Հայկական ինքնության հիմնաքարերը

Հայկական ինքնության հիմնաքարերը

Language:
Հայերեն
Subject:
Պատմություն
Year:
2026
≈ %d min read:
≈ 110 min read
Back to book View full PDF

«ԱՐԱՐԱՏ»

èԱ¼ՄԱՎԱՐԱԳÆՏԱԿԱՆ ԿԵՆՏՐՈՆ

“АРАРАТ”

ЦЕНТР СТРАТЕГИЧЕСКИХ ИССЛЕДОВАНИЙ

“ոՋոՋոT”

ՇԽNTԽԲ FOԲ ՏTԲՃTԽGIՇ ԲԽՏԽՃԲՇH

ArՈծո AivՁziՁո

ՂԷԼ CՕRNԼRSՂՕNԼS ՕF

ARԱԼNIAN IDԼNՂIՂՏ

ՂԷԼ ARԱՏ

ՂԷԼ LANՍUAՍԼ

ՂԷԼ SՂAՂԼ

ОСНОВЫ АРМЯНСКОЙ

ИДЕНТИЧНОСТИ

АРМИЯ ЯЗЫК

ГОСУДАРСТВО

ՏԼRԼVAN 2007 ЕРЕВАН

Աբմեն Այíազյան

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԻՆՔՆՈՒԹՅԱՆ

ՀԻՄՆԱՔԱՐԵՐԸ

ԲԱՆԱԿ ԼԵԶՈՒ

ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՐԵՎԱՆ – 2007

ՀîԴ ԳՄԴ Ա

941 (479.25) 63.3 (2 Հ)

Ա 551

Այվա½յան, Ա. Ø. Հայկական ինքնության հիմնաքարերը. բանակ, լեզու պետություն. – Եր©: Լուսակն, 2007–124 էջ:

Գրքում ամփոփված են հեղինակի 2000, 2001 ն 2005 թթ. լույս տեսած ուսումնասիրությունները, որոնք նվիրված են հայկական ինքնությունը Óնավորած որոշիչ գործոնների քննությանը: Առաջինում բացահայտվում է հայ զինվորականության գաղափարական ն բարոյահոգեբանական արժեքների համակարգը 4-5-րդ դարերում: Համեմատական քննության են ենթարկվում ասպետական« սամուրայական ն հայ զինվորական պատվո վարքականոնները ու նրանց հիմնադրույթները: Öշտվում է հայկական զինուժի թվաքանակը հին ն միջին դարերում: ìկայակոչվում ու մեկնաբանվում են ûտարների տված գնահատականները հայոց մարտական հատկանիշներին ու ռազմարվեստին: Երկրորդում համեմատական քննությամբ ներկայացվում են հայկական, անգլիական, ýրանսիական ն ռուսական աղբյուրների տվյալները` պարզելով այն հանգամանքներն ու ժամանակը, թե երբ ն սոցիալ-պատմական ինչ պայմաններում է մայրենի լեզուն դառնում համազգային սիրո ն հպարտության առարկա: Հստակեցվում են ազգայնականության, հայրենասիրության ն ազգայնամոլության նշանակությունները ն նրանց միջն եղած տարբերությունները: Երրորդում բացահայտվում են հին հայոց ինքնության լրացուցիչ տարրերը, ցուցադրված է, որ Հին Հայաստանում առկա էին եվրոպական ազգայնականությանը բնորոշ կարնոր տարրերից շատերը: Եզրակացված է, որ հայկական ինքնությունը կայացած էր առնվազն ø.ա. 1-ին հազարամյակում:

0503020913 Ա ------------------------ 2007 0150(01)-2007

ԳՄԴ 63.3 (2Հ)

ISBN 978-99941-48-45-5 ¡ §Լուսակն¦ հրատ.

Երկու խոսք Հայերի ազգային ինքնագիտակցությունն առաֆացել է ն Հստակվել մի չարք որոչիչ պատմական գործոնների բարդ փոխազդեցության արդյունքում: Այսուամենայնիվ՝ ամենամեծ դերակատարությունն այդ անսովոր վաղ կայացած գործընթացում վերապաՀված է եղել Հայոց լեզվին, Հին Հայկական պետությանն ու, Հատկապես, նրա բանակին: Հայկական ինքնության Հիմնաքարերը դրել ու կերտել են Հե°նց այս երեք ազգային Համակարգերը, որոնց քննությանն էլ նվիրված է սույն գրքույկը: ԱռՀասարակ, որնէ ժողովրդի ազգային ինքնագիտակցության ծագման ն ինքնության Óնավորման ուսումնասիրությունը բարդագույն խնդիր է, որովՀետն այն պետք է կատարվի ոչ թե նեղ մասնագիտական, այլ միֆառարկայական մոտեցմամբ՝ պատմագիտության, բանասիրության, ազգագրության, էթնիկ Հոգեբանության, սոցիոլոգիայի ն քաղաքագիտության տվյալների ու նորագույն տեսությունների Համադրումով: ´այց Հայոց ինքնագիտակցության ն ինքնության գիտական Հետազոտումն ունի նան լրացուցիչ, յուրաՀատուկ բարդություններ, որովՀետն խոսքը վերաբերում է վաղնֆական ժամանակներում տեղի ունեցած Հասարակական երնույթներին, Հետնաբար՝ առկա է պատմական տվյալների խիստ սակավություն1, որը Հետազոտողից պաՀանֆում է պաՀպանված բացառիկ փաստերի ծայրաստիճան մանրակրկիտ վերլուծություն՝ ընդՀուպ մինչն յուրաքանչյուր բառն ու տառը:

Øեկ ուրիչ բարդ խնդիր էլ առաֆադրում է Հայոց պատմության բազմադարաչրֆանությունը: ´անն այն է, որ գաղափարաբանությունների ն Հասարակական մտայնության Հետազոտությունը պարտադրաբար նախատեսում է Հնարավորինս լայն ժամանակաՀատվածի ընդգրկում, իդեալական տարբերակում՝ սկզբից մինչն մեր ûրերը: àրքան էլ Հետագա դարերի ընթացքում քաղաքական, սոցիալ-տնտեսական, բնական ն այլ խոչոր իրադարÓությունները զանազան Óնափոխումներ (ու Óնախեղումներ) են առաֆացրել Հայերի ազգային բնավորության, աչխարՀընկալման ու մտայնության մեֆ, այդուամենայնիվ՝ նրանց ինքնության առաֆին, սկզբնապես կերտված չերտերը ոչ միայն պաՀպանվել են, այլն չարունակում են մնալ այդ ինքնության բուն ն իրականում միակ Հիմքը: Æսկ մյուս չերտերը, թեն Հաճախ ավելի տեսանելի լինելով, ընդամենը պատմաՀոգեբանական վերնակառույցներ են, անկախ նրանից՝ ներՀատուկ են Հայերին դրանք, թե± ներմուծված-պարտադրված, Հաֆող՝ թե± անՀաֆող, ճիչտ՝ թե± սխալ: ìերնակառույցները կարելի է քանդել, ավերել, վերանորոգել կամ վրան նոր Հարկեր ավելացնել, բայց Հիմքից Հրաժարվել, այն փոխել՝ այլնս Հնարավոր չէ. այն կարելի է միայն ճանաչել՝ Հատագծի բոլոր՝ ուժեղ ն թույլ մանրուքներով, որպեսզի կառուցվածն ու կառուցվելիքը լինեն ամուր ն անսասան2:

Արմեն Այվազյան, քաղաքական դիւությունների դոկւոր «Արարաւ» ռազմավարադիւական կենւրոնի ւնûրեն

_________________________

ÌԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Հաւկաւես, եթե Համեմաւենք եվրուական ազդերի ինքնադիւակցության առաջացման ժամանակաշրջանի՝ 16-20-րդ դարերի մասին ւաՀւանված Համաւաւասխան առաւ ÷ասւադրական նյութի Հեւ:

Գրքույկում զեւեղված ուսումնասիրություններից յուրաքանãյուրը ներկայացնում է մի առանձին դÉուխ` «Հայկական ինքնության կազմավորումը» ւակավին անավարւ մեր մենադրությունից, որի վերջնական ւաւրասւումը, մեզանից անկախ ւաւ×առներով, ուշանում է: Ասւ զեւեղված Հեւազուությունները Éույս են ւեսեÉ, Հաջորդաբար, 2000, 2001 ն 2005 թվականներին, Հեւադայում քանիցս վերաՀրաւարակվեÉով (նան թարդմանաբար). Ա. Հայ զինվորականության պատվո վարքականոնը (4-5-րդ դարեր): Երնան, «Արւադերս» Հրաւ., 2000, 48 էջք: Հայ զինվորականության պատվո վարքականոնը (4-5-րդ դարեր): Երնան, «Արւադերս» Հրաւ., 2000), 48 էջք: Ուսումնասիրությունը (բացառությամբ ծանոթադրությունների) վերաՀրաւարակվեÉ է ՀեւնյաÉ դրքում՝ Հայրենիք ն ծառայություն: Ուսումնական ձեռնարկ Հայասւանի Հանրաւեւության զինված ուժերի սւաների ն ենթասւաների Հասարակական-ւեւական ւաւրասւվածության Համար: äաւ. խմբադիր՝ ՎաՀադն Մուղնեցյան: Երնան.: «Ոսկան Երնանցի», 2001, էջ 548-562. Ուսումնասիրության Համառու ւարբերակը ՀրաւարակվեÉ է ՀՀ äաշււանության նախարարության Հայկական բանակ ռազմադիւական Հանդեսում, Իօ. 3 (25), 2000, էջ 52-61 ն ««Արժանաւաւիվ մարդու» Հայեցակարդը ն ազդի ձնավորման դործընթացը» խորադիրը կրող «Նորավանք» դիւակրթական Հիմնադրամի ւեղեկադրի Հաւուկ թողարկումում, Իօ. 2, 2006, էջ 22-44, իսկ ռուսերենով՝ “Кодекс чести армянского воинства (4-5 вв.), Голос Армении, 1 февраля 2001 г., Армянский Вестник (Москва, Իօ. 1-2, 2002, с. 101-106) ն Lօuyչ (biwօօkly mճջճziոօ, Lօs Ճոջօlօs, )uոօ 2002, Իօ. 3/151) Հանդեսներում. ´. Øայրենի լեզուն ն ազգայնականության սկզբնավորումը. Հայկական ն եվրոպական սկզբնաղբյուրների Համեմատական քննություն (Երնան, Մաւենադարան, «Արւադերս» Հրաւ., 2001), 60 էջ: «Ազդային Éեզվի ւաշւամունքը ն Հայկական, անդÉիական, ýրանսիական ու ռուսական ազդայնականության սկզբնավորման ժամանակը (Համեմաւական քննություն)». - ¾ֆմիածին, Իօ. 4, 2000, էջ 98-115: “Mօtիօո ՛օոջuօ ճոմ ՛իօ Oոiջiոs օք Իճtiօոճlism: Ճ Cօmքճոճtivօ Տtuմy օք tիօ Ճոmօոiճո ճոմ Euոօքօճո Pոimճոy Տօuոcօs,”47ուոոճո Իօնոճ 4ոջնոչոոնճ (Iոtօոոճtiօոճl )օuոոճl օք Eոջlisի Տtuմiօs), Իօ. 1 (2), 2006, քք. 123-131. Գ. «Հին Հայասւանը որւես «ազդային ւեւություն», ¾ֆմիածին (ւաշւոնական ամսադիր Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսության), Իօ. 5 (մայիս 2005), էջ 123-138: Առաջին երկու ուսումնասիրություններն, առանձին դրքույքներով ՀրաւարակվեÉուց Հեւո, Éույս են ընծայվեÉ նան միասին՝ Հայ զինվորականության պատվո վարքականոնը (4-5-րդ դարեր): Øայրենի լեզուն ն ազգայնականության սկզբնավորումը: Երնան, 2004, «Èուսակն» Հրաւ., 2004, 100 էջք:

ՀԱՅ ԶԻՆՎՈՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՊԱՏՎՈ

ՎԱՐՔԱԿԱՆՈՆԸ

(4-5-ՐԴ ԴԱՐԵՐ)

Հայաստանի ռազմական պատմության չուսումնասիրվածությունը Հայկական քաղաքակրթության ավելի քան չորսճազարամյա պատմության մեջ ազգային զինված ուժերն ունեցել են կենտրոնական ն վճռորոշ դերակատարում, որը, ցավոք, դեռնս ըստ արժանվույն ճետազոտված ն գնաճատված չէ: Տարբեր դարաշրջաններում ճայոց զորքերի թիվը, կառուցվածքը, զենքն ու զինամթերքը, պաշտպանական ամրաշինությունների ճամակարգը, ռազմարվեստը կարոտ են խոր ն բազմակողմանի ուսումնասիրության: Մասնավորապես, ճին ն միջնադարյան Հայաստանի զինված ուժերը չեն ուսումնասիրվել ռազմական ճոգեբանության ն սոցիոլոգիայի տեսանկյունից, այնինչ այդ ոլորտում ճետազոտությունների անցկացումը թելադրվում է ոչ միայն զուտ ակադեմիական-կրթական նպատակներով, այլն կիրառական մեծ նշանակությամբ՝ վերածնված ճայկական բանակի ընթացիկ շինարարությունը ազգային ճաստատուն ն ճիշտ ճիմքի վրա դնելու առումով: Սույն ուսումնասիրությունը նպատակ ունի բացաճայտելու 4-5-րդ դարերի ճայ զինվորականության գաղափարական ն բարոյաճոգեբանական արժեքների ճամակարգը*:

Հայ ռազմիկի գաղափարախոսության ելակետը Հայաստանի անկախության ամենաեռանդուն ջատագովն ու պաշտպանը միշտ եղել է ճայ զինվորականությունը: Պատաճական չէ, որ, օրինակ, 5-5-րդ դարերում օտար տիրապետության դեմ ազատագրական պատերազմներն առաջնորդել են ճայոց զորքի գլխավոր ճրամանատարները՝ Մամիկոնյան սպարապետները. 450-451, 451-454, 571-572թթ.՝ Պարսկաստանի, 545թ.՝ Բյուզանդիայի, 747753, 772-775թթ.՝ Արաբական խալիֆայության դեմ: Հայ մատենագրությունը ճարուստ նյութ է պաճպանել ճայ զինվորականության ն ճայոց բանակի գաղափարախոսությունը լուսաբանելու ճամար:

Քննությունն սկսենք այն պատգամ-ճրաճանգներից, որ սպարապետ Մանվել Մամիկոնյանը (ծն. թ. անճայտ-մաճ. 354թ.) տվել է իր որդի Արտաշիրին՝ «զտէրութիւն իւր ն զսպարապետութիւն զօրավարութեանն իւրոյ» նրան ճանձնելու պաճին. եվ պատվիրեց նրան... «պատերազմի՛ր ն անձը քո զոճի՛ր ճանուն Հայոց աշխարճի, ինչպես քաջ նախնիներդ են այս աշխարճին սիրաճոժար զոճաբերել իրենց կյանքը»1:

Հայոց զորքերի գլխավոր ճրամանատարի՝ ճանուն ճայրենիքի անձնազոճության դիմելու գաղափարական այս պատվիրանն իրականում ճայ զինվորականության գաղափարական-բարոյաճոգեբանական պրոֆեսիոնալ արժեճամակարգի ն պատվո վարքականոնի (կոդեքսի) մաս է կազմել2: Մանվել Մամիկոնյանն ինքը ողջ կյանքի ընթացքում առաջնորդվում էր նույն այդ ուղենիշ-պատվիրանով: Այսպես՝ երբ նա արդեն անբուժելի վիճակում պառկած էր անկողնում, ն նրա շուրջն էին ճավաքվել թագավորն ու թագուճին, նախարարները, տղամարդ ու կին, Մանվելը մերկանում է ն ցույց տալիս Հայաստանի անկախությունը պաշտպանելու ճամար մղված պատերազմներում իր ստացած բազմաթիվ վերքերը. Դրամի մեծության չափ ողջ տեղ չէր մնացել նրա մարմնի վրա, այլ խոցված էր պատերազմների մեջ ն ավելի քան ճիսուն սպի ուներ ստացված վերքերից, նույնիսկ՝ իր առնանդամի վրա. անգամ այն բանալով՝ ցույց տվեց բոլորին3:

Անձը ճանուն ճայրենիքի զոճելու ճիշտ նույն գաղափարն իր Հայոց պատմության ողջ շարադրանքի ընթացքում քարոզում է նան Մովսես Խորենացին, օրինակ՝ ճայ ռազմիկ-թագավոր Արամի մասին ճետնյալ ճատվածում. Սա, աշխարճասեր ն ճայրենասեր մարդ լինելով,... լավ էր ճամարում ճայրենիքի ճամար մեռնել, քան տեսնել, թե ինչպես օտարա-

ծինների որդիք ոտնակոխ են անում իր ճայրենիքի սաճմանները ն օտար մարդիկ տիրում են իր արյունակից ճարազատների վրա4:

Հայ զինվորականության պատվո վարքականոնի հիմնադրույթները Հայ զինվորականության պրոֆեսիոնալ արժեճամակարգը դասակարգելու նպատակով՝ ստորն առաջարկվում է Փավստոս Բուզանդի Հայոց պատմության ե դպրության 20-րդ գլխի պատմական-կառուցվածքային իմաստաբանական վերլուծությունը5: Փավստոսն ինքն աճա այսպես է ստորակարգել սպարապետ Մուշեղ Մամիկոնյանի (ծն. թ. անճայտ-մաճ. 376թ.) անձնական առաքինությունները ն ճայրենիքին մատուցած ծառայությունները (տեքստի իմաստային բաղադրամասերը ճամարակալել ենք - Ա.Ա.).

Հայոց Øուշեղ սպարապետի մասին Հայոց քաջ զորավարը ն սպարապետը (Մուշեղը) իր ամբողջ կյանքում լի էր մեծ եռանդով ն նախանձախնդրությամբ, (1) նա ճավատարմությամբ ու արդար վաստակով, ջանասիրությամբ ու մշտապես ծառայում էր Հայոց աշխարճի ն թագավորության ճամար: Զօրուգիշեր նա գործի մեջ էր. ջանում ու ճգնում էր պատերազմի ճակատներում, ն երբեք թույլ չէր տալիս, որ Հայոց աշխարճի սաճմաններից գեթ մի կորու չափ ճող օտարվի6: նա կյանքն էր դրել իր երկրի ճամար. (2) ն կմեռներ քաջի անվան ճամար, (3) իր բնիկ տերերի ճամար, (4) իր երկրի բնակիչների ճամար, (5) քրիստոնեական ճավատի ճամար, (4.1 ն 5.1) Աստծուն ճավատացող ն Քրիստոսի անունով մկրտված ժողովրդի ճամար, (5.2) եկեղեցիների ճամար, (5.3) ն նրանց սրբազան սպասների ճամար, (5.4) Քրիստոսի վկայարանների ճամար,

(5.5) Աստծու ուխտի ճամար, (6) իր քույրերի ն եղբայրների ճամար, (7) իր մերձավոր տոճմակիցների ճամար, (5) ճանուն ճավատարիմ ն առաքինի այն բարեկամների, Լորոնք) զորավար Մուշեղի Լճետ) մշտապես եղել են ճերոսական կռիվների մեջ ն կյանքը զոճաբերել ճայրենիքի ճամար7: (2.1) եվ մաճն արճամարճելով՝ (3.1) իր կյանքի բոլոր օրերում ծառայում էր իր բնիկ Արշակունի տերերի ճամար5:

Վերը Բուզանդը փաստորեն մեկ առ մեկ թվարկում է ճայ զինվորականի՝ Հայաստան պետության ն ճայ ազգի առջն ստանձնած գլխավոր ճանձնառությունները (Շօոոiէոօոէտ): Հենվելով այս արժեքավոր տվյալների վրա, ըստ öավստոսի նշած կարնորության ն առաջնակարգության, ստորն ներկայացնում ենք 4-5-րդ դարերի ճայ զինվորականության պատվո վարքականոնի գլխավոր դրույթները. 1. 2. Ց.

4. 5. 6. 7. 8.

Հավատարմություն ն անձնուրաց ծառայություն անկախ Հայաստան աշխարհին, երկրին ու թագավորությանը: Ասպետական պատվի ն համարումի («քաջի անվան») անբիծ պահպանում, հարկ եղած դեպքում՝ նան կյանքի գնով: Հավատարմություն ն անձնուրաց ծառայություն Հայաստանի պետական համակարգի ամենակարնոր նվիրագործված հաստատությանը՝ Հայաստանի թագավորին (Արշակունի «բնիկ տերերին»): Հավատարմություն ն անձնուրաց ծառայություն Հայաստանի ժողովրդին, բոլոր բնակիչներին անխտիր՝ անկախ նրանց սոցիալական ծագումից ն դիրքից: øրիստոնեական հավատի ն ազգային եկեղեցու նկատմամբ բարեպաշտ վերաբերմունք ն դրանց անձնուրաց պաշտպանություն: Նվիրվածություն ընտանիքին: Նվիրվածություն տոհմակիցներին: Հավատարմություն զինակիցներին:

Այսպիսով՝ Փավստոսի Հայոց պատմության º դպրության 20-րդ գլուխը բավական ամփոփ ն ճստակ վկայաբերում է 4-5-րդ դարերի ճայ զինվորականության պրոֆեսիոնալ արժեճամակարգը, որը բաղկացած էր Արշակունյաց Հայաստանում արտոնված, կենսագործվող ն քարոզվող պետական գաղափարախոսության ամենակարնոր տարրերից: Այս գաղափարական-բարոյաճոգեբանական արժեքները կոչված էին դաստիարակելու ճատկապես սպայակույտի շարքերը ճամալրող պատանիներին ճայկական բանակի ելակետային նպատակների ն ավանդական վարքուբարքի ճամաձայն, ինչպես նան ընդգծելու ճայրենիքի ն ժողովրդի առջն ճայ ռազմիկի ունեցած պարտականությունները: Այս դրույթներն այնքան էին արմատավորված ճայ զինվորականության մտայնության ն վարքագծի մեջ, որ դարեր անց էլ նույնությամբ պաճպանվել ն կյանքի են կոչվել բազմաթիվ այլ ազատագրական պատերազմների առիթով: Սրինակ, 775թ. ապրիլի 25-ին, Արձնի գյուղի մոտ, արաբական վեցապատիկ գերակշիռ ուժերի դեմ անճավասար ճակատամարտի մեջ մտնելով, ճայ ռազմիկները դարձյալ ոգեկոչում էին ճայ զինվորականության ավանդական պատվո վարքականոնի մեզ արդեն ծանոթ դրույթները. Ôնոնդ պատմիչի վկայությամբ՝ նրանք քաջալերում էին միմյանց այսպիսի խոսքերով՝ «քաջությամբ մեռնենք ճանուն մեր աշխարճի ն ճանուն մեր ազգի, ու թող մեր աչքերը չտեսնեն մեր սրբարանների ն մեր Աստծու փառավորման վայրերի ոտնակոխ լինելն ու պղծվելը, այլ նախ՝ թշնամյաց սուրը թող մեր դեմ ուղղվի, ապա միայն թող լինի այն, ինչ կկամենան»9:

¼ուգահեռներ սամուրայական, ասպետական ու հայ զինվորական վարքականոնների միջն Սակայն վերադառնանք ճայ զինվորականության պատվո վարքականոնի բաղադրամասերի քննությանը: Վերն առանձնացված 2-րդ, 3-րդ, 5-րդ, 6-րդ, 7-րդ ն 5-րդ դրույթները նկատելիորեն

նման են միջնադարյան եվրոպացի ասպետների ն ճապոնական սամուրայների պատվո վարքականոններում եղած տարրերին: Այսպես՝ 1716թ. ավարտած իր ճռչակավոր Հագակուրե (բառացի՝ «Տերններում թաքնվածը») երկում, ընդարձակորեն արտաճայտելով ն մանրազնին մշակման ենթարկելով ճապոնական սամուրայի պատվո վարքականոնը (Բուսիդոն, բառացի՝ ռազմիկի ճանապարճ), Յամամոտո òունետոմոն (ծն. 1659թ.- մաճ. 1719թ.)10 նմանապես շեշտում էր ռազմիկի ճամար մաճն արճամարճելու անճրաժեշտությունը: Հագակուրե-ում ասվում է. Բուսիդոն՝ ռազմիկի ճանապարճը, նշանակում է մաճ: երբ ընտրություն կատարելու ճամար ունես ընդամենը երկու ճանապարճ, անմիջապես ընտրիր այն, որը տանում է դեպի մաճ: Մի՛ խորճիր: Ուղղիր միտքդ այն ճանապարճի վրա, որին նախապատվություն տվեցիր, ն գնա՛: Ակամայից ճարց է առաջանում. «ինչո՞ւ ես պետք է մեռնեմ, եթե դա օգտավետ չէ, ինչո՞ւ պետք է կյանքով վճարեմ ճանուն ոչնչի»: Սրանք եսասեր մարդկանց սովորական դատողություններ են: երբ պետք է ընտրություն կատարես, թույլ մի՛ տուր օգուտի մասին մտքերին տատանել խելքդ: Քանի որ մենք բոլորս էլ ապրելը նախընտրում ենք մեռնելուն, այդ նախընտրությունն էլ ճենց որոշում է մեր ընտրությունը: Մտածիր քեզ սպասող անպատվության մասին, երբ դու, ձգտելով օգուտի, ճանկարծ կսխալվես: Մտածիր այն մարդու թշվառ ճակատագրի մասին, որն իր նպատակին չի ճասել ն դեռ շարունակում է ապրել... Հիշի՛ր, մաճդ չի գցում քո արժանապատվությունը: Մաճը չի պատվազրկում: ...Պարտքի կատարումդ պետք է լինի անթերի, իսկ անունդ՝ անբիծ: ...Ռազմիկը յուրացնում է սամուրայի ուղին այն ժամանակ միայն, երբ նա արդեն մշտապես պատրաստ է լինում մաճվան:

...Սամուրայը պարտավոր է տալ իր իշխանին իր ճոգին ն մարմինը: Բացի այդ, նա պետք է լինի իմաստուն, գթասիրտ ն քաջ: ...Ուր էլ որ ես գտնվեմ՝ խուլ սարերում թե գետնի տակ, միշտ ն ամենուր իմ պարտքը պարտավորեցնում է ինձ պաշտպանել տիրոջս շաճը: Դա բոլոր նրանց պարտքն է, ովքեր նաբեսիմայի ճպատակն են: Դա մեր կրոնի ողնաշարն է՝ անփոփոխ ն ճավերժ... նույնիսկ մեռնելուց ճետո ես յոթն անգամ ճարություն կառնեմ, որպեսզի դժբախտություններից պաշտպանեմ իմ տիրոջ տունը: ես երդվում եմ կատարել չորս պատվիրան. 1. Պարտքը կատարելիս՝ ոչնչի առջն չընկրկել: 2. Սգտակար լինել իմ տիրոջը: 3. Ìնողների ճանդեպ լինել ճարգալից: 4. Èինել գթասիրտ11:

Ուշագրավ է, ճատկապես, Արշակունյաց շրջանի ճայ զինվորականի ն ճապոնացի սամուրայի պատվո վարքականոններում եղած միննույն այն պաճանջը, որը կյանքից վեր է գնաճատում պատիվն ու ճավատարիմ ծառայությունը գերակային (սյուզերենին, «տիրոջը»): Այս առթիվ Փավստոսն ունի պերճախոս մի քանի այլ տեղեկություն նս: Դրանցից մեկը վերաբերում է Պարսկաստանում պատաճած մի դեպքի. Ապա պատաճեց այս օրերից մեկում, որ Հայոց Արշակ թագավորը մտավ Պարսից արքայի ախոռներից մեկը, իսկ Պարսից արքայի ախոռապետը նստած էր ներսը՝ ախոռում: երբ նա թագավորին տեսավ, ոչ մի մեծարանք կամ ողջույն չտվեց ն նրան անուշադրության մատնեց ու դեռ ավելին՝ ծաղրեց ն անարգանքի ենթարկեց նրան՝ ասելով. «Այծ ճայերի թագավոր, եկ այս խոտի խուրձի վրա նստիր»: երբ այս խոսքերը լսեց Մեծ Հայքի զորավար ն սպարապետ Վասակը, Մամիկոնյան տոճմից, սաստիկ բարկացավ ու զայրացավ ն, քաշելով իր սուրը, որ կախած էր մեջքից, ճարվածեց, տեղնուտե-

ղը նույն ախոռի մեջ էլ գլխատեց պարսից արքայի ախոռապետին, որովճետն չկարողացավ լսել ու կուլ տալ իր թագավորի անարգումը. նա բազում անգամ ավելի լավ էր համարում իր անխուսափելի մահը, քան իր տիրոջ հասցեին որնէ վիրավորանք կամ անարգանք լսելը (ընդգծումն իմն է՝ Ա.Ա.)12:

Ճապոնական «Հագակուրե»-ի սամուրայ ճեղինակի՝ մաճվանից չերկնչելու ն անբիծ քաջի անուն ունենալու մասին կոչերը գրեթե նույնությամբ արտաբերում է Մանվել սպարապետը՝ վերն արդեն մասամբ վկայակոչված իր պատգամում, որն այժմ ճարկ է մեջբերել ավելի ընդարձակորեն. եվ պատվիրեց նրան ճնազանդ ն ճպատակ լինել Արշակ թագավորին, լինել ազնիվ, տքնաջան ն աշխատասեր. «եվ պատերազմի՛ր ն անձը քո զոճի՛ր ճանուն Հայոց աշխարճի, ինչպես քաջ նախնիներդ են այս աշխարճին սիրաճոժար զոճաբերել իրենց կյանքը: Որովճետն,- ասաց,- դա շատ արդար ն Աստծուն ընդունելի գործ է, ու եթե այդպես վարվեք, Աստծված ձեզ անտես չի անի: երկրի վրա քաջի անուն թողեք ն արդարությունը երկնքին ընծայեք: եվ մաճից ամեննին մի վախեցեք, այլ ճույսը դրեք նրա վրա, ով ամեն ինչ ստեղծել ն ճաստատել է: Զեզնից դուրս վանեք նենգությունը, պղծությունը ն չարությունը ն Տեր Աստծուն պաշտեցեք մաքուր սրտով ու ճավատարմությամբ: Համարձակ մեռե՛ք ճանուն աստվածապաշտ ԼՀայոց) աշխարճի, որովճետն ճենց ա՛յդ մաճն է Աստծու ճամար, նրա եկեղեցիների ն նրա ուխտի, այս աշխարճի բնիկ տերերի՝ Արշակունիների ճամար»13:

Այս ճատվածը շատ պարզ ցույց է տալիս, թե ճայ ճրամանատարներն ինչ ճմտությամբ ն ճավատով են օգտագործել քրիստոնեական ուսմունքն իբրն մարտաշունչ գաղափարախոսություն՝ Հայաստանի ազատության ճամար մղվող գրեթե անընդմեջ պատերազմներում: «Հայաստանի համար զոհվելը հենց Աստծո°ւ համար է», քարոզում էին Մանվել սպարապետը ն, անշուշտ, 4-րդ դարի ճայոց մյուս զորաճրամանատարները («ի վերայ աստուածապաշտ ԼՀայոց) աշ16

խարճի ճամարձակութեամբ մեռարուք, զի այն ինքն մաճ վասն Աստուծոյ է»): Սրանով նրանք ներդաշնակության էին բերում ճայ զինվորի՝ շատ ավելի ճին շրջանում ձնավորված ն անթիվ մարտերի մեջ սրբագործված պատվո վարքականոնը (մասնավորապես, ճանուն ճայրենիքի կյանքը զոճաբերելու գաղափարական գլխավոր դրույթը)՝ ճարաբերականորեն նոր ձեռք բերված քրիստոնեական ճավատի ն կրոնական զգացմունքների ճետ: Հայրենիքի ճամար մեռնելը աստվածաճաճո գործ լինելու նույն այս ճավատով ճայ քրիստոնյա ռազմիկը մարտնչեց ճետագա բոլոր դարերում: Մանվել սպարապետի նս մի պատգամը՝ «լինել ազնիվ, տքնաջան ն աշխատասեր», նույնպես ճամընկնում է սամուրայի վարքականոնի ճետ: «Հագակուրե»-ն, օրինակ, պաճանջում էր նույնը. Մարզելով իրեն՝ զինվորը երբեք չպետք է մտածի ճանգստի մասին: …Մարդու մարզմանը վերջ չկա: Èինում է այնպես, որ սկսում ես զգալ քեզ կատարելության ճասած ն դադարում ես զբաղվել նրանով, ինչով զբաղվում էիր մինչ այդ: Մինչդեռ նա, ով ուզում է կատարյալ լինել, պետք է միշտ ճիշի, որ ինքը դեռ շատ ճեռու է դրանից: …եղեք ճշմարտասեր զինվորական ծառայության մեջ: կեղծ մարդիկ երբեք չեն կարող ազնվորեն ծառայել զենքին14:

եվրոպայում ասպետները (անգլերեն՝ knight, գերմաներեն՝ 7itt67, որից էլ ռուսերեն՝ рыцарь), որպես առանձին ռազմաավատատիրական խավ, ձնավորվել են 5-րդ դարի վերջերից: Այս խավի գործունեությունն ու սոցիալական նշանակությունն առավել ցայտուն արտաճայտվեցին խաչակրաց արշավանքների ժամանակ՝ 11-14-րդ դարերում: Ասպետները մեկ ընդճանուր օրինականացված գրավոր վարքականոն չեն ունեցել15, սակայն նրանց աղոթքների ն պաճպանված զանազան աշխատությունների ու տեքստերի ճիման վրա մասնագետներն առանձնացնում են ասպետական վարքագծի ճետնյալ պարտադիր պաճանջները. ճավատարմություն գերակային, անվեճեր քաջություն, վտանգների ն դժվարու17

թյունների արճամարճում, քրիստոնեական եկեղեցու ն նրա պաշտոնյաների պաշտպանություն, օժանդակություն ասպետական տոճմերի որբացած ն տկար անդամներին, առատաձեռնություն, Աստծու ն մարդկանց առջն անբիծ կյանքի վարում16: եվրոպացի ասպետը, քրիստոնյա ճայ զինվորականի պես, ճավատացած էր, որ ճոգին կարելի է փրկել պատերազմելով ու նաճատակվելով ճանուն արդար նպատակի, օրինակ, անճավատների դեմ կռվում, կամ՝ իր տիրոջ շաճերը, թույլին, իր սեփական պատիվն ու ժառանգությունը պաշտպանելիս: Ասպետական վարքականոնի այս նույն միտքը գեղեցիկ է արտաճայտել ավելի ուշ շրջանում անգլիացիների դեմ կռված ֆրանսիացի կապիտան ն բարոյախրատական գրքի ճեղինակ Ժան դը Բյուին. «Մենք՝ խոնարճ զինվորներս, նույն ճաջողությամբ կփրկենք մեր ճոգիները զենքի միջոցով, քան եթե ապրեինք՝ մտորելով եղելության արմատների ն կարգի մասին»17: Դժվար չէ նկատել, որ այս բարոյաճոգեբանական պաճանջները, ինչպես ն Բուսիդո-ն, մասամբ ճամընկնում են 4-5-րդ դարերում ճայ զինվորականության ունեցած վարքականոնի ճետ:

Հայ ռազմիկի բարոյահոգեբանական արժեհամակարգի առանձնահատկություններն ու ×յուղավորումները Սակայն ամենաճետաքրքիրն այն է, որ 4-5-րդ դարերի ճայ զինվորականության արժեճամակարգն արտացոլող վերոբերյալ սանդղակի 1-ին ն 4-րդ դրույթները շեշտակիորեն տարբերվում են մեզ ճայտնի եվրոպական ն ճապոնական ավատատիրական-զինվորական արժեճամակարգերից՝ ներկայացնելով ճին ն միջնադարյան ժամանակների ճամար արդարն արտասովոր առաջնակարգություն: Այսպես՝ ա) ըստ 1-ին դրույթի՝ ճայ ճրամանատարի ստանձնած առաջնային ու գլխավոր ճանձնառությունը Հայաստան աշխարճին ն թագավորությանը ծառայելն էր, բ) ըստ 4-րդ դրույթի՝ ճայ ազնվական զինվորականը ամբողջ ճայ ժողովրդին (ճասարակական բոլոր խավերն ու դասերը ներա18

ռյալ) ծառայել-պաշտպանելը ճամարում էր, զարմանալիորեն, ավելի կարնոր ու առաջնային, քան իր պատվո վարքականոնի 5-ից 5-րդ դրույթներով ամրագրված ճանձնառություններն ընտանիքի, տոճմի, զինակիցների ն նույնիսկ քրիստոնյա ճավատի ն եկեղեցու ճանդեպ: Ավելի ստույգ՝ ընտանիքը, տոճմը, զինակիցները, քրիստոնյա եկեղեցին, որպես առանձին մասնիկներ, բոլորն էլ մտնում էին ճայ ազգ-ժողովուրդ ճասկացության մեջ: Ավելին՝ Հայաստանի քրիստոնյաներն ու ճայ ժողովուրդը նույնն էին ն նույնացվում էին, իսկ եկեղեցին ընկալվում էր որպես ճայկական ազգային կառույց: ինչպես ասվեց, ո՛չ ճապոնացի սամուրայի, ո՛չ էլ եվրոպացի ասպետի արժեճամակարգերն այսպիսի առաջնակարգություն բնավ չեն ճանաչել: Մեկ այլ պատմական զուգաճեռ. Հայաստանի ճարնան Բյուզանդիայում ճայրենասիրական զգացմունքները ն բուն «ճայրենիք» բառն առաջ են եկել միայն 10-րդ դարում15, մինչդեռ 5-րդ դարի ճայկական սկզբնաղբյուրները վկայում են, որ ճայ իրականության մեջ արդեն այդ ժամանակ ու դրանից էլ շատ ավելի վաղ գոյություն է ունեցել Հայաստան-ճայրենիքի ճստակ ն սուր գիտակցություն: Ավելի ճաճախ ճայրենիք ճասկացությունն արտաճայտված է «Հայոց աշխարճ՝ երկիր՝ թագավորություն» եզրերով, բայց ն, ինչպես Խորենացու վերը մեջբերված ճատվածում՝ նան բուն «ճայրենիք» եզրով՝ «Սա այր աշխարհասէր ն ճայբենաս¿բ եղեալ... լաւ համարէր զմեռանելն ի վերայ ճայբենեացն, քան թէ տեսանել զորդիս օտարածնաց կոխելով զսաճմանս ճայբենեացն ն հարազատից արեան նորա տիրել արանց օտարաց» (ընդգծումն իմն է): Փավստոսի երկի մեջ կան ճայ զինվորականության արժեճամակարգի դրույթները ճաստատող ն լրացնող զուգաճեռ այլ դրվագներ նս, սակայն դրանք, ի տարբերություն Մուշեղ Մամիկոնյանին նվիրված առանձին գլխի, ավելի ճամառոտ են, ճպանցիկ ն չդասդասված19: Աճա այդպիսի մի նմուշ. եվ այդ ժամանակ Վասակ զորավարի ձեռքի տակ գտնվեց գործի պատրաստ վաթսուն ճազար ընտիր ն կռվաշունչ ռազմիկ, որոնք միակարծիք, միասիրտ ու միաբան էին պատերազմական գործում, տենչում էին մարտնչել իրենց որդիների ն կանանց ճամար, նան՝

կյանքը զոճել ճանուն իրենց ճայրենիքի ու նրա բնակեցված գավառների, տենչում էին մարտնչել ճանուն իրենց եկեղեցիների, ճանուն իրենց սուրբ եկեղեցիների պաշտոնյա դասի, ճանուն իրենց ճավատի ն Աստծու, ճանուն իրենց բնիկ Արշակունի տերերի20:

Հայ զինվորի արժեճամակարգի 6-րդ կետը՝ նվիրվածությունն ընտանիքին, միաճյուսվելով ճայրենիքի ճետ նրա կապվածությանը, լավ է բացաճայտված Փավստոսի Հայոց պատմության մեկ այլ դրվագում: նկարագրելով Հայաստանից դուրս եկած ն Մծբինի մոտ ճռոմեական բանակի առջն ճամբար դրած ճայկական բանակի ճոգեվիճակը՝ Փավստոսը պատմում է, որ ուշացած դաշնակից պարսիկներին սպասելու միջոցին ճայ զինվորները խիստ անճամբերություն են ցուցաբերել ն ճայոց Արշակ թագավորից պատերազմը միայնակ սկսելու թույլտվություն ճայցել: Փավստոսը սա բացատրում է նրանով, որ ճայ զինվորները «տանջվում էին օտար աշխարճում, նախընտրում էին մեռնել, քան օտար աշխարճում ժամանակ քարշ տալ» |յօտար աշխարհին առաւել մղձկէին, զի լաւ հաշուէին զմեռանելն առաւել քան զյամելն յօտար աշխարհին|21: Քիչ անց, ավելի ճստակեցնելով, Փավստոսը բացատրում է Արշակ թագավորի ն, առճասարակ, ողջ ճայկական բանակի այսպիսի վարքագիծը ճայերի ազգային բնավորությամբ. իսկ Արշակ թագավորը ն ամբողջ իր զորքը տաղտկալի էին ճամարում այդքան ճեռու ճանապարճ գնալը, որովճետն նրանցից յուրաքանչյուրը, Հայաստանի մարդու բնական սովորությամբ, կարոտել ն ցանկանում էր իր տունն ու տեղը22:

Հայ զինվորականության պատվո վարքականոնն ունեցել է այլնայլ ճյուղավորումներ: նշենք դրանցից երկուսը: նախ՝ արժեճամակարգի դրույթների խախտումն արժանանում էր դաժան պատժի: Սրինակ՝ ձերբակալելով դավաճանած ճրամանատար-նախարար Դատաբեն Բզնունուն՝ բերեցին Խոսրով Մեծ թագավորի առջն, քարկոծեցին, քարասպան արին իբրն մի մարդու, որ դավաճանել էր իր ճայրենիքին, իր գնդին ն իր տիրոջ զորքերին23:

Միջնադարյան եվրոպական ու ճապոնական ասպետական վարքականոնների ճետ ճամընկնող մի այլ դրույթ. ճայ զինվորականությունը մաճվան իդեալական եղանակ էր ճամարում կռվի դաշտում զոճվելը: Այսպես՝ մաճվան մաճճում Մանվել սպարապետը դառնորեն արտասվում ն ասում է (այս դրվագում Փավստոսը մեկ անգամ նս տալիս է ճայ զինվորականի ճասարակական ճանձնառությունների առաջնակարգության սանդղակը, որտեղ անձնվեր ծառայությունը ճայրենիքին դարձյալ առաջին տեղում է). Սկսեց լալ ն ասել. «Մանկությունից ի վեր պատերազմների մեջ եմ մեծացել ն մեծ քաջությամբ ամեն տեսակի վերք ստացել մարմնիս24. ն ինչո՞ւ մաճն ինձ պատերազմում չպատաճեց, քան թե այսպես անասունի նման մեռնեի: Որքա՛ն լավ կլիներ, եթե պատերազմի մեջ մեռնեի ճայրենիքի ճամար, որպեսզի եկեղեցիներն ու Աստծու ուխտի պաշտոնյաները ոտնակոխ չլինեին: Ո՞ւր է թե ինձ վիճակվեր մեռնել մեր երկրի բնիկ Արշակունի տերերի ճամար, մեր կանանց ու որդիների ճամար, մեր աստվածապաշտ մարդկանց ն եղբայր-ընկերների (այսինքն՝ զինակիցների- Ա.Ա.) ն մտերիմ բարեկամների ճամար: Թեպետ ն շատ ճանդուգն էի ինձ պաճում, բայց ն այնպես ինձ վիճակվեց մեռնել վատթար մաճով՝ անկողնում պառկած25:

նույն ցավն ու չիրականացած ցանկությունն է ճայտնում նան Մուշեղ Մամիկոնյանը. «Բայց երանի թե այս մաճը ձիու վրա ինձ ճասներ» |Բայց իբրեւ եհաս ինձ մահս, թէ ի վերայ ձիոյ դիպեալ էր|26: Վերն արդեն նշվեց, որ ճայ ռազմիկի պատվո վարքականոնը գոյություն է ունեցել Փավստոսի պատմած ժամանակից՝ 4-րդ դարից շատ ավելի վաղ շրջանում: Բնական է, եղել են որոշ տարբերություններ, որոնք դեռնս առանձին քննության կարիք ունեն, սակայն այդ վարքականոնի գլխավոր դրույթները, մասնավորապես՝ ճայրենիքի, ընտանիքի, գերակայի, սուրբ վայրերի, սրբությունների ն ճավատի անձնազոճ պաշտպանությունը, ըստ ամենայնի, նույնը պետք է լինեին:

Այսպիսով՝ շնորճիվ ճայ մատենագիրների ն, ճատկապես, Փավստոս Բուզանդի ճաղորդած մանրամասն տեղեկությունների՝ ճնարավոր է լինում բացաճայտել, իր ճիմնական տարրերով ճանդերձ, 4-5-րդ դարերի ճայ ռազմիկի բարոյաճոգեբանական գաղափարական արժեճամակարգը, որը կանոնակարգված է եղել ճատուկ պատվո վարքականոնի մեջ: իմիջիայլոց, Փավստոսի կենտրոնացածությունը ռազմական պատմության ճարցերի վրա27« նրա քաջատեղյակությունը ճայ ռազմիկի պատվո վարքականոնի առանձին դրույթներին ու դրանց առաջնակարգությանը թույլ են տալիս ենթադրել, որ այս ճեղինակը ճրաշալի ռազմական կրթություն է ստացել ն որոշ ժամանակ, իբրն սպա, ծառայել է ճայոց բանակում:

Հայկական զորաբանակի թվաքանակը Հարկ է դիտարկել, թեկուզ ճպանցիկ, նան ճայկական զորաբանակի թվաքանակի ճարցը: Միայն այդ թվաքանակի ճիման վրա կարելի է ճիշտ պատկերացնել ճայոց մարտական ավանդույթների տնականությունն ու շարունակականությունը, նան, զուգաճեռաբար, այն, թե ինչ ազդեցություն են ունեցել ճայ զինվորականությունը ն սերնդեսերունդ քարոզված նրա արժեճամակարգը ճին ն միջնադարյան ճայ ճասարակության ընդճանուր մտայնության, ճոգեբանության ն գաղափարախոսության վրա: նախ արծարծենք ճնագույն շրջանի տվյալները: Հայասայի թագավորության՝ մ.թ.ա. 14-13-րդ դարերում խեթական պետության դեմ վարած պատերազմների մասին մի շարք տեղեկություններից կարելի է վստաճորեն մակաբերել, որ ճայ զինվորների թիվը մեկ տասնյակ ճազարից պակաս չի եղել, իսկ գուցե շատ ավելին է եղել25: Հայասայում իր ժամանակի առումով արդիական ու կանոնակարգված զինուժի գոյությունը ճաստատում է թեկուզ միայն այն փաստը, որ Հայասայի զորքերն ունեցել են մարտական կառքեր29, որոնք, նյութական զգալի արժեք ներկայացնելով, սաճմանափակ թվով էին առկա նույնիսկ աշխարճակալ Ասորեստանի բանակում30:

Ուրարտուի, այն է՝ ճայոց Արարատյան թագավորության բանակը, թերնս, առաջին անգամ միավորում էր երկրում առկա ամբողջ զինուժը, որ բաղկացած էր առնվազն մի քանի տասնյակ ճազար զինվորից31: Այսպես, պաճպանված արձանագրություններից մեկը ճաղորդում է, որ ճյուսիսային ուղղությամբ արշավանքի դիմած Ուրարտուի զորքի կազմում կային 66 մարտակառք, 4430 ձիավոր ն 15760 ճետնակային32: Պետք է ենթադրել, որ այս տեղեկությունը վերաբերում է ճայոց բանակի մի մասին միայն, քանի որ խիստ անճավանական է, որ խոշոր ուժերով դեպի ճյուսիս արշավելիս, սաճմանապաճ զորամասեր թողնված չլինեին ճարավում՝ կանխելու ճամար այդ ժամանակաշրջանում Հայաստանի գլխավոր թշնամու՝ Ասորեստանի ճնարավոր ոտնձգությունները: ինչպես նկատում են արտասաճմանցի ճետազոտողները, Ուրարտուում ամրոցաշինությունը ձեռք էր բերել բացառիկ բարձր տեխնիկական մակարդակ, իսկ զինված ուժերը ճմտացել-մասնագիտացել էին լեռնային պատերազմ վարելու գործում33: Արարատյան թագավորության բանակի բարձր աստիճանի ճասած զարգացածությունն է փաստում նան նրա ճրամանատարական կազմի աստիճանակարգումը՝ գլխավոր ճրամանատարի, նրա առաջին ն երկրորդ տեղակալների, գնդապետի, ճիսնապետի, սակրավորների ճրամանատարների ն պետերի պաշտոնների առաջացումը34: Այս աստիճանակարգումը զարգացել է ճետագա դարերում: Այսպես՝ մեզ առավել լավ ճայտնի Արշակունյաց Հայաստանի բանակում առկա էին գլխավոր ճրամանատարի՝ սպարապետի, զորավարի, մեծ զորավարի, զորամիավորման ճրամանատարի՝ բյուրակալ կուսակալի, մեկ ճազարանոց գնդի ճրամանատարի՝ ճազարապետի (պետք չէ շփոթել արքունիքում եղած հազարապետ պաշտոնի ճետ) ն այլ կոչումներ35: Հայոց երվանդունիների օրոք ճայկական զորքը պատկառելի թվաքանակ է ունեցել: Պատմելով մ.թ.ա. 6-րդ դարի իրադարձությունների մասին, Քսենոփոնի՝ մ.թ.ա. 365-355թթ. գրած «կյուրոպեդիան» ճայկական զորքի թիվը նշում է 5.000 ճեծելազոր ու 40.000 ճետնակ36: Մ.թ. 1-ին դարի ճռոմեացի ճեղինակ կվինտոս

կուրցիոս Ռուփոսը ճաղորդում է, որ մ.թ.ա. 331թ. տեղի ունեցած ճանրաճայտ Գավգամելայի ճակատամարտում Ալեքսանդր Մակեդոնացու դեմ դուրս եկած պարսից Դարեճ Գ արքայի գլխավորած դաշնակից ուժերի աջ թնը կազմում էր 40.000 ճետնակ ն 7.000 ճեծյալ ունեցող Մեծ Հայքի զորաբանակը (որն, ի դեպ, իրեն փայլուն է դրսնորում՝ կռվում է մինչն ուշ երեկո ն դիմում կազմակերպված նաճանջի միայն այն ժամանակ, երբ պարզ է դառնում, որ կենտրոնում ն ձախ թնում պարսիկները ջախջախիչ պարտություն են կրել)37: Զախ թնում կռվող Փոքր Հայքի զորաբանակի թիվը Ռուփոսը չի ճաղորդում: Ակնճայտ է, որ այս 47.000-անոց զորաբանակը չէր կարող ներկայացնել Մեծ Հայքի ամբողջ զինուժը, քանի որ Գավգամելան գտնվում էր Հայաստանի սաճմաններից բավական ճեռու ն առնվազն նույն քանակության զինուժ էլ պետք է մնացած լիներ երկրի ներսում՝ ճատկապես ճյուսիսային ն ճյուսիսարնելյան մշտապես վտանգավոր սաճմանների անվտանգությունն ապաճովելու ճամար: Այս եզրաճանգման օգտին է խոսում նան Քսենոփոնի ճաղորդումն առ այն, որ ճայոց զորքերի միայն կեսն է ուղարկվել ճամաարիական բանակ35: Հատկանշական է, որ մ.թ.ա. 9-րդ դարում Արամ (Արամե) թագավորի39 բանակի արագաշարժ մասը (կամ այսօրվա եզրով ասած՝ «էքսպեդիցիոն կորպուսը») նս բաղկացած էր, ինչպես ճաղորդում է Խորենացին, «մոտավորապես ճիսուն ճազար» զինվորից40. դարձյալ՝ սրանց մեջ չպետք է եղած լինեին բերդապաճ ն սաճմանապաճ կայազորները կամ գոնե դրանց մի մասը, որ տեղաշարժի չէր ենթարկվել: Հետաքրքիր է, որ այս կորպուսի թվաքանակը ճամընկնում է Տիգրան Մեծի ճեծելազորի ընդճանուր թվի ճետ, որ, ըստ Պլուտարքոսի, 55.000 էր (որից 17.000-ը՝ զրաճապատ)41: Հետագայում, ամրապնդելով երկրի անվտանգությունը, Արամը գումարում է իր ունեցած զորքին (այսինքն՝ 50.000-ին) նս 40.000 ճետնակ ն 2.000 ճեծելազոր42 ն այդ միացյալ 92.000-անոց բանակով արշավում դեպի արնմուտք՝ կեսարիա: Հայկական զինված ուժերի մարտական բացառիկ բարձր որակը ն մշտական պատրաստվածության մեջ լինելու վիճակը ճաս24

տատվում են արդեն միայն այն փաստով, որ ճայկական բանակի շուրջ կեսը (չափազանց բարձր տոկոս նույնիսկ այսօրվա զարգացած երկրների բանակների ճամար) ընդունակ է եղել անճրաժեշտության դեպքում ճեռավոր ն սրընթաց արշավանքներ կատարել Հայաստանի սաճմաններից դուրս, թեն, ինչպես վերն արդեն տեղեկացանք Փավստոսի ճաղորդումից, դա բոլորովին էլ ճայ զինվորականների սրտովը չէր: Այսպիսով՝ մ.թ.ա. 2-րդ ն 1-ին ճազարամյակներում, Հայասայի, Ուրարտուի ն երվանդունիների թագավորությունների օրոք, ճայ զինվորականության թիվը ճասնում էր մի քանի տասնյակ ճազարի, իսկ Արտաշեսյան, Արշակունյաց ն Բագրատունյաց թագավորությունների օրոք, պատմական ճստակ տեղեկությունների ճամաձայն, ճայկական կանոնավոր բանակի թվակազմը տատանվում էր 100.000-ի ն 120.000-ի միջն43: Պատկերացնելու ճամար ճայոց զինուժի տարածաշրջանային կշիռն ու նշանակությունը, կարելի է ճամեմատել այս թվերը, օրինակ, այն փաստի ճետ, որ աշխարճակալ Հռոմեական կայսրության կանոնավոր բանակը, ըստ տարբեր տեղեկությունների, ուներ 400.000-ից մինչն 600.000 զինվոր44: Ընդ որում՝ Հռոմի ճզորության գագաթնակետին իտալիայից դուրս տեղակայված էին շուրջ 300.000 լեգեոներ45: Այս ուժի միայն կեսն էր տեղակայված արնելյան ուղղությամբ, այսինքն՝ տարածաշրջանային առումով Հայոց կանոնավոր բանակը զիջում էր ճռոմեականին առավելագույնը երեք անգամ: Սա նշանակում է, որ միաճակատ պաշտպանական պատերազմ մղելու դեպքում Հայաստանն ընդունակ էր դիմագրավել ճռոմեական ներխուժումը: Աշխարճակալ ախոյանների միջն Հայաստանի անկախության ն ինքնավարության երկարատն պաճպանումն ինքնին արդեն վկայում է ճայոց զինուժի ճզորության մասին: 12-14-րդ դարերում կիլիկյան ճայկական թագավորության բանակի թիվը պատերազմի ժամանակ անցնում էր 60.000 զինվորից46, միննույն ժամանակ բուն Հայաստանում ընդճուպ մինչն 14րդ դար, ճատկապես Զաքարյանների իշխանության օրոք, նախա-

րարների ճրամանատարության տակ դեռնս պաճպանվել ն գործում էին ճայկական խոշոր զորագնդեր: Պետք է ճատուկ ընդգծել, որ վերը բերված թվերը վերաբերում են ոչ թե Հայաստանի տղամարդկանց ընդճանուր թվին կամ աշխարճազորին, այլ ճայոց կանոնավոր կամ մշտական զինուժին: Սրանում ճամոզվելու ճամար բավական է մոտավոր պատկերացում ունենալ Հայաստանի պատմական ժողովրդագրության մասին: Հետազոտողների ճաշվարկների ճամաձայն, Հայաստանի բնակչության թիվը մ.թ.ա. 1-ին դարում եղել է 2,5-3 միլիոն, 10-րդ դարում՝ 4-5 միլիոն մարդ, իսկ կիլիկյան Հայաստանում 13-րդ դարում ապրել է շուրջ 1 միլիոն մարդ (նշված բոլոր դեպքերում էլ ճայերը բացարձակ մեծամասնություն էին)47: Այսպիսով՝ 1-ին դարում ճայկական 100.000-120.000-անոց զինուժը կազմել է Հայաստանի ընդճանուր բնակչության ընդամենը մոտավորապես 42-ը, 10-րդ դարում՝ մոտ 2-2,52-սը, իսկ 13-րդ դարի գերմիլիտարիզացված կիլիկյան Հայաստանում՝ շուրջ 62-ը: Հին ն միջնադարյան Հայաստանի զարգացած տնտեսությունն ու ժողովրդագրական այս բարվոք վիճակը միանգամայն թույլ էին տալիս զինելու, մարզելու ն կերակրելու այդպիսի պատկառելի մշտական զինված ուժեր45: Հայ զինվորականության ամուր փոխկապվածությունը ճայ ճասարակության ու նրա տարբեր խավերի ճետ պայմանավորված էր նան նրանով, որ բանակը կազմված էր ոչ միայն նախարարական ն ազնվական ծագում ունեցող ազատանիից, այլ՝ ազատ շինականներից49: Վերը շարադրվածից կարելի է եզրակացնել, որ ճնագույն, ճին ն միջնադարյան ժամանակներում ճայ զինվորականության տեղը, դերը, կշիռն ու նշանակությունը ճայկական ճասարակության մեջ եղել են ամենամեծն ու կենտրոնականը: Հետնաբար, ճայ զինվորի պատվո վարքականոնը, իր գաղափարական-բարոյաճոգեբանական արժեքներով ճանդերձ, դարեր շարունակ սերնդեսերունդ փոխանցվելով ն ուսուցանվելով՝ իր անանց կնիքն է դրել ճայ ժողովրդի ազգային բնավորության, ճոգեբանության ն աշխարճընկալման վրա50:

Հայերի ռազմական հատկանիշները՝ օտարների գնահատմամբ Հայերի բացառիկ մարտունակությունը նկատել ն արձանագրել են նան օտարները: Բերենք ընդամենը մի քանի օրինակ (ճետագայում ճարկավոր է օտար աղբյուրների գրանցած նմանատիպ բազմաթիվ ճաղորդումները ճավաքել, խմբավորել ն ճրատարակել առանձին ուսումնասիրությամբ): Ըստ 6-րդ դարի բյուզանդական պատմագիր Պրոկոպիոս կեսարացու ճաղորդման՝ մինչն 474թ. ճռոմեական կայսրերն իրենց թիկնազորի «ընտրության ժամանակ նկատի ունեին մարդկանց արժանիքները ն ճայերին էին տալիս նախապատվությունը»51: Արաբ պատմագիր Քամալ-ադ-դինի վկայությամբ, ճայկական ծագում ունեցող Ռոման Գ Արգիրոս կայսրի (1025-1034) թիկնազորը դարձյալ բաղկացած էր ճայերից, որոնց էլ նա պարտական էր իր փրկությամբ 1030թ. Հալեպի մոտ կրած պարտությունից ու բյուզանդական զորքի ցաքուցրիվ լինելուց ճետո. «ն ճողոպրեց կայսրը՝ շրջապատված իր մոտ եղած ճայերով, որոնք իրենց նետերով պաշտպանում էին նրան»52: Ֆրանսիացի ճայտնի բյուզանդագետ Շարլ Դիլն այսպես է բնութագրել 10-րդ դարի իրավիճակը. «Բյուզանդիան պարտական էր Հայաստանին ճրաշալի զինվորներով, քանի որ 10-րդ դարում ճայկական ջոկատները բյուզանդական բանակի լավագույն զորամասերն էին ճամարվում»53: Բյուզանդացի մեկ այլ պատմագիր, խոսելով 9-րդ դարի առաջին կեսին բյուզանդական բանակում ծառայած Մանուիլ անունով մի ճայ զորաճրամանատարի մասին, գրում է. Մանուիլը շատ խիզախ մարդ էր, բոլոր ճակառակորդներին քաջ ճայտնի, քանզի նա ծնունդով ճայ էր54:

Այսպիսով, պարզվում է, որ այդ ժամանակաշրջանում ճայ տղամարդու կերպարը նույնացվում էր արիասիրտ ռազմիկի բնութագրի ճետ, կամ, ինչպես դիպուկ նկատել է այս ճետաքրքիր տեղեկությունը ճայերեն թարգմանած անվանի բյուզանդագետ

Հ.Բարթիկյանը, «Բյուզանդիայում ճայ ն քաջ ճասկացությունները ճոմանիշ էին»55: նույնպիսի ճարգանքի ն գնաճատանքի էր արժանանում ճայկական զորքը նան իրանում: Այսպես՝ Փավստոսը ճաղորդում է, որ պարսից Շապուճ Բ թագավորը, Հայաստանում իր կրած մի խոշոր պարտությունից ճետո՝ վերադառնալով իրան, ճիացական գնաճատական է տվել ճայ ռազմիկների անձնվիրությանը, պատերազմավարժությանն ու մարտական բարձր ոգուն. Զարմացել եմ ես, ասում էր նա, իմ տեսածի վրա: Մանկությունից ի վեր միշտ կռվի ու պատերազմի մեջ եմ եղել, շատ տարի է, որ թագավոր եմ դարձել, ն տարի չեմ անցկացրել առանց կռվի, բայց ջերմ կռիվն այս էր, որին այս անգամ պատաճեցի: Որովճետն երբ Հայոց նիզակավորները առաջ էին գալիս, այնպես էին ճարձակվում, ինչպես մի բարձր լեռ կամ ինչպես մի ճաստ, ճզոր ն անշարժ աշտարակ, իսկ երբ մենք նրանց փոքր-ինչ վանում էինք, նրանք ապաստանում էին ճոռոմների լեգեոնների մեջ, որոնք իրենց կից առ կից վաճանները բաց անելով նրանց ներս էին ընդունում, ինչպես մի պարսպապատ ամրոցի մեջ: եվ այնտեղ փոքր-ինչ շունչ առնելով՝ նորից դուրս էին գալիս ու կռվում, մինչն որ Արյաց զորքերին ամբողջովին ոչնչացրին: Մի ուրիշ բանի վրա էլ եմ զարմացած - Հայաստան գնդի56 միասիրտ ճավատարմության ն տիրասիրության վրա. որովճետն այսքան տարի է, որ նրանց տերը՝ Արշակը, կորած է նրանց ճամար, բայց նրանք նրանով էին քաջալերվում պատերազմի ժամանակ: երբ իրենց ախոյաններին գլորում էին, միշտ ասում էին. «Արշակի ճամար», իսկ նա նրանց մեջ չէր, բայց նրանք իրենց սիրուց ն տիրասիրությունից, որ ունեին իրենց բնիկ տիրոջ նկատմամբ՝ ամեն մի ախոյանի, որին սպանում էին, նրան էին նվիրում: կամ ԼՀայոց սպարապետ Մամիկոնյան) Մուշեղի այն մոլեգնած գունդը. ինձ այնպես էր թվում, թե այդ գնդից բոց ու կրակ են թափում, ն դրոշակներն այնպես էին գնդի մեջ, կարծես ճրդեճի բոց է անցնում եղեգների միջով: Այսքան ժամանակ է, որ նրանց տերը՝ Արշակը, կորած է նրանց ճամար, գտնվում է Անդմըշն բերդում, Խուժաստան երկրում, բայց նրանք իրենց սիրուց

այնպես էին ճամարում, թե նա իրենց գլուխ է կանգնած իբրն թագավոր, կամ իրենց ճետ գնդի մեջ է գտնվում, իբրն պատերազմին գլուխ կանգնած ն իրենք նրա առաջ նրան են ծառայում: Այո,- ասում էր նա,- երանի՛ նրան, որ Հայոց գնդի տերն է, այնպիսի տիրասեր, միաբան ն ճավատարիմ զորքի57:

Մարտական որոշակի խնդիրներ լուծելու գործում, ճատկապես՝ իր ճեծելազորի մաննրային կարողություններով ու ճարվածային ճզորությամբ, ճայկական բանակն անգերազանցելի էր: Հայկական այրուձին մեծ ճռչակ էր վայելում ճին աշխարճում, այդ իսկ պատճառով էլ Հռոմի, Բյուզանդիայի ն իրանի տիրակալները սիրաշաճում էին ն աշխատում տարբեր ճնարքներով իրենց զինված ուժերի կազմի մեջ ընդգրկել ճայկական ընտիր զորամիավորումները: իրանում ճայկական զորքի ունեցած վարկի մասին կարելի է որոշակի պատկերացում կազմել թեկուզ եղիշեի ճետնյալ ճաղորդումից. ...կարգն այն էր, որ երբ Հայաստանից որնէ պատվավոր զորավարի առաջնորդությամբ ճեծելազոր էր գնում ԼՊարսից թագավորի) Դուռը, Լթագավորը) մարդ էր ուղարկում ընդառաջ ն ճարցնում էր Հայոց աշխարճի ողջությունն ու խաղաղությունը. ն երկու-երեք անգամ նույնն էր անում. զորաճանդեսն էլ Լթագավորն) ինքն էր անում ն պատերազմ սկսելուց առաջ նրանց իրեն մոտ գալ՝ տեղ ճասնելն անգամ մեծ շնորճակալության արժանի էր ճամարում ն իր աթոռակիցների ու բոլոր մեծամեծների առաջ գովասանք էր տալիս ամենքին, ճիշում էր նրանց նախնիների ծառայությունները ն պատմում էր նրանցից յուրաքանչյուրի քաջությունը55:

կարելի է ճիշել նան Ավարայրի ճակատամարտի նախաշեմին պարսիկ զորաճրամանատար Մուշկան նյուսալավուրտի բառերը՝ ուղղված իր զորքին. Դուք ինքներդ գիտեք Հայոց աշխարճի քաջությունը, ն ամեն մեկի անվեճերությունը. գուցե պարտություն կրելով՝ կենդանի-կենդանի զրկվեք այն մեծ կյանքից, որ ունենալու եք: Հիշեցեք ձեր կանանց ն որդիներին, ճիշեցեք ձեր սիրելի բարեկամներին. գուցե ոտնաճար լինիք...59:

ìերջաբանի փոխարեն. զինվորական պատվո վարքականոնները արդի ժամանակաշրջանում Զինվորական պատվո վարքականոններն ամեննին խոր անցյալի երնույթ չեն միայն: Ժամանակակից զարգացած պետությունների կադետական ն սպայական ուսումնարաններն իրենց սաներին ն առանձին ստորաբաժանումների ն զորամիավորումների ճրամանատարությունը՝ իրենց մարտիկներին գաղափարապես ն բարոյաճոգեբանորեն պատրաստելիս, դարձյալ օգտագործում են ճատուկ մշակված պատվո վարքականոններ: Անճրաժեշտ ենք ճամարում, որ մենք էլ, ճայկական ազգային ռազմական դաստիարակության ճարուստ ն ուրույն ավանդույթները ճաշվի առնելով, սկզբում Պաշտպանության նախարարության ռազմական ինստիտուտում, ապա ն ամբողջ ճայկական բանակի բարոյաճոգեբանական դաստիարակության ճամակարգում մշակենք ն ներդնենք այսօրվա ճայ ռազմիկի պատվո վարքականոնը: Հայրենասիրական-քաղաքացիական դաստիարակությունը ճասարակական առողջ ճամախմբվածությանը ճասնելու, ասել է թե՝ Հայաստանի ազգային անվտանգությունն ամրապնդելու գլխավոր միջոցներից է: Հայկական բանակը, ինչպես դարեր առաջ, կոչված է լինելու Հայաստանին անմնացորդ նվիրված սերունդների պատրաստման դարբնոց:

*

,

«

,

, (

),

, 1933,

, ,

«

-

« ,

, -

.

., 1987,

(

. 57),

,

16-19-

, , -

,

,

-

16-19-

, (

, 14-15-

-

Լiaհ Օreeոքelմ, Naէiօոaliտո Five Քօaմտ էօ Խօմerոiէ7. ՇaոԵriմջe, Խaտտ. Էarvarմ Մոiverտiէ7 Քreտտ, 1992, քք. 96-97) « » « ». - Լօrմ Ճcէօո, "Naէiօոaliէ7", iո Օոar DaհԵօսr aոմ Խicհeliոe Ք. 1տհa7, eմտ., Tհe Naէiօոaliտո Քeaմer (New յerտe7 Էսոaոiէieտ Քreտտ, 1995), ք. 115 ,

-

,

,

-

( ). 3

, , 2000,

98-115

, -

, , ». -

, ,

,

(

.)

.

. ,

-

. « ,

-

, » ( , 1912,

.

385) ,

« »,

, »-

«

», .

, . 1968,

« »( »,

« ., (

. , «

293, 340) ,

,

, (

-

) ,

.

, . .

.

, 1953, .

197. Tհe Քքic Էiտէօrieտ ՃէէriԵսէeմ էօ Քawտէօտ 8սշaոմ (8սշaոմaraո Քaէոսէiwոk). Traոտl. aոմ cօոոeոէar7 Ե7 Niոa Օarտօiaո (ՇaոԵriմջe, Խaտտ. Էarvarմ Մոiverտiէ7 Քreտտ, 1989), ք. 229. ,

,

-

.

(

169-204 «

», 1998),

,

,«

-

». ,

-

,

.

. 1913 .

-

.

, ) »

«

, 1991 (

,

, «

»- , (

,

, -

,

-

43)

,

-

- , .

, 11-

, -

, « .

»( ,

, 1910,

-

. »

38) «

,

,

., 1993,

158, 179, 327 (

-

-

) ,

Տ/2

(Քariտ, 1970),

-

,

-

(

-

) , , (

)

-

-

-

.

,

« »-

«

,

, «

» ),

,

-«

.», 1998,

-

. (

.

-

, ,

) -

«( »( , ,

,

. )

.

, ,

«

» «

,

…

… (

,

, ,

,

.

.

,

-

)

« ,

-

.

-

, .

, ,

, -

, , ,

, ,

, , ,

,

-

, .

,

,

, . .

-

., ,«

.

.

-

,

.

. », 1968,

« ,

.

,

-

. ,

…»., 1887,

.

, .(

.

)

, -

(

, ) . ,

-

,

( ( »-

.

«

.)

,

-

», 1982,

,

138, 148.

,

, «

,

« «

. -

111, 118-119 »-

» (1540-

. 1639 .. 1730 .) « » , « », . . . « ».Ճ. Ճ. – (Խօ a a a, 1990), . 186. . Ճ. օ օ , . . a . ( օ ). Խօ a a a, 1983, . 239-242: cք. Մaոaոօէօ Tտսոeէօոօ, (

Էaջakսre Tհe 8օօk օք էհe Տaոսrai, էraոտ. Մilliaո Տ. Մilտօո (NՄ Խօմaոտհa 1ոէerոaէiօոal, Լէմ., 1979), քք. 17-18, 20-21, 33-34, 66-67. « , , , , . , , « , » , , , . , , . , , , . « , , , , , , , , , . , , , . , , , »., , . , . Ճ. օ օ , . . a . , . . . 243-244. (

, , 65)

Խ

a a

:

, ,

-

:

a : : , 2000, . 64-

,

. . . 5-

T a 67)

«

օ

( …

,

. . . Խօ , .Ճ , 1950, . 33, 66« ») . , ( ) … -

( . Խ.- . 1166 . (

),

»( .

,

-

. . , , ., 1995, 153 Քicհarմ 8arԵer, Tհe Խոiջհէ aոմ Շհivalr7. Քeviտeմ eմiէiօո (ՄօօմԵriմջe Tհe 8օ7մell Քreտտ, 1995), ք. 6. . Ք. Խ. , Tօ 12 (Խօ a “ ”, 1969), . . . Ճ. , . Ճ. 426: Ք , Tօ XXՄ11 ( ., 1899), . 458-461. Խaսrice Խeeո, Շհivalr7 (New Էaveո aոմ Լօոմօո Մale Մոiverտiէ7 Քreտտ, 1984), քք. 14, 178. , (Խօ a . , 1947). e e օ . T. , . 85. , , , . . , . « , , , , , , , , , , .

, ,

.

«

,

«

, ,

-

, ,

.

«

»( , «

« » (1968

.

)

-

«

. -

, , ,

,

, ,

. »., , . , ,

-

,

. ,

,

169-185, 193-198, 202-204 , . (

,

-

., 1971),

200-201 . 1 (

. Ճ

.

., 1981), 7-13 . Ճ . , 1944, . 114. , . , 351

. Ք e a ,

.

.

. : 3500 , 1997, . 51-52. , 50-53

, . , , . ,

.

. .– 1400

.

.

.,

-

348-351

. . 1, 139 Qսiոէստ Շսrէiստ Քսքստ, Էiտէօriae Ճlexaոմri Խaջոi, 8օօk 111, Շհaքէer 2, քar. 6: . Լ. Ք. Տհaհiոiaո, "Օո էհe Մaհe Խeոէiօոeմ iո Խօvտeտ Խհօreոaէտi տ Էiտէօr7," Ճrոeոiaո Քeview, Տսոոer 1983, քք. , . 1, 494 54-57. . . . , ., 1999, Nօ. 4 (22). Խ . , 111, 1 (34, 35). , 7, , ( . . . Մ11-Մ1

.)

,«

,

.

Խօ

a,

», 1998, , .

,

59-90

. .Ճ ,

, , .

., 1976),

. T. 2,

, 1963, . 194.

146.

.

(

, ,

, . 686-688. . ( ., 1984),

,

Քհiliքքe Շօոէaոiոe, Մar iո էհe Խiմմle Ճջeտ. Traոտlaէeմ Ե7 Խicհael յօոeտ (Օxքօrմ ՄԽ ՇaոԵriմջe ՄՏՃ 8lackwell, 1998), քք. 710: cք. Քeէer Շօոոօll7, Օreece aոմ Քօոe aէ Մar (Լօոմօո-Էօոջ Խօոջ Խacմօոalմ, 1981), ք. 255. 2Եiջոiew 8rշeշiոտki, Tհe Օraոմ ՇհeտտԵօarմ Ճոericaո Քriոac7 aոմ 1էտ Օeօտէraէeջic 1ոքeraէiveտ (New Մօrk 8aտic8օօkտ, 1997), ք. 10. « », - . , 1956, 231. Քecսeil մeտ հiտէօrieոտ մeտ Շrօiտaմeտ. Dօcսոeոէտ Ճrո ոieոտ. T. 11, Քariտ, 1906, ք. 170-171. . , -

12-14, 1963, N. 5, ,

,

( ,«

) 1952,

.93

788-89 . . , ., .Ճ , . , 672-673

», 1999,

. 17-18:

, ,

, 1998 .

53.400 ,

, 20.000-25.000-

.-

Tհe Խiliէar7 8alaոce, 1998/99 (Լօոմօո Օxքօrմ Մոiverտiէ7 Քreտտ, 1998), քք. 74, 76

, ) 2,5-3

( 70.000-75.000-

, 2,5 , -

, ,

.

.

,

,

,

,

,Օ

,

( . . . 55 .).- Ճ. Ճ. Ճ 11, - , 1989, N. 2 (125), 40-54 -

, ,

, , -

.

« (

),

, (

)

(474-491), (

) -

,

.

, , 1967,

,

, 296.

.

-

, , , .

., 1987, 114 . , : 1883, . 319: .

. .

.

-

,

11-12 (

: ,

. Ճ

.

.

, 1975), . 139 ( (1068-1071)

-

)

, . 141.

,

,

, ,

.

, ., 1990,

-

, , .«

( ), » (Ճrոeոiaո տօlմierտ, ոօէօriօստ (accօrմiոջ էօ էհe Օreek տօսrceտ aէ leaտէ) քօr էհeir wa7warմ cօոմսcէ aոմ iոմiտciքliոe).յօհո Էalմօո, Մarքare, Տէaէe aոմ Տօcieէ7 iո էհe

87շaոէiոe Մօrlմ, 565-1204 (Լօոմօո ՄՇԼ Քreտտ, 1999), ք. 236 ,

-

,

,

,

, (

.

« » 1166 . .

»,

« )

-

,

,

-

, ,

-

( -

)

« (iոէracէaԵiliէ7 aոմ քօrոiմaԵle cհaracէer օք էհe Ճrոeոiaոտ),

»

Մalէer Ք. Խaeջi, 87շaոէiսո aոմ էհe Քarl7 1տlaոic Շօոզսeտէտ (ՇaոԵriմջe Մոiverտiէ7 Քreտտ, 1992), քք. 12, 181-204, eէc. .-

.

, ,

,

., 1957, ,

313, ,

39-40 . ,

,

. 56 (913- 959) (

,

Մ11) ,

.

, (1968),

, 244-245

-

-

,

-

202-203 , .

.

-

1918 .

-

. « , »(

.

.

,

(19141918)

», 1964, 455. . T . Խօ , 1966, . 188. . . .“ ”, , 1979, . 88.) , . .

, « .

, ., 1989,

, .

-

( Ճ. Շհriտէeոտeո, Լ 1raո տօստ leտ Տaտտaոiմeտ, 2ոմ eմ. Խօքeոհaջeո, 1944, ք. 210: Ճ. Տհ. ՏհaհԵaշi, "Ճrո7 Քre-1տlaոic 1raո," Քոc7clօքaeմia 1raոica, Մօl. 11, Քմiէeմ Ե7 Քհտaո Մarտհaէer. Լօոմօո aոմ New Մօrk Քօսէleմջe Խeջaո Քaսl, 1987, ք. 497) , , , 232-233:

ՂԷE ԸՕDE ՕԲ ԷՕNՕR ՕԲ ՂԷE ՃRՈENIՃN ՈILIՂՃRY

("-5tհ ԸENՂURIEՏ)

4rո6ռ 415a21aռ Suոոary Ճrոօոiճո հiտէօriօջrճքհ7 Շօոէճiոտ ճ ՇօոտiմօrճԵ1օ ճոօսոէ օք iոքօrոճէiօո ճԵօսէ ճոՇiօոէ ճոմ ոօմiօvճ1 Ճrոօոiճո ոi1iէճr7 iմօօ1օջ7. 1ո էհօ wօrէտ օք էհօ 5էհ Շօոէսr7 հiտէօriճոտ Քճvտէօտ Թսշճոմ ճոմ Խօvտօտ Խհօrօոճէշi, էհօ Շօոոճոմտ ճոմ 1օջճՇ7 օք էհօ Ճrոօոiճո տքճrճքօէտ (Շօոոճոմօrտ-iո-Շհiօք) էօ էհօir տսՇՇօտտօrտ 1ճ7 օսէ iո մօէճi1 էհօ օԵ1iջճէiօոտ ճոմ rօտքօոտiԵi1iէiօտ օք Ճrոօոiճո wճrriօrտ. Ղհiտ Շօմօ օք հօոօr, iո հiօrճrՇհiՇճ1 օrմօr, rօզսirօտ տօ1ք1օտտ 1օ7ճ1է7 էօ: (1) էհօir քճէհօr1ճոմ, էհօ Ճrոօոiճո "wօr1մ," Շօսոէr7 ճոմ iոմօքօոմօոէ էiոջմօո: (2) Շհivճ1riՇ հօոօr: (3) էհօ էiոջ ճտ էհօ ոօտէ iոքօrէճոէ տէճէօ iոտէiէսէiօո օք Ճrոօոiճ: (4) էհօ քօօք1օ օք Ճrոօոiճ, ճ11 օք iէտ iոհճԵiէճոէտ, irrօտքօՇէivօ օք էհօir տօՇiճ1 տէճէստ: (5) էհօ Ըհriտէiճոքճiէհ, ՇհսrՇհ ճոմ Շ1օrջ7ոօո: (6) քճոi17: (7) էհօir էiոտոօո: (8) էհօir Շօոrճմօտ-iո-ճrոտ. Ղհօտօ ոօrոտ օք ՇօոմսՇէ տհճrօ տiոi1ճriէiօտ wiէհ 1ճէօr ոօմiօvճ1 Մօտէ Քսrօքօճո Շհivճ1r7 օք էհօ 8էհ-14էհ Շօոէսriօտ, ճտ wօ11 ճտ էհօ տ7տէօո օք vճ1սօտ օք էհօ Jճքճոօտօ տճոսrճiտ Շօմiքiօմ մսriոջ էհօ 16-18էհ Շօոէսriօտ. Էօwօvօr, ճտ էհiտ տէսմ7 տհօwտ, էհօrօ ճrօ տiջոiքiՇճոէ մiքքօrօոՇօտ iո էհօ քriօriէ7 օք օԵ1iջճէiօոտ օք էհօ Ճrոօոiճո հօոօr Շօմօ, օո էհօ օոօ հճոմ, ճոմ էհօ Մօտէ Քսrօքօճո ճոմ Jճքճոօտօ Շօմօտ օո էհօ օէհօr. Ղհօ ՇօոՇօքէ օք քճէհօr1ճոմ մօvօ1օքօմ iո էհօ Ճrոօոiճո քօօք1օ 1օոջ Եօքօrօ էհօ ճմօքէiօո օք Ըհriտէiճոiէ7 iո էհօ 4էհ Շօոէսr7 ճոմ wճտ օxքrօտտօմ Ե7 vճriօստ էօrոտ, տսՇհ ճտ "Էճ7օէշ ճտհէհճrհ, Մօrէir, Ղճջճvօrսէiսո" (էհօ Ճrոօոiճո "wօr1մ," Շօսոէr7, էiոջմօո). 1ո ճմմiէiօո էօ էհօտօ էօrոտ, Խօvտօտ Խհօrօոճէշi մirօՇէ17 ստօտ էհօ էօrոտ "հճ7rօոiէ" (քճէհօr1ճոմ) ճոմ "հճ7rօոճտօr" (քճէriօէ): wհօrօճտ, քօr օxճոք1օ, ճ տiոi1ճr ՇօոՇօքէ օք քճէհօr1ճոմ ճտ wօ11 ճտ էհօ էօrո "քճէհօr1ճոմ" iէտօ1ք մiմ ոօէ օոօrջօ iո ոօiջհԵօriոջ Թ7շճոէiսո սոէi1 էհօ 10էհ Շօոէսr7. Ղհօ 1ճrջօ ոսոԵօr օք Ճrոօոiճո էrօօքտ (90-120 էհօստճոմ ոօո քrօո ճէ 1օճտէ էհօ 4էհ Շ. ԹԸ էօ էհօ 11էհ Շ. ՃԾ) ճոմ էհօ մօոiոճոէ rօ1օ օք wճrriօrտ iո Ճrոօոiճո տօՇiօէ7 օք էհճէ քօriօմ wճտ Շօոմiէiօոօմ Ե7 էհօ քrօտտiոջ ոօօմ քօr մօքօոտօ օք էհօ Շօսոէr7 քrօո Շօոէiոսճ1 քօrօiջո iոvճտiօոտ. Ղհօ տէսմ7 մօոօոտէrճէօտ էհճէ iո էհiտ հiտէօriՇճ1 Շօոէօxէ էհօ Ճrոօոiճո ոi1iէճr7 տ հօոօr Շօմօ հճմ ճ տօ1iմ ճոմ 1ճտէiոջ iոքճՇէ սքօո էհօ ոճէiօոճ1 ՇհճrճՇէօr ճոմ էհօ wօr1մviօw օք էհօ Ճrոօոiճո քօօք1օ.

ՒՕÄՂՒԱ ×ՂԱՂԱ ՃÐÌßՎԱՒՕÃՕ ՏՕԱՎԱՂՏՃ

(I-—- âåêà) «1 Ì1 «éâàçÿí Ð6çþì6 ՃքìÿԷՇêàÿ èՇòօքèօãքàՓèÿ 3àՓèêՇèքօ8àëà ոօՇòàòօՎԷօ 6օãàòԵé ìàòՇքèàë օ6 èոՇօëօãèè ոքՇ8ԷՇãօ è ՇքՇոԷՇ8Շêօ8օãօ àքìÿԷՇêօãօ 8օèԷՇò8à. 8 Շօօ6ùՇԷèÿõ èՇòօքèêօ8 V 8Շêà Ôà8ՇòօՇà Á73àԷոà è 1օ8ՇՇՇà ՃօքՇԷàԱè ոքè8օոÿòՇÿ Էàêà3Ե-3à8ՇòԵ àքìÿԷՇêèõ ՇոàքàոՇòօ8 (ãëà8ԷօêօìàԷո7þùèõ 8օéՇêàìè ՇòքàԷԵ) Շ8օèì ոքՇՇìԷèêàì, 8 Էèõ 8 èՇքàքõè3èքօ8àԷԷօì ոօքÿոêՇ ոàԷԵ օ6ÿ3àòՇëüՇò8à 8օèԷօ8 ոՇքՇո: 1. քօոèԷօé, 2. 8օèԷՇêօé ՎՇՇòüþ, 3. ԱàքՇì ՃքìՇԷèè, 4. ՇՇ Էàքօոօì, 5. ãօՇոօոՇò87þùՇé õքèՇòèàԷՇêօé ԱՇքêօ8üþ, 6. ՇՇìüՇé, 7. քօոօì, 8. Շօ6քàòüÿìè ոօ օք7æèþ. Ýòè 3à8ՇòԵ ոՇքՇêëèêàþòՇÿ (Շ ԷՇêօòօքԵìè օòëèՎèÿìè 8 ոքèօքèòՇòԷօՇòè òՇõ èëè èԷԵõ օ6ÿ3àòՇëüՇò8) Շ è37ՇòԷԵìè ìօքàëüԷԵìè êօոՇêՇàìè 3àոàոԷօՇ8քօոՇéՇêօãօ քԵԱàքՇò8à (VIII— ՃIV 88.) è 3àՓèêՇèքօ8àԷԷԵìè 8 ՃVI—ՃVIII 88. 3àêօԷàìè ՎՇՇòè, ոքèԷÿòԵìè 8 ՇքՇոՇ ÿոօԷՇêèõ Շàì7քàՇ8. ÏօԷÿòèՇ քօոèԷԵ ՇëօæèëօՇü 7 àքìÿԷ 3àոօëãօ ոօ ոքèԷÿòèÿ õքèՇòèàԷՇò8à è 8ԵքàæàëօՇü ոօՇքՇոՇò8օì քà3ëèՎԷԵõ òՇքìèԷօ8: «ՃéօԱ àøõàք, Շքêèք, òàãà8օք7òþԷ» (àքìÿԷՇêèé êքàé, ՇòքàԷà, ԱàքՇò8օ) è ò. ո., Էօ 7 ՃօքՇԷàԱè 8ՇòքՇՎàþòՇÿ è òՇքìèԷԵ «àéքՇԷèê» (քօոèԷà), «àéքՇԷàՇՇք» («ëþ6èòՇëü քօոèԷԵ»— ոàòքèօò). 8 òօ æՇ 8քՇìÿ ոօոօ6ԷօՇ ոօԷÿòèՇ ՇՓօքìèքօ8àëօՇü 8 ՇօՇՇոԷՇé Շ ՃքìՇԷèՇé 8è3àԷòèè ëèøü 8 Ճ 8. ÓՎèòԵ8àÿ ՎèՇëՇԷԷօՇòü àքìÿԷՇêèõ 8օéՇê 8 IV 8. ոօ Է. 5.—ՃI 8. Է. 5. (օò 90 ոօ 120 òԵՇ. ՎՇëօ8Շê) è ոօìèԷèք7þù7þ ՇօԱèàëüԷ7þ քօëü 8օèԷՇêօãօ ՇօՇëօ8èÿ 8 ՃքìՇԷèè 5òօãօ ոՇքèօոà, Շ8ÿ3àԷԷ7þ Շ ոօՇòօÿԷԷօé ԷՇօ6õօոèìօՇòüþ 3àùèòԵ ՇòքàԷԵ օò ԷàøՇՇò8èé èԷօ3ՇìԱՇ8, ìօæԷօ 7ò8Շքæոàòü, Վòօ êօոՇêՇ ՎՇՇòè, ոքèԷÿòԵé 7 àքìÿԷՇêèõ 8օèԷօ8, օêà3àë Շ7ùՇՇò8ՇԷԷօՇ 8ëèÿԷèՇ Էà Փօքìèքօ8àԷèՇ ԷàԱèօԷàëüԷօãօ õàքàêòՇքà, ոՇèõօëօãèè è ìՇԷòàëèòՇòà àքìÿԷՇêօé ԷàԱèè.

ՄԱՅՐԵՆԻ ԼԵԶՈՒՆ

ԵՎ

ԱԶԳԱՅՆԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՍԿԶԲՆԱՎՈՐՈՒՄԸ

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԵՎ ԵՎՐՈՊԱԿԱՆ

ՍԿԶԲՆԱÔԲՅՈՒՐՆԵՐԻ

ՀԱՄԵՄԱՏԱԿԱՆ ՔՆՆՈՒԹՅՈՒՆ

Ոօtհճո Ղօոջսճ aոմ tհճ Օոiջiոտ օf Natiօոaիiտո Ճ Ըօոքaոativճ Ճոaիyտiտ օf tհճ Ճոոճոiaո aոմ Eսոօքճaո Pոiոaոy Տօսոcճտ∗ 4br1dg6ո6ռt 4rո6ռ 415a21aռ 1ո iէտ տ7տէօոճէiՇ ճոճ17տiտ ճոմ ՇօոՇօքէսճ1iշճէiօո օք էհօ ոս1էiքճՇօէօմ քհօոօոօոօո օք ոճէiօոճ1iտո, Մօտէօrո տօՇiճ1 տՇiօոՇօ հճտ ոճմօ ոճո7 iոտiջհէքս1, էհօօrօէiՇճ1 ջօոօrճ1iշճէiօոտ. Էօwօvօr, էհiտ ճոճ17տiտ, քճrէiՇս1ճr17 օք էհօ օriջiոտ օք ոճէiօոճ1iտո, հճտ Եօօո Եճտօմ ճ1ոօտէ օոէirօ17 օո էհօ Քսrօքօճո տօՇiճ1-հiտէօriՇճ1 օxքօriօոՇօ քrօո էհօ 16էհ էօ էհօ 20էհ Շօոէսriօտ. Ղհiտ քօՇստ հճտ տօոօwհճէ տէօwօմ էհօ rօտս1էտ ճոմ 1օմ էօ iոտսքքiՇiօոէ17 iոՇ1ստivօ ՇօոՇ1ստiօոտ. Ղհօ ոճյօriէ7 օք Մօտէօrո տՇհօ1ճrտ օք ոճէiօոճ1iտո ճrօ օք էհօ օքiոiօո, քօr օxճոք1օ, էհճէ էհօ քirտէ ոճէiօոտ ճքքօճrօմ iո Քսrօքօ մսriոջ էհօ 16-19էհ Շօոէսriօտ.1 1ո էհiտ rօջճrմ, Մճ1էօr Ըօոոօr, ճ “1օճմiոջ տէսմօոէ օք էհօ օriջiոտ ճոմ մ7ոճոiՇտ օք օէհոօոճէiօոճ1iտո,” մrճwiոջ սքօո էհօ տՇհօ1ճrտհiք օք Տir Քrոօտէ Թճrէօr, ճոօէհօr wօ11-էոօwո քiջսrօ iո էհօ քiօ1մ, ոճէօտ էհօ տwօօքiոջ Շ1ճiո էհճէ “էհօ տօ1ք-ՇօոտՇiօստոօտտ օք ոճէiօոտ iտ ճ քrօմսՇէ օք էհօ ոiոօէօօոէհ Շօոէսr7,”2 wհiՇհ ոճ7 Եօ էrսօ օք Քսrօքօ, Եսէ ոօէ տսքքiՇiօոէ17 iոՇ1ստivօ օք էհօ օxքօriօոՇօտ օք ոօո-Քսrօքօճո քօօք1օտ wiէհ 1օոջօr հiտէօriօտ օք ոճէiօոճ1 տօ1ք-ՇօոտՇiօստոօտտ. Ճոօէհօr օxքrօտտiօո օք էհiտ տՇհօօ1 օք էհօսջհէ iտ Լiճհ Օrօօոքօ1մ’տ iոտiջհէքս1 տէսմ7 (Մճtiօոճlisո: Fi5e Խօճմs tօ 1օմerոit). Էճrvճrմ Սոivօrտiէ7 Քrօտտ, 1992), wհiՇհ ճ1տօ օvօr-օxէrճքօ1ճէօտ էհօ Քսrօքօճո օxքօriօոՇօ, տէճէiոջ: Ղհօ օriջiոճ1 ոօմօrո iմօճ օք էհօ ոճէiօո օոօrջօմ iո տixէօօոէհՇօոէսr7 Քոջ1ճոմ, wհiՇհ wճտ էհօ քirտէ ոճէiօո iո էհօ wօr1մ...3

∗

47ուոոճո Իօնոճ 4ոջնոչոոնճ (Iոtօոոճtiօոճl )օuոոճl օք Eոջlisի Տtuմiօs), Իօ. 1 (2), 2006, քք. 123-131. 7իis is ճո ճԵriմջeմ 5ersiօո օր tիe stuմ) Խitի tիe sճոe title tիճt Խճs օriջiոճll) քuԵlisիeմ Ե) tիe ճutիօr iո 4rոeոiճո ճs Խճ7rօոi 1օշսո 7օv ճշջճ7ոճէճոսէiճո տէշԵոճvօrսոօ. հճ7էճէճո 7օv 7օvrօքճէճո տէշԵոճջհԵ7սrոօri հճոօոճէճէճո էոոսէiսո (7ere5ճո, 1ճteոճմճrճո: 4rtճջers, 2001, tիe uքմճteմ 2ոմ eմ. Խճs քuԵlisիeմ iո 2004)

Ղհօտօ viօwտ Շճո Եօ iոէօrքrօէօմ էօ Եօ ճ rօք1օՇէiօո օք էհօ քճՇէ էհճէ էհօ քօքս1ճէiօոտ օք Քսrօքօճո Շօսոէriօտ մiմ iոմօօմ սոմօrջօ ճ էrճոտքօrոճէiօո օք ոճէiօոճ1 ՇօոտՇiօստոօտտ iո էհօ 16-19էհ Շօոէսriօտ. Ղհստ, ճՇՇօrմiոջ էօ Մօտէօrո տէսմiօտ, “էհօ vճտէ ոճյօriէ7 օք քօօք1օ 1iviոջ wiէհiո ԷrճոՇօ wօrօ ոօէ ՇօոտՇiօստ օք Եօiոջ ԷrօոՇհ սոէi1 1օոջ ճքէօr էհօ ԷrօոՇհ Թօvօ1սէiօո |օք 1789|.”" Լiէօwiտօ, “iո ոiմ-ոiոօէօօոէհ Շօոէսr7 1էճ17... օո17 3% օք 1էճ1iճոտ Շօս1մ տքօճէ էհօ Շօոոօո 1ճոջսճջօ: ոօտէ տքօէօ հiջհ17 մiտէiոՇէ rօջiօոճ1 մiճ1օՇէտ, ճոմ ոօտէ iմօոէiքiօմ էհօոտօ1vօտ ճտ ՏiՇi1iճոտ, Թօոճոտ, ճոմ էհօ 1iէօ. Թ7 էհօ օոմ օք Մօr1մ Մճr 1, հօwօvօr, ոօտէ 1էճ1iճո iոոiջrճոէտ էօ Հօrէհ ՃոօriՇճ iմօոէiքiօմ էհօոտօ1vօտ ճտ 1էճ1iճոտ. Ղհօ 1էճ1iճո ոճէiօո հճմ ջrօwո օr մօvօ1օքօմ wiէհiո 1օտտ էհճո տօvօոէ7-քivօ 7օճrտ.”5 Ճջճiոտէ էհiտ ԵճՇէջrօսոմ, էհօ Ճrոօոiճո օxքօriօոՇօ iտ տէriէiոջ. ՃոՇiօոէ, ոօմiօvճ1, ճոմ օճr17 ոօմօrո քriոճr7 տօսrՇօտ օviմօոՇօ ճ տէrօոջ Ճrոօոiճո iմօոէiէ7 ճոմ ոճէiօոճ1iտո wօ11 Եօքօrօ էհօ օճr1iօտէ ոճոiքօտէճէiօոտ օք Քսrօքօճո ոճէiօոճ1iտո Շiէօմ Ե7 էհօտօ տՇհօ1ճrտ օք Քսrօքօճո հiտէօr7. Քvօո էճէiոջ iոէօ ճՇՇօսոէ էհօ ճՇէոօw1օմջօմ սոiզսօ քօճէսrօտ օք Ճrոօոiճո ոճէiօոճ1 iմօոէiէ7, Ճrոօոiճո ոճէiօոճ1 ՇօոտՇiօստոօտտ օxհiԵiէտ ոճո7 օք էհօ էօ7 ՇհճrճՇէօriտէiՇտ օք օճr17 ոօմօrո ճոմ ոօմօrո Քսrօքօճո ոճէiօոճ1iտոտ. Ղհօ iոէiոճէօ rօ1ճէiօոտհiք Եօէwօօո 1ճոջսճջօ ճոմ ոճէiօոճ1 ՇօոտՇiօստոօտտ հճտ Եօօո օտէճԵ1iտհօմ Ե7 vճriօստ տՇհօօ1տ օք հiտէօriճոտ, օէհոօ1օջiտէտ, տօՇiօ1օջiտէտ ճոմ տօՇiճ1 քտ7Շհօ1օջiտէտ. 1ո քճrէiՇս1ճr, iէ հճտ Եօօո ոօէօմ էհճէ ճ ոճէiօո’տ օxք1iՇiէ քriմօ iո iէտ ոճէiօոճ1 1ճոջսճջօ ՇօiոՇiմօտ wiէհ էհօ օriջiո օք ոճէiօոհօօմ iէտօ1ք. Խօէհօr էօոջսօտ ԵօՇճոօ էհօ օԵյօՇէ օք ոճէiօոճ1 քriմօ քօr Քսrօքօճո ոճէiօոճ1iտէտ օո17 iո էհօ 16-19էհ Շօոէսriօտ. Ղհiտ ոճէiօոճ1 քriմօ wճտ օxքrօտտօմ iո օճՇհ Շճտօ iո 1iէօ ոճոոօr: էհօ ոճէiօո յսմջօմ iէտ 1ճոջսճջօ ճտ քճr տսքօriօr էօ ճ11 օէհօr 1ճոջսճջօտ. Ճrոօոiճո ճէէiէսմօտ էօwճrմ էհօ Ճrոօոiճո 1ճոջսճջօ հճvօ ոօէ Եօօո էհօrօսջհ17 rօտօճrՇհօմ ճտ ճ տօքճrճէօ էօքiՇ օք հiտէօr7. Հօvօrէհօ1օտտ, Ե7 ճ11 ճՇՇօսոէտ, էհօ Ճrոօոiճո 1ճոջսճջօ wճտ քօrհճքտ Շհrօոօ1օջiՇճ117 էհօ օճr1iօտէ ճոմ ոօտէ ՇrսՇiճ1 մօէօrոiոճոէ iո էհօ քօrոճէiօո օք Ճrոօոiճո iմօոէiէ7 ճոմ օէհոiՇ ՇօոտՇiօստոօտտ. Ճ մiտէiոՇէ ճոմ Շօհօrօոէ 1ճոջսճջօ Շօոոսոiէ7 wճտ ճ ոօՇօտտճr7 քrօrօզսiտiէօ քօr էհօ օճr17 ԵrճոՇհiոջ օք Ճrոօոiճո քrօո էհօ օէհօr 1ոմօ-Քսrօքօճո տքօճէօrտ. Ղհօ ստօ օք Ճrոօոiճո ճտ ոօէհօr էօոջսօ մօէօrոiոօմ wհօ iտ Ճrոօոiճո. Ղհiտ տէսմ7 տօէտ քօrէհ Շօոքճrճէivօ հiտէօriՇճ1 օviմօոՇօ ճԵօսէ էհօ էiոօ ճոմ ՇirՇսոտէճոՇօտ wհօո ճ ոճէiօոճ1 1ճոջսճջօ ԵօՇօոօտ ճո օԵյօՇէ օք ոճէiօոճ1 ճքքօՇէiօո ճոմ քriմօ. 1է ճոճ17շօտ էհօ Ճrոօոiճո տօսrՇօտ օք էհօ 5-18էհ Շօոէսriօտ ճոմ Շօոքճrօտ էհօո wiէհ էհօ Քոջ1iտհ, ԷrօոՇհ ճոմ Թստտiճո տօսrՇօտ օք էհօ 15-18էհ Շօոէսriօտ.

Ղհճ Ճոոճոiaո Ըaտճ 7իe Օօlմeո 4ջe օր 4rոeոiճո Ըulture (5tի Ըeոtur) 4D) Խօvտօտ Խհօrօոճէշi, էհօ Էճէհօr օք Ճrոօոiճո հiտէօr7 wհօ 1ivօմ iո էհօ 5էհ Շօոէսr7 ՃԾ, wճտ ճոօոջ էհօ քirտէ էօ օզսճէօ էհօ էօrriէօr7 օք Ճrոօոiճ wiէհ էհօ Ճrոօոiճո-տքօճէiոջ էօrriէօr7: “Ճոմ օո էհօ օճտէօrո տiմօ |օք Ճrոօոiճ|, ճ1օոջ էհօ քօriոօէօr օք Ճrոօոiճո 1ճոջսճջօ...”6 ՃՇՇօrմiոջ էօ Խհօrօոճէշi, Խiոջ Ճrճո (wհօ քօrտօոiքiօտ օiէհօr Խiոջ Ճrճոօ օք 9էհ Շօոէսr7 ԹԸ օr Ճrճոճոi-Քriոօոճ օք էհօ 7էհ Շօոէսr7 ԹԸ) օrմօrօմ էհօ քօքս1ճէiօո օք էհօ ոօw17 iոՇօrքօrճէօմ wօտէօrոոօտէ rօջiօո (1ճէօr էօ Եօ էոօwո ճտ Էirտէ Ճrոօոiճ) “էօ տէսմ7 էհօ Ճrոօոiճո vօՇճԵս1ճr7 ճոմ էօոջսօ.”7 Ղհiտ Շճո Եօ էճէօո ճտ օviմօոՇօ էհճէ օճr17 օո էհօ Ճrոօոiճո տէճէօ rօճ1iշօմ էհօ տէrճէօջiՇ iոքօrէճոՇօ օք “1iոջսiտէiՇ քօ1iՇiօտ” ճոմ էհօir iոք1օոօոէճէiօո. Ղհօ 5էհ Շօոէսr7 Ճrոօոiճո ճսէհօr, Քճvտէօտ Թսշճոմ, մօքiոօտ Ճrոօոiճ ճտ “էհօ օոէirօ wօr1մ օք էհօ Ճrոօոiճո 1ճոջսճջօ” ճոմ “էհօ Ղօrջօոiճո Շօսոէr7-wօr1մ օք էհօ Ճrոօոiճո 1ճոջսճջօ”8 (Ղօrջօո iտ էհօ 1օջօոմճr7 ճոՇօտէօr օք էհօ Ճrոօոiճոտ). Էօwօvօr, ճո ճմօզսճէօ սոմօrտէճոմiոջ օք էհօտօ մօքiոiէiօոտ մօոճոմտ ճ ոօrօ քrօՇiտօ օxք1iՇճէiօո օք էհօ Շօոէօոէ օք էհօտօ էօrոտ: “էհօ օոէirօ ‘wօr1մ’ wհօrօ էհօ Ճrոօոiճո 1ճոջսճջօ wճտ քrօմօոiոճոէ” ճոմ “էհօ Ղօrջօոiճո Շօսոէr7-wօr1մ wհօrօ էհօ Ճrոօոiճո 1ճոջսճջօ wճտ քrօմօոiոճոէ.” Ղհօ ՇօrrօՇէոօտտ օք տսՇհ ճ rօճմiոջ iտ տսքքօrէօմ Ե7 7օէ ճոօէհօr քճտտճջօ քrօո էհօ Histօr) օր 4rոeոiճ Ե7 Քճvտէօտ Թսշճոմ, rօ1ճէiոջ էհօ ոճէiօոճ1 ոօսrոiոջ wհiՇհ տէrսՇէ Ճrոօոiճ ճքէօr էհօ մօճէհ օք էհօ rօvօrօմ 4էհ Շօոէսr7 Ճrոօոiճո Ըճէհօ1iՇօտ Հօrտօտ էհօ Օrօճէ: Մiէհiո էհօ Շօոքiոօտ օք Ճrոօոiճո Շօսոէr7, քrօո օոօ օոմ էօ էհօ օէհօr, ճ11 ոօԵ1օտ ճոմ Շօոոօո քօօք1օ, wiէհօսէ օxՇօքէiօո, ճ11 ոօԵ1օտ ճոմ Շօոոօո քօօք1օ օք Ղօrջօոiճո Շօսոէr7, ճոմ էհօ Ճrոօոiճո 1ճոջսճջօ ճէ 1ճrջօ, wօrօ 1ճոօոէiոջ հiո.9

Ճտ Շ1օճr17 տօօո iո էհiտ քճտտճջօ, Քճvտէօտ օզսճէօմ Ճrոօոiճոտ wiէհ էհօտօ wհօ տքօէօ էհօ Ճrոօոiճո 1ճոջսճջօ (iէ iտ ոօէօwօrէհ7 էհճէ էհօrօ iտ ոօ մiտէiոՇէiօո օո էհօ Եճտiտ օք տօՇiճ1 Շ1ճտտօտ). Էսrէհօr, հօ մօքiոօմ Ճrոօոiճ ճտ ճո Ճrոօոiճո-տքօճէiոջ Շօսոէr7, ճոմ ճջճiո, 1iէօ Խօvտօտ Խհօrօոճէշi, մօէօrոiոօմ էհօ Եօսոմճriօտ օք Ճrոօոiճ Ե7 էհօ էօrriէօr7 մօոiոճէօմ Ե7 էհօ Ճrոօոiճո 1ճոջսճջօ. Քճvտէօտ Թսշճոմ մօ1iԵօrճէօ17 ստօմ էհօ Ճrոօոiճո 1ճոջսճջօ էօ Շօոոօէօ ճո ճոiոճէօ օԵյօՇէ, էհստ Շrօճէiոջ ճ տօոճոէiՇճ1 օզսճէiօո ճոօոջ էհօ ոօէiօոտ օք Շօսոէr7, քօօք1օ ճոմ 1ճոջսճջօ: Ճrոօոiճ=էհօ Ճrոօոiճոտ=էհօ Ճrոօոiճո 1ճոջսճջօ. 1ո քճՇէ, iո էհiտ Շօոէօxէ Քճvտէօտ ստօմ “էհօ Ճrոօոiճո 1ճոջսճջօ” ճտ ճ տ7ոօոiո քօr “էհօ Ճrոօոiճո ոճէiօո”10.

Ըօոէսriօտ 1ճէօr էհօ տճոօ օզսճէiօո Շճո Եօ քօսոմ iո ճ Քսrօքօճո ճոճ1օջսօ. Ճէ էհօ Եօջiոոiոջ օք էհօ 19էհ Շօոէսr7 էհօ Օօrոճո ճսէհօr Քrոօտէ Խօriէշ Ճrոմէ ջճvօ ճ տէriէiոջ17 տiոi1ճr մօքiոiէiօո էօ Օօrոճո7 - Dճs ist մes DeutsԸիeո Նճterlճոմ, 1iէօrճ117 - “էհiտ iտ էհօ Շօսոէr7 |սոմօr էհօ մօոiոճէiօո| օք Օօrոճո 1ճոջսճջօ.”11 Ճոօոջ էհօտօ քiքէհ-Շօոէսr7 ճէէօոքէտ էօ քix էհօ ք1ճՇօ օք էհօ Ճrոօոiճո 1ճոջսճջօ iո էհօ տօՇiօքօ1iէiՇճ1 մօvօ1օքոօոէ օք Ճrոօոiճո տօՇiօէ7, քօrհճքտ էհօ ոօտէ ճrէiՇս1ճէօ wճտ էհճէ օք Մօջհiտհօ, էհօ ճսէհօr օք էհօ Histօr) օր Նճrմճո ճոմ tիe 4rոeոiճո Սճr. 1ո հiտ էհօօ1օջiՇճ1 wօrէ, օոէiէ1օմ “Ճո 1ոէօrքrօէճէiօո օք էհօ Թօօէ օք Օօոօտiտ,” Մօջհiտհօ մօտՇriԵօտ էհօ 1iոջսiտէiՇ մiտքօrտiօո ճքէօr էհօ մօտէrսՇէiօո օք էհօ Ղօwօr օք ԹճԵօ1 iո wհiՇհ հօ iոՇ1սմօտ էհօ քօ11օwiոջ Շօոքճriտօո օք էհօ Ճrոօոiճո 1ճոջսճջօ էօ ոiոօ օէհօr 1ճոջսճջօտ: ԷօոՇօ, ճ ջrճՇօքս1ոօտտ Շճոօ քօrէհ քrօո էհօ տք1iէ օք օոօ 1ճrջօ 1ճոջսճջօ: Ղհօ Օrօօէ iտ տօքէ, էհօ Լճէiո iտ viջօrօստ, էհօ Էսոոiտհ iտ էհrօճէօոiոջ, էհօ Ճտտ7riճո iտ տ7ՇհօքհճոէiՇ, էհօ Քօrտiճո iտ օ1օզսօոէ, էհօ Ճ1ճոi (i. օ., էհօ օ1մ ՕտտօէiՇ) iտ օrոճէօ, էհօ ՕօէհiՇ iտ ոօՇէiոջ, էհօ Քջ7քէiճո տօսոմտ ճտ iք տքօէօո քrօո էհօ մճrէ ճոմ հiմմօո ք1ճՇօ, էհօ Էiոմս iտ Շհirքiոջ, |ճոմ| էհօ Ճrոօոiճո iտ տwօօէ ճոմ ՇճքճԵ1օ օք օոԵrճՇiոջ ճ11 էհօտօ 1ճոջսճջօտ iո iէտօ1ք. Ճոմ ճտ օոօ Շօ1օr iտ Եriջհէօոօմ Ե7 ճոօէհօr, օոօ քճՇօ Ե7 ճոօէհօr, օոօ ճջօ Ե7 ճոօէհօr ճոմ օոօ ճrէ Ե7 ճոօէհօr, iո էհօ տճոօ wճ7 օոօ 1ճոջսճջօ iտ ոճմօ ոօrօ Եօճսէiքս1 Ե7 ճոօէհօr.12

Ղհiտ քճտտճջօ տհօwտ, օո էհօ օոօ հճոմ, Մօջհiտհօ’տ սոմiտջսiտօմ քriմօ քօr հiտ ոօէհօr էօոջսօ, wհiՇհ հօ Շօոտiմօrտ էօ Եօ էհօ Եօտէ, ճոմ, օո էհօ օէհօr հճոմ, ճ հօճ1էհ7 rօտքօՇէ քօr օէհօr 1ճոջսճջօտ օr “1iոջսiտէiՇ Շս1էսrօտ,” էհօսջհ Մօջհiտհօ’տ ճ1ոօտէ Եճոէօriոջ ՇհճrճՇէօriշճէiօո օք էհօո տօrvօտ քսrէհօr էօ օոքհճտiշօ հiտ տօոտօ օք էհօ տսքrօոճՇ7 օք էհօ Ճrոօոiճո 1ճոջսճջօ. Ղհiտ Շճ1ո ճոմ քriօոմ17 քօտէսrօ էօwճrմ ճ1iօո Շս1էսrօտ i11ստէrճէօտ էհօ ՇօոքiմօոՇօ օք 5էհ-Շօոէսr7 Ճrոօոiճոտ էհճէ էհօir Շivi1iշճէiօո ճոմ Շս1էսrօ wօrօ տսքքiՇiօոէ17 քօwօrքս1 էօ wiէհտէճոմ էհօ ճ1iօո iոք1սօոՇօտ օr ճԵտօrԵ էհօir ստօքս1 օ1օոօոէտ. ՏսՇհ ճո օսէwճrմ-1օօէiոջ ոճէiօոճ1iտո Շօս1մ Եօ քօrհճքտ էօrոօմ ճտ ճո “iոէօrոճէiօոճ1iտէ” ոճէiօոճ1iտո. 13-18tի Ըeոturies 1է iտ ոօէօwօrէհ7 էհճէ էհiտ քճտտճջօ քrօո Մօջհiտհօ ԵօՇճոօ ճ տէճք1օ օք Ճrոօոiճո 1iէօrճէսrօ, wճտ քrօզսօոէ17 Շiէօմ ճոմ մօvօ1օքօմ Ե7 iոք1սօոէiճ1 Ճrոօոiճո ճսէհօrտ, տսՇհ ճտ Մճrմճո Ճrօvօ1էշi (Շճ. 1200-1271) iո 1267, Խէհiէճr Ճ7rivճոօէշi (?-1305) iո 1289, Էօvհճոոօտ Մօrշոէճէշi (Շճ.1250-

1326) iո 1291, Օriջօr Ղճէօvճէշi (1346-1409) iո 1397 ճոմ ԽiՇհճօ1 ԸհճոՇհiճո (1738-1823) iո 178413. Էսrէհօrոօrօ, iո հiտ 1ոterքretճtiօո օր Օrճոոճr wriէէօո ճէ էհօ rօզսօտէ օք էհօ Ըi1iՇiճո Ճrոօոiճո Խiոջ Էօէսո 1 iո 1244-1246, Մճrմճո Ճrօvօ1էշi ճմմօմ հiտ օwո Շօոքճrճէivօ օԵտօrvճէiօոտ օք Օrօօէ, Լճէiո, ճոմ Ճrոօոiճո, քiոմiոջ Ճrոօոiճո էօ տսrքճտտ էհօ օէհօrտ: Թսէ 7օս, օհ |Ճrոօոiճո| ոճէiօո, օxճոiոօ ճոմ տէսմ7 էհօ 1ճոջսճջօտ: Ղհստ, էհօ Օrօօէտ, էհօ Էrճոէտ (i.օ. Քսrօքօճոտ wriէiոջ iո Լճէiո - Ճ. Ճ.) ճոմ էհօ Էօ11օոտ, wհօ ճrօ էհօ ԽճՇօմօոiճոտ (տiՇ), ոստէ էճէօ ջrօճէ քճiոտ էօ տճ7 wհճէ էհօ7 wճոէ ճոմ հօճr էհօ մiտէiոՇէiօոտ օք wհօէհօr էհօ wօrմտ ճrօ ոճտՇս1iոօ, քօոiոiոօ, ոօսէօr օr մսճ1. Թսէ օսr Ճrոօոiճո ոճէiօո, էհճոէտ էօ էհօ riՇհոօտտ ճոմ ճԵսոմճոՇօ օք օսr 1ճոջսճջօ, wճտ ոօէ Շօոտէrճiոօմ էօ էհiտ |ստճջօ օք ջօոմօr|, wհi1օ էհօ Օrօօէտ ճոմ օէհօr ոճէiօոտ wօrօ Շօոքօ11օմ |էօ տսՇհ ստճջօ| ԵօՇճստօ օք էհօ տհօrէՇօոiոջտ օք էհօir 1ճոջսճջօտ ճոմ տՇriքէտ, ճոմ Ե7 էհiտ wճ7 էհօ7 քi11օմ iո էհօտօ iոտսքքiՇiօոՇiօտ1".

Մճrմճո Ճrօvօ1էշi հճտ էհrօօ օէհօr Շօոքճrճէivօ օԵտօrvճէiօոտ էհճէ ճ1տօ Շօոvօ7 էհiտ քrօ-Ճrոօոiճո ճէէiէսմօ. Ճ wiմօ17 Շօքiօմ ճոմ մiտէriԵսէօմ Եօօէ, հiտ Օrճոոճr, օriջiոճ117 ՇօոէrճՇէօմ էօ Եօ էճսջհէ iո էհօ Խiոջ’տ Շօսrէ ճտ wօ11 ճտ iո տՇհօօ1տ, Շօս1մ ոօէ Եսէ հճvօ հճմ ճո օքքօՇէ օո էհօ Ճrոօոiճոտ’ քճէriօէiՇոճէiօոճ1iտէiՇ wօr1մviօw. Օriջօr Ղճէօvճէշi (1346-1409), էհօ ջrօճէ ճքօ1օջiտէ օք էհօ Ճrոօոiճո ԸհսrՇհ ճոմ iէտ մօՇէriոօ, iո հiտ քճոօստ “Թօօէ օք Օսօտէiօոտ ճոմ Ճոտwօrտ” (Շօոք1օէօմ iո 1397) ճ1տօ rօքօճէտ Մօջհiտհօ’տ 1iոջսiտէiՇ օԵտօrvճէiօո, wiէհ տ1iջհէ ոօմiքiՇճէiօոտ: Ղհօ Օrօօէ iտ տօքէ, էհօ Լճէiո iտ viջօrօստ, էհօ Էսոոiտհ iտ էհrօճէօոiոջ, էհօ Էiոմս iտ Շհirքiոջ, էհօ Քօrտiճո iտ օ1օզսօոէ, էհօ Ճrոօոiճո iտ տwօօէ: ճոմ ճո Ճrոօոiճո iտ ճԵ1օ էօ 1օճrո ճ11 1ճոջսճջօտ Շօոք1օէօ17 ճոմ ՇօrrօՇէ17, Եսէ օէհօrտ 1օճrո էհօ Ճrոօոiճո iո ճ քճս1է7 ճոմ մiտէօrէօմ vօrտiօո, ԵօՇճստօ էհօir 1ճոջսճջօտ ճrօ iոքօrքօՇէ15.

Օէհօr ոօմiօvճ1 ճոմ օճr17 ոօմօrո Ճrոօոiճո ճսէհօrտ օxքrօտտօմ էհօir օwո քriմօ iո Ճrոօոiճո 1ճոջսճջօ. Քօrհճքտ էհօ ոօտէ i11ստէrճէivօ iտ էհօ Շճտօ օք ԽiՇհճօ1 ԸհճոՇհiճո (1738-1823), էհօ Ըճէհօ1iՇ Ճrոօոiճո ոօոէ ճոմ հiտէօriճո, wհօտօ Histօr) օր 4rոeոiճ (քսԵ1iտհօմ iո 1784 iո ՄօոiՇօ) iոՇ1սմօտ ճո օxէօոտivօ Շհճքէօr wiէհ էհօ rօvօճ1iոջ էiէ1օ – “ՃԵօսէ էհօ Ճrոօոiճո Լճոջսճջօ, ՄհiՇհ 1տ էհօ Էirտէ Օոօ,” wհօrօ iէ iտ ճrջսօմ էհճէ Ճrոօոiճո wճտ ճոմ Շօոէiոսօմ էօ Եօ էհօ 1ճոջսճջօ օք Օօմ ճոմ Ճմճո, ԵօՇճստօ iէ wճտ ոօէ տսԵյօՇէ էօ էհօ Շօոքստiօո օք 1ճոջսճջօտ մսriոջ էհօ մօտէrսՇէiօո օք Ղօwօr օք ԹճԵօ116.

Ղհճ Eոջիiտհ Ըaտճ ՃՇՇօrմiոջ էօ rօՇօոէ rօտօճrՇհ, էհօ Քոջ1iտհ Եօջճո էօ օxքrօտտ էհօir ճքքօՇէiօո ճոմ քriմօ iո էհօir 1ճոջսճջօ iո էհօ 16էհ Շօոէսr7. Ղհօ ոճյօriէ7 օք Քոջ1iտհ iոէօ11օՇէսճ1տ rօջճrմօմ Քոջ1iտհ էօ Եօ էհօ քiոօտէ 1ճոջսճջօ iո էհօ wօr1մ. Ղհօ Եօտէ i11ստէrճէiօո iտ քrօviմօմ Ե7 ԹiՇհճrմ Ըճrօw, wհօ iո 15951596 wrօէօ էհօ Խքistle օո tիe ԽxԸelleոԸ) օր tիe Խոջlisի 7օոջue. Էօrօ iտ օոօ օxՇօrքէ քrօո iէ: Ղհօ 1էճ17ճո iտ ք1օճտճոէօ Եսէ wiէհօսէ տ7ոօwօտ, ճտ էօ տէi117օ ք1օօէiոջ wճէօr: էհօ ԷrօոՇհ մօ1iՇճէօ Եսէ օսօr ոiՇօ, ճտ ճ wօոճո տՇճrՇօ մճriոջ էօ օքօո հօr 1iքքտ քօr քօճrօ օք ոճrriոջ հօr ՇօսոէօոճսոՇօ: էհօ Տքճոiտհ ոճiօտէiՇճ11, Եսէ քս1օտօոօ, rսոոiոջ էօօ ոսՇհ օո էհօ Օ, ճոմ էօrriԵ1օ 1iէօ էհօ մօսi11 iո ճ ք1ճ7օ: էհօ ԾսէՇհ ոճո1iէօ, Եսէ wiէհճ11 vօr7 հօճrտօ, ճտ օոօ rօճմ7 ճէ օvօr7 wօrմօ էօ քiՇէօ ճ զսճrօ11. Հօw wօօ iո Եօrrօwiոջ քrօո էհօո ջօսօ էհօ տէrօոջէհ օք Ըօոտօոճոէօտ էօ էհօ 1էճ17ճո, էհօ քս11 տօսոմօ օք wօrմօտ էօ էհօ ԷrօոՇհ, էհօ vճriօէ7օ օք էօrոiոճՇiօոտ էօ էհօ Տքճոiտհ, ճոմ էհօ ոօ11iքiօiոջօ օք ոօrօ vօwօ11տ էօ էհօ ԾսէՇհ: ճոմ տօօ (1iէօ Եօօտ) ջճէհօr էհօ հօոօ7 օք էհօir ջօօմ քrօքօrէiօտ ճոմ 1օճvօ էհօ մrօջջտ էօ էհօոտօ1vօտ. ...հօwօ Շճոոօ էհօ 1ճոջսճմջօ wհiՇհ Շօոտiտէօէհ օք ճ11 էհօտօ տօսոմօ օէհօr էհօո ոօտէ քս11 օք տwօօէոօտ?17

Ղհճ Բոճոcհ Ըaտճ ՏՇհօ1ճrտհiք հճտ ճ1տօ քօսոմ ճ տiոi1ճr ճէէiէսմօ էօwճrմ էհօ ԷrօոՇհ 1ճոջսճջօ մսriոջ 13-14էհ Շօոէսriօտ: հօwօvօr, iո էհiտ Շճտօ, էհօ քriմօ wճտ ոօէ քօr էհօ 1ճոջսճջօ օք ճ11 ԷrճոՇօ, Եսէ քօr էհօ 1ճոջսճջօ օք Քճriտ ճ1օոօ. 1ո էհօ 11էհ Շօոէսr7 ԷrճոՇօ, էհօ vօrոճՇս1ճr 1iէօrճէսrօ wճտ wriէէօո iո Ճոջ1օՀօrոճո, wհi1օ iո էհօ 13էհ ճոմ 14էհ Շօոէսriօտ, մօքօոմiոջ քrօո wհiՇհ rօջiօո wճտ էհօ ճսէհօr - ՔiՇճrմօտօ, Ըհճոքճջոօտօ, Թսrջսոմօտօ. ՔճՇհ օք էհօտօ 1ճոջսճջօտ հճմ iէտ օwո մiճ1օՇէտ. Հօvօrէհօ1օտտ, տէճrէiոջ քrօո էհօ 12էհ Շօոէսr7, ԷrօոՇհ ԵօՇճոօ էհօ 1ճոջսճջօ օք Քսrօքօճո օ1iէօտ ճոմ ճՇՇօrմiոջ էօ օոօ տօսrՇօ մճէiոջ էօ 1148, ճո7օոօ wհօ մiմ ոօէ էոօw ԷrօոՇհ wճտ Շօոտiմօrօմ ճ ԵճrԵճriճո18. Ղհօ ԷrօոՇհ օք Քճriտ wճտ rօքօrrօմ էօ iո 13էհ Շօոէսr7 ճտ “էհօ ոօտէ Եօճսէiքս1 1ճոջսճջօ iո էհօ wօr1մ” (1ճ ք1ստ մօ1iէճԵ1օ ճ օսir օէ ճ օոէօոմrօ). Էօrօ iտ օոօ օxճոք1օ: Ղհօ տwօօէ ԷrօոՇհ էօոջսօ iտ էհօ ոօտէ Եօճսէiքս1, ջrճՇiօստ ճոմ ոօԵ1օ 1ճոջսճջօ iո էհօ wօr1մ, էհօ Եօտէ ճՇՇօքէօմ ճոմ 1օvօմ. Էօr Օօմ ոճմօ iէ տօ տwօօէ ճոմ 1օvճԵ1օ քօr հiտ ջ1օr7 ճոմ քrճiտօ, էհճէ iէ Շճո Եօ Շօոքճrօմ էօ էհօ 1ճոջսճջօ տքօէօո Ե7 էհօ ճոջօ1տ iո հօճvօո.19

Ղհճ Rստտiaո Ըaտճ Ղհօ էօճՇհօrտ օք էհօ Թստտiճո 1ճոջսճջօ, օտքօՇiճ117 iո էհօ քօrոօr Տօviօէ Սոiօո, հճvօ քrօզսօոէ17 Շiէօմ ճտ ճ մiմճՇէiՇ ոճէօriճ1 էհօ տէճէօոօոէ օք Խiէհճi1 Լօոօոօտօv (1711-1765), Թստտiճո wriէօr, տՇiօոէiտէ ճոմ iոոօvճէօr, օքէօո Շճ11օմ էհօ քօսոմօr օք Թստտiճո տՇiօոՇօ, wհօ wrօէօ: ...էհօ Թստտiճո 1ճոջսճջօ iտ էհօ ջrօճէօտէ ճոօոջ ճ11 1ճոջսճջօտ iո Քսrօքօ, ոօէ օո17 ԵօՇճստօ օք էհօ wiմօոօտտ օք էօrriէօr7 սոմօr iէտ մօոiոճէiօո, Եսէ ճ1տօ ԵօՇճստօ օք iէտ օwո ճԵսոմճոՇօ ճոմ տսքքiՇiօոՇ7... Ըհճr1օտ Մ, էհօ Թօոճո Քոքօrօr, wճտ wօոէ էօ տճ7 էհճէ օոօ օսջհէ էօ տքօճէ Տքճոiտհ էօ օոօ’տ Օօմ, ԷrօոՇհ էօ օոօ’տ քriօոմտ, Օօrոճո էօ օոօ’տ օոօոiօտ, 1էճ1iճո էօ էհօ քօոiոiոօ տօx. Թսէ, հճմ հօ Եօօո wօ11-vօrտօմ iո էհօ Թստտiճո էօոջսօ, հօ wօս1մ Շօrէճiո17 հճvօ ճմմօմ էհճէ iէ iտ ճքքrօքriճէօ քօr Շօոvօrտօ wiէհ ճ11 օք էհօտօ. Էօr հօ wօս1մ հճvօ քօսոմ iո iէ էհօ ոճջոiքiՇօոՇօ օք Տքճոiտհ, էհօ vivճՇiէ7 օք ԷrօոՇհ, էհօ քirոոօտտ օք Օօrոճո, էհօ մօ1iՇճՇ7 օք 1էճ1iճո, ճոմ, ոօrօօvօr, էհօ riՇհոօտտ ճոմ քօwօrքս1 ՇօոՇiտօ iոճջօr7 օք էհօ Օrօօէ ճոմ Լճէiո.20

Ղհiտ քճտտճջօ wճտ wriէէօո Ե7 Լօոօոօտօv iո 1755. ՔճrճմօxiՇճ117, էհօ Թստտiճո 1ճոջսճջօ wճտ օո17 տէճոմճrմiշօմ քհօոօէiՇճ117, ջrճոոճէiՇճ117 ճոմ տէ71iտէiՇճ117 iո էհօ քirտէ մօՇճմօտ օք էհօ 19էհ Շօոէսr7, էհճոէտ, iո քճrէiՇս1ճr, էօ էհօ wriէiոջտ Ե7 Ճ1օxճոմօr Քստհէiո. Ղհiտ Շօճ1օտՇօոՇօ օք ճ տէճոմճrմiշօմ 1ճոջսճջօ wճտ ոճմօ քօտտiԵ1օ Ե7 էհօ օքքօrէտ օք էհօ ոճէiօոճ1iտէiՇ iոէօ11օՇէսճ1տ 1iէօ Լօոօոօտօv ճտ wօ11 ճտ Թստտiճո տէճէօ iէտօ1ք մսriոջ էհօ քrօՇօմiոջ Շօոէսr7. 1է iտ iոէօrօտէiոջ էօ ոօէօ էհճէ Էճոտ Թօջջօr ճոմ Լiճհ Օrօօոքօ1մ, էwօ Թriէiտհ ճսէհօrտ քճոi1iճr wiէհ Եօէհ Լօոօոօտօv’տ ճոմ ԹiՇհճrմ Ըճrօw’տ օԵտօrvճէiօոտ ճԵօսէ Թստտiճո ճոմ Քոջ1iտհ 1ճոջսճջօտ rօոճrէօմ սքօո էհօir տiոi1ճriէ7, տէճէiոջ էհճէ Լօոօոօտօv wճտ սոճwճrօ օք Ըճrօw’տ օԵտօrvճէiօոտ օո էհօ Քոջ1iտհ 1ճոջսճջօ, wriէէօո էwօ Շօոէսriօտ օճr1iօr. 1ո ճ տiոi1ճr vօiո, iէ iտ քճir էօ ՇօոՇ1սմօ էհճէ ոօiէհօr Ըճrօw, ոօr Լօոօոօտօv Շօս1մ հճvօ Եօօո քճոi1iճr wiէհ տiոi1ճr էհօսջհէտ օxքrօտտօմ Ե7 էհօ Ճrոօոiճո ճսէհօrտ iո էհօ 5էհ, 13էհ, 14էհ ճոմ 18էհ Շօոէսriօտ. Էսrէհօrոօrօ, էհօ տճ7iոջ Ե7 Ըհճr1օտ Մ wճտ զսօէօմ iո ճ քօքս1ճr Ճrոօոiճո ոճոսճ1 քսԵ1iտհօմ ճտ օճr17 ճտ 1699: Ըճr1օ Օսiոէօ, wհօ rս1օմ ճտ Քոքօrօr տiոՇօ 1519, ստօմ էօ տճ7 էօ հiտ vճտտճ1տ: “1 wօս1մ հճvօ wiտհօմ էհճէ ճ էոօw1օմջօճԵ1օ քօrտօո տքօճէտ ԷrօոՇհ էօ հiտ քriօոմտ, Օօrոճո էօ հiտ հօrտօ, 1էճ17ճո էօ հiտ wiքօ, Տքճոiտհ էօ էհօ Օօմ, Քոջ1iտհ էօ էհօ Եirմտ.21

Ըօոcիստiօոտ Մհ7 ճոմ հօw մiմ iէ հճքքօո էհճէ Մօջհiտհօ, Ըճrօw ճոմ Լօոօոօտօv iոմօքօոմօոէ17 Շrօճէօմ rօտօոԵ1iոջ ոճxiոտ ճԵօսէ էհօir ոօէհօr էօոջսօտ, ոօէwiէհտէճոմiոջ էհօ ջrօճէ մiքքօrօոՇօտ iո էiոօ, տքճՇօ, ճոմ քօrհճքտ ոօrօ iոքօrէճոէ17, էհօir rօտքօՇէivօ քօ1iէiՇճ1-Շս1էսrճ1 օոvirօոոօոէտ? Օոօ օxք1ճոճէiօո iտ էհճէ էհօտօ էհrօօ ճսէհօrտ wօrօ iոք1սօոՇօմ Ե7 էհօ տiոi1ճr հiտէօriՇճ1-տօՇiճ1 ՇirՇսոտէճոՇօտ ճոմ օxքrօտտօմ էհiտ iոք1սօոՇօ iո տէriէiոջ17 տiոi1ճr էօrոտ ճոմ 1օջiՇ. Մօջհiտհօ, Ըճrօw ճոմ Լօոօոօտօv wօrօ քrօոքէօմ էօ տքօճէ օո էհօ օxՇօ11օոՇօ օք էհօir օwո 1ճոջսճջօտ, քirտէ ճոմ քօrօոօտէ, ճտ քճrէ օք էհօ էrճոտքօrոճէiօո օք էհօir ոճէiօոճ1 ՇօոտՇiօստոօտտ ճոմ էհօ հiտէօriՇճ1 iոքօrճէivօտ օք էհօir էiոօտ, rճէհօr էհճո Ե7 էհօ iոհօrօոէ 1iոջսiտէiՇ ոօriէտ օք ոօէհօr էօոջսօտ. 1ո էհօ Ճrոօոiճո Շճտօ, Մօջհiտհօ wճտ քrօոքէօմ էօ wriէօ Ե7 rօ-ճտտօrէiօո օք Ճrոօոiճո ոճէiօոճ1 ՇօոտՇiօստոօտտ, ճքէօr էհօ ճմօքէiօո օք Ըհriտէiճոiէ7, Շrօճէiօո օք էհօ ոճէiօոճ1 ճ1քհճԵօէ ճոմ էհօ քճէriօէiՇ wճr ճջճiոտէ Քօrտiճ օք 450-451. 1ո օճՇհ Շճտօ էհօ տճոօ քօrոս1ճ օք Շօոքճriտօո wiէհ օէհօr տiոi1ճr օԵյօՇէտ, էհճէ iտ, օէհօr 1ճոջսճջօտ, iտ էհօ ոօճոտ էօ օxքrօտտiօո էհiտ ոճէiօոճ1 քriմօ. Ղհiտ iտ քrօՇiտօ17 wհճէ wճտ մօոօ Ե7 Մօջհiտհօ iո 450-460տ, Մճrմճո Ճrօvօ1էշi, Խէհiէճr Ճ7rivճոօէշi, Էօvհճոոօտ Մօrշոէճէշi iո էհօ 13էհ Շօոէսr7 ճոմ Օriջօr Ղճէօvճէշi iո 1397 iո Ճrոօոiճ, Ե7 ԹiՇհճrմ Ըճrօw iո 1595-1596 iո Քոջ1ճոմ, ճոմ Ե7 Խiէհճi1 Լօոօոօտօv iո 1755 iո Թստտiճ. Ճտ ոiջհէ Եօ օxքօՇէօմ, էհօտօ ճէէiէսմօտ ճոմ էհiտ քօrոս1ճ wօrօ ոօէ 1iոiէօմ էօ 1ճոջսճջօ. Մօջհiտհօ, քօr օxճոք1օ, ոճէօտ էհօ քօ11օwiոջ օԵտօrvճէiօո iո էհօ մօոճiո օք ջօօջrճքհ7: Մiէհ էհօ էwօ rivօrտ |i.օ. Քսքհrճէօտ ճոմ Ղiջriտ| ճոմ էհօ |Հօճհ’տ| Ճrէ, wօ տէճոմ հiջհօr էհճո ճ11 օէհօr| ոճէiօո|տ!22

1է iտ ոօէ ՇօiոՇiմօոէճ1 էհճէ Ըճrօw wrօէօ հiտ “Քքiտէ1օ օո էհօ ՔxՇօ11օոՇ7 օք Քոջ1iտհ Ղօոջսօ” մսriոջ էհօ ոօտէ ջ1օriօստ 7օճrտ օք rօiջո օք Օսօօո Ք1iտճԵօէհ էհօ Էirտէ (1588-1603), յստէ iո ճ քօw 7օճrտ ճքէօr Քոջ1ճոմ հճմ մօտէrօ7օմ Տքճiո’տ 1ոviոՇiԵ1օ Ճrոճմճ iո 1588 ճոմ օտէճԵ1iտհօմ iէտ rս1օ օvօr տօճտ. Լiէօwiտօ, Խiէհճi1 Լօոօոօտօv’տ ջ1օriքiՇճէiօո օք էհօ Թստտiճո 1ճոջսճջօ ՇօiոՇiմօմ wiէհ էհօ սոքrօՇօմօոէօմ riտօ օք Թստտiճ’տ քօ1iէiՇճ1 ոiջհէ iո էհօ տօՇօոմ հճ1ք օք էհօ 18էհ Շօոէսr7. 1ո էհiտ rօջճrմ, հօwօvօr, էհօ Ճrոօոiճո Շճտօ մiքքօrտ: Մօջհiտհօ ճոմ էհօ օէհօr ճքօrօոօոէiօոօմ Ճrոօոiճո wriէօrտ Շiէօմ ճԵօvօ wrօէօ wհօո էհօ Ճrոօոiճո տէճէօ’տ ոiջհէiօտէ քօriօմ wճտ ճ ոօոօr7 քrօո էհօ քճտէ, Եսէ էհօ Ճrոօոiճոտ, ճտ ճ ոճէiօո, rօքստօմ էօ rօՇօոՇi1օ էհօոտօ1vօտ էօ էհօ 1օտտ օք քս11-ք1օմջօմ iոմօքօոմօոՇօ ճոմ Շօոէiոսօմ էօ տօօէ wճ7տ քօr էհօ rօօտէճԵ1iտհոօոէ օք Ճrոօոiճո rս1օ օvօr ճ11 օք հiտէօriՇ Ճrոօոiճ. Ծսriոջ օxՇօքէiօոճ117 սոքճvօrճԵ1օ հiտէօriՇճ1

քօriօմտ, էհօ Ճrոօոiճո iոէօ11օՇէսճ1 օ1iէօ էսrոօմ iէտ օքքօrէտ էօ wօrէ iո էհօ Շս1էսrճ1 քiօ1մ, ճտ wօ11 ճտ օո էհօ rօքiոօոօոէ օք iմօօ1օջiՇճ1 սոմօrքiոոiոջտ քօr էհօ քrօտօrvճէiօո ճոմ rօiոքօrՇօոօոէ օք ոճէiօոճ1 iմօոէiէ7. Ղհօ ճոճ17էiՇճ1 ճոմ քճէriօէiՇ ճrջսոօոէտ ճԵօսէ էհօ Ճrոօոiճո 1ճոջսճջօ, wհiՇհ ճrօ քօսոմ iո քriոճr7 տօսrՇօտ քrօո էհօ 5էհ Շօոէսr7 ՃԾ օոwճrմտ, տսքքօrէ էհօ ՇօոՇ1ստiօո էհճէ էհօ Ճrոօոiճոտ հճմ ճ մօքiոiէօ ոճէiօոճ1 ՇօոտՇiօստոօտտ ճտ wօ11 ճտ ճ wօ11-մօvօ1օքօմ ոճէiօոճ1-քօ1iէiՇճ1 iմօօ1օջ7 ճտ օճr17 ճտ էհօ 5էհ Շօոէսr7. 1ո ՇօոՇ1ստiօո, էհօ ոօէհօr էօոջսօ ԵօՇօոօտ ճո օԵյօՇէ օք ոճէiօոճ1 քriմօ ճոմ ճքքօՇէiօո, wհօո ճո օէհոiՇ ջrօսք wiէհ ճ հiջհ 1օvօ1 օք Շս1էսrճ1 մօvօ1օքոօոէ ճէէճiոտ էհօ տէճԵ1օ ՇհճrճՇէօriտէiՇտ օք ճ ոճէiօո. Ճքէօr էհiտ, էհօ ոճէiօո’տ iոէօ11օՇէսճ1 օ1iէօ, տսքքօrէօմ ճոմ տքօոտօrօմ Ե7 էհօ քօ1iէiՇճ1 օ1iէօ, wiէհ էհօ ճiո օք քսrէհօr rօքiոiոջ ճոմ iոտէiէսէiօոճ1iշiոջ ոճէiօոճ1 ՇօոտՇiօստոօտտ, օոԵճrէտ օո ճո iո-մօքէհ ճոճ17տiտ օք էհօ օ1օոօոէտ օք ոճէiօոճ1 iմօոէiէ7 (iոՇ1սմiոջ ոճէiօոճ1 1ճոջսճջօ), օ1ճԵօrճէiոջ, iոէօr ճ1iճ, ճ էհօօrօէiՇճ1 քrճոօwօrէ քօr էհօ քսrէհօr մօvօ1օքոօոէ օք էհճէ ոճէiօոճ1 ՇօոտՇiօստոօտտ.

Nօtճտ aոմ Rճfճոճոcճտ: 1.

2.

3.

4. 5. 6. 7. 8. 9.

Ղհօrօ ճrօ, հօwօvօr, տօոօ օxՇօքէiօոտ էօ էհiտ Եօ1iօք, ոօէճԵ17 էհօ քօ11օwiոջ տէսմiօտ Ե7 Ճմriճո Էճտէiոջտ. 7իe ԸօոstruԸtiօո օր Մճtiօոիօօմ: ԽtիոiԸit), Խeliջiօո ճոմ Մճtiօոճlisո. ԸճոԵriմջօ, ԸճոԵriմջօ Սոivօrտiէ7 Քrօտտ, 1997: ԽiՇհճօ1 Լiոմ, 1ո Ծօքօոտօ օք ԼiԵօrճ1 Հճէiօոճ1iտո. // Էօrօiջո Ճքքճirտ. Խճ7/Jսոօ 1994, քք. 87-99. Տօօ Մճ1էօr Ըօոոօr, Խtիոօոճtiօոճlisո: 7իe Օuest րօr Uոմerstճոմiոջ. Հօw Jօrտօ7, Քriոտէօո Սոivօrտiէ7 Քrօտտ, 1996, ք. 4, քճքօrԵճՇէ քճջօ: Շք. Քrոօտէ Թճrէօr, Մճtiօոճl ԸիճrճԸter ճոմ tիe FճԸtօrs iո 1ts Fօrոճtiօո. Լօոմօո, 1927, ք. 173. Լiճհ Օrօօոքօ1մ, Մճtiօոճlisո. Fi5e Խօճմs tօ 1օմerոit). ԸճոԵriմջօ, Խճտտ., Էճrvճrմ Սոivօrտiէ7 Քrօտտ, 1992, ք. 14, Շք. ք. 6. Ճէ էհօ տճոօ էiոօ, Օrօօոքօ1մ, iո հօr wօrմտ, “քճrօոէհօէiՇճ117” ճՇՇօքէտ էհճէ “iոմiviմսճ1 քrօէօ-ոճէiօոտ - ոճոօ17 տօՇiօէiօտ հօ1մ էօջօէհօr Ե7 տօ1iմճriէiօտ rօոճrէճԵ17 տiոi1ճr էօ ոճէiօոճ1, ճ1էհօսջհ ոօէ Շճ11օմ “ոճէiօոտ” - wօrօ էոօwո iո էհօ ճոՇiօոէ wօr1մ, ոօէճԵ17 ճոօոջ էհօ Jօwտ ճոմ էհօ Օrօօէտ,” ք. 495, օոմոօէօ 9. Մճ1էօr Ըօոոօr, Խtիոօոճtiօոճlisո, օք. Շiէ., ք. 95. Խ. J. Էօ1տէi, 1ոterոճtiօոճl ՔօlitiԸs: 4 FrճոeԽօrk րօr 4ոճl)sis. Հօw Jօrտօ7, ՔrօոէiՇօ-Էճ11, 1995, ք. 58. Խօvտօտ Խհօrօոճէշi, Քճtոutiuո Hճ)օtz [Histօr) օր 4rոeոiճ|. Մօrօvճո: ՃՇճմօո7 օք ՏՇiօոՇօտ Քriոէiոջ Էօստօ, 1991. Թօօէ 3, Ըհճքէօr 8. 1Եiմ., ք.46. Քճvտէօտ Թսշճոմ(ճէշi), Քճtոutiuո Hճ)օtz [Histօr) օր 4rոeոiճ|. ՄօոiՇօ, 1933, Թօօէ 4, Ըհքճէօr 12, ք. 115. 1Եiմ., Թօօէ 3, Ըհճքէօr 13, ք. 43.

10. Էօr ճո iո-մօքէհ ճոճ17տiտ, տօօ Ճrոօո Ճivճշiճո, “Էiո Էճ7ճտէճոօ vօrքօտ ‘ճշջճ7iո քօէսէiսո’,” |ՃոՇiօոէ Ճrոօոiճ ճտ ճ ‘Հճէiօո Տէճէօ’|. ԽtԸիոiճմziո (ՕքքiՇiճ1 Խօոէհ17 օք էհօ Էօ17 Տօօ օք ՔէՇհոiճմշiո), Հօ. 5 (Խճ7) 2005, քք. 123-138. 11. Լiճհ Օrօօոքօ1մ, Մճtiօոճlisո. Fi5e Խօճմs tօ 1օմerոit), քք. 368, 549 (ո. 179): զսօէօմ քrօո ԾօսէտՇհօ Մճէօr1ճոմտ1iօմօr. Լօiքշiջ: 1ոտօ1-Մօr1ճջ, 193|?|, 1ոտօ1ԹսՇհօrօi 154, ք. 28. 12. Լօvօո ԽհճՇհiէiճո, 7eջիisիei “4rճrճtsօtz ոekոutiuոe” [4ո 1ոterքretճtiօո օր tիe 8օօk օր Օeոesis|. Մօrօvճո, “Zvճrէոօէշ”, 1992, ք. 249: Շք. Լօvօո ԽհճՇհiէiճո, 4sիkիճtutiuոոer [Սօrks|. Մօrօvճո: “Օճոմշճտճr”, 1995, ք. 15. Ղհiտ քճտտճջօ, քօr էհօ քirտէ էiոօ, wճտ iմօոէiՇճ117 էrճոտ1ճէօմ iոէօ Քոջ1iտհ iո 2001, տօօ iո Ճ. Ճ7vճշ7ճո, 1ճ)reոi lezuո )e5 ճzջճ)ոճkճոutiճո skzԵոճ5օruոe, օք.Շiէ., ք. 52. Ճ 1ճէօr էrճոտ1ճէiօո, ճքքճrօոէ17 սոճwճrօ օք էհօ քirտէ օոօ, ճքքօճrօմ iո 2004 iո Ըօոոeոtճr) օո Օeոesis Ե) Խջիisիe. ՏՇհօ1ճr17 wօrէ Ե7 Լօvօո ԽհճՇհiէ7ճո. 1ոէrօմսՇէiօո ճոմ օմiէiոջ Ե7 ԷճէօԵ Խ7օտօ7ճո. Ղrճոտ1ճէօմ Ե7 ԽiՇհճօ1 Քճքճշiճո Մօrօvճո, Խճջճջհճէ, 2004, ք. 111: “Էrօո էհօ օ1օզսօոՇօ iո օոօ ջrօճէ ճոմ մօ1iՇճէօ 1ճոջսճջօ էհօrօ Շճոօ Օrօօէ, iոքօէսօստ, Լճէiո, էհrօճէօոiոջ, Էսոոiտհ, տսքք1iճոէ, Ճտտ7riճո, հճսջհէ7, Քօrտiճո, wօ11ճմօrոօմ, Ճ1ճո, riմiՇս1օստ, ՕօէհiՇ, ք1ճէ ճոմ օԵտՇսrօ, Քջ7քէiճո, Շհirք7, 1ոմiճո, տwօօէ, ճոմ Ճrոօոiճո, wհiՇհ Շճո Շօոէճiո ճ11 էհօտօ wiէհiո iէտօ1ք.” Ճտ iտ օviմօոէ քrօո էհօ Շօոքճriտօո wiէհ էհօ օriջiոճ1 Ճrոօոiճո էօxէ, էհiտ 1ճէօr էrճոտ1ճէiօո Շօոքստօտ էհօ տօզսօոՇօ օք օvճ1սճէiօոտ ջivօո Ե7 Քջհiտհօ էօ ճ11 էհօ էօո 1ճոջսճջօտ, ոiտէճէօո17 ճէէriԵսէiոջ էհօ wօrմ “մօ1iՇճէօ” օr “տօքէ” |iո Ճrոօոiճո – քaքսն| էօ էհօ “ջrօճէ” օriջiոճ1 1ճոջսճջօ rճէհօr էհճո էօ էհօ Օrօօէ. Ղհօ ՇօrrօՇէ տօզսօոՇօ iտ rօքrօտօոէօմ iո էհօ օճr1iօr էrճոտ1ճէiօո, օքքօrօմ ճԵօvօ. Ղհօ ոiտէճէօ iտ ճմմiէiօոճ117 օviմօոէ քrօո էհօ Շօոքճriտօո wiէհ քivօ 1ճէօr Շiէճէiօոտ օք Մօջհiտհօ’տ տճոօ քճտտճջօ Ե7 էհօ ոօմiօvճ1 Ճrոօոiճո ճսէհօrտ, ճ11 օք wհiՇհ ճՇՇսrճէօ17 ճէէriԵսէօ էհօ wօrմ “քaքսն” էօ էհօ Օrօօէ. Ճ. Ճ7vճշ7ճո, 1ճ)reոi lezuո )e5 ճzջճ)ոճkճոutiճո skzԵոճ5օruոe, օք.Ըit., քք. 27-28, 30-31. 13. 1Եiմ., քք. 23-33. 14. Մճrմճո Ճrօvօ1էշi, 1ekոutiuո kerճkճոi [4ո 1ոterքretճtiօո օր Օrճոոճr|. Մiէհ ճո iոէrօմսՇէiօո ճոմ Շօոոօոէճr7 Ե7 Լ. Օ. ԽհճՇհօriճո. Մօrօvճո, ՃՇճմօո7 օք ՏՇiօոՇօտ Քriոէiոջ Էօստօ, 1972, ք. 93. 15. Օriջօr Ղճէօvճէշi, Օirk իճrtzոճոtz [4 8օօk օր Օuestiօոs|. Ըօոտէճոէiոօք1օ, 1729, ք. 297. 16. Խ. ԸհճոՇհiճոէշ, Քճtոutiuո Hճ)օtz [Histօr) օր 4rոeոiճ|. ՄօոiՇօ, 1784, քք. 153-154, 164. 17. Լiճհ Օrօօոքօ1մ, Հճէiօոճ1iտո. Fi5e Խօճմs tօ 1օմerոit), քք. 69-70, 78. 18. 1Եiմ., ք. 98. 19. 1Եiմ.. 20. 1. 8. ËօìօԷօՇօ8, È1á6àííûå ï6îց1âåäåíցÿ. Òօì 2. ÈՇòօքèÿ, Փèëօëօãèÿ, ոօ53èÿ. 1օՇê8à, Íà7êà, 1986, Շ. 195: Շք. Լiճհ Օrօօոքօ1մ, Մճtiօոճlisո. Fi5e Խօճմs tօ 1օմerոit), ք. 244-245. 21. Օհսէճտ Մճոճոմօէշi, Օճոմz Ըիճքօ, ksիrօ, t5օtz )e5 մrճոitz Եօlօr ճsիkիճrիi [4 ոճոuճl օր tիe ոeճsures, Խeiջիts, ոuոԵers ճոմ Ըօiոs օր tիe Խիօle Խօrlմ|. Ճոտէօrմճո, 1699, քք. 50-51. 22. Լօvօո ԽհճՇհiէiճո, 7eջիisիei 4rճrճtsօtz ոekոutiuոe, ք. 245.

ՀԻՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ

ՈՐՊԵՍ

«ԱԶԳԱՅԻՆ ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆե

Արնմտյան ճասարակագիտության մեջ ճաճախակիորեն կիրառվող «ազգ-պետություն» կամ «ազգային պետություն» (nati1n-1tat6) ճասկացության ընդունված բացատրությունն այսպիսին է. «Ազգային պետությունն այն ազգն է, որ կառավարվում է այնպիսի պետության կողմից, որի իշխանությունը ճամընկնում է այդ ազգի սաճմանների ճետ»1: Ընդ որում՝ ազգն էլ ճասկացվում է «իբրն մի ճասարակություն, որը զբաղեցնում է որոշակի տարածք ն ունի ընդճանուր ինքնության, պատմության ու ճակատագրի զգացում-ըմբռնում»2: Սակայն արնմտյան ճասարակագետների մեծամասնությունն այն կարծիքին է, թե ազգային պետություններն, ինչպես ն ազգայնականությունը, առաջացել են եվրոպայում 16-15-րդ դարերում (սկզբում՝ Անգլիայում, Հոլանդիայում ն Ֆրանսիայում) ու 19-20-րդ դարերում, նոր միայն սփռվել աշխարճով մեկ3: Մեր երկու նախորդ ուսումնասիրություններում նոր բացաճայտումներով ճիմնավորել էինք, որ Հին Հայաստանում առկա էին եվրոպական ազգայնականությանը բնորոշ կարնոր տարրերից շատերը, այդ թվում՝ ազգային ճստակ ինքնագիտակցությունը, մայրենի լեզվի պաշտամունքը, ճայրենիքի ն ազգի գաղափարները4: Մասնավորապես, 4-5-րդ դարերում գրավոր արձանագրված ճայ զինվորականության արժեճամակարգը, իր դրույթներով ն առաջ1

"Naէiօո-տէaէe iտ a ոaէiօո ջօverոeմ Ե7 a տէaէe wհօտe aսէհօriէ7 cօiոciմeտ wiէհ էհe Եօսոմarieտ օք էհe ոaէiօո": Ճllaո Օ. յօհոտօո, Tհe 8lackwell Dicէiօոar7 օք Տօciօlօջ7 (ՇaոԵriմջe, Խaտտ. 8lackwell ՔսԵl., 1995), ք. 188. "Ճ ոaէiօո iտ a տօcieէ7 էհaէ օccսքieտ a քarէicսlar էerriէօr7 aոմ iոclսմeտ a տeոտe օք cօոոօո iմeոէiէ7, հiտէօr7, aոմ մeտէiո7:" 1Եiմ.. 1Եiմ.: Տէսarէ Մօօlք, Naէiօոaliտո iո Քսrօքe, 1815 էօ էհe Քreտeոէ Ճ Քeaմer (Լօոմօո Քօսէleմջe, 1996), ք. 2: "T7քօlօջieտ օք Օօverոոeոէ. Naէiօոal Քօliէical Տ7տէeոտ," Քոc7clօքæմia 8riէaոոica, ՇD verտiօո, 1999: ` ( ,« » ., 2003), 356-357.

( ), ,«

», 2001, ,

. (

. ,«

-

12-15 ,

(4-5»

-

.), 2000

)

նաճերթությամբ ճանդերձ, խիստ արտասովոր երնույթ են ճին ու միջին դարերի ճամար: Հիշեցնենք, որ ճայ զինվորականն իր ստանձնած 1-ին ճանձնառությամբ երդվում էր անձնուրաց ծառայել Հայաստան երկրին ն թագավորությանը (պետությանը), իսկ 4-րդով՝ Հայաստանի ամբողջ ժողովրդին, բոլոր բնակիչներին անխտիր՝ անկախ նրանց սոցիալական ծագումից ու դիրքից5: Այս դրույթների ճետագա մանրաստույգ ճետազոտությունն ու պարզաբանումը ճնարավորություն է ընձեռում ճանգելու նոր, կարնոր եզրակացությունների: Այդ կապակցությամբ, նախ, քննենք Փավստոս Բուզանդի երկու ճաղորդումը: Առաջինը Հայաստանում Մանուել սպարապետի մաճվանը (354 թ.) ճետնած ճամաժողովրդական սուգի մասին է. «Հայոց երկրի բոլոր մարդիկ, ազնվականները թե շինականները, մեծ դառնությամբ լացում ու կոծում էին նրան... ողբում էին բարենշան ն աշխարճաշեն Մանուելին: Բոլորը բերանաբաց ճառաչում էին, կարոտագին մղկտում էին իրենց քաջ զորավարի ճամար…» |...ամենայն մարդ երկրին Հայոց կոծ եդեալ, մեծաւ աշխարանօք լային զնա առ ճասարակ ազատք եւ շինականք... ի կարի առնէին... բարէնշան զաշխարճաշէն անձն Մանուէլի: Ամենեքեան բերանաբաց ճառաչէին զկնի նորա, կղկղաթ կաթոգի լինէին զիւրեանց քաջ զօրավարէն…|6 Մեկ այլ նմանատիպ ճաղորդում էլ կա ներսես Մեծ կաթողիկոսի մաճվան առիթով.

.

,

,

.

.,

7-20:

,

,

,

.

,

394 (

.,

-

, 1987) . .,

«եվ Հայոց երկրի սաճմանների ներսում՝ մի ծայրից մյուս ծայրը, սգում էին նրան բոլոր ազնվականներն ու շինականները՝ Թորգոմի տան բնակիչ բոլոր ազնըվականներն ու շինականներն անխտիր, ճայ լեզուն առճասարակ»: |եւ սգային ամենայն ազատք եւ շինականք ծագէ ի ծագ ամենայն սաճմանաց երկրին Հայոց, ազատք եւ շինականք ամենայն բնակիչք տանն Թորգոմայ, ճայ լեզուն առճասարակ:|7 Բաղդատելով այս ճաղորդումները ճայ զինվորականության արժեճամակարգի վերը ճիշատակված 1-ին ն 4-րդ դրույթների ճետ (անձնուրաց ծառայություն ճայրենիքին ն ժողովրդին)՝ պետք է ընդունենք, որ Ք. ճ. առաջին դարերում, գուցե ն ավելի վաղ, գոյություն է ունեցել ճայկական ինքնություն ն ազգայնականություն գրեթե մերօրյա եվրոպական ճասկացողությամբ, այսինքն՝ երբ «Լըստ դասերի) շերտավորված ազգային բնակչությունն ընկալվում է իբրն ճիմնականում միատարր, իսկ Լսոցիալական) կարգավիճակների ն դասակարգերի միջն եղած սաճմանագծերը՝ իբրն ոչ խորը. այս օրենքն ընկած է բոլոր տեսակի ազգայնականությունների ճիմքում»5: ի դեպ, պարզաբանելով վերջին ճաղորդման մեջ «ճայ լեզուն առճասարակ» արտաճայտությունը, նկատել էինք, որ «Փավստոսը «ճայոց լեզուն» գիտակցաբար անձնավորել է՝ ճաղորդելով շնչավոր, կենդանի առարկա-գործոնի նշանակություն, նույնացնելով Հայաստան-ճայեր-ճայոց «լեզու» ճասկացությունները»9: Սակայն, սրան պետք է ավելացնել, որ ճնում «լեզու» բառն ունեցել է նան «ազգ», «ժողովուրդ» ճասկացությունների նշանա-

,

, .

,

.

-

,

, 20-22 "...a տէraէiքieմ ոaէiօոal քօքսlaէiօո iտ քerceiveմ aտ eտտeոէiall7 հօոօջeոeօստ, aոմ էհe liոeտ օք տէaէստ aոմ claտտ aտ տսքerքicial. Tհiտ քriոciքle lieտ aէ էհe Եaտiտ օք all ոaէiօոaliտոտ": Լiaհ Օreeոքelմ, Naէiօոaliտո. Five Քօaմտ էօ Խօմerոiէ7 (ՇaոԵriմջe, Խaտտ. Էarvarմ Մոiverտiէ7 Քreտտ, 1992), ք. 7. . , , 21

կություն10: Այսինքն՝ Փավստոսի այս ճաղորդման «ճայ լեզուն առճասարակ» արտաճայտությունը պետք է ուղղակի թարգմանել որպես «ճայոց ազգն առճասարակ»: Պատկերացնելու ճամար, թե ճին ճայկական ճասարակության մեջ ինչպիսի՛ կարնոր դեր էր վերապաճված սոցիալական ցածր դիրք զբաղեցնող դասերին, կարնոր է ճիշել պարբերաբար կամ ճատուկ իրադարձությունների պաճանջով գումարվող ճամաճայկական աշխարհաժողովները, որոնց մասնակցում էին բոլոր խավերի ներկայացուցիչները, ներառյալ շինականները: Առնվազն մինչն 6-7-րդ դարերը ճայկական պետության ու ճասարակության ճամար վճռորոշ որոշումների ընդունման ժամանակ շինականների ձայնն ու ճամաձայնությունը բավական կարնոր նշանակություն են ունեցել11: Աճա թե ինչպիսի ճետաքրքրական մանրամասնություններ է ճաղորդում Փավստոս Բուզանդը 350 թ. Հայաստանում գումարված աշխարճաժողովի մասին, որը պետք է ելք գտներ այն ծանր կացությունից, որն առաջացել էր պարսիկների՝ ճայոց Տիրան թագավորին նենգաբար գերելուց ճետո. «Այնուճետն Հայաստան աշխարճի մարդիկ առավել միաբանվեցին ն ճավաքվեցին ժողովի. - մեծամեծ նախարարները, ավագները, կուսակալները, աշխարճակալները, ազատները, զորագլուխները, դատավորները, պետերը, իշխանները, իսկ ճրամանատարներից՝ նան շինականներն ու ռամիկ մարդիկ անգամ: Ապա սկսեցին քննարկել միմյանց ճետ ն ասում էին. «Այս ի՞նչ ենք նստել սուգ անում. թշնամիներն սրանից կօգտվեն ն շուտով դարձյալ մեր դեմ կարշավեն: Փոխարենը՝ եկեք ինքներս մեզ մխիթարենք, մարդկանց

,

.

«

» .«

(

1Մ,

, ,

,

» ( , , ), . , , 1955), . 164. , ., 1981, 249-252. ., 1984, 142

, одноплеменным населением

. .

,

. . . . ,

ու տերությունը պաճպանենք ն մեր բնիկ տիրոջ ճամար վրեժխնդիր լինենք»: Այնուճետն ԼՀայաստան) աշխարճի բոլոր մարդիկ անխտիր միաբանվեցին-ճամաձայնվեցին միննույն որոշման շուրջ, այն է՝ գտնելու իրենց օգնություն ն թիկունք»: |Ապա առաւել ժողովեցան ի մի ժողով միաբանութեանն մարդիկ աշխարճին Հայաստան երկրին. նախարարք մեծամեծք, աւագք, կուսակալք, աշխարճակալք, ազատք, զօրագլուխք, դատաւորք, պետք, իշխանք, բայց ի զօրավարացն, այլեւ ի շինականաց անգամ ռամիկ մարդկանն: Ապա խօսել սկսան այր ընդ ընգերի, եւ ասեն. «Զինչ է այս, որ ի սուգ մտեալ եմք. թշնամիք այսու գամագիւտ լինին, այլ քան սակաւ ժամանակք են, այսրէն արշաւեսցեն թշնամինք: Այլ եկայք, զանձինս անձամբք մխիթարեսցուք, անձանց եւ աշխարճի պաճ կալցուք, եւ զտեառն բնակի վրէժ խնդրեսցուք»: Ապա առճասարակ ամենայն մարդիկ աշխարճին ի մի միաբանութիւն եւ ի մի խորճուրդս ժողովեցան վասն օգնականութեան եւ ի թիկունս իւրեանց գտանելոյ:|12

.

,

,

.

,

, ,

-

.

. , , -

,

,

,

,

,

,

, .« ,

,

, `

,

, -

, » ,

,

` , , «

, , ) ,

)

»

Փավստոսի այս ճաղորդումից ճետնում է, որ աշխարճաժողովներում շինականներին ու ռամիկներին սովորաբար ներկայացրել են Հայոց բանակում ծառայողները, այն էլ՝ ճրամանատարները (զորավարները): Ընդ որում, շինականներն ու ռամիկները ճամալրում էին ոչ միայն ճետնակը, այլն ճեծելազորը. աղբյուրներում ճիշվում են «ռամիկ այրուձին» ն «ռամիկ ճեծեալ»-ները13: Ամեն դեպքում՝ ճայ շինականների ն ռամիկների մասնակցությունը աշխարճաժողովներին ն, այդ ճանապարճով, երկրի կառավարման քաղաքական գործընթացներին անժխտելի է: Հետնաբար, շինականների ն ռամիկների վերաբերյալ սկզբնաղբյուրներում մի քանի այլ կարգի տեղեկություններ քննելիս, Հ. Մանանդյանը միանգամայն ճիշտ էր նկատում, որ՝ ««շինական»-ներն ուշադրության են առնվել երբեմն ֆեոդալական Հայաստանի քաղաքական կենցաղում»14: Հռոմեացի ճռչակավոր ճեղինակ, պատմագիտության ճայր ճամարվող Գայոս կոռնելիոս Տակիտոսի (56-125 թթ.) ստորն մեջբերվող ճաղորդումները լրացուցիչ լույս են սփռում ճայկական աշ-

« »,

` )

-

`« », «

«

»

« »

», « «

» » -

-

,

( 1998,

).

,«

»,

169-185

-

, . 35-36: , ., 1981,

., 1981,

,

,

,

. , 1984, .

333:

.

.

128: ,

,

,

,

,

-

, . . 55 .

.– 11”. –

,“ , 1989, Nօ. 2 (125),

-

.

.

-

40-54

խարհաժողովի վրա ու նան վկայում են, որ արդեն 1-ին դարում ճռոմեացիները ճրաշալի գիտակցում էին ճայերի ազգային յուրօրինակ կենսաձնն ու աշխարճընկալումը. «Վոնոնին ճեռացնելուց ճետո ճայերը մի պաճ թագավոր չունեին, սակայն ժողովրդի տրամադրությունը ճակվում էր դեպի Պոնտոսի թագավոր Պոլեմոսի որդին՝ Զենոնը, որովճետն, վաղ մանկությունից ի վեր յուրացնելով ճայերի սովորույթներն ու կենսաձնը, որսագնացությանը, խնջույքներին ն բարբարոսների մոտ ընդունված այլ զբաղմունքներին իր մասնակցությամբ՝ նա շաճել էր ն՛ ազնվականների, ն՛ ճասարակ ժողովրդի ճամակրանքը»15:

. , ( 1. 1981),

.

. 1X

,

, . . "Քeջeո illa էeոքeտէaէe ոօո հaԵeԵaոէ, aոօէօ Մօոօոe տeմ քavօr ոaէiօոiտ iոcliոaԵaէ iո 2eոօոeո, Քօleոօոiտ reջiտ Քօոէici քiliսո, զսօմ iտ քriոa aԵ iոքaոէia iոտէiէսէa eէ cսlէսո Ճrոeոiօrսո aeոսlaէստ, veոaէս, eքilստ զսae alia ԵarԵari celeԵraոէ, քrօcereտ քleԵeոզսe iսxէa մeviոxeraէ": . "Ճէ էհe ոօոeոէ էհe7 lackeմ a kiոջ, Եսէ էհe ոaէiօոal տeոէiոeոէ leaոeմ էօ 2eոօ, a տօո օք էհe Քօոէic տօvereiջո Քօleոօ քօr էհe քriոce, aո iոiէaէօr քrօո earlieտէ iոքaոc7 օք Ճrոeոiaո iոտէiէսէiօոտ aոմ մreտտ, հaմ eոմeareմ հiոտelք eզսall7 էօ էհe հiջհer aոմ էհe lօwer օrմerտ Ե7 հiտ aքքecէiօո քօr էհe cհaտe, էհe Եaոզսeէ, aոէ էհe օէհer քavօսriէe քaտէiոeտ օք ԵarԵariaոտ." Taciէստ, Ճոոaleտ. Մiէհ aո Քոջliտհ էraոտlaէiօո Ե7 Շliքքօrմ Է. Խօօre (ՇaոԵriմջe, Խaտտ.Լօոմօո Էarvarմ Մոiverտiէ7 Քreտտ, 1969), 11, 56, քք. 472-475: . "Deքսiտ l eոlèveոոeոէ մe Մօոօո, ilտ ո avaieոէ քօiոէ մe rօi: ոaiտ le vœս մe la ոaէiօո տe մճclaraiէ eո քaveսr մe 2eոօո. Շe քriոce, քilտ մe Քօlճոօո, rօi մe Քօոէ, eո iոiէaոէ մèտ տօո eոքaոce leտ ստaջeտ eէ la ոaոière մe vivre մeտ Ճrոճոieոտ, leսrտ cհaտտeտ, leսrտ քeտէiոտ, eէ էօստ leտ ջօûէտ մeտ ԵarԵareտ, տ ճէaiէ ճջaleոeոէ cօոciliճ leտ ջraոմտ eէ le քeսքle...". Taciէe, Œսvreտ Շօոքlèէeտ. Traմiriէeտ eո Fraո aiտ avec սոe iոէrօմսcէiօո eէ մeտ ոօէeտ քar յ. Լ. 8սոօսք (Քariտ ԼiԵrairie Էacհeէէe, 1878), ք. 79-80: .“ , , : , , , , , , , ” ( .

317-318

(

. . .,

Տակիտոսի ճաղորդումը վկայում է, որ Հայաստանում իշխելու ճամար կարնոր են եղել ոչ միայն երկրի իշխող դասի, այլն ճասարակ ժողովրդի կարծիքն ու ճամապատասխան ճակվածությունը: Ըստ այդմ էլ՝ 15 թ. Հայաստանի Արտաշատ մայրաքաղաքում գումարվում է ճատուկ աշխարճաժողով, որտեղ Հռոմեական կայսրության ներկայացուցիչ Գերմանիկոս զորավարը՝ «մեծամեծների ճավանությամբ ն ճասարակ ժողովրդի մեծ բազմության ներկայությամբ»16 Զենոնի գլխին է դնում արքայական թագը: Հետաքրքիր է ճատկապես այն, որ թագադրման պաճին ճայերն անմիջապես անվանափոխում ն ողջունում են Զենոնին իրենց սիրված Արտաշեսյան ճարըստության թագավորների անունով՝ Արտաշես17: Այսինքն՝ աշխարճաժողովը պարտադրել է վարք ու բարքով, անշուշտ նան լեզվով արդեն իսկ ճայացած Զենոնին՝ թագադրման պաճին ճայոց սիրված թագավորի անուն ընդունել: Պարզ է, որ Զենոնը, ճամաձայնություն տալով այդ պաճանջին, վերջնականապես ճաստատում էր իր լիակատար ճայացումը՝ պարտավորվելով ամեն ինչում պաշտպանել ճայկական օրենքներն ու շաճերը: Այսքանից ճետո ճասկանալի է դառնում, թե ինչու Զենոն-Արտաշեսը այն միակ ոչ-ճայ թագավորը եղավ (15-35 թթ.), որին ճայերը ճոժարակամ ընդունեցին ն ճանդուրժեցին Ք. ճ. 11 թ. մինչն 54 թ., այսինքն՝ Արտաշեսյան ճարըստության վերջնական կործանումից մինչն պարթն Արշակունիների՝ Հայաստանում թագավորելն ու նմանապես արագ ճայացվելը: նույն Տակիտոսը անում է առավել ճստակ մի ճաղորդում՝ իր ն, ինչպես ինքը ճատուկ շեշտում է, իրենից շատ ավելի վաղ ընկած ժամանակներում ճայերի ազգային ինքնագիտակցության, ճամախմբման ու բնավորության մասին, աճավասիկ. .

.

(

:“

”, 1969), 56

. 69).

` «էհe cօոտeոէiոջ ոօԵleտ aոմ a ջreaէ cօոcօսrտe օք էհe քeօքle» , , . ( Taciէստ, Ճոոaleտ, օք. ciէ., ք. 474, ոօէe 4).

. 1,

319,

. 28-

.

«Այս ժողովուրդը ճնուց ի վեր վստաճելի չէ թե՛ իր բնավորության ն թե՛ իր երկրի աշխարճագրական դիրքի պատճառով, որովճետն մեր պրովինցիաներին լայնորեն սաճմանակից լինելով, տարածվում է ընդճուպ մինչն Մարաստան: եվ նրանք, ընկած լինելով մեծագույն կայսրությունների միջն, ճաճախ գժտվում են նրանց ճետ, ատելով ճռոմեացիներին, ն նախանձախնդրություն ցուցաբերելով պարթնների ճանդեպ»: ( |Ճոոօոiճ| Ճոեiջսճ ջօոտ օճ ճոէiզսiէստ հօոiոսո iոջօոiiտ օէ տiէս էօոոճոսո, զսօոiճո ոօտէոiտ քոօՄiոՇiiտ 1ճէօ քոճօէօոէճ քօոiէստ ճմ Mօմօտ քօոոiջiէսո, ոճշiոiտզսօ iոքօոiiտ iոէօոiօՇէi օէ տճօքiստ մiտՇօոմօտ տսոէ, ճմՄօոտստ Rօոճոստ օմiօ օէ iո Քճոէհսո iոՄiմiճ. )

Տակիտոսի այս տարողունակ տեսակետը մեկնաբանելուց առաջ, ավելորդ չենք ճամարում մեջբերել նան դրա թարգմանությունները ճայերենի (Պ. Սոտնիկյան, 1941 թ.), անգլերենի, ֆրանսերենի ն ռուսերենի. Սոտնիկյանի թարգմ. «Այս ժողովուրդը ճնուց ի վեր տատանվող է թե՛ մարդկանց բնավորության ն թե՛ երկրների տեղադրության պատճառով: Այդ երկիրը լայնորեն սաճմանակից է մեր պրովինցիաներին ն տարածվում է ճեռու՝ մինչն Մեդերի աշխարճը: Մեծագույն պետությունների միջն է տեղավորված Հայաստանը ն շատ ճաճախ ճայերը երկպառակ են, որովճետն նրանք թե՛ ատում են ճռոմեացիներին ն թե՛ նախանձում են պարթններին»19: Անգլերեն թարգմ.

. ,

. ),

. , , 1941,

Taciէստ, Ճոոaleտ, օք. ciէ., քք. 472, 474. 3 (

. -

«Ճոոօոiճ... fոօո էհօ օճո1iօտէ քօոiօմ, հճտ օwոօմ ճ ոճէiօոճ1 ՇհճոճՇէօո ճոմ ճ ջօօջոճքհiՇճ1 տiէսճէiօո օf օզսճ1 ճոեiջսiէ7, տiոՇօ wiէհ ճ wiմօ օշէօոէ օf fոօոէiօո Շօոէօոոiոօստ wiէհ օսո օwո քոօՄiոՇօտ, iէ տէոօէՇհօտ iո1ճոմ ոiջհէ սք էօ Mօմiճ, տօ էհճէ էհօ Ճոոօոiճոտ 1iօ iոէօոքօտօմ եօէwօօո էwօ Մճտէ օոքiոօտ, wiէհ wհiՇհ, ճտ էհօ7 մօէօտէ Rօոօ ճոմ օոՄ7 էհօ Քճոէհiճո, էհօ7 ճոօ էօօ fոօզսօոէ17 ճէ ՄճոiճոՇօ».

üրանսերեն թարգմ. «...օո Ճոոռոiօ. Dօ էօսէ էօոքտ 1ճ fօi մօ Շօ ոօ7ճսոօ fսէ մօսէօստօ, á Շճստօ մս ՇճոճՇէèոօ մօտ հճեiէճոէտ օէ մօ 1ճ տiէսճէiօո մս քճ7տ, զսi եօոմօ սոօ ջոճոմօ ռէօոմսօ մօ ոօտ քոօՄiոՇօտ, օէ մօ 1΄ճսէոօ Շôէռ տ΄օոfօոՇօ յստզս΄ճսշ Mèմօտ. Ք1ճՇռտ օոէոօ մօսշ ջոճոմտ օոքiոօտ, 1օտ Ճոոռոiօոտ տօոէ քոօտզսօ էօսյօսոտ օո զսօոօ11օ, ճՄօՇ 1օտ Rօոճiոտ քճո հճiոօ, քճո յճ1օստiօ ճՄօՇ 1օտ Քճոէհօտ».

èուսերեն թարգմ. «Этот народ испокон века был ненадежен и вследствие своего душевного склада, и вследствие занимаемого им положения, так как земли его гранича на большом протяжении с нашими провинциями, глубоко вклиниваются во владения мидян, находясь между могущественнейшими державами, армяне по этой причине часто вступают с ними в раздоры, ненавидя римлян и завидуя парфянам».

Այս թարգմանությունների կապակցությամբ նշենք երկու կարնոր ճանգամանք: Թարգմանիչների մեծ մասը ընտրել է «նախանձում են պարթններին» ն ոչ թե «նախանձախնդիր են պարթնների նկատմամբ» ձնը: Սակայն «նախանձը» (invidia) ճունա-ճռոմեական, ինչպես նան ճայկական մատենագրության մեջ ունեցել է նան «նախանձախնդրության» իմաստ, որն էլ ճենց միակ տրամաբանականն է Տակիտոսի այս ճաղորդման մեջ: Հետնաբար, ամենաճշգրիտը ֆրանսերեն թարգմանությունն է, քանի որ այն գործածում է «jal1u1i6» բառը, որ ունի ն՛ նախանձի, ն՛ նախանձախնդրության

Taciէստ, Ճոոaleտ, օք. ciէ., 11, 56, քք. 472, 474. Taciէe, Œսvreտ Շօոքlèէeտ, օք.ciէ., ք. 79. . .

.

, 56, . 69.

իմաստները: Ուրեմն, ճայերը ոչ թե նախանձում էին պարթններին, այլ նախանձախնդիր էին, այսինքն՝ ձգտում էին ճավասարազոր լինել ու որնէ ճարցում չզիջել նրանց, մրցակցում էին նրանց ճետ: «նախանձախնդրության» իմաստով «նախանձն» օգտագործում է նան Փավստոսը ճետնյալ դրվագում. «Այլ քաջն զօրավարն սպարապետն Հայոց լի էր քինիւ մեծաւ եւ բազում նախանձու զամենայն աւուրս կենաց իւրոց»23: Հասկանալի է, որ Մուշեղ սպարապետին գովերգող այս ճատվածում Փավստոսը նկատի ունի նախանձախնդրությունը, այլ ոչ նախանձը: Ամենազարմանալին, սակայն, այն է, որ այս թանկարժեք ճաղորդման իմաստը ճիմնավորապես աղավաղվել է միայն Պ. Սոտնիկյանի կատարած ճայերեն թարգմանության մեջ, որտեղ ճայերի պատերազմներն ու ընդճարումները պարթնների ն ճռոմեացիների ճետ ներկայացվում են որպես միջճայկական գժտություններ՝ «ճաճախ ճայերը երկպառակ են»: Այս կոպտորեն սխալ թարգմանությունը, ցավոք, անցել ն վերարտադրվել է Հայաստանում լույս տեսած այլ ակադեմիական ն ճամալսարանական ճրատարակությունների մեջ24: Ակներն է, որ Սոտնիկյանը զոճ է գնացել ճայ ճասարակական մտայնության մեջ տարածված, օտար ուժերի կողմից ճաճախ խրախուսվող այն թյուր տեսակետին, ըստ որի՝ ճայերն իբր միշտ անմիաբան են եղել ն «իրար կոկորդ կրծել» (այսպիսի գնաճատականներ ճաճախ են տրվում թուրքական ն արնմտյան պատմագրության մեջ)25: Այժմ անդրադառնանք մոտավորապես 500 տարի անց մեկ այլ դրսեցու՝ ճայերի ազգային բնավորությանը տված նմանատիպ ու նմանապես կողմնակալ մի գնաճատականին: Այս անգամ, սակայն, գնաճատական տվողը ոչ թե Տակիտոսի պես կայսրապետության շաճերի ազդեցիկ մի արտաճայտիչ է սոսկ, այլ արդեն ինքը՝

,

, , , ,

. 1,

. .,

.

(1971), (

.

-

-

, ,

205-208)

Բյուզանդիայի կայսրը: 7-րդ դարի ճայ ճեղինակ Սեբեոսի ճամաձայն, Բյուզանդիայի Մորիկ կայսրը (552-602 թթ.) Պարսից Խոսրով Բ թագավորին է դիմում՝ «ամբողջ Հայաստանի իշխանների ն նրանց զորքերի մասին» ճատուկ ուղերձով, որը ճայ պատմիչը արդարացիորեն որակում է իբրն մեղադրական վարկաբեկիչ գրություն՝ «գիր ամբաստանութեան»: Մորիկի ճիմնական ասածն այս էր. «Ազգ մի ինքնակամ ն անճնազանդ կա մեր մեջտեղում ն անընդճատ ըմբոստանում է: Ուստի ե՛կ,- ասում է,- ես ԼՀայաստանի) իմ մասում եղածներին (իմա՝ ճայ զինվորականությանը - Ա.Ա.) ժողովեմ ն Թրակիայում ճավաքեմ, իսկ դու քո մասում եղածներին ժողովիր ն ճրամայիր Արնելք տանել: Որովճետն եթե զոճվեն, ապա մեր թշնամիները կմեռնեն, ու եթե սպանեն, ապա մեր թշնամիներին կսպանեն, իսկ մենք՝ կապրենք խաղաղության մեջ: Որովճետն եթե դրանք իրենց երկրում լինեն, մենք ճանգիստ չենք ունենա»: եվ այս երկուսը ճամաձայնության եկան»: ԼՅայնմ ժամանակի թագաւորն Յունաց Մաւրիկ ճրամայէ գրել առ թագաւորն Պարսից գիր ամբաստանութեան վասն իշխանացն ամենայն Հայաստանեայց եւ զաւրաց իւրեանց. «Ազգ մի խոտոր եւ անճնազանդ են, ասե, կան ի միջի մերում եւ պղտորեն: Բայց ե՛կ, ասէ, ես զիմս ժողովեմ եւ ի Թրակէ գումարեմ. եւ դու զքոյդ ժողովէ եւ ճրամայէ յԱրեւելս տանել: Զի եթէ մեռանին՝ թշնամիք մեռանին, եւ եթէ սպանանեն՝ զթշնամիս սպանանեն. եւ մեք կեցցուք խաղաղութեամբ: Զի եթէ դոքա յերկրի իւրեանց լինիցին՝ մեզ ճանգչել ոչ լինի»: Միաբանեցան երկոքին:|26

. ., 1979,

, .

, -

. .

.

.

, 1862,

.– .

Մ11

.

. 52. .

,

, 1939,

. 45.

.

.

:

, .

, 1908, . 206-207:

Այս գրության կամ առնվազն նրանում նկարագրված մտադրությունների իրական լինելը ճաստատվում է նրանով, որ ճենց այդ ժամանակ էր, որ Բյուզանդիան ն Պարսկաստանը, նպատակ ունենալով Հայաստանը վերջնականապես ծնկի բերել ն ճպատակեցնել, սկսեցին ճայկական զինված ուժերը Հայաստանից դուրս ճանելու ծրագըրված քաղաքականություն վարել27: եթե նույնիսկ ընդունենք, որ Մորիկի այս ճամառոտաբար վերարտադրված գրությունը Սեբեոսը ձեռքի տակ չի ունեցել, ապա, միննույն է, նա ճշգրիտ արձանագրել է այդ դարաշրջանի բյուզանդական քաղաքականության բուն էությունը, որ գաղտնիք չէր ժամանակակիցների ճամար: Հայերի՝ նոր տերմինով ասած, «անկախական» արմատացած տրամադրվածությունն է փաստում նան սպարապետ Վասակ Մամիկոնյանը (?-365 թթ.), որն ուխտադրժորեն գերվելով ն ճարցաքննության ենթարկվելով պարսից Շապուճ թագավորի կողմից, ճամարձակ ասում է, թե քանի դեռ ինքն ազատության մեջ էր՝ «ես ճսկա էի. մի ոտքս մի լեռան վրա էր, մյուս ոտքս՝ մի այլ լեռան վրա: երբ աջ ոտքիս վրա էի ճենվում, աջ լեռն էի գետին կոխում, երբ ձախ ոտքիս վրա էի ճենվում, ձախ լեռն էի գետին կոխում... Այդ երկու լեռներից մեկը դու էիր, մյուսը՝ Հունաց թագավորը»:

Nicհօlaտ Ճմօոէշ, Ճrոeոia iո էհe Քeriօմ օք յստէiոiaո Tհe Քօliէical Շօոմiէiօոտ Եaտeմ օո էհe NՃXՃՔՃՔ Տ7տէeո. Traոտlaէeմ wiէհ քarէial reviտiօոտ, a ԵiԵliօջraքհical ոօէe aոմ aքքeոմiceտ Ե7 Niոa Օ. Օarտօiaո. (ԼiտԵօո Շalօստէe ՕսlԵeոkiaո Fօսոմaէiօո), ք. 161. , , « », 1987, 235 ( , `« » « ») . . 1, 678 , , « » . Ճ. , . ,“ ”, 1966, . 138, 140-141. (1979 . . . ,

|ես սկայ էի. մի ոտնս ի միոյ լերին կայր, եւ միւս ոտնս իմ ի միոյ լերին կայր: Յորժամ յաջ ոտնս յենուի, զաջ լեառն ընդ գետին տանէի, որժամ ի ձախ ոտնն յենուի, զձախ լեառն ընդ գետին տանէի... Èերինքն երկուք, մի դու էիր, եւ մի` թագաւորն Յունաց:|28 Տակիտոսի ու Մորիկի՝ ճայերի ազգային բնավորությանը տված գնաճատականները գրանցվել են այն ժամանակներում, երբ Հռոմեական (ավելի ուշ՝ Բյուզանդական) ն իրանական կայսրությունները վարում էին Հայաստանը ճպատակեցնելու կամ միմյանց միջն բաժանելու ճամատեղ քաղաքականություն: Ուստի ն՝ միանգամայն ճասկանալի են դառնում ճայերի ճակաբյուզանդական ու ճակաիրանական զանգվածային տրամադրությունները: Ավելին՝ Տակիտոսի ն Մորիկի այս գնաճատականները, ցուցադրելով ճանդերձ ճին ժամանակներում ճայերի ձեռքբերած ազգային-մշակութային կուռ ճամախմբվածությունը, միաժամանակ ճրաշալիորեն ապացուցում են սոցիալական ճոգեբանության մեջ ճայտնի, այսպես կոչված, ֆրուստրացիա-ագրեսիա-տեղափոխում տեսության այն կարնոր միջմշակութային բանաձնը, ըստ որի՝ «որքան մեծ է խմբի ներքին կոորդինացիան ու կարգապաճությունը, ճիշտ նույնքանով աճում է դրսեցիների թշնամությունը» Լայդ խմբի ն նրա

. .

,

,

. (1968 -

.

«

,

,

,

,

-

, »

,

`

,

` -

` ») , 1985),

(

,

472-473

անդամների նկատմամբ) (Հէհօ ոօոօ iոջոօսք Շօօոմiոճէiօո ճոմ

մiտՇiք1iոօ, էհօ ոօոօ օսէջոօսք հօտէi1iէ7Հ) :

եվ իսկապես, ճայերի էթնիկական ճամախմբվածությունն ու առանձնաճատկությունն առաջացնում էին օտար կայսրապաշտական ուժերի թշնամանքն ու ատելությունը: Բյուզանդագետ Ա. կաժդանի կարծիքով, ճենց ճայերի էթնիկական, ներառյալ կենցաղային ն դավանական առանձնաճատկություններն էին պատճառը, որ բյուզանդական բնակչությունը ճակակրանքով էր վերաբերվում նրանց: Այսպես, «12-րդ դարի ամենակուլտուրական բյուզանդացիներից մեկը՝ Սոլունի միտրոպոլիտ եվստաղը, խոսում էր նրանց (իմա՝ ճայերի) մասին ատելությամբ, իսկ նրա ժամանակակիցը, տաղանդավոր գրող նիկոլայ Մեսարիտը, բնորոշում էր նրանց «գաղտնապաճ», «շողոքորթ», «նենգ» մակդիրներով30: «Սկսան… գումարել ի կողմանս ի գաւառս, ի տեղիս տեղիս г۳ëï³Ý ³½·ÇÝ, դասս դասս զաշակերտեալսն ճշմարտութեանն»31 (Îորյուն): Հայոց ճին գրականության մեջ արձանագրվել են ազգի, ճայրենիքի ն ճայրենասիրության գաղափարներին վերաբերող լեզվաբառային եզակի տվյալներ, որոնք օգնում են առավել ճստակեցնել քննվող երնույթները: Փավստոս Բուզանդը ճայոց միացյալ բանակը կոչում է ն՛ «Հայոց գունդ», ն՛, երկիցս, «Հայաստան գունդ» անվամբ՝ «Ապա զառաջեօք անգանէր Վասակ իւրով Հայաստան գնդաւն» (Դ դպրութիւն, 39), «զարմացեալ եմ ես ընդ մտերմութիւն միամտութե29

ՔօԵerէ Ճ. ԼeՄiոe aոմ Dօոalմ T. ՇaոքԵell, Քէհոօceոէriտո Tհeօrieտ օք Շօոքlicէ, Քէհոic Ճէէiէսմeտ, aոմ Օrօսք 8eհaviօr (Մ.Տ.Ճ.-Շaոaմa յօհո Մile7 & Տօոտ, 1ոc., 1972), քք. 124-125. . . . 11-12 . ( ,

: .

. .

.

, 1975), . 140-141. , , 1941,

անն Հայաստան գնդին ընդ տիրասիրութեանն» (ե դպրութիւն, 5): երկու դեպքում էլ «Հայոց գունդն» ու «Հայաստան գունդը» ճստակ վերաբերում են ճայոց միացյալ բանակի ամբողջությանը32: Խորենացու մոտ նս պաճպանվել է ճայոց միացյալ բանակի «Հայաստան» անվանումը, աճա՝ «իսկ թագաւորն Տրդատ ամենայն Հայաստանօք իջեալ ի դաշտն Գարգարացւոց՝ պատաճէ ճիւսիսականացն ճակատու պատերազմի» (äատմութիւն Հայոց, գիրք Բ, գլ. Զե): «նոր բառգիրք Հայկազեան լեզուի»-նի ճեղինակները փորձել են «Հայաստանօք»-ը բացատրել որպես «ճայաստանեօքն կամ Հայաստան ազգօք» (ճտ. Բ, էջ 50): «Հայաստանօք»-ը նույնպես է ճասկացել նան Ռ. Թոմսոնը ն անգլերեն թարգմանել «բոլոր ճայերի ճետ» իմաստով՝ ՀKiոջ Tոմճէ wiէհ ճ11 էհօ Ճոոօոiճոտ մօտՇօոմօմ iոէօ էհօ ք1ճiո օf Gճոջճո ճոմ ոօէ էհօ ոօոէհօոո |քօօք1օտ| iո եճէէ1օՀ (Hi1t17y 1f th6 A7m6nian1, ք. 2Ց6): Սակայն, դիպաշարից պարզ է, որ Խորենա-

ցին խոսում է ոչ թե Տրդատի ճետ եղած բոլոր ճայերի մասին (ամեն ինչից զատ, օտար բանակի դեմ կռվելու նպատակով ամբողջ ճայ ժողովուրդը չպիտի ն չէր էլ կարող իր թագավորի ճետ միասին ռազմական արագ տեղաշարժեր կատարել), այլ ընդամենն ամբողջ ճայկական զորքի մասին: Սա ճիշտ են ընկալել ճայերենի ն ռուսերենի թարգմանիչները, սակայն չեն նկատել ճայոց միացյալ բանակի ունեցած «Հայաստան» ճատուկ անվան գոյությունը. Ս. Մալխասյանցը թարգմանել է՝ «իսկ Տրդատ թագավորը Հայաստանի բոլոր (զորքերով) գարգարացոց դաշտն իջնելով՝ ճանդիպում է ճյուսիսականներին ն ճակատամարտ է տալիս», իսկ Գ. Սարգսյանը՝ “Царь Трдат, спустившись со всем армянским (воинством) на ՑՑ равнину гаргарейцев, встречается в сражении с северянами” : Այսպիսով, կարելի է եզրակացնել, որ Արշակունյաց ժամանակաշրջանում, գուցե նան ավելի վաղ ն ուշ շրջաններում, ճայոց միացյալ բանակն ունեցել է երկու ճոմանիշային անվանում՝ «Հա32

. , 2, 4, 5:

, .

, 7, 8. ,

, 3, 4.

-

-

, 202-203 Мовсес Хоренаци, История Армении. Перевод с древнеармянского языка, введение и примечания Гагика Саркисяна, Ереван, Изд. “Айастан”, 1990, с. 130.

յոց գունդ» ն «Հայաստան գունդ» կամ, ճամառոտաբար, «Հայաստան»: Առաջին անունն ընդգծում էր բոլոր ճայերի միասնականությունն ու ազգային ճամերաշխությունը, երկրորդը՝ շեշտում նրանց ամրագույն կապվածությունը Հայաստան աշխարճին, երկրին ն թագավորությանը: եվս մեկ խոսուն փաստ. կորյունը երկիցս օգտագործում է Հայաստան ազգ եզրը34: Հայաստան ազգ ճանդիպում է նան Ճառընտիրներում, ներսես Èամբրոնացու Պատարագի մեկնության մեջ35: Այս կապակցությամբ Ա. Մարտիրոսյանը մի սեղմ, բայց դիպուկ դիտողություն է արել. «Հայաստան ազգ: երկիրը ազգ է»36: Ավելացնենք՝ Հայաստանի վերաբերյալ կորյունի գործածած Հայաստան ազգ բառեզրը ոչ այլ ինչ է, քան եվրոպայում վերջին ճարյուրամյակում լայն գործածում ստացած «ազգային պետություն» (nati1n-1tat6) տերմին-ճասկացության ճոմանիշ, որ գալիս է վերջնականապես ճաստատելու Հին Հայաստանի՝ ազգային պետություն լինելը: Ավելին՝ Հայաստան ազգ տերմինի արձանագրումը 5-րդ դարում (տերմինն ինքը կարող էր աéաջացած լինել ավելի վաղ) մեկ անգամ նս վկայում է, որ առնվազն այդ ժամանակներում ճայերի ազգային ինքնագիտակցության ն մշակութային զարգացածության բարձր մակարդակը առաջացրել էր ինքնաճանաչման սուր պաճանջ ու նան, բարեբախտաբար, այդ պաճանջին պատշաճ՝ ազգային ճասարակական-քաղաքական մտքի խորագնա պրպտումներ: Վենետիկյան պրոֆեսոր È. Զեքիյանը, քննելով Մովսես Խորենացու երկի գաղափարաբանական ծալքերը, ճայոց Պատմաճորն անվանում է՝ «ճիմնադիրներեն մեկը "ազգ" գաղափարին աշխարճայնական (1ճiզսօ) ճղացումին, ըմբռնված՝ իբր պատմական…, լեզվական ու մշակութային ճիմքային միութենե մը բխող ճասարա34

,

,

, ,

,

.

(

.

,

.

, 1941, 42, 58 ,« » ), , , 1998, 11

կություն մը»37: Արդարն՝ Մովսես Խորենացու «Մեծ Հայաստանի Պատմությունը»35 գերճագեցած է ճայրենասիրության ն նույնիսկ ազգայնականության գրեթե մերօրյա իմաստով ու գաղափարներով: Սակայն, È. Զեքիյանի ճարցադրման ուղղությունը, մեր կարծիքով, փոքր-ինչ այլ է, քանի որ այն պոկում, առանձնացնում է Խորենացուն ժամանակի ճայկական միջավայրից: Խորենացին միայնակ, միջավայրից կտրված չի եղել, երբ «ճղացել է» ճայ ազգի՝ որպես պատմականորեն առաջացած եզակի քաղաքակրթության, գաղափարը: Ճիշտ ճակառակը՝ այդ ժամանակների ընդճանուր միջավայրն էր ծնել ճայ ազգի գաղափարը: Պատմաճայրը պարզապես արձանագրել է Հայաստանի ժամանակակից էթնիկական-ճասարակական իրականությունը՝ ըմբռնելով ու գործածելով ազգ ճասկացությունը ճամաձայն 5-րդ դարի ճայ սոցիալ-քաղաքական մտքում գերիշխող գաղափարների: Մասնավորաբար, իր «Մեծ Հայաստանի Պատմությունը» ստեղծելիս, Մովսես Խորենացու գերագույն նպատակն է եղել ճայկական ինքնության՝ ճայրենասիրական-ազգայնական տարրերի

,

-

«

, 1993, 1-2 (137-138),

27-34 (

»

)

. -

. - Լevօո 2ekiaո, "Քlleոiտոօ, eԵraiտոօ e cհriտէiaոeտiոօ iո Խօտe մi Շօreոe (Խօvտêտ Xօreոac i) Քleոeոէi քer սոa էeօlօջia մellleէոia ( , . Ճսջստէiոiaոսո, XXՄ111 (1988), XՄ1 1ոcօոէra մi Տէսմiօտi մell Ճոէicհiէa Շհriտէiaոa, Օriտէiaոeտiոօ e Օiսմaiտiոօ Քreմiէ a e cօոքrօոէi, 7-9 ոaջջiօ 1987, քք. 381-390: "Քreմiէa claտտica e cօոքօոeոէi eԵraicհe iո Խօտe մi Շօreոe (Խօvտeտ Xօreոac i) Լa տiոէeտi arոeոa iո cerca մi ոսօve քrօոէiere մella "Շivliէa" e մell eէոia ( . )," iո Ճսէօri Շlaտտici iո Լiոջսe մel Խeմiօ e Մiciոօ Օrieոէe (Քօոe, 1993): "Լ "iմeօlօջie" ոaէiօոale մe Խօvտeտ Xօreոac i eէ տa cօոceքէiօո մe l հiտէօire," ( « » ). 1987, Nօ. 101, 470-485 .- . . . . », 1991, - , 85-93 -«

ճետագա զարգացումն ու ճղկումը: ինչպես ասված է Խորենացու ճայտնի խոսքում՝ «Որովճետն թեպետն փոքր ածու ենք՝ ն« թվով խիստ սաճմանափակ, ն« զորությամբ տկար, ն« շատ անգամ այլ թագավորությունների կողմից նվաճված, սակայն մեր աշխարճում նս կատարվել են քաջության բազում գործեր, որոնք արժանի են գրավոր ճիշատակի»: |Զի թէպէտ եւ եմք ածու փոքր, եւ թուով յոյժ ընդ փոքու սաճմանեալ, եւ զօրութեամբ տկար, եւ ընդ այլով յոլով անգամ նուաճեալ թագաւորութեամբ՝ սակայն բազում գործք արութեան գտանին գործեալ եւ ի մերում աշխարճիս, եւ արժանի գրոյ յիշատակի:|Ց9 Հայերի ազգային սուր ինքնագիտակցությունը բացաճայտող բազմաթիվ այլ արտաճայտությունների ու բնորոշումների մեջ ա39

. ,

(1991 .)

,

՛

, ՛

,

-

« , , »( , 1889,

՛

-

.

7-8,

, 1897,

5-6:

, ,«

. .

», 1940,

,

. -

6)

-

,

, « «

»- , « »

»

»-

«

, «

«

, «

»

., 1968,

8)

-

», 1961,

82-83

«

-

70), (

(

, » («

96)

1990 .

-

ռանձնանում է Մովսես Խորենացու ճետնյալ խոսքը ճայոց թագավոր Տիգրան երվանդյանի մասին. «նա տղամարդկանց գլուխ կանգնեց ն ցույց տալով քաջություն՝ մեր ազգը բարձրացրեց, ն մեզ, որ լծի տակ էինք, դարձրեց շատերին լուծ դնողներ ն ճարկապաճանջներ»40: ԼԱրանց կացեալ գլուխ եւ արութիւն ցուցեալ՝ զազգս մեր բարձրացոյց, եւ զընդ լծով կացեալս՝ լծադիրս եւ ճարկապաճանջս կացոյց բազմաց...)41 Ավելին՝ առաջնորդվելով ճայրենասիրական-ազգայնական կուռ գաղափարաբանությամբ, Խորենացին անգամ չի վարանում իր ժամանակների ճամար չափազանց ճանդուգն մի արարքից՝ Աստվածաշունչը քննադատելուց, քանի որ, ըստ նրա՝ «Սուրբ Գիրքը յուրայիններին (իմա՝ ճրեաներին) զատելով իբրն իր սեփական ազգ՝ մյուսներինը Լժամանակագրության կազմումը) լքեց, իբրն արճամարճելի ն իր կողմից նշանակվելու անարժան»42: |զի աստուածայնոյն Գրոյ զիւրսն ի բաց ճատեալ յինքն սեպճական ազգ՝ ելիք զայլոցն իբր զարճամարճելեացն եւ իւրոց անարժան կարգելոց բանից|4Ց Սակայն, ինչպես վերն ասվեց, Խորենացին ճայ ճին ազգայնականության միակ արտաճայտիչը չէր: Ամեննին՝ նրան նախորդած, նրան ժամանակակից ն նրան ճաջորդած խոշորագույն ճայ ճեղինակները մտածել ն ստեղծագործել են՝ առաջնորդվելով ընդ40

. .

.,

.

.

.

,

.

. ,« , ,

». -

,

,«

», 1995,

. 90-91.

.

.

-

-

, ,

143-146 . .

,

,

. .

.

(1968),

ճանուր նույն ճայրենասիրական գաղափարաբանությամբ: Ուշագրավ է, որ ճայ մատենագրության մեջ ազգ տերմինը կիրառված է բոլոր ճայերի նկատմամբ այնպես, ինչպես ճասկանում էր Խորենացին՝ իբրն մարդկանց մի ինքնագո անփոփոխ խումբ: Ամենից ճաճախ գործածվում էր, թերնս, «ազգս ճայոց» բանաձնը, կամ ճայկական ծագումնաբանական ավանդույթի ճամաձայն՝ «սեռս Հայկայ», «ազգս Հայկազյան» կամ «Թորգոմյան» կամ «Հաբեթյան» կամ նույնիսկ «Աբրաճամյան»44 ն այլ նմանատիպ բանաձնումներ: Աճավասիկ ընդամենը երկու քաղվածք Փավստոս Բուզանդի «Հայոց պատմությունից». 1) Պարսից Շապուճ արքայի դրդապատճառների մասին. «...կամեցավ թշնամություն կատարել ճայոց ազգի, աշխարճի ն թագավորության դեմ...» Լկամեցաւ թագաւորն Պարսից Շապուճ թշնամանս առնել ազգին աշխարճին Հայոց եւ թագաւորութեանն)45 2) Այն ժամանակաճատվածի մասին, երբ ճայերը կաթողիկոս չունեին. «...ն այդ կամակոր ազգն առանց Աստծու Լաննպատակ) թրն էր գալիս Հայոց իր տանն ու երկրում...» Լ...եւ առանց Աստուծոյ շրջէին յաշխարճի կամակոր ազգ տանն Հայոց երկրին:)46

, , 670-678 (677- ). . . , 1756 ( . «

.

, 1302 .),

.

.

, 1733,

-

, 4-5 , ,

»

«

», .

. . (1968), . 134 (

, (

):

220.

.

, 1953,

), ,

. «» (...(Խiոջ Տհaքսհ) wiտհeմ էօ iոտսlէ էհe race օք էհe realո aոմ kiոջմօո օք Ճrոeոia):" Tհe Քքic Էiտէօrieտ, օք. ciէ., ք. 176. . , , . « »« », « »,

Այսպիսով, վերը կատարված քննությունը թույլ է տալիս եզրակացնել, որ ամենաուշը Ք.ա. վերջին ն Ք.ճ. առաջին դարերում արդեն իրականություն է եղել ճայկական ազգային պետությունը, ընդ որում՝ այն իմաստով, որը եվրոպայում առաջ եկավ միայն 16-20րդ դարերում: Այլ կերպ ասած՝ Ք.ա. վերջին - Ք.ճ. առաջին դարերում արդեն կար, ճին ժամանակներին ճատուկ որոշակի առանձնաճատկություններով ճանդերձ, կատարելապես ինքնագիտակից ճայ ազգ, որը, 16-20-րդ դարերում գոյություն ունեցած եվրոպական մի շարք ազգերի նման, «կառավարվում էր այնպիսի մի պետության կողմից, որի իշխանությունը ճամընկնում է ազգի սաճմանների ճետ»: Փոքր-ինչ բառափոխելով սոցիոլոգիական մերօրյա մի այլ ճամապատասխան բանաձն, կարելի է ասել, որ ճին ճայկական պետության սաճմանները ճշգրիտ ճամընկել են նրա «ճոգեբանական սաճմաններին», ասել է թե՝ պատմության ընթացքում էթնիկ խմբի կուտակած եզակի փորձին ն կոլեկտիվ ճիշողություններին47: Վերը բերված նյութը թույլ է տալիս կատարել նս մեկ ընդճանրացնող եզրակացություն: Հայկական ինքնության առաջին ն ամենակարծր շերտերը կանգնեցրել ն ճետագայում էլ շարունակաբար ամրացրել են ճայոց լեզուն ն ճայկական պետությունը, ճատկապես՝ վերջինիս զինված ուժերը: Հայկական ճստակ ինքնությունն արդեն կայացած էր առնվազն Ք. ա. 1-ին ճազարամյակում: Ավելի ուշ ճայերի ձեռք բերած մշակութային երկու գերնվաճում, որոնք ճաճախ են վկայակոչվում որպես ճայոց ինքնության ճիմնաքարեր, այն է՝ քրիստոնեության ընդունումը որպես պետական կրոն 301 թվականին ն ճայկական այբուբենի ստեղծումը 405 «

»

.«

, -

(

.

, . 28)

` « `

» (1968), .«

` » (...էհe տէսԵԵօrո race օք էհe հօստe օք էհe Ճrոeոiaո laոմ waոմereմ wiէհօսէ Օօմ էհrօսջհ էհe realո," - Tհe Քքic Էiտէօrieտ, օք. ciէ., ք. 84) . Լee Ք. Dսէէer, "Քէհոic Քօliէical 8eհaviօr iո էհe Տօvieէ Մոiօո," յօսrոal օք Շօոքlicէ Քeտօlսէiօո, 1990, 34, ոօ. 2 (յսոe), քք. 311-334.

թվականին45՝ չափազանց արդյունավետ միջոց էին խթանելու ճամար արդեն իսկ ճիմնավորապես ազգայնական ճայկական քաղաքակրթության առաջխաղացումը:

,«

»-

,

`

« . (451 .)

.) . ( - . .), ( , - . .)` , ` » (Tհe Քոc7clօքeմia Ճոericaոa. 1ոէerո-l Քմ., New Մօrk Ճոericaոa Շօrք., 1967, Մօl. 2, ք. 332) « »« » ` , « 19» ("a fiercel7 iոմeքeոմeոէ տքiriէ... (օք) էհe տէrօոջl7 iոմiviմսaliտէic Ճrոeոiaո քeօքle:" "Ճrոeոiaո ոaէiօոaliտո ոeէէleմ iոէerոaէiօոal մiքlօոac7 eveո iո էհe 19էհ ceոէսr7." - Tհe New Քոc7clօքeմia 8riէaոոica. Խacrօքeմia (Fiքէeeոէհ eմ., Մօl. 18, Շհicaջօ, 1984, քք. 1038, 1042) , 19«» ` -

(

`

-

-

.

ՃNԸIENՂ ՃRՈENIՃ ՃՏ Ճ “NՃՂIՕN ՏՂՃՂE”

4rո6ռ 415a21aռ Suոոary Ղհօ տէսմ7 օ1ճԵօrճէօտ օո էհօ քհօոօոօոօո օք սոստսճ117 օճr17, ճՇէսճ117 էհօ ճոՇiօոէ օոօrջօոՇօ օք Ճrոօոiճո iմօոէiէ7 ճոմ օէհոօոճէiօոճ1iտո. 1ո քճrէiՇս1ճr, էհօ էօxէտ Ե7 ճոՇiօոէ Թօոճո ճոմ Ճrոօոiճո ճսէհօrտ ճrօ օxճոiոօմ rօջճrմiոջ էհօ ՇօոՇօքէտ օք Ճrոօոiճո ոճէiօո ճոմ iէտ “ոճէiօոճ1 ՇհճrճՇէօr” (ՂճՇiէստ). Ղհօ տ7ոԵօ1iՇ քսոՇէiօոտ ճոմ Շօոոօէճէiօոտ օք Ճrոօոiճո 1ճոջսճջօ ճոմ ճrո7 ճrօ մiտՇստտօմ. 1է iտ rօvօճ1օմ էհճէ էհօ սոiէօմ Ճrոօոiճո Ճrո7 հճմ ճ տքօՇiճ1 մօտiջոճէiօո օք “Էճ7ճտէճո ջսոմ” (Ճrո7 “Ճrոօոiճ”) ճտ wօ11 ճտ, ՇօոՇiտօ17, “Էճ7ճտէճո” (Ճrոօոiճ). 1է iտ մօոօոտէrճէօմ էհճէ էհօ Շօոոօո քօrՇօքէiօո օք ճ տէrճէiքiօմ ոճէiօոճ1 քօքս1ճէiօո ճտ օտտօոէiճ117 հօոօջօոօօստ, wհiՇհ քօrոտ “էհօ Եճտiտ օք ճ11 ոճէiօոճ1iտոտ” (Լiճհ Օrօօոքօ1մ), wճտ քսոՇէiօոճ1 iո ճոՇiօոէ ճոմ ոօմiօvճ1 Ճrոօոiճ Շօոէսriօտ Եօքօrօ iէտ ճմvօոէ օո էհօ Քսrօքօճո տՇօոօ. Ղհօ ճոճ17տiտ ՇօոՇ1սմօտ էհճէ էհօ ճոՇiօոէ Ճrոօոiճո ոճէiօո-տէճէօ wճտ ճ հiտէօriՇճ1 rօճ1iէ7 ճտ օճr17 ճտ էհօ քirտէ Շօոէսriօտ ԹԸ/ՃԾ. 1ո օէհօr wօrմտ, էհօrօ wճտ էհօ ճոՇiօոէ – ճԵտօ1սէօ17 տօ1ք-ՇօոտՇiօստ – Ճrոօոiճո ոճէiօո, wհiՇհ, տiոi1ճr17 էօ ոճո7 ոօմօrո ոճէiօոտ, wճտ "ջօvօrոօմ Ե7 էհօ տէճէօ wհօտօ ճսէհօriէ7 ՇօiոՇiմօտ wiէհ էհօ Եօսոմճriօտ օք էհօ ոճէiօո." Քհ7տiՇճ1 Եօսոմճriօտ օք ճոՇiօոէ Ճrոօոiճո տէճէօ wօrօ iո մօքiոiէօ ճՇՇօrմ wiէհ iէտ քտ7Շհօ1օջiՇճ1 Եօսոմճriօտ, wհօrօ էհօ 1ճէէօr rօքօrտ էօ սոiզսօ17 տհճrօմ հiտէօriՇճ1 օxքօriօոՇօտ ճոմ Շօ11օՇէivօ ոօոօriօտ օք ջrօսք. Ղհօ օճr1iօտէ ճոմ հճrմօտէ "1ճ7օrտ" օք Ճrոօոiճո iմօոէiէ7 հճմ Եօօո Եսi1է Ե7 ճ մսrճԵ1օ Շօոէiոսօստ օքքօտiէiօո էօ էհօ օսէտiմօ քօrՇօտ ՇօոմսՇէօմ էհrօսջհ էհօ iոտէiէսէiօոճ1 Շհճոոօ1տ – ոօտէ ոօէճԵ17 Ե7 էհօ ճrոօմ քօrՇօտ – օք ճոՇiօոէ Ճrոօոiճո տէճէօ. Էսrէհօrոօrօ, էհiտ քrօՇօտտ wճտ օքքօՇէivօ17 օvօr Շօոէսriօտ օճr1iօr էհճո էհօ ճմօքէiօո օք Ըհriտէiճոiէ7 iո Ճrոօոiճ iո 301 ճոմ էհօ iոvօոէiօո օք Ճrոօոiճո ճ1քհճԵօէ iո 405, էwօ ճՇէտ էհճէ ճrօ ոօտէ ստսճ117 Շiէօմ ճտ էհօ քriոօ քօտէօrօrտ օք Ճrոօոiճո iմօոէiէ7. Ղհօտօ էwօ Շս1էսrճ1 տսքօrօvօոէտ օՇՇսrօմ 1ճէօr յստէ էօ Եօ rօճմi17 ճմճքէօմ էօ տօrvօ ճոմ քrօոօէօ քսrէհօr Ե7 էհօո ճ1rօճմ7 ԵճտiՇճ117 ոճէiօոճ1iտէiՇ Ճrոօոiճո Շivi1iշճէiօո.

´ՈՎԱՆ¸ԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՅ ԶԻՆՎՈՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՊԱՏՎՈ

ՎԱՐՔԱԿԱՆՈՆԸ (4-5-ՐԴ ԴԱՐԵՐ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8

ՄԱՅՐԵՆԻ ԼԵԶՈՒՆ ԵՎ ԱԶԳԱՅՆԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՍԿԶԲՆԱՎՈՐՈՒՄԸ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47 Աօt0ծr Ղօոջuծ Ձոd t0ծ Օriջiոտ օf NՁtiօոՁliտՈ . . . . . 88

ՀԻՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ՈՐՊԵՍ «ԱԶԳԱՅԻՆ ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆե . . . . . . . . . . . . 99

ՍտորագրվաÍ ¿ տպագրության՝ 09.02.07: âա÷սը՝ 60X84 1/32: ÂուÕթ օֆսեթ ¹1: Տառատեսակը՝ «AMM M/irTՇutՇ/k»: Տպագրությունը՝ օֆսեթ: 7.75 տպ. մամուլ:

«¶ԳìàՐ¶ - ՀՐԱÚՐ» ՍäÀ

Հրատարակչություն Գր¨ան, ¶րիգոր Èուսավորչի 6: Հեռ.՝ 52.79.74, 52.79.47 ¾լ. ÷ոստ lus/kn@r/mbler.ru

Text extracted automatically from the book scan — may contain occasional OCR errors.

Back to book →