգայինգաղավարախոսուկ. պետքէ լինենմեր ազգային օրենքՌուսաստանը» խկորպես մենճ հատուցել է ո րի է ընկած համար ժունը, Հիմբում ամբողջականՀայրծնիթի, Սա հդելչորինտուրքտալու անկախ այնգաղափարն է նության ծւ ժողովրդի գոյատեւման Այսօր է, որ հայ ժողովուրդըարթնանում' ազատ զարգացման է0/ մեծագույնկորուստներով: 1. Տեր-Պետրոսյանի ձեւակերպման հավատից -:-7: մեջբացակայում է այս միամիտ ու

դաղափարը:

հրաժարվում' ազգային գա- ժից» պեէ. Տեր-Պետրոսյանը ղափարախոսության որդեգրում: Հիմնականչափանիչներից է թուրքական ժեկը՝ ամբողֆական Այսհայտարարությամբ Հաբ համաձայմ որի

կ

Ըէնիջի գաղափարը:Առանցայլ գործոնի ազգային հարցի կոնցեպցիան, Հայկական պատմագիտության դաղավեարախոսութւնսավան եղել է նրանցռուսաչունի: պատճառը Այդ Հեւակերպման Հիմբում գոյություն ընկած է բոլոր դժբախտությունների արեւմտահայերի Հազար շարունակ Փառակուսի կիլոմետրիգաղափարը,որը բազմիցս պրոպագանդում տասնամյակներ Այստեսակետը խմկողմնորոշումը: Հրապարակալնորեն պաչապաննլեն ՀՀՇԱՍ դործիչննրըո ձն ճանթուրքիզմի բոլորտեսաբանները: ի դեպ, նման Ընգոլետթէ Հրաժարվենթ տեսակետիՀե, Լ. Տեր-Պետրոսյանի, որպեսՀայկականՀարցի Համաձայն

լուծման Ուրեմն, ՀուԸնդունելիտարբերակի, կողմնորոչումից, ոուսական Լ1 եղել ծւ Թալեաթը, Հանրապնես մասնավորաւնա ժամանակին Համաձայն արտաբին, ծւ եւ ցռյութազգի մ եր ոտեղծենք մի եւ Ստալինը, փերապածությամբ «փնտրենք, ուժերի վր» միայն,ռի Թալնաթը Փանթուրբիզ-սր դնեն թ անփական Հայաստանի կազմում տեսնել յաննոր»ավելի Հանրապետուլթյան Ահաայս երաշխիքների հուսալի ծրաշխիքներ։ շղթայի օղակճծ եւ Թուրքիայի կարգավոգեզուրը: հարարհրությունների Հայաստանի րիցմեկն է միայն Չեաթ է նկատի ունենալ,որ եւ ազգային գաղավփարախոսությունից րումը»: եւ վերը նրան տված 4եւակնրոյումը Հրաժարվելը, գլուխ: գալը ՀՀՇԿ-ն իր բոլոր փաստաթբղտնական Հիժթ են ԵԹԷմինչեւ էչբանության

Կարում

Հրամարվլլու ճանրապքեա,

ընդունլ է Լեռնային Ղարաբաղը Հայաստանի պաչտոնապքս Հաժար: այն Համարելովիր ՀիժնաԳո վերամիավորման անՀրաժքչաությունը՝ Այշպիսով, ՀՀ Նախագաճը, գլուխ գալուց Հետո՝ մերժեելնելով քաղաքական նկատառումներից, լան խնդիրնքրիցմեկր, ապա իչիխանուլթյան Հանուն կեղծ է Համարում պատմագիտությունը,ինչպես նաեւ ավելի Հուսալի ով ավանդականռուսական կողմնորոչումը, ծ. Համաչ։խարձային ճաԹուրբիայի գիտության կոզժից անվերապածորեն ճանաչում գտած «ազգային դաղամեկի՝«Հայաստանի օղակներից Հանջիսանում ՀՔտաայում ՀայկականՀարցիցըզ

քկում

չղթայի կրաչխիջթների եւ փարախոսություն» դրժեց էո խոստումը՝ Հազգային գիտական կատեգո- բաբնրությունների Համաձայնություն» պաջշոոնա կարգավորման), ՀիմնաՀարցի րբիաննրը: Արցախի ԽորՀրդի ՄԱԿ-ի Անվտանգության ընդունելով որոնցում Աղգբբեվանի Պատմաղիտությունը այն կեղծդիտությունՀայտարարելուցլուծման մասին կայացրածբոլոր մերժելուց, որոչումները, Հետո, է պարտադիր: Համարվում անցնում է հր ՀիմնականԽնդրին՝ Պատմաբան-նախագածը պածպանությունը Հայոց տարած ամբողջականության թային քկ «սնանկ», պատմազիտությանոչնչացմանը: Համարվեց ԵԹԵ պատմագիտությունը է, ոուսական կողմնորոչումը կեղծ ԵՎ այսպես, ապա, նածւ «Հուսալիծրաչուրեմն, կարելիէ կեղծ Համարել Հետ Հարաբերությունների կարգավորումը՝ Հայոց ամբողջպատմժմա-Թուրբիայի ԱԱԿ Լեռնային Ղարաան էւ Հանուն զոծարծրվեց այդ Հուսալիերաչխիջի եիչ», Համաձայնվում 0/ Պատժարան-նախագածը է Թուրբիան մի Հարվածովոչնչացնում ( Հալ ժողովրրպայմանով այդ բաղը, որովծնանւ.միալն ՀԵւու դի վերջին ծրեջՀարչուր Հանրապետության Հա աստանի տարվապատմագիտությունը, Հասարակական-բաղաէր Հարարմրությունները Վանոնավործլթ որ բական,ազատագրականժիտբը: Համար անկասկածէ այն ճչմարտությունը, ազգալին-ազատագրական սլայբարի գաԳրոֆեսիոնալների ղդատապլարյո ղազվփարախոսությունը Հայտարարումէ սնանկ եւ պատճառըմնֆաղզույն անխուսափելիորեն կազմում Ադրբճվանի Ղարաբաղը Լունային ժամանակաչատվածուժ: կորուստների: կարճ սՓ է Հայալափման,այն էլ չափազանց չունի: ռր վերջինտարիներին ձալ ժողովուրդը այդ Հարցում պատրանջներ մտքի քաղաքական ծմ, ւ ն վտանգ նԵ Ղարաբաղում հրաժարումնէ օտարինապաղ արաբաղաձալությունը կազմում Ադրբեջանի է, դափոխությունը ք վինելու» չու» Այդ է Թճլագծրրորդ պետության հովանավորության վրա հույս դնելու սնանկգաչունի եւ չի (արոզ ունենալ' դոլատեւելու ոչ մի ներաչիիջ

|

-

Սրա

ոոգարժում

ա

տարիշարունակհայ ժողովրդիքաղաքական Հարարբերությունն Հար-թուրթական միտքըթունավորՀայ ժողովրդիպատմության, տափարիք վել այն պատրանքով, "երբեմԱԱրեւմտյանԵվրոպան), պատմության ղարավոր փորձը" տերությունները չ

է

որ մեծ

րում Ց

ՀայկականՀարցը

1.ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ

ԹԿՑԱՆ ՀԱՐՑԸ

Հաղթոաարգելթների ունեցած Հոգեբանական նրատմամբ Գիտելիքներիպակասը մարդկանց, որպես կանոն, ավելի Համարձակ,ւռ եւ ինթնաձավանէ դարձնում: ինջնավոատած Իվո" մակերեսային, Հեղինակները ֆրազգրի այդ «փրատնաական» Երճջ Հարյուր տարվա պատմության Հայասվերանայումը Քիչ Համարելով, Գանքթուրբիզմի: ունեին Թուրժբիայի, գի»ելիջներ մասին: Թ. օգոստոսի25-ին ՀրապարակվածՀարցազրույցի ժեջ1. Տճր-Պետմորի պատմության ր Հառարակական-ջաղաթական է «Հայռց բոսյանը Հայտարարում մեջ առաջին պատմության մենք տեղ' անգամ" էին իրականության ընդունում ցանկությունն ռորոշեցինԲ իրականությանընայծլ իրատեսորեն»:Այս Հափտարարությամբ էլ չէր մեռել: ԳՊանթուրթիզմն թուրթիանչէր փոխվել, է Ֆնրկայացվումվերանայելու Հայ ժողովրդի ամբողջ պատմութՄիությունը իր Հզոր Վիտականմէջէնայով լորձրդային չթողնելով Համար" ն լով նրա ունը: դն ւմ ոչ մի Հնարավորուլթյու բորջիզմը ժատ ժ Տվյալ էր պարտվողականությունը բ վու"Ը ժողովրդին զոՎՐԴ Ր Լ «Վ ուցվու Միության փլուզումից աո, խորՀրդային ւ Հ բ Ղուսասկան որպեսւ րատեսություն: բան պենտաՖե րոցինմրի անկառավարելի րող լայն մր ՀՀՇկ լիղեր-նախազաձը գորֆուդեր դաճը իր իր կազմակերպության կազմակնրպության իր լամ իրատեսություն ԱՐԲ Թուրքիզմը թուլացումից,Թոչրգիան վք Մեքննացի Ջատրում է Հետեւյալ կերպ: տարածթում ժողովուղների ԽՍՀՄ Թուրֆջալեզու ծավալեցին կություն «Մենք հրաժարվեցինիք «օրիծնտացիայի» գաղափարների գաղափարից (որի վրա համարյա ժո Թուրբիայի եւ Պանթուրթիզմի կան ովուրդներին ա 300 տարիհիմնված էր Հայաստանի ողջ Բաղաքական միտքր), քանզիսեփական ելու « Համար: ր պատմական փորձով տեսնում էինր նրա սխալականությունը:Դրա համար) չէր փատածում ՄԷֆ էին էւ Փանթուրթիզմը իհարկծ,մեց հայհոյում մինչեւ այժմ էլ դեոեւսչհասկանալով,Իէ այդ ինստղծէլու մասին, ալլ առիճանարար պետություն ի քեռու, առանցամերիկացիների, Համակարզ. պեսկարողեԱՐ մենր առանցռուս առանցեվնոր պետական մ էր Թուրթ"լեզու ժողովուրդների նման ամջկլինի րիռպայիգոյատեւել: ՍակայնՀայաստանի գոյատեւման անվտանգության չուտ ավելի որը պետություն, ճահուսալիերաշխիքըոչ թե նրա տնտեսականկամ'ռազմականհզորությունն էչ այլ բոլոր հարեւաններիհետ նորմալ հարաբերություններ փոխում էր դիմակը: Հրապարակ հաստատելը:Այս մանենրում աաա սկզբունքն էլ հենցընկածէ մերարտաքին քաղաքական դոկտրինայի հիմքում»: վր 4428 րարական ոչ ձրագիրը վանսագործմլու Համար, լարում հայ ժողովրդին էր, որ պանթուրքիզմը Հեւ է նախագածը, Լ22 նորմալ Հարարերություններ: «Թուրբիա յի անձրաժեչտ հետ ճորմալ հարարբհրույթուն միջպետական Թուրդսյի փչում չի Հայկական հրաժարվել պետականորձն էր համար անհրաժեշտ հաստատելու էր որինհետեւելու եւ Ղարաբաղը Ադրբեջանին, հանձնել հարցից

Թուր բիայի ո

աո բաանտական

եւ. Հայ կանչ

Հար"

Գարգագ

Բոլէրյ. Աա "ո «ւ որի ,, Աարչեք ֆավալման

էո. բի

ու

Է.

յ

Գա

մախմ, Նորակներ, զվե կանի աան միան, ա էր տաղավարը, Աո»

Տն'

Նողիությանը: Ա ըհո հայտնի Ե ախամաներին (աշ -

։

անելու:

դա

Համարում

եփ

մեր չարժման սզվլուռթում,

ավլեւ Հայաստանում,

ամենամեֆ ատերն Ր

Հ Էորոլումը».. ու

՞

նվաճումը են

եւ

ոչ

պաչտպանում ՆԴ

միայն ժել"

Հանգ գուրը ԻԸ: Ար» «ՊԻ Բանը

Հայտարարությու պաշտոնական ղեկավարնէրի Թուրբիավի : այդ իրողությունը: Հաստատեցին չուտով արցազրույցները եւ Ադրբ ՀասնելուՀամար Թուրթիան ներիիրականացմանը - 5" եւ պրալթարի ատանողոթ ընդձանրապես չրչափակմանը ձալաստանի ա

իշկ ԳՓանթուրթիզմ զործադրաաւը' խողովակներով, քշական ք վտանգավոր' խիստ ան դարձավ ք քիա ն ոու կձնսագործվան զանգվածայինկոտորածնքրի,բոնությունենրի, նրկրիԻ Հող էր ոտեղարդեն 1Րի արարո րոզչութամբ Թուրբիշն ՀայաթավմանՓաղաթականությունը որակում որպես Է ՀանախազաՀր էր նախապատրաստու արարական ՅՈՐ հարձիջն բավորանջներ» կոչ ալ ՀԻ Հաղթաձարել դրանք: Հավողությամբ ավելին, ա Համար, մի ծրագիր, ժում Հայ ժողովրդի պատմության ներկա փուլի ազատագրական Կիպրոսում էր րավանացրէլ աար, առա չարժման նվաճումը» տվեց, իրատեսականԴիր

Արքւմտաճայության հղձոնը, թուրթքրի կողմից դղարքր չարունակ էւ

է,

է

է

անում

Դեռ

դլցների որ |"Դ'ՎԻՐ

ԳՐ

ունըո

չ

պարզ-

"ր

նա

մէֆ

որ

զամծնաժկֆ

ոչ

Թե Հայ

անկախ

պետականության

մությունը

ցույց

որ

լոր ԿԱՆ ՀԱՐՑԸ

ԷԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ

Հարցում Ր

վերջինեւ

խոսթըպատկանու փճուական Մ

է

է ՀայկականՀարցի կակա/ չարունակ պայքարել ն, "ՐԸ դարեր նդունն չաճերի Հետ ազգային երբեջ չի կարող ընդ բֆման չունոցող ՀՀՇԿ Հակաազգային եեՔաղաթաղականությունը: ն

Հայոց համազգային տեշարժումկազմակերպության գաղափարախոսությունը այ ժողովրդի: էչ իակապատմական: գործն սականառումովանգրագետ ոչ իրատեսական, գործնական Համար առումով' ազգակործան: ն բոռ ղ հայոցավանդական ազգայինգաղափարախոսությունը Մերժելով հրաժարվելով

մեռած,իսկ ռուսական կողմնորոշումից» պանթուրքիզմի հայտարարելով Թուի-

եւ անօգնական քիան նորացված'ՀՀՇԿ-Ա դեռեւս անպաշտպան Հայաստանը էր Պանթուրքիզմի եւ Թուրքիայի ողորմածությանըչ բթացնում' հայ ժողովրդիազգային դարավորթշնամու դեմ փիճքնապաշտպանության բնազդը» թողնում մեն-մենակ: Ահա այդպիսի աղետալիիրավիճակի հասցրեց «Հայոց պատմության մեջ առաջինանգամիրականությանը իրատեսորեն նայող»Հայաստանի դիլետանտական դեկավարությունը:

հանձնում'

ճիչտթայլը՝դիժել

բոչումից

«Ռուս բեռունջ Ռուսաստանի օգնությանը: Հեգնողնե-

ձրաժարվողներին:

Հետո ամգպիսի խայտառակ ձախողումից Հրաժարականչտվեց: ցական չաշքրը ազգայինից վեր դասվեցին:

կուսակ-

Այսպիսով, ծիկրորդ Հանրապետությունը Հայաստանի պետականործն տեր չկանգնեց ՀայկականՀարցին. Այղ նչանակում է, որ Հայկական Հարցըբնչպես ԽորՀրդային իչխանության այնոես էլ ներկա տարիներին, փուլում տեղ չի դանելուլետական Փաղաթականության օրակարգում: Հայկականկյանքումորպես ննորոլչեւիզմ Հանդեսծկող ՀՀՇԿ-իեւ նեոպանթուրբիզժի փնբձրովՀայկականՀարցը Հայոց պատմության ար-

եւ

չ"«Ք: ուն

,

ք

ն

չունե

ո

ՀԱՐՑԸ

ԱՍԹԿԱԿԱՆ

ԺՈՂՈՎՈՒՐԴ

«ՄԵՆ

ԱՈ '

`

ԻՐ

ՊԱՏՄ

ՒՐ ՈՒՍԵՐԻ

ՎԱՐԷ

`

ՓՈՐԵԳԻՆ

ՆԺԴԵՀ

Հ

ոգին:Հայկական ազգային ժ Հ

զգ

ար:

ա

-

Նարա

զուրր

արախոսությու

թթ

ԿԼ

ժ

րու

ՅԾ չակատագրական կաա հզպոյը ապանմի հակաժողովրդինն Հայրենիքը Բարոն, տնօրինելու -չունի փոավյու իրավունջ . կազմակերպություն աթական Հանրապետության Ես Բագիրը" Հայաստանի Գ կամ կազմակ ին խոր«րդարան զաղաֆացիներ, աան մասին,որոնջ վարկաբեկում ենթարկելու եոավաւթյան պատասխա անության ՀայկականՀարցի

ի

ր

ության առանցթնէ,

է,

ք.

՝

ոչ

նը ո

Ն

այն

նղունել

ՎԵՐՋԱԲԱՆԻ

նա

ՓՈԽԱՐԵՆ

|

ներին: Պատմությունը ամբոզֆականպրոցես է եւ ոչ Թե առանձին դբրպատմականժառանգականության ոչ մի ժողովագների դումար:Առանց

վն

ու

են, երր վում Լ27 նրա տարբեր օղակներըո կորֆանվում Ժողովուրդները առանձին ածրունդներ չեն կատարում հրեն, պատմական խնդիրը եւ Հար սերնդին չեն փոխանցում նախորդներից պատմական ժառանգած

ՀարցըՀայոց պատմականՀայրենիքում անկախպետակաՀայկական նության վերականգնմանեւ ժողովրդի գոյապածպանման զարգացման ապածովումն է: Այդ առումով ՀայկականՀարցը ազգային ղազավփարաու

ւ

-

Համար մա

չ

ներկա անրունդըոլարոո ճողովրդի «Ր աող

Դ

տին:

կապակցվածպայքարով է պաՀանրտորեն

Բեր: Հայ ժողովրդի պատմությանդժվարինպածինէ առաֆացելՀայկական Հարցըեւ այնուծնրեւ մի ածրնդից փյուսին որպես պատմափոխանցվելով

չալ

ման

Հայրենի ջը, անկախ պետականությունը եւ գոլապածոյանման Ամեն մի սերունդ հր ուսերի վրա պածելով Հաֆորդ անրնդին իրավունքը: է փոխանցում ազգային արժեթնեերն չլուծված խնդիրները: սանվում

ն

ր

նաչճանաչ

հղա ցեղաս

չրչան

.

Հետ

Հայոց

Հանդէս գալիս ման դեմ' Հարցիլուծումը կարող է էրկար Հայկական գոր է բազմաթիվ Այն կախված պածանջել: էն

ժողովրգի Հիչողություննէ, կենսագրությունը, ո.Պատմությունը ուանցորի նա վերածվում չ մանկուրտի' ծրկար մի չղթա է, եւ. ափեն մի աէրունդ ժողովրդիպատմությունը ադ չղթայի մի օղակ:Այդ առումով էլ ուրաբանչյուրսնրունդ եր պատմականԽեդիրն ունի կատարելու: Ինչոլեսձեռթբերումները, այնպես են մնում չլ չիրագործված Հաչորդ սծրունդԽնդիրները ժառանգություն

դարավոր, մեկըփլուսի

ւ

բութ

եւ

նէ

բոլոր

ու

մ

ժամանակա-

ապազա

ն

Հարցիլ"«ծ-

դեպԽաաալո իոնի սերունդ ական

Բոլորջանջերը: գործադրել Հաորդ Լ չ իոխաայի ողո

բեռը պետթ բախտի պատմական

Բազում է

այն ժողովուրդը:

"ՐԸ

ալին վ ապագամ Հավատում ա

ՀԱՐՑԸ ԱՔԿԱԿԱՆ 18. Լեւոն

եւ

Վարդան, Հայկականտասնհինգը

Բայերու լքեալ գոյքերը,Բեյ-

յոթ, 1970: 19. ԽատիսյանԱլ., Հայա ստանի

ծագումն Հանրապետության

ու

զարգա-

յումը,1968: հարցը, Երեն Ռուսաստանըեւ Հայկական 20. ԽուրշուդյանԼ., Սովետակա ՑՈՒՑԱԿ

ԱՂԲՅՈՒՐՆԵ, ՐԻ ԵՎ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՎԱԾ

Ադոնց Նիկողայոս լուծման շուրջ, Երեւան,1989: Անտոնյան րեւան, 1990: 3. Ազատագրական հները ճայ ճրապարակախոսության մեջ (1820-1820), Երեւան, 1982: 4. Աճարոնյան Գերսամ, Մեծ երազի ճ ամբուն վրա, Բեյրութ, 1964: 1.

Աաաա թն Հարքի գաղափարմե

2.

Հ., 17-րդ դարի ազատա Անասյան շարժումները գրական աստանում, Երեւան, 1861: 6.

Արմենիեն Ի

," Հարատանն անն 8: Գայոլան Գ., ՊատմությանՔառուղիներում, փորի»,2,Երեւան,

6.

8.

ճամ.

10.

11. 12.

1976:

Հ

ո րգան,

13. ԼազյանԳա բրիել, Հայաստան

Բեյրութ '

1967. աճիրե, եւ

՛

Փարիզ, 1934: ԼԵՕ,

Փարիզ,1936: 17.

Թու

րքաճալ

ճեղա ղափոխության

Լեւոն Վարդան,Թող թուրքը

գաղափարաբանությունը, ճատոր Բ,

խոսի,,

Բ

Բեյրութ,1976:

Հայ ժողովրդի

րը

ժողովրդիպատմություն

Երեւան, խմբագրությամբ, Ներսիսյանի

Մ.

18972:

բյուլետեն, հարցեր,գիտաինֆորմացիոն Հայ ժողովրդի պատմության

28.

երեւան,19892:

եւ սովետական արտաքին միջազգայ ինդիվանագիտության1972: Հայաստանը

31.

Հայկական Սովետական

շարժմանՀայաստանի

շարժում», Ղարաբաղյան «Հայոց Համազգային 19.08.1988,

(թռուցիկ-ծրագիր), կոմիտե,

Երեւան, անձնական արխիվ:

Բայ ազատագրության Հայաստանի

ՀԱՀԳԲ- Յեղափոխական շարժում, 1984: գաղտնիբանակ, Հայկականզինյալգործունեությա շարժում, Յեղափոխական

93. ՀԱՀԳԲ

32.

Հայ Դատը, (փաստաթղթերի եւ նյութերի ժողովածու), 14. ԼԵՕ, Հայոց է հարցի վավերա րագրերը, Թիֆլիս, 1916: 15. ԼԵՕ, Թու րքաճայ ճեղավիո, փոխությանգաղափարաբանությունը, ճատոր Ա, 16.

ճատոր 6, պատմություն,

27. Հայ

30.

1982:

«Դրոշակ», Հ.Յ.Դաշնակցության 1890-1887: արեվանդ, Միացյալ, Անկախ Թուրանիա, Աթենք, 1988: ԹորիկյանՇավարշ, Հայկականհարչը եւ միջազգային օրենքը, ,

26.

Երեւան, Երեւան, 1981: ժամանակներիցմինչեւ մեր օրե(ճնագույն ճատոր 6,

Հայ ժողովրդի պատմություն,

Երեւան, (1828-1923), փաստաթղթերում քաղաքականության ճատոր 0: Հանրագիտարան,

1988:

Դալլաքյան Կ., Հայ Սփյու յուռքի պատմություն (Համառոտ ակնարկ),Երե-

վան:

26.

29.

Ար

7. «Բ

2.

ԱրեւմտյանՀա-

վան,1977: կազմակերպությու շարժում Լենդրուշ, Հայոց համազգային 21 Խուրշուդյան 23 մայիսի, 1990: 19, հարցը, «ԽորճրդայինՀայաստան», ի Հայկական Երեւան, 1992: ժողովածու), 22. Հանրաքվե, (փաստավավերագրական 1990-1984: օրաթերթ, 238. «ՀայաստանիՀանրապետություն», 1972: ճատոր 4, Երեւան, 24. Հայ ժողովրդիպատմություն, 1974:

-

1988:

տեղեկագիր(1986-1987), 34.

«Հայք»,

36.

«Հնչակ»,

36. 37,

1989-1884:

ն շարժմանպաշտոնաթերթ, Բամազգայի 1888-1886: օրգան, Հնչակյան կուսակցության

Հայոց

համ.22, Երեւան, 1988:

Գերագույնխորհրդիտեղեկագիր», ն մտքիպատմության, հալ ազատագրակա Աշոտ, Դրվագներ Հովճաննիսյան «ՀԽՍՀ

Երեւան, , Եր ջին, գիրք ք առաջին,

1967:

մտքի պատմուԱշոտ, Դրվագներհայ ազատագրական Հովճաննիսյան 1958: թյան, գիրք երկրորդ, Երեւան, Բեյրութ,1986: 38.

38.

4Օ.

Արմենական կուսակցություն (ակնարկներ)

ՂազարյանՎաչե,

24-ի կոմիտեի1988թ. Բունիսի Հայաստանի շարժման Ղարաբաղյան ԳԽ ՀԽՍՀ

նստաշրջանում:

կարդացված Հայտարարությունը" «Արեւելյան Հայաստանը, 41. Մամուրյան Մ. Ազգային պատրիարքարանի Մամուլ», սեպտեմբեր, նոյեմբեր,

Զմյուռնիա:

Լ ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ

ՄԼԻ

42.

ճայկական մասնաճգուղի կուսակցական արխիվ, ֆ.4047, ց.1

գ.191: 43.

Մեվլան.Զադե Րիֆաթ,

մութ ծալքերըեւ իթՕսմանյան լեղափոխության

Թթիճատիհայաջինջ ծրագիրները, Բեյրութ, 1976: 44. Միացյալ եւ Անկախ Հայաստան. Պատմականքայլը, 46. Յուշեր Արմենակ Եկարյանի, Բեյրութ, 1986: 46. Նյութեր Հ.Յ.Դաշնակցության պատմության ճամար, 47. Նժդեր, Բանտային գրառումներ, Երեւան, 1993: 48.

|

Շաճան

նաթալի, Թուրքերը

Ս. Բ

Պոլիս, 1919:

հատոր:

մենք, Երեւան, 1992: 49. Որն է մեր ճանապարձը, հոդվածների ժողովածու, Երեւան, 1990: 6Օ. Պատմություն սոցիալ-դեմոկրատական Հնչակյան կուսակցության, 1887-1962, հատոր Ա, Բեյրութ, 1962: եւ

ՊարսամյանՎ., Հայ ժողովրդի պատմություն (1801-1817), Բատ. Ց, բուհական դասագիրք, Երեւան, 1967: 62. Պարսամյան Վ., Հայկական հարցի զարգացման պատմական ուղիները մինչեւ Բեռլինի կոնգրեսը, «Պատմագիտականաշխատույյուններ» (ճոդվածների ժողովածու), Երեւան, 1986: 63. ՌամկավարԱզատական կուսակցություն. ճիմնական ծրագրեր, կանոնագրեր եւ վավերագրեր, Բեյրութ, 1988: 64. ՍիմոնյանՀրաչիկ, պատմություԹուրք-հայկական հարաբերությունների նից, Երեւան, 1981: 6ճ. Սարոյան Արամ, Գուրգեն Յանիկյանի դատավարության պատմականը, Երեւան, 18282: 66. ՎարդանյանՀ., Արեւմտաճայերի Երեւան,1987: ազատագրության հարցը, 67. Տասնապետյան Հրաչ, Հայկական 1977: ճարցը, Բեյրութ, 68. Տասնապետյան Հրաչ, Հ.Յ.Դաշնակցությունը իր կազմությունեն մինչեւ Ժ ընդնճանուր ժողովը (1890-1824), Աթենք, 1988: 68. Փիրումյան Ռուբինա, Հայ Դատյ դասագիրք, Ա մաս, ԱՄՆ, 1994: 61.

60. 01.

քե ԱՀԽԱԱ 8օոքօճ, ՎքԻԺԱ ս քո ԱՇԽԱ

ԷԸ)"

ոս,

ՉԷպաճՊօոօցստ, Քքատէ, 1991. ՈՇՎՕՔօոքօ« Էն Շոքճի ավո: 3զք)Շ62ԱՎՇԱ 610446ՈՇէ 411 քու. ԸԸՔ, Ըօքստ 3, Ի0

Օ-ԱՒԽՓՕքի(ՎԱԱՕՒԱԱԼԱ

3. Շքճտու, 1982.

քհՍԱԼՎԸԽԿԱՄ

8օոքօ« Էա 6:0446տՇէ ԱՒՓֆօքուՃԱԱՕՀԱԱԼԱ 2.

1982.

63.

ԵօքոսԽՀզգ (օո

ԸՕ103ԷԹԱՆ

ոճ

ցծքշոճտ

-

ԸոքճՒսվ0 411 քու

ւ

ոճզզուս, 30ք)Շ626ՒԾԱ է/0)/ՎԷՕՕօ5, Էքճքզ, ԸՇՇք, Շ6ճքսգ3,

ԽՕՒՓֆօքօԷպսչ քյ0ոօցսոոծ/6Ա Շցզի(ԸԽԱՎ)

ՇՇԸԻ, ԸԼԱԱ4

ս

86ոսխսօծճքսուճյաս (17

1945Ր.), ԸՇօքէախցօխյի(օէ Խ1ՇՇԽՑՕ,1980. մտօք,

ԱՌՕՊՃ

-

տքօ4 2 Օ8ՐյՇ-

ՀԱՐՑԸ ԱՍԿԱԿԱՆ ՑԱՇԱԽՇԱ

-

մ

ՈՕՃԱԱԽ6

Օօ 04. 8ՕՇՈօՎԷաւմ 8օրքօՇ 1978. ԻՂօՇոտօ, (ՈՎգո0 20 8.), սհոօքսս, 8 ՕՇԽԳԽՇԻօԱ Աոճքուն 66. ԼՇ:ւօվԱց ճքԻՍԱԼ

պողծքսոօ8,

ՔԲքօոօէ 1982.

մ

ՔօՇՇԱս

Նկ(ԽօԻՏ

-

Ա ցօԽՈՎ6ԷաոօՔ ԸՇ6օքէախ

զԲՅՈՇԴԵՒԹԸՈՍ ՕքիՍԱԸԽԱՃ

3ճՈճց ինտՈքՇՇԸճ օ6ճամոսոքծԱԽօ

6ՕԴՊՇՈ6ԷԼ

ԷՍԱԱՎՄ Հովա 3ոք)/662Խ

ԱԵԱՕքՐԳՒԱՅՃԱԱԱ,

66.

4քիլ. ՇՇՔ, 67.

Ըօքստ 3,

Օ650ք3ռք)/662Ա1օմ

69. 70.

110)"

Բն

Ըօքստ 3, ԻՒ65, ոլ. ուլ ՕՐԱՒՏԸՎԵ 3գ)ճքց, 86 6Օքեն, Ոօյոքօ«տ 1Օ. ԱԵԱ

ՉՇԿՎԳԻԸԽՕ

Ըռքիաժմւ Է., ՈԶՃԱՈՒԱԽԱ

ԷՐ ՃՔԵԼ. ՇԸՔ,

68.

թթ ԷԹյոաօ-աոգ

Ծ1ՕԴՈԴՇՈՇԱ

Իօ1, ԲՔՐոա 1Թ-ԱԽՓօքիավսօՒՍ ԱՎԱ ոօՎճուն,

1972.

ճքիւ6էԼԱԱ, Եքծօ8ՕէՆ

1991.

2 ԽՈՕԷՍՇԻ-ԻՂօՇԽՑ«,

ԽՈՇՇաՑԸ, 1971. ԱԲՇԻԱՇ,

ոքաթսոոշմառո Յոսցուօ

ՀԱՐՑԸ

ՀԱՔԿԱԿԱՆ

տանիքէ, :

բազ,

ԵՎ

ԾԱԳՄԱՆ

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅԼ

ՄԵՋ

ՏՄԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՅՈՑ

ԳՈՅՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԱՍԻՆ աան ՆԵՑՈՂ

ՏԵՍԱԿԵՏՆԵՐԸ

ԼԵՕ.

«Հայոցճարցը առաջ

էր,

ճայ

որ

նույնքան

ավգը

եւ սավորասպարեվ

դուրս

ճեն ց այդ

ճին է, եկավ ,

աի

է բերում

յու" պատմութ ՛

Հայոց Ճարցի

ԲԸ»:

ը

ԼԵՕ.

Հա

ոց

Ճար, ցի վավերագրերը, Քրիստոսիցվեց դար ն,ից պատմության լուանճ յա ութից

ազգը:

այտությու

առաջին քայլերի ճետ նա ջին նը պաճպանելու մեծ Այ ողովրդի ազգային գոյության Ճարցն է' 5 Ճայ ավ գի պատմությունն է, սկզբից մինչեւ

արարած, ինչպես լույս

քայլե

Հ, տոգա, Իսկ

.

րօ-

Ա,

Լ.խԽ.) սանք, (խոսքը 1882թ. ապստամբության մասինէ եւ դի վ / ան մե » 4եւ ակերպում անագիտույթ երեւույթ օսմանյան Արեւել թում Հայոց 4 արցը»։ տե

-

առաջինանգամեվրոպական մամուէ ի

է մի նորե որ

-

ԱԴՈՆՑ

արի Աաանի

ոա

վ

իարճագրակա՛ն, ե,

խարոը

մի ընդճանուր

էյթնիկա-

ճամարվել,եթե կայուն ան ամբողջությո' պետությունը չի կարող ճիմնված յու ն ներով»: Այս լեռ նաշխարճում թեթութ. տանիքը՝իր բնական ճարայդ լեո ծային Հայկական չի վբաղեցնում Ճետո Ադոնցը ամբողջապես

20-ին Սեւրի պայմանագրից նաշխարճը, է. զ Հայկականլեռ ածքի մասին գրել րածժթ 200 Ճավար քառակու-

Ի

Հայաստա նի

ցիլու ծման,

գրավում է շուրջ Հասաճմաններով, այլեւ ռուսական պաշտպանվող թուրքական, ոչ միայն է, Մենք երառյալ աղավաղված տեքստում սիկիլոմետրտարածք եր ճրատարակված օրինակից: Այս պարբերությու Ճեռագիր յաստանը»: աշխատության ենք Ադոնցի կատարել մեր կողմից

՛

մեջբերումը

:

ՀԱԻ

ՊԱՏՄ ՈՒԹՅՈՒՆ,

յակ, բավմաճատոր,

ատոր

վ միջազ գայինդիվանագիտութ16-րդ Ճոդվածո ների,

ԺՈՂՈՎՐԴ Ի

էր մտց նում յան խաղացաեկ

իսկ բարենորոգում Հայաստանի ճարց Արեւմտյան ք խնդիրըՀ̀այկական

վերակամ անկախությա ինքնավարության ցիչ մասը, այն աշխարի ճետագայում Ճարցիբաղկացո' Արեւելյան Ճնարավորությո անունով, Դառնալով երկրներին գաղութատիրական ներքին գործերին: ծախապատրաստվող Թուրքիայի բաժանմանը ձեւովմիջամտել արեւմտաճայու ցանկացած ճարցն էր ընձեռում մբ Հայկական ու

բովանդակությա Սակայնիր ներթին ճարցն էր»: տա նի ավատագրման Հայաս մտյան Արեւ

(ճնագույնժամանակներից

ԺՈՂՈՎՐԴԻ ՊԱ ՏՄՈՒԹՅՈ

Մ. Ներսիսյանի: էր երմինչեւ մեր օրերը),խմբագությամբ Ճարցը Քննարկվում Հայաստանի Արեւմտյան դարձավ միջեւ, ապա Բեոլինում «Եթե Սան-Ստեֆանոյում էւ Թուրթիայի Գերմանիայ ԻՆ

աաաուէր2 Խոլ "մ այաստանի

թ է փնտրել (Անցյալ եւմտյան ո Հայկավան ների, Ճայկական Կիլիկիայի եւ ական պետության մեջ: Սեւրի պայման ագրի իրագործումը ար Ճարցի կիսալուծումը»: որոշակի ամբողջություն է, որը ոչ մի Ճ ջ աձայն Լինչի պատկերավորխոսքի, այն միլեռ հային

Նա

Աա»

միավորումը մ. նա ճամարում' է, «Հայկական Թյուն չի ընդունում,

ու

ՆԻԿՈ ա,

ոտ»:

պատմական

ՀԱՅ

ճատ.

«Զեյթունը, ինչպես

դեպիՏիգրիսի ճյուսիսում,

ծովը

ԱՏաոքը, ագրի պայման Վ «Սան-Ստեֆանոյի

՛

Թուրթաճայ Ճեղափոխության գաղափարալ հաբանությունը,

՛

եւ

Սեւ

Ճոկտեմբերի 192Օթտա

ճայ

ն

ոլ

երկու վտակների ա րեւմուտքում: ջրերով ճատվում'է Եւիրատի է մի աշիրենիցներկայացնում լեո նաշխարճը

իջնում էդեպի

ճարավում ճվիտները Հայկական Այսսաճմաններում տնտեսական, ինչպեսնաեւ

ՀԱՎԵԼՎԱԾ

ՀԱՅԿԱԿԱՆ

որ

կու պետությու

նների' Ռուսաստանի Ֆրանսիայի, Ռուսաստանի,

Անգիայի, բանակցութ վեց պետությունների պաշտոնական Եվրոպական ինչպեսեւ Թուրքիայի Իտալիայի, նների առարկա- այն ԱվստրոՀու նգարիայի,

ճարաբերությու եւ Բեռլինումկայացած յունների Սան-Ստեֆանոյում 1818թՃարցի: ններիընթացքում միջազ գային վերածվեց նների եւ բանակցությու բարելավման ճարաբերությու վիճակի այդ դիվանագիտական Հաճայ ու

քաղաթական-դիվանագիտական բեակչության

ճարց' Հայաստանի նրա նակվեց կոչվելՀայկական էլ Արեւմտյան եւ այնուճետեւ շարու ճուվող խնդիրնեխավերին անվանվեց ան եւ ժողովրդի խնդիրը լայն կարեւոր յաստանինոր պատմութ) ու

րից մեկը»:

ճարցն ու իր լուծումը: ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ: Հայկական թչերն են նրան մելանում

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ

«Հայկականճարցը ծանոթ

ու

տեղյակ,

Նա

շատ է

իր

ճին, Իր

ամբողջությամբ խնդիր էր քաղաքական

շրջանում սկվբնական

վուտ

ծւ

ԼԽՈՒՐՇ ՌԻԴՑԱՆ

Բա

»- Տարավ

Կանի

-

աան նա ինի ոի

ա այրեն

ությամ

անարի

-

`

ն

Էն օրից, ին,ինչոր վտանգվել է Ճայ ժողո ղովրդի կյանքը, գույքը,

պատիվ

,

տուրական զարգացումը»:

ՊԱՐՍԱՄՅՑ

Նի ւորվարի

«Հայկական4.

Հո թա կյա աաա Դո Կ րը» ո մ ավ ախ րո ր ագամ չ1 կործա ա, Ի ր» յոգա Է,ճաստատեցի ,, իլիկիոյ տութ» տիրա իչ արձանագրվեցավ մեջ, իր բախտութթյուն խխանությու " թուականին ետք, նա ԳոքԻ Ա Սրան ոո իբմեղութոուը Հ րաոր , լո թ քերուն ԿԻ պատմական Աու ԱԱ թրազանգ ջ

ու ծրա տաճկականբունականա լության տակ' պաճանջը ճասավ սօր Ճանդես է գալիս արդեն չոկ որպես քաղաքացիականազատության խն ր, որ իր պաճանջը վերջ ի վերջո էւ կուլտուրական Ճեւակերպում է էսպես. կյանքի, գույքի, զարգացման ն... եւ կեղեքում ապաճովությու Հայկական ճարցը ի ների ճարց է. ճալածանքների ու գաղթականությու նձերի րի Դարց է, նա գերավանցորենֆիվիկա. խնդիր է-.չո րտեղ եւ ո՞ր օրից գոյություն ունի Հայկական Ճարցըիր ներկաբնավո-

Աման

յան ավատությու նը, մեր պետս կորսու նցուցինքմեր ժնունդ առավ ա յն օրը"երբ վել:

աւ Աաոոնը ն

էր Ճեռթ բերելու Ճայի կորցրած րած քաղաքական ան ինքը ճայ րդ

ճետամուտ

ՀԱՐՑԸ |աքկԱԿԱՆ

ու

կուլ-

ը

ց

ւ

նման դ

ր

արո

Դո

պա

'

»

ՏԱՍՆԱՊԵՏՅԱՆ ՀՐԱՉ.

,

ներԺԹ դարու

կան Ճարցը' Հայկ Հայկական երկրորդկեսինմիայն

«Հայկականճարց» արտաճայտությու դիվանագիտակա ծագրովանոր ստացած է' Սա ն-Ստեֆանոյիդաշ ճամար, խնդիրը քուիրականացած մեջ, գեթ ճայության «Թեեւ

,

բերումով,բայց իրականության թուրանյան ժողովուր: "Դ ճանաչումին կը Ճյուծեր Հայաստան ո ր վեր' եիներու աե"'առկաէր այն օրենի Բագրատու

դարերուկեսերուն Հայ ժողովրդի պատմություն ը ԺԱ դայ Մեծ Հայաստանը' յ էին, լ ուծին տակ: նր' 1376են սկսյալ, կրած ճատ թ ագավորությու ճայկական ն դժնդակ դասագիրք, եւ Կիլիկիոյ ճական մեն ասդին, Բու ցեղի բոլոր ւեսակներու «թուրանական իր արտաճայտությունն է անգամ կսե Ժան-Փիեռ Ալեմ, օսմանյան թուրթեր»: ինչպես ճորդաներ, եւ

ՎԱՐԴԱՆ.

ԱՆ

՛

: գէ, բոզի

Արքը առաջին տանի Թուրքիայի

Մ Բա միջին աո արե ա

միջեւ Սան-Ստեֆանոյում կն ճաշտության պայման ագրում: Ուստի Ճիշտ չեն այն ճեղինակները, որոն են ճայ ժողովրդի ծագման կամ կան ճարցի ծա ՛ Ր տ, Ր Հայկական ճարցը ծագել եւ միջազգային ի քագիտության մեջ անյան Թուրքիայի լ ծի տակ եւ ոչ էլ Բեոլինի պայմանագրեմտաճայերին Մ րում խոսք չկա Ռուսաստա արսկաստա նի տիրապետության տակ գտնվող ճայերի մասին»: Նույն ճՃեղինակը ը 4 ճետ «Հայկական Ճարցիվարգացման ՞ պատմականուղիները ճոդվածով, Հայկական Ճարցի ծագումը տանում է մինչեւ

մթ Ը Հա ազատագրական

մոնկոլ ելճութներ, եր,փորձառությու

ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՋՈՆ.

Հանրագիտարան,

ՀայկականՍովետական

ճՃատոր 6:

Ճայ ավատագրման, եւմտաճայության է Ի լծից մանվող արեւ, թուրքական մղված ճարց, Պամար «Հայկական ստեղծելու զ պոտականություն վերարերող ճարք, ինթնորոշման սեփական ժողովրդի մեջ: Ասպարեվէ իջել մության ի |" ար-Ստեֆանոյի ուն անվանումըդիվանագիտութ դարի 7Ռ-ական պայթարի 18րդ

Ա

ալով թաթն րա,

հրաման

Քառուղի Պատմության աաա նՌԻՍՏ: ավա, 1668թ րազմը Աա Աճդրկովկասը այան Արե, բա, Արեւելյան որան, ԳԱԼՈՑ

ներում,

Թուրքիայի եւ

' ած Ամասիա ցավ

մնացին

մ

՛

ա

դրբեջանը,

Պ արսկաստանիկազմում,

Ա

ժաման

տվե

պատ

ԱՐ բաժանվեց, ու Ա Վրաստանը ը ու ԱրեւելյանՀայաստանը

7մոր բ72 Հ իսկ «րերից

ազատագրականպայքարի նպատակն է եղել տակա նու ե ոչ միայն այլեւ միավորել երկրի արեւելյան ու արեւմտյան Ճատվածները: Այդ այկական Ճարցը դարձավ արեւմտյան խոշոր տերությունների դիվան վանագիտական մեքենայությունների առարկա»։ դ

ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ

«Առան

ԼԶմանրամասեոթմա նց

Գ ԵՐՍԱՄ.

մե

մւոնելո(ու,

Մեծ

ետ,Ք

երավի ճամբուն վրայ, է նշե, Լ թե

«

Հա 2 ն

կան Ճար-

ար

եւ

ու

պատ

դարձել

ճարցիբաղկացուցիչ Պետո» Արեւելյան պատերավմից ռուս-թուրքական 1877-1878-ի մաս

ԽԻ.

է

ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆԱՐՄ

«Հայկական Ճարցը

ԱՆ.

Հայկականճարցը,

ՀարցիՀանրագիտարա Հայկական պրոբլեմների պատմության քաղաքական Ճայ ժողովրդի անկախպետականությ

տերիտորիայում եւ այդ եպատակների կապվածիր պատմական ճետ' ավ գային կոնսոլիդացիայով ների ճգտում ՀայկականՃարվերականգնման պայթարով: ատագրական ավգային-ազ ուղղված ծությանկորուստով»: իրականացմանն պետակա ճամակարգ է,

գային էր Հայաս տանի ավ ցի ծագումըկանխորոշված

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՀԱՐՑ

ձը,

ճանրագիտարանի տարաւ ժողովրդիբաղա-

է ճարցիտակ ճՃասկանում Հայ«Արդի գիտությունը Հայկական ճամակարգ, առ նչված իր պատմական նաճարցերի ճիմ քական պատմության ջման եւ ավգայինՃամախմբման վերականգ

պետականության րենիքի տարածքում ների ճետ»: ձգտում

ճայ

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ներածություն.................... Հայկականհարցի բովանդակությունը. թյուճը.................. Հայկավանհարցի ծագումի....ԱՎԱՆՆԱՂ

աան

ՆԱՆԱ, ՒԱ, աՆ Ց

մաճհիմճավան ուրը, Հոր հարցի զարգաց

ԿԱԲ Հոյգավաճ ջ

ոՒթոոոի

ԳԱԿ

աո

Հոգս.

հարցը ժոդովրգականգիտակցությանարտահայսություն ծագումից մինչեւ 17-րդ դարի կեսերը)

բզրորդ

ր

Հ. Շարվածքը՝

:

Դ.

..9

Հովճաննիսյանի Գալստյանի

Մարտիրոսյան ։

էջադրող՝ Ա. `

.ս ԼԱԱԱՂԱԱԱԱԱԱԱԱՆԱԱԱՑԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱ

ԱՂ ԱԱ Ա ՂԿԱ 1 Ռուսաստան ......11 Օֆ. Միքայելյան Սրբագրիչ՝

քեան

Ա

Հոիովատ ՛րդ

օօ

Վ

ի

Ր

եւ Բեռլինի կոնջրես) դարի կեսերիցմինյեւ Սան-Ստեֆանո

Ծրրորդ փաւզ աթ աաա

աաա:

ու...

Վ.Վ...

ԱԱ

(Ռան նորֆանո

ՂԱՂ

Անա

,

հարցի մուտքր ԱրեւմտյանՍվրոպաեւ

:

ԱԱԱԱԱԱԿԱԿԱԿԱԿԱԱՆ

Հայաստանիառաջինհանրապետության անկումը) եւ Հայկակամ թթ- ռուս-թուրքական պատերազմը հարցիմիջազգայնացումը Հայկականհարցը եւ հա յ ազգայինկուսակցությունն Հայկականհարցի լուծման թուրքական Հայկականհարցի լուծման թուրքականեղանակ եւ երը... Հ Հայաստանի առաջին հանրապետությունը ՀԿ -

2.

ո :

Հ

զան

փու... Ջորրորդ

ԲԱՅ

ապ,

-

Հայկականհարցը

: .ԱԱսս Ի»

որուրութ

1...» արդի շրջանում

ԱԱԿԱԱԿԿԴ

(1920 թվականիցմինչեւ մեր

ԱՆԱ ՀՈՈՈՈՐՆ

օրերը)

Խորեձրդային Ճայաստանըեւ Հայկականձարցը Հայկականհարցի թաղումը

ԱԶԱԱՅԱԿԱԱԱԱԱԱԱս

Ձ. Սփյուռքահայությունը եւ Հայկականհարցը... Հայգականճարի Սամոն 9. Հայաստանի հւ Հայկական հ ծրկրորը րդ հանեմ հանրապետությունը 1.

ԱԱ

ԶԱՎԱԿ

ԱՆ

Այա

ՄՈՅԻՑՈԹՈՅ»

էլայական աարի

մ

տ , փոխարեն 77" Ա իրջորածի աղբյուրների գրականության աի Բանա Հայկական ԱՆԱՐ բովանդակությանմասին...94 , ռւնեցողտեսակետները. Հայոր արանի" ՈՈՈՒԻ

աջ

եւ

ված.

եո

Ա գմա

Փ

գոյությու

ԱՆԸ

ՀՕԼ: Չափը60290 5.06.95թ.: Թուղթ գրելու է արտադրության Հանճնված 6.4: Տպագրությունը

1/ 16:

5,5 մամող:Տպագզրական Հրատարակչական 2700:

ակ

«Օֆսնթ»:ՊատվերՏպաքան փոքր 79:

պոլիգրաֆիայի

օպերատիվ Քաճալսարանի, Երեւանիպետական 1. Երեւան,Ալ.Մանուկյան ստորաբաժանում.

ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆԼԵՆ

ԴՐՈՒՇ ԱՐՇԱԿԻ

համալսարանի Երնանիպետական վարիչ, ամբիոնի ճայոց պատմության ընկերության հայկական Պատմաբանների նախագահ,ՀՀ

ԳԱԱ

թղթակից-անդամ,

դոկտոր, գիտությունների պատմական պրոֆեսոր:

Ծնվել է 1927

Հանրապեթվականին Հայաստանի գյուղում:Ավար Օիճուհայր -

տությանԳորիսիշրջանիհամալսարանի միջազգային տել է Երնանիպետական ԱշխատելԷ ՀՀ

ֆակուլտետը: 1977 թվականից ճարաբերությունների ինստիտուտում: ԳԱԱ

պատմության

է:

ամբիոնիվարիչն պատմության նոր ն նորագույն Զբաղվում է հալ ժողովրդի ճիմնահարցերով: պատմության շրջանների ճետաքրքրություններ գիտական խուրշուդյանի ԼեռնայինՂարաբաղի,Հայեն ԵՊՀ հայոց

շրջանակում գտնվում

Հայաստանի հարցի, Հալոց ցեղասպանության, կական Հայոց ազգային գաղաառաջինհանրապետության,

պայքա-

ազգային-ազատագրակա փարախոսության, պատմության ն հալ ազգային կուսակցությունների ճամար պատՀրատարակության ն 1920 թվականին» հիմնախնդիրները: բաժանումը են «Հայաստանի րաստ խորագրով «Հայոց ազգայինգաղափարախոսությունը» նորովի Է լու բեղինակը որոնցում աշխատությունները, ուսումնասիԱյդ պրոբլեմները: քննարկվող սաբանում համար անհրաժեշտ է հրատարակելու րությունները օժանդակությունը: ֆինանսական մեկենասների Երնան, Ալեք Մանուկյան 1, ճասցեն` Հեղինակի համալսարան,այոց պատմութԵրնանիպետական 7.885.2.151-087 յան ամբիոն:ՔԹ/Հ