Հայկական ԽՍՀ հողերի մելիորացիան կուլտուրականացումը և պահպանումը

Է.Մ.ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ

Հ.Պ.ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ

Ռ.Հ. ԶԱՔՈՅԱՆ

ւ

ԽԱ

|ՀԱԹԿԿԱՆ

ՀԵՐԻ ՍԵՈՒԼԻՆ

ԱԱՏՈՐԼԿԱՓՈՄԻ

ԵՎՊԱՀՊԱՈՍ

Երնան «Հայաստան» 1990

ԳՄԴ 40.6

Հ 300

գիտություննեոի

գյուղ. Գբախոս՝`

Ա.Կ. դոկտոր,պոոֆեսոր

ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

ԽՍՀՄ

տնտեսական սոցիալական զարգացման 1986-ն թվականն ընկած ժամանակաթվականների մինչն շրջանի Հիմնական ուղղություններում նախատեսվում է ՃճացաՃաոխկիՃամախառն բերքըճասցնել250--255 միլիոն տոննայից Այդ նպատակովխնդիր է դրվում չշարունակել «ողերի մելիորացիայի երկարաժամկելո ծրադրի իրագործումը ն ճնդամյաժամանակամիջոցում շաճադգործմանՃանձնել 3,3 միլիոն ճեկտար ոռոդելի հ 3,6 միլիոն ճեկտար ցամաքեցված ճողեր, կուլտուր8,3 միլիոն ճեկտար տեխնիկական աշխատանքներկատարել տարածության վրա, կուպլեքսայնորեն լուծել ճողերի մելիոդրանց գյուղատնտեսականյուրացման ճարցերըչ րացման ու

Հ

Է. Մ. ն ուբիշ. Հայբապետյան

ՀայկականԽՍՀ Ճողերի մելիորացիան, ցումը

պաճպանումը/է. Մ.

ն

րոսյան, Ռ. Հ. Զաքոլան. -499 էչ, նկ.

կուլտուրականա-

Հ. Պ. Հայրապետյան,

ձայաստան,

նր.:

Պեւո-

1990.--

ու

ԻԱՅՆ

է,

Բ ազան աանձեաւ արան Կրա ԿԱ իկոն 24որնաճողերի, միջոբազան ճաճճային ցառումները: Վերլուծված ն

Կ

«

ու

Հատկությունները, դրանց սական

ա,

ունավետությունը։

էն

Տ

ծ

Ժ

են

մելիորացված

քարքարոտ

Արա-

ւ

մելիորացման տեխնոլոգիան. ու

օղտադործումից

ու

պես

ննե

տնտե-

ւղատնտե-

ճողե,

գյլու-

ու

վարելաճողերի մեինչլանչերի դարավանդման, եկած

աի կոտուրականացման, քայքայված վերակուլտիվացման

աստնտնեսական

դուրս

Հողատարածությունների

նան

Սրան:

միջոցառումնե

է

դլուղատնտեսության

Էնչպես մասնագետների,

տնխնիկումների նան գլուղատնանաական բուճերի

ու

ուսանողենիի

ը

3800400000 Հ

(01)

բարձրացնել Հողերի օգտագործմաավ տությու է կառավարական

-

--90 166--90

ԴՄԴ 40.0

,

Պ.,

Զաքոյան Ռ. Հ.,

19980

նավե

ն ը"

.

ւ

մինչն ճասցնել330 Ճճազար տոննայի, բանջարնղենինը՝

2ա-

մսինը (սպանդանոցային տոննայի, քաշով)մինչն130 ճաղար տոննայի, տոննայի ն այլն: մինչն Հազար կաթինը՝ Ոռ

զար

է Այս խնդրի Հաջող լուծումըմեժ չասիով կախված Ճողային ոնսուրաների օգտադործման մակարդակից: արդյունավետ ԽՍՀ ընդճանուր ձայկական Ճճողատարածությունից գյուղաչ .

տնտեսականՃողատեսքերինբաժին է ընկնում 44,200-լ: Հան-

ներկա դրությամբ ունի 1,585 Ճաղար ճեկտար րապետությունը այդ թվում աղոււտ ճողեր՝ շուրջ չօգտագործվող տարածություն, նա

|

ՐԴ"

առաջիկա որոշումներովնախատեսված տարիներին Ճանրապետությունումգյուղատնտնսությանճամախառն արտադրանքը տարեկան միջին Պաշվով ավելացնել Օք-ով, 1990 թվականին. Հճացաճատիկի արտադրությունը 14,1

Յ0

1ՏԹԱ5540-00993--2 է. Մ., Պետբոսյան Հ. Ծ Հայբապետյան

ն

,

Գրքում տվյալներ են բերված Հայաստանի ճոդերի մելիորատիվ քարքարուռության աստիճանի ազվիճակի,էրողացվածության ո

ու

ու

ճազար ճեկտար, ճաճճային զանգվածներ՝ 25 Հազար, Սկալճից ազատված Ճողադրունոներ՝ 17 Ճազար,անտառածածկ 382 ճաղարճեկտար: մացառուտներ՝

Հայկական ԽՍՀ-ի ռսակավաճողությանպայմաններում

նոր Հողերի լուրացումն դրանց կուլտուրականացումը առաջնա-չ կարգ ժողովրդատնտեսականնշանակություն ունի նախատեսված է մոտակա տարիներին շաճաղործման ճանձնել 35 4ազար Պեկտար ոռոգելի ողատարածություն, մելիորացիայի ենթարկել մի քանի տասնյակ 4ՃազարՃճեկտարնախկինում դգյուղատնտեսության մեջ չօգտագործվող կամ ցածր արտադրողականությամբ օգտագործվողՃողեր, ակտիվ պայքար կազմակերպել Ճողերի էրոզիայի դեմ, կիրառել ճողերի բերրիության բարձբացման Համալիր ագրոմելիորատիվ միջոցառումներ ու գյուկուլտուրաների մշակության ինտենսիվ տեխնողտնտծսական լոգիա: Պետք է ընդարձակվեն ինտենսիվ տեխնոլոգիայով մշակվող գյուղատնտեսական կուլտուրաների ցանքատարածությունները, դրանց տարածությունը առաջիկայում ճասցնելով մինչն 80 Հազար Հեկտար: Մոր Հանրապետության ճամար առանձնակինշանակություն ունի ալկալի-աղուտների մելիորացիան: Արարատյան Ճճարթավայրի կոլտնտեսություններն ու սովխոզները ներկայումս լիս են Հանրասլետության գյուղատնտեսության ճամախառն արտադրանքի մինչն 4080: 30 Հազար ճեկտար ալկալի-աղուոգյուղատնտեսականիրացումը ների մելիորացիան Ճճավասամեէ, գոտու այդ արտադրանքի որ ճնարավորությունը րբազոր ժացնել չուրջ 4500-ով։ Բացի այդ, աղուտ ճողերի մելիորացիան Հնարավորություն կտա օգտագործելու այդ ողերի մի շարք արժեքավոր կովտուրաների, մասնավորապես բանջարանոցապտղատուների մշակության յին կովտուրաների, խաղողի ու ու

տա-

ու

Համար: Շատ

։

կարնոր խնդիր է Համարվում նոր մելիորացված, ինչ-

պես նան մշակվող Հողերի որակի բարելավումը, դրանց կովտուրականացումն բերրիության բարձրացումը, որը պետք է իրականացվի կովատուր-ատեխնիկական ագրոմելիորատիվ միջոցառումների կիրառման, ճանապարտճով: Համալիր ինտենսիվացման, Ճճողերի մելիորաԳյուղատնտեսության ցիայի ու դրանց արտադրողականությանբարձրացման ճամար ամեն տարի Հատկացվում են ճոկայական կապիտալ միջոցներ: Միայն10-րդ նե 11-րդ 4Հնգամյակներում Հայկական ԽՍՀ-ում Ճողերիմելիորացիայի,կուլտուր-տեխնիկականՃակաէրոու

ու.

ու

զիոն աշխատանքներիիրականացման նպատակով ներդրվել է ավելի քան 100 միլիոն ռուբլի: 12-րդ Հնդամյակում ալդ նպա-

առակովկատարվել

են

ավելի

մեծ

կապիտալ ներդրումներ:

Մույնաշխատությունում ամփոփված են ճողերի մելիորաու պաճպանման կուլտուրականացման ցիայի, ուղղությամբ մեր

երկար տարիների Հետազոտականաշխատանքնձրի արդյունքները, ինչպես նան այդ ուղղությամբ անրապետությունում այլ նյութերը կուտակված

ն

կասկած չի կարող լինել,

տուրականացման

արտադրության առաջավորփորձը: որ Հողերի մելիորացիայի, կուլ-

անմ ան ապլաճապ ուղղությամբմշակված յտեխնոլողիայի կիրառումըՀնարավորությունկտա խելացի բարձր արտադրողականությամբօգտագործել ողային ոռեու

ու

ռուրսները ն զգալի բարձրացնել գյուղատնտեսական կուլտուրաների բերքատվությունը: Հողը ժողովրդի Ճարատության աղբյուրն է, Հետնապես պետք է խելացի ու բարձր արտադրողականությամբօգտագործել այն, կիրառվող ամեն մի ագրոմելիորատիվ միջոցառում պետք է Հիմնավորված լինի ե՛ Հողօգտագործման, ն բնապատպանական տեսակետից: Ալկալի աղուտների մելիորացիայի բաժինը գրել են Հողագիտության ն ագրոքիմիայի դիտաճետազոտական ինստիտուտի .

:

նախկինդիրեկտոր, գյուղատնտեսական թեկգիտությունների նածու Հ. Պ. ն է. Մ. Հայրապետյանը, Պետրոսյանը պրոֆեսոր Դողերիմելիորացիայի ն ադրոմելիորացիայիբաժիններիդիտական կոլեկտիվի երկարամյա ճամատեղ (Հ. Դ, Պետրոսյան) աշխատանքներիարդյունքների ամփոփման Ճիման վրաս մյուս բաժինները դրել են Աշխատության գյուղատնատն-

ռական գիտությունների է. Մ. Հայրապետդոկտոր,պրոֆեսոր յանը ն գյուղատնտեսականգիտությունների թեկնածու Հ. Ըստ Զաքոյան:

որում

որոշ

Ռ.

բաժինների շարադրման ճամար

օգտագործվելեն նան «Հայպետճողշիննախագիծ» ինստիտուտի կողմից մշակված տեղեկատու նյութերը:

կերային մելիոՀողերի րացման ծավալուն աշխատանք պետք է տարվի Արարատյան Հարքավայրում, Արարատյան դողաճովտի նախալեռնային դոշրջաններում, Ախուրյանի ջրավազանում ն այլ ռեգիոննեբում: Ներկայումս ունեցած 291 Հազար ճեկտար ջչրովի ճողերից, որը կազմում է գյուղատնտեսականճողատեսքերի շուրջ 21540 տարածություն, միջին Հաշվով ստացվում է երկրադործության Համախառն արտադրանքի82--83 90-ը: ռես

կորիզավորների, Հացաճատիկային, ինչպես

նան

տակ: կուլտուրաներիցանքատարածությունների

տու

ՀՈՂԵՐԻ ՄԵԼԻՈՐԱՑԻԱՅԻՎԻՃԱԿԸ ՀԱՑԿԱԿԱՆ ԽՍՀ-ՈՒՄ

ԽՍՀ ււսրածքը զբաղեցնում է Հայկական

29743

ճՃաղար

Հեկտար, կամ ԽՍՀՄ ընդճանուր տարածքի 0,1300-ը: ՎարհլաՀողերը զբաղեցնում են 425,7 ճաղզարճեկտար, որը կազմում է

տրնգյուղատնտեսական Ճողատեսքերի 34,30-ը, բազմամյա կարկները՝ 84 ճաղզարՀճեկտար(6,1 00), խոտճարքները՝13771 Հազար Ճեկտար ճազարբՃեկտար (9,800), արոտները՝6682 4,3 ճեկտար ճազար (0,340): (49,506),իսկ խոպանները՝ այսօրվա դրությամբ ունենք 1585 ծչանրապետությունում Հազար Ճճեկ. չօզտադործվող ւտարածություն՝ աղուտներ,ճա`ՓՍնանոա ճային զանգվածներ, լճից ազատված Հողագրունտներ, ու մացառուտներ Լ այլն: անտառածածկ տարածություններ մելիորատիվ վիճակն ամենից առաջ բնորոշվում է

Հողերի

ոռոդումով: ոռողման Հանրապետությունում

ծությունը կազմում է

321,1

տարա-

ցանցով ընդգրկված Հազար Ճեկտար, որից փաստացի

ճազար Ճեկտար, այդ թվում 184,6Հազար տըրնՀեկտար վարելաճողեր, 80,3 Հազար ճեկտար բապմամյա 16,3 կարկներ, Հազար 4ճեկտարբնական կերային Հանդակներ 1. 10 ճաղար ճեկտար անտառային տնկարկներ: ոռոդվողը՝

նոր մելիորատիվ օբյեկտների կառուցման ու շաճագործճանձնելու կապակցությամբ, որը նախատեսվում է ավարտել 1990 թ. ոռոգվող տարածությունները 2000 թ. կճասցվեն 508,1Ճազար4ճեկտար,որից 331,4 Հաղ. Ճճեկտարվարելաճողեր, 112,4 Ճճաղար4ճեկտարբազմամյա տնկարկներ, 580 Հազար Ճճեկտարբնական կերային Ճանդակներն 6,3 ճաղզար ճեկտար անտառայինտնկարկներ: ման

խաղողի, պտղատուների,ճատկաարժեքավոր կուլտուրաների՝

Հողերիմելիորացիայիվիճակի բարելավման գործում առաջնակարգ. նշանակություն ունի նոր Ճողերի լուրացումը: Մինչն թ. ճանբապետությունոմ նախատեսվում է լուրացնել ավելի քան 100 Հազար Հեկտար նոր Հողեր, այդ թվում՝ Արարատյան Ճճարթավայրում39,61, Արարատյան գոդաճովտի նախալեռներում 11,58, Կենտրոնական գոտում 6,45, Սնանի ավազանում 10,23, Հյուսիս-արնելյան շրջաններում: 4,55, ԼոռիՓամբակում՝ 6,683, Շիրակում՝ 1232,

512, Դարալագյաղզում՝

9,027 Հազար Ճճեկտար:Շատ կարնոր է իմանալ, Զանգեղուրում՝ քեն անօգտագործելի ինչպիսի ելքերի Ճաշվին ո"լետք է յուրացն նոր Հողերը ընդարձակվեն գյուղատնտեսական վեն ՀողատեսՔերը:

«Հայպետչողչիննախագիծ»ինստիտուտում կատարված ուսումնասիրություններովպարզվել է, որ Հանրապետությունում

նախատեսվողավելի քան 100 Հազար նոր Հողատարածությունների լուրացումը պետք է կատարվի աղուտ ճողերի մե-

(14,95 ճաղ. Ճճեկտար), լիռրացիայի դուտու կիսանապատային մե չ Ճողերի ի ն լանչերում ընկած դյուղատնտեսության 1" չօգտագործվող կամ ցածր արտադրողականությամբօշդտադործվող ճողերի լուրացման (81.92Հազ. ճեկտար), գնտաճովիտների ավազուտների կուլտուրականացման (1,91 Հազ. ճեկտար), ճաճճային զանգվածների չորացման (0,5 Հաղ. 4եկտար), քայքայված Հողերի վերակուլտիվացման (0,8 Հազար Հեկտար) քարքարոտ

Հաշվին:

Աղուտ Ճողերի առավել

վում է լուրացնել

մեծ

տարածություններ նախատես-

(6,17 Հոկտեմբերյանի

նախատեսվում է յուրացնել 231

ճաղ. ճեկտար)-ն

.

Արա-

Հազ. Ճեկտար, Արտաշատին

1,25-ական ճաղ. չեկտար աղուտ շրջանննրում՝ աղակալած Ճողեր: Ցաշճայինղանդվածներ նախատեսվում է լուրացնել

Մասիսի

ու

ու

տակ ճատկացնել Հիմնակադգլուղատնտեսական 4Ճողատեսքերի Կալինինոյի(շուրջ 4եկտար) ն Մասիսի (ավելի բան 20 Հճեկտար)շրջաններում: Մնացած շրջաններում (նմրասնոսելսկ, Հրազդան, Ամասիա ն այլն) նման լուրացվելիք տարածությունները մեծ չեն՝ 2--20 Հեկտար: նում

ՔայքայվածՃճողերի ենթակա մեծ վերակուլտիվացման րածություններ կան Հոկտեմբերյանի (ավելի քան 200 Հեկտար), ն Ախուրյանի Անիի (135-ական Հեկտար)շրջաններում, Սիսիանում (շուրջ 300 չճեկտար): տա-

մեծ Ինչ մնում է քարքարուռ թեքության լանջերում ընկած ճողատարածություններիլուրացմանը, ապա, բացի Շաճումյանի շրջանից, Հանրապետության մնացած չրջաններում նման ելքեր ամենուրեք կան: Սակայն առավել մեծ զանդգվածներ մինչն 2000 թվականը նախատեսվում է լուրացնել Հոկտեմբներյանի(6,86 Հաղար Հեկտար), Թալինի(4,42 Հաղ. ճեկտար), Վարդենիսի(5:61 Հազ. ճեկտար), Գորիսի, Ապարանի,Վայքի 3,83, 3,22 ն 3,42 ճազ. ճեկտար)չ (ճամապատասխանաբար ու կրասնոսելսկի կալինինոյի (շուր, 3-ական չճազար եկտար), Աշտարակի, Արտաշատի,Սիսիանի, Աբովյանի, Արթեկի ու Ղուկասյանի(2,5-ից մինչն 2,9 Հաղ. Հեկտար)շրջաններում: նման ելքեր պետք է լուրացվեն ու դյուղատնտեսության նաիրիի, Արագածի, Հրազդանի, շրջանառության մեջ մ,ցնել կամոյի անվան, հջնանի, նոլյեմբերյանի, Գուգարքի, Ստեփա-չ նավանի, Անիի, Ախուրյանի, ԴափաՍպիտակի, նղեգնաձորի, նի, Մեղրու ն այլ շրջաններում: ու

Միայն 11-րդ Հնդամյակում Հանրապետությունումլուրացու տնտեսություններին է 4անձնվել շուր, 28 Հազար 4եկտար նոր Ճճողատարածություններ: Յուրաքանչյուրտարի նա-

վել

խատեսվում է յուրացնել 5--6 ազար 4եկտար նախկինում դյուղատնտեսության մեջ չօգտագործվող կամ շատ ցածր արտադրոչ ղականությաղմբօղտադգործվող Ճճողեր: Հայտնի է, որ այսօր մեր Հանրապետությունում մելիորա-

շատ ծանը ենթարկումմելիորատիվ տեսակետից իսկ փոքր ծախանր տարածքներն պաճանչող տեղամասեր,ավելի

ցիայի ենք

արդեն լուրացվել

են,

Մեկ ճեկտար քարքարուռ

Հողի մելիորա-

ցիան ու լուրացումը ոռոգմանկանցի անցկացման ճեւո միտ-սին պաճանջում է 6--8 ճաղզարռուբլի Մեկ ճեկտար աղուտճողի մելիորացման արժեքը ճասել է 10--11 Հաղար: ալկալի ռուբլու Միջին Հաշվով ամեն տարի 1000 Հեկտար վարելաճողտորացնելու ճամար, ամենաճամեստ ծախսվում Ճճաշվարկներով,

միլիոն ռուբլի: Շատ ցավալի է, որ այս բոլորն իմանա-. լով ճանդերձ, ավելի շատ ճեկտարներ են էրոզիայի ենթարկվում, աղակալում, շատ դեպքերում թողնվում անմշակ, ավեր-աղտուտվումարդյունաբերական ն շինարարական թա-. վում փոններով: ներկայումս չրովի ճողերից ստացվում է բավական ցածրբերք ն ճաճախ առանձին տնտնեսություններումբերքը չի Հասհում անջրդի ճողերից ստացվող բերթիմակարդակին, Ալս բոլորի պատճառը հրկրադործությանկուլտուրայի ցածր մակար-. ղակն է, ագրոտեխնիկականու ագրոմելիորատիվճամալիր միջոցառումների չկիրառելը: Դրա 4նտ մեկտեղ, մեր Հանրապետությունում դեռես չի կիրառվում ջրման ռացիոնալ տեխնիկա: եթե Միության մեջ միջին Հաշվով ոռոգելի Հողերի 404Կ0-իցավելին ջրվում է անձրնացման ջրման ն այլ մեխանիկական միջոցներով, աղա այդ ցուցանիշը մեր Հանրապնտությունում կազմում է շուրջ 1040: Չեն ներդրվում արտադրության պայմաններում ջրի ավտոմատ տրման 4ամակարդերը: Գործողնորմաննիբ չեն արտաճայտում Հողի ն բույսի կենսաբանականառանձնաճատկությունների ու չրի ծախսի փոխադարձ կապը: Շատ շրջաններում միչին Հաշվով դաշտում ջ անդամ ավելի է տրվում բույսին, քան անչրաժեչտ է բերքի ձեավորման. ջուր ճամար:Դաշտին ավելորդ չուր տալուդեպքում, բացի ջրի կոնան րըստից, տեղի է ունենում բույսին անճրաժեշտ սննդան տարրերի ճողին տրված ճանքալին պարարտանյութերի Հոսքատարում, ճողի ստրուկտուրայի քայքայում, ն վերչին Ճաշվով ճողի դեդրադացիա: Մյուս կողմից,նվազ ջրապաչՀովվածության Հետնանքով, Հատկապես նոի յուրացված ճողատարածություններում, ոռոգվող Ճողերից ասպասվողբերք չի ստաց վում: Շատ Հաճախ Հողային պրոֆիլի Հիմնական 4ատկությունչ ներն անբավարար ուսումնասիրելու ճամապատասխանմելիորատիվ միջոցառումներ չկիրառելու պատճառով բույսերին Հոսում տրվող ջուրը չներժծվելով Հողը, տարանցիկ (տրանզիտով) է 5--6

ու

ու

աղակալճաշճացման

Հ ցածրադիր վայրերը՝ տեղիք տալով Նման ման ւվրոցեսների ղարդացմանը:

ու

երնույթներաճախ ծանր մեխանկատվում են Արարատի, Արտաշատիշրջանների ենթավաորտեղ Հողերում, նիկական կազմ ունեցող միաձույլ են մեծ շերտերով կավերի կուտակումներ եկատըելաշերտում գոտու վում, Արարատյանդոդաճովտինախալեռնային

կիսաանապատային րացվող են դորշ,

բաց

նոր

յու-

քարշագանակագույն

առաջանում ուժեղ ամրա-

Ճողերում, որտեղ ճամախ ն ցած ցեմենտացածՀորիզոններ այլնւ ն ՍպանդարյանիանՕրինակ՝ Արարատիշրջանի Արմաշի վան սովխոզներում, Արտաշատիշրջանի Քաղցրաշենի պողա-

քարոտ

տնկարանայինսովխողում ն այլ տնտեսություններումշուրջ այգիներ ոչնչացվել են կամ պտղատու Հեկտար խաղողի ոռոգբարձրադիր վայրերից եկող «չրերի ավելցուկով», կամ Ճետեչներժծելու ման ստորին շերտերը Համար տրվող ջուրը ու

վանջով:

մելիորաանբարելավ

ցածր բերք է ստացվում միայն Հողերի Քանի որ ՀողաշերտիՀզորությունը տիվ վիճակի պատճառով: առամեժ է, ամբողջ պրոֆիլի սաճմաններում (ներառյալ ճող չէ, ուսաի առաջին ճաքարքարոտ ջացնող մայրատնսակները) նպաստավոր չյայթվում է թե Հողում միանգամայն ն, «եզարգացման աճի մաններ կան բույսերի բնականոն բարձր բերք աճեցնելու ճամար: սոնապլես ու

են Վերջին տարիների մեր ուսումնասիրությունները ցույց ն խաղողի տվել, որ շատ տեղերում, որտեղ պտղատու այգիներից ցածր բերքէ ատացվում, ճողի պրոֆիլի տարբեր խորությունների վրաՀանդես են գալիս կավային ոչ ջրաքափանցկամ թույլ ջրաթափանցշերտեր, որոնք ոչ միայն արգելակում շատ դեպի ստորին արմատաբնակ են ոռոգվող ջրի ներթասիանցումը

նույնիսկիսպառ կանխումխորշերտերը,այլե խոչընդոտում,

քային չրերի վերամբարձշարժումը դեպի վերին շերտերը: Այսջրումպիսի ճողերը, նույնիսկ բարձր նորմաներովճաճախակի Ճոշերտի արմատաբնակ չեն չոալիս՝ ներով, սպասվող արդյունք ն ստացվում է ծրաէ չոր կամ թույլ խոնավացած, ղը մնում դրվածից շատ ավելի ցածր բերթ:

լիջաղուտճողերում,

սաճմանված տեխնոլոգիայով Հիրաոել ճողերի նախապես կուլտուրական

լիորատիվ միջոցառումներ նե

վիճակիբերել: Հիմնականուշադրությունը անճրաժեշտէ սնեռել ամենապան անճետաձգելի մելիորատիվ միջոցառումների սպասխանատու նման րականացման վրա: առաջնակարգ խնդիր է Համարվում վաղեմի ոռոգվող ողերի մելիորատիվ վիճակի բարելավումը, որր այսօրվա դրությամբ բարվոք չէ:Արարատյան ճարթավայթում մշակության տակ է գտնվում մոտավորապես 65 ճաղար ճեկոար ճողատարածություն, որից 35 Ճազար Հեկտարից ավելին գերխոնավ վիճակում է: Հողի ագրոնոմիական ու կարնոր սննդային օդային ռեչճատկությունների, Փիղիկաքիմիական միմեերի անբարելավվիճակում գտնվելու, կենսաբանականակտիվության թույլ լինելու Ճետնանքով մշակվող գյուղատնտեսաու

ՀոկԱրարատյանՀարքավայրում, ճատվապես Արարատի, որոշ տեմբերյանի, էջմիածնի չրջանների տնտեսություններում, ն խաղողի այգիներում պտղատու Հիմնադրված մոեղամասերում

լաշյքից

ներկայումս մասսայական արտադրվող ճողը խոր փխրեցսմ) մեխանիղմներըՀնարավորություն են կող (մինչն80--100 ն պտղատու խաղողի այգիների Հիմնադրման ժամանակ, տալիս Հատկապես նոր յուրացվող գորշ կիսաանապատայինն ալկա-

կան կուլտուրաներից ստացվում է ցածր բերք:

Դրենաժիոչ բնականոն աշխատանքի պատճառով. շուրջ Հեկտար փոխակերովվելէ ճաճճային Հողատարածություն

զանգվածների,10--15 Հազար ճեկտարից ավելին անբավարար մելիորատիվ վիճակի պատճառով փաստորեն մնացել է անմշակ: Նման վիճակըքողարկելու ճամար այդ ճողերը ճաճախ ներկայացվում են «արոտ», «խուտճարք» ն նույնիսկ «խոպան» ձողատեսքերիանվան տակչ|Եթեայս բոլորին ավելացնենք նան այն. որ ԱրարատյանՀարթավայրում ունենք ավելի քան 30

դառնում,

Հազար Ճեկտար աղակալած ճողեր, ապա պարղ է թն ինչպիսի մելիորատիվ վիճակում են գտնվում Հողերըկենսակլիմայական բարձր պոտենցիալ ունեցող Արարատյանճարթամելիորատիվ վիճակն արմատապես բարելավելու ճանապարչովմիայն Արարատյանճարթավայրում կարելի է բարձր արժեք ունեցող ճողերի տարածությունը ավելացնել մոտավորաղես

վայրում: :Հողերի

| -ով։

Ներկաիրավիճակում անճրաժեշտէ բազմակողմանի ուսումնասիրությունների ու կոնկրետ Հետազոտականտվյալների վերլուծության ճիման վրա.բացաճայտել Արարատյանճարթավայ11

ձեռնարկել

րի Հողերի վատքար վիճակի պատճառները ն դորժՀարատությունական՝միջոցներ Հանրապետության ամենամեծ նր՝ մեր գյուղատնտեսությանմարգարիտը առողջացնելու ճամար: Չէ՞ որ Արարատյան դաշտավայրի մշակվող կուլտուր-

Հողերը ճամարվում են ճանոռոգելի (մարդագետնառոռոգելի) րապեւտությանվարելաճողերի «ոսկյա | Հողերի մելիորացիայի վիճակի լավացման ն լիարժեք Հեկտարի ստեղծման գործում առանձնակի նշանակություն ունի դաշտերի քարքարուտության վերացումը: «Հայպետճողշիննախագիծ» ինստիտուտի տվյալներով Ճճանրապետության վարելաՀողերի 38,500-ը պատված է քարերով, ըստ որում 83,2010-ը է, իսկ 16,840-ը միջակ քարքարոտ: թույլ քարքարոտ Խոտճարքների 35,800-ը, իսկ արուսների 22,140-ը տարբեր աստիճանի են մեր լեռնային է: Առանձնապեսուժեղ քարքարուռ քարքարուտ տարածությունները զբաարոտները, որտեղ թույլ քարքարոտ ղեցնում են միալն շուրջ 4040-ը, իսկ մնացած 6000-ը ժիջակ ուեն, որը ուժեղ քարքարուս ինչ խոսք խիստ անդրադառնումէ արուռների արտադրողականությանվրա:

ֆոնդը»:

են Քարքարուռ (56,800-ր)նան

ն

պաճապանը: լՔարերը

ճամար:

Հանրապետությանողերի

պայմանավորված է նրանով,

որ

մելիորացիայի վատ վիճակը դրանք մեժ մասամբ էրողաց-

ն

ունին

ցածը

աաաԲԱԼ:

խտադրողականություն:

ւ

շիննախագիծ» ինստիտուտի ըելաճտողերի ընդճանուր տարածության 24,900 -ը ն 14,500-ը արոտների45,800 չը

ված

են:

ինչպես

տարբեր

են

«ժույ

-

խոտճարքների

աստիճանի էրողաց-

ազրոք

ցույց տվել Հողագիտության միայի դգիտաճետազոտական ինստիտուտի կողմից կատարված Խոշոր մասշտաբի Ճողային

'

խաղողի ալյդիներբ։ Միջին Հաշվով բազմամյա տնկարկների 24,600-ը միջակ է, իսկ 25,44Ե-ը թույլ թարքարոտ: քարքարոտ: Մեր ճանրապետությանգյուղատնատնհսական ճողատեսքերի մելիորատիվ վիճակը լավացնելու ն դրանց արտադրողականուէ 4ճսկայականտաթյունը: բարձրացնելու Համար պաճանջվում սաճմաններում կազմակերպել քարձավաք աշխա-չ բածրւթյան. տանքներ: Դարերի վեր Հայ գյուղացին կռիվ է մղել քարի դեմ՝ նրանցից ճող խլելու ճամար Սակայն քարերը ն մեր թշնամին են, ն միաժամանակ մեր բարեկամը՝ մեծ թեքություններում Հոխիստ թուլացնում են ջրի դոլորղերի ամիսներին պաշտպանում շիացումը ճողի մակերեսից, ամռան ճողը ուժեղ տաքացումից ն այլն: Դրա Համար էլ Հարք տարաբերել դաշտից: խոշոր քարերը պետք է դուրս ծություններում իոկ թեքություններում դրանք օդտադործելով ճողապաշտպան նպատակներով:ճոսքականխիչշելոոերի, դարավանդների,ինչկառուցումներ ստեղծելու պես նան պարզ 4ճիդրոտեխնիկական պտղատու

ված են

պետությանլեռնային

ու

ու

ուսումնառիրություններ Հանրա-

նախալեռնային գոտիների շրջաններում

շուրջ վարելաճողերի 5000-ը,

իսկ առանձին շրջաններում դեռ գյուղատնտեսականկուլտուրաների 40--20գ0 -ով պակաս բերք է ստացվում: Ավելի քան 12 Հազար չեկտարէրողացված ոտնաճարվածարոտներում մարգագետիններում խոտիբերքը կազմում է ընդամենը3-6 9/5: Ոչ Հեռավոր անցյալում մեր Հանրա պետությունում Հարկադրված գյուղատնանսական շրջանառոը ւթյունից դուրս գրվեցին ավելի քան 120 Հաղար ճեկտար վարելաՊող,շուրջ 360

ավելին,էրողացված են,

ն

ու

ու

արուներ ու մարգագետիններ, Հիգտար էրոզիայիդեմ

ա կրի Բարրիո

պայ

ւ

պածպանման

ու

Ճաղար

բա

ամի բարելավման կարնորագույն միջոցառումների, մեկը: ի

տարիներին Հակոր

Հական չե, որ կառավարությունը վերջին կան միջոցներէ ՀատկացնումՃողի, ջրային յի դեմ պայքար

ակտիվ

տանելու ճամար:

Հողերիմելիորատ Հանրապետության իվ

նր նպաստում են ները, որոնք նույն

ու

քամու էրոզիա

վիճակիվատացմա-

փլցումները փլվածքու

5,3 Հաղարճեկտար

տա-

շրջաններում: Ֆշվաժ նեն

միայն

կամոյի անվան

Անիի

Մասիսի, Հոկտեմբե բ Բիան ն Թալինի, էջմիածնի Շաճումյանի շրջաններում: ,

,

,

ն Սողանքների փլզումների երնույքնձրը Հատկապնա զարիեն ն Զանգեղութի Դարալա դյաղի դյուղատնտեսական

գացած

դուռիներում: Հանրապետությունում մեծ Ճատկապես տարածու ստացելսողանքները,որը կազմում է վերը նշված բացզաերնույթներովընգդրկված ընդճանուր տարածության 140. Փլզումներն փլվածքները կաղմում են

են

աին

21ն խանաբար

ու

ճամապատաո-

17,800: Այս նշված բացասական երնույթների առավել :

մեծ

վտանգը

այն է,

որ

դրանց

մասը՝ գերակչոող

35571

ընկնումվարհլաճողերին: |

բաժին Է Ճեկտարը

ՀայկականԽՍՀ Հողերի ցածր մելիորատիվ վիճակը պայմանավորված է նան դրանց անբավարար ագրոարտադրականՃատ-

անբարելավ ձՃատկությունկություններով, Ագրոարտադրական ների ս։ոնսակետիցառանձնապեսվատ վիճակում են վարելաճողերը: Վերջիններսոչ միայն նվազ ճղորություն (ճողաշերո)

ունեն, այլեւլարունակումեն Քիչ Ճումուս, ւսւտրուկտուրան փոշիացած է, Ճողի պրոֆիլի սաճմաններում վածք ն այլն:

ունեն

ամուր կառուց-

Ճան«Հայպետճողշիննախագիծ» ինստիտուտի տվյալներով

շուրջ րապետության վարելաճողերի

6200-ըռակավաղոր

կամ

միջակ Հզորության է, այսինքն Հճողաշերտիճաստությունը կետ մետրից պակաս է: Հզոր ողաշերտ ունեցող վարհլաճողեր ունենք միայն ԱրարատյանՀարթավայրում, Լոռի-Փամբակի Շիրակի սարաճարթի, Սնանի ավազանի, ինչպես նան Զանգեզուրի ճարթ տարածությունՀրաղզդանԱպարանի ղանգվածի ներում ընկած չէրողացված ողերում: Լանչերում ընկած էրոչ ու

ու

կամ պացված Ճիմնականում մարելաճողերը սակավաղոր

Արարա

անն Հատկությունների ւ

աա

տեսա

մելիորացիայի ճամար ՀատՀակայական կապիտալ Այսպես, եթե

| միջոցներ:

29-րդՀնդգամլյակում Ճճողերի մելիորացմանճամարծախսվելէ 213, 10-րդում՝ 302, 11-րդում՝

մլն ռուբլի, ապա 18-րդ Հընդամյակում այդ նպատակի ճամար նախատեսվումէ ծախսել միլիոն ռուբլի։ Սկաաժ1966 թվականից,Հողերի մելիորացիայի ճամար Ճատկացվել է ավելի քան 1,3 միլիարդռուբլի: ԽՄԿկ

կենտկուի (1984 թ.) Ճոկտեմբերյան

պլենումը 42աստատելով Ճճողերիմելիորացման երկարաժամկետ ծրագիր ն մելիորացված ճողերի արդյունավետ օգտագործման խնդիրները, միաժամանակ Ճամալիրի բոլոր օղակագրոարդյունաբերական ների աշխատողներին պարտավորեցնում է նոր մոտեցում ցու-

քաբերելՃողայինռնսուրսների նկատմամբ, բարձր մակարդակով իրականացնել ճողերի

եղանակով: Համալիր

Ներկայումս անձճրաժեշտէ Հիմնական ուշադրությունը անեռել ամենապատասխանատու,անճետաձգելի մելիորատիվ միջոցառումների իրականացման Հարցիվրաւ Նման առաջնակարգ: խնդիր մեր Ճանրապետությունում Համարվում է Արարաոյան Հարթավայրի ճողերի մելիորատիվ վիճակի բարելավումը, որն այսօրվա դրությամբ բավարար չէ:

վիճակի

բաԱրարատյանճարթքավայրիՃողերի մելիորատիվ թելավումը, որպես ծրագիր 44 1, արդեն սկսվել է իրականացվել առավարության Հայաստան որոշմամբ այդ ճամալիր' Ի ի Ր4 / մարուխ միջոցառումների իրականացմաննախագծերիկազմումը 4Ճանձայնպես էլ միութենաեարարված է ինչպես Հանրապետական, նախագծային կազմակերպություն յան գիտական

յ"

որին: պաճանջ-

ու

ծրագրի Հաջող իրականացման Համար Պարենային

վում է ոչ միայն մժելիորացիայի ենթարկել ն գլուղատնտեսակոն շրջանառության մեջ փաոցնելնոր Հողաւյտարածություններ,, այլն արմատապես բարելավել գլուղատնտնեսական բոլոր Հճողաանաքերի՝վարելաճողերի, բազմամյա տնկարկների տակ դրված

((երակուլաիվաց-

ված) Հողերը: Վերջին տարիներին ողերի են

տարածքի ընտրությունից մինչն նախատեսված բերքի ստաջումի, առաջին չերթին, ինչպես այդ մասին նշվեց ձայլաստանի կոմկուսի կենտկոմինոլեմբերյան (1984 թ.) պլենումում, վերաբերում է մեր սակավաճող ճանրապետությանը, որտեղ Ճճողերի մելիորացման աշխատանքները արվում են անջչատ-անջատ,ոչ

-

կետից առավել վատ վիճակում են դգատնվում նոր յուրացված ն վերականգնված աղուտ-ալկալի, քարքարոտ

կացվում

նումի պաճանջը՝ մելիորացիայի ամբողջ ցիկլի աշխատանքների Համալիր փոխսկապակցվածկատարման վերաբերյալ, սկսաժ

աշխատանքները:Պլե-. մելիորացման

ողերի,

արուների ու մարդագետիններիմելիորատիվ վիճակը, բարձրացնել դրանց արտադրողականությունը:

(2000 թ.) Հեռանկարում

նախատեսճՃանրապետությունում

վում է գյուղատնտեսական ճողատեսքերը ճասցնել 1962,

ճա-

վարելաճողերը՝5044 բազմամյա տնկարկները՝1142,4, խուտճարքները՝148,5, արոտներիը՝696,9, ղար

Հեկտարի,

այդ

410,9 անտառները՝

թվում

ճաղզարՃեկտար:

Գյուղատնտեսականարտադրության ճետագա զարգացման, Հողատեսքերի ավելացման աշխատանքներինզուգաճեռ պետք է արմատապես բարելավել

վիճակը

ն

հան

մշակվող

մելիորատիվ Ճճողերի

խիուտ բարձրացնել դրանց ար։տադրողականությունը:

ճողերի որակը ն, ճետնապեսյ, դրանցբնական արդյունաու

ւ

վոտ բերրիությունը կարելի է բարձրացնել միայն

մելիորացիայի

կուլտուրականացման Համալիր միջոցառումների կիրառմանշնորճիվ: ու

Համատեղ

աշխաՀողերիմելիորացիայի կուլտուրականացման ու

ԱՌԱՋԻՆ

ՀՈՂԵՐԻ

ուանքների իրականացումը պաճանջում է կապիտալ ներդրումհեր. Որպեսզի կիրառվող միջոցառումներից ապաճովել բարձր ոորղյունավետություն, անճրաժեշտէ ալդ աշխատանքներնիրաճաստատված նախադծերի կանացնել նախօրոք կազմված շիման վրա:

ԲԱԺԻՆ

ՄԵԼԻՈՐԱՑԻԱՆ

ու

ԵՎ

ԿՈՒԼՏՈՒՐԱԿԱՆԱՑՈՒՄԸ

Մելիորացիանկուլտուրականացումը ընդգրկում են Ճողեարդյունավետ դրանց բնական որակիբարելավման ու

բի

ու

ու

բարձրացման ուղղությամբ բերրիության

կիրառվող «ամալիր Ճամակարդ, որը նպաստում է գյուղատնտեմիջոցառումների բույսերի աճի ու ղարդացման պայմանների լավացմանն

սական

բերքատվության բարձրացմանը: Հողերի մելիորացիան կուլտուրականացումն առաջին Թին Հողերի ոռոգումն րւ չորացումն է, գրանց պաճապանումը էրոզիայից, աղակալումից ու ճաճճացումից, «լաշտպանական տնկարկների ու անտառաշերտերի «Ճիմնադրումը, անտառային թթու ճողերի կրացումը, ալկալի Ճողերի գիպսացումը, կուլտուրաշխատանքներիիրականացումը, տարբեր առատեխնիկական եղանակներով ճողերի ագրոֆիզիկական ջավորմեթոդներով ու

Տեր-

ու

ու

բերրիության բարձրացումը: նշանակություն տալով ոռոգման միջոցով Ճճողերիմեկուլտուրականացմանը,միաժամանակ չպետք լիորացիային նան անել անջրդիՃճողերիմելիորատիվ ու կուլլտուէ աչքաթող րական վիճակի բարելավմանճարցերը:

Ճատկությունների լավացումն ու

Մեծ

ու

ԽՍՀ-ում ինչոլեսճայտնիէ, Հայկական

1369,3

ՀճեկՃազար

ԱԼԿԱԼԻ-ԱՂՈՒՏՆԵՐԸ ԵՎ ԴՐԱՆՑ ՄԵԼԻՈՐԱՑԻԱՆ

ԱԼԿԱԼԻ-ԱՂՈՒՏՆԵՐԻ ՏԱՐԱԾՈՒՄԸ ԵՎ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

ՀայկականԽՍՀ տարածքն աչքի է ընկնում չափազանց բարդ բնատնտեսական ն ճողային պայմաններով, որը Ճանրապետուն Այն բնությանը տալիս է աշխարձչադգրական տնտեսական լուրաձատկության անկրկնելի գծեր, որի արտաճայավում է խիստ լեռնային ռելինֆով(ճանրապետության տարածքի չուրջ ընդճանուրբարձր տեղադրվածությամբ (ծովի 8049), տարածքի մակերնույթից միջինը 1830 մ), մակերեսային ն խորքային նշանակալի կտրտվածությամբ (0,2 կմ/կմշ ն 100 մ) ն բազմաթեվ ստրուկտուրա-տեկտոնիկականտարբեր Հասակի մորֆոստրուկտուրայինգոյացումների առկայությամբ:

ունեցող խոշոր մորֆոստրուկտուրային Գոյություն դոլացումների մեջ իր բնատնտեսական ն գիտական նշանակությամբ աչքի է ընկնում Արարատյանիջվածքը, մասնավոառաջնապես րապես նրա պածրադիր մասը (ծովի մակերեՃճարքավայրային մ բարձրության վրա): վույթից 800--1000 Արարատյան Հարթավայրը ընդգրկում է Միջին-Արաքսի լեռնամիջյան իջվածքը՝ 100 կմ երկարությամբ ն 5-ից մինչե 12 կմ լայնությամբ: ձլուսիս-արնելքից, Հարքավայրը

Հլուսիսից

ն

Ճարավից աս-

ն Արագած-Գեղամա Աղբիդաղորոնք կառուցված են վերին Արարատի լնոնազանգվածները,

գյուղատնտեսականՀողատեսքերից ոռողովի են միայն 291,2 ՃազարՃեկտարի կամ դրանց ընդձճանուր տարածության դյուղատնտեսականմթերք21,200-ը:Հետնապեսառաջիկայում

տիճանավոր վեր

մից,

ների մի զգալի մասը դեռնս պետք է արտադրվի անջրդի Ճողեն բնական է, այդպիսի «ողերի մելիորացիայի ճարցը առաջնակարգնշանակություն ունի

էՖֆուզիվապարներից:

2--414

տար

են

խոյանում

Ճարուստ բազալտների, երրորդական ն չորրորդական ՀՃիմքերով խմբերին դասվող անդեղիտա-բաղալտներին պիրոկլաստների Բ

ՀԱԱՑԹԹՀՅՀաայյՀաթՀՏՏՀ

Արարատյան «Ճարթավայրը, ինչպես

նան

ամբողջությամբ

Միջին-Արաբսիիջվածքը, իրենից ներկայացնում է որպես

ամ-

ջրճոսբ ավազանից մուտք գործող մակերեսային ե ներապարային չրերի, քիմիական միացությունների ն կարծր նյու-

բողջ

Քերի բնական կուտակիչ՝ռեզերվուար: ժամանակակիցռելինֆը Հիմնականում միաձարթավայրերի վորվել է Արաքս գետի ն նրա բազմաթիվ վտակների բերվածքների ներգործությամբ, որը Հետագա արտադրականօգտագործման պրոցեսում նշանակալի փոփոխության է ենթարկվել: Այդ պրոցեսում ոչ պակաս նշանակություն է ունեցել Արագածի զանգվածի տեկտոնիկ բարձրացման ՀճետնանքովԱրաքս գետի (Ս. Գ, Բալյան1969) ն նրա ձախակվնյա տեղափոխությունը փոակների

(մ. 5. Ասլանյան, 1950): կուտակումը բերվածքների

Այդ երեույթների Հետնանքով առաջացել են բազմաթիվ ճին ՃարթավայրիընդՀուներ, որոնք կտրտել են մակերնույթը Հանուր առանց ճուքի պայմաններում խաղացել տեղական բնական կոլեկտորների գեր: ԱրարատյանՀարքավայրը լցված է չորրորդական լճաալյու100նե 200 մ վիա կուտակումներով՝ ավելի ճղզորությումբ, են որոնց տակ ընկած երրորդական շրջանի ճեղքավոր անդեղիտաբաղալտային (ծոկանմբերյան-Արտալատիզանգվաժ) կամ պլոլեոզոիտի ջրակայան զանգվածարբյուրեղային(Արազդայանի տափաստան)նստվածքային ն նատվածքաճրաբթայինծազման ապարներ: Ջորրորդական պրոլլուվիալ-ալյուվիալ կուտակումնեՃարուստ են կավավազային ն կավային բերվածջներով, րը ու

որոնց

սովորաբար Ճճղորությունի

չի գերազանցում 1,5--5,0

մ:

Այս տարածքում սկզբնական Հողադոյացումը տեղի է ունեցել լճա-ծովալճային դետաճովտոատաճաճճային պայմաններում: "2ետագայում տարածքի բարձրացման, գետերի ճուների ն զրունտային ջրերի մակարդակիխորացմանը ղուղընթաց ճողագոյացման պրոցեսը գնացել է մակերեսային, իսկ ավելի ուշ խորքային ջրերի առկայության ազդեցության տակ: Հիդրոլոգիակենսաբանականն տնտեսաանտրոպոդեն պալներգործելով լճատլլուվիալ ն ո"լրոլլուվիալ կուտամանները կումների վրա, առաջ են բերել մի շարք ճողատիպերի ձնավոբում, որոնց մեջ առավել նշանակություն ունեն մարդագետնայեն գորչ ոռոգելի, գորշ կիսանապատային ոռոգելի ն սոդային աղակալած ալկալիացած ճողերը:

ԶԸ

ԶԸ

Սրարատյան Հարթավայրի Ճողերիգերակշռող, մասի

Քորկվածէ Հանբայնացված (2--4-ից մինչն կնանյաչրերի ազդեցությանը, որոնք բացի

ին-

30--50

գ/լ) ստորբլորիդային սովլփո»-շլորիդային աղերից, պարունակում էն նան նորմալ ադա Այսպիսով,ճողային պրոցեսներն Արարատյան գոգաճովոի մասի սաճմաններում ձարթավայրային են կապված ստորդետկյա ն առաջին Հերթին գրունտային ջրերի ոնժիմի ն կազմի ու ու

մնդոռելիեֆիՀեւ:

Ռրարատյան Հարթավայրի Հողային ծածկոցում զգալի

տա-

հոժուցյուն (շուրջ 28 Հազար Հեկտարյ էն զբաղեցնում սողային որոնըյուրացումնգյուղատնտեսուալկալի-աղուտները, թյոն մեջ ու

մեծ օգտագործումը ժողովրդատնտեսական նշանակություն ունի, Արարատյան Հարթավայրիալկալի-աղուտները, որոնք ունեն ժագում,տարածվում են մարգաղզետնաՃիդրոմորֆ ռոոգելի ն

խոնավ գորշ մարգագետնային ոռոգելի

դաննեերում, Դրանջ ձեավորվելեն

Հողերի սաչԱրաքագետի ալյուվիալ-

րոլյուվիալ միաձույլ ն Վլուտակումների

ժամանակավոր գոր-

ժոլ ճեղեղայինբնրվածջների փա.

Ր

/իթոլոգիական "տեսակետից դրանքներկայացնում են: գրլն կավային կուտակումներ,որոնց խավորապես կավավազային

աի արնակա

ՊարությունըՀարքավալրերի կ կենտ արեմտլան

մճրում տատանվում է 15-38 մ, իսկ տանի Հարավարնելյան մասում Հասնում հից ներջն ընկած են 50--100 մ

Արազդայանի տափասչէ մինչն 5-2

Դրաչ Հզորությամբգլաքարային գո(ցումներ (Վ. Ֆ. ճախարով, 1931), Հարթավայրի աղուտ ճողեիի նկարագրվող մակերեսային կուտակումներիՀամար բնորոշ ք կավային ն ավազայինշերտերիՀաճախակիփոփոխումը, ինչպիս

ուղղաճայաը, այնպես

էլ

ր

Ճորիզոնական ուղղություններով:

Վերին շերտերիմանրաճողային մասն

ունի խայտաբղետ

ո"լետրոգրաֆիական կաղմ,ռերը կապված ծագումնաբանությամբ է արմատական ապարների Հետ: Հողիվերին շերտերում ծանր Հանջատեսակների

կազմում (2,25 տեսակարարկշռով) գերաեն շում ամֆիբոլները,պիրոբաենները,Հռոմբլենդները,իսկ թեթն Հանքատեսակներում (2,75 տեսակարարկշռով)ներկամոցնում են պլագիոկլազներն Հրաբխային ապակի:

Հողիառավել բարձր դիսպերովված մասը (Հ-Ս,001 մմ-ից ֆրակցիաները) ներկայացնում են մոնտմորիլոնիտ(զուղակցված քլորիդի Հետ) ճիդգրուայլար ն բարձր դիսոլերսվածկվարց:

մոնտմորիլոնիտի կավայինֆրբակցիաներում անար ն Հողի ուժեղ ուռչելուն

նռլաստում է

նրա ֆիլտրացման

Մասիսի (Հրազդան--Մեծամորզեչ (հրտռթաճուն--Արաղավ),

ն տերի) միջե ընկած տարածություններում (Արազ: Արարատի կայանի տափաստան) շրջաններում զգալի տարածություն (25-են զբաղեցնում մարդադետնային ալկալի աղուտները: ձ0)

Պատ-

վատացման կության

աղուտներն ունեն սաՀծմանա-չ հն Մեծամոր փակ յոարածում ե կղզակների ձնով Հանդիպում գետի ներթին գնախնրկայնքով (Ակնալիճ--Զեյվա), Հրազդան

այկալի Մորկադետնաճաճնային

վկետուբերանի (դելտա)

մասում

տափաստանի Արազդայանի

ն

ծայրամասում:

Հողաշերտումաղերի քանակը միչին կշռային տվյալներով տատանվում է 0,6--1,500-ի սաճմաններում (Հ. Պ. Պետրոսյան, Ա. ի. Ջիւտչյան,1921): Ըստ որում, աղերի առավելագույն պա-

բունակություն նկատվում է Արաղդայանիտափաստանի Հողի պրոֆիլում: Սռանձին աղակալված օջախների սաճմաններում,

նկ.

1.

ալկալի-աղուտներ: Հարթավայրի Արարատյան

(Հոկտեմբերյան) Հարթավայրի արնեմտլան Արարատյան ղանդյածների աղակալած մասերի (Մեծամոր) կենտրոնական աա նատրիումի ունի ջրերի դերակշոող.մասը խորքային ն

բոնատի ն

ԲԱ Քլորիդի նատրիումի-մագնեզիումի

են Խորքայինջրերը սովորաբար թուլ Հանքայնացված

աը ։

Հո

են ընկնում ուժեղ անքայ ջրերն աչքի ղզանդվածի դայանի ն սոդա-սուլֆատ-քլորիդային գ/1) (մինչե30--50.

վածությամբ կազմով:

յ

կազմը Բերվածքների լիթոլոդիական-չանջաբանական առաջ են ջրերն որքային կ Հանքալնացված աստիճանի տարբեր նկ. սոդա-սուլֆատ-թլորիդային բերել սոդային, սոդա-քլորիդային, ձնավորում: աղուտների ալկալի ում էն ն

2.

ալկալի աղճւտների մակերեսայինշերԱրարատյան Հարթավալրի տի անսքր ճողի լոր վիճակում:

Հարթբավայրի սպճմաններում տարբերում

(ենթատիպեր)՝ խմբեր րիա դենետիկական աո Աաաա Աաաա ե"դ/Նյնողում արա, կոյի է րիՏո. ժիմնալին աեներիրբ քայնացվածությունը փարդադետնաճաճճային:Հոկտեմբերյանի Արարատյան

Հասնում

մարգազետ յի ի

ն

րդագ

ջին կշռային քանակր

Հասնում

Ե

է

աղ

մինչն 340, իսկ ընդճանուր

Այդ Ճճողերիվերին մեկ մետր շերլ/4 ն սովորաբար կազմում է 400--600

1,0--1,240։ Հիմնայնությունը՝ աղերի

տում

պաշարը

ավելի:

Ճճողային ալկալի-աղուտների Արարատյան ճարթքավայրի պրոֆիլը բնորոշ է ոչ միատարը մորֆոլողիական կություններով: Այս ճողերն ունեն միջակ ե ծանր մեխանիկական կազմ, րստ պրոֆիլի նուրբ դիսպերսված ֆրակցիաների անչամաչափ բաշխվածություն, կարբոնատներիզգալի պարունակություն, որի կազմում երբեմն գերակշռում է մագնեզիումի մբ Ճուկարբոնատը, դրանք ւվարունակում են քիչ քանակությամբ ունեն մուս, բարձր ճիմնայնություն (աղյուսակ 1): Հողի պրոֆիլում նկատվում է խոշոր փոշու ն մանրըավազի ֆրակցիանե-

առանձնաճատ-

դերակշություն, որը Հաճախ կազմում է ճողի կարծը մասի կեսից ավելին: դրան Հակառակ, ճողի առավել նուրբ Ճողմանորագոյացվածմասնիկները (Հ.Յ,01 մմ ֆրակցիաճարված նոր քայքայման ննրը),քիչ են, որը վկայում է սիլիկատների մասին: տեմպի սինթեզի դանդաղ դոյացողՀանքաւտեսակների լինելու Հետնաննկարագրվող ճողերի Հումուսով աղքատ ֆիզիկա-քիմիական ճիմնական ֆիզիկական ղրանցում քով ւրոցեսներըպայմանավորված հն Ճողի ճանքաբանականսնըն-

բի

ու

ու

-

ու

ամիջավայրով:

ար

Ալկալի-աղուտներիդգնրակչոողմասն

աչքի է ընկնում քլորի-

աղակալումով՝ յրալույծ նատրիումի բարձր պարունակությամբ(ճողի որոշ շերտերում ինչն 40, իսկ կեղեում՝ շուրջ 62 մ/էկվ 100 գ. Հողում): Աղերի կաղմում սովորան գերակշռում են քլորիդները, նատրիումի կարբոնատները բար ն ապա սուլֆատները (աղ. 2): բիկարբոնատները Բարձր կարբոնատայնությունըվկայում է ճողային լուծույղարդացման տենդենցի մասին: Աղերի կաղթի Հիմնայնության մում մագ(3 անդամ) կալցիումի կարբոնատիդերակշոռությունը է առաջպայմանավորված նկատմամբ կարբոնատի նեզիումի նյութերի վփոխճարաբերություններով: նային լուծույցում այդ Խորքային ջրերից Հողի մեջ սոդային ն ճեշտ յուրացվող աղերի ակտիվ տեղաշարժի դեպքում նկատվում է մինչե 40 աղերի ւվարունակությամբպարզ աղակալում: դային բնույթի

Հորիզո Հողիպրոֆիլըգենետիկական ն

րի է

ո

ատորաբա-

սմ որ ում 0--60 ման զուղգը թաց: Ր ժանվում աղերի կուտակմանը ստ 60--200 Հորիզոն, առանձնանում է որպես աղակուտակման

Ըստ

-

՛

33833ՈՒՂՈՒ,

է: 2

.

։ -Կ'

՞

ռ՛

Ց: Է)

ՅՏ

-

|

`

`

ՀՏ

Հ Ց

ք'

Ա

ՀՀՀ

ոՏ Տ Հ-

ոլ

Իռա

ԻԽ3)ր

.001

«.իսնսմոտ դուրդոլը

-ՀՎՀ

-. --

Գ

Հք

-

ւ

Ժ Հ

ՀՏ

աէ

8.

Ց

Օօ

Ֆ

«|

ւ:

9 ՏՀ Զ

՝`ՕԶ

`

Հ 5Ձ

5 ` ` : : ` ռ ` ո

|ԵՃՀՀՀՀՀՎՏ

.

.

ՀՏԽՃ|

:-

Տ Տ `

լ

ոմ

5: Տ, 8,

`

ՏՀՀ 9ՀՈւոլ,

.

(ՀԱՏՀՅՏՏՏՏՋՏՀՀյլ

շ

7"

լ

Տշոաջադջաասագ Փ Չ ՓԺ 15

ՀԳՇՀՀՀՀՏՇՏՀՀՀ

Հ)

ծ.

«Վ

-

ՏՏՏՅՏՅՀՀՀԿ

|Տ---ՀՀՀՀՀՏՀՅԱԱ

Հ Հ `. Գ Հ ՞. Հ ` Հ Վ ՝ - ո

Տ ԴՎ

Հ `

-Հ-Հ

՞ Հ ` -

`.

ՊԱՏԱԱԱԱԱԱԱՎԱԱԸ

ՀԱՂՈՀՊՊՊՊԳՊՊ`ՊՊՋՅ

ՏՎԱՂՈԱՂ ԱԱ

ՏՏՏՀՏՏՏՀՏՏՀ

-

| 15

«

բո

ԱՏՏՏՏԵՏ

«մղսէքիսմող, ''/Ո/4::

1 1: Լ

ՏԵՏՏՋԹՏՏՏՏՏՋՏՏ

ՏՏՏՏՑ

| Էէ

ՏՏՏՏ

լլ.

Աղյուսակշ2

ո

ո"

ՍԱ

Ն

Տ

մ/էկվ

Տ

Էլ

խառը

`.

ՇոՕ

"8

9,9 12,1

1-5

5--10

10,7

ՀՏ

Է,

փոխա՛ֆրո|ԸռՇՕ) նա |կային|| ոՎծ

|ՖՏ| (ԳՋ

(ՇՒՒՒ

0-1

մ/էկվ

գ-

Հողում

Հ.

Համա-

-

«Հ

ւշ

-

»

5,5

4,5

0,2

5,5

5, Տ

13,6

5,5

6,1

0,3

3,6

12,0 5.1

3,7

Տ

35Ֆ3/

ՅՖ1.

Յ5--50 50--6ջ 0--

12,4

5,8

8,2

0,2

3,5

1,6

3,

62-50

Ռշ

80-10

59141

3,3

123-206

26-- 5» 2» ա

,

.-

9.02

15,3

5,3

շշ

-

`

-

0,6

619,

24,8

40,4

23,1

12,4

23,1

12,4

12,6

19,5

10,3

12,1

2,2

1,0

3,0

1,3

2,8

1,1

1,3

1,3

7.39

4,4

0,2

2,2

1,2

(ալ:2),

ոչ

:

Բ Ձ

ընդճանուր ն կարբոնատային կալցիումի պոտենցիալ պաշարների դեպքում. (ճամապատասխանաբար 111-129. ե 5--609) նկատվում է նրա աննշան պարունակությունը Հողա3յին լուծույթում ն կլանված վիճակում:նատրիումի 400 ըբնդչանուր պաշարի դեպքում նրա ջրալույժ քանակը տատանվում է 10-40 մ/էկվ, իսկ կլանվածժը՝մինչե 26 մ/էկվ, Կլանող կոմպլեքսում նատրիումի մեծ քանակի առկայությունը որոշում ե է Հողում տիղմի մեծ պարունակությունը: մեծ մ Ճճումուսային շարժունակություն, ււ Նկա նյութերի է որը կապված նատրիումի ճումատի առաջացման Ճճետո

ր

ւոսիո

ԱԱ ան

վիճ

|

մկողոժ

ար

|

Ջվվ---.---

Տ.

Ց

-.8

-Յ

զ

ողո

Զ

Հ.

|

:

ի

11111

1 է

Էէ Լէ 1)

լ

-

(ՀԱՀՏՋՊ`ՀԳՀ`ՀԽՊՎՎ

ՑՖՋՎՓԺՇՓԹՎ/Թ:ԺԺՇԹՅ»

ՏՀԺ»ՋՓՀՀՀՀ-ՀՀՀ)|

ԱՐԱՏ ԱԱԱՏՀՏՎՎՀՅՀԳ

73/6

ԹԾՍԳԻ «մտ

որՓԱՎԼՋՏՀ`ՀՀ`ՎՀՏ`ՎՎՎ«

աէ)

`

Պվողու|

ոն դսոռվոր

Ք

Հգոգոժ

՞

|

Հ

|ՏՏՏՏՏՏՏՏՅՏՅՀՏՑԱ|

)/ո

Հ

ՏՀՏՏՏՏՏՏՏՀՏՏԵՏՏ

աաաաաաաաաաաաաաաաաաաըպրարը թան

|Կ«ՃՎՇ.ԵՏՏՓՀՖՊՏՎ«Փ

:

3.

|

|Լ

||

կոռոռիուրուջ

Է»

աԼ------------

մառ է

Ս

-

Ք

ե

հայր ջիաում

Կիռղու

84:

"Ձ

ՀԳՏՊՊՊՅՊՊՊ`

|ԼԵՏՏՏՏՏՀՏՖՏՏՏՀ

բանջչ|5111

Ֆ.

օ

|

Տ

Հ

|

զսողվորոտ

Տ

-Փ»

ի

|

|ՍՇԹՀԺԱՋԳՏՖՋՖՋՊՃՓՊ

ե

ՍԿ

8 Ջ

ՉՀ«

|

Գր

ւ

ՀՀՏՏՀՀՀՀՀՀ

թուշն

ւէ

՞տ

ՋՃՐՊՐՅՀՊ՞Հ՝ՀՓՖՋ

ողո:

լ

դսողյուրուջ

»՞Պ«

|

.

մ

չժ

|

։

-

ե

«մ

|ՏՀՊ Հ "տ

ԵՓ

ժկողոած ջրանում:

Հ

Տ

|

անցողիկ աղակուտակման Հորիզոն, իսկ ստորին շերտերում աղերի պարունակության էական փոփոխություն չի նկատվում: Աղերի կուտակման պրոցեսին ճաջորդում է շարժուն կալցիումի խիստ նվազում ն նատրիումի ավելացում պարունակության

»Տ:ԵՓ

Հ

5.

-.

Խորքային չրեր

րոոնսջ հդ/ո|ՀՀԾՏ

Ե

Հ

--

-

,

1,5 8,շ

7,9

0,3

6,8

4,4

|

ՀՅ|4

110--123 11,2

Հողում,

գ.

Տ

"

Ե

Տ

.

՛

-

Հ.`

'

տարբերձեեբիպարունակությունը Կալցիումին նատբիումի սոդայինալկալի-աղուտներում Է

Հ

ջիարու

Տ

ՋԵ

Ջ

Կրողու

ծ

դոոդորոջ

|ՏՏՏՏՏՏՏՏՏԵՏԵՀ

.ՋՀՎՀԳՀպՏՅՀՎՅՅ

|ԵՓՀ»«Հ

|

ՉՎ--

ՀՅՏՏՏՀ

բո

«Պրահա

111 ը 4 4 Տ5Տ854888:. ՏՇԵ»ՏՋԳ մՏ ք 8 4 մ մ մ ՀՇԵՏՏՅՔ

:

28.

Նկատվում է նան սիլիցիումի բարձր շարժունակություն, որը նատրիումի Ճեւո առաջացնում է Հեշտլուծվող միացություններ: Միանգամայն Հակառակ պատկեր է նկատվում ալյումինի ու հրկաթի վերաբերյալ, որոնք պարզ արտաճայտվածճիմնային ոհակցիայի միջավայրում չեն լուծվում ն չեն ընդգրկվում ակտատիվ ճողագոյացման պրոցեսներում (աղ. 3): Արաղզդայանի են ընկնում իրենց լուրափաստանի ալկալի աղոսոներն աչջի Հատկություններով, մորֆոլոգիական կառուցվածքի առանձնաճատկություններով ն աղերի կուտակման բնույթով: Այստեղ, են ինչպես ն ամբողջ Ճճարթքավայրում,ճողերը առանձնանում: կիթոլոզիական ոչ միատարրությամբ՝տղմային ֆրակցիաների (Հ-Յ,001 մմ) կուտակման Ճաշվին ֆիզիկական կավը (Հ-0,01 մմ) ղերակշոում է ֆիզիկական ավազինԸ» 0,01 մմ): Նուրբ (50-դիսպերսված մասնիկների առավելագույն կուտակումը սմ շերտում: ճողի 80--160 Փ040) տեղի է ունենում

մրուրը Համզմմոտ օխ

--

`

ԷԶ

Տ Տ -

5.

Հ Հ

կլանված նատրիումի մեծ

Հադեցվածության դեպքում առաջանում դիսպերսված զանգված, որի չորանալու դեպքում է բերում պարզ արտաճայտված ճեղքավորում ն սյլունաառաջ նման ստրուկտուրա, որը բնորոչ է ԽՍՀՄ տարբեր ռեգիոնների «ավտոմորֆ ալկալիների ճամար: ի սոարբերություն Հոկտեմբերյանի ն էջմիածնի շրջանների աղուտների, այստեղ որոշ չափով փոխվում է սոդայի ն բիկարբոնատների, ինչպես նան քլորիդների ն սուլֆատների (ճատկասմ «լես 30--120 փոխճարաբերությունը, որխորությունում) սոնղ նկատվում է սոդայի բացարձակ դերակշոություն: Արազդայանիտափաստանի պղուտների աղային կազմի ճիմնական առանձնաճատկությունը Ճողային լուծույթի միակողմանի Ճադեցվածությունն է նատրիումով (քինչն 19 ժ/էկվ): Ֆրան նատրիումի ինչպես նան Լուծ կալցիումի սպլարունակությունը, ճարքավայրիմյուս շրջաններիճողերում,չե դներաղանցում 0,55 մ/էկվ։ Մոդայի պրոֆիլային բաշխվածությունը, որտեղ նրա քանակը ավելանում է աղերի կուտակման շերտից ներքն ՎՅ0 սմ-ից խորը) մինչե 120 սմ խորությունը, այդ ողերը մոԿոհցնում է տիպիկ ալկալիներին: Ալկալի-աղուոների բնութաղրված առանձնաձճատկությունպայմաները, ծանրըմեխանիկական կազմի ճետ զուղակցված, նավորում են դրանց բացասական չրաֆիզիկականճատկություն-

՛-ԻԵՑ

ծ

«բ

,/ՕՏ

է

փաղուչնղմ

0 «մյողուժ

վժզեր ստսդուչեղմ

բո

«մղաէլիսմող

ները: ճ

էԼ

Ց լ

Մուղան

Խորքայինջուր

կյո. գ.

ջուր Խորքային

կտ.

|

շրջան Հոկտեմբերյանի

գ. Մճժամոր,

ջուր Խորքային կտ. 21

երասխաճուն,

Գ/Լ

շրջան Հոկտեմբերյանի

ջուր, Խորքային

կտ. 22

գ)լ

Աղամզալու Խորքայինջուր,

21,90

0,986

Ց

102-149

շ

149-160

1,89

՛

ց

Աղլուտակ4-ի շարունակությունը

14,658

4,20

0,90

0,08

0,48

1,05

0,30

12,12

2,17 0,60 2,45 0,64

46,8

2,28

Սուլֆատ-ռողային 1,39

1,114 չկա

0--29

0,16

6,12

4,16

15,00

17,68

5,91

2,19

1,385

0,20

0,25

0,30

0,16

0,08

0,08

Չ6,22

4,80

0,50

12,227

1,23

2,31

4,927

0,08

4,59 0,35

1,088 0,42

29-52

0,59

25,06

0,08

0,20

0,421

0,25

59-.103 0,46

7,390 12,17

1,80

0,89

1,53

4,09

0,414

3,949

2,039

0,574 4,80

(5,54

0,08

0,08

1,259

0,30

0,30

0,08

0.25

1,28

1,46

8,54

0,54

0,54

0,96

0,32

0,96.

11,983

27,396

6,527

10,28

3,327

0,390

0,08

0,20

9,85

2,520.

Մ,28 Յ,08

-

ւ42,098

20,689

0,58

4,72

1,84

Մ,00

22,28

2,072 1,60

3,19

0,208

2,40

1,032 0,439

0:26

1,972

Սոդա-սուլֆատային չ(« «-ջ

4-ի շարունակ ությունը Այոտակ

ծ

3,39

4,40

0,16

0,20

23,92

1,04

0,08

0,327

0,16

0,50

0,25

0,93

0,85

0,50

0,40

0,289

0,56

3,672 Ի21

1,601,183 0,360

0,325

1,756

0,28

2.78

0,16 0,86

0,15

0,243

1,02

0,427 1,189

0,24 0,25

0.72

1,28

0,31

0,20

0,994

0,64

0,40.

0,149

(ա

36,85

9,52

14,73

0,8

0,40 0,35 0,406

0,85

.016

0,32

0,229

0,226

0,995

2,041

1,120

2,044

Սոդա-քլոբիդային

20,527

2,022

103--132

0--Չ25

25--Փ0 50--25 25--.100 700--150 150--Չ00

200--235

0--25

Չ5--50

ԵՋ

50--75

75--100

100--150 150--200 200--250 Չ80--300

Ստդա-սուլֆատա-քլոբիդային

2,726 4,721 շ,74 0-21 0,994 0,56 21-46 0,741 1,13 3,127 1758 5,47 46--66 1,740 0,29 4,335 1,04 8,0

աչքի հն Արարատյան արթավայրի ալկալի-աղուտները գործնականում ընկնում ցածր չրաթափանցելիությամբ, որը է առավելագույն ճիդգրոսկոպիկուճավասար է ղրոյի' Բարձր ն խոնավությունը, ունեն պածր դաշկայուն քոռոմման թյունը ն ակտիվ ջրի նեղ դիապաղոն, որի տայինխոնավունակություն պարունակությունըճողի վերին 60 սմ շերտում կաղմում է 24, ճատիսկ մեկ մետր շերտում՝ 25 մմ: Հողինշված բացասական

կությունները ոչ միայն լրիվ բացառում են կուլտուրական բույեն Արոսերի աճի ճնարավորությունները, այլն բարդացնում Հնւամելիորացիայի րատյան ճարքավայրի ալկալի-աղուտների մելիորատիվ ւպրակտիկայոսի տարբեր երկրների րավորությունը՝ (ճակաղՀամամատչելի քիմիական ռհադենտներով կիրառվող ն են գիպսը, ֆոսֆոգիպար այլն: դակներով), ինչպիսիք

ԱՂԵՐԻ ԱՌԱՋԱՑՈՒՄԸ ԵՎ ԿՈՒՏԱԿՈՒՄԸ ԱՐԱՐԱՏՅԱՆ

ՀԱՐԹԱՎԱՅՐԻՀՈՂԵՐՈՒՄ

Հողերում ն խորքային ջրերում սոդայի առաջացման մեխաե նիղմիպարղաբանմանպրոբլեմը վաղուց ի վեր ճայրննական Հետաղուողներիլարված ուշադրության արտասաճմանյան է: առարկան Սոդայի առաջացման Ճճարցի վերաբերյալկան ներկայումս այդ պրոբտարբեր տեսություններ ն Հիպոթեղներ: էչ բանավեճը դեռնս շարունակվում դիտական լեմի ուղղությամբ դանում է, Ուսումնասիրողներիմեծամասնությունը

որ

սո-

դայի առաջացման ունիվերսալպրոցես դոյությունչունի

ն

կախված բնական պայմաններից այն կարող է ընքանալ տարբեր գործոնների ներգործությամբ: Հայտնի է այն դրույթը, որ սոդայի առաջացման վրա էական ւղդեցություն են թողնում որոնք ելնելով ւզրողեսները, դեոբիմիական ն Ճճիդրոլոդիական ձեռք են բերում տարբեր ինտենկոնկրետ պայմաններից, ւտեղզի ն ուղղություն: սիվություն

Վ. Վ. կովդանգտնում է,

որ

ճիմքերի կարբոնատներին բի-

կարբոնատների միացությունների առաջացման, տեղաշարժման

ե կուտակման (միդրացիայի)

պրոցեսը երկրադնդի նշա-

նակալից տարածքի վրասճամարվում է ճնադարյան դեռքիմիական պրոցեսներից մեկը: Առավել ճամընդճանուր ճանաչում է ն ռտացել զանդգվածաբյուրեղային

ապարների նատվածքային Յէ

պրոցեսների

ընթացքում սոդայի Ճողմաճարման առաջնային ): դոյացման տեսությունը (դգեոքիմիական տեսություն մասնավորապես նատկազմող ալյումասիլիկատների Ճճիդրատացիայիպրոցեսում ճիումական ւ Ճ-ի անցնում են ազատվում ո-ի ն է առաջացնում երկրորդային կավային Ճանքազուկ փով, որը Այդ պրոցեսը կարելի է պատտեսակներ, սոդա ա սիլիցիում: կերել Պետելալ կերպ

Ապար

ճանքատեսակների,

կատիոնները

ՒՈչճ1Տ16Օլ:

-Է

ոմչՕ -- 2ԸՕչ -ոէլչՕ 3- 281 .

թո Ճե-

ու

ՒՇՃՆՏ)::0:

.

է(ԸՕց

ԷԼ2Օ -Է 4510.

Անրացիայիգուտում չոր տաք կլիմայի ներդործության տակ նատրիումի բիկարբոնատբ վերածվում է բնական կամ ու

նորմալ սոդայի.

ՀԱՅԷԼԸՕ:-»-

ԿոչԸՕգ-.

ԱԼչՕ.Հ- ՇՕշ

Սոդայի առաչացման վերաբերյալ դգոլություն ունի այլ տեսություն: Վերջինիսէությունն այն է, որ նատրիումի քլորիդի սուլֆատի աղերը ածխաթթվի առկայության պայմաններում կալցիումի ն մագնեզիումի ածխաթթվային միացությունառաջացնում են սոդա ների ճետ փոխազդեցությանպրոցեսում ն (ն. Հիլդարդ ուրիշներ): ու

ՉԱոՇ(ՀՈշՏՕ.)-Հ

ՒշԸՕչ

Է

ՇՏՇԼշ(ԸՇՏՏՕյ):

Վ. Ա. նման դա:

կԿովդանգտնում է, որ սովորական պայմաններում ճանապարճով կարող է առաջանալ աննշան քանակի սոկ. Ցու. կոժնենիկովը նույնիսկ այն կարծիքին է, որ ե. Հիլ-

դարդի տեսությունը դիտաարտադրականճիմքեր չունի: Սոդայի առաջացման ճարցի վերաբերյալ որոշակի ճանաչում է ստացել Կ. Կ. Գեդրոյցի (1912) տեսությունը: Լատ Ճեղինակի, Հողի կլանող կոմպլեքսից փոխանակայինԻՈԱ-րդուրս է վանվում լուծույթ ն նրանում լուծելի ածխաթթվի առկայության պայմաններում առաջանում է սոդա ճետնյալ սխեմայով Հող կ. կ.

Հող կ. կ.

1"

-

1ջԸ09

ԻՐ"Է ՇՏՇՕչ

--

--

Ժող կ.

ճող կ.

ւ. 1՞

Է ոչԸ0:, ՀՎ

Ի

ԻԹչՇՕ):

Այս գիտական կոնցեպցիան պաշտպանում են ինչպես արգիտնականներ, այնպես էլ խորճրդային ատասաճմանյանորոշ

3ջ

Վ. ն.

Ե. ի. Պ. Գերասիմովը, Ճճողադետներ

կովդանե

ուրիշներ:

Ն.

հվանովը,

կոդային Ճողերում "Սոնան Գանմչը (1970)ուսումնասիրելով ա ռաջացման մեխանիզմը, Հանուժեղ Հիմնային Համակարգերի դել է այն եզրակացության, որ ալկալիների ճիմնայնությունը ակսվում է այն պաճից, երբ մազանոթայինվերելակ խորքային ջրերից ճողի մեջ մուտք է գործում նատրիումի կարբոնատ:

Բացի վերը նշված սոդայի առաջացման ուղիներից, մի շարք ն, Ի. Բազիլեիչ, Վ. Ա. կովդա գիտնականներ(Վ. Ռ. Վվիլյամսյ, ն ուրիշներ) գանում են, որ անապատային,կիսաանապատային ն տափաստանայինգոտիներում ճողի մեջ սոդա կարող է ջանալ նան կենսագեն (կենսաբանականծագման) ճանապարառաչ

Ճով՝ բուսական մնացորդների ճանքայնացման պրոցեսում: Ըստ որում սոդայի առաջացմանպրոցեար կարող է տեղի ունենալ

միայնորոշակի տեսակի բույսերիքայքայումից:

նան

ՇՅԸՕՑ--

ճանաչված

ճողում սոդայի առաջացման այլ տեսակետներ՝ վերականգնմանռնակցիաներիընթացքում սոդայի առաջացումը կենսագեն ճանապարճով (Վ. Ռ. Վիլյամս, 1926): Սոդայի կան

նան

անօդակլաց պայմաններում ազոտաթթվայինաղերի դեսուլֆացման ն դե-

առաջացումը Հնարավոր է

ժժմբաթթվային ն

նան

զարգացման ճետնանքով: նիտրիտացման պրոցեսների ն ագրոքիմիայի դիտաճնտաղուական ինոՀողադիտության

տիտուտի ուսումնասիրությունները ցույց

են

տվել, որ ւուսնձ-

նակի անօդակյաց պայմաններում դենիտրիտացնողների դեսուլֆատացնողների քանակի ավելացմանը զուգընթաց սոդայի գոյացման ինտենսիվությունը խիստ մեծանում է: Ա. Շ, Փալատյանը(1964, 1962) ուսումնասիրություններով է այն եզրակացության, որ սոդայի դոլացումը ՀնարաՀանգել ու

վոր է ֆերմենտներով սուլֆատների ն նիտրատներիկենսաբիմիական վերականգնման ճանապարճով, եթն առկա են խիստ վերականգնման պրոցեսների պայմաններ, ինչպես նան նատ-

րիումի սուլֆատներ ու նիտրատներ, որոնց թթվածինը ջրածնի ընդունող(ակցեպտոր) է Հանդիսանում: Հավանաբարսոդայի առաջացման նման ուղին կարող է եղի ունենալ ճաճճային տիպի «ողադգոյացման պայմաններում, նյութերի պարունակությունը բարձր է, որտեղ օրգանական ն կաէ Հանքային Հիմնանյութ (սուբստրատ) ստեղծված են միանդամայնանօդակլացպայմաններ: առ-

3--414

ալկալիմարդադետնային Արարատյան ճարթավայրի են աղուտները բնորոշ օրգանական աննշանքանակությամբ Հատկապես խորքային չրակիր հյութերի պարունակությամբ, ն 2 մետրանոց անրացիայի գոտու շերտում բարձր ՃՀորիղզոնում

պրոցեսօքսիդացման ֆոնով (օքսիղդացման-վերականգնման են մինչն 400--450 մվ): Բնականէ, որ այդպիսի ները Հասնում պայմաններում ճողադոյացման նյութերը չեն կարող նվաղզակենսաքիմիական դույն պայմաններ ստեղծելսողայիդոլացման ռեակցիայի Համար: Բերված գիտական դրույթների Ճամառուռ վերլուծությունիը է դառնում, որ գոյություն ունեն սոդայի զոյացման ճնապարզ րավոր շատ ուղիներ: եղած տեսություններն Հիպոթեզները ճավասարազոր ն ունիվերսալ չեն Արաքս դետի ավաղանի ձողերի ու խորքային ջրերի «ամար: Ամեն մի կոնկրետ Հողագեոպայմանների Համար անճչրաժեշտէ պարզել սոդայի Քիմիական դրա վերաբաշառաջացման կուտակման մասշտաբներն խումը Ճողի պրոֆիլի սաշմաններում: կվերլուծենք Արարատյան ճարթավայրում Այժմ Համառու առաջացման պայմանները, դրա միգրացիան կոււոասոդայի ն խորքային ջրերում: կումը Հողում առանձնացվումեն երկու բնաՄեր Հանրապետությունում կան ճիմնայինչ-սոդային աղակալման կան ոնգիոններ, ուն ու

ու

ու

ու

օջախներ՝

ա) Սնանա լճի մերկացած Ճճողագիունտներըն բ) Արարատյան ճարթավայրիճողերը: նախ Ճամառոտակի նշենք Սնանա լճի մերկացած ճողադրունոներում սռդային աղուտների առաջացման պայմանները: Սնանի ավաղանի գետերի ջրերում ճիմքերի ն բիկարբոնատների սլարունակության վերաբերյալ կատարված անալիտիկ ուսումնառսիրություններիցսլարզվել է, որ նատրիումի բիկարբոնատի կոռելյացիոն սարունակությունը զանի

կապի մեչ է դոնվում

(աւառղարադրության) սլետրոդրաֆիայի

Հայտնի

ճետ

ավա-

Սնանի ավազանի անդեզիտաբազալտաները են դրեթե Ճավասար քանակի ալկալի ն ճողալկասլարունակում լի մետաղներ, որոնց Հծիդրոլիտիկ«Ճողմաճարման ընթացքում շրջանի մակերեսային ն գետերի ջրերը ձեռք են բերում այդ պարզ արտաճայտված ճիմնային ռեակցիա՝ բիկարբոնատների է,

որ

բարձր պարունակությամբ: Յ4

Վ. Գ. Աղաբաբյանը (1966) ւվարղել է, որ ածխաթթվով գեցված ջրի ներգործության տակ բազալտից ե սիննիտից չատվում են ԱՇՕ հ ՏՕ:

ժետերի ն լճի չրերի քիմիական բաղադրության

տվել,

Հաան-

Համեմա-

տական ուսումնասիրությունները ցույց որ լճի թափվող գետերի չրերի ճամեմատությամբ, Սնանա լճի ջրերում են

Սնանա

նշանակալի չոռիովմեծանում

է նատրիումի կարբոնատներիքալճի ջրերում նատրիումի կարբոնատների քանակի Հետագա ավելացումը պայմանավորված է Հսկայական մակերնույթից տեղի ունեցող ինտենսիվ գոլորշիացմամբ:

նակը: Սանա

ն Գետերի ջրերում կարբոնատների պարունակությունը Սնա-

նի գոգաճովտի երկրաքիմիական առանձնաձճատկություննե չիմք են տալիսե ակացնելու սոդայի գոյացման մեծ միական մասշտաբների արտաճայտվածության, սոդայի րացիայի ն Սնանիավազանի Ճողերում ղրա կուտակման մա-

գեռջիմիգ-

սին: ։ Հիդրոնհրկրաբանական ուսումնասիրությունները ցույց

են

տվել, որ Սնանա լճի չրերը ն նրա ավազանի աղբյուրները Արարատյան ճարթավայրիստորգետնյա չրերի սնման աղբյուր էն ծառայում: Այս տեսակետիցէլ Հնարավոր որ

միանգամայն է,

Արտրատյան Հարթքավայրի արտեզյան ավազանի սողային լուծույթները որոշ չափով ճիդրոլոդիականկաղ ունեն Սնանա լճի

Հետ:

Այժմ ավելի մանրամասն կանգ առնենք ԱրարատյանՀարն կուտակման պրոբլեքավայրի «ճողերում աղերի առաչացմժան մի պարզաբանմանվրա. ,

դետի միջին Հոսանքի ջրճավաքավազանը մտնում է Արաքս «կովկաս» ոլրովինցիայի մեջն զբաղեցնում է Հանրապետությա

լեռնային Բարի

դուտու

շուրջ Տն: միեւ

Ծովի

մակերնույթից 800--

ավագանի երկարացնում Մանա արար աթո մ

մինչե

3500--4000

ու

է

րավային դիրքադրությանն դենուղացիոնկայուն

րաճարթ:

Միջինարացսյան ավազանը առավել

խոշոր

լավային սա-

միջլեռնային

ակումուլյատիվ-իջվածքային տիպի գեոմորֆոլոդիական ոնգիոն

է, որն ընդգրկում է Արարատյան շրջանը ճարթավայրի Փի Հատակը իր երկու ենթաշրջաններով)

(իջվածնախալեռնայինթեք

ն ալլովիալ-պրոլլուվիալ դարավանդային ալյուվիալ գետաչովՀարթություն: տադարավանդային Ավազաննամբողջությամբբարդ կառուցվածքի,աստիճանաէ ճրավոր լեռների ստորոտի սարաճարըէ, որը ըրչափակված Վերջիններսծածկզանգվածներով լեռնաշղթաներով: բխային ն ված են վերին երթորդական չորրորդական ժամանակաշրջանբազալտների,անդեզիտադացիտների անդեզիտա-բազալտների, ների, տուֆերի, տուֆաշլաբների,լիպարիտների,դացիտների, ու

պատյանով:

Հզոր պերլիտներին օբսիդիաների են չրձավաք ավազանի տարածքի զբաղեցնում կավաները

շուրջ

8040-ի՛

ՇաՇ0 տկ -

Է12--28

Ւծ

ԱՐԱԱՑԵՒՆ

945: ԼուՇԼ,Տ584,1/4, Հրատ գթ.0Ք3:

՛՛ Ու Մո ԳՆԷՐԷՈ

ԱԱ

նկ.

3.

ՆԵ

Աղերի

-

Հ

ապարներն ունեն տարբեր Ճանքաբանականու քիմիական կաղմ, սակայն դրանց բնորոշ է ալկալի ու ճողալկալի մետաղների էն, զաջտարավական, մեժ պարունակությունը, որոնք մանում յին շպատների, օրտոկլազների, պլադիոկլազների, օրգանական ապակու, ավգիտների, ամֆիբոլների ն այլ Հանքատեսակների կազժի մեջ:

Աղերի կուտակման

աղուտների առաջացման տեսակետից առավել ճետաքրքրություն է ներկայացնում ԱրարատյանՀարկմ լայթավայրը: Այն շուրջ 120 կմ երկարությամբ ն 10--30 նությամբ ձդվում է Հլուսիս-արնեմուտքից ճարավ-արնելք ն Ճամարվում բերվածքների ն ստորգետնյա ջրերի կուտակման

ԱԱ 2-3Ր2122 Արորն

աին -

երկրաքիմիական շերտավորման սխեմատիկ պրոֆիլը՝

զ) բ) ստորգետնյա ջրերի տեղափոխման մար 1--ալյուվիալ կուտամարտ բնոնաթավփման ատորգետնյաչրերի անդնեզիտներն այլն: 3-2-- անդեզիտաբազալտներչ անման

մարզ,

որը

կումներ, կան Հ-- գիպսակիր-աղակիր անդեզիտադացիտներ, անդեզիտենը ն վեր,

6--

ապարներ,

--

կրաքարեր ն մերգելներ,

9--

այլն, կոնգլոմերատներ տուֆոիրնկչիաննրը» քերթաքարեր,11 --

կրաքարային

պորֆիրիտներ,դրանց

ն

10--

մետամորֆիկ

ատրատոճրաբուխ:

ՄաղՓամբակի, դոդաճովիտը, Ավազանի մի մասը (Սնանի են պակազմված կունյաց, Երանոսին Ուրծի լեռնաշղթաները)

կարբոլեոզոյի մետամորֆիկ ապարներից, վերին կավճային

ՍՆՄԱՆ

ե

4.

ՄԱՐՏ

ԱՆՑՈՂԻԿ ՄԱՐՃ

ԲԲՅ

5--տուֆեր, անդեզիտաբազալտներայլն, 7--պ"ր-

դրանց տուֆերը»տուֆողեն, մասամբ ֆիրիտներ,

եւմ

ու

է

|

Մ

նատային կուտակումներից, երրորդական շրջանի տուֆածին հ բնական կամ նորմալ նատվածքային դոլացումներից։ Այդ

քԵՌՆԱԹԱՓՄԱՆ ՄԱՐԼ

Ստորգնտնյաչրերի

սնման

ն

բեռնաթափման մարզերը:

միջին բարձրությունը մարզ:Հարթավայրի ծովիմակերնույթից կազմում է Հասնում

մ, իսկ

է 950--1000

ծայրամասային լեռնաստորոտում այն

մ: տ

Միջինարաքսյանիջվածքը ճամարվում է այն տարածքը, որտեղ բեռնաթափվում են ժովի մակերնույթից 1000-ից մինչն 4000 մ բարձրության տարբեր կենսակլիմայական ն ճաՀսկայական ջրչավաբք ավազանի ինֆիլտրացիոն ջրերը մարվում է ստորգետնյաջրերի սնման մարղ:

գոտիների

ՏՊԱ

-ՎԵԿ"

րամորֆոլողիական առանձնաճատկություններով,մթնոլորտա-չյին տեղումների քանակով, կլիմայով ն առանձին կենսակլիմայական դոտիներիճողադոլացման պրոցեսներիներդործությամբ: Ուստի, նախքան ԱրարատյանՀարթավայրում աղերի կուտակման պրոցեսի Հարցերի վերլուծելը, անձչրաժեշտենք Համարում ննդճանուր դժերով սպլարղաբանելու աղերի առաջացման պրոցեսները ուղղաձիգ կենսակլիմայական գոտիների բնական ջրե'

րում:

ւվացվող տիպի ջրային ռեժիմ ունեցող լեռնամարդադեւտնալին գուոում, որտեղ կլիման ցուրտ չափավոր է, տեղումները գերաղանցում են դոլորշացմանը, ն ընթանում են մարդգագետնային Ճճողադոլացման պրոցեսներ, տեղի է ունենում ՃճողմաՀարման ճողադոլացման պրոցեսներում առաջացած լուծելի նյութերի (քլորիդների, սուլֆատների, բիկարբոնատների,ՏԼՕշ-ի մոլեկուլային լուծելիձների, մասամբ նան է6-ի ն 41-ի) դանգաղ, մշտական Ճեռացում: բայց ու

ու

բաո

`

յ

(

«շամ Նկ.

5.

Հ

լ

Ն

207ի ԱԱանր 200»

0է0-200 ԷՕ

-

0Է0

Հ0-Հօ

ԸԴ

Բ-Յ

Ւր

40.0-ՇՒճք ՀԷՑ-

ն

Հ.)

0Է0

Թր) 20-20ՏՏ)

Արաքագետի վերին ն միջին Հոսանքի ջրչավաք ավազանի գնտեն րում Խի ԷԼՇՕչ-ի «պարունակության սխեմատիկ քարտեզ են տալիս գնտերի Հոսքի ուղղությունը): (սլաքների ցուլց

ինֆիլտրացիոնջրերի բեռնաթափմանմարզը Համարվում է Արարատյանճարթավայրը, որը գտնվում է ծովի մակերնույթից

800-900.

բարձրության վրա: Սնման մարզը Համարվում են ն միջին բարձր լեռնային գոտին, որոնք գրլՍնանի պվաղանը խավորապես կազմված են էֆուվիվ ապարներից, որտեղ ձնավորվում են ստորգետնյա չրերը: ն չորրորդական լավաների ծակուոկենությունն Հնադարյան ու ճաքճքվածությունը նպաստել են միջլավային ջրերի աստիճանական կուտակմանը: Ստորերկրյա խորքային ջրերի չարժումն քիմիական բաղադրությունը պայմանավորված են երկրաբանական, երկմ

ու

ու

ուժեղ ճեղքավորված եավաների ճաքճքված լինելը, խարամային (շլակ) տարատեսակներինդասվող էֆուղիվ ապարեն բերում բարառաջ ներիբավականաչափ ծակուսկենությունը ձըր ջրաթքափանցելիություն,որի Հետնանքով մթնոլորտային տեղումների չուր, 20--3040-ն գետային Հոսքի մի մասը ու

ու

ներթափանցում են լավայի խոր չնրտերը, առաջացնելով ճղոր ատորդետնյաճոսքեր: Վերջիններսերկրաբանականդոյացումների ճեղքերով ծակոտիներով չարժվելու պրոցեսում մասու

նակիորենքայքայում

են

նան

ապար

առաջացնող Ճճանքատե-

սակները, դրանք վերածում ջրալույծ միացությունների, որոնք տեղափոխվում են, այսպես կոչված, բեռնաթափման կուու

տակման մարզը:

Մ

Ապարներով դրանց ճեղքերովներթափանցող ջրերը սովորաբար քաղցրաճամ են, դրանց ճանքայնացվածությունը ու

տա-

«անվում է 0,12--0,6 Ըստ Քիմիական գ/լ-ի սասճմաններում: կազմի դրանք դասվում են նատրիում-կալցիումի ճիդրոկարբոնատներիխմբին:

լեռնատափաստանային գոտում փոփոխականլվացվողջրա-

չափավոր տաք

ցին ռեժիմի պայմաններում, որտեղ կլիման է, ն են գոլորշիացմանը, նկատտեղումներըՀամապատասխանում

աղերի՝ բլորիդների, սուլֆատների նհ մասամթ բիկարբոնատներիսեղոնային, ուղղաճայաց ն կողային ճեռավում է լուծելի

ցում:

ն կալցիումնատրիում-կալցիումի. թլորիդչսուլֆատային

նատրիումի սուլֆատայինկազմ:

Աշագածլեռանբաղալտները,անդեղիտաբաղզալտները, տու-

Չափավորխոնավ

Հատկապես չոր տափաստանայինգոՀողագրունտներում նկատվում է կալցիումի, մագնեզիումի, ածխաթթվային աղերի ն ճաղվադեպ նան գիպսի քանակի նվաղում: Տեղումներիինֆիլտրացիայի գոլորշացման ընթացմագնեզիումի բիկարբոնատային միացուքում կալցիումի թյունները տեղաշարժվումեն (միգրացիայի են ենթարկվում )։ ն

տում

ու

ու

նելեռնային գոտում, որգորշ բողեոի Լեռնաշագանակագույն

տեղ խորքային ջրերն ընկած են մեժ խորության վրա, իսկ գոլորշացումը փոխճատուցվում է տեղումներով ն ներճողային ջրերի կողային ճոսքերով, չափավորչորային կլիմայի պայման` ներում ներճողային պրոցեսների ճաշվին նկատվում է ճալոգենկուքանակության ների սաճմանավփակ,իսկ դիպոսինշանակալի

տակում:

Այս գոտին բնորոշվում է նրանով, որ այստեղ նկատվում է կարբոնատայինկեղնի առաջացում ն ճողի Հարստացում կար-

բոնատներով:

Հողում եղած ապարների բեկորները. ծածկվում են կարբոնատների ծորվածքներով,վլեղնով հն այլ դոլացումներով: Հեղոսկ փուլից կարբոնատների ն սիլիկատային աղերի նատեցումը է բերում կեղնակալման առաջ ներճողային ցեմենտացման ու

պրոցեսներ:

նչվածդուտում թույլ ճանքայնացվածստորգետնյա ն

գետա-չ յին ջրերի ֆոնի վրա նկատվում են աղբյուրներ, որոնք դուրս են աղակիր ն գիպսակիր ապարներից, որոնց ջրերն ունեն ջակ ճանքայնացվածություն ու սուլֆատ-նատրիումական-կալցիումական ն քլորիդ-նատրիումականաղային բաղադրություն:

րար

Ուծի լեռնաշղթայիփեշնրի հրրորդային շրջանի ն ավելթ ճին կուտակումները, որոնք կազմված:են ավաղաքարերից, բաղմերանգ գիպաացվածկավերից, կոնդգլոմերատներից, բրեկչիաներից ու կրաքարերից, քայքայվում են, որի Հետնանքով լանջերում ն ստորոտներում կուտակվող ճողմաճարման նյո-թերը ճարստանում են կարբոնատներով գիպսով։ Այդ չորաեն ն վին տարածքի աղբյուրների ջրերը միջակ Ճճանքայնացված ու

ունեն

ֆոլավաները, ինչպես նան Գեղամա լեռնաշղթայի անդեգիտաբաղալտները, Հատկապես Սաղկունքի ն Ուրծի լեռնաշղթաների նատվածքների կարբոնատային ապարները ճարուստ են Ճճողալկալի Հիմբերով:

Ն Սառնաղբյուրի զանգված-(Սարայբուլաղի) ՄԵոձեբեանյան ապարներումպարունակվում են բավականե՞ի նստվածքային նաչափ սուլֆատայինն քլորիդային միացություններ, որոնց' Հողմաճարումից ջրային լուծույթը ճարստանում է կալցիումի,

մագնեզիումի, նատրիումի, կալիումի, ծծմբի, բլորի ն մասամբ սիլիցիումի Հեշտ լուծվող միացություններով, որոնք ե յրային Հուքերով աստիճանաբար տեղափոխվում են բեռնաթափման ոտորդգետնյա՝ Հարթավայրի մարղ ն կուտակվում Արարատյան

ջրերում:

Վերը շարադրվածից կարելի է Հանդել այն եզրակացության, որ Արարատյանճարթքավայրիարտեզյան ավաղանում ջրի պաՀ շարների գոյացումը ն դրանց Ճանքայնացվածության բնույթը` կախված է Արաքս դետի ընդարձակ ջրճավաք ավազանի բարդ: կենսաճիդրոքիմիականն երկրամորֆոլոդիականպրոցեսներիցի ջրերի պաշարների առաջացման Արարատյանճարթքավայրի դրուլքուղիների մասին կան ճակառակ ն փոխադարձբացառող ներ: Վ. Ֆ. Զախարովը(1931) ն Գ. Գ. 0գանեզովը (1962) գրտնում են, որ ավազանի ջրերի սնումը իրականացվում է Քասախհ Հրազդանգետերի Ճնում ծածկված ճուներով: Ա. 5.

կարծիքով (1958) Ասլանյանի

է ծառայել Մեծ

ն

սնման

մարզը կարող-

Արարատլեռան ճյուսիսարնմտյան լանջը, որտեղից հգդիր քաղաբի շրջանում, կաբախ-թափա (Թուրքիա) է ԱրարատՀրաբխի լավային ճոսքով չրերի մի մասը Ճասնում յան իչվածքը։ Ակնալճի (Այղր լիճ) մի խումբ ճզոր աղբյուրնեըը, որոնք ունեն 18,5 մտ/վրկ. ընդճանուր դեբետ, ճամարվում են Արագածլեռան ստորգետնյա ջրերի բեռնաթափման օջախը,. է ԱրարատյանՀարթքավայրիտարածքը: որը Ճյուսիսից սնում կ. ն. Պաֆենտճոլցը (1948) գտնում է, որ Գեղամալեռնաշրղթայի կողմից Արարատյանճարթավայրի ստորգետնյա չրերով 4ն

սնումը կատարվումէ մինչն ծրնանիջնող լավայի Հոսքերը, իակ ինչ վերաբերում է Ակնալճի (Այղր լիճ)ջրաճուքին, ապա այն լրացում է ստանում Արաքսգետից: Րստ Ա. Ե. Ամիրյանի (1952) արտեզյան ավաղանի

ճնշու-

մային ջրերի վիճակագրականպաշարները կազմում են շուրջ 22,6 մ, որը ճամարլա ծավասար է Սնանա (ճի ջրի ծավալին: Նշված ծավալը ճիմք է տալիս Արարատյան արտեզյան ավաղանը դիտելու որպեսստորգետնյա«լիճ», որն ունի 1964 մշ մս-

կերես:

`

Ֆրերի պաշարներիբաշխումը, դրանց ճնչումը ն չերտերով (արուսննրով) ընկած ճնշումային խորքային ջրերի միջն ճիդրոստատիկ կապը պայմանավորված են Արարատյան Ճարթավայրիռելիեֆի ճիդրոերկրաբանականառանձնաձճատկուու

ու

թյուններով: -

Ա

Արոք«իշեցնել,

ա) թեր,

է

Քույլ թեք

:

|

դարավանդներ, պրոլլուվիալ-ալլուվիալ

Քություններ. դ) 2արք,

թյուններ:

Արարատյան ճարթավայրում

ալյուվիալ-պրոլյուվիալ լեռնաստորուռի Հարթու-

Թյուններ. Բ)

ոի

«ար-

ալյուվիալ Ճճարթուդետաճովտաղարավանդավոր

Արարատյան Հարթքավայրի ինտենսիվ դրենաժայինգոտում ջրերը ունեն 44--116 մորքային մմ/օրֆիլտրացիայի արադում Թյուն, 25 մակարդակիխորություն, 0.003-.0,08 չրի Հայելու Թեջություն, 0,7 դ/լ Հճանքայնացվածություն: Ձրի քիմիական

Հիդրոկարբոնատները, նատրիումի Վազում արրոկչոում դնեզիումի Քլորիդները: Ոռոգմանտեսակետիցթեք Հարթուեն

ն

Թյունների խորքայինչրերը լավ որակ ունեն: Հիդրոնրկրաբանական ընդճանուր պայմանների տեսակետից 222 Հճարթություններն ունեն Ճողերի կայուն նպաստավորմելիորաոիվ պայմաններ, ն դրենաժներիկիրառման կարիք չի

ղդացվում:

Թեք Հարթությունններից թույլ թեք Հարթություններին անցփոխվում են Հիդրոերկրաբանական մի շարք պարամժետտեր ճանդեռ են գալիս Համեմատաբար Թույլ ֆիլտրացիոն

նելիս

Հատկություն ունեցող դրունաոներ, ինկնում է խորքային ճոսթերի շարժման արադությունը, իսկ դրանց մակարդակը բավական բարձրանում է (2,5--4 մ-ի սաճմանում): Այստեղ խորքաՀիմնական դերը ընկնում է իռիյին չրերի ոնժիմի ձնավորվան դացիոն ջրերի վրա: Խորքային ջրերի ֆիլտրացման արազուսաճմաններում, որոնց թյունը տատանվում է 30--40 մ/օր է, 0,003--0,015 Հանքայնացվածուիսկ Հայելու թեքությունը տիէ՝ 0,2--1,0 գ/ը Քիմիական բաղադրության թյունը ցածր մադնեղիումի քլորիդսակետից այստեղիչրերը նատրիումի, կարբոնատներեն:

Թույլ թեք Հարթություններում անջատվում

անկայուն մելիորատիվ վիճակ ունեցող Հողերի շրջաններ, որոնք դրենաժի կիրառժան կարիք ունեն: Այստեղ կիրառվող դրենաժների նպաՀչ տակ են Հետապնդում մի կողմից թույլ չտալ, ռր խորքային որսալ ջրերի մակարդակը բարձրանա, մյուս ստորդետկողմից նյա ճուքերը ն դրանք օդտադործել ոռոգման նպատակով: էն

Արարատյանդոդաճովտի նախալեռները ն լեռները ազատ ներթափանցողՃոսքերի մարզ են, որոնք դոլանում են մթնոլոր-

տային տեղումների ն մակերեսային ճոսջերի կլանման ճաշվին: Այդ մարզը բնորոշվում է նրանով, որ խորքային ջրերը խորն են ընկած ն անջատված են մեծ արագությամբ ճուող ատորդեւտնյա

ճուքերից:

նախալեռնայինթեք ն թույ թեք Հարթություններում բավական տարածության սաճմաններում խորքային չրերի ոնժի-

ժը ձնավորվում է ոռոգման, ճիդրոլոդիական գործոնների ն խոըըն ընկած ստորգետնյա ճոսքերի ազդեցության տակ: Այստեղ խորքայինջրերի սնումը լրացվում է ստորգետնյա ուժեղ Ճճոսքերով, ն դրանով էլ պայմանավորված է այդ ճողերի բարելավ մելիորատիվ վիճակը:

Հառթ գետաճովտադաբշավանդավոր ճարթությունըզբաղեց-

դնտաչճովիտների,ինչպես նան Արաքս, Սնչուր,Քառախ ձրազդանգետերի առաջին ն երկրորդ դառրավանդներըո շրջանի սաճմաններում բավական տարածում Հոկտեմբերյանի ունեն Արաքսգետի նախկին վտակները: նում

են ն

մակերնուլթի Հարթավայրի

0,004--0,0006-ի

թեքություն

տատանվում է սաՀշմաններում։ Առանձինտեղերում Ճարթա48

այրի

տեղանքի խախտվում է ոչ բարձր թմբերով (80--90 մյ» Հարք դետաճովտային ճարթավայրումտարածվում են աղակա-չ լած ճողերի Հիմնական զանգվածները: Հողումաղերի կուտակման

կան

ւլրոցեսնանմիջականորեն կապված

ն

Հիդրոլոգիականպայմանների Հետ:

է

Հիդրոհրկրաբանա-

Այժմ Համառոտակիչարադրենք Հարթ գետաչովտալին Հարն թության չրափոխանակման Հիդրոհրկրաբանական Հիդրոլոգիական պայմանները, որպես շերտերով տեղաբաշխվածջրերի ն վերին աղակալած Հողաշերտի Համակարգում աղերի վերաբաշխման կուտակման Հիմնական ֆոն: ու

չրերի շրջապտույոը Ստորգետնյա ճիմնականում տեղիէ

ն այլ ունենում բաղզալտներով-անդեզիտաբազալտներով լավաների կույտագլաքարային ապարներով, որոնբ ընկած ին չորրորդական շրջանի Համալիրի ստորին Հորիզոններում: Լաու

վային ապարներիվերնում ընկած է փուխր բեկորային ՀամաԼեր՝ Հզոր կավային շերտերով, որոնք չորրորդային Համալիրի պայմաններ են ստեղծում ստորգետնյա չրերի Ճրնշշերտերում ման առաջացման ճամար:

կախված կավային շերտերի քանակից, չորրորդական գոյացսաճմաններումաչքի են ընկնում մի շարք չրապարունակ Ճորիզոններ՝ ա) ուժեղ ճնչումային (արտեզյան), բ) թույլ ճընշումային(սուբարտեզյան, ն գ) խորքային: ման

Ուժեղճնշումային ջբապառշունակ Հուսալիորեն մեճոբիզոնը

կուսաքված է թույլ ճնչումալին Հորիզոնիցլճային ծագում ունեցող կավով: Այս ջրապարունակ կապտականաչ ջրաՀորիզոնի պարունակ ապարներըգլխավորապեսբազալտներն են, անդեզիտաբազալտները,ինչպես նան դլաքարախճաավաղային կուտաորոնքունեն մինչն 50 մ ընդճանուր Հզորություն:

կումները,

Թույլ ննշումային ջբապառշունակ հորիզոննընդգրկում

խճաատվաղային կուտակումներ,որոնք փակված են

է

լճային կապտականաչ կավերի ն վերին կավային կավավազայինկուտակումների միչեւ: Թույլ ճնշումային ջրերի մի մասը ճնշման ազդեցության տակ ներծծում է վերին Հորիզոնի փուխր բեկորային ու

ճամալիրիկուտակումներըն մոտենալով խորքային ջրերի ազատ մասը ծախսվում է գոլորշացման վրաւ առաջացնում

է

երկրի

մակերեսին,

մակարդակ, որոնց մի

Թուր ծճնչումային ջրապարունակ Հորիզոնից ստորգետնյա ջրերի ճեռացումը նպատակաճարմար է իրականացնել ուղղաճայաց դրենաժների միջոցով միջոցով: Վերջինիս կիրառման է ճնարավոր դառնում խորքայինչրերի մակարդակը բավականաչափ իջեցնել: 10--25

Հզորությամբ խորքային ջրերի Ճորիզոնը ընկած է ծածկող չորրորդական շրջանի շերտերի կուտակումներում, որոնք ներկայացնում են կավավազներ, ավազակավեր ն ավազներ: Խորքային չրերի սնման աղբյուրների ն ծախսերի քանաեն տալիս, որ կական դրանք ցույց են պես սնվում թույլ ճնշումային ջրապարունակճորիզոնից: մ

Պաշվարկները

գլխավորա-

Խորքային ջրերի մուտքի Ճաշվեկչռում (բալանսում) վեր բարձրացող Հոսքը կազմում է 75400, ֆիլտրացիոն չրերը միջնե ոռոգվող դաշտերում` շուրջ տնտեսային ոռոգման ցանցում 2040, իսկ մթնոլորտային տեղումները գետերի ջրերի ճետ մեկտեղ՝500: խորքայինջրերի ելքը կամ ծախար կատարվում է չոգետերով դրենաժվող Ճոսքերով (ընդճանուր րացնող ցանցով ու

քանակի 5800), ինչպես նան ճամընդճանուր դոլորշիացումով (4200): Խորքայինչրերի բարձր մակարդակը(ողի մակերեսից 2,5 մ-ից պակաս) պայմանավորվածէ Հարթ ռելիեֆով ն «ողի խորը շերտերի (ճողագրունտի)թույլ դրենաժավորումով: Այսնկատվում է թույլ ճնշումային չրերի բեռպայմաններում նաթավում՝ ցրվող Ճոսանքների Հիդրոմորֆիզմի պրոցեսի ինպիսի

ն

տենախիվ զարգացմանճանապարճով:

Տեղանքի թեքությունը նվազելու ճետնանքով Հոսքի արագությունը խիատընկնում էյ Հաճախ մոտենալով զրոյի: Դրան նպաստումէ Արարատյանճարթավայրի տվյալ տարածքի (ճարը գետաճովտադարավանդային ճարթություն) կուտակումների թույլ ջրաթափանցելիությունը:կճագետային կուտակումների ռաճմաններում ջրապաճունՀորիզոնների առկայությունը, որոնք անմիջականորեն ազդում են խորքային ջրերի սեզոնային դինամիկայի առաջացման վրա, ճաստատվում է դրանց մակարփոխադարձ կապված ռեժիմներով: դակի տատանման ճնշումային ն խորքային ջրերի ոնժիմների մեժ չափով Համընկնումը վկայում է այն մասին, որ դրանց մշտապես սնումը Խորքային չրերի մակատարվում է վերելակ Հոսանքներով:

կարդակիտատանումները սեզոնի ընթացքում կաղմում 1,0.

են 0,5--

մ:

|

է այն ճարցը, թե Հետաքրքիր

ոռոգման Հետնանքով Արա րատյան Ճարթավայրում ինչպես է փոխվում խորքային ջրերի մակարդակը: Այսպես օրինակ, 1929 թ. ճամեմատությամբ խորքային ջրերի մակարդակը 1950 թվականին բարձրացել է միջին

Հաշվով 0,5 մետրով: 1950 թ. մինչն 1958 թվականը, չորացնող ցանցի կառուցման Հետնանքվ, խորքային չրերի մակարդակը իջել է 0,3 մ-ով: 60-ական թվականներիննկատվում էր խորքա ին չրերի մակարդակի կայունացում, սակայն վերչին մեկ-երկու. տասնամյակում ԱրարատյանՃճարթավայրումոռոդելի Ճողերի ավելացման, չորացնող ցանցի տեսակարար երկարությունի չապաճովելու, նախագծային պաճանջներինդրանք չճտմա-չ

պատասխանելու ն այլ պատճառներովնկատվում է խորքային չրերի մակարդակի նկատելի բարձրացում, որը շատ տեղերում առաջ է բերում ճողերի կրկնակի աղակալում ն ճաճճացուխմ

Թույլ ճնշումային ջրամերժ (չրապաձուն) Հորիզոնի չրերի.

պյեղոմետրիկ մակարդակը խորքային ջրերի մակարդակը ամենուրեք բարձրացնում է 0,3--0,8 մ-ով: Գոլորշացումը խիստ գերազանցում է ստորգետնյա Ճոսքին, որը ն առաչ է բերում

ճողերի աղակալում: Ըտտ որում, մեզոթերմային փուլում խորքային ջրերում նկատվում է նան ջրալույծ սիլիցիումի ավելացում (8 կգ/լ-ից մինչն 183--14,5 մգ/լ), որը բնորոշ է Արարատյան Հճրթավայրի ճիմնային աղակալած Հողերին։

ԱրարատյանՃարթավայրի Հարք դոդաճովտային Հարթու-

թյան աղակալած ճողերումառանձնացվում են ուժեղ ճանքայնացված խորքային ջրերի երեք կենորոններ: Դրանք ընդգըրկում են Մեծամոր--Սնջուր--Հրազդան ն միջգետայինտարածՔի Արազդայանի տափաստանիչլուրացված ողերը: Ալստել

մին-

խորքային չրերի Հանքայնացվածությունը կազմում է 3-ից չն 5 գ/լ: Այդ ջրերը ոռոգման Համար պիտանի չեն: չարթ գետաճովտայինՀարթքավայրումանջատում են թույլ ն չափազանցթույլ Թույլդրենաժվող գոտում խորքային ջրերն ունեն 1,0-ից մինչե 8 դ/լ ճանքայնացվածություն, դրանց խորությունը մինչե 255 մ է, ջրի Հայելու թեքությունը 0,0012--0,0024,

դրենաժվող գոտիներ:

իսկ

ֆիլոորացման արագությունը 10-ից մինչե 20 մմ/օր: Դրանք են բերում չճողերիաղակալում ու ճաճճացում ն միաժաառաչ մանակ ակտիվ դեր են կատարում 4ճողադոյացմանպրոցեսնեչ րում: Ձափաղանցթույլ դրենաժվող գոտուն բնորոշ է խորքային է 10, իսկ տեղչրերի Հետագա ճանքայնացումը, որը ճասնում 35--40 գ/լ (Արազդայանիտափաստան), Հանքայնացման տեղ նատրիումի Ճիդրոմեծացումը Հիմնականում տեղի է ունենում կարբոնատային աղերի ճաշվին, որն էական նշանակություն ունի սոդային աղերի կուտակման ն ճողերի ալկալիացման Ճարցում։ Այս դուռում ջրի ճայելին նվազում է մինչե 0,0004-մմ/օր, իսկ 0,0009, ֆիլոորացիայի արագությունը՝ մինչե 3--6 է: խորքային չրերի մակարդակը մ-ից պակաս

Ուսումնասիրություններըցույց են տվել, որ աղակալած Ճոն ճողերի աղային ռեժիմը տարվա ընէ: թացքում փոխվում չրերի ճանքայնացվածությունը Խորքային դերում խորքային չրերի

ձրանում միսներին է, որին ամիս րին որոշ չափովբարձրանում ու տա խուսճովտալին ճարթության նպաստում է ճարք. Ք բթության չոր փայի կլիման: Այսպիսի պայմաններում, որտեղ դոլորշացումը խիստ դերաղզանցումէ մթնոլորտային տեղումներին, տեղի է ունենում աղերի ինտենսիվ տեղաշարժ: Ըստ որում Հողի աղային ոնժիմի ինդեքսը ըստ Բ. Բ. Պոլինովի, Հավասար է 1,0-ի, իսկ աղերի սեզոնային կուտակման գործակիցը, ըստ Վ. Ա. կովղայի, ճավասար է 1,0-ի:

մալիս-օ յի

ս

դոստոս

չոր

Այսպիսով, Հարթ գետաձովտային ճարթությունում աղերի կուտակման պրոցեսն ընթանումէ խորքային ջրերի վրա լեոնաստորոտային երկրաքիմիական ճոսքերի ն խորքային ճնչումային չրերի Հիդրուտատիկ ճնշման պայմաններում, ինչպես: նակ խորքային ջուր-ճող-բույսԿ-մթնոլորո սխեմայում դոլորշացման ն տրանսպիրացիայիպրոցեսների աճող գրադիննաով: Դրա ճետնանքով առաջանում է ճողի էքսուղատ տիպի ջրային ոնժիմ, որտեղ գոլորշացումը մի քանի անդամ գերազանցում է` մթնոլորտային տեղումների քանակին: Այս պայմաններում տեղի են ունենում աղակալման պրոպրոգրեսիվ աղակուտակման ցեսներ։ Վերջիններս,առանձնապես ուժեղանում են խորքային՝ թույլ դրեջրերի բարձր մակարդակի պայմաններում նան նաժի դեպքում, ինչպես խիստ կոնտինենտալչոր մերձարեու

տարաժքի

կլիմայի ներգործության տակ, վադարձային է տեղումներին ավելի քան 3 դնրազանցում

երբ

գոլորշացումը

անդամ: Դրա ճետ լուծեմոլեկուլյար լուծելի աղերի կուտակում, որի ճետնանքով խորքա-

կապված տեղի է ունենում Լի ՏԼՕշ-ի տեղաշարժ մեծանում է: լին ջրերի Հանքայնացվածությունը Պետք է նշել, որ Արարատյան ճարթքավայրինմոտենալիս ձնավորման ու շարժման պրոցեսում, երկրաքիմիականՀոսքերի Հիպսոմետրիկ նիշի նվազելուն զուգընթաց, ստորգետնյա չրերի ու

ու

աստիճանը բարձրանում է: Հանքայնացվածության

Ամռանըչրի վերելակ Հոսանքների շչնորճիվ սոդան

տեղա-

կուտակվում է ճողի մակերեսին: Դարերով ընթափոխվում պրոցեսների ճետնանքով պող այդ ճողումկուտակվում է բաԱյլ կերպ ասած, Արարատյան վական քանակությամբ սոդա: ու

բից տարանցումով (տրանզիտով), որն անմիջական կապ ունի այն երկրաքիմիական ճոսանքների ճետ, որոնք Արարատյան են մտնում դաշտ ճարթավայրային տարածքին Ճարող լեռներից:

Այսպիսով, Արաքս գետի ավազանիմիջին մասում, շնորճիվ ուժեղ զարգացած երկրաքիմիական պրոցեսների, գոյանում են Թույլ ճանքայնացված սոդային լուծույթներ, որոնք ստորգետնյա

Հոսանքներով սնուցման մարզից անցնում

են

ավազանի ցած-

ԱրարատյանՃարթավայր: մասերը՝ րադիր Արաքա,գետի ավազանը յուրաճատուկ երկրաքիմիական -

ոհ-

գիոն է, որտեղ ցայտուն են արտաճայտվածսոդագոյացման ն սոդայի կուտակման պրոցեսները խորքային ջրերում, Ճողում ն Ճճողի Կխորբերում (ճողագրունտներում): Այս տեսակետից էլ Արաքս գետի ավազանն անջատվում է որպես լուրաճատուկ պրովինցիա:

զարգացման գործում մեծ Միության ն Հունավանդ են մտցրել առանձնապես Խորձճրդային մելիորացիայի բնագարիայի գիտնականները:Աղուտ-Ճճողերի ո նսական մակարդակով գործնական արբարձր են գիտնականները: Մերնկել Հնդկաստանի աչքի դյունքներով լիորատիվ աշխատանքներիիրականացման աշխատանքներում ճանաչումեն ստացել ամերիկյան գիտնականներն պրակտիկաշխատողները:Հողերի աղակալման դեմ պայքարը ն այլ երկրների գիտնաՀնուց ի վեր Հանդիսացել է չինական

գավառում

ու

լայն

ու

կաններիՃատուկ Հողար: կախված Հողակլիմայական պայմաններից, ճողերի աղաամեն կալման բնույթից ն տնտեսական Հնարավորություններից» են աղակալած Հողերի ալկալիացած մի երկրում կիրաովում ու

պայմաններից տեխնիկատընՀողաձիդրոնըկրաբանական Հիմելնելով մշակված ն

են

տեսական Հնարավորություններից

տարբեր մելիորացիայի Հողերի աղակալած բնույթի նային

մե-

թոդներ:

Ադրոտեխանիկական կենսաբանական մեթոդները, որոնք ընդգրկում են Հողի մշակման տարբերեղանակներն նպատակ են Հետապնդում ինքնամելիորացման ճամար ակտիվացնելու ու

ն ճեագալում ներճողայինմիացությունները կալցիումի

մշա-

գյուղատնտեսականկուլտուրակելուաղադիմացկուն-իրացնող ալնձը, կիրառվում են Հիմնականում անջրդի կալիների բարելավման ճամար: նման Հողերի լուրացման Ճամար որոշ երկրներում օգտագործվում է գոմաղբ, ծղոտ, կատարկուլտուրաների վերածածկ, ավազավում է կանաչ (սիդերալ)

պայմաններում

լիցք, Ճողալիցք ն

այլն:

էլեկտրամելիորացիայիմեթոդը, մագնիսականացվածժ լվացջրերի օգտագործումը, արճեստական ստրուկտուրագոլացման եղանակների կիրառումը դեռես արտադրական պայմաննե-

ման

ԱՂՈՒՏ-ԱԼԿԱԼԻՆԵՐԻ ՄԵԼԻՈՐԱՑԻԱՆ

մեծամասնությունը Ճողումջրալույծ աղերի մեծ պարունակության դեպքում չի կարողանում աճել կամ տալիս է շատ ցածր բերք: Աղուտ Ճճողերիմելիորացիան դրանց իրացումը ճամարվում է ժողովրդական տնտեսության կարնոր նշանակություն ունեցող պրոբլեմներից մեկը:

Մշակովիբույսերի

ու

Հողադիտության Մելիորատիվ

րում

չեն ստացել ն կիրառություն

գտնվում

են

մշակման

ստա-

դիայում: Աղակալածալկալի ճողերի քիմիական մելիորացիայի տեղերում օզտագործումեն զիպս, կավիճ, արՀամար շատ դյունաբերական թափոններ, որոնք պարունակում են ֆոսֆոգիպս, կալցիումի քլորիդ

ն

այլն:

Միությունում խորձճրդային

ու

արտասաճմանյանշատ

երկըր49

4.

ամենից տարածված ներում ալկալիացածՃողերի մելիորացման

ղուզակցվածտարբեր կենմեթոդը Համարվում է գիպաացումը՝ եղանակներիՀոտ: սաբանականն ագրոտեխնիկական

են չեզոք աղերչ Այն դեպքում, երբ ճողերը պարունակում ն Հողի պրոճեռացնել դրանք կարելի է Հեշտությամբ լվանալ Ճարֆիլի պաճանջվողխորության սաշմաններից: Արարատյան դժվար է' թավայրի սոդային աղուտներիմելիորացման խնդիրը չողային լուծույթի ռնակցիայի բարձր Հիմնայնությունընպաս-

Ճճիդրոֆիլ բարձրացմանը, է Ճճողի դիսպերսականության

տում

դորռիղներ ավելացմանը, դրանց տայկլու ճառզության՝ բարնն բացմանը, որը ն առաջ է բերում Ճճողիծակոտիների խցանում գործնականորենջրի ֆիլտրացիայի բացառում, Միջավայրի Հիմնային ոհակցիան խիստ նվաղեցնում է Հողային լուծույթում

բիկարբոնատների ակտիվությունը կալցիումի ն մագնեզիումի կլանված հ թուլացնում դրանց ներգործությունը: մելիորատիվ նատրիումի բարձր պակազմում փոխանակային կատիոնների (10--25 մգ/էկվ) պայմանավորումէ Հողի ալ-

բունակությունը ջրաֆիզիկականՀատբացառական կալիացումը ն նպաստում կությունների դրսնորմանը: Մ

ջր

յ,

շը

՛:

241.

չաշ2-Վ է

չէր աԼ

`

աշ '

Տ

"

աի

ո.

Ցն է:

ա..,

(ՀԼ,

-շ) լ

ԻԵ-Թ

«ԱՑ

-

Նկ.

|

(ի

Ը

2.4. արոմառա 32687 ճո

ում Լուարա ան

ւա) կաղմը (այ մեխանիկական Ալկալի-աղուտների

1-5ն

ա

ային աղային

Աա

ու

բսվ

--

պր

ռ՞-

միջավայրի ոնակցիայի բարձր Հետ, նատրիումիկար-

ածուցյան

ելով

իջեցնելու:

խնդիրը դժվար է Սոդային աղուտների մելիորացիայի

այն տեսակետից,

նալ

սոդան Համարվում է քիչ շարժուն միացու-

որ

թյուն ն անբավարար ջրաֆիզիկականՀատկությունների, մասնավորապես թույլ ֆիլորացիայի պայմաններում, դժվարանում լ առեր (վացում, Հեռացումը Խոնվակ բարէկարդ ցամաքեցնող ցանցի առկայության դեպքում: ու

:

ՀայկականԽՍՀ պետագրոարդի Հողագիտությանն ագրոքի-

միայի գիտաչետաղզոտականինստիտուտի կողմից վերջին տարիներին մշակվել են սոդային ալկալի աղուտների քիմիական մելիորացիայի տեսական Հիմունքները, օգտագործելով արդյունաբերական թթու թափոններ, ն առաջարկվել մելիորացիայի միասնական տեխնոլոգիա ն աշխատատար պրոցեսների մեջքենայացման ճամար ճամալիր մեխանիզմներ: Մշակված մեթոդր ներկայումս լայնորեն կիրառվում է արտադրական պայմաններում Արարատյանճարթքավայրի ռսոդային ալկալի-աղուտներիմելիորացիայի ճամար: Մեր Հանրապե տության աղոսո ճողերի մելիորացիայի ճարուստ փորձր կիրանան ռություն է ստանում Միության այլ Ճանրապետություննեհ րում նույնիսկ արտասաճմանյան երկրներում, որտեղ ճողերը նույնանմանաղակալմանբնույթ ունեն: Քիմիականմելիորացիայի պրոցեսում կալցիումի ն մաղնեղիումի երկարժեք կատիոնները ճողի կլանող կոմպլեքսում փո-

խանակվում են միարժեք նատրիումով,կոագուլյացիայի են

"

Ֆիլը (ե):

ԳԻՏ ալ Հիմնայնության

Էրտ :

։

ր

՛

"Ը,

ԸՑ

թի

՝

6.

ԷԻ4-: (ԿԷՂԷ.

ա

ի Տ

Ն.

,ջ

Յոր" կ

Արայ ԱԱ:ԷԷշ777՛

Մ

«

'

.

,

)

ե

-

1.7

Քջ

Ս

Հ.

/

լ

շշ

ջ0

,

6.84

-

'

Ց

բոնատի ու բիկարբոնատիգերակչոությունը բացառում է Արարատյան ճարթավայրի ալկալի աղուտների յուրացումը առանց Քիմիական մելիորացիայի ն նախապես ցամաքեցնող ցանցով խորքային չրերի մակարդակը 300 սմ ն ավելի խորությամբ

են-

թարկում կոլոիդներին ն այս բոլորի Հետնանքովէապես բարելավվում են ճողի ջրաֆիզիկական ճատկությունները, որը ն իր Հերթին նպաստում է Հողում արդյունավետ ջրի քանակի ավե-

լացմանը:

Այսպիռով, ալկալի-աղուտների մելիորացիայի տեսության

Ճիմքջումընկաժ է Ճոլային լուծույթի Հիմնային ռհակցիայի չեղոքացման, փոխանակայիննատրիումը կալցիումով մագնեղիումով փոխարինելու Համար թթու ոնագենտների(ջիմիական Ճակաղդակների) օատազործման, իխնչպեսնան փվոխանաու

ոռնակցիայով առաջացած նյութերըլվացումով կային

Հանբապետության մելիորատիվ պրակոիխկալում ժծմբաթթվի

Այ

4եռաց-

դիոական սկզբունքը: Հողեբի քիմիականմելիռբացումըթափոնայինծծմբական Քիմիականմելիորացիայի էությունն թթվովե Եոկաթառջասպով: ման

ված էճ

ին

ՎերջինսՃնարավորություն է տալիս առավելագույն չափով կբրայն Ճասցնել 4--5 ամսվա: Այս ու

դեպքում կրճատվում է լվացման ճամար օգտագործվող ջրի ծախսը դգոլորշացմամբ,ինչպես նան անարդյունավեւտո մելիոօգտագործման ճանձնումըո րացված ճողերի դյուղատնտեսական

Այս բոլորի Հետնանքով մելիորացիայի ճամար ներդրված կապիտալ միջոցներն ավելի արագ են փոխճատուցվում ն. միաժամանակ արագանում է ճողերի կովյտուրականացման պրոցեսը մշակվող բույսերի ներգործությամբ: 5ջ

-

"բերկաթիՃիդրօքսիդ՝

ն

--

ազատ

Ի«(Օէյ)չ -Է ԷԼչՏՕչ

Բա

ՈՏԴՂմԻնԻ

թքում կարբոնատների Հր բիկարբոնատների Ո

արդյունք ծծմբական զիումի ը փոթազդեցության պրոցեսում չեզոՔոցնում է Հողային՝ լուծույթիճիմնային ոնակցիան: Միաժամանակ թթուն քայքայելով կալցիումին մագնեզիումի ածխաթթվային աղերը, առաջ է բերում նուրբ դիսպերաված լ ի մագնեզիումիսուլֆատի առավել չարժուն ձնե ը, ոն '

մելիորացիայի

Ճայելու լվացման ժամկետն

«,

ԻօՏՕ,. -Է 21լչՕ

այն է, որ սոդան, որն առայ է բերում ճիմնային ոնակցիայ, չեղոքացվում է արդյունաբերության մեջ օգտագործված ծծմբանավթի վերամշակման արդյունաբերականթափոկան (Բ6ՏՕ., 2ԷԼչՕ) կամ ուրիշ այլ մելիոնով՝ հրկաթքարջասպով ըատներով, ն Հետագա լվացումների միջոցով ՃճողիցՀճեռացվում լուծվող, ինչպես Ճճեշւտ են ինչպես ալնպես զ այնպ Ճեշյտլուծվող, էլ լ նորնոր առաջացած աղերլը

աղուտներիքիմիական Սոդային պրոցեսում ծծմբական թթու օգտագործելիս, սոդայի չեզոքացման ետ մեկտեղ, ուրիշ այլ միացությունների ճետ (նատրիումի սուվլֆատ) կալցիումի ն մագնեզիումի կարբոնատները ցայբայվում են ն առաջանում է նան շայո ցանկալի միացություն՝ Ճեշտ լուժնան վող գիպս, ինչպես մագնեզիումի սուլֆատ, որը փոխում է նե ճողային լուծույթի կլանող կոմպլեքսի իոնների կազմը: կալցիումի ն մագնեզիումի քայքայվելու պրոցեսում անջատվում է ՇՕջ, որը մասնակիորեն լուծվելով լվացման ճամար օգտագործվող ջրում, բարձրացնում է ՇոՏՕ-ի ն ԽՔՏՕ.-ի լոծելիությունը ե արագացնում ճողերի մելիորացիայի պրոցեսը: Կալցիումիիոնը ամբողջ մելիորացնող ճողաչերտից շատ ակտիվորենդուրս է վանում փոխանակային նատրիումը ն դրաե ՂԸ վում ն Գիպսի Համակողմանի ներգործությունը խիստ բարձրացնում է Հողի ջրաքափանցելիությունը,ստեղծելով առավել բարննպաստ պայմաններ լվացման ճամար օգտագործվողջրի ակտիվ ներգործության ն արդյունավետ օգտագործման Համար:

դրական

անով իդրոլիզի դեպքում առաջանումէ

Թթու կան

251 "

Քրկաթարչասպ իրրաովում երգործությունը պայմանավորԷէ նլ

"որ

,

դեցության / են

դուրս

մեջջ

վանում

մոոնելու լով

Հ

՛

որոնք

ճողի Հետո, նրա կլանող

նասորիումը:

բՕ 250. -Է

Ւ

Ան փոխազ-

կոմպլեքսից

2ԻԹչՇ09 -» ՊոշՏՕլ -- ՀԻՈՃԷԼԸՕչ

281 ԼՇՕ:

-»

ԿՅչՏՕ.

-Լ ԸՕ-ԻԷշՕ

Միաժամանակ ժծմբաթթվիներգործության

տակ կարբոատների լուծման պրոցեսում առաջանում է նուրբ դիսերսված գիս, կալցիումին մագնեզիումի սուլֆատ՝ ԷՇՏՕ, -Է ՇոՇ0,/8.ԸՕ 8605) -» ւ

Ի եՕ Ը6Տ0:(8950.)-ԷՇ0ջ Այսպիսի ռեակցիայի Հողի Հիմնային Հճետնանքով ոնակցիան

չեզոքանում է: ան

բաքթվի Ճողում առկայությամբ

երկաթի ճիդրոննքօք-

վերածվում «իը հրկաթճիդրօբսիդի, թն ունի սկայականտեսակարար օքսիդանում է,

ն

մակերես՝

4Եօ(Օ1)չ- Էչ0--» 4Ք-(0ԼԼ):-»2իօչ0չ երկաթիՀիդրօքսիդ բ փոխազդե աղդ ցությանմեջ մտնելով սժՀետ

խաթթվի

առաչացնում է նրկաթօ ձեռքբերելովլրացուցիչարժեքականություն կան լիցքափոխված փոլոիդենրը կոագուլլացիայի ենթարկելում հեծ էներգիա, '

ւ աիո

րացնում է Հողի ագրեգատայնությունը:

բարձ-

ծրկաթարջասպը նույնալեսանմիջապես քիմիական ռեակց

մի մեջ է ժանում

ռնակցիա-

նորմալ ն բիկարբոնատ վին են սոդայի, կալցիու-

ԵՑ

Հետ, առաջացնելովերբիկարբոնատների մի մագնեղիումի մագնեզիումի սովֆատ ն կաթի կարբոնատ բիկարբոնատ, դիպո: նատրիումի ն մասամբ կալցիումի սուլֆատը լվացման է: նոր գոյացած ընթացքում ճողից Հեշտությամբ ճեռացվում ճետ ոհակփոխանակային ն դիպար նատրիումի սուլֆատը ճողի ն ալկալիազերծումայն: ցիայի մեջ են մտնում

նում

ու

ու

.

Ե`

Աղյուսակ

ըի թան«թաթ» վատ գգաալ խ ոթ)արիա փաստացի ից ստացվող ծաբա-

ւ

չ

|

Ստացվող Գործակիցը գ. |

1.06

Հ

ե"

1,11

1,1ջ

զ,

«

ա

9.

1,03

1,05

Ստացվող էչ անիցը ռւ»

.-

1,04

գործա

Ստացվող

1,09

տ

1.02

Գործակիցը

Նաա-

ՀՆ

1,19

Աղյուսակծ ծծմբականթթունճող մտցնելուդեպքում Տաբբերխտությանմեկ գոոծակիցնեոը: աղեոիքանակըոռոշելու ճամաբ ճաջվառկային տոննե

առաջացող

Թթվի խտությունը

ՆՈՐ

100--98 97--94

(2), կախված պարունակությունը

երկրորդայինաղերի

Հողի միջին կշոային ծավալային զանգվածից :

1,3

0,025 0,024

|

|

0,024 0,023

1,4

|

1,45

-

0,023

0,022

0,022

0,021 0,020

0,020 0,019

81--80 0,020

0,019

0,018

0,017

89-86

0,021

0,020

0,010

ծրկաթարչասպը լվացող չրի շփման մեջ մտնելով պայմանավորում է ծծմբաթթվի առաջացումը, որը չեզոքացնում է Ճողի 4իմնային ռեակցիան ն իջեցնում ԵՒԼ-ի մեծությունը մինչն օպտիմալ ցուցանիշը՝ 8,0: երկաթիճիդրօքսիդը, որն ունի Հսկայական արտաքինմակերես, պայմանավորում է Հիդրոֆիլ միացությունների շիդրա-

տացիան, դրանցմիմյանցմուտհցումն միկրոադրեդատների ու

առաջացումը: Վերջինիսնպաստում

են

նան

այլ

ճանքատեսակ-

մմ

միկրոադրե-

ջրա-պեպտիդատների քանակի ավելացումը տեղի է ունննում ղացված տիղմի Ճաշվին, որի քանակը լվացման ընթացքում

է: նվազում

Բարձրանում արձրանում

0,018

|

երկաթՀիդրօքսիդընպաստում է ճողի կոլոիդներիարտաքին դիֆուզիոն շերտը ջրածնով Հագենալու պրոցեսին (ջրածնային կապ) ն Հողի նուրբ դիսպերավածմասը ճամախմբվելով փիոջբանում է էլեկտրոլիտիկպոտենցիալը, որն իր Ճճերթինփոքրաց54

Բ6ՏՕ. -- ԱոչԸՕ: -- ԻօԸՕ:

-Է ՎոշՏՕլ ՀԱՆԱ ՇՕչ -Ծ- Իօ/(1(ՇՕ5)շ Է6ՏՕլԴ

-Է ԽՈՅ-ՏՕչ

ԹօՏՕ, -Լ Շ(ԱԸՕ:), -- Բ«(ՅՇՕ:)» -Լ Ը«ՏՕ, Իօ50. -Է 81ջ(1ՇՕ:)ջ -» Իօ(Դ1ՇՕ:)չ -Է ԽՋՏՕ, գոտում -- Ի6ՇՕ3 -Է ՇՕջ -Է Ի«(ՇՕ9)ջանրացիայլի

ներ՝

0,021

0,022 0,021

95-92

ջացնում երկափկավային կոմպլեքս, որը ճողին տալիս է նոր որավ՝ լավանում է ստրուկտուրայինվիճակը ն մեծանում ֆիլտրացիոն Հատկությունը: երկաթկավայինկոմպլեքսի առաջացման գործում մեծ դեր ձեհն խաղում երկաթի կարբոնատայինն ճիդրոկարբոնաստային ն են սոդայի Հիդղնատրիումի վերը,որոնք առաջանում երկաթը րոկարբոնատի ճետ փոխադրելիս: Ստորն տրվում են սիդերիտի Է բարն անայ ՌՀավիի գազեաւաառը Ճճնարավորություններըո առաջացման սուլֆատի ու մադնեղիումի

գիպսը: 0,25-իցմինչն0,005 սիդերիտը,

--

0,023 0,022

93.90

առա-

Հետ

ն

ԷԼ

1,18

է կոլոիդների Հիդրատացվածարտաքինմակերեսը

՝

է նան

ճողի ֆիլտրացիան՝ 0,02-ից Հասնելով 0,4 մ|օր, որը զուգակցվում է Հեշտ լուծվող աղերի լվացման պրոցեսիուժեղացման (4 անգամ)Հետ: ծախսվելուց ճետո, Հողը չրով լրիվ ճագեցվաՍժմբաթթուն ծության պայմաններում, նվաղում է օքսիդացման վերականմ Վ, որի դեպքում դընման (0Վ) պոտենցիալը մինչե Չ00--300 քրկաթի ճիդրօքսիդն անցնում է ցածրարժեքձնի, որոշակի չափով քայքայվում է հրկաթկավային կոմպլեքսը ն մեծանում Տողի արտաքին տեսակարար մակերեսը, իսկ Ճողային լուԼ

ծույթ-- Հողի կլանող կումպլեքս սիստեմում կոնափոխանակային պրոցեսներիմարման ճետնանքով ներքինը թիչ է փոխվում» օգտագործման արդյունավետությունը պայերկաթարջասպի մանավորված է երկաթի «իդրօքոիդի, գիպսի, սիդերիտի ն ռո

,

ԵՓՍ

թ

7.34. 197207

ո

5.34. «տ

Հթմո«

8.25

121177"այ/թյ

22277727

222227

22,

ԼԶ

Հ

Ճ

Կ

զ

| |

չ21

/

2.2.

ա

29-«»

նկ.

7.

ւ

պրոֆիլ Այկալի-աղուտների

«րոֆիլ

- 1978), տելիոմԼլիորացիայից, ալկալի-աղուտ պրոֆիլ մշակված

քիմիական

(ո

24:

1822),

ալկալի-աղուտների

24,

4նտո

րացված ցորեն ն առվույտ Հողի դաշտում ջրման բարձր նորմաներ կիրառելուց Հետո (ր 24,

1976):

մեկ նատրիումի պարունակությունը փոխանակային

մետր 7ոՀողում: կա-

մգ/էկվ 100 դ. ղաշերտում իջնում է մինչե 3--4 մոտ լինելու դեպքում, դրանք վավայքն շերտերը մակերեսին տացնում նեն մելիորատի տեղափոխման ե Հողի ճաշվարկային՝ (մեկ մետր) չերտի ճետ փոխազղեցությանպայմանները: Երբ կավային շերտերն րնկած են 50 սմ-ից խորը, ապա մակերեսին մոտ ընկածների Համեմատությամբ ստեղծվում են` մելիորացման Համեմատաբար օպտիմալ պայմաններ: Արարատյան դայտի սողային աղուտ-ալկալի Հողերի Քիմիական մելիորացիայի Համար փորձարկված մելիորատներից ամենաբարձր արդյունավետություն ն գործնական նշանակություն ունեն ծծմբական թթուն ն երկաքարջասպը: ւսշխւս-ձանրապետությունումքիմիական մելիորացման ինդարձակման չշնորչիվ նշված մելիոծավալների տանբների փ: ատի անճրարատների նկատմամբ պաճանջարկըմեժանում ժեշտություն է առաջանում ձՃայտնաբերելն օդտագործել նոր մելիորատներ:Այդ նպատակով1980 թ. փորձեր են դրվել որոշելու բիշոֆիտի (42--4445 ԼՔԸ1շ 68 Օ աղ լարունակուլ միացություն) մելիորատիվ արդլունավետությունը: ԽորՀրդային Միությունում բիշոֆիտի Հանքերը Ճայտնաբերվել են վերջին տասնամյակներում ն ծգտադգործվումեն մագօքսիդ ուտանալու4ւս-նեզիումի մետաղ ե մաքուր մագնեզիումի ,

.

ոնհակցիայիայլ նյութերի առաջացումով ճողի ալկալիական վրա դրանց դրական ներդործուՀատկություններիվերացման ե

թյամբ: պարզվել Ուսումնասիրություններով

է,

որ

մելիորացման

ներդորժության արագությունը պայմանավորված է նրա լիթոկառուցվածքով, մասնավորապես Հողի պրոֆիլում լոգիական ջրապաճուն դժվար ֆիլտրվող կավային չերտերի դասավորվաորում կավային ջրապաճուն շերտերի կարող են ծությամբ:Ր Հանդես դալ տարբեր խորություններում՝ սկսուած0--25 սմ-ից սմ, կավային մինչն 100--150 ջրապաճուն չերտերի առոկայության դեպքում մելիորացման ժամանակի տնողությունը ն աղազերծման ճամար անճրաժեշտլվացման ջրի քանակի պաճանջը մեծանում

է:

Օրինակ, Հ0 ճազ. 3/4 լվացման ջուր տալու դեպքում Հողի մեկ մետր շերտում աղերի պարունակությունը 200-ից իջնում է մինչե 0,250, ընդճանուրնատրիումի պարունակությունըիջին Ճաշվով պակասում է 8500-ով, իսկ երկարժեք երկաթր՝ 85-9000-ով: Միայն տտ Հազ. մ3/4 ջուր տալու դեպքում, որը 7010ով գերազանցումէ ջրի Հաշվարկայիննորման (32,4 Հաղ,մ` /6),

մար:

Քիշոֆիտը որպես մելիորանտ օգտագործելը պայմանավոր-ված է նրա բաղադրությանմեջ մադնեզիումի գերակչոող առկայությամբ, որը կարող է փոխանակության մեջ մտնել Հողի մղել կլանող կոմպլեքսում դտնվողնատրիումի ճետ, դուրս

վերացնել Ճողիալկալիացվածությունը: արդյունավետության «ամեմատաԲիշոֆիտի մելիորատիվ

նրան ն

կան ցգնաճատականը տալու ճամար որպես ստուգիչ օգտագորժվել է երկաթարջասպը: Մելիորանտիջանակը ճաշվարկվել է ճողի ընդծանուր 4իմնայնության ն փոխանակային նատրիումի դումարից ելնելով: Մեկ Հեկտար աղուտ-ալկալի Հողի մետրաերկաքնոց շերտի մելիորացիալի ճամար պաճանջվելէ 496 ն 104 Հազ. մ3 լվացման չուր, արջասպ իսկ բիշոֆիտի պաճանպաճանչվել է այնքան, յը կազմել է 868 տ/ճա: նվացմանջուր որքան երկաթարջասպի տարբերակում: տ.

Հողն ողերի ջրային քաշվածքների տվյալներից հրնում

է,

Աղյուսակ7

որ

ՅԻՆ Բորա ցու ՀԱՆ ոնակցիան 1 յ» իրատիմ յ. ջովին շերտում, ԵՒԼ-ր10,5-իցիջել տրանոց Աի ինչ 208 իսկ փոխանակային նատրիումի քանակըՀի դերամելիորացիայի

ընթացքում

միջավայրի Հիմնային իջել ղում զտնվող աղերի քանակը, Հողի կլա7 պլեքսից դուրս է մղվել նատրիումընե այդ երկու մելիոերի մե ւոների արդյունավետությունը մոտեցելէ իրար ղյուսակ : 8): Սոդան, պայմանավորվածէ ԸՕՑ իոնով, ամբողՀ չե

է

բ

Աղուտ-ալկալիճողեբիմի քանիջրաֆիզիկական ճատկությունների ե բիշոֆիտով փոփոխություննեոը եբկաթառջասպով

,

ո

չե

է1

մն

է

է

մելիոբացնելուցճետո

ո»

55:--

'

Ֆրակցիաները,մմ

|

Տ. Տարբերակները

Էլ ԼՅ Հ Է33

,ժ,

ղանցել 2,5 մ/Էկվ-ը:Արմատականփոփոխություն է կատարվել հան Հողի կլանող կաղմում: կոմոլեքսի

0,001

Հ

Հ

գ 0,015

-ռշ

:

Է

.

ՀՏ

Հ Տ. :

Ե

էխ

ՅՅ ՏԳԾ

Շ

--

'

Գ

Գ

Է

Հ

՞ Տ

:

երկաթարջասպով մելիորացվածճողում

Ստուգիչ (աղուո-

կլանված նատրիուի քանակը 8549-ից իջել է մինչն 7,440, կլանված կալցիումը 13,049-ից բարձրացել է մինչն 8249, իսկ մագնեզիում՝ ը 2,4-ի Պ՞՞ԻՑ յ

ալկալի ճող)

րաոր

Քիչոֆիտ

մինչն 10,640:

Լաո ր Ին Բիշո

մելիորացված տարբերակում փոխանակային 6-ից իջել է մինչն 6--240, փոխանակայինկալցիումը 9-ից բարձրանում է մինչե 3140, իսկ փոթանակային մագնեզիումը կազմել է 6300: տարբերակում ճողի կլանող կոմպլեքսում կալցիումի ե մագնեզիումի է 8.1, Ճարաբերությունը կազմել դրան Հակառակ, բիշոֆիտի տարբերակում 1:48. ջասպի Փիտո Ճողը աղաղերծելուց պածպանված տարբերակում

քրկաքարջասպի

երկաթար-

0,254

կում այն չի գերազանցել նում

ժաման Այսպիսով, մելիորացիայի / ամանակ

բիշոֆիտը չեղոքացնե դուրս մղում կլանված ակայն կլանող կոմպլեքսում զգալի բարձրանում

կոմալլեքաից մամ զլանու ՝ ագնեզիումի բոա պարունակությունը կովտուրական է

նատրի ո

։

|

-ը:

ա

լ

ե

յ չ աճման ու բույսերի զարգացման Համար ստեղծում անբարեր նպաստ պայմաններ:

Ըստ կ.

Բուի ( Մորի բույսերզ մագնեզիումի Բ"1տիումի արար ատիժալ Վ. բարերուքյուն Աղաբաբյանը (1924)նշում բ ո րր բերք ստացվում 2 գիումի Մոր Բարը փոխանակային բալրիոււի ճարաբերու թյան Ռ.

Ա.

:

կ.

ի

Գր դրո

եղիլլան

ն

(1932), 0. Կճդրով-Զիխմանի Մաթեոսյանի (1865), կուլտուրական :

ն.

Տ.

աճման

որմալ

է,

),

0.

Դ. ւ

Լ

որ

Գ.

է

է

պայմաններում:

ագ

ո

1։1141

-

15,4

1.0

Յե

«6

2,0

4.0

33,0

տիղմի թանակն րատ մեխանիկական կազմի տիղմի քանակն րատ միկրոազրնգատայինկազմի քանակը: միկրոագրեգատների

Աղյուսակի Աղուտ-ալկալիճողերիջրային քաշվածքիտվյալնեոըր մինչն մելիռբացիանե ճետո կոկնությանմիջինը) մելիորացիայից (Երբեք յ

'

Է

:

Հ՝

`

Է

|

Հ

Էյ

:

-

Տ|Բ

|

ՏԵ

Ց

Գ Է Տարբերակները

տ Հ.

ԹՅԹ:Յ|Ծ Հ

:

Ծ

յ

Ջ

|

ւ

ի5 ՛

` Է

Հ

: `

-8-Հ

Տ -

|

`

Հ

Ստուգիչ(աղուտալկալի Հող) ծրկաքարջասպ Քիշոֆիտ

10,5

8,6

9,3

Հ չկա

0շ

2,9

0.09

չկա 09

Փորձնրովպարզվել

է:

՛

Շ--

0,0,

։

ի

ր

85--

Ե --

է,

որ

02,

12,

14,

03,

0,6 ,

էշ

աճել

25,0

բույսերը նորմալ

են

(Ռ1ք 54--7049),

Հատիկի բերքը

ն

Ճա-

տիկի բարձր բերք է ստացվել երկաթարջասպի`տարբերակում, իսկ բիշոֆիտի տարբերակում, որտեղ Շճ: ք կազմել է 8:1,

թ

,4100-ով

ահ անի է պակաս

եղել:

Այն տարբերակում, որտեղ ճող է մոցվել ՇՅՇՆ, նկատվել է զգալի ավելացում՝ ի Հաշիվ Հող մտցված կալցիում

Բերքի

կատիոնիս

Բիշոֆիոիօգտագործման

ժամանակ չնայած չեզոքանումէ Հողի Հիմնային ոակցիան, Հեռանում զգալի քանակությամբ նատրիում լավանում նրա ջրաֆիզիկական փոխանակային Ճակությունները, այնուամենայնիվ, ժելիորացված Ճողի կլանող կոմպլեքսում դերակշոում է կլանված մագնեզիուժը, որը վատացնում է բուլսերի սննդային ռեժիմը ն գցում բերքատվու-

թյունը:

Երկու

մելիորանտների ինքնարժեքների Համեմատական:

ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ բիշոֆիտով մելիորա-

անգամ թանկ է հրկաթարջասպով մելիորացումից: Տեղափոխմանծախսերի կրճատման Հաշվին բիշոֆիտը կարելի է օգտագործել ալկալիացած Ճճողերիլվացման Համար՝ Ճումբի արտադրությանը մոտ վայրերում, միայն այն պայմանով, որ ճողի կլանող կոմպլեքսում փոխանակային մագնեզիումի քանակն իջեցվի կալցիումռ"լարունակող միացությունների օդտացումը

2,2

գորժումով:

Սողային քիմիական մելիորացիայի ալկալի-աղուտների

ըն-

թացքումկատարվում են Համալիր աշխատանքներ՝նախապատրաստական, Հարթեցում, քիմիական մելիորատների Հող մտցնելըչ լվացման լաքերի կառուցում, լվացում: Այս աշխատանքնեկատարելուց Ճետո սական յուրացում:

րը

կատարվում է

ւսյդ

Հողերի գյուղատնտե-

է

Վղուտ Հողերի յուրացումը կատարվում երեք էտ ապով: էտապում կատարվումէ կապիտալ Ճարթեցում, կաԱռաջին ռուցվում է Հորիզոնականկամ ուղղաճայաց, իսկ Հաճախն Համակցված (կոմբինացված) դրենաժայինցանց, ոռոգման Համակարգ, կամուրջներ ճանապարՀներ ն այլնւ երկրորդէյոապում կատարում են Քիմիական մելիորացիա ն. լվացում: Այս աշխատանքների ճամալիրը տնում է սովորաբար՝ ու

1-2

տարի:

Երրորդ էտապում կատարվում է մելիորացված Հողերի դյուղատնտեսականյուրացում, որի տնում է 3--4 տարիչ

ԱղուտՃողերիուրացման

վում

են

քիմիական

նշված երեք էտապները Համարիանքակտելիմասերը, սակայն մելիորացիայի

առավել կարնոր

ու

մելիորացիանչ

պատասխանատու բաժինը ճամարվում է

ն ոռոգման կառուցումբ: ԱրաՑամաքեցնող համակարգի

փատյան ճարթքավայրումխորքային չրերի բարձր մակարդակը ն դրանց բնական դժվար արտաճոսը պայմանավորել են Ճճողադոլացման մարգագետնային տիպը, որը զուգակցվում է ճողի պրոֆիլում աղերի կոււուսկումով:

Ալկալիաղակալած

չրերի խորությունը 100--150

ն

50--150

Ճորիզոնի Ճճաստությունըն խորքային Համապատասխանաբարտատանվումեն

Հաճախխորքային սմ-ի սաճմաններում:

են Հողի մակերեսին: Խորջրերը նույնիսկ ընդճուպ մոտենում քային ջրերի խորության տատանման ամպլիտուղան տարվա ցիկլում գտնվում է մեկ մետրի սաճմաններում: Խորքայինջրերի կրիտիկական մակարդակը, կախված ճողի սմ սաշմանմեխանիկականկազմից, տատանվում է 250--280 ջրերի մակարդակն իջեցնելու ճամար, կախկերում:Խորքային ված ճողախորթերի(գրունտների) Ճճիդրոնհրկրաբանական պալմաններից ու ջրաքափանցելիությունից, կառուցվում են 4որիզոնական, ուղղաճայաց կամ կոմբինացված դրենաժներ: Դրենաժների դերը չի սաճմանափակվում միայն խորքային չրերի մակարդակիիջեցումով ն աղերի լվացման ճամար պայմանների ատեղծումով, այլ նպատակ է Հեւոապնդում նան աղազերձելու ճողախորքերի ստորին շերտերն ու այդ ջրերի վերին շերտերը:

Ճֆշման բացակայության պայմաններում 3,0--3,2 մ խորությամբ անցկացված փակ Ճորիզոնական դրենաժն ապաճովում է մելիորացվող տարածքից աղակալած ողաշերտից լվացված աղերի ճեռացումը: Բաց ճորիզոնական դրենաժը, որի դեպքում ճողերի 10--1240-ը անվերադարձՃանվում է գյուղաւոնտեսական օգտագործումից, իջեցնում է մեխանիզմների օգարդյունավետությունը ն բարձրացնում դրենաժնետադործման րի մաքրման Ճեւտ կապված շաճագործման ծախսերը: Խորքային ջրերի բարձր ճնշման պայմաններում կարելի կիրառել ուղղաճայաց դրենաժներ: Սովորաբար ավելինպա-

է

տակաճարմար է կառուցել Հորիզոնական

նաժների Ճամակցված Համակարգ: զուգակցումն ապաՀովում է Ճաշվարկայինմակարդակը: նման

ն

ուղղաճայաց դրե-

Տարբերտիպի

դրենաժների խորքային ջրերի իջեցման

Դուրսմղված ատորդետնյա չրերը կարելի է օգտագործեր լվացումների նույնիսկ ոռոգման ճամար: կվացման ուոդման աշխատանքներն ավարտելուց Ճճեւտո ուղղաճայաց Հորանցու

Քոն

ու

անջատվում է, իսկ Ճորիղզոնական դրենաժնայդ

ժամանա-չ

կարնթացքումխորքային չրերի մակարդակըպաՀում է անչրաժեշտ խորության վրա Այստեղ անճրաժեշտ ենք Ճամարում նշելու, որ Արարատյանճարթավայրի պայմաններում ոչ խոր ամ) Հորիզոնականդիննաժիկառուցումն արդյունա-չ (150-200 փետչէ:

ման

Սովորաբար Ճորանցքա((ոլեկտոր)--

ոռոգդրենաժային ու

Ճամակարգի, էլեկտրաճաղորդմանդծերի, ուղղաճայաը դրենաժներիՀորանցքների,մշտական ճանապարչների կառուցումը, խորքային չրերի ոնժիմին Քիմիական կազմին Հետեվելու ճորանցքերիտեղադրումը,լվացման լաբերին ջուր տալու ժամանակավոր ջրատարների անցկացումը, լվացման լաքերի պատրաստումը ն այլ աշխատանքներ կատարվումեն կապիտալ ու

Հարթեցմանը զուգընթաց:

Հողի նախապատոաստումը ճաքիմիականմելիորացիայի մար:կապիտալ Ճամարվում է մելիորատիվ աշխաՀարթքեցումը

տանքների կատարման ամննապատասխանատու օղակը:Հողի Հարթեցումը նպաստավոր պայմաններ է ստեղծում ղուկ ն սորուն մելիորատների, լվացմանՀամար օգւտադործ-

ոք

վող ջրերի Համաչափ բաշխման Համար: Բացի ալդ,

որակյալ

Ճճարթելման դեպքումմելիորացվածՃճողերի դյուղատնտեսական: օգտագործման ընթացքում, ի ճաշիվ, դաշտում պարարտանյու-

Թերի

ոռոգո

ջրեր հրի

է

-

բաշխման, ապաճովվում է ւ: ամ արթեցու Նոր բացասական է ազդում րեմեորա որա որակի վրս ձգձղում իրացման ճամար « ժամկետները: սաճմանված ու

աո

ճՃամաչավփ

րաց ի

ղ

մն

,

Հո-

ը

ն

րամ

։

ւ

Ի

անճրաժեշտ Հնձիչ մնքենարո արում փատարելը արմատախիլ անել փիուտները, է

ռացնելծառերիբներն Դ. 418

բել,

ՀԵ-

մնացորդները: ն Դ- 3. 90Ս սկրեպերով գրելդերով կապիտալ Հարու

թեցման դեպքում կատարվումէ Հողի մակերնույքինախնական

Ճարթեցում (թմբերի Պն-8Տ--85

Հարթեցում, խորխորատների Հողալիցը):

մակնիշի գութանով՝ խոր վար

ն

ապա

Դ-շ19

եր.

հրեք ճետք ճարթքեցում,պատկտրբաղզայավոր Ճճարթակտրիչով՝

պանելով յուրացվող տարածքի բնական թեքությունը: ՍակավաղորՀողերում Հարթեցումը պետք է կատարել այնն ւվես, որ մս յրատեսակը խորն ընկած դեւտային կուոակումները Փողի մակերես չճանվեն։ եթե դաշտում կան մեծ իչվածքներ ռելիեֆի բացասական տարրեր, ապա անձճրաժեշտԷ նախապես Հողախորքի լիցք կատարել կոպիտ բեկորային խորքային նյութերով ն ապա մանրաճողով, որպեսզի ստեղծվի փուխբր Ճողաղզանդվածի արմատաբնակշերսու նպասուվոր կլիմայական պայմանների դեպքում ճողերի ճիմնական (լապիոալ) Ճարթքեցումըկարելի է կազմակերպել ամբողջ տարվա ընթքացքում: Հողի վերջնական Հարթեցումը կատարվում է բոլոր կարու

դի շինարարական աշխատանքներն ավարտելուց Ճետո: Ալկալի-աղուտներիքիմիական մելիորացիայի ընթացքում Ճանրապնւոությունում կիրառվող ոռոգվող ճողերի ճարթեցման տեխնոլոգիան չի ապաճովում դաշտերի պաճանչվող ճավասարբեցում, որքանով որ այն պայմանավորվածէ միայն տրակտոընդունակությամբ՝«աչքաչափով» րիստների որակավորումով ւարզելու կատարված աշխատանքիորակը: Բարձր որակով աշխատանք ապաճովելու ճամար մեխանիզատորներըստիպված են լինում բազմաթիվ անդամ կրկնելու ճարթեցումը, որպեսղի է լինում կատարել վերացվեն: Անչճրաժեշւո թերությունները ու

դնոդեղիականչափումներ, որս

կ

ոո, թավող յ

ն

որոշել կատարված աշխատանքի

Հողե նո ե մ Հ ճարքնցումը Գողձրիանորակ առաց

է

ն մ բերում

ոռո-

ջրերի անարդյունավետծախս, դաշտի առանձին տեղերում ջրերի կուսուսկում ու ճաճճացում, ինչպես նան սերմերի ու պարարտանյութերի անճամաչավ բաշխում: Բույսերի սերմերը ոռելիեֆի ցածրադիր մասերում դերխոնավությունից լխկում են, աճշաանմված բուս ուլլ ունեն ունենում: ա պաճշպանված բույսերը թույլ են դող

աճ ւս

բացասա-

Հողի անորակ Հարթեցման Հեւտնանքներըառավել կան են անդրադառնում ալկալի-աղուտներիքիմիական մելիորացիայի ժամանակ: Սծմբականթթուն ն երկաթարջասպը լվացանձ ամ աչ աի են բաշխվում, դաշտի ման լաքերի սաճմաններում բարձրադիր մասերում ճողն անբավարարփոխազդելով մելիորատի Ճճեւտ մնում է չմելիորացված, Ճողում պաճպանվում է բան խիստ ն փոխանակային նատրիում, որը վականաչախփ սոդա

րելու ն աղերի լվացման թուլացնում է ջրաթափանցելիությունը

պրո-

եսը:

Նշված պրոցեսներըպրոգրեսիվաճում են մելիորացված Ճոպերի դյուղատնտեսականօգտագործման ընթացքում: Անբավաունենում րար ճարթեցված դաշտերում ջրելու դեպքում տեղի է փոնավության ն աղերի փոխանակում միկրոռելիեֆի առանձին ժաԿոարրերի միջն, որը ուժեղանում է ջրումների միջն ընկած մանակաՀշատվածում։ Աղերը կուտակվում են ոնհլինֆիբարձրադիր մասերում, իսկ չրի նշանակալի մասը չներժծվելով Ճողի մեջ, տեղափոխվում է դաշտի ցածրադիր մասերը:

Նատրիումի քանակն ավելանալու դեպքում ճողի վերին արմատաբնակ շերտերը ջրումից Հետո չորանում են, իսկ ստորինը՝ շարունակում է մնալ խոնավ: Բույսերին չրով ապաճովելու ճաէ առաջանում ճաճախակի ջրումներ մար անճրաժեշտություն կատարելու, որը ն ավելի է ակտիվացնում աղերի ճորիզոնաչրի կան վերաբաշխումը, Աղերի ավելցուկի ն չրումից ճետո սլաշարի արադ կորստի, ինչպես նան մոլախոտային բուսականության ինտենսիվ աճի շնորճիվ դաշտի միկրոիջվաժքային մաահրում բույսերն ուժեղ ճնշվում են ն բերքատվությունը խիստ նվաղում է: տարբեր Խիստ արտաճայտվածմիկրոռելիեֆի դեպքում տիճանիխոնավացվածությանն անրացիայի ՃեւտկանքովչրումՀետո նկատվում է Հողի Ճասունացման ժամկետի մեծ ւարբերություն, առաջանում է կենսաբանական պրոցեսների ակտիվության ու մատչելի սննդատարրերի պարունակության խալյտաբղետություն։Այս բոլորը պայմանավորում են Ճողի ոչ բերքի ձնավորում: միատարր բերրիության մակարդակ Բույսերի բնականոն աճի ղարդացման ճամար պալմաններ ստեղծելու նպատակով անճրաժեշտություն է առաջանում ռլարբերաբար ճարթեցում կատարել:

մելիորացվածճողերի գյուղատնտեսական օգտագործման

բացթողված թերությունները: Այս վերացնելու դեպքում ճողի մելիորատիվ վիճակը վատանում է, քանի որ ճարթեցման պրոցեսում գիպսով Ճճարուստվերին շերտը տեղափոխվում է խառնվում ստորին շերտերին: Այս ամենն ասում են այն մասին, որ ալկալի-աղուտների քիմիական մելիորացիամի ժամանակ չարթքեցումը պետք է կատարել բարձր «րակով, որպեսղի դգլուղատնտեսականօգտադործման ընթացքում Ճարթեցումների քանակը նվազեցվի:

ընթացքումն ու

Հոռի որակլալ Հարթեցման

աշխատանքների արտադրոչ ղականության բարձրացման Համար անճրաժեշտ է կիրառել Հարբքեցումկատարող մեքենաների բանող օրգանների ավտոմատ ղեկավարման լազերային Համակարգ: Լազերայինռարքերի օդտադործումը ապաճովում է Հարթեցման բացարձակ ճըշտություն ն վերանում է Հարթեցման խոտաններիդեոդեղրական Հսկողության անճրաժեշտությունը, բարձրանում է սկրեպերնեն

աս-

ներից

ու

ու

Մելիորացված Ճողերում գյուղատնտեսական լուրացման առաջին տարիներին Ճողի շատ Ճարթեցումներ կատարելը ցանՍալի չէ: Հայտնիէ,

որ

քիմիական մելիորացիայի

ընթացքում

Հողի վերին շերտերում կուտակվում է նոր դոլացած դիսո, որը բարձրացնում է ճողի բուֆերականությունը: Հիմնականմելիորացիայի ժամանակ անորակ Ճարթեցված են լինում մեծ թվով Ճարթեցումներ Հողում սւռիսլված կատաՓ4

Նկ.

Ազուտ Ճոլերի տարաժքի ճարթեցում (մեխանիզմների բանվոիական օրգանների ընքացքը ավտոմատ կերպով կարգավորվում է լազերով):

8.

գր

ինչարտադրողականությունը, րի ն «արթեցման մեքենաների չրերի արդյունավեօգտագործվող պես նան լվացման ճամար նույնպես պեւոք է Հանույթները Հողաշինարարական

ւղությունը:

կատարելլազերներիօգնությամբ: սարքավորումըդեռնս լազերային վում է

թվականից կիրաո-

կ ագրոքիմիայիդիտաճետաղոտական Հողագիտության որը

ավատոկայանում, մելիորոտիվ նրասխաճունի ինատիտուռի մելիորատիվ մի քանի կամ է մեկ մատ կերպով կարգավորվում մեքենաներիբանվորականօրգանները: աղերի ճիմնականմասը Համարվում է ծրաման արձակող տեղադրվում է դաշտի ցանկացած տեղում, բւսրձորը սարքը, րությունը կարդավորող եռուտի վրա: Սարքի գլաիկը՝ լաղերային ճառագայթիչը, պտտվելով ուղղաճայաց առանցքի շուրջը ճառագայթով լաղերային վարկյանում օ պտույտ յարաղությամբ, է ՀորիզոնականճենարանայինճարՃողի մակերեսին ստեղծում ն բուլդողերնեքություն՝ դեոդեզիականՀետախուղությունների

Ճողը մշակող օրդաննեճարթեցուցիչների կատարելու ճամար: աշխատանքիժամանակ Հճաշվարկումներ

րի, սկրեպերների

ու

րի

Սարքիսնումը կատարվում է

վոլտ

մարտկոցից:

Մինչն չարթբեցում սկսելը լաղերի օգնությամբ կատարվում է «ետարածքի գեոդեզիական Ճանույթ: Դաշտի տարբեր մասերի չավվում է հարանային ճարթակից ունեցած՝ բարձրությունը նիվիլիրի ձողաքանոնով, որն ունի էլեկտրոնային սարքավորում

ածք): Զոսարքից ճառագայթման ընդունիչ (ո6Ղ6 Հրամայող ղաքանոնն ունի ազդանշան տվող Հարժարանք: Հետազոտողը մաչարժվելով դաշտում, ձողաքանոնըճարմարեցնում է ճողի կերեսին ձողաքանոնով ճառագայթման ընդունիչը ուղղաճայաը հ

տեղափոխելով,

ճետնում

է ձայնային

ու

լուսային

աղզդանչա-

նին: Հետազուոողը ճասկելովուղղաճայաց նշանառուն ըստ էության տենչ «տեսնում է» ն «լսում» լազերային ճառագայթի նկատմամբ ճալազերային եթե ղանքի րբարձրություններնիջվածքները: վառռագայթը մակարդակիցբարձր է, ապա ինդիկատորիվրա

լսվում Համաչափձայընդունիչի դեպքում ճառագայթման, Այդ նային ազդանշան: է ճամապատաս-չ դրանայվում ֆիքսման կետից ձողաքանոնից է տալիս տեղանքի բարձրությունը: խան ցուցանիշը, որը ցուց Ռւաումնասիրության ընթացքում ստացված միջին տվյալների ն դաշտի անճրաժեշտթեքության մեծության ճիման վրա ճետաղուռողը Հաշվում է 4արթեցման վերջնականմակարդակը: կաղերաին «Հարմարանքովմեկ ճետաղուռողը, առանց ձողաքանոնը ճեկոար ճանույթը կատարումէ պաճող օգնականի 80--100

քում վառվում է կանաչ գույնի

2--Ց

լույս

ն

ժամու):

բարձրացնելու ճաԱշխատանքի արտադրողականությունը մար մեկ Հրամայող սարքից միաժամանակ կարող են ճանույթ կատարել մի քանի ձողաքանոններով:

ՏարածքիՃանույքից

Հարթեցման անճրաժեշտմակարդակըն ուղղելուց լազերային ճառագայթիընդունող սարքը ճարմարեցվում է տելեսկուղիկ կայմի վրա, որը մոնտաժված է ձՃճամապատասխան մեխանիզմների բանվորական օրգաններին: Հատուկ ՀՃարմարանքըապաճովում է կայմի մշտական ուղղաչ Ճայը դրություն տրակտորի ցանկացած թեքության վրո՝ դրանք անձճարթ դաշտի վրայով շարժվելիս: Ընդունիչն ընդունելով լաղերային լուսային ճարթությունը, ավտոմատ կերպով Հիդրավլիկ սիստեմով (5տ6:ք0ՐՆԱք030Ո01Ա 16) կարգավորում է մեխան

ճետո

նիզմների թնե-կտրիչի ուղղաճայաց տեղավոթությունը,Հասցնելով բարձրացման կամ իջեցման ճաշվարկային մեծության,

պլաճելովդրանք ճողի ճարքեցման պաճանչվող մակարդակին:

Միաժամանակլազերի ճառագայթը տրակտորիխցիկում ընդունող ֆուռոէլեմենոտներով շրջադիտումով վերափոխում է լուսա-

յին ազդանշանի, որը «Հնարավորությունէ տալիս մեխանիզատորներին անչրաժեշտության դեպքում ակելու 4արթեցման պաճանջվողմակարդակի ճշտությունը:

ու

դեղին դույնի լույս ն լովում է ընղճատվողազդանշան, իսկ եթե երա մակարդակիցզածր է, վառվում է մուղ դեձայնային աղդանչաննուժեղաղին գույնի լույսն ընդճատվող ճասնելու դեպնում է: Լազերային ճառագայթի մակարդակին

վում է

բաց

ն7

կազերովկատարած4ետաղզոտումը Հայտնաբերում է միկրոչ ոհլինֆի խիա արմոաճարտվածությունը նույնիսկ ոչ մեծ տեդամասերում, որոնց տարածությունը1,5--4 ճեկտարէ: «Աչքա-

Ե-Պ

Հ

«Ձ

Է.

Տ `.Հ

- --

չափով» կատարած ճարթեցումը չի ապաճովում դաշտի անճրաժեշտ Ճճարթեցում.դաշտի կեւոերիտարբերությունը տատանվել

Է

Է

Հ.

/

|

Է

կազերային Ճարմարանքով կարելի է կատարել ձՃարթեցումը առանց նախագծային օգնության ն որի կազմակերպությունների դեպքում դաշտի Ճճարթեցման սխալները չեն դերաղանցումՀԷ4 ուր

դուկ

-ոնմսմկմզ

Հ

Տ

Այսպիսիճշ ությամբ Հարթեցումը առաչին Ճճերթինդրական է անդրադառնում ջչրումներիորակի վրա ն Հնարավոր է դարձել

Է:

Է, ԷՈՒՂ -Հ

5` ` Հ -

9,5-- 22,5 սմ-ի սաճմաններում (աղյուսակ 2):

ձմերուկի

տոմատի մշակման դեպքում չրման ակոսների երմ-ից մեծացնելու ճասցնելու 350-400 մեւորի։ Ըստ որում, լրիվ բացառվել է առանձին տեղերում չրի կուտակումը,բարձրացել է ջրվորի աշխատանքի արտադրողականությունը: Առվույտի ցանքերումառաջացել են ճավասար ժիլեր ն լիարժեք բուսածածկ, իսկ բերքատվությունը բարձրա-

մոուռվին

100--120 կարությունը

յ

'075/:ր «Պոխոց վծդոտ

-ռովչուդվիանոշ

քել է

ր

ւտելանիկու, է առաջանում անձճրաժեշտություն ման լաքերի օպտիմալ չափերը:

Տ

Հ.

ՀՀ Հ

ՀՏ

3Հ

մօ

48.

պարզվել է, որ 0,8--1,0 Ուսումնասիրություններով ճեկոար արածության սաճմաններում տեղադրված9 Ճողափոսերի անալիզիտվյալները միանդամայն լրիվ են արտացոլում Ճճողա-

լոռմոկ

ղորճգյմոշ

ՀՓՖ -

սւսճժանելու լվաց-

ւ

/Սմջոխտոչոխող

«ռրտք

:

կան

ղոր

վնսշ Հոիոխանցտ «Հ.

10--15

Լվացման լաքերի ստեղծումը: Ալկալի-աղուտների Քիմիարոցեսում մելիորացիայի շաւո կարնհոր աշխատանքէ նան լվացման լաքերի ստեղծումը: ճղոր մելիորատիվ կիրառելով

«մղոսհք

Հոմսիոազչ

ու

9/: Միության տարբեր ռեդիոններում վերջին տարիներին կատարված փորձերով Ճաստատվածէ, որ դաշտի «ճարժեցման ճշտությունը 1--8 ոմ-ի ճասցնելիս բրնձի բերքը բարձրանում է 10--15 ց/4, իսկ Հարթեցման ճշտությունը յուրաքանչյուր 1 սմով մեծացնելիս խնայվում է 100 13/4 ջուր:

մյոսմող

իո

ու

ժածկի խայտաբղետությունլը Այկալի-աղուտների ճիմնայինռեակցիայի չեզոքացման հ ալկալիության վերացմանճամար պաճանջվող քանակի երկաթարջասպը կարելի է ճամաչաի բաշխել ճողի մակերեսինլուրաքանչյուրՃողափոսի անալիզի տվյալներին Ճճամապատասխան: Սծմբականթթվի պաճանջվողքանակը, ինչպես նշվել է, Ճաշ-

առավել ալկավարկվում է, ելնելով մելիորացվող տարածքի անալիզի տվյալներից: Բնական է, լիացած մասի Հողափոսի սակայն նման դեպքում մելիորատիվգերածախսէ կատարվում, որքանով որ բացարձակ է որպես դիտել կորուստ, այն չպետք դրականէ որը ստեղծվում է նոր առաջացածգիպսի պաշար, լավացման վրա: վիճակի անդրադառնումճողի մելիորատիվ ճողափոսերիանաբ ոլոր տեղադրված երբ լվացման լաքում որոշում են սլաճանջվող ծծմբաթթվի տվյալներով լիզի մՄիչին ւպաճանջչա ղազերծման Ճճողի չի ապաձճովում այն ապա քանակը, ն ալկալիացածտեղամասերը վող մակարդակը դաշտի առավել մնում

են

չմելիորացված:

Աոաջին Հայացքից թվում է, թե մելիորատիվ գերածախար կարելի է կրճատել լվացման լաքերի չափերի փոքրացմանուղիփորձերով Հաստատվել է, որ նպատակաճարով: Բազմաթիվ առանմարչէ լվացման լաքերի չափերը փոքրացնելկամ դրանց որտեղմելիորացման Համար մելիորատի ձին տեղամասերում, մեծ պաճանջչ զգացվում, ստեղծել,մանավանդ որ Ճճողաթմբեր `

Հողային պրոֆիլի կառուցվածքիլիթոլոգիական խիստ խայ-

էամելիորատի քանակը շնորճիվւպաճանչվող տաբղետության մ2 սաճման10--15

պես փոխվում է լվացման լաքի նույնիսկ

ներում:

ճողերումլվանշել, որ չեզոք աղերով աղակալած պաւմների ժամանակ լվացման լաքերի փոքր չափերի դեվքում կարելի է կիրառել լվացման Հայտնի մակույկադորժ («ՇՂԻՕՎեղանակ, որի դեպքում ջուրը մեկ լաքից տրվում է մյուեմ) քիմիական մելիորացիայի ժասին, ապա է, քանի անթույլատրելի մանակ չրի տրման տվյալեղանակը ամեն է տարբերակցված Ճաշմի լաք ճադեցվում մելիորատի որ Փոքրչափերով կառուցդողայինՀամապատասխան: վարկային ու լվացման ջրի ված լվացման լաքերի դեպքում մելիորատի լրացնել կարող չի շրջափակող նախատեսվող խնայողությունը վերացման ճողերի քմբերի տակ զբաղեցվածթերմելիորացված Հիմնաորպես նրան, որ Հետագա, լրացուցիչ ծախսերը, չնայաժ լալվացման մինչե օգտադործելիս կան մելիորատ ծծմբաթթու է տրվում: քերի կառուցումը թմբերի Հողին երկաթարջասպ ն Թմբերի կողերն ամրացնելիսխիստ թուլանում է մելիորատի ն լրիվ աղազերծում չի կատարՀողի ակտիվ չփումը ջրի ճետ

Պեւք է

ալկալիաղուտների

վում: ՀետագաՃարթեցման դեպքում թմբերի Ճողը վատացնում է դաշտի մելիորատիվ վիճակը: Բացի այդ, թմբերի ճետաղա ճարթեցման պրոցեսում տրակտորի ճետ ազրեգատ կազմած Հարթեցուցիչի Հաճախակի շրջապտույտիպատճառով խախտվում է դաշտի մակերնույթի Հարթեցվածությունը: Փոքր չափերի լվացման լաքերի կառուցման դեպքում մեժանում է շրջափակողթմբերի երկարությունը, ինչպես նան լաբերի անկյուններիամրացման ճամար պաճանջվողձեռքի աշխա-

տանքը:

իդեպ, ալկալի-աղուտներիքիմիական մելիորացիայի առանձնաճատկությունն այն է, որպեսզի լաքի մակերեսինապաճովել ծծմբաթթվի լուծույթի ն լվացման չրի Հավասարաչավ (15--20 ամ) շերտ: Փաստորենայդ շերտի ճավասարաչավփությունից էլ կախված է կատարվողմելիորացիայի Հաջողությունը: Հարթեցմանցանկացած թերությունը բացասական է ազդում մելիորատի ճավասարաչափ բաշխման ե ողի աղազերծման վրա, փակ Ճճետաղայումնան մշակվող կուլտուրաների բերքատվության վրա: են ցույց Ուսումնասիրությունները

տվել, որ լվացման լաքերի չափերի մեծացումն առաջ է բերել մելիորատի նորմայի ն Հողային աշխատանքի էական ավելացում (աղյուսակ 10)։ Մեկ ճեկտարանոց լաքերի Համեմատությամբ, որտեղ շրջափակող թմբերի երկարությունը եղել է 250 գ. մ., 4 ճեկտարի դեպքում այն նվազել ճասել է 150 գ. մ-ի, իսկ 8 Ճեկտարիդեպքում՝ ու

գ.

մ-ի:

Մեժ

լաքերի դեպքում մելիորացիայի որակը բարձրացել է են չմելիորացված 25-նյովն կրճատվել տեղամասերի վերացման Ցամար ծախսերը: եթե մեկ ճեկտարանոց լաքերիդեպքում մե1իորատի սպլաճանջվող քանակը սաճմանվել է 9 Ճճողափոսերից մեկի առավելագույն պաճանչով, ապա 4 ճեկտարանոցիդեպթում՝ 36, իսկ 8 Հեկտարանոցի դեպքում՝ 22 կտրվածքներովե դրա ճամար էլ վերջիններիդեպքում ծծմբաթթվի Հաշվարկային 10 ն 25 նորման մեծացելէ ճամապատասխանաբար տ/տ-ով: ն 1,5--Չ ժամանակ անդամ Հարթեցման ավելի մեծացել է Հողային աշխատանքներիծավալը: նշված ցուցանիշներով միջին Հաշվով մելիորացիայի արժեքր ավելացել է 450--1025 ո/Հեկ, Դրա Հետ մեկտեղ ջիմիական մելիորացիայի տեխնոլոգիական

Ցիկլի ուրիշ տարիներին վերաբերվող այխատանքներիարժեքը էապես նվազել է ի Ճաշիվ շրջափակվողթմբերի, ժամանակավոր ն ոռոգման ցանցի ճանապարձճների հրկարության կրճատման: լաքերի դեպքում մելիոեղել է այն, որ մեծ չափերով Արդյունքն րատիվ աշխատանքներիկազմակերպումը պարզունակ է դարձել: Հնարավորէ դարձել ծծմբաթթուն ն ջուրը լվացման լաբին անմիջապեսցանկացած Հարմար կողմի տեղամասային տալու ոռոդման ցանցից առանց ժամանակավոր ոռոգիչ ցանը կա-

ռուցելու:

է արդունավետ

ավելի տռոդող ղաբաշխվում ներտնտեսային ճանապարճայինչ Մեծ

չափերով լաքերի դեպքում

տե-

հ

ջրա-

ցանցը: կվացմանլաքերի չափերի մեծացումը ճնարավորություն է տալիս ավելի Հզոր մելիորատիվ տեխնիկա: Խոր (80--180ամ)փխրեցման շնորճիվ ճողի ջրաթաւիանցեվարված դաշտի լիությունը 6 ժամվա դիտումների ընթացքում 145 մմ-ից աճել է Հասել 334,8 մմ, իսկ Ճճամեմատությամբ Փասէ 20--2500-ով։ կ րճատվել լվացման ժամանակաճատվածը տար

օգտագործելու ու

խոր փարեցում 80--100ամ ԳՌՍ մակնիշի փարեցնող մեջենայուր

ճողերի եկ. 8. Ալկալի-.աղուտ

խորությամբ

տորեն նվազել է խոշոր լաքերին տրված լվացման չրի քանակը: Ստուգիչ անալիզների տվյալներով լվացումը դադարեցվել է չրի «աշվարկայիննորմայի 2040 տալուց Ճետու

Խոր փխրեցված մելիորացվող ճողի չերտով թու լուծույթը քավփանցելովներքն, նպաստավոր պայմաններ: Հավասարաչափ է ստեղծվում աղերի լվացման ճամար երկու 8 Հեկտարանոց (վացմոն լաքերում տեղադրված154 Հողափոսերի՝ (16 Հեկտար) տվյալներով միայն 8 Հողափոսի մուտ է Ճայտնաանալիզների բերվել կլանված ԽՅ-ի բարձր քանակը (4-5 մ էկվ 100 գ: Հողում), մինչդեռ 16 Հեկտար ընդճանուր` տարածությունում ստեղծված մեկ Հեկտարանոց լվացման լաքերում բարձր Հիմնայնություն Հայտնաբերվելէ 25 կտրվածքներում: ավարտելուց Հետո Հավասարաչափ չրում էվացումներն ճամար փոքըլաքերը խոշոր լվացման տեղամաապաձճովելու սերի միավորելու դեպքում անճրաժեշտ է լինում կատարել: Հարթեցման մեծ ծավալի աշխատանք: Օրինակ, եթե երկու 8 ճեկտարանոցը լարերը միավորվում են մեկ դաշտի մեջ, լվացումներն ավարտելուց ճետո միկրոռելիեֆի տարբերությունը չի ՀԷ 6 սմ ապա մեկ ճեկտարանոց լաքերը գերողանցել սմ: նման դեպքում այն կաղմել է 18-25 դեպքում մբավորելու

եկ.

10.

ՎՈՒ07 ձմացմանլաքծըի մեկուսիչ "քմբերի պատրաստում նիշի թմբակապիչով:

Ց»

դաշտի մակերնույթին պաճանջվողթեքություն ստեղծելու Ճա մար Հարթեցման աշխատանքի ծավալը կազմում է 789 մ3/4, հսկ մեժ լաքերի դնպքում՝ ընդամենը 220 մ3/4: Մեծ չափերի

վացման լաքերի ստեղծումը ճՃնարավորությունէ տալիս բարձրացնելու քիմիական մելիորացիայի որակը՝ ի Ճաշիվ "արթեցման ծավալի, ինչպես նան լվացման լաքերը մեծ ռռողման տեղամասերի միավորելու ընթացքում նոր առաջացած գիպսով Ճարուստ մակերեսային շչերոոնրիավելի խորը տեղափոխումը խիստ կրճատելու: Բացի մելիորացման որակից, մեծ չափերի լվացման լաքերը մշակվող կուլտուրաներից ապաճովում են ավելի բարձր բերք:

եթե դյուղատնտեսական օգտագործման

որոշման ճարցում պեւսք է տարբերակված մոԼաքերի չափերի տեցում ունենալ: Աղյուսակ

մելիորացիայիարժեքրտաբբեր Ծծմբաթթվովալկալի-աղուտնեոի չափերիլվացմանլաքեբիդեպքում

առաջին տարում

10-բերքը մեկ Ճեկտարանոցլաքերում չի դերազանցել 8 Հեկտարանոց ապա լաքերում այն տատանվելէ 18-է20 9/5-ի ռաճմաններում: Առաջին տարվա օգտագործման վույտի խոտի բերքը 40--50-ից բարձրացել ճասել է 65-20 ց/5: դարու

ված դներածախսը ճասոուցում է մշակվող կուլտուրաներից ստացվող բարձր բերքով: դեպՎերը շարադրվածը չի ասում այն մասին, որ բոլոր քերում լվացման լաքերը պետք է կառուցել 8 ճեկտարանոց։

լաքի Լվացման

ց/",

առ-

ւ

Աշխատանքիտնսակի

2նկտար

` ՏՀ|Հ Յ

ՀԵՀ ՀՀ ՀՀՀ|ՅՀ շ

1.

չասիը

| Հատոցյամբ

Հ

ՊԵՀ| ՀՀՀ

Հեկտար մելիռրացիայի

արժեքը 8 ճեկ. չափի դեպքում Հեկտարանոց լաքի ճամե-

Հեկտար

Տ 3Հ Հ

ՀՀ| 3Շ|

խն-|լմրա|ժախս լոմ

Հողի ճարթնցում մինչն

մելիորատ-

ների ճող մտցնեե

2.

(8)

ողին

եհր-

կաթարչասի խառնում (տոննա)

4.

Շրջափակող թրմկտրատում բերի (դ. մ)

սկ.

11.

լվացման լաքերի մեկուսիչ թմբերի պատրաստում կՊՈԻՒ--0շ նիշի թմբակապիչով:

Չնայած լվացման

մակ-

լաքեր կառուցելու դեպքում ալկալիղուտների մելիորացիայի արժեքը Ճեկտարանոց լաքերիՀա168,2 է եմատությամբ բարձրանում ո/Ճ, ալնուճանդերձ նրշ74

մեժ

8րստեռնի տեղադրում

6.

Չ50

Հողաթմբերի անկ-

լունների ամրացում ձեռքով (43) 5.

518,0

-

Շրջափակող թրմբերի

3.

ն

296,3

-

Հ96,3

-

22,3

| -

105,0

22,4

13,4

ջ

10,8

-

48,0

24,0

24,0

-ծ-

400,0

19,7

22,4

-

44,2

--

տեղա-

փոխում(ճատ)

ծ

ժամանակավոր

ն ճՃանապարձճների ռոողման ցանցի կազմում

41,1

թորությամբ, իսկ բանվորածանր մեխանիկական կազժի դեպքում՝հռաստիճան մակնիշի կան օրգանները Հարկերով տեղադրված ԳՈՌՄ--1 ե 80--100 սմ սմ վխրեցուցիչով, մինչե 60--80 խորությամբ: 1վացմանլաքերի շրջափակողթմբերը ստեղծում են ՎԻՈՒ-Ռ--50

7.

Թթվեցման արժե(ո) լվացում (15)

27610

Քո

169,0

32680

ւմն

502,

--

--

րությունների

բացում

վե7780

125,0

-

-

լվացումներն շրջափակող

Մելիոբատիճաշվաոկայիննոբմանեբը:Մոդային աղուտ-

-

ների քիմիական մելիորացիայիգործում չափազանց կարնոր է մժելիորատների(ծծմբական թթու, երկաքարջասպ ն այլն) Ճաշվարկային նորմաների ճիշտ րոշումը: Մելիորատի նորմայի է Ճաշվարկմանճամար անձչրաժեշտ պարզել Հողի աղակալման

է"-

-

Հարթեցում

(յ...

ժամանակավոր

9.

105,0

«5.

Հողախորբի խայտարղետությունը, լիթոլոգիական կառուցված-

յ

ճանապարչճներք

վերացում

10.

ն

քի առանձնաճատկություններըե մեխանիկական կազմը խոր-

Հողի

մելիորացում

--

Լվացումներն

ավարտելուց "դաշտի

զում Ը)

սմ

մակնիշի թումբ կապող ադրեդատով 0,7 մ ստանդարտ բարձրությամբ, որը Հիմբում ունի 12 մ լայնություն:

արանբա

ոերի

0,7

Մելբորացիայիթե-

ծ.

մակնիշի փխրեցուցիչով մինչն

-

--

--

ետո

ճարքն788

Ընդամենը

Լաքերի դիրքը

-

4225,8

220,0 -

272»,0 198,7 4394,0

--

1025,0

չափերը որոշելիս պետք է ճաշվի առնել ռելիեֆն մակերնույթի բնական թեքությունը, ինչտեղանքի պես նան աղակալվածության խայտաբղետությունը: Եթն մակերնույթն ունի ոչ մեծ թեքություն ն աղակալումը խայտաբղետ չէ, ապա լաքերը կարելի է կառուցել մեծ չափերի, իսկ եթե մակերնույթի Թեջությունը մեծ է ն աղակալումը խայտաբղետ է՝ փոքր չափերի: ն

ու

կաքերի մեծությունը, կախված տեղի կոնկրետ պայմաններից, կարելի է կառուցել 1,0--1,5-ից մինչն 4--8 Հեկտար: Մովորաբար լաքեր ստեղծում են ուղղանկյան ձեով: Բոլոր դեպքերում լվացման լաթերի կողերի միջն եղածնիշերի տարբեսմ: 5--7 րությունըչպետք է դնրազանցի

Թթվեցման դեպքում, մինչն լվացման լաքերի շրջափակող թմբերի ստեղծումը), կատարվում է Ճողի խոր փխրեցում է ապա՝ մակերնեույթի ճարթեցում՝ դլանվակներով, Թեթե մեխանիկական կազմ ունեցող չողերում

փխրեցումը կատարվում է

:

նկ.

12.

Սժմբական թթվի

խտությունը

կերպով ավտոմատ

կարգավորող

դողզատոր:

քային ջրերի իջեցման նախագծային խորության

սաճմաննեչ

րում:

Մելիորատի նորմայի ճաշվարկբ կատարվում է, ելնելով սոդայի լրիվ չեզոքացման կլանող կոմոլեքսից բույսերի ճաու

Պ

քունավորքանակի

մար

անճրաժեշտությունից:

կլանված նատրիումի

մղման

Անթույլատրելիսխալ պետք է ճամարել այն մունցումը, երբ մելիորատինորմավորումը կատարվում է միայն վարելաշերտի ճամար: Միայն Հողի վերին շերտերը մելիորացնեէ դրենաժների մեջ աղերի դուրս տարման պայլիս վատանում մանները ստորին թույլ ջրաքավփանցշերտերով, որոնք դուրս են մնացել մելիորատի ներգործության ոլորտից: Այսպիսի դեպքերում, ինչ խոսք, որ ճնարավոր չէ մշակվող գլուղատնտեսական կուլտուրաներից բարձր բերք ստանալ: Սովորաբար օղեն խիտ ծծմբական թթու (85--904 0), որը ճող տադործում մտցնելու ժամանակ նոսրացվում, առսցվում է 0,9--1,040 ու

խոռության:

Դաճանջվող մելիորատի քանակը

աշվում

ծանը կավավային Հողերի ճամար կաղմում է 6,372, միջակ ղային Հողերի Համար՝ 6,62 ն կավերի Համար՝ 686 տ/Ճ, իսկ օգտագործելու դեպքում Համապատասխանաերկաթարջասպ ու

դուրս

են

բար՝ 18,08, 18,722

ն

19,47

չո/4:

Հայկական:

ԽՍՀ պետադրոարդի Ճճողադիտության ն ագրոքիմիայի գիտա-

ինստիտուտի կողմից առաջարկվող Հետաղուսական

ու

դրության պայմաններում ռտուղզվածբանաձեով՝

արտա-

0,049(81--մ).Ք.հ նլ. 78. երկաթարջասպի նախնական ցրումը

ո

մելիորատի քանակն է, ւո/Ճ, --.ժծմբական քանակն է գրամներով,

"1չմ

որտեղ Տ-0,048 լ

իրվի

մգ/էկվ:

է 1 ապատասխանում

հլ

ֆ-զ-

դ ո-

--

աաա

Հա-

է, մգ/էկվ, գումարն

կլանված Իճ-ի իոնների ճողիծավալային զանդվածն է, դ/ամ՝, կլանված Իո-ի թույլատրելի քանակն է (3 մելիորացվող շերտի Հաստությունն է, ոմ, նն է: Թքվի տոկոսային պարու քա կությունն ն

որը

մգ/Էկվ),

ե:

|

Որպեսզիծծմբական թթվի դոզայի Հաշվարկը պարվզեցվի,

վերաճաշվարկման գործակից է Հանված մեկ Հեկտարի Հաշվով, տոննաներով, որն անչրաժեշտ է մեկ մետր ճողաշերտում յուրաքանչյուր 1 մգ/էկվ. «ճիմնայնությունը չեզոքացնելու ն Հողի կլանող կոմպլեքսից 1 մգ/էկվ. փոխանակային նատ-

րիումըդուրս վանելուճամար: Որպեսմելիորատ100400ծծմբական խքքու օդտադործելու դեպքում նրա քանակը ավազակավային թեթն կավավազաու

մելիորացիայի ծնթարկվող-

տում:

երկաքարջասպի արտանույն խտությամբչեն լինում: Ուստի դրականթասիոնները է պետք նախօրոք որոշել այդ նյութերի խտությունը ն ապա, .. ելնելով ծծմբական թթվի փաստացի խտությունից ու ԻՇՏՕյ վե71120 ւզարունակությունից, կատարելՀամապատասխան

ինչ խոսք,

որ

ծծմբական թթվի

ու

.

մենակ աոաՀաշվարկնե

ճարքավայրի ճողախորքերն Սովորաբար Արարառյան

ու-

նեն խայտաբղետ մեխանիկական կաղմ ու աղային բաղադրուխյուն, ուստի խորճուրդ չի տրվում լվացման լաքի սաճմաններում ծծմբական թթվի նորմայի միջին բանակի Հաշվարկ կատարել: Ավելի ճիշտ կլինի միանգամայն.թույլատրելի ւվետք է ճամարել, եթե օգտագործվի պաճանջի առավելադույն ու

քանակի մելիորատ,

քանի

որ

այն

ավելորդ չի կորչում:

Այդ

ավելի օդտադործված ծծմբական թթունառաջացնումէ գիպս, է ստեղծում ճողում: նման մոտեցման որը ՇՏ-ի ւաշար դեւղ5

ճողը, ն մելիորաՃեւոո Հայտնաբերված չմելիորացված առանձին օջախցիայից չեն գերազանցումլվացման լաքի ընդճանուր թյան3-- 5,

քում ավելի

է աղաղերծվում ճամաչախփորեն

ները

ածու

նվազեցնել

Հարց է առաջ գալիս. չի՞ կարելի արդլոթ ժծըմբականթթվի դերածախար։ կարելի է: Սակայն այդ դեպքում

Ֆկ.

74.

երկաթարջասպի ցրումր դաշտում ՎՌ-

կապիտալչվացմաննախագծումն իրակաճաշվարկները նացվում են Ճաշվի առնելով մելիորացվող սոարածքի Հիդրոերկրաբանական իխդրոլոգիական առանձնաճատկություն ու

ու

ները:

մելիորացված.

Ջրի ծախսի նորման Ճճողաշերտոի լվացման ճամար կախված է տարածքի լիթոլոգիական կառուցվածքից,

մակնիշիքրիչով:

կպաճանջվիլաքերի չափերը փոքրացնել Է դրա ճետ կապված ծավալի շրջափակող Հճողախմբերկառուցել, որը բարդացնում է մեխանիզմների օգտագործման ոլայմանները, ե մեմեծ

աշխատանքներնավարտելուց լիորատիվ

ղի

ճեւտո

մեծանում

է Ճո-

Ճճարթեցման ծավալը: աշխատանբների սողային աղուսոների քիմիական մելիորացիայի Սովորաբար ՝

ճամար, կախված ճողի մեխանիկական կաղզճտից, մեկ «եկտարի 100--130 Համար պաճանջչվում է 60-80, տ/չ ժծըմնույնիսկ բական թթոռ

Սծմբական թթուն լինելով ուժեղ ներգործող բրմիական միացություն, որոշ չափով վնասակար է շրջապատի Համար: Ուստի սովորաբար նրա փոխարենօգտադործում են երկաթարջասպ (Ի6ՏՕլ. 2150):

լվացման ջոի նոոբմայի ճաշվումըն հողի լվացումը:Աղերի

Ճեոսցման '

նհ

աղազերծման առավել

տական եղանակը լվացումն է:

արդյունավետ

հ

արմա-

Նկ.

15.

երկաթարջասպիխառնումը ճողի

ճետ

չով:

Ճողի աղակալվածության աստիճանից ու

ՊՈ--1

ռուռորային խառնի-

բնույթից, Պողագրուն-

տի մեխանիկական կազմից, խորքային չրերի խորությունից, ճանքայնացվածության աստիճանից ու ճնշումից, ինչպես նան ջուր-մելիորատ-ճող-աղեր Համակարգում փոխանակային ռեակցիայի պրոցեսում առաջացած աղերի քանակից: Ֆրի նորման ն լվացման ժամանակաշրջանը սաշմանվում են դրենաժի նախագծիճետ շաղկապված: Ըստ որում` ամեն մի լաքի ճամար սաճմանվում է տարբերակված լվացման նորմա:

Լվացումիցառաջ (20--80, նույնիսկ

կատարելխոր փխրեցում ոմ): Թթվի լուծույթը նե լվացման

անձչրաժեշտ է

90--100

6-.-414

Համար օզտադորժվող ջուրը ճամաչափ բաշխելու ն պաճանջ վող խորության վրա տարածելու ճամար դերադասելի է լվացման ճամար օղտագործվող ջուրը տալ մի քանի կետերից: կատարելու կվացումներ

նախապես ստեղծում են բարձրությամբ, որոնք Ճետագայում, լվացումներն ավարտելուց Ճետո, ճատուկ մեխանիզմներով ճարթեցվում են: Աղերի լվացման ու աղազերծման ճարցում շատ կարնոր են բուն լվացման նորմաների Ճճաշվարկումները, ինչպես նան լվացման պրոցեսը: ճամար

շրջափակող Հողաթմբեր՝80--90

սմ

Արարատյան արթքավայրի պայմաններում սոդային ալկալի աղուտների լվացման նորմայի առավել ընդունելի Ճաշվարկման եղանակը Համարվում է Վ. Ա. կովդայի կողմից առաջարկվող բանաձնեը(մասնակիորեն փոխված ճողագիտու-

ինատիտուտիկողագրոքիմիայի գիտաճետազոտական մից), որը «անված է 200 սմ Հճողաշերտիմելիորացիայի Ճամար: Այս դեպքում ճաշվի է առնվում, որ լվացման չրի պաԽՍՀ-ում կատարվում է ճանջի քանակի ճաշվարկը Հայկական 100 սմ Ճողաշերտի ճամար:

թյան

ն

Ա.

մ.

կովդայի բանաձնր ձնափոխված վիճակում Ճետնյալ

է ներկայացնում՝ տեսքն ՛

Հ-

ոլ

որտեղՍ --ղվացմուն

:

.

ոջ:

.

ոգ.ոլ.

.

ու(Ւ

ոզ(2

լ)յ)։ 2000,

նորման է.

կախված է Հողի մեխանիկական կազմի միատարրությունից (Հողի Հաշվարկային շերտում միաչարը կազմի դեպքում այն Հավասար է՝ սովազակավերի թեծանը կավավազների թն կավավազների Համար 0,5, միջակ Համար 1,0, կավային շերտերով գրունտների ճամար 1,5, կագործակից է,

ու--

որը

ու

ու

2,0):

վերի Համար ոջ-գործակից է,

-

որը

կախված է խորքային չրերի խորու-

թյունից (ԱրարատյանՀարթավայրում, որտեղ խորքային չրեդրենաժով իջնում

րը ոշ

ՅՅ

2,5),

--

են

մինչե 3,0 մ,

բոտ

Վ.Ա.

կովդայի՝

գործակից է, որը կախված է խորքային ջրերի ճանջայնացվածությունից (ԱրարատյանՀարթավայրի թույլ ն միոջ

ջակ Հանթայնացվածությանջրերի ճամար մինչն 10 գյլ թյոուշ թյան դեպքում ոց 1,0), ոլ -- գործակից է, որը է խորքային ջրերի ճնշուկախված ճամար այն Ճավասար է 1,5 մից (Արարատյան ճարժավայրի ն Հաշվի է առնվում այնտեղ, ուր խորքային չրերի ճնշում կա): Ճ-- աղերի պարունակություն է մելիորացվող ճողաշերտում, (ն -ով, ՀՀ

ոլ

--

աղերի պարունակություննէ զկ-ով,

մելիորատի

Հետ

Հաշվին:

ն

առաջանումէ

Հող է մտցվում փոխանակային ոնակցիայի որը

0րինավ՝ եթե ընդունենք, որ Հ լ Հավասար է 1409-ի,ապա մեկ մետրանոց շերտից այդ քանակի աղերը ճեռացնելու Ճճամար, կախված Հողի մեխանիկական կազմից, պաՀանջվում է. թեթն կավավազային Հողերում 3250, միջակ ծանր կավավաղայիններում՝ շ500 ն կավերում՝ 15000 մ3 ջուր: Ընդունելով, որ 140 ՊոչՏՕլ . 101120 Ճամապատասխանում է 6,21 մգ/էկվ, ապա մեկ մետր շերտից 1 մդ/էկվ աղերը Հեոացնելու Համար ավազակավային ճողերում պաճանչվում է :6,21 604, միջակ ն ծանը կավավազներում 2500. ու

-

։6,21 կավերում՝ 15000 13/5 չուր: 1վացումները պլանավորված կարգով կատարելու ճամար նախասլես պետք է կազմել լվացման ժամանակարնթացքում

/6,21

Հ--

ն

Հ-

ջրի օգտագործման պլան, որտեղ պեւոք է նշվի յուրաքանչյուր լվացման ընթացքում պաճանյջվողջրի նորման, պաճանջվող ն չրի ընդճանուր քանակը, օգտագործվելիք ջրի աղբյուրը այլն: աշխատանքներիավարտման ճամար անչրաժեշտ | ամանակը սաճմանվում է, ելնելով դրենաժային ցանցից, լվացման նորմայի մեծությունից ն մելիորատը Հող մտցնե-

մլացման

լուց

Հետո

նրա ֆիլտրացիոնՀառտկությունից:

Արարասոյան պայմաններում Ճողի լվացումը Հարթքավայրի կատարվում է անընդմեջ: կախված լաքի մեծությունից, մեկ լվացման նորման կաղզմում է 3000--3500, Հաղզվադեպ՝ 4000 3/4: Սովորաբար, լվացման ճամար օգտագործվող չրի ընդձճանուրքանակը մեկ Հճեկտարիճամար ճասնում է 80--50 ճաղ. մ3-իչ

րի շերոոիբարձրությունը լաքերում տատանվում է 30-սմ-ի սաշմաններում։ Լաքի սաճմաններում ճողի մակերի83

ջրի շերտի ճաստուսին, կախված ճնշման տարբերությունից, սմ: 5--7 Ֆրի ծախսըժամանա թյունը կարող է տատանվել

կավոր ոռոդիչիցտատանվում մեծ

են, չասիսի

ապա

է

50--78

վերջինս կարելի է

Լ/Վրկ..եթե լաքերը մինչն 100 մեծացնել

1/վրկ.. Սովորաբարլաքերում ջուրը տրվում է 2--3 տեղափոխվող-ջրթափողճարմարանքից: վացումներ կատարելու ամբողջ ժամանակարնթացքում

պետք է (ւքի մակերեսըՀամաչափ ջրածածկել ն Ճճսկողություն աաճմանել շրջափակող ճողաթմբերի ու դրենաժների վիճակի ն

խորքային ջրերի մակարդակի վրա: նթե խորքային ջրերի մակարդակը բարձրանում է մինչե 1,8 1 (թերն մեխանիկական կազմ ունեցող Հողերում) ե 2,0 մ (ծանրմեխանիկական կաղմ

աար

արուն, ՍԱՆ, Արարա մելիորատի կորուստ տեղի չունենա, խստորեն պետք է արդելել շղթայական կարգով լաքից լաք լվացում կատարելը, ինչոլես նան ջուրն այս կամ այն ճանապարձճովլաքից Ճեռացնելը: եթե լվացումների միջն մեծ ընդմիջում է արվում, ապա մելիորացվող ճողաշերտում նկատվում է աղերի կրկնակի կուտակում, ուստի աշվարկային նորմայով նախատեսված չրի քանակը պետք է տրվի մեկ ժամկեւտի ընթացքում:

կվացման Համար պետք է օգտագործել այնպիսի ջրեր, որոնք գործնականորեն Հանքայնացվածչեն, որ։եսզի արճեստականորեն ճողաշերտում աղեր չկուտակվեն։ Ուստի նախա-չ պես պետք է ատուդել լվացման Համար օգտագործվող ջրերի Հճանքայնացվածության վիճակը: Արարատյան Հարթավայրի դետային, խորքային, ճնշումային, թուլ ճնշումային ստորդետնյա չրերը դործնականորեն քաղցրաճամ են (1 լիտրում աղերի քանակը չի դերազանցում 0,3--0,7 գ) ն միանգամայն պիտանիեն ինչպես լվացումների, այնպես էլ ոռոգման Համար: կվացմանճամար կարելիէ օղոուսդործել կոլեկտորադրենաժ մին ՃՀոսքաջրերը, որոնց Հանքայնացվածությունը չի դերաղանցում 3-5 գ/լ նլացման պրոցեսում պետքէ «Հսկողություն ջրերի քիմիական բաղասաճմանելկոլեկտորադրենաժային դրության վրա, որպեսզի լվացումը չկատարվի բարձր ճանքայնացվածություն ունեցող ջրերով:

հետո ճայտնաբեբված Քիմիականմելիորացիայից Թերի մելիռրացվածտաբածություննեոի վեբացումը:Մշակված քիմիա-

կան մելիորացիայի մեթոդը Հնարավորություն է ընձեռում սեղմ

ժամկետում իրականացնել ճարժավայրի ալկալիԱրարատյան Եկ.

վացումննին ավարտելուց

16.

ՌՎ- մակնիշի մեթենա։

Հետո

Ժեկուսիչ թմբերը

Հարթնցնող

ունեցող Հողերում),

ապա

լվացումը

պետք է

ժամանակավո-

Սովորաբար լվացումը կատարում են ամբողջ օրվա ընթացքում ն շարունակվում է տարվա ամբողչ ոչ սառնամանիքային

ժամանակարնթացքում:

ջրի ինՔանի ր ամառվա ընքացքում տեղի է ունենում տենսիվ դգոլորշացում, ապա լվացման նորման ավելացնում են '

որ

՛

աղուտ

լով

ճողերի աղազերծումն

դրանք

մինչե

դաշտում

Բազմամյա

ալկալիաղերծումը՝ Հասցնեաստիճանիչ բարձր բերք են տալիս Արա-

յուրացման դյուղատնտեսական

ՄելիորացվածՀողերում

րատյան

ու

աճում

ն

չրջանացված

առաջատար

սերտ դիտումներով

գյուղատնտեսաչ

ճամաճարաբերակցական

կառ է բացաճայտվել Ճճողիաղազերծման աստիճանի ն մշակ-

վող կուլտուրաների բերքատվության միջե: Մելիորատիվաշխատանքներիտեխնոլոգիայիբոլոր էտապների ժամանակին է որակով կատարելն ապաճովում է ճողի մելիորացված շերտի ՖԵ

տաաղերի քանակի անճիաժեշտ իջեցում: Սակայն, առանձին առաջին րածություններում գյուղատնտեսականօգտագործման են դալիս թերմելիորացված,ճնշված բույի Հայտ տարիներին սնհրով կամ բուսականությունիցբոլորովին ղուրկ օջախներ:

Աղակալվածության անուլթի մեթողիկայի անկատարելուօջախների տաթյամբ պայմանավորված քերմելիորացված րածությունը սովորաբար դերաղզանցումէ մելիորացվող մոեղամասի ընդճանուր տարածքի 3--50-ը: ն ինստիտուտի կուտակված Ճճետազոտական նյութերը

կայանի180 ծրասխաճունի փորձամելիորատիվ

2Ճա աղուո-ալ-

կալի ճողերի իրացման փորձի արդյունքները Ճճամողումեն, որ թերմելիորացված տեղամասերի առկայությունը ճիմնականում Ճճետկանքէ աղակալած ողերի մելիռրացման տեխնոլոգիայի առանձին էտապներիիրականացման ընթացքում թույլ տրված

խախտումների:

ի

է, որ ալկալի-աղուտ Ճճողերն օժտված են մելիոՀայտնի րատիվ բացասական կոմպլեքս ատկություններով, որոնք պայմանավորված են ոչ խոր գրունտային (խորքային) ջրերի անրբարելավ քիմիական կաղմով, մեխանիկական կաղմի խալտաբղետությամբ, աղերի, մասնավորապես կարբոնատների, բիկարբոնատների ն կլանված նատրիումի բարձր պարունակությամբ, որոնք Ճողերին տալիս հն պարզ արտաճայտված ե ալկալիացվածություն, ԲացասականՃաւոՀիմնայնություն 4 7:1000

նկ.12.

Ոռուման ցանց նոր լուիացվող ալկալի-աղուոննրում:

).

|

աշխատանքների ավարտից մելիորատիվ

Ճճետո

մնացած աղերի բարձր քանակով: նշված տեղամասերն

բարձր ճատկություններ դրսնոայդտեղից ննրժծման ընդ որում, բացառված չէ աղերի անցանրող այդ կալիվերաբաշխոսին տեղամասերի միջեչ Այսպիսի թերմեՃուում

լիորացված

ի Հայտ տեղամասերի

բոլոր ղեղքերում պայլվացման չրի պաճանջվող քանակներիորոշման նպատակովկատարված աղային ճանույԹի մեթոդիկայի անկատարելությամբ ն մելիորացիայի պրոցիսում թույլ տրված խախաումների ճետ

է մելիորանտների մանավորված

«ի

ի

10-74.Գր

աան

տեղաբաշխման սխեման:

Դ

1-2 6.229.12 վ

|

Հ

է

տնղլամասերը,

7.

2-2 5:22 8-25

Ճողում

առանձ

ոռոդելիս դրանք բիչ նանումեն ցածր ջրաթաւիանցությաւմբ, ն են ճն չուր ներժծում արադ չորանում,տրված ջրի մի մասը

2.10«5

ո

կամ ոչնչացումը պալմանավորԲուլսերի՝ճնշվածությունը

ված է

ԵԱ

Էյ

-«Խ/»Վ -«Ի..35 -Ե-35 (002:

գալը

ե

կությունների այղ բաղմաղանությունը պաճանջում է կիրառել մելիորատիվ կոմպլեքս միջոցառումներ: Սակայն Հողը, օժտված լինելով բուֆերականությամբ, Ճավազդում է կիրառվող մելիորատիվ միջոցառումներին, ճատ81

տարվում են տարանջատ, ոչ կոմպլեքսային լրքոյյ փ րոջ է մելիորացիան տարվում երբ քիմիական ձնով: Այսպես, իջեցնելու, առանց նախապես գրունտային չրերի մակարդակն ճողիլիարժեք աղազերծումը բացառվում է: րալույժաղերըչ ճասնելով գրունտային ջրերին, կուտակվում են ճողի ստորին շերտում՝ ճողի մակերնույթից ջրի ինտենսիվ

ապես վ

ե Բբ

անք դրոսք

գոլորշիացման

պայմաններումստեղծելովերկրորդայինաղակալմանոռնալ փոանդ:

Հողի մակերեսի անորակ ճարթագծման դեպքում ոնլինֆի բարձրադիրմասերը մնում են թերմելիորացված: Մելիորացիայի որակն իջնում է նան մելիորատների ն լվացման չրի նորմաները խախտելիս: Լվացման ժամկետների ձգձգումը ն ոռողման ցանցի անբավարար վիճակը, օրոնց ներճոսքային չրերը դիմակայում են ճողաբաժնյակների լվացման չրերին, նույնհն ազդում մելիորացիայի որակի վրա: էապես բացասաբար կան թերություններ են առաջանում նան ճողում երկաքարջասվի անճամաչասիբաշխման 4եւոնանքով: Այս ն մի շարք այլ խախտումներ ճավասարանշանակ են, ն անփոխճատուցելի ի վերջո ճանդեցնում են ճողի թերմելիոդժվար չէ եզրակացնել, որ սնճրարացման:Շարադրվածից ժեշտ է կոմպլեքսային ձնով իրականացնել աղուտ-չալկալի ճողերի մելիորացմանտեխնոլոգիայի Փորձր բոլոր տարրերը:

է"ամռան իր արն մար րթա լել մրգեր ալում

է,

որ

երբեմն

երմելիորադված

ւտարածություննե

նական պրոցեսը:

Աղակալած Ճողերի քիմիական մելիորացման 4րաճանգի ճամաձայն ճողը կարելի է դնել գյուղատնտեսական լուրացման տակ աղերի խությունը թույլատրելի քանակի ճասցնելուը Ճեմիայն, ճակառակ դեպքում մելիորատիվ աշխատանքները պետք է շարունակել ինչն Հողերի աղազերծման Հաշվարկամին մակարդակինճասցնելը: տո

Տնտեսություններինանորակ

նումը կանխելու

մելիորացված

Հողերի Հանձնպատակով 4անրապետության կառավարու-

լիորացիայի կատարողը պարտավոր է լվացումների ավարտից Հետո երեք տարվա ընթացքում այդ ճողերը ճասցնել դյուղատնտեսականիրացման, Ճավաստիանալ, որ աղաղերծումը կա-

է որակով, Հակառակ դեպքում, ձեռնարկել ր լրացուցիչ մելիորատիվ միջոցառումներ՝լիովին վերացնելու ի Հայտ եղաժ

տարված ա

տեղամասերը: թերմելիորացված

Թերմելիորացված տեղամասերիմելիորացման

աշխատանք-

ները որակով կատարելու Համար մելիորատորներ, պարտա վոր են ըստ բուսածածկի դնաճատել որոշել յուրաքանչյուր: ու

դաշտի

բուսաղուրկ ցանքերի վիճակը, ուրվադծել

ն

խիստ

ճնշված բուսականությամբ օջախները, Ճճողիստուգիչ անալիզներով բացաճայտել թերմելիորացման պատճառները, աղակալման բնույքը ն որոշել մելիորատի լվացման ջրի այն ու

քանակներըՍորոնք անճրաժեշտ

վերջնական աղազերծման միատեսակ մուեցումն անթույլատրելի է: Յուրաքանչյուրառանձին դեպքում, կախված աղակալվածության բնույթից, թերմելիորացված տեղամասի չափից, տեղադրությունից ն այլն, պետք է կազմել մելիորապլան: տիվ միջոցառումների անձճաստական են

վերացման ճամար: Թերությունների

Թերմելիորացվածտեղամասերը պետք է առանձնացնել որոշակի կարգով ըստ աղակալման բնույթի ն աղազերծման ու յուրացման ճամար անճրաժեշտ միջոցառումների: Թերմելիորացված տեղամասերը մելիորացնելու ուղիներ ընտրելիս տարբերաբնույթ մուտեցում պետք է դրսնորել: եթե թերմելիորաց40-ված օջախներնզբաղեցնում են լվացվող Հճողաբաժնյակի

50Կ0-ը, աղակալած բծերը տեղաբաշխված են դաշտի տարբեր տեղամասերում, բոլոր դաշտերը ենքակա են կրկնակիմելիորատիվ մշակման: Թերմելիորացված տեղամասի անջատ տեղաբաշխվածության դեպքում այն պետք է պատել ճողաքմբերով ե մելիորատիվ միջոցառումներն իլոսկանացնել մեկուսացված պայմաններում, միայն այդ դաշտի ներսում:

եթե դաշտում ցորեն է ցանված, բերքաճավաքից Ճեւտո անճրաժեչտ է կատարել ճողի Հարթեցում, խոր վար կամ փխրեցում ն թերմելիորացված օջախների չուրջը թմբեր կառուցել: Մելիորանտնընտրվում է ելնելով տեղամասի չափսերից: Մինչե հրկա ւ բկաքարչասպ,

ավելիի

ե տ դեպքում`

ծծմ, թո ժծմբականթթու:

Առվուլոի ցանքերում թերմելիորացված տեղամասի մելիոնպատակաճարմար է կատարել երկաքարջասպով,

րացումը

Քանի

որ

կարող է պատռել

ծծմբական թթվի լուծույթը

պատ-

վարաթմբերը: Խաղողի կամ պետք է

իան

այգիներում լրացուցիչ ժելիորակատարել միայն երկաթքարջասպով, առանց պտղատու

միջշարքերը ՀարթեցնեՄելիորատի ներմուծումը իրականացվարելուց ճետու վում է աշնանը կամ վաղ գարնանը: Մելիորատի ներմուծման ընթացքումպետք է Ճսկողուշրջակա թյուն սաշմանել գրունտային ջրերի մակարդակի մոարածքիաղային ոնհժիմիվրա, ն Հարնան տեղամասերի աղակալումն ու դրանցումմշակվողբույսերի աճիթուլացումըբացառելու նպատակով պաճպանել անճրաժեշտ նախազդուշություն(թմբերի պատովածքների կանխում, դաշտի լավ դրենաժավորում ն այն): Հողի թերմելիորացիան «ետեանք է դյուրալույծ աղերի բարձր խտության, երբ այն թույլատրելի սաճմանը դերաղզանցում է Չ--3 անդամ: Պետք է նշել, որ քիմիական մելիորացիայի ընթացքում նորադգոյացած գիպսը, չնայած անվնասէ բույսերի ճամար, ն այնպես դրա բարձր խտությունը որոշակի ճնշող ազդեբայց

ճենասյուներըՃանելու, շպալերային

լուց

ն

ու

աճի զարգացման վրաւ եթե ցություն է թողնում բույսերի թերի մելիորացված տարածությունների վերացման Ճամար չվացման չրի լրացուցիչ պաճանջվողքանակը չի գերազանցում »--Շ6 Հազ.մ3/Հա-ն, ապա ճարկ չկա ճատուկ լվացումներ կատարելու: Այդ դեպքում պետք է կիրառել վեգետացիոն ջրում՝ Հողի խոնավությունը 25--50գ0-ով գերազանցող նորմայով: եթե դյուրալույծ աղերի, կարբոնատների ն կլանված նատտիումի պարունակությունը կրկնակի չափով ավելի է թույլատրելի սաճմանից, ճողի ԵՒԼ-ր բարձր է, Հողում մնացորդային Ջորադոյացած դգիպս չկա, ճողն ունկ թեքն մեխանիկական կաղմ, աղազերծումն ալկալիազերծումը խաղողի ն պտղաայդիներում ճնարավոր է իրականացնել բարձր նորմայով դոմաղբ ճող մտցնելով ն կիրառելով ջրման բարձր նորմաէ նան թթու Հանքային պարարտանյութերի ներ: Ցանկալի օդերբ նման տագործումը թերմելիորացված տեղամասերը միամյա կուլտուրաների տակ են, պեւտք է տալ քիմիական մելիորանտն կատարելլվացում: ու

ու

-ողի

ոմսճ

մջմող ՒԼՎ

տու

բո«մդամքիսմող

եթն սոռուդգիչանալիզներով թեթնե մեխանիճայտնաբերվեն կական կազմով թերմելիորացված տեղամասեր, ուր կլանված խտությունը 2-ՏՑ մգ-ով ավելի է թույլատրելի նատրիումի սաճմանից ն բույսերը որոշ չափով ճնշված են, ապա ճարկ է կիրառել մելիորատներ։ տեղամաքիմիական Բավական չկա սը թմբավորել, կատարել ճողի լվացում ն ճետնյալ 1--2 րիներին գլուղատնտեսական կուլտուրաների չրել բարձր նորտա-

մաներ,

երբ ճողի պրոֆիլում առկա է ծանր մեխանիկական կաղմ ունեցող միչնաշերատ՝բուլսերի ճամար թունավոր աղերի բացարձակ բարձր պարունակությամբ, իսկ գիպսի նորագոլացում տեղի չի ունեցել, անճրաժեշտ է կատարել խոր վար՝ կիրառելով Քիմիական մելիորատներ: եթե ոչ լրիվ մելիորացումը պայմանավորված է Ճեշւտ լուժվող աղերի շատ կուտակումով, ն նոր դոլացած գիպսի պափունակությունը ճողում բավարար է նրա ճետադա ալկալիազերծման սոդայի չեզոքացման ճամար, ապա նման դեպու

են միայն կատարվում լոկալլվացումներ:Մնացածբոդեպքերում անձճրաժեշտէ կատարել քիմիական մելիորացիտ:

քում լոր

մելիորատի տեսակը պայմանավորված է Օզտագործվու

-ողի

«նմաճ

մջմոկ

ԷՎ

րո

մղաքլիոմող

մշակվող կուլտուրալով նկ այն ճող մացնելու ժամանակով: Որպեսզի կից ճողատարածություններիպանքերբ ն տնկիները Հիչացնել մելիորացման Համար օգտագործվող ծծմբական Քթվի լուծույթով (շրջափակողճողաթմբերի պատոման դեպՔում ), նպատակաճարմարէ առվուլտի, պտղատուների ն խաղողի այգիների տակ Հատկացված դաշտերում թերի մելիորացված ւռարածությունների կրկնակի մելիորացումը կատարել եր-

կաթարջասպով: Այն դեպքում, երբ

:

մելիորացված տարածությունները բավականաչավփմեծ են, մելիորացումը ն դրա լուրացումը կատարվում է ծմբական թթվով, կակ էթէ փոքր Էն՝ երկաթարչասպով: Միամյա կուրոուրաներ մշակելու դեպքում մելիորաոի Հող մտցնելը նպատակաճարմար է կատարել բերքաճավաից

Ճեւտու

Որպեսզի ժամանակին վերացվենմելիորատիվ ստորաբա-

ժանումների կողմից ճալտնաբերվածթերությունները, կազմվ95

վում

է

ձՃամապաւասխան այն պլանչ-դրաֆիկ

աշվով,

որ-

պեսզի ճողի մինչե նրա գյուղատրնաղազերծումը կատարվի տեսական արտադրությանը

երկուտարի

Ճանձնելը:

առվույտ մշակելուց

Հետո

շաճշագրդոված կաղ-

մակերպությունների ներկայացուցիչներից կազմված Հանձնա-չ տվյալների Հողի Ք իմիական անալիզի ժողովը, մելիորացված ու

տարածքի ատնսողական (վիզուալ) ատուգումների Հիման է Հողերի վրա կազմում վիճակի ու ցանքերի լիարմելիորատիվ ժեքության վերաբերչալ ակտ ն երաշխավորՃճամապատասխան ան ման

փաստաթուղթ:

է նշել, որ Պեւոք էրացուցիչմելիորատիվ աշխատանքներ կատարելիս,բոլոր

--

վիրառման

ն

դեպքերում, երբ դա կապված է մելիորատի լվացման չրի ճետ, ճողի փխրեցումը պետք է կամելիորացվողտեղամասում՝դաշտի մնացած

ա Միայն

աաաաՆ Կոգացաժ լիորանոների Ն ս

""

Հաննան Լ2

Հիճակում, ն

գու Մ ամմրը:

Դա

-

որոշակիորեն

լվացման ջրերի ներճոս-

հվբմելիորացվածտեղամասերիմելիորացման աշխ

ատանքների ժամանակին ռեւս ճնարավորություն կատարումը է ուռնեղ-ստեղ րազորություն ծում ողայի ն պայմանները նհ Ճամաճավասարեցնելու ապաճտովելու մելիորացվածՃողերի բարձր արդյունավե 11 ն 12-րդ աղյուսակներում րում բերված տվյալները էն վկայում

տությունը:

թերմելիորացված ոյնմասին, տարածությունները վեՃետո

ԱՅ 0-ից

որ

մետրանոցշերտումաղերի

պարունակությունը իջել է մինչն 0,138-ի,միջավայրի Հիմնայնություչ/դոքացվել է, կլանված նատրիումի չի դերախոռությունը գանցել 2,58 մգ էկվ 100 գ. Պողում:

ըը

չ

են վել, Ցույց Դիտումները որ Ճիմնադրվածտնկաստանչ բույսեր չեն եղել: ներում ճնշված Թերմելիորացված սոեղամասների առկայությունը Հիմնակասում

պայմանավորվածէ սողային աղուտների յուրացման տեխնոլոգիական ցիկլի իրականացմանժամանակ թույլ ւորր-

ված նում

խախտումներով: Թերմելիորացված տեղամասերն իջեցեն Հողերի արդյունավեւտությունը ն ձգձգում մելիորա-

ցիայի վրա ծախսվածկապիոալ

կետները:

հտգնման ժամներդրումների

բայր Տեղամասերի թերմելիորացիայի վերացումը բարդ, ն անճրաժեշտ գործ է: Թերմելիորացված տեղալիովին ռհալ

մասերի մելիորացումը ոլեսուքէ իրականացնեն մելիորացիայի ն ջրային տնտեսության մինիստրության ենթակա կաղմակեր-

սլություններըն

մելիորացված Ճողերի՛ ձեռնարկությունները՝ տարիների ընթացքում: Անճրաժեշտության

յուրացման երեք դեպքում մելիորացված Հողերը Հողօգտագործողներին Հանձնի-լու ժամկետները պետք է երկարաձգել, քանի դեռ ամբողջ Ճոչի աղաղզերծվելն ալկալիազերծվել: ղատարածությունը

Մելիորատիվ աշխատանքներ իրականացնող Համապատաս-

խան

մեկազմակերպությունները ոլեւոք է ապաճովեն ամբողջ

ալկալիազերծումը՝ լիորացվող տարածության աղաղերծումն ն մելիորացված ճողերը միայն տնտեսություններին Հանձնեն Հետու եղած թերությունները վերացնելուց ու

Խորքայինջբերի մակաոդակին աղայինռեժիմի ազդեցությունըմելիռբացվածհողերի քիմիզմի վբա: Շատ կարնոր է

այն ճարցը, թե ինչ խորության վրա պետք է պաճել խորքալին չրերի մակարդակը, որպեսզի փոխել Հողի ն խորքային: ե բարելավել ապլաճովել աղազերծումը ե սղալին ապ լ աղաղերծումը չրերի աղային կկաղմ ազմը, Հողի մելիորատիվ վիճակը:

Որպեսզի պարզել ճողում տեղի ունեցող պրոցեսների ուղղությունը, անչրաժեշտ է ուսումնասիրել խորքային ջրերի ազդեցության տակ մելիորացված ճողերի Հիմնական Ճոռսոկություն-. ների փոփոխությունները: Այս Հարցերը պարզելու նպատակով ճանրապեւտությանճողադիտության նկ ագրոքիմիայի գիյոաչշնտաղոտական ինստիտուտի երասխաճունի մելիորատիվ կայանում 10 տարի շարունակ ուսումնասիրվել է 1964 թ. մելիորացն ված (մշակված թափոնային ծծմբական Քթվով) խաղողի այդիների տակ ճատկացված ալկալի-աղուտ ճողերի ն խորքային: ջրերի աղային ոնժիմը:

Առանցչորացնող ցանցի մելիորատիվ աշխատանքներիիրա-

կանացվող տարածություններում խորքային ջրերի մակարդակը ինչն 1960 թվականը պանվել է թույլատրվող կրիոիկական սմ: նման պայմաններում խորությունից վերն՝ շուրջ 120--150 լվացումներ կատարելու դեպքում խորքային ջրերի մակարդակը խիստ բարձրանում է, որը բարձր գոլորշիացման պայմաննե-

95.

տում.

լում

(500--600 մմ)

ն

առաջ

է բերել «ողերի կրկնակի աղակա-

ալկալիացում:

նայած

սմ խորությամբ չորացնող ցանց անցկացնեկրկնակի աղակալման վտանգը բավականաչափ նվազել է, սակայն ինտենսիվ ոռոգման ժամանակաճատվածում սմ։ նկատվել է խորքային չրերի բարձրացում մինչն 180--200 սմ ն 300--320 Խորքային ջրերի ճետագա խորացումր ինչն են Հողի ամբողջ պրոբարձր նորմաներով ոռոգումը նպաստել ֆիղի աղազերծմանը: Խորքային ջրերի մակարդակի իջեցմանը զուգրնթաց փոխվում է դրանց ջիմիզմը: Մինչե 300 սմ խորության ջրերի մավարդակն իջեցնելիս նատրիումի Հիդրոկարբոնատները վերածվում են նատրիումի քլորիդի կամ նատրիումի սուլֆատի: Միաժամանակ ստեղծվում է փոխանակային կատիոնների բարելավ Ճարաբերակցություն (Հո :Ը8 Է լք ՀԱ Խորքային ջրերի մակարդակր իջեցնելուց ճետո ճողի մեվիորատիվ վիճակը բարելավվում է՝ ճողի պրոֆիլում աղերի ընդճանուր սլարունակությունն տատանվում է 0,1--0,240-ի, մ/էկվ-ի սաճմաններում, բացուկաՀիմնայնությունը՝ 0,5--0,6 է, քունավոր յում է սոդան, իսկ Ելլ-ը ճիմնականում 2:8--8,8 Է կրլոոիկական սաճմանից ցածր աղերի քանակը

ետո

լուց

(1972 թ-ից մինչն 1982 թվակաարիներիընթացքում նր) նկատվել է նատրիումի բիկարբոնատիԼրիվ չեզոքացումը ն կալցիումի բիկարբոնատիպարունակության ավելացում, որը է Ճողի բուֆերականությունը: Փոխվում է նան բարձրացնում Հողի աղակալվածությանբնույքը՝ նատրիումի սուլֆատի աղե10

վերածվում են կալցիումի բիկարբոնատի: Հողի մելիորատիվ վիճակի բարելավման ճետկանքով նկատվում է աղերի տեղաշարժ Ճճեռացում: կլանված իմքերի կազմում փոխանակային։ՕՎՅ-ի քանակը չի գերազանցում 2 մ/էկվ 100 գ. Հողում, մինչդեո ճողի կլանող կոմպլեքսը 4աըը

ու

գենումէ Ըճ-ով (շուրջ60'յ):

Խորքային չր ջրերի քիմիական բաղադրության վրա մեժ աղդեցություն են թողնում ոռոդղվողջրերը, որոնք մտնելով ճողի մեջ Հարստանում են աղերով (գլխավորապեսՔլորիդներով ն սուլֆատներով) ն տեղաշարժվում դեպի ստորին շերտերը: Այս-

Բի

պես,

միջակ աստիճանի մելիորացված «ողերի

.

դյուղատնատե-

ռական օգտագործման պրոցեսում խորքային չրերը 250 սմ մակարդակի վրա կանգնած ժամանակաճատվածում դրանց ճանքայնացվածությունը 1,2-ից (1928 թ.) բարձրացել է մինչե 42,7 (1926 թԹ.), նորմալ սոդայի պարունակությունը կազմել է 1--4 -»4, իսկ խորժ/էկվ, ԻոշԸՇ09-ը՝ 12--14, Պո Շճ Է հիլք քայինի չրերի մակարդակը մինչն 320 սմ իջեցնելիս վերջինիս ճարաբերությունը իջնում է մինչն Չ։ Խորքային ջրերում նորմալ սողայի պարունակությունը գրեն չի փոխվեել, որի մըշտական առկայությունը պետք է բացատրել մելիորացիայի ընկալցիումով դուրս մղութացքում փոխանակային նատրիումը չ

մով:

ջրերի Ճճանքայնացմանմեծացմանն զուգընթաց Խորքային ավելանում է սուլֆատ ե նատրիումի իոնների քանակը, այն ժամանակ, երբ քլորի պարունակությունը դանդաղ է ավելանում:

երկարամյաուսումնասիրություններով պարզվել է,

որ մեիորացված ճողերում աղային ռեժիմի վրա որոշակի ազդեցություն է թողնում խորքային չրերի աղակալման բնույթը ն ն ճողի աղադրանց խորության մակարդակը: Խորքային ջրերի է, որ մինչե յին բաղադրությունը ճամադրելով պարզվում, ն են չափով որոշ ջրերը ճողը պարունակել թ. խորքային բարձր քանակի աղեր՝0,3--0,57., որի կազմում գերակշռել են սոդան:Հողային Լլուո-ի սուլֆատը,ավելի խորըշերտերում՝ ժույթի ոհակցիան Հիմնային է (ԵէԼ-- 8,5--9,0), փոխանակային ո-ի քանակըւատանվում է 3,5--ից մինչե 5,0 մ/էկվ գ. Հողում (նկ. 19): Հետագա տարիներին նկատվում է ճողի մելիորատիվ վիճակի լրիվ բարելավում, որը արտաչտայտվումէ նրանում, որ պակասում է աղերի պարունակությունը մինչե 0,1--0,2010, այն էլ գլխավորապես նատրիումի քլորիդի ե սուլֆատի աշվին,

չեզոքանում

է սոդան ն

լավանում աղերի քիմիական բաղաչ Լատ որում՝ կալցիումի բիկարբոնատի քանակն ավելանում է 2-անդամ, նկատվում է մաղզնեղիումիբիկարբոնատի առաջացում, փոխանակային Ւո-ի քանակընվաղում է մինչն 2,0 մ/էկվ, որպեսզի երնույթր ճողի մելիորատիվ վիճակի բարելավման իմաստով շատ դրական է: Միաժամանակ է, որ 10 տարվա ընթացքում տեղի է ունեցել չրապարզվել

դրությունը:

7--414

շերտի սաչմաններից: տ/4-ից (1972 թ.) նվազել Հասել է 21,6 տիչ (1982-թ.), այսինքն ոռոդման լվացող ռեժիմի պայմաններում ճեռացվել են 32 տ/Ճ աղելո Հողի ստորին ավելի քիչ մելիորացված շերտերին մոտ խորբային ջրերում նկատվում է ջրերի Հանքայնացվածության բարձրացում 1,0 գ/լ-ից (1967 թ.) մինչն 2,5 գիլ (1984 թ.), որտեղ պաճպանվել է նատրիումի ճիգրոկարբոնատիջիմիզմ։ Ժ/եկվ/լ նորմալ սողա, բարձր Աղերի կազմում առկա է 1--4 ճիմնայնություն(6--12 մՄ/էկվ/լ),իսկ Ւ: ՇաՒ Էք մինչն լույծ

աղերի

Հողի

Հեռացում

ամ

Աղերի քանակը 54,0

թ. տատանվել է

2--4-ի

սաճմաններում, Ուժեղացել է

քլորիդների ն սուլֆատների տնղաշարժըո պարզվել է, որ 40 սմ-ից մինչն 20 սմ գրունԱնալիզներով տային չրերը ունեցել են նատրիումի բիկարբոնատի բնույթի աղակալում (նկ. 7): Հողում ճայտնաբերվել է նորմալ կարճիմնայնություն (0,5--0,7 մ/էկվ), բոնատներից առաջացող բարձր է եղել թլորիդների (0,3 մ/էկվ) ն նատրիումի սուլֆաիսկ աղերի ընդճատի (0,5--1,0 մ/էկվ) ւլարունակությունը, է սաճմանները: տոկսիկության նուր քանակը գերազանցել Մելիորացման Հետագա տարիներին տեղի է ունենում ճողի մելիորատիվ վիճակի որոշ լավացում, այսինքն լրիվ չեղոքաեն ն ինչպես ատրիումի բիկարբոնատը: կալցիումի բիկարբոնատի պարունակությունը ավելանում է շուրջ երկու անդամ, աղակալման բնույթը մինչն 50 սմ խորությունը նատրիումի սուլֆա1922 թ.) փոխվում 19 կալցիումի ԲԲ բ բիկարբոնատի ի (1982 թ.) իսկ ստորին շերտերում սոդայինը նատրիումի սուլֆատի: է նատրիումի սուլֆատի քանակի որոշ նվաղում ն նկատվում նատրիումի քլորիդի ավելացում, որը դերաղանցում է տոկսիկության սաճմանը: Հողի 100 սմ շերտի սաճմաններու» 'կատմ/ էղ ում է նա փոխանակային Ւո-ի քանակի նվաղում Բշ Ճճողի այսինքն տեղի է ունենում մինչն 3--4, խորը շերտերում՝

սմ-ի սաճմաններում, որի դեպքում նկատվում է անընդճատ տենդենց: Հողերի աղազերծման ն ալկալիազերծման նավ մելիորացված Հողերում ստեղծելով նորմալ գործող դրեՃել 300--320

նաժային ցանց, նվաղում է

ջրերի Հանքայնացլսորքային

նան

վածություն:

Խորքային չրերի ստորին շերտերում նկատվումէ աղերի է Ճողի ավելացում, որը խոսության որոշ պայմանավորված ն տեղաջրերը դրանք խորքային պրոֆիլից աղերի լվացման փոխվելու ձե պաճելու ' նում

Հետ:

ե դեպքում

սմ մակարդակիվրա Խորքայինչրերը 300-320 չեն թող եղություն մ դրանքն կոնազդեցություն չեն չս բացասական թող-

ւս

ՊԵՑողեսնե

Ճողադգոլադվան ՂՈԳոԲ"Մ

բի մր

ւոց

ՀԱՐԹԱՎԱՅՐԻ ԱՂՈՒՏԵՎ ՄԵԼԻՈՐԱՑՎԱԾ

ՌԵԺԻՄԸ

ՀՈՂԵՐԻ 0ՔՍԻԴԱՎԵՐԱԿԱՆԳՆՄԱՆ ՊՈՏԵՆՑԻԱԼԻ

ԱՐԱՐԱՏՅԱՆ

Հողում ղեցություն

պրոցեսները օքսբդավերականդնման ունեն

վճռական աղաղուտի,

երկաթի,ծծմբի, սննդատարրերից՝

ֆոսֆորի,մանգանի շարժունության, ինչպես նան ճողաբույս ն կենսաբանական պրոսիստեմումնլութավփոխանակության կեսների ուղղությունների փոիոխման վրա:

ԱրարատյանՀարթավալրի մելիորացված Հողերի Գր թարխունի Աաաորւիումի հարրուաթոնորը,օքսիդավերականդնման պոտենցիալի ուսումնասռիրությունները "

աղուտ

տից (

է

,

|

ճատկությունների անընդճատ բարելավում: աղային ռեժիմի ուղղուՄելիորացված ալկալի-աղուտների կատարված թյան փոփոխությունը պարզելու նպատակով են այն եզուսումնասիրությունների արդյունքները ճանդեցնում րակացության, որ խորքային ջրերի մակարդակը պետք է պա38

ծրասխաճունի

ն

կայանի

տարվել են փորձնական մելիորատիվ մելիորացվաժ ճողերում, ինչպես նան սոդա "Ք Րր ա-նատրիուհրո ն խաղողի այգինեմական աղուտներում 4ճիմնած պտղատու բում: Օքսիղավերականգնման պոտենցիալի չափումները կաԾԱՐ

լորի

ՊՊՄ--03

պոտենցիաչափովն ճողում մշտապես տեղադրված պլատինե էլեկտրոդով։ էլեկտրոդներըտեղադրվել են մին25, 50, 25, 100, 125, 150 սմ խորության Հողաշերտերում՝ չե գրունտային ջրերի տատանման թվազուին: Պոռտենցիլի կան տվյալները արտաճայտվել են քրոնոխիղոպլետներով: տարվել

են

Սոդա-Քլոբիդա-նատբիումական աղուտնեի օքսիդավեբա-

աղուն կանգնման ռեժիմը:Քլորիդա-սողային պոտենցիալի

ոչ խորը դտնվող թույլ «անքայնացված դրունոային ջրեր: Տարվա ընթացքում ջրերը տատանվում են 1,20-դրունտայքն 2,60 մ խորության սաՀմաններում, Ըստ պրոֆիլի Հողը կավա-

ունի

յին է, Այստեղ

պարզորոշ

ե առկայո դիտվում է ավաղաչերտի

ւ-

.

թյունը արտաճայտված Հողի մորֆոլոգիական պրոֆիլի պարզորոշ շերտավոր կառուցվածքը կանխորոշում է ճողային որիզոնԱյս Ճողերի Ճիդների խայտաբղեւո կաղզմը ե Ճաւոկությունը: պրոֆիլում, ըստ ճողի խորության, նկատվում է րոլոդգիական մեծացում ն մազանոթային խոնավ խոնավճագեցվածության

առկայություն: ճագեցվածության ճորիզոնի

ձողի բուսապատվածությունը չնչին է՝ մինչն 1040: Բուսական ծածկույթում գերիշխող են՝ կարմրանը (12281: քճ1լ251Զ196ՈՒ2 ), մ6ՏՏ),անողնուցը(Քսշօլոծլլը Ջ105Տի քաֆուրխոտը (Շո քհօոօտոտ քօրճոոճ քոյլօ) ն այլն: Քլորիդանատրիումականաղուտների աղային կազմը բերված է, դան

ն

նկ. 19-ում,

երնում որտեղից

է,

որ

գերակշռում

են

սո-

բլորիդները:

Հողի պրոֆիլիխորությամբ աղերի քանակը պակասում է,

թոռիչքաձնհ չավանաբար կապված տեղի է ունենում է մեխանիկական կազմի խայտաբղետության ն ջրաֆիզիկական որը

Հողի մակերեսային շերտում միանման պայմանների ճե: (0--10 ամ) աղերի ընդճանուր քանակն ըստ չոր մնացորդի, կազմում է ավելի քան երկու տոկոս: Այդպիսի բարձր խտուոչ

թյունը հն

ն

ֆիտողանգվածի աննշան քանակությունն իջեցնում

ձողիկենսաբանական ակտիվությունը:

Սոդա-քլորիդա-նատրիումական աղուտներում օքսիդավերականգնման պուենցիալի ռեժիմը տարվա ընթացքում քիչ է փոՀողի ոտորին կապված օդաճադեցվափոխվում: Հորիզոնները,

ծության (անհրացիա)պալմանների վատացման Հետ, իրենց են վերականգնման ռնակցիայի բացարձակ 4Հետքեստորին ճորիզոններում օքսիդավերականդգնման բը: ձատկապես

վրա կրում

պոտենցիալը ման

մվ-ից

չի բարձրանում: 0Օքոխիդավերականդըն-

պոտենցիալի ոչ բարձր մեծություն նկատվում է

նան

ճողի

երին 4 Հորիզոններում: ններում վերին

Հողիվերին՝1.մ ամռան

(450--500

սկզբում

մվ),

շերտում խորության

դիտվում (ճունիսին)

որը

է

դարնան վերջում

ն

բարձր պոտենցիալ

պայմանավորված է օդաճագեցվածության

նպաստավոր պայմանների առկայության ն օքսիդացման պոտենցիլի ուժգնության ճետ: Տարվաընթացքում դիտվում են երկու միմյանց Հաջորդող ժամանակաշրջաններ, որոնք բնորոշվում են բացաճայտ ,ուսրչ բեր օքսիդավերականդնման ռեժիմներով:Ցուրտ ժամանակաշրջանում Հողում դիտվում է վերականգնման երկարատն պրոցեսների առկայություն: Տաք ժամանակաշրջանում, Ճճատկապես ՀՃողիվերին Ճճորիզոններում,դերակշոում են օքսիդացման պրոցեսները։ Այսպիսով, կարելի է եզրակացնել, որ սոդա-քլորիդա-նատրիումականաղուտներում տարվա ցուրտ ժամանակաչ շրջանում վերականգնման նկատելի ռեակցիաների պայմաննե րում Ճողի աղային կազմի մի քանի բաղադրիչները փոխարկվում են ցածրարժեք ն տեղաշարժմանճամար առավել շարժուն ձների: Հողի քիմիական կազմի փոփոխման այս Հավանաբար առաջանում են բիոդեն ոնակցիաների նոր բաղառրիչներ, որոնք նպաստում են սոդայի առաջացմանը ն նրա կուտակմանը: Սրան զգալի չափով նպաստում են նան Ճճողի մակերեսի բնական ամրությունը, ծակոտկենությունը, աննշան բուսապատման շնորճիվ Ճճողի չորացման փոքր մեդեսուկտիվ նան մեծ ծությունը, ինչպես քանակությամբ «իդրոսկոպիկ աղերի ն կարբոնատային նուրբ շերտավոր կեղնի առկալությունր։ Ասվածը Հանդեցնում է այն մտքին, որ բնական Հողառաչ ջացման պրոցեսը սոդա-քլորիդա-նատրիումական աղուտներում վերականգնման պրոցեսի դերակշոության պալմանննրուժ ուղեկցվում է սոդայի, քլորիդների ն «Հիմնային մետաղների ջրաաղային լուկուուսկմանը:Տաք ժամանակաշրջչաններում ծույթների վեր բարձրացող ճոսանքների շնորճիվ Ճողադոլացման նշված նյութերը կրում են պրոֆիլային վերադասավորում: Սրան նպաստում է աղուտների մակերեսից ջրի գոլորշիացումը: Հողի քիմիական ն ագրոֆիզիկական Ճասոկությունները, ծածկոցային կուլտուրաները նկատելի փոխազդեցություն են ունեցել մելիորացված Հողերի օդադաղզայինոնժիմի վրա: Այդ ներգործությամբ է բացատրվում աղուտ ն մելիորացված ճողերի օքսիդավերականդնմանպուտննցիալի առկա տարբերու-չ

ցիկլում

թյունը:

Խաղողի վազիտակ դտնվող մելիորացված աղուտ սիդավերականգնման պոտենցիալի ռեժիմներն ունեն

Ճողի օքտարբեր

ւաւանձնաճատկություններ:Մելիորացված ճողերում դիտվում է անհրացիոնօքսիդացման պրոցեսների տնեողության մեծացում: ամիսներին, Այդ Հատկապես նկատվում է դարնան-ամառային հրբ ուժեղանում են Հողի դեսուկտիվ չորացումը ն նրանում ըե-

թացողդոլորշիացմանպրոցեսներըո ճայտնիէ, որ օքսիդավերականդնման պոտենցիալի

մվ-ն Հանդիսանում է այն սաճմանը, որից ցածր դերակշոում

են

մվ-ից բարձր սկսում են վերականդնման ռեակցիաները: դերակշոնլ օքսիդացման ոնակցիաները: կարելի է ենթադրել, մվ-ի դեպքում կուլտուրական բույսերի ճամար որ 350--400 Ճճողում ստեղծվում է օքսիդավերականդնմանոնակցիաների առավել բարենպաստիրավիճակ: Այսպիսով, մելիորացված աղուտներում ուժեղանում է մոլեկուլյար թթվածնի շրջանառությունը ն լավանում է Ճողի օդաճագեցվածությունը:։ Սակայն մելիորացված ճողի լուրաճատուկ պայմանների ճետնանքով օքսիդավերականդնմանպոտենցիալը 400-450 մվ-ից չի բարձրանում: 500 մվ-ից ոչ բարձր մեծժությունը, Ճավանաբար պայմանավորված է ճողի պարբերաբար րումներով ն նրա խորը շերտերում առկա մաղանոթային խոնավաճագեցվածության Ճորիզոնի առկայությամբ: Մելիորացված ճողերի պարբերաբաի չրումները ն դրունտային չրերի աոռկայությունը նպաստում են խաղողի վազի ճամար առավել օպպրոցեսների տիմալ (մինչն 500 մվ) օքսիդավերականդնման

զարգացմանը:

օքսիդացման Փարնան-ամառային ժամանակաշրջանում ճասնում է բնորոշվող ռեակցիաներով Ճորիղոնի Հզորությունը մինչն 175 սմ, որը ճամընկնում է խաղողի վազի տարածմանխորության Հետ:

արմատների

Մելիռբացված հողերի օքսիդավեբականգնման պոտենցիալի

ռեժիմը պտղատու

տակ: Պտղատուկուլտուրակուլտուրաների ների տակ ճողը աղաղզերծվածէ մինչն գրունտային չրերը: Տարվա ընթացքում վերին 1 մ խորության ճողային զանգվածը, որտեղ դիտվում է պտղատու կուլտուրաների արմատների ֆիտողանդվածի առավել մեծ խորություն, բնորոշվում է օքսիդացման պրոցեսների դերակշոությամբ (մինչն 600 մվ): Ուշակուլտուրաների տակ նույնիսկ ձմռանը գրավ է, որ պտղատու պո: մակերեսային 25 սմ ճողաշերտում օքսիդավերականդնման

տենցիալը չի իջնում 250 մվ, իսկ 50--75 սմ խորությունում է այն տատանվում 350--400 մժվ-ի սաճմաններում: Հողիլավ անրացիայի պաճպանումը բացատրվում է: դրունտային չրերի թույլ վերճոսքով, որը կապված է 1 մ խորության վրւս ավաղային շերտերի առկայության ճետ: Արմատաբնակշերտից ցածր Ճողաշերտերի երկրորդ մետրում օքսիդավերականդնմանպոտենցիալիմեծությունը կտրուկ մվ-ի սաճմաններում, որը ընկնում է, տատանվելով 200--250 կապված է 4ճողի վատ օղավետության ն բարձը խոնավաճադրունտադեցվածության ճետ: Վերջինը պայմանավորվումէ յին ջրերի ազդեցությամբ: Այսպիսով, ըստ օքսիդավերականդնմանռեժիմի ղզարդացման տարեկան ցիկլի, պտղատու կովլտուրանեհրիտակ «ողի խորությամբ դիտվում է երկհարկանի շեբտավորում:Այդ ուռեղժում է նյութափռխանակության Ճակադիր ֆոներ րոտ օքսիդավերականդնման պոտենցիալի դիֆերենցվող ճորիզոններիս կարելի է եզրակացնել, որ 1 մ խորության ճողաշերտում օքսիդացման պրոցեսների բարձր ֆոնի պայմաններում 4Ճավանաբար ընկնում է փոփոխական արժեքականություն ունեցող մի շարք տարրերի շարժունակությունը ն մատչելիությունը: Դա առաջին ճերթին վերաբերում է ճողում առկա երկաթին, ֆոսֆորին, մանդանին, որոնց ոչ մատչելի վբճակըմշակվող բույխախտումներ սերում առաջացնում է նյութավփոխանակության ն (օլորող, պտղակալման պրոցեսի խախտում այլն): Մեկ մետրից ավելի խոր գտնվող Ճողաշերտում տարվա ընթացքում օքսիդավերականգնման պոտենցիալի փոքր մեծության պաճպանումը վկայում է վերականգնման պրոցեսների զարգացման մասին. որը, ինչպես նշվում դրականության տվյալներում, նպաստում է փովոխական արժեքականություն ունեցող տարրերի շարժունակության մեծացմանը: Թույլ անրացիայի պայմաններում ազոտային, ծծմբային ն ցածր կարգի արժեքականություն ունեցող այլ լտարընրի ճետ ժիասին առաջանում է նան սոդա: Ստացված նյութերի անալիզը թույլ Հ տալիս ճՃաստատելու, որ կախված արմատային ճամակարդի տեղաբաշխվածության առանձնաճատկություններից,ինչպես նան աղային կազմի օդադաղային ռեժիմից ն կիրառվող ագրոտեխնիկայից, պտղատու կուլտուրաներին ճատկացված. մելիո-

է

օքսիդավերականգնմանոնհժիմի զարգացրացված ճողն ըստ ման, ունի երկշերտավոր կառուցվածք, վերին՝մետրանոց օքսիդացման ն ստորին՝ վերականգնման, Այս ճանդամանքը անպատճառ պետք է ճաշվի տոնել, ճատկապես վերին՝ մետրանոր շերտի ճամար ագրոտեխնիկական միջոցառումներ մշակելիս:

Այսպիսով, կատարված ուսումնասիրությունները Հիմք

տալիս

եզրակացնելու

որ

են

սոդա-քլորիդա-նատրիումական

աղուտներում տարվա ընթացքում դիտվում են երկու միմյանց ճաջորդող նե խիստ տարբեր օքսիդավերականդնման ոնհժիմ

ունեցող ժամանակաշրջաններ: Տարվա ցուրտ ժամանակաշրջաէ դիտվում վերականգնմանպրոցեսի զարգացում` օքսիդավերականդնման պոտենցիալի մեծության ոչ մեծ նումներով (150--250 մվի Տարվա տաք ժամանակաշրջանում դերակշռում են օքսիդացման պրոցեսները՝300--500 մվ օքսիդավերականդնման պոտենցիալի տատանումներով: վեգետացիայիժամանակաշրջանումօքսիդացման պրոցեսներով բնորոշվող Հողային զանգվածի խորությունը ճամընկնում է խաղողի վազի արմատային ճամակարդի առավել մեծ խորության Ճեւո։ նում

տատա-

Պողատու այդում ըստ օքսիդավերականդնմանռեժիմի դիտվում է ճողի երկշերտավորում.վերին՝ մեկ մ խորության օքսիչ դացման շերտում օքսիդավերականդնմանպոտենցիալը ճասնում է մինչե 600 մվ, իսկ ներքին՝ վերականգնման շերտում իջնում մինչն100 մվ Օքոիդավերականգնմանռեժիմի կարգավորման ճամար անՏրաժեշտ է կարդավորել ճողի ջրաօդային ռեժիմը` պարբերաբար ջրման ն ճամապատասխան ագրուտռեխնիկա (փխրեցում, մուլչացում

ն

այլն) կիրառելուօգնությամբ:

ՄԵԼԻՈՐԱՑՎԱԾ ՀՈՂԵՐԻ ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՅՈՒՐԱՑՄԱՆ

ԱԳՐՈՏԵԽՆԻԿԱԿԱՆ ՈՒ ԱԳՐՈՄԵԼԻՈՐԱՏԻՎ

ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐԸ

ՀայկականԽՍՀ ադրոարդպետկոմիՀողադիտության

ն

ագ-

րոքիմիայի գիտաճետաղուռականինստիտուտի կողմից մշակված ռոռղային ալկալի-աղուտների. մելիորացիայի տեսական դրույթները, որոնց ճիմքում ընկած է «ճիմնային ոնհսկցիայթ

չեզոքացման ն փոխանակային նատրիումը կալցիումով փոխարինելու Համար քիմիական թթու Հակազդակներիօգտագործումը, Հիմք տվեցին առաջարկելու ալկալի-աղուտների քիմիա-

արտադրուկան մելիորացիալի ինդուստրիալ տեխնոլոգիան՝ ճամար: ներդնելու թյան մեջ լայնորեն ճողերի կուլյոուրականացման աստիճանի ն Մելիորացված բերրիության բարձրացման պրոբլեմը մինչն վերջերս դիտվել է միայն երկրագործության մեջ ընդունված ճողի ն գյուղատբնտեսական կուլոուրաների մշակության ընդճանուր եղանակնե րե սաճմաններում: Չնայած նրան, որ քիմիական մելիորացիավի ժամանակ նվազում է ճողի աղակալվածությունն ու ալկալիացվածությունը, ն կուլտուրական բույսերի աճեցման ճամար ստեղծվում նեն նպաստավոր պայմաններ, այնուճանդերձ, Ճճողի ճիմնական ճատկությունների ն առաջին ճերթքինջրաֆիզիկական 4ճատկությունների, սննդայինռեժիմին կենսաբանական ակտիվության ճետագա բարելավման կարիք է զգացվում:

ուսումնասիրություններիընթացքում երկարամյա

պարզվել Արարատյանդաշտավայրիգլուղատնտեսական գոտու Համար մշակված ագրուռեխնիկականմբջոցառումների շաբլոն կիրառումը, մելիորացված «ողերի էքստենսիվ օգտագործումը, է,

որ

տոանց ճաշվի առնելու ճողաճիդրոլոգիական պայմաններն ու մշակվող կուլտուրաների առանձնաճատկությունները,անթույլատրելի երկար ժամանակով ձդձդվում է դրանց արոադրողաՀետեչբարձրացման պրոբլեմի լուծումը:Վերջինիս կանության վանքով մելիորացիայի ճամար ներդրված ճակայական ծախսերից կարճ ժամանակամիջոցում արդլունավետ փռխճատուցում չի ստացվում: նման դեպքում մելիորացված ճողերի կուլտուրականացման պրոցեսն ընթանում է դանդաղ ն նման տարածությունները ճողերին: բերրիությամբ զգալիորեն զիջում են տվյալ գոտու Դեռ ավելին, տեղի անբարենպաստպայմաններում որոշակի են ունենում մելիորացված ճողերի կրկնակի աղակալման պրոն ցեսներ 4սկայական կապիտալ ներդրումներ, ինչպես ղա տեղի է ունեցել Արազդայանի տասվաստանումՍ,ապարդյուն են ՝

անցնում:

Վերջին տարիներին ալկալի աղուտների քիմիական մելիոտեմպերը ճանրապետությունում էապես մեծացել են, րացիայի

105.

մելիորացված Հողերի ճողադոլացման պրոցեսների վրա նպառակասլաց ներգործության ճամար դիտականորեն ճիմնավորված Ճճամալիր միջոցառումների մշակման պրոբլեմն առանձնակի նշանակություն է ստացել: Երկարամյա ուսումնասիրու-

թյուններով պարզվել է, որ Հողերի քիմիական մելիորացիան ն ադրոբարձր մակարդակով կիրառվող ագրոտեխնիկական մելիորատիվ միչոցառումներն առաչ են բերում ալկալի-աղուոազրոֆիզիկական Հատկությունների ֆիզիկա-րիմիական ների արմատականփուխոխություններ: Քիմիականմելիորացիայի րնթացքում փոխանակային նատրիումը փոխարինվելով կալցիումով ն ճողի պրոֆիլից Ճեռացնելով Ճճեշտլուծվող աղերը, որոնք օժտված են բարձր ճիդրոսկոպիկությամբ, նպաստում են ճողի պինդ ֆազի դիսպերսականության նվազեցմանը: կաբորատորու դաշտային ճետաղզուռություններովպարզվել Հեւտեէ, որ Ճողի կլանող կոմպլեքորկալցիումով ճադենալու վանջով ջրում պեպտիզացվող տիղմի պարունակությունը նվաէ Հողի չրաթավփանցեղում է 2-ից 5 անդամ, խիստ մեծանում լիությունը: Բավականաչափլավանում է նան Հողի միկրոատրուկտուրան, սակայն չրակայունության տեսակետից այն մարգագետնային դգորչ բավականաչափ զիջում է այդ գոտու

որ

Ց

։

մրոքիսմզմմոտ ԱՀ,

:

Շ---՝

ու

ու

ոռողելի ճողերին:

Չնայած այդ բոլորին, մելիորացվող ճողերն ամբողջությամբ բնորոշվում են բույսերի աճի զարդացման ճամար բավարար պայմաններով: Քիմիական մելիորացիայի աղրոմելիորատիվ Ճճամալիրմիջոցառումների Հետնանքով խիստ փոխվում է կլանված Հիմքերի կազմն փոխճարաբերությունը՝ փոխանակային նատրիումը նվաղում է մինչն կլանված ճիմքերի ընդՃանուրքանակի 6,5--10,740, իսկ կալցիումի քանակն ավելանում է մինչե 52--2400: Անչրաժեշտ է նշել, որ կլանված ճիմքերի կազմն փոխճարաբերությունը,ինչպես նան նոր պոյացած դիպսի քանակն ավելի դինամիկ կերով են փոխվում մելիորացված ողերի գյուղատնտեսականօգտագործման ջին տարիներին: կլանող կոմպլեքսում կլանված կատիոնների դրական փոԿիոխությունը նպաստում է Հողի միկրոբիոլոգիական ն ֆերու

ու

ու

ու

առա-

5բ

5.

`

Տ

Թ

ՕՏ

«031

Հոգոծ

5»

8. - 2,

"09

4-ԲՄ

ոջ

--

ց,

«մնեմաճ

մջմոյկ

-ողր

8.

ոն

Բո

«Ժգոսմքիամաղ

-

Հ `

Հ

ՅՅ

թ.

ք.

Տ

Տ

`

.

Տ Է

Հ

Հ Հ

-3Հ

Հ ռՐ

Հ

--

5. 0,0

0,1 1,025

0,46

0:20

0,0

0,440

1,138

1,05

12:

1,083

1,017

-

01580

0,233

Տ

Տ

Է

Հ

Է

Է

Հ-

Հ

--

Հ

28Հ

Տ. , Է

Տ

8 `

«Հ

Տ

ԱԶ-

Շ"

ՅՅ Տ

»Յ-Հ

Հ

ԸՀԸ

Է",

Ա`

Ե

ՀՊ.ՀԷ

Հ

Է

ՀԵՀ:

ւ

-

Բ

՞-ծշ«-

Է

1,91

1,155

1,06

2,23

0,641

0,088

0,2

0,8

1Խ5.

0,0 0,8

0,8

0.44 0,0

0,8

0,298

0,9 0,0

0:10

-

0,2 0,275

0,3

0,44

0,5Ֆ

0,983:

-

0,80

0,0

0,652

27,6 -

0,488,

0,44

0,198:

09123

-

է -

0,201

962:

0:33

013893

7973:

974:

0,9.

շ5-100

50-25

09130

0:18

25-54

Թ«3270:23«373270723 3219072335

7979: 27072

79592

20-25

75:

725-100

25-90

Գյուղատնոնսական 0-25

օգտագորժ.,1970

Հ.,բ Ֆ

Տ ը

«Հ

Գյուղատնոնսական 0-25

օգտագործ.,

Շ

Հ-Պ Տ

ՋԸ

ՏՏ:

Տ

Տ Հ-

Հ

Է-

Խ՛Գ

ԹԱ

ՀՏ `

Տ

ՀՏ

ՎՃէ

Է-«Ֆ

ԻՀ

Ճ

`

Է

ՏՀՏ

Դաջոի վիճակը

1,54

2,26

2,68

2.26

:

ճետո

ե մելիոբացումից քիմիական մելիոբացումը

75--100

կարար կչիոոր

տնսա-

։

՛

ժ/էկվ

իջ

գ.

ճողում

Իռ

14,9

լ

12,1

:

բ.

::

Տ

22,2

23,0 23,2

42,0

20,4

1,5 18,6

12,2

24,6 22,8

14,9 1,6 ,

1,5

1,8

1,7

22,3

1,3

Ն)

0,5

4,0 0,8 0,9

1,0

4,2

18,2

2,0

13,0

ոնալմու

"Լ

1 "Լ

|

Աղյուսակ

ինք

իշ

9,0

Բ

24,4

4,9

10,7

2,3

6,7

6,5

62,2

Խճ

4,8

ԸնդՀչանուրգումարից» 0ը-ով

ՇՅ

18,9

14,3

2,2

4,9

8,3

5,1 13,0

74,7 29,1 Հա 4,1

Աա

13,7 ՏՏ 23,9

8,6 2,8

91,4

44.1

40,8

58,3 48,1

42,4

խոԱկտիվ

Աղյուսակ

սաշԴաշտային

ուզա

Ց.

է, վո

|

ՐՆ

Ըը

Ր |

28,6

24,0 28,2

Փ

ՏԻՔ

1,շ 1,9 2,9 --

|

8,0

.38,0

5,2

մմ

ման կաա կա Բոր Համուրյան

ԹոռոԱռավելագույն Բույսերի

մելիոբացումիցճետո

2,8

9,5

2,5

11,2

1,7

3,9

ն

1,1 1,3

ՇՅ

ՀՋ

մմ

26.4

Հ

ե

25,5

15,9 9,2

մմ

5 Հ Ի ԱԱ Հ ` ոգով| վուը

73,2

22,0

|Հ.

35,8

ՀՀՊ

49,0

13,1

44,2 49,0

46,6

--

25,4 աաաՀՀ-

15,1

--

69,4 ան

44,2

Ն

22,5

Հ

մինչն մելիոբացումը ճատկությունները ջրաֆիզիկական Ալկալի-աղուտնեբի

"գ. 0--25 ՉՏ--50 50--25

0--25 Չ5--50 50--25 25--100

ՀՅ

:

:

մինչե ալկալի-աղուտնեշի Կլանվածճիմքեոիկազմնու փոխճաբաբերությունը

| |

ԱԼԿ

գ/սմ

1,54 1,32

կչիոո

ժավալային

Հե

Մինչն քիմիական

որու-

մելիորացումը

աան

.

բոմ, ամ

0--20 ԼԱ

օգտագործման.ընթացքում ջրի ֆիլտրացիայի

ման

արադու-

է

թյունը նվազում էրկու անգամ, կառուցվածքիխտությունը գ/ար: է Հասնելով 1,30--1:35 116-195 գյամճ-իցմեծանում սմ խորությամբճողը Կ50 է, որ Փորձերով Հաստատված ո եզու վերեցնելու փխրեց փխարեցուցիչով `

դեպքումջրաթասանցելիությու-

ենչ չողի զգալիմեծանում արադությունը նը ֆիլորացիայի են ավելի լավանում,երբվիխրեջրային այս Հատկությունները ցումը կատարվում է «Հայգյուղմեքննայացում» գիտատրտաԳՈՍ--1 մակնիշի դրական միավորման կողմիցնախագծված սմ 90--100 խոՃողը խոր փխրեցուցիչներով աստիճանավոր նման դեպքում ջրաթափանցելիություրությամբ փխրեցնելիս։ ն

նը 0,29--0,30-ից

Հասնում

մեծանում

է 0,40--62

մմ/րոե:

օգտագործելովթաընթացքում մելիորացիայի ն կալառաջանում երկաքարջասպ, փոնային ծծմբաթթու երկրորդային աղ, որը ռեակցիայի մեչ Ցիումի ն մագնեզիումի

Քիմիական

է

է վանում նատրիումտնելով կլանող կոմպլեքսի Ճեւո, դուրս մեծանում է կալցիում իոնի ակխիստ մին։ Այս պրոցեսում է ազդում Ճոու դրական որը ւռիվությունն շարժունակությունը,

պայվրան բարելավ ղի չրաֆիզիկական Հատկությունների ու Համար: ղզարդացման մաններ է մտեղծումբույսերի աճի օգտագործման դյուղատնտեսական Մելիորացված ողերի ու կաղմն սփոխճարակատիոնների պրոցեսումփոխանակային ու մշակի կախված

բերությունը,

ագրո նիմաիք զիրար

ժի հց, փոխվու ոռողման կուլտուրաների Տարբեր ժամկետներում (1964, 1976, 1979 թթ.)

վող

ո

չ

մելիորացՃամա վլալնե րի Համամ ն կազմի նե ծ ալկալի-աղուտների տվյալ քիմ իական ված դրությունը Հնարավորություն է տալիս դատելու երկար ւուսրիներ գյուղատնտեսականօգտագործմանպրոցեսում մելիորաց-

Սուր պարունակությունը, այնպես էլ ճողի ալկալիացվածություկլաներ Մեկ մետր ճողալերտում է մինչն իջել 9--5540-ից ընդճանուր թանակի

Բ Ագր 0:

-

Չիպաի կալցիումը

մեծ քանակությամբ մատնելով կլանող պարունակությունը գյուղատնտեսական օգտադործման 10-րդ տարում ավելացնում է շուրջ 1,5 անդամ: Նռր առաջացած գիպսի մի զգալի մասը ծախսվում է մնացորդային սոդայի ընդճանուր4իմնայնության չեզոքացման վրա, որի «ճետնանքով էլ նրա քանակը նվազում է շուրջ երկու անդամ: Չի բացառվում նան, որ գիպսի մի մասը լվացման բնույթի ոռոգժան ռեժիմի պայմաններում լվացվում է, մելիորացված ճողերի գյուղատնտեսական օգտադործման 15-րդ տարում նրա պարունակությունը չի գերազանցում 0,09--0,1140-ից: Ջնայած հողում դիպսի այդպիսի ցածր քանակին, բայց ն այնպես Ճողի կալցիումի վգալի պարունակությունը, կլսնող կոմպլեքսում ինչպես նան կիրառվող բարձր ագրոտեխնիկական ֆոնը զուզակցված լվացման բնույթի ոռոգումների ճետ, նպաստում են Հողի մելիորատիվ վիճակի բարելավմանը, որն արտաճայտվում մ դրանց աղազերծումով ալկալիազերծումովի: կոմոլլե կլոմպլեքս,

|

Լ

տում

դեռես պաճպանվել է կարբոնատներին

բիկարբոնատնե-

որոլակի տոկսիկ ազդեցություն է որը րի բարձր խտություն, թողել մշակվող կուլտուրաներիվրա: Այդ ժամանակաճատվաէ: Գյուղածում գիպսի պարունակությունը խիստ պակասել մելիորատիվ կոնտնսական օգտագործման 15-րդ տարում ճողի վիճակը էապես լավացել է՝ պակասել է ինչպես աղերի ընդճա11»

ն նրա

ե

ու

կատիոնների Փոխանակային

կաղզմն ու փոխճարաբերունոր առաջացած գիպսի պարունակությունը

Ժլունը, ինչպես առավել դինամիկէ նան

,

փոխվում ճողերի դլուղատնտեսականօդ-

սոսագործման առաջինտարիներին՝ Քիմիական

մելիորացիան

ավարտելուց Ճետու |

Գյուղատնտեսական օդտադործման ընթքացքում մելիորացլիորաց

-

մասին: ունեցող սվփուիոխությունների ված Ճճողերում ստեղի դյուղատնտեսական թ. մելիորացված տեղամասերում օգտագործման ճինդերորդ տարում(1969 թ.) մեկ մետր չեր-

փոխանակային նատրիումը

ը

վաԺ

Հողէ ողերն

վերին 0,5 լ

Սյուն,

մ

ո որոն Ք

աղաղերծվում ալկալիաղերծվում են, սակայն , շերտում Հաճախ նկատվում է աղերի մեծ խտուեսն ի որ առաջացած գիպսի աշվին ու

'

Ն աա մու ջ. ' 5 նկատվում է ,

լքորունը

ի

որաթոխանակային կաղկատիոնների "

/

կ

կլանված կալցիումի մեծ պարունակություն (բնդչանուր քանակի 80--Ջ000) ն նատրիումի աննշան քանակ: մում

ե

ալկալի-աղուտների Մելիորացված

գյուղատնտեսական

օզ-

տագործման առաջին շրջանում որպես պարտադիր մելիորաչ-

սիվ միջոցառում առաչարկվում է մշակել

աշնանացան ցորեն՝

առվույտի ենթացանքով։ Այդ կուլտուրաների ծածկի տակ կըր113 ե..414

նրա տաքաճողի մակերեսից չրի դոլորչիացումը, աղերի բարձրացումը: ցումը, ինչպես նայ ստորին շերտերից ծաԱռվույտի արմատայինխիտ զանգվածընպաստում է ճողի ճայտվում

են

ջրաթափանցելիության լթոնավունակության կոտկենության, ն

են լվացումբարձրացմանը:նշված գործոնները ապաճովում րումների կատարվող ների նպատակով բարձր նորմաներով

ժամանակ Հողի

«0

աղազերծումը:

40.

«Է-):-

«ոռ

Ք

ա

0" " ՎՀ

աշ

ս

«ր

ո

Օրինակ, աշնանացան ցորենի Ավրորա, կավկազ, Արա2 մլն Հատիկ նորըչաստ--20 ն այլ սորտնրի ճետ Ճճեկտարում

մայով առվույտի ցանքի դեպքում օգտագործման առաջին տարում խոտի բերքը չի գերազանցել 30 9/6, մինչդեռ մաքուր ցանքի դեպքում ստացվել է 60--70 ց/Հա: Հաջորգտարիներին

առվույտիբերքատվությունըչի բարձրացել: Պարզվում է, որ առվույտի բավարար բուսածածկ է ստացվում, երբ ցորենի կանքի նորման իջեցվում է մինչն 3-4

(.27 ք, /3-ՀԵ(6)

ե. Հոր

ը

.

6օ

:

ք.51-85

:

Վ

'

|

(50-

Բշ

Նկ. ՛

20.

0.օՖԷԴ ՅՅ ոնՏ-

գ«4-9.0դՏ

եաո6044

մծլիորացված ողերի (Բ) կազմը (Բ--8 ծիրանի այդի, Ր--2

Այկալի-աղուտննրի ն

է

դողի այգի

,

ՐԲ--6--

--

- օ.4:

24...

մեթանիկական (1) Ր--Չ --խատանձենու այգի):

իր ագրեգատային --

6.95

թուլացումըճամարՀողի մակերեսից չրի դոլորշիացման վում է ժամանակակից երկրադործությանկարեոր խնդիրներից ե մելիոկարնոր է չորային շրջաններում մեկը: Այն առաչին օգտագործման բացված ձողերի գյուղատնտնսական

առավել

տարիներին, երբ Հողում դեռնս կան մեժ քանակությամբյրաօգտալույծ աղեր: Մելիորացված Ճողերի գյուղատնտեսական Համագործման առաջին տարում, մշակված տեխնոլոգիայի է ձայն, գարնանը աշնանացանցորենի ցանքերում կատարվում բերքատու բարձր առվույտի ենթացանք: Սակայն ցորենի նոր,

սորտերի (Բեղոստայա--1, Ավրորա, կապկաղ, Արարատի--20) ե ուաջացնում նոչ Հետ մշակելիս առվույոը խիստ ճնշվում է ցանբեր: Վերջինիս ճետնանքով ոչ միայն նվազում է բերսըր քատվությունը, այլն ընկնում է առվույտի մելիորատիվ արժեջըո

21.

Մ

լ

|

ԵՈ" / /

«

-

--

.-

ՉՀ

1Նճ ա իի

ք

շշ

ճ

'-

:

ԷՐ

Է

-

Լ Նկ.

ոա

-

-

՛

աղոտ,

լ:

՝

-

:- 925 ԸՕ-32

/Հ

/00Հ

1---Է

`

.

(.22

:

փ

ԱԳ

առե

ին ԱՆՀՎ

|

:

կլանված կատիոնների պարունակությունը (Ֆ-ով) մելիորացված -

ալկալի-աղուոներում:

,

մլն/ Հա Հատիկ: Այս դեպքում ապատվողՀատիկի բերքր կազմում է 18--20 ց/ճա: Սակայն ոռողվող Հողերի Համեմատ այդչափ ցածր բերքն անընդունելիէ: Մեր պայմաններում առավել լավ արդյունք է .ստացվում աշնանը կամ դարնանի առվուլտի մաքուր ցանքերի դեպքում: երբ առվույտր ցանվում է աշնանը, մոլախոտերը ոչնչացնելու Համար, նախորդներիբերջը ՀավաթելուցՀետո (աշնանա ցործն, նդիպտացորեն, բանջարանոցային կուլտուրաներ) տը պետք է ճերբիցիդներով մշակել: |

ան

բաշ

դարնան մաքուր ցանքերիդեպքում բուսածածԱռվույտի կում ինտենսիվ աճում ին մոլախոտային բույսեր:ԱռաջինՀարի դեպքում մոլախոտերինբաժին է ընկնում կանաչ

զանգվածի

5000-ից ավելին, հրկրորդում՝ 1540, իկ վեգետացիայիվերջում բուսածածկումդրանք արդեն բացակայում են, առամոլախոտային բուսականությանքանակը նվաղեցնել, Ճարը պետք է կատարելվաղ ժամկետում, մինչն ծաղկ-

Որպեսզի

չին ման

փուլիվրա ճասնելը:

Մոլախոտային բուսականության աճը ճնշելու ն առվույտի նորմալ բուսածածկ ստանալու Համար այն պետք է ցանել չաբՀարաբերակցությամբ: Շաբդարը դարի ճետ միասին 1:075 խեղղում է մոլախոտերին ն լրացուցիչ տալիս 50--80 ց/Ճա կանաչ զանգված: բարձի բերքի ստացման վրա մեծ է թողնում անքի ժամկետը:ԱրարատյանՀարմսզդեցություն գարնան ցանքի լավագույն ժափլկետ պայմաններում թավայրի Հորդառատ է ճամարվում մարտի երկրորդ կեսը (գարնան սեպտեմաշնանկայինը, իսկ անձրեների ժամանակաշրջանը), '

Նորմալ բուսածածկի

ու

եբերի առաջին կեսը՝ աշնանացան ցորենի բերքաճավաքից դեպքում բույսերը Ճասցնում են ր երիտասարդ ը Ր) դշճլք Վերջինիս զաիդացնել նորմալ արմատային ն վերգետնյա զանգված, որը ի, ցածրչերմուվիճակիէ տանելու ձմեռային ժամանակաշրջանի սոու

լ

թյունը:

Արարատյանճարքավայրում ընդունված առվույտի ամառային ցանքը մելիորացված ալկալի-աղուտ Ճողերում չի Ճճաջողվում: կիրառել: ձողում եղած մնացորդային աղերի ամոտն բարձր ջերմաստիճանում (ստվերում 30--404 8) ճնշողազդեցություն են թողնում առվույտի ծիլերի վրա, որոնց մի մասը Հաճախ ոչնչանում է աղերի թունավորումից:

Մելիորացված Հողերում մեժ քանակությամբ աղերի պաբունակությունը Հաշվի առնելով, դրանց գլուղատնտեսական օգտագործմանառաջին տարում առվույտի ցանքի նորման պետք է ավելացնել մինչե 25 կդ/ճա:ծետադա տարիներին այն կգ/Հա: Բույսերի աճր խթանելու ճամար պետք է լինի 18--30 ցանքերը պետք է փոցխել: Մելիորացված Ճողերում, ճատկապես դրանց օգտագործման առաջին տարիներին, լվացման նպատակ ճետապնդող ոռոգում ապաճովելու Համար պետք է մշակել այնպիսի կուլւոուրաներ, որոնք պաճանջում են ոռոգման բարձր նորմաներ: Մեր պայամեն

Հարից Հետո

մանների ճամար այդպիսի կուլտուրա ճամարվում է ճենը առվուլտր։ կախվածմնացորդայինաղերի քանակից, մելիորացված ճողերում ոռոգման նորման ընդունվում է մինչն 12 ճաղ. մ3/Հա ն ավելին Չի թույլատրվում, որ Հողի խթոնավության

մակարդակը նվազագույն խոնավության (եխ) 25--8000-ից ցածրլինի: աղեր պարունակող տեղամասերում, առաՄնացորդային ջին խուտճնձից Ճճետո, երբ ամոան տաք ժամանակ խիուռ բարձառամեն րանում է էվապոտրանսպիրացիան, ճարից ճետո վույտը չրում են երկու անգամ. առաջինը՝ բերքաճավաքիցանմիջապես Ճետո, երկրորդը՝15--18 օր Ճետու Այն Ճողերում, որտեղ մեխանիկականկազմը ծանր է կամ ճողի պրոֆիլում կան կավային ոչ ջրաթափանցչերտեր, Ճաճախակիչրումները առաջ են բերում բույսերի ճնշում ն առվույտի բերքի նվաղում: ինչպես նշվեց, մելիորացված ալկալի-աղուտներում կիրառվում նն ոռոգման բարձր նորմաներ: Այս դեպքում ավելորդ աղերի ե ման ճի երի Հեռա ամո ան զիպաի, կալցիումի ն սննդատարրերիՀեռացում: Աովույտի 8 տարվա մշակությունը Ճնարավորությունէ տալիս որոշակի չալրացնել նշված կորուստը: փով 19714 ր ը

աար

Վ

լ

'

Մաւոչելիազուռով

մելիորացված ճողերում վույտ մշակելու դեպքում բերքատվության վրա դրական է անդրադառնում ազոտական պարարտանյութերով պարարտացումր: Առվույտիկյանքի առաջին տարում ազուռի օպտիմալ նորմա է ճամարվում 60 կդ/Ճ ազդող նյութի Հաշվով, իսկ Հետա90--120 դաս տարիխներին՝ կդ/Ճա։ Լկվլացումներնավարտելուց ճետո 15--Չ0 տարի ֆոսֆորական կալիումական պարարտա-չ նյութեր Հող չեն մտցնում: Հետագայում ֆոսֆորի մատչելի պաշարը, որն առաջանում է մելիորացիայի ընթացքում ժծրմբաքքվի ներգործության տավ, աստիճանաբարնվազում է. աովույտին ֆոսֆոր է տրվում 90 կգ/Հա ազդող նյութի Հաշվով: Առվույտի Հարստացնելով Հողի ազուռով, ժիաժամանակ Հհռացնում է բավականաչափքանակությամբ ֆոսֆոր ն կալիում: Ձպարարտացված տարբերակում 116 ց/ճՃախոտի բերքի «Հետ ճեռացվել է 75 կգ ֆոսֆոր ն 412 կգ կալիում, իսկ պարարտացված դաշտերում (Հ 120, Ֆ 120) 183,2 պ/Ճա բերքի Ճեւտ 4ամապատասխանաբար133 ն 652 կդ: /

աղքատ,

առ-

ու

ճեղացնումէ Չնայած առվույտըմելիորացված ՀՃողերից պարունակությունը կալիում, բավականաչափ սակայն ԽչՕ-ի էական փոփոխության չի ենթարկվում: Այս Հանգամանքը բացատրվում է նրանով, որ փոխանակային կալիումը օգտագորվերականգնվում է ոչ փոխածելուն զուգընթաց նրա պաշարը նակային ձեի կալիումով:Բացի այդչ բերքի ճետ մեկտեղ կաՀետ ճող լիումի Հեռացումը մասամբ լրացվում է ոռոգող ջրի կալիումաճամար Դրա ԽՃ20): մգ/լ մտնող կալիումով (8--10 կան պարարտանյութերիՀող մտցնելը չի տալիս բերքի էական

Հավելում:

Շարաճերկ կուլտուրաներ (կարտոֆիլ, բանջարանոցային կուլտուրաներ, ձմերուկ, խորդենի) մշակելիս ճողի բազմաթիվ փլխրեցումները բացասական են ազդում մելիորացված Հողերի ատրուկտուրայլի վրա: Դրա ճամար ցանքաշրջանառություննիիում առվույտի բաժինը չպետք է 4040-ից պակաս լինի: Առվույտի արմատները նպաստում են բարելավ չրակայուն կրնձկային ստրուկտուրայի ստեղծմանը: Բացի ալդ, առվույտը Ճճոտարի առղը Ճարստացնում է օրգանական նյութերով:3-4 է մինչե կուտակվում միջին Հաշվով վույտ մշակելիս ճողում 100--120 ց/Ճա բուսական մնացորդներ, իսկ ճումուսի պարուտարում 0,3--0,400-ից բարձրանում Հասնակությունը 15--18 նում է 1,2--1,440։

Հողային պայմանների նկատմամբ պաճանջկոտ Առվույտը նթե: մելիորացիան ավարտելուց ճետո ՃճողումՀեշտ լուծելի են աղեր շատ են լինում, ապա դրանք բացասական անդրադառնում բույսերի աճի զարգացման վրա: Միլերի ոչնչացումը սկսվում է աղերի 0,5--0,615 խտության դեպքում: Հողում 0,12--0,20 մ/էկվ ՇՕ5-ի ե 4 ժ/էկվ-ից ավելի փոխանակային ո-ի պարունակությունը խիստ նվազեցնում է թփակալման մեէներգիան, բույսերի բարձրությունը, տերնեներիքանակն նյ ծությունը ճատկապես, առվույտի բերքատվությունը: Ճընշված բույսերում պակասում է անազոտ էքստրակտային նյութերի պարունակությունը ն խիստ ավելանում է Հում թաղանթանյութի պարունակությունը: կրիվ աղաղզերծված Ճողերից ստացված առվույտի խոտի բերէ:

ու

ու

Քը

է ստանդարտի 1-ին Համապատասխանում

ճնշված բույսերից ստացված խոտը,

որը

դասին, իսկ ուժեղ պարունակում է 33,2--

չի «ամաթաղանթանյութ, ԳՕՍՏ-իպաճանջներին երբ բույսերը խիստ ճնշված են, ապա լուրաչ պատասխանում:

34,300

Հում

քանչյուր չեկտարից

125--192 ց/խոտ (68,2--242,6 կերամիավոր) ե 142,5--13,5 ց մարսելի պրուռեին պակաս է ստացվում: Մելիորացված «ողերում տնական ժամանակ շարաճերկ

մշակումը կուլտուրաների

ակոսային եղանակով ջչրումը, Հողի պնդանալուց բացի, առաջ է բերում աղերի կուտակում՝ ակոսի կատարներում: Դրա Համար 3--4 տարի շարաճերկեր մշակելուց ճետո անճրաժեշտ է ճողը ճարթեցնել ն մշակել ճամա«արած ցանվող կուլտուրաներ, մասնավորապես առվույտոյ որոնք ոռոգվում են անձրնացումով կամ ինքնաճոս, լայն մարգերով կամ շերտերով: ՄելիորացվածՀողերում առվույտի մշակությունը 4նարավորություն է տալիս կրճատելու ողի մշակումների թիվը ն պաճպանելու նրա` ստրուկտուրան: Չնայած դրան, այնուչանդերձ Ճողը ամրանում է: Դրա ճամար վաղ գարնանային 15-18 տմ խորությամբ փխրեցումը ն միաժամանակ պարարտանյութեր մտցնելըոչ միայն նվազեցնում է Ճողի ամրանալը, բարձրացնում նրա ջրաթափանցելիությունըն ծակոտկենությունը, այլե առավել արդյունավետ օգտագործելու պարարտանյութերը, բարձրացնում բույսերի թփակալման էներգիան ն Ճողի կենսաբանական ակտիվությունը: Ամենամյա փխրեցումը ինչպես ցույց են տվել փորձերը, նույնիսկ առանց ։լարարտա-Հնյութեր օգտագործելու, Հնարավորություն է տալիս լրացուցիչ ստանալ 15--20 ց/ճա խոտի բերք: Առվույտի աճի ու զարգացման ճամար լավագույն պայմաններ ստեղծելու նպատակով 3--4 տարի միամյա կուլտուրաներ մշակելուց Հետո վույտի ցանքից առաջ սմ անչրաժեշտ է կատարել80--100 խորությամբ ճողի փխրեցում։ Այդ միջոցառումըանչրաժեշտ է կատարել այն պատճառով, որ մելիորացված Հողերկ ունեն մեխանիկականկաղմ խայտաբղետ լիթոլոգիական կառուցվածք, տարբեր խորություններիվրա ընկած են ամուր, ոչ չրակավային շերտեր: թափանց Այսպիսով, առվույտի մշակությունը ճամարվում է մելիորացված «ողերի բերրիության բարձրացման Ճճամալիրմիջոցառումների անքապտելիօղակ ն էժան բարձրորակ կերերի ստացման լրացուցիչ աղբյուր: Ագրոտեխնիկական միջոցան

առ-

ու

ու

ռումները ժամանակին կիրառելու դեպքում մելիորացված Հողերի գյուղատնտեսական օգտագործման առաջին ստա-

Փ -

ԷՀ :3Տ Է

ռ -

`Զ|

Եշ

-

Հ

Տ

` ` Հ Հ տ -՝ -

-

Բլ Ց

ւ

-

Է

` -

Տ|

«Չ՝

ւ

դ

՞

ՏՏ

-.Հ

8:38 -

ք Հ3 1» տ

`

||

Հ

-.

Հ3

ԺՀ

ՏՅ

Ի

Հ

ՏՏՀ

Տ՝

`

ՏՏ Հ

ա:

Պ-Վ

5 Հ 5 -

Տ

աղ

էլ

է

Յ9 Տ `

ՆՏ

-

«3 »- ՀՏ ՏՏՀ ՒԷ

-՞-ՊՊ«Հ

`

»

են

տարում

Ջ/Ճա աշնանաքա պորենի Ճճառիխկ, Հետագա 4 տարիներին՝ 20--100 ց/Հա առվույտի խոտի բերք, նշված ժամանակամիջչոցում ճողի լրիվ աղաղերծվում է | Հետագայում` դաշտը կարելի է Հատկացնել Արարատյան ճարթքավայրում մշակվող ցանկացած կուլտուրայի: ջ5.

Յ--4 տարիտնողությամբ 4,7 Հազար ճեկտար տարածու.

թյան վրա առվույտի մշակությունը, 8 տարվա 165--190 միջին բերքատվությամբ, տվել է 60-20 ճաղզարտոննա

-

-՝

`8

5. - Հ ՀՀ -

Է. :Հ

ՀՏ

ՏՋ

ց/Հա-

խոտ:

Արարատյան ճարթավայրի ճաղզար Հեկտարալկալի-աղուո-

յուրացումըՀնարավորություն կտա դյլուղատնտեսական:

օգտագործման սկղբի

տարում առվույտի մշակությամբ Հազար տոննա խու, որը մեծ ոնղերվ է անասնապաճության կերի բաղալի ստեղծման Համար:

նալու

ստա-

500-580

շուրջ

երկարամյա

Հետազոտություններով պարզվել է, որ մելիորացված գյուղատնտեսական օգտագործման Հանձնված Հողերում Հողի ծավալային խտությունը մեկ մետր չՀողաշերտում` միչին տվյալներով տատանվում է 1,324. 1,43 դ/սմ3, ընդչանուր ծակոտկենությունը՝ 42--5400, իվ դաշտային սաՀտմանային խոնավունակությանը ճավասար խոնավությանդեպքում ո մազական ժոկոտիներըճասնում են մինչն 13--154կ, Այսպիոի ճողերում արդյունավեւո չրի պլաշարը ճասնում է մինչն 120-190 մմ, իոկ չուր ներժծելու Հատկության տեսակետիցմուռենում է տվյալ դոտու ոչ աղակալած Հողերին (800--1600՝ ու

մ3/ժամ):

Մելիորացված Ճողերում,Հատկապես, Եթե առկա են կավային շերտեր, կախված վերջիններիխորությունից, պարբերաբար կատարվումէ փխրեցում 50--80--100 սմ խորությամբ: Ըստ որում` խոր փխրեցման դեպքում 0,28--0,30 մմ/րուղեբարձրանում

ջրաթավանցելիություն

Հասնելումինչն 0,40-մմ/րուե, ն նպաստավոր պայմաններ են ուոեղծվում աղերիինտենաիվ լվացման Համար: Մելիորացված ճողերումէապես դրականորեն փոխվում էէ,

0,62

Հ

Տ

» Տ Տ

՞ ` Ղ

5Պ«Հ

Տ.

տ8 Տ Տ«-շ9`

Հ

`:

Ջ Հ Տ

նում

ների

`Յ Հ« Է

1" 38 Հ -Տ ւ, 5Տ 8-շ Հ ԵՇ) ԱՀ: ԲԻ: ք ` ՀՏ 8 ՏԷ--|

Տ5

Տ

:

լ

ՏՏ

` - "`"

.

քանակական միկրոօրգանիղմների

տիվանում

ու

որակական կաղմը, ակ-

միկրոկենսաբանականֆերմենտատիվապրոցես-ու

| այլն ների ինտենաիվությունը

ՆԽղյուսակ

ակտիվությունը ճողեռիկենսաբանական Մելիռշացված ինվերտազա Մոկրոօրգանիզժները

կուլտուրան

ժլն/գ ճողում

0,3---0,8

Անմչակ (ալկալի-աղոսո)

մո պոն " Վ օգտագործման տա

ո

խաղողի այգի

Պաղատու ալգի

չկա `

մա

Հ,Լ-Ց,0

՛

մգ գլյուվլոզա

ն

ն

տարեկան

տարեկան

0,8--1,0

8,1--22,0

4,0--13,0

4,5--18,0

3,4--12,0

առաջին տարիներին արտաբջջային նկատվում նան է ամոնիակացման ու ֆերմենտների նկատմամբ՝ ուժեղանում նխորիտացման պրոցեսների ինտենսիվությունը: Անչրաժեշտ ենք Համարում Հիշեցնել, որ մինչն իրացնող կուլտուրաների տակ մելիորացված «Հողերի Հատկացումը անՀրաժեշտ է կատարել շրջափակողՃողաթմբերի Հավասարեցում ՎՌ--6,5 մակնիշի թումբ ճավասարեցնող ազրեգատովյ, ժամանակավոր ջրատարներիՀողալիցք, մելիորատների տեղափոխման Համար ժամանակավոր կառուցված ճանապար4ճներիվերացում, ն վերջապես, Հողի Հարթեցում խոր վար: Նոր մելիորացված Հողերը գյուղատնտեսական օզտագործման առաջին շրջանում աչքի են ընկնում անբարելավ ջրաֆին զիկական «ատկություններվ կենսաբանական ակտիվությամբ: չաշվի առնելով այդ Ճճանդամանքը, նման «ողերում ն երկրավիրառում են ճողամժելիորատիվ,ֆիտոտեխնիկական Ճոուժեղանան գործական ճամալիր միջոցառումներ, որպեսղի ն ղագոյացման պրոցեսները բարձրանա յուրացվող «ողերի բերրիությունը: ՑուրածատուկՀողամելիորատիվ ն ագրոկենսաբանական ճամալիր միջոցառումների ճետնողական կիրառության պայմաններում, երբ կայուն ձնով խորքային ջրերի մակարդակը պաճվում է 300 սմ-ից ցածր, պարբերաբար ճողը կակաղզմից Հարթեցվում է, կախված Ճճողիմեխանիկական սմ վային շերտերի առկայությունից, 50--80--100 խորությամբ փխրեցում է կատարվում, վերանում է ալկալի-աղուտներից օգտագործման Գյուղատնտեսական

օրինաչափ փոփոխություն է

ու

ու

ապլածպանված բացասական ճատկությունները, ն բարձրանում է դրանց բերրիությունը: ՈւսումնասիրություններովՀաստատված է, որ Հողերի կուլՀարցում կարնոր նշանակություն տուրականացման ունի Ճողկապի ճիշտ կարգավորումը: բույս Համակարգիփոխադարձ ստրուկտուրան, մշակվող բույսերը, Ցանքատարածությունների դրանց կենսաբանական առանձնաճատկությունները, խորքացին ջրերի ոռհժիմըն ռռոգումը, Հող մտցվող պարարտանյութերը, Հողի մշակության եղանակը ն կիրառվող այլ միչոցառումները,ներգործելով ճողային ւզրոցեսների վրա, Համ ասպլալտասխանաբար փոխում են Հողագոլացման ու ճողերի կուլտուրականացման ուղղությունը: Փոքր ճողակտորներում շատ կուլտուրաներ մշակելու դեպջում, որոնք ունեն ջրի տարբեր պաճշանջ ու ջրման տարբեր նորմաներ, վեգետացիայի շրջանի տնողություն, Հողի մշակման տարբեր եղանակներ ու Հաճախականությունն այլն, ժամանակի ընթացքում առաչանում են ժիկրոռելիեֆի փոփոխություններ՝ խայտաբղետ չրային ու աղային ոնժիմներ, ինչպես նան վարելաշերտի ոչ միատարր կառուցվածք: Այս նշված գործոնների Հանրագումարն առաջ է բերում մշակվող տարածքում աղերի վերաբաշխում ն Հողերի մելիորատիվ վիճակի վատա-

պում:

Հաշվի առնելով այս բոլորը, գիտական ցանքաշրջանառություններ կաղմելու ն միատարը ագրոտեխնիկական միջոցառումներ կիրառելու Համար նղատակաճարմարէ ամեն մի կուլտուրայի ճամար դաշտերի չտասրածությունը Հասցնել մինչն 18-24 Հեկտար: մեծ ՄելիորացվածՃճողերը զանգվածներովկարելի է դնել այնպիսի կուլտուրաների տակ, որոնք ջրի նկատմամբ բարձր պաՀանջ ունեն:

ՄելիորացվածՀողերի բերրիության բարձրացումը պայմանավորված է ցանքաշրջանառությունների այնպիսի ոսցիոնալ կառուցվածքով, որի ժամանակ նախատեսվում է Ճողերի ինտենսիվ օգտագործում: Փորձնական աշխատանքներովպարզված է, որ խողանացան կուլտուրաների մշակության ճանապարճով ողերի ինտենսիվ օգտագործումը նպաստում է ոչ միայն միավոր տարածությունից առավելագույն արտադրանք ստանալուն, այլն մելիորացված Հողերի կուլտուրականացման

բարձրացմանը: նման պայմաններում աստիճանի Ճողի օրգանական նյութերիքանակն ավելանում է, իսկ ըվացումների տե-

երկարացնելու, տարվա առավել տաք վողությունը կաշրջանում ճողը բույսերի ստվերի տակ անընդձատ պաճելու ն մակերեսը սիստեմատիկ փխրելնելու շնորճիվ դոլորշիացումը կրճատվում է ն տեղի է ունենում մնացորդային աղերի ավելի ակտիվ լվացում ն դաշտերի մոլախոտվածության նվաղում: Աշնանացանցորենի վաղաճաս կարտոֆիլի բերքաճաչ վաքից Ճճետո կարելի է մշակել վարունգ, եգիսրտացորեն՝սիլուի ճամար (մբովյան--2ն Ուղբեկական--100 ռորտերի: Շատ կարնոր է կոր յուրացվող Հողերում շարաճերկ ու Հացաճատիկային կուլտուրաներից Հետո մշակել առվույտ, որի դեպքում անճրաժեշտ է լինում բարձր նորմաներով ոռոգումներ կատարել արագացնել մնացորդային աղերի Հեռացումը Հո ժամանա-

'

:

ու

ու

ղաշերտից:

Պտղատուկուլտուրաները լավ

են

աճում

ն

երբ ԵՒ-ր

ոլտղաբերում,

8,1--8,2-ից բարձր չէ, ճողի արմատաբնակ շերտում սոդա չկա ն փոխանակայինԱԶ-ը 2--ՑՏ մ/էկվ-ից շատ չէ: Մելիորացված Ճճողերում . պտղատուկուլտուրաներ աճեցնելիս չի կարելի սովորական չաղակալած (մարգագետնայինգորշ ոռոգելի) Հողերում ընդունվաժ ագրոտեխնիկական միջոցառումները(ճողի մշակումը,ջրման եղանակը, ոռոգման ռեժիմը ն այլն) շաբլոն ձնով կիրառել: Մինչն այգիների ճիմնադրումը ճատկապես կարնոր է Հողի մակերեսի բնամքով Հարթեցումը, որպեսղի դրանով իսկ պայմաններ ստեղծել նրա ճամաչափ -

խոնավացման ճողից մնացորդային աղերի լվացման Համար ն բացառել Հորիզոնական ուղղությամբ աղերի տեղաշարժումն ու միկրոռելիեֆի բարձրադիր տարրերում դրանց կուտակումը: կախված Հողի պրոֆիլի աղաղերծվածության աստիճանից, մինչե տնկիների տնկումը ճիմնաշրջմամբ վարի փոխարեն ճոսմ ղը փխրեցնում են 40--50 խորությամբ, իսկ ստորին շերու

տերում կավայինթույլ ջրաթափանց շերտերի առկայության սմ դեղքում կատարում խաչաձն փխրեցում՝ 80--100 խորու-

թյամբ:

Հաշվի առնելով,

ունեն

մելիորացված Հողերի ստորին չերտերն

ն պարուանբարելավ չրաֆիղիկական Ճաւովլություններ

նակում

որ

են

ծայրաստիճան բիչ

սննդատարրեր ն

նպաստավոր

-.

-

Հպ

-

Տ -

ՏԳՊՊՀՏ

-

Դ

՞

ք

ռ

Է

Հ Տ»

Փ -

: ռ

-

55:

Հ

||

ծ

` ՝.

Տ

Է

3 8,

Հ

Տ

ՀՀԳՏ

:

Տ

"Տ

.ՏՀ`Հ

տ -

Հ

`:

Տ Հ ջ

ռ

ջ-5-

՝

Տ

«3

ՏՏՏՏՏ

ՖՋ

Տ

ՑՏՖ`.ՊՋՀՊ

-Հ

Լ

՞ ՞ Հ

5 5

ՋՀ

՞

`. Ջ

3:

ԷԷ) ՞

Յ: Տ

՞

ԷԷ` -

Տ `

Է

Հ

-

-

Հ

Հ

ՀՊՏ

`

«

Տ

Հ

Կ

"Հ

- 5 8, 3

` Հ :

ՀՅ:3Հ

Է

--

`:

Հ-3 ՀՀ

Հ

Հ

«Յ

Հ-ՀՁ«

ՀՏՀՀՏՀ Ձ

ՀՏ Հ

Հ :

ԿՀ ՀՏ

4՝-

-Հ

Բ

ծ

օօ

Ֆ

Ջ

-

5.3

.-

ՊՂՁ`

.

`

5.3

ՊՀ

Հ

Տ|Յ Տ» | «313158|25555 «

ՏՖ

:

(Ր

:, ո

`

:

Ց

թ

չեն բույսերի արմատների աճի Ճամար, տնկիների ճամար փոամ խորությամբ, մտցնում 1,5--1,8 սերը փորում են 70--90 կբ փտած դոմաղբ, 60--80 դգ կալիում, 100--120 դ ֆոսֆոր: ն ագրոտեխնիկական Համալիր միջոցաՀիդրոմելիորատիվ

ռումների կիրառումը նպաստում է մելիորացված ձողերի կուլւտուրականացմանըն բացառում կրկնակի աղակալման ճնարավորությունը: հնչպես վկայում են աղյուսակում բերված տլվյալները։ մելիորացվաժ Ճողերում պտղատուների բերքատվությունը բարձր է, քան Արարատյանճարթավայրի չորս շրջանների տնտեսություններիմիջինը

Պետք է նշել, տվությունը

որոշ

խնձորենու առանձին սորտերի բերքատարիներին կազմել է 382,5449,8 ցյա, որ

իսկ տանձենունը՝150-180

ց/ճ

առաջին անդամ (1965--1966 թթ.), այն էլ Հայաստանում մելիորացված ալկալի-աղուոներում (նրասխաճունի մելիորատիվ կայան) Հիմնադրվել են խնձորենու ն տանձենու ինտենսիվ պալմետային այդիներ՝՝ դաճան պատվաստակալներիվրա օգտագործելով շպալերային տեղաբաշխում՝ Հեկտարում 1110--

բուլու

ներկայումս փորձակայանի մելիորացված ճողերի 2500-ը: ն խաղողի այդիներին: (48 Հեկտար) Հատկացված է պտղատու Մելիորացվածճողերում ալդիներ են Հիմնադրվել Հոկտեմբերյանի շրջանի «Մելիորատոր» մասնադիտացվածսովխողում, շրջանի Ջրառատի,ՄուՎարդտնաշենի, Զարթունքի, էջմիածնի ռադյուղի ն Գայի անվան կոլտնտեսություններում: Նոր մելիորացված ճողերում խնձորենու ն տանձենու այդիների ճիմնադրումը նպատակ է ճետապնդում, որպեսզի կատարել մեծ նորմաներով(25--3040 ավելի) ջրում ն ստեղծել ջրին Հետնապես, աղերի վայրընթաց Հոսանք: :

Վ

Մելիորացված ալկալի-աղուտներում մշակՃաջողությամբ են նան խաղողի տարբեր սորտեր: Խաղողի վազը ողի մում

կատմամբպաճանջկու է: Այս Հողերի բերրիությունը բարձրացնելու ճամար խաղողի այդու միջշարքերում սիստեմատիկ ցելին ճաջորդում է առվույտի ցանքը: Սակայն առվույտի մշադումը է ստեղծում վազերըթաղելու դժվարություն

որոշակի

ճամար

--

Տ

Տ 5 ՀՑ5

Շ Տ Հ Տ

՞

"

Հ

Հ

`

Ս

Տ

2, ԻՏ|Տ

5Տ««

Հ

ՏՏՀ

Հ

ՏՅՏԳՋԳՅՏՃ

ՎՈՒ,

-ռ

8.

3: 3,

3 Տ

՞

ԷՋ -

"յ

Է

Տ

Հ

Բ տ5

Հ

օՀ։«:5-Հ-

Հ),

ՋՊԳՊՊԳՀ

Հ

Տ

Հ

Հ

ՏՋՀՖՏ

Տ|

Տ.

ՋՏՋ

ՏՇՏՏ585 ,

Յ

Հ|

Տ

ՀՏՀ»«ՀՏՏ

ՏԺ

»

: Է:

:

Հ Հ

օօ

3՝

բ

Հ -

-

-

-

-5Յ -.

:

»

Փ -

Տ

-ծ

Ջ

-ծ

Ջ

`

ՀՊ«

ՏՀՓՋ ՞ -ծ

Հծ

պատարա

Շ Տ

ՏՀՏ `

Թ

Տ

ՊՀ

ՊՏ»

»

տո

Տ

«Հ

Հ

:

`

չ,

Հ 5

Տ

`

Հ

`

Տ Տ-

Հ

Աղյուսակ

ցային ժամկետում կամ նույնիսկ

ս որտը

աար ավոր"

Հաղիսի

Շաքաթ րայնու-

ցենտ.

ւ.

,

կարմրաչլութ

14,8

Գն

16,1

Հադիսե Սովորական

ձեավորում

24,0

23,0

4,9

ր

Մուսկաթ Սուսաննա

9,0

19,0

Ց,0

29:

24.0

22,0

5,0 ա

ողերում մխխաղող եմ մելիորացվա ված Հողե

, աա Տ

ու

,

ւ

ծնելով

բարձրորակ աղանդերայինգինիներ:

կության

ագ

Բազմամյա կուլտուրաներ մշակելու դեպքում ճողի ինտենսիվ օգտագործումն ապաճովում են պողատուների ու խաղողի ինտենսիվ խիստտնկարկներ ճիմնադրելու, դրանք բարձրաբուն ժեթոդով ձնավորելու ն միջշարային տարածությունները պարառվույտի տակ պաճելու բերաբար միմյանց Հաջորդող ցելի ու

ճանապարչով:

ինչպես աովուցյուններից, իների

րուռեխնիկայի ված մելիորատիվ աշխատանքիծավալի

:

ն

Ուշա-

Մելիորացված ճողերում մուսկաթի արոմատով խաղողի մուռ (Բուրմունք) ուժեղանում է եթերային յուղերի սորտերի

լու

:

աաա մյած

է: րը վաղ բացվելու դեպքում բերքը զգալի պակասում Ցրտադիմացկունսորտերը (Բուրմունք, կարմրենի, կերտ, ներկառատ) բարձր կայունություն են ցուցաբերում կան ուշ գարնանայինցրտաճարություններիդեպքում: են տվել, որ Բազմամյա ուսումնասիրությունները ցույց դեպքում ձեավորման բարձրաբուն ցրտադիմացկուն աորտերը ապաճովում են բարձր բերք (աղյուսակ18):

իսկ դունավոր կեղն Հյութ ունեցող սորտերի կուտակումը, մուտ(մշտարակ, դույնի ինտենսիվաՆերկառասո)՝ կարմրենի, ցումը: Այս առանձնաձճատկությունները նպաստում են ստանա-

:

2,0

.

8,0`

20,4

մա

-

կախ-

նւսն

խաղողի Ա

շատ

որը

:

|

եւ:

ուշ,

պայմանների ճամար, որտեղ բողբոջներավայինշրջանների)

մեկ ալա իպ վաղից»րից,թյունը, «7 ե

Վազի ձեավորումը

չափով

(նան Հայաստանի ճակարնորԱրարատյան ճարթավայրի

նշա բեռքատվության խզդեցությունը Խաղողիվազիձնավոոման վբա ցուցանիջչեեոի ոբակական ություն Բե բջատվությունը

որոշ

է

ն

ր

ռւլարզվել երկարամյաուսումնասիրություններով

նէ,

ի տակ աա Քլոեն թր» ցելի թողնելը ւղատու

/

կո

րնն

րադառնում

ի

:

մ

հարավին

անընդչատ

ողի

բացասաբար

է,

որ

ճարաժու է անդ-

չրաֆիզիկական Հատկությունների վրա:

Հետնանքով Հողի Հ, աւ ո Պարցրի է, ւսորուկտուրան ամրանում վակառուցվածքն քայքայվում ր բոր խողո ա. նրա ֆիլտրացման ճամար ճատկությունները: Դրա մացկուն կիրառ ան լ հ ածոՆ էՔաղվող հորա, հ որն է ձնավորում, անձիաժեշտ տարինմեկ ցելը փոխարինել առվուրոի արի մեքենայացում: աֆ ա աավելագույն է մշակման Հողի վում մշակությամբ: Վերջինս միայն դրական ազդեցություն է

ընդարձակման մտարածության կաճարմար է

Ճողերում ւսյդպիսի շ ււ

դւս

են

գորշ

ելույթ

լու

տվել,

որ

մելիորացված

Հողերում խա-

կարմրենի, Ներ(Բուրմունք,

կառատ, Աշտարակի,Մեղրաբույր,

ն այլն) Ուլակերտ

բողբոչ-

ների բացումը ճիմնականում սկովում է սովորական օրացու128

են

չորս

ոռոդելի) կիսանապատային

ղողի ցրտադիմացկունսորտերի

բազմաթիվ մշակումների

ն

տանում

լ

Ուսումնասիրությունները ցուվց

Հետո

լ

վ

պրոցես

նան (ինչպես

Ջրումներից

ոչ.

թողնում մելիորացվաժ ողերի աղային ոնժիմի վրա, այլե նպաստում է ճողում օրգանական նյութերի քանակի ավելացմանը, նրա :ճիմնական յջրաֆիղիկական Հատկությունների ն

սննդայինռնժիմի

բարելավմանը:

Առվույտի ծածկի տակ նվազում է Հողի մակերեսի տաքացումը, ջրի գոլորշացումը ն մազ129 9.-414

արմատաբնակ շերտերը: Առվույտի խիտ զանգվածը նպաստում է ճողի ծակոտյրակենության, ն, Հետնապես, նրա խոնավունակության թափանցելիությանմեծացմանը: դեպի աղերի բարձրագումը զանոթներով

ու

Միջշարային տարածությունների ճմապատումը բացառում նկ իռիդացիոն էրողիայի զարդացման ողողատների առաջացման վտանգը: նման երնուլթներ Հաճախ են նկատվում ցելերի դեպքում, մանավանդ, եթե չրումները կատարվում են անձրեվացման եղանակով, Հեռաշիթ ԴԴ--30 սարքով: ու

ՄելիորացվածՀողերի ինտենսիվ օգտագործումը միաժամանակ ճնարավորություն է տալիս արադ փոխճատուցելու Ճիմնական (կապիտալներդրումները): ւ

Հողագիտության ագրոքիմիայի գիտաճետազոտականինոնկ

տիտուտի երկարամյա ուսումնասիրություններով սաճմանվել է կուրտուրաների աղադիմացկունության սանդղակ» որողատու նվազում է Հետելալ ջարթով՝ փջատ, նուռ, նուլ, թութ, որբ կեռաս ծիրան, դեղձ, բալ, սերկնիլ, խնձոր, տանձ, սալոր, են է ալքի նուր թուքը Պետք որ նկատի ունենալ, նուռը, աղաղդիմացընկնում Ճամեմատաբար բարձրֆիզիոլոգիական ալրտակունութցամբ, սակայն ունեն ցածը դլուղատնտնհսական

է

դրողականություն: ենք Հճամարումմի քանի Անճրաժեշտ

կայանինոր մելիորացվածալկալի-աղուտներում աճեցված

խաղողի շաքարայնությունը եղել է 18,240, մինչդեռ Հոկտեմբերյանի շրջանի կուլտուրոռոդելի Ճողերում՝ 15,440: Չափավոր քանակությամբ փոխանակային նատրիումի պարունակությունը ն են ն նն բկանյութերի եր, նան է անդրադառնում կուտակ ման, չխբվերիցրտադիմացկունության բարձրացման վրա, որը ն քու փո մմ րթավայրի ւմ կան դրական կլիմայ երնույլթ է Ա Արարատյա . են վաղ պայմանների ճամար, որտեղ սիստեմատիկ նկատվում քան Հ լ եէ ք ցրտաճարություններ: աշնանային

դրականոր '

Հողում

մգ/էկվ փոխանակային նատրիումի պարունակության դեպքում բույսերի ճյուսվածքներում տեղի է ունենում է այն նատրիումի իոնի չափավոր կուտակում, որը խթախում են որակյալ նյութերի առաջացմանը, որոնք մասնակցում խաղողի բերքի ձնավորմանը, ինչպես նան պտուղների դրանց վերամշակման նյութերի որակի բարձրացմանը: 3--4

ու

Հողում վերի նշված քանակի փոխանակային նատրիումի ւարունակության դեպքում ուժեղանում է շաքարների կուտաֆրուկտողիյ,.որոնց ի ճաշիվ սախարողի կումը,Հիմնականում պտուղների ճասունացման ավեառաջացումը տեղի է ունենում լի վաղ փուլերում: 0րինակ՝ երասխաճունիփորձամելիորատիվ ու

1:1/1::)

պարզվել Մաումնասիրությունն երով րիումի իոնը բացասական անդրադառնում բույսերի աճի է,

սոդան

որ

ե

նատ-

են

ու

ոխողաբերությանվրա: Հողի արմատաբնակ շերտում 5--Շ մ/ էկվ-ից բարձր կլանված նատրիումը առաջ է բերում բույսերի տարբեր օրգանների ճանքային նյութերի փոխանակությա խանգարում, որը բացասական է անդրադառնում վերամշակե եղան նինե ված սննդամթերքների, մասն ասնավորապես սեղանի գինիների որակի վրա:

Հողում փոխանակային նատրիումիթանակի ավելացումը է բերում

առաջ

որը ու

խոսք ասել պտղավազի խաղողի տարբեր օրգաններում ճանքային տուների տարրերի պարունակության նե մելիորացված ճողերի աղերի բաղադրության փոխադարձկապի մասին:

,

Ա

՝

ու

-

դրա

կուտակումբույսերի Ճյուսվածքներում,

թունավոր ազդեցություն է մետաբոլիզմիվրա:

նրա թողնում

աճի, զարգացման

Նատրիում իոնովբույսերի Ճյուսվածքների ծանրաբիոնվա-

ծությունը

առաջ

է բերում աճի

Հանտերնեներում արգելակում,

նեկրոզներ, Քլորոֆիլիքայքայում ն ֆուոոսինհ ամինաթեզիփնտենսիվության թուլացում, սպիտակուցային դես

են

դալիս

ին ազոտի, կապվածամինաթթուներին

ՌՆԹ

քանակի նվա-

աղու Միաժամանակ ամիակի բաժինը, որը վկայում է սպիտակուցայինփոխանակման սպիտակուցների սինթեզի թուլացում, ֆոսֆորօրդանական միացությունների

ղում:

մեծանում

է

ու

առաջացման

արգելակում կ անօրգանականֆոսֆորի մուոքի ուժեղացում, Այս բոլորի ճետնանքով բերքատվությունը նվա-

զում է, վատանում պտուղների, խաղողի ճատիկների, ինչպես

նան

վերամշակումից ստացվող ճյութերի

ու

գինու

որակը:

Մետաբոլիզմի առանձնաձատկությունների, պտուղների ու

խաղողիադապտացիոն

ճատկությունների

ւպղարզաբանումը 13:

ՋտտՀՀ«ՀՀՀԵԱՇՐԵՆ

0Տ|ՁՋՓՖՓ6 Ո

ՍՆՆ

օգտագործելու է տվել նպատակասլաց Հնարավորություն ե առնելով կենսաՃաշվի Ճողերը լիորացվածալկալի-աղուտ արտադրուՀատկությունները, ֆիմիական տեխնոլոդիական մե-

ու

տեսակներ թյանը առաջարկելու ճեռանկարային

ՈՌՈԳՄԱՆ ԱՆԶՐԵՎԱՑՄԱՆ

ու

սաճմանային խոնավունակությունը ին )՝ 18--22400-ի սաչմաններում: նշված պայմաններում «կուբան» մեքննան միննույն արագությամբ շարժվելու ն դաշտին ճավասարաչակիջուր

քոլոոեր:

ԿԻՐԱՌՈՒՄԸ

ԵՂԱՆԱԿԻ

ՀՈՂԵՐՈՒՄ

ԱԼԿԱԼԻ-ԱՂՈՒՏ

ՄԵԼԻՈՐԱՑՎԱԾ

|

են ամենուրեք օգտագործվում շրջաններում երկրի տոռողվող անձրնացման տարբեր տիպերի լայն ընդգրկման

|

է անդրադառնում դրանց աճի ն բերքատվության

բացասաբար

վրա: Թեթն մեխանիկական կազմ ունեցող Ճճողերումմիջջրումնային ժամանակատատվածումառանձին Հողատարածություններում Հողի ընդունած ԴՍԽ-ն 75--8040-ից իջնում է բույսերի կենչագործուննության Համար կրիտիկական մակարդակի`55--

6040-ի: Ամենաօպտիմալ պայմաններում (անխափան ջրումների դեպքում), երբ ջրման նորման կաղմում է 550--600 մ3/4ա, օրչ չրի նըշչիսկ միջջրումնային ժամանակաճատվածը՝16--18 ված քանակը Արարատյան դաշտի պայմաններում խոնավաց-

տոքոնաննր,

«կուբան» թվում՝ բարձրարտադրողականության են նան Հայաստանում: աներնօգտագործվում

Ք-

այդ

ենթարկվելեն որոշ Գլխճայջըշինիկողմից այդ մեքենաները մեծ ծախսով աշխատող դիձնավոխության. ճեղուկ վառելիքի նախնագելիփոխարեն այն սնվում է էլեկտրաէներգիայով։ կան

մեկ օպերատորը Ճաշվարկներով

կարող է

ճա

սպասարկել

տարածություն:

«կուբան» մեքենա, այսինքն ավելի քան Հաշվի առնելով այն ճանգամանքը, որ «կուբան» մեքենասաճմանափակ է, ջուր տալու Հնարավորությունը յով դաշտին նպատակաճարմարէ

Համեմատաբար մեղմ այն օղտադործել

Սնանի Շիրակիսարաճարթում պայմաններում՝ է օդգտագորԱրարատյանդաշտում այն կարելի ավազահում: ո-

կլիմայական ծել

մատակարարելու 4ճետնանքով ճողում ստեղծվում է բույսերի ճամար խիստ անբարենպաստխալյտաբղեւոջրային ռեժիմ, որը

լրիվ մելիորացված ն ոռոգելի

ն

գորշ

մարգագետնային

զերում, մեկ կերային կովտուրալի Համատարած ցանջի

դեպքումմեկը (երկու կուլտուրայի մաններում ժամանակ եղանակիընտրության Ջրման

պայ-

թերիկչրվի)'

անճրաժեշտ է

կլիմայական առանձնաճատկությունՃաշվի առնել տարածքի նան ճողի քիմիական կազմը ն ները, ինչպես

ջրաֆիզիկական

Հատկությունները: Մեր կողմից (4. Պետրոսյան) կատարված ուսումնասիրուն աղեր պարունակող

թյուններից պարզվել է, օր մնացորդային աղեր է' Ճողեիում«կուբան»մեքենայի կիրառումնանթույլատրելի Այդ Հողերի մեխանիկականկազմը միատարր չէ (տատանվում

չ թեթնեից մինչնծանրմեխանիկականկազմիսաճմաններում), որի Հետնանբով ֆիլտրացիայիգործակիցը, մ/օր, իսկ ԴՍԵ-ն (դաշտատատանվումէ 0,21--0,10

նաբար,

՛Համապատասխա-

սմ է ճողի 25--830 շերտը ե ճիմնականում ծախտվում Ճողի մակերեսից ջրի գոլորշիացման վրա: տրանսպիրացիայի Այս դեպքում լիիվ բացառվում է ճողի մնացորդային աղերի

նում

ու

Ճանդեցնում է որը լվացմանճնարավորությունը,

նրա ջչջրաձողի ոեժիմի խայտաբղետ ձնավորմանը: ստորին շերտերում կուտակված չլվացված աղերը փոխադրվում են վեաղային

ռել րին շերտերը ստեղծելով երկրորդային աղակալման վտանդ: Առանձին ճողատարածություններումաղերի կուտակման Ճճետնանքով բույսերը ոչնչանում են: երկրի այլ ոհգիոնների թուլլ աղակալած ճողերում «ֆրեն «Վոլժանկա» անձրկացման մեքենաների օգտադործդատ» ման դեպքում դիտվել է մելիորատիվ վիճակի ճետադգավատաաղերի քանակի բարձրացում ցում, Ճողաչշերտում (մ. կուլաչ կով, Ա. Շուվալով, Սարատով, 1926): ԼՈ ջրային ԽՍՀ չձայկական մելիորացիայի

տնտեսության

մինիստրության 4իդրոնրկրաբանականմելիորատիվ արշավաչխոմբիճետ Համատեղ 1982 թ. ուսումնասիրվել է օնուբան» մեթնով չջրվող 120

քենայի

որողերի

ջրաաղային

Լ մ., ռեժիմը:

ճա

մելիորացված աղուտ-ալկալի :

: թ. վեգետացիայի վ , րջում

նշված Հողատարածությանավելի քան 40Գ0-ում աղերի քանակը բարձր էր

ն

քիմիական մելիոճողը կարիք ուներ լրացուցիչ

լվացման: Մշակվող կուլտուրաներիբերջատվուրացիայի էր Հչողի անբարենպաստմելիոթյունը Համապատասխանում ճա մելիորատիվ վիճակին: «Կուբան» մեքենայով ջրվող 1984 2 ստացվելէ ճեկտարից րացվածճողի յուրաքանչյուր 162,4 ց առվույտի կանաչ զանգված (40,6 ց չոր խոտ): Տվյալ է ոչ միայն ճոբացատրվում դեպքում ցածր բերքատվությունը նան բույսերի րրղում աղերի բարձր պարունակությամբ,այլ ապածովվածության ցածր մակարդակով: երկրորդային աղաու

էր այն Հողատարածություններում, կալման վտանգնավելի պարունակում որտեղ Ճճողիզգալի մասը թերի էր մելիորացված, ն էր բույսերի Համար թունավոր նատրիումի բարձր քանակ մեգրունտային ջրերը բարձր մակարդակիվրա էին: «զուբանս 500 4եկքենայով չրվող 1400 Հա տարածության ավելի քան մեծ

աղակալումը գրունձուսրումՀիդրոկարբոնատանատրիումական Հեւտեմակարդակի ամ) բարձր սային չրերի խիստ (100--210 վանք է, որոշ չն 4,2 գ/լ-ի:

տեղերում ջրի ՀանքայնացումըՃասնում

էր մին-

Հողի մելիորատիվ վիճակն ավելի է վատանում, երբ «Սուջրվում հն տարբեր կուլտուբան» մեջննայով միաժամանակ 15 մեքենայից «Մելիորաբաներ: Տեղակայված անձրնացման

սովխոզում 1985 թ. միայն երկուսն են չրել մեկական վուլտուրա՝ առվույտ կամ ցորեն, Ճինգը ջրել են 2 կուլտուրա՝ առվուրո հ ցորեն, ինչպես նան առվույտ, արնհածաղիկկամ ձմերուկ, պոմիդոր, իսկ ութը՝ 3--5 կուլտուրա՝ եղդիպատացորեն, տոր»

խորդենի, վարունգ, ճակնդեղ

ն

այլն:

նշված կուլտուրաներն ունեն ջրի տարբեր պաճանջչ:Հետնաանձրնացման մեկ նորման չի ապաճովում այդ պաճանջը: բար,

Բացիառովույտիցնկ

աշնանացան ցորենից, մնացած կուլտուբաները ջրվել ակոսային եղանակով, որի խոչընդոտում է «կուբան» մեբենայի շարժումը դաշտում: Մեր դիտումներից են

պարզվել է, որ անձրնացման մեքենաները պետթ է մասնակիոբեն օգտագործվեն միայն աշնանացան ցորենի ն ավույտի դաշտերը ջրելիս, մյուս դեպքերում դրանք կամ անգործության են մատնվում կամ էլ չրում են դաշտի առանձին մասերը:

ֆրատարների բացակայության, ինչպես նան ճողի մակեբնեսի անորակ ճարթքեցմանպայմաններում ըստ էության «ճնա134

րավոր չէ դաշտերը նորմալ ջրել ակոսային եղանակով,որի ն Հետնանքովխախտվում ձն ջրաբաշխման ճամաչավփությունը բույսերի ֆրապաճովվածությունը, վեգետացիայի ընթացքում

չրերի մակարդակն գրունտային Հճողակտորներում առանձին Հասնում

է 100--150

րակացնել,

որ

սմ-ի: Այս ամենից, սակայն, չպետք է եզ-

դաշտի Արարատյան

պայմաններում Ճճնարավոր

չէ ջրման անձրնացման եղանակը կիրառել: Հողագիտությանն

ազրոքիմիայի ճայլկական դգիտաճետաղզոտական ինստիտուտի կողմից մելիորացված Ճողերում առաջին անդամ 1921--23 թթ. անձրնացումով ջրման եղանակը կիրառվեց աշնանացան ցորենի դաշտերում: Ուսումնասիրություններից պարզվեց, որ նոր մելիորացված Ճողերում անձրնացումը չի ապաճովում աղերի լվացման ոնժիմը ն Հեշտ լուծվող աղերի բարձր պարունակություն ունեցող առանձին Ճողատարածությունների մելիորատիվ վիճակի բարելավումը:

Ս.

Անձրնացմամբջրման դեպքում, լայնաժապավենինքնաճոս եղանակով ջրման ճամեմատությամբ,Հողի խոնավացում ն Հողի պրոֆիլով աղերիտեղաշարժ դիտվում են միայն վերին շեր(երում, Աղերի լվացման ոնժիմի իրականացումը նպատակա-չ Ճարմար չէ նան անձրնացումովջրման նորմաները բարձրացնելիս գոլորշիացման վրա չրի մեժ կորուստների պատճառով: Անձրնացմամբ չրումներ կարելի է կիրառել միայն աժբողջ Հողաշերտի լրիվ աղազերծումից Հետո:

հնատիտուտի կողմիցառաջարկված աղուտ-ալկալի

մելիորացման ն դրանց տեխնոլոգիան,ինչպես նան

ճողերի

գյուղատնածսական գգաագոր

ժեր կողմից առաջարկված ջրման ոչ միայն Հողի ն օպաիխմալ բույսերի բավարար խոնավությունը ջրապաՀովվածությունը, այլ նան ճողի ճետադա աղաղերծումը։ Քիմիական մելիորացիայիցՀետո ճանձնարարվումէ առաչին տարիներին ճրականացնելչիման աղազերծող ոնժիմ՝ աշնանացան ցորենի ն առվույտի ճամար չրի նորման Հասցնելով մինչն 1000-1100 մ:/Ճա, Լատ էության, դա մելիորատիվաշխատանքների շարունակությունն է. ուստի այդ շրջանում «կուբան» անձրնացբարձր

ման

կիրառուժն նորմաների ապաճովում են

ժեքենաներիօգտագործումընպատակաճարմար չէ:

կայնաժապավեն ինքնաձճոս եղանակով չրումն ապաճովում

է ճողի ճետադգաաղաղերծումը ն այն պիտանի դարձնում վույտի ու ցորենի մշակության ճամար: Այսպիսով, աղաղզերժառ-

ման

պրոցեսին զուդընթաց Հնարավոր է լինում բերք ստանալ:

պայմաններում մշակվող կովԱրարատյան ճՃարթավայրի տուրաների անձրնացմամբոռողումը բարձր արտադրողականություն ունեցող ջրման եղանակ է, սակայն այն պետք է իրականացնել միայն լրիվ աղաղզերծվածՀողերում: «կուբան» անձկիրառումը ոչ լրիվ մելիորացված ճողեբընացման մեքենայի րում միանգամայն անթույլատրելի է, նույնիսկ այդ մեքենայի մ3/Ճա նորմայով ջրելու դեպՀամար առավելադույն՝500--600 քում, քանի որ բացառվում է Հողաշերտի ճետագա աղաղեր-

ծումը: Ճարթավայրիչոր Արարատյան

կլիմայական

պայմաններում

«կուբան» անձրնացմանմեքենան կարելի է օգտագործել միայն լրիվ աղաղերծվաժ ճողերում, Համատարած ցանքերով կերային կուլտուրաների ցանքաշրջանառության դեպքում:

ԱՇՆԱՆԱՑԱՆ ՏՈՐԵՆԻ ԵՎ

ԱՆՋՐԵՎԱՑՄԱՆ ԵՂԱՆԱԿՈՎ

ԱՌՎՈՒՑՏԻ ՋՐՈՒՄԸ ՄԵԼԻՌՐԱՑՎԱԾ

ԱԼԿԱԼԻ-ԱՂՈՒՏ ՀՈՂԵՐՈՒՄ

:

ՀայկականԽՍՀ-ում

չրովի երկրագործության զարդացմանը Հատուկ նշանակություն է տրվում, սակայն մելիոռրատորները

Հիմնական ուշադրությունը նվիրում մայր ֆրանցքների շինարարությանը, Մինչդեռ անձրնացման եղանակով ջրման ոնժիմի ն տեխնիկայի չկատարելադործումը: խիստ նվազեցնում է կիրառվող ադրոնոմիական միջոցառումների արդյունավետությունը, բացասական է ազդում ողի չրաֆիզիկական ատկությունների վրա, որը չի նպաստում մշակվող կուլտուրաների բերքատվության բարձրացմանը ն պայմանավորում ոռողվող Հողերի Համեմատաբար ցածր եկաեն

պոմպակայանների ե

ւխուսբերությունը:

ժամանակակիցեղանակների ու

տեխնիկական միջոցների»

մասնավորապես անձրնացումով ջրման կիրառումը ճնարավորություն է տալիս խիստ փոխել իրավիճակը: ԱրարատյանՀարթքավայրումանձրնացման եղանակով ջրր136

փորձնականաշխաւլարղելուառաջին ճնարավորությունը ն

ման

տանքները սկավել են Հողադգիտության ագրոքիմիայի գիտաՀետազոտական ինստիտուտի նրասխաճունի մելիորատիվ կայանում 1971--1973 թթ. մելիորացված սոդային ալկալի-աղուտ-

ներում:

րաաղային ոռնժիմի ուսումնասիրման պրոցեսում պարզվել

նոր մելիորացված Հողերում անձրնացման հղանակով ջրումը չի ապաճովում ոռոգման լվացվող ոնժիմ ն չի բարեէ,

որ

լավում առանձին տեղամասերի մելիորատիվ վիճակը, որոն ցում Հեշտ լուծվող աղերի պարունակությունը բարձր է:

Աշնանացանցորենին

ն

տառվույտինճատկացված դաշտե-

րում անձրնացման եղանակով չրելու դեպքում ճողի խոնավացումը ն պրոֆիլի ուղղությամբ դեպի ներքն աղերի տնհղաշարժը նկատվել է միայն վերին մետրանոց շերտում:

թ. լրիվ մելիորացված ալկալի-աղուտներում կառուցանձրնացման ստացիոնար սիստեմ, որը «Հագեցված է ԴԴ- 30 ճեռաշիթ են սարքերով: Անձրնացումովչրվել Հեկորոն առվույտ Է 10 Հրկտար պտղատու տնկարկներ: տացիոնար ցանցին ջուրը տրվել է պոմպակայանից, 1928 թ. 48 Ճեկտար վրա կառուցվել է ստացիոնար անձտարածության

վել է

թար

ու

ընացման ճամակարդ, ջրման Ճամար օգտագործելով ստորդետնյա ջրեր, որոնք պոմպերով մղվում են ուղղաչայաց դրե-

նաժներից: 1րիվմելիորացված

Հողերի ջրման

անձրնացման

եղանակի կիրառման օպտիմալ պայմանները պարզելու ճամար փորձարկվել է ԴԴ--30 ճեռաշիթ, ՌՈՍԱ--3 միջակ Ճճեռավորուն ԴԿՇ--64 թյան «Վոլժանկա» անձրնացման սարքեր:

Րուո որում` վերջին երկու սարքերը ձնափոխվել

են,

իսկ լրիվ բավարարել ժամանակակից պաճանջները: 1984 թ. 40 4Հեկտարիվրա շաճադործման է Հանձնվել անձրնացման ստացիոնար ճամակարդ, ն ՊՈՒԿորը Հադեցված է ԴԴ--Յ0 38 Հեռաշիթ սարքով: Այսիսով, ներկայումս 196 4թկւտար մելիորացված Ճճողերիցավելի քան 160 ճեկտարը ջրվում է անձրնացմանեղանակով:

փոխարինվել, քանի Հետագայում

որ

ոչ

են

ԱնձրնացմանՀամակարգ կառուցելու ճամար դաշտը խնամքով Հարթեցվում է լայն բազավոր Պ--4 ճարթեցուցիչով, որոնը բանվորական օրգանները ավտոմատ կերպով կարդավորվում

լազերային ճառադայթներով: Ջուրը Համաչափ ներժծվելու Համար դաշտի թեքությունը չի գերազանցում 1--0,002--0,005:

հն

տվել, որ լրիվ մելիորացված Ճճողերումանձրնացման եղանակով ջրելու դեպքում կրրկնակի աղակալման վոանդ չի նկատվում: Ըստ որում՝ այդ եղաՖակով ջրվել են աշնանացան ցորենի տարբեր սորտեր, 40

կատարվածդիտումները

ցույց

են

Ճճեկտարտարածությանվրա:

Աղյուսակում բերված տվյալներից պարզվում է, որ աշնանացան ցորենի բերքատվությունը մեծապես կախված է սորտի քան չրման եղալենսաբանական. առանձնաճատկություններից, նակից:Ջրի նորման ճավասար է պաճպանվել (850 մ3/4), Ճաշվի առնելով անձինացման դեպքում գոլորշիացման վրա Աղյուսակ Ջոման

Ձ

Ջրման Սորտը եղանակը Վեվրորա

Սարքի Տարին| տիպը

-

-

«Վոլժանկա» Անձրնացումով| 7ՅՐ

-

Քեզոստալա--1 ինջնածոսով

ր

-

ԴԴ--30 Անձրնացումովվ

Ալբիդիում կանգուն-20

«Վոլժանկա»

ինքնաչոսով Անձրնացումով

`Հ 18

50,3

9,3 20,3

48,0

20,3

49,2

-

«Վոլժանկա

12,6 158246,5 մոնո ամն

20,3

41,0

9,3

91982

12,6

17,6

26,3

12,6

26,3

Ռասսա--8 19852 ինքնաՀոսով

ինքնաճոսով

--

ԴԴ--30

19844

Ռասսա--3

19844

42,9

26,3

612.6

658,0

գ

Հողում (նկ. 19):

Ցանքաշրջանառություններումաշնանացան ցորենի

9,3

«ե-

ն

կամ վա(եգիպտացորեն Ճետո է առվույտի ցանք: կատարվում բերքաճավաքից րունդ) Այսպիսով, Հողային պայմանները միանման են ազդում մշակվող բոլոր կուլտուրաների բերքատվության վրա: Անկախ չրրխողանացան կուլտուրաների

տագա

օղտադործ-

բոտ առվույտիբերքատվությունն եղանակից,

տարիների Հետնողականորեն բարձրանում է, իսկ 4-րդ թթ. միջին նվաղում է (աղյուսակ 21): 1980--1983 տարվանից տվյալներով առվույտի բերքատվությունը (չոր խոտ) միջին Հաշվով ամբողջ տարածությունից (90--90 Հեկտար) տատանց/Ճա սաշմաններում: վել է 140--150

ման

1րիվ մելիորացջված Ճճողերում անձրնացումով ջրման

առաչ

վելությունը ավելի լիթոլողիական կառուցվածք ունեցող դաշտերում:

ակնառու է արտաճայլտվում խայտաբղետ

Աղյուսակ

տառինեբի, Առվույտիբեբքատվությունը (չոր խոտ) ըստ օգտագործման կախվածջբմանեղանակից(ց/հա) Աեոացուով

զ

Հ --

Է

Յ

Լ"

1988`|

ՐԴ

3- ՐԴ

Դոր

րր

|

եշնանաշով

ԴԴ-30

Հ Հ

1985՝`

7,5

-

Անձրնացումով

'

Հ-8:

49,3

-

Արմլանկա

Տ

ՀՏ 3

Անձրնացումով ԴԴ--30 ինքնաճոսով

-ջ-

ր

:

ՀՐՔԻ ց/ճա

-

մ/էկվ

գերազանցում 2--2,5

ման

աշնանացանցորենիբերքատվության վբա ազդեցությունը եղանակի -

2040 կորուստը: Սակայն ջրման եղանակը ազդում է արտադրանքի ինքնարժեքիվրա: ներկա դեպքում Հողի մելիորատիվ վիճակի ազդեցությունը աշնանացան ցորենի ն առվույտի բերքատվությանվրա աննշան է, որքանով որ տարբեր տեղամասերում աղերի պարունակու8--1040, արմատաթյան տատանումները չեն դնրազանցում ու է, սոդան աղազերծված ալկալիազերծված բնակ չերտր լրիվ չի քանակը նատրիումի է, իսկ փոխանակային չեղոքացված

|

28,5

-

129,6

-

142,3

82,1

152,4 -Օռ

142,7

161.4

Գոսսա--Տ

|

82,7 138,6

14Ն5

14473 -

«վոլժան-|

1-ին

-

-

72,0

138,8

137,8

2...

դաշտ

կա»

-

դաշտ

-

75,0

141,8

135,2 -

-

119,7

152,6

ինքնաճոս ն, ակոսային եղանակով չրելու դեպքում ճողնե անչամաչափ է խոնավանում, քանի որ ջուրն ավելի ծանր մեանբավարար չրաքափանցելիություն խանիկական կաղմ տեունեցող տեղից արագ վաղում է դեպի ավելի չրաքափանց ղեր: Անձրնացումը4նարավորություն է տալիս, կախված Ճողի՛ մեխանիկական կազմի, կոնկրետ ճողամասի սաճմաններում սաճմանելու տարբերակցվածոռոգման նորմա: Անձրնացման եղանակով չրելու դեպքում ջուր դաշտում ավելի ճամաչավփէ բաշխվում, որը ճնարավորություն է տալի ժամանակին կատարելու նախատեսված ադրոտեխնիկական Միննույն չրման նորմայիդեպքում անձրեմիջոցառումները: վացման եղանակով չջրելիս ճողի վերին շերտերն ավելի լավ են խոնավանում, իսկ ինքնաճոսով (մարդերով ակոսներով) ջրելու դեպքում ավելի խոր շերտերն են լավ խոնավանում: Սակայն անձրնացման դեպքում ստեղծվում է ավելի նպաստավոր բարձր ճՃարաբերական խոնավությամբ ն ճողամերձ շերտի օդի ավելի ցածր ջերմությամբ միկրոկլիմա: Անձրնացումը 4նարավորություն է տալիս նան առավելաչ դույն չափով կրճատել առվույտի բերքաճավաքի ն ջրման միջե ժամանակաճատվածը: Սաճմանվել է, որ անձրնացման դեպքում սերմերն ավելի ճամերաշխ են ծլում, կենսունակությունը բարձր է լինում ն ձեավորվում է լիարժեք բուսածածկ, քանի

ԱԼԿԱԽ-ԱՂՈՒՏՆԵՐՈՒՄ ՄՇԱԿՎՈՂ

ՄԵԼԻՈՐԱՑՎԱԾ

ՊՏՂԱՏՈՒՆԵՐԻ ՋՐՈՒՄԸ ԱՆՉՐԵՎԱՑՄԱՆ ԵՂԱՆԱԿՈՎ

ու

ու

ներկայումս պտղատու տնկարկներիջչրումը անձրնացման ձղանակով կիրառվում է մեր երկրում ն արտասաճմանում: Սակայն ջրման նշված առաջադիմականմեթոդր կիրառություն ն Հատկապես չի ստացել ճանրապետության ԱրարատյանՃարթավայրի տնտեսությունների պտղաբուծության պրակտիկայում: Հանրապետության մելիորացիայի ն ջրային տնտեսության նպատակաճարմարչե մինիստրությունը

գտնում չորային կլիպայմաններում կիրառել անձրնացման եղանակը, քանի ունենում որ տեղիէ մինչե 15--2000 ջրի կորուստ: ոտ որում՝ Ճճաշվիչի առնվում, որ ոչ ժամանակակից ոռոգման ճամակարդից Ճասարակ եղանակով չրելու դեպքում չրի ավելի մեծ կոէ լինում, Հաշվարկված է, որ վերջինիս դեպքում չրի կորուստ ճասնում է 30--5000, րուստը միջին Հաշվով

մայի

ի

ւ

փոքր նորմաներով (250--300 մ3/4), բայց ճաճախակի։ Այս դեպքում բացառվում. չրի շիինչպես դա նկատվում է ինքնաճոս եղանակով չրելիս, թերով, որ

չրումները

կատարվում են

լվացումը: սերմերի Անձրնացմանդեքում

է

|

21 0.13-4Ե(6) ի

ՄԵեժտարածություններում կատարված երկարամյա փորձ-

նական աշխատանքներիարդյունքները ճիմք

են

տալիս

առա-

չարկելու Արարատյանճարթավայրի լրիվ մելիորացված ալկա-

(ճաշվարկային մակարդակով աղաղերծված) մշակվող ճացաճատիկները բաղմամյա խոտաբույսերը ջրել

լի-աղուտներում

260-ն չ

77 ՀԱ

/ վՍ /2|

« 6.

(1904-Մ

Է

Չ0 :

" Ը.22

ճնարավորություն է ստեղծվում կարճ ժամկետում, մինչն մշակվող կուլտուրայի ցանքը, կատարելու փոքր նորմաներով չրումները, մոլախոտերին պրովակացիայի ենթարկել ե ոչնչացնել դրանք:

լ

8.51-55

/980-7

յ

Ֆ

:

|

անտ

նկ.

ՄՐ

22.

-րաււ զատ ՀաԱԱ/721-ԱԱ

Մելիորացվածողերի աղային պրոֆիլ խաղողի այգում:

ու

անձրեացմանեղանակով:

նկատմամբ կասկածամտորեն են Անձրնացման

վում

նան

վերաբեր-

պտղաբույծները, Հճիմնավորելով,որ ջրման նման եղանակիդեպքում ծառի տերեների վրա 4նարավորէ այրվածք141

մասնագետները ների առաջացում: Բույսերի պաշտպանության միտք են Հայտնում տարբեր Հիվանդություններիբոնկման անեղանակով խուսափելիության մասին: Մինչդեռանձրնացման փորձը վկայում է ջրման այրենական արտասաձճմանյան դրա կիրառման ճնարավորությունը չորային կլիմայի պայմանու

ներում:

Հոթթ. առաջին անդամ Հանրապետությունում վինստիաղրոքիմիայի դիտաճետազոտական ղադիտության կայանում 22 Հեկտար մետուտի մելիորատիվ լիորացված ալկալի-աղուտ ճողերում արճեստական անձրնաց1925--1926

ն

երասխաճունի

եղանակով ջչրելու նպատակով կառուցվել է ստորգետնյա ստացիոնար խողովակաշարի Համակարդ՝իր կանգնակներով. սարքերով» վերջիններս Հադեցած են 55 անձրնացմանԴԴ--ՅՑ են ամբողջ ՀողատարածությանՃճամատաորոնք ապաճովում ման

ԴԴ-Հաշվով՝ 3089 անձրնացման սարքերի լ/վրկ կամ 82,8 մ3/ժամ արտադրողականության ն 900 ւ3/Հա ջրման նորմայի դեպքում (ճաշժամում ջրվում է 1,2 ված գոլորշիացումով կորուստը) Յ--4 62,9 Հաղար ոուբլի, իսկ մեկ ճեկտարի

ուս

տնկարկնելո Հեկ. պտղատու Օրվա լուսավոր ժամանակաճատվածումանձրնացնող սարքերի շաճադործումը (օրականերեք անդամ անձրեացման սարՔի դիրքը փոխելով) Հնարավորություն է տալիս 15 ժամվա ընԹացքում կատարել 3,6 Հեկ. ջրում, մղելով 3240 մ3 ջուր: 22՝ ճեկտար ջրումը 20,3 ճաղ. մ չրի մղումով կատարվում է 6 օրում, անդամ փոխելով անձրնացմանսարքի դիրքը:

"

րած խոնավացումը:

Հեկտար պողատու տնկարկներիճամար անձրնացման ստացիոնար «Ճամակարգը կազմել է 46,5 ճաղ. ռուբլի, այդ թվում ստորգետնյա խողովակների ցանցը իր կանգնակներով 28,4, իսկ ԴԴ--30-ի 55 սարքերը 18,1 ճաղ. ռուբլի: Մեկ Ճճեկնան: տարի անձրնացման ծախսը կաղմել է Չ2215,5 Հաշված ն ջրով ապաճովելու ճամար պոմպակայանի խոր Ճորանցքնե(շուրջ 21.4 Հազար րի կառուցման կապիտալ ներդրումները ռուբլի), ընդճանուր կապիտալ ներդրումներիարժեքը կազմել է

75.

ու:

Ք1շ-241/4 (9827

2":

(

ծ

2411 "7 Լ

/07-

Վ ՛

Ք

4Մ..Հ

՛

ծ

2.

«

27-71 Հօ 1981:

ճ2. Ա154"ԷՅ27 377" Ո48 ԲԱՐ ՑՏա:

Ըռրջ՝924

նկ.

23.

Շ27"՝

ՏՅռ

4/:493

Է-).225 գրո,

«42.

աղային պրոֆիլի (8): փոխանակային ճիմՔերի կազմր (6), մեխանիկական կազմր (տ), խաղողի նորմալ: (12--28/2) ն ճնշված (22--2/2) բովսծրի տակ:

Մելիռրացված ողերի

24.

Ոռոգման ընթացքում միկրոռելիեֆի ազդեցությունը աղերի նակության վրա (միկրոիջվածք, միկրոբարձրացում):

պարու--

Ջրման տարբեր եղանակների ազդեցությունը մելիորացվածճողերի ջրաաղային ն ֆիզիկա-քիմիական ճաւկությունների վրա պարզելու նպատակով ոռոգվող ցանցը կառուցվել է կու՛-բինացված, այն Հաշվով, որ չրումը կատարվի անձրնացումով, դեպքում նան ինքնաչճոսով՝ միջշարքե-իսկ անձճրաժեշտության րի ամբողջ լայնությամբ ն ակոսներով: Պետք է նշել, որ մինչն անձրնացման կիրառումը,

ր

-

տ. ՀՅ: ԷՅ

նկ.

չրումը

կատարվել է միջշարքերի ամբողջ լայնությամբ, ինքնաճոս եղանակով, բարձր ջրման նորմաներով (10--12 ճաղ. ւՅ/4ա), որի ճետկանքով Ճողի պրոֆիլը լրիվ աղազերծվել ալկալիաու

ղերծվել է:

Խնձորենու ն

տնկարկների անձրնացումով չրուէ բերել տարբեր Ճճիվանդությունկարծես թե անձրլացման ճակառակորդնե-

տանձենու

մըն առաջին տարում

ների տարածում, ն

առաջ

145.

արդարացվում է:

րի տեսությունը

անձրնեացման դեպքում Մինչդեռ Սակայնուսումնասիրելովցողներում:'

տարածման առանձնաճատկությունները, Հնարավոր է դարձել ժամանակին թունաքիմիկատներ օգտագործելու ն վեգետացիոն չրումների ճերթական ժամ-

Հչիվանդությունների ծագման ու

կետները ճիշտ ընտրելու միջոցով այն կանխել: Թերի մելիորացված Հողերում անձրնացումով չրումը չի հրաշխավորվում, որքանով որ անձրնացման սարքով տրվող չրի ծավալը չի կարողապաճովել ճողի պրոֆիլից աղերի լվացումըկ Հեռացումը դեպի դրենաժային ճոսքը: 1973 թվականից մինչն 1985 թվականը Հողում մնացել է մեծ քանակությամբ սաճվիոխանակայիննատրիում, ԵՒԼը տատանվել է 8,3--8,5 ն է սողաչ պրոֆիլում առկա եղել մաններում ամբողջ 7971թ.

Ծ5

«ԷՐՈԼԸ2

20|

Թ

21112,

9277թ.

թ

.

տ

մ

ք

ջուրը

ճոսքը,

րումից

12347 Հեա

առաջ.

է

/-9

թ

Հ:|

ՀՀ` 2էՀյի

թ

առվույտով բուսապատել: Սինա րքի տարածությունները ցելի տակ թողնելու ներծծվի 5 " լոմկանխվիՄիքարթնրը, ամանակաչշրջանում անճչրաժեշտէ, որպեսզի կատարել ճողի

ոչ

խոր փխրեցում: Պարվվել է,

/971թ.

743119.

Համաչափ է ջուրը բաշխվում այդու ճողի ամբողչ մակերեսով: Հետնապես, անձէ, քան մնացածները: Շատ նացման եղանակն ավելի ձեռնտու կարեոր է նան այն, որ դաշտը ամբողջ մակերեսով միաժամանակ է ճասունանում, որը ն նպաստավոր պայմաններ է ստեղծում գյուղատնտեսական աշխատանքները ժամանակին կատարելու ճամար: Անձրնացմանդեպքում նվազում է իխկռիդացիոն էրոզիայի վտանդը, որը նկատվում է ինքնաճոս ու ակոսային ջրումների դեպքում։ Անչրաժեշտությունչի առաջանում ալգու

ՋԻՀՀ:

Է

ի

32190125

՝

1977».

Խ3Թ2 210192

,

ի

։

1977.

"47

Ք45 լ

«ԱՎ

1980թ.

տեր ԻՎ

ԷՀ

Հ0

ցը

ԱՑ

ամ

ՒՇ

Մ:

1Է ի

ժ0

լո

/50

:

առօ: նեն. ն 25.

Ցու:

տ

՛" լիրաաաա "է' Չմելիորացված

բնացո

ւն

Հայտնի է,

Հողե

չ0ԷԷԶ

աղա ղային

Շ22ՅԱԳի"

6օ'" Ճոիկ"

պրոֆիլ, որոն որոնք ո

վում չրվ

են

անձ-

Լա

ջրման եղանակներըշատ աննշան են ազդում բույսերի բերքատվության, ինչպես նան դաշտում ջրի ճավասախաչաի բաշխման վրա: Բերքասովության տարբերությունը նկատվում է ոռոգման տարբեր ռեժիմների դեպքում: Ակոռսային կամ միջշարքերի ամբողջ մակերեսով չրելու դեպքում թեթն անդամ մեխանիկական կազմ ունեցող. տեղամասերում 2-Յ է շատ ներծծվում, քան ծանր մեխանիկական կազմ ունեջուր

Նկ.

26.

:

կրիվ աղազերժված ողեիի աղային պրոֆիլ, որոնք ջրվում անձինացման եղանակով (պայմանական նշանները տրված 25-րդ նկարում): ,

են են

որ

անձրկացումը Համարվում է ուշ դարնանային ն վաղ աշնանային պրտաճարություններիղեմ պայքարի ոռնալ միջոց: Մեր րուղե տեանձրնացման15--20 դիտումներով (4. Պետրոսյան) վողությամբ կարճատն կիրառումը 2կանխում է Հողամերձ շերտի օղի ջերմության նվազումը:

տր

10--414

բերքատվղւԱնձրնացումով չրժան դեպքում պտղատուների Ռրքաջրումներից: ուլ եղանակներով թյունը, չի է ընկնում բարձր նով որ ջրման անձրնացման եղանակն աչքի ն արտադրողականությամբ ճնարավոր է մոբիլ ձնով չրման ռարքըտեղաշարժել, ուստի տվյալ եղանակը երաշխավորված է լայն կիրառել ԱրարատյանՀարթավայրի պտղատուներըջրեղուգակցճամար: Ջրման այս եղանակր պետք է խատորեն լու միջոցառումղեմ քիմիական պայքարի վի Հիվանդությունների ների Հետ, որպեսզի չստացվի բերքի կորուստ: Հողի մակերեսով ջրի Համաչափ բաշխումն ապաճովում է խողովակաշարի մա

ճամ խոնար 4 ուռացիոնար

ակարդըո

ջացել այն

չաշխաջրելանձրնացման եղանակով: Փորձնական ն

ագրոկատարելու նպատակով ճողագիտության տանքները ինստիտուտի նրասխաճունիմեՓիմիայի գիտաճետաղզոտական կայանի Ց ճեկտար մելիորացված ալկալի- աղուտ

որոտի ստորգետնյա: անձրնացմանստացիո: Գոնւս. կառուցվել է ԴԴՀեռաշիթ անձրնաց-

ԿԱՐԻՆաԳոցամ մոր սարքերը չաճագործելու սարքով:

ն

չրում-

Ն կատարելու րաժ ճամար օգտագործվել է ատորդրենաժային ԼՐ մղվել է ուղղաճայաց ճորանցքից ԷՊՎ-գետնյա ան

ջուրը,

որը

խորքային պոմպով: Վերջինս երեք սարքերով ՍՊ. աշխատելու դեպքում ապաճովել է 5200--5500 Ինչպես նշվել է վերնում, անձրնացման եղանակ ումը ճնարավո բեր կուլտուրաների ր մ Ա, Մ միալն իա (րիմ հոր ված ճողերում: Դրա ճամար մելիորացվածժճողերի գյուղատընտեսական լուրացման առային տարիներին Հողիպրոֆիլը լրիվ արմ մշակվո ուտուրանե աղաղերծելու ճամար վում է ինքնաճոս փորձնաւ ձաշվիԿառնելովշարադրվածը, է ջրալույծ կան աշխատանքների չամար ընտրվել աղերի բարձրր պարունակությամբ լրիվ մելիորացված ճող: Այսպիսի Հողերի ընտրությունը ճնարավորություն է տվել: ուսումնասիրել նո ինբնաչոս ն անձրնացման եղանակով ոռողման տարբեր ջրատ Մաներով ջրման ազդեցությունը Հողի խորդենու բերքատվության ն ստա 12--160--100

իի ար» լորո ոար-

ՄԵԼԻՈՐԱՑՎԱԾԱԼԿԱԼԻ-ԱՂՈՒՏ ՀՈՂԵՐՈՒՄ ՄՇԱԿՎՈՂ

ՎԱՐԴԱԳՈՒՅՆԽՈՐԴԵՆՈՒ 5 ՋՐՈՒՄՆ

ՂԱՆ

ԱՆԵՂԱՆԱԿՈՎ

ԱԱ ԶՐԵՎԱՑՄԱՆ

Խորդենին արժեքավոր,բարձր շաճութաբեր եթերայուղատու լայն կիրառվում է պարֆյումեկուլտուրա է: Խորդենու յուղը բիայում, սննդի արդյունաբերությունում նե բժշկության Մեջ: տնտեսության ապլաճանջները խորդենույուղի ժողովրդական խորդենու կուլտուրայի նկատմամբ բավարարելու նսպասուսկով, արտադրությունն ինտենսիվացնելու ճետ մեկտեղ, նախատեսվում է բավականաչափընդչարձակել նրա ցանքատարածուԴետրոսյան) ուսումնասիրությունննրը Մեր (2 թյոնները, են կարետվել, որ խորդենու ցանքատարածությունները ցույց ճաշվին: ճողերի լե Է ընդարձակելմելիորացված ալկալի-աղուտ մելիորացումից ճետո դրանց է, որ ալկալի-աղուտների Հայտնի լուրացմանկ ժամանակ, ուղուոնտեսական շնորճիվ ճողի մե-

աաա կա աեիկական

դանիրի

առանձին թերի մելիորացված տեղամասեր, ձնով նկատվում են զգում: Խորղենու որոնք ճետադա աղազերծման կարիք բերքաճավաքի մեքենաների ստեղծման դժվարությունները են

Հեւո, անչճարթությունների ջրումների ճամար սկուսների վեղդետացիոն

մասնադետները կապում որն առաջանում է

են

դաշտի

կտրատման ճետնանքով: Որպեսզի խորդենու աճեցման ամբողջ ժամանակաշրջանում առապաճպանվի դաշտի ճարք մակերես, մեր առջե խնդիր է

ի»Արի

Արո

ո

խորդենու ջրման

ամիր

ր : ակ վող չ. 0 հանենմ (212 լուլծանքալնացված իիեո բյ : վրաւ 300. է պաճպանվել կարդակը թ

--

Համեմաս ք ւ. ի

Բութ

-

ր

ի ամար

չջրումի կատարվել է ինքնաչճու քատ որում՝ կատարանձրնացման է տարբեր նորմաներովչրում՝ 10040, 12540 ն 1500: Վեգետացիայի ընթացքում կատարվել են 10 ջրումներ 700, 880 ությա

աարաային եղանակներով: ն

Ե

ն. 1050 մ3/4:ջրման

նորմաներով, ինչպես

Բողաձրով ւսումնասիրությունների ատացված 700--860

մ3/2ա

ցույց

են

նան

ճաշվարկային

նորմայով: տվել, որ վարդազույն

խորդենու աճն ու զարդգացումիուղղակի կախվածության մեջ է դտնվում ճողում չրալուվծ աղերի պարունակությունից: րի նորմալ աճ նկատվում է մելիորացված ճողերում, որտեղ

իր

միջավայրի ոնակցիան թուլ

ճիմնային է, կլանված Ճո-ի

բա141

2,4 մ.էկվ., ընդճանուրճիմնայկություդերաղանցըում 0,2--0,9 -ի ռաճմ աններում է: մ/էկվ(1160»)

նակը չի. նը

0,12--0,52 շերւոում մ.քէկվ նորմալ Հողիարմատաբնակ սոդայի ն Յ--4 մ.էկվ փոխանակային ԻԹ-ի դեպքում վարդադույն խորդենու բույսերըտարբեր ատոիճանի ճնշվում. ենց են Աղյուսակում բույսերի ճնշվածություն, ոչրնչացում առաջ բերող աղերի ընդճանուր քանակի, ճիմնայնուԹյան,ընդճանուր ճիմնայնության |. փոխանակայիննատրիումի սաճմանայինքանակությունները:

բերվում

.

Աղյուսակ

Աղերի Խտությունը» ժ/էկվ-ով

Քովանրի վիճակը ՔՄ

ծորմալ դնշվաժ

Պու ոմո'քը

ճնշված

ոչնչացել

են

--

աղերի Հոոյին Ե ընդճանու ՇՕ:

ԷԸՕչ

բանակը 0,110

8,4-8,2.

0,140

լկա 0,03--0,07»

8,8--9,1

0,179

0,12--0,52

Հ-9,1

Հ.0,250

Անալիզներով պարզվել

1,00--1,25

2,5--3,4

1,30--2,20

8,5--4,0

ճնշվածությունն

առաչին ճերթին պայմանավորվածէ ճողում ԽքԸՕ5-ի կամ առկայությամբ, որոնց աննշան քանակությունը (0,001--0,002 40), Հատկապես վերին 0--50 սմ շերոոում, նկաՈւժեղ ճրնշճնշում է բույսերի աճն ղարդացումը: տելիորեն վածություն է նկատվել այն ճողակտորներում, որտեղ ԽԼ.ՇՕ»-ի ճետ մեկտեղ ճանդես է գալիս ՒաչԸՇՕյ, ռրոնց ընդճանուր քաու

նակը ճասնում է մինչն 0,012--0,02249։ Պետք է նշել, որ ճողում նույնիսկ տոքսիկ աղերի պարունակությունը բավականաչափ ավելանալու դեպքում (0,19-բույսերը շատ թույլ, բայց ն այնպես չարունակում են

0,234.)

ֆոտոսինթեզ կատարել ն կուտակել օրգանական նյութեր: Այս թույլ է տալիս ենթադրելու վարդագույն խորդեճանդամանքը.

մասին: բավական.աղադիմացկունության

«

ԽոշՇՕ-ի

նու

`

կային Իռ 0,8--3,4

բույսերի

որ

ակոսային

փոխանա

Հ»3,70 Հ-4,0

Հ-0,58

է,

ինքնաճոս

Անձրնացման

0,20-.0,90

|Տ

աղերի րոնա Ազերի տ/ճա կացման «"" ս

քորման, : տրա (թ հղանակը 1929/5 ՅՅ րման

-

ւսշված-

2,9-8:3

Ֆրան

,

շեբտումմինչե ոռոգումըԷ ոռճգմանշբջանիցճետո

աստինանի ազդեցությունը վարդագույն Հողի մելիորացվածության աճի Ն վիճակիվբա (միչինը 0--100 սմ ճողաշեբտում) խոոդենու թէլ-ը

Աղյոսակ Աղեբիպաբունակությունը ճողի 1 մ

քա

|1980/2

16,4

11,5

20,9

72,1

/

«նր

ծ

Հա

29,9

ծ,8

42,1

34,8 18,6 21,4 61,0 ՅՅ

10,8

2,5

9,3

19,8

՛

33,6 11,4 22,2 66,0

16,6 29,3 19,6,

25,9

14,1

19,8 13,շ,

14,0

52,2

18,6

Չչ5

15,0

42,0

1,0

31,2

5,9 ,

90,1,

40,6

21,9 33,6

45,5 64,4

ունի վվացված կապ գոյություն է, որ ուղղակի Պարզվել

նակումե մետր շերտում ե ժ դրանցնց ելակե ն պարունակու մեկ ելակետային նան թյան, ինչպես ջրմաննորմաների միջն (աղյուսակ 25): ե աղերի

ու

եկ

ցրմաննորման25 ե՝5000 ավելացնելով ջրման երկու հղաէ աղերի լվացման պրոցեսը ե նակների դեպքում արադանում Պետո ճողում բավարար քանակությամբ ԸՇճ-ի երկու տարի առկայության դեպքում թերմելիորացված տեղամասերը լրիվ աղաղերծվում

են:

են տվել, որ թերմելիորացված տեղամապերի ցույց Փորձերը աղաղերծման նպատակով անձրնացման եղանակով վարգադույն խորդենու չրումը նոատակաճարմար չէ, քանի որ ստեղի է ունենում ոռոգող չրի մեծ կորուստ գոլորչիացումով ն էլեկտրաէներդիայիբավական ծախո: են տալիս, որ մեբերված տվյալները ցույց Աղյուսակում լիորացված ձողերում անձրնացման եղանակով վարդագույն խորդենու չրման բոլոր տարբերակներում բերքն ավելի բարձր է եղել, քան ինքնաճոս ակոսային ջրման տարբերակներում:

Աղյուսակ

«մղոոյր Հաջամուտ դվ րո

բերքըն եթերայինյուղի կանաչզանգվածի խորդենու Վառշղագույն ն ջբման Ֆղանակնեբից վիճակից ելը» կախված բույսերի

-ոխսեղոչճվը Ծ .ճե

Բթ.) (1978--1988

միվ| վմզղնիսծ -դոտ վմզնանց

վիճակը Բույսերի

վեմակդվ-լ «մղսկիսմոկ

Ը ` ասա Տ |Հ Տ դանակը5 Ն ԹԱՅՑ 145423 142455

ՀՀՏՀՀ»ծ»Հ-|ՏՀ

Ճ

վեմակ դվ-լ

"|

ՀՁ Հ

|

Հ

-,

ա-շ՝

«6

հնքնաձոս ակոսներով 880

դվ-լ

700-860

Հ

Հ

ՀՀ

Հ-ՅՊԳ

`

20. Անձրնացումով

Օ

«31

տառ

փեժոի

ԷՏ Գ

Լ

|

`

խաթ

վժզնոոէջ.

«ժզ

ծ

՞

200-860

Հ «`

Վ

Սանոթություն. --

.-

ուժեղ ճնշված

ճնշված

նորմալ

Է

-

:

ՆՀ|

|Հ

Տ

14853 Ի

Ք

|

143155 Հ Հ-Հ|

119,0

9,656

35,993

1225.

9,90

10,9

1,86

9,1

Ն28

329,757

36,59

35,625

36,6

1,9

93820

26,1

1.39

րմանժամկետներն

նորման որոշվել է ըստ Վ. ճաշվարկային բանաձների: Բաղալյանի(1974) ու

Ս.

«Բ/նն

«մջաիեղոն

բարԱյն տեղամասերում, որտեղ աղերիւվարունակությունը

վմզորույ

ձըր է

Ծ «մղդոէքիսմոսղ փղոտոկղբ

բերքատվություդեպքում եղել,ջրմաներկու եղանակների

նը բարձր է եղել երկրորդ ն երրորդ տարբերակներում,որտեղ ջրման նորմաները բարձրացվել են Համապատասխանաբար |

5049-ով: Չորրորդ տարբերակում, որտեղ չրման ժամկետներն որոշվել է 4աշվարկային բանաձներով ն տրվել է 200-800 մՀ/ճա ջուր, կանաչ զանգվածի բերքը դրեթե չի տարբերվել առաջին տարբերակից, որտեղ չրումը կատարվել է դաշռային սաճմանային խոնավունակության(ԴՍԽ) 8046-իչաե.

ու

դորման փով.

-

կանաչ զանդվածի բերքի էական ճավելում է ստացվել անձբնացումով ջրման այն տարբերակում, որտեղ ջրման նորման

բաիձրացվել է Չ500-ով։ Մելիորացվածճողերում անձրկացման եղանակով ջրելու դեպքում նկատվում է նան կանաչ զանգվածում եթերային յուղիավելիբարձր պարունակություն, որտեղ Ճավելումը կաղմել է ստուգիչ տարբերակի Համեմատությամբ 5,25 կգ/ճա: եթերայինյուղի ելի Հավելումը բարձր է եղել նան անձրնացման եղանակով ջրման մնացած տարբերակներում՝

2,58-4,723կգ/ 5:

Ստացիոնարուսումնասիրությունների անդեցրել

այն եզրակացության, որ Արարատյան մելիորացված ճարթավայրի կաալկալիաղու Ճողերում մշակվող վարդագույն խորդենին

րելի է ջրել

են

անձրնացման եղանակով: Բարձրնորմաներով անձրնացմանեղանակովչջրումըմիաժամանակխթանում է երկկարգի ճյուղերի առաչացմանը, որը նպաստում է բերքարորդ նան

տվության բարձրացմանի՝ 13-24 ց/4ա: Բերքիկառուցված-

որովն. տերնաթիթեղիկները, Շատ:

2- 340-ովշատանում են պայմանավորվում է եթերային յուղի ելը:

քում

կարնոր է

այն

ճանդամանքը, բարվոք վիճակի, (դրենաժային) չորացնող պայմաններում բարձր նորմաներովջրուցանցիառկայության որ

մը (ինչպես

ոչ

այնպես անձրեացման,

հղանակով) առաջ

ներ:

ԴՐԵՆԱԺԱՅԻՆ

էլ ինքնաչոս ակոսային չեն բերում կրկնակի աղակալման երնույթ-

ՋՐԵՐԻ ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄԸ ԼՎԱՑՈՒՄՆԵՐԻ

ՈՒ ՋՐՈՒՄՆԵՐԻ ՀԱՄԱՐ

չորային մարզերում ջրովի տարածությունների Աշխարտճի

ընդարձակումը առաջ է բերել չրի նկատմամբ մեծ պաճանջ: Աղուտ Ճողերի յուրացման ընթացքում մելիորատիվ աշխա տանքների ծավալը մեծանալու, ճանքայնացված դրենաժային ջրերը Ճճնուցնելու, ինչպես նան արդյունաբերական կենցա-չ ղային ճոսքաջրերը գետեր ջրամբարներ տեղափոխելու Ճետնանքով ջրերի չանքայնացվածությունը բարձրանում է: Գյուղատնտեսականկուլտուրաների ոռոգման նպատակով Հանքայնացված ջրերի օգտագործումը ուղեկցվում է ճողի ջրաֆիզիկական «Հատկությումների վատացումով, արմատաբնակ շերտում աղերի կուտակումով ն մշակվող կուլտուրաների բերնվազումով: քՔատվության ու

ու

՛

Այդ կապակցությամբ ճամաշխարճային մասշտաբով խրնդիր է ծագել միջոցառումներ մշակելու, որոնք կանխեն ոռոդման ճամար օգտադործվող ջրերի ճանքայնացվածության բարձրացումը, սաճմանելու դրանց ճանքայնացվածության թույլաշ տրելի պարամետրերը, կրճատելու ճետաղուվող դրենաժային լվացումների նոիջրերի ծավալները, նվաղեցնելու ոռոգման ու

տրվող չրումների ժամանակակից մաները, կիրառելուդաշտերին ու կանխագուշակելու խորքային ն դեեղանակներ տեխանիկա, ինչպես նան մշակելու դրանց մատերի ջրերի աղտուումը,

աղազերծման մեթոդները: ինչպեսճայտնի է, ալկալի աղուտների քիմիականյելիո-

Քըրման

ու

րացիայի ընթացքում լվացումների Համար ճեկտարի Հաշվով ծախսվում է մինչե50--60 Հաղ. մՅ ջուր. Բացի այդ, մելիորացված ճողերի գյուղատնտեսական օգտագործման առաջին տարիներին ջրումը կատարվում է բարձր նորմաներով: Բնական է, այդ նպատակների ճամար մեծ ծավալով ջրի ծախսը չի տալիս ընդարձակելու ոռոգվող Հողերի ճնարավորություն տարածությունը: Մի շարք երկրներում (ԱՄՆ, իրաք, իսրայել), ինչպես նան չձայաստանումկատարված ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ ջրի պաճանչը կարելի է լրացնել խորքային չրերի օգտագործման 4ճաշվին։ չնարավոր է Համարվում ակզբնականշրջանում ողերի քիմիական մելիորացիայիընթացքում լվացումների ճամար օգտագործել թույլ ճանքայնացված (մինչե250--800, նույնիակ 400--600 մգ/լ աղեր պաիունակող) դրենաժային ջրերը Ավելի բարձր Ճանքայնացված ջրերով (2500-3000 մգ/լ) ոռոգում կատարելու դեպքում տիղի է ունենում Հողերի աղակալում ն 40--5040-ով բերքի նվա-

ղում:

'

Հէ, որ Արարատյան Գաղտնիք ճարթավայրի չրջաններում զգացվում է ոռոգման չրի խիստ պակաս: Գյուղատնտեսական՝ կուլտուրաներիջրման Համար ամեն տարի Սնանա լճից բաց է թողնվում զգալի քանակությամբ չուր: Ջրի սլաճանջը կարելի է լրացնել ճողի ջրային ռեժիմի երկկողմանի կարգավորման միջոցով: Արարատյանդաշտը ոռողման ջրով ապաճովելու). իսկ առանձին վայրերում գերխոնավ ողերի գրունույին չրեբի մակարդակնիջեցնելու նպատակով դգործում են 800-ից ավեեն լի ճորատանցքեր, որոնք յուրաքանչյուր օր դուրս մղում.

մինչե 8 մլն մ3 ջուր Այս ջրերի օգտագործումը, դրանց մատակարարման եղանակների ոչ կատարելագործված լինելու Ճետեվանքով, գտանվում է ծայրաստիճան անմխիթար վիճակում: Դուրս մղվող ջրերը չեն օղակավորվում՝չեն միացվում ոռոգման ճամակարգի Ճճեւո, ինչպես նան չեն օգտագործվում ստացիոնար կամ շարժական անձրնացման ճամակարգերի չաճա«ոսում է գործման նպատակով: ավագույն դեսլքում ջուրը ոռոգման ճամակարգի բետոնե ընդունիչների մեջ. Խորքային չրերի խելացի օգտագործումով թերես ճնարավոր կլինի զգալիորեն կրճատել Արարատյան դաշտի ոռոգման ջրի պակասը: ներկայումս այդ խնդիրն ամբողջովին լուծվել է: Գործող «ոբատանցքերն օղակավորելու, ոռողման ընդճանուր ճամակարգին միացնելու շնորճիվ գործնականորեն ճնարավորություն է ատեղծվում ջուրը դաշտերի տարբեր մասերը տեղափոխել վակ խողովակաշարով կամ երկաթբետոննհբաքերով նե դրանով ամ-

բողջովին վերացնել ջրի կորուստը: ն ագրոքիմիայի Հողագիտության ինսգիտաչետաղզոտական սոխտուտինրասխաճունիմելիորատիվ կայանում, երկրի մելիորատիվ պրակտիկայում առաջին անդամ, առանց պոմպային կայանի կամ ջուր կուտակող ջրավազանի շինարարության վրա վլատարվող լրացուցիչծախսերի,չրի ճնշումը, որն ոտեղծվում է ուղղաճայաց դրենաժի բեռնված պոմպով, օգտագործվում է ԴԴ--30 Հեռաշիթային ն Ռոսսա--8 միջին շիթային անձրնացման շաճազործման ճամար: ապարատների րի ամբողջ օրվա օզտազործման ընթացքում մեկ ուղղա «ա ճայաց ճորատանցքն ապաճովում է 45--50 ցորենի կամ ն խոտի, բազմամյա բանջարեղենի վարդագույն խորդենու կուլտուրաների ոռոգումը: Վեղետացիայի շրջանում մեկ ոճա կուլտուրաների բատանցքը կարող է ապաճովել 50--95

ջրում:

ճետ ուղղաճայաց դրենաժի կաՎվեղետացիայի ընթացքում

պակցված Ճորիզոնական դրենաժը գրունտային չրերի կայուն մակարդակ է ապաճովում 300--320 սեզոնի մանսեզոն ան

տարվա ապրիլ ամիսը,

ջորդ

է:

տոյ ավարտից Հետո,

սմ

խորության վրա:

Ռռոդ-

ճոկտեմբերի մինչե մինչ 4աեմբե կեսերից հսե ջրի

դուրս

մղումը

դաղարեցվում

դեպքում ճորատանցքերն աշխատում Անշճրաժեշտության

են

ձմուսնը՝լվացող ջրով ապաճովելով այն տեղամասերը, որտեղ կատարվումէ քիմիական մելիորացիա: Հողի ջրային ոնհժիմի երկկողմանի կարգավորման շնորՀիվ

ԼԱՈ

խիստ կրճատվում են ոռոգման Համակարգերիշինարարության

կապիտալ ներդրումները:

Պոմպայինկայանից ջրի մատակարարմանդեպքում

կապի-

ներդրումներիմեծությունը կազմում է 3927, մինչդեո ուղդաճայաց դրենաժից մղվող ջրի օգտագործման դեպքում նրջված ծախսերըչեն գերազանցում2969 ո/2-նւ տալ

Աղյուսակ

Աբաշատյան ճարթավայոի մելիոբացված աղուտ-ալկալիճողերիոռոգման արժեքըտաբբեբաղբյու՞նեբիցջուր վեոցնելուն ջբման տաբբեո եղանակներ կիռառելուդեպքում Բեկ.):

(ռուբ

-

:

`

Ցուցանիշները

Փրում ուղղածայաց դրձնաժի Հորատանցքի

Հ

-Հ

Գ

էլեկտրաէներգիալի ծախար՝ ա) պոմպակայանի Բ) խոր Հ

Ն

է Ֆ

ՀՏ. մրի պաճանջվող քանակը, Հազ.

աարի

մ5

Հ

ԹՀ.

ա) պոմպակայանի Բ) խոր Հորատանցքի 2) ոռոգման Համակարգի

Աշխատավարձի ծախսերը

Դր

Ընդճանուր արժեքը

125'

-

-

2,6

4,9

Ժրվորնձրիաշխատանքի ծախսը 20,5

|ՅՃ |Ֆ «Հ .-

ՏՏ ՒԷ ՔՅԵ Հ ՀՀՀ Հ Հ 10,8

-

295|

-

233529 28,8

-

228,

9,5

.

` Հ 4 ՀՏ

րատանցրից

Վնրանորոգու՝

Տ

|Տ

|,

-

,

ը

ռ

Ն

1,2

4,2

10,8

-

-

--

--

--

20,5

64,4

64,4

64,4

-

րային ռեժիմի երկկողմանի.կարգավորման շնորճիվ կրտրուկ. նվաղում են ջրի արժեքը, ամենամյա շաճագործման ծախսերը ն ամբողջությամբ՝ կուլտուրաների ջրման ծախսերը:

դեպքում: Ջրային ոհժիմի երկկողմանիկարգավորման

դյու՞

ղատնտեսականկուլտուրաներիոռոգումն. դործող

ջրերի դրենաժային

Խորքայինջրերի դաշտ տեղափոխելու կառուցումների ծախ» տերը, որոնքկատարվում են ուղղաճայաց ճորատանցքերիցբեոպոմպերովջուրը մղելու ճամար, մեկ Ճճեկտարի Ճաշվով նրված ո.-ով պակաս են, քան պոմպակայանների կառուցման դեպքում: Դաշտերինչրերի բաշխման պրոցեսի ավտոմատացումը կրճատում է սլոմպերի անարդյունավետ աշխատանքը ն

իրականացվու իտ

Հաշվին: եթե ոռոգման ն

Հ

աթ

ուղղառայատփ

վերանորոգման էլեկտրաէներդիայի, Հանենք. (27,6 ծախսերը շածագործման ո Հորատանցքերի /ճա)), աղբյուր ջրի ոռոգման ամբողջ արժեքը,կախված լ, /18 որից, եղանակով կկազ ի "յ պայինկայանից,անձրնացման

Քում Հանա ակատության միջին ցուցանիշներից:Վեգետացիայի դեպքում ջրումների 10--11 շրջանի ընթացքում Մարթա յր : կազմում` ժեքը Սիգմա--50-իօգտագործմամբ

հղանակի անձրնացման դո դրենաժից յ ուղղաճայաց ռ/Ճտւ ջրով՝ 85, ջ րանցքի ոռոդման 95,9, իսկ ինքնաՀոսով՝ տարբերվում են նշված տվյալները շաճավետորեն ժամա ւ

տ

250--

Մ 150--2

դեպքում ոտացիոնար անձրնացման 2ողհակաիգի ժամանակ` 40, ջրման մՅ ջրի արժեքը ինքնաճոս ո/ճա, 1000 ում` 50 ռուբե ան ակարաիմ Մնն իսկ չրի ներիտալ լի: Մինչդեռ ոն ախացգման աշխա'

ւ

էլեկանձրնեացնողսարքի դիրքը փոխելու ճամար անձճրաժեշտ է ծախսը: Միաժամանակ բարձրանում ջրման տրաէներդիայի

ճամար օպերատորների աշխատանքի արտադրողականությունը: Մեկ օպերատորը վեգետացիայի ընթացքում աշխատանքային օրվա սաճուն գրաֆիկով կատարում է մշակվող կուլտուրաների 90--100 Հճեկտարտարածության չրում։ Մինչդեռ ինքնաչոսով ն ակոսային եղանակով չրման նորման չի գերաղանցում 25-30

մքխանիկոգ յ Ար թւթյան Ար դրումները (կովտուր-տ Համակարգի շինարարուատ

տանքների, ինչպես նան ոռողման5--7 են տատանվում թյունը ներառյալ)

մաններում:

Հաղ. ռ/Հա-ի

աճ-

Է:

ճեկտարը:

ՍՈԴԱՑԻՆ ԱԼԿԱԼԻ-ԱՂՈՒՏՆԵՐԻ ՄԵԼԻՈՐԱՑՄԱՆ ՀԱՄԱՐ

ԱԿՏԻՎԱՑՎԱԾ

ՖԻԶԻԿԱՊԵՍ

ՋՐԻ ԿԻՐԱՌՄԱՆ

ԱՐԴՑՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

երկրի տարբեր ռեդիոններում կատարված ուսումնասիրու

փյուններով պարզվել է, որ աղուտ Ճողերի մելիորացիայի ժամանակ ջրի մագնիաաճիդրոդինամիկ ակտիվացումբ (ՄՀԴԱ) դրական ներգործություն ունի Ճողից աղերի ճեռացման, ջրի

ոռոգվողձրկրագործու: մելիորացված Ճողերում ծախսերը չեն գճրակատարված վրա թյան կազմակերպման կատարվածյնանմանաշնորմայի ղանցումՀանրապետությունում Այսպիսով,

որ

խա առանքնե

դաշտի, ծախսերը:Արարատյան

էր ր ծումը, ավելի քան

ջրայ

մաններում

փորձի կարդավորման կկողմանի ման օգտագործ-

ջրի

օղտադոր-

ճն "2

րերիչրի Ճորատանցքերի ուղատնատեսաե Լ գլուղ կոտ. ման Հետ իրականացն քույլ միասին, 30--35 ճաղ. Հա-ի վրա` (անձկան կուլյոուրաների ոռոգում Այն «ճնարավոեղանակներով): բնայմամբ կամ այլ առաջավոր կրճատել ղդալիորեն րություն կտա Հանրապետությունում երկբարձրացնել ոռոդման ջրի դոլություն ունեցող պակասը,

'

ն մշակվող բադործությանընդչանուր մակարդակը

ների բերքատվությունը: Պետք է նշել, որ խոր

կուլտուրա-

զուդակցումը դրենաժի Հորիզոնական է խոր-

քում ապածովում ընթաց վեգետացիայի ուղղաճայացին, 300--320 ոմ: կայունվիճավ՝ քային ջրերիմակարդակի

լվացման ժամկետի կրճատմանվրա: Հար արթՑավայրում չրի սաճմանափակ լինելը ստիպել է պարղելու ծծմբաթթվով քիմիական մելիորացիայի ե ալկալիացած Հողերի լվացման Համար նշված եղանակի կիրաԱ

ն

րյան

ռությաը

' արավորությունը:

Հողից աղերի լվացման ինտենսիվությունը մեժացնելու երեէ Հոսքի փոքր մասշտաբի տուրբուվույքը պայմանավորված լիզացիայի երնույի առաջացման, որը ինտենսիվացնում է մոլեկուլյար լուծելի դաղերի անցումը փոքր ճնշման մարղը՝ փոթորիկների կենտրոնը, որտեղ դրանքանջատվում են արագ աճող պղպջակների ձնով, դրանով իսկ մեծացնելով ազատ դազի դեբիտը (որոշ ժամանակամիջոցում աղբյուրից տրվող գազի քանակությունը): Մոլեկուլյար լուծելի ԸՇՕջ-ի խտության մեծացումը բարձրացնում է չրի լուծելիությունը, Փորձնական

աշխատանքները տարվել են Հոկտեմբերյանիշրջանի 16 ճեկաւար սոդային ալկալի աղուտներում: Ձուրն ակտիվացնելու ճամար օգտագործվելէ ՈՒՄՕ--1000-10 մագնիսային սարքավորում, որն աշխատում է ՍՆՊ--50-80 պոմպակայանից ստեղծվող ճնշման ռեժիմով:

կվացումների ժամանակ որպես մագնիսաճիդրոդինամիկ օգտագործվել են որիղոնական ակտիվացված չրի աղբյուր դրենաժի Ճոսքաջրերը, որոնց ճանքայլնացվածությունըմելիոգ/լ» րացիայի սկզբնական շրջանում չի գերազանցել 1,3--1,4 ն չվացումների ժաիսկ ինտենսիվ քիմիական մելիորացիայի մանակայն բարձրացել է մինչն 2,9 գ/լ: Քիմիական մելիորաժամանակաճատվածում լվացող չրեւ ցիայի լվացումների գ/լ: րում աղերի քանակը կազմելէ2,1 Մելիորացիայի ճամար ընտրված սոդային ինդճանուր քանակը ների մեկ մետր ճողաշերտում 8,5--10-ի, 0,9-1 ընդճանուր ՃիմԵՒԼր՝ է ,210-ի, տանվել ու

աղերի

նայնությունը՝1,5----6,Ճ,

ալկալի-աղուտտա-

նատրիումը՝մինչե փոխանակային

19,9, ջրալույծ նատրիումը՝17,0, քլորիդները՝ 2,5--14,

մ.էկվ-ի

սաճմաններում: կախված մեխանիկական կազմից, իոխանակային նատրիու-եւ բնդճանուր Հիմնայնությունից(1Շ0:)» մի սպարունակությունից քապաճանջվող ճամար ծծմբաթթվի քիմիական մելիորացիայի 105--149 տ/ճա: Խիտ ծծմբական թթուն: նակը. տատանվել է է լվացող ջրի ճաշվարկային: նոսլոսցնելու ճամար ծախսվել ժամանորմայի շուրջ 30--3540։ Թթվեցումիցճետո լվացման տրվել է լվացման լաքերին, ելնելով ճաշվարկային նակ ջուրը 25--80 ամբողջ քանակի ծավալից, Հողի մակերեսը ծածկելով ոմ չրի շերտով: Ջրի ճետագա քանակը տրվել է, երբ նախորդ տրվածչուրը

լրիվ ներժծվել է:

են տվել, որ ինչպես սովոչ Ուսումնասիրությունները ցույց այնպես էլ մադնիրական թույլ ճանքայնացված դրենաժային, աղերի ճեռացումը ջրերով ակտիվացված սաճիդրոդինամիկ է ընթանում, քան ճետա-Հթթվեցման ընթացքում ավելի ուժեղ անքայնացդա լվացումների ժամանակ: Սովորականթույ

ված ջրով լվացումների ժամանակ մեկ մետր ճողաշերտը

աղա-

ղերծվել է մինչե աղերի պարունակության թույլատրելի սաճմանըմիայն 23,5 ճաղ. մ3/2ա Ճաշվարկային նորմայով լվա158

Այս դեպքում ԸՕ:չ իոնի սլարունակությունըելա-

ցումից ճետո։ Պ

`

.

»

Հ

»5

Հ՞

Տ

կետային քանակի իջել է'մինչն 0,002 մ.էկվ, Համեմատությամբ ԼՇՕչ-ը՝ 0,9--0,1, Շ1-ր՝ 0,3, ջրալույծնատրիխումը` 48,0, վո-

խանակային ԽՊզ-ըմինչե

թ

Տ

-

`

Հ

ԻԻ

«Վ

Տ

Ւ

Տ

`

..

.

-ջՋ

«Տ

-«լ

Հ ՞

«ՀՀ

ՈՏՏ

Ց

5՝

Յ

--

բ

Փ

8. -ծ

ռ բ

Տ

-

Թ

2.

ծ

օ

"Հ

Տ -.

Հ

ծ

Հողի կլանող կոմպլեքսից փոխանակային նատրիումի դուրս մղում է նկատվել նան ակտիվացվածջուր օգտագործելիս: Այս դեպքում Հողի Ճաշվարկայինշերտից թթվեցման ընթացքում ՇՕչջ իոնի քանակը 4,3 մ.էկվ-ից իչել է մինչե 0,8 (8940), ԷՇՕ9-ր" 5,7-ից մինչն 1,6 մ.էկվ (2245), ԸԼ-ը՝ 6,4-ից մինչե 0,8 մ.էկվ (824.), ջրալույծնատրիումը՝ 13,6-ից մինչն 6,2 մ.ԷԼՎ (5045), իակ փոխանակայիննատրիումը՝ 10,6-ից մինչե Ց, մ.էկվ (62'ն): մրային քաշվածքի բաղադրության տվյալները, որոնք բերված են աղյուսակում, վկայում են լվացումների ճամար ակտիվացված չրի օգտագործման ավելի բարձր մելիորատիվար0--100

Հ Հ

օ-

՞

-

ՏՋ

--

Աղյուսակ

սմ

շետի լվացմանաշդյունավետությունը թույլճանքայնացված (առանց մշակելու)ն մագնիսաճիդոոդինամիկ մշակումով

չոով ակտիվացված ն Ջրալույժ փոխանա: Է կային նատրիում 3 Հ: 8 Տ: ԹույլՃանքայնացվածՖՀՀ Ճ«Յ Հ ՀԳ -ծ-Հ տՅ Տ 8 ջեի օգտագործման Հո - 3Օ ` Տ.38 ՏՏ աաա Հ Հ ԱՅՏՆ

Է

»

Է)

0,6

մ.էկվ. 100 զ. Հողում: Դրալույժ աղերի օրինաչափ լվացում, ալկալիազերծումն

`

--

Հ.

Տ

ՀՏՏ Հ

Հո

-

-

Հ

-Հ

Տ:

Օօ

«5

Տ

-

`

-

-

Տ

`

`

Տ

ՀՀ

. Հ

Հ

Ջ«|

Ֆ

Տ

Հ

Ձ

Հ

Հ

Ը

ՏՊ

ԲԻՏՀՅՆՆ

ՀՀՀՊՀՊԳՀԸ

Առանցմշակելու

26,0

11,5

29,0

վացված

30,5

Մազնիսադինամիկ ակտի-

«Տ

-

`

ՀՀԶ|

Ֆ՞

դյունավետության մասին:Ջրալույժկալցիումի ն մաղզնեզիումի քանակը ինչպես թթվեցման, այնպես էլ լվացումներն ավարձոելուց ամ

Ճետո

ելակետայինի Համեմատությամբմնում

Ուսումնասիրությունները տվել, են

է

բարձր:

Ճողի 0--100 շերտն աղաղերծվում է մինչե աղերի պարունակությանՃաշցույց

որ

վարկայինսաճմանը ՀամեմատաբարՔիչ քանակությամբ աակ11--414

ճողատիվացված չրով, որքանով որ այդ դեպքում մեկ մետր եռացն փոխանակային ն ատրիում շերտիը մ.էկվ ջրալովծ մ3 ջուր, իսկ սովորականթույլ նելու ճամար ծախսվում է Ր, ՀանքայնացվածՀորիզոնականդրենաժիճոսքաջրերով լվացման Հնարավորությունէ տալիս խնայելու շուրշ որը

ջուր:

նշա-

ընթացքում Պեւսոքէ նշել, որ քիվեցման լվացումների շերտի (100 մեռյալ երկրորդ նակալի չափով լավանում է Հողի սմ-ից խոր) քիմիականկազմը: են Դաշտային ուսումնասիրությունների արդյունքները ճիմք տալիս արտադրությաննառաջարկելու սոդային ալկալի-աղուտների մելիորացման ժամանակ լվացումների ճամար օդտագորանքայնացծել մազնիսաճիդրողինամիկակտիվացած թույ ված դրենաժային Հոսքաջրեր, այդ նպատակի ճամար օգտամագնիսագործելով լվացման ջրի ֆիզիկական ն

ակտիվացման

կան սարքերը:

ԱՎՏՈՄԱՏԱՑՈՒՄԸ

ԽՍՀ պետադրոտրդի Հողադիտությանն ագրոքիծայկական

թի

ինստիտուտի դիտաճետաղոտական նե

փոր-

թկանների ՄԱ ույ անձրեացումն զգալիորեն բարձրացնում ջրման մակերեսների միայն ջրման Աո նականությունը դաշտի Դա արման մ

անձրեաց

մեկտեղ

ա

ախի

ատար-

ու

ին

'

է

ար-

մեծ

ոչ

ընդգրկմանշնորճիվ, ժիաժամանակյա

այլե դեպի

տար-

տեղափոխելու Ճաշվին: Ճճաջորդաապարատների երբ Սակայն անձրնացման դեպքում, է ձեռքով կան միացումը ջրման օղակներում իրականացվում է գիշերային ժամեղեկավարվող փականներով, դժվարանում

ջուրն ավելի բեր Ճճողակտորները

լ

|

արագ

լ

ծումը րին չրի արդյունավետ օգտագործումը

ղդալի կորուսւոց ճա

ն

է ող տեղի

ու

ունենում

չրի չր,

առաջին անդամ, սկսած 19278 թ. չանրապետությունում տիպի անձրեացման ԴԴ.30 պտղատու ւոնկարկներում

սարքով աշխատող ոռոգման ցանցը մեր կողմից ավտոմատացմիավորման առաջարվել է «Ռադուղա» դիտաարտաղրական

տվիչներ

ու

կայվում

են

ջրաթափփական:

Վեգետացիայիշրջանի սկզբում ճիդրոփականները տեղա-

անձրնացման սարքերի վրա ն ապա մոնուսժվում ոռոգման սեզոնի վերջում՝ ձմեռային տեխնիկական խնամքի ե ընթացիկ վերանորոգումների Համար: Հիդրոփականները փոքրածավալ են ն չաճագործման տեսակետից ՃճուսալիԻփակող օրդանում ճնշման կորուստներ չկան, կոմպակտ են, երկարությունը՝ 915, լայնությունը՝ 160, բարձրությունը 210 մմ ն լյուճետ

միասին կշիոր կազմում է մոտավորապես 92 կր

Հիդրոավտոմատփականը,

մեխանիզմից

:

միսի

ղեկավարման ստացիոնարճամակարճիդրոիմպուլսային

գով, Այն ընդգրկում է պոմպակայան,տարբեր տրամաչափի մետաղյա խողովակներից կազմված ոռողման ցանց, կանդնակտիպի անձրնացման սարքերով, որոնց վրա Ժոններ ԴԴ--30 տաժված են ցանցում չրի ճնշմամբ աշխատող ճիդրոսվտոմատ փականներ: Պոմպակայանումտեղակայված է ծրագրավորման է ավտոմատ, կիսսավտոմատ ն ձեռսարք, որը նախատեսված Քի ղեկավարման ճամար: Ունի Հիդրավլիկական ճրամանների

ղի

ԱՆՋՐԵՎԱՑՄԱՆՍՏԱՑԻՈՆԱՐ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՊՐՈՑԵՍԻ

կած

անձրնացման

նա

ու սա

որը

է գործարկման բաղկացած

Ճաշվաբաշխիչ սարքից,

իրականացնում է ստացիոնար ոռող-

ան «աոի աշ ավտուատ

միացումը

Համապ

ան նախապես տրված ծրադրի: Հիդրոավտոմատ ւուսսխան, ըստ փականով ղեկավարումն իրականացվում է ճիդրոխմպուլսների անցում չրի ճնշման կարճատե իջիցօգնությամբ` ջրատար )

մամբ, օդ ն

որն

է պոմպակայանում ծրադրավորիչի ապաճովվում

ությամբ:

Հիդրոավտոմատ փականն ընդգրկում

է ճնշման իմպուլսնեվ Գ շվիչը, բաշխիչն փականը 4Հիդրոշար իչի է չոչ » Հիդրոավտոմատ փականի ներքին խոռոչների, անձրնացման ապար են րատի փողի խոռոչի : ճետ մեմբրանով ն Ճաղորդակցվում են է լցված յուղով: Հչամակարդըգործի դրվում աշխատանքը Ճակող փականի բացումով: Ոռոգման ցանցը լցվում է ջրով ե Ճաշվարկային ճնշման Ճճասնելուց Հետո, րատ տրված ծրագրի, դործարկվում են Ճճամապատասխան անձրնացման սարքերի ճիդրուսվտոմատփականները: Սկսվում է ջրումը։ Ջրման սատՃեւոո մանված նորման ապարատներովդաշտին տալուց ճընշման ն փականն ավտոմատ փակվում է, բացվում է չրաթափ

րկ

ա

ու

"ո

է փականը: Այդ ընքացքում ոռողման ցանցում առաջանում փականները երկու Այնուճետն ցածր ճնշման ճիդրոիմպուլսւ դիավում են հլակետային դիրք, որից «ետո միացվում են անձբնսոցմ անճաջորդ երեք սարբերըո Համակարգնօրուգիշեր աշխատելով ապաճովում է տրված ծրագրով ջրումը ն ավտոմատ դադարեցնում աշխատանքը: են Ջրի ելքը ն նրա թոիչքիերկարությունը կարգավորվում 25--30--34 անձրնացման ապարատի ծայրափողիտրամադիծր մմ սաշմաններում փոփոխելով: Հիդրուբականի նորմալ աշխա«տանք ապաճովելու ճամար բանվորական ճնշումը փովփոխվում է 0,5--0,2, իսկ Հաշվաբաշխիչ սարքի գործարկող ն դործող ՄՊԱ սաշտմաննեմեխանիզմի աշխատանքի ճամար՝ 0,2--0,5 րում, Հաշվաբաշխիչ սարքը գործարկվում է մետաղաձողի 30--35 ճրմամբ՝ դուր, վրկ.-ում, նրա ճետշարժումը կատար30

Աղյուսակ

ճամաբ պահանջվող Անձոբնացման ստացիոնար Բամակաոգի շինաբաբության ապիտալ նեոդոումնեոի Կերդ չափը ջբաբաշխման պ լ տաոբեբ բ ջրաբ ճամակաբգեբի դեպքում `

|

Լ Աշձրնացմանսարքի

միացմանեղանակը

ա

ՏՏ

-

Հ

եչ)

ակՀՀՀ

1:

Ի»

Հ-

Հ

:

ՀՏ

ի

Տ

:

Հ

:-

-:

:Հ ՎՀ

Հ

ՀՅԱՅԱՅԱՅ,

Տ ԷՀՏՂ

-

ՏՀՃ:Յ

փականով Ավտոմատ ճիդրո-

Զեոբի փականով

--

։

:5 -

քանչյուրջրմանօղակումմիաժամանակ աշխատում

է անձրեորոնք 4,3 ժամ աշխատելիս չրում են 1,283 Հա՝ ծախահլովՀաշվարկային ջրի ամբողջ քանակը, Դաշտի ամբողջտարածքը ջրվում է 18 սարքով, ՕրաՃաջորդաբար: փան 14,8, իսկ եթե ճայվի առնենք նան ձեռբի փականները միացնելու ն անջատելու ճամար ծախաված ապա ժամանակը,

վացման

ցերեկային

սարք,

այխատանքային ժամվա ընթացքում ջրման է 3,69 2ա չտարածություն՝ ծախահլով ջուր։ Ջրման աշխատանքներիգիշերային ժամերին դադարեցնելու Հետնանքով կորչում է մոտավորապես 2200, իսկ այգու ամբողջ տարածքը ջրելու ղեպքում՝ 16,2 Պաղ. մ3 ջուր: 22,6 Հա տարածության ջրումն իրականացվում է 6 օրուգիշերվա բնքացբում։ Հասկանալիէ, որ գիշերային ժամերին չրումը կարելի է կազմակերպելջրող օպերատորներիթիվը 2-ով ավելացնելով,որը սակայն, տնտեսապեսձեռնտու չէ: Ավտոմատ ճիդրոիականներով ջրումը ն ֆրի օդտագղործումն իրականացվումեն օրուդիշերվաընթացքում: փոփոխվող ջրման 5,5 օղակների միջոցով Հաջորդաբար սարքերի երեք

րվում ճերթափոխով

13 ջուր

ստսլու դեպքում ջրվում է 6,2 Հա մտարաչ ժություն: 28,6 ձեկտարի ջրումն իրականացվում է 27,4 ժամվա րնքացքում, իսկ եթե դումարվում է նան ճնշման իմպուլսների փուվոխմանճամար ծախսված ժամանակը, ապա անչճրաժե շտ է 80,4 ժամ, այսինքն 3,4 օրուդիչեր՝ 20,3 Հաղ. մ3 ջուր

Տ

է

`

62134

Ը

49450

31143

թողու

-

Թ

ճամար:

Հիդրոավտոմատ փականներիաշխատանքի ծրագրավորու-

.

«2214

.2905,0

մը կատարում են ջրման օպերատորները: են

Ջրաբաշխման պրոցեսի ավտոմատացումը ոչ միայն նպասէ չրման ընքացբում չրի օդտադգործմանարդյունավեւության բարձրացմանը, այլ նան անձրնացման ստացիոնար ճատում

ԴԴ-

դաշտին

-

վրկ.-ում, սարքերի ծայրափողերը բացվում ն փակվում՝ 11 վայրկյանում:

վում է

10--15

ՏՀ`«|

-

մակարգի շինարարության ն շաճադործման ծախսերի կբրճատմանը: Յ/Հա ոռոգման ն 900 մշա չրման նորմայի դեպՀա ջրման Համար 22,66 քում տրվում է 20349 մ3 ջուր: ելնելով պոմպակայանի Հնարավորություններից, 30 աարքերի 23 լ/վրկ արտադրողականության դեպքում յուրա-

Վ. Թարվերդյան) տվյալների ՀճամաՄեր(Հ- Պետրոսյան,

Հայն ջրաբայխման պրոցեսի ավտոմատացման ն ջրի օրուգիշերային օդտագործմանշնորձճիվ 22,6 Հա ոռողման դեպքում լրացուցիչ օգտագործվում է 1183,4 13չուր, որր կորչում էր դիշերային ժամերին ջրման աշխատանքներնբնդճատելու ն անձ165

րնացման սարքերի ճերթափոխումը ձեռքի փականներով կաշրջանի տրվտարելու 4ետնանքով: Արաքոյանջրատնտեսական մ3 ջրի 2,2 ռուբլի արժողության դեսլքում 242,6 յալներով Հա ջրելիս ջրի տարեկան կազմում է 3061, իսկ խնայողությունը նան մի Հեկտարի Հաշվով՝ 135,4 ռուբլի: Բացի դրանից, կան որոնց տնտեսականարդյունավեշարք այլ առավելություններ, տությունը դժվար է Հաշվարկել: Բացի վեգետացիոն չրումներից, անչրաժեշտության դեպքում (թարմացման, կպչողականության բարձրացման ն Ճակաաշխանպատակներով)Ճիդրուխականների ցրրտաճարումնային է սիոքրնորմաներով (կարճա) ջրում տանքը ծրագրավորվում ների «ամար, առանց լրացուցիչ ծախսերի: Ավտոմատ չրաբաշխման պայմաններում չրի օրուդգիշերային օղդտագործումը 50գ00կ-ով կրճատում է գոլորշիացման Ճետնանքովջրի կորուուոները՝ ջրումը օրվա զով ժամերին կատարելու Ճաշվին: կրճաովում է ջրման Համար պաճանջվող օրերի թիվը, երկարում է թունանյութերի սրսկումից մինչե ճերթական յջրման միջն ըն-

կած ժամանակամիջոցը: Րոտ «Ռադուդա» ԳԱ միավորման տվյալների, ջրման

ատա-

ցիոնար Համակարգը Ճիդրոփականներովգործարկելիս, թյուն ունեցող այլ սարքերի Համեմատությամբ, տնտեսական մեկ 4Հեկտարի«աշվով կազմում է 125,4 արդյունավետությունը գոյու-

(առանցջրի ծախսի): ռուբլի ջրման Այսպիսով,

պրոցեսի ավտոմատացումը «ճնարավոընձեռում բարձրացնել չրի օգտագործման արդյունավետությունը, կրճատել շաճաղործման ծախսերը ն բարելավել ջրաբաշխումը: նշված առավելությունները, ինչպես նան 1979 թ. տվյալ կիրառման փորձր թույլ են տալիս Ճամակարգի սռաջարկել այն լայնորեն կիրառելու ճանրապետության ոռողման ճամակարգերում:

րություն

է

ՋՐԻ ՄԱՏԱԿԱՐԱՐՄԱՆԿՈՄՊԱԿՏ ԵՎ ՀԱՐՄԱՐ

ՍԱՐՔԱՎՈՐՈՒՄՆԵՐ ԴԱՇՏԻ ՄԱԿԵՐԵՍԱՅԻՆ

ՋՐՄԱՆ ՀԱՄԱՐ

Հայաստանում ճնուց ի վեր ջրումը կատարվելէ ակոսնեմարգերով ավանդական բաճի օգնությամբ: Ակոսների

րով

ու

մարդերի մեջ ջրի շիթի ճնշումը կարգավորելու ճնարավոչրի րության բացակայության պատճառով տեղի են ունենում Հոսքի շեղումներ ժամանակավոր բացված յրատարներից ու բաշխվում է ակոսներից։ Ոռսռդվողտարածությունում չուրը անչամաչավ, երկարաձգվումեն ջրման ժամկետները: ամե՞ նի ՀեւտնանքովՀողն աստիճանաբար վատթարանում է։ Ակոսներով մարգերով չրման դեպքում չրվորների աշխատանքի արտադրողականությունն ջրման որակը բարձրացնելու նպաերկու տիպի «ակով մեր կողմից առաջարկվել է ջրի բաշխման միջշարկուլտուրաների Հարմարանք՝ բազմամյա փոխադրովի քերում տեղադրելու Այդ ճամար: առաջինը ճարմարանքներից կերպ: Պողատու կ խաղողի այդինեսարքավորվումէ Ճճետնեյալ րում դաշտի ճամփեղրի երկարությամբ, Հողամասի սկզբում սմ խորությամբ, շարքերին ուղղաճալաց տեղադրվում է մմ տրամագծով պողպատե խողովակաշար: Յուրաքանչյուր մետրից Պետո, ստորգետնյա խողովակաշարին կիպ կպած շպլալերի առաջին ճիմքի մուտ դուրս են բերվում կանդնակներ, որոնց վրա մոնտաժվում են 150 մմ-ոց պողպատյա փականննր։ Փականներիկցապոունկների վրա մոնտաժվում են եռաբաշխիկներ՝ աջից ձախից զոդված բոնցքային կցորդիչ։ փականներով, ռետինե ողրակների միջոցով յրաբաշխիչներին միացնելու ճամար: Վերջիններըռլատիաստված են թեթքն դյուրալյումինե 9 մետրանոց խողովակներից՝ 150 մմ տրամագծով: Պողատու է խաղողի այգիների միջշարքային տարածու թյան լայնությունից ն ծառի բնից աջ ձախ ընկած ակոսներին տրվող չրի քանակից կախված, խողովակների վրա մոնտաժվում են ճնշման մարիչներով ջրթող փականներ (կոնոտրուկցիան մշակվել է մեքենայացման ն էլեկտրիֆիկացման Հայվական դիտաճետազուտական ունեցող կցաինատիտուտում) ոլռունկներ։ նշված յրթողները չուգունի փոխարեն պատրաստվել են դյուրալյումինից։ Փրթողի կոնստրուկցիան Հնարավո-չ րություն է ընձեռում կարդավորել ջրի ճնշումն ու քանակը՝ դրանով իսկ ապաճովելովնրա Համաչափ բաշխումն ինչպես ակոռներով, այնոլեսէլ ինքնաճու ջրման ժամանակ: Շարժական խողովակների մի ծայրը փակված է, մյուս ծայրին լոդված ամրացված են 100 մմ տրամագծով նե Ձ00-կցապոունկին մ երկարությամբ կապակցվող ռետինե խողովակներ, ու

Այս

ու

ու

ու

ու

որոնց ծայրերում ամրացված են բոնցքային կցորդիչ փականներ, Միջշարքային տարածությունները ջրելիս յուրաքանչյուր ն ձախ կողմերից միացվում է մեկական խողոաջ փականին 6 միջշարքային տարածություններինտրվում վակաշար, չուրը է

միաժամանակ:

կանդնակներինմիաժամաելնելով տրվող քանակից, 4-5 է 8--10 չրթողով խողովակաշար, որն աղանակ ամրացվում Հա Հողատարածությանջրում: ՑուրաքանՀովում է 1,4-1,8 խողովակաշար չրթողի ճետ միասին կշոում է ոչ ավելի 12-14 կդ ն տեղից տեղ այն փոխադրումէ մեկ ջրվոր: Մեր կողմից պատրաստվել է նան ավելի պարզ կոնստրուկչյուր

ցիայի ջրթող: 150

մմ

ն երկարությամբ

մմ

տրամագծով

դյուրալյումինե կարճ խողովակի մեջ մոնտաժվել է մետաղական կափարիչ դրան ամրացված ոնհտինեխտացուցիչով։ կաէ բերվել, ծռվել ն օգտագործփարիչի առանցքաձողը դուրս է վում որսլես Հարմար բոնակ։ Բոնակի պտտումով կարգավորվում է ջրի բաշխման Ճամաչափությունը բոլոր չջրթողներից: Ջրի ճնշումը մարելու նպատակով ջրթողի արոտքին մասում ակոս է արված, որի մեջ կապրոնի ցանց է Ճաղցվում։ Այս կոնատրուկցիան նախորդից տարբերվում է պատրաստման ռլակաս ծախսով, ինչպես նան բուսաոլարզությամբ, մետաղի կան մնացորդների կուտակման Ճետնանքով ջրթողների խցանումը բացառելով Հնարավորություն է ընձեռում զգալիորեն կրճատել,ինտենսիվ այգիների լութաքանչյուր շարքի ճամար տեղադրվող փականների քանակը ն ռետինե փողրակների ծախսը: կանխվում է նան փողրակից դուրս եկող ջրի ճնշման ճետնանավարտելուց Հետո շարժական քով «ճողի «Ճեռացումը:րումն խողովակաշարը տեղադրվում է ճանապարճիեզրերին՝ ճատուկ պատվանդանիվրա:

Հայտնիէ,

ջրվորներին մեծ դժվարություններ են պատոռողման Ճամակարդերում կիրառվող մետաղական ջրարգելակները, որոնք դաշտին տրվող ջրի քանակը կարգավորում են պտուտակային շարժման ճարմարանքով։ Մեր կողմից ներկայացված սովլոլների Ճամաձայն«Հայդյուղմեքենալացում» դիտատրտադրական միավորումը ներտնտեսային ոռողման ճամակարգերի ճամար պատրաստել է նոր կոնատրուկորոնք ցիայի մակերեսային ռւսճողփականներով ջրարդելակներ, ճառում

որ

բարձրացնելու ն իջեցնելու ճամար նախատեսվածՃարմարանքները առվորականից տարբերվում են կառուցվածքի պարզուպակաս ծախսով ե շաճաթյամբ, մետաղի Ճամեմատաբար դործման բարձր Ճուսալիությամբ: Պարզեցվածէ նան բարդ ոալտուտակայինբարձրացնող սարքի պատրաստման պրոցեսը: Բարդ ոլտուտակային բարձրացնող սարքի փոխարեն օղտոագործվում-է առավել ճարմար սարք՝ ճիմնված ամբարձիչի ուշ-է խատանքի սկզբունքի վրա: Սարքը բաղկացքած վաճանից, որը Հողակապովամրացված է բարձրացման լծակային մեխանիզմամի ձողին։ Վերջինը ուղղություն է տալիս շրջանակին (ռա մի թիթեղիկ է, որի մի ծայրը Ճոկարդակի առլաձճովիչին է իսկ մյուսը միացված ուղղորդող ղակապով շրջանակին, է ազատ Ճճաղեցված ձողին): ու

Քարձրացնողսարքը

շրջանակի

ետ

ամրացվում է

բեւտո-

նապատ ոռոգման ճամակարգերի ճլուղավորումների սկզբնա-

մասին: Վաճտանի կափարիչի դիրքի ամրապնդումը կատարվում է ամրապնդողթիթեղիկի ու վաճանի ծանրության ուժի ազդեցությամբ՝ ձողի միջոցով: Հողակապի շուրջը պտտվելիս, անցքի եզրերով ճենվելով ձողի գլանային մժակերնույթին, մակարդակի ապաճովիչն ընդգրկում է վաճանը ձողի Հետ ն դաղարեցնում դրանցիջեցումը՝ճուսալիորեն առպաձճովելովպաճանջվող-

վիճակը: Ամրապնդողթիթեղիկը «որիզոնական դիրբի ւտեղափոխե-.

ճամար վաճանի իջեցումը կատարվում է ձեռքի թեթն սեղմումով, որի ժամանակ ձողը, ազատվելով թիթեղիկից, ծանրության ուժի ազդեցության տակ, վաճանի ճետ իջնում է ելակետային նախկին դիրքին նե դիմաճարում ջրի ճոսքը Վաճանի: բարձրացումը կատարվում է լծակային մեխանիզմի օգնությամբ:

լու

Բու միադիտաճեւտաղուռական «Հայդլուղմեքենալացում» փորման գիտաշխատողներիտվյալների, սերիական արտադրության ջրարգելակների ճամեմատությամբ, ջրարգելակի վերելակի տվյալ կառուցվածքի ներդրման խնայողությունը կաղ-մում է 16,98 ռուբլի: երասխաձունի մելիորատիվ կայանիտրվ փալներով, որտեղ տեղադրված են 125 նման ջրարգելակներ,. է 2122,5, խնայողությունը կազմում իսկ մուտակատեղամասե10188 րում տեղադրված 6000 ջրարգելակներինը՝ ռուբլի: Հա169

վանաբար, Միության մեջ դոյություն ունեն չրման մակերեսային եղանակի դեպքում ջրամատակարարումըպարզեցնող բազորոնց բացակայությունը մաթիվ տեխնիկական այլ միջոցներ, մեր Հանրապետությունում արդելակում է ներդնելու, իրենց պարզությամբ աչքի ընկնող ն շաճագործման բարձր Ճուսալիություն ապաճովող վերը նշված սարբավորումները:

ԱԼԿԱԼԻ ՀՈՂԵՐԻ ՄԵԼԻՈՐԱՑԻԱՆ

Առանց արմատականբարելավման ալկալի Հողերը պիտանի չեն գյուղատնտեսականօգտադործման Համար: Անբարելավ ագրոնոմիականՀատկությունների դրսնորման Հիմնական պատքանակությամբ Հողում մեծ ճառը, ինչպես նշվեց սկզբում, է' ալկալի Հողերի Համար Դրա կլանված ԱՅ-ի առկայությունն բերրիության բարձրացման արդյունավետ միջոցառում է Ի:-ի ԸՃ-ով, որն իրականացվում է Հողի մեջ գիպս փոխարինումը

կամ այլ կալցիումական աղ փոցնելու ԱլկալիճՃանապարճով: ների բերրիության բարձրացման առավել արդյունավեւը միջոպառումը ճամարվում է գիպսացումը, որը ճնարավորություն է ֆիտալիս խիստ բարելավելու ալկալիների ջրաֆիզիկական դիկաքիմիական Հատկությունները: Բացի գիպսից, որպես ալկալի ճողերի բարելավման մելիորատ, կարելի է օդտադործել նան կալցիում պարունակող ուրիշ աղեր, օրինակ՝ կալցիումի Քլորիդ (լավ լվացման պայմաններում): Հողում մեծ քանակությամբ կլանված Կա-ր Շո-ով փոխափինելու Համար անձճրաժեշտգիպսի դողան որոշում են չետու

նյալ բանաձնով՝ ՇՏՏՕյ որտեղ՝ բտող

Դ -:

ԱՎո-Ը

.

2ԷԼ20 (տ/Ճ) անված հլ

ՎՅ-

-

0,086 Ք անակն

(Վճ

--

0,057)

է մգ/է գ

կլանման տարողությունն է մդ/էկվ

.

դ.

մ

էԼ. դ.

դ.

Հողում, Պող

Հողում,

0,05-ը -- գիպսի նորման7 չաշվելիս ընդունում են, որ կլանված կատիոնների մինչն 540 Պո լինելու դեպքում այն չի անդ րադառնում նրա Հատկությունների փոսիոխմանվրայ, `

11-ը վարհլաշերտիխորությունն է սմ-ով, մ-ալկալի Հորիզոնի ծավալային կշիոն է, 0,086 -- 1 մգ/էկվ գիպսի արժեքն է գ-ովւ:

Ալկալի Հողերի բերրիության բարձրացման,

ադրոարտա-

դրական Հատկությունների բարելավման ագրոմելիորատիվ միջոցառումների ճամակարդում առանձնակի տեղ են գրավում Հողի խոր մշակությունը, Հատկապես օրգանական պարարտապարարտացումը, ինչպես նան ոռոդման ֆոնի վրա նյութերով խոտացանությունը ն այլն: Բազմամյա գիոատկանուսումնասիրությունները, ինչպես նան արտադրական Հարուստ փորձը ասում են այն մասին, որ Համալիր միջոցառումներ կիրառելու ճանապարճով կարելի է արմատապես բարելավել ալկալի Ճողերի ջրաֆիզիկական ու ֆիզիկաքիմիական ատկությունները ն դրանք վերածել բարձր բերքատու ճողերի:

Որպես կանոն, ալկալի Հողերը գիպաով մելիորացիայի ենքարկելուց Ճետո, 5--Ց չարի անց այդ տարածությունների ալկալիացման պրոցեսները նորից վերականդնվում են ն անչրաժեշտություն է առաջանում կրկնակի դիպսացում կատարել:

ՊԱՀՊԱՆՈՒՄԸ ԿՐԿՆԱԿԻ ԱՂԱԿԱԼՈՒՄԻՑ

ՀՈՂԵՐԻ

ՈՒ ՃԱՀՃԱՑՈՒՄԻՑ:

Գիտությանարտադրության ու

վրա

առաջավոր փորձի Հիման

մշակված է մելիորատիվ-տեանիկականու

ադղդրոմելիորա-

տիվ Համալիր միջոցառումների ճամակարդ, որի կիրառման շնորճիվ մեր երկրում, այդ թվում ն Հայկական ԽՍՀ-ում,աղուտալկալի չողերը լուրացվում Հատկացվում են դյուղաոնտեսական արժեքավոր կուլտուրաների մշակությանը։ Օ0Մշակված մելիորատիվ մեթոդների արմատավորման շնորչճիվ Հանրապեսռությունում, ինչպես նան Միության այլ մարզերում, խիստ ընդլայնվեց մելիորատիվ աշխատանքներիծավալը: Վերջին45 մելիորացվե տարիների ընթացքում մերը ճանրապետությունում Բ / 1Ր"ր "91 շն ջան 28 ճազար ճեկտար աղուտ ալկալի Հողեր: ու

ամու կայն քիչ ակայն

ու

են չեն

դեսլքե դեպքերը,

ե երբ

նե աղուտ-ալկալիների մելիո բացումից ոռոգման ռեժիմների ր նորմաների խտխո ման, ոռողման ռացիոնալ տեխնիկայի ագրոտեխնիկական տնտեսման պատճառով միջոցառումների բարձրանում է աղակալված խորքային չրերի մակարդակը, ն բարելավված, աղազերծված բերրի Հողերը կրկին աղակալում ու ալկալիանում են: Մեծ վոանգ են ներկայացնում նան գերխոնավ Ճողերի ոչ խե-

Հետո

-

ու

-

-

ու

Շատ ճաճախ աղակալլացի օգտագործումն մշակությունը: գալու դուրս ու շարքից «ողերի ճիմնական գերխոնավ ված պատճառը ցամաքեցնող Համակարգերի ոչ բարվոք վիճակն է, աճպղանվում ե բբ չի պա՞ռլ ցամաքուրդի (դրենաժ)տեսակարար հրցամաք ՃետաՑամաքեցնող արությունը: ցանցը պետք է կառուցել քեցնող կարությունը խորքոգայում պաճել այնպիսի վիճակում, որ Հնարավոր լինի 3 մեւր: Արամինչն իջեցնել մակարդակն Օրինակ, յին չրերի ե լնելով պայմաններում, րատյան Հարթքավայրի կաղզմից ստորգեւոնյա գերխոնավճողերի լիթոլոգիական տեաստիճանից, ցամաքուրդի ջրերի Հանքալնացվածության 45-80 մ, մինչպետք է լինի շուրջ սակարար 25--30, իսկ Հաճախ դեռ այն չի գերազանցումմիջին չառվով ու

ու

ու

ու

աղուտալկալի

երկարությունը

18-20.

նան

Հանքայնացված խորքային ջրերի մակարդակի բարձրացման, Հետնապես ն երկրորդայինաղուտներիառաջացման,ինչչի պես նան ճաճճացմանպատճառնայն է, որ խորությամբ կամ այն կառուցելութ կառուցվում նախատեսված

չորացնող ցանցը է պարբերաբար չի մաքրվում ւ աստիճանաբար ում ոռոգվող չրերով բերված Ա աի, ար խորությունը խիստ նվաղում: է` ճասնոլու բեյ քանԻՆ ո աի / կարող անցանկալի է Հետնանջների թած վեկտորային մոր ամ գոտում դրենաժի Հետնանջով թերությունների

Հետո

ԳԱ

Հանգոցնոլ

նման

սա

-

Ըրարաոո

բաց

ճեկյոա Հողատարածություն յակ որոր դր ճանված է գյուղատնտեսական «է թ: Դ շարունակ կառուցման պրակտիկան Ն է. 54 Հ

Հազա զար «Հարթքավայրի

քնաժի ժգտագործունից: ր

վարողՆ չրջանառությունից :

ապագայում Հաղար ձեզտար

ու

ԳԼ Մո

երվտանգ է Զոր կմ ցանցի պամաքեցնող միայն 60 կմ-ն է փակ տի-

ճողատարածություննուր:

կայացնում այն իրողությունը, որ երկարությունիցայսօր ընդճանուր զի:

Հանրապետությանտարածքում շուրջ

ճազար ճեկտար

գերխոնավ Հողերում բավական վատացել է չրաջերմային օդային ռեժիմը ն խիստ նվազել է Հանքայինպարարտանյութերի արդյունավետությունը:Գերխոնավությանճետնանքով գլյուղատնտեսական մթերքների արտադրանքը նախատեսվածից 20--48:8-ով հազա է ամոկումն

ու

Խորքային չրերի մակարդակի բարձրացումըն, Հեւոնապես, ու Փողերիաղակալման ճաչշճացման վոանգն առաջէ գալիս նան ոռողման ցանցի անսարքությունից,որն իր Ճճերթինառաջ Է բ բերում նան ջ ջրի զգալի կորուսու Հեւոնապես, ցամաքեցնող պետք է սերտորեն զուգակցվի ոռոգվող ցանցի կառուցում Հետ: Պետք է նախացանցի կարգավորմանաշխատանքների ու ճամակարգեր, չորացնող ոռոգող կառուցել այնպիսի գծել ժամատնական գործեն որոնք առանց էական վերանորոգման |

ւ

ու

նակով:

երբեմն դրենաժային ցանցը միացվում է ոռոգման ցանցին առու: Այս դեպքում դրենաչ օգոադործվում որպես ջրատար ժային ցանցը ծառայում է ոչ թե որպես խորքային չրերի իջեցման միջոց, այլ ընդճակառակը,նպաստում է ջրերի բարձրացմանը ն Հողերի ճաշճճացմանը: Պարզվել է, որ դրենաժային ջրերը, բարձրանալով, ոչ միայն նպաստում են խորքային ջրերի մակարդակի արագ բարձրացմանը, այլն պարունակելովմեֆ քանակությամբ վնասակար աղեր, միաժամանակ արագացնում հ

Հողերի աղակալման պրոցեսը: Հողերի ճաշճացման ն կրկնակի աղակալման Հիմնական սատճառներից մեկն էլ արտեզյան ջրերն են: ինչպես ցույց են տվել ուսումնասիրությունները, Արարատյանճարթավայրի մի շարք բնակավայրերում (իսկ դրանց թիվը բավական չատ է) Ճճետկանքո արտեզյան չրչորների վրա փականներ չդնելու ք լ Հակայականքանակությամբ չրեր են դուրս դալիս երկրի մակերես, որոնք նպաստում են խորքային չրերի բարձրացմանը ն Ճողերի աղակալմանը: երկրի ընդերքից դուրս ճանված չրերի մի չնչին մասն է օգտագործվում ոռոգման նպատակներով,իսկ մնացած մասն անօգուտ կորչում է, նպաստելով Ճողերի ճաչճեն

:

ճացմաննկու

աղակալմանը:

հ ճաճճացման վոանդը Աղակալման

քանի

որ

շարունակ

մեծանում

մելիորատիվ աշխատանքներիընդլայնման

Ճեւտ

է,

կապ-

ված, ավելանում է ջրալույծ աղերով Հարատացածդրենաժային ջրերի քանակը: Այս բոլորի Հետնանքով վատանում

են

ոչ

մի-

այն մելիորացիայի ենթարկվող ոռոգվող տարածությունները, տարածէ ԱրարատյանՀարքավայրի ամբողջ

աղն խախտվում

թի ջրային Հաշվեկչիոր:

լո

Ոռոդվող «ճողատարածություններիընդարձակումը պաճանջում է ոռոգման ճիշտ ճամակարդեր ու ռեժիմներ, ինչպես նամ

մշակության ճիշւո աղրոչգյուղատնտեսական կուլտուրաների

տեխնիկա:

Աղյուսակ

մելիորացված պարունակությունը ալկալի-աղուտ նողեբում Սննդատաբբերի

Խորու-

քանակը»:մզ. Համընդճանուր պարունակությունը»Շարժուն

ամ

Ալկալի-աղուտներիքիմիական մելիորացիայի Համար ճող մւոցվող մելիորատները (ծծմբաթթու, երկաթարջասպ)նպաստում են միջավայրի ճիմնային ռեակցիայի չեզոքացմանը ն Հողի կլանող կոմպլեքսից նատրիում իոնի դուրս վանելուն։ ըստ: ալրոորում ակտիվանում են օքսիդացման-վերականդնման ցեսները, բարձրանում է երկաթի իոնային ձների պլարունակումասնակցում է պեպտիզացիայի «Համար կայուն թյունը, որը օրդանաճանքային կոմպլեքսների առաջացմանը, լավանում Հողի ստրուկտուրան, խիսւո բարձրանում չրաթավփանցելիությունը:

է, որ սոդայինաղակառպլարղվել Ռաումնասիրություններով են Ճումուսով լած ճողերը ծայրաստիճան աղքատ (0,3--0,440)» Ընդճանուրազուտի պարունակությունը չի գերազանցում 0,01-0,03 (0,0549), Հետ Հիդրոլիզվողը՝ 0,5--2,5 մղ 100 զ Հողում: Հողի մոցվող թթու մելիորատները նաաստում են օրդանական նյութերի Ճիդրոլիզին: Ճեշւո լուծվող' Առաջացած աղզուռի

միացությունները լվացման պրոցեսում մասնակիորեն լվացվում են ճողից: Քիմիական մելիորացիան էական աղզդեցություն-Դ թողնում ճողի ֆոսֆորի ն կալիումի ռեժիմների վրա: Սոդային ալկալի-աղուտներում ֆոսֆատների խմբային կազմում Հանքային մասը կազմում է ֆոսֆորի «ամախառը քանակի 62,2--81,440, գերակշռող ձեր Հանդիսանում է կալցիումի ֆոսֆատը (ֆոսֆորիտի, ապլատիտի տիպի)--ֆո: Սծմբաթթվի ամ շերտում առաջ կիրառումը Հողի 0--25 է բերում Եր խմբի ֆոսֆատների ն մասամբ ալյումինի երկաթի ֆոսֆատների ավելացում, իսկ պրոֆիլի ստորին շերտերում նկատվում են ու

աննշան փոփոխություններ:

Սժմբաթթուն0,8--1,040

լուծույթի ձնով ճող մտցնելիս ֆոսֆորի դժվարալույծ վեր են ածվում ճեշտ լումիացությունները սմ ծելի միացությունների, որի Հետնանքով Հողի 0-25 շեր174

ե...

թյունը»

ՄԵԼԻՈՐԱՑՎԱԾ ԱԼԿԱԼԻ-ԱՂՈՒՏՆԵՐԻԱԳՐՈՔԻՄԻԱԿԱՆ

ՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԲԱՐԵԼԱՎՈՒՄԸ

Վ

ՔչՕ

|

գ.

|

ՔչՕ Ր"

Վ

էչՕ ՛

Հողում

Խչ0 ՛

0-25

0,01--0,03

0,17-.0,35

1:25--2,10

0,5-2,5

2,5-6,9

32-120

25--100

0,01--0,02

0,16--0,25

1,22--1,840

0,5--10

2,4--4:5

420--90,5

25-50

0,01--0,02

0,14--0,22

1,20--1,25

0,5--1,0

2,2-3,9

18--46

0,3-0,20

120-170

0,13--0,18

1,20--1:60

013-018

110-155

50--75

Հ.

100--150 150-200

-

-.

--

-

4270-85

16-45

0,8--3,0.

15--45

08-70

12-40

շարժուն ֆոսֆորի պարունակությունն ավելանում է դրեանդամ: Դրա Համար մելիորացված Ճողերի վարելաշերոր մինչն 10--12 տարի ն ավելի կպարունակի բույսերի պաճանջըբավարարելու ճամար բավական մեծ քանակությամբ՝ չում

քե 2,5

մելիորացիայի դեսլՃեշտլուծվող ֆոսֆոր:երկաթարջասպով է: Հողում քում շարժուն ֆոսֆորի քանակը հռարժեք՝ երկաթի բարձր պարունակությունը շարժուն ֆոսֆորը վերափոխում է դժվարալույծ միացությունների: առնելով, որ ծծմբաթթուն ն երկաթարջասպը տարՀաշվի բերաբնույթ են ազդում ճողի ֆոսֆորիռեժիմի վրա, Հետնասլես պարարտանյութերի կիրառումը պետք է կատարվի ւտար-

նվազում

բերակցված։ ճարթավայրի աղակալած ձողերի Արարատյան

Ն

ճարուստ

են

չամընդճանուր կալիումով ե նրա մատչելի ձնեերով։ Փոխանակային կալիումը կազմում է ձճամընդճանուրքանակի 38յ7--. 5,000: Փրալույծ կալիումի պարունակությունը նույնպես բարձըր է՝ 4,2--10,6 մգ 100 դ Հողում, որը Համընդճանուրի4ամեմատությամբ կազմում է 0,90--0,7049, իսկ փոխանակայինի Համեմատությամբ՝ 8,9--142,840. /չ փոխանակելի կալիումը որոշ չափով պակաս է, կալիումի բոլոր ձնեհրի պարունակությունն աղուստներումՃողի պրոֆիլի խորությանուղղությամբ նվազում է:

Քիմիական մելիորացիայի ժամանակ ամենաշատ փոփոխու-

թյան

են

ենթարկվում կալիումի փոխանակային ն լուծելի

ձեե-

175.

որոնց պարունակությունը ճողի մեկ մետր շերտում նվազում է Համապատասխանաբար12,2 ն 2,2 մգ ՃչՕ։ Պետք է նշել նան այն, որ ոռոգվող ջրերի միջոցով մելիորացված ճողեմգ)լ ԽՕ, որը բավարի եջ մուտք է գործում մինչն 12-12 րը,

բերք ձնավորելու ճամար րարում է միջակ մակարդակի Մելիորացված ողերի բերրիության բարձրացման կարնոր միջոցառումներից մեկը պարբերաբարմեծ դողաներով գոմաղբով պարարտացնելու ճանապարով դրանց օրգանական նյութերով Հարստացումն է: 0րգանական նյութերի կուտակման քայքայման ինտենսիվությունը պայմանավորված է ըւսնքատարածությունների կառուցվածքով ն Հողային պրոցեսների ուղղությունով: ինչքան չատ մեռած բուսական մնացորդներ կուն սուսկել Ճճողում պայմաններ ստեղծել (ջրաօդային ռնժիմների անօդակյաց տարրալուծման ճամար,այնքան կարգավորմամբ) ու

կընթանան

ուժեղ պրոցեսները: Ճումուսադոլացման Օրինակ առվույտի օգտագործման Յ-րդ տարում Ճողում կուտակված արմատային ու խողանի մնացորդները կաղմել են 125130 ց/Հա, աշնանացան ցորենի դաշտում՝ 35-40 ցյչա, ցնա: չոեսկ խողանացան եգիպտացորենի դաշտում՝ 12--25 ղը դեպքում միաժամանակ իջնում է գոմաղբով Ճճարստացնելու

Ճողային լուծույթի ճիմնայնությունը: ճիշւո ճաջորդականություն կուլտուրաների սաճմանելուն բարձր դողաներով դոմաղբմւոցնելուդեպքում Ճումուսի ոյաՀողում րունակությունը 0,2500-իըց 15--20 տարվա ընթացքում է մինչն0,85--1,810: Բու որում՝ ամենից շւուո բարձրանում Ճումուսի կոււուսկումնկատվումւ առվույտիտակ Հատկացված

Ճճողերում (1,25--1,304.), ամենաքիչը՝ չարաՀերկներին

Հաւկացվածներում (0,20--0,8040): բարձր ֆոնի ստեղծումը ճնարավորություն Պարարտացման է տվել մելիորացված պածրբերրիությունունեցող Ճճողերից տարվա միջին տվյալներով ստանալաշնանացանցորենի 40-45 ց/Դա չատիկի բերք,100--120ցնա առվույտի խոտ,150 Ճա ն Հա կարտոֆիլ, ց/ վարդաղույն խորդենու 210 պ/Հա խողանացման կուլտուրաների կանաչ զանգված:

ավելանում է: Այս Ճանգամանքը կապված է օրգանական ֆոսֆատոորի Հանքայնացմանն ջրալուվծ ձների առաջացման ճետ, Շարժուն կալիումի պարունակությունը վեգետացիայի ընթացքում ավելի ուժեղ տատանումների է ենթարկվում, քան ն Հեշտ ազոտը

Հիդրոլիզվող շարժուն ֆոսֆորը:

կուտակման վրա էական ազդեցություն Սննդատարըերի

աշնանացանցորենի պառաշտանլութեւիազդեցությունը ն

ճողեոիգյուղատնտեսական վշա մելիորացված բԵեոքատվության առաջին տաբում (Բեզոստայա---1, օգտագործման Եշեք տաւվա միջին տվյալնե»)

Միջն

ո մոա աաերակնեո" Փորձի "

Պո

ա

18,6

Առանց պարարտացման

Լք

Վ1520

Կ

Ք.12

Հ

,

Ք1ջ0

52,6 |

,

,

36,9 34,6

50,9

ԼՐ

ոք

|

ց/Ճա

:

236,0 ՀՉ0,0

Աղյուսակ

ցանքաշոջանառության ազղեցությունը պաբաբտանյութերի Ազոտական վբա՝ շարժունֆոսֆորով բերքատվության կուլտուրաների ն մելիոբացվածճողեբում կալիումովբաոձոապաճովված Բերքը, ց/ ճա դոզաները, աղոտի պարարտացման կգ/ճա ազդող հյութի ճայվով

Առանց պարար-

տացման|180-

ըշնանացան ցորեն

վարդագույն

խորդենի

16--22

100--125

աաաւյան

Զմերու

50--25

12--414

-

չավելումը

՛

45էզիպտացործն

,

ու

Աղյուսակ3ջ եք ն Հանքային

Մելիորացված ճողերումշարժունԵջՕ»-ր սեզոնային լոմյումն է ենթարկվում գարնանից ամառ տանումների ե ընկած ժամա նակաճատվածում, մատչելի ֆոսֆորի քանակը աստիճանաբար

ռուսն

է

խաղողի այգիների միջչարքային Ճողի պաճպանումը: Պարզվել է, որ միջշարտարածությունների քային տարածությունները ցելի տակ թողնելու դեպքում շարպտղատուների

թողնում

220--310

.-

-

-

-ա

| 25--100

| 90--120

--

-

350--450300-400 -

--

.-

ա

Ն

-

--

ֆոսֆորի

ժուն

առվույտի

ու

ն

կալիումի քանակն ավելի

մուլչի տակ

է եղել,

չատ

քան

թողնվածներում:

ինչպես երնում է աղյուսակի տվյալներից, աղուռականպաաշնանացան ցորենի բերքի ձավելումը չպարարտանյութերից րարտացված տարբերակի Համեմատությամբ կազմել է 389--

250--325, ձմերուկինը՝ 43, վարդագույն խորդենունը՝ 225--Ց00 ցիա 325, իսկ խողանացան եգիպատացորենինը՝

250--

Միամյա բույսեր մշակելու դեպքում ցանքից առաջ ճող են դողաներով ազոտական պարարտանյութեր հ մտցվում մեծ կատարվում է փոցխում: Բազմամյա կուլտուրաներ մշակելու է առաջանում պարարտանյութերի դեպքում անձճրաժեշտություն տարբերակված կիրառում։ եթե վերին շերտերը լավ են առղաՃովված ֆոսֆորով կալիումով, ապա ստորին շերտերը այդ ու

ազոտով, ապաճովված չեն: աննդանյութերով, ինչպես նան Բնականաբար,անճրաժեշտություն է առաջանում արմատաբնակ շերտը նույնպես պարարտացման ճանապարով ճարըստացնել սննդատարրերով:

Ճողերի քիմիական մելիորացիայի ընթքացԱլկալի-աղուտ

բում էապես փոխվում է միկրոտարրերի Ճամընդճանուրքանակի ն մատչելի ձենրի Ճարաբերակցությունը:

են տվել, որ աղուտներում Ուսումնասիրություններըցույց ն թթվեցէ 80410-ից ջրալույծ վիճակում բորի ավելին դոնվում ման մեծ մասը լվացվում է: լվացումների պրոցեսում նրա եթե մինչն մելիորացումը բորի ճամընդճանուր քանակը ճողի 0--100 սմ շերտում կազմել է 645, շարժունը՝ 31,4 մգ.էկվ, ու

ապա

8,3

ն

մժելիորացումից ճեւտո այն պակասել է, ճասնելով մինչե 0,8-մգ/կգ։ Հողի պրոֆիլի խորության ուղղությամբ բո-

րի լվացումը նվազում է:

Հող մտցվող ծծմբական թթուն, չեզոքացնելով ընդանուր

Հծիմնայնությունը, նպաստում է մանգանի դժվարալույմ միապությունները վերածելու Ճեշւո լուծվող ձների: եթե մինչն մեճողի վերին (0--25 սմ) շերտումշարժունմանդալիորացումը

ի թի ըլիորացումից կաղմե

ճամընդճան դռա տո

այն

ո ափԽան աավելացել ն

նդամենը ու

Լ

ո ան

1,400-

Հ

աոէ

Մելիորացիայի պրոցեսում չարժուն պղնձի թյունը Ճողի մեկ մետր շերտում 6 մգ/կգ-ից աճում

ու

մինչն

9,3

մզ/կզ: Որոշ չափով ավելանում է

նան

չարժուն

կոբալտի

քանակլո

ՄելիորացվածՃողերի վարելաշերտում միկրոտարրերիճամընդճանուր պարունակությունը Հանդես է դալիս ճետնյալ նվաԱրարատյան Պարքավայրի ղող շարքով Խոչ-Շսչ»-Ըօ»-8: մելիորացված ալկալի-աղուտ ձողերը միկրոտարրերի ապաՀովվածության տեսակետից կարելի է դասել բարձր ապաճովվածների խմբին: Մլակվող կովտուրաները ճող մտցված միկբուտարրերինկատմամբ չեն արձագանքում: ԱրարաոյանՀարթավայրի տարբեր աստիճանի մելիորաց-

ված ն մարդադետնային գորշ ոռոգելի Հողերում ուսումնասիրվել է կալիումի, նատրիումի, ոուբիղիումի ն լիթիումի պարունակությունը: Պարզվել է, որ ճիշյալ ողերում ճազվագլուտ Հիմնային տարրերի պարունակություը տատանվում է հե 0,003--0,00640, իսկ 0,001--0,002840-ի սաշմաններում, ն դրանց միջն գոլություն ունի ուղղակի Համաճարաբերակցական կապ: Ուսումնասիրվող ողերում մշակվող կուլտուրաները ճիմնականում օգտագործում են կալիումը ն նատրիումը, այ-

նուճեւոն՝ռուբիդիումը ն լիթիումը: Սոդային աղուտների քիմիական մելիորացիայի պրոցեսում,

կախված կիրառվող մելիորատից, ագրոտեխնիկայիցն մշակվող կուլտուրաներից, էապես փոխվում են Ճճողայինպրոցեսնե-չ րի ինտենսիվություննն ուղղությունը, որը նշանակալիաղդեչ ցություն է թողնում ճողի սննդային ռնժիմի վրաւ Այդ Հողերի յուրացման պրոցեսում լավանում է դրանը սննդային ռեժիմը ն

գյուղատնտեսականկուլտուրաներիմշակության ճամար ստեղծ-

վում

են

լավագույն պայմաններ:

ԱԼԿԱԼԻ-ԱՂՈՒՏՆԵՐԻ ՔԻՄԻԱԿԱՆ ՄԵԼԻՈՐԱՑԻԱՅԻ

ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱՆ ԵՎ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ա պամ ւս

ցիայի

ու

ալկալի-աղուտների արթավայրի գյուղատնտեսական յուրացման բազմամյա ն

:

-

նե

մե

լիորա

-

ուսում-

նասիրություններիարդյունքները վկայում են, որ այն ապաճովում է տնտեսական բարձր արդյունավետություն։ Վերամշակված ժծմբական թթուն ն երկաթարջասպը, որոնք օղտադորժվում են ալկալի-աղուտների մելիորացիայի ճամար շատ ավե179

լի ձեռնտու վող մյուս

ենյ քան մեր երկրում բոլոր

ու

արտասաճմանում կիրաո-

քիմիական մելիորատներըո

Հայտնիէ, որ ալկալի Հողերը գիպաով, ֆոսֆորադիպսով, կավիճով, դիֆեկատով ն ուրիշ մելիորատներով ջիմիական մեէ 8-լիորացիայի դեսղքում դրական ներգործությունը տնում 10 տարի, իսկ ճացաճատիկային կուլտուրաների բերքի «ավե8--10 ց/, չոր խուռիբերքը՝ 15---20 լումը Հի դերաղանցում 9/Ճա, իսկ լրացուցիչ արտադրանքիարժեքը ճեկտարի ճաշվով տատանվում է 100--200 սաճմաններում: ռուբլու Մինչդեռ ֆծմբաթթվով ն երկաքարչասպով քիմիական մելիոիապիայի դեպքում միաժամանակ արմատականորեն լուծե վում է ալկալի (ալկալի-աղուտ) ճողերի բոլոր անբարելավ

Հատկությունների վերացմանպրորլեմը գոտում ու

մշակվող

բոլոր

կուլտուրաների,

է

ապաճովում է տվյալ այդ

թվում

ն

խաղողի

պտղատուների բարձր բերքատվություն: Սրինավ՝ երասխա-

Ճունի մելիորատիվ կայանի մելիորացված սոդային ալկալի-

օգտագործման տարիներին բարձր աղուտներում տեխնիկականֆոնի վրա աշնանացան 15--20

ադրո-

քաովուտ ց"րքն է մշավե ինչ Ն դեռլքում ՄորոՃաշվով մոն Ե-ի ի խաՄուրի Ն Ի թն աՆ Ր ԱՎ Տոր "«աա բարձրացաթ ն էոիՆ միարողական որ Ի/ ո լ Մելիորացված նյավան տությունը: արտագրո ճողերի բերքատվություապա

ու

Գո

էու

ման

դ

Բ(

ա

ո ոՐ/»" նչանակալի չափով կախված ը

մշակվող կուլտուրայի տոր-

է

տային առանձնաճատկություններից: Այսպես, եթե աշնանացան ցորենի բեղոստայա--1 ռորտի բերքատվությունը կազմել է 32--93 ց/Ճա, ապա Ավրորասորտր ապաճովել է մինչն 48--

ց/ճա: Ջմերուկի0գոնյոկ սորտի բերքատվությունըչի գերազանցում 168 ց/ճ, կավ Մելիտոպոլակի սորտը ձեավորում է մինչն 380--400 ց/4 պտուղներ:

Աղյուսակ

Մշակվողկուլտուրաների բեոքատվությունը ոռոգվող Քնադաոյան

Ն (կուրոուբ-ոռոգելի) մելիորացված ալկալի-աղուտ հողերում ւ

Ա977--1979

թթ.

Հոկտեմբերյանի

կոլոնտեսու-

միջինտվյալներով)

|

ճողեր Մելիորացվածժ

շրջանի ւ: ճնադարյան8 ոռոգելի 48 -

թյունները

`

ճողեր

ցորեն Աշնանացան Ռոր խուռ) Առվույտ Գմերուկ Վվաղաճաս կարտոֆիլ վՎարղդադույն խորդենի .

Խաղող խնձոր

նկ.

22.

Մելիորացվաժ ալկալի-աղուտննրում աճեցված ցորեն:

36,8

100,7 128,6 131,5 238,2 83,0

704,0

Հ.Ռ.

Տ

3 Տ 5 5 Տպ

ՀՅՏՋՅՏՀ:

Հ

Է

24,5

25,2

62,0

29,5

82,0

82,0

--

--

105,0. -

--

-

լւ.

'

8 Հ. Հ. 5

Հ.Հ «`

|Հ24

Հ

«`

Յ

34,1 112,0 186,5 147,1 195,0 108,5 106,6

երբ արմատաբնակչերտում ճեշտ լուծվող աղերի քանակը 0,340-էց, իսկ կլանված նատրիումի քանակը 4 մ.էկվ-ից ավեէ, լանում աշնանացան ցորենի բերքատվությունը նվաղումէ մինչն 25--40կով։ Մեկ մետր ճողաշերտում աղերի խտությու181

նը մինչե 0,4--0,540, իոկ կլանվածնատրիումը 5--6 մ.էկվ բարձրանալու դեպքում ձմերուկի բերքը 300 ց9/-ից իջնում է մինչե 50--60 Ջ/Ճայ իսկ վարդագույն խԽորդենունը՝250--300 80--100 ,9/4-ից մինչե ց/:

Մելիորացվածճողերումգյուղատնտեսական արտադրության մնացած բոլոր շաճութաբերությունը ճավասար պայմաններում որոշվում է ցանքատարածությունների կառուցվածքով, այսինԹե ինչպիսի կուլտուրաներ են աճեցվում (աղյուսակ 36):

Քը,

Նկ.

29.

Մճլիորացվածալկալի-աղուտներում աճեցված ձմերուկ: Ե

Չնայած աշնանացան ցորենի առվույտի չաճութաբերության մակարդակըցածր է, այնուճանդերձ մելիորացված Ճողերում այդ կուլտուրաներիմշակելը մելիորատիվ ն ագրոնոմիական տեսակետից անձճրաժեշտությունէ: Առվույտի բերքի «ետնողական (աղյուսակ 35) ճամովղիչ կերպով բարձրացումը Հաստատում է մելիորացված ճողերի բերրիության բարձրացման փաստը: Ալկալի-աղուտների մելիորացիայի ճամար կապիտալ ներդրումների փոխճատուցման ժամկետը պայմանաու

վորված Է մշակվող Հողերում

նախ

լ կառուցվածքով ցանքատարածությունների

կուլտուրաների շաճութաբերությամբ, մելիորացված բերքի

ձնավորման կենսաբանական

ու

սորտային

առանձնաճատկություններով:

Աղուտ-ալկալիները թափոնային ծծմբական թթվով

է ավելի կարճ ժռների ճավեմատությամբ, արտաձճայտվում պրոցեսը մանակամիջոցում: Լաքերին ծծմբական թթու տալու

երկաքարջասպով քիմիական մելիորացիայի, մշակվող կուլտուրաների բերքը դգլուղատնտեսականօգտագործման առաջին տարիներից սկսած անճամեմատ ավելի դրական է արտաՃճալտվում,քան գիպս կիրառելու դեպքում: Բացի այդ, գիպսը ռադիկալ ազդեցություն չի թողնում ճողի ալկալիական ճատկությունների նե մշակվող կուլտուրաներիբերքի կալուն բարձրացման վրա: Գիպսացմանդրական ներգործությունը, կախված Ճողի ալկալիացման բնույթից սստիճանից,արտա8--12 է ալկալիացումը վերատարի: չետադայում Հայտվում ն կանդնվելու բույսերի բերքատվությունը նվազելու կապակցուու

ու

է 15--20

օր,

շուրջ ժամկետը՝

ման

ճետո

երկաթարջասպինը5--Շ

օր, իակ լվացամիս: արժեքը» Աղուտ-ալկալիների քիմիական մելիորացիայի նահ մելիորացված ճողերի երեք տարվա դյուղատըններառյալ տեսական մելիորացման ծախսերը, ծծմբական թթու օգտադորմեկ Ճճեկտարի ծելու դեպքում (միջինը 100 տոննա Համար) Հաղար ռուբլի, երկաքարջասպի դեպղկաղմոմմ է շուրջ 10--11 12 ճաղար ռուբշուրջ քում (280 տոննա մեկ ճեկտարի ճամար) մելիորացման ուղղակի ծախլի։ նշված գումարից ջիմիական ու: 4000--5000 սերը չեն գերազանցում

տխում

5--6

'

Չնայած Արարատյան ճարքավայրի ալկալի-աղուտների ճՃամակողմանի մելիորացման մելիորատիվ աշխատանքների ինքնարժեքը մյուս քիմիական մելիորատների ճամեմատությամբ բարձր է, այնուճանդերձ այն կարճ ժամանակամիջոցում փոխճատուցվում է ի Հաշիվ ստացվող բարձր բերքի: կախված մշակվող կուլտուրաներից, օրինակ նրասխաճունիփորձամելիորատիվ կայանում, մելիորացման ամբողջ ծախսերը փոխճատուցվում նն 4--8 տարում: ծուրաքանչյուրմեկ Հճեկտար 12--15 պտղատու այգուց տարվա ստացված ղուռտ եկամուտը է Ճեկճնարավորություն տալիս միջոցներ առանձնացնել 4--5 տար ալկալի-աղուտների ճամալիր քիմիական մելիորացիայի

ճամար: ի

տարբերություն դգիպսացման,ծծմբական թթվով ու եր-` կաթարջասպով քիմիական մելիորացիայի դեպքում նրա ետազուտությունը չի մարվում, այլ ընդճակառակը ճետնականո-

րեն բարձրանում է:

Սժմբականթթվով ալկալի-աղուտների թիմիական մելիորացիայի արժեքը երկաթարջասպիճամեմատությամբ որոշ չա-

Նկ.

29.

այկալի-աղուտներում աճեցված Մոելիորացված

նուռ:

փով ցածր է: Սակայն ծծմբական թթվի օդտադործման բացա-չ սական կողմն այն է, որ շրջակա միջավայրի օդը կարճատե թունավորվում է, տեղի է ունենում փռխադրականմիջոցների մետաղյա տարաների ինտենսիվ կորողիա: երկաթարջասպը մելիորատիվ ներգործությամբ «իմնականում է ծծմբական թթվին, այն չոր վիճակում 4Ճավասարաղոր է թունավոր չէ, աչքի ընկնում բարձր լուծելիությամբ, լվացու

թյամբ

ողերի

առաջանում:

կրկնակի մելիորացման

երկաթարջասպի օդտաղործման մելիոտնտեսական արդյունքը, ուրիշ քիմիական ռնագենտ-

Սժմբական թթվի

րատիվ

ու

անճրաժեչտություն է

ու

Լ,

Աղյուսակ87 առդյունավետությունը ԾՐասխահունի Գյուղատնտեսական արտադբության մելիորատիվ ճողեռում կայանիմելիոբացված :

։

-

Հ

Յ

19227 19298

Է

Հ

Յ

|:

աՀ

Յ

Է

5:

Հ

ՏՏ

ւ

Յ :

|

.

է) ։

է

ւմ

ամուս

մեկ ճենամբողջ տարաժութ., սոարից» Տաղ. ռուբ. ռուբ.

46,8

22,0

720,0 132,0

48,9

60,0

81,1 112,1

40,2 ՅՀ,Չ 52,1

65,0

131,9

66,9

481,42

141,0

22,4

26,5

542,5

15,0

82,0 108,0 131,9 160,0

148,

102,0

139,0

160,0 161,0

164,5 165,0 169,0

`

180,2 152,6

96,0

603,7 316,2

101,4 85,5 122,0

352,7 459,5

:

թերությունները

632,8 614,5 519,9

1012,2 1593,0

Պան

լաքերում կարելի է բաշխել Համաչափ ն պաճանջվող նորՄելիորատը Ճճնարավորէ ամբողջ օրվա ընթացքում մաներով: բնդունել ն դպլաճեստավորել երկաթգծի կայաններում կամ օդ«տագործման տեղերում (եթե ծածկ կա։չ)։։ երկաթարջասպը

ժծմբական թիվի Համեմատությամբ ավելի է լավացնում ողի ֆիլտրացիոն ճատկություններն նրա ագրեդատալնությունը: այն էյ որ ամռանը ջրի պակասի դեպքում մեԱոավելությունն լիորատը կարելի է Հող մտցնել դարնանը կամ ամռանը ն լաՔերի լվացումը կատարել աշնանը: երկաթարջասպի բացասականն այն է, որ բաց Ճարթակներում պաճպանելիսառաջանում են կոշտեր, ինքնաթամ մեքենաներովմելիորատը տեղափոխնվիս խախտվում է ճարթժեցումըն Հողն ամրանում է: ու

նախատեսված բոլոր աշխատանքները 2ճամալիր կիրառելու դեպքում Հնարավոր է որակով կատարել ալկալի-աղուտների ն մելիորացուժը: ոռոգող Դրենաժ-կոլեկտորային Ճամակարդե-

ժամանակին չլատարե-

դեպքում Ճողերի աղազերժումը երկար տարիներ ձղձդգվում է ն ընկնումէ մելիորացման որակը: Այդ վե-

ու

432,5

50,5

261,0 220,6

Ալկալիչաղուտների մելիորացիայի տեխնոլողիան խախտելու նախատեսված աշխատանքները

268.3

158,6

102,2

կամ

282,2

183,0 234,5

բի կառուցումը, Ճողի կապիտալ Հարթեցումըպետք է ավարտմի ժամանակին՝ մինչն քիմիական մելիորացիայիակիզո

Նկ.

30.

Մելիորացվածալկալի- աղուտներում աճեցված

պտղատու

այզիո

րացնելուՀամարպլաճանջվումէ լրացուցիչմիջոցներ ծախսել, ն

որը բարձրացնում է Ճողերի մելիորացման| յուրացման արժեքը: ժամանակ թուլ տրված սխալները խորքային չրերի մակարդակի բարձրացման չետնանքով Ճաճախ առաջ են բերում ճողերի կրկնակի աղակալոսի:

Դրենաժների կառուցման

վարանի

է ոգու

ը

ուոցող

ջանի, ժամանակին ջրանցքներումֆիլտրացիայի

պատճառով լվացող ոռոգող ջրերի կորուստները Ճասնու են ջրերի ընդանուր քանակի50--550ն,որը առաջ է բերում խորջային չրերի մակարդակի բարձրացում: Բացի այդ, են չորացնող յանցի ն ն

մեծանու

ծանրաբեռնվածությունը կոլեկտոր

Թափվող դրենաժային ջրերի քանակը: Այս բոլորը խիստ իջեցնում է մելիորատիվ աշխատանքների որակը կ առաջ բե187

ժամրում մելիորացված ճողերը շրջանառությանմեջ մւոցնելու ջրի Հսկայականկորուստ: կեւտներիձդձդում ինսդիտաճետաղզոտական Հողագիտությանն ադրոքիմիայի է, որ ՀողամեՃաստաոված երկարամյա փորձերով ոխիոուտի Համալիր միջոցառումների-իրալիռրատիվ ագրոմելիորատիվ կանացումը նպաստում է մելիորացված Ճողերիարտադրական: `

ու

Հ

ոմի վ

-

Հ

ւ

ճնսժմրո

ՀՀ|-ախոց Հ վժղոտողվմո

ՀՀՀ 5 34

ումի

վժղուտ

-տովնո մսիովը

|

ու

ւ|

տար Է ՀՅ

Է

ՀՅ

ալ

րառխփոլիմյչ

Թ-

ՀՀՀ

փորոք

մկաղոժ ւ

Հ

վ

փրձակոգջգո հԽակմտոտխո

«տգժվքնեղ

Ն ավա մզդոգյժգր դոկ ՀՀ.

Ց|.տոզադտունյարն

--Հ3Զ

ա ՒՏ Տ

թ-

վոոծ Սոզգժցրստ վիողցժլր -իտ «մստկումտ

ճողզեողժղվ

միոխոջ

Եկ. 3.

Մելիորացված ալկալի-աղուտննրումաճեցված

նդիպտացքորեն:

մշակվող կուլտուրաներիբերքատվության Հաոկությունների բարձրացմանը: Հայաստանի կառավարությունը մեծ նշանակություն է լիս ալկալի-աղուտների իրացման խնղրին: Այդ նպատակով կազմակերպվածէ մասնադիտացվածտրեստյ, որը աշխատանքու

տա-

ները կատարում է

կազմված նախօրոք

ու

Հատ

ատված

նա-

ՀարթաԱրարատյան խագծերով Հանձնարարականներով: Հնւս30 աղուտների ալկալի «եկտար յուրացումը ճաղզար վայրի բարձրացէասլես կուս Ճանրապեւոությունում րավորություն մթերքներիարտադրությունը: նելու դյուղատնտեսական կառուցվածքից, վերջին կախված ցանքատարածությունների ու

ուարիներին ճամախառն բերքի

արժեքը ժելիորացված

ողե-

վժզոտողվծը

Պ,

Տ

Տ

Տ

Հ

Փ

Վ

ՊՏ

Հ

Տ

Տ

Տ

Ջ

չ

Հ

թ)

Փ

-ծ

«

Տ

-

Է

`

Տ

-.

Տ

-

-Հծ

Հ

-Հ

Տ

«Հ

-Հ

Հ

Յ

|

:

||

Հ

:-

Հո

Ց

ԷՀ -

Տ Հ

Տ

`

Հ

Է

-՛

"Տ

Հ

Տ

ՏՋ

Աա Սել ՀՀ

Է

Կ Հ

Տ

Հ.

Հ.Հ -

Ա(«ՊՂԼՅ̀

Հ.

«Հ

ծ: ՊՀ

Տ

Հ ս

«

Տ

Հ

Հ

ՀՏ ՞ Հ

՞ Գ

--Ֆ

Ջ. ՅՀ

ՏՏԻ

ԼՀՀ:։ԽՀՀՀՀ«

Հ

-Հ

Հ

-

ՀՏ

Հ

ՏՖՏԵՏ

Թ

Է

Հ

ՀԳ

-

"-

Հ-Հ

: -

ՆՀ«Կ

ՏՀ-

-Հծ

Տ.

:5-Հ Տ: ԹԹ

ՀՏ

Հ

«.8 Ե

-

Հ

Տ

Տ

Հծ

Հ

-.Հ

«-

Տ

Տ

Հ

Տ

Է

Է

-

ԷԶ:

-

«Վ

Հա

| -

Դ

ա

`

ՏՅ

է 2220 ՄԶ բում միջին Հաշվով մեկ Հեկտարիցկազմել

վելի ինտենսիվ շրջանառություններում

Լո. ու

բերքի արժեքը դեպքում Համախառն

ու:

ն անջա

՛

-

լուծող նյու: Դժբախտդեպքերից խուսափելու օքսիդացնող Համար Թթվի Հետ գործ ունենալու դեսլքում անճրաժեշտ է խրսանվտանգության տեխնիկայի կանոնները: տորեն պածպանել Խիտ ծծմբական թթուն առաջ է բերում այրվածքներ, իսկ աչՔի, Թե, կոկորդի լորձաթաղանթընկնելու դեպցում՝ ուժեղ ցավաբեր բորբոքումներ:Ուստի թթվի ճետ գործ ունենալիս պետք է պաՀչպանել անչատական պաշտպանության կանոնները ն օգոնտինն տագործել ճատուկ, թթվից պաշտպանվելու Հաղուստ՝ Խիկարաճիտ կոշիկներ, դողնոցներ, ձեռնոցներ, պաշտաոլանիչ ակնոցներ, դիմակ, Հատուկ վերնաճագուստն այլն: Թավից այրվածքներ ստանալու դեպքում առաջին օգնությունը ցույց տալու ճամար պետք է ունենալ կերակրի սողայլի 1--20ը0 լուծույք՝ մարմնի վնասված մասը մշակելու, ինչոլես նան մաքուր ջուր՝ 4Ճետագա լվացումների Համար: անձճրաժեշտէ վնասված Սոդայիլուծույթ չլինելուդհալքում տեղը լվանալ օճառով, շփվելմոխրի լուծույթով կամ կրա չոր փոշով ն մի քանի անդամ լվանալ ջրով: Խիտ ծծմբական թթվի իոնների նվազ ակտիվության շնորՀիվ առաջ է գալիս մետաղների կորողզիա:Նոռարացնելիս ժծրմբական թթվի իոնների ակտիվությունը խիստ բարձրանումէ ե սարքերը (ավտոցիստեոններ,խողոմետաղյա տարաներն վակներ, պոմպեր, սարքավորումներ ն այլն) ենթարկվում են թթվային կորոզիալի ն արագ մաշվում Են: Թթու տեղավոխող ցիստեռնների օգտագործման ժամկետու

մաոզնե::

անան

ի կար լի է բարձրացել

ռուբլի:

Հասցնել մինչն:

"

ու

նկ.

32.

Մելիորացված ալկալի-աղուտներում աճեցված

ճաղար

(ռալաթ):

կարելի Հիմք ընդունելով բերված ցուցանիշները, ալկալի ճեկտար ճաղար ԱրարատյանՀարթավայրի

է ասել,

որ

աղութ-

յուրացումը

դրանց գյուղատնտեսական ների մելիորացիան մլն ռուբլի տարեկան ստանալ 80-90 կտա Հնարավորություն ու

լրացուցիչ արտադրանք: Խոսելով սոդային ալկալի աղուտներիքիմիական մելիորախոսք ասել ցիայի մասին, անչրաժեշտ ենք Հայլարում ժի ջանի

կազմակերպչական անվտանգությանանհխնիկայի մասին: Հարցերի է ուժեղ Վերամշակվածխիտ ծծմբականթթուն Համարվում

նան

րա

ու

որոշ

ները երկարաձգելու ճամար անչճրաժեշտ է դրանց արտաքին մասին Հատուկմետաղյա դոդնոց ձուլել ն ներկելՃակակորոզիոն (ճակաթթվային) լաքով: Թրվի տեղափոխմանընդմժիչումների ժամանակ անչճրաժեշտէ ավտոցիստեռնները դրսից ու ներսից մի քանի անդամ լվանալ ու չորացնել: երկաթարչջասպցրելու դեպքում բանվորներըպետք Դաշտում չ տրակտորի ընքացքի գծից Հեռու դտնվեն առնվազն 50 մեորը: Խատիվարգելվում է երկաթարջասպիցրումը անձրնային եղանակին քամիների ժամանակ, որի դեպքում նույնպես ու

Հնարավորէ այրվածքների առաջացում:

Բոլորդեպքերում երկաթգծի կայարաններում, Թթվի օգտագործման տեղերում ն այլն, մելիորատի տեղափոխման, պաճպանման աշխատանքներըպետք է կաղմակերոլվեն սաճմանվաժ կարգով ն թույլ չտրվեն խախտումներ: 19--414

ԱԼԿԱԼԻ-ԱՂՈՒՏ ՀՈՂԵՐԻ ՄԵԼԻՈՐԱՑԻԱՆԵՎ ՇՐՋԱԿԱ

ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ՀԱՐՑԵՐԸ

է,

ԽԱՀ-իմարգարիւոն Հարթավայրը Հայկական Արարատյան Այստեղ աճեցվում

է խաղողի, բազմատեսակ պտուղների,

ն տեխնիկական կուլտուրաների բանջարաբուտանային

առատ

բերք, Սակայն ծաղկող կանաչ դաշտերի մեյ սնպվել էն անաղակալած ճողերը, ընդ որում` աղակալման ամենապտուղ, չարորակ բնույթի՝ սոդային աղուտները։ Տարաժքիկեսից ավելեն՝ 40 տոկոսը գերխոնավացածէ, իսկ 1/4-ը չի օգտագործվում աղակալման պատճառով:

Արարատյան ճարթավայրի ճողերի աղակալումը պայմանավորված է բնական գործոններով, պատմասոցիալական ն տրնտեսատեխնիկական բազմաթիվ պատճառներով Տեխնիկատրնտեսականպատճառներիմասին խոսելիս չենք կարող չնշել, որ ողողման Համակարգիընդճանուր թանակից երեսապատված է միայն 40 տոկոսը: Ոռոգման Համակարգերի 0ԳԳ-ն 50--55 տոկոս է, որի Ճետնանքովչրի գրերե կեսը ենթարկվում է ֆիլտրացիայի՝ ավելացնելով գրունտային ջրերի մակարդակը: Ցամաքեցման Համակարգերըմեծ մասամբ տղմակալած են ն չեն ապաճովում գրունտային ջրերի մակարդակի անճչրաժեշտիջեցումը: Այսպիսով, ԱրարատյանՀարթավայրի տարածքի կեսից

ավելի պաճանջում է ամենօրյա խնամք: Արդյունաբերության բուռն զարգացման նե գլուղատնտեսության ինտենսիվացման արդի ժամանակաշրջանում նոր, լուրջ խնդիրներ են ծառանում մարդու առչն՝ գիտատեխնիկական առաջընթացովպայմանավորված բազմաթիվ վնասակար երեվույքների, արտադրական թափոնների ու արտաննավածբների աղդեցությունը շրջակա միջավայրի վրա ճնարաբացասական վորին չափով պակասեցնելու Համար: Արտադրությանխելացի կազմակերպմամբ ճնարավոր է ճիշտ զուգակցել զիտատեխնիկական առացընթացին բնության պաճպանության շաճերը: նարելի է ոչ միայն կանխել օդային, չրային ավաղանների աղւտուտումբ ե Փողի քունավորումն արդյունաբերական մնացորդ-

ներով

ն

այլ

անցանկալի տարրերով, այլն

այդ

մնացորդներն

օգտագործել ժողովրդականտնտեսությանմեջ:

Տարիներ

առաջ

երեանի սինթետիկ կաուչուկի գործարանը

գործածած ծծմբաթթվի մի մասը նետում էր կռյուղի՝ վիթխարի վնաս Հասցնելով իսկ Փրողնու ն կույչ գյուղատնտեսությանը: բիշնի նապվթաթորող գործարաններըձգտում էին կամ վնասա-չ

զերծելՓծմբաթթվի մնացորդները: բարձր արժեքավոր ալկալի-

ով, կամ էլ գտնել Համապատասխան սպառողներ: նշված կոմբինատներիցԱրարատյան դաշտի աղուտ-ալկալի Հողերն իրացչ նելու Համար Հայաստան ուղարկվեցին գործածած ծծմբական թթու: հսկ ինչքան ճողեր է օգտագործումից դուրս մղում լեոնաչանքային արդլունաբերությունը՝ դրանք երկաթդարձնելով արչասլ պարունակող մնացորդներիաղբանոց: Հայասպանում զոնվեցին ն այդ արտադրանքի գնորդները, նրկաթարջասպը նույնպես տեղափոխվեցԱրարատյանդաշտ՝ «կենդանացնելութ

դարեր ի վեր

անօգտագործելի աղուտ-ալկալի

Հողերը:

Այսպիսով,մենք Հանրապետություն ենք ներմուծում արգյունաբերության մնացորդներ, մինչդեռ մեր իակ Հանրապետությունում շարունակում են մեկ այլ տիպի արդյունաբերական մնացորդներով քունավորելշրջակա միջավայրը:Ալավերդուլէոնամետալուրգիական կոմբինատին Ախթալայի արդյունաբերականմնացորդները թափվում են ԴԱֆաբրիկայի բեղ գնտը՝ մեր լեռնաշխարձի Հարավայինմասի գլխավոր ջրային երակը: Այդ գետի ջրերով ռռոգվող խաղողի պաողատու ծառերը հ մյուս կուլտուրաները ոչնլանում են, Հու

Հարստացուց

այգիները

ին կորցնում է բերրիությունը չո՞ւ մետաղախարամը եթե դրանից կարելի է ստանալ նույն այն երկաթարապը, որը մենը ներմուծում ենք Միության այլ վայրերից՝ Փարանլովբավական մեժ միջոցներ, նշված խարամներըպարունակում նն մինչն 50 տոկոս հրկաթօքսիդ, որի մանրացնե-

նետել

ղը

ջուրը,

(ոց,

ժժմբաքթվովմշակելուց

կ

չորացնելուց

ետո

փոխարկ-

վում է մելիորատի, Այն որակապես գերազանցումէ ներմուժված մելիորատին։Ոմանքկարող են

պատճառաբանել, որ

դրա

Համար Հարկավորէ դեֆիցիտայինժծմբաթթու` Սակայնթթվի արտադրության ՀումքըՐ ժծժմբաթրվային անՀիդրիդը:որը նույնպես մեր կողքին է, այլ գազերի Հետ միասին պղնձաձալվառարանների արտամղվում է գուրս է նում շրջապատի բուսականությունը:կա նան մի ծժմբաթքվի

խողովակներով

ոչնչաց

Ղափանի կից «ողերում տարեկան Ճանքերին կուտակվում է բավականաչափ մնացորդ, ռերը պարունակում է 37. ուրիշ աբլուր:

է96.

տոկոս ծծումբ: ՀայաստանիԳԱ ընդճանուր ն անօրգանական այնուճնտն կիսաարտաքիմիայի ինստիտուտը լաբորատոր, դրական պայմաններում ստացավ սուլֆատի փորձնական նմուշ, որը պատրաստվածէր վերոճիշյալ մնացորդներից: ԱրտադրանՔը Ճաջողությամբ կիրառվեց աղուտ-ալկալի ճողերի մելիորացՀամար:

ման

Այսպիսով, Հանրապետությունում կան

բոլոր

ճնարավորու-

թյունները արդյունաբերության մնացորդներովաղուտ-ալկալի Ճողերի վերափորնմանճամար: Ամեն տարի ձնոնարկություննեն նորից շարունակում են թունամեծ տուգանք են մուծում բր վորել օղը, ջուրը, Հողը: աղտոտվածջրեՀանրապետության չորայինպայմաններում րր նպաստում են Ճողի արմատաբնակ շերտում կարբոնատների ն դյուրալուծ աղերի կուտակմանը: Մտացլվումէ այնպես, որ ճողն աղտուտումենք, իսկ ճեւտո դրանք իրացնելու ճամար ծախ-

Հսկայականմիջոցներ: ԱրարատյանՀարքասվայրի սոդային աղակալման աղբյուր նեն ալկալային, գրունտային չրերը, որոնք մեծ մասամբ գրտնվում են 1--2 մ խորության վրա, իսկ տեղ-տեղ դուրս հն դալիս ճողի մակերես: Արարատյան Հարթավայրում են կուտակգրեթե 1/3 մասի Ճանքային վում ճանրապետության տարածքի ե ֆիլտրացիոն ջրերը: Շփվելով լնեոնատեսակների ճրաբխային ճետ, դրբանք ձեռք են բերում ալկալային բնույթ, Հարատանում սում

են

նատրիումով, Հանքայնացման մակարդակը բարձրանում է

մինչե

2-3

գ/լ:

Ուժեղ Հիմնային ոնակցիան, ինչպես նան կլանված փոխանակային նատրիումի բարձր խտությունը պայմանավորված են

բացասական ջրաֆիզիկական 4Հատկություններով: Բարձր ճիմնայնությունը խոչընդոտում է կրի լուծմանը, ինակտիվացնում Հողային կալցիումի ազդեցությունը ղային լ լուծուլթում յթում կալցիումի ազդեցությունը Բնաչշո ղը է դործնականում դառնում անջրանցիկ, որի պատճառով դրա յուրացումը ճնարավոր չէ առանց նախնական քիմիական մեՀողի

լիորացման: միջավայրի, Շրջակա |

Հատկապես խորքային չրերի աղտոտումը կանխելու նպատակով անՀրաժեշտ է ձեռնարկել նախպպզգուշական միջոցառումներ: Գրունտային չրերի առկայության

պայմաններում. ավելի նպատակաճարմար է

է96.

կառուցել

ճա-

մակցված ճորիզոնական ն ուղղաճայաց դրենաժ: Այս էրկու դրենաժներիզուգակցումը ապաճովում է ոչ միայն դրունտալին չրերի իջեցման ճաշվարկային մակարդակըն պայմաններ ստեղժում լվացման Համար, այլն նպաստում է բնաճողի ն դրունտային ջրերի ներքին շերտերի աղազերծմանը:

Խորքային ջրերի ռացիոնալ ն խնայողաբարօդտադործման նպատակովուղղաճայաց Հորանջցքերըփակ խողովակաչարերով անճրաժեշտէ միացնելճամակարդիՀետ ն ամբողջ վեղետացիայի ընթացքում չուրն օգտագործել (եթե վնասակար աղեր չեն պարունակում) մելիորացվողՀողերի լվացումների դաշտերի ոռոգման Համար: Վերչիններա ավարտելուց Հետո ւլ ետք ու

է

բոլորՃորանցքերը փակել: ժամանակավորապես

Փակ Ճորիզոնական դրենաժր լիովինլուծում է տրված խորության վրա (280--300 ոմ) դրունտային ջրերի մակարդակի

պաճպանման խնդիրը: Դժբախտաբար, Արարատյան դաշտի շատ տնտեսություններում անտեսում են ատորդգետնյա ջրերի պաՀ-

պանման

Հաճախ Ճորիղզոնական պաճանջները: գիշեր-ցերեկ Հորատանցքթերից է Հոսում: ջուր Հազարիցավելի արտեզյան Հորատանցքերից ն 860-ից ավելի Ճարկադրաբար մակերես է դուրս մղվում 32,5 չրչորներից /Վրկ չուր, իսկ արդյունավետ օգտագործվում է միմիայն 40-50 թափվում է աննպատակ: տոկոսը, մնացածը Մինչդեռ Արարատյան Հարթավայրի ոռողմանռեզերվ է եղել ստորդետնյա չրերի դարավոր պաշարների խելամիտ օգտագործումը, դրանց տարրական

շուրջը դրենաժի

սպառումից անճարկի աղակալումից: Կվանությունն ձեռնարկել Հորիզոնականդրենաժից ե

դուՀարԿոնք ջրերի քանակի իջեցման Համար՝ դրանք կրկնաչ լվացման ճամար ե. զաագորժելով (ջիմիական է

նան

ժաման

աան

ա

էն

աւ

Տ

աին մելիորացվում ջուրը:

լով,

ա

մելիորացիայի

Բորա այսինքն՝ Հողի Հետ

է

միա-

Արարատյան Հարթավայրի Փիմիական աղուտների

մելիորացիան, ընդճանուր առմամբ, դրական բազմագործոն աղդեցություն է թողնում շրջակա միջավայրի վրա: Հատկա վես, եթե

.

Ճաշվի առնենք, որ ներկայում, աղուտները մելիորացնե չօգտագործվող30 ճաղզարՀչեկտար աղուտներում կկառո չորացման-ոռոգման ժամանակակիցՀամակարգ, ԻՈ» որոն

վեն

Նա |

պաճովեն

ծումը:

ոռոգող

ն

ուռորերկրյաչրերի ռացիոնալօգտագոր-

Պետք է նշել, որ քիմիական մելիորացիան աղուտների յուրացման սկզբնական փուլն է միայն, որի ընթացքում իրակա-

նաջվում է բնաճողի աղազրկում ն որոշ պայմաններ են ստեղժվում գյուղատնտեսական կուլտուրաների մշակման ճամար: Ցուրացման առաջին տարիներին մելիորացված Ճողերում օրդանական նյութերի, աղոտի ւպարունակությունըե կենսաբանական ակտիվությունը չափազանց ցածր են, շատ թույլ են արսաճայտված, անկայուն են ադգրոնոմիապեսօգտավետ չրաֆիՄելիորացված Ճողերի Հճետադա զիկական ճատկություններըո օգտագործման ընթացքում ֆիտո- ն կենսաբանական միջոցառումների Ճամալիրի կիրառումը 4նարավորություն է ընձեռում աղաղերծել ճողի շերտերը ն ապաճովում է մելիորատիվ բարձըր արդյունավետություն: Հողագոլացմանպայմանները, աղակալման բնույթը, մնապորդային աղակալման էությունը ն մշակվող կուլտուրաների պաճանջում են ագրուսեխնիկական առանձնաձճատկությունները առանձնաձատուկ այնպիսի միջոցառումների կիրառում, որոնք նպաստում են այդ Ճողերի -կուլտուրականացմանաստիճանին, Հետագայում նան' բերրիության բարձրացմանը: Այս Հարցերի մասին արդեն խոսվել են «մելիորացված Ճոյուրացման ագրոտեխնիկական աղղերի գյուղատնտեսական ու

Ճոբաժնում:Աղուտ-ալկալի բոմելիռրատիվ միջոցառումները»

ղատարածությունների յուրացումը ոչ միայն նպաստում է լրացուցիչ արտադրանքի ստացմանը, այլե կանխում մերձակա Ճողատարածությունների աղակալումը, կրճատում է ստորգետնյա չրերի գոլորշիացումը, բարելավում միկրոկլիման, բարելավ շրջակա միջավայր ստեղծում մարդու ն կենդանականաշխարճի

Համար:

ՀՈՂԱՄԵԼԻՈՐԱՏԻՎ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԵՎ

ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

մելիորացման Հողերի

աշխատանքներնիրականացնելուՃա-

մար նախ պետք է կատարել ճողամելիորատիլվ ուսումնասիրոֆթյուններ, որպեսղի բազմակողմանի պատկերացում կաղմել

Հողայինծածկոցիմասին, որոշելմելիորատիվ աշխատանքնե

րի ուղղությունն ու միջոցառումների ամբողջ ճամակարդը, որն անճրաժեշտ է Հողերի մելիորատիվ վիճակը փոխելու ն դրանց բերրիությունը բարձրացնելու ճամար:

Միայն բազմակողմանի մանրակրկիտ ուսումնասիրությունների Հիման վրա կարելի է ճիշտ ընտրել մելիորատիվժիջոցառումների Համակարդը, բարձրացնել կիրառվող միջոցատումների ազրդլունավետությունը, լավացնել ողերի ագրոնոմիական ճատկությունները ն, վերջապես, մշակվող կուլլտուբաներից ապաճովել բարձր բերք: ու

են չողամելիորատիվ ուսումնասիրություններ կատարվում

տարբեր նպատակներով

աղուտ, ալկալի, ճաճճային «Հողերի մելիորացման, արուների ու մարգագետինների արմատական ու մակերեսային բարելավման, կուլտուր-տեխսնիկականաշխատանքների իրականացման, ցածր արտադրողականություն ունեցող (քարքարոտ, թփապատված ն այլն) ճողերի յուրացման Համար:

ձողերի ծագումնաբանության, Ճճողաէրողիոն, ագրոճողան այլ բնույթի ուսումնասիրություններիմեթոդիկան

գիտական

անվան ճողադիտուԴոկուչանի թյան ինստիտուտի կողմից Հրատարակված«չողային նկարաճանում» մեծածավալ աշխատությունում, ինչպես նան միութենական ու մեր Հանրապետությանլեռնային պայմաններիՀամար տեղայնացված Ճճանձնարարականներում: Հաշվիառնելով վայնորեն

լուսաբանված

է

Վ.

ճանդգամանքը,նպատակաճարմարենք պատնումայստեղ կանդ առնելու միայն աղային ճանույթի մեթոդական4Հանգուցային ճարցերի վրա, որոնք մշակվել են վերջին տասնամյա կում Միության գիտաճետազոտական ինստիտուտների, մասնավորապես Հայաստանիճողագիտությանն ագրոքիմիայիգիայդ

տաճնետազոտական ինստիտուտիկողմից: Նախապեսանձրաժեշտ ենք Համարում Հիշեցնել, որ չղային Հանույթի ժամանակ չատ կարնոր նշանակություն ունի նան Հողի ջրաֆիզիկական ճատկությունների որը ուսումնասիրումը, խիստ անճրաժեշտ է

աղակալած 4ողերի աղերի լվացինտենսիվությունըպարղելու Հասիր: են րաֆիղիկական «ատկություններն ուսումնասիրվում Ճետո՝ Ճողային ճանույթներն ավարտելուց ուսումնասիրվող Ճոաղուտ

ու

ման

ղերի տիպական տեղերում առանձնացված փորձաճրապարակներում:Ըուո որում, ինչքան ճողային ծածկոցը խայտաբղետ էչ պայմանները լիթոլոգիական ու երկրաճիդրոհըրկրաբանական են, այնքան անձճրաժեշտէ լինում ավելի շատ փորձաբարդ ճրապարակներ անջատել ու ավելի շատ ուսումնասիրություններ կատարել: Բոլորդեպքերում ողի ջրաֆիզիկական ճատկությունների ծավալը կախված է առաջին ճերքին ուսումնասիրությունների ուսումնասիրության մասշտաբից: Այս Ճարցում ոչ պակաս նշանակություն ունի նան ուսումնասիրվող օբլեկտի զբաղեցրած տարածությունը: ՖրաֆիզիկականՀճատկություններիցշատ կաըբնոր է րոտ գենետիկական Հորիզոնների կամ լիթոլոգիական

շերտերիՃողի ջրաթափանցելիության, մաղզական (լ(ապիլյար)

լրիվ խոնավության, դաշտային սաճմանային խոնավունաու աղերիդուրսվանման Հատկությունների, «ողի ծավալային զանգվածի, նրա ծակուղկենության

Վերջապես, կամերալ պայմաններում, օգտագործելով նախապատրաստական դաշտային աշխատանքների շրջանում Հավաքած, ինչպես նան լաբորատոր անալիզներիցստացված նյութերը, կազմվում է ձողերի աղակալվածության քարբոլոր ու

տեզ:

ուսումնասիրությունների խնդիրն այն 2ճողամելիորատիվ

որպեսզի ճողերի աղակալվածության քարտեզի վրա անջատվեն ու աստիճանի, ինչպես նան րոտ աղերի տաորրածմանխորության աղակալված Հողերի ռաճմանները, պեսղի կիրառվեն ինժեներական ու աղրոմելիորատիվճամալիր միջոցառումներ`ձողերի աղակալման ու ալկալիացման պրոցեսները ն դրանցից առաջ եկող բացասական ճետկանքները

տիպի տարբեր

ճամար: վերացնելու

ու

կության,ֆիլտրացման

ռրոշումըո 2ողամելիորատիվամբողջ ուսումնասիրությունները

ստո-

բաբաժանվում են

նախապատրաստական,դաշտային, լաբո րատոր անալիզների ն կամերալ աշխատանքների: ՈրպեսզիՃողամելիորատիվ դաշտային ձճետազուությունները կատարվեն շրջանում ուսումնասիրբարձր որակով, նախապատրաստական վում ն ամփոփվում են ճողային, Հիդրոերկրաբանական,երկբուսաբանական ն այլ ճետաղոտությունների վերաբանական, րաբերյալ կուոակված նյութերը: Դաշտային աշխատանքների ընթացքում ընդչանուր մարշրուտային ծանոթացում է կատարվում ճողային ծածկոցի, գյուղատնտեսականբույսերի վիճակի ճետ, տեղադրվում են ճողայիոսեր, վերցվումՀողային խորքային ջրերի նմուշներ, երոլուսանկարաճանումներիՀիման վրա անջատվումեն տարբեր աստիճանի աղակալված Հողերի սաճմանները, ն վերջապես կազմվում է Հողերի աղակալվածության նախնական դաշտային քարտեզ: կաբորատորաշխատանքների ընթացքում անալիզի են ենթարկվում դաշտային ճետազոտությունների ընթացքում վերցված Ճողանմուշներն խորքային ջրերը ճամաձայն նախապես կազմված անալիտիկականպլանից ու

ու

է,

են

|

նախապատրաստական աշխատանքներիշրջանում

դաշտային,

լաբորատոր

ն

որոշում

ծա-կամերալաշխատանքների

վալը, կազմվում աշխատանքայինու օրացուցային պլանները, ճավաքում քարտեզագրական, տեղեկատու ն դրական նյութեր,. ինչպես նան ուսումնասիրում են նախկինում կուտակված բո-: լոր կարգի նախագծային ու ծետաղզոտական աշխատանքների' նյութերը: Ըստ որում, եթե ուսումնասիրվող տարածքի Ճողերը նախկինում մելիորացված չեն եղել, ապա նախկինում կատարտարուց ավելի՛ ված ճնտազուտություններըչպետք է 10--15 վաղեմություն ունենան, իսկ եթե մելիորացված են ն շրջապատված ոռողվող Ճողերով կամ ընկած են ռելիեֆի ցածրադիր ու աղդրոտեխմասերում ու ենթարկվում են 4իդրոտեխնիկական տարուց նիկական միջոցառումների ներգործությանը 5--10 նախաղծումնեկատարվող ավելի: Ֆրարբիացման նպատակով րի ճամար երկրաբանական ուսումնասիրությունները 5 տարուցավելի վաղեմություն չպետք է ունենան: Աղուտ ճողերի Հանույթ կատարող մասնագետը պետք է իր ձեռքի տակ ունենա ուսումնասիրվող օբյեկտի ճողային Հիդրոլոգիական քարտեզներ, չորրորդական շրջանի երկրաբանության վերաբերյալ նյութեր: Բացի ալդ, անձչրաժեշտէ ունենալ ձմշակած անհրոլումանկարաճանումներ, տոպոգրաֆիական քարտեղ, ճողատեսքերիսաճմանները ճշտված ճողաշինարարական պլան: էստ որում անհրոլուսանկարաճանումներն օգտադործու

վում

են

նախնական

ու

դաշտային աշխատանքներիընթացքում

սաճմաններն անջատելու, տարածման ծառայումեն տեղանքի ոռնլիեֆի, քարտեզները ւպոդրաֆիական

աղակալված Հողերի

տո-

տնտեսությունների ճողաՀողաշինարարականպլանները՝

իսկ

ստանալու 4ամարո սոնհսքերիվերաբերյալ տեղեկություններ Աղուտ ՃճողերիՀանույթը, աշխատանքայիննախադծերի Ճողամելիորատիվ ուսումնասիրությունները կատարվում են 1: 10000

ն

ալկալիաԱղակալած, ավելիխոշորմասշտաբներով:

ոռողման չորացման աշխադրանց Ճամալիրների տանքային նախագծերի Հիմնավորման Համար Ճատուկ անույթները կատարում են նույնիսկ 1: 2000 մասշտաբով: Րուո որում, տոպոգրաֆիական քարտեզների մասշտաբը կամ ճավասար պետք է լինի կատարվողՃանույթների մասշտաբին կամ էլ լինի ավելի խոշոր մասշտաբի: պած

ու

ու

ժամանակ Ճետաղուությունների ձճողամելիորատիվ

դաշ-

տային պայմաններում ուսումնասիրում են ճողի մորֆոլոգիավկան Հատկանիշները, որոշ ֆիզիկական Հատկությունները, Ճողառաջացնող մայրատեսակների բնույթը, երկրաբանական կասւուցվածքը՝ շուրջ 2 մետր խորության սաճմաններում։ Ավելի փոր շերտերի դրունոների բնութագիրը տրվում է ինժեներավան-երկրաբանական ուսումնասիրությունների ընթացքում: ուսումնասիրությունների ընթացքում անչրաժեշտ Դաշտային է որոշել մանրաչճողպարունակողչերտի Հաստությունը, առանձՃողի պրոֆիլում պետք է անջատել կավային մասնավորապես պարզել ցեմենտացած շերտերի առկայությունը, նրա շերտերը, ն Հաստությունը այլն: եթե դաշտային Հետազոտությունների

ընթացքում պարզվում է, որ տեղանքում առկա են խճի կուլվացումնետակումներ, ապա ճետագայում մելիորատներն բի ճամար օդտադգործվող յրերն անարդյունավետ չծախսելու, ինչպես նան շրջակա միջավայրը թթու լուծույթներով չաղտուելու նպատակով անձճրաժեշտէ նման Ճողակտորներըճանել մելիորացիայի ենթակա տարածքից: կվացման լաքերի նախադըծժված տարածություններում մեկ մետր խորության վրա ամեն 25 սմ-ից վերցվումեն Ճողանմուշներ՝ մելիորատի ն լվացման ու

որոշելու Համար:

Լստ Համար պաճանչվող չրի նորմաները մեկը րում` մեկ ճեկտարի վրա տեղադրված Հողափոսերից ճաճանման փորվում է մինչն խորքային չրերի մակարդակը:

ո-

մբանդամայն խականությամբ վերցվող «ողային նմուշները խլբավարար չափով արտացոլում են մելիորացվող Ճողերի տաբղետությունն աղակալման ն ալկալիացման աստիճանը: ու

Հիմնական Հողափոսերը փորվում են մեկ մետր խորությամբ ռելիեֆի գերակշռող դեոմորֆոլոդիական տարընրում,

որոնց նպատակն է ուսումնասիրել Ճողի պրոֆիլի կառուցվածաղերի բաշխվածության Քը, Ճողադոյացնող մայրատեսակները,

ընդճանուր քաձԺողավոսերի բնույթըն այլ Հատկությունները: նակի մինչն 5 տոկոսը փորվում է Չ մետր խորությամբ կամ մինչն խորքային ջրերի մակարդակը (եթե դրանք ընկած են 2 մ-ի մոտ սաշմաններում):

երկրորդայինՀողափոսերը վորվում են շուրջ. 60 սմ խորուփյամբ՝ առանձին Հատկություններով Ճատկանիչներովիրարից տարբերվող ճողերի սաճմանները ճշտելու Համար: 0րիէ լինում ճշտելու տարբեր Հզորության Ֆակ՝ անձճրաժեշտ այս վամ այն գենետիկական տիպի տարածման սաճմանները, Հողի մեխանիկականկազմի փոփոխությունները ն այլն: է ք : քնի մ անույթի դաշտային աշխատանքների ընթացքու ղային Հան են նախապես ծանոթանում Ճողածածկի բուսականության վիճակի Հետ, նկարաճանումների վրա անջատում են տարբեր աստիճանիաղակալված որոշում 2 մ խոՃողերի սաճմանները, ու

ու

ու

1 մետր ն 4 մետր խորությամբ Տեղադրված Ճողափոսերը, ինչպես նան այն Ճողափոսերը, որոնցից վերցվում են ճողերի խորքային ջրերի նմուշներ, քարտեզի վրա պետք է պայմանական նշաններովիրարից տարբերվեն: ինչպես մյուս ցուցաու

նիշների, այնպես էլ ՃողափոսերիՀամար սաճմանված են Ճատուկ պայմանական նշաններ: Հեւտաղոտությունների ընթացջում ձնակերպում են Հողերի աղակալվածության նախնական դաշտային քարտեզ: Շատ

կարնոր Հարց է ձամարվում ուսումնասիրվող տարածքում ճողավփոսերիճիշտ տեղադրումը: Հողափոսերը պետք.է

ակոսների կատարին: երե տարածքում տեղադրել ցամաքեցնող ցանց է անցկացված, ապա Հողափոսերը պետք է տեղադրվեն պամաքեցնող ցանցից «Հնարավորինչավ ճեռու:։ եթե տարածքում անցկացված է Ճճորիվոնականցամաբքնեցնող ցանց, ապա

Ճողավոսերի 50 տոկոսը տեղադրում են կենտրոնականմասում, հսկ 50 տոկոսը՝ միջդրենաժայինտարածությունում: Հորիզոնական փակ դրենաժ անցկացված շերտով ճողափոսերի տեղադրումը բացառվում է: երե տարածքում ուղղաճայաց դրենաՀողափոսերի ոչ պակա ժային ցանց է անցկացված, ապա քան 60 տոկոսը տեղադրում են դրենաժի դգործունհության2/3 փաստորեն ընկնում է երկու դրենաժնեշառավղից դուրս, որը բի մեջտեղը:

իան

Է

«

Տ

ԷՀ թ"

աղ

ԲՅ

ի

ա

"Տ

39.

րմ

Հ:

ՃՏՑ50,

է Տ

եկ.

տարբեր Ճեռավորության վրա Միշորենաժների տարածբում (--200 մ, --400 մ) տեղադրվածճողային կտրվածքների աղային

պրոֆիլ:

վերցվում Հողանմուշները

՝

ու

կրճատել:

կամերալաշխատանքների ընթացքումկազմում

նն

Հողա-

մելիորատիվ քարտեզ ն բացատրադիր: Նախապես կազմված քարտեզի վրա, բացի մելիորացիայի ենթակա չոարածություններից, անջատում են նան գյուղատնտհսական շրջանառության մեջ ներգրավվածոռոգվող Ճողերի տարածման սաճմանները, անց է կացվում գոյություն ունեցող կոլեկտորադրենաժային ոռոդղման ճամակարգը, էլեկտրաճաղորդման դծերը հ այլ կառուցումներ, լվացման լաքերի կոնտուրները, լվացման Համար օգտագործվելիքջրերի աղբյուրները, ինչպես նահ այն բոլոր տվյալները, որոնցում կատարվում են խորքային ջրերի մակարդակին քիմիական կազմի վերաբերյալ դիտումներ: կաբորատոր ատուդելուց հ արդյունքները Հաանալիզները մակարդելուց ճետո կազմում են անջատված աղակալած աղուտ ճողերի ցանվ՝ ըստ աղերի բաշխվածության խորության, աղակալման տիպի, աղակալման աստիճանի, ինչպես նան րու ու

50--75, 25-սմ խորություններից: 100 1. 100-150, 150--200 1:10000 մասշտաբի ճողային ճանույթ կատարելու դեպքում քարտեզների վրա Հողային կոնտուրների պաճմանները արտաճայտված լինելու դեպքում դրանց ամենափոքր պարզ են

0--25,

25--50,

չափը Համարվում է 50 մմշ (տեղանքում 0,5 Հեկտար), իսկ ոչ արտաճայտվածության դեպքում՝ 400 ւիմ2 (տեղանքում՝ պարզ

44Ճեկտար): Մելիորացիալի Համար առանձնացված տարածքում, ճիմք

ընդունելովտոպոգրաֆիական քարսեզների ճիման վրա կաուսումնատարված խոշոր մասշտաբի Հիդրոնըկրաբանական

են սիրությունները, սաճմանում դրենաժային ցանցի պարամեւտրերը: Հողային նմուշներում լաբորատոր անալիզները կատարում են, ելնելով ուսումնասիրությունների նպատակից ու կոնկրետ խնդիրների լուծման անճրաժեշտությունից: ձողային Ճանույթների ժամանակ առաջնակարգնշանակություն ունի ջրային քաշվածքի անալիզը: Ջրային քաշվածքի լրիվ անալիզի ժամանակ որոշում են չոր մնացորդը (աղերի բնդճանուր քանակը), ինչպես նան չջրալուլծ աղեր առաջացնող Ճիմնական կատիոններնու անիոնները՝ Ըճ՛՛, Խ՛՛, Պո՛, Խ՛, 1ԼԸՕ3՛, ԸՕ4՛՛, ՏՕլգ՛՛, ԸԼԴ Բացինշված անալիզներից, մելիորատիվ ուսումնասիրությունների ճամար որոշում են նան Հումուսի քանակը, մեխանիկական կազմը, կլանման ւղարողությունը, կլանված ՒՅՀ-ր, թ-ը (ալկալիացած ալկալի Ճողերում), խորքային չրերի Քիմիական կազմը, գիպսի պարունակությունընե այլն: Առանձին դեպքերում անալիզների շարացանկի կարելի է լրացնել կամ

ու

մեխանիկական կազմի

ու

խորքային ջրերի խորությանն

Հան-

քայնացվածության։ Ամփոփված անալիտիկական տվյալների արդյունքները քարտեզների վրա արտաճայտում են պայմանական

նշաններով:

Այս բոլոր նյութերը ճիմք են տալիս ճաշվարկելու լվացման նորմաները, լվացումների թիվը, ժամանակը ն այլ ծարցեր:

Ըւո որում, պլան-նախագծի վրա լուրաքանչյուր

կտրվածքի

Համար ճամարիչում նշվում է մելիորատի նորման (տ/Ճ), իսկ Ճճայրոսրարում՝ լվացման նորման (Հազար 3/4): կարնոր են ալկալի-աղուոների մելիորացման ճամար պաճանջվող մելիորատի ն լվացման չրի նորմաների որոշման 4ամար կատարվող ճողային ուսումնասիրությունները: Աղուտ-ալկալի ողերի քիմիական մելիորացիայի գիտաարտադրական փորձը ցույց է տվել, որ դրանց աղազերծման առաջին երթին արդյունավետությունն պայմանավորված է մելիորացվողտեղամասի աղակալման աստիճանի որոշման Մելիորատին լվացման չրի լավագույն նորմաճշտությամբ: ների սաճմանումը էապես բարդանում է՝ կախված ճողի մեխանիկական ն աղային կազմի խայտաբղետությունից: Մինչն 1920 թ. նախագծային կաղզմակերպություններըմելիորատի ն լվացման ջրի չաշվարկային նորմաների սաշմանման ճամար ճողանմուշները վերցնում էին մելիորացվող մեկ ճեկտարանոցլաքի Հինգ կետից: Սակայն պրակտիկան ցույց է տվել, որ Ճճողանմուշները վերցնելու նման սկղբունքը չի ապաՃովում մելիորատի ե լվացման չրի լավագույն նորմաների

որոշելը,որի ճետնանքովմելիորացվող

լաքերում

մնում

են

թերմելիորացվածօջախներ: Աղազերծվածճողերի մելիորատիվվիճակի ուսումնասիրություններով ճաստատվել է, որ մեկ Հեկտարանոցլաքի 9 կետից «ողանմուշներ վերցնելիս բավարար Ճավաստիությամբ բացաճայտվում է Հողի պաճանջը մելիորաւոի նկատմամբ, Ճետնապես ավելի ԺանրակրկիտՃանույթի անչրաժեշտություն չի

զգացվում:

Թթվի առավելագույն նորմա օդտադործելիս, միջինի Համետյ/չա ավելի մելիորատ է ծախսվում: Սա-

մատությամբ, 45,2

կայն, ինչպես նշվել է վերնում, Թթվի միջին նորմայի կիրառման դեպքում լաքերում ստացվում են խարակներ (թերմելիոտացված օջախներ), որոնք կազմում են նրա 44,040-ը: Հետադայում դրանց վերացման Համար պաճանջվողծախսերն շատ ավելի են, քան 45,2 թթվի արժեքը.մեկ տոննա ՔԹԻՆ փոո կաղմում է 12--16 խադրավճարով կամ 540--7Չ0 ոճա: Ըս տ

դեղորում՝րավելադույննորմայով մելիորատ օգտադործելու քում ծողում առաջանում է դյուրալույծդիպսիպրոֆիլակտիկ

միայն երկար ժամանակ դրական աղզդեցուճողիմելիորատիվ վիճակի վրա, այլն նպասթյուն է ունենում տում է Հաջորդ մետրանոց շերտի մելիորացմանը: լվացվող լաքերի չափերի կարելիէ կրճատել «Գերածախսը» դրանց չավփեփոքրացմամբ, բայց Հաստատված է, որ ինչպես նվազամելիորատի էլ այնպես րի փոքրացումըմեկ Հեկտարից» անջատումը տեղամասերի գույն պաճանչ դրանորող առանձին չէ, քանի որ եզրաթմբերիընդոչ

որը

պաշար,

նպատակաճարմար քմբերով

է աղազերծման Հանդեցնում Հանուրերկարությանավելացումը ըմբերին նաոր որակի իջեցման: Այսվես, օրինակ,չնայած ճեւո մելիո-այդ պղնձարջասպ է սրվում, բայց չրի

խապես չլինելու Հետնանջքով ճողը բանտի ակտիվ փոխազդեցություն թերմելիորացված լվացումից ետո մնում է թերմելիորացված: է ամբողջ Հանդեցնում թմբերի Ճողի Հետագա ցրումը լաքերում

վատացման: մելիորատիվ վիճակի դաշտի

1.

է լքիմբաձեռքի աշմեծացնում վորող մեքենայիշարժունակությունն է դաշտի. անկյուննեայն բաժինը, որը կիրառվում խատանքի Ճանդեցբում: Վերջին Հաշվով, լաքերի չափերի փոքրացումը

իջեցնում ըմբավորումն կաքերիսաՀշմաններում ու

նում

է

յուրացվող

մելիորատիվ վիճակիխայտատեղամասի

բղետության:տնտեսական, Թե՛

թե՛

մելիորատիվ առումով սաճման-

ծծմբական թթվի որոշ «գերածախար»(20--40 տյճա մելիորացվող լաքի ներում) թերնս ավելի նախընորելի է, քան ապաճովելու ՃաՀողի բարձրորակմելիորացում

փոքրացումը: է, անխուսափելի դերթթվեցումն որոշ տեղամասերի

մար

է Առաջանումեն նան ալլ ճարցեր, ինչպես, օրինակ, պե՞տք սաճմանել դեպքերում ծծմբաթթվի պաճանջը բոլոր արդյոք Այս9 կետից ամենաբարձր ո ւնեցող կտրվածքի: ւ աճանջ բոտ եթե մուռեցում։ կտրվածէ դիֆերենցված տեղ անձճրաժեշտ է մելիորատի նկատմամբ մեկը առանձնանում Քից մեկն ապա պետք է Հաշվի առնել ճո-չափաղանց բարձր պաճանջով, ու

ղի մեխանիկականկաղմը'

Հողն ուժեղ ւսղակալեքե մեխանիկականկաղզմըծանը է անձճրաժեշտունորմաների կիրառումն ված, մելիորատիբարձր է, աղերը՝ թեթն կազմը թյուն է: հսկ եթե ճողի մեխանիկական ն

Աղյուսակ39

չ չ ծ Ց կտրվածքից աղերի մնացա ամենաբարձր պարունակություն ունեցող կտրվածքիճողի անա-

պետք է

շատ,

ճիմք ընդունել

մ

վեզի տվյալները: Նախկինումմեր կողմից բացաճայտվել է, որ մելիորացված տեղամասի աղակալման Հանույթը նպատակաճարմարէ կա4ետարել կապիտալ Հարթեցման աշխատանքներիավարտից զուգընթաց մակերեԸնդ որում, Ճողամասի մասնատմանը վերաբաշխ այն քերվելով չերտերից ային ուժեղ աղակալված առանձինտեղատարրերում՝ «վում է ռելիեֆի բացասական սդու

Լվացմանենթակալաքերիեզբաթմբեբի նախագծումն րստ մելիոբատիպաճանչվող քանակի

Հ

ԿԱ մաքի Կրզածնումըաա աո |

ՅՅ

Հեկտա-

հոոոք

վաթծճրի

ղգալիքանակության: մասերումՀասնելով

"

ելնելով մելիորատի խնայողաբար ծախսման նկատառու-

պետք է վերանայել եզրաթմբերի գծածրման այժմյան Ժուտեցումը, ընդ որում` չափանիչ պետք է ծառայեն ոչ թե վվացվող լաքերի մեխանիկորենգծված ճեկտարային քառակուինչպես դա արվում է նախագծող կազմակերպությունաիները, ների կողմից, այլ մելիորատի նկատմամբ Հողի պաճանջի Աղակալմանաստիճանով միանման տեղամասերը, տվյալները: միավորել մով միավորել սաճմաններում, պետք Հնարավորությանպաշմաններում, մից,

լիորացվող լաքում:

պե

մեկմե-

է

Աղյուսակում բերված տվյալներից երնում

է,

որ

մելիորա-

ոի պաճանջի Հաշվառմամբ լաքերը տեղաձնելու դեպքում 8 Ճա աղուտ-ալկալի Ճողերի մելիորացման ճամար թթվի պաանջր 1122 տ-ից իջեցվել է մինչե 9952-ի, այսինքն տնտեսվել է 120, տ ծծմբական թթու ն Համապատասխանքանակությամբ

ջուր: կուրջ ուշադրություն պետք

է դարձնել նախագծային կաղմակերպություններում ն մելիորատիվ տրեստի ստուգիչ լաբորատորիաներում կատարվող անալիղների որակի վրա: Մելիորատի ն լվացման ջրի ճաշվարկային քանակի սաճմանելիս մասնագետները քննադատաբար պետք է վերաբերվեն ճողերի քիմիական անալիզի տվյալներին ն դրանք ճամադրեն մեխաուշադիր քննարկումը: նիկականկազմի տվյալների ճետ: Դրանց կտա ի ճայտ բերել Ճճողի ւրոցեճնարավորություն անալիզի սում թուլլ տրված սխալները: Հողի մեխանիկական կազմի ն աղային պրոֆիլների գրաֆիկները Պամադրելիս դաշտի որոշ մասի ճամար բացաճայտվել է որոշակի անճամապատասխանություն: Թեթն մեխանիկականկաղմ ունեցող ճողերում, ըստ

ժելիորատի

րն

տ/Հա

Հ

|

Է: `

ո'

/2

1,33

պաանջչը,

«

տ/ճաորդճանու

2.

Կո

1,33

Տ 4

-

:

ի

շ

րաո որոքոոց

`

`

:

Ընդամենը1122

անալիզի տվյալների, աղերի պարունակությունը է, աղակալվածության աստիճանը՝ բարձր: շատ բարձր էին նան մելիորատների ն Համապատասխանաբար, լվացման չրի նորմաները:

ջիմիական

չափազանց

են

կատարվածՀետազոտությունների Հիման վրա կազմվում առաջարկություններ

աղոսո

Հողե ղերի

մելիորացման ժելիոր

«իման ի

վրա: Առաջարկություններումոլետք է արծարծվեն տարբեր աստիճանի ու քիմիական բաղադրություն ունեցող աղակալած 4ողերի քիմիական մելիորացիայի կատարման անձճրաժեշտությունր, մելիորատներիտեսակն ու քանակը, լվացման նորմաները ն այլն: Պետք է տնտեսուսպլատկերացում ընդճանուր տալ նան

թյունների Հողերի մելիորատիվ վիճակի, ինչպես նան ջարկություններ՝Հողօգտագործումը բարելավելու վերաբերառա-

յալ:

ՀՈՂԵՐԻ ՄԵԼԻՈՐԱՑԻԱՆ ԵՎ

ՔԱՐՔԱՐՈՏ

ԿՈՒԼՏՈՒՐԱԿԱՆԱՑՈՒՄԸ

Հողային ռեսուրսներն արդյունավետ ն բարձի արտադրողականությամբ օգտագործելու տեսակետիցառաջնակարգ նշա209

րավորությունն ու նղատակաճարմարությունը դնաճատիելույ այլն ժամանակին Ճամապատասխան միջոցառումներձեռնարկելու ն դրանք կանխելու տեսակետից:

նակություն ունի նոր ճողերի լուրացումը ն գյուղատնտեսական շրջանառության մեջ դրանց ընդգրկումը: Այս իմաստովոչ պակաս կարնոր նշանակություն ունի նան դյուղատնտեսականճողատեսքերն առավել բարձրարժեք ու ինտենսիվ Հողատեսքերի

Գյուղատնտեսական Ճողատեսքերի,ճատկապես վարելաչՀողերի տակ նոր ճողերի յուրացման դործում որոշիչ նշանակություն ունի ձողերի մելիորացիան ն դրանց կուլտուրականացումբ: Հողերիմելիորացիայի բարձր արդյունավետությունկարելի է ապաճովել միայն կազմակերպատնտեսական, ինժեներա-

փոխարկումը:

նոր ճողերի յուրացումը ն Հողատեսքերը մի տեսակից մեկ այլ տնսակի փոխարկումըբարդ դժվարին խնդիր է: Այն ավելի բարդ է լեռնային ռելիեֆի պայմաններում, որտեղ ՃողատեռՔերը Հիմնականում ընկած են լանջերի վրա ն էրոզիայի զարդացման պոտենցիալ վոանդը, Ճետնապես ն ճողի բերրիությունը նվազելու ճնարավորությունը բավական բարձր են: Աճա թե ինչու պաճանջվում է բազմակողմանիորեն վերլուծել տվյալ տեղանքի Ճողակլիմայական արտադրատնտեսական պայու

տեխնիկականն ագրոտեխնիկական կոմպլեք, պայմանների իսկ դա միշտ չէ, որ ճնարավորէ, ուստի ն առկայությամբ, մելիորացիայի արդյունավետությունընվաղում է: վարելաճողերիտակ նոր Հողեր յուրացնելիս պաԱՄՆ-ում Հանջվում է մելիորացիայի Հետ կապված բոլոր խնդիրները ե տարբեր (տարածքի Ճարթեցում, թիուտներից, բուքարերից սականությունից դաշտերի մաքրում, ոռոգման Համակարգի ստեղժում, Հողի մելիորացիայի ն նրա Հետագա մշակության ճամար անճրաժեշտ մեքենաների մեխանիզմների,դյուղատնտեսական կուլտուրաների ընտրություն ե այլն) լուծել կոմպլեքսային ձնով: -

ու

մանները:

|

փոխարկման Ճարցում Հչիմնականը գյուղաՀողատեսքերի տնտեսական ձողատնեսքերի,ճատկաղպես վարելաճողերիին-

դարձակումն է: Հողատնաքերիփոխարկումը պաճանջում է Հսկայական կապիտալ ներդրումներ, դրա Համար էլ այն պետք է բազմակողմանիորեն ձիմնավորել ե՛ տնտեսական արդյունավեւտության, ե՛ տեղանքիընտրության առումով:

ու

`

ՀայկականԽՍՀ լեռնային շրջաններում ցածր արտադրողականություն ունեցող Հողերիյուրացումը ն բարձրարժեքՃճողատեսքերի,Ճատկաղպեւս վարելաճողերի փոխարկումն ունի իր

նոր ճողային «նարավորություններ ճայտնաբերելու նպատակով Պ. Գ. վաժենինն առաջարկում է ճաշվի առնել ճետնյալ

ճիմնական դործոնները. Ճճողերիարտադրողականունակությունը, այսինքն ինչ է այն տալիս ներկայումս ն ինչ կարող է տալ լուրացումից այլ ՀողատեսքերիփոխարկուժիցՀետո.

չա)

ու

բ) Հողերի տեխնոլոգիական Ճատկությունները,

այսինքն

այն ամենը, ինչ որոշում է այլ ճողատեսքերի փոխարկելուճարցի ն ազդում է այն ծախսերի վրա, որոնք կապված են Հողերի նախկին ու ներկա օգտագործման ճետ.

ու

ճառճացման պո4) րողիայի զարգացման, աղակալման ն տենցիալ ճնարավորությունները այլն, որոնք ճողերի օղդոադործման բնույթը փոփոխելու կապակցությամբ պատճառ են դառնումդրանց բերրիության նվազման: երնույթների զարգացման պոչ Ընդճանրաղես անցանկալի տենցիալ վտանգը իմանալն անձճրաժեշտէ ոչ միայն գյուղատնտեսության մեջ նոր ճողային ռեսուրսներ ներդրավելու Հնա210

նախ մեր Հանրապետության առանձնաճատկությունները: լեռնային ոնլինֆի պայմաններում գյուղատնտեսական Ճճողատեսքերի գերակշոողմասը ճանդես է գալիս փոքր բով, ունեն բարձր

Հողաչանդակն

տեղադրվածություն, են ճաճախ կոտրտված Հնադարյան էրողային դենուղացիոնգոլացումներով, միֆ որը

չասիովդժվարացնումէ ժամանակակից տեխնիկայիօգտագործումը, ճետնաբարիջեցնում մեքենատրակտորային Ճճավաքակայանի շաճադորժման արդյունավետությունը:

Հողայինոհսուրաներիարդյունավետ օգտադործման նպատակովսլաճանջվումէ գյուղատնահսական զդաՀողատեսքերի լի տարածության սաճմաններում կատարել կուլտուր-տեխնիկական աշխատանքներ, ն վերացնել փոքրՃողաճանդակները սւտեղծել ղանդգվածային դաշտեր,տարածքը մաքրելքարերից քարակույտերից,արմատախիլ անել Թիուտները, վերացնել նախկինում ու

լանջի թեքության

կամ ուղղությամբ

շեղակի ստեղծ21

ված միջնակները (որոնք էական ճողապաշտպանու ջչրապատման դեր չեն կատարում), Հարթեցնել դաշտերը ն այլն:

կեռնային պայմաններում ցածրարժեք, դլուղատնտեսության մեջ չօգտագործվողՃողերի մելիորացիայի, ինչպես նան դիանք բարձրարժեք ճողատեսքերի փոխարկման ճետ կապված խբնդիրները լուծելիս անձչրաժելտ է պարզել մի շարք կարնոր ՃարՋեր: նախ պետք է ուսումնասիրել, թե յուրացվողՃողերն րոտ իրենց որակականվիճակի պիտանիէն արդյոքմելիորացման կամ այլ Ճողատեսքերի փոխարկմանճամար: Այլ կերպ ասած պետք է ճաշվի առնել ճողի բերրիությունը, Ճողաշերտի զորությունը, էրողացվածությանաստիճանը, էրոզիայի զարգացման պոտենցիալ վտանգը, Ճողաճանդակներիկտրուվածությունր, քարքարուռությունըն այլն:

ժեշտ է պարզելճողաճանդակների բնակաՀեռավորությունը վայրից, ինչպես նան գյուղատնտեսական մեքենաների հրանաաորաի այլ միջոցերրի ճամար ճանապարճձրի առվաու

Հողերի մելիորացման

ն

է

պաշտպանելու էրոզիայից

պլանավորել Հողերն

կոմպլեոս այն որ դրանք ընկած են մեծ իմառտով, թեքություն ունեցող լանջերում, որտեղ էրոզիայի զարգացման պոտենցիալ վտանգր

միջոցառումների Ճամակարգ:Դա ճատկապես կարնորէ

շատ

է:

մեծ

՝

նոր մուրացվող Ճողերում, ինչպես ցույց են տվել Հանրապէտուցյան գիտաճետազոտական Հիմնարկներումի մեր կողմից վերջին տարիներին կատարված ուսումնասիրությունները, էրոզիայի զարգացման վտանգըմեծանում է նան այն պատճառով, որ Պողերիմելիորացիայի ժամանակմի շարք տեխնոլոգիական պրոցեսներ Ենթացքում (քարերի Ճավաքում, կատարելու

այլ

փոխարկման ՃՀողատեսքերի

ճարցում կքնարոնականտել. ն. զրաղքցնում կապիտալ միլոշպարզումը, սպասների ներդրման նպատակաճարմարության

Հար-

կթան) արանփուրանում րոարը, կանե Աաաա գ մասնավ ունակությունը: Քացի մելի առի ար հլորացիռ մանավանդՀոր -. մ րոգանա ոշր աներ վերացվում Ր աին միջնակները, արակու արվում թփուտները այլն, րնիՋեաթ Կրա լանջերում ընկած նոր Հողերէրոզիռ լուրաւցված ւվրոցենսների ինտենսիվզարգացմանը: Հայկական լեռնային շրջաններում տյուղառ նանսակա ժողատմարրը խկստ մառդասված, է

Այնուշնտն պետք է պարզել, քն այդ ճողաճանդակներիվրա գյուղատնտեսականարտադրությունըՀնարավո՞րէ կաղմակերպել բարձր արդյունավետությամբ, մասնավորապես անչրա-

յությունը:

թյան բարձրացմանն ուղղված միջոցառումներից,անՀրաժեշտ

ամրանում, վա-

ու

խապես ջուր

այդ,

ման,

ն

էն

դեպքում հն

ր

է

տում

է

Խնչ

քն, Բան Ճանրապետության միջին մեծությունը վարելաՀողերի չե գե-

վող արտադրանքի քանակի կանխագուշակումը, ներդրվող կապիտալ միջոցների տնտքսական արդլունավետության Հիմնա-

րոզանցում

վորումը:

դաճանդակները լուրջ դժվարություններ անճարմարություններ են

փոխարկմանգործում կարնոր են նան ՀողեՀողատեսբերի րի բնրրիության պաճպանման ու բարձր արտադրողականության ապաճովումը, քանի որ Հողերի անսիստեմ օղտագործումը (առանց ճաշվի առնելու Հողի բերրիությունը նվաղելու ոռնալ ն պոտենցիալ վտանգն, ինչպես նան առանց բաղմակողմանիորեն վերլուծելու տեղանքի բնատնտեսական պայմանները)կաէ Հանդգեցնելճողաժածկի իսպառ քայքայմանը: րող

Ջրային էրոզիան ղդարգացածվայրերում դյուղատնտնսության Համար ներկայումս ոչ պիտանի Ճողերն յուրացնելիս ու

բարձրարժեք Հողատեսքերի փոխարկելիս, բացի ճողի բերրիու-

Մ

կտորներունեն

ճեկտարը,իսկ 05-ից մինչե

շուրջ 110 Հազար 2 Հեկտար

Հեկտարճողամեծություն, Փոր ո

ու

ստեղծում Հողային ֆոնդը բարձր թյամբ օգտագործելու Համար, մեծացնում ու

շատ

արտադրողակա աշխատանքա

էն

նյութական ոհսուրաներիծախսերը Լեռնային շրջանների

է 18Ժ

վայրերում

փոքրճողաճանդակների կապված վերացումը դժվարություններիկապիտալ միջոցնէրի ներդրման

Հետ, իսկ

ու

ճաճախնան, միանդամայն օբյեկտիվ պատճառներով,վարհլաճողերի Հանդակների մեծացումն ընդչանրապես Հնարավորչէ։ Փոքր Ճողաճանդակների շատ

տարբեր պայմաններում պայմանավորվածէ ճառներովգործոններով: բոմ ու

առաջացումը

տարբեր

ւկաո-

ՀայկականԽՍՀ

շրջաններում փոքր լեռնային

ճետնյալն պատճառները առկայության

են.

ճողատեսքերի

-

նրա խիստ կոորտվածություռելինֆը ցանցով մասնաստվածուչ դաշտերի ձորակագողաճովոային նը, թյունը, ոչ մեծ տարածության սաճմաններում լանչերի Թեքության ն Հողի Հատկությունների խիստ

ա) տեղանքի բարդ

ու

փոփոխությունը,

բ) քարակուլտնրի ն, Հատկապես քարացրոնների, ինչպես նան մայր ապարներիելքերի առկայությունը. դ) ճողերի ուժեղ քարքարուտությունը, Հողի պրոֆիլում կիսաթաղված ն թաղված մեծ տրամաչափիքարերի առկալությունը, որը խիստ խանգարում է ճողերի մեքենայացված մշակու-

թյանը.

դ) ճողերի ուժեղ էրողացվածությունը, որն առաջ է բերում Ճողածածկի մեծ կորուստ ն տնտեսական տեսակետից դգյուղատնտեսական կուլտուրաների ճամար դրանց մշակության ոչ

նպատակաճարմարություն.

ե) լանջի թեքության ուղղությամբ անկանոն, Հաճախ չեղակի ստեղծված միջնակների առկայությունը: ղ) մեքենավարների կողմից տարածքում ատեղծված երկըորդական, միանդամայն ոչ պետքական ճանապարճներիառ-

կայությունը: Ինչ խոսք,

փոքր ճողաճանդակներիառկայությունը խիստ նվազեցնում է տարածքի օդգտադործմանդործակիցը, ուստի ն կուլտուր-տեխնիկականաշխատանքների կատարման ժամանակ փոքր Հողաճանդակների վերացումը ն դրանք զանգվածային որ

դաշտերիվերածելը շատ կարնոր է: Մեր Հանրապետության լեռնային շրջաններում, այդ թվում Սնանի ավազանում փոքր Հողաճանդակներիվերացման նպատակով անճրաժեշտ է կիրառել մի շարք միջոցառումներ: Ամենից առաջ պաճանջվում է վերացնել քարակույտերն քարացրոնները, ճավաքել ն դաշտից դուրս բերել Հողի պրոֆիլում ն նրա մակերեսում եղած քարերը, վերացնել անցյալում անկանոն ստեղծված (լանչի թեքության ուղղությամբ) այն միջնակները, որոնք, զբաղեցնելով ավելորդ տարածություն, Ճողապաշտպան էական դեր չեն կատարում, պայքարել դպշտերի թիապատման ու մացառապատման դեմ, կարգի բերել միջդյուղային նե, ճատկապես, միջդաշտային ճանապարճները: ու

Պայքարել Հողի էրոզիայի

ն

ջացման դեմ:

ճատկապես ձորակների

առա-

խիստ կտրտվածության, Տարածքի քաքարքարուտության, անկանոն ուռեղծված րակույտերի, միջչնակների առկայության, նան

ինչպես

տեղանքի մեժ

թեքության պայմաններում փոքր

Ճողաճանդակների վերացումը,վարելաճողերի, արճեստական ն այլ մարգագետինների մեծացումը, ոին Հողատեսքերի

կանացվում է քարճավաք, ն այլ կուլտուր-տեխնիկական լիորատիվ միջոցառումների

ջում

են

մեծ

իրամե-

կիրառման ճանապարչով, պաճանկապիտալ ներդրումներ:

Հետնաես, նոր Հողերի մելիորացման

|

լուրացման նպաառաջին Հերթին, առանձնացնել Համեմատաբարավելի լավ ճողեր, որոնք քիչ աշխատանքու միջոցներ ծախսելու դեպքում կապաճովեն բարձր արտադրանք:

անճրաժեշտէ, տակներով

ու

ոնլիեֆի պայմաններում էեռնային Ճողերի մելիորացիային վարհլաճողերիտակ դրանց լուրացման ժամանակ անձճրաժեշտ 2 ճաշվի առնել մեժ թվով գործոններ ն պայմաններ: Դրանքեն՝ ա) ժովի մակերնույթից ունեցած բարձրությունը, Բ) տեղանքի

ղարդացման տելիեֆը, դ) էրոզիայի

ոլոտենցիալ ն ռեալ վտանՃողերի էրոզացվածության աստի-

բնույթն դ) էրոզիայի Ճանը, ե) Հողի տարածման Գբ,

ու

դուռին

ու

ղ) բերրիությունը, արտադրական ճեռավորությունը, ը)

նրա

արարատովքյան կամ բնակավայրից ունեցած « դաճանդակների " է. մեծությունը, թ) ճանապարճների առկայուբնույթը, է) աստիճանն ու

թյունը, ժ) Հնարավորկուլտուրաների մշակությունը,ի) Հողեբարձր օզտաղործելու ճնարավոարտադրողականությամբ

րը

արդյունավետ Ճորությունները (մեջենայացում, քիմիացում, իրականացում այլն), լ) կաՂապաշտպան միջոցառումների պիտալ

միչոցների ներդրման

ն

նոլատակաճարմարություն ու

ոնտեսական արդյունավետության ապաճովումը, խ) Հողերի Բորրիության պաճպանման

հչայլն:

Հայկական ԽՍՀ-ում

ու

բարձրացման Հնարավորությունը

ողերը զբաղեցնում են պայմանական անօդտաԳործելի ճողերի 76,6540-ր, Զուտ քարքարոտ վարելաճողերը կազմում են դրանց ընդչանուրտարածքի 56,440, բազմամյա «ոնկարկները՝38,66, բնական կերային Հանդակներըն պլայքարքարոտ

դյուղատնտեսական Ճողատեսքերի

ու

մանական անօգտագործելի ճողերը՝ 86,8500: Հատկապես քարեն նախալեռնային գուռու, քարուռ եղեգնաձորի,Թալինի, Աղիզ-

բեկովի, նաիխրիի,Բաղրամյանի, Աշտարակի, Աբովյանի, Մեղն այլ րու շրջանների վարելաճողերը,որտեղ ղրանց ընդճանութ տարածության 642,59-ից մինչն 88,8240Ն-ը տարբեր աստիճանի է:

քարքարոտ

է նան Քարքարուռ

լեռնային

գուռու

մի

շարք

շրջանների

տա-

րածքը,(Մարտունի, Վարդենիս, ՍպիԳորիս,կրասնոսելակ, տակ, Ղուկասյան,Սնան, Արթիկ, Կամոյի անվան ն այլ շրջաններ): նրանցում քարքարուռ Հողերի զբաղեցրած տարածությունը ճասնում է 48,40-ից մինչն 89,084: լատՔարքարոտության

ճառով

Պանրապետությունում զգալի

ողատարածություններ պիտանի չեն օգտագործման Համար: Այդպիսի Հողերը Հիմնականում գոնվում են Արարատյան գոգաճովտում նրա նախալեռնային գոտու սւռորին սաճմաններում: Սակայն Հակայական

լեռնային շրջանների Հանրապետության նախալեռնային Ճակայական Հողատարածություններ,. տնտեսություններում բերրի են, անօգտագործելիեն մնում Հաճախ բավական որոնք քաայն պատճառով, որ ծածկված են անկանոն քավվաժ ղուտ րակույտերով «չինգիլներով»: Մեծ մասշտաբներովքարքարուռ ճողերի յուրացումն առանց' ոռոգման զանգվածային արտադրվող քարճավաք մնեջենանեճնարավոր չէ: Համապատասխանմեխանիզմներիյ բի ու

ու

ու

ու

՝

Աղյուսակ

աստինաննըստ գյուղատնտեսական Վառելանողեւիքառքաբոտության գոտիների(ճեկտառնեոով)

հ

Հասնո

ԱԱ Հարավային

ան լճի ավազանումկ

Մանա

տարածությունն

արքարուռ

ե

ան

նան

ճան-

շրջաններում,

ու

այլուր:

Աղյուսակ

ԽՍՀ գյուղատնտեսական քաոքաբոտության ճողատեսքերի Հայկական 1980--1983 աստիճաննըստ հողեբիագբոտնտեսական թթգնաճատման ուսումնասիոությունների նյութերի(հազար ճեկտաբներով)

ԸնդՀանուր

Հողատնաքըտարա ծությունը

Վարքլաճող Քազմամյա

տնկարկներ այդ

443,55

Քարքարոտության աստիճանը

ոչ

թույլ

քար-

արոտ

|քարքարուտ

193,21

226,29

միջակ ն ուժեղ

ջարջարոտ 23,55

65.6:

43.55

20.12

35,23

20,25

11,22

1,26

22,80

8,45

0,66

թվում՝

Օատղատունէթ

Խաղող

անօդտադործելի Հողեր

Գլուղատնում:

Հ

ԱԻ

Հ

աստիճանը

Է

3` `

Ի

քարչ

ոչ

Քուդ

ջքարբոչ-

բուռ

միջակուժեղ

քարքա-

րուտ

փարջաբոտ

Յ39559,3 11606,1 1127»9

106,3

132412

320420

36054

305,0

140881

212791,9

1712,5

261635

32,8

854512

492253

85513,6

48,8:

222640

156822

11254,8

98049

16512,4

496161

42860,5

52399,6

:

:

քարոտ

Արարատյան ճարթա-

վայր

Արարատյան ճարքա-

վայրի նախալեոներ 496986 326304 կենտրոնական Սնանի ավազան

Հյուսիսարնելյան

Լոռի-Փամբակ 26069,2 2իրակ

959925

Ռարալադյազ

Զանվգեղուր Ընդամենը՝ Ծանոթություն.

--

Բնականկերային ճանդակներ ն պայմանական

Քարքարոտության

Տ

ու

ասխե

19356,0

2339,0

16132,7

227,0 451,0

3501,3

884,3

-

-

14,6`

--

491935

217177

245619

21520

2756,

443555,9

193212,0

226292,6

222815

1269,3՝

Աղյուսակում բերվաժ տվյալներն ամփոփված մեջ մտնող րի Հիման վրա: պոտու

բոլոր

են տվյալ վարչական շրջանների նյութե-

Արզնի-Շամիրամ, Թալինի, ներքին Հրազդանին ուրիշ այլ չրանցքների մի շարք շրջաններում (նոյեմբերյան, եղեգնաե կայանների կառուցումը (ննրձոր, Թումանյան այլն) ջչրճան ու

1153,48

149,40

4004,02

1004,02

կայում յումս

գործում է ավելի քան

պոմպային կայան)

մճաոի, ա տրամ ուրիչ Ի ի,

Ն

Ա

կապես

ն

Հատ

Ջողազի, չախումի, Ախուրյանին բարների կառուցումը Հնարավորություն տվեց Հողե քարքարուտ ղերի յուրացման րացման վիթխարի ծրա-

քրուկան ացնելու

ո

մեժ ր" դիրը: Հանրապե այդ ուղղությամբ կատարված տությունում լի աշխատանջների շնորճիվ ծավալի

մա ու

բվող

նախկինում անպտո եջ

այդինեբով, տեխնիկական մ ի

պտղատու

Հ

ժաժկվել եաղող,ի

ճողերը ներկայումս

քարքարուտ

ների ընդարձակբուսաստաններով:

կուլտուրա-

շարք

Ախուրյանի,Հալավարի,Կեչուտի, Սեաբերդի, Ծի աբերդ

Քա։

այ Հանձնելու կարե, պակցու շաճագործման Աոա ջրամբարների ընդձանոչր տարոՀա րապետությունում է 942 արն մետրից:Այսպիսիմիջունը անցել մլն ,

աարարորրը

րադր

-

"րանարը իրականացո րավորություն մոք

ցառումների նդարձ

ւմը

տվե

արատ

«մոլի

ն ակելու ջրովի Ճողատարաժություննե րն մորացուլու Հողե ցածրարժեք ն առաջին Հերթին ք արքարուտ ա" ու ջրով ապաճովումը նպաստեց շ ություն ջ բ րեց, որ Հանրապետության իտ Հէ դիտաճետաղզուսական 4իմ2 նարկնե բքնքրը Մ) նախագծեն ստկղժեն կատարելագործված ներկայումսստեղծված նն քարճաորոնք 4 ավաքված աք այնպիսի կոմբայննե ը, քարերը ջարդում զ այն ցրում դաշտում: Մանր մեվերեն ածում խճավազի բազմ կրովՀարուստ Ճողերում Խճիու ունեցող, մ ավա իկները որոշ չափով բարելավում են Հողի օդային դայի

որ

ար աի

անծրաժե չո

հարա նույնիսկ

ու

ո

Մոքինաներ, Հար վ

ու

խանիկական

ր մ

չի

էէ՛լ

քա

արտադրական լայն

րոտ

բ

րձակվեն

խատանքները:

լուրացու-

ճողե

աշ-

տերագ եր

է, քարքարուռությունն իջեցնում չանրաճայտ

ոնեա ո

ն այլն Սեխ

Հանրապետությունում ճաղերի էհ ստացել, Առաչիկայում ասրաարներ ավելի կընդարձակվե քարքարուտ ղերի յուրացման '

Այսօր

որ

ու

ՄՄղվաժ ժ

ա կիսաթաղվաժ

ոնյա

ու

ւար Տեր Հ

ու

,

,

քարեիը

տամոժ| -մոՓ

Յ

ՀՏ

1:

'

Տ Տ

տաշ

։

-

Գ

հոձ հոճվր

վ

ՏՅ

ջ

ացում

5:

«8

«թառա|

ՏՅ.

Յ1-----

88Յ.

ռլ

Հ

Յ. Ց

"

Ծ՛

:

տամ |«

3 2)

Ց

Է

էի.Հա

| |`-/Տ

Հ

թ խՋԻ:

ա

-

«ԱՋ

`

ՅՅ:

(ՏՀՏ

՞»

"Տ

Հ

| ՀՀԹԱԱԱԱԱԱԻԷ

Ց

Տ

Հ

յՋ

Ր

ՀՀՀ

՞

՞"Տ|Ֆ

ԷՀ

«ՋՏՊԿ

օ

Գ

Ի

Տ Տ

Յ

Շա

ռ

-

Վ

Տ

ՀՀ

Հ Հ Հ Հ Հ ՞

Ց»

Հ 5

ԶգումՏՋ Հոսցումուտ -« Ե||Ֆ9ՖԷ

"Վ

Գ

։

5`.»

Հաա»

Ջ

Թ

՞-|ռ

ՇՎ

ՏՅՏՅՅՅԵՅՑ

Հ

`

1ս

`

18:58

Տ

»

տամումմուտ

Հ.|Պ

Տ

|5

՞»`|ՀՏ

-

լ

-.

Տ

դ

րանը

-

է|

Տ Փ«Պ տամաժմուժ դոր| Տ8111

եյթա

Տ

՞

|

Յ ի

Տ

Թորո

Լ

`.

ոլՏ |

տղաք

)

՞

`

ԶԸ

33. Էլ

,

աամոմոժ

Թ» Հ

ՅԻ,

-

-աժմաժյիսի|

Հ Ջ

Հ-

5 ։

ՀՓՓ`)Թ 8 եա ՀՎԿ

Ջ|Փ

"

մդոսէցիսջոմուտ Տ

ՊՀՊՇՊՊԳԳՊ|ԼՊՋ

ոդուչնղմ

ՏտՋՀՑՀԵԹ

դ»

Հ

Տ

|ԷՎ ՏՏՏՏՏՏՏՏ

Գ րրորյոմ ||Ֆ|ՁՖՁ9996 մզդվմոկտ

Տ

-

Տ

ՏՊ

ո

ոդաւ-

Դ

ղժվարացնում, իսկ ադրուռեխնիկական |

Հաճախ նան խանդարում են անչ րաժեշտ Որ ժելիռրատիվ ի աշխատանքնե րիի կատարման «նարավորություն մ են բերում մեքենաներիու առաջ բերում գործիքների չաճագործ Գործքան անա րտադրողական ծախանր, նվազեցնում են Հ ողի բերրիոււս թյունը: Ուստիքարքարուռ Հողեր ունեցոցող շրջաններում քար-ո

-

ւկ

«իյի եո նրա կառուցվածքը ռեժիմները,

ու

«

Հ

Հ

Հ Հ

ու

ԷԷ»

:8

Կ

` 8 8 Հ Յ

`:

Բ

--ծ

|

Տ

ՅՅ

-Տ

ՀՀ «ՆՏ աաՅՅ-ՀՏ

ՀՀՀ: --Գ

Է Է Հ.

Հ

`

ՅՀ 53Հ

Յ35 -

Հ,

Բ

այչ

ՀԱՏ

Է1ՅՏՆՀՅ |/33353Հ111:38

--

Ց

ՀՏՀ

Հ

Հ«ԱՀ

խմբիմեջ ընդդրկվում են Առաջին

Ճավաքը ձողերի բարելավման կ դրանց արտադրողականության բարձրացման կարնորագույն միջոցառումներից մեկն է: Որպեսզի ց քարճավաք աշխատանքների տեխնոլողիական պրոցեսները ճիշտ մշակվեն ն քարճավաք մեջենաները ճիշտ ընտրվեն, անչրաժեշտ է նախագծային ճետազոտական աշխատանքներիընթացքում ճիշտ որոշել քարքարուտությանբնույթն ու աստիճանը ն դասակարգել դրանք առանձին խմբերի մեջ:

այն Ճողերը, որոնք մանր միջակ մեծության քարերով Հողի մակերեսը քիչ չափով են Փակում (մինչե 100 մ3 Հեկտար), նույն ֆրակցիայի քարերով դարելաշերտը(0--30 սմ-ից) Համեմատաբար թույլ է քարքասմ շերտում պարութոտված (մինչե 250 մ3/ճա), իոկ 30--60 են նակում մ3/Հա-ից ոչ ավելի քարեր: Խոշոր քարերըգրեթե չկան կամ Հազվադեպեն Հանդիպում:

կազմով

է քարքարուտ

է քարերի ֆրակցիոն. Քարքարուռության բնույթըբնորոշվում (խոշոր,միջակ, մանը ն այլն), ինչպես նան դրանց տե-

ղաբաշխվածությամբ ու դիրքով (մակերեսային- կիսաթաղված, թաղվաժ ն այլն), իսկ քարբարոտության աստիճանը՝Հողում (մակերեսին ն պրոֆիլում) եղած քարերի քանակով, որբ Հաշվում են ճեկտարի ամար ծավալային (14) ն կշռային միավորներով: '

Աղյուսակ

ն պայմանական Բնականկերային Բանդակների անօգտագոոծելի ճողեոի ըստ գյուղատնտեսական քարքարոտությունն գոտիների(ճազ.ճեկ.)

Ընդճանուր

այդ

գլուղատնակաական

տարածու-

գոտիները

թյունը

՞

խարար աա

1"

քարո

Քարքարութ

125.38 223 22,19 74.63

կննտրոնական

45.01

204,34

Սնանի ավազան

ծյուսիսարնելյան

20,50 32,38

175,35

172,217

կոոի Փամբակ

Շիրակ

քար-

ոչ

միա

քախալեսներ ր

թվոմ՝

135,02

:

Տարալագլազ

28,43

Զանգեզուր Ընդամենը՝

126,50 1153,48

:

13,12

8,07

15:55 148,86

ՆՈ

728906

123,13

15833

94,85 29,83

12198

23,2

160,95 7003,62

Հողերի Համար ընդունված է քարքարոտ չայաստանի Հողե-

րի դասակարգման Հետնյալ բուռ

ճողերը խմբավորվում

են

Ըատ որում՝ մոտեցումը:

մեջ: խմբի

քարքա-

ու

երկրորդ խմբիմեջ մտնող

վարելաչշերտում քարերի (100--800 մ3/4Ճա),

նակի կազմում է `

250--600

մ3/4ա».

350--650

միջակչափով մակերեսը Հողերի

մ3/Հա, իսկ

30--60

սմ

քա-

շերտում՝

Հանդիպում են տարբեր մեծության ն կարդի քարեր: նման ճողետեղաբաշխվածության բոլոր

Այս խմբի Հողերում

ըստ

րում խոշոր քարերը 40- 6049-ի սաշճմաններում են, իսկ շատ խոշոր քարեր (կույտաքարեր) Ճաղվադեպ են ճանդիպում: ենթավարելաշերտում ընկած նեն լեռնային ապարների խոշոր պանգվածայինքարեր, որոնց ճանելը սովորական արմատաճան մեխանիզմներով 4ճնարավորչէ: Դրա ճամար նման Ճճողերում օդաադործում են զերշզոր արմատաճանմեխանիղմներ կամ են պայթեցումներ: Ֆույնիսկ կատարում խմբի Ճողերում քարերըգլխավորապես նծրրորդ ղանդվաչ ենչ Մակերեսիքարերը Ճասնում են մինժային ապարբեկորներ

Հե

200--400

30--60

13/4Հա, վարնլաշերտում՝

մժ/շա, իակ

600--850

շերտում՝ 650--1200 մ3/ճա: Այստեղ գլխավորապես խոշոր քարեր են։ Այս խմբի Ճողերում դարձյալ ճանդիպում են բոլոր տիպի տեղաբաշխվածությանու մեծության քարեր: Ստոբին շերտերի ներկայացնում են ուժեղ ամրացած ղանդվածասմ

յին ապարաբեկորներ,որոնք շատ

դժվարությամբ

են

անջատվում

միմյանցից:

Ջորրորդ խմբի «ողերը ինչպես մակերեսում, այնպես էլ ենչ Այսպիսի Հողերի մակեպրոֆիլում չատ ուժեղ քարքարոտ Հասնում են ոմ րեսին քարերը ավելի քան 400 մ3/4ս, 0--30 30--60 տմ շերտում՝ շերտում՝ մ3/Ճճա-ի,իսկ մ3/42ա: Նման անճնար է դաոՃողերումմեխանիզմների աշխատանքն նում ն դրանք ճանվում են դյուղատնտեսականօդտադործումիցը:

ԽՍՀ ադրոարդպետկոմի ձայկական «Հայպետճողշիննախա

դիծ» ինստիտուտի

ու

Ճողսդիտության կ ագրոքիմիայի դիուս-

ճետազոտականինստիտուտի կողմից մշակվել է ճրաճանգ, ճամաձայն որի ճողագիւտական ճետաղոտությունների ժամանակ առաջարկված է ճողերն րստ քարքարոտության աստիճանիջ ստորաբաժանել, ելնելով ճետնելալչաիանիշներից: Ը ոտ

մակերեսային քարքարոտության՝ թրի Քարձրի պարունակությունը մին-

22աաա

չե

բ) միջին քարքարոտ՝151-300 տ/Հա, գ) ուժեղ քարքարոտ՝ 301--500 տ/Հա, դ) խիստ քարքարոտ՝ 501 տվճա-իցբարձր:

էստ խորքային քարքարոտության, քարերի քանակի Հաշվարկըկատարվում է 0--50 ոմ (միամյա կուլտուրաների մշակության դեպքում) ն 0--70 (բազմամյակուլտուրաների

մշակության

ւո

յ

թույլ

Ճողաչերտում ն դեպքում)

ստորաբաժանվում է"

երբ քարերի քանակը կազմում

քարքարուս,

է 506

/Ճւյ

501--1500 Բ) միջին քարքարոտ՝ տ/ճա, ո) ուժեղ ղ քարքա քորուտ "1500-2500 /աճայ դ) խիոշ քարքարու՝ 2501 տ/ճա-ից բարձր: :

-

ողերի

քար-

քարուրության ուսումնասիրման մեթոդիկան տրված է «Մելիո-

րատիվճողադիտություն» (Է. Մ. Հայրապետյան, դասագրքում 2. Պ.- Պետրոսյան,«վույս» ճրատարակչություն, 1982 թ.) 1 ինստիտուտի «Հարկետճողշիննախագիծ»

ու

ճողագիտության

ու

ագրոքիմիայի գիտաճետազոտական ինստիտուտի կողմից կազմված քարքարուտ ճողերի կուլտուր-տեխնիկական աշխատանք-

ների Ճճողադիտական Հետազոտության ժամանակավորճրաճանդում

(ձեռագիր,1988 թ.)։

տարածքում, Հանրապետության

մանավանդ կիոսանապա-չ շագանակագույն ճողերի պրոֆիլում Հաճախ ճանդիպում են նան չատ ուժեղ ցեմենտացած, ինչպես ասում են քարացած շերտեր,որոնք նույնպես խիստ բացասաչեն բար անդրադառնում ճողի ագրոնոմիական-արտադրական Հատկություններիվրա: Շուտ որում, կախվածանհղիպայմաններից, քարացած շերտերը կարող են լինել կամ ընդճատվող զանգվածներով:Այս Հարքերի մասին կխոսենք քիչ տային

գորշ,

ինչպես

ցեմենտած

ներ

Պեկտար,

է

տնկարկների

նան

Համատարած

գուրու 66,900-ը, Դարալագյազի 61,300-ը

9,740 -ը:

Պետք է ի նկատի ունենալ,

դնել

բ,

:

մո

Հողագիտական ժամանակ աշխատանքների

շերտեր ունեցող ճողերի բարելավման մելիորատիվ միջոցառումները շարադրելիս: ինստիտուտի կողմից կազմված «Հալպետճողշիննախադիծ» նախագծերիտվյալներով մեր ճանրապետությունում ճնարավորություն կա լուրացնելու ավելի քան 100 Հազար ճեկտար ճոէՒ ատուսրածություններ, որոնց գերակշռող մասը քարքարոտ վառելաճողերիտակ հարավա 34 աղար տակ՝ 31,2, խոտբազմամյա ճարքների տավ՝ 7,5, արուների տավ՝ 22,4 ճաղար Ճեկտար: նոր ճողերի յուրացումը պետք է կաՀանրապետությունում տարվի ճիմնականում քարքարուս ճողերի ճաշվին, այդ իմաստով էլ կարնոր է իմանալ, թե քարքարոտության տնսակետից ինչ պատկերեն ներկայացնում դյուղատնտեսության մեջ չօղտագործվող «ողերը: «Հայպետճողշիննախագիծ» ինստիտուտի է, որ Հայկական ԽՍՀ-ում ուսումնասիրություններով պարզվել 942,283 Հազար ճեկտար անօգտագործելի Հողերից քարեղած են 46395 կազմում էր ընդճաքարուռ Ճաղար ճեկոսրը որը են Արարատյան նուր տարածքի 49,440: ստ որում` քարքարոտ ճողերի 66,100-ը,Արարատյան Ճարքավայրում չօգտագործվող 42,0Գկ-ը, Կենտրոնական Հարթավալրի նախալեռնային գոտու դուրու48,200-ը, Սնանի ավազանի 55,100-ր,Ճյուսիսարնելյան՝ 28,600-ը, Շիրակի շրջանների 62,400-ը, Լոռի-Փամբակիգոտու ճետո՝

ն

Զանդգեղուրի

ճանրապետությունում եղած ճողերից ավելի քան 24 ճաղզար ճեկտարը անօգտագործելի ն է զուրկ տւսրածություններ են, իսկ Ճողածածկից մերկացած 623,9 Ճաղար ճեկտարը, կամ 66,200 տարբեր աստիճանի էրոզացված: Շարադրվածից պարզ քարքաէ, որ անօգտագործելի րուս Հողերը, որոնց ճաշվին պետք է յուրացվեն նոր Հողեր, են, ճետնապես դրանց Հետագա օգմիաժամանակ քարքարոտ տագործման ճարցում ծագում են լուրջ պրոբլեմներ, որը չի կամասին կխոսենք Այս Ճարցերի Քիչ ուշ: րելիանտեսել: ինչպես նշվեց վերնում, ճանրապետությունում վարհլաճողերի ավելացումը, Ճատկապես լեռնային շրջաններում, պետք է կատարվի Հիմնականում քարքարոտ ցածրարժեք ողերի Հաշվին, Որպեսզի գիտականորեն ճիմնավորված լինի ցածր որ

նությունունեցող արտադրողակա վարելաճողե ղեր րոլ քերի (Հատկապես առնել մի

է Հաշվի

Հողատեսձողերը բարձրորակ

անձճրաժեշտ ոխադրումը, առանձնա-չտարածքի դործոններ

շարք

ու

Հատկություններ: պի1. Ռելիեֆի ն այլ պայմաններիտեսակետից տարածքի

ն բարձր արտադրողականումելիորացիայի տանիությունը ունեցած ճամար (ծովի մակերնույթից թյամբ օգտագործելու էրոզիոն պրո-

տեղանքի թեքության աստիճան, բարձրություն, վտանգ ե այն): պոտենցիալ ցեսներիղարզացման Հա՝. Մելիորացիայիվարելաճողերիտակ փոխադրելու իրենց որակական ճողերի պիտանիությունն մար նախատեսված ու

5»

ՏՀ

էրոզացվածության վիճակով (Հողի բերրիությունը,նրա ն ամ-

աստիճանն բնույթը այլն): քարքարոտության սռիճանըյ ն ինչու

պաճպանելուբարձրացնելու, Հողի բերրիությունը ապաձճովելու արտադրողականությունն դրանց բարձր Հո-

3.

նան

վես

առավելինտենսիվ ճող ատեսքերն Հնարավորությունները՝ Հետու փոխադրելուց ղատեսքերի 4.

ունեցած Բնակավայրից կամ արտադրականկենտրոնից

տրանսմեքենաների, դյուլղլատնտեսական Հեռավորությունը, ճամար ճանապարճնետեղաշարժման սորտի ն այլ միջոցների

Ճողերի րի առկայությունը, այսինքն բարձր մակարդակով

«գ-

աշխատանք(դաշտային Հնարաղվորությունները տաղզործման քիմիագյուղատնտեսության ների մեքենայացվածկատարում, կիրամիջոցառումների ցում, արդյունավետ Հողապաշտպան այլն): Հողատեսքերիյուրացման

ն

տում

5.

ե

դրանքբարձրորակՃճողա-

տնտեսական տեսքերիփոխակերպման

նոլատակաճարմարու-

ծավալը թյունը, նախատեսվածկապիտալ ներդրումների

նե

Ճողերի քանակը, այլ կերպ ալստադրանքի մինչե իրացումն փոՀատկությունները՝ ւտաղրողական ասած,

սպասվող

ն դրանիցՀեւոու խադրումը կատարվածմեր կեռնային մի շարք շրջաններում

ցույց սիրությունները

կան

են

տվել,

որ

ցածր

ուսումնա-

արտադրողականու-

փոխադըըՀողատեսքերի բարձրարժեք է առկա երկրագործաՀնարավորությունըՀիմնականում Հանդամանք է վարելաճողերի գոտում, որը շատ կարնոր

թյուն ման

ար-

ու

ունեցող Ճողերը

գործում: սվելացնելու տարածությունն

լ5--411

--

Այդ

ուսումնասիրությունների ընթքացքում միաժամանակ

պարզվել է,

լեռնային շրջաններում վարելաճողերիավեճամար ռեզերվ կարող են ժառայել քարքարուռ, ցածը արտադրողականություն ունեցող Ճողերը,Թիաղպատված մացառուտներով ծածկված ճողատարածությունները, Սանա էճթ ջրերի մակարդակիիջեցման Ճճետնանքով ազատված ճողագրունտները, քարքարոտ կուսական զանգվածները, վարելաճոոր

լացման

ու

սաճմանները շրջափակածքարակույտերի զբաղեցրած տարածությունները, նախկինում վարելաճողերիճամար օգտադործվող փոքր ճողաճանդակները, որոնք մասնատվածեն միջնակներով, ձորակներով, օգտագործված տորֆային պանգվածները,անցյալում անկանոն ստեզծված որոնք էամժիջնակներըյ, կան Հողապաշտպան դեր չեն խաղում, ցածրարժեք արուներն ղերի

ու

ն այլն: խոտճարբները Դրա ճամարնոր Հողերյուրացնելու

դյուղատնտեսությ մեջ ներգրավելու, դյուղատնատնսական ճողատեսքերի որակական լ ն.

փոփոխությանառավել. ինտենսիվ Ճողատեսքերի ոա-

րածությունն ավելացնելու ճամարոչ միայն պետք է քարճաչ վաք կատարել, այլ նան կուլտուր-ոեխնիկական աշխատանքներ (միջնակների վերացում,քարակույտերից քարացրոնիերից դաշտերի մաքրում,թփուտների արմատախիլ անու, դաշու

տերի հարթեցում | այլն),

Լանջերում ընկած կուսականտողերն յուրացնելու ն վարելաճողերիվերածելու դեպքում` էրողիոն պրոցեսներիզարդացԺան րի մի

վաանգը բավական մեժանում

է։

Դրա ճամար, բացի ՃողեԷ Հաշվի ռնել Ֆան

էրոզացվածության աստիճանից, ետք շարք

գորժոններ (Հողերի գենետիկականտիպ,

լանջի դիր-

թեքությանաստիճան, Հողաշերտիճաստություն, այսինքն Հումուս պարունակող շերտի ճղորություն ն այլն), որոնք մեծ չափով պայմանավորումեն էրողիայի ղզարդացման պոտենցիալ վտանգը:Վերը նշված դործոնների Ճաշվառումը կարկոր են նոր յուրացվող տակ ճատկացվող վարելաճողերի տարածություններում Հիմնավորված ճողապաշտպան միջոցառումներ մշակելու ամար: Դաշտային լաբորատոր «ելու զոտությունները են ցույց տվել, որ Ճանրապետության լեռնայինշրջաններում ռելինֆի Լ «յլ պայմանների տեսակետից վարելաչճողերի ճամարպիտանի քադրում

ու

ու

ու

:

ՏՏ

նձբը, ոմ

2.

քարքառոտ

66--98

27-66

Հ

Ո

5,28

է

եդճաբեԴ

նուր

ազոտ

ար

կտրվածք24 0,289

ՍՏ

Դ |ընդճա-

նուր

Վֆոսֆոբ

0,22

0,149 0,21

0,158

0,259

կւորվածք40

Հի որոշված

2,0

-

ծ

ջ

.

չկա վա

չկա 0,18 0,23

չկա

Հ

7,1

ր

5,4

6,4

-

քում

քաշված-

ջրային

ԵՒԼ-ր

Աղյուսակ 48

Ե

ԸՕչ

արատ

58,3

,

ո

..

98,8

52,5

28,0 26,3

24,4

'

|վբնդճաԴ | ֆիզիկական

նուր

|կալիում

ՆՉ

8,1

0,27

0,5

2,3

0,Չ8

ո»

Ա վդալյանի ոպում-

:

չի որոշվաժ

0,31

մայրապարներ կարծր կտրվածք25

0,099

0,299

3,53

2,0

1,59

0,95

2,96 0,166

կտրվածք41 0,258

0,084

լի օրոչված Ռ.

կավ

քատկությունները ագոռաբտադոական Բողերի

"գոտում մարգագետնատափաստանային

ենթակա Մելիռբացիայի

աՀա

--70

Ճ 0--32 8 82.70 Շ-»

ԽՃ0-48

55--80

ը 28--55

Շ

.Ճ5,06 ,

0-20

-

6-31

20-48

Շա

։

ԽՃ0--27

ֆ.Փֆթ.-. ..ժ5Ն»՞՝ծ-9 -»59շֆԴԿեՁ.Ք»Գ0Չգ9ՔՁ

ԽՇ

Հումուս

ՆՏՍՍՍ|Ս|Ս|ՏՏ|Տ|Տ96Տ

Նա «աՀ

ՉԻ`

կական

Գննետի-

արա ա աաա

ՐՐ

ն ձայրը Հորիզոն«իր ասիրությա

Ուսումն

ՆՏՏՍՏՍՏՍՏՏՏՏ

Զառքենդ

շրջան, Վարդենիսի գ.

ատասխԿՂ.-....

շրչան, կրասնոսնլակի Օրջոնիկիձե գ.

'

41 -իդ են ճ կտրվածջներիտվյալների բերված ճառիրությաննյութերից:

Ծանոթություն. -- 40 ն

Աղյուսակ

աառային եաաճաառային տափաստանացած ակա

Խո

աԱ

ագոռարտադճա

Տաոժաորոտճողեբի

րր

| | որահագար | արհա | 3Հ | թյան վայրը աոան

կական

|

ս

Ը 65-100

կրասնոսելակի

շրջան, գ.

ոա

լի

րու.

կտրվածք 45

Գլոլքննդ

Լ

0-35

825.6 Ը 52--80

0,625

մ

0,112 54,ջ

չի

57,4

որոշ:

3,77

ԽՈոորի թե վարհլաճողերի տակ նոր լուրացված Ճճողերիճետադա վրա:

8,1 8,0 82. ն

այլ Թզապատվածուքյան

կուսական

տագործվում, են, զոր ղացվածն Թույլ էրողացված բայց

ու

միջակ Հզոր

են,

աչքի

ու

ու-

ժոտ է:

Հողերի ագրոարտա-

Մելիորացիայի ենթակա քար քարուտ կազմասին պատկերացում դրական որոչ Հատկությունների կատարված են տարբ եր Հողատիպերում մելու ճամար բերվում անամի քանի բնորոշ կտրվածքների ուսումնասիրությունների 44, 45, 46): (աղյուսակ

տվյալներ լիտիկական

օդտաղործման ընթացքում չկիրառվեն արդյունավետՀակաէրոՀողի ճիշտ մշակության սիստեմ, Ճիմնազիոն միջոցառումներ, ն այլ ագրոմելիորատիվմիվորված ցանքաշրջանառություններ ջոցառումներ, ապա բնական այդ բավական բարձր բերրիություն ունեցող Հողերը կարող են էրոզիայի ենքարկվել ն կարճ ժամանակամիջոցում նվազի դրանց բերրիությունը: Քարքարոտ

ն օգտագոոծողերի լոււացման տեխնոլոգիան վող մեխանիզմնեոը: Դաշտերըքարերից ազատելու տեխնոլո-

գիական պրոցեսների որոշելու Համար անձչրաժեշտ է պարպել այն Հիմնական պաճանջները, որոնք բնորոշում են ինչպես առանձին, այնպես էլ ամբողջ տեխնոլոդղիական պրոցեսների կատարման որակը: Այս տեսակետից առաջին Հերթին պետք է ւլարղզել, թե լուրացվող Ճողերը քարքարոտության որ խմբի մեջ են ընդդրկվում, քարձչավաք աշխատանքներըկատարելուց Ճետո տվյալ տարածությունը ինչպիսի գլուղատնտեսականկովկարնոր է այն սոուրաների տակ պետք է դրվի: Վերջինս չատ տեսակետից, որ տարբեր կուլտուրաների մշակության դեպքում պլաճանչջէ ներկայացվում ճողի բարելավման նկատ-

մարգագնտնատափառ-

սնաճողերն ընկնում (Հատկապես ն բավականբարձր բերրիությամբ» բնակա տանային Հողերը) Հողերն ենթակա կուսական Պարզվածէ, որ մելիորացիայի կաղմ, մեխանիկական նույնիսկ կավային նեն կավավազային, բավական կլանման արտաճայտվածստրուկտուրա, լավ զերակչոողը կլանվածՀիմքերիկազմում բարձր տարողություն, ոնակցիան չեզոքին լոժոյթի կալցիում իոնն է, Հողային

են

են

9Ի՞Լ

Հողերը,չնայածքարքարոտությա են ցածր արտադրողականուօդտադործվում պատճառներով սության մեջ չեն օգգյուղատնտե թյամբ կամ ընդչանրապես չէրոՃողերը Հիմնականում այդ ,,

տափամտանացաժ անտառային ի

ոաորը ազոագորժ լու է զարգացման էրոզիայի " Աաաա թեբուվանդ եթե դրանք ընկած արտին գը,

տվա

Ի -

1 էլ --

ազո

1 0:30 80-65

թ1-ը

ա

րը,

ան

Բողե»)

6ՖՁ`.Պ կտրվածքի Գենետի-

Բերվածտվյալները ասում են այն մառին, որ ինչպես սնաՀողերն ու մարդազետնատափաստանային Հողերը,այնպես էլ Ճողերն իրեն ագրոգորշ Են պիտանի Հատկություններով միանդամայն րտադրական մելիորացիայի ն վարելաճողերիտակ յուրացնելու Համար: Սակայն պետք է Հաշվի առնել, որ կուսական Հողերը ծածկ-ված լինելով բնական բուսականությամբ ն ճմակալած լինելով, աղառտված լինելով մակերեսային բարերով, թուլ են ենթարկվում էրոզիայի կամ նույնիսկ էրոզիայի չեն ենթարկվում: նման տակ, դրանց 4նետադա վարծհլաճողերի ի

արմա

են դնել դաշտային եթե յուրացվող Ճճողերընախատեսվում

տակ (ճացաճատիկներ, ՀՃատիկարնդեղեններ, կուլտուրաների

շարաճերկեր, բազմամյա խոտաբույսեր ն այլն), ապա անծշրասմ-ից խոշոր քաժեշտ է դաշտից Ճավաքել Հեռացնել 8--10 ու

բերքաճավաքի խուոճնձիչ բերը, որոնք կարողեն խանդարել ու

մեքենաների աշխատանքը: կերի արմատապտուղներմշակելու արմատապտուղներիծռվածություն դեպքում պալարների ու առաջ չբերելու նպատակով լավ կլինի Հավաքել նան վերը նըշված մեծությամբ քարերից ավելի փոքր քարերը: եթե յուրացվող Հողերը նախատեսվում:է դնել բաղմամյա տնկարկների տակ (պտղատուներ,խաղող), ապա կարելի է Ճավաքել 10--12 ն

նույնիսկ

սմ-ից խոշոր քարերը:

Չպետք է մոռանալ,

ւան ղերը

շատ

որ

մակերեսային քարերի Ճճողապաշտեն ջրային Հոսանքները ե

1՝ դրանք ցրում

մեծ

արդելակում կենտրոնացումնմակեձնճալի անձրնաջրերի ու

ու

րնսային Հոսքերի դոլացումը: Բացի այդ, քարերը Հողը պաշտսպանումեն ուժեղ տաքացումից, թուլացնում չրի դոլորշիացումր Ճճողիմակերեսից ն դրանով իսկ պաճպանումխոնավությունը արմատաբնակշերտում: Բնական կերային Հանդակներում անճրաժեշտություն չկա Հեռացնել քաղված քարերը, այլ պետք է Հավաքել ու Ճեռացնել կիսաթաղված քարերը: ինչ խոսք, որ միայն մակերեսային եթե արուների ն խոտճարքներիարմատական բարելավման աշեն կատարվում, պետք է Ճճեռացնելնան վեապա խատանքներ սմ) քաղված քարերը, որպեսզի րին շերտերում (մինչե30--40 զարդացման Համար Համակարդի խուտաբույսերի արմատային ստեղձվենբավարար ճողային պայմաններ: Սեվորաբարդաշտային կուլտուրաների տակ դրվող տարա-չու

քարերը Ճեռացվում ծություններում

են

ոչ

պակաս

35--40

ո

Հողաշերտի սաշմաններից: հրոք, եթե այդ խորության քարերը Հանվեն Հեռացվեն, ապա ճողի մեքենայացված մշակության ճամար ոչ մի արդելք չի լինի: Բայց շատ Ճաճախ տեղերում խախտվում են այդ սաճմանված նորմաները հ քարճավաՔը կատարում են ավելի պակաս խորության վրա, պատճառաչեն բանելով, որ Ճճողում թաղված քարերը ճնարավորություն տալիս պաշտպանել սաճմանված նորմաները: Որպեողի քարՀավաքի աշխատանքներըկատարվեն սաճմանված խորության վրա, անձչրաժեշտէ ճիշտ որոշել քարքարուտությանբնույքը ե կազմված նախադծերը4իմնավորել: Արտադրության մեջ շատ ճաճախ, ճատկապես խաղողիչ բուսակուլտուրաների պտղատուայդիների ն այլ արժեքավոր ու

ճամար քարքարուՃճողերի ռտանների յուրացնելունպատակու անձճրաժեշտէ լինում

ռացնել:

Քանի

մինչն

սմ

խորը դոնվող քարերը

Ճե-

բազմամյա տնկարկների (պտղատուներ, խաղող) արմատային ճամակարդը տարածվում է ճիմնականում Հողի խոր շերտերում, 4ճետնապեսպետքէ ենթաճողում նպաստաոր

վոր պայմաններ ստեղծել արմատների ճամաչափ տարածման որ ճողի վերին, Ճումուսով Ճարուստ շերտերը խառնվեն ստորին, սակավ բերրի ենթաճողի ճետ, որպեսզի արմատների աճի ու զարգացման Համար, ատկապես տնկարկներիճիմնադրման առաջին շրջանում, նպասստեղծվեն տավոր սննդային, ջրային ն օդային ոնժիմներ: ։ հնչ խոսք, որ որքան խորը գտնվող քարերը ճանվեն, այնքան նպաստավոր պայմաններ կուտեղծվեն Ճողի մշակության է, ճամար:Ցանկալի

աշխատանքները պաճանջվող ագրոկանոններովկատարելու ե. բույսերի աճի ու զարգացման Համար: Սակայն բոլորդեպքերում պետք է Հաշվի առնել կատարվող աշխատանքներիխիստ անճրաժեշտությունը,քանի որ քարճավաքի աշխատանքները կապված են մեծ ծախսերի Ճետ: Հաշվարկվածէ, որ քարերի 3--ջ Հավաքը

ոմ

Բ

է լրացուցիչ400-խորացնելիս ւլաճանջվում

Ճողային աշխատանքներկատարել, որը բավականաչափ մեծացնում է յուրացման ծախսերը ն երկարաձգում փոխճատուցման ժամկետը:

Քարճավաքկատարած դաշտում անխտիր պետք է կատարԸոտ որում՝ լդ վի կապիտալ Ճարթեցում: աշխատանքները պետք է կազմակերպել այնպես, որ Ճումուսով Ճարուստ չեր--

տերը պաճպանվենՀողի մակերեսին: է տաՀողիքարքարուտության որոշումը Ճճնարավորություն լիս ոչ միայն ճիշտ պատկերացում ստանալու այդ ճողերի ադբոարտադրական ցուցանիշների մասին, այլն լուծելու դործնական շատ Ճարցեր, ինչպիսիք են՝ Ճողի մշակման Ճամակարգբ,. Ճողը մշակող մեքենաների դործիքների ընտրությունը կ Հո-ղերը օղտագործելու ճետ կապվածմի շարք այլ ճարցեր (կուլտուրաների լրնտրությունը, դրանց մշակման ւտեխնոլոդիան,. ե աշխատանքները այլն): բերքաճավաքի ներկայումս ղանդվածայինթողարկվող մեխանիզմներըՀնաու

են րավորություն

տալիս քարճավաք

աշխատանքներն իրակա233

նացնել մինչն 1200-1500, նույնիսկ 2000մ3/2 քարեր պարունոկող Հողերում: Քարձավաքաշխատանքներիտեխնոլոգիական սվրոցեսներըորոշում են՝ Ճաշվի առնելով տեղիկոնկրետ պալմանները, քարքարոտության բնույթը, աստիճանը ն այլն:

նկ.34.

Հողաշերտումթաղված

ու

րից է մակերեսալին քարերի Հավաքելը, որն իրականացվում է ՍԿՆ--3,2 (ԿՈՒՄՍ--100) քարչավաք մեքենայով: Աշխատանքի օղակում պետք է աշխատել, որ ճողի մակերեսի Ճումուսով| այս Հարուստ շերտը քարերի Հետ չքերվի տարվի: կիսաթաղված քարերը Ճեռացնելու ճամար առանձին դեպքերում կարելի է ծգտադործել նան ավելի Հզոր մժեքենաներ՝ԿՈՒՄՍ--100 կամ Դ-

526բ:

միջոցների վրա իրակաՔարերի բարձումը տեղափոխող ՍԿՆ3,2 (ԿՈՒՄՍ--100) քարձավաք մենացվում է Հենց նույն իս

տեղավոխումը՝ տեղափոխումը24Տ0--Ց

մակն կնիշի

որդիչուվ: կցորդիչով

Արտադրությունումճաճախ քարերի տեղափոխումը կատարում են

մետաղյա թիթեղներ օգտագործելով:

լատրելի է, քանի

որ

նման

մեթոդն անթույ-

նախ արտադրողականությունըցածր է

նում

ն

քայքայում, փոշիացնում է Հողի սւրուկտուրան, նրա ագրոֆիզիկական ճատկություններըո

վատաց-

Այն տարածություններում, ուր տեղանքի մակերնույթը խորէ, կան խորխորատներ ձորակներ, Հողի բերրի շեր-

դուբորդ

նկ.

կիսաքաղված քարերը ճանող ժեքենաչ

Քարճավաք աշխատանքների տեխնոլոգիական պրոցեսնե-

քենայով, յով, իսկ

ապա

35.

ու

ՀողիցՀանված քարերի

ճեռացումը դաշտից:

փոս ինկածտարածությունները լցնելուց խուսափելու ճամար անճրաժեշտ է այն ճավաքել մի տեղ ն ճարթեցումն ավարսառելուց«ետո Հավասարշերտով փռել դաշտում: տը

Մինչե 80 սմ խորության վրա րնկած քարերը ճանելու Ճամար օգտագործում են ԿՈՒՄՍ--100, իսկ առանձին տարածուԹյուններում՝ Դ--Տ76 մակնիշի մեքենաներ:

Դաշտերումեղած քարերը լրիվ ճեռացնելու Համար, կախված Հողերի քարքարուռության բնույթից ու աստիճանից, կատարում են 2--9 խոր փխրեցում: Դալտի մակերեսի քարերը Պավաքելու ճամար օգտագործումեն ՍԿՆ--2,6 մակնիշի քարՃավաք մեքենա, որը կցվում է 5--4 Հաճախ, տրակտորին: Ճճատկապեսկարտոֆիլի ու արմատապտուղների տակ դրվող Հողերում, անՀրաժեշտ է լինում դաշտից Հեռացնել նան 5 սմ-ից խոշոր քարերը, նման դեպքում օզտագործում են ԿՈՒՄ--1,2 մակնիշի քարճավաք մեքենաս

ներկայումս ստեղծվածեն նոր քարճավաք մեքենաներ մեխանիղմներ, որոնց զանգվածային արտադրությունը Հնարաու

"

Նկ.

36.

Հարցն

տնկարկների

բարձումը սաշնակների վրա: Մարերի

արձրացգնելու ուս բարձրացնել արդյունավետությունը: որություն ի /

կատարվո

բող

ւս

պրոցեսը ճարթեցումն է, որն

ու

իրականացվում է հրկբաղավոր

կուլտուրաներին Հատկացվող ճողերում Դաշտային

քարճա-

Աաք աշխատանքները պետք է կատարել խնամքով, որպեսզի դաշտային աշխատանքների ժամանակ մեքենաների գործիքների բանող մասերը չչարդվեն: Բազմամյատնկարկներին (պտուղներ, խաղող) Հատկացվող ողերում նրա պրոֆիլից քարերի լրիվ «անելը, եթե ճիմնաշրջում կատարելու անչրաժեշՃորիզոն չլինելու դեսլքում), սլարտություն չկա(ցեմենտացած ու

տադիր չէ) սակայն ցանկալի է: ինչպես նշվեց վերնում, քարքարուտ Ճճողերըյուրացվում են տարբեր գյուղատնտեսական կուլտուրաների տակ դնելու ճամար: եթե դաշտային կուլտուրաների տակ դրվող ճողերի նկատ-

պաճանջ չի

32.

Քարերի տեղափոխումըսաճնակներով:

քոռր

ճարթեցուցիչներով:Հարթեցման չնորչիվ վերացվում են մակեն նպաստավորպայմաններ բնույթի անճարթությունները ուռեղվում խոնավությունը Համաչափ տեղաբաշխելու ճամար:

մամբ ճամեմատաբարմեծ

Նկ.

ներ

ատն շխ

Քարչավաք աշխատանքների վերջնական տեխնոլոգիական

մեծ են: բքաղմամյա կուլտուրաներիճամար այդ պաճանջները է Է, կարելի Ճողերը մելիոոչ բոլոր քարքարոտ այն որ տակ, քանի ենթարկել ու դնել բազմամյա րացիայի

ներկայացվում,

ապա

զարդացումն ապաճովվում է միայն այն դեպքում, երբ

քա-

Հեւղո մինչեկարծր առլարները Հասնող մուն րերըՀեռացնելուց սմ-ից բաճողային շերտի Ճաստությունը պակասչէ: նշանակում է, մինչն քարերի ճեռացնելը, ճողը պետք է փորել 20 -

«մ-ից ավելի խորը:

ն ագրոքիմիայի գիտաչետազոտականինսՀողագիտության տիտուտի ուսումնասիրություններով (Ա. նազարեթյան) պարզվել է, որ Արարատյանգոգաճուխոինախալեռնային գոտու գորշ ն շագանակագույնՃողերում քարերի պարունակությունը0--100 ոմ շերտում տատանվում է Հողի ծավալի 21--5800-ի սաճմաններում: Ուրեմն, մեր Հանրապետությունում ունենք Հողեր, որտեղ ծավալի կեսից ավելին քարեր ենյ քարերը տանելուցու Ճաերկու անգամ վաքելուց Հետո ճողաշնրտի ճաստությունը շուրչ նվազում է: Այս Հանգամանքը անպայմանպետք է ճաշվի առնել, երբ նախատեսվում է մելիորացված տարածությունները

յուրացնել

ն

դնել պտղատուների

ու

խաղողի տակ:

Քարձավաքաշխատանքներիկատարման նախագծերը կազմելիս շատ կարնոր է տարածքի մայրատեսակներիբնույթը

Հետո մանրաճոպարզելը: նթե ֆարճավաք աշխատանքներից 70 սմ-ից ղակաս է, բայց ղի շերտի Հաստությունը այլ ավազներ, սակի շերտերը կարծր չեն, քայքայվողւոուֆեր Ճեշւո խարամներ, ո ավազներ, ազդեցությանտա դործոնների կենսաբանական. ենյ ապա նման մելիորաց կան ապարներ քայքայվող այլ մայրական է առանց տատանվելու Պատկարելի երը ված տարածությունն ու խաղողի պտղատուների վմամյա տնկարկների՝ ե ո տակ այն մելիորաց-

Բոռ

ավազակատ Արոր '" ' 1" ի

ու

տակ:

ված ու

րպթերում հար դեպքոր Մնացած

"պտղատուների

ծ

ճողերիՀատկացումը,որոնց :

ճետո

մելիորացիայից

կարծթ տեսակները

ի «վր

են

նթ

Հողաշերտի Ճաստությունը

նվ ւ

ա

ւ

.

|

Հեռանկարայինչէ:

շադանակագդույն Ճողերը՝ 11,540: Այս թվերն ասում են այն մասին, որ մելիորացված ճողերից բաղմամյա տնկարկներինկուեն 4Ճատկացվել սաճմանավիակտարածություններ: րող Մեր ճանրապետության տարածքում խայտաբղետ մայրաքայլափոխում տեսակների առկայությունը, երբ դրեքն ամեն փոխվում է դրանց բնույթը, պաճանջում է, որ Ճողագիտական աշխատանքների ժամանակ մանրակրկիտ ուսումնասիրություններ կատարվեն ոչ միայն ճողածածկիյ, այլե մայրատեսակների ին

Եք ւսումնասիրությունները հորա

ե աարի

ն

հ

որ Հայկական: ԽՍՀ-ի նախալեռնային գուռում բաղմամյա տնկարկների տակ դրվող ճողերիգերակշռող մասը (ճաճախ 20--8040-ից ավելին) ունի կես մետրիցոլակոուՃղորություն, որի ռւլատճառովէլ արմատների նորմալ աճի զարգացման պայմաններ չկան (արմատները չեն ապաճովվում ճամապատասխանքանակի ջրով ցույց

են

տվել,

ւ

ու

ոիը սննդանյութերով),

մեծ մասամբ պայմանավորում է ցածր պտղատուների բերքատվությունը: Դեռ ավեխաղողի են լին, շատ ճաճախ այգիները շարքից դուրս գալիս մինչե Յ--Տ տարի Հեւտու պաղաբերելը կամ սրողաբերումից ու

ն

ու

կ Հողագիտության ագրոքիմիայիգիտաճետաղոտավան ինստիտուտի տվյալներով (Ա. նաղարեթյան), մելիորացված գորշ կիսաանապատայինքարքարոտ Հողերում, որոնք պարունակել են իրենց ծավալի 40--50490 -ի չավփիով քարեր, Ճողաշերտի Հճղոհությունը խիստ նվազել է, ցեմենտացած չիրտոնէլ չվերացնելու պայմաններում, Ճիմնականումջրի պակասության պատճա-չ ռով այգիները ճիմնադրելուց 5 տարի ճետո դեղձենու բոլոր են, չորացել տնկիները իսկ խնձորենին ոչնչացել է 861ր-ով, ըստ որում՝ 40--50գ0-ը՝ առաջին երկու տարում:

38.

նկ.

Խոսելով բելի չխոսել

ճողերի ժելիորացումը' Քարքարոտ գոնախալեռնային

մեր Հանրապետության Դժբախտաբար, աճեցման ճամար

Աա

խաղողի որտեղ պտղատուների կես մետպայմաններ, կլիմ ամական. միանգամայն նպաստավոր տարածուՀողերի զբաղեցրած Հպոր Հողաջերտունեցող ու

ւում,

րից

թյունը

շատ

մեծ

չե:

ց տվյալներով տիտուտի ողերը դորշ կիատանապատային

ի հտՀչողշիննախագիֆ» նս-

«չա

ունեցող Ա. ի 17 Հզորություն 4,» նակ՝ ս

բոր

4ր

զրոՂ

ացնում են

չուրջ

Հողերի մելիորացման մասին, չի կամեր ճանրապետության ճողերում որոշ խորու-, թյան վրա առաջացած ցեմենտացած որիղզոնի բացասական ւռղզդեցությանմասին: Արարատյանգոդաճովտի նախալեռնային դոտում Հողերի նվազ ճղորությունը շատ դեպքերում պայմաեավորված է նան էլլուվիալ-ցեմենտացած Ճորիղզոնի առկայուչ քարքարուռ նան

թյամբ: ռւլարզված է, որ շատ ուժեղ ցիՈւսումնասիրություններով մենտացած ճորիզոնն արտաճայտվում է Հիմնականում 20--50 239.

սմ, իսկ առանխորության սաճմաններում ն: ունի 10--15 ձին դեպքերում դեռ ավելի Հաստություն: Ցեմենտացած չերտերը Հանդիպում են ինչպես Համատարած ու միատարր զանզվածային չերտերով, այնպես էլ մանրաճողով միմյանցից անՑեմենտացած Ճճորիզոնիառաառանձին ջատված սալիկներով: չացումը կապված է որոշակի ջրաջերմային պայմաններում չողի պրոֆիլի որոշ խորության վրա մեծ քանակությամբ կարբոարզնատների կուուսկման Ճեւո։ Ուսումնասիրություններով նման են, ապա դեպքերում ված է, որ եթե ճողերը քարքարոտ ցպեմենտացածկարբոնատային շերտով ծածկվում է քարերի մակերեսը, ն Ճաճախ ցեմենտացած Ճորիզոն չի առաջանում: ամ

Ցեմենտացածշերտերի արմատային Համակարգի տարածինչպես նան ջրի Համար անթափանցելիեն, դրանք ունեն շատ բարձր ծավալային զանգված (մինչե 17-18 գ/սմ) ե փոքր ծակոտկենություն(մինչն 30--3500): Դրա Համար նման

ման,

պեմենտացած, ինչպես ընդունված է ասել, քարացած չերտեիը պետք է անպայմանորեն փշրել խորը փարեցնող Ճամապատասխան մեքենաներով կամ, անչրաժեշտության դեպքում, եննույնիսկ պայթեցումների միջոցով, Հանել Հողի երես թարկել արնի ու ջրի քայքայիչ ներգործությանը: Ճիշտ կլինի, եթե ցեմենտացած չերտերի բեկորները քարերի Հետ միասին ու

ճանվեն: ՊրակտիկայումՀաճախ է պատաճում, որ Հողերի մելիորացման ժամանակ աչքաթող են անում ցեմենտացած շերտի վերացման այդչափ կարնոր տեխնոլոգիականպրոցեսի աշխաչոանքը, ն Ճետվանքըլինում է այն, որ նոր ճիմնադրված պրողատու այգիները կարձ ժամանակամիջոցում չորանում, շարՔից դուրս Էն գալիս: ծրիտասարդ այգիների չորացումը տեղի է ունենում այն պատճառով,որ ցեմենտացած Հորիզոնը չվերացված տարածություններում ճողաշերտը սակավ «զոր է ն չի կարող իր մեջ շատ չուր պաճել: Որպեսզիբույսերի պաճանջը ֆրի նկատմամբ բավարարվի, անճրաժեշտ է լինում փոքր նորմաներով Հաճախակիչրումներ կատարել (շուրջ 25 ջրումներ): Բնականէ, նման քանակի ջրումներ կատարելը չյատ Հաճախ ժամանակին ճնարավոր չի լինում, ն երիտասարդտնկիներըջրի պակասից չորանում են: Նոր մելիորացված քաթբարուս Հողերը բազմամյա տնկարկդաշտից ո

դուրս

`

Խերիտակ դնելու դեպքում պետք է նախապես Հաշվարկել,թե

Հետո ինչ քարերը ՀզորությանՀողաշերտէ «եռացնելուց ստացվելու, այսինքն է

լինելու արմատաբնակ շերտի Ճաս-Հ ինչքան որում պետք է նկատի ունենալոչ միայն քազբաղեցրած ծավալը, այլե այն Հանգամանքը, որ մելիոՀետո

Դուքքունը: տեղի Հողի նստեցում, Բացրամից տնանքովնույնպես ՀողաչերտիՀզորությունը բավականաչափ Լոտ

րերի

է

ունենում

նան

որի

ն Հողագիտության ագրոքիմիայի դգիտաճետաղուու-

՝

վազում է, ան ինստիտուտի

ուսումնասիրություններով պարզվել

հոմ

է,

որ

միջակ քարբարուռ ճողերը մելիորացիայի ենթարկելուց ւո, Ճեւտագանստեցման շերտի մանրաճողային Հետնանբով, : նվազել է 5--ծ, իսկ ուժեղ քարքարոտ զորությունը Հողեմինչե 18 սմ։ Այդ նույն ինստիտուտի ուսումնասիրություններովսլարզվել է նան, որ բազմամյա տնկարկների՝ պրտզատուների ն խաղողի ամենալավ աճ զարգացում ապածովն

բում

ու

ում րոտ

է այն են, այսինքն

որտեղ ճողերը թույլ տարածություններում, պարունակում են

քարերը Հեռացնելուց

ու

ոքունը ճողերի

Հողը

քարքա-

2040-ից քարեր | ս։լակաս նստելուց Հետո ճողաչերտիճաս70

(մանրաճողային շերտի)

սմ-ից պակաս չէ: Համար է Հրսծավալի Հողային աշխատանքներ կատարել:Դրա Հա-

արքարուտ

յուրացման

պաճանջվում

Հաավան Հիմնավոր, միանգամայն ա Կախագծերը վազմվեն վանս երաշխավորվածլինեն մշակվող րականի (տուրայինորմալ բարձր բերքի ստացումը: Ռատի Համար կաղմվող ագծ

աճն

ու

ն

զարգացումր ցումը

արիր

ԱԱ" է ոչ"ԴերՀաշվի առնել Դ մ. ո 5ոլոդգիական արտացոլել մելի իայն պրոցեսներն ա: ո անճրաժեշտ մեխանի ղերի գյուղատնտեսականին մ, ո.կիրառվելիք ընթացքու ՅՐՆ: ման

ն

"ո

վուրաց-

ու

Ար

անծրաժը ա շո

վ"'Ր

ագրոմելիորատիվ միջոցառուժները:

Մելիորացված Հճողերնայս

կամ այն գյուղատնտեսական

կուլտուրայի տակ դնելուճարցը լուծելիս պետք է Հաշվի ՀՃետո նել մելիորացումից դոլացած Ճողաշերտի Հաստությունը, առ-

մայրատեսակների բնույթը, լանջերի թեբությունըն դիրքադրումը, տեղանքիմակերնույթի ձնը, դաշտում ձորերի ու ձորակնեբի առկայությունը,խորխորատներով ու ողողատներով

16.-414

դրանց

էն է կություններփոթվում վատանում նրա բերրիության պլայմանները:Այդ

կտրտվածությունը, էրոզիոն պրոցեսների ղարդացման պուտենցիալ վտանգը ն շատ այլ ճարցեր: :

Տեխնիկայի զարգացմանը

աշխատանքների կատարման ընթացքում ,չ

բարձր արտադրողականությոմբ ունեցող նոր քարճավաք մեքենաներ ստեղծելուն զուգընթաց են քարքարուտ ճողերի յուրացման ճնաղղալիորեն մեծանում րավորությունները: Այսօր մեր Հանրապետությունում լուրացվում են այնպիսի ցածր արտադրողականություն ունեցող Ճոէ մինչն ղեր, որոնցում քարերի պարունակությունը առնում 1500-2000

մ՝/4 նավելի'

միայն Հողի Հորիզոնական ուղղությամբ է

ն

Միությունում,մասնավորապես

կանպայմաններըխիստ վերափոխվումին՝

փոփոխություններն ավելի ուժեղ են արտաչայտվո Արարատյան դոզաճովատի նախալեռնային գոտում ձնեավորվաժ

Հողերում, որոնջ սակավաղորկամ թ շագանակագույն մեը, ցածր բերրիություն: րո հարության բւսվական փոփոխությունը մելիորատիվաշաւո դրությունների ընթացքում այն Ի: իի մելիորացվ կաադարման հաճմաններում մանրաճողիքանակը ճողի ընդճանուր քա» լի կուսականՃողերի ճամեմատությամբ /2"ի Պաշվով, ավելանում Վերջինիս կապված անՀոփով փոխվում Ճիշտ է, մելիորացումից անմիջապես

ԱԱ ՔԵՑ-ր»

կուսականՀողերի Համեմա, Համեմատությա ԽԻ լինում, սակայն դրանց «ենց են

մի շարք տեխնոլոգիականպրոցեսներ (քարաթմբերի քարաճողի պրոֆիլում ցրոնների Ճավասարեցում, մակերեսային ճանում ու դաշտից Ճեռաթաղված կիսաքաղված քարերի ու վերացում, տարածքի ցում, ցեմենտացածժՃորիղզոնիփշրում ճարթեցում ն այլն), Հողի մի շարք ագրոարտադրականճատու

ու

ու

որ

ու

է:

«եո,

տ

Հետ

է

Քը

է

առա

րում,

չն

յուրացման թ մանավանդոռոդվող տարածությունտարվանից, է

ր

աստիճանաբար Հողն ամրանում

Մելիորացված Ճողերում Հումուսի ցայտուն

է

է,

պարունակության խիստ

է տեղի ունենում: փուխոխություն կապես

Այդ փոփոխությունը Հաարտաձճալտվում կիսաանապատային

գորշ,

Ճողերում, Գորշշագանակագույն որոնք քիչ Հումուս են ա բունակում Ճումուսային Ճորիզոնների Հաստությունը էլ մեժ ն

տարածքի է

ունեն

է,

որը

ու

:

|

Ք

ու

ավելի

որի

բացասական իմաս-

տով: Այս

մեր

վազն 30 սմ ճողաշերտով (եթե դաշտը նախատեսվում է դնել դաշտային կուլտուրաներիտակ) ու օգտագործվեն դյուղատընտեսական նպատակներով նեքե տարածքը նախատեսվում է դնել բազմամյա ւտնկարկների՝ պաղատուների կամ խաղողի ապա տակ, Ճողածածկվողշերտի Ճատտությունըկրկնակի անդամ վելի պ պետք լինի: Քարքարոտ Հողերի մելիորացիայի ընթացքում կատարելով

Հետնան Հողիառաջնային բնական կառուցվածքը, երա Տեվա-

Քով էլ

ճանրապետությունում: կան քարձավաք աշխատանքներն իրականացնելու Ճամապատասխան մեքենաներ տարբեր մեխանիզմներ: Սիստեմատիկ կատարելագործվում են քարճավաքի մեքենաները ն մելիորատիվ աշխատանքներիտեխնոլոգիան, որը Հնարավորությունկտա առաջիկա տարիներին մեր «Հանրապետությունումավելի ժծավալելու քարքարոտ Հողերի մելիորացման աշխատանքները: ինչ խոսք, որ քարճավաք աշխատանքները Հիմնականում կատարվում են ճիշտ սաճմանված տեխնոլոդիայով: Բայց դրա կողքին, քարքարոտ Ճողերի լուրացման ժամանակ, առանձին դեպքերում քարերը կույտերով թողնում են դաշտերում, ն չաճախ յուրացվող Ճճողերիմինչն 5--6 տոկոսը ն դեռ ավելին մնում է անօգտագործելի: Մինչդեռ ճողերի արդյունավետ օղտագործման ճամար պաճանջվում է, որպեսզի ճավաքված քարերը անմիջապես դուրս բերվեն դաշտից ն թաղվեն ձորերում փոք ընկաժ տարաժություններում, ժաժկվեն առբեո"

տեղաշարժվումո,

տեղաբաշխվում, այլն ուղղաճալաց ուղղությամբ,

ն

ինչպեսդա

պարղդվել ն ղագիտության աղրբոքիմիխայի դիտաշետազոտական ինստի ուռում կատարված ուսումնասիրություններից, Ճումուսը,որի Ճասնում է 1,955: պարունակությունը է Ե-ի, գրեթե ,

,

աշխվոմ է բաշխվում ղի

'

իիբին

:

ողի պրոֆիլում:

,'

լինում Հետնանքը

է

է

Հո-

Սամաչամ

այն,

որ

Հո-

չնրատհրումՀումուսի քանակն է՛լ ավելի է նվաղում: որ մելիռրացվաժՀողերում Հողի ստրուկտուրան խիստ փոշիանում է, պակասում է նակ /

ւն չրակայո քա-, ագրեգատների ((ոսականՃճողերում նակը 95--4300,իոկ նոր մելիորացված Ճողերուվ՝

է

12--Չ2000 ):Դրա 42նտ կապված զդալիորենթուլանում. ջրաթափանցելիությունը, նոր ժելիորացված Ճողերում ջր

ճողերի Համեմատությամբ նվակուսական թափանցելիությունը 1 8

խաոըԱնննպատակով Սնանի ավազանում

դում

1,3--1,5

է շուրջ

անդամ (Ա. նազարեթյան,

րից կաՀողերի յուրացման պարզվել է, որ քարքարոտ մեծ ղոընթացքում տարվող մելիորատիվ աշխատանքների (ճզոր ն գերչղզոր)ունեցող անաճողերում ճողի վերին

Բոլոր շերտերում ճումուսի,

է, Ճողաշերտ

ե

բավական Ճորիղոնը բավականմեծ քանակությամբ նույնսվես անցողիկ 8 Հորիզոնը է

Հատ

պարունակում:

ոյ"ար ստրուկտուրայի ճետ

ւ նու

մեկտեղ խիստ

ողի

է, որ պարզվել

քարքարոտ

է տեղի փոփոխություն

ճետո

ստրուկտուրան

Հ

:5

Յ՝ ՀՏ»Պ

»

41): յուսակ

կուլտուրաներիտակ երկար տարիներ դյուղատնտեսական Հւ մելիորացվածճողերիագրոնոմիական ընթացքում դնելողՂ են. ավելանում է օրչափով բարելավվում որոշ կությունները ւո-

ճողն դանական նյութերի քանակը,լավանումստրուկտուրան, ն այլն: Սակայն ստանում Ճ ճողի է ավելի փուխր կառուցվածք է դանդաղ ընթանում: շատ լավացումը այդ ճատկությունների պարզվել է, որ Ա. ուսումնասիրություններով Նազարեթյանի ն Հողերի մեշագանակագույն Արարատյանդողածովտի գորշ տակ դնելուց Հետո բազմամյա տնկարկների լիորացումից հ այլ ագնրանումՀումուսի քանակը, ջրաքափանցելիությունը են կարող վերականգնվել Հատկություններ րոֆիզիկական ու

ու

միայն Հասնել կուսական Հողերի սկզբնական մակարդակին 10-15 տարի անց: Դա նշանակում է, որ մելիորացվածՃճողեմակարտասնյակ տարիներ թողնելովպածրբերրիության հը պտղատու լիարժեք խաղոդակի վրա, չեն կարող ապաճովել ե ոչ էլ բարձր բերք: Դեռ ավելին, վատ ջրաֆիզիայգիներ ղի

ՀԹ»

: 5 Հ ծՖՏԳ

5Տ ԳՀ՝ԻՀ

էէէ

ան

Տ Հ 5 Հ Է:` ՀՏՀԱՀՀՀ

ՀՏՏ

ՀՏՏ

5` 5 »5

:

Տ`ՋՑ

|ՓՀՋՏ

Գ

|Տ55838 Հ.Հ

: ՏԱՐ

Հ

աե

է|

|

Ր

չՋ ՞

5` :

տսետ

ՀԱՏ

Հ

|

`

Դոր

՞

լ

-

Կ

2|ՏՏԵՀ ՀՅՅ:Յ

Յ

Լ

մ

«Տ

Ր

Հ

Տ

ՀՆ ՅԻ»

ճ

ՆՍ

-

|

ՀՊ-

Հրց ա

նախնին

:Հ Է

Հ

ՀՈՎ

"

Տ

Հ Գ

Հ

- Էս `:

ՏՏ -

՞

ԷՏ: ՀՀ ՀՀ

ՀՀ 5 ՀՆ

"

` :

-

Հ

Հ

3 5 ՏՀ

ՏՀԳ

: `

`

»-«ՋՖՋ

ՍԵՖ:ՏՀՏՀ

:

`

` Հ Տ

ՏՋՑ

Հ

4Հ

ՓՀ-ծՀՎ

ՓՀՀ

մաղուչնղմ

Հ5|

Էջ

նվազում

Օ

:

-

Հ

ե

շուրջ

ու

Հ

Հ

ունե-

Ան աար

կազմում:Ուսումնասիրբությունն

Ճճողերում

ապա

կես մետր մեծ շերոոի սաճմաններում ուժեղ քայքայվում է (0,25 մմ-ից քանակը 8 Հորիզոնի սաճմաններում ջրակայուն ագրեգատների է 13--174կ-ով, իսկ Ճ Հորիզոնում՝ 20--30Գ0-ով, աղ-

ներ իրականացնելուց

-

ա աակաթա լատարվում:

ՀողերիՃ

`

--

լութե

սննդան

ընդճանուր ազոտի ն այլ քանակի խիստ փոփոխություն չի բերրիության նվավերին շերտերի թյուններըչնչին ենն Ճճողի է, քանի որ նախ սնաղում առաջ չեն բերում: եվ դա բնական

Ճումուս

Յ

Է «

Տ»ՀՏՀ

Հո"

Տ

:

ՀՅ `

Ց3

8`

-

Է

Տ

-

Տ

"`

բ

ՏՖ

Ց

"`

Է.

Տ:Տ

`3

:

ՀՏՀ

35Հ3

Աղյուսակ Հ

Հ Դէ

5` Հ

Յ:Հ

ՀՏՏ

ՀԳ

ՀՑ

քաոքաբոտ ճողեոբի ԳոՐշ կիսաանապատային ջբայինճատկությունների փափոխությունը գլուղատնտեսական մելիորացմանընթացքում դշանց

(Լ.

՞

Ս.

Նազարեթյան, 1985)

::

-

Հողի վիճակը -

Տ:

լ

9մնլիորացված ՞

ՀՅ2

-

ՀՓԳՋԾ

ԷԴ.

Տ»Ջ

ա

| |

«ը

,

|

Ը)

20-390025 30-40

0--10

տարի Հետ

Հ

`

Հ

Տ

-

Տ

Հ

:

Տ

.

Տ

ւ

5՞Հ

Յ

.

`

Տ

Տ: Է `8 5:

Տ ՞

Տ

Հ

Շ-Տ

ՀՏՃ-

Պ

Հ.

ԹՏ8 11,5

|

Տ

Տ. բ

Հ.

`,

|3Տ5Տ Հ. Գ Հ:Տ

-

Պ

Հ4

` -Հ.

Հ

ՐԳ

«Վ.-

Հ

3 -.

Հ

-

ՐՀ

Հ

|

15,2 10,1

25,

14,2

18,5

30--40

10,2

Հ

25,5

24,1

11,1

-

Տ

14,2

10,9

--ՀՀ

15,4

10,6

11,8,

-

13,8

ՅՀ-Ջ -

Հ

10,6

|»

-

8,1

10--20 20--30

'

,

0---10

Մծլիորացումից

ՏՀ-

ՀՅՀԺՋ.|Յ:|

10--20

|

ՀԻ

Հ

`

-.ծ Պ Ճ `

222Հ

`

ՀՏ

10--26

Տ Տ Հ

ՏՋ`»Ջ Հռ

Է

Տ

|

|

ի

ՀԶ

`

:

ՃՊՊՃՊ

|

"Պ՞

Ֆոր մելիորացված

»

-Հ-

Տ

Հ: -.

Հ

Յ

Հ

7,

25,0

8,2 9,9

10,8 8,8

25,8

2,3

282 ,

12,87

14,8

22,9

19,1

14,6

22,4

12,8

15,1

28,5

13,4

ու ֆիլտրող կական, մասնավորապես ջրաթքավփանցելիության 2ատկություններիՀետնանքով թեքությունների վրա զարգանում է իռիդացիոն էրողիան՝ իր մի շարք բացասական Հետնանքնե-

բով:

Այս բոլորն

ասում

է այն մասին,

որ

քարքարոտ

Ճողերի լու-

րացման առաջին իսկ տարիներից պետք է նոր յուրացվող ճողերի բերրիությունը ոչ միայն վերականգնելու, այլն բարձրացնելու արդյունավետմիջոցառումներ կիրառել, բարելավել դրանց ադրոնոմիական «ատկությունները, մասնավորապես լավաց-

ն նել ստրուկտուրան ն ջրաֆիզիկական Հատկությունները այլն:

Քարքարոտճողերի մելիորացման վիճակը բարելավելու

մար անձրաժեշտ է,

որ

Ճա-

քարճավաքի աշխատանքները կատար247

Աղյուսակ49.

շերտը ճողատարվում է, են

քարքարոտ հողերիջբային ճատկությունների Բացշագտնակագույն մելիոբացման ընթացքում փոփոխությունը դրանցգյուղատնտեսական (Ա. Ս. Նազաբեթյան,1985)

`

Հողի վիճակը

Հ

Հ

: -Յ Է

Ջմելիորացված

((ուսական)

0--10

8.5

-ջ

`

58̀

Հ

-

Հ

ՀՏՆ

-Հ

-

ՏՀՏ:

:

`:

Հ

6Է

5ՀՏ

8.

ԱՀ

11,0

14,9

«Հ

-։

Հ

"3

ՀՏՀ

ՀՇ

10,8

25,2

ատն 72: 772 272 ի 20-40

1.03

0-00.

10--20

|

20--30 90-40

Մելիորացումից տրի

Հետո

0-10`՞

10--20 Չ0--30 30--40

.2

11,6 10,8

25,7

12,1

12,3

16,6

29,1

16,8

`

14,8

9,0

»թ

13,8

10,6

26,9

18,2

22,8

28:6

18,5

11,5

.

5,8

վեն պաճանջվող տեխնոլոգիայով, մասնավորապես ճամաչոասխ

կատարվեն խորջային քարերի ճավաքն ու ճողի նախապատրաստումը: Շատ ճաճախ ճարթեցումից, ծառատնկումիցու ոռոդումներից «ետո Ճողն առանձին տեղերում իջնում է՝ նատվածք է տալիս ու տեղիք է տալիս այգում ջրի անճամաչափբաշխմանը: Այգիները ճիմնադրելուց Չ--3 տարի ճետո մշակության է պրոցեսում անճրաժեչտ լինում նոր քարճավաք կատարել: Այդ աշխատանքներընոր բարդություններ են առաջ բերում, խախտվում

է

ձողի

մշակման տեխնոլոգիան, քայքայվում

է -նրա

ստրուկտուրան, մասամբ մակերեսային ճամեմատաբար

նոր տվել ուսումնասիրությունները,

յու-

խաղողի ճողերն անմիջապես պտղատու բացվող քարքարուտ այդիների ճամար օգտագործելու պրակտիկան իրեն չի արդարացնում, ցածը է լինում դրանց արտադրողականությունը,բաղմամյա բուվսերի աճի ու զարգացման ճամար բարելավ պայմաններ Հաճախ չեն լինում:

Այգիների ճիմնադրման ամար դիտական ճիմնարկները՝ մշակել են ողերի նախապատրաստման աշխատանքների արդյունավեւտտեխնոլոգիա: Շատ որում, քարձավաքբիցճետո առաջին տարում մշակվում է ճացաճատիկ, որի բերքաճավաքից4եկատարվում է լրացուցիչ Հարթեցում, խոր վար, քարճավաք, որից Ճեւտո ճող են մտցվում օրգանական ու ճանքային պարարտանյութեր։ Այս բոլորից Ճետո անճրաժեշտէ երեք տարի դաշտո

ը

Նոր մելբորացված

են

ու

ՏՀ

`:

բոլորի ճետնանքով վատանում

ծառատեսակների աճի զարգացման պայմանները:

Ինչպեսցույց

այս

ո:

Մելիորացման աշխատանքներընախագծելիս պետք է ոլլանավորել նան երկրորդ փովլի աշխատանքներըայն ճաշվով, որ 3--4 տարի Ճետո կատարվի լրացուցիչ քարճավաք:

`

Ւ:

ն

բերրի

ճատկացնել առվույտին ն ամեն տարի պարարտացնել: նրէ Ժ առվույտի բնրքաճավաքից Խոռած Հէ տարվա վերջում պետք է կատարել վար, նոր ի Հայտ եկած քարերը 4Ճեռացնել կատաճանրել Հարթեցում, Այնուծետն տնկաշարքերում գոմաղբի ու կատարվում քային պարարտանյութերիխառնուրդ է մտցվում տր

րորդ

:

ճետո

ու

ու

ծառատունկ: պարզվել է, Ուսումնասիրություններով

որ նոր մելիորացված Ճողերը (մուգ շագանակագույն)առվույտի տակ Հատկացնելու դեռղլքում, 5 տարվա ընթացքում, ջրակայուն ագրեգատների քանակը 20--22400-ից ճասնում է 30--4040-ի, իսկ 8--10 տարի Հետո` 47--55նր-ի: Այդ ժամանակարնթացքում Ճճողիջրաթաէ 1,8--2,0 փանցելիությունը մեծանում անգամ, որը շատ կա-

զարգացումն

ընոր է բազմամյա տնկարկների նորմալ աճն ու ապաճովելու Համար: Բացի այս բոլորից, բազմամյա խոտա-չ բույսերի մշակությունը նպաստում է նոր մելիորացված Հողերի կառուցվածքի լավացմանը, ծակոտկենության ավելացմանը, խոնավունակության բարձրացմանը ն այլն (Ա, նազարեթյան,

1986)։

Աղյուսակ

Աղյուսակ

քարբքաոբոտ հողերիջբային Մուգշագանակագույն ճատկությունների

Ենթակաքառքաբոտ ճողեշի ըստ Մելիորացիայի բաշխվածությունն մի քանիշոջաննեբում թեքությանաստիճանի Սնանիավազանի

փոփոխությունը

ղբանցգյուղատնտեսական մելիռրացման ընթացքում (Է. Ս. Նազարեթյան,1985)

Մելիորաւ.

`Վ

Հ: Հ

:

ՃԷ

Տ

Չելիորացված

(կուսական) նոր մելիորացված

Հ

0--10

10--20

20--30

«ետո

մ ունում Հանրապետութ

`

Է... Հ ՀՅ

«--ծ ԷՀ Տ

ՀՏ

Հ.

ԷԻ-

`

14,1

29,6

19,2

19,1

|

Հ

31,3

ա

30,0

ՏՏ

:-Ջ Հ.

Վարդենիս Սնան

0--20

20-40 տարեզյտա րոց

10,5

13,1 րի

,

21,7

3Հ,Չ

30,8

ւ

նդարձւակվում ընդ րձակվում

է քար

-

ծավաքի նոր յուրացված Ճճողերումմշակվող կուլտուրաների ծավալը: Մելիորատիվ ջոկատները տնտեսությունների «ետ իրենց ճաշիվներն ավարտում են քարերի նախագծված Հավաեր կատարելուց Հետու Մինչդեռ տնտեսություններին Հանձնված մելիորացված ճողերի ստորին չերտերից մի քանի տարի մշակության պրոցեսում նոր քարեր են մակերես դուրս գալիս: Տընտեսությունները դրանք Հավաքում կուտակում են դաշտեբում, որի ւլատճառով ընկնում է մելիորացված Ճողերի օգտագործման գործակիցը, ճողը մշակող գործիքներիու բերքաճավաքի մեքենաների աշխատանքների արտադրողականությունը ն դրանց շարժունակությունը: շրջակայքը զլաոՔարակույտերի նում է մոլախոտայինբուսականության տարածման կրծողների ճավաքատեղի: ու

ու

10--155

ւ

ԸնդամենըՀեկ. զ

2155,5 100,0

230,6

209,7

124,2 22,0

410,9 19,1

92,5

129,5,

106,2,

126,9

508,9

1032,0 48,1

202,6 32,8

է ճավաքած քարերը Անձճրաժեշտ

տանել դաշտից ն դրանք օգտագործել տվյալ տարածքի ձորակներըն ցածր ճատվածները լցնելու ճամար: նման տարածությունները պետք է ե գյուղատնտեսական օդտադգործել ծածկելբերրի Ճողաշերտով դուրս

նպատակներով:

13,1

ու

տ.105

0.55

՛

10,5,

16,1

,

359,9

10,8

4ժ,"

,

1032,8

կրասնոսելակ 252,8

`

13,1

13: 13,6 18,4 29,8

ր

Բաշխվածությունն բոտ

թեքության աստիճանի

.

Հ

157 29,3 12» յ. թ

ո

ո րնդ-

սնու

--

Հ.

նն-

չ

-

Շ

ՆՀ

Հ

Շրջանները ա.

Պ

--

ՀՏ

13,4 18,1 14,2

|

ԷԷ

Պ

Հ

ՅՏ

Տա

ցիայի

-

30-40

տարի

'

Պ ՏՅ

-

ՀԾ

ՀՀ

20-30

Տ

8.՝ ՞՝ :- 5

-

Ծելիորացումից

-

ճողերի մելիորացիայի տեխնոլոգիայի Խոսելով քարքարոտ կանգ առնել այդպիսի Ճոմասին, ցանկանում ենք Համառոտ զերի բերրիության պաճպանման մի քանի ճարցերի վրա, դրանց

օգտագործման ինթացքում: Հետագա

Սնանի ավազանի (որպես լեռնային տիպիկ ոռեգիոն)երեք շրջանների (Վարդենիս, Սնան, Կրասնոսելսկ) տնտեսությունեն ներում կատարված Ճաշվարկումները ցույց տվել, որ նոր ցուրացվող քարքարոտ ճողերը Հիմնականումընկած են մեժ թեքությամբ լանջերի վրա (աղյուսակ 46), ն, բնական է, ճետագա օգտագործման ընթացքում ունեն էրոզիայի ենթարկվելու պոմեծ տենցիալ վտանգ:

Նոր լուրացվող Հողերի բերրիության պաճպանության գորմեծ նշանակություն ունի ճակաէրողիոն միջոցառումների կազմակերպումը, քանի որ առանց այն էլ սակավաղոր փուխըր Ճողաշերտըանպաշտպան մնալու դեպքում արագորեն քայծում

ու

քայվում-տարվում է:

փլուզումների: Ձավփազանցկարնոր միջոցառում է նան ն փակումը: Դրանք ներչճոՀայտնաբերումը («Հարամիների»)

ճսկալակար ղային էրոզիայի ամենավտանգավոր ձներից են-ն են վնաս Հասցնում Ճճողերի բերրիությանը, խանգարում դաշկոտային աշխատանքներիմեքենայացմանը, ջրի ճսակայական րըրոտիպատճառդառնում: Ինչոլես նշվեց վերնում, քարչավաք աշխատանքներիՀետ պետք է զուդորդվեն կուլտուր-տեխնիկական աշխատանքները» որոնց նպատակն է Հողաճանդակներիմակերնեուլթը այնպիսի որակական տեսքի բերել, որպեսզի Հողի մշակության, ցանքի ն բերքաճավաքի Համար ապաճովվի գյուղատնտեսական մեքենաների կանոնավոր աշխատանքը, ինչպես նան սինլիորացված տարածքի լիարժեք օգտագործումը: Քարչավաք կատարած տարածություններում առանձնակի նշանակություն ունի դաշտերի Հարթեցումը: Մակերնույթի ճարքենցումը,Հնարավորություն է տալիս ողածածկն այնպիսի տեսքի բերել, որ ոռոդող տեղումներից առաջացած չրերը դաշտում բաշխվեն ճամաչափ, ճողը ճամաչափ խոնավանա, լինի բերքաճավաորակով վար պանքկատարվի, Հնարավոր քըն խոտճունձը կատարել այնպես,որ մեքենաների դործիքների բանող մասերը չջարդվեն: անձճարթքությունները Դաշտերի վերացնելու ճամար օդտա-չ դործում են բուլդողերներ, գրելյղերներ, Հատուկ ճարթեցնող մեքենաներ ն այլն: Կախվածնրանից, թե ինչ տարածություններ են Հարթքեցվում, դաշտերի վիճակից, խորդուբորդություններից, ճարթեցումը կատարում են կամ ընտրողական կամ Համատարած եղանակներով: Մեծ Հզորություն ունեցող Հողերում, օրինակ, սնաճողերում մակերեվույթի «արթեցումն առաջ չի բերում ճողի վերին շերտերի բերրիության նվազում: Այդպիսիչողերում Հարթեցման աշխատանքները դժվարություն չեն ներկայացնում: Այնինչ սակավազոր, էրողացված Ճողերում ճարթեցումը պաճանջումէ նման որոշակի զղուշությու: Ճողերում անփույթ «արթեցում ատորին, բերրիությունից զուրկ, կարբոնատներով կատարելիս Հարուստ խճաքարայինշերտը երես է 4անվում, որի ճետնանքով երկտր տարիներ բույսերի աճի ղարդացման ճամարստեղքվում են անբարենպաստպայմաններ: ՍակավՀզորություն ունեու

Ճողատարածություններում պետք է մակերեսի «ումուսով ՀեՀարուստ շերտը. Հավաքել կույտերով ն ապա Ճարթեցումից մտո այն Ճամաչասիփռել դաշտի մակերեսին: Քանի որ ճարթեցման ժամանակ ճողի ստորին նվաղ բերրի շերտերը խառնվում են վերին բերրի շերտերի Հետ, բնական է, սկզբնական շրջանում Հարթքեցվածդաշտերի, ճատկապնս սակավազոր Ճողերում, բերրիությունը բավականաչափնվաղում է նման ն մելիորացված բարձր բերք չի ստացվում: Հետագայում տարածություններում կենսաբանականպրոցեսների ակտիվացման Հողագոլացման ուժեղացման շնորչիվ ճողի բերրիուԹյունը բարձրանում է, ն Հարթեցումը նպաստում է մշակվող կուլտուրաների բերքատվության զգալի բարձրացմանը: ձարթեցված տարածություններում, Հատկառղես սակավաէրողզացվածՀողերում, անճրաժեշտ է լինում կատարել պոր ու մեծ դոզաներով պարարտացում, Հատկապես օրգանական պաքարտանյութերով, որպեսզի առաջին տարիներիննույնպես բար-

պող

ու

ձըր բերք ապաՀովվի:

ու

ու

Քաորք արրաբոտ

ու

ու

ճողե դող

"ի

ու" աց մ ան

նտե

տնտ

սական

առդյունավետությունը

Վերջին տարիներին Հանրապետությունում մեծ աշխատանքներ են ծավալված քարքարուտ ճողերի լուրացման ուղղությամբ: Ցածր արտադրողականություն ունեցող կամ գյուղատնտեսու

Ճողերը փոթյան մեջ չօգտագործվող նոր լուրացվող քարքարոտ են ճողատեսկատեգորիայի առավել ինտենսիվ խակերպվում Քերի, ճաւտկապեսբազմամյա տնկարկների վարելաճողերի: Հանրապետության լեռնային շրջաններում, որտեղ նոր լյուեն (ինչպես մակեբացվող ճողերը ճիմնականում քարքարուտ րեսային, այնպես էլ պրոֆիլային), Հողաճանդակները մասն այլն, պաճանչվում նատված, շատ տեղերում թիխիապատված է կիրառել քարճավաք, կուլտուր-տեխնիկական ն այլ մելիորատիվ աշխատանքներ,էրոզիայի դեմ. պայքարի միջոցառումներ ու

նայն:

րի հողրինչպես անխնիավան լիորատիմ իրականացմա շվեց խն վերնում, : ողի Մե

՛

-

ույ

նքնե

պրոցեսում,

ստրուկտուրան փխրեցված շերտի սաճմաններում փոշիանում

նրա ջրաֆիզիկականՃճատկություններըն որի՛ Հետնանքով ստեղծվում են բույսերի աճի ու զարգացմանն ճետնապնս բերքի ձեավորմանճամար անբարելավ պայմաններ: ՍտորինկարբոնատներովՃարուստ չերտերը վերին ավելի բերբի շերտերին խառնվելու պատճառով Հողի բերրիությունը նկաէ, վատանում են

տելիորեն նվաղում է: Նմա

Հոու ողերը

ճանդամանքը թելադրում է,

աջին առաջի

ի ի տարիներին (3-5

որպեսզինոր լուրացվող՝ Հատկացվեն ի Բ տարի) բազ-

ՍամամյաթիքնոնածաղկավորՃճացաղդի խոտաբույսերին: ու

կայն տնտեսական

արդյունավետության տեսակետից նպա-

տակաճարմար է, որպեսզի բազմամյա խուտաբույսերի ցանքը: կատարվի աշնանացան ցորենի ծածկի տակ, որպեսզի ապաճովել լրացուցիչ արտադրանք: Բացի ալդ, նոր լուրացվող ճողեչէ դաշտը թողրում առաջին տարիներին բոլորովին ձեռնտու նել առանց շատ թե Քիչ նորմալ բուսածածկի, որքանով որ: նման դեպքում ստեղծվում է ինտենսիվ էրոզիայի զարգացման ողերն ունեն ցածր ճակաէրովտանգ, մանավանդ որ նման ղիեն դիմադրողականություն: Մեր կողմից Սնանի ավազանի պայմանների ճամար (Վար'

Սնանի շրջանների օրինակով) Հաշվարկներ են կաճողերի մելիորացման տնտե-չ սական արդյունավետությունը, երբ այդ Ճողերը նախատեսվում են օգտագործել միամյա բուլսերի մշակության Համար: դենիսի

ն

քարքարոտ տարվել՝պարզելու

ցույց Հաշվարկները

քարքարոտ

տվել, որ թույլ (մինչե տ/ճա քարերի պարունակությամբ) Հողերի մելիորացման են 228--309 ծախսերըկազմում ո/Ճա: Գյուղատընընդճանուր տեսական կուրոուրաների աճեցման ճամար (2 ն 8-դաշոյա դեպքում) ծախսերը կաղցանքաշրջանառություններ կիրառելու

ժում

են

60,3--63,2

429,2.509,4

ո/Հա

են

Հաշվով միջին ո/Հա, այսինքն տարեկան

առնելով` Հաշվի

ներկայիս մակարդակ

բերքատվության սպասվող ճամախառոնարտադրանքըկաղմում է 912,5--1246,0

ո/ճա կամ տարեկան 130,36--155,25

ո/ճա: Այսպիսով, շ

ն 8-

ցանքաշրջանառությունների ոոտացիայի ընթացքում սպասվող ամենամյա զոսո եկամուտը կազմում է 70,04--92,06՝ դաշտյա

ո/Ճա, այսինքն՝ թույլ քարքարոտ ճողերի մելիորացիայի ճամար ներդրված միջոցները ճատուցվում են 3,0- 4,4 տարում: Միանգամայն այ բան է նկատվում միջակ քարքարոտ (500--ից մինչն 1500 տյ/Հա քարերի պարունակությամբ)Հողերի մելիորացիայի դեպքում: նման ճողերի մելիորացիայի ն լուրացման ճամար պաճանջվում է ներդնել ավելի շատ միջոցներ՝ 1144--1194 ո/Ճա, որի պատճառովներդրված միջոցները 4ււուցվում

են 13-17

տարում:

նոր յուրացված քարքարուռ ճողերը բազմամյա տնկարկների տակ ճատկացնելու դեպքում ներդրված կապիտալ միջոցները են բույսերի փիոխճատուցվում պյողաբերման 4ենց առաջին րիներին: տա-

.

:

ներկայումս ճանրապետությունում կան ժամանակակից քարճավաք մեքենաներ ն ճՃճամապատասխան մեխանիզմներ` Ճո-ցածր արտադրողականություն ունեցող քարքարուռ այլ ղեր լուրացնելու ճամար: Հարցը այն է, որպեսզի բարձրացնել նոր լուրացվող Ճողերի տնտեսական արդյունավետությունը ն առաջին երթին նկատելիորեն. բարձրացնել մշակվող բոլոր դյլուղատնտեսական կուլտուրաների բերքատվությու-: նը, Այդ նպատակով պաճանջվումէ բարձրացնել երկրադորժության կուլտուրան, նոր լուրացված Ճողերի բերրիուբարձրացնել ու

եվ.

39.

Մլիորացված ցան ցորձն

նախկին

(՛Սնանի չրջան): քարջարոա

Հողում. աճեցված. այնանա-

Թյունը, շրչանացնել բարձր բերքատուսորտեր, ակտիվ

քար

ման

ոսմոտ

Հ-

:

դզր մղվճվր

.:

յոսմոտ

Տ--Հ

մղլրոնդմ յոսմուտ

դզր մդվճվր

«Տ-

յոսմոտ

Հ

Հ

ԿԽ|-շ

բշսմուտ 1գր 4գվվր

ՀՀ

Յ

ԷՀ

Ն.

ս

Հ

`. Հ

8»

Հ

Հ

մղզրանդմ

տ սմովճվ |-Խտսս

ղոքյիսս

-ողոձմմածղոն ոհտչոն-ջ

ղ

չ

ոչ/ս մմզոռվիոքմաղ «ոջշնդմ դորճոմսվկր վմզնս: տսմոժմույ:

կազմակերպել Հողի էրողիայիդեմ, կիրառել ճիշտ սիստեմ ն այլն: "

լալ-

սարարտաց-

Մեր

սակավաճող ճանրապետու թյունում նոր Ճողերիավե մեժ չափերովալնաւք է կատարվի քարքարուռՃողերի յուրացման Ճաշվին: Հաշվի առնելով,որ Ճողը Ճամարվում է դյուղատնտեսական լացումը

տրվում Ժողովրդին պես,

է

արտադրության Հիմնական միջոց ե այն առճավեւո օզտագորժելու ճամար, Հետեա-

նույնիսկ ուժեղ

Քարքարուտ

ողերի յուրացումը (ճամա-

պատասխան մնխանիզժների զանգվածային արտադրության

դեպքում) խիստ անճրաժեշաո է, անաս նրանից, թե ինչ ժամանակամիջոցում կրոխճատուցվեն ներդրված կապիտալ միջոցները: Վերչին տարիներին Ճանրապետության տարբեր շրջաններում տարեկան վուրացվում են 8- 10 Ճաղզար Հեկտարքարքարոտ Հո-. ղերչ Ըստ տեսվում է

Հեռանկարային լանի -բդ Հեդամյակում նայա ճանրապետությունում յո «րացնել ավելի քան 50 Հաղար Հեկտար անմշակ,Քարքարուղ ձողեր:Քարքարուռ Հողերի յուրացմաննպատակով ճանրապետությունում ստեղժվել են շ

մնքենայացվածկայաններ 87 չոկատներ, որոնք զինված են ճանրապետության գիտնականների ուժերով ստեղծված Հզոր ու

քարճավաք կոմբայններովայլ ու

մեխանիզմներով:

ՃԱՀՃԱՑԻՆ ՀՈՂԵՐԻ ՄԵԼԻՈՐԱՑԻԱՆ

մղդոձմ:ջոխմտ մզղ

Հդաէլիոմվոաղյուո'վյ

ԽՍՀ ամբողջ տարածքում Հայկական ճաճճային Ճողերը տե-

ղաբաշխված նն գուռու լեռնատաաստանային սաճմաններում ն առանձին զանդվածներով Ճանդիպում են

Վարդենիսի, Մարսոունու,կամոյի, Գուգարքի, Ստեփանավանի, կալինինոլի, Ղուկասյանի ն այլ շրջաններում: Որոշ

Ճաճճային զանգվածներ Արարատյան Ճարթավայրի շրջանում: Այս Մասիսի զբաղեցնում են

ունենք

մղոջվտոտ դոէքիստսմաժմոժվնսչ

կան

ողերը

շուրջ

թյուն:

'

Ճազար Ճեկտար տարածու-

Հայաստանի պայմաններում ճաշմ ային

Քային չրերի սնման դային

աղբյուր

են

ծառա

զանգվածների խոր-

յում ինչպես գետերի կո-

ինֆիլտրացիայի, այնպեսէլ ոնլինֆի բարձրադիրմա-

սերից ցածրադիր մասերը ճոսող տեղումներից առաջացած

մա-

կերնեսայինճոսբերի ջրերը: ձիմնականում Բուսականությունը

մամուռներ են,բռշխեր զանդվածը դերխոնավության պայմաններում որոնց մեռած ճանապարձճով,կուտակում է օրանօդակյաց ւուսիրալուծվելով գանական նյութերի Հակայականպաշարներ, այսինքն տեղի է ունենում ճաշճացում: ձայաստանի ճաշճճային ճողերում, ըա պրոֆեսոր Խ. Պ. Միրիմանյանի, օրգանականնյութերի քանակը Խ. Պ. մինչն 70--80"9: կարող է տատանվել ակաաժ20-30, են որ վել, Միրիմանյանի ուսումնասիրությունները ցույց Հայաստանիճաճճային ճողերը բավական երիտասարդ են, ն որի ՃճանՀետնանքով դրանք պարունակում են մեծ քանակությամբ ու

քային նյութեր: նում

Հանրապետությունումեղած ճաշճային Հողերը Հիմնակաունեն թույլ քրվային ռնակցիա: Մեխանիկականկազմը

է լինել սկսած թեթն կարող. մինչն թեթն կակավավաղայինից վային: Թեթն մեխանիկականկազմը ճանդես է դալիս Ճատկաես դետաճովիտներում, որտեղ ճՃողերնառաջացել են վիալբերվածքներիվրա:

ալլու-

(Կալինինո,

Հայաստանի որոշ շրջաններում Վարդենիսւ այն) կան տորֆային զանգվածներ,որտեղ ճայթայթված տորֆը պարունակում է օրգանական նյութերի մնծ պաշարներ է օգտագործվում է որպես

սլարարտանյութ: Տորֆային. Հողերը

պարունակում հն բույսերին անճրաժեշտ սննդարար նյութերի, առանձնապես ազոտի Հակայական պոտենցիալ պաշարներ:

Չնայած ճա շճալինյին

թյուն,

Հ ճողերն ունեն '

բնական բնակ

բարձրձր

բե բերրիու

-

սակայն դրսնց արտադրողականությունը՝ արդյունավետ Բրրրիությունըխիստ ցածր է. Այդ Հողերը մելիորացիայի ենԹարկելովկարելի է վերածել միանգամայնբարձր բերրի Հողերի:

ՀայկականԽՍՀ տարածքում կան

Աղյուսակ

Ն Հումոսի պառունակությունը ճողայինլոմույթի ռեակցիան Հայաստանիճաճճայինճողեռում |

Տոկոսներով Խորու-

Հեգրոս-

քունը,կույիկ |

կտրվածքը տրվածքի Համ Համարը ն վայրը

ոտ

խոնա-

ում

լ ուսը

վութ.

51"

կտ.

Սանփանավանի չջրջան

0-15

14,8

31,30

50--25

14,2

26,

15--50

«շշ

Վարդենիսիշրջան

0-7

2-8 ՋԸ

12,3

Բր

"

'"

258`

Քերվածձն

Բերված են

ե.

ն.

Պ. կ.

Միրիմանյանի տվյալները: խտրյանիտվյալները`

4,4

ավա-

քիր 6,8

202506

14.9 42.54 14,9

սարք

,

2,2

5.

թոր 6,48

6,9

Ճաճճային ճողեր, որոնք

25 ճաղար շուրջ ճեկտար աասկավաճող ճանրապետությա

մեր

ճամար գյուղատնտեսականՃողատեսքերի,ն առաջին Հերթին վարելաճողերի,ավելացման կարնոր ռեզերվ կարող են Հանդիսանալ: Ճածճային Ճողերի մելիորացիայի ճիմնական միջոցառումը ճողերի չորացումն է: Չորացման

վեճանապարճով

րացվումէ բույսերիճամար վնասակար ն դերխոնավությունը, Ճողումստեղծվում է օդային չերմայիննորմալ

ռեժիմ,իսկ վերջիններիսճետնեանքով ակտիվանում են Ճողումկատարվող կենսաբանական պրոցեսները ն. լավանում է նրա աննդայինռեու

ժիմ.

Դաճճային ճողերի չորացնելիս`պետք է

խատորենպածպա-

նել չորացմաննորման՝խորքային չրերի մակարդակը: Ջորացման նորման խախտելու դեւղքումկարող է ւտեղիունենալ ւռորֆի

ճանքայնացում, ն մելիորացված կից դաշտարածքի տերի ջրային ոնեժիմիվատացում, ցամաքուրդի (դրենաժային) ջրերի ճետ սննդատարրերի ճեռացում ն այլն: ԸնդՀչանրապես բույսերի աճի զարդացման արագ

ճամարջրաչերմային,օդային,աննդային նորմալռեժիմստեղծելու ճամար խորքային ջրերի ու

13--1,5

մակարդակըպետք է 0,6 մետրից բարձր ե մետրից խոր. չլինի: Հանրապետության Հյուսիսային ,

վա կ (ատարված

Ա. Ապատյանիկողմից շրջաններում

մնա նառի-

ուսու

նորմալ Հողային ոնժիմ

ատեղժ-

հություններիցպարզվել է, որ մակարդակըցանքի նախօրյավում է, երբ խորթայինչրերի բույսերի վեսմ-ից պակաս խորությանչէ, իսկ կին 80--100 սմ մակարդակիվրա 150-160 գնտացիայիընթացքում չուրը է

կանգնած:

թիբրի կիրա-

զուգընթաց դաճքային Հողերի մելիորացմանը

ար

ագրունլիորատի Ց վիճաը' դրանց կուլտուրական ռումով լավացնել

րոտեխնիկական ու

Միությունում խորՀրդային ու

աճմանյան երկրներում մու մ են այն մասին, որ

արոաս

կատարվածՀետազոտություններն ճակուլտուրա կանացման ճաճճային Հողերի մելիորացման կճրաժե շտ միչոցառու մնե րից» մար, բացի Հիդրոմելիորատիվ ու

է կիրառել նան

մի

շարք

րրա լիորացՀամալիրմիջոցառումներ:

առաջին Ճճերթին

անչրաժեշտ է զանգվածներում նրան ում կարգա ճիշտ Համակարգ, Հողիմշակության կիրառել պրոկենսաբանական Հավաքագրման վորել սննդատարրերի

վող ճաճճային

-

մ

ի

'

վ

օդով: "7է ոով,

Հա Ա աո թա Հարցերի մասին խոսել ենք «Ագրոմելիոն Հողերի ացիան ողերի կուլտուրականացումը» բաժնում: նոր մելիոան այնՀ րացված ճաճճայինզանգվածներում անձչրաժեշտէ մշակելիան մեժ պաճանջ պիսի կուլտուրաներ, որոնք թթվածնի նկատմամբ Համեչունեն, այսինքն՝ կարող են նորմալ աճել զարգանալ մատաբար բարձր խոնավության պայմաններում:

մերնե ր տան

օ

ում

լթ ծում

Այս

ու

լեռնային շրջաններումտորֆաճաշՄերՃանրապետության

պետք է սկսել չաճային Հողերի յուրացման աշխատանքները րաճերկ կուլտուրաների մշակությունից: Առաջին տարիներին կարելի է մշակել կարտոֆիլ, եգիպտացորեն, արնաժաղիկ, կերի ճակնդեղ, ինչպես նան կաղամբ, գազար ն այլ կուլտուրաներ:

Ժամային Հողերի մելիորացման Ճարդերով երկար տարիներ զբաղվել է պրոֆ. Խ. Միրիմանլանը, որն իր տո ղ Ք թյուններում տվել է այն ունենում ճողում դրանց չորացման գյուղատնտեսականլու `

ն ոն փոփոխությունները, ա

չ

ու

րացման ընթացքում:

Տորֆի արժեջը Տորֆը արժեքավոր պարարտանյութ պարարտանյութնրու: բարձրանում, պարարտանյութ է՛լ ավելի միկրոտարրերով

Հանքային պեսներըչ «ողը պարարտացնել ոն աղքատ Հողերը մաճճային սովորաբար

(Ըս,

Ըօ,

10,

Ծո ն

նրաժեշտ այլն), Հետնապես:աանճրաժեշտ նան

բացի Հող մտցնել մակրոտարրերից

յտարրեր:

է

ր

շ

լինում

միկրո-

Հոպարզված էյ որ չորացված Փոբձերով պայմաններ ջերմային օդային ջրային, ղերում լավագույն սմ տորֆաճաչճային

ու

խորուստեղծվում, երբ կուսական ողը մշակվում նման է եռակի սկավառակում: ն կատարվում ապա թյամբ, լաֆիզիկականՀատկությունները մշակության դեպքումՃճողի է 35

են

կուլտուրաներից

վանում են ն մշակվող գյուղատնտեսական տարում Հանքային նյութերի բարձր բերք է ստացվում, երեք քանակը Ճողում ավելանում է ճողի օդային ոհժիմի կար-

0,14--1.88'Խ-ով:

եվրոպականորոշ երկրներում Հագեցնում են թթվածնով, գավորման ճամար ոռոգվող րերը մ ցնում այնպիսի աղեր, են փչում կամ ճող են Հողի մեջ

օդ

են

որոնք թթվածին

պարունակում:

Համար դլոսւնրացիայիուժեղացման ՃՊաճճային Հողերի տարբոր

ծակոտիներով կան դեր կարող է կատարելփակ ջեն

պոլի-

է:

պես

է

,

երբ երբ

որ-

կոմ պու-

ը տացվում է զանազան մասնավորապես նյութերի, դգոմգոմաղբի մոխրի, ֆոսֆորական պարարտանյութերի, Հեւ: տորֆը ճամար օգտագործված ծամքարի աղբաճեղուկի չամարվում է բարձրարժեք օրգանական պարարտանյութ:

ճանջային

ու

չ Դարերի ընթացքումկուտակված տորֆն օգտագործվում օրգանական նյութերից աղքատ, ցածր բերրիություն ունեցո ճատկապես նոր մելիորացված աղուտ-ալկալի, քարքարոտ սասանապատայինգորշ Հողերը պարարտացնելու Համար

կի-

մաճքատորֆայինզանգվածներում տորֆի Հանույթից "

Հետ

"

աաբերը երին

ազատված տարածությունները ճիշտ մշակելու լի է վերածել միանգամայն բերրի "ողերի:

դե

մ

որ տոգարըի

Վարդենիսի, Կալինինոյի, Ստեփանավանի, ներում վերամշակված տորֆային «Հսկայական վերածվել են վարելաչողերի, ն դրանցում մշակում արժեքավոր գյուղատնտեսականկուլտուրաներ:

անցվաժն արք են

մի

Տորֆի մնացորդներն արագ «անքայնացնելու Համար անՀրաժեչտ է այն խառնել (վարաժածկել)Հանքայիննյութերով |

Հարուստ ատորինճողաշերտի Հետ, որպկազի այն Հարստացվի արդ

նյութերով, ինչպես

ՍԵՂԱՆՑ ԼԻՑ ԱԶԱՏՎԱԾ ՀՈՂԱԳՐՈՒՆՏՆԵՐԻ

ՄԵԼԻՈՐԱՑԻԱՆ ԵՎ ՑՈՒԲԱՑՈՒՄԸ

Հողալկալի կլանող կոմապլեքաը՝

նան

մետաղներով:

ն անա

Բարձր բերրիությամբ ճող ստեղծելու ճամար անճրաժեշա է, որ տորֆը ամբողջությամբ չճչանվի, այլ որոշ շերտ (ժինչե 0,5 մետր) պաճպանվի։ Օ0Հչետագա ճաշճճացման պրոցեսները Համար կանխելու

պետք է չորացնող

Խիստ Հաշվի առնելով ջրերի նորման ն այլ ճարցեր:

Հեկտար Պողագրունտներ ջրից պոյացման պրոցեսների

ցանցը վերականդնել

(Ճից աղատված են Ռ.

սել

Տորֆի վերամշակման տարածությունները պետք է Հարէ (ԹԷ ՀՇ 5-ից), ապա ճողը խիստ 2 կատա-

Թեցնել:եթե

րում կրացում: Սնանի ավազանում, Հատկապես Վարդ արդենիռի շրջանում, տորֆի վերամշակման զանգվածներում Ճողն ունի

ճիմնային ոնհակցիա: նման չոարածություններում անճրաժեշտ է Հող մտցնել Ի65Օգ. 71չ0 ն ապա մշակել գլոււատնտեսական կուլտուրաներ: սաՀմանելով դրանց ճիշտ ՀաջորդականուԷ յունը:

Պրոֆ. ները ցույց 3--4

Խ.

Միրիմանյանիերկարամյա ուսումնասիրությունեն տվել, որ Ճաշճային Ճճողերըչորացնելուց Հետո տարվա մշակության Հետկանքով վեր են ածվում բարձր

ունեցող Հողերի, որոնք իրենց Հատարտադրողականություն դրեթե չեն յոարբերվում նույն շրջանների սնակություններով Ճողերից:

Ռաումնասիրություններըցույց

տվել, որ մշակության ճիշտ ճամակարգ կիրառելու դեպքում (38 սմ խորությամբ վար, եռակի սկավառակում, Հանքային պարարտանյութերովպարարտացում ն այլն) մելիորացված տորֆաճաճճային ճողերում կաեն

րելի է աճեցնել մինչն 376 ց/" կարտոֆիլի, 575 ց/Ճ եգիպտաՑորենի, 1120 ց/ճա արնածաղկի կանաչ զանգված, 480 ց/" ճակնդեղի, 870 ց/Ճ կերային ընդեղենների կանաչ զանգվածի բերք (Ա. Ապատյան,1962):

Հիդրոլոգիականպայմանների մասնավոփոփոխությունը,

րապես խորքային չրերի իջեցումը, առաջ է բերում Հողադոյացման նոր պայմաններ ու Հողային ոնժիմներ, որի ճետնանքով շատ տեղերում դրանք ինքնամելիորացվում ու վերածվում եռ մշակման Համար պիտանիճողերի: ջ6ջ

Ա.

են 4

ռ

էդիլյանըն

ն. կ.

,

Հողագրունտնե

-Հայա ն

.

մ

"ՎԼ

էՍ

2.

չ

Հազար

սկվել

է Հողաէտապ: Սնանա.

որո ն

ա

թ զարգացա

լ

Հե ղարրրրազանություն ողագոյացման պրոցեսնե-

հաղմնային վիճակում կամ թուլ ,

ած:

աֆ աժ

ն

Խորյանը(1960), որոնք դրանք դա-

մե Հիմնականխմբերի ոո ակա

՛

են

միանգամայն նոր մանրամասն ուսումնասիրել Հողագրունտները

դացած կամ թ շւ

ու

են

չներգետիկնպա-

ու

ազատվել

աղբյուրները, չորացման

սեման

լճի ջրի պաշարները իոիգացիոն

տակներով օգտագործելու կապակցությամբ շուրջ

էն

արտա-

զորգատարբերաստիճանի ԱԱ որըորոնցում բուսականությա րգործության տակ ձեռք են Հոք

ա

բերվել

բերրիությունը որոշ պայմանավորող ճատկանիշներ: 3. Թո

ղի

ՀՃողե «ղր,

ԳՂորգացա ծ

որոք ն

ն պարունակում

են

որոշ

քանակությամբօրգանական նլութեր ե ձեռք" են բերե աֆիՈՐ Դոթի զիկական հարավ 4. ճարուստ տորֆաճաճճայինՀողեր, որոնք ՃաՀուժուսով են օրդանական րուստ ճանքայինկոլոխդներովն աչքի են

Հաակաթոանեյը ու

ընկնում

Այդ

ած վին,

բարձրխոնավունակությամբ:

ուսումնասիրություններով պարզվել է,

որ

լճից

աղատ-

ճողագրունտները միատարրչեն, Հանդիպում են ավազաավաղազլաքարային, կավավաղագլաբարային, կրաքարախրխունջայինկուտակումներ: չէ նան ջրերի ստորՄիատարը գետնյա անումը, Որոչ տեղերում խորքային ջրերը բավական մոտ են ընկած, ն Հողակաղմող պրոցեսներնընթանում են Հիդրոմորֆ պայմաններում, իակ որոշ տեղերում, ընդՀակառակը, են դրանք խորն

նում

են

ընկած, կ Հողագռլացմանպրոցեսներն ընթաավտոմորֆպայմաններում: է նան կարբոնատՏարբեր

ների քանակը: կախվածՀողագրունտների բնուլժից, դրանց Քիմիականբաղադրությունից, ջրի ստորգետնյաանուցումից, այդ Հողերի օգտագործման

ընթանում

են

բնույթից,դրանցումՀողակազմող պրոցեսներն ն ւոարբերինտենսիվությամբ, առաջացած Հողե268

Հատկանիշներ: Բացի տարբեր Հատկություններ երեք խմբի մյուս Հողաղրունտներն Հողերից, տորֆաճաշճային ն ցածր խոնավունակուունեն ջրաթավփանցելիություն քարձր

րին

ունեն

թյուն: Ա, ի.

ու

ու

Մինասյանի

(1988)

ուսումնասիրությունները

ցույժ

զուդտվել, որ ճին ափից ջուրն աստիճանաբար ճեռանալուն ընթաց, իջնում է ազատված Հոդադրունտների խորքային չրերի մակարդակը, որն անդրադառնումէ խոնավասերբույսերը չորասեր բույսհրով փոխարինելու պրոցեսի վրա: Բույսերի տար-

են

բեր խմբավորումներիտարածման բնույթի։ ճողադրունաներում

ղարդացման Հողակաղմող միկրոօրգանիղմների մուրածված են դործում ջրային ազդեցություն պրոցեսների վրա վճռական ն յլ քիմիական բաղադրությունը ռնժիմը, Հողադրունտների ու

գործոններ:

պարզվել

է Ճճողադրունտներումչաոր այս Միաժամանակ են ընթանում կենսաքիմիականն կենսաբանա փազանց թույլ կան պրոցեսները, որի Հետնանքով էլ դրանք աղքատ են Հաւոկապես աղուային սննդանյութերով: կախված գրունտային չրերի մակարդակի փուխոխությունիցչ դրանողոմետրիկ քիմիական կազմից, ինչՃողադրունտոների է,

ու

պես

նան

ողզադգոյացման

ինտենսիվությունիցչ պրոցեսների

Հողադրունոներում զարգանում են բուսականության տարբեր Բատ որում՝ չրային ռեժիմի փոփոխության ն խմբավորումներ: Հեհնապես ճամեմատաբար չորային պայմաններ ստեղծվելուն ղուդղրնթացՃաճճային բուսականությունն աստիճանաբար անցնում տիպիկ տափաստանայինն է մարդադետնային, ապա վերջապես չոր տափաստանայինբուսականության:նշված ուղճետ մեկտեղ Ճողությամբ բուսականությանփուփոխության ն ապա որոշ ղադոյացման պրոցեսները սկզբում ուժեղանում են: չաղիովթովանում ինչ խոսք, որ բուսականության ղարդացման, բուսականԺեռած մնացորդների կուտակման ճետնանքով Ճողագրունտներում միկրոֆլորան դառնում է ավելի բազմազան, ակտիվանում եֆ կենսաբանականպրոցեսները ն, Հեյտնապես, բույսերին անձճրաժեշտ սննդանյութերիՀավաքադրումը: անտառաՋրից ազատված Հողագրունտներիմեծ մասն ֆիպատվել է: 1ճից ազատված անբավարարլիթոլոգիական :

ու

"

դիկա-քիմիական պայմաններ ունեցող ճողադրունտների մեժ մասի անտառապատման անծրաժեշտությունը բխում է նրանից, ունեն անբարելավ Ճողային պայմանոր դրանք Հիմնականում ններ,ջրային սննդային ոնհժիմներ ու փաստորեն դրանք ճիմնականում պիտանի չեն գյուլատնտեսական կուլտուրաների մշակության Համար: Բացի այդ, Սնանա լճի մակարդակի իջեցման 4ետնանքով չյրից ազատված Ճճողադրունտներում,ինչպես Սնանա լճի շրջակայքում ստեղծվել էին էկոլողիական ոչ նան բարելավ պայմաններ, որոնց վերացման ճամար անճրաժեշտ էր արագ իրականացվող միչոկիրառել բարձր արդյունավետ ու

ցառումներ: Առանց բացառության Սնանիավաղանի բոլոր Մարտունի, (Վարդենիս,

կամո,

Սնան)առանձին

շրջանների

զղզանդգվածներում, որտեղ կան ճողագրունտային նպաստավոր պայմաններ, աճեցվում են տարբեր դյուղատնտնսականկուլտուրաներ:

Ջրից ազատված Ճողադրունոների բերրիության բարձրացգործում կարեոր միջոցառումներ են Համարվում Հողի ճիշտ մշակությունը, մշակվող կուլտուրաների ճիշտ րնտրությունը, ճիմնավորված ցանքաշրչանառությունների ներդրումը ն այլն: Բոտ որում կիրառվող միջոցառումներըպետք է ուղղված լինեն ոչ միայն արդյունավետ բերրիության բարձրացմանը, այլե Հողակաղմող պրոցեսների ուժեղացմանը,կենսաբանական ւվրոցեսների ակտիվացմանը հ ընդճանրապես նրա բերրիության բարձրացմանը: Սնանա լճից ազատված ճողաղրունտները, չնայած ման ճամար պիտանի են, սակայն շատ տեղերում աղքատ են օրգանականնյութերից: Հողում օրգանական նյութերի պաշարն ավելացնելու նպատակով առաջնակարդ նշանակություն ունի բազմամյա խոտաբույսերի մշակությունը Վերջինս Հնարավորություն կտա նան լավացնելու շատ թույլ արտաճայտված սւորուկտուրան նրա մյուս ագրոնոմիական4ատկությունները: ման

բրազա մշակ-

ու

Ա. տվել, վել,

Ի. ո

որ

Մինասյանի (1988) ուսումնասիրությունները ցույց երի մ մշակության գե ն գեպքում, ու բակլազգի խոտաբույսերի ուուս

մ

են ար

-

դեն ցանքի երկրորդ տարում Ճողում լրացուցիչ կուտակվում է 0,62--0,2940 Հումուս (բուսաղուրկ ճողադրունաներում՝ 0,900,

բուսապատվածներում՝ 1,52--1,6940),0,12--0,15060

ըրնդչա265

Ֆուր աղոտ կորնգանի

ու

(0,0540`ստուղդիչ տարբերակում, առվույտի ցանջերի դեպքում):

0,172--0,2040՝

մեղմացնում է նրա մակերեսից ջրի գոլորշիացումը, իրենց խոր Կոարածվող արմատներով յուրացնելով Հողի ստորին շերտերի Ճոջրի պաշարները, խոնավացնում արմատները շրջապատող բոլորի Հետնանքով Հողի վերին չերտերի խոնավուղի ն այս թյունը բարձրանում է: ինչպես ցույց են տվել այդ նույն Ճճեղիբուսաղզուրկտարածություննենակի ուսումնասիրությունները, րում (ստուգիչ տարբերակ) «Հողի

խոնավությունը դաշտային

մինչդեռ կորնգանի այն կաղմելէ տեղամասերում Հատկացված եղել է

10,3-14,110,

ու

առվույտի տակ

15,8--19,110.

Ջրից նոր աղզասված Ճճողադրունոներումկարնոր միջոցաէ Համարվում նան օրգանական պարարտանյութերով ու զանազան խառնաղբերով (կոմպոստներով) պարարտացումը: Ֆրիցազատված ճողադգրունոներնընկած լինելով ռելիեֆի ցածեն լանրադիր մասերում, շատ տեղերում բավական տուժում տում

չերից Հոսող ջրերի մակերեսային ճոսանքների Քայքայիչ

գոր-

սիուխըմայրատեսակների(ճողածունեությունից: Ավազային

պրունտների) վրա առաջացած Հողերում կարելի է Հանդիպել խորխորատների, որոնց խորությունը Հաճախ ողողատների ու

Հասնում

է մեկ մետրիչ

Այս Հողերում շատ կարնոր միջոցառում է Համարվում Ճաերնույլթների դեմ Վաէրողիոն, Հատկապես Հակաճեղեղային պայքարի կազմակերպումը:

Ջրերի քայքայիչ գործունեությունը կանխելու Համար անՃրաժեշտ է լճից ազատված Հողադրունոներից վերե. ընկած Կոարածություններում կիրառել անտառո-մելիորատիվմիջոցատումներ ստեղծել տարբեր նշանակության պաշտպանական

անտառային տնկարկներ: "

Սնանա լճից ազատված ճողադրունտներն ունեն թեթն մեխանիկական կազմ ն Հող մտցվող պարարտանյուցերի լվացտան մեծ վաանզ կաս Ոստի, Փանքային պարարտանյութերով պարարտացումը պետք է կատարել օրգանական պարարոանյութերի ճետ զուգակցված, Հնարավորին չափ սաճմանավփա-չ կելով ճող մտցվող ճանքային պարարտանյութերիքանակը: Չ66

ԴԱՐԱՎԱՆԴՈՒՄԸ ՈՐՊԵՍ ԼԱՆՋԵՐԻ ՀՈՂԵՐԻ

ԿՈՒԼՏՈՒՐԱԿԱՆԱՑՄԱՆ ՈՒ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏ

դարավանդումը ճամարվում է Հողերի կուլտուրա կանջերի կանացման ու ճողային ռեսուրսները բարձր արտադրողակա-չ նությամբ օգտադործելու կարնոր միջոցառումներից մեկը: Դարավանդման միջոցով գյուղատնանսության Համար ոչ պիտանի կամ ցածր արտադրողականությունունեցող Հողերը յլուրացվում ճատկացվում են ցանքատարածություններին բուու

ու

սաստաններին:

Մեր Հանրապետության լեռնային ռելիեֆի պայմաններում, 55,400 -ը է 8", հոկ 28,870 -ը՝ 165 բարինկած տարածքի ձըր թեքությամբ լանջերի վրա, դարավանդումը կարնոր նշա-

որտեղ

նակություն ունի Հատկապես պտղատուների խաղողի այգիների տարածություններն ընդարձակելու Ճամար։ Խելացի ու դիտականորեն Հիմնավորվածդարավանդների կառուցումը, ն ապա ճետագայում ճիշտ շաճագործումը, Հնարավորություն են սոալիս մի կողմից բարձի արտադրողականությամբօգտադործե-չ մեծ թեքություն ունեցող լանջերը, իսկ մյուս կողմից՝ կան(ու խելու Ճողատարման ու Հեղեղայինպրոցեսները: ԱրտադրությանՀարուստ փորձը ն գիտական Հիմնարկների ու

բազմամյա ուսումնասիրություններըցույց են տալիս, որ դաբավանդված տարածություններում ինտենսիվ Հողատարում չի նկատվում, չղլարավանդված տարածությունների Համեմատու-չ թյամբ Ճճողաշերտնավելի Հղոր է, Ճողում ստեղծվում է անչճամեմատ լավ չջրաջերմային ոնժիմ, Ճճողը Ճարուստ է սննդան բարձր բերք է տարրերով, բուսականությունը լավ է աճում տալիս:

Դարավանդվածլանջերում բարձր արդյունավետություն ապաճովելու ճամար շատ կարնոր է ճիշտ որոշել, թե ինչ տիպի դարավանդներ կառուցել ն ինչպիսի տարածություններում:.

Թումբ-դաբավանդներ (լայն

Հիմթերով

դարավանդներ)

պետք է կառուցել այն լանջերում, որտեղ թեքության աստիճանը չի գերազանցում 85, ինչպես դաշտային կուլտուրաների, այնպես էլ

պտղատուների

ու

խաղողի մշակության Համար:

Թումբ-դարավանդներըկառուցում

ճատուկ

են

դարավանդող

մեքենաներով կամ դգրելդերներով:

Աստիճնանավոբ դաբավանդներ

Հաննան:

ոն

(վարադարավանդային

ղաճան-լիրաթմբային)

նե Հո-

թեքությամբ լանջերում: Ըստ որում՝վարադարավանդներըկառուցում են 8--165 թեքության լանջերում՝ սովորական դութաններով, իսկ Հողաճան-լիրաթմբայինը՝ 16--30" թեքության լանկամ ջերում, ունիվերսալ բուլդողերներով (Դ--493Ա 5--4 դարավանդող մեքենայով, որը սովորաբար կցում են Տ--

մակնիշի)

մակնիշիտրակտորին:

չ. «Ոլ

ՍՓ

'

ր

Մ

.

-7222222277:222-23:

|լ

աաա

25--380-2--իցբարձր թեջությամբ լանճամակարդի դարաորտեղ «ճնարավորչէ ուրիշ այլ էրողավանդների կառուցել, ճիմնականում էրողացված ու են

ջերում,

վտանգ լանջերը անտառապատելու

ճամար:

կառուցել լանջի երՀորիզոնականների ուղղությամբ, որպեսզի դարավանդի կայնքով մակերեսային ճոսք չառաջանա: Հաճախ դարավանդների կառուցման տեխնոլոգիական բոլոր պրոցեսները սլաճխախտում են Հորիզոնական ուղղությամբ պանում են, բայց դրանց անցկացման այդ կարնորօղակը,ն ճետնանքը լինում է այն, որ դարավանդի որոշ տեղերում մակերեսային ջրերը կուէստ երկայնքի դարավանդները պետք է

են տակվում

վ

ու

քանդում

դարավանդները:

Հորիզոնականներիուղղությամբ դարավանդների կառուցմանը մեծ չափով խանգարում են կիսաթաղված թաղված

:

Լ

կառուցում վանդները

2-72

ու

ձմսՖՆ

2ՃՒՄՔԵՐՈՎ

ԹՈՒՄԲ ԴԱՐԱԼԱՆՌ

խոշոր քարերը, խորխորատներով դաշտի մասնատվածությունը, դաշտումթողնված քարակույտերը ն այլն: Դրա ճամար անխոշոր քարերը ն քաՀրաժեշտ է նախապես դաշտից Հեռացնել րակույտերը, խորխորատներըլցնել Ճողագրունտովն ապա կատուցել դարավանդներ:

կառուցումը Դարավանդների

պետք է սկսել տարվա այնսպիսիժամանակաշրջանում,որը չճամընկնի ճորդառատ անձրնների շրջանին: երբ դարավանդներիկառուցումը ճամընկնում է անձրեների ճետ, ապա մակերեսային ճոսքաջրե«ոեղատարավփ թը Ճեշտությամբ քայքայում են թերավարտ դարավանդները: կառուցման Դարավանդների

-

ԽՀԱՄԱՏԱՑԷԽ ՏՒՊԻ ԴՄԻԱՎԱՆՂ,

Օ)ԿՏԲՎԱԾ

Աա

«21ՆԱՑՔԻ

Նկ.

40.

ԹԵՔՎԱՔ

Գաթւծ տ .

Դարավանդների տիպերը:

Քանիոր ճողաճան-լիրաթմբային դարավանդները կառու-

քում են մեծ թեքություն ունեցող լանջերում, որտեղ էրոզիայի զարգացման վտանգը մեծ է, Հետնապես ցանկալի է, որ դարավանդի պաստառի մակերկնույթըլինի Հորիզոնական կամ Ճետադարձ թեքվածքութ:

(առու-դաբավանդային) համակարգի Խբամատային

դարա-

գործում

շատ

կարնոր է

պաս-

տառի մակերնույթի ուղղությունը Բազմաթիվուսումնասիրուէ, որ այն շրջաններում, որտեղ տեթյուններով Ճճաստատված մեծ է, ու չրերն ամբողջությամբ չեն ներղումների քանակը ն ժծվումՃճողիմեջ մակերեսային ճոսքերի առաջացման վտանգ Է առաջանում, ցանկալի է կառուցել Ճետադարձ թեքվածքով Այն շրջաններում, որտեղ տեղումների ինտենղարավանդներ: սիվությունն ավելի փոքր է, քան ջրի ներթափանցումը ճողի մեջ, ցանկալի է, որ դարավանդների պաստառի մակերեվույթն

ուղղված լինի Հորիզոնականներիուղղությամբ: կարնոր Առանձնապես ընտրությունը:

է դարավանդի պարամետրերի ճիշտ

պարզվել Ուսումնասիրություններով

է, որ մեր Ճանրապետության պայմաններում,որտեղ դարավանդներըկառուցում են մեծ թեքությամբ լանջերում, նպատակաճարմարէ կառուցել մ Յ,5--40 ունեցող դարավանդներ,. լայնությամբ պաստառ որի դեպքում լավագույն պայմաններ են ատեղծվում մթնոլորՀողի մեջ ներթափանցման: տային տեղումների կուտակման ՛

ու

ճամար:

Ռւսումնասիրություններըցույց են տվել, որ մեր ճանրապետությունում նախկինում լուրջ ուշադրություն չի դարձվել պատդրանց արրաստված դարավանդների ճետաղզախնամքի ու

դյունավետ օգտագործման վրա:

կողմից վերջին«Հայպետճողչշիննախագիծ» ինստիտուտի

տարիներին լանչերի դարավանդման գլխավոր սխեման կազմելու նպատակով կատարված մանրակրկիտ ուսումնասիրություններով պարզվել է, որ 1968-1925 թթ. նախագծված ավելի քան 2550 Ճեկտար դարավանդներիցը շինարարությունը իրականացվել է միայն շուրջ 6040 տարածքի վրա: Որոշ տարածություններ, որոնք ընկած են մինչե 105 թեքություն ունեցող լանեն ջերում, ճարթեցվել ու վարեհլաճողերի վերածվել: կառուցված դարավանդներիշուրջ 4400-ր ներկայումս տարբեր սլաճառներով չի օպտագործվում կամ մասնակիորեն օգդտադործվում է որպես

արոտ

(աղյուսակ 54):

արդյունավետ օգտագործման ՀիմնաԴարավանդների կան պատճառն այն է, որ նախագծման կառուցման չեն առնվել բնակլիմայական կոնկրետ պայմաննեքում Հաշվի ոչ

ընթաց-

ու

ԽՄՁմասնավորապես ճողահրկրաբանական

Ճիդրոլոդիական. պայմանները: պարզվել է, որ ներՈւսումնասիրություններով կայումս չօգտագործվող 760 Ճեկտար դարավանդներից ավելի ու

քան

վր,

3000-ը կառուցված

վելի

քան 60

ված լայնությունը 4,0

օը-ի

է 25-ից բարձր

մուռ

թեքությամբ լանջերի

է պաստառի սաձճմանխախտված

լայնությունը (պաստառի

ընդունված է 8յ5--

է): Մեացածժ կամ ունեն սակավճողա-. տարածությունները

շերտ գրունտի Հզորություն, կամ Ճճողադրունոներն ունեն: չափից ավելի թեթն մեխանիկականկազմ՝ ավազային, ավազակավային կամ թեթն կավավազային: Քիչ չեն այն դեպքերը, երբ դարավանդներ են կառուցվել այնպիսի լանջերում, որտեղ Ճոդաշերտի «Հզորությունը30 սմ-ից, իսկ ճողագրունտիՀաստուու

50 սմ-ից պակաս է եղել: Այդպիսի տարածությունները կազմում են շուրջ385 ճեկտար կամ չօգտագործվող դարավանդների կեսից քիչ ավելի (50, 6):

թյունը

այատակաճարմար

է կատարել Սովորաբարդարավանդումը 50 սմժ-ից՝ լանջերում որտեղՃողաշերսոի Հաստությունը ալնպիսի պակաս չէ: Միայն առանձին դեպքերում կարելի է սակավազոր՝ լանջերում դարավանդներ կառուցել, եթե մայրատեսակներնունեն ծանրը մեխանիկական կազմ, գրունտը «զոր է ն Հնշտուլ

թյամբ չի քայքայվում:

միաժամանակ ցույց Ռւաուժնասիրությունները

են

տվել,

որ:

ներկայումս չօգտագործվող դարավանդված տարածությունների

մի զգալի մասում պաստառում ճողաշերտ գրեթե չկա ն փաստորեն մայրատեսակներիարմատական ելքեր են (18,648), ղարդացած են սողանքային երնույթները (22,1), ծածկված են ողողատների ցանցով (12,000), Խնամքիբացակայության ճետնանքով լիրաթմբերի փլզումներ են արձանագրված շուրջ Հեկտար տարածության վրա, որը կազմում է չօգտագործվող դարավանդներիշուրջ 5940-ը: թփուտներով աղտոտված են-

ավելի քան 292 ճեկտալր(39,100:

Ձօգատագործվող դարավանդների շուրջ 240.շեկտար տարածության վրա (314.1) ոռոգման ցանց չի կառուցված, 46 ճեկտարի վրա այն անսարք վիճակում է: նախկինում դարավանդմասում ված տարածության մեծ (400 ճեկտար կամ 52,600Մ չկան մեխանիզմներիշրջադարձի ճամար ճարթակներ: ինչպես Ճայտնի է, լանջերի դարավանդումը կատարում. են: Ճատկաես արժեքավոր իւսլտղատուների կուլւոուրաների՝ ղողի մշակության Ճամար: Մեր ճանրապետությանպայմաննե րում պտղատու կուլտուրաների (կորիզավորների ու ճնդավորների), ինչպես նան խաղողի աճեցման Համար անձրաժելտ կենպայմաններ են ատեղծվում ծովի մակերեույսակլիմայական 1500--1600 մ Քե, մինչե բարձրության սաճմաններում, իսկ: Ճլուսիսարնելյան շրջաններուվ՝հջլանում, Նոյեմբերյանում, առանմասամբ ն Շամշադինում, Թումանյանում, Զանգեզուրի ձին Ճատվածներում, առանձնապեսՂափանում՝ 1900--2000 7 բարձրության սաճմաններում: ու

Պտղատու խաղողի աճեցման ճամար շատ կույտուրաների կարնոր է դարավանդիպաստառի ճողի լավ կառուցվածքիպա4ու

271.

-

1.ր ղդոքիսոցաղտոնաե յոսիջմսեոտեօ վե

-

Հ``»Տ

վեսչովցմու 1զիջում 3 կիճզդմու7 -զի

՝-

-.

4--.

Յ

`.

4`

Գ.

Տ

8. ԹՇ

Հ Հ

1 ջաիճասող

լ

-

՞ Տ Հ ՏՏ ՀՀ Հ

ՏԷԵՓԹՎՀՀՀ)/Ձ

ՀԶԿՀՋՋ``Վ

-

ԷՍ

մա Փոիջնուվու ի

ՈՐ 8.

55Յ` 8Հ

Տ

Վ -

ՀՓՖՏ

Տծ

`

Տ

Տ

Տ

Հ - ՞ 5ՀՀ

Ց

ՀՀ թ»

Այգեգորժության, դգինեզորժության ու

ողը

պարարտացնել գոմաղբով (50--60 /Ճ), սուպերֆոսֆատով(8--18 9/6), կալիումական աղով (4-5 9/6), իսկ առաջին տարում սնուցման կարգով ճող մտցնել 5 Ջ/4 ամոտ

նիակային սելիտրա:

ՓորձերովՃառտատված է,

որ

դարավանդիպաստառը

կուլ-

տուրականացնելու դեպքումմիանգամայն ռլայբարենպաստ են

տնկարկների (խաղողի զարգացման ճամար, ե բերքատվու-

ուտեղժվում բազմամյա

աճի ռրողատուների)

թյունը բարձրանում է

ու

ու

ւոկոսով: Վերջինտարիներին «Հայպետճողշիննախագիծ» ինուռիտուսոր ուսումնասիրություններ է կատարել պարզելու թե մեր Ճանրապետությունում ինչպիսիՀնարավորություններ կան դարավանդման աշխատանքներն ն ընդարձակելու գոյություն ունեցող դարավանդներնարդյունավեւո օգտագործելու ուղղությամբ: 30--60

մեզ մու լուրջ սխալներ են թույլ տրվել դարավանդների կառուցման ճամար առանձնացվածտարածությունների ընտրության Հարցում: Շատ տեղերում դարավանդում

են

Հ

՝

ոլտղաբուծության դի-

տաճետազուտական ինստիտուտիփորձերով պարզված է, որ խաղողի տակ դնելու դեպքում ան4ճրաժեշտէ դարավանդները

է, որ Պարզվում

ւ

՝

Տ.

:

ՅՅ

ՀՀՀ

ՀՓՋՏՑԴՑՀՎՀ

Ռ--50, Դ--162, ՌՏՆ--80, ՌՆ- 50Բ մակնիշի փխրեցուցիչներով կամ Պիմնաչրջողգութաններով: Ցանկալիէ, որ դարամ 1-15 վանդի պաստառը լայնությամբ թողնվի մաքուր որեէ առանց կուլտուրայի մշակության, Հող մտցզվենբարձր դոիսկ անճրաժեշտության դեպքում նան օրգանական, Հանքային պարարտանյութեր, Հողը --3 անգամ փխրեցվի 25--80 սմ խորությամբ, որպեսզի Հողում ակտիվանան կենսաբանական պրոցեսներն բարձրանա նրա բերրիությունը:

Հ,

պաստառի

Ե

«2

Սովորա

ունենա

զաներով

«՛

Յ.

փխրեցնել,

բար

մաններ

.

ը

էՀ

»Թ

«կմոկդտ ոքրորձույ

5,

|

19555555 Հ

կուտ վմզղ

|

Ր

Հ

դ` Է|-

Հ

ա

-

Տ

պաստառի չոարածքը բարձր ջրաթժափանցելիություն: փխրեցումըկատարում են մինչե 40 սմ խորությամբՌՏ-որ

ու

Հ

՞

Ւ 1/5

-

'

Տ

Ը

Լ

ււ

լ

:-

`

ե

Հ

«ս

Տ.

5 Տ|

| Ջ Տ Տ-

Շ------|

-

-

Վ

Դրա Համար անճրաժեչտ է

անումը,

`

Հ: -

1`

-

Տ

Հ

կատարելռելիեֆի

տից ոչ գացած

ու

պայմանների տեսակեՃողագրունոի

պիտանի, ինչպես

ն

նան

սողանքային երնույթներ

զար-

կենսակլիմայական անձչրաժեշտպայմաններ չունե-

տեղերում: Հետնանքը եղել է այն, որ կառուցված դարավանդների շուրջ 50Կ9Ե-ըչի օգտագործվում: ներկայում, մեծ տարածությամբդարավանդվածլանջեր իրենց նպատակի Համար ցող

չեն օգտագործվում հջնանի, նոյեմբերյանի, Գորիսի, Շամշադինի, Եղեգնաձորին

շրջաններում:

այլ

դելուց

չօգտագործվող

որ ներկայումս դարավանդ ված տարածությունների ավելի քան 3000-ը ընկած է սոռղանքային գրունտների ն բավական մեծ թեքություն ունեցող (2500եց բարձր)լանջերիվրա ն դրանց վերակառուցումնճեւտա-

Պարզվել է

նան,

ու

օգտագործումը Հեռանկարայինչէ:

դա

Աղյուսակ ու ճիմնաղոման Լանջերի դաբավանղման բազմամյատնկառկնեռի գոտինեռի ըստ զյուղատետեսական ճեաբավոբություննեւն

Այղ քվում՝

` Տյուղատնաքաավկան Վոտիները

Տ

: Ն

| 3

|Տ

աաաառա

«32

կենտրոնական

.

Հ

.

Հ

5 `

Հ, Հ

8:

ՀԶ՞` ո

Ը

կոռի--Փամբակ

աա

Արար

/»ո :

-

--

յ

ԸՍ

-

-

-

-

-

-ծ-

--

--

Հ Է

ատ

Այսօր ստիպված ենթ

-

Հլուսիս-արնելլան

ա

ք

:

գ

առ

տարածությունները լավագույն դեպքում օգտագործել որպես արոտներ ն այն էլ էրոզիայի զարնման

դացման բարձր վտանգիպայմաններում: նախկինում դարավանդված, բայց ներկայումս չօգտադործեն մինչն 285 թեքության դող լանչերի 7040-ը,որոնք ընկած

մրա, կարելի է օգտագործել արժեքավոր գլուղատնտվսական կուլտուրաների մշակության Համար միայն նորից դարավանդները խնամքով վերակառուցելուց, մերանիզմներիշրջադարձի Համար արթակների կառուցումից նե վերչապես, ոռովմած

րը

արչտադրողականությամբ օգտագործելու Հնարավորությունն ինստիտուտի Հաշվարկումնե կան: «Հայպետճողշիննախագիծ»

բով ներկայումս մեր ճանրապետությունում կարելի է դարավանդել(ն մի շարք արժեքավոր կովպտուրաներաճեցնել)ավեթեջության լի քան 11 Հազար 4եկտար տարածություն, որտեղ

Մեղրիում,Վայքում,Աբովյանում, Ղափանում,Նոյեմ-

բերյանում, եղեզնաձորում,Թումանլանում, Սպիտակում,իջնանում, Գորիսում ն այլ շրջաններում: Դարավանդված տարածուչ թյունները պետքէ դրվեն Հիմնականում պտղատուների ն ապա ն խաղողի, նոան, արնելյան շագանակի, Հունական ընկուզենու աելաթո արան աաա) լաո

աումնառիրությունները ենքակա ճազար Հեկտար '

նախալեոներ

ամուր Հեր Տերաքքոլաշաշարա

Մեր Հանրապետությունումմեծ թեքություն ունեցող լանջեդարավանդման միջոցով գյուղատնտեսության մեջ բարձր

|

ԹՀ

չա

|

ւ

Տ,

:

Ճետու

աստիճանըՀիմնականում8--80 աստիճանէ: պլանով (մինչե 2005 թվականը) նախատեաՀեռանկարային վում է դարավանդման աշխատանքներծավալել Հանրապետու քյան 77 վարչական շրջաններում՝ Արտաշատում, Արարատում,

`

ՍՎ

ՀՑ

--

ցանցը վերակարգավորելուցկամ Ճճիմնովին նոր ցանց կառու-

11,24

ցույց

են

տվել,

որ

դարավանդման

51,340-ը տարածությունից

աստիճանի էրողացված լանջեր տարբեր

են, 42,94Ե-ր՝ չի օգդյուղատնտեսությատան մեջ, տագործվում 2,500-ը նոսրուտներ է ՀԵՆԱ Ե ջարկի այա աաա» տարածություններեն: Գյուղատնտեսության ճամար ոչ պիտանի ն ցածր արտադրողականություն ունեցող Ճողաուսրածուչ թյունների օգտագործումը դարավանդման բազմամյա տրնկարկներիՀիմնադրման ճամար մեր ոսսկավատճող Ճանրապեչ տության Համար վերին աստիճանի կարնոր ժողովրդատնտեու

սկան նշանակություն ունի: Դարավանդված լանջերը բարձր արտադրողականությամ ունեն օգտագործելու ճամար առաջնակարգնշանակություն ճիմն ջրման նավորոռոգման ցանցի կառուցումը ռացիոնալ տեխնիկայի կիրառումը, Ռատի դարավանդված տարածությունները

պետք է ճանձնել միայն այն ժամանակ, ծրբ շաճագործման ոռոդման ցանցը նախագծերով սաճմանված Համվակարդով

ոռոգելուՃամարպատրաստ

է։

Բոլոր դեպքերու «Վ է ման աշխատանքներըկապված են մ

'

ե տք

4 Ճաշվի աոնել, ոսո

ո

"Ր

մ Դրարավանդ-

ներդրումմեծկապիտալ մեծ ժիջոցով քեքուՀամար՝ դարավանդման

Հետ, դրա մեջ պետք դյուղատնտեսության թյամբլանջերի օգտագործումը արտադրական, է Հիմնավորված լինի բաղմակողմանիորեն՝ ն

ների

տեսակետից: Միայն մեկ կազմակերպչական դրանումոռոդման դարավանդելու, ւոարածություն Հիմնադրելու ճամար պացանց կառուցելու ն պտղատուներ Հանջվում է շուրջ Հաղար ռուբլի, իակ դոյությունունեցողչ

աան

նտեսական

ն

յուրացման, ներկայումս չօգտագործվողդարավանդների խնամքի ճամար՝ շուրջ 4 ազար տնկարկների Հիմնադրման ռուբլի գումար: Րստ որում` նոր յուրացվող 2140-ը կառուցման, րում 1340-ը գնում է դարավանդների ւոնկարկոռոդման ցանցի կառուցման,իսկ 660 -ը՝ բաղմամյա

բայց

ու

տարածությունե-

ներիՀիմնադրմանվրա: դարավանդների վերակառուցչօգտագործվող ներկայումս Համար պաճանջվողծախսերի 5,6006-ը գնում է դարավերա13,640-ը՝ ոռոգման ցանցի կառուցման վանդների, վրա: ճիմնադրման կառուցման, իակ 80,849-ը՝ տնկարկների ն խաղողը սննդի ճամար է, որ Կպտղատուները Հանրաձայտ ման

ու

ն եկամտաբեր միաժամանակ րժեք են ներկայացնում բազմիջոցով են: դարավանդման Համար Դրա կուլտուրաներ ծախներդրված Համար Հիմնադրման մամյա կուլտուրաների

մեծ

ռերը,ինչես դա ցույց են ինստիոոււիՀաշվարկները,

տալիս կարող

«Հայպեոճողշիննախագիծ» են

փոխճատուցվել միջին

7--8,.առավելագույ-

Հաշվով տնկարկներիլրեվ պտղաբերումից

նը՝

տարի Ճեւոու

նույնիսկ միճանրապետությանորոշ շրջաններում, Սակայն որտեղ ռելիեֆը արբեր ւոնտեսություններում, ննույնշրջանի բարդ

է, Հողադրունտը դժվար է մշակվում

ն

դարավանդների ու

մեծ են, ոռոդող ցանցի կառուցման ծախսերը Համեմատաբար փոխ՞ատուիսկ ստացվող բերքը քիչ, կապիտալ ներդրումների

տարում: Դրան Հակաավելի ուլ՝ 20--25 տաուկ, օրինակ՝ Մեղրիի շրջանում, որտեղ դարավանդված արհելյան շագանակ, աճեցվում են նուռ, րածություններում են, ներդրված որոնք բավական եկամտաբեր կուլտուրաներ են ընդամենը 2,2--3,3 տարում: ծախսերը

ցուը կատարվումէ

փոխճատուցվում

Մեծ

թեքություն

ունեցող լանջերի դարավանդումը ճնարա-

վորությունկտա չճանրապեւտությունումզգալիորեն ավելացնե-

բաղզմամյա տնկարկների տարածությունները: Հժողօգտադործման տնսակետիցշատ կարնոր է լուսաբանել նան մեկ այլ Հարց: Հեռանկարայինպլանով նախատեսվում է մեր Հանրախապետությունում զգալիորեն ավելացնել պտղատուների թեք լանջերը դնեղողի այգիների ւղարածությունը: Հետնապես տնկարկներիտակ, ճնարավորություն կունե-

լու

ու

աան դնել "Ր/որաժ վող Հարք հարածուքյուններ Հացաճատիկային ճատիկարնհարավավորա տակ, կարնոր է մեր երկրում Աոա րի պարենային ծրագրի լուծման Համար: Հաջող ան.ք

դաշտա-

չ

մաս

ս

դեղ

ու

որը

շատ

ԱԱ

ԱԳԲՈԱՆՏԱՌՄԵԼԻՈՐԱՑԻԱՆ ԵՎ ՀՈՂԵՐԻ

ԿՌՒԼՏՈՒՐԱԿԱՆԱՑՈՒՄԸ

ճամարվում Ագրուսնտառմելիորացիւոն

է ճողերի արմատա-

կան գյուղատնտեսականճողատեսքերիարտա-չ դրողականության բարձրացման 4ճղոր անփոխարինելի մի-

բարելավման ն

ու

ջոց:

չանրապետությանշատ շրջաններում մշակվող կուլտուրաների ցածր բերքի ստացման գլխավորւպլատճառներից մեկը ծողում օղում խոնավության պակասն է, հրաշտն խորշակները, ուժեղ արտաճայտվածջրային էրոզիան, ինչպես նան Հողերի դեջլլացիան: ու

ու

ճիմնարկների երկարամյա Դիտաձճետազոտական

սիրությունները, ինչպես

ուսումնա-

նան

արտադրության առաջավորների են այն մասին, որ փորձը ասում պաշտպանողականանտառում յին տնկարկները նպաստում են Ճողում խոնավություն կուտակելուն աւտեղծումեն բարենպաստ միկրոկլիոլաճսլանելուն, մա բույսերի կենդանիների կլանքի գործունեության Ճամար: Ադրոանտառմելիորացիան միանդամայն դրական է ազդում Ճողագոյացման պրոցեսների ընքացքի վրա, այն ոչ միայն Հողապաշտպանէ, այլն Հոզղադոլացնող: Հողե ջրային ոնժիմի կարգավորման, ջրերի մակերեսային Ճոսքերը կանխման ճողում ջրի պաշարներիավելացման դործում բացառիկ դեր ունեն դաշտապաշտպան անատառաշերտերը: ու

ու

ու

ու

թողնում

սպլաշտպանաԱնտառաշերտերը մեծ աղզդեցությունեն տարածությունների կան տնկարկներիմիջշարային գետնամերձ ջերմության վրա՝ օղի չերմությունըՀամեմատաբար շերտերի բարձր է լինում, որը շատ կարնոր է Հատկապես բույսերի վեշրջանում,երբ չերմությունը առաջին դետացիայի Համարդեռես բավականչէ: 0ղի ջերմության վրս դրա-

ծլման

ահրմերի

քամու կան ազդեցությունը կապված է գլխավորապես

թյան ման

արագու-

թուլացօդգավոխանակման ուղղաճայաց յռուրբուլենտ Ճերթին եր Հեոչ արագության թուլացումն Քամիների ն

նվազեցնումէ Հողի մակերեսից չրի դոլորշիացումը,որն

ան-

բերքի ստացման ջրդի Հողագործության պայմաններում բարձր որոշիչ պայման է: առաջանում են ԽՍՀ տարածքում Հայտնի է, որ Հայկական

ԴրանՃոսանքներ: ջրային միլիարդ խոր։ մետր մակերեսային ն այլ ոռողման կարիքնեցից միայն 3440-ն է օգտագործվում րի Համար, մնացած մասը կորչում է։ Այդ ջրերի կուտակումն անտառաբր պաճպանումն անչճնար է առանց սպլաշտպանական մին տնկարկների: եթե դրանց թեկուղ կեսը Ճնարավոր լինի պա2

Նկ.

41.

Գորիսի պետական Պաշտպանականանտառաշերո

տարածքում:

տնտեսության

Հել

կուտակել Հողում, աղա Հողի մեկ մետր շերտում կարելի է ջրի պաշարն ավելացնել շուրջ 5--6Կկ, այսինքն մեկ Հեկտոննա ոարում լրացուցիչ ունենալ 500--600 խոնավություն: Փորձերըցույց են տվել, որ լեռնային Հողադործության պայմաններում խոնավության ամեն մի տոկոսը ճեկտարից լրա-. ցենտներ «շացաճատիկին 3--4 ցուցիչ ապաճովում է 1--1,5 ցենտներ չոր խոտի բերք: Անտառիդերը դյուղատնտեսական կուլտուրաների բերքատվության ն բնական կերային Հանդակների արտադրողակաչ նության բարձրացման վրա խիստ է արտաճայտվում Հանրապետության անջրդի «Հողադործականշրջաններում: իջւանի շրջանի ետաճովտի, Ապարանի լրջանի Վարդենիսի, Սպիտակի ն. Ղուրսալի, շրջանի Վաճադնի ն այլ շրանիՍարալի Գուղարքի ու

շրջանների ցույց լոնաեսություններում կատարված դիտումները

տվել, որ առանձին տարածություններում, որոնք շրջավփակված են եղել անտառային ոնկարկներով, ամեն չուրի չեկտաիի Ճաշվով ճավաքում են 5--6 ցենտներով ավելի Հացաճատիկի ն տ8-10 ցենաներով ավելի չոր խոտի բերք, քան ստացվում ժ անտառաչին ունկարկներով Հոլաշտապանված տարածություննեեն

Նկ.

42.

Սոճու

շեր

ծառատեսակներից ատեղծված պաշտպանական անտառա-չտնտեսության

շրջանի Վարդենիկի ոլետական Մարտունու

տարածքում:

ճակնդեղադործական սովխոզի տարածքում Հոբից: Սպիտակի նհ ագրոքիմիայի գիտաճետազուռական ինատիղադիտության է, որ կատարած ուսումնասիրություններից ոլաիրզվել տուտի պաշտպանական անտառային տնկարկները, մյուս Հասկաէրո-

ԱՆԱՆ ղզիոն միջոցառումների «Համակարգում, չրի պաշարը սոկոսուվ: Ը ավելացրել են 2,5--Ց որում՝ դարնանացան Հացաճատիկային կուլտուրաների բերքը ճեկտարի աշնանացան ցենտներով, իսկ կորնդանիխոՀաշվով բարձրանում է 4--5 8--10 ցենտներով: տինը՝ Պետք է նշել, որ պաշտպանականանտառաշերտերը ձյունը կոււռակում են ոչ միալն անմիջապես այդ շերտերում, այլ նան նալաստում են ձյան կուռոակմանը ինչպես անտառաչշերտերից 4. Խուրներքնե,այնպես էլ վերն ընկած տարածություններում: են տվել, որ ձյան շուդլանի ուսումնասիրությունները ցուլց կուււշկումն առանձնապես նկատելի է անտառաշչերտերիցներքն ընկած տարածություններում, որը թեք լանջերում առավե25 մն նույնիսկ սվելադույնիէ Հասնում անտառաչշհրտերից Հեռու: չունեցող լանջերի անտառաշերտեր Պաշտպանական ւի ձյան չերտի Համեմատությամբ անտառաշերտերով լանջերում ու

սմ-ով ավելի է լինում: նույնիսկդեո-ՀաստությունըՅ,5--4,0 ես չՀամակցված անտառային տնկարկները էական ազդեցու-

թյուն են թողնում մակերեսային ճոսքերի կանխման վրա, որի նե նպաստում է Հողի խոնավության ավելացմանը՝ մինչե Չ2,5-8,000: Մեր ճանրապետությունում պաշտպանական անտառային: տնկարկների (յրակարգավորիչ, Հողապաշտպանյ, քամապայտպան ն այլն) ստեղծման Ճարցը դեռես լավ ճիմքերի վրա չի դրված, որի պատճառով շատ տեղերում մեր դաշտերին մեժվնաս են պատճառում էրոզիանյ, խորշակները, երաշտը: 0րինակ՝ մեր մուտավոր Հաշվարկներով Վարդենիսի շրջանի Մասբիկի սարաճարթի տնտեսություններում խորշակից, ինչպես նան Ճճասունացածճատիկը քամիներից թափվելուպատճառով տա-

ավելի

Հազար տոննա Հացաճարեկան կորչում է քան 2,0--25 է չոր խուտի բերքը: ւղիկ, 7250--800 տոննայովպակասում

Նույն շրջանի Սնեանիլեռնաշղթայի ճարավային լանջերում

ընկած բնկած կղյքենդ-Չոդ ճատվածում ճետնանքով ճազար տոննա Ճողիէրոզիայի պակասէ Հավաքվում:

տնանհսություններում՝ Ճացաճաւտիկիբերք

Ստեփանավանի շրջանի Փյուլադարակի տնտեսությունում տեղացած ճորդառատ անձրնեների թվականին ժամանակ

Հեկտար նոր տնկած կարտոֆիլի դաշտերը խիատ ժեցին մակերեսային ջրային Հչոսանքների ողողումից միայն այն պատճառով,որ վարելաճողերիցվերն գտնվող առավել էրոզա-

շուրջ

տու-

վտանգ 2--2,9

Հեկտար տարածությունը անտառապատված չէր: Այդ էրոզավտանգ տարածությունում էլ ճենց կենտրոնանում են ջրային ճոսանքները ն ինտենաիվ քայքայում ցածրադիր մա-

սերումընկածվարելաճողերը: նույնըկարելի այլ

է ասել

Սպիտակի

Պարնիի, Լեռնավանի, |եոնանցքի,Չիդդամալի ն տնտեսությունների վերաբերյալ, երբ Ճորդառատանձրենե-

շրջանի Մեծ

են ճողածածկի քայքալանջերի ցանքերը տուժում ումից, դաշտերում ողողատների խորխորատների դոյացումից, ինչպես նան ջրային ճոսանքներով բերված Հողազանդվա-ծի կոսոակումից: ծչանրապետության լեռնային շրջանների տնտեսությունների: ն որոշ նուլնիսկ մասնագետներ,գտնում են, որ: ղեկավարներ, մեր սակավաճող Հանրապետության պայմաններում նպատա-

րից

Հետո

ու

նկ.

43.

Պաշտոլանականանտառաշերտ Մարտունու շրջանի տարածքում:

28Լ

կաճարմար չէ ստեղծել պաշտպանականանտառային տնկարկորոշ տարածություններ ղբաղեցնել ներ ն վարելաճողերի ու

նման դաշտապաշտպանանտառաշերտերով: մուռեցումըճիշտ չէ: Այսօը, երբ մենք խոսում ենք մեր երկրում պարհնային

ծախսերը: իսկ նպատակով ներդրած բոլոր ն մոտակա շրջակայքում նրա միայն Մասրիկի սարաճարթում 150--Չ200 անտառաշերտերՃճիմՀեկտար պաշտպանական շուրջ նելու դեպքում լրացուցիչ կստացվի մինչն 1,5--2 Հազար տոն1

այդ Հատուցել

Հացաճատիկ: Այս բոլորին պետք է ավելացնել նան այն, որ պաշտողանաավելացնեկան անտառաշերտերիճիմնադրման ճանասպարձճով նան կբարձրացվի ճողում, բավականաչափ լով ջրի սլաշարը Մեծ է արդյունավետությունը: Հող մտցվող պարարտանյութերի նան նշանակությունը անտառաշերտերիբնաղաշտպանական նա

Պաշտպանական անտառաշերտերիՀիմնադրման կարիք են

Նկ. 44.

Սոճու

նոր Հիմնադիվաժ անտառատնաակից

տառաշերտ Ստեփանավանիշրջանում:

անպայտպանական

ժրագրի

լուծմանմասին, մյուս լծակների Ճեւո միասին պետք է առաչնաճերը ուշադրություն դարձնել Ճողերի արդյունավետ օդմոադործման ե դրանցից բարձր արտադրանք ստանալու վրա: կարնորի այն չէ, բե քանի 4նկտար ճող ենք մշակում, այլ այն, թն մշակվող յուրաքանչյուր Հեկտարիը որքան Լ ինչպիսի արռադրանք ենք ստանում:

սարաճարքի տնտեսություննեՎարդենիսի շթջանիՄասրիկի րի ճամար կատարվել են որոշՃաշվարկներ ե պարզվել է, որ երբ 1000 Հեկտար վարելաճողի սաՀշմաններում ստեղծվեն 15 ճչեկտարպաշտպանական անտառային տնկարկներ, շուրջ ապա լրացուցիչ կստացվի ավելի քան Չ000--2500 ցենտներ ն 100-150 ցենտներ չոր սոռտի բերք: ՊաշտպաՀացածատիկի նական անտառաչերանր ստեղծելուց 4-5 տարի Հետո միայն մեկ տարվա ստացած լրացուցիչ բերքն ամբողջությամբ կարող

զդում Հանրապետության այն շրջանները, ուր խորշակները Ախուրյա-չ Ճաճախակի են կրկնվում,այդպիսիք են՝ Սպիտակի, նղեդնաձորի, Աշտարակի, եղվարդի, Մարալիկի, Թալինի, նի, Ախսիանի,Գորիսի, Ղափանի,Մեղրու, Ապարանին այլ շրջանՍեանի ավազանը: դաշտավայրը, ներ, Արարատյան Ճիշտ է, ճանրապետության նախալեռնային դոտու շրջանների տնտեսություններում առանց մասնակի ոռոգման դեռես չի Հաջողվում լիարժեք պաշտպանականանտառալերտեր ստեղայդ մրտՀել, բայց դա չի նշանակում, որ ռլետքէ ճրաժարվել գոտում պաշտՓից: նախալեռնային, ճամեմատաբարչորային պանական անտառաշերտերիստեղծման Համար պետք է ուղիներ փնտրել:

Ադրոանտառմելիորատիվմիջոցառումները, կախված էրոբնույթից (մակերեսային ողատարում, զիայի զպարդգացման զծային կամ ձորակային էրողիա, քամու էրողիա կամ դեֆլյացիա, իոիդացիոն էրողիա) նրա ինտենսիվությունից, սողանչ ջային երնույթների արտաճալովածությունից ն այլն, տարբեր են։ Ամեն մի կոնկրետ դեպքում պետք է ճիմնադրել որոշակի ՀոՃճամակարդիանտառային յնկարկներ(ջրակարգավորիչ, ղապաշտպան, ճողմակարդավորիչ,Ճոզապաշտպան, ճակաձորակային, Հակասողանքային ե այլն): Այս ճարցերի մասին տե«լեկություններ կարելի է ստանալ «Մելիորատիվ ՃողագիտուՀ. Պ. Պետրոսյան, թյուն» գրքից (է. Մ. Հայրապետյան, Թ.) Ագրոանտառմելիորատիվմիջոցառումները նպատակային փրականացնելու ն բարձի արդյունավետություն ապաճովելու ու

նպատակովմեր կողմից (է. Հայրապետյան) կատարվել է ՀայԽՍՀ Ըստ կական էրողիայի զարգացտարածքի շրջանացում: ման բնույթի ն ինտենսիվության նշանակության տրվել րստ են առանձին Հողաէրոզիոն շրջաններում պաշտպանականանտառային տնկարկների Հիմնադրման ճիմնական ուղղությունու

ները:

Ն» ԲԱՒՑԱԻԻնեքնե

ՀԱԾԿԱԿԱՆ

ԵՐԱՆ

. Սո

«ա

ՏԱՐԱԾՔԻ

ԽՍՀ

ի

ԱՎ կոա| `

փ

|

ՀԿՑ

:

ԱռաջինԲողաէռոզիոնշոջան:Մակերեսային Հողատարումբ թույլ ն միջակ է արտաճայտված, իսկ ձորակային էրոզիան բավական շատ է: Այս ճողաէրոզիոն շրջանն ընդգրկում է Ամասիայի շրջանի մեժ մասը (Արփի լճեց Հյուսիս ընկաֆ Սարա ԱՆ սաշմանի երկայնքով), Ախուրլան գետի աջափնյա Զորադետի շրջանի արնելյան մասը, Հատվածը, Ղուկասյանի

Թուրքիայի

շրջանիսաճմաններում), աջավնյա Ճատվածը (Մտհփանավանի

Փամբակիլեռնաշղթայի Հյուսիսային լանջերը (մպիտակի շըր4 ճմաններում) Աա աաա ախի նն արար նկ լանջեԱթոոԱպարան շրջանի սաճմաններում):։ Այս ճողաէրոզիոն շրջանում անճրաժեշտ է Հիմնադրել Հիմնականում ջրակարգավորիչ-Հողապաշտպան (շերտերով ն Համատարած) անտառային տնկարկներ: Եբկոոոդհողաէբոզիոնշբջան: իռիգացիոնէրոզիան չավփավոր է, ուժեղ քամիների առկայության բացասական ներգորչ ծության պոտենցիալ վտանգր մեծ է: Ընդգրկում է Ախուրյանի շրջանը ն Ամասիայիշրջանի Հարավային մասի փոքր Հատվածր: Այս Հողաէրոզիոն շրջանում զլխավորապես պետք է Հիմնադրել ճողմապաշտպանանտառաշերտեր:

| Նկ.

45.

ժայկական ԽՍՀ

տարածքի րոտ

Թյան շրջանացման

քարտեզը:

էրոզիայի բնույթի

ն

ինտենոիվու-

ՀայկականԽՍՀ տարածքում անջատվելեն 14 Հողաէրողզիոն շրջաններ, որոնց աշխարձճագրական տեղաբաշխվածությունն

Նկ.

46.

Վարելաչողերի վերին սաճմանում անտառաշերտ (Արագածիշրջան):

ճիմնաղրված

պաշուանական

ու

առաջարկվող պաշտպանողական անտառային տնկարկեերի

բնույթը տրվում

են

ստորն:

ԵՐբոոդհողաէբոզիոնշրջան:Մակերեսային Ճճողատարումը

թույլ կամ չափավոր է արտաճայտված, իսկ ձորակալյինէրոզիա դրեքե չկա: Ընդգրկումէ Մարալիկի շրջանի մեժ մասը,

Հատվածը, Սնանիշրջանի Հիմնաշրջանի Հյուսիսային. Թալինի

Գեղամա ՎարդենիսիլեռնաշղթաներիՃճյուսիսային լանջերը (Կամոյի, Մարտունու ն Վարդենիսի շրջանների. սաճմաններում),Ղուկասյանին Ամասիայի շրջաններիմեծ մաԱյստեղ սը, Աբովյանի շրջանի Հյուսիսարնելյան Հատվածը: կան մասը,

ն

անձչրաժետ է «Հիմնադրել չրակարդավորիչ-ճողապաշտպան անտառային տնկարկներ, ինչպես շերտավոր, այնպես էլ Ճամատարած անտառտնկումներիՀամակարգով: ու

միջակ է

արտաճայտված,

ձորակային էրողիան՝

է Փամբակդեւոիձախափնյա Ճւատվածը թույլ: Ընդգրկում (Սպի-

Գուգարբիշրջանների սաճմաններում), Ախուրլանի ն Արթիկի շրջանների արնելյան ճատվածը։ Այս Ճողաէրողիոն:

տակի

ն

շրջանում

անձրաժեշտ

է

Ճճիմնադրել ջրակարդավորիչ-ճողա-

պաշտպան անտառային տնկարկներ

զուգակցված

Ճակաէրո--

ճետ: զիոն Ճամատարածանտառապատման

ճողատաՀինգեոորբդ հողաէրոզիոն շոջան:Մակերեսային

րումը թույլ ն չափավորէ արտաճայտված, ուժեղ քամիների մեծ է: Ընդբացասական ներգործության պոտենցիալ վտանդը ն է զրկում. Թաշիր գետի երկու կողմերը Ջորագետի ձախաինյա մասը (մտեփանավանիշրջան), Մարմարիկ գետի երկու

կողմերը (Հրազդանիշրջան), Ապարանին Արագածիշրջանների

կենտրրնական Ճատվածը, Գետիկի ձախափնյա մասը (նրաս-), Ռրուտանի նունլսկի շրջանիկենտրոնական Հւաովածը ձախ-ավփնյա4Ճատվածը(Սիսիանի շրջանի սաճմաններում) ն Գորիսի շրջանի արեմտյան մասի մի փոքր ճատվածը։ Այս Ճողաէրոզիոն շրջանում պետք է ճիմնադրել ճողմակարգավորիչ (դաշ-

տապաշտպան)անտառաշերտեր:

ՎԵցեԵբորդ ճողաէբոզիոնշոջան: ՄակերեսայինՀողատարումը միջակ ն ուժեղ է արտաճայտված, ձորակայինէրոզիան. ուժեղ է, քամու էրողիան՝ թույլ, տեղ-տեղ նկատվում են սողանքային երնույթներ։ Ընդգրկումէ Փամբակ գետի երկու կողմերը (Սպիտակի շրջան): Այստեղ անճրաժելտ է Հիմնադրել Հակաէրովզիոն-ճակասողանքային,ջրակարգավորիչ-ճողապաշտպան (չերտավոր ն Համատարած)անտառային տնկարկներ,ինչպես նան

(դաշտապաշտպան) Հողմապաշտպան անտառաշերտեր:

Հողատարու-

է արտաճայտված,իսկ քամու էրոզիան

թույլ

շրջամասը, Ապարանի նի կենտրոնական մասի մի նեղ Հատված, Արագածլեռան ճարավային փեշերը (Աշտարակի շիջան), Աբովյանի շրջանի մի զգալի մասը, եղեգնաձորի ն Վայքի շրջանների «սկայական տարածքը, Արարատիշրջանի Ճճարավարնելյանմի փոքր

է։

Էնդգրկում է Թալինի չրջանի

մեծ

ձախափնյա(Սիսիանի շոո-

մասը ճատվածը, Որոտան գետի է 4իմժնադրել չրակարդավորիչ-ճոանձճրաժեշտ Այստեղ չան): ճողմաղապաշտպան անտառային տնկարկներ, ինչպես նան

Մակերեսային Հողատարումը՝

Չոբբոոդճողաէբոզիոն ջբջան,

չափավոր

Բողաէրոզիոն շոջան:Մակերեսային Յոթերոոդ

մը միջակ ն ուժեղ

,

"

պաշտպան(դաշտապաշտպան) անտառաշերտեր: ն քամու էրոՈւթեբորդ ճողաէբոզիոնշրջան: Իիռիգացիոն ն է: Այս Հողաէրողիոն շրջանն ընդգըրզիանչափավոր միջակ կում է ԱրարատյանՃարթժավայրը (Հոկտեմբերյանի, էջմիածնի, Արտաշատի,Մասիսի, Արարատիշրջանները), Թալինի շրջանի

Հարավային Ճաւվածի, Մեղրիի շրջանի ոռոգվող տարածուն Արաքս գետի ձախերկու (Մեղրի կողմերը դետի թյունները ափնյա Հատվածը), Արփա գետի երկուկողմերը(եղեգնաձորի ն «Վայքի շրջանների սաճմաններում): Այստեղ անճրաոնժեշտ է Հիմնադրել (դաշտապաշտպան) Հողմակարգավորիչ

տառաշերտեր:

իններորդ հողաէրբոզիոն շոջան: ՄակերեսայինՃողատարումբ միջակ է արտաճայտված, առկա են սողանքային երնույթները: Ընդգրկում է Ազատգետի աջափնյա ճատվածը (Մասիսի, Արչոաշատի ն Աբովյանի շրջանների ոչ մեժ մասը):Այստեղ ւսն ճրաժեշտ է ճիմնադրել Հակաէրոզիոն Ճամատարած ն ջրակարգավորիչ ճողապաշտպանանտառայինտնկարկներ: Տասնեբորդ ճողաէբոզիոնշոբջան: ՄակերեսայինՀողատարումը միջակ է արտաճայտված,

մեծ

տարածում

ունեն

սողանքային երնույթներն ձորակները: Ընդգրկում է Արարատիշրջանի ճարավարնելյան ոչ մեժ ճատվածը(Շաղափ գետի երկու կողմերը): Այս ճողաէրողիոն շրջանում առաջարկվում է 4իմնադրել ջրակարգավորիչ-ճողապաշտպան, ճակաձորակային ն Հակասողանքային (Ճամատարած) անտառային տնկարկներ: Տասեմեկերոբդ հողաէռոզիոնշոջան, Մակերեսային Հողատարումը չափավոր ն միջակ է արտաճայտված, տեղ-տեղ ձորակների առկայությամբ, իսկ իոռիգացիոն էրոզիան միջակ ն ու

է

ուժեղ է: Ընդգրկում Աշտարակին եղվարդի շրջանների մի իջնանի, Թումանյանի, զգալի մասը, Ղափանի, նոլեմբերյանի, նաե ինչպես Ճսկայական ղանդվածը, շրջանների Շամշադինի Կրասնոսելսկի շրջաններիմի մասը (Գետիկի ստոիջնանի չրակարդավորիչրին Հատվածը): Այստեղ պետք է ճիմնադրել Հողապաշտպան (ճամատարած ն շերտավոր) անտառային

Աղյուսակ

անտառային Համատարած պաշտպանական ն շերտավորհիմնադբվող ծավալնըստ տնկաոկների

ու

Հողատնաքերինկատմամբ Վյուդատնահաական, ատեղժվող պաշտպանականանտառային տնկարկներիծավալը, Գյ

տոնկարկներ:

դիոն

7-ին

2-րդ 3-րդ

ու

ճողաէրոզիոն շոջան:Մակերեսային

ղիան՝ միջակ

էրոզիան շրջանի մեծ

ե

քամու

ուժեղ, բավական տարածում ունեն ձորակային սողանքային երլեույլթները։ Ընդգրկումէ Փորիսի մասը, Որոտան դետի աջափնյա չճատվածը (մի-

սիանի շրջան): Այստեղ անձճրաժեշտէ ճիմնադրել չրակարդավորիչ-ճողապաշտպանյ «ակաձորակային ն ճակասողանքային ճամատարած անտառային տնկարկներ, ինչպես նան ճակաՃողմային դալտապաշտպան անտառաչերտեր:

Առանձնացված Ճճողաէրողիոնշրջանները Հայկական ԽՍՀ տարածքի սխեմատիկ քարտեզի վրա նշանակված են արաբա1--14: 15 թվին Համապատասխանող կոնտուրնեկան թվերով՝ են անտառային ն ճողային պետական ֆոնըը ներկայացնում

դերը:

8-րդ 9-րդ

Ա

72-րդ

ն

4,0.

-

5,0

2,0

3.»

13-րդ

74-րդ

.-

ճողմա-

պաշտպան

2,0

-

2,5 2,0

4,0 -

5,0

-

3,0

6,6,

ա

1,0.

-

6,0

4,0 -

-

4,0.

5,0

3,0

ը

2,5

2,5

5,0.

2,0

4,0

1,0

2,0

2-րդ

Հողաէրո-

2,0

4,0

Ր" րն

շրջանների սաճմաններում), ինչպես նան Մասրիկի սարաճարթին ՀճարողՀարավային լանջերը (Վարդենիսիշրջան): Այստեղ անձրաժեշտ է ճիմնադրել ջրակարգավորիչ-Ճողապաշտպան, Ճամատարած անտառաՀՃակաձորակայինեն Ճակասողանքային

Տասնչորբսեբոոդ

-|

ներ

սռարումը միջակ ն ուժեղ է արտաճայտված,իռիգացիոնը՝ուժեղ» Ընդգրրսողանքների առկայությամբ: սոեղ-։տեղ ձորակների Սնանա լանջերը է ճարավային կում (Շաճդաղի)լեռնաշղթայի ն (Սնանա լճի Հյուսիսային ափերը, Վարդենիսի կրասնոսելակի

տաիումըչափավոր ն միջակէ արտաճայտված,

|

ջրակարԳավորքչ-

տնկարկՊԻ զատպա

անտառաշերատեր: (դաշտապաշտպան)

տնկարկներ:

դավան ընդամենը աշտպա-

անտառ.

ՏասներԵքԵրորդ ճողաէբոզիոնշրջան: Մակերեսային ճողա-

յին

անտառաշերտծր

րած

շըր-

աննե ջանները

`

պաշտպանական

Համատա-

2ողաէրո-

Տասնեոկունոորդ հողաէբոզիոնչբջան: իռիդացիոն էրոզիան ն միջակ է արտաճայտված, իսկ քամու էրողիան չափավոր ուժեղ: Ընդգրկում է Մասրիկի Հարթավայրը (Վարդենիսիշրրջանում): Այստեղ խիոատանճրաժեշւտ է ճիմնադրել ճողմավաշտպան

հռղաէոբոզիոն շբջաններբի

4:5

3,0

2,5

Ն

-

Շրջանացմանքարտեզագրականնյութերը Հիմք են ծառայել ՀայկականԽՍՀ-ում աղդրոանտառմելիորատիվ աշխատանքների գլթավոր

սխեման

կազմելու ճամար,

որն

իրականացրել է

«Հայպետճողչիննախագիծ» ինստիտուտը: Փյուղաոնտեսական ' Ի1

բարելավՃողատեսքե Փորի արմատական Բարոլավ ար էրոզիայի, երաշտի խորշակների դեմ ակտիվ պայքար կազմակերպելու ե, Ճճետնապես, գյուղատնտեսական կուլտուրաների բերքատվության չեշտակի բարձրացման նպատակով նախատեսվում է մինչե 2005 թ. գյուղատնտեսականճողատեսքերի տարածքում ճիմնադրել 50,726 ճաղզարճեկտար պաշտպա-

ման,

ու

նական անտառայինտնկարկներ: 19--414

Մեծ

մասշտաբի ագրոանտառմելիորատիվ աշխատանքներ պետք է իրականացվեն Սնանի ավազանում (10585 Հեվ.), Շի(8204 րակի սարաձճարթում(10305 չեկտար),Զանդեղուրում գոտում Արարատյան նախալեռնային գոդաճովտի Հեկ.), (8245 (7924 ՃեկՃճարթավայրում Ճեկ.), ինչես նան Արարատյան տար) Պաշտպանականանտառային տնկարկների ճիմնադրրՄան պետք է կատարվեն Դարալագյաղի(5902 աշխատանքներ գյուղատնտեսականդոՀեկտար) ն կենտրոնական Հայաստանի ճողագյուղատնտեսական կ ոռվա տափաստանում տիներում: )

`

.

ի

՛

ճիշւո հշ

ագրուսնխնիկա գրոտնխնիկալի

նախապատրա խազատը աոան

Ճարդե երուՃարցորի վեր

ն ե է կարելի տեղեկություններ բերյալ մանրամասն Սար է. Հայրապետյանին ուրիշների Հեղինակությամբ ճՀրատարակւ

ված «Հողի էրողիան տան»

ն

պայքարը

նրա դեմ» դրքում («Հայաս-

Ճրատարակչություն, երնան, 1966):

տեսքերի սաճմաններում մեծ ծավալի պաշտպանական անտաՀիմնադրում չի պաճանջվում՝այն ընդամենը ռայինտնկարկների Ճեկտար է, իսկ Ճյուսիսարնելյան շրջաններում, որե անտառային դգուռի, մինչն 2005 թ. Հի նախատեսվում անտառաշերտեր

Նմ սն Վեմնադրել:

հրականացնել ավելի

ուշ

աշխատանքներնախասոնսվում է

ժամկետում:

Նկ.

48.

Միջնակներ

ու

բում,

միջնականման չերտեր վարնլաճողերի սաշմաննենն վնրացման կուլտուր-տեխանիկական աշ-

որոնք ննքակա

խատանքներիիրականացման միջոցով:

Մեծ

Նկ.

47.

Վարբելաճողերից վերե բնկած էրողացված լանջնրում ճիմնադրված պաշտպանական անտառտնկարկներ(Արագածի շրջան):

Պաշտպանականանտառային տնկարկների ծառաթվատեաակների խառնուրդի ընտրության, ծառատեսակների աճեցման եղանակների, նորատունկ տնկարկների խնամքի ու տնկարկցանքի ճամար ճողի ների լրացման ն Հատկապես տնկման ու

ԽՍՀ ԳԱ օգնություն կարող Լ քույդ տալ չծայկական բուսաբանություն ինստիտուտի, ինչպես նան Ճճողագիտության ե ագրոքիմիայի դիտաճնտավոտական ինստիտուտի կողմից ճանրապետության տարբեր Ճճողակլիմայական գուտիներում, տարբեր դիրքադրում էրողացվածություն ունեցող լանջերում ագրոանտառմելիորատիվ աշխատանքներիրականացնելու ճաու

մար

շրջանացման սխեման: կազմվածծառախքմտատեսակների

Վերջին տարիներին մեր Հանրապետությունում բավական աշխատանքէ տարվել Հողերի պաճպանման դրանց արդլուչ նավետ օգտագործման, էրողացված լանջերի անտառապատու

ման,

ճեղեղային օջախների

ու

ձորերի ամրացման

ու

ընդճան291

րապես միջոցառումների իրականացման ուղղությամբ:կաղմաննախագծեր՝պաշտպանական վել են մի շարք սխեմաներ տառային տնկարկների ճիմնադրման նպատակով, սակայն ճարցերըտճամալիր ձնով դրանցում ագրոսնտառմելիորատիվ անտառմելիորատիվմիջոցաչեն դիտվել ճողերի պաճպանման ռումների ընդճանուր Համակարգում: Դեռ ավելին, Հանրապետության 29 շրջանների 305 տնտեսությունների ճամար կաղմու

վել

են

Հիմնադրման անտառաշերտերի դաշտապաշտպան

նա-

միանգամայն չճիմնաաշխատանքները մեջ: Շատ իրականացվել արտադրության Հիմնադրման խնամքի ւտեղերում, անտառկուլտուրաների խադծեր, սակայն վորված ձնով չեն

այդ

ու

Հետնանքով գոյություն ունեցող չպ աճպանելու ադգրոկանոնները են անմխիթար վիճակում կամ դւոնվում անտառաշերտերը

ու անասունների ուտքերի տակն Հողապաշտպան դեր չեն կատարում: ջրակարգավորիչ Զարմանք կարող է առաջացնել նան այն, որ ամբողջ ձատարածաստանի շուրջ 420 Հաղար ճեկտար վարելաճողերի են ըրնդաանտառաշերտերը քում դաշտապաշտպան կազմում սա ժի դեռ Ճարցի կողմն կամ 0,5300։ Բայց մենը 2500 Հեկտար

ոչնչացվել

չոնկարվնետեղերումՀիմնադրված Կանտառային

Շատ

է,

են

պաշտպանականնշանակությունչունեն, քանի որ դրանք Հիմնադրված են ոչ թե ւպաճանչվողտեղերում, այլ այն տարատնտեսուորոնք Հատկացվել են անտառային ծություններում, թյուններին, դրանց ուղղությունը միշտ չէ, որ ձւամապատասխանում է գերակշռող քամիների ուժը թուլացնելու ուղղությանր: Անտառաշերտերը չեն Հիմնադրված պաճանջվող լայնու-

րը

մեծ

շարքերով, չի պաշտպանվածծառաթփատեսակների թյամբ խառնուրդը: Անճրաժեշտ սաճմանված Հաջորդականությունն մի մասը տնկարկների Հեւտեանքով խնամք չկազմակերպելու ճեւտնանքովանտառաշերտերում չորացել է, վերանորոդման Որպես ոտացվել են տարբեր առակի ծառաթվիատեսակներ: ու

ու

զաշտկանոն, վերջին երկու-երեք տասնամյակների ընթացքում

ճիմնատնկարկները դլխավորասղես անտառային պանական Ճողատաճամար ոչ պիտանի դրրվելեն դյուղատնտեսության

բածությունների վրա, որտեղ տ ր չկան: ը յդպիսի տեղերում, դր

անտառաճման ,

Բ բնականէ,

նորմալ պալման-

ինչես

խորը

տա-

նշեցինք վերնում, մինչն

թվականը ճանրապեչ տությունում նախատեսվում է աղզրուսնտառմելիորատիվ աշխատանքներ իրականացնել 56,7 Հազար ճեկտար տարածության վրա:

Բնականէ,

որ ճանրապեւտության տարուսծքումկարճ ամբողջ չէ միաժամանակ ժամանակամիջոցում Ճճնարավոր իրականաց-

նել ճակայական մասշտաբի ագրոանտառմելիորատիվ աշխատանքներ: Հետնապես, առաջին ճերթին պետք է այդ աշխատանքներն իրականացվեն այն «ողաէրողիոն շրջաններում, որոնք առավել էրողավտանդ են, Հաճախակի են տուժում երաշտից խորշակներից, ընդճանրապես գլուղատնտեսությունը ավելի շատ է տուժում բնական պատաճարներից: Պետք է ճաշվի առնել, թե իրականացվող ագրոանտառմելիորատիվ միչոցառումները որքանով կարող են նպաստել դգլուղատնտեսական Ճողատեսքերի, ն, առաջին Հերթին վարելաճողերի, արդյունավետ օգտագործմանը ն դլուղատնտեսականմթերքների արտադրության ավելացմանը Այս տեսակետից առաչին ճերթին ադրոանտառմելիորատիվ աշխատանքներպետք է իրականացնել Շիրակիսարաճարթում, Ամասիայիշրջանում, Սնանի ավաղանում, Հատկապես Մասրիկոռվա կի Հրագգան-Ապարան տափաստանում,ամբակի Ճճովտում, 4ատկապես պիտակի շրջանում,Արարատյան արթքավայրում, առանձնապես Բաղ-

ժառաթփատեսակ-

ու ների արմատներընորմալ չեն կարող զարգանալ

րածվել, բույսերի աճը թույլ է լինում, ծառերը ցածրաճասակ են մնում, սաղարթը չի Համակցվում։ Այս բոլորի Հետնեանքով ճիմնադրված անտառային ւոնկարկների պաշտպանական նշանակություն, խիուտ փոքր է: Չնայած ճիմնադրված տարբեր նշանակության պաշտպանական անտառաշերտերն ու Համատարած անտառտնկարկներըորոշ դրական ճողապաշտպան ու ճեղեղականխիչ դեր են կատարում, ստեղծում են միկրոկլիմա, սակայն ներկա վիճակով (չճաշված որոշ բացառություններ) դրանք հրաշտի ու խորշակներիդեմ պայքարելու, ջրային ոեժիմը արդյունավետ կարդավորելու, շրջակա միջավայրը բարելա-չվելու մեծ դեր չեն կատարում: սակավաճոչ Հանրապետության ղողության ու բարդ ռելիեֆի պայմաններում նվաղագույն տարբածության վրա ճիմնադրված պաշտպանական անտառաշչերտերը բարձր արդյունավետություն չեն ապաճովում:

ու

արագարնում, զանգվածում

մասնարամյանի ն Ապարանիշրջաններում, Զանդեղուրում, եղվարդի Աբովյանի շրջանվորապես Սիսիանի Գորիսի, ու

ու

ներում

ն

այլն:

իրականացման Ադրոանտառմելիորատիվ աշխատանքների մշակել է մեր կողմից (է. Հայրապետյան) Հերթականությունը աշայն տրված է ՀայկականԽՍՀ ագրոանտառմելիորատիվ խատանքների դլխավորսխեմայում: Մեր ճանրապետությունում ագրոանտառմելիորատիվմիջոցառումները պետք է դիտել որպես դյուղատնտեսության կուլտուրայի բարձրացման ն մեր երկրում պարենային ծրադրի Հաջող լուծման կարնորադույն լծակ: Հետնապեսգյուղատնտե սության արտադրության աշխատողների, ն առաջին Ճճերթին մասնադետների, սրբազան դգործը պետք է լինի անշեղորեն փրականացնել ադրոանտաոմելիորատիվմիջոցառումների գրլխավոր սխեման ն ստեղծել վարելաճողերիու անտառի դաշինք՝ ն

բերք

բարիքիավելացման դրավական:

ու

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ 0ԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄԻՑ ԴՈՒՐՍ ԵԿԱԾ

ՎԱՐԵԼԱՀՈՂԵՐԻՄԵԼԻՈՐԱՑԻԱՆ ՈՒ ԿՈՒԼՏՈՒՐԱԿԱՆԱՑՈՒՄԸ

Հանրապետությանլեռնային

ու

նախալեռնային շրջաննե-

մեջ օդտադործվող վադյուղատնտեսության ճսկայական տարածություններ տարբեր չպատճառրելաճողերի րում նախկինում

տարբեր ժամանակներում դուրս են գրվել մշակվող մնալով անմշակ վերածվել հն խոպան ՃոՀողերի-ֆոնդից ղերի կամ ինչպես ասում են լքված վարելաճողերի: նման կարգի վարելաճողերը անմշակ թողնելու ճիմնական պատճառներնեն՝ ընկած լինելով խիստ թեք ա) շատ տեղերում վարելաճողերն չէր Ճողի մշաոչ տրակտորաճարմար լանջերումճնարավոր

ներով

ու

ու

'

:

ու

բերքաճավաքի աշխատանքները մեքենաաշխատանքների Գյուղատնտեսական մեքենայացնել: կության, բույսերի խնամքի

ու

ստիպեց կոլտնտեսություններում ացումը սովխողներում տարածությունտարեցտարի «րաժարվել ոչ տրակտորաճարմար ները մշակելուց. Բ) մեծ թեքությամբ լանջերում ընկած վարելաճողերը սիստեմատիկ ենթարկվելով էրոզիայի, Հողի բերրիությունը խիստ ու

նվազել էր մշակվող կուլտուրաներից ցածր բերք ստանալու պատճառովդրանց Ճետադա մշակությունը տնտեսապես ձեռընտու չէր. դ) Ճանրապետությունըսեփական ճացով ապաճովելու նպատակով1950- 1952 թթ. մեծ քեջություններում ընկած բավական բարձի պոտենցիալ վտանգ ունեցող մի քանի տասնյակ Ճճաղզար ճեկտար արուռներ խոտճարքներ վարվեց ու դրվեց վարելաճողերի տակ, որի ճեւտնանքովկարճ ժամանակամիջոպում արադացված էրոզիոն պրոցեսներով այդ՝ տարածությունների ճողածածկը քայքայվեց ն դրանք կորցրին իրենց նշանակությունը որպես վարելաճող։ Այդ չափազանց ցածր արտադրոգրեցին դյուղականություն ունեցող ճողերը ստիպված դուրս ղատնտեսականօդտադործումից: դ) շատ տեղերում խիստ մասնատված փոքրըտարածություն զբաղեցնող ճանդակները բնակավայրերից ճեռու ընկած լինելուն թողնվել են անմշակ, քաոլայտճառով քարքարուռության նի որ դրանց «Ճետադգամշակությունը ղարձյալ տնտեսապես ու

ու

ձեռնտու Է

չէր:

ՀայկականԽՍՀ տարածքում լքված վարելաճողերը Հիմնա-

կանում գտնվում են լեռնային Հողադործական շրջաններում: Վերջիններս տարածվում են ծովի մակերնույթից 1200--1300 մետրից մինչե 2800---2500 մետր բարձրության վրա ն ընդդիրեն կում չոր տափաստանային (շագանակագույն ճողեր), տի-

պիկ տափաստանային(սնաճողեր) ն մասամբ լեոնատնտաչ տային (գորշ ն դարչնադույն Ճետանտառային տափաստանացված Հողեր) գոտիները: թ. «ետո Ճանրապետությունում սիստեմատիկաբար են դուրս դրվել 122 Հազար Ճճեկտարվարելաճողեր, կամ դրանց ինդճանուր տարածության 22,200: Օրինավ՝ Աշտարակիշրջանի կոլտնտեսություններումսովխովներում անօգտագործելի են մնացել 6,8 Հազար 4եկտար լքված վարեհլաճողեր, Գորիսում՝ 5 Հազար,Վայքում՝ 4 Հազար, Սիսիանում 6, Հազար, ու

Մարտունիում 4,2 ճաղար:

ու

Ապարանում՝

5,3-ական Հաղար, Աբովյանում՝

Դուրս դրված 1272 ճաղզարճեկտարից 22 Ճազարը ճատկացվել է բազմամյա տնկարկներին, 11 Հազարը տարբեր կազմակերպություններին, իսկ մնացածը չի օգտագործվում:

լեռնային Հանրապետության

ճողադործական շրջաններում դլուղատնտեսական ենթարկված օդտաղործումիը էրողիայի դուրս եկած ճողերն առանձին զանգվածներ չեն զբաղեցնում ն զբաղեցնում են ոչ մեծ Հողաճանդակներ։ 0Սրինակ՝ՎայՔին Սիսիանի շրջաններում կատարված ճաշվարկումներից պարզվել է, որ գյուղատնտեսական օդտադործումից դուրս գըրված Հչողերիցմինչն մեկ Ճճեկտարտարածություն ունեցող ճան1--5 ճեկտար դակների քանակը կազմում է 20--8800, 11--2800, իսկ ավելի տարածուՀճեկտարից րբածությամբ՝ 0,4--2:0: թյուն ղզբաղեցնողները՝ ու

տա-

Լքված վարելաճողեր կան, առանց բացառության, նչախալեռնային ն լեռնային շրջանների բոլոր տնտեսություններում,Հարթ մինչն դիք լանջերը: Այդ Հողերի ռելիեֆունեցողտեղանքից ն նույզբաղեցրած տարածությունները Հաճախ ունեն 15--20 20--25" նիոկ մինչն թեքություն: Սպիտակի,Աբովյանի,ծրազդանի, Սիսիանին լեռնային ուրիշ չրջանների մի շարք տնտե-

ռւլարզվել է, ճաշվարկումներից սովոլուններում կատարված դրանց 0-ը ընկած է 15-ից բարձր թեքությունների որ

70--75

վրա:

Սիսիանի շրջանիԲաղարչայի, ՍառնակունքիԱնգեղակոու

թի տնտեսություններում կատարված Հաշվարկումներից պարղզվել է, որ եղած 526 ճեկտար լքված վարելաճողերից մինչն 55 թեքությունների վրա ընկած են 1,840, 5--10" թեքությունների 10--155 26,940, չ6,340, թեքությունների վրս՝ իսկ 155-ից վրա` քարձր թեքությունների վրա՝ 65009. ղուրս եկած Ճճողերի Գյուղատնտեսական օգտագործումից չասիազանց նվաղ բուսածածկը ն անբարելավ ջրաֆիզիկական թեքության ճետ մեկտեղ,ինտենՃատկությունները, տեղանքի են: Դիտումներից ճողատարման սիվ ճիմնական պատճառներն է, սլարզվել որ ճեղեղային բնույթի անձրնեներիժամանակ լանջերում ընկած լքված վարելաճողերի մեջ ներծծվում է ջրի միայն 30--4040-ը, մնացած 60--2040-ը չի կլանվում ն կորչում է մակերեսային ճոսքերի ձնով: Շայո տեղերում լքված տարածությունները (որոնք ընկած են ձոեն ժամանակակից դարձել փուխր մայրատեսակների վրա) Գերակների առաջացման օջախներ: Ջորակների առաջացման են լինում բավաշատ ուտիպված տնտեսություններ յոնանքով

կան ճողեր դուրս դրել դյուղատնտեսական օդտադործումից, ն չնայած դրանքունեն բարձր բերրիություն բարելավ ջչրաֆիղիկականճատկություններ: Վերջին տարիներին Հանրապետության կառավարության որոշմամբ խոպան ճողերը պետք է լուրացվեին (գլթավորապես բուսապատման ճանապարճով)ն փոխակերաոլվեինբարձրարժեք Հողատեսքերի Սակայն տեղերում, առանց ադրոմելիորատիվ միջոցառումների կիրառման, առանց լքված վարելաճողերի բուսական ծածկոցըվերականդնելու դրանքմեխանիկորեն ն ներկայումս օգտաղդործվում են արուների շարքը, փոխանցել ,

5Ր

Աղյուսակ

'

.

Լքված վառհլաճողեբի ագոոնոմիական հատկությունները բնորոշողմի քանիցուցանիշնե» Գ

.

ր ունա

Էս

կոքյունը ո

ու

ունե ով

ռո

Ուսումնասիրու«5

Հ

`

քյան վայրը ն

որվածքի Հ :`

--« Հ

Համարը

ո" ո

-

-

-

Տ-

ՀՀ Տ

շ

Հ

Հ 5«Պ. ւ

`

Սպիտակիչրջան,

0-9

2,5

25,5

Սարամեջ, կտ.

2,880

0,126

10:58

3,7

1,006

0,104

16,0

4,9

3,2

19,4

30,4

4,0

22,1

5,2

5,6

18,5

6,3

`

28-25

Հրազդանիչրջան, Աղբյուրակչկտ. 11 Թումանյանի չրջան, Ծոճկան, կ կա.

Սաձփանավանի շրջան, Ցաղդան, կտ. 13 '

Աշտարակիշրջան, Սարալանջ,կտ. 12

Հ

Տ

Հ«3 Տ,

0-10

2,85

0,210

10-30

1,45

0,108

30-85

0,4

0,062

0 12

որոշված չէ

12353

53-25

0,983

Ծ Օ

5ի Հ --|»«ՀՏՃՀ-

Տ

ՄՏ

12,6

35,5

12,4

34,1

-

4,1

է

.

9,8 10,6

1,1

34,5

10,1

39,

10,6

49-85

1,0

20,2

34,6

9,9

0-10

0-12

«9

0,552

29,4

3,3

10-32

1,05

0,021

3,8

22--56

0,527

0,043

10,2

26,2

25,5

3,0

որոլնս բնական արոտներ: նվազ բուսածածկ ունեցող խոպանների օգտագործումը որպես արոտներ է՛լ ավելի վատացրեց դրանց բուսածածկը, թուլացավ ճակաէրողիոն դիմադրողականությունը, ն Հողն է՛լ ավելի ուժեղ ենթարկվեց չրային են

Հոսանքների քայքայիչ դորժունեությանը: Լքված վարելաճողերը անբարելավ ադսովորաբար ունեն իոարտադրական Հատկություններ, Հիմնականում սակավազոր ու միջակ Հզորության են, ճողաշերտի ճաստությունը սովորադեպքերում 30 սմ-ի սաՀբար 0,5 մ-ից չի անցնում, իակ շատ մաններումէչ Պարունակում են նվազ քանակությամբ Հումժուռ՝ նույնիսկ սնաճողային գուտում այն 50-ից չի անցնում: Լքված վարելաճողերը թույլ ն միջակ կմախքային են, ունեն թեքն միջակ կավավազային մեխանիկական կազմ, ոչ մեֆ քանակությամբ տիղմի ռպլարունակությամբ: Մեծ թեքությունունեցող լանջերում ընկած վարելաճողերի չետադա լքումը առանձնապես չի փոխել էրոզիոն պրոցեսների զարգացման վիճակը: Այստեղ աճող նվազ մոլախոտային տիպի բուսականությունը անասունների արածեցման պայմաննե րում ճողապաշտապան էական դեր խաղալ չի կարող: շրջանում կատարված մեր ուսումնասիրությունՀրազդանի ներից պարզվել է, որ 15--20" թեքության ճարավարեմտյան լանջում երկու տարիներիընթացքում միայն 7 անձրեների ժամանակ (130 մմ շերտով) դաշտից ճեռացել է 1055 Հազար Լ/4 Ճեղուկ Հոսք | 8.46 Հազար կդ/4 բերրի Հող: Գյուղատնտեսական օգտագործումից դուրս գրված Հողերի արտադրողականությունը չատ փոքր է, իսկ բուսածածկը Ճիմնականում կազմված է մոլախոտային տիպի բույսերից: 0րինակ Վայքի շրջանում Մ, Ղազարյանիուսումնասիրություններից պարզվել է, որ նոր լքված Հողերում բարձր կերային արժեք ու Ճողապաշտպան ճատկություններ ունեցող դաշտավլուկազգի խոտերի քանակը կազմում է ընդչանուր բուսականության 2,3--184-ը, իսկ մնացած 22--942,200-ը տարախոտեր են: նույնիսկ վաղուց լքված ճողերում դաշտավլուկաղզդի 18,500 (մնացած բույսերի ընդճանուր քանակը չի դգերաղանցում 81,540 -ը տարախուեր են), մինչդեռ դրանց անմիջապես կողքին ընկած կերային Հողատեսքերում, այսինքն առաջնային բուսականության կազմում, դաշտավլուկազդի բույսերը Հաճախ ու

68--78 Կե,Հատկանշական

կազմում են է, որ բուսածաժկում բակլազգի արժեքավոր կերային խոտաբույսեր բոլորովին չկան կամ շատ աննշան են: ֆլխավորապեսզարգանում է տարախոտային խմբավորմանըպատկանող ճոտավետ օշինդրը: նույն շրջանի շագանակադույն ճողերում (Փոռի տնտեսուպարզվել է, որ թյուն) ուսումնասիրություններից լքված Ճողերում տարախոտերը կազմում են ընդճանուր 10,8, իսկ բակ56,5 0-ը, դաշտավլուկաղզգիները՝ լաղզգիները՝32,6010-ը: Բուսական կազմի տեսակետից դյուղատնտեսական օգտագործումից ավելիշուտ դուրս եկած Ճողերի վիճակը որոշ չափով բարելավ է: Այսպես, եթե ընդճանուր բուսածածկում տարախոտերը կազմում են 28,7--21340, ապա դաշտավլուկազգիները՝ 48,2--71440, բակլազգիները՝ մինչն 900.

նոր

կատարված

Քումածաժկի

լքված Ճողերում, կանոն, չոր տասվիասՈրպես Հատկապես

տանային գոտում ճացազգիներիվերականգնումը խիստ դանդաղ էչ կատարվում, Վայքի, եղեգնաձորի, Սիսիանի, Թալինի,

Աբովյանիեն շրջաններում կատարված ուսումնասիրուն

այլ

թյունները ցույց

տվել,

որ

վերականդնվողլ բուսականության

շարքում առավել մեջդաշտավլուկազդգիների

վում

մեծ

կոճղարմատավորները՝ սողացող

տեղ

են

դրա-

սեզ, մազմզոտ սեզ ն այլն, որոնք ճնշողազդեցություն են թողնում մյուս տեսակի խոտաբույսերի վրա: չաճախ վաղուց լքված 4ողերում սեզի վերգետնյա ղանդվածը4-5 անդամ ավելին է, քան կուսական ճողատարածություններում:Սիզախոտի դերակշոությամբ բուսածածկի կերային որակը չնայած այնքան էլ պածր չէ, բայց ն այնպես խոտի բերքը խիստ պակաս է լինում:

Հետագայում

Գորիսի ն Հրազդանի, Ապարանի, Սպիտակի,

ուրիշ շրջանններումկատարված դիտումներից պարզվել է, որ վերականդըրնվող բուսականության կազմում մեժ տեղ են զբաղեցնում բակլազգի բույսերը, Հատկապես խաբուսիկ ոլոռը, ձմեռող վիկը, կապույտ առվույտը, որոնց կերային արժեքը բավական բարձրր էէ Շատ ճաճախ սկզբնական բուսածածկի ՃամեմատուԹյամբ խոտանախառնուրդում բակլազգիների քանակը3--Տ անգամ ավելին է լինում: առմամբ դյուղատնտեսական օգտագործումից Ընդճանուր դուրս եկած Ճողերի բուսական կազմը շատ խայտաբղետ է, այն

կախված է Հողակլիմայական գոտուց, լանջի դիրքադրումից» Հողի էրոզիայի ենթարկվածության աստիճանից, արածեցման: բնույքից, լքվածության վաղեմությունից ն այլն. Սովորաբար" շագանակագույն Հողերի գոտում ավելի ուշ դուրս գրված ՀոՃանղերում դաշտավլուկաղզդի խուռաբույսերից դլթաավորապես դիպում են ճավաքված ողնախուտը, մարգադետնալին սիզախոտը, ցորնուկը, տարախոտերից՝ տերեվուկը, արնելյան ծովակաղամբը, դաշտային տատասկը, իշճուռուռը, ճայկական խին8ը, իակ բակլաղգիներից՝ փոփոխական վիկը, ցանովի աովույտր ն այլն: Այդ նույն գոտու վաղուց լքված Ճողերում դաշտավլուկազիներից ճանղիպում են ցորնուկը, մաղմզոտ սեզը, սո ղացող սեղը, Ճավաքված ողնախոտը,նրբագեղմ կելերիան, սոխուկավոր դաշտավլուկը, տարախոտերից՝ տերեւվիուկը, կոչի ուրցը: դաշտային տատասկը, եղեսսպակը, անմեռուկը, իշաովուլտը, սաղավարդակը, սովորական սիբեխը, վառվոուկը, բակլազգիների։՝ փոփոխական վիկը, ցանովի առվույտր ն

այլն:

դուտու Սնաճողային

նոր լքված

Հողերում դաշտավլուկազգի

սեխոտաբույսերից գլխավորապես զարգանում են սողացող զը, ցորնուկը, Ճավաքվածոզնախոտը, բակլաղգիներից՝ ցանովի առվույտը, փուխոխական վիկը, կովկասյան եղջերաովույտը, իսկ տարախոտերից՝մակարդախոտը, ալպիական մատիտեղըչ եղան լեղուն, եղեսպակը: Այդ գոտու ճին լքված ճողերում դաշճանդիպում են շյուղախոտը, նրբագեղ կետավլուկազգիներից լերիան, Ճավաջված ոզնախոտը, ցորնուկը, սողացող սեղը, մարգագետնային երեքնուկը, ցանովիառվույբակլաղդիներից՝ տը, փոփոխականվիկը, կովկասյան եղջերառվույտը, իսկ տարախոտերից՝ կոչի ուրցը, մակարդախոտը, արծաքախոտը, եղեսպակը, երիցուկը, ալպիական մատիտեղը, արնքուրիկը, եղան լեզուն, եղինջնակը, սինձը ն այլն: Ընդճանուր առմամբ գյուղատնտեսական օգտագործումից դուրս եկած ճողերի բուսական կազմը շատ խայտաբղետ էյ այն կախված է դուտուց, լանջի դիրքադրումից» Ն բնույթից, լքվածության վաղեմությունից ն այլնւ մի շարք կեռնային ու նախալեռնային գոտու շրջաններում են տվել, որ շագակատարված ուսումնասիրությունները ցույց

ողաղիտայաղան

ո ԱարոնԱթա

Յ00

Տան

նակագույն Ճողերի գոտում վերջին շրջանում լքված ողերի վերց/՞, գետնյա կենսաբանական զանգվածը կազմում է 45--8,8 ց/Պ: Սնաճողային գոիսկ վաղուց լքված ճողերում՝ 6,5--8,8 տում կազմում է 6,5--8,4 այդ քանակը Համապատասխանաբար 9/4 ն 10,8--15,6 ց/ճ: Չոր խոտի բերքի Հճաշվովայղ քանակը ավելի պակաս է, քան կենսաբանական զանգվածն է: շատ Բերված թվերը ցույց են տալիս, որ լքված ճողերի արտադրողականությունը, լինեն դրանբ նոր, թե ճին, խիստ ցածր ե: Նրման Հողերի գյուղատնտեսական արժեքը ցածր է, իակ ճողաԹույլ: Աճա թե ինչու լքված ճոպաշտպան Հատկությունները՝ ղերի յուրացումը ն բարձրարժեք գյուղատնտեսական ճողավերին աստիճանի կարեոր նշանակություն տեսքերիվերածումն ունի:

ղուրս եկած ճողեոի Գյուղատնտեսական օգտագոռոծումից

ուրացման ուղիներ: Հայկական ԽՍՀ-ի սակավաճողության պայմաններում ճսկայական

դյուղատնտեսատարածությամբ

օգտագործումից ղուրս եկած, էրողիայիենթարկված Հոշրջանառության մեջ դյուղատնտեսության ղերիյուրացումն կան

ու

սիոխադրելը

կարնոր ժողովրդատնտեսական նշանակություն

ունի:

Տարբերգյուղատնտեսական

գոտիների

ողակլիմայական

օգտասլայմաններում տարբեր դգլուղատնտեսական գործումից դուրս եկած, էրոզիայի ենթարկված ճողերի յուրացեն

ման

նան

ուղիները:

Հանրապետությանլեռնային

նախալեռնային շրջաննետարածվում միայն խիստ թեք ու դիք Հողերը (15-ից բարձր), այլն թույլ թեք (5--10") լանջերում: նախկինում կիսաթաղված բաստեղծված միջնակների, թաղված րերի, անկանոն թափված քարակույտերի պատճառով ալդ տարածությունները մասնատված են փոքր Ճողաճանդակներիե դաշտային աշխատանքների մեքենայացումը կապված է որոշ դժվարությունների ճետ: Վաղուց լքված Ճճողերըտեղ-տեղ բերրի են ն են, մանավանդ որ էրոորոշակի ոնհզերվ վարելաճողերի զիոն պրոցեսների զարգացման սպլոտենցիալվտանգը մեծ չէ: ՑՔարՀավաք այլ մելիորատիվ մեքենաներով ներկայումս ճնարավոր է վերացնել անկանոն (լանջերի թեքության ուղղությամբ կամ շեղակի) միջնակները, քարակույտերը, ինչպես նան կազրում լքված

ու

են

ոչ

ու

ու

մակերպել թաղված կիսաթաղված խոշոր քարերի Ճավաք, է ոքր ճողաճանդակները վերածել զանգվածային վարնհլաճողեճի ու այնտեղ մշակել տարբեր գլուղատնտեսականկուլտուրա ներ՝ ճացաճատիկ, ճատիկարնդեղեններ,շարաճերկեր ն այլն: Աղուն, Արա, Կողբջուր,Ջորագետգետերի չրչավաք ավաու

ղաններում, նոյեմբերյանի, Թումանյանի, եղեգնաձորի,հջեոա-

նի, Շամշադինին այլ շրջանների սաշմժաններում, որտեղ կառուցվում են ճղզորջրճան կայաններ, ն շատ կոլտնտեսությունն ներ սովխովզներմասնագխոացվում են պտղաբուծության անասնալաճության ուղղությամբ, նոր լուրացվող այդ ճողերն առաջին ճերթին պետք է ճատկացնել պտղատու կուլտուրանեու

Դեբեղ-Կողբջուրգետերի ջիիՃավաք ավազանների տարածքի Համար կազմված ճականրոզիոն միջոցառումների տեղաբաշխման քարտեզների Համաձայն եղած 354 Հաղար չմշակվող Ճողերից 286 Հեկտարը նախատեսկուլտուրաներին, իսկ մնացած վում է ճատկացնել պտղատու 68 Հեկտարը՝ խոտացանությանը։ Թումանյանի չրչանի Շնողի

Զորագետ-Դեբեղ րին:0Օրինավ՝

ն

սովխողում վերջին տարիներին շուրջ

Հեկտար խաղողի

դլթաավորաղեսնման

ճեկտար

պտղատու

նորատունկ այդիները «Ճիմնադրվել

ն են

ճողերի վրոո

Վեդի, Ազատ, Արփա ն ուրիշ գետերի ջրչավաք ավաղաններում, Արարատի, Աբովյանի, նղեգնաձորի, Վայքի ն այլ Հողակլիմայական պայմանները շրջանների սաչմաններում գպաստավոր են մեծ տարածություններում ստեղժելու ընկուղենի-պաղատուներիտնկարկներ: Օրինավ՝ ալդ շրչանների որոշ ՃեկՃատվածներում եղած 451 ճեկտար լքված ՀՃողերից տարը նպատակաճարմաիէ «Հատկացնել ընկուղենի-պտղատու տնկարկներին,իսկ 139 Հեկտարը՝ խոտացանությանը: մի շարք շրջաններում (Հրաղդան,Ապաչ Հանրապետության բան, Սատնհփվփանավան, Կալինինո Գորիս, Սիսիան, Սպիտակ, Սնանա Ամասիս,Ղուկասյան),

լճի ավազանում նկ այլ տեղեբում, որտեղ լքված ճողամասերը դտնվում են ծովի մակերնույթից մնժ բարձրության վրա, ն Հողակլիմայական պայմանները Հնարավորություն չեն տալիս ավելացնելու առավել ինտենսիվ դյուղատնտեսական կուլտուրաների տարածությունները (վաըբելաճողեր, պտղատուներ, խաղողի այդիներ ն այլն) ն տնտեանասչսությունները մառնագիտացված են դաշտավարության ու

անճրաժեշտէ նապաճության ուղղությամբ,

այդ Հողերը բուսավերածել երկարամյա կերային ճողատեսքերի՝ խուոԳորիսի շրջանում առաջիկա արոտների Օրինուվ՝ ճարքների տարիների«ամար նախատեսվում է բազմամյա խոտաբույսանրիցանք կատարել 700 Հեկտար լքված վարելաճողերի վրա,

պատել

ն

ու

580, Սիսիանում՝650 Ղափանում

4Ճեկւոարի վրոս:

ելնելով յուրաքանչյուր շրջանի բնական պայմաններից,

լըք-

ված Հողերի էրոզիայի ենթարկվածության աստիճանից, բուսաժածկի վիճակից ն այլ պայմաններից, անչրաժեշտ է կոնկօգտագործրետ մոտեցում ունենալ այդ Ճողերի յուրացման ու

ժան

ժամանակ:

պայմաններում առանձնակի նշաՄեր Հանրապետության նակություն ունի բուսապատման միջոցով գլուղատնտեսական օգտագործումից դուրս եկած Ճճողերիյուրացումը: Հանրապետության մի շարք լեռնային շրջաններում կատարված ուսումնասիրություններըցույց են տվել, որ լանջերում ընկած ցածը արտադրողականությունունեցող լբված Ճճողերիբուէ տալիս ոչ միայն ավելացնել սառլատումը ձճնարավորություն առավել ինտենսիվ դյուլղատնտեսական ճողատեսքերի տարածությունը եհ անասնապաճության կերի բաղան, այլն պապա նելու, անդամ բարձրացնելու ճողի բերրիությունը: Բուսածաժճողի բերրիության բարձրացումը նպասճողատարման խիստ կրճատմանը, իսկ առանձին զանդ-

կի վերականգնումը տում

են

ն

վածներոսԻ անգամ նրա իսղառ կանխմանը: Այս Հարցերը մանրամասը լուսաբանված են Է. Հայրապետօգտագործումիը դուրս եկած Հողեյանի «Գյուղատնտեսական բի յուրացման ուղիները» դրքում (« Հայաստան»Հրատարակչություն, 1929 թ.) Այստեղ ցանկանում ենք կանգ առնել միայն մի քանի Հանդույցային Հարցերի վրա, որոնք արժանի են ուշա-'

դրության:

Պետք է նկատի ունենալ, որ «ողի բերրիության վերականդնումը կատարվում է շատ դանդաղ, մանավանդ այն լանջերում, որտեղ էրողիոն պրոցեսների ղարդացման վտանգը մեծ է: Սեվանի սոլազանում կատարվածուսումնասիրություններով պարզ27 տարի ճետո միջակ էրողացված վել է, որ բուսասպղատումից պարունակությունը Հողի պրոՀարավային լանջերում Հումուսի

,43-Ֆիլի սաշմաններում (0--30 սմ) ավելացել է միայն 0,43 0,02--0,0389 նդ 1888 -ով, Զարմուն 0 6048 ազոտ ընդձճանուր -ով, , թթուն՝ 8-55 կգ/", ազոտը՝ 44--108 52 ն 58): Այլ կգ/", շարժուն կալիումը՝ 45 կ ողի բերրիութուսը7 վե' ընթ կերպ առած, 2 տարվա ընքացքու `

Տ: «արժուն աոախիիի

ո (ոով

-

ինչդեռ այդ ժամանակականգնվում է միայն 10--20Կ0-ով, մին բե Հո ղատարման Հետնանքով բերրիությունը նվազել միջոցում Ղ:( է են այն մասին, լեռը Բերված ր վյալներն ասում 1,2--5,5անդամ: տվյա ւմ էրոզ, րոզիայի ե մասնակիորենկորցրած Ճճողերն բերրիությունը իրենց նախնական պայմաններում 35-20 տարվա ընքացքում, ժինչդե բելի է Հասցնել միայն

«օօ

գը «ամզդտան

`.

Յ

«մմ

`

բր

Ջ `

.5

Ք անաչ

ե

րա

,5

,

ո

:

լա վիճակին է րր վերականգնվածճողըկ

8.-

«5

-

արք ի

-

:

,

այդպիսի դժվարությամբ բողջությամբ ողողվել-տարվելմեկ 4եղեղային այռաջացածմակերեսային

ն Հին խոպաններում

Հոսքերով:

անձրնի բնույթի հ

արո

-

|

յն

ճիտ ու

րաի առաջացնող վարել լոն

բազմամ ո, մ.

ե ի չ.

կիրառելու

մ

ա

բ

պա

ար ա.

-

,

չ

մեծ

վաղեմո

ոլ

առ

ունեցող

որտեղբուխոպաններում, ան-

են միամմ ոլախուտերը, գ րակշռում սական կազ Ճճողատե ն ղատեսէ կերային բարձրարժեք վերածել դրանք ճրաժեշտ արմատական ՔՈՒ ու կա բարելավման Քերի՝ խուտճարքների արոտների ր ի դործում Խիստ ճանապարճով: այն եղանաա ությա կարնոր ա

մ

թեք լանջե

Հնա ունի նշանակություն

ե կիրառման դեպքում կստեղծվեն առավ լ նպաստավոր ի է աճման ու զսրդացման, ոտա բույսեր բազմամյա պայմաններ Հո ն ինչպնս նան մժակնրեսայինՀոսքի լանջե սի լանջոը: եքն բուսապատումը կատարվում է այնպիսի չէ ապա խոմ » մեծ ձե որտեղ էրոզիայի զարգացմանվտանդը րում, ն էրոզիան թուլացնելու լու տաբույսերի բարձր բնրք ապաճովելու ռ

բե

թ

-.

ՏՅ.

՝

53|8 --

Հ.

|83

:Տ

ԸԵ«

Հ

լ

՞

Հ

ՀՀՀԱՏՏՏՈԱՅՏՀՈԻՏՏ

Հ5-

Հաաա

Տ ՀՅ|ՑՋ

Ջ

Ջ|Ջ

ՀԹ,

ՏՀՅՀ Ր

ՏՋՑՋԵ|ԵՖՋՀ

ԳԱՏԱՏՏՏԱՅՅԱՅՅՑՅՏ

ՏՅՀՏՑՅՑՅՀ

ՏՏՏ|ՏՀՀՏ

ՏՏ

ՏԵ--Լ----

Յ3

"ոռ

-

3).

ՁՀ5|

Տվ

8.8

Վ

Հ

՛5. են

ՀՀ

8.

ՏՏ|

Յ--

'

Հ

ՇԲ Էլ ՀՀ:

ՀԳ ՀԸ

ՏՀՅՅՏՀՏ

ՀՀՀՎՀՀ

«5

ՏՀՏ

«ծ

Գ Գ Տ

ՀՀՀ

ՀՅՏՃ|ԶՏՑ

ՀՅՏ|ՑՅՏՏ|ՏՋ

|4421մ

ՏՊ`Ջ|ՓՏՉՋ|Տ

5.

«Պ

Հ:

Հ-

ւ

Տ

15:

`:

Տ

8` տ

`

:

«Ա|Հ

`

:

Հ

է

Հ

Տ Տ 2

ՓՋԵ|ԷՓ

ՏԾՇ

ԱԱՅՏ ՞

Ց

Հ3Յ

20--414

-

Վ

՞

՛Պ

Հ

ն

ռ

.

5 8

5.Պ 8-7

|տ

ՀՏՏՈԱՊՏՏՅՅՏՅՏՈԴՏՅՏՅՏՆՅ

ՏՏԹՏՏՀ»Յ

ՀԵՏՅՏՑՏՅՅՅ

-ծ-

/----ծ-ծ-----

:

«

"Ֆ

8Հ

Հաջողությամբ վերականգնվում դաշտավլուկազգի խոտաբույսերը, նպաու 11 ի' ր է "Հ թո Պողր տակաճարմար ցանել աճն ոա րոմ ուժեղացնել ու "1 բուսականության բարե միջոցառումներ բարելավ մակերեսային Բու11 ածկստեղծել մ իջոցով: Լստ որում՝ բուսականությունն արգ վե7 ու բարելավելու կա զմը տեսակային փ կա դնելու բույսերի զուգակցելբարձր նպատակով անձճրաժեշտէ ոլ րարտացումը լ Ժէ ԲՐ4 ի ունեցող բակլազգի դաշտավլուկազ արժեք կե ային մ խոտաբույսերիենթացանքիճետ: ,

««

Տ

Տ

ԵԶ

ղ

ՀՏՀ

7 001 «««|Պ "308 /եր

ՀՀՀԻՏՀՀ:"ՀՀ «ՀՀՏՏՊՀՏՀՏՀ)/ՋՀՃՀՏ

լՀԵՀ|ԵՀ»

ՏՏՀ | մինն

ՏՏՏՋ)ՏՑՏՀԱՏԺՅ

Օ|««Պ ջոիղու ւա

ի

,

| ՀՅ:

ջջ0Հ|ՏՏԱՅՅ||5 Տ.ւթ5ւ.33

-յմետ ղավ

-

ՀՏՏ|ՏՅՏ ՅՅ Հա|242|111 -

ԺՏ

Ջ

Է)

:

Հ5 Հ

Հ

ՀՀ ՀՏ

Է) ՀՏՀ

:

:

-

:

:

Է

Հ

:

Հ

:

`

Հ2 3-Հ |: | 315

5 Յ

`

ՏՏՀ

4:

«ՏՅ

ՀՀ

Տ

Հ

-

Տ Հ

ՀՏՏ|ՏՏՖՏ|Տ

ՋՏՋՏՊ/ՀՀՀ|ՀՊՀ

ջ

.-

Հ

ջ

Գ

`

օօ.

-

հսակետից նպատակատճարմար է է խոտաբույսերը ցանել նախնականմշակությ ուն կատարելուց չո երում խոնավության պալմաննէորո ենթարկվածՀողերո էրոզիայի աա անբավարար են ն խոնավության գործոնը Համարվում է բ ուսականության նգնման ն վարեհլաճողերի վերականգ դրանց արտադրո արտադրող ականության բարձրձրացման կարնոր պալմանչ ժ ներից մեկը: կը: Դրա Դր Համար էրողացված լանչեր լանջերի բուսապատմ ան ժամանակ կիրառվող այ ոմելիորաիվ ագրոտեխնիկական միջոցառումներըպետք է ուղղվածծ լի լինեն առաջ Հերթին Հողի ի, չրային ռեժիմի լավացմանն նրանում չրի պ աշարի 2""Բ ավելացմանք: ո

Հ.Հ

ՏՀՀ)ՏՀՋ

ՀՏՇ|ՏՀՏՀ«|ՏՀՏ

`

-

։

,

ի

ԶԻ

-

.8 -

Հ

Հ

-

|

-

Տ-

ՏՅ ՀԷ

-

ՀԷ

ՍՅ

6.5

|Լ

Հ«ՀՋԱ|Հ«ՋՀՏ|ԼՖՏ

ՓՓ-ՎՊՎ|ԱՎՀՎՀՇ

`

լքված

Հ|ՀՏՀ|ՊՊՃՀ/ՀՀ«Հ

|

ՀՀ«ԳՏՖՏ

ՔՀՃ|ՀՓՀՊՋ|ռտ

Հ

:

ա

Պ

Հմ. Հ

«8

Տ

այն

| ՀՀ|Տ 5.-դ Ց

Հ

-՛

:

Հ.

ՀՐ. ՅՐ

Յ

-՞

՞-

-

Ճողի

ու

րուք նք

նպաստում տպ

ն

ի

անր

վամավա

բերրիության պատճառովսերմերի

ծլունակ

լությունը ցածր կենսունակությունը են, դրա ցածր 4Ը սերի Համար նորման երցնել է Բ1

ու բույսերի

կենս

:

՝

:

:

կատարվում: Այղ պատճառով մերր «ոյպայմաններում էրոզիայի ենթարկվածճողերն պուսնցն բ ուսապատելու ե բորրիովւ բերրիությունը է ի ր վերականգնելու չի կարել նեռ անմիջապհս փոխանցել արոտների :

|

`

ՏՀ|ՀաՏ««

Տ ՀՅ Յա Տ:5/55581553555|555|5585 131111

| -ՏՀ

Է ՀՀԵՀԿ Հ

Հ

ՀԱՀ: ՏԱՎԱՐ

ՏԱՀՋՏՏՑՏյՀ

Կ

.

Տ

՛Ձ

թ

Հ

-. :

ԷԷ

ԷԷ

ՀԻ

:ՀՀ Հ

Է Հ ԹԷ :

Դ

Հ:

Է

Է

:

Տ

Է

Հ

:

`

-

Հ,

Հ

Հ

`

Վ

ՀՀՀ

-

Հ Է »Ֆ

Օօ

- Տ

Տ.

ՅՈՒ

Հ

Հ

Հ Տ Տ ծ

ՀՏ

ԳԳ

ռ:

ՀՏ ` «Հ Հ

Է

ՀՏ

բարելավվող

կ վ

ան-

ակո

ելավվող լվաժ

էո Հողերում ժամանակավորաս արդելել, իսկ բուսածածկը վերականգնելուց նգնելուց Հետո

կի-

,

ատնտեսակոան Գյուղատն

է

ՀՀ

ն արագ Բուսածաժկն վերականգնելու լլ այո

վոր արածեցում:

`

:

ոլ րուն

-

։

Հրաժեշտ է

-

`

Տ

ԱՎ Է

-

Հ

Տ

Է

Տ

Հ. -

ւ

"

ա

-

Հողի ողերի

ՆՐ

ուռում յուր

ժ

ես տնտեսապ

ումը

բո

դուրս, օգտագործումից ւսոապատ

պ

մայն կամ

ձեռնտու է: միանգամայն :

ՏՐ:

ն ման արտադրությա Րգ ւծզարգացման /

այլ

ք

ճանապար ճանապարճներով

ն Փյուղատնանսությա շ շաչերը պաճանջում են յուրացնել :

/

ԵԼ

շրջանառությանՄոջ նել Հանրապետությու նում նյակ Ճաղզարավոր .Ճեկտար սրով. նրանք մից դուրս, մնացած, էրողացվոաժ Ճողերը Դր Քարձրարժեքճողատեսքեր եսքերիչ ու

:

՞

-

ւ

ա

:

ավացում այլն), :

անճրաժեշտ վ ԻՑ "լ 25--304Ն-ով բարձր: է,փողիիս ի ենթարկված լանջերում ճիմ առաջացնող բաղայի մայա խոտաբույսերի մ Ք շատ բնական վերականդնու դ անդաղ է

ՏՋՀՇՓՓ/)ՏԺՅՏ ԱՀՀ

»-.Փ

ՀԷ

:

ու

ու

տ

քիթի ի կուռակմանն պաչպանմանը տեղու մթնոլորտային 1/ էրոզիայի էնթարկված լանջերում նավուանբավարար ն նվազ

քյան, քյունն

2-2

"

ՀՀՏԱՏՀՏՏՈՏՏՏՈՏՀՅՏՏՀ

ՎՀՀՅՇՀՀԱՇ

ՀԱՅԱՑ

-

ՏՏ

8.6

են

ԵՊ

:

։

Բ---

՞

պետք պետք

ավելացում,կն ուային

Ժ «2ռու, պրոֆիլիկառուցվա

:

«23

:

|2ՏՀ|ՇՀՏ|ՏԵՏ|Տ

Տ

Տ.

:

ն

ոո

մո

՛

ՏՇՇՏՏՏ/Ա«Տ

ՀՀՀԱՏՏՏՏՏՏՈՏՀՀԻՀ«Հ

:4ՏՏ5

ՇՀ...

5.

Ց

ՏՅ|

|Թ«`Հ

ՀՏՀ

Հ.

՛

8.8

ՀՏ

ւ

ո

|

ՏՀ|«-

|

-

5"|

Հ«Ժ|ԿՀ՞»

ՏՑՊՏ|Հ»ՇՀՏՀՏ|ՊՋԳՊՀ

ՀՅՀՁՀ|Հ.«ՀՀ

ւ

ու

ուշադրություն է Դ դարձնելՀողի ագրոնոնձնակի միական Հատկությունների Լո վացման վրա (օրգանականնյու ը թերի ո"լաշարի մաին վիճակի

Հ՞

լ

են

ու

բ

'

|ՀՀՅՏՅՅ)Տ

ՎՃԶՖՋՊ

Ի

ՀՑ

5-8 ՀՏ «3 ռ

ՏՏ

«Տ

ի

ՏՏ Ո

Փ

ն

.-

ԷԷ

:-8

Գ

-

Յ-

Ջ

Թատ|ՏՀՀՀՏՅՀՅԱՆՏՀՏ

»

|ՀՀՅՈԱՅՏՈԱՅՑՑՅՑՏՀ

Տ»

-

.

Փ

Փ

ՏՂ Ը.

ախար

մ

՛

ե

օ

ած

աագորժ

Մ յՔ

մտար-

երաել

ՀՈՂԵՐԻ ԿՈՒԼՏՈՒՐԱԿԱՆԱՑՄԱՆ ԱԳՐՈՄԵԼԻՌՐԱՏԻՎ

ավելացել է 14,80- 21,112 մմով, մակերեսային Հոսքը կըրճատվելէ 22,2 ճաղ. լ/Ճայ իսկ 4,6 անդամ: Այս Հողատարումը՝

ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐԸ

Հողերիկուլտուրական վիճակը կարելի է

բելավել

արմատապես

ամենը, ինչ խոսք, դրական է վրա:

բա-

ագրոմելիորատիվ միջոցառումներով (ադրոֆիզիկական, ագրոքիմիական,ագրոկենսաբանական,կուլտուր-տեխնիկական): Ադգրոմելիորատիվ միջոցառումների Համակարգը նան

տարբնր Հողակլիմայական գոտիներում տարբեր է: Ադգրոմելիորացիայի կարնոր միջոցառումներից է արմատաբնակ շերտի կյ առաջին ճերթին, վարելաշերտի կուլտուրականացումը: ծզոր կուլտուրականացված վարելաշերտի ստեղծումը կարելիէ իրականացնել ենքավարելաշերտը փխրեցնելով, ատորին շերտերում օրգանական նյութերի պաշարն ավելացնելու, նրա կառուցվածքը լավացնելու միջոցով: ննթավարելաշերատի խոր փխրեցման միջոցով Հզոր վարելաչերտի ստեղծումը Հնարավորություն է տալիս լավացնելու Հողի ֆիլտրացիոն ընդունակությունը ն զգալիորեն մեծացնելու նրա ջրաթավփանցեանձրեմիությունը Այն պայմաններ է ստեղծում ձնչալից ներից առաջացած չրերը ճողի խորը շերտերը ներծծվելու ճամար, խիստ կրճատելու ջրի անարդյունավետ կորուստը գոլորշացումով ն այդպիսով բավականաչափ մեծացնելու չրի ընդ-

անդրադարձել բերքի ձնավորման Աղյուսակ

ազդեցու

ենբավառելաչե՞տի փխբեզման

յունը քոլ չբաբափանցելիության վբա (ՀՐազդանի շոջան, լվացվածսնաճողեո) ջրի քանակը, մմ ներժծված

Հողըփխրեցման

ՄՐ

խորությունը,սմ

2-րդ

20մ

7»

7.

7. "

յ

|

ժամում

ամու

Աջ

5»

.

4-րդ

ժամում

| 4-րդ | Ընդամենը՝

|

10» 7:

ժամում ո

ո

ո

ժամում

ա

ու

ճանու

ճողում:

Հեռ վարելաչերաի աշարը

,

Ա

ստեղծումը նպաստում է Ճողի սննդային ռեժիմի լավացմանը, ճատկապես նրա խոր շերտերում, որը կապված է այդ շերտերում միկրոօրգանիզմների կենսադործունեության ճամար նպաստավոր չրաջերմային ու օդային պայմանների ստեղծման Հետ. Ուսումնասիրություններով պարզվել է, որ ձայաստանիլվացված սնաճողերում, որտեղ նկատվում է ենթավարելաշերտի պինդ ճորիզոնի առաջացում, խոր (35-40 սմ) փխրեցումը 4նարավորություն է տվել զգալիորեն բաբելավելու ճողի կառուցվածքը, չջրաթափանցելիությունը մե անդամ, չրի պաշարը Ճճողիմեկ մետր շերոում ծացնել 2,2--81 մմ-ով: Հողում ջրի պաավելացնել 1,4 --40կ-ով կամ 2,4--39,8 , " րանա աաա րար անլութերի անգամ բարձրացնելու արդյունավետությունը 1,5--2 ՇազանակագույնՀողերի գոտում ենթավարելաշերար 10 մ 0-80 սմ շերտում խոր փխրեցնելու դեպքում ջրի պաշարը

ՓԾ«

թ

ց/՞:

75, Խ60) սովորական մշակությա կազմել է 4,2--6,3 Ջ/» իսկ սնաճողերում

միջոցով մեծացարտի հար անի Տարան հարացման Հնարավոտացիոն Կոո փյուը, մթնոլորտային Մոր է,

որ

որը

ություն

մ Լոզան .շ" հոնի» ավելի խորը թալ չ ր : Արո" րի փան առանրի մնացորդներիկուտակաա բուսական Հետնանքով նրանում Ն եք ՏԱ որդ րիուծման քանակը, խիատ Հա ԲԻ" թա թուք ստորին շերտերի աղդրոֆիզիկական, ֆիզիկաքիա

հր

բւոերու

ք

ամի

ւ

|

որը

ազդում

մ

ր

տի-

,

ար

Լը

ւ

դանա

ագանակագույն ճողերի գոտում բերքի Հավելումը պարար-

տացման ֆոնում (Վ 275, Է

իական

Հլոր

ու

Քիմիական

Հողերում

լավացման Հատկությունների

ով»ական ա թաննւ՞ վարել

լ ը խորացու կար" լի

դրա-

վրաւ

է կատա-

լ ր գումանեհրով: Սակավազոր Հողերում, որպեսզի նվազ բերրիություն ունեցող կրես չժանվեն, սովորաբար ենքավարելաշերտը փխրեցնելու ճամար կիրառում են ճարթիչներ։ բ' Ալդ Այլ ն նպատակի Համար ր կարե կարելիէ կիրաօգնությա թաններ, որոնը րոնց օզնությ բ կա ր

մայրատեսակները -

Յ0Չ

բելի

է

16" ինչն.

վար ությամբ

սմ:

թեքությամբ լանջերում կատարել

ն

է կարելի

ամ

խո-

փխրեցնել միաժամանակ ենթավարելաշերտը

թաններ:

օղտադործելնան

Հզորվարձլաչերտիստեղծումը

ժեշտէ էրոզացված

ու

Պ0-

մակնիշի

գու-

ճատկապես խիստ անձրա-

լանջային սակավազոր վարելաճողերում:

Համարվում ատեղծուժը չ ոչ միայն ճողի Հզորվարելաշերտի ջրային

լավացման,այլն ճատկությունների ագրոնոմիական միջոցառում: կարնոր պայքարի գեմ էրոզիայի ճամարվումէ կարնոր `

խոր փխրեցումը ենթքավարելաշերտի

մելիորատիվ միջոցառում կավային շերտերով առկա մելիո-

են դրսնորվում միկախՀատկություններ: ջրաթավփանցելիության

որտեղ ՃՀողերում, ալկալի-աղուտ րացված

անդամայնթույլ

լ

Հզոր վարելաշերտի ստեղծումն ավելի մեծ արդյունք կարող է ապաճովել, եթե այն զուղակցվի դոմաղբի ղանաղանօրդանական կոմպոստների կիրաոման ճետ: Բատ որում, ինչքան Հնարավոր փ, օրգանական պարարտանյութերը պետք է «ողի խոր շերտերը մտցնել, որպեսզի ստորին սակավ բերրի, ճուճարստացվեն օրգանականխյութերով, մուսիցաղքատ շերտերը ու պրոցեսները:՝ կենսաբանական այնտեղ ուժեղացվեն ու

կազմ ունեցող ճողերում բնական ծաՍանըմեխանիկական քարանյութերի (տուֆ,խարամ, պեմզա ն այլն)լխառկոտկեն է նելը Ճամարվում ճողերի. մելիորատիվ վիճակիբարելավման միջոցառում: Մակոտկենքարանյութերը բազմակողմակարնոր վրա՝ նի ազդեցություն են թողնում ճողի ճատկությունների նպաստում

են

դային ռեժիմի

նրա ադրոֆիզիկական Հատկությունների սնընու

Դրանք մեծացնում լավացմանը:

Ճճողի ծանրա կառուցվածքը, ներծծում յլուղկենությունը, լավացնում են իրենց ձնով կուտակում մեջճանքային Փողը մտցվող սննղատարրերը, որոնք վեգետացիայի ընթացքում են

ու

պարարտանյութերի Աղյուսակ61

ՎԻՐ--42 սոբտի ազդեցությունըԵգիպտացոռբենի Ծակոտկեն քաբանյութերի բեոքատվության վբա մառգագետնային գորշռռոգելի (կուլտուո-ոռոգելի) ճողերում (Գ. Փիլոյան, 1984)

(1928-1981 թթ.)

սոսրվա միջին բերքը

Փորձի տարբերակները

ված

արտաճալտէջմիածնի չբր-

սուր

ձնե

ջանում):

խորությունից, ված կավային շերտերի տարածման մ մ, րբ ն նույնիսկ 100 խորությամբ կատարվում է 50--80

ղերում փխրեցում: "

Փոբր Հզորություն

Ճո-

ս

ու

81120 Ք90 Ւ/150 9120

1-ին

նման

նվազ բերրիություն ունեցող Ճողերում

ճավելումըՏ Հ

-

Ցա

Յ|

ոռոգվող ջրերով (իոիգացիոն էրո-

ավելորդ Ճոսող

վիալի

-

Հողածածկի քայքայում

բերջի ե: |

54Տ

խ60 (1-ին ֆոն) 490 (2-րգ ֆոն)

ֆոն -գ-

տուֆ

1-ին ֆոն Վ տուֆ 7-ին տուֆ

5.

ֆոն գ-

ոն ո ՀԱ ն

մ3/Հա մ3/Հա մ8/Հա

--

Ֆ

ց

..

Զ

ՅՓ

-

55,0

-

| ց/

այ

-

Փ

-

-

-

15,4

29,7

27249

2,1

27559

49,5

Էի»-

մ/Հ

րա ամ ֆոն--խարամ 60 մ3/Հա 1-ին ֆոն-| խարամ 90 մ3/Հա 2-րդ ֆոն գ խարամ 90 մ3/Հա ռ

1-ին

|

թքի

ճավելումը

ռ

ջ

թր ,

բ ,

ոմ ,

62,7

9,4:

4.6

90,3

99.

Խ7.

աստիճանաբար անցնում են ճողային լուծույթ ն տրամադրվում բույսերին, կանխում են դրանց լվացումը դեւի ճողի պրոֆիլի ռւտորինշերտերը: Այս բոլորի «ետնանքով Ճողում ստեղծվում են ճամար բարելավ օդային, ջերբույսերի աճի ղարդգացման սննդային ռեժիմներ, որի «եւտնանքով բերմային, ջրային ու

ու

քատվությունը բարձրանումէ:

են

ու

րակի ճամեմատությամբ տուֆ խարամ օգտագործված տասմ շերտում րածություններում ջրի պաշարը ճողի 0--40 ավելի է եղել 2,4--5,740-ով։ Հողում խոնավության ավելացման զուգընթաց բարձրացել է կիրառվող ճանքային պարարտանյութերի ու

արդյունավետությունը:

Ուսումնասիրություններով պարղվել է, որ ծանը մեխանիկական կազմ ունեցող մարդագետնաոոոդելի(լուլտուր-ոռոգելի), շագանակագույն Ճողերում ու սնաճողերում ճեկտարի Ճաշմեծությամբ ծակոտկեն քարանյութեր (տուֆ խարամ) խառնելիս եդիպտացորենի կանաչ իսկ ճատիկի ծի բերքը բարձրանում է 61--129Կ0-ով, 60--90

մ3 0--40

մմ

զանգվա-

ն

Բերքը

1984): 42,1--84,840-ով (Դ.Փիլոյան,

է ծաԱրտադրականպայմաններում տնտեսապես ձեռնտու կազմ ունեցող ճողերին 10 տարին մեկ նըը մեխանիկական ծակուկեն քարանյութեր (տուֆ ն խարամ) բնական խառնել

ն Հեկտարի ճաշվով 60 մ3 (ճացաճատիկային բանջարանոցային 0 մ3 ն ալ տակ եղած Ճողերում) (խաղողի Գոր

7"

Ի

-

Հողերի կուլտուրականացմանգործում կարնոր միջոցառում ն ղանաղանօրգանական կուպոստների կիրառումը:0րդանական պարարտանյուցերի կիրառումը խիստ անչրաժեչտ է ՀատկապեսմելիոՃողերում,նոր յուրացված քարքարոտ բացվողալկալի-աղուտ է Համարվում գոմաղբի, տորֆի, թոչնաղբի

այլ Ճողերում, դորշ, շագանակագույն կիսաանապատային ն

որոնք աղքատ են Ճումուսով, օժոված ֆիզիկական Ճատկություններով:նման

"բար

մեծ

Մեր ճանրապետության «ողերի կուլտուրականացման դրանց մելիորատիվ վիճակի լավացման ճամար կարնոր ադրոմելիորատիվ միջոցառում է Համարվում բաղմամյա խուտաբույսերի, Հատկապես առվույտի, կորնգանի, երեքնուկի մշակությունը: ու

Ուսումնասիրությունները ցույց տվել, որ ծակոտկեն քարանյութեր օգտագործելիսՃճողնավելի մեծ քանակությամբ խոնավություն է կլանում պաճպանում իր մեջ, որը շատ կարնոր դործոն է բարձր բերքի ձեավորման Համար: Ստուգիչ տարբե-

վով

Հանրապես օրգանական պարարտանյութեր օգտագործելու դեպեն կենսաբանական պրոցեսները, լավանում ճողի սննդային ռեժիմը, այն ադրոֆիղիկական մի շարք ճատկություններ։ Այս բոլորը, ինչ խոսք, դրական են անդրադառնում մշակվող բույսերի բերքատվության վրա:

քում ոչ միայնակտիվանում

(40--50 /6 նորմաներով տ

ե

անբավարար ագդրոՃողերում Ճճամեմատա-

են

ավելի)դոմաղբն ինդ-

Սնաչողերում կատարված ուսումնասիրություններով սպարղ-վել է, որ նորմալբուսածածկով կորնդան մշակելու դեպքում` նրա օգտագործման երկրորդ տարում Հումուսի քանակը Հողաընդճաշերտի սաճշմաններում ավելացել է 0,33--0,9240-ով, 0,25 նուր ծակուկենությունը 1,0--8,800-ով, իսկ ՀՏ» մմ-ից: ջրակայուն ադգրեդատների քանակը՝9,7--12,900-ով

շրջանում Թումանյանի (Շնողի տնտեսություն) կատարված

ուսումնասիրություններով պարզվել է, որ էրոզացված, նվազ բերրիություն ունեցող լանջերում խոտաբույսեր (կորնգան) մշա-.

կելու դեպքում 7 տարվա ընթացքում ճումուսի քանակը Ճճողում ավելացել է մինչն 0,6400-ով, ընդճանուր աղուռինը՝ 0,3810-ով,. մմ-ից մեծ ջրակայուն ագրեգատներիպարունակու-թյունը մինչն 15,240, կլանված կալցիումի մագնեղիումի, ընդՀանուր քանակի՝ 502 մ.էկվ 100 գ Հողում: ու

Այդ նույն

նոր 4Ճիմնադիվողպտղատու. տնտեսությունում

միջշարքային տարածություններում առվույտ մշակելու դեպքում 5 տարվա ընթացքում Հողաշերտի ն ակը ե -08840.0,74--0,88Կը -ով, այդու

Պումումի «1 Ր0--27ամ)աղոտը՝ Ի 0,038--0,024 ը, Աո Հ». 045 ընդճանուր

սաճմաններո

մմ-ից մեծ չրա7,4--12,240 -ով, իսկ կլանված 2,81--5,82 գ ճողում: մ.էկվ Խե)՝

կայուն ագրեգատների քանակը՝

Հիմքերինը(Ըռ

ն

:

Ուսումնասիրություններով միաժամանակ սլարղվել է,

որ:

ոռոդման պայմաններում Ճումուսագոյացման պրոցեսներն ավելե լավ են ընթանում: րովի պայմաններում խուռտաբույսեր մշակելու դեպքում Ճողում կուտակվել է 0,24--0,3140-ով ավելի

Ճումում, 0,014--0,09600-ով ավելիաղուոր

313:

Աղյուսակ

խոտաբույսեբի(կոբնգան)ազդեցությունըճողի Քազմամյա վբա (Հրազդանի շոջան ջբաթափանցելիության լվացվածսնաճողե»)

Ցրաղեցված կովտուրան

ո" ժա-

՛

մում

Ց,

'

Է

ցելիության

դործության պայմաններում ձնճալից անձրնեներիցառաջացած չրերի ներթափանցումը Հողի խոր շերտերը շատ կարնոր դործոն է մակերեսային ճոսքերի կրճատման, չրի անարդյունավետ կարուստր դոլորշիացումով թուլացնելու ն նրա ընդճանուր մեծացնելու ճամար: պաշարը ու

Ծղյուսակ

խոտաբույսեբի (առվույտ)ազդեցությունընորո մելիորացվող Քազմամյա փա. գոբշ կիսաանապատային ողերի ստբուկտութագոյացման (Ա. Նազարեթյան,Ջ. Մանուկյան,1983)

`

Դաշտի վիճակը

ՏԳՋՏա3 հ

-

թ ջ.

շ

կուսական չող

Տ

Ց -ՏՑ

Հ

Տ -Պ Հ21

|Տ"85

Ն

հ

ե, »

«2

Է

|

|

ԱՈ

ի» |

Ֆ»

Ց

`

4,8

.

1,8

2,0

22,6

2,1

25,5

2,6 1,3

30,5

15,6 15,4

2,4

18,1 |

2,2

20,շ

1,9

28,2

2,8

26,1 ՝

։

Մելիորացվածաղուտչալկալի, քարքարու" կիսաանապատան այլ յին գորշ, Հողերում առաջին տարինեշագանակագույն բին, իսկ Հետագայում նակ պրողատու կուլտուրաների խաղոդի այգիների միջչարային տարածություններում պարբերաբար 4--տ տարին մեկ առվույտի կամ կորնգանի մշակումը Հնարա-

վորությունէ նման

տալիս

ցածր արտադրողականություն ունեցող

ճողերում ավելացնել օրգանականնյութերի

23,9

պաշարը,

վե-

փականդնել ստրուկտուրան, ՀաւոՀբարելավելջրաֆիզիկական կությունները: ինչպես Հայտնի է, նոր Հողեր (Հատկապեսքարքարուռ) լուպրոցեսումՀՃողի փացնելու ստրուկտուրան խիստ փոշիանում է Ն նրանում ստեղծվում են միանդամայն պլայմանանբարելավ ներ բույսերինորմալաճի զարգացման ճամար: Աղյուսակ :

ու

60Յ-ումբերված տվյալներից երնում է, որ 4 տարի առվույտ մշակելուդեպքումՃողի ստրուկտուրան բավական վերական-

գնվումէ՝ 0--30 սմ շերտումՀ» 0,25 մմ-ից ջրակայուն բնգատներիքանակը ավելանում է 7,2--8,840-ով:

աղ-

Պրակտիկայում Հողի ջերմային ոնժիմը կարգավորելու Հաի

մար օգտագործում են կավճի կվարցի փոշի, որոնց մակեբնույթի ալբեդոն(մակերնույթի վրա ընկած ն անդրադարձած Ճառագայթայինէներգիայիճարաբերությունը)բարձր լինելու թուլացնում է Հողի կողմից արնի ճառագայթային Ճետնանքով կլանումը ն դրանով իսկ նվազեցնում նրա չռաքաէներդիայի ու

ցումը:

Հ

ք

0.10. 10--20 20--30

0,4

1,2

ու

նպաստել է ջրաթավփանԻնչպես երենում է 61-րդ ղդալի բարձրացմանը: աղյուսակում բերված տվյալներից, կորնդանով զբաղեցված դաշտում Հողը ներծծված ջրի քանակը 154 անդամ ավելի է եղել, քան աշնանացան պորենի դաշտում: հսկ անջրդի Ճճողա-

Այդ քոմ

12,8

19,1

:

ՀողիՃատկություններիլավացումը

.

0--10 10--20

.

լ

Ռշնանացան ցործն կորնգան (օգտագործման 3-րդ տարի)

տարի առվույտի ցանքի տակ ճ

2-րդ ժամում 3-րդ ժամում 4-րդ Հէշեր

ժամում

`

20--30

|

ո

1-ին |ժամում

շ

Ֆոր մելիորացված Հող

նծրժծվածջրի թանակը, մմ

.

'

Վերը նշված նյութերը կարող են կիրառություն ստանալ ձարավային մարգերում, որտեղ Հողերն ուժեղ տաքանում էնչ պարզված է, Ուսումնասիրություններով

դավճի

ու

որ Հողի մակերեսը կվարցի փոշու բարակ շերտով ծածկելու դեպքում նրա

չնրմությունը նվազում է 3"8-ով, որի ճեւտնանքովչրի գոլորշիացումը բավականաչավինվազում է։ Սառը ճողերում սովորաբար օզտագործում են սն գույնի փոքր մեծություն նյութեր, օրինակ՝ մուր, որը անդրադարձման Հողն ունենալու Հեհտնանքով չերմությունը լավ է կլանում ավելի շատ տաքացնում: Ջերմային ոհժիմի կարգավորման ճամար օգտագործում են նան զանապան օրգանական նյութեր բուսական մնացորդներ Հնձած խուռ, թեփ, խսիլ ե այլն), որոնք միաժամանակ (ծղուռ, թուլացնում են չերմաճառագայքումը ն գիշերվա ընթացքում կանխում Ճողի սառչումը, թուլացնում գոլորշացումը, արգելակում անձրնների կաթիլների ազդեցության տակ 4Ճողիստրուկու

ու

տուրայի քայքայումը:

Հողն ուժեղ տաքացումից, ինչպես

նան

մակերեսային շեր-

տերը փոշիացումից պաշտպանելու ճամար օգտագործում են խոշոր քարեր ու խիճ, ծանը ճողերի ադրոֆիղիկական ճատկու-

ա րա

ոչ

ա

թյունները լավացնելու Համար՝ Հողերի բիությունը բարձրացնելու ու դրանց ջրաֆիզիկական Հատվությունները լավացնելու Ճամար՝ տիղմ, կավ ն այլ նյութեր:

Հնդկաստանում Ամերիկայում,

որոչ ալլ երկրներում սերմերի ծլման գոտում Հողի ջերմությունը վաղ դարնանը բարձրացնելու նպատակով բամբակի դաշտնրում օդտադործում են նավթի ձյութ: Որոշ երկրներում օդտաղդործումեն բիտումի էմուլսիա, որով 5 մմ Հողի մակերեար ծածկելուդեպքում նրանում ջերմությունը բարձրանում է 858, նույնիսկ 1068: Թեթն մեխանիկական կազմ (ավազային, ավազակավային)ունեցող Հողերն էրոզիայից պաշտպանելու նպատակով օդտադործում են նան նավթի վերամշակման ընթացքում առաջացած նյուքեր: Անչրաժեշտենք Համարում Հիշեցնել, որ բույսերի ծիլերն արՀեստական նյութերից ստեղծված թաղանթը ճեշոտությամբծակում են ն դուրս դալիս: ն

եվրոպայի շատ Արնեմտյան

երկրնենան ԽՍՀՄ-ում բանջարանոցային արժեքավոր րում, ինչպես կուլտուրաների աճեցման ճամար լայնորեն կիրառում պտղատու են ստացել տարբեր պոլիթիլենային թաղանթները՝բույսերի շարքերը կամ միջշարքերը ծածկելու Համալրո եվրոպականշատ ներկայումսմեքենայացված երկրներումյդ աշխատանքները

Ներկայումս ԱՄՆ-ում,

ու

Փորձերով պարզված է, որ նման ծածկերը Հողի չերմուսմ թյունը բարձրացնում են 2--8:-ով, խոնավությունը 0--Տ0 սմ շերտում` 3--4Յ00-ով, իսկ Հողաշերտի 10--20 շերտի սաշմաններում խոնավությունը բարձրանում է 5--Չ00-ով: Այսպի-

ձն:

սի ծածկեր օգտագործելու դեպքում բերքը կու շաբախ շուտ

Պատունանում

է եր-

"

՛

Մեր Հանրապետությունումվերջին տարիներին ադրոժելիորատիվ այս միջոցառումը դապձյալ լայն կիրառություն է ցել Հատկապես վաղ դարնանն ու ուշ աշնանը մատղաշ բուլսանրը ցրտից պաշտպանելու նպատակով: ուշադրուստա-

Առանձնակի

թյան են արժանի Ճողերի մելիորատիվ վիճակի բարելավման Համար օդտադործվող ժամանակակից նյութերը պոլիմերները

կամ մետատկրիլանիտները, (պոլիակրիլանիտները սուպոլիմերները, նատրիումի, կալիումի ն ամոնիումի տարբեր աղերը): Նման

կարգի օրգանական ե անօրգանական նյութերի կիրառումը միաժամանակ նպաստում է ճողի ստրուկոուրայիդոլացմանը, նրա ֆիզիկական Հատկությունների լավացմանը, ջրաթափանցելիության մեծացմանը, որի Հետնանքով լավանում է անրացիան, կանխվում է կեղնակալումը, լանջային վարելաճողերում նվաղում է մակերեսային Հոսքն ու Ճողատարումը, Հողի ագրոֆիզիկական «Հատկությունների լավացումը միաժամանակ նպաստում է կենսաբանականպրոցեսների ակտիվության բարձրացմանը նհ, Հայկապես, սննդային ոնժիմի բարելավմանը: կարնոր է այն ճանդամանքը, որ բույսերը կարող են յուրացնել պոլիմերների քայքայումից անջատված ազոտը: Պոլիմերների արժեքը ջատ բարձր է, ուստի տնտեսապես ձեռնտու չէ դաշտային կուլտուրաների տակ եղած ողերում դրանք կիրառել: Այդ նյութերը կիրառում են միայն բանջարանոցային կուլտուրաների, խաղողի, բամբակի մշակության ճաՈ

մար Հատկացվող տարածություններում: Ճճաստատվածէ, որ օրինավ՝ կիրաՓորձերով ակրիլամիդի ռումով կարելի է տոմատի բերքատվություն, բարձրացնել 1240-ով, Կ, Ք, Ճ-ի ճետ Համատեղ օդտադործելու դեպքուր 10240-ով։ Ուզբեկստանի մոխրաչողերում արճեստականստրուկնյութեր (պրեպարատկ--4) կիրառելիս բամստուրագոլացնող բակի բերքատվությունը բարձրացել է 4,6 Ջ/5: Գերմանիայի

ն ւոլիէլեկտրոլիտների չանրապետությունում Դեմոկրատական

օգտագործումը եգիպտացոկոմբինացված պարարտանյութերի է իսկ տարեկանինը 4040-ով, բենի սիլոսի բերքը բարձրացրել

10640-ով:

եղանակներից

են Հողերի ադրոքիմիական մելիորացման ն ալկակի Հողերի գիպսացումը:Մելիոթթու ճողերի կրացումը րացման այս եղանակիէությունը կայանում է նրանում, որ Ճո'

ղի կլանող կոմպլեքոից

կությունների

ԱՆԸ

վանվումոչ ցանկալի

են

դուրս

ճողի

ու

կատիոնները ատար

ւս բրար րա ան

ներգործող

(Ն մ բերում չ"զոք 4. ձեռք է բերում չեզոքին մոտ վանքով Հողային լուծույթը չ ցիա: Վերջինիս Հետնանքով բարձրանումէ միկրոօրգանիղմնին լավանում ճողի սննդային ռեժիմը: Բացի " ի ակտիվությունը ռտրուկտուրայի Ը2-ըը նպաստում է ճողի ջրակայուն 7 թնի ք ն Հիմնային Հողերի ջրաէ թթու կարնոր առսղդօո ամբ, անից

ՀԼ

րր չ

Ձ

ոեակ-

'

ՇՁ-

ման ե , ավա

Հեն ատ

Համար:

Աա ացման նակՀամարվում աա հաաա լրանա Իր մալ ածխաթթվային միացու-

Սո

դրոք

ւս

լիրրացիա

յլա

է

՝

։

նակ

"

'

.

սրջասնլ

ր

օգտագոր

Հողի դան,միաժամանակ

ՄԼ

րս Ք

Ամ

ը:

-

կալցիումի Հետ (ճարավային մարզերիճողերը ճարուստ են թյունների առաջացնում է գիս (ԸՏՕ. . 2160), որի կարբոնատներով) է վանում ԱՅ-ին ն Հողի կլանող կոմպլեքոից դուրս Ը-իոնը ւս Այս Հարցերի Հագենում իոնով: է այդ ցանկալի շատ / Ժե լիոր ոնե որաալկալի-աղուտների է գրքի սոդային աին խոսվել

այն

-

Լ

-

ցիայի բաժնում:

:

ՈՐՊԵՍ ՀՈՂԵՐԻ

ՎԵՐԱԿՈՒԼՏԻՎԱՏՈՒՄԸ

ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄ

ԿՈԿՎՏՈՒՐԱԿԱՆԱՑՄԱՆ

ու

օգտակարճանածոների անխնա ընդունել: Քարճանքերի,

ու

ոչ

խելացի շաճադործմանընթացքում ճակայական չավով պիտանի Հողատարածություններքայքայվում են, ծածկվում

արտադրանքի թափոններով ն դառնում գյուղատնտեսական անաօգտագործման ճամար ոչ պիտանի (ինդուստրիալ կարգի Ճողերը զուրկ են բուՍովորաբար նման պատներ):

ՀԱՃ

աճում

են

միայն մոլախոտային

Մեր ճանրապետությունում ճսկայական Ճճողատարածություններ շարքից դուրս են եկել քարճանքերի, ավաղաճանքերի,պեմղայի, մոլիբղենի, պղնձի ն այլ Հանքավայրերիչաճադգործման Շա տեղերում ճողատարածություններն անօդՃեւտնանքով: տադորժելի են դարձել արդյունաբերականթափոններով, լեռնաքիմիական արտադրությանլիցքերով ժաժկվելու Ճեւոկանքով: է ագ աան աո: ւի կողմից ճանրապետությանբոլոր շրջաններումխոշոր մասշտաբի (1:10000), իսկ առանձին ճողամասերում նույնիսկ '

մասչտարվ ումնասիրություններ սիրություններ են կատարվել՝ առշտաբի ատարվել ն. ենթակա տարածությունները վերակովտիվացման սրզելու

ուսու

ղովրդական տնտեսության, ճատկապես, դյուղատնտեսու ան մեջ դրանը օդտադործման Հնարավորությունները:ՊարղԼ ե, որ Հանրապետությունում 800 տեղամասերում կան 816 ւս այքալված տարածություննն ը ր չումոոր, զր ճեկտար Ճճողածաժծկ Ղ քոք "յ թթ աոարթյաի աաա մլյփժմարո "

|

ենթակա վերակուլտիվացման: Ն 235.Ր-5-բ քի կոնկրետ պայմաններից, լիցքերի ձնից խմած թողա բնույթից Ճողադրունտիդրանուլոմետրիկ բիմիական կաղզ0

է

ու

«նարավորությունից որ գլխավորն է ֆրարբիացման ղակլիմայական պայմաններից ն այլն, վերակուլտիվացման թակա տարածությունների վերականգնումը կատարվում է կ տարբեր նպատակներով: տարբեր ճանապարչճներով ե

Ց,

'

են ցույց Ուսումնասիրությունները վել, ռր վերակուլտիվացման տարածությունների կեսից ավելին (56,120) պետք է Հատկացվի վարելաճողերի, խուտճարքների արոտների տակ: տակ իրացնելու ճնարավորություններ կան, Վարելաճողերի Հոկտեմբերյանի(220,3 4), Առարանի (85,4 4), Ճատկապես ու

Ճոմեր դարաշրջանում առաջընթացի Գիտատեխնիկական քայքայումը ճսկայական մասշտաբներ ղերի որակազրկումի են

սականությունից ն դրանց վրա բուլսերի առանձինտեսակներ:

Անիի (52,3 4), Ախուրյանի (46,1 4), Սւանի (36,64), Մեղրու (33,3 4), Բաղրամյանի (30,4 4) շրջանների տնտեսություննրում Մնացած շրջաններում քայքայված ճողաՀանրապետության տարածությունների ճողածածկր վերականգնելու վարելաճողերի վերածելու ճնարավորություններ շատ Քիչ են կամ բոլորովին չկան: Բավականմեծ տարածություն (1,04 Հաղար Ճեկու

ստար) կարելի է բարելավել

ու

վերածել խուտճարքների ու

արոտ319

ների:Այդպիսի կան Հնարավորություններ

Հատկապես Արթիճա), Ախուրյանում (128,Ց Հա), Անիում (33,2 Հեկտար),էջմիածնում (88,2 Հեկտար), Բաղրամյանում (84,1 Հեկւար), Վարդենիսում (55,9 Ճեկտար ), Ստեփանավանում (43,3 կում (188

-

-

կոտ դաքիսմոմողվծ

Տ

:

Տ

ՀՏ|

-

|

-

լ"Ֆ

Հեկտար): կուտ վմզղ

չ«մոմրոմմ եմոկզմում

.

ա

Հո

վմզղժմուտսոլ

Է | | -ԳՖՏ

`

»

ՀՏ ««ՓՖՓ

՞-Հ

՞

փոս» վմյնաջույմուի

ոգցրունդմ

(դաշղդ, սրողատուներ, Հայուախաղո ոն այլն) մշակությ տակ Հատկացնելու դեպքում անճրաժեշտէ արտադրական թավոնների կույտերը Հարթեցնել, Հարթված տարածությունները ծածկելորոշակի Հասոության բերրի Հողով: Ծաժկվող Հողաշերտի Հաստությունը կախված է այն բանից,Թե այնտեղ միամյա կուլտուրաներ է պետք մշակվեն, թե բազմամյա տնկարկներ Հիմնադրվեն, Վերջին դեպքում,բնականաբար, պտուղներ

-

| կոտ վմզդկմուկ -դմտ դվլոսուտղո

կուռվմզզտսմո

ՀողեԲե Վերականգնվող գյուղատնտեսական բույսերի

տավարականկուլտուրաներ,

ան

Տ

Հ

Հողաշերտը ճամեմատաբար ՀզորացՀողըդյուղատոնւո եսական տակ կուլտուրաների դնելու դեպքումնպատակաչարմար է նախապես (նթե միամյա նն բույսեր մշակվում)կամ միջշարքային տարածություններում Ա22 պտղատու այդիներ են Հիմնադրվում ) մշակելբազմամյա խոտաբույսեր, որոնք Հողը Հարստացնուի են օրգանականնյուԹերով,լավացնումնրա կառուցվածքը, առրուկտուրային վիՃակըն այլն: վում է,

Հ

5ՅՏՏՀ

Գ

Հ

"Պ«Հ»-

Տ

ԺՊ

՞»

ն

Տ»..Հ«

Հանրապետության մի շարք

"ղտ (րոոովճուտո ղոր -քմսեաուծ 3 լոսիդտլ,

շրջան ների

Ճագործժանւտեղերոււկա 412,3

Հէ վերականգնե Հնարավոր

Հեկտար

շաավազաձճանքերի

տարածություն, որը

ջ բարձր բ օգտագործել: արդյունավետությամ Օրինա կ՝ Արարատյան ՀարՍավայրի որոշ շրջաններում

երյան, Մասիս, (Հոկտեմբ էջմիախորքային ջրերը մուռ լինելու Հե տնանքով րի շաճագործման ավազա:շանցեվայրերը ցվել են ջրով կամ ճաշճացել Համատարած ծածկվել եղեգնովն Հեւ րավորություն չկա դրանք վերականգնել. օգտագործել դյուղատնտեսության մեջ: Դրժ-

"զտ «Մմղալքացոամուտ

ծին)

մաղոջնղվ

ու

ու

բախաաբարձկնաբուծության զարգացման

Հ

աապա:ՀՅՅՏ ՀՀՀ ՀՀ

Տ

Հ

ՏՀ-ս ՀՅ

5` ՇՅՏՀ `

ՀՀՏՀ-Շ-Վ«

Ե

ՀԵՅ: ՏՀՅՉ-ՖՏ

`

ամար

նման

րածությունները ներկա վիճակ ով նույնպես պիտանի չեն, քանի որ չեն Ճամապատասխանում պաճանջվող տեխնիկական նորմաներին: ե է, այդ տարածությունները նախկինումէլ պիտանիչեն եղել գյուղատնտեսության

Ճամար,բայց վայի զարգացման ներկա պայմաննե բում դրանք

կարելի է 21--414

տա-

տեխանի-

ինչ որ ձնով օգտագործել ժողովրդական տնտեսության մեջ,

Հնարավոր Մասնագետները

են

Համարում

որոշ

միջոցա-

րածքում Քու

ն ախնական ն

Հարթեցումկատարել,

նրված այդպիսի

նպաստել բնական ք բուսականության կամ ցանել վերականգնմանը բազմամյա խոԼ որպես արուներ ն

չրի տակ եղած ճողաչերտը Հանել մինչն առաջին ու ճաշճացած ղանդվածտը, լցնել այն շրջակա ոչ խոր լճերը

կան),

ռումներ

դուրս թողՃետո շաճադործումից իրականացնելուց

ձկնաբուծուօգտագործել տարածությունները են առաջարկում նպատակով Այդ ՀՃամարո` թյուն զարգացման ջրամերժ շերները

1.

լճերն օգտադործել խորացված

դացման Համար: Շատ տեղերում

ձկնաբուծության ղզար-

թյուններն օդտադործելդյուղատնտեսության մոտակա վայրերից իսպառ բացակայում է Հողադրունտը, իսկ անելու ճնաՀողածածկ մեծ քանակի բերրի ճող տեղափոխել նման տարածություններն րավորություն չկա: Առաջարկվում է կամ կապիտալ չինարարության օգտագործել բնակարանային ունենք ՃատկապեռԱբովՀամար: Այդպիսի տարածություններ (49 4), (551 4), էջմիածնում յանում(94,64), Շաճումյանում 1 այլն: 6) Սրանում (25,1 Հ), Բաղրամյանում(142 Առանձնակի նշանակություն ունի քարճանքերի շաճագործու

դյուղատընՀճետնանքովքայքայված տարածությունները Ճարու օգտագործելու արդյունավետ տեսության մեջ խելացի Ա ունենք ցը: Նման Հողատարածություններճատկապես րթիդեոկում, որտեղ ավելի քան 750 ճեկտար քայքայված ճողեր ման

նս

մեջ:

չեն օգտագործվում դյուղատնտեսության ճիմնովին մ տեղերում 10--20 շատ է

Հարցկայանում

նրանում, որ

խորության վրա կան տուֆի Հսկայական պաշարներ, ռակայն չէ ներժամանակակից թար կտրող մեթենաներով Հնարավոր որպեսզի չէ, նպատակաճարմար կայումս դրանք օգտագործել: ժեձճ տարածություններում չավարտած դեռնս քարի պաշարները ոռողկապիտալ ներդրումներ կատարել, վերակուլտիվացնել, ճատապիտման ճիմնադրել պտղատու ցանը անցկացնել կարելի է ճարթեցղատու այդիներ։ նման տարածությունները ու

Իրա Հորն գոր: Անայի իզեաի 6այխոտճն ի: աշխատել կամ

ք

ով

ու

հոքոաներ

կարող են կատարելու ճնարավորություններ

Շատ

կարնոր է Լոնաբիմիական կոմբինատն կառուցումների տարածքի Հետագա Օրինակ Ղափանում (Քաջարանի լեռնա Հարատացուցիչ գործարանին կից օ

չէ քայքայված ՀողատարածուՀնարավոր մեջ, որքանով որ

:

րիԿան

Կրո

արծԸ: ականբինատ)

Ն կառոռցլառուցված իվ Հեկտարը րա վերակա . մ

իե

վածքի տարածքի 45 գործվում է մար: Բայց դրա թակա է վերջնական վերակաախար լինի այդ Հակայականտարաժքը չթողնե

տարբեր Ն7 ո անՀաա գյուղատնտնռական ճաչ թոր կողքին չուր, Հեկտա«շո այրը ո ոզի զո ոք Վեր որա 11)" րակուլտիվացման ենթակա տարածութ Ն

աա Աննա Մատը, ա ղար ր ալգեգործության Համա Հիմ վերակուլտիվացման

պես նախալեռնայինու լեռնային մար է Հատկացնելկոլեկտիվ մար: Քայքայված Հողերի պետք է 4ճանդիսանան կ կողմից կազմված ճանրապետության Հողերիվերակո ման գլխավոր սխեման, որը Հաստատված է պետագրոարդկոմիտեիկողմից: ա

ի «Հայսլետճողչիննախագիծ» նատիտռ

վա Ենշ Հարկական աշխա Վերակուլտիվացմա տանքների արդյունավետությունըապաճովելու ոոե: Համա

պետջ է իրականացվեն միայն նախօրոք կազմված

ն

ված անխնիկա-րանվորական նախագծերի Հիմանվա

թոն

Ք

ու

Հաստությամբ (մինչն 30 մ-ի սաճմաններում) ղաշերտ փռել ն ժամանակավորապես օղզտադործելդաշտային մշակության ճամար, մինչն լուծվեն քարի պա-

նելչ

Հո-

որոշ

կուլտուրաների Ճարցերը: Հետադա օգտադործմանՀնարավորության ջարների չկա օգտագործելու կարգով Հնարավորություն եթե նման այդպիսի քայքայված տարածությունները,աղա

կարելի է

տա-

է

մում

միլիոն

տոննա:

մեկ օրվա ընթացքում քշել-տարել

Հաշվարկվածէ,

Ոհ

տարեկան մլն Ճողյ որում պարունակվում է 2,2 մլն տարվում է Ճճումուս տոննա Տարված ճողի ճետ դաշտերից Ճեռացվում է ֆոսֆոր ն կալիում, որը պաայնքան քանակությամբ աղու, րունակվում է 275 Ճաղար տոննա «աանքայինպարարտանյութե40

"Ե ոռո-

մատչելի սննդարար

իը Հողի էրողիան երին

ա ոք

տաի րից, որի Հետնանքով

ղ

Հողի

ճետ-

է

Հաս-

ձա

րայինչարիք,

նասներ

տարե-

առանձնապես գյուղա-

անը,

նտե Տտ

ր

ո

մարվում է

կոնտեսությանը:

ուն

բարիք է բերք Հողերի էրոզիայի Հետնանքով կորցրել մինչն այսօր Հողերի մուռ 2500-ը: հր դոյության օրվանից արդեն կորցրել է երկու միլիարդ ճեկտար մարդկությունն «եկտակ մնացել է 1,5 միլիարդ րելաճող ն այսօր մշակման "'

Հո

սրի

ԱՄ նՍ-ումմէ

շարքի տարի վա րԻրերի զիայիՀեւոնանքով Հողեր բացի ագարի ենթարկվել Բո բն ԱՄՆ-իՀողադործությու ավելի Անցած

րի

դուրս

զն

քն

խլիո

Հեյ մում

ր

ո

այդ,

միայն

մ

ն

թ. Միայն էրոզիայի: նակի Հետնանքով կորցրել

էրո-

են

,

Հեկտար Հողեր

են

|

։

է 400

նը էրոզիայի

ամեն

Հետնանքով ընթաց էրոզիայի

Մոնո

տարի Ա

-

Ը

զրկվու

Հողերից: մարվումէ էրոզիայի տարեկան Միսիսիպի գետով Գո մետր ճող: խուանխե վանքովքշված 300 միլիոն խորանարդ 1890 միլիոն 1 միջին Հաշվով տարեկան ը Չինաստանում կաղզ-

Հաղար Ճեկտար բերրի

տոն-

նա

Հող է տանում,

ընդ որում`

որոշ

տարիներ այդ թիվը

ՅՈՒՆԵՍԿՈ-իտվյալներով Հետագա

տարիների ընթաց-

քում, եթե ճողերի դեդրադացիայի ներկա տեմոլը շարունակվի, 1/3-ը կդառնա դյուղատնտեչ աաա աշխարտճումվարելաճողերի սւսկանօդտադործման Համարոչ ոլիւուանի:

ԽորճրդայինՄիության միայն Եվրոպականմասի տարաժ-

մ արդվուցյունը Միայն վերչին Հարյուրամյակիընթացջում տվող :

տոննա

րում:

տարբ՛՞ է

ն բերրիությունը,

նապես,բերքատվությունը:

ամեն

մշակվող տարածությունների, Բուլղարիայում

անձրնների,ձնճալի էրողիայի էությունն այն է, որ ազդեցությանւտւակ ճողա ջրերի,ինչպես ֆան քամիների օրե աստիճանաբար զրկվում է, քայքայվում

լվացվում ծածկը

որ

տարածությունից,

տար

ԷՐՈՋինծիծ Հրղերի ՊԱՀԿԱԽՈՒՄԸ

ԱՂՏՈՏՈՒՄԻՑ

ՔիՄինկԱն

դող

միայն Հնդկաստանում

80 միլիոն Ճեկտարի տարվում է 6 միլիարդ տոննա ճող, որի ճետ կորչում են ավելի քան 6 միլիոն տոննա սննդատարրեր, այսինքն ավելի շատ, քան ճող է մտցվում պաԿա Հեալ`

ԲԱԺԻՆ

Գ

ԵՐԿՐՈՐ

թ. օդոստոսին խԽուանխեն միլիոն տոննա ճող:

է 500

են Քից ջրային Ճճոսանքներըտարեկան անվերադարձ տանում տոննա միլիոն Հողալին զանգված, որը պարունակում է բույսերին մատչելի 1,2 միլիոն տոննա աղոտ, 0,6 միլիոն ւտոննա ֆոսֆորական թթու ն 12 միլիոն տոննա կալիում: Հաշվարկճողը կորցճետնանքով է, տեղերում էրոզիայի որ շատ ված նում է տարվում: դուրս է 15--20 քան անգամ սննդատարրեր,

բերքի

ճետ:

Մոտավոր Հաշվարկներով Խորչրդային Միության ամբողջ

ջրայինՃոսանքներով քամու վարհլաճողերից ու

միջոցով

տա-

րեկան տարվում է միլիարդ Հող, որը պարունակում է Ճումուս: միլիոն տոննա շուրջ Որպեսզիլրացնել օրգանական նյութերի ալդպիսի կորուստը պաճանջվում է դաշտ տեղա4

տոննա

փոխել 0,5--1,0 գոմաղբ: ԽՍՀՄ-ի180 միլիմիլիարդ տոննա ոն ճեկտար լանջային վարելաճողերի շուրջ 120 միլիոն ճեկտար տարբեր աստիճանի էրողացված տարածձություններից տարեկան 90 միլիոն տոննա պակաս Ճացաճատիկիբերք է Ճավաքվում: Որպեսղի պատկերացնել, թե ինչքան մեծ է ալդ թիվը, կարելի է դատել նրանից, որ առաջիկայում ԽորճրդայինՄիուՅ25

թյունում ճասցնել

է բերքը ճամախառն ճացաճատիկի նախատեսվում 250--255 միլիոն տոննայի:

ինդՂազախստանում քամուփոթորիկը Վերջինտարիներին ԽՍՀՄ արնելյան

միլիոն ճեկտար տարածություն, ճողատեսշրջաններում4 միլիոն Հեկտար գլուղատնտհաական են քամու էրոզիայի' եր պարբերաբար ենթարկվում թ. քամու փոթորիկը Ղազախստանում, ոչնչացրել է եկ միլիոն չեկտար ցան-

գորկել

է 12

Միր

վնասել

ՌԽՖԱՀ-ում

քեր:

Դրոինայուն

ու

միլիարդ ԽորոԻ դագադրից տարվա Հ. ի |

՛

տարածքում առաջացող

ձայկական ԽՍՀ մեր նարդ մետր չրային Հոսանքները զանգված: տոննա ճողային 20 միլիոն շուրջ մեջ մառչելի

ու

Այդ

լա

մատչելիազոտի, ֆոսֆորիՃոպոտենցիալ. ամեն է

տարի

էյ, քան

-ով,

33,44Ե-ով։

էրոզիայի Հճասցրած վնասը բազմակողմանի է: էրոզիայի ճետնանքով նվազում է Հողի պոտենցիալ բերրիությունը, վատանում նրա չրաֆիզիկական Հատկությունները, թուլանում ակտիվությունը, նվազում է ըբնրքատվություկենսաբանական

նը

ու աերանիր որակներով նանան թյան,

վատանում բերքի որակը: Ուժեղ

ն

ցածր

անդամ ավելի

ջ

եղ

ֆ

շուրջ տարածության Հողային Մեր Հանրապետության բան ավելի 50--7045-ը բակ լեռնային շրջաններիվարելաճողերի դործունեուեն ք այքայիչ Ցոսանքների ջրային ենթարկվում

էրոուսումնասիրությունները» չենէրոզիայի հնթարկվածՀողատարածությունն երում, ան-

թյանը: ինչպես

ցույց

են ց

տվել

զիայի ստացվում է 3-4 թարկված Հողերի Համեմատությամբ, ա դամբ պակաս բերք Ճողեպայմաններում Հանրապետության Մեր սակավաճող ամեն միլիոտարի ն իռիգացիոն էրոզիան քամու րի՞ջրային, արգյուղատնտեսական է Հասցնում վնաս նավոր ոուբլիների

տադրությանը: ն Հեղեղները

մեծ Ճորդառատ անձրնեները

վնաս

այլ միայն գլուղատնտեսությանը, քանդելով կան տնտհաության մյուս ճյուղերին,

ճառում

ոչ

նան

են

պասո-

ժողովրդա-

Հիդրոնխնի-

ճանապար"-

երկաքուղային կական կառույցները, խճուղին խորացնելովգետերի ջրամբարները, ները, տիղմապատելով ու

7"

Գլուլատնտնսությանըարգո Հեղեղը, մեծ վնասներ Հասցրին 1946 թվականի նաբերությանը Ոչ ջրերը: բարձրացած թ. Դեբեդ գետերի 1956 թ. Ողջիի,

Հուները ջրանցքների

ն

ու

այլ

թ. Հորդառատ անձրենիրդ թ. գարնան ձոճալից

բիչ վնասներ պատճառեցին

նան 1964 ճեղելները, ինչպես ջրային ուժեղ Հոսանքները:

ո'

ճողատարվածության

րով կտրտվածության, գյուղատնտեսական տեխնիկայի աշխատանքի արտադրողականության իջեցման, արտադրանքի ինքնարժեքի Ժեժացման ի այլ պատճառներով ճակայական Ճճողա-չ սոարածություններդառնում են դյուղատնտեսականարտադրու ոչ ։լիտանի: քյան ճամար

եւ,իրի աի ո աննդատարրերինը: մյոցվողսլարարտանյութեր 7500-ի,

մոտ իումի քանակը ժ

ղի

աա

Վերչին 20--25 տարիների ընթացքում ճանրաղպետության օգտագործելի Հողատարածությունները կրճատվել են 21,340 այդ թվում վարելաճողերը՝ 22,440-ով, բնական արուտները՝

էրոզիայոի

ոմ

10 1766

ծ

մն վնասը կայանում է Ճոսանքները լանջերից լմանոժ ա

դած

նան

նրանում,

որ

Հող համին յաղ ոլեստիցիդները նվազեցնում ո" րարթանուք րը» վետությունը: Հեղեղներովբերված

մ

տանում

են

ն

րդագրունաներով գոն իրր ծածկվում

ան

ա

ա

վում ոռոլող ցանցը, ումներ ն այլն:

ա

ցանքերն ու այգիները, լըցճիդրուսնսխնիկական զանազան կառուեն

Հողիէրոզիան

նայի ն

ու

խիստ բացասական է անդրադառնումֆաուֆլորայի, ինչպես նան ամբողջ շրջակա միջավայրի վրա

այլն: ինչպես

տեսնում ենք, էրոզիան վնաս է պատճառում գլուղատնտեսության արտադրությանը, անուղղակի ուղղակի նան ազդում ժողովրդականտնտեսության վրա, ինչպես բացասական է ներգործում բնության բոլոր բաղադրամասերի վրա, Հաճախ խախտելով բնության բաղադրամասերի ճավասարակշռությունը: Աշա թե ինչու սլետք է ամենուրեք ակտիվ պայքար կազմակերպելճողի էրոզիայի, բնության տարերային այդ չարիքի դեմ: ու

Տարբերբնակլիմայականպայմաններում էրոզիան սլայմա-

արտաչճայտմանիննավորող Հիմնական գործոններն առաջացածսոննսիվությունը տարբեր է ն, ճխտնապես, այն կանխելու ու

դրա

ճա-

32.

մար պաճանջվում է կիրառել ճակաէրողիոն միջոցառումների գիտականորեն ճիմնավորված որոշակի ճամակարդ: Սաորն տրվում են էրողիոն պրոցեսների ղարգացման առանձն նրա դեմ պայքարի բու միջոցառումներն նաձճատկությունները ուղղաձիգ դոտիների:

բնական

ԳՈՏՈՒՄ

դուտին զբաղեցնում է Արաքս գետի միջին կիսանապատային ն տարածվում է ծովի մակերնույթից մինչն Ճովիւոր Ճճոսանքի 1200--1300 1 բարձրության վրա: Այս գոտին ընդգրկում է Հոկ-

Մասիսի,Շաճումվյանի, տեմբերյանի,էջմիածնի,Արարատի, տարածությունը կաղզորի ընդճանուր շրջանների, Արտաշատի մում է ավելի քան 300 Հաղար ճեկտար կամ ճանրապետության տարածքի 1040-ից քիչ ավելին: Փուտու ճիմնական մասը (85,500) ներկայացնում է Հարթություններ թույլ թեք ճարթություններ, ինչպես նան զառիկող լանջեր (մինչե 5" քեջություն): Այստեղ կլիման չոր է 10--11" խիստ կոնտինենտալ՝ է, միջին տարեկան ջերմությունը Չ00-իսկ մքնոլորտային տեղումների տարեկան միջին քանակը մմ: Գոլորշիացումըխւլխիստ գերազանցում է (4--5 անգամ) մթնոլորտային տեղումների քանակին, այդ պատճառով առանց արձեստական ոռոգման ճնարավոր չէ այստեղ մշակել դլուղատնտեսականկուլտուրաներ: Չոր ու տաք կլիմայական պայմաններում, կիսանապատավին շատ նվաղ բուսականության տակ տարբեր մայրատեսակների վրա (էլուվիալ, էլուվիալ-դելյուվյալ, խճային խճաբեկարբոնատային կուտակումներ, գլաքարախմճալին, կավավազային կավային նստվածքներ ն այլն, ճիմնականում են ձնավորվել գորշ մարգագետնային դորշ կիսաանապատային, աղուտ-ալկալի Ճողեր: ոռոգելի((լուլտուր-ոռոդելի), Գորշ կիսանապատայինճողերը զբաղեցնում են 130 ճաղար ճեկտար կամ Ճանրապետության ճողային ծածկոցի 4,300-ը: այս գորշ կիսանապատային Հողերի 4Հղորությունը(ճուԱնմշակ մուս պարունակող շերտի Հաստությունը) մեծ չէ (մինչե 15-20 սմ, առանձին դեպքերում մինչն 25--30 սմ), պարունակում ու

ու

կորային

ու

ու

քիչ քանակությամբ Ճումուս՝

մինչե 1--1,54, առանձին դեպբերում՝ մինչն 240: Նկարագրվող ճողերն ունեն բավական ամուր կառուցվաժք՝Հաճախ ծավալային զանգվածըՀասնում է 1,34-1,442դ/ամ3, իսկ ըբնդճանուր 464800, ծակուկենությունը՝ Մեխանիկական կազմը Հիմնականում կավավազային է,

բավականաչուի կմախքային ղանգվածի պարունակությամբ:

րերն

ՀՈՂԵՐԻ ԷՐՈԶԻԱՆ ԵՎ ՆՐԱ ԴԵՄ ՊԱՅՔԱՐԻ

ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐԸ ԿԻՍԱՆԱՊԱՏԱՅԻՆ

են

Ռոշրչատիկային վառողանման ստրուկտուրա, նվազ քանակությամբ (30--3540) ջրակայուն ագրեգատներ,կարբոմեժ ն նատների պարունակությունը (մինչե 10-15 ավելեն), փոշիացած այդ Ճողերին, մանավանդ ստրուկտուրան չոր ժամանակ, տալիս է ամուրկառուցվածք: Հողիորոշխորության վրա ճանդիպումէ տարբեր ճաստության ամուր քարացած, կարբոնատներով ցեմենտացած միջնաշերտ:

կամ

Հողիամուրկառուցվածքն ցեմենտացած միջնաշերտի ու

խիստ դժվարացնում առկայությունը

ջրիթափանցումը դե-

է

պի ողի խոր շերտերը, մանավանդեթե Հողը խիստ չորացած է: Ձ. Մ. ն 9. 1. Մանուկյանի Հավունջյանի (1920) ուսումնա-

ցույց սիրությունները

են

տվել,

որ

շատ

դեպքերում առաջին

Ճողը ներժծված ջրի քանակը կազմում է ժամում ընդամենը 49,1 մմ, 2-րդ ն 4-րդ ժամերում՝17,6--19,6 մմ, իսկ 4-րդ 5-րդ ժամերում՝ 18,8--15,9 մմ. Պատաճական չէ, որ թեկուղ՝ կարճատե,բայց Ճորդառատանձրեներիդեպքում Ճողատարմանպրոցեսներ են նկատվում լեռնային կիսանապատների ոչ մեծ թեքությանլանջերում: Ռելիեֆի աննվաղ բուսականության անճարթության, բարելավ ջրաֆիզիկական Հատկությունների պատճառովւսյս են Ճողերն ենթարկվում ջրային,մասամբ նան քամու ու

ու

էրոզիայի: Մարգագնտնային գորչ ոռոդելի Հողերը տարածվում են գոՀամեմատաբար ցածրադիր թույլ թեջ ճարթություններում, ծովի մակերեսից800-950 մ բարձրության վրան զբաղեցնում են 60 ճաղար ճեկտար կամ Հանրապետության ճողայինֆոնդի ռու

200-էո

Ֆորշ կիսանապատային Հողերի ֆոնի վրա մարդու բաղզմադարյան գործունեությանշնորճիվ առաջացած այս Ճողերն ունեն բավական բարելավ ագրոարտադրական Հատկություններն աչՔի են ընկնում բարձր արտադրողականությամբ: Հողաշերտի Հաստությունը40 սմ-ից մինչե

75--80

ոմ

է,

Ճումուսի

պարու329

նակությունը մինչն 3--3,540։

Սովորաբարայս

մեխանիկական կաղմվ՝ կավային ժանրը

Հողերն

ունեն

ծանր կավավաղային: Սակայն Հանդիպում են նան զգալի քանակությամբ կմախքային զանգվածի պարունակությամբ թեթն (ավազակավային) մեխանիկական կազմով Հողեր: Ստրուկտուրան: փոշեշատիկակնձկային է, առանձին տարածժություններումփոշետատիկային: Այս Հողերը Հիմնականում կարբոնատայինեն, սակայն «ճանդիպում են նան կրաղրկված ճողեր (վաղ կուլտուրականացված ու

Հատկացված դաշտերից Հեկտարի Հաշվով տարեկան տարվում է մինչն 18,4,

կարտոֆիլի, բանջարանոցային կուլտուրաների,

տոննա խորդենու դաշտերից՝ 34,5--86,5 եգիպտացորենի են փերրի «ող: հոիգացիոն նկատվում էրոզիայի երնույցներ ու

ւարածություններում):

գորշ կիսանապատային «ողերի Ջրաթքափանցելիությունը

Համեմատությամբ բավական լավ է: 0րինակ, ծանը մեխանիկական կաղմ ունեցող ճողերում չրաթավփանցելիությունն ճասնում է 50--60 ջին ժամում մմ-ի, իսկ թեթն մեխանիկական առա-

20--100 կաղմ ունեցողներում՝ ներ, 1970):

մմ

(Ջ.

Մ.

ուրիշ Հավունջյան ն

դորշ Մարգադետնային

ոռողելի ճողերի ընդճանուր տարաէ վարելաճողերին, իսկ 25,500-ը՝ բազմամյա տնկարկներին։ ինչպես նշվեց, այս դոտում առաջանում են նան աղուո-ալկալի ճողեր, որոնք զբոաղեցնում են 28 Հաղար Հեկտար։ Այս Ճողերի նկարագրությունը տրվել է գրքի առաջին բաժնում: գոտում վերջին տարիներին ծավալված կիսաանապատային են մեծ մասշտաբի մելիորատիվ աշխատանքներ աղակալած, նան քարքարուս Ճճողերիլուրացման ուղղությամբ: Ցուինչպես րացված ճողերը փոխադրվում են կուլտուրականացված Ճողեբի շարքը, որտեղ ն կիրառվում է տվյալ շրջանի ճամար սատմանված երկրադորության4ամակարդ: դոտու ոռոգվող տարածություններում, կիսանապատային սխալ ոռոգում կատարելու դեպքում իռիգացիոն էրողիան մեծ է ստանում: ճետնանքով դաշտում մասշտաբներ Հողատարման խայտաբղետ բերրիության պայմաններ են ստեղծվում, բույանճամաչասիյ, որը զարգացումը տեղի է ունկնում սերի աճն ն բերքի նվազելու պատճառ է դառնում: ջրային պրոբլեմների ձայկականդիտաՎՄելիորացիայի տվյալներով (ծ. Ս. չակոպով, Հետազոտական ինստիտուտի 1985) Արարատյանդաշտավայրի ոռոգվող ճողերում իռիդացիոն էրոզիայի Ճճետնանքով ճացաճատիկայինկուլտուրաներին

ծությանավելիքան 5000-ը Հատկացված

`

ու

ու

ՅՅ0

Աբովյանի մրրամ կրնա

Ա`

մ

չարա

Փու

շրջանի Ողջարծրդի

անտետու-

նույնիսկ խաղողի այդիներում, որտեղջրման նորմաները խախտելու դեպքում, ճողը չներժծված ավելորդ չրերը տարվա ընթացքում դաշտից Ճեռացնում են մինչն 15,4 տ/ճ ճող: Գոտու այն մասերում, որտեղ ռելիեֆը

թմբաբլրայինէ, ղզար-

ճողատարման պրոցեսները: Բամակերեսային ցի ռելիեֆի պայմաններից,ջրային էրոզիայի զարգացմանը բավականաչափ նպաստում են նան անբարելավ ձողային պայմանները,մասնավորապես փոշիացած ստրուկտուրան, ամուր օրգանականնյութերի նվաղ պարունակությունը, կրայնությունը ն այլն: դացած

են

նան

կառուցվածքը, Քարձր |

դուռում կիսանապատային

կարկներ ու

ճամատարածանտառային տրնպաճանջվողքանակի դաշտապաշտալանանտառաչ ՅՅ1

պատճառով սիստեմատիկ գործող քամիները բերքի ձեբացասականեն ներգործում ճողի ջրային ոնժիմի վավորման վրա, բուսածածկից զուրկ տարածություններում շերտեր չլինելու

ու

բերում Ճճողմաճողատարում: ւն ռպլարղզ լինի, թե Արարատյան ճարթավայրում Որպեսզի են զբաղեցնում, տառաշերտերը ինչքան աննչան տարածություն կողմից վերինստիտուտի բերենք «ձայպետճողշիննախագիծ» չին տարիներին կատարված ուսումնասիրությունների տվյալեն տվել, որ Արարատիշրջանում, ները: ձաշվարկումներըցույց առաջ

եյթս

որտեղ կան

50227

Հոկտեմբերյաանտառաշչերտեր, Հեկտար պաշտպանական Ճիմնում` 29660 ճողատեսքերում Ճեկոտար,դյուղատնտեսական անտառաշերտեր: նադրված են 435 ճեկտար դաշտապաշտպան

շրջանումճիմնադրվածեն ընդամենը Շաճումյանի

Փորճոնսմջն

՞

մղրսէքիսջ

փասղոչեղմ

ջոտիճտնսմջ ղ

կոճվր

ՀԺՀ Տ

ԷԵ

ռՉՓՊՋՓՖ

Հ Տ

Ջ

օռշ

նջա

-Յ

ՓՓՓՖՏՀՋՉ

ՀՀՀԺՀԹ

ՇՋՀՀՅ '.Զ

Հ

Հ

Զ

Հ

Թ

ԷԻ

Փ

Վ

`

էւ»

«

"Վ

Գ

ոմուռ ու

Հ

օտ«ՔԺՀՀՀ Ջ.ՎՀՓՋՓ Վ Փ

-

Տ

ՀՂՋՎ«ՊԱՀՑ

ոսք ջոխկճտնսմջ

Յ

Տ

Ջ

Կ«

ՏԵ

ՀՀ

»

Տ

Տ Տ

«Վ

ԸՇԷ

ռ»

:

ՏՏԱ)ՃՔ

Ջ

Ծ-

-

»

Ջ

ՀՎ

աօ :125Տ Գ

ճեկտարչ

իսկ էջմիածնում 174 ճեկտար անտառաշերտեր,երբ այդ հն 26396 չաններում ունենք Համապատասխանաբար

Ճճողատեսքեր: դյուղատնտեսական

11"

ծ

Տ

ծ

կոձվր

ճողատեսքերյ ճեկտար դլուղատնտեսական

անտառաշերոնանտառային տնկարկները (դաշտապաշտպան ճեկտար, Արտաչատում4̀2624 բը) կազմում են ընդամենը ռաճմաններում ճիմՃողատեսքերի Ճեկտար» գյուղատնտեսական 12311 Մասիսում՝ նադրված են 102 ճեկտար անտառաշերտեր, է բաժին ընկնում Հողատեսքերին Հեկտար գյուղատնտեսական

շրըր-

Ճեկ-

|

ջոխճանոմ: 1իսըց

»Ց|«Տ

ՊՀ

ՏՀԱՃ ՀԳ

-

-

Տ՞

Հ

:՞

Արարատյան ճարթքավայրիշրջանների վարհլաճողերի բազմամյա տնկարկների տակ Հատկացված ողերի էրողացվածության վիճակի մասին պատկերացումկազմելու ճամար ինստիտուտի ստորն բերում ենք «Հայպետճողշիննախագիծ» նպաՀ թթ. ընթացքում Հողերի դգնաճատման կողմից 1980--1983

Փ -ծ

ու

ուսումնասիրությունների տակով կատարված ադրուռնտեսական 65): տվյալները (աղյուսակ ճարթաԱրարատյան Այդ նույն ինստիտուտի տվյալներով են ճաղ. Ճճեկտարչ» վայրի ոռոդվող ճողերը զբաղեցնում որից 56,440-ը օգտագործվում է վարհլաճողերի տակյ 38,5:0-ը՝ են, իսկ բազմամյա տնկարկներիտւսկ, 9200-ը տնամերձ ճողեր ին չ0,400-ը Հատկացված է անտառային տնկարկների տակ: յուրացված Ճոենք, Արարատյանճարժավայրի ւլես տեսնում ժեյ: ղերն ինտենսիվօգտագործվում են դյուղատնտեսության վոանէրոզիայիղարդացմանպոտենցիալ Այստեղ իռիդացիոն |

ղ

են

-

տար

ֆոիճանհսմֆ

ոճն Տ

|

Է

ՀԱՅՏ:

Թ

Պ

6.

ՀՋՖՎՊՎՀ«ՎՀ

ՏԹա

մղանքիաց

փաղոչնղմ

Տ

Փ

Տ -

ծ9

ՀՖՊՋ

«Ջ«ԳՎ«ՊՃ

»ՋԹՏԺԹ "Վ

ա

-

«`«Ի«

ՕՓա

Ց

Հ

Հ

Հ

Համուտ

ԺՀ

ՀՅ Ց»

ՓԾ

Կ

Տ

Վ

-

ծ

-

Յ

Էր Հ Յ

Հ

-

զ

Տ

Ճ Հ

Հ

ՀՀԵ.Յ:Պ ՀՏՅ

Է)

ՏՀՏՋՎԾՏ

Հ5՝

Է թ

Ն

ՏՀՏ

Է.

`

ՏՀ -

Հ

Է

է|

՛

ԷՉ

Հ

Հ

Զ

Հ-

Հօծ

Ա

որտեղ չի կիրչոոՃողատեսքերում, դըն առկա է դրեթե բոլոր է ոռոդման խախտվում տեխնիկան, վում ոռողման ռացիոնալ մաճմանված տեխնոլոդի ան: որն ինդդրկում է Արարատյան դուռում, կիսանապատույին ունի իոիդացիոն նշանակություն Հարթավայրը, առաջնակարգ

Ջշման

անե

էրոզիայի դեմ պայքարի կազմակերպումը: ե. Ս. ՀակոԻռիդացիոն էրողիան թուլացնելու նպատակով Հաոլովը (1985) առաջարկում է ԱրարատյանՀարթավայլրում

ընացման )

սային եղանակով, իսկ 0,05--0,075 անձրնացման եղանակով: լալ

ւլ՝ թեքության դեպքում

դար ձ-

ՇարաճերկկուլտուրաներիՀամար ՀԷ0,002 տեղանքի թեքության դեպքում առաջարկվում է ոռոգումը կատարել մարգեթեքության դեպքում` ակոսային եղանակով, րով, 0,005--0,05 թեքության դեպքում՝ դարձյալ ակոսային: իսկ 0,05--0,025 եղանակով: խաղողիալդիների ոռոգումն առաջարկվում է ակոեղաոռոգման կաթիլային այլգիներինը՝ սային,իսկ պողատու

նակով,

Ոռոգվող Ճճողերում իռիդացիոն էրողիայի դեմ պայքարելու Համարշարդյունավեւտմիջոցառում է ճամարվում ոռողման ջրաշիթերի ցիոնալտեխնիկայի կիրառումը:Բոլորդեսղլքերում արագությունը չպետք է գնրաղանցիսաճմանայինին, իսկ ակոսոա-

ների ծայրից ջրի ելքը պետք է կանխվի:

մարգերովջրումները պետք կատարել կլոսներով ջրման տնխնիկայի ռացիոնալ տարրերի, այսինքն անձչրաժեչտ ու

է

'

է ջրման ակոսների թեքությունը

(ն)

ն

րոտ

երկարությունը (1) ճիշտ.

զուղակցել ջրի ծախսի Ճեւո (զ): Որքանովռր

թույլ

է տալիս

տեղադրությունը ջրովի «ողամասի ճարթեցվածությունը, ակոսները պետք է տանել Հնարավորին չափ մշակվող բուլսը, ն

:

փոքր թեքությամբ:

-

ւ:

մ կարնոր տեղ Հակաէրողիոն միջոցառումների 4ամակարդում է տրվում չրվող տեղամասերի մակերնույթի ճարթեցմանը, որը

կգունքրի էրիա- րարի (զ),

ՆԻ

բոքյունը (1),

ւ/նզ-

02-1ջ

120-220

0,4--0,8

730--120

0,01

21-04

ՏԵ-330

պ

ոռոգումը մինչն 0,005" տեղանքի թեջության դեպքում (100մ վրա երկու կետերիմիջե եղած բարձրության: տարածության անձտարբերությունը մինչե 0,5 մետր է) ոռոգումը կատարել թեքության դեպքում` ակոեղանակով, 0,005--0,03

տեխնիկայի ռացիոնալտարբեոըԱբրաբատյան հառթավայոի ոռոգվողհողերում (րստՍ. Ս. Հակոպովի, 1985)

0,005

կուլտուրաների,բազմամյա խուտաբույսերի պաճատիկային

ղյուսակ

աթո

ՆԱ

0,903

,

.1

կատարվում է դոյություն ունեցող Ճատուկ Հարթեցուցիչներով: Մակերնուլթի ճարթեցումը Հնարավորություն է տալիս «Հողածածկն այնպիսի տեսքի բերել, որ ոռոդող տեղումներից առաջացած չրերը դաշտում բաշխվեն ճամաչասի ն Ճողը «ավասարաչասվի խոնավանա: կարնորճակաէրողիոն միջոցառում է Ճամարվում անձրնացման եղանակով ջրումըո ՃացաճատիկաԲանջարաբոստանային, վին կուլտուրաների բաղմամյա խոտաբույսերի անձրնացումը նպատակաճարմարէ կատարել ջրանցքների բաց ն խողովակաշարի փակ ցանցից՝ ճեռաչիթ ն կարճաշիթ ստացիոնար ն շարժական ճամակարգերիագրեգատներով: Հերթականջրումներից անմիջապես առաջ (ոչ ուշ քան մեկ օր առաջ)պետք է կատարել ջրման ակոսների կտրատում՝ 2-Յ բուկլից կատարվող կախովի կուլոիվատորով: րումից Պետո պետք է անպայման կուլտիվացիա կատարել, որպեսշր եցնել « Հողիկեղեր եղեր ճպան ն ն ողում մ խոնավությունը փխրեցնել պաճպա ու

ու

Մ լ՛

հռիգացիոնէռողիան կանխելուդործում շատ կարնոր նշանակություն ունի Ճողի ֆիլտրացիոն բարձրացուճատկության մր: ինչքան ջուրը լավ ներծծվի Ճողի մեջ, այնքան կկանխվի ակոսների ծայրից ավելորդ ջրերի Ճեռացումըո Հողի ֆիլտրացիոն ճատկությունը լավացնելու նպատակով պետք է նախ լավացնել նրա ատրուկտուրայինվիճակր: Բաղ325

մամյա տնկարկներով զբաղեցված դաշտերում պետք է պարբերաբար միջշարքային տարածություններում մշակել բաղզմամտա խոտաբույսեր, մասնավորապեսառվույտ: Շատ

կարնոր է ճողում օրգանական նյութերի պաշարի ավելացումը: Հումուսային նյութերը նախ մեծացնում են չրի ներժծումը ճողի մեջ ն ապա, որպես ստրուկտուրադոյացման կաբնոր գործոն, լավացնում են Հողի ադրեգատայինվիճակը: գործում շատ կարելավացման Ֆիլտրացիոն ճատկության վոր նշանակություն ունի ճողի ճիշտ մշակության ճամակարգի կիրառումը, ժամանակին կատարվող վարը, երբ ճողը օպտիմալ խոնավության վիճակում է ու չունի բարձր կապչունությունու կապակցականՀատկություն: Բոլոր դեպքերում ոչ ժամանակին վարը առաջ է բերում Հողի ստրուկտուրայի փոշիացում ու կատուցվածքի ամրացում, որն, ինչ խոսք, վատացնում է չրի

ֆիլտրացիոնՀատվուքյունը: կիսանապատային գոտում սիստեմատիկ գործող քամիների (բույսերի վեգետացիայի ընթացքումսովորական երնույթ 4) բացասական ճետնանքներըվերացնելու Համար պետք է Հիմ-

նադրել քամու ուժը կոտրող դաշտապաշտպանանտառաշերտեր ն առաջին ճերքին այն տարածություններում, որտեղ բազմամյս ւոնկարկներչկան: Դաշտապլաշույան անտառաշերտերը սլետք է Ճիմնադրել արագ աճող ն խոր թափանցող արմատային ճամակարգ ունեցող ծառաբույսերից, դաշտերի եզրադծժեոռողման ցանցի երկայնքով: րում, ճանապարճների ու

բոլոր Դաշտապաշտպան անտառաշերտեր ճիմնադրելիս

դեղպ-

քերում պեւոք է Ճճաշվիառնել քամիների ուղղությունը:

Քամուէրոզիան կանխելու

Համար շատ կարհոր ժիջոցառում է Համարվում դաշտը «ճնարավորիներկար ժամանակ րբուսածածկի տակ ու ճողը բավարար խոնավության վիճակում պաՀելը

յիմանապատայինգոտում կան բավական անմշակ տարածություններ, որոնք օգտագործվում են որպես արոտներ: ԱյդւվպիսիՀողատարածությունների մի մասը, չնայած ընկած է ոչ մեծ քեքությունների վրա, բայց ն այնպեսունենալով թույլ Ճճակաէրողիոն դիմադրողականություն, ենթարկվում է ճողատարման: Մակերեսային ճողատարման պրոցեսներ նկատվում են նույնիսկ կարճաւտնճորդառւատանձրեների դեպքում: :

լ

|

:

(բնչպես նան քամու)էրոզիան կանխելու Ֆրային նարտուս

չով անճրաժեշտէ

-

թույլ էրոզացված ու

բուսածածկ ունեցող այդ-

պիսի կերային ճանդակներում արդելելսիստեմատիկ արածե-

վերականգնման մմաննտր ԱՆՑբուսածածկի ինչպես Շուր-Բաղդասարյանն զա, ռաջա է.3.Հանգիստը, քում խուտակացՆը, ), ի չափը, կարԲաԳի ճիշտղուղակցել ազոտական, ֆոսֆորական

Մո Հր

շտ

աան) ի

արածեցման

է

Է արուների

արուռի օգտագործման

ա ական պարարտանյութերով պարարտացման կալիու

Գի

Լէ

ու

եւու

Արոտների Հանգատիտնողությունը,ճող մտցվող տանյութերի պարբերականությունը, բուսակաժքի

պարար-

արածեցման

չախը որոշելիս պետք է առաջնորդվել ԽՍՀ «Հայկական

տնտեսության վարման

գյուղա-

«Համակարգերը»աշխատությունում

(198Լ)տրված Հանձնարարականներով: կիտանապատային գոտու

չրոզիայի պես

զարգացման

քում պառ

մշակվող տարաժություններում պոտենցիալ վտանգը մեծ չէ, Հետլա-

Համալիր ճողապաշտպան միջոցառումներ դեպկիրառելու է էրոզիան խիստ կարելի նույնիսկ այն իսթուլացնել, կանխել:

լ

ՀՈՂԵՐԻ ԷՐՈԶԻԱՆ ԵՎ ՆՐԱ ԴԵՄ ՊԱՅՔԱՐԻ

ԶՈՐ ՏԱՓԱՍՏԱՆԱՅԻՆ

ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐԸ

ԳՈՏՈՒՄ

(ՇԱԳԱՆԱԿԱԳՈՒՅՆ

ՀՈՂԵՐԻ)

կամ շագանակագույն Ճողերի դուռին Հոր ափաատանային Թալինի,Աշտարակի, վարչական Աբովյանի ողոտարաժքի ճիմնական մասը,Արարատի շրջանի մի " րի Արփագետի միջինՃոսանքիտարածքը(եղեգնաձորի

է ք

է

առը,

տարածքի շրջանները), Ճանգեզուրի Վայքի

շրր-

ն

մի մասը (ճիմնականում Սիսիանի շրջանը)ն տարածվում են ժովի մակերնույթից 1250--ից մինչե 1500-1600 մ բարձրության վրա, Շագանակագույն Հողերը զբաղեցնում են 3322 Հազար Հեկուս մ «ան է անրապետության ճողային տարածքի 8,240-ը: յս Ճողերն առաջացել են տիպիկ չոր բ ուտափաստանային ք սակա ությանւուսկ, Ճրաբխային ապարների Ճողմաճար ված ն է յութերի, ինչպես նան դելուվիալ, պրոլուվիալ, մասամբ բ նան էլուվիալ1 նատվածջնե քների րա: 2 Շագա ք ակագույն Հողերը

ե ր

Հանդես

ն մուգ շաշագանակագույն շազանակադույնյ

դալիսբաց

են

ղերի

գանակագույն ենթատիպերով:

կախված ոհլիեֆի պայմաններից էրոզացվածության միջին Հաշվով տատանտիճանից, Հողաշերտի վում է 30--50-ից մինչն 65--20 սմ-ի սաճմաններում: ձումուսաճմաններում: Րաւո սի քանակը տատանվում է 2--4540-ի որում, բաց շաղանակագույն ճողերից դեպի մուգ շագանակագույն Ճճողերնանցնելիս Ճումուսի քանակը Ճողում ավելանում է: աս-

ու

Հաստությունը

Մեխանիկական կազմը Հիմնականում կավավազային է (մի-

ջակ, ծանը),էրովացված տարածություններում ճողերն թեթն կավավազային մեխանիկականկազմ, բավական

ունեն

քանա-

կմախքային Այս Հողանդվածի սլարունակությամբ: ենբաց ղերը,Հատկապես շագանակագույնշագանակագույն պարունակում են մեծ քանակությամբ կարբոնատթատիպերը, կությամբ

ու

ներ (մինչն 10--20,

նույնիսկ 2500), որն

է բերում Հողի

առաջ

ցեմենտացում ամրացում:Հաճախ բավական ամուր կաու

ռուցվածք (83,52--5,22 կգ/սմշ) նկատվում է ճողի ամբողջ պրո-

Հողերն ավելի ամուր Փիլի սաճմաններում:

կառուցվածք

են

Ճամեմատաբար

գործունեությանը,

Լ.

Հողերի դգուռինաչքի է ընկնում խիստ կրՇագանակագույն տըրվածությամբ: ՀայկականԽՍՀ պետագրոարդի Հողագիտու-

թյան ն ագրոքիմիայի դիտաճետաղզոտական ինստիտւոում կատարված ուսումնասիրությունները (Մ. Ս. Սարգսյան, 1971) են տվել, որ ցույց շագանակագույն դուտու 28,200-ը ընկած է մինչե 5", 20,240-ը՝ 5--10", 9,840-ը 10--

Հողերի տարածքի

-ը՝ 15",30,500

առնելով յն: Թույլ ջրաթավիանցելիությունը խոնավունակությունը՝ 1,0--1

մում ժամու

չորրորդ

,։6

20--80

ն

ե: ւր մմ/րոպ

ցածր խոնավունակությունը Ճճամարվումեն

ցեսների զարգացման կարնոր դործոններ:

Ցած ածր

է

նա նան

նակագույն

ու

ավելիբարելավագրոնոմիական ձակություններ՝ սլարունակում

ավելի

են

շատ

ճումուս,

Քյուպայմանավորում ր

լորը

,

-

բոր

են

ար-

Գու ջրաթիզի կավար փուխր94

ավելի տաճայտված, Հան ննե ունեն

ստրուկտուրանավելի լավ է Հ

բարելավ

ոո ո

ււ

,.

մուգ շագանակագույն

ւս //

էն

։`

/

ռս

:

բո-

ենթատիպի "ո-

10,840-Ը՝20"-ից բարձրթեքություն-

տեսության մինիստրության Հողաշինարարականվարչության կողմից

կատարված Հաշվարկումները ժու/ց

տվել,որ

են

վա-

ԼՈԿ

Աղյուսակ րս Վաբելաճսղե ծ նեն ըստ աբելամաղերի բաշխվածությունն

նե եք լանջերի թեքության

շագանակագույն ճողեբիգոտու մի քանիշբջաննեբում (ըստԴ. Ս. Պողոսյանի) :

`. Շրջանները ԷՋԻ -

Տ

պրո-

շագանակագույն ճողերը բաց շագաշագանակագույն 4ճողերիճամեմատությամբ ունեն

ն

ն ՀայկականԽՍՀ դյուղատընՎայքի Աբովյանի շրջաններում

շրոգիոն

Որպես կանոն, մուգ

15--20"

ների վրա: Էս լանջերի թեջության Ճողատեսքերի` բաշխվածությունը պարզելու նպատակով Աշտարակի, Թալինի, Եղեգնաձորի,

Մանուկյանի (1920) տվյալների,ջրաթա-

փանցելիությունն առաջին ժամում չի գերազանցում 1,2--2,6 ն մեծությանը այն պրոգրեսիվորեն թովանում է՝ մմ/րոպե

ու

շագանակագույն ենթատիպերը:

ձեռք բերում ճատկապես ամռանը, երբ այն չորանում է: Ամուր ու կառուցվածքը Ճճողիթույլ ագրեգատայնացվածության անբավարար ֆիզիկական Ճաւկությունների Հեւո մեկտեղ պայմանաչ որում է այդ ճողերի ցածր ջրաթավփանցելիությունը:Ըստ Զ. Ս.

ն .9. Հավունջյանի

բարձրՃճակաէրոզիոն դիմադրողականու-

թյունը: Պատաճական չէ, որ բաց շագանակագույն ճողերն ավելի ինտենսիվ են ենթարկվում ջրային «ոսանքների քայքայիչ քան շագանակագույն ճատկապես մուգ

Աբովյան

Վայք

Աշտարակ

»

Թալին

Ընդամենը ճեկ. ծ

-

14112

եղեզնաձոր25585

3.

շ»

2.

12.

/

14569 11952

Սիսիան

0-35

10255 -

|

10110

21855

10255

92205

36243

92229

100,0 32,3 38,2

|

12127

Ն

12,5 8,3

Ր

ՅՑ

րբելաճողերի 45,840-ը խոտճարքների 81400-ը, արոտների 80,800-ը, բազմամյա տնկարկների,29,800-ը, չօգտագործվող Հողերի 81240-ը տարածվում է 6"-ից բարձր թեքությունների եթե ե վրա: նշված ( Ե) 6-ը) ւտարածվու ից բարձր թեք

ԱԱ ' ունների

Հարում

ԱՆ

ր թէբ

վրա:

ճեւտաքրքրություն է Առանձնակի

ղերի բաշխվածությունն

ներկայացնում վարելաճոլանջերի թեքության, որը տրված

րոտ

1 62-րդ աղլուտակում: յ

Աղյուսակում բերված տվյալները ցույց են տալիս, որ վափելաճողերի միայն մի չնչին մառն է (32,335),որ ընկած է թույլ թեք չարթությունների վրա, որտեղ էրողիայի ղզարգացման ան

պ

պոտենցիալ Լ ման վտանգը բարձր չէ:

տակ ճատկացված ճողեոի Վաբելաճողերի բազմամյատնկառկնեոի ճողեբիտաբածման վիճակըշագանակագույն էՐոզացվածության ու

Շրջանները

Հ|

ՀՅ

ՀՏ

:

3Հ

|

ՕՀ

:

-ՏՀ-

`

ՀԱՀՅՑՅԼ.

Վայք

Աշտարակ 2299 նղեջնաձոր10909 նախրի

Սրսիան

Թալին

Հ 8

ՈՏՀՏԱՏՏՀՀՏՈ

| 3646 | | 6454 | 3684 |

24849

115641

19168

|

|14189

|50258 ԸԲնդամենը՝ Հեկ.,|93905 100,901 գ-

|

|

|

|

|

29642

|

316|

13939)

11940

|

|

|

Տ

|

Ծանոթություն, -- Աղյուսակում թերված ինատիտուտի կողմից

խի

տարբերի

է:

կատարված

որոնց արդյունքներըամփոփված են ուսումնասիրությունները,

6շ-

շաղզանակագույն Փու 95,Գալիա, եւ զաագոան 0-ը տարբեր աստիճանի էրոՏրէ: զԱ Լոողերի զացված է վերջին տարիներինլագանակաեն

Պետք

գույն ճողերի գոտու

նշել,

ճո-

որ

ի Դշր

որ

գրեթե

շրջանների տնտեսություննե-

բոլոր

վարելաճողերի ղգալի տարածություններ էրողացվածո թյան չետնանքով են դրվել դուրս ն շրջանառությունից փոխակերովելավելիցածրորակ ճողատեսքերի՝ դլթավորապես երե Հաշվի նանայդ դուրս գրված արոտների" առնենք տտարա

|16200

| 100,0

|

| 95.3

Է

լ-

| | 0,4

Աբովյան

|

1.

Ն

Հ

Հ

5 Է

--

Հ

3 3

«Հայպետչողշիննախագիծֆ» վերչին տարիներին կատարված ծեն

Խոտճարքներ հորար

Ն Շրջաննքրըւ

| 26862 11208 15422

|.

--

Ո

շբջաններում(հեկտաոնեոռվ)

|ՀՏՀ

|

-

Է

նյութերը: ուսումնասիրությունների

մ մասր

տարածման

-Հ -

Հ

|

Տ

զգալի

«Հայ,

:՞

ՀՍ

34925

մի

ճողեբի էբոզացվածության վիճակը ջազանակագույն ճողեբի

՞

Տ

աստիճանիէրողացված » մ տճողշիննախագիծ» ինստիտուտում

1" րեր

ւ ղՂ1ուսա

-

Տ3.

ՀԱՀՏԼԱՀՏԱՏՀՈՅՅՈ ց

Աբովյան 12825

ղարդացման վտանգր միշտ առկա է: Պատաճակա էրողիայի որ շադանակագույն ճողերի տարածման շրջաններում վարե-

չէ,

Քնական կերայինճանղակնեոի (խոտճաբքներ, աբոտնեհր) տակզբաղեցված

|

Հ

Ն

-

|

է րոտ

ւռոկուը՝2-ից բարձրթեքությունների վրա, որտեղ

տնկարկներ Բազմամյա

-

ընկած է լանջերի վրա,

`

շոջաննեբում (հեկտաշնեռով)

Վարծձլածողենր -:

24,5

րում

Աղյուսակ

Հ

շուրջ Վարելաճողերի 6300-ը

որու

|3ՀԼ:

-

Եղճգնաձոր | 1850| իան ո | 225 Տ Տ"ԱՐ

|.

ք

|

լտ

:8:

-Հ

Հ

|Հ

Է

|

21247

(4.

76435

10932

240881 26628

|

:-

-Յ

ո

|

2200|

|12011

| 7815

ՀՏ |

|

3300.

|:2067

111998

|ո ՀՇ 57253| 20025 -

Ընզամենը՝ | 12443 | 10068 12120 205 100,0| 80,9 | 12,5 | 1,6 օք ա

|

|.

|

Հ

լ

Ց

Տ

լթ2259| 346

Ր

ՀՀ ` Է Հ 8

-

Աշտարակ244 | | 160 Նաիրի | 454 | 35:41 70 Վայբ | 1567 | 130

Արուոնքը

12024

665.

165260

|54143

--

վ

166438

100,0|

|

42035

28,8|

39,2

|

32,5

չագանակագույն ողերի էրողացվածուծությունները, ապա թյան տոկոսն ավելի բարձր կլինի: Բազմամյա տնկարկների Հիմնադրված են «իմնականում Ճոն շատ թե քիչ Հարթ տարաժծություններում դրա ճամար այդ ղերը, ինչպես երնում է 68-րդ աղյուսակի տվյալներից, Ճիմնականում (92,300) էրողացված չեն, Միայն մի աննշան մասն է (2,240), որ տարբեր աստիճանիէրողացված է: Խուսճարքներն արոտները, ինչ խոսք, չեն տարածվում միայն շագանակագույն Ճճողերիդոտում, այլ նան այլ ճողակլիմայական գոտիներում, Չնայած դրան, բերված տվյալներն ընդճանուր պատկերացում են տալիս այս գուրու շրջանների բնական կերային Հողատեսքերի էրողացվածության վիճակի մասին: 68-րդ աղյուսակում բերված տվյալները վկայում են, որ բնական կերային Հողատեսքերի Հիմնական մասը էրողացված է, ուստի պաճանջվում է կիրառել ճակաէրողիոն միջոցառումու

ներ:

մեկտեղ, Հճողածածկը գրեթե զուրկ է բուսածածկից: Այսպիսի տարածություններում, բնական է, պաճանջվում է իրականացնել ինտենսիվ չՀողապաշտպան միջոցառումներ կանխել մակերեսայինՃճոսքերիգոյացումն ճողատարումը: շ շրջաններում (Աբովյան, Հողերի գոտու Շագանակագույն Աշտարակ, Եղեգնաձոր, Թալին, Սիսիան, Արարատ) Ֆ. Ս. Գնորդյանին Դ. Ս. Պողոսյանի(1920) կողմից կատարված ուսումնասիրություններով պարզվել է, որ լանջերում ընկած 662,61 Հաղար ճեկտար ընդճանուր տարածությունից արեվաճայաց լանջերը զբաղեցնում են 69,940,միայն 30,146 է, որ ընկած ստվերաճայացլանջերում: է Շագանակագույն Հողերի գուռում Հիմնականում զարգացած ու

ու

Վայք,

մակերեսային Ճողատարումը: մի շարք շրջանների Սակայն առանձին զանգվածներում, ինչպես օրինակ, Սիսիանի շրջանի դիատոմիտային կավերի վրա առաջացած Հողատարածուչ

թյուններում,Արարատի շրջանի Շաղափի, Չիմանի Զովաշեու

«Հայպետճողշիննախագիծ» ինստիտուտի Հաշվարկային տվյալներով Հանրապետությունումեղած 3332 Հաղար ճեկտար շագանակագույն Հողերից վարելաչողերի տակ օգտագործվում չ 74,4 ազ. Հչեկտար(2200), բազմամյա տնկարկների տավ՝ 12,6 Հաղ. Հեկտար (3,840), խոտճարքներիտավ՝ 2,5 Հազ. Հեկտար (0,240), արոտների տավ՝ 45,6 Հազ. ճեկտար (13,740: կազմում են շուրջ մեկ Հաղար ճեկտար, իսկ անԽոպանները ու տառներիԹիուտների տակ զբաղեցված տարածությունները Յչ6 ճաղար Ճճեկտարէ: Այս դուռու մեչ ընդգրկված շրջաններում 190 Հաղար Ճեկտար տարածություն չի օգտագործվում շուրջ

մեջ: դլուղատնտեսության

ՇագանակագույնՀողերի գուռում

չնչին տարածություն է (5,500) զբաղեցված բազմամյա տնկարկներով, խոտճարքնեհփուտներով, որտեղ էրոբով, ինչպես. նան անտառներով շատ

ու

զիայի զարգացման պոտենցիալ վոանգն առանձնապես մեծ չէ: ՏարածքիՀիմնական մասը, որը Հատկացված է վարելաճողերի, խոպանների ու արուների տակ, տարածվում է գլխավորապես թեքությունների վրա ն ունի էրոզիայի զարգացման պո-

տենցիալմեժ վտանգ: էրոզիոն պրոցեսների զարգացման ճնա-

մեծ են անօգտագործելի ըավորությունները Փաստկապես րածություններում, որտեղ տեղանքի թեքությունը մեծ լինելու տա-

տնտ

նի տնտեսություններիարնմտյան լանջերում, Աբովյանի, Թալինի եղեգնաձորի շրջաններիսաճշմանափակ տարածություններում նկատվում է նան ժամանակակիցձորակային էրոզիա: ն այլ Սիսիանի, Թալինի, շրջանների առանձին եղեգնաձորի զանգվածներում,բացի ջրային էրոզիայից, որոշ չափով զարզացած է նան քամու էրոզիան: Քամու էրոզիան արտաձալտված է ճատկապես Արարատյան դոգաճովոի քարքարում Հողերի յուրացման վանդվածներում, որոնք դեռես բուսապատված Հեն, Հողն ունի միանգամայն փոշիացած աւտրուկտուրա անու

ու

բարելավ խոնավացվածություն: Հողերի Շագանակագույն

գոտում բավական տարածություն զբաղեցնում ոռոգովի ճողերը: Արձճեստական ոռոգման պալմաններում մշակում են ծխախոտ, բանջարանոցայինկուլտուբաներ, խաղող, պտղատուներ: Ոռոգվողտարածություններում, բացի մակերեսային ճողատարումից, բավական զարգացած է նան իռիգացիոն էրոզիան: Մելիորացիայի ջրային պրոբլեմների ՀայկականգիտաՃետազոտական ինստիտուտում կատարված ուսումնասիրուեն տվել, որ ճացաթյունները (ե. Մ. Հակոպով, 1985) ցույց ատիկային կուլտուրաներին ճատկացված դաշտերում տարվա ընացքում 4եկտարի Հաշվով տարվում է ինչն 5 տոննա, են

ու

չարաճերկ

բանջարանոցային կուլտուրաների դաշտերում՝ ապլտղատու այդիներում՝ մինչն 21,5 տոննա, իսկ խաղողի այդիներում՝ մինչն 35,8 տոննա բերրի ճող: դոտում, որտեղ ձնավորվել են չաՉոր տափաստանային

թյունները

Ճեղեղային բնույթի անձրեներից։ ՋՁնճալիջրերով առաջ եկող էրողիան ոչ մեծ մասշտաբների է ճասնում: Վերջինս բացատրրվում է նրանով, որ ձմեռվա ամիսներին երբեմն եղանակի տաքանում է, ձյան մի մասը կամ նույնիսկ ամբողջությամբ 2ճալչում է հ դարնան ձնճալի ժամանակ կամ ձյուն չի մնում կամ մնում է ձյանոչ մեծ շերտ, որից մակերեսային 4ոսքեր առանձնապես չեն առաջանում: Սակայն առանձին տարիներ,

դացման բնույթի

ու

մինչե40,6

տոննա,

Ճողեր,էրողիանճիմնականում դանակադույն առաջ

է

դալիս

երբ առաջանում է կայուն ու ճաստ ձնածածկ, դարնան բուռն ձնճալի ժամանակ առաջացած մակերեսային ճոսանքները առաչ են բերում նկատելի ճողատարման պրոցեսներ:

Անճրաժեշտէ նշել, որ շագանակագույն Ճողերի գոտում էրողիոն պրոցեսները 4ճիմնականումարտաճարովում են ապ-

այդ վտանգն բիլ-ճունիսին: Առանձին տարիներին

առկա է

Ճուլիս-օդոստոս երբ տեղումները ռովորաբար ամիսներին,

նամ Ճե-

ղեղային բնույթ են կրում: ՄակերեսայինՃոսքի գործակիցն է 0,5--0,6-ի, այստեղ ճաճախ ճասնում իսկ առանձին ճեղեղային բնույթի անձրնեների ժամանակ նույնիսկ դեռ ավելին։ Այդ նշանակում է, որ թասիված տեղումների կեսից ավելին չի ներծրծվում Քողիմեջ, որը ն առաջ է բերում մակերեսային Հոսքերի գոյացում ճողատարման պրոցեսներ: Այս դուռում վոտանդըմեծ է նան այն տեսակետից, որ լանջերի վրա ընկած կարբոնատներով ճարուստ, ամուր կառուցվածք փոշիացած ստրուկտուրա ունեցող վարելաճողերում, որոնք ունեն թույլ ճակաէրողիոն դիմադրողականություն, Ճողատարման երնույթներ են առաջ դալիս նույնիսկ ոչ մեծ քանակությամբ թասիվող (5--10 մմ) տեղումների դեպքում, մանավանդ, որ դրանք Հեղեղային բնույթ են կրում ե թափվում են ամոսն ամիսներին, երբ ճողը չորանալուց ուժեղ ամրանում ձեռք է բերում թույլ ջրաքավփանցելիություն ֆիլտրացիոն ու

ու

ու

ու

Հատկություն:

մեր (Է. Հայտարիների ստացիոնար ուսումնասիրու-

ճողերում Աբովյանի շրջանիշադանակադույն

րապետյան) մի

Յ44

շարք

տվել, որ ճեկտարի ճաշվով տարեկան տարվում է միջին Ճճաշվովմինչե 18 տոննա բերրի ճող: Առանձին դեպքերում միայն մեկ Հորդառատ անձրնի դեպքում տարվում է մինչե 1,25 ւո/4 ճող: ցույց

են

ղարՇադանակադույն էրողիոնպրոցեսների ճողերիդուտում ու

դրանց ինտենսիօրինաչավփությունների,

տակ ղրաղեցված վության,տարբերկուլտուրաների

Ճողատապուտենցիալ ղարդացման վոտանդի րածություններում էրողիայի վերաբերյալ Հարցերի մասին տեղեկություններ կարելի է նալ է. Մ. Հայրապետյանի «Հողի էրոզիան ն լեռնային Ճողադործությունը» մենագրական աշխատությունում («Հայաստան» ստա-

երնան -- 1926): Հրատարակչություն» Մեր կողմից

(է. Հայրապետյան)

շագանակագույն Հողերի մի շարք տնտեսություններում շրջանի Սա(Աշտարակի րբալանջիտնտեսություն, Սիսիանիշրջանի Անգեղակոթի,Տոլորսի, Բոնակոթիտնտեսությունները)ուսումնասիրություններ են: տարվել պարզելու էրողիայի աղդեցությունը Հողի ճատկությունների փոիոխության, ինչպես կակ ճացաճատիկային կուլտուեն միայն երկու բերվում վրաճ Ստորն րաների բերքատվության բնորոշ տնտեսությունների ճամար կատարված ուսումնասիրու-դուտու

թյունների տվյալները:

են տվել, որ թույլ էրոզիայի Ռւսումնասիրությունները ցույց ենթարկված «ողերում ճողաշերտիճառտությունը չէրողացվաժ ոմ, իսկ միջակ նվազելէ 11--18 Հողերի Ճամեմատությամբ սմ: 14--18 էրողացվածներում՝ էրոզիայի «Հետնանքով ղզղալի պակասում է ճողի առավել դիսպերսված բարձր բերրիուու

մասնավորապես ֆիզիկական թյամբ օժոված ֆրակցիաների, մմ-ից մասնիկները) ն տիղմի (ՀՀ 0,001 ֆրակցիաները)քանակը: կավի (Հ-0,01

մմ-ից

ինչպես ճայտնի է, երկրորդային Ճճանքատեսակները,այդ Քվում ն բույսերին անճրաժեշտ սննդատարրերը, Հիմնականում էրոզիայի ճետեկենտրոնանումեն տղմային ֆրակցիաներում։ նվաղելը առաջ է բեվանքով ճողում տղմային ֆրակցիաների րում նրա բերրիությաննվազում: վկայում 21-րդ աղյուսակում բերված թվականտվյալները են

այն մասին,

որ

էրողիայի ճետնանքով խիստ նվաղում է

օր-

է

ապատիճանը

Հողի էրոզացվածության

.

Զէրողացված ՛

Հ ՊՀ

ՀՀ

` ՝-

՞ Հ.

Հ

Հ

-Վ« Տ

ՀՋ ՀՑ

-

8»

Տ

-Հ Դ Հ

1,5

-- -.

0-26

2,3

:. Ճ 26--48

Ճ

0--25

17--36

0-1

18-45

0-19

2,3

Ճ

25--63

48--62

Թշ

Ծ

Ճ

0-15.

4,5

4»8

3,5

8,8

2,0

13,3

5,0

Միջակ էրողացված

Ճ

15-52

4,0 14,0

9Չ(էրոզացված

0--11

Թույլ էրողացված

.

Թույլ էրոզացված Ճ

Միջակէրոզացված

1-48

3,0

Ց

ոըմր

Գի

Հողի

մմ.

Հ `

.5-

ւ

`

Հ

Տ/՞

72,9

Ցա 0--26

35,1

«

-Փ

Հպ35

Տ ՅԻ

`

Հ Հ

Մ

54,8

24,8

68,0 49,6

Հ Տ

/ -

-

-Հ

Հ»3

Յա4

ՀԺՀ

53,9

ՀՀՀ ՀՏ ՌՏՋՅ

Գ

ռ

`:8

ՏՀՋպ)

Աղյուսակ

ՀՏ

Մ

10,3

29,6

32,9

42,1

65,8

28,8

42,0

53,8

3,4

26,2 3,3

33,8

15,2

-.

-ՏՀ

Հ.

՞Տ

Տոկոսներով

`

ՀՅՏ --

ՀԳ

ՀՏ

Հ Ց.

47,2

25,2

32,0

50,4

36,4 69,6 29,0

52,6

63,6 30,4 21,0

60,7

--

35,0

Տ

33,1

54,8

24,8

-

:

Տ

Հ Հ

--

Է:

աննդատարրեր,.կգ/ճ Շարժուն

Աղյուսակ

12,8

54,2

ան

:

Տ

ՀՏ

ԿԽ ՀԵՅ.

5,0

3,1

27,4

23,8

19,1

65,0

27,9

26,2

32,6

35,9

72,1

62,4

15,0

65,4

'

36,5

|

էբոզացված Տաբբեբաստիճանի հողերի կազմնու մեխանիկական շագանակագույն ստբուկտուբային վիճակը

1"

կտրվածքիտեղադրման լանջի չա 11

Սա-

դերքադրումը

Աշտարակի շրջանի

արնելյան լանչ

Տոլորօր

արնճլյան

ւբալանջի տնտեսություն,

տնսոճաություն,

Սիսիանի չրջանի

լանջի

`: `ՀՊ

Ց Ճ

48-62

26--48

103,2 6,2 Թյ թ.

«ՀՅ

ւի Պ

պյաբունակությունը Հումուսի,րեդնհանութ ազոտիե մատչելիսննդատարրերի տարբեր ճողեբում աստիճանի էբոզագված շագանակագույն

ն

տեղադրման. տրվածքի

լանջ

ւ

վայրը

Զէրոզացված

դիրքադրումը

Աշտարակիշրջանի Սազալանջի տնտեսություն, արնելյան լանջ

դանական նյութերի ընդճանուր պաշարը:

ու

բույսերին անչրաժեջչտսննդատարրերի

ՀողիագրոնոմիականՃատկությունների վատացումը, մասնավորապեսճողաշերատի ճզորության փոքրացումը,սննդատարրձրի ընդճանուր պաշարի են բերում առաջ դլուլատնտեսական բույսերի բերքատվության իջեցում, Չէրոզացվաժ ճողերի Համեմատությամբ ուժեղ էրոզացված ճողերում աշնանացան ցորենի բերքը նվազել է 2,6--12,9 ց/4, իսկ միջակ էրողացված ծողերուԲ 3,9--4,6 9/4: Ցածրբերքի սւտոացման ճետնանքովմեկ ցենտներ ճատիկի ինքնարժեքը էրոզիայի ենթարկվածճողերում 2,5 անդամ բարձըր է, քան էրոզիայի չենթարկված Ճճողերում:Որպես կանոն, ուժեղ էրողացվածՀողերում այնքան ցածր բերք է տտացվում է. այնքան բարձր է լինում, ոի նման տարածությունչ ինքնարժեքն ներում հպատակաճարմար Հէ մշակել ճացաճատիկային կուլտուրաներ: Դրա ճամար ուժեղ Վրողացված Հողաճանդակները պետք է ճանել վարելաճողերի բալանսից այնտեղ մշակել բազմամյա խոտաբույսեր,վերածել բնական կերային բարձրարժեք Ճճողատեսքերի, մասնավորապեսխոտճարքների: Ճողերի գուտում էրոզիոն պրոցեսներըբա-չ Շագանակագույն վական ուժեղ են ղարգազաժ. էրողիան Համարվում է Ճողերի բերրիության նվազման ն դլուղատնտեսականճողատեսքերի ցածրարտադրողականության գլաավոր պատճառներիցմեկը: Գյուղատնտեսական կուլլոուրաների ինչպես բերքատվության,

նվազումը

վետք է կատարել լանջի թեքությանը Հակառակ: 65-ից ժինչն ուժե լանջի12" թեքության, միջակ ն ուժեղ էրոզացվա ծ մասամբ րում, որտեղ էրոզիայի զարգացման պոտենցիալ վտանգը մինը Հ մբ Հոջակ ն ուժեղ շետ շ մեկտեղ ղի մշակման րում, ն թը բ

թորուքյա Աա արի ա թյունը " (Վարի պանպաղուլ միջոցատու դ) բավորում, միկրոլիմանների ա

ա

լոր

տ

ստեղծու

-

տ

ու

բնռկան կերայինՃանղակների արտադրողականության բարձրացման Համար անչձրաժեշտէ առաջին Հերթին կանխել էրոզիոն պրոցեսները, որոնք առաջ են բերում ոչ միայն Հողի բերրիությաննվաղում, այլե նրա ագրոնոմիականճառտկություննան

ների

յին

ու

ձողայինռեժիմների(ջրաչերմային, սննդային, :

օդա-

այլն) վատացում: Այս գոռում անճրաժեշտ է կիրառել ինտենսիվ Հողառսլաշտպան միջոցառումներ, ագրոտեխնիկականու ազրոմելիորատիվ " սերտորեն զուգակցել ֆիտոմելիորատիվ միջոցառումները եւո: Ճճիդրուսեխնիկական Միջոցառումների Մբինչե ունեցող թույլ էրոզ ացված լանջերում, թեքություն որտեղ էրոզիայի զարգացման պոտենցիալվտանգը թույլ կամ չափավորէ, վարը ե Հողի մշակության բոլոր աշխատանքները

ն

|

Նկ.

571.

Ջյան պաճպանումը դաշտում ցրտավարի Համատարած ակոսաչ վորման եղանակով (Սիսիանի սովթոզ):

,

մանի թեՔարդ ոնլիեֆ ունեցող լանջերում, որտեղ ն երկկողմա են առաջանում, Հողի Հիմնական ություններ նախացանքաջ , յին մշակությունը (կուլտիվացիա, փոցխում ն այլն), բույսերի ե ն ն ձմ ցանքն ոոնկումը պետք է Լ կո Աշնանացան կացված դաշտերում անճրաժեշտ է ցանքից արա չ

ին

ու

Բարի

ու

ի արտոն

ացանաաին այի որարլ ւում

վարի ակոսավորում մեկ կորպուսանի գութանով, 5--10

մ

ճեռավորությամբ

, ստեղ

Ըստ ակոսներ: ընդճատվող

ենչքան տեղանքիթեքությունը

մեծանում

հր

"4

որում

է, այնքան ստեղծվող

ակոսների միջն եղած ճեռավորությունըփոքր պեւոք է լինիչթեքության լանջերում ակոսներիմիջն հղած Այսպես, 6--10"` մ, իսկ 10--12"-ից' Հեռավորությունը կարելի է ընդունել 8--10 բարձր թեքություններում՝ 5--2

մետր:

տաբույլսերի (ճատկապես բազմամյա) շերտավոր տեղաբաշ-

խում: Ըստ որում` խոտաբույսերի շերտերի լայնությունը է լինի 30--50 մետրից ոչ պակաս:

պետք

ցանքաՄեր լեռնային ճողադգործականշրջաններում բոլոր շրջանառությունների պետք է նպաստեն ճողատարման պրո ճողապաշտՑանքաշրջանառությունների եսների քովացմանը: ճատկապես 6"-ից բարձր թեքուպան դերն ավելի է մեծանում թյան լանջերում, որտեղ էրոզիայի զարգացման պոտենցիալ վտանգը մեծ է։ Այսպիսի լանջերում անճրաժեշտ է կիրառել ճաորտեղ բաղզտուկ Ճճողապաշտան ցանքաշրջանառություններ, մամյա խոտաբույսերը պետք է զբաղեցնեն դաշտերի 5090-ից՝ ոչ

պւսկասը:

12-ից բարձր թեքություն ունեցող ուժեղ, նույնիսկ միջակ

եկ.

52.

Զորակայինէրողիա (Սպիտակիչրջանի Սարամեջիտնտեսություն)" ՞

Ճողապաշտպանդերը բարձրացնելու Համար անԱկոսների Ճրաժեշտ է, որպեսզի դրանք պարբերաբարինդչճատվեն 10--15 մետրի. վրա, ակոսները ստեղծվեն լանջիՃճորիղզոնականների ուղղությամբ կ դաշտում դասավորվեն շախմատաձնչ 6--125 թեքության լանջերում անճրաժեշտ է բազմամյա բույսերից ու դաշտում 4ավաքած քարերից ստեղծել միմյանցից 50- 60 մ

ճեռավորությամբ լայնությամբմշտական Հոսքականխիչ (բուֆերային) շերտեր:Ավելիբարձրթեքության լանջերում մ Ճոսքականխիչ շերտերը կարելի է ստեղծել 8--10 լայնում թյամբ,միմյանցից 25--40 ՀՃեռավորության վրա: Ճողերի գուտում սովորաբար լանջերի երՇագանակագույն 5--6

մ

կար չեն, սակայն առանձին զանգվածներում կան նան բավական երկար լանջեր, որոնք ավելի են մեծացնում էրոզիայի զարգացման պոտենցիալ

վտանգը:

Այսպիսիճանդակներում

է կիրառել Հացաչատիկային անձճրաժեշտ կուլտուրաներին խո-

Ճճողատարվածն էրողիայի զարգացման մեծ պուռենցիալ վտանգ ունեցող վարելաչճողերը պետք է ճատկացնել մարդադգետնաց ման տակ: Ըստ որում` մինչն ճողի ճմակալումը նման տարասլեւոքէ կամ արածեցումըւսրգելելկամ կածություններում տարել խիստ պլանավորված արածեցում: 5--6"-ից բարձր թեքության լանջերում գարնանացանկուլտուրաների տակ ճատկացված դաշտերում ցրտավարի ժամանակ անչճրաժեշտ է կատարել թմբավորում Հորիզոնականներին մոտ ուղղությամբ: Վաղ գարնանը ցանքից առաջ պետք է թմբերը Հարթեցնել, օգտագործելով կուլոխվատորներ, ծանր փոցխեր ն այլ ճարմա-չ

րանքներ: Ճողերն ընդճանուր առմամբ Շագանակագույն

քարքարոտ

են:

Ոչ մեծ քարերը, որոնք չեն խանգարում ճողի մշակության բերքաճավաքի, ինչպես նան խուտճնձի աշխատանքներին, Ճոու

ղապաշտպան մեծ դեր են կատարում: Հետնապես, լանջերում սլետք է ճավաքել 8 սմ-ից խոշոր քարերը ն դրանք օգտադորւՀ նպատակով քարե թմբեր պատրաստելու ծել ճակաէրողիոն մար:

ՇագանակագույնՃողերը ընդճանուր առմամբ օրգանական զանյութերով աղքատ են: Օրգանականպարարտանյութերով պարարտացումը Ճճնարավորություն նազան խառնաղբերով Ճողի կտա ոչ միայն բարձրացնելու ճողի բերրիությունը, այլն մեպաճելու Ճատկությունը: ծացնելու նրա ջուր կլանելու Մեժ թեքության լանջերում պարարտանյութերիլվացումը ու

ու

բարձրացնելու նպականխելու ն դրանց արդյունավետությունը տակով անչրաժեշտ է Ճանքային պարարտանյութերըճող մըտցնել կոտորակայինձնով: հ վերնում, շաղանակադույն ճողերի դոտում, բացի ակեր ռային զարգացած է.նան իխռիդացիոն էրոզիան: Վերջինս կանխելու նպատակով անճրաժեշտ է կիրառել ոռոգման ռացիոնալ

Ապո" :

Ճողատարումից,

տեխնիկա:

Աղյուսակ

ճողերում տեխնիկայի ռացիոնալտաբբեոըշագանակագույն ըստ գյուղատնտեսական գոտիների(ն. Ս. Հակոպով,1985)

ւՀ

Ս

ՀՏ Հ Է

ների

Վորոտան

Է

Է

`

-Պ

2,006

|100--120

90--100

Հ» Տ Է ծ

0,01

ւՀ Վ

Է

Հ

Հ

ու 1":

:

որտեղ երկրագորժությու-

ներտարվում է ճիմնականում ջրի գորանջրդիպայմաններում, ծոնը դյուղատնտեսական կուլտուրաներից բարձր կայուն ու

բերք ստանալու որոշող պայման է: Հնետնապես Ճողում չրի պաշարն ավելացնելու չամար պետք է կատարել ճողի խոր

ու

Զոր տավիաստանայինդոտում դեռես կան բավական բրածությամբ լքված վարելաճողեր, որոնք ընկած լինելով մեծ թեջության լանջերի վրայ սիստեմատիկ ենթարկվում են Ճողատարման։ Այդ կարդի ճողատարածություններըշատ դանդաղ

՞3

|0,3 --0,9|120--140 |0,2 --0,2

Է

Հ

ւՀ

ո

ՀԳ

`

0,03

Ց0--90

|0,05--0,98

80-90

|0,05--0,3|

|

`5

3Հ

|0,4 --11

|110--130

|0,65--1,5

110--120

|0,55--1:3

Հ

-Հ `.

Տ

|

ոը

ւ

են

`

՝-

|110--120|0,3 --0,8

0,08--0,4|

0,025

-

«Հ

Հ» Հ -

:

02-06" ՋԵ76ն 0215--08 90--170 80--

0,015 0,02

14Հոթ

90--1

0,15--0,4|

90--

80--90

|0,1 --0,3|

80-90

0,2

20-90

|0,05--0,2|

65-90

|0,15--0,8

-Խ

--0,9

բուսապատվում, մանավանդ արածեցման պայմաններում: Նման տարածությունները պետք է պարտադիր կարգով բուսապատել, նախապես արդելելով այդտեղ արածեցումը: Այս գոտու պայմաններում բազմամյա դաշտավլուկազդգիխոտաբույահրից բուսապատմժան ճամար կարելիէ օգտադորժել լայնաՃասկ ժիտնյակ, անքիստ ցորնուկ,սողացող սեղյ թավուտ սեղ, ն ն իսկ ակլազգինորից ի կոկորնգան, կապույտ ու դեղին առվույտ

ւլ

ա

ինե

`

այլե:

աք

Տարիկային

աան խոթարույանրի

| կուլտուրաների ի երը 0,002--0,005 ն 0,05--0,025 թ ճրաժեշտ է կատարել անձրնացման եղա թենքություններոմ ակոսային եղանակով:

0,005--0-075

դարձյալ պետք է

եղանակով: 1--Ք

բ

ա

թեքություն

ունեցող

|

ակով,Հր լա

,

իր

--0,08

Դարալագյազի դո-

չրումները դաշտերում

ակոսային եղանակով: կատարել

կուլտուրաների ոռոգումն

Շարաճերկ

անչրաժեշտ է կատարել ակոսային

թեքության խաղողի այգիներում չրումը պետթ է վաթեքության լանջերում ակոսային տարել ակոսներով, 6-18" ջրումը կարելի է կատարել, եթե լանջը դարավանդավորվածէ:

ՑԵջ

Հողերի գոտում, Շագանակագույն

տա-

ակոս-

տում

ճողի Ճասունացման շրջանում:

աս-

'

Ֆրժան

կատարել աշխատանքները

փխրեցում, դաշտերում կուտակել ու պաճպանել ձյունը, կարդավորել ձնճալը ն այլ միջոցառումներ: Այս գուռում վերին տիճանի կարնոր նշանակություն ունի դարնանային չրերի կուտակումն ոռոգման նպատակներովդրանց օղտադործումը:

Զբման

նախալեռնային.Ռարալագլազ

Խոիճուրդէ տրվում պտղատու այգիները չրել կաթիլային եղանակով (է. Ս. Հակոպով, 1985): ՈռոգվողՃողերում ճետջրման

ն

էրոզիայի ենթարկված Հողերի

բոաապատման Համար, բախոտաբույոնրից, կարնոր նշանակություն ունեն նան բազմամյա վայրի խոտաբույսերը, որոնք Հարմարված են են տեղի Ճողակլիմայական պայմաններին: Դրանցից սանրանման ժիտնյակը, խայտաբղետ ցորնուկը, կոճղեղավոր դաշտավլուկը, թավուտ սեղզը,կծմախոտը, կորնդաներըն այլն:

Ջի մշակովի

բոլոր երկրադործականշրջաններում, այդ Հանրապետության թվում շագանակագույն ճողերի գոտում, ջրային էրոզիայի դեմ պայքարի ճարցն առանձնակի նշանակություն է ստանում վաորոնք ախտտնմատիլմչաքվում էն ու ինտենսիվ ողատարման ենթարկվում, կանջերումընկաժ վարելաճողերը միամյա գյուղատնտեսական կուլտուրաների տակ ճատկացնե-

բելագուգրում,

243-411

լիս, խիստ բարձրանում փ

վտանգր: է Ստորեբերվում

ղարդացման էրոզիայի

է Հակակրողիոնա

պոտենցիալ

կաի կարգը աաա

բոմելիորատիվ ճիմնական

ե

Ը,

յ

չա

սկա

տար

որտեղ

վոանդըմեժ է, անճրաժեշտ

իսկ ւ

է խնլոց իորե

'

ի

երաշտ ն

ի որոշելանուս ռի

Հարաբե տասոներ

ոո

ւո

սաշմանափա

/

տարա

ագույն ք ճողերի գոԴ զբաղեցնում: Քանի որ շագանակ սնտաոնե գրեթե չկան, ճետկապես խիստ անչրաժեշ բը ք է դառնում տարբեր նշանակության Համատարածանանտառաշերտերի ճիմպաղտապանական

ծություն տում

անտառայիննկարկները

ու

են

-

ԲԱՆ

առ

-

:

արլայն

-

ու

իոն

ն մասշ բիհ անտաոմելիորա չէ ոչ միայն ծնարավոր տանքների իրականացման էրոզիոն պրոցեսները, այլե բարելավել Հողի րումը:

Ան ոռ

ռանց

ու

վին

շեշտակի

մշակվող բարձրացնել

ի

ն վությունն բերքատվու

ու

դրողականությունը:

Հաշվարկումնե

աո" Իոն

ջրա

(տուրաների կուլտուրաներ| ւ

բնական կերային ճանդակների

Աա ա

:

ճեկտ, արհարին

.

ո

անտառայինյին

երին

» տնկարկնե տնկ

Սիսիան

:

ւ

են

ր ի շրջանը ճամարվում է ճացաճատիկի արտա դրուէ մ են 26.29 կակազմում թյան լան կարնոր բաղա: Այստեղ վարելաճողերը պաշտպանական անտառաչերտեԻ յն Հազար 4եկտար,սակայն 2ե կտարի վրա, իսկ Թալինում՝ են ընդամենը ադրված Ճճիմն 233 Հեկտար, երբ վարէլաչողե րելաճողերը այստեղ կազմում են 20,96 պա

Հազար Ճեկտար:

-

Ք

|

Հ ,

Հի -ւ

22։ 33

«`

աջ

Հ| Հ-

Հ.

Է

/|/Հ

"

«

|

-

|-

է

|

ՈՒ .

լ

| «

|

ի

Հ

Ե

|

՝

ՀԺ

--

Ց

' 8.

տ

ա --

8:

5 .-.5

ՈՅ.

-

ՏՅ

-

Տ

:

:

:

:

Է

Հ

-ծ

|

|

Լ :

|

|

:

Տ

»8 Տ

3 Տ : :

Հ

.

-

Հ

Տ

Հ

ՅՏՀ "Տ

-

ՀՀ:

`

` ՆՀ. Հա

ԷԹԻ Հ

ՀՏ» Հ

«Պ»`

Հ

Տ

Հ:

-

-

Հ: ԹԱՌ.

Ե ՆՀ. «ՀՀԵՏ

ՀՏՐ

Վ:

ՀՏ Հ.

ՀՏ Հ«ՆՀՀ Յ Հ Հ

«Հ

«ծշ-

Վ

Հ

ՏՏ.

Ջղ

ՀՏ.

ՏՏՀ:

ՅՅ

ՏՊ

ՏՏՀ Փ.Տ

ՀՀԱՅՅՑՏԵՏ

ՀՀՏՀ՝Տ

«ՅՅ աՅՏ:Յ

Տ

Հ

ՀՀՅԵՏՑՏՅ

:

Տ

Տ

Հ:

ՀՀ Հ.Հ ՏՏ

ՀԵՅՎՀՏ

ՀՀ

Հ

Հ.Հ

Է

:Հ

Հ

ՅՅ

`

`

:

--

:

կ

3:28

ՏՅ Հ

Է

Գ

`

`

ՏՏ ՀՏՀ -

Կ

Տ

-

`

Տ

Տ: -ՅԱՆ

Ձ

ւ

-

բ

ԷՀ ԷՒ -Հ Տ --

1Յ8

Գ

--

Տ

|

Է `

Պ`Տ

ՀՀ

։

ՊՏ ՊՀ 848 Հ. :

Հ

Հ

-`

:

Հ

Տ

5:55

ւ

`

՝

Տ

-

`

տի

ե

Հ -

ս Տ.

-

Վ

:

ծ

Հ|

տվել, որ Աբովյանի շրջանում Հիկաար վարոլածողեր, տարբրել շուրջ ոն Գիմ էլ" ււ թառային անգամ բեր կարգի վրա, եղեգնաձորի չրջաՀեկս նադրված ընդամենը նում առկայության պայՀաղար Հերտա 9,93 2.լլ մաններում՝ ընդամենը 72 շրջանում ընկնում 176 ճեկտար վարհլաճողերին բաժին զոր Հճեկտար

|

Հ`«

թ

Հ

5.

արտա-

են

քան պայտպանակ

Հ

թ

-

Հ«« «Հ :«Հ«|

«

Թ

«

«

Հ«2|

յ

ՀՈ»

-

-

Հ

««

Տ

-

-

Է

ն

Այս գոտում Հողատեաքերի

«Հ

ն

՞

Հ

Խորչակների

Հողատեսքե քերի Հարաբերակցություն գյուղատնտեսական թյունը:

Հ

ն

ու

Հի

Հ

:

են

ոեժիւի իմ, ջրային անբարելավ

ունեն

-

-

ոաոոգորիամի Հողերը, ճատկապես գուռում, ր րաաաթանային թարկվում ենա սիստեմատիկ ' էրոզիայի '

«2

Զո

««

|-

ՑԸ

վարելաճողերիՀամար:

արեհլաճողերը,

Հ

-

Հ

ՀՅ

:Յ

Տ

ա

`

Հ

ՏՏ

ՀՇՅՀՅՀՅՅՎ

ՀՏՅՅՏՆՑՅՅՈՈՅՆՀՀՏ:

ՀՀ ՎՏՃ

ՀՏՅՏՑՑՅ ՈՌ

Տ

«

-

լ

|

Վայքի շրջանում, ճիշտ է կոլտնտեսությունների սովխոզների բալանսում կան 2751 ճեկտար Ճողօգտագործման սակայն շուրջ 29,5 Ճաղար գյուղատնտեսականՀու անտառներ, ու

Հ

|

|

Տ

«Տ

«

լ

լ

-

-

««

ղատեսքերի այդ թվում 8,8 Հաղար ճեկտար վարելաճողերի սաշմաններում պաշտպանական անտառաշերտեր ընդճանրապես չեն ճիմնադրված:

-|

-

Հ

Հ«

Հ«

Այս գուռում

11 1|

"Հ «Հ«

«

(լլ

Հ

լլ

Տ

Հ 6 Ե

--

Ց

ՏՀ լ

ռ

լ

"2.

ու

Հ. ՀՀ -

Ն

։

'

Ն Տ

`

Հ:

՞

-

-

`

`

Հ:

Հ

:

-

Է

Է ՀՋ

ՒԷ

--2

ի

Տ

Հ

ՊՀ

ՀՏ

Տ

ՀՀՀ

ՀՇպՀՀՏ ՀՏՀՀՅ:Ե Հ

`

՝

Տ

ՀՅՏՅՅ

Ց

Վ

Է 3 ՞ռ:

Հ

Հ

Հ

Հ

Ֆ»Տ

ՀԱՏՀ

:ՀՃ:Հ«ՀՀՀ

ՀՀՆՏԱՏՅ Շ

-

:ՀՀՀՏՀ պ։«Վ

--Հ

ՀԱՂԵՅՆ ՀՏՀ

Շ

:

«Հ 38ԵԳԶԳ

.

։

ՀՏ

|

--

ՊՓ- Օ՝ Է

Տ -

Հ Տ

Է

ՒՍ Տ

Տ

Է

Է

Հ:.5

ՏՏՀ Է|

Է Տ

թ

Շ

-

Հ

ՀԵՏՀՀՀՅՅՀՀՀ:

ՀՀ--Հ-ՅՀ

ՀՏ: 1.6 Հ

ՆՏՑՏՀՏ:ԵՅՀ 1 Հ 852

ՏՅ ՀՅՏ»Հ-Հ ՖոապՑաՅՇՏ

ՀՅ:ՅՀ:ՏաԱՑՇ Է.»

Կ

վիճակը կարծես որոշ չափով բարելավ է Աշորտեղ շուրջ 31,8 ճազար ճեկտարդլուղատնտեսականՃողատեսքերին (այդ թվում 2,94 Ճաաղար Հճեկտար. բաժին են ընկնում 251 Հճեկտար վարելաճողեր) տարբեր նշանակության պաշտպանականանտառային Սակայն տնկարկներ: անտառաշերտերն այստեղ կազմում են ընդամենը51 ճեկռտար, մնացած 513 Ճճեկտար անտառային տնկարկներըՀիմնականում Հիմնադրված են ձորերի գետերի ափերի ամրացման նպա-չ տակով: Այս կարգիպաշտպանականանտառային տնկարկները, ինչ խոսք, որ շատ անձրաժեշտ են. շրջանում Հճեղեղային երնույթների դեմ պայքարելու ճամար: Սակայն դյուղատնտեչ սական ճողատեսքերի,ն ճատկապես վարելաճողերի բերրիություն, բարձրացնելու Համար անձրաժեշտ է իրականացնել տարակի շրջանում,

``Հ

3 38

-

Գ

--1 ՀՅ Հ:

՞-

-

էլ

Աղյուսակ

Հիմնադրված պաճպանված անտառային տնկառկնեոը շագանակագույն ու

ճողեբիտաբածման շոջաններում

ՏՀՏ

-

Հ.Հ

Հ. -ՅՀ

Տ ՀՀ ՀՀ՝«ՀՊ Տ

.

»5

Ց

Վայք

Աշտարակ

Եղեգնաձոր Նաիրի Սիսիան

Թալին

Հ

՞4-

Հ

|

Հա

ՑՏ4

|

ԻՎ ՞ Հ« Հ

31222 42956

21304

88146

55352

-

ՏՏՀ

(858484|

36220 12422.

29475

Հ-

53.

Հ

Տ.

`

Է

-

-

Հ

8, 3

ՀՀ

ՀՏ:

Աբովյան

-

՞

Վ" 5:

Հ

"Տ

Հ

5:34

Հ

Շրջանները

3. `

,

ա

4՞-"ՅՀ

.8 ռ

Այդ թվում՝

|

ՀՀ«Հ«

` ԿՀ ՀՅ

-

ՏՅ

3ՀՅ

-

-

՞

20961

ՀՅ

ՏՅ

.Հ-ծՖ

26291

ՀՇ ՀՀ

-

11255

Հ.

ջ -

աշխատանքներ՝ լայն մասշտաբի աղզրոանտառմելիորատիվ Հիմանտառաշերպաշտպանական տարբեր նադրել նշանակության քատեր (Հողապաշտպան,ճողապաչտոլան-ջշրակարգավորիչ, մու ուժր թուլացնող կամ ինչպես ընդունված է անվանել դաշ): տապաշտպան

այնՉոր տափաստանայինգոտում էրողիոն պրոցեսներն չափ ուժեղ նն արտաճայտված,որ առանց անտառմելիորատիվ

իրականացման ՀնաՀիդրոտեխնիկականմիջոցառումների Ճողարավոր չէ կանխել մակերեսային Հոսքերի գոյացումն ագրոտեխճամար Հողապաշտպան, տարման պրոցեսները:Դրա միջոցառումների պետք է սերնիկական ագրոմելիորատիվ Հիդրոտեխնիկական տորեն զուգակցել անտառմելիորատիվ ճետ: միջոցառումների ) (անչրաժեշտության դեպքում ու

ու

ու

ու

կախված էրոզիայիարտաճայտման

նրա ինտենսիվությունից, անճրաժեշտ է վտանգից,

բնույթից ձեերից, էրոզիայի զարգացման պոտենցիալ ու

Հիմնադրել նշանակության տարբեր Ճճողմա(ճողապաշտպան, ջրակարդգավորիչ-Ճողապաշապան, կարգավորիչ, ճակաձորակային ու ճակասողանքային)պաշտպանականանտառային տնկարկներ, Այս Հարցերի մասին տեն Հ. Պետղեկություններ կարելի է ստանալ է. Հայրապետյանի Հողադիտություն» գրքից («Լույս» ճրարոսյանի «Մելիորատիվ սարակչություն, ծրնան--1982): Ագրոանտառմելիորատիվմիջոցառումների ճափար ճիմք պետք է ընդունել ՀայկականԽՍՀ ագրոանտառգլխավոր սխնման ն այդ Հիման մելիորատիվ աշխատանքների նախագծերը: վրա կազմվող տեխնիկական-աշխատանքային են տվել, որ փորձերը ցույց Արտադրական իրականացնելու դեպքումկարելիէ միջոցառումներ Ճամալիր էրողիան գրեթե իսպառ կանխել ու զգալի բարձրացնելէրողացված ճողերի արտադրողականությունը:

իրականացման Հակաէրողիոն

ՀՈՂԵՐԻ ԷՐՈԶԻԱՆ ԵՎ ՆՐԱ

ԴԵՄ ՊԱՑՔԱՐԻ

ՏԻՊԻԿ ՏԱՓԱՍՏԱՆԱՅԻՆ

ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐԸ

ԳՈՏՈՒՄ

(ՍԵՎԱՀՈՂԵՐԻ)

գոտին ընկած:է Սնաճողային

Հիմնականում ծովի մակերեվրա ն տարածժբարձրության վույքից Հովտում, Շիրակի է Փամբակի վում Լոովա տափաստանում, |

1500--2400

(2500)

մ

զանգվածում, Սնանի ռուիաճարթում,ծչրազդան-Աղարանի

ավաղանում, Զանդեղուրումն զբաղեցնում է 730 Հաղար Ճճեկտար կամ Հանրապետության Հողային ծածկոցի շուրջ 264ե-ը: Տիպիկ տափաստանային(սնաճողերի) գոտում տարածքի կտրտվածությունը ավելի մեղմ է, քան չոր տափաստանային գոտում: Այստեղ լանջերի թեքությունը Համեմատաբար փոքր է, իսկ դրանյ երկարությունը մեծ: Ըստ Ս. Ս. Սարգսյանի (1971), այս գոտում ընդճանուր տարածքի 42,240 ընկած է թույլ թեք Հարթությունների ու ղառի-

(շագանակագույն)

կող լանջերի (մինչն 55) վրա, 48,340-ը՝ թեք լանջերի (5--206) վրա, իսկ 9,500-ը՝ դիք ու դառիթասիլանչերի (20«-իցբարձր) վրա: Այս դոտում արնաճայաց լանջերը զբաղեցնում են 5800, 4240: իսկ ստվերաճայացները՝ ցուրտ, Չափավոր

լեռնային

կլիմայի պայմաններում, տա-

փաստանայինտիպի ճոխ փարթամ բուսականության տակ, խայտաբղետ ճողառաջացնող վրա (ճրամայրատեսակների բխային ապարների կարբոնատային Հողմաճարված նյութեր, տարբեր մեխանիկականկաղմ ունեցող էլուվիալ նստվածքներ, դելուվիալ բերվածքներ ն այլն) ձնավորել են տիպիկ, լվացված ն սովորական կարբոնատային ենթատիպերի սնաճողեր, ըստ որում` դրանց ընդշանուր տարածքի 660կ-ը լվացված, 1540-ը տիպիկ ն 1900-ը սովորական կարբոնատայինենթատիպի «ոու

ղեր են:

առաջացած չայաստանում

սնաճողերի պարունակում են 4--600-ից մինչն 8- 1040, Մշակվող տարածություններում, Հատկապես լանջերում ընկած Հողերը սլարունակում են ավելի քիչ Հումուս, քան անմշակ (կուսական) ու ճար տարածությունների ճողերը:Թեքություններումընկած վարեհլաճողերում, կախված էրողացվածության աստիճանից, լանջի դիրքադրումից, դրանց օդտաղործման բնույթից ն այլն, է. 3,0--35 ճումուսի պարունակությունը տատանվում մինչե 5,0--6,500-ի սաշմաններում: ունեն Հողաշնհրտիմեծ Հղորություն՝ կես մետՍնաճողերն րից մինչն մեկ մետր: էրողացվածլանջերում չողաշերտի 4ասսմ-ից չի անցնում: տությունը «աճախ 80--40 Սովորաբարկուսական սնաճողերն ունեն լավ արտաճայտված կնձիկային ստրուկտուրա: Վարելաչողերում ստրուկտու-

տարբեր թանակի Հումուս՝

րան թույլ

արտաճայտված Ճճատիկակնձիկային, Հաճախ

նան

ե Մեխանիկականկազմը ճիմնականում փոշեչճչատիկային

նրր է՝ ծանր կավավազային րում ճաճախ ճողերն ունենում

ն

են

ծա-

կավային: էրոզացված լանչեմիջակ, նույնիսկ թեթն կավ-

ավազային կաղմ: մեխանիկական ունեն լավ կառուցվածք: Սնաչճողերը սովորաբար

Սակայն

վարելաճողերի ենքավարելաշերտի սաճմաններումդրանք ունեն բավական ամուր կառուցվածք: Հաճախ ենթավարեհլաշերտում է 3,9--16:1 ամրությունը Հասնում կգ/սմշ, այն դեպքում, երբ 1,12--3,20 վարելաչերտում այն կգ/սմ-ից չի անցնում:

Աղյուսակ Լվացվածսնաճողեոիջբաթափանցելիությունը դաշտային պայմաններում(ՀՐազդանի շոջան) ն Դաշտի վիճակը

զբաղեցրած կուլտուրան

կարդան ան թ նի տակ վՎարձլաչողկորնգանի

ջրի քանակը: Ներժծված 1-ին

2-րդ

3-րդ

մմ

ճ-րդ

ժամումժամումժամում

ժամում

|

թանոռձարչ «55 Ը

|ոո

ն 9. Մանուկյանիուսումնասիրություններթ 9. Հավունչջյանի են տվել, որ սնաճողերի սաճմանային ցույց (1920) խոնավունակությունը շուրչ մեկ մետր ճողաշերտի սաճմաններում տատանվում է 38,4-4Ն50 (կուսական Հողերում) է սածմաններում: Բավական 25,4-38,200 (վարելաճողերում) 46,9-բարձր է նան այս ճողերի լրիվ խթոնավունակությունը՝

դաշտային

52,200 (կուսական ողերում)

րում):

ե

32,2--54,500

(վարելաճողե-

ինչ խոսք, որ անաճողերն օժտված են ավելի բարելավ չրապին Հատկություններով, քան մյուս Հողատիղերը, ասենք՝ գորշ շագանակագույն, դարչնագույն կիսանապատային, ուսին. տաիաստանացված ն այլն: կավ ջրաքափանցելիությունը. ն բարձր խոնավունակությունը պայմանավորում են սնա-

ճետանտա-

ՅՇ0

ճողերի բարձր ճականրողիոն դիմադրողականությունը: Պատան ՃականՀե որ նույն քանակի նույն ինտենսիվությամբ անձրկների դեպքում սնաճողերն ավելիթույլ են էրոզիայի ենթարկվում, քան մյուս ճողատիպերը: 1ոռվա տափաստանում, Շիրակի ռսարաճարթում,ինչպես նան 1500.--2200 ւմ Սնանի ավաղանում ծովի մակերնույթից բարձրության վրա (լվացված սնաճողերի ենթագոտում) չանում են մարգագնեւտնասնաչճողեր լեոնամար(ռնաճողանման դագետնայինճողեր), որոնք զբաղեցնում են շուրջ 13 Հազար ճեկտար կամ Հայկական ԽՍՀ Հողային ծածկոցի ընդամենը 0,400-ը: ի տարբերություն սնաճողերի, մարգագետնասնաճողերըձեչվավորվել են: այն տարածություններում, որտեղ խորքային մոտ են (1,5--2 մ) ն տարվա ջրերը գետնիմակերեսին որոշ ժամանակաճատվածներումդրանք նույնիսկ կանգնում են Հողի՛ Այս Հողերըտարածվում են զլխավորապես գետամակերեսին: հ ճողի վերին շերտերն առանձնապես Հովիտներում պրոֆիլի չեն տարբերվում սնաչողերից: Տարբերություն Հատկապետ նկատվում է Հողի պրոֆիլի ստորին շերտերում, որտեղ գերխոեն գլեյացման նշաններ: նավության ճետնանքով նկատվում Սլկաճողերինման, ալս ողերն ունեն մեծ` ճղորություն (մինչե 70--80 սմ) ստրուկտուրա, Հիմնականում ծանը մեխանիկականկազմ (ծանըկավավազային կամ թեթն կավային): Հումուսի քանակը վերին ճորիղոններում կաէ ճասնել 12,4--16,400-ի։ Այա Հողերը կարբոնատներից րող ճիմնականում զուրկ են, ունեն բավական բարելավ ֆիզիկաու

առա-

կնձիկաճատիկային

կան

ջրաֆիզիկական ճատկություններ, որը ն պայմանավո րում է այդ ճողերի բավական բարձր Հակաէրոզիոն դիմադրոու

ղականությունը:

Մարգագետնասնաճողերը "տարածվում

գլխավորապես առանձնապեսէրոզիայի չեն ենթարկվում: դուտու գրեթն բոլոր շրջաններում ճիմնակաՍրաճողային նում զարգացած է ջրային էրոզիան: Այստեղ, բացի մակերեսային Հողատարումից, բավական ուժեղ զարգացած է ժամանակակից ձորակային Այն առանձնապես սպառնալի էրոզիան: է չափեր Սպիտակի, Ապարանի, Հրազդանի, Գուընդունում դարքի ն ուրիշ շրջաններում: ժամանակակիցձորակների առաեն

գետաճովիտներումն

Յ

՝

: Տ Հ

8 `. -3 5

Հ

Հ Չ 14226

15282 10007

13828

15126

260002 32684 16252

12194

15519 11238

12839

13809 11301 11629 263905 աօ

Հ

-

Տ

Հ

Ե

ե

Վ

:

Հ

-Հ`

1802. 1802. 1622.

Հ -

:Պ

-Ջ Հ.

Հ

ՏՏ -Հ-

Հ Հ

-

-

լ

Է ՔՃ

|

-

-

-

-

-

-

ՀՏ -Հ

--

-«

-Տ

Աղյուսակ

Տ

Հ

Է

|

Բազմամյատնկարկներ

-

`.

Է

-Ձ

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

28,4 24,4 -

-

ՀՏ

|

| .-

|

-

«

| |

'

-

-

59,6

53,0

1400.

՛

Է

ճ

Հ

ՀՀ Հ.Հ «Հ

"

-

-

59,6

150,6

25,0

201,3

150,6

655,89 849,2

201,3

234,8 923,6

53,0

25,0 14,0

--

-

18,0 -

-

10,1

180,9

3. «-

Ջ -

-

-

-

-

-

-

Աղյուսակ

95,16` 4,384

2561,9.

185,8

333,9

-

382,0 | 369,0 650,2 650,2 -

344,0

100,0

3242,8

ճողերիէբոզացվածության

Վարհլաճողեր

12281

14362

11260 12141

23218 26845

10297 11222

61943

12940 11114

|

50964 |

19,32

արոտներիտակ

տ

|208189 |

.

(ճեկտաոնեոով) շոջաններում, վիճակը սնաճողեոի տարածման

ու -էբոզացվածության. Քատկացված ճողեոի տնկառկների Վարելաճողերի տակբազմամյա

|

Շրջանները

Ամասիա

Անի

Ապարան Արագած Արթիկ

Ախուրյան

վարդենիա

Գերա

Գուգարք

կալինինո

Ղուկասյան 13544

կամոյի անվան

|

կրասնոսելակ

Մարտունի Հրազդան Սնան

Սպիտակ

Ստեփանավան

ԸնդամենըՀեկտար գը

ու

նռ

Արագաժ Սնան

կամոլի անվան

-|

:

Յ

9`

.,

14028

'

`|

`

Հ

-

-

|

10820

24662

20216 29863

-

20208

-

-

-

Ջ

.-

-

-

| 1,2

100,0

313031

19210 32550

10931

18497

18994

19101

`

|

82.

9,2

Ն

89,1

86937

100,0

97589

ՅԿ

տւ

14213

Մարտունի Վարդենիս կրառնոսելակ 2126

կալինինո

Գուգարք

Ստեփանավան

Արթին

Անի Ախուրյան Ամասիա Ղուկասյան

Սպիտակ Գորիս թքի ՓՈ զը

Ընդամենը՝Հեկտար։|

տվճ

|

|

բնդճաազոտ

ք

1363|

14324

16483

:

20239

՛

13664 12166

15164

1452.

2264 1729

2200.

13086

|.

2332.

10568

13933

ՍԱՅՐ

14112 3415 2128 16224 6689 212134 49581 51316 15,8 16,4 62,8

Աղյուսակ /

կգ|2 Մատչելի սննղատարրերը,

ֆոսֆոր կալիում

զոտ

130,5

0--28

Հումուս

Հողի էրոզաց- | Գենձոիկական

վածությանՀորիզոնների

Ճ

առտիճանըխորությունը, սմ

Չէրողացված

5,0

.|

10,4 6,1 ն

102,5

78,8

0-28

2,5

66,9-

23--46

23,5

28--54

Ճ

54--75

թյ

Ծլ Թշ

նուր

Հումուսի,ընղճանու» ազոտին մատչելիսննղատա»բեբի պարունակությունը տարբեր աստինանի էբոզացվածսնաճողեբում

տեկտրվածթի ղադրմանվայրը» լանջի դիրքադրումը

Փրարեր, ճա-

բավային

շրջան, Հրազդանի դ.

Թույլ էրոզաքված

1940: Այստեղմշակում են աշնաու ացաճատիկ, Ճացածճատիկ, Ճատիկարնդեղեննե Ճատիկարնդեղ ր» կերի արմատապտուղներ, եդիսլտացորեն, արնհածաղիկ (սիլոչ սի նպատակով), կերային խոտաբույսեր ն այլն: ՖՋրովիպայմաններում մշակում են կարտոֆիլ, շաքարի ճակնդեղ, ծխախոտ, բանջարանոցային: ն այլ կուլտուրաներ: Բասցի այդ»աճեց-

ծությունը կաղմում

ջացման օջախները4անդիսանում են էրողացված ու ոտկաճարված արոտները, լքված վարնլաճողերը, մերկացածլանջերը:

յ ացան ,

չացնող մայրատեսակներյ որոնք Ճեշտությամբ ենթարկվում:են րր ԱԱՈԹ Ւ: ոճորթ էրողիայի ղարդացման պայմաններն ու օրինաչափությունները մանբամասն լուսաբանված են է. Հայրապետյանի «Հողի էրողիանն լեռնա-

նում

Զորակներիառաջացումի, որպես կանոն, տեղի է ունենում այն ու զանգվածներում, որտեղ առկաեն Կիուխը Հզոր ճողադա-

շո ԱԱ

է

շուրջ

ոթ դգարնանացա

են նան

պողատու

բ

կուլտուրաներ:

յին Ճողադործությունը»գրքում («Հալաստան»ջՀճրատտրակչություն,

1926): երնան,

նկ.

ՖԱ. 58. Ջորակային էրոզիայի տխուր ճնտնանքները (Սպիտակի շրջանի Ջրաշենի տնտեսություն): ՛

«ա

կլիմայական արիաանինի գործոնը (մթնոլորտային

ա-

ընղումների մեծ քանակը, չԷ դրանց ինտենսիվությունը, խա միա տարվա անեի քացբում անճամաչափ բաշխվածությունը, բավական ճաստ ու. է էրոզիոն կայուն ձնաժածկիգոյացումը ն այլն) ճամարվում

զարգացմանգլխավոր պատճառներիցմեկր պրոցեսների Սնաչողերիշուրջ 6740Ն-ըօգտադործվում է վարելաճողերի, :

Յ049-ը՝ արոտնեիի խոտճարքների, իսկ 309-ը՝ բազմամյա տնկարկներիտակ, Ալս գոտու գլուղատնտծռական լուրացվաու

54.

Վարծլաճողրի քայքայումը չկարգավորված ճալոցքային (մոլիտակի շրջանի Մեծ Պարնիիտնտեսություն):

ջրերով

Սնաճողային գոտում

էրոզիոն պրոցեսների զարգացումը շարք բնական ու անթրոպողեն դործոններով: Գլխավորպատճառներիցեն տարածքի խիստ կտրտվա-

պայմանավորված է մի

ությունը ն մեծ թեքության լանջերի առկայությունը, Հաճա խակի թափվող ճեղեղային բնույքի անձրեները, կայուն ձնած

ար

ծածկի գոյացումը ն գարնանը բուռն ձնչալի ժամանակ մեծ նե նքների ծ չրային Հ Ճոսանքների քայքայիչ ուժ ունեցող չկարգավորված պի

առաչացումը մր:

,

|

էրոզիոն պրոցեսների զարգացմանըմեծ չափով նպաստում |

վերե տարածվող՝ այն Հանգամանքը, որ վարձլաճողերից Սոնային արոտները, Հատկապես Արեգունի, Գեղամա, Սնանի, է նան

ՅՅ7

Փամբակի, Բազումի: լեռնաշղթաների ճարավային լանջերում, խիստ ոտնածարվածեն

մկողոժ

|

փոյգտոծցմ

ՀՖու, դոսմուկումձ օ ճվ-րր

-

(Հ44զդովճկոմգ

(մմոյոսհ ոյդովնյուծ Քվ-րբր 100»/)|

Տ

ծ.

ու

«Վ

ռ

Պ

ծ.

«

"Հ|ՀՏՏՏ

Ֆ

Տ

ու

|

դոկուկ վեգ

խոն

Հ

Զ Ց

Հ`

բնվո

ՅՏ

Հ

ՏՋՊ«

՛

)

էյ

բուսածածկն ունի ճողապաշտպան թույլ ճատկություն: Այստեղ' անձրեներից ձնճայից առաջանում են ջրի մակերեսային Ճճզոր Ճոսանքներ, որոնք մեծ արապությամժբ Ճոսելով լնոնալանջերից դեպի ներքե, քայքայում են դրանց ստորոտներում տարածվող վարելաճողերը: Շատ դեպՓերում վարհլաճողերի վիճակը պայմանավորված է դրանցից վերե ընկած արոտների խոտճարքներիբուսական ճողային ժաֆլոցի վիճակով,

«Պ|«Պ«Հ Ֆ 5: -ՅԳ

6240 Հ

Վ-րր1000»)

6ժ-

Հ

ե

«Հ

-«|Հ`Հ

ՀՀ

ՀՕ|ՊՀՊ

ՀՀ

՞Տ|)

ԳՏ

ՏՏ|Ցոտ

«առ

ճտ

ու

ՏՏ|ՏՏՑՏ

(մմորոսն

9Հոոյիու

Ք4- լ00Հ)| նաիու ղուկուկվեվգ

`Հ՝`

ՀՅՋ|ԹՀԾ

(մմյդկվգոր

ճ8-րբ.ԼՀ)|

ժորդվ|"Պ

վժյդղոի «մղոաէքիսմսվ

«ինչ

|

|

դովակվազղը, :

ԷՀ)

Յ

ա.

Պ Էլ Հ.Գ

Հ

Հ

«.Փ -

«-

Հ

ՆՅՄ

ԵԹ--

Հ ՏՊ |

մ Հ |4

ՏՀՀ|ՀՀՋԳ

Ն

»

Էլ -

Է --

Հ

|

«ռտ

ռ

Տ

Հ

՞Հ«ՀՎ

`

-

Է

Հ

-

|

Է.

-Հ3

ՏՀ

Նկ. 58. Վարելաչճողերում ստեղծված «ովխոզ)

բ

-

ջ

«Սյ

Հ

ԵՌ: ՅՅ Հ

:շՊ

ՀՅՀ.Հ«

ՀՏ Հ

ՏՅ34 Եե

Հ

Է:

`Յ

Հ-

:- Հ

Է,

ակոսներ(մպիտակի

դոտում ՍնաՀողային

էրոզիան մեծ մասշտաբներ է ընդունել այն պատճառով, որ այստեղ անտառապատվածությունը շատ ցածր է: Օրինակ, Սնանի ավազանում անտառները ղբաղեցնում են 1923 Հազար Հեկտար կամ ավազանի ընդՀանուր տարածության 4,2410Ն-ր։եթե ճաշվի չառնեք լճից ազատված Ճողագրունտներիանտառապատված տարածությունները (17,2 Ճազար ճեկտար), ապա Սնանի ավազանը կարելի է Համարել նան

Տ

ընդճատվող

24-41

Ծեռեգիոն։ Այսճաշվով վանիավազանի տարածքի միայն0,500-ն է անտառապատված, որն, ինչ խոսք, գյուղատնտեսական Ճողատեսքերի արտադրողականության բարձրացման, ինչպես նան դրանց պաճպանման ղործում էական դեր չի կարող խաղալ: Այդ նույնըկարելիէ ասել Շիրակի (Ժնիի, տարաձճարթի

անտառներից զուրկ դործնականորեն

Ամասիայի Արթիկի, Սպիտակի, Ախուրյանի,

ն

ռ

Սնաչճողայինգոտում չրի գործոնը

նան

Հողերի էրողացվածությամբ նվաղ բերրիությամբ:

Սնաճողայինգոտում կան ճակայականքանակությամբ 10Քված վարելաճողեր,որոնք ընկած լինելով` մեծ թեքությունների վրա, դարձել հն դրանցից ներքն տարածվող գլուղատնտեսական :

՝

է բարձր Համարվում

ու

ռեժիմ. ստեղծել առանց երկրագործության վարման առաջնաբացարձակապես կարգ «օղակի (ագրոանտառմելիորացիաչի), |

ինստիտուտի կողմից «Հայպետճողշիննախադիծ»

վերջին տվել, որ

են տարիներին կատարված աշվարկումները ցույց սնաճողային գոտում չնայած անտառները քիչ են, դաշտապաշտպան անտառաշերտերեն ստեղծված սաճմանավփակտարածության վրա: Այսպես, սնաճողերի տարածման կենտրոնա-

կան դոտում (Հրազդան, Ապարան, վուրաքանչյուր Արադած) Հաղար Հեկտար վարելաճողերին բաժին է ընկնում 6,2 Հեկտար, ուղատնտեսական ման գոտում (Բնի, (Անի, Ախուրյան, Շիրամի «յուղ Ախուրյան,Ա դրքիկ, Սպիտակ,Ամասիա, Ղուկասյան )՝ 1,5 Հեկտար, 1ոռի-ՓամբաՍտեփանավան,կալինինո)՝ 6,4 ճեկտար, կի գոտում (Դուդարք, Սնանի ավաղանում (Մարտունի, կամոյիանվան, Վարդենիս,

կրառնոսելակ) 1,0ճեկտար պաշտպանական անտառային Սնան,

տնկարկներ: Չորիսի շրջանումավելիքան

ճաղար ճեկտար վարելաճողերի առկայության պայմաններում պաշտպանականանտ ռային տնկարկներ ընդճանրապես չկան: Պաշտպանականանտառային տնկարկների խիստ սաշմանափակ լինելու պայմանչ կազմա ներում, ինչ խոսք, որ ճնսրավոր չէ ակտիվ պայքար էրո ԼԻիա ի եմ: ակնեԲ ի կեԲ է Հրի, տի խոԲորշ են խիստ տուժում վաՋրային էրոզիայից առանձնապես մեժ թեքջուէ մասը տարածվում որոնց մի զգալի րելաճողերը, քլունների վրա (աղյուսակ 29)։ Մշակվող գյուղատնտեսական կուլտուրաների ցածր բերքատվությունըայստեղ պայմանավորու

Հիմնադրվածու պաճպանված անտառային տնկաոկնեբր սնաճողեբի տառածման շոջաննեբումբստ գյուղատնտեսական

գոտիների(ձեկտաբներով)

)

Ե

Տ

Վ

Տ

գոտիշքը

5`

տ

ո.

` Հե

Տ

5Հ

ՏՅՏ

Տ

Ն

::

Գ

Հ

կոոի-Փամբակ 116253

928506

26299

201529

Սնանի ավազան

234969

Ջանգմզութ(Փորիա)

353188

|

|

ն

'

|

-

-

Աղյուսակ

լանչեբիբեքությանսնաճողային Ս. Պողոսյանի)

շբչաններում(ըստԴ.

Ընդճանուր

0--3Փ Շրջաննձրը տարածությունը,

3. 79

205 |Հ»205 129|12-

Հա

ՀԱՏՈՐ

-

լ

ըստ բաշխվածությունն Վաբելաճողեւի

Ձ

-

գոտու

4Հ

:

5 221868

՝-

Վ

90042 17082

Հ

Է8 ՀՏՀ Հ

:ՀՎ5 Հ -4 ԷԻՀՏ ՒԷ 3

Հ. «ՀԻ

39228

81161

|

'

Հ

::

-

ՏՏ

կձնտրոնական իրակ

Այդ քվոմ

:-

Հ `

:5 ՏՅ

Աաաա

ա-

յ

:

Աղյուսակ

կայուն բերքի ստացման կարնոր պայման: Բարելավ ջրային չէ: ճնարավոր

դրանը բնական

ու

Ղուկասյանի

որտեղ անտառապատվածությունը 1,65 0-ը: է ընդճանուր տարածքի կազմում

շրջաններ) վերաբերյալ,

ված է

Տ

ՈՈՐՈՅՈԸ

Ամասիա

Անի

Ապարան

Արթիկ

Ախուրյան

վաիդենիս

`

213425

16864 12321

|

20028

15024

14480

20935

-

100|

|

|3525|

22466 23066 3000 33568

10523

-

800|

1210|

-

-

-

-

.-

Գորիս Գուգարք,

12540

կալինինո

Սն

ա

Մարտունի

Հրաղդան Մնան Սպիտակ Ստեփանավան

12555թ 12920 13558

15002

|

|

|

2,5 5525Հ. 12320

|

|

Ո

Ն

ր ա

|

|

800 500

Բոր ՀՄ

6142 4560 Հ

6226 1206

440.|

1517"

13258

| 16300

:

Ղուկասյան

|"

Ը»

Ը

օջախները: Հողատեաքերիքայքայմանը նպաստող ճիմնական Այս գուռում, ինչպես նշվեց, չունի" տարածում էրողիան:Քամու էրոզիան առանձնապես

1Բրի զարգացած ճատկապես դուտում, Չնայած դրան,սնաճողային որա Մրանի Հրազդան-Ապարանի ղանում, Շիրակի սարաճարթում,

աո

19.ր լոն մշտական գործող քամի խի" ՄԲբերքի ոհժիմի Հողի ջրային անդրադառնում

Լոռվա տափաստանում, վածում,Փամբակի ճովտում շրջանի Սիսիանի դեղուրիեռաբլրի Հատվածում, ու

ենթաշրջանում ն այլուր բացասականեն ձնավորման վրաո Շատ

ռան-

ն

կրկնվող ճաճախակի ց" խ»ոկուլտուրաների Հացաճատիկային Հճետնանքով շակների Բր տեղերում

Հիտնանթոն

որի են չմշկված ճատիկներ, րում" ստացվում ուշացլու խիստ ցածրբերք: Բացի դրանից,բերքաճավանքը են ճատիկները ն ստացդեպքում ուժեղ քամիներըթափում

վում է բերքի կորուստ:

բւսվաճողածածկը դուտում սնաճողային նշեցինք, ինչպես

Ուսումնասիրությունները կան ինտենսիվ է քայքայվում: Ամասիա, (Մարտունի, են տվել, որ մի շարք շրջաններում

ք

էու-

ՆՆ ֆի

Ապարանն այլն) կասյան, Սահփանավան,Սպիտակ, մեկր ռելի պատճառներից ծածկի քայքայման զլխավոր գարնանը կուտակումն

աարատենրում Հզոր ձնաջերտի ճոսքերնեն: բուռն ձնճալի ժամանակ մակերեսային սակավության Վարելաճողերի

ու

ներում

են լինում ստիպված

տակ ճատկացնելու նան բավական մեծ թեքության լանջելրգ Րուո որում, շարաճերկ կուլտուրաների մշակությունը տարվում է առանց ինտենսիվ Հակաէրողիոն միջոցառումներ կիրառելու: ն այլ Օրինակ կրասնոսելսկի,Ստնհիանավանի շրջանների շատ ւտնտեսություններում կարտոֆիլի չարքերը տեղակայվում են ոչ թե լանջի ճորիզոնականներիուղղությամբ, այլ չեղակի։ Միջշարքային տարածությունների սիստեմատիկ փխրեցման Հետեվանքով Հողի Հակաէրողիոն դիմադրողականությունն է՛լ ավեոչ շատ ճորդառատ անձրններից ճետո լի է նվազում ե նույկիսկ դաշտում առաջանում են բավական խոր ողողատներ: ջրովի վարելաճողերի մի զգալի մասն. գոտում Սնաճողային է ընկած լանջերի վրա: Ռոոդման ռացիոնալ տեխնիկայի տարչ տեղեչ րական կանոններր չպաճպանելու Հետնանքով չատ բում ճողերը սիստեմատիկ ենթարկվում են իռիգացիոն էրո-

զիայի: Հանրապետության մելիորացիայի ջրային

պրոբլեմների դգիտաճետաղզոտական ինստիտուտում կատարված ուսումնասիրությունները (ն. Ս. Հակոպով, 1985)ցույց են ւովել, որ սնաճոչ ղերի տարածման շրջաններում ճացաճատիկայինկուլտուրաների դաշտերից ոռոգման ավելորդ ջրերով ողողվում տարվում է տարեկան միջին Հաշվով 11,8--20,4 տ/Հ, եգիպտացորենիդաշչ տերից՝ մինչն 30 տ/ճ, բանջարանոցային կուլտուրաների դաշ տերից՝ 12,0--34,2 տ/ճ, ծխախուտիբուսաստաններից՝ 28,6-34,2 տ/ճ, ճակնդեղի դաշտերից՝ մինչե 32,4 տ/Հ բերրի Հող: հռիգացիոն էրողիան զարգացած է նան մեծ թեքություններում ճիմնադրված պտղատու այգիներում, որտեղ տարեկան միջին է 4,8--6,4 Հաշվով տարվում տ/ճ ճող: դոտում սնաճողերը ն սնաճողաչ Տիպիկ տափաստանային նման ճողերը, բնորոշվում են ճամելեռնամարգագետնային մատաբար բարձր ճակաէրողիոն դիմադրողականությամբ: Զնայած դրան, Հողային ծածկոցը ոչ խելացի օգտագործելու,ճակաէրոզիոն միջոցառումներ չկիրառելու դեպքում լանջերում ընկած Հողերը ինտենսիվ ճողատարման են ենթարկվում, նվազում ն մշակվող կուլտուրաներից ստացվում ու

: աաաաաեա գոտում թույլ նաճողային Ցբ Տաաաաների

Հաճախ չարա"շր

:

ժժլուն-

րու

|

տարածություններում

էրոզիայի ենթարկված ճողաաշնանացան ցորենի բերքը նվազել է

գարնանացան դգարունը՝4,8, իսկ դարնանացան ցորենինը՝ տարածություններում ց/", միջակ էրողիայի ենթարկված

6,0, 7,9

կաղմելէ՝ 14, 6, 11,4 բերքինվաղումըՀամապատասխանաբար ե 10,6 ց/«։ Ուժեղ էրոզիայի ենթարկված «ողերում աշնանացան ցորենի ն դարնանացանդարու բերքըմեկ ճեկտարից կազէ միայն

մել

4,3

ց/4, այն դեպքում, երբ էրոզիայի չենքարկ-

ված սնաճողերումայդ

միբերքատվությունը կուլտուրաների

ց/ճ: Մինչն 35 թեքության էրոզիայի չենքարկվածլանջերում, որ«ոտեղ էրողիայի զարգացման պոտենցիալ վտանդը թույլ է, ղի նախնական մշակությունը կարելի է կատարել երկու ուղղում ճակառակ:Վերթեքությանը թյամբ՝ լանջի երկարությամբ է ավարտվի թեքությանը սլեւոք ջին մշակությունը պլարտադիր 20,0 ջին Հաշվով եղել է «Համապատասխանաբար

ն

20,4

անձճրաԲարդ ոռնլինֆունեցող տարածություններում Ճակառակ: ժեշտ է Ճողի կոնտուրայինմշակություն: թեքության թույլ էրողացված, որոշ տեղերում միջակ էրողացված լանջերում, որտեղ էրոզիայի զարգացման ւլուռեն3-

է կամ միջակ,անրաժեշտՀ կիրառել ցիալ վտանգրչափավոր Ճողապաշտպան ցանքաշրջանառություններառանց չշարաճերկ

կուլտուրաների: Այսպիսի Ճճողերում մաքուր ցելերը զբաղեցվածով փոխարինելի ճանդիսանում է կարնոր «ակաէրողային միջոցառում: Ցել զբաղեցնող կուլտուրա աղդրոտեխսնիկական կարող է լինել աշնանացան վիկը: չ5--65-ից բարձր թեքություններում, որտեղ «ճողերն էրոացված են, իոկ էրոզիայի զարգացման պոտենցիալ վտանգր բարձր, կիրառվող Ճողապաշտպան ցանքաշրջանառություննեմիամյա խոտաբույսերի ցանքատարածուրում բազմամյա են՝ թյունների դաշտերը պետք է մեծ տեսակարար կշիռ կազմ ու

ոչ 5000-ից

պակաս: սովորաբար լանջերը երկար են: ԱյսՍնաչողային գոտում տեղ կարնոր Հողապաշտպան միջոցառում կարող է Ճամարվել գյուղատնտեսական կովտուրաների չերտավոր տեղաբաշխոււր: Րոտ որում, Հացաճատիկային կուլտուրաների շերտերը

մ լայ40--50 ս։վետքէ Ճճաջորդենբաղզմամյա խոտաբույսերի նությամբ շերտերին: Միամյա բույսերի ցանքատարածություններն այս դեպքում չպետք է գերազանցեն բաղմամյա խոտաբույսերի ցանքաւտարածություններին:

Շատ ուսանելի արտադրական փորձ տնտեսություններում կա: Օրինակ, կրասնոսելակի շրջանի Օրջոնիկիձեի անվան տընմ երկարությամբ տեսությունում, որտեղկան մինչե850--1000 ւ

(լանջեր ն 3--4" թեքությունից աստիճանաբարբարձրանում են մինչն 16--18", դյուղատնատնսական կուլտուրաների ւտեղաբաշման լավ պրակտիկա է կիրառվում, Այստեղ լանջի ստորին են աշնանացան մասերը ՀՃաւտկացվում ցորենին,միջին մասերը՝ միամյա խոտերին կամ գարնանացան կուլտուրաներին, իսկ վերին մասերը՝ բազմամյա խոտաբույսնրին (կորնգան): Գյուղատնտեսականկուլտուրաների նման շերտավոր տեղաբաշխումը բավական թովացնում է Հողի էրոզիան, կուլտուրաների շերտավոր տեղաբաշխԳյուղատնտեսական արտադրականլավ փորձ կա դամալի,Մարտունու շրջանիՎ. ման

շրջանիՉիգՍպիտակի Սանի շրջանի Գետաշենի,

նան

ն այլ տնտեսություններում: Դդմժաշենի Սնաճողերումշատ Ճաճախ ենթավարելաշերոն ամրացած Հ, որի ճետնանքով դժվարանում է մակերեսային չրերի ներՃողի խոր շերտերը ն կուլտուրական բույսերի թափանցումը ու նորմալ աճի զարգացման Համար խոնավության կայուն ալաշար չի ստեղծվում: Այս գոտու է Ճողերում անճրաժեշտ պարբերաբար կատարել խոր վար (30--35 սմ) Սակավա-

Հղոր Ճողաշերտ ունեցող լանջերում անձրաժեշտ է ենթավարելաշհրտի փխրեցումբ կատարել փխրեցնող Հարմարանք ունեցող ՊՈԳ--3--4 մակնիշի գութանով: 5--6"-ից բարձր թեքության լանջերում ձյունը պաշճպանելու, ձնճալի անձրնեաջրերըկուտակելու ն պա'ճպանելու, ինչսլես նան ճողատարումըկանխելու ճամար ցրտավարիկամ Հողի Հիմնական մշակության ժամանակ անճրաժեշտ է կատարել դաշտի թմբավորում կամ ակոսավորում: Որպեսզի ուտեղծված Պակաէրողիոն անչարթությոմններն առաջ չբերեն ճողի լրացուպիչ չորացում, անձչրաժեշտ է վաղ դարնանը ցանքից առաջ ակոսներ, ու թմբերը մասնակի «արթեցնել։ Այդ նպատակի ճամար կարելի է օգտագործել: կուլտիվատորներ, ծանր փոցխեր ն ուրիշ ճարմարանքներ: Աշնանացանկուլտուրների տակ Հատկացվող վարված դաշսռերում նախքան աշնանացաններիցանք կատարելըանձչրաժեշտ է ստեղծել մինչն 30 սմ վորությամբ ընդճատվող ակոսու

կախված ռելինֆի պայմաններից, Հողի էրոզիայի ենքարկվածության աստիճանից, ակոսները անցկացնել ամեն մի օ--6 կամ 7--10 մետրի վրայ, որոնք ընդճատվում են 10-ներ,

Նկ.

82.

Գիճու նոսրուոներ Վայքում, որոնք

պաշտպանումծն

Հողածածկր վերջնական քայքայու-

մից:

շերտերի կարող է լինել 5--6-իըց մինչն 8--10:մ, լայնությունը միջշերտային Ճեռավորությունը՝ Չ5--830-իցմինչե 40--50 մետր:

հսկ

Ել. 56. Չյան պաճղանումը ակոսավորցրտավարի ընդճատվող դաշտում ժան

եղանակով (Սպիտակիսովխոզ):

տարածության վրա ձացաճատիկայլին Հատիկարընդերեն կուլտուրաների ցանքի «Հետ մեկտեղ կատարել վարի ակոպավորում, այդ նպատակի «ամար օղտադործելով «Հատուկ Հարմարանքներ, որոնք տեղադրվում են շարքացանի վրա: դրական արդյունքներ են ստացվում ցրոտաճերկինՀատկացմ շերտեսմ խորությամբ, 8--10 ված Ճողամասերում 30--40 մ բի լայնությամբ, միջշերտային «եռավորությամբ «ողի

մ

ու

`

շերտավոր ճիմնաշրջումից: Մեծ

թեքություններում (5--6--ից

բարձր)

անչճրաժեշտէ

տեղի մակերեսային քարերից բաղմամյա բույսերից ստեղծել լանջի ճորիզոնականների ուղղությամբ չոսքականխիչ (բուֆերային)շերտեր:կախվածլանջի թեքության աստիճանից ն Հոսքականխիչ էրոզիայիղարդացման պոտենցիալ վփոանգից, ե

էրողացված լանչերի վարելաճողերում անձրաժեշտ է սմ-ից ւվակաս տրամագիծ ունեցող քարերը թողնել

:

8--

դսվշ-

որոնք ճողը մշակող մեքենաների աշխատանքըչեն խանչ ն մա դարում,բայց նպաստում են ջրի պաշարի ավելացմանը կերեսային Ճճոսքիու Հողատարմանկրճատմանը: տում,

երկարաու ուսումնասիրություններով պարզվել է, որ վերը նշված ճակաէկրողիոնաղզրոտեխնիկականմիջոցառումների անկիրառումը նպաստում է Հողատարման կրճատմանը՝ 2--5 դամ, ջրի պաշարի ավելացմանը՝ 15--20 մմ-ով ն դյուղատընւ

տեսականկուլտուրաների բերքատվության բարձրացմանը՝

ց/Ճ-ով: Այս միջոցառումների Հողապաշտպան արդյունավետությունը բավական մանրամասն լուսաբանված են մեր (է. Հայրապետյան) «Հողի էրողիան ն լեռնային ճողագործու3--5

(«Հայաստան ճրատարակչություն, աշխատությունում երնուն, թ.)

թյունը»

Տիպիկ տափաստանային գոտում դարնանացանկուլտուրաներին Հատկացվող ճողերի ղպաճղանման ու էրոզացված Հո-

ղերի բերրիության բարձրացման ճարցում կարնոր միջոցառում արագ աճող բուլսերի միջանկյալ ցանքը: Ագրոկանոններին Համաձայն ժամանակին կատարված միջանկյալ ցանքերն անմիջապես աշնանից ողի մակերեսը ծածկում են գարնանային բուսականությամբ ն թուլացնում աշնանային է Համարվում

ու

ժամանակաշրջանում

առաջ

եկող էրողիոն պրոցեսները:

Սյաշճողային գոտում(Հրազդանի շրջան)

կատարված

ու-

են տվել, որ պումնասիրությունների ցույց աշնանացան աշոն րայի աշնանացանվիկի խառնուրդի միջանկյա, ցանքերի դեպքում մակերեսային Հոսքը կրճատվում է 2,9, իսկ Հողակոարումը՝ 4--6 ցանքերը նպաստում են անդամ:Միջանկյալ Ճողի ճիմնական ագրոնուիական Ճւատկությունների,ջրային ու աննդային ոնժիմների լավացմանը, որի Հետնանքով Հիմնական կուլտուրայի բերքատվությունը բարձրանում է: Սրինավ՝ երեք տարվա միջին տվյալներով միջանկյալ ցանքեր կատարված տարածություններում Ճումուսի պաշարն ավելացել է 3,4-5,2 տ/ճ, ընդՀանուր ազոտինը՝ 0,11--0,32 տիչ, ջրակայուն ագրեգատներիքանակը 0--Յ0` սմ չերտում՝ 2,4--8,310, ընդՀանուր ծակոտկենություն՝՝ 2,4--4,500, իսկ գարնանացան դարու բերքատվությունը ստուգիչ տարբերակի ամեմատուԹյամբ բարձրացելէ մինչն 3,1 ց/4: էրոզացված Ճճողերում օրգանական նյութերի պարունակու-

ավելացնելու, ստրուկտուրան լավացնելու նե Հողի «կաէրողիոն դիմադրողականությունը բարձրացնելու ճամար օդգտակար է լայնորեն կիրառել սիդերացիոՐ կանաչ պարարտացում: Որպեռ սիդերատ կարելի է օգտադործել միամյա բակլազգի խոտաբույսերի ն աշորայի խառը ցանքեր։ Ցանովիխոտաթյունը

բույսերը

են

անում

30--40 ն

սմ

10--15

բարձրության Հասնելուց Ճետո վարածածկ

օր

ճետո

կատարում

տուրայի ցանքը:

էրողացված Հողերում բույսերը

տիք

են

ղգում,

են

Հիմնական կով-

սննդատարրերի խիստ կա-

ուստի պեւտք է կիրառել պարարտանյութերը ճող

ճիշտ ճամակարդ,՝ մեծ ուշադրություն դարձնելով ազոտ տալու կոտորակային եղանակիվրոո Բարձրարդյունք է ստացվում, երբ ֆոսֆորական կալիումական պարարտա-

մտցնելու

ու

նյութերը ե ազոտական պարարտանյութերի մի մասը (830) սորվում են աշնանը, իսկ ազոտի մնացած մառը՝ սնուցման ձեվով, գարնանը: Հողերն էրոզիայից պաշտպանելու ն էրողացված ողերի բերրիությունը բարձրացնելու Համար շատ կարնոր է լիարժեք ցանքերի ապաճովումը: Հանրապետությանլեռնային շրջաննեփի շատ տնտեսություններում ոչ ճիշտ ագրոտեխնիկայի ման ու անճրաժեշտ խնամք չտանելու ճետնանքով բազմամյա

կիրառ-

խուաբույսերի, մասնավորապես կորնգանի նորմալ բուսածածկ չի ստեղծվում: կորնդանի դաշտերում շատ նոսր բուսաաճում են միամյա տարաԺածկի Հետնանքով արագ քասվփով խոտեր, որոնք իվիճակի չեն ողը ճուսալիորեն պաշտպանել անօշամեմատ չատ փրողիայից:Դեռ ավելին, տարտախուտներն են Հողում, թողնում օրգանական ջիչ արմատային ղզանդված նյութերի պաշարն առանձնապեսչեն ավելացնում, չեն լավացնում Այս բոլորի Հողի ագրոսրտադրական Հատկությունները: Հետնանքով «ողերի ակաէրողիոն դիմադրողականությունը նվազում է ն սկսում են ավելի Հողատարվել: Սնաճողայինգուռու շատ շրջաններում (Հրազդան, Սան,

Ստեվխանավան, Կրառնոսելակ,կալինինո, Գուգարք,Ամասիան այլն) լանչերում անջրդի պայմաններում մշակում են չարաճերկ կուլտուրաներ՝ եգիպտացորեն արնածաղիկ (սիլոսի ճամար), կերի արմատապտուղներ, կարտոֆիլ ն այլն: Այդ կուլտուրաներին ճատկացված Ճողատարածություններում, Հաու

միջոցառումներ կաէրողիոն

չձեռնարկելու Հետնանքով, ճատկապես բույսերի աճի սկզբնական փուլում, էրոզիոն պրոցեսները բավական ինտենսիվ են ղարդացած: 5--6"-ից բարձր լանջերում անձրաժեշտ է կտրականապես արգելել շարաճերկ կուլտուրաների մշակությունը: Միայն բապառիկ դեպքերում ինտենսիվ «ողապաշտպան եղանակներ կի(ջուր պաճող ու ջուր ճեռացնող ակոսների ստեղծում, բառելով միջշարքերում բույսերի ցանք ն այլն) շարաճերկ կուլտուրաների տակ կարելի է Հատկացնել մինչն 2--Ց՝ թեքություն ունեցող լանջեր: Մշակվող բույսերի շարքերը պետք է տնղադրել միայն լանջին Հակառակ: Շարաճերկկուլտուրաների միջշարքեմշակելու ճամար անչրաժեշտ է օգտադործել ՊՊԲ--0,6 բը մակնիշի ակոսավորիչ ընդճատվող ակոսներ ստեղծելու ճա319

մա ր .

թշ կԿՌՆ--4

չը.

Համար ե պատրաստելու

ի բեր

ղա

Հարմարանք՝ ձարմարեհցված կուլոտիվատորին կիը առե

լ

իջոցառումներ:

զիո ո

թուլացնելու

ոիտացիոը

էրողիան կանխելու կամ խիստ տեխն տեխնիկա: լ ժ , ամար անչրաժեշտ է կիրառել ջրման ռացիոնալ բր 4 գիչ ջրային պրոբլեմների լիորացիայի ՀանրապետությանՄելիո Ս Ե. մ ից Հ4ակոպով, աճետաղուռ կո Ղ (ն. ղուռական բնուռիտուտի սնաճոչ Համաձայն մ շակված ճանձնարարականների Սնատարածման ' կկենտրոնական դուռում, Շիրակում Ի ղերի ն ,002--0,005 0,03-ից բարձր թեքության լանի ավա ն

-

.

-

ու

.. ացաճատիկային կոււոուրաների ու

ու

իոն երու

ոռոդումն

խոտաբույսերի

կատարել անձրնացման

անչրաժեշտ թեքության է

լանջերում՝ակոսային

եղանակով

եղանակով:

1 թնե ոռոդումըՀանրապետության ըկ կուլտուրաների ո

գլու-

Հ-՛ 0,002

բու

թեքություն-

թեջություններում

ակոսային եղանակով:

բակի դլյուղատնահսականգոտում ՀացաճատիկաԼոռի-Փամբակ

ի

ռացիոջրման առավել կուլտուրաների խուռաբույսերի Ա լու տեխնիկաէ Համարվում արճեռտական անրձնացում ու

ք

ալ

աղաբաներում թեքությամբ

աա եղանակով անձրնացման արՀեստական աաա ու բաները գովաաթանորի քրոմ ավազանում հանի բար-

չ

արածի:

դ

ա

կատարել մարդեԷ 0,002 թեջություններում, քությու բում 0,0 ակոսային եղանակով ,002--0,03 ր" ե թեքություններում՝ անձրնացմ բնացման , արձեստական լանջերում 0,03-ից բարձր եսկ առաջարկվում է

եղանակով: ի

ի

«իրոծիոն

Բն

կազմա-

էրողիայի դեմ արդյունավետ պայքար ամար անճրաժեշտ է ամենուրեք կիրառել ջրման

ա պաշտպանելով տեխ իկայի ռացիոնալեղանակները տարրերը: մանված ելն իկայի ուսցիոնալ տարրերը ըստ ման Սրաճողերում բու ըի սորված են 24-րդ աղյուսակում: գ աշորալեն լ, շրջաններումճողերի պաճպանման որոշ ղային դուռու Հարցում չատ ու բարձրացման դրանց արտադրողականության .

չի կլուղաանահաական, ՅՑ0

ա

սաճ

ի

Թ

"`5

|

3.

: -

Էր

Էտ

-ոկմզ վոսկո

ՀԱՀ

|Տ

-

Հ `

Հ -

Հ»

Հ

Թ

Ժ

` ` ՝ Տ Հ

-

-Տ

5 Հ Հ Հ Հ

ԱՀՀՀՊԳ ՏՏՏՏՀ»Հ

Հ-------(1) գացում -ոկմլԱաաա վոս

Ը ՏաՏՀՏՅՏ:Հ

Տ 85 ՀԵՏ ատ

3ՏՏՏ 2 Հ

ատամ Ց

Յ| ՞

(հ)

յ"փոսոսկո 111111 ժ

թթ

ՋԵՀԶՀՎ

ՏՀ-Հ-Հ»Հ»Տ

ՏՏՏՏ

ՏՃԵՏՏՏՏ

(չաղ Է

|

Թռ

դ:Հ-ՓԵՀՏՓՖՋ

ՀՀՀՀՀ

`

|

Յ

արն

-:

--

՞Գ

Տ Տ Տ ՏՏՏ | ՞Վ 441 ՏՏ 5

Հ

մողվոք վմ

է 5"

Հ ՝ `

Է

(5) յհսոսկո

Հ Յ

տնեն

ՀՋՏ

(Ս) ըգաէյիսմ

Տ,-բ Է

Հ

Ը

Տ

է Հ

Հ Հ

| ՏՏՏՏՏՏ

Հ

Է

շ-

ՀՏՀՀՏՏ

ոմ

Տ

ՇՏՏՏՏՏ

մանվո

-

մողվոջ վմճ

՝

(1) Ժգոքյիսմ

(Թ) զոսոսկու.

Տ

ՏՏ

3.

մ

ՀՀՀ

Ս ՏՏՍՏՏՍՏՍՍԵ

Բ

բաչտերկերիջրումը մինչե 0,03 է կատարել ակոսային եղանակով, իսկ 0,03-ից

,

-

--

ՀԻՋՏՀՖ,ՀՀ

Դողոջ մ

Յ

մ

է կակննտրոնական դուռումառաջարկվում

արական եղանակով, Շիրակում՝ լ ագորային անր մարգերով,ԱՂ 0,002-ից բարձր

Հ

-

-

ՓՋՓՖՀՀ

(հ) յոսոսկո,

Հ.

ու

տ

Է

Յ

Հայ Հակաէրո-

այլ

ԳԾ

`

:

"

ր

-

11411

«աիմց վոսկո

Հ Տ Յ ՏՅՅ

ք

-

`:

Հ `

Հ `

Է

--ՀՏՓ

Տ

Տ

Տ

«

Հ

ՀՏ

"

Յ81

կարնոր նշանակություն ունի տնտեսությունների նեղ մասնաւ դիտացումը: Օրինակ, Վարդենիսի շրյանում որոշ տնտեսու-

թյուններ (Կզիլքեննդ, Դարա, Փամբակ, Գյունե,Ժելսու)աանՀրաժեշտ է մասնագիտացնել պտղաբուծության ուղղությամբ: Այս տնտեսություններում մեծ թեքության լանջերում ներկայումս մշակում են շարաճերկ կուլտուրաներ) մասնավորապես ծխախոտ ն եգիպտացորեն: ցրովի պայմաններում, ոռոգման դեպքում այդ մեծ թեքության ռացիոնալ տեխնիկա չկիրառելու Է առաջ լանջերում շարաճերկ կուլտուրաների մշակություն էլ չենջ խոէրողիա: բերում ուժեղ արտաճայտվածիռիգացիոն ռում այն մասին, որ այդ թեքություններում ջրային էրոզիան բավականաչափզարգացած է: Լեոնատավաստանալին, առանձնապես տիպիկ տափաստանալին(անաճողալին) գոտու շրջաններում զարգացած է ոչ միայն դաշտավարությունը, այլե անասնապա-

Հանրապետության

րքը: րի,ա

բազայի րմանՀամար արան

վում է բարձր միամյա խոճիմքերիվրա դնել բազմամյա ու տաբուլանրի, սիլոսային կուլտուրաների, կերի արժատապտուղների կող ր րի ն այլ 1 կուլտուրաների րի մշակությունը: մշակությունը : ի Վերջին տարիներինճանրապետության գրեթե լեոբոլոր ն անասհային շրջաններում ճատկապես սնաճողային գոտում, նապաճության կերի բազայի ամրապնդումը իրականացվում է, միանգամայն չճիմնավորված երկրագործության վարման Ճամակարգի կիրառումով: Ըստ որում, խիստ կրճատվում են բազե ն նները ն զգալի ընն ծ մամյա խոտաբույսերի ցանքատարածությունները

դարձակվումմիամյա խոտաբույսերինը: ԳյուղատնտեսությանՀետագա զարգացումը, մասնավորապես ճանրապետությունում անասնաբուծականկոր ճամալիրների կաղմակերպման, ջրամբարների.ու ոռոգման Ճամալիրշաճագործման ների կառուցման, մի շարք պուիպակայանների ճանձնելու կապակցությամբ, ինչ խոսք, որ շատ տեղերում անճՃրաժեշտությունէ առաջանում վերանայելու նախկինում անցսաճմանելու կացված ն իրացված ցանբարրջանառությունները, ճաջորդականություն, մշակուկուլտուրաների մշակման այլ այլն: Անժխտելիէ այն փաստը, որ կիրառվողլցանքաշրջանառությունները պետք է ապաճովեն ոչ միայն բարձր արտադրանք, թյան մեջ դնել նոր կուլտուրաներ

ն

բարձրացնեն գյուղատնտեսության արտադրության «իմնական միջոցի՝ Ճճողիբերրիությունը: կիրառվող այլն պաճպանեն

ու

սեք, ցանքաշրջանառությունների Ճարաբերակցությոմնը

.

որոշվի

է

ցանքատարածության նախատնեաված կառուցվածջով: 0րինակ։ ճանրապետության լեռնային շատ շրջանների տնտեսությունների ճամար ձճիմնականումառաջարկվում են Ջանքաշրջանառությունների այնպիսի տիպեր, որտեղ բազմամյա խոտաբույսերը զբաղեցնում են 2--3 դաշտ, միամյա խոտաբույսերը՝ մեկ, իսկ զբաղեցված ցելեր ունենալու դեպքում` երկու դոշ:

Լեռնայինշրջաններում գոյություն ունեցող ցանքատարածուների նիրվայիս կառուցվածքովճնարավորչէ պաճպանել

Քուն

նշված Ճարաբերակցությունը: Օրի7"1,Բոմրջառառությունների վերջին ճինգ տարիներին Վարդենիսիշրջանում խոտի

չոր

կանաչ կերի ճամար մշակվում են շուրջ 2800--8200 սար) Մարտունու շրջանում` 2200--3900 ճեկտար, Կամո վան շրջանում` 2300--3100 ճեկտար, ու

1400-3100

ճեկան-

արը կրասնոսելակի մի ի

ճեկտար բազմամյա խոտաբույսեր, մինչդեռ խոտի, կանաչ կերի մ սիլոսի ճամար մշակվ արա Մ ու

,

--չո

խոտա-

բույսերի ցանքատարածությունները Համաղատասխանաբար

կազմում են 6400-9800 Հեկտար, Հեկտար, 4000Հեկտար ն 3000-5000 Հեկտար, այսինքն տաբույսերի զգալի պակաս են միցանջատարածությունները ամյաներից: Այսպիսիվիճակ տիրում է նան Հանիա ետության /

լեռնային շատ շրջաններում:

Բազմամյա ու

թյունների

նման

բազմամյա խո-

ցանքատարածու-խոտաբույսերի Ճարաբերակցության պայմաններում ճնարամիամյա

վոր չէ իրացնել այնպիսի ցանքաշրջանառության տիպ, որտեղ

բազմամյա խոտաբույսերըկրկնակի գերազանցեն միամլանե-

րին:

ինչո՞ւ

ի

"

Հան

ն ար

մամ,

րանն արի րի Քոն

"ր Խոճաբույս . ընդարձակել ոջ ոմիամյաներինը: Քաթարածուքյ կ

ն

նախ,Ճիշտ ագրուռեխնիկա կիրառելու

դեպքում բաղզմամ-

խոտաբույսերըկարող են ապաճովել ավելի բարձր կերային արժեք ունեցող բարձր բրբ, միաժյաները: հազմամՔ: խոտարույսնրըՀարուստ են պրոտեինով,որի ոզանը խիստ (ա

ջան

Օրինակ, Վարդենիսի ն Մեանի շրջաններում վերջին են մինչն 40-46 ցենտներ չոր տարիներին Հեկատարիցստանում կերամիավոր ն խոտի բերք, որը կազմում է շուրջ 2120--2440 մեժ

որը

է:

պարունակում է

425--490

կզ պրուռեին:

Ոռոգման պայմաններում բազմամյա խոտաբույսերը կարող ապաճովել երկու ճար ն ավելի բարձր կերային արժեք ունեմելիորապող խուտի բերք: Բազմամյա խուտռաբույսնրնունեն տխվ Հատկություն՝ իխրենցկենսաբանական առանձնաճատկություններով նպաստում են Հողում օրգանական նյութերի կուտակմանը, ջրաֆիզիկական Հատկությունների բարելավմանը, զարբարենպաստ պայմաններ են ստեղծում բույսերի աճի են ողերի ճակաէրողիոնգիգացման ճամար, բարձրացնում են

ու

մաղդրողականությունը:

բարձր ճողապաշտպան Ճատկություններ, որպիսինը չունեն միամյա խոտաբույսերը: Օգտագործման տարիներինդրանք ճուսալիորեն Հողը պլաշտպա-

Բազմամլա խոտաբույսնըն

նում

են

ունեն

Միամյա խոտաբույսնրը

պառանջում նն լրացուցիչ ողի մշակություն, սերմնանյութ՝ ամեն տարվա ցանքի ճամար, վառելիքի ու քսանյութերի լրացուցիչ ծախս: Հանրապետության լեոնային շրջանների շատ տնտեսություններում բավարար «իմքերի վրա չի դրված բազմամյա խոտախուտաբույսերի բույսերի սերմնաբուծության ճարցը: Հացաղզգի անրմնանյութ չունենալու պատճառով միանգամայն անչճիժն չի կիրառվում բազմամյա թիքեռնածաղկավոր ու Ճասցւազգիխոտախառնուրդների մշակությունը, որը ոչ միայն բարձր բերքի բարձր որակի խուռի ստացման նախապայման է, այլն անփոխարինելի նախորդ շասո գյուղատնտեսական կուլտուրաների ՃոՀամար: Բարձրէ նան խոտախառնուրդներիմելիորատիվ ղապաշտպան Ճճււկությունը: ու

ու

շրջանների տնտեսություններում մշակվող խոտաբույսերը ճիմնականում Հացարույսեր են՝ ն դարու վարսակի խառնուրդ: Որոշ դեպքերում մշակում են նան վիկ-վարսակի կամ վիկ-գարու խառնուրդ, Տանքաշրջանադաշտ ռություններում 2--8 ՀՃատկացնելովմիամյա խուռաբույտերին, փաստորեն անընդմեջ 4--5 տարի Հողը Պատկացվում է ճացաճատիկային կուլտուրաների տակ, որպեսզի կուլտուրա184

Փաջորդականությունը չի կարող նպաստկլ զիմնավաւն կուլտուրայի բերքատվության բարձրացմանը Հողի բերրիու-

պաճպանմժանը: Քյոռ

ու

է նան այն, որ Անթույլատրելի միամյա խոտաբույսերի տակ դաշտերում տարվում է Հողի ատկացված մ շակության ալեսպիսի Համակարդ, ինչպիսինը է նախաՀացաբույսերի Համար նման Ժշակությանդեպքում աոած: Հումուսադոլացման վերականգնմանպրոցեսները "ղիատրուկտուրայի թույլ են -

ու

ըրքանում,

ն

այն

տանում

է դեպի

Հողիբերրիությաննվազում,

դաշտերի արտադրողականության բջեցում, գոտու Սնաճողային

ինչ

ւեւտք խութ,

ոիմի

է

շրջաններում միասհյա խոտաբույսեր մշակել,սակայնպետք է սաճմանել բազ-

Հարաբերակցու

ու միամյա խոտաբույսերի ճիշտ դեպքում չի կարելի անչիմն կրճատելբազմամյա խոՊաբովանրի ե ցանքատարածությունները ընդարձակելմիամ-

Հ

յաներինը:

էրոզիայից:

լեռնային Հանրաղետության

Արրի

ագոոտեխնիկական Հակաէշոզիոն ճիմնական ագոռմելիոբատիվ միջոցառումների ճամակառգը տիպիկ տափաստանա ու

(սնահողային) գոտու վառելաճողեբում, բստ կատեգորիաների

Հակաէրողիոն փածրուի

ՀԱՎ

Վարծլաձչողերի կատեգորիաները բիաները

«ենրը

ՀԼ Ը

ՀՀ-Ը

Վարի

Բչոջ

միջոցառու

1-ին

|2-րգ 3-րդ

Ի

|

|

Ո

35/45:

Հողի ավուքյան խատանքների,ցանքի Վատարումբլանչի, Քնթուքանը Հակաու

|Կ-ոդ 5-րդ |6-րդ

«եկան քոլ

ու

|

տակ

Ն

ծնքավարծլաշնրտի պարբնրաբյա թայ

,, արկԿանացա

քանձրի ցանքի

,

ույտու-չ|

|

ր

35--414

.

«««/ՀՀ«:«|1-

Ցարական արավայ սավորում. ու

»

եւը

փեցում (3 տարին մեկ անդամ) փխրնՔ»:7իչ "արմարանք ունեցող գութաննե. "Ը

Աշնանացան

իչ

Ն

| ՞

|-

.

«

« 384.

125151:1151417

:

Ձբաղեցված ցելնրի կիրառում.

տեսամենծ խոտաբույսերի

Բազմամյա

կշոռվ ճողապաշտպանցանքա-

կարար

կիրառում. շրջանառությունների Ցրտավարի

Ս -

-

Մշտական Հուքականխիչ (բուֆերային) -շերտերի աոնղծում.

«

`

-

գուրս

ու

բերում դաշտից:

2«

«|

՝

Հ-8

սմ-ից

քարերի Հավաքում

քարե

ու

ձնճալի կարզավո-

-«

«

րում.

հրիդացիոն էրոզիան կանխելու Համար ռացիոնալ տեխնիկայի կիրո-

քոոգման երկա,

լանջերում

«Հ

.Ն

|

սերի շերտավոր տկղաբալխում. Միչանկլալ կոտուրաննըի ցանք

ՎԼ

(աշն

տրիտիկալե -Է աշն.վի):

Շարաձերկերի Ճմիջշարջային Ճո

աաա,

|-

.-

խր

|

նդձճատվող

մրուր անի...

Հ

Շախաճերկերիցանքերում շերտերի վո Հոսքականխիչ

Հ«

«

«

Հ

«

--

--

.-

-

--

խորությամբ,

-

ու

«Հ

--

-

Հ«

.-

.-

Հ

Հ

Հ

ղա-

պարար-

--

«

կրացուցիչ Հանքային պարարտանյչութեՀող մացնում՝

|Ճ(

ա)

կգ/"

ազդող

նյութի Հաշվովլ

բ)

կզ/ճ

ազդող

ու նյութի Հաշվով

Ֆ

ԱՎ

|Հ

|

|

-

|

|

|Հ

|-

|Հ«

|-

Հանքային պարարտանյութերի կիրառում

կուռորակային ձնով.

--

-

--

Հ«

«

.

--

Լ-

.-

րի

Հ

ՈՀ

--

ւ

ՀՈՂԻ ԷՐՈԶԻԱՆ ԵՎ ՆՐԱ ԴԵՄ ՊԱՅՔԱՐԻ ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐԸ

ԼԵՌՆԱԱՆՏԱՌԱՅԻՆ ԳՈՏՈՒ ՀՈՂԵՐՈՒՄ

--

գոսոին զբաղեցնում է Հայաստանի 1եռնաանտառային Ճյուսիսարնելյան շրջանների(իջնան,Նոյեմբերյան, Թումանյան),

--

ն Շամշադին) Զանգեղուրի (Ղափան, Մեղրի)տարածքի զգալի

ատողծու

51 լայնությամբ,լուրացանչյուր վբա.

սմ

վրա.

։տացում.

`

-

Հ

:

ուլոուրանե մշակուկուլտուրաների

թլուս-

նազան խառնադբնրով ողի

|

|

ամար բով

Հ

ագրո

դաշտերումլայն Շարաճերկերի

(Հ

|

մ

պարարտանյութերով Օրգանական

ՍՀ

«Հ

--

Հողի ճեղքավորոմ միամյա խոտաբույսերի տակ, 50 սմ խորությամբ, լուրաքանչյուր 10 մ վրա.

«2

ՈՀ

--

«

Հողի ճեղքավորում բազմամյա խԽուա-

|

ճացաճատիկային

կուլուլուրաների բազմամյա խոռար»վկամ

| «

ՕՈՈՈ(Հ

ու

աշորա

Հ

--

Հ

ճեղքավորում աշնանացան կուլտուրաների տակ 5Ֆ0 սժ խորությաժբ, մուրաքանչյուր 10 մ վրա. --

յուբաքանչյուր

Հ

«

--

կիրա-

Հ

բույսերի ցանքերում

--

Ն

Ճո-

ու

ուղղությամբ բիզոնականների ուոհղծում. պատնեշների 9յան կուտակում

լա

«

»

«

ցանքերի

--

Հողի

Հ

|

ամ-ից քարերի Հավաքում

խալաձե

ու

-ծ-

դում.

(ՀՀ

|Հ

բ

--

Նեղաշար

ՈՀ|Հ«1Հ«

ակոսավորում, գարնանը

ակոսները: Հարթեցնելով մասնակի

Հ-Փ

Է2/351Լ/(5|6/7

-

-

«Հ

|-

|-

մասը: Ոչ

մեժ

զանգվածներճանդիպում են Արփա գետի ավա ղանում, Գեղամա լեռնաշղթայի Ճարակվալրփուջուն լանջերում: ւ

-

ն այլն: Լեռնաան ի սաշմաններում Ծաղկունյաց լեռնաշղթա 800-է ծովի մակերնույթից տարածվում

ւուսռային

յ

դոտին

սամ

Պա-

520,07 աններում ն զբաղեցնում կուսը:

բարձրության ժքի 18,28 տար կամ ՀանրապետությանՀ Նաի0», ղար ճեկտար ղբա զեց թփուտները Այստեղ անտառներն ն տափաստանացՀետանտառայի մասը դարչնագույն մինացած կաղույնՃճողեր շաղանամ Հեւտանտառային ված կամ լեռնային կուլտուրանեեն մի շարք դաշտային են, որոնք օդտադործվում մ

ա

,

ու

:

րե, խաղողի,

ո"

պտղո

Համար: արոտի ՌելինՖֆը լինֆը

մշակության կամ կուլտուրաների

4 ձորակա Վ, Ժ խիստ կտրտվա կիրճերով, ժամա-

լեռնային է, է, լնոնային

Հուներով գետերի ցանցով,բաղմաթիվ փոսորակային Հոսանքներով: Րսատ1. նակ

ն

ժամանակ գործող

առ

ջրային

Ա

Հիմնականշրր-

դուտու (1966), լեռնաանտառային Վալեսյանի Շամշադին, Ղահջնան, Թումանյան, Ճե( նոյեմբերյան, ջանների թեքությանաստիճանի մակերնույթի ըստ տարածքն Ճարփան) մինչն45-ի թույլ թեք յ

ի

տնյալ պատկերնէ

ներկայացնում՝

ց 1,9",

ւումրածության զբաղեցնումընդճանուր թություննները 19,845, -- 20515--Չ0"-ը՝ 44,340, 5--15--Ը՝ 1,245, 3--Փ5-ը՝ (1920) ռւ Դ. Ա. Պողոսյանի Ֆ. Ս. Գնորգյանի

ից՝

32,300: Ըս

լանչերի 59,2:0-ը

ու

են

ստվերաայաց են,

40,8'Ե-Ը՝ իսկ մնացած

արնհաճայաց:

չափավորցուրտ գոտին աչքի է ընկնում Լեռնաանտառային -» միջին տարեկանջանակը լեռնաանտակլիմայով:Տեղումների քանի բնորոշ ւ

ուսյին

դոտու

մ

Հասնում

է 600--700

իսկ մի երի Տեղումն մմ,

առավելադույնը

վ՝ վայրերի տվյալները երկրորդ առավելադովամիսներին, է մայիս-Հունիս թափվում ինտենՏեղումներիառավելագույն ապրիլին ն Հուլիսին: ե ամիսնեմայիսՃուլիս է սիվություննկատվում Հիմնականում կլիմայով" ցուրտ փավոր չա դոտինաչքի է ընկնում րեն: Այս

Զմեռը մեղմ է,

Հաստ

մմ:

ձնաժածկով, օղի

'

խոնաՀարաբերական

20--8040-ի: ձնավորվելեն գոտումՀիմնականում Լեռնաանտառային

Հասնում վությունը

է

լեռլեո-

մակերնույթից

մ

Հիմնակա-

են

ատերը

րուժ

զանդվածներով ր է այլ գետեր Դեբեդ,Աղոտե, Հախում,ԹովուղԽնձորուտ

ն

մեծ

ների

,

քներում ջրածավաքնն

ու

րածություն: ԳորԸշ

զբաղեցնում բաղեցնում

են

Հաղար ճեկտար

գունով» իր աի

Հողերն անտառային

պրոֆիլում

են

տա-

ունեն

դարչնադույն րում, դ տիկական ո րիզոնների կամ ղանման ընկուղակնձիթույլ դիֆերեն ըենցվածություն, ընկուղանման կային ստրուկտուրա, Հումուսի մեֆ 7--.12 Լ 21 նել ող է սի քանակը ողի վերին շերտերում կարող | ունեն են տոկոսի:Հիմնականում միջակ Հզորության ճողեր -շ կավավազային մեխանիկականկազմ: Այս Հողերում չկան, Պոդզոլայման լվացված նատները կամ թույլ են արտաշալտված: դորշ

Հոու կարոդակաթ

,

Ն

ւ

կ տե պրոցեսները ս

են:

|

ո

կամ

ը

|

Լեռնային դարչնսադույննուս

ուս Լին մ ծովի մակերնույթից 200--1700 բարձրության վրա չմ ն` զբասղեցնում են 429 Հաղար Հեկտար պամ Հան ու րապետության Հողավ

(ին ծածկոցի

15,440 -ը, եւ, ո

ամաէ

ԱՎ

Խո

աա

ծոն արագու

անտառային մայի րենու անտառատեսակների տակ: դույն մուդ դարչնադույն են, Հումուսի

տաք

մ,

ր

Բրո րավական բունակությամբ (10-14), գլխավորապե ր Մա զային մեխանիկականկաղմ, բավարար կիմվակ ու

ր

Ա) արն

-

ունեն

զ

մ

չա

ու

ջրա

-

զիկական ճատկություններ, լավ արտաճախովածստրուկտուրա: նուս ռային ճողերը (ճումուսակարբոճմակարբոնատոային » նատային) զբաղեցնում են սաշմանափակ տարած Հազար Հեկտար։ Այս տիպի Հողեր Հանդի ո չախումի ն Բարգուշատի աժքլեռնաչղթայի մ ներում են րում, որտեղ առկա կարբոնատային մայրատեսակները: մ ե փարթամ են աճում: Անտառայինբու կամ խիստ նոսրացման շնորճիվ են բերում ճողի ալան աճող խուտաբույսերն առաջ չս

էն Ար

:

տառային աաա

Անան ականը փարացման ր Ա վերին մկա "ի ագար" անտառային Հողերի վերին. Հորիզոնա յի Հոոաի մինչն 11,8--18,440։ քանակը ներում -

"

'

լեռնայինճմակարբոնատային, նային գորշ անտառային), Հողատիպեր: անտառային են ծովի նայինդարչնադույն ճողերըտարածվում անտառային 1եռնային դորշ վրա 1300-1200 մ բարձրության (անտառային ,

բու) ավոր ծառատեսակների ր պայմաննե Հանդիպում

մի ջին ն. վերին մասն ստվերաճայաց լանջն տակ, տաք ու խոնավ Փորշ անտառային Հողերը դոտու

նում

ու

'

Լ

:

ոնատ

Հասնում

է

Մե-

ու խանիկականկազմը 4իմնականում կավավազային ՐՐ է, Հզորությունը տատանվում է 30--40-ից մինչն Առանձին տարածություններում Ճողաշերտը Ճառտությունը 20--Չ25 սմ-ից չի նցնում: եւ առմամբ ճմակարբոնասո ային ու ընկնում բարելավ ագրոֆիզիկական Ուննն բա րձր արտադրողականությամբ: ըրնկուղաճատիկ ը "" մ կնձիկարնկուղանմանստրուկտուրա ազատված տարածությունները մոա աստանաց ված են ն աչքիեն է ընկնում բարձր ագրոարտադրականցուցաներո դրեթե Դարչնագույն տավաստանացված ողերը,

համաը »

սաճմաններում:

աան

-

վել

արար

Պարույր աար

Գրոզիոն պրոցեսների

ի

անտառներն ու

բոլոր

մ

Աջը» յտ -

ճ «ալ. 205 աան հալալ "ո " 2.2 Հար մնացա

ւս

էջ Ար էլ չէ Հ, ւ վ 4 Յո

-այ

է:

դոտում Ճճորդղառատ անձրնեներն նոնաանտառային

ղեղաջբեր, որոնց բերում Հեղեղաջրեր,

առաջ

են

առաջացման օջախներն են բուսաերլանչերը, լանջի կանությունից մերկացած դիք ու զառիվեր շատ ուժեղ աին ոտնաձչարված ն էրոզիայի ենթարկված արոտավայր առաջանում են նան գարնան ուժեղ ձեճալի ժա.Մա ղեղաջֆրերն նակ:

ր»

եչ)

ու

են

քայքայումից:

դեպքում

ջրային ճոսանքների քայյիչ գործունեությանը: Հեղեղաբեր անձրնների բուռն

ու

Ճուներում:

ու

ձրե-

ժամանակավոր

կուտակում տարբերկոներում կամ

Դարչնագույն

Հեղեղատների

տափաստանացված կարելիէ մշակել անտառա Ճողերում ո խաղող, յտղատուներ, փա Ճացաճատիկ, բաղզմամվմիամյա պերային յին

ու

«Ի Ր

ղոր եո րոմ

Հողերում խաղում

դործողգետերըՀակայական քանակությամբ են բերում կարծրզանգված

փարճլածունը, ո28

սարաժությունների սաճմաններում էրողզացվածեն: ենթարկված ՃճողերումՀումուսի քանակը վերին ճորիզոններ 2--Չ 5» էմ. նցում վՎարելաճողերի աղդրոսրտադրական, ես ո ջրային ճատվությունները անբարելավեն, որի նետնանքով դր անց Հակաէրոզիոն դիմադրողականությունըբար-

են

Հաճախշրջափակելով դաշ-

Հալիժամանակ Դեբեղ,կողբջուր դետերը ն

,

անտառային տավսստանացված

դեր

զառիվեր լանջերըենքարկվումեն

քա

ճեկտարը չի օգտագործվում դլուղատնտեսության մեջ: դարչնագույն Ճողերը, որոնք օգտագորժՏավատտանացված վում ենն դյուղատնտեսության մեջ որպես են ընկնում թույլ արտաՀայտված ստրուկտուրալով,ւս մակերեսից ունեն փփոշեճատիկային կամ փոշեկնձիկայի աւռրուկտուրան կազմր մեծ մասամբ Մեխանիկական զային է, Ճումուսի պարունակությունը ճողի վերին շերտեր շհատանվում է 3--64ն -ի սոճնիւա ններում: ր

աա

մեծ

է,

փարթամ բուսականություն չկա, փուխր մայրատկսակների առկայության

'

ամմա

թիուները,որոնք

Հրաճավաքներում, որտեղ անտառ

շրջաններում, ծովի անտառային բարձրության վրա, զբաղեցնում են

տակ զբաղեցված ուսը: Վարելաճողերի 25,2 րերի տակ Հազար Ճճեկտար,իսկ

թուլացման դործում

տերը,ՀողըՀուսալիորեն պաշտպանում

|

աչբի

թն

ձնավոր-

Հետանտառային տավփաստանացված դարչնադույն

,

են

դորշ

ղարդացած:

|

ա Աաացանը տարածված

ն

դարչնադույն անտառային, ինչպես նան եի կարբոնատային Հողեր,էրոզիոն պրոցեսները, բնական առանձնապես չեն

ա

Աա

Անտառապատված տարածություններում, որտեղ են

կ եգիպտացործն այլ

գյո

գելի, այնպես էլ անջրդի պայմաններում:Գոու ատորին ենթադուտում մշակում ե մի շարք արժեքավոր ձային կուլտուրաներ, ինչպիսիք2. թղննին, մերձարնադարնոնենին, հին, նշենին ն այլն: ձիթն-

Այստեղ Հիմնականում ղարդացած է մակնրեսային Ճողա-չ տարումը: ՉնայածՀողերը շատ տեղերում առաջացել են Խոր սփումայրատնսակների, վրա,բայց ն այնպես ուժե ղ արտաճայտված .

ձորակային էրոզիա

(չճարված Հնադարյան ծրոզիոն-դենուդացիոն չի զարգա ցած: գոլացումները) Վերջինս բացատրվում

՛

դրանց կեն տրոնացումը

էրողավտա Չնայածլեռնաանտառային դո

տարածություն

են

տում

անտառները բավական

զբաղեցնում, սակայնգյուղատնտեսական

Հողատեսքերի սաշմաններում շա տ քիչ պաշտպանականանտառային տնկարկներեն ձի մնադրված: Այսպես,

Ղահչնանի,

Շրջանները

Ղափան

իջնան

նոյեմբերյան

Մեղրի Թումանյան Շամշադին :

ու

սարածու-

թյունը

ն |Թույլ էրո- միջակ զացված ուժեղ էրոկացված

Վարելաճողեր ված

Աղյուսակ

Բազմամյա տնկարկներ

վաժ

ընդճանուր չէրողաց- | Թույլ էրո- միջակ ն ղացված ուժեղ էրոզացվաժ քյոմը

տարածու-

ուժեղ վացված

-

--

ն

էրո-

|

109,0

11250

13915

24021

Արուտներ

-

--

--

--

Աղյուսակ

12032

21486

ված

ընդճանուրչէրոզաց-| Թույլ, էրո- միջակ ն ղացված ուժեղ էրոզացված թյունր

տարածու-

.-

է

5,0

շշ

Չ569

«225

0,1

33,7

Չ223

9,3

12230

32.94

13506

51,3

11919

ընդճանուր չէրողաց-

`

21690

100.0

Խոտճարքներ ված

միջակ

էրո-

կացված

թյունը

ընդճանուրչէրոզաց- | թույլ տարածու-

ու Աբոտնեբի խոտճաոքնեբի տակ ճատկացված ողերի էոբոզացվածության վիճակը լեռնաանտառային գոտու շրջաններում(ճեկտաոնեոով)

90,6

35362

|

տակճատկացված ճողեոիէրոզացվածության տնկարկների բազմամյա գոտու շոջաններում(նեկտաբնեով) լեռնաանտառային վիճակը

վարելահողերի

Ընդամենը ճեկտար

Շրջանները

հջնան

նոյեմբերյան Շամշաղին

փանի, Մեղրու, նոլեմբերյանի, Թումանյանի ն Շամշադինի շրջաններում անտառները զբաղեցնում են 22,112 Ճաղար ճեկտար, իսկ: գյուղատնտեսական ճողատեսքերում «ճիմնադրված դաշտապաշտպան անտառաշերտերը զբաղեցնում են ընդամենը 123 Հեկտար, այն դեպքում,երբ այդ շրջաններում միայն վաբելաճողերը կաղմում են ավելի քան 96 Հաղար 4եկտար: Այլ կերպ ասած, ալոտեղ լուրաքանչյուր 100 ճեկտար վարելաճողին բաժին է ընկնում ընդամենը 0,394 ճեկտար դաշտապաշտոչի կարող էական Ճողաւլաշմո վան անտառաշերտեր, որը սլան

Նկ.

ու

58.

Գիճու նոսրուտներ իջչնանի չրջանում, ճողաժածկը վերջնականջայքայումից:

որոնք

են պաշտպանում

դեր խաղալ: Ճողմասպլաշտույան

են ցուլց Ուսումնասիրությունները

չնայած լեոբավական մեծ նատնտառային դուռուշրջաններում անտաոները տարածություն են ղբաղեցնում, սակայն գյուղատնտեսական Ճողատեսքերի սաճմաններում Ճողապաչտապան, Ճճողապաշմուանանտառաշերտերի ճիմնադրումը խիստ անչրոաւջրակարդավորիչ ժեշտություն է ոչ միայն Ճճողերըջրային էրոզիայից պաշտպանեջրային ռնհժիմը լու, այլն տարածքի կանոնավորելու ճամար:

տվել,

որ

գոռում տարեցտարիավելանում Լեռնաանտառային

են

ոռո-

դովի ճողատարածությունները:0րինակ, Շամշադինի շրջանում Այգեձորի, Թավուշի ն Հչախումիջրամբարների ոռոգման Ճճաէր ոռոգելի կառուցումով նախատեսվում դարձնել մակարգերի ու

շուրջ 4500 ճեկտար Ճճողատարածություն: Ջրովիտարածություն ների Հնարավորություններ ստեղծվեցին Պառավաքարում(1615 Հեկտար), ներքին կարմիրաղբյուրում (680 Հճեկտար),ՉորաԹոռութանում (490 ճեկտար), Մաղկավանում(839 Հեկոալր), ղում (119 ճեկտար) աւա րովի տարածություններ ավեացան նան Մոսեոդյուղում ն Այդնձորում

Նկ.

59.

Գիճու նոսրուտները

մեծ թեքության լանջերում ճողածածկը 4ուաալիորեն պաշտպանում են վերջնական քայքայումից (Հրազդանի շրջան,Հրազդանգետի աջափնյա լանջեր):

իջնանիշրջանում Ջողազ գետի վրա

մլն խոր. մետր ընդ-

ճանուր ծավալովչրամբարիկառուցումըՀնարավորություն

տվեց ոչ միայն կարգավորելու դետի դարնանային-աշնանային Ճոսքը, այլե հջնանի նոլեմբերյանի շրջաններում ոռոդելու իջնանի շրֆոշուրջ 4,7 Ճաղար ճեկտար նոր Ճողեր:Օրինակ, նում պլանավորված է ոռոգելու 1995 ճեկտար ճողատարածություն, ա/դ թվում Սնքարում՝ 518, Սարիգլուղում՝ 676, Ձողաու

Աղյուսակ

անտառայինտնկառկներըլեռնաանտառային Հիմնադոված պաճպանված գոտու շրջաններում ու

Այդ քվում՝

:4

Շ

իջնան

Ղափան

Մեղրի

նոյեմբերյան|

Հ

"ՀՏ

8,

38428

|

ՀՀՀ|

26462

10207 28088

Թումանյան 122714

Շամշադին

25110

|

:Հ

Ծա

Տ.

Հ ԷՏ Հ

Հ::

ե

շերտեր

-

-

-

: աա

նասիրությունները

ցույց

ու

Ուսում միջտնտեսային չրանցքներ: ւովել, որ վարելաճողերը` դլխամվո-

են

ավելացումը ջրովիվարելաճողերի

երու

ջերի վրա ընկած վարելաճողերիճաշվինո

-

ծ -

կատարվել է

լատն-

ան

կանջերում ոռոգման ջրերի սխալ օգտագործման, հոոգմ տացիոնալ տեխնիկա չկիրառելու, ինչպես նան ջրման ոնժի շրջաններում իռիգացիոն ների խախոման պատճառով գոտու -

-

շ

պել պոմպակայաններ

Բնական է

.-

ու

անտառա-

-

-

-

-

ձորակների

որո

ներին պլանավորված է փոքր գետերի վրա կառուցել ուրիշ 211 ու պոմպակայաններ: ավելացման վերաբեր Ռոռոգովի Ճողաստարածությունների նան է ասել շբրոնույնը կարելի Նոյեմբերյանի Թումանյանի ջանների մասին, որտեղ կառուցվել ու շարունակում են կառու-

ջրամբարներ

.

էրոզիան Ժեծ մասշտաբներէ ընդունել:Ռչ արդյունավետտեխն իկայով ոռոգումն երում դումն չրի Հրո "բ է բերում ոչոչ միայն միայ ոռոգման առաջ քայքայում: կայական կորուստ, այլե ճողագրունտի ջրային պրոբլեմների մելիորացիայի Հանրապետության լ

-

ու

ղում՝ 3627, կիրանցում՝ 100, Սաղկավանում՝ 268, Աչաջրում՝ 71 չեկտար:Այդ նույն իջնանի շրջանում կառուցվել են 3 միջտընտեսային ջրանցքներ հն 5' պոմպակայաններ: Մուուկա տարի-

դի

ինստիխոուտի ուսումնասիրությունները գոտում ճացաճատիկային լեռնաանտառային

կան տաճետազուտ

ցույց

են

տվել,

որ

կուլտուրաների տակ Ճատկացված դաշտերում իռիգացիոն էյրո-

ողողվում ինթքացքում զիայի ճետնանքով վեղետացիայի

տւոր-

տ/ճ ճող, ծխախոտի, եգիպտացորենի /, կուլտուրաների դաշտերում՝ 28,2--40,8 բանջարանոցային էրոխաղողիայգիներում՝22,5--38,8 տ/Ճ Հող. հոիգացիոն զիան զարգացած է նան պտղատու այդիներում, որտեղ տարբեվում

է

Չ26,2--98,5

ու

տ

կան միջին

Հաշվով

ոռոգող

ջրերի անվերադարձ

6,6--10,0 /5 բերրի ճող: գոտու 1նոնաանտառային

տանում

են

տ

ություն

մեժ (2եշրջաններում երկար ունեցող լանջային վարնլաճողերում դաշտային կո.ու

Հափաշարաճերկկուլտուրաների ւուրաների,մասնավորապես

տարած ցանքն ու տնկումները (Ճացաճատիկ,ծախու, եղլոզեն տացորեն, կարտոֆիլ) առաջ բերում Ճճողատարման ւհեժ

վտանգ: Օրինակ, հջնանիշրջանի Ենոքավանի,Այգեճովտի, Սւն որտեղ 8-14" քարի, Գանձաքարի տնտեսություններում, են ծխախոոավելի բարձր թեքություն ունեցող լանջերը դրվել սոի ն եդիտացորենի վուլտուրաների մշակության տակ, տրի

ուժեղ քայքայվելէ, պատճառովՃողածածկը

քվակտնի

ճուլիսի 2-ի

ն

9-ի Հորդառատ անձրններից

ճեռո

ղդաշտերում՝

սմ սմ խորությամբ առաջացել է 15--26 լայնությամբ ն 4--8 են տվել,. ողողասոներիճամատարած ցանց: Հաշվարկները պույց որ

միայն

այդ

Հաշվով 13--18

երկու անձրեների ժամանակ տարվել է Հեկտարի տոննա

բերրի Հող:

էրողիալի զարգացման վտանգը

մեծ

է

նան

այն պատճառով,

իջան, (Շամլադին, Ղափան)

մի շարք չրջաններում րխ խոտի կուլտուրային, ակառակ դոյություն ունեցող «ողապաշտպան ագրուսեխնիկական կանոնների, «ասոկացվում ենտովելի մեծ թեքությունները, իսկ ճամեմատաբարՀարթ տարածությունները՝ղաշտային կուլտուրաներին, որպեսզի «նարավոր լինի դրանց մեքենայացված մշակությունը: Որպես կանոն: (չՀայված առանձին բացառություններ), շատ տնտեսություննեբում խաղողի ու սրողատու այգիները Հիմնադրվել են նուլնապես» Համեմատաբարթույլ թեքություն ունեցող լանջերի վրա: որ

քեք լանջերում, որոնց ճորապայշտպանդերն ավելի մեծ է, քար դաշտային կուլտուրաներինը: վարելաճողերում էրոզիոն պրոկեռնաանտառայինգուտու ցեսների կասեցման կամ խիստ թուլացման գործում առաջնակարգ նշանակություն ունի այնպիսի «ճիմնավորվածցանքաշըը-

որոտ Սիրում» բարառունյուննորի, ն. արվումԲարը ողապաշտղպան Հոր արուի ալին լուՈՐԻ ր" ատրուկտուրայում զգալի Նր են

թ խոտաբույսերին: 5--6--ից տեղ

միամյա ցող լանջերում բազմամյա ու

Գրի հե չհրջի

1Բ աղէոնին

դաշտի

27"Ր8 ուրջ

չ

Կոքեքություն Խո

ունն-

բարձր

միամյա խոտաբույսերը պետք է: 50Գի-ը: ու

արին ոթում

ր

՛

ընքացքում շ Շամշադինի, ի հջնաք ումանյանի ն այլ շրջաններում զգալի տաբա Աոա կատարել են կուլտուր-տեխնիկական աշխատանքներ: Այդ աշխատանքների իրականացման ընթացքում շատ տեղերում վերացվել են միջնակները, արմատախիլ են թփուտներն առանձինծառուտները ե դաշտերը վերածարվել են վել ղանդվածային ճողաճանդակների: Դաշտերը զանդվածային դարձնելուց Ճետո առանձին տնտեսություններում սկսել են ճողի մշակությունը (որտեղ այն ձեռնտու է մեխանիզատորներին)կատարելնակ լանջիթեքության ուղղությամբ: Այս բոլորի ճեւտնանքովդաշտերում էրոզիայի խոտնդը խիստ մեծացել է: Այդ (տանդգն առավել մեծ է այն դաշտերում, որոնք Ճատկացվում են չարաճերկ կուլոտուրաներին (ծխախուո,եղիպտացորովի տարածուրեն, կարտոֆիլ,կերի արմատապտուղներ): թյուններում իռիզացիոն էրողիային գումարվում է տեղումնեբից առաջացած ջրերով Ճողատարումը: աշխաւուանքների իրականացման կուլտուր-տեխնիկական ճետկանքով զանգվածային դաշտերի վերածված Ճողաճանդակներում, որոնք ընկած են մեծ թեքությունների վրա, պարտադիր կարգով պետք է կուլտուրաների չերտավոր տեղաբաշխման: մշակություն տարվի Ըստ որում, ծխախոտին, ճացաճատիկին կուրոուրաներին պետք է ճաջորդեն բազմամյա խուտաայլ ք

ախն

ր

է րի

ու

նկ.

ՀողածածկիՀամատարած քայքայում լեռնալանչնրում (Վայքի շրջան):

61.

էրոզիոն

պրոցկաների զարգացման վտանգը թելադրում է,

որոլեսղի առաջիկայում այգիներըճիմնադրել առավելապեւլ,

ու

բույսերի ցանքադաշտերը:

Գյուղատնտեսականկուլտուրաների շերտավոր տեղաբաշխման պրակտիկան մասնակիորեն կիրառվում է Իջնանի չրջանի ԱյսՍեքարի տնտեսության ջրովի ճողատարածություններում:

շերտերով «աջորդում են ստեղ ծխախոտի բուսատնկաստանները ձացաճատիկային կուլտուրաների Համատարած կյանքերին, ն ինչպես դիտումներն են ցույց տվել, չնայած լանջերը բավական մեծ թեքություն ունեն ն բավական երկար են, Հողածածկն առանձնապես էրողիայի չի ենթարկվում: էրոզիոն պրոցեսները կանխելու ճամար անձճրաժեշտէ

զանդ-

վածային Ճճողակտորներումլանջի Հորիվզոնականներիուղղությամբ բազմամյա կուլտուրաներից ստեղծել "ճոսքականխիչ դուռում անտաոռթիու) շերտեր:1եռնաանտառոաւյին (բուֆերային տային տեսակներից Հոսքականխիչ շերտերի ստեժումը մեծ Դրա ճամար պետք է Հոսքադժվարություն չի ներկայացնում: ծաւալ կանխիչ շերտերիստեղծման Հարցում առաջնությունը թփուտներին: ռաբույսերին Ճետանինչպես նշվեց վերնում, լեռնաանտառային գոտու տառային դարչնագույն տափաստանացված ողերը, որոնք օղոագործվում են որպես վարելաճողեր, ունեն բավական ծանր մեխանիկական կազմ ն գրեթե ամենուրեք ենթավարելաշերտը ամրացածէ, որը ն դժվարացնում է տեղումների չջրեոռոդող րի ներթափանցումըճողի մեջ: երբ սխալ ոռողում է կատարեն թափվում վում, վերջինիս Հետնանքով Հորդառատ անձրնեներ կամ բուռն ձնճալ է տեղի ունենում, չրի զգալի մասը չի ներխսվփանցում ձողի մեջ ն առաջացած մակերեսային ոսքերը առաջ են բերում ճողատարման պրոցեսներ: Այսպիսի ճողերում անձրաժեշտէ պարբերաբար(4 տարին մեկ անդամ) ենթավաբնլաշերտիփխրեցման, ճողի ստրուկտուրայի լավացման, նրանում օրգանական նյոժերի պաշարի ավելացման, օրդանան ղանազան խառնաղբեր Ճողին խառնեկան պարարտանյութեր լու, ինչպես նան մշակման ճիշտ ճամակարդ կիրառելու ճանապարճով բարելավել այդ ճողերի կուլտուրական վիճակը: Վերջինս ճնարավորություն կտա լավացնելու այդ ողերի ջուր կլանելու պաճելու ճատկությունները ն դրանով իսկ կանխելու մշակվող կուլճողատարման պրոցեսները բարձրացնելու ու

ու

ու

ու

տուրաների բերքատվությունը:

1եռնաանտառայինգոտում զյուղատնտեսական մի շարք կուլտուրաների մշակությունը տարվում է ջրովի պայմաննե րում: Այստեղ իոիդացիոն էրոզիայիդեմ պայքարի կազմակերպումն առաջնակարգխնդիր է Համարվում:

ձայաստանիմելիորացիայի

ու

ջրային պրոբլեմների դի-

ական ինստվաուտի(ե. Մ. ձակոպով, 1985) մշատաճնետազուտ

կած առաջարկություններիչամաձայն ճանրապետության Ճյուաիսարնելյան շրջաններում Հացաճատիկային կուլտուրաների ու խոտաբույսերի ոռողումն անճրաժեշտ է կատարել անձրնացման եղանակով, իսկ շարաճերկերինը ակոսային ջրման ն անձրնացման (0,03-ից (0,005--0,08 թեքություններում) բարձր թեքություններում) եղանակով: ռեգիոնում բոլոր թեքություններում .ՊւյՄեղրի--Ղափանի պաճատիկային կուլտուրաներիոռոգումը պետք է կատարել ջրման եղաիսկ շարաձերկերինը՝ անձրիացման, ակոսային

նակով:

դուռու Ճողերի ճամար ջրման Լեռնաանտառային յի ռացիոնալ տարրերըբերված են 84 աղյուսակում:

Մեժ

թեքություն (5--6--ից

տեխնիկա-

բարձր) ունեցող լանջերի

ոռոգո-

վի Ճճողերում, որոնք ճատկացվում են շարաճերկ կուլտուրանեչ տին (մասնավորապես անճրաժեշտ է Հացազդի ու ծխախոտին),

քիթեռնաժաղկավոր խոտաբույսերից ստեղծել ժամանակավոր

Ճոսքականխիչ (բուֆերային)շերտեր

0,5

մետրից

ոչ

պակաս

մ ճեռավորության վրա: լայնությամբ, յուրաքանչյուր 2--10 Մ եժ թեքություններում, բնական է, ոռոդող ջրերն ամբողջությամբ չեն ներծծվում ճողի մեջ ն Ճճոսելովակոսների ժծայրից, առաջ են բերում ճողի ողողում քայքայում: նման առուննրածություններում անչրաժեշտ է նախադծել ջրատար ու

տա-

րի կառուցում, որպեսզի Հողը չներժծված ջրերը Հավաքել ու Ճեռացնել դաշտից: Որպեսղի ջուրը ամբողջությամբ ներժծվի Հողի մեջ, մեծ թեքություն ունեցող էրողավտանդ տարածությում-

ների ակոսներում

ջուրը

պետք է

տալ

նորմավորված քանակով,

փողրակներով (շլանգներով)։ Այս դեպքում դաշտում ավելորդ ջուր դրեթե չի կուտակվում ն, Հետնապես, իռիզացիոն էրոզիա առաջ դալու վոանդը վերանում է: Լանջերում ընկած վարելաճողերում իռիդացիոն էրողիան ն ջրերի կուտակումները կանխելու ճամար պետք է արդելել ակոռային ջրման եղանակը նե կիրառել արչճեստականանձրնացման են տվել, եղանակով ոռողում: Ուսումնասիրություններըցույց մեժ որ թեքություններում ակոսային եղանակով ճողերը դելու դեպքում Ճճողածածկըինտենսիվ քայքայվում է: Օրինակ, ոոռո-

26--414

.-

շրջանի ներջինկարմիրաղբյուրի Շամշադինի որոշ դաշտերում

.Ջ

: -

«5

31411111

Տ-Հ -

ԷՅ

-. '

`

Հ-

-

Հ

:11 8 Տշ-

Ց

վ

Յ

Տա | Տ :Հ 5 -

5.:

-

Տ

լացման

ւ

- -Պ Տ - -

ձերովՀատտատված է, որ ջրովի տարածություններում Ճեկտարից կարելի է ապաճովելմինչն 60--65 ցենտներ ն դեռ ավելի չոր խոտի բերք: Գուռու բարձրադիր մասերում

մ մ Վմ մ 4 ՏՏՀՀՀ Հ Տ

:

գյուղատնտեսա-

(ուն կուլտուրաների բալանսում կոցանքատարածությունների բընգանիտեսակարար վչիոր չպետքէ պակասեցնել, քանի

,

:

որ ճիշտ ագրուռեխնիկա կիրառելու դեպքումկարելի է ապլաճովել բավական բարձր չոր խոտի բերք: Օրինակ, Շամշադինի շրջանի Չինչինի, Նավուրի, ն Բերդի,

Հ«ՀՀեՏՖՀ

5 Ց|Տ

Յ

:4

-Հ

8.8

Արծվաբերդի այլ

ՏՓՓՀՓ

Է

Ժյուններումանչրդիպայմաններում ապաձովում 30-35, նույնիակ40--45 ց/Հ չոր խոտի բերք:

տնտեսու

են

մինչե

1եռնաանտառային դուում, մասնավորապես էլ Շամշադինի հջնանիշրջաններում, բավական տարածության

սաճմաններում

են դարավանդման աշխատանքներ կատարվել: Շատ տեղերում են մեժ' 25. դարավանդները ստեղծվել աստիճանիցբարձր

: թ

5 Բ"

թեքության լանջերում, որտեղ Ճողածածկի քայքայման վտանգը խիստ ի

--

`Տ ՀՇ

8Հ

:

Է

`՞«ժ402

պայմաններում | ժելիորատիվ, Ճողապաշտպան տին-

է նպատակաճարմար գոտում ընդարձակել ցածրադիր առվույտիցանքատարածուչ թյունները:Մ, շարք տնտեսությունների արտադրական փոր-

|

|ՀՀ|ՏՏՏՏ Տ»

-` 11 1 մ 1 1

Հ

.

տեսական Հոնսակետից Միանգամայն

:-

Է Վ

տեղերում էլ ավելորդ ջրերով տարված Հողը

.

ՆՏ

(Հ

շատ

դիմադրողականությունը: Լեռնաանտառային դուտումողողող սռվետարածությունների

ՓՏՋՏ

Հ

:: `.5- ` -

` 1 1 1 11 Հ Տ Տ լ

:5 Յ

:

Հ

Վ1-ՎՀ

Հ

3 Ց-ջ է ՏՏ

ՏՏՏՏ

որ

էրողիայիվտանդրմեծ է նան մեծ (15--204նե ավելի) քեքություններում ճիմնադրված պտղատու այգիներում: Այստեղ ծառերի միջշարքային տարածություններըպետք է անխտիր ճմապաստված լինեն, որպեսզի բարձրանա Ճողի Հակաէրողիոն

,

-

Բայց չէ

եղել լանջի ատորուռներում` կուտակված 1200 բերրի ճող նորից տեղափոխելվերն ու ցրել դաշտում:

ցվում է գետերըե տարվում անվերադարձ:

ՏՏ

-Հ :Տ -ՏՀ

5` 3

տոննա

|

Տ.

տ:

Հ Տ Հ ԳՏ Հ

:.

ՀՅ

Ի

Ք

ՀՏ«ԾԳՅԳ՞

ռոտիպվածեն

Յա

ՀՀՀՏՀՀ

մեծ

Է

արավա կւսուուցմ Դարավանդների աժա ցմանճամար Հողատարածություննեող րածություննն րի ինտրման ՃարցումԹույլ տրված պատրաստված սխալների, ա

թ

. |

դարավանդների նկատմամբպաչանջվողՀետագախնամք չտա-

նելու, ոռոգման

արդյունավետ տեխնիկա չկիրառելու ն պատճառներուվ դարավանդվածտարածությունները

դարձել

են

ձրողիայի զարգացման

օջախներ: Շատ

յլ

փաստորեն

`

տնտիսու-

թյուններում

դարավանդված տարածություններն իրենց նպաԴլուՃաճախչեն օգտագործվում դրանք ծառայում,

տակին չեն

ղսսոնտեսական կուլտուրաների մշւսկությանՃառիարչ ՀողածածկիՀետաղզաքայքայում թույլ չտալու ճամար ծրաժեշշտ է ոռողման

կիրառելջրման

ե

ան-

կառուցել

դարավանդված տարածություններում

ճիմնավորկանց

|

արդյունավետ

հիմնական ագոոտեխնիկականագոոմելիոբատիվ Հակաէոոզիռն գոտու լեռնաանտառային ճամակաոգը միջոցառումների ըստ կատեգորիաների վարելաճողերում, ու

կատեղորիաները Վարելաճողերի միջոցառումները Հակաէրոզիոն Ր

ւ

Ս

1-ին

12-րդ |3-րդ |4-րդ |5-րդ |6-բդ

Լյաաաշռտա

-

շ

Ց

Ի

աշճողի մշակության բոլոր Վարի տնկումների խատանքների, ցանքի ու

4 ակա

ն ն ն լանջի թեքությանը

.

-

տակ

Հացաճատիկային

ճետ

մեկտեղ. դտեղ

--

Ցրտավարիթմբավորում, դարնանը մասնա

Հարքնցումով. րթնց

կի

փ

-

Մշտականճոսքականխիչշերտերի ստեղժում (անտառքփուտային տնսակներից -բազմամլա խոտաբույսերից): ու

երկար լանջերում կուլտուրաներիչերտավոր տեղաբաշխում. Բազմամլա խոտաբույսերի

սմ-ից քարերի ճավաքում դաշտից:

Հ

»

--

.-

-

--

--

-

»

--

«Հ

ԵՀ

»

--

«

Հ

«

Հ

«

Հ

ու

--

Հ

Հ

|3 |4 |5 |6 |2

--

--

ՀՀ

70 րանա րի-տեղժում,

--

Հ

--

Հ«

--

--

Հ

--

.-

--

Հ

-

--

--

«

--

Հ

--

--

--

Շարաչերկ կուլտուրաների (ծխախոո, հդիպտացորեն) միջշարքային տարածություններում

նդճատվո

ՀՀ

ասկուսնն

մ ընդճատվում են 5--6 վրա ն դասավորված են լանջի երկայնքով շախմամ «Հնռաուաձեյ ցուրաքանչլուր 15--20 վորության վրա. -ծ-

կովտուրաների ցանքերում Շարաճերկ

(ժխախուռ,

--պ

նհգիստացորեն

կարտոֆիլլ

|

ր Պոսքականխիչ շերտերի ժամանակավո ատեղծում0,5 մ լայնությամբ»զուրա-

քանչյուր

մ

ճեռավորությանվրա.

--

--

--

.-

-

Հե-

Հողի

ճեղքավորում աշնանացան կուլտուրաների տակ 50 սմ խորությամբ, զուրաքանչյուր 10 մ վրւս. --

Հողի ղքավորո50 ճն

ւմ

մ բազմամյա

բուլսնրի

սմ ցանքերում լուրաքանչլուր 5 մ վրա.

խոտււ

Հ«

--

-

խորությամբ, Ն

Մ

Մ

«

լ

»

չողի ճեղքավորում միամյա խուռաբուլսերի տակ, 50 սմ խորութլամբ՝

ա) վուրաքանչյուր լուրաքանչյուր

5 մ

վրա մ

վրա

լն

ա

-

Ն

|5Հ

«

Հ

|.

Լ-Ա.Լ-

«

Հ

Ն

Հանքայինպարարտանյութերիլրացու-

Ցիչ Հճողղ

մաոցնուվ՝ Ց

ա)

կգ/Ճ

ազդող

նյութի աշվով|

Բ)

Ագ/4

ազդող

նյութի Հաշվով

--

--

Ն

Հ

-Ս

լ

ը

--

Ն

|

չ րավանդային տարածությունները, ստեղծել ճիմ ն դրանով իսկ բարձրացնել ճողի Հակաէրոզիոն դիմադրողականությունը: Հողերիէրոզիայի դեմ պայքարի զործում շատ կարնոր նշա|

-

|

կուլտուրաների ցանքերում Շարաճերկ

ակոսների աեղծում. ջրասլաճուն

Բ)

Իոխդացիոն էրոզիան կանխելու ճամար ոռոդման ռացիոնալ տեխնիկայի կիրա-

բերում

«

տնսա-

մեծ

ճողապաշուանցանքակիրառում. շրջանառությունների

Հ»

--

--

-ծ-

կարար կշռով

ռում.

Հ

«

'

'

Հ

(5

տարին մեկ) խոր փխրեցում փխրեցուցիչ «արմարանք ունեցող դութաններով.| «

Վար, ակոսավորում ւն ուբոուրանն ցանքի կուրոուրաների

Հ

Ն

Ն

պարբերաբար ենթավարելաշերտի

ջ

Ռոռզման ավելորդ չուրը դաշտից ռացնող առուների ստեղծում.

ու

կատարումը մմ

-

|

|-

դուրս

«|«|«ՎՀ«|«|Լ«

|

-

նակություն ունի դարավանդվածտարածությունների Ճիշտ օգտագործումը: Այս Հարցերի մասին խոսվել է դրքի Համապատասխան բաժնում: ն Նոյեմբերյանի շրջանՇամշադինի, Թումանյանի իջնանի,

առավել թեք տարածությունները (10-ներումվարհլաճողերի

126-իցբարձր

էրողիայի զարգացման մեծվտանդ ունեցող անլանջերը), մանավանդ եթե դաշտերից վերն անտառներ ն օդտադորէ ւոնկարկներ չկան,ռլեւոք բուսապատել տառային ծել որպես խուռճարքներ: ն

ու

Որոշ ւնտեսություններում (օրինակ հջնանի շրջանի Վաղամեծ շենում), չնայած թեքությունները (15--185) ճատկացվում են բազմամյա խուտաբույսերին ((որնդան),սակայն գործնական կիրառություն է ստացել 3--4 տարին մեկ Հողի վարն նորից կորնգանի ցանքը:ՊարբերաբարՃողը վարելու Ճետնանն առաջին տարիներին ճողն ինտենսիվ քով ճիմ չի են տվել, որ նոր էրողիայի է ենթարկվում: Հձաշվարկները ցուլց նման վարված լանջերում դարնան-ամռոանընԺացքում ջրային Ճոսանքները ողողել տարել են Հեկտարի «Հաշվով 38 տոննա ու

առաջանում

հոն

: ր ւ րը է բազմամյա թեքությունները պետք բուսապատելիս ճացաղզգիխոտախառնուրդիցանք կաթիթեռնածաղկավոր տարել, որպեսզի ՀէՃճիմ ստեղծել: «

ու

դուտու կեռնաանտառային

լետ

ման

ք

շրջաններում առաջիկայումես է նոր ճողեր լուրացվեն: էրոզիոն պրոցեսների ղարդաց-

աա եյ ոո թեքության Հետագա

վտան

անխելու

մովաաա են,

ճամար

նոր

լուրացվող

մեծ

անճրաժեշտ է 4ասոկացնել գլխավորապեսբազմամյա տնկարկներին (պտղատուներ,խաղողի: բոտ որում՝ 15--165-իըց բարձր թեքության լանջերի պետք է դարավանդել ն նոր Հիմնադրել բազմամյա տնկարկներ:

ՀՈՂԻ ԷՐՈՋԻԱՆ ԵՎ ՆՐԱ ԴԵՄ ՊԱՏՔԱՐԻ ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐԸ

ԼԵՌՆԱՄԱՐԳԱԳԵՏՆԱՅԻՆ ՀՈՂԵՐԻ ԳՈՏՈՒՄ

կեռնամարդադետնային ճողերի դոտին տարածվում է ծովի մ Չ300--2500 բարձմ-ից մինչն 3500--4000 մակերնույթից ն ճաղզարճեկտար րության վրա զբաղեցնում է ավելի քան

«ոտրածություն կամ ճանրապեւտության ճողային ֆոնդի 2040ից ավելին: Այս գոտին ընդգրկում է Արագածի,(ալվարի, 1եյջանի լեռների լանջերը,Գեղամա, Մնանի (ՇաշճդաՓամբակի, ն այլ լեռնաղի), Բարգուշատի, Մաղկունլանց, Զանգեզուրի են փեշերը, որտեղ տարածվում լեռնային արուներն շղթաների ու

խուռճարքները:

Ցուլոռլեռնային

կլիմայի, մեծ քանակի մթնոլորտային տնղումների (600-200, իսկ դուռու որոշ մասերում՝ավելի քան 800--900 մմ), ալպյան ստակ, մերձալպյան բուսականության ճրաբխային ապարների Ճճողմաճարվածնյութերի ու դրանց բերվածքների վրա ձնավորվել են լեռնամարդագետնային Ճոճանդես են դալիս երեք ենքատիպերով՝ ճմաղեր: Վերջիններս ն թույլ Ճճմային սչոորֆային, ճմային (դարչնադույն) (մուդ դուու

նավորված):

Ճմատորֆային ենթատիպիճողերը զարգանում են ալպյան մ բարձրության վրա՝ դուտում, ծովի մակերնույթից 2200-3600 ալպյան մարգագետիններիկարճ ու խիտբուսածածկի տակ ն Հանդես են դալիս ոչ

մեծ

կղղյակներով: են ալպյան գոտու ենթատիպի Հողերը տարածվում պածրադիրու մերձալոլյան գուռու վերին մասերում` ծովի մամ բարձրության վրա՝ կերնույթից 2200--3500 Ճացազդգի ն հախոտային տարախուճացազգի մարգագետինների «Համեոչ շատ խիտ բուսականության տակ: մատաբար

մային

տա-

տարախուտային խառը, Նոաղավոր կանության տակ: ն

բավական խիտ

Հողերի բնորոշ Լեռնամարգագետնային

թյունն այն է,

որ

դրանք պարունակում են

Ճումուս (8--15, նույնիսկ

բուսա-

առանձնաճատկումեժ

քանակությաժբ

25--3040):Խիտ ղարդացած

արմատային ճամակարգի շնորճիվ այդ ողերը Հիմնակաում ունեն նու ստրուկտուր ւո ւմ4 ւա լտված լավ արտաճայտվաժ նուրբ ծաւտիկավո Ճճատիկավոր ստրուկտուրա: Հող ւած

ողա-

շերտի ճղորությունը փոքր է, կախված ռելիեֆի պայմաններից, Հողի ճղորությունը կարող է տատանվել 15--20-ից մինչն 40-50 սմ-ի սաճմաններում: Ռելիեֆի ցածրադիր մասերում Ճողաշերտի Ճճաստությունըկարող է ճասնել նույնիսկ մինչի 60--20 աօմ-ի։ Մեխանիկականկաղմը Հիմնականում կավավազային էւ

Այս Հողերն աչքի

են

կություններով:

ընկնում բավարար ջրաֆիզիկական

Հատ-

Վեռնամարդագետնային

թյան մասշտաբով միչին Հաշվով կազմում է 1612 ց/Ճ (2,6 կերամիավոր),իսկ արուտներինը՝0,51 ց/6 (3,6 կերամիավոր):

դոտին առավելապես անասնապաճական է: Բնական պայմանները Հնարավորություն չեն լիս ալդ ընդարձակ տարածքը օդտադործելու որնէ դյուղատընտեսական կուլտուրայիմշակության տակ: տա-

կան Ներկայումսճանրապետությունում

1049,98

ճաղզար

ճեկտար բնական կերային Հողատեսքեր, որից պիտանի են 283,28 ՃաղարՃճեկտարը,որիը 128,655 ճաղար ճեկտարը (15,800) են, իսկ 659,63 Ճաղար 4ճեկտարը(84,240)՝ արոտխոտճարքներ

ներ:

Բնական (ֆիզիկական) 92628 769,095

են

քարքարոտ

պատված են 161,12

Հաղար ճեկտար արուտներից ճաղար ճեկտարը (838,0240), ղուղձա-

Հաղար 4եկտարը(12,3940), խխիապատված ճաղզար (18,284: ), տարբերաստիճանի ճեկտարը նաճարված են 369,25 Ճաղար ճեկտարը (39,860), թունավոր են 169,4

ուո-

բույսերով աղտոտված են 331,09 ճաղար ճեկտարը (352440), աղտուտված են վնասակար ու վատ ուտվող բույսերով 7427,01 ճաղզարՃեկտարը(78,480):

Այս դուտում ձնճալը, որն ուղեկցվում է գարնանային Հոր-

անձրններով, առաջացնում է մակերեսային Հոսքեր ն նույնիակ ճեղեղայինՀոսանքներ, որոնք ինտենսիվկերպով դառատ

քայքայում

դետնմյին

են

լեռնալանջերի ծածկոցը:Լեռն ամ ալգաՀողային

ճողերում, ճատկապես ճարավային լանջերում, կարելիէ տեսնել, թե ինչպես եղանակի անսպասելի տաքացգուռու

ձնձճալիպատճառով առաջացած Հղոր չրային Հոսանքներն ուժգնորեն քալքալում են 2Հասոկապես թուլ ճմակալած տարածությունների ճողադրունտը ն «Հաճախ առաջացնում մեծ ողողասոներ նույնիսկ ձորակներ: Այս գուռում ճաճախ են ճանդիալում մակերեսային Ճճորդորղողջրեր, որոնք նույնպես հրենց ճերթին քալյքալում են լեռնային արոտների ճմաշերտոը: ման

ու

արագ

ու

Ուսումնասիրությունները ցույց

են

տվել,

որ

լեռնային

արուների արխոտճարքների պիտանի տարածությունների տադրողականությունը, էրողացվածության, տրորվածության, դուղձապատվածունյան պատճառով բաքարքարուտության վական ցածր է: Խոտճարքներիչոր խոտի բերքը ճանրապետուու

ու

Ֆլ.

62.

ժողաժաժկի քայքայում լեռնային արուռնկրում(մանփանավանի շրջանի Վարդաբլուրի տնտհսություն):

անկանոն օդտադործմանալատճառով տասնյակ Երկո:րումյա ճաղարավոր ճեկտար նախկինում արժեքավոր արոտներ ուժեղ ու են էրոզիոն պրոցեսների քայքայիչ ոտնաճարվել ենթարկվել գործունեությանը: Հետնանքը եղել է այն, որ վերջին տասըն-տարում շուրջ 360 Հաղար ճեկտար արոտներ փասՊինգչ-քոան տորեն դարձել են օգտագործման ճամար ոչ պիտանի: Չոր խոտխ բերքը այդ տարածություններում Ճաճախ չի գերազանցում 1--Ց ց/Պ: Լեռնային արոտներիշուրջ 250ն-ը այս կամ այն տիճանի ուոնաճարված է ն տրորված, որի ճետնանքով բուսածածկի չողապաշտպան դերն Հողի Հակաէրողիոն դիմադրոեն: ցածր ղականությունը Մեր էնթալպյան բնական կերային Հանալոլյան գոտու են դակները, որոնք գտնվում բարերար վիճակում, տալիս են 20--30 մինչն ց/" չոր խոտի բերք, գրեթե այնքան, ինչքան մենք աս-

ու

ու

ոտանում ենք

շատ երկրադործականշրջաններում խուտաբույսերի դաշտերից: Բացի այդ, բնական կերային ճանդակներիցաւռացվում է շատ էժան ն վիտամիններով առավել Ճարուստ կեր:

Սրուռների

խուտՀարքների արտադրողականության բարձ-

ու

ճամար անչճրաժեշտէ կենսադործել արուոների շաճա-

ացման

դործման, դրանց բուսածածկի ուժեղացման ու տեսակային կազմի լավացման մի շարք մելիորատիվ միջոցառումներ: դուռում կեռնամարդագեւնային

կարնոր նշանակություն ունի Ճողի էրոզիայի դեմ պայքարի միջոցառումների կիրառումը: կարդավորումը իրենց առաջացման տեՄակերեսային Ճոռքերի ն դում դրանց ուղղումը դեպի արճեստական կառուցված «ուներ ու ջրամբարներ (դրանք ճետադալում ոռոդման ն այլ նպատակներով օղտադործելու ճամար) Ճողատարման ու ձորակառաջացման դեմ Ճայող պայքարի կարնորագույն նախապայեն:

ման

Մեր

ինչպես Հանրաղլեւտությունում,

երնում է 86-րդ աղվուսակում բերված տվյալներից, խուռճարքներ ու արուռներ կան բոլոր ճողակլիմալականգուռիներում ն ընդդրկում են դրեԹե բոլոր Ճողասղիպերը: Բնականկերային ճանդակների կեսից ավելին (629,2 Հազար Հեկտար կամ 29,840) տարածվում են

լինում է այն, որ կերի Համար պիտանի բուսատրի արդյունքը լան ղանդվածի քանակը խիոսւոնվաղոսմ է: էրողացված տարածություններում կների ճամար ապիխոասնի Համեմ աոուբուսազանդվածը ճմակալածտարածությունների անգամ պակաս է լինում: Բուսական թյամբ սովորաբար 2--22 ղանդկազմիփուխոխությունն առաջէ բերում նան արմատային վածի նվազում ն, ճետնապես, բույսերի ՃողապաշտպանՃատողի ակակրողիոն դիմադրողականության կությունների նվազում: են տվել, որ լեռնատափաստանայինդոցույց Հաշվարկները ն տու տարածություններում արոտէրոզացված միջակ ուժեղ ու

ըստ ճողատիպեբի Բնականկեբայինճանդակնեբի բաշխվածությունն ճեկտաբնեոով) (ճազաո

:Հ

'

`

՞Տ

2ողատիպը

ու

պլխոավորապ ս

մ

Ժ

նե

ժ

էրոզացված են կամ ընդճանրապես ձրողացված չեն, աչքի են ընկնում ագրոնոմիական լավ Ճճատկություններով, ջրային էրոզիայի զարգացման պոտենցիալ վտանգը փոքր է: Դրան 4ա-

կառակ,արուռները ղբաղեցնումեն արնաճայաց լանջերը, մեծ մասամբտարբեր աստիճանի էրողացված են, ագրոնոմիական «Համեղիջչում են խուոճարքներին, ունեն Ճառոկություններով մատաբար ցածր ճակաէրողիոն դիմադրողականություն:

կեռնայինաուոների ցածր արտադրողականության դլիխավոր պատճառներից են դրանց էրողզացվածությունն բուսաու

ոի վազում

Ցած

Քու

սերը ԼՑ

ն ուռնաճարվածությունը:

են

ու

սկսում

են

արուոնե ճետնանքով Վերջինիս -

խոտաբույՀացազդիԹիքնոնածաղկավոր ու

Հ

Տ

աճել բազմամյա ու միամյա տարախուտեր,

Հ

ՀՏ Վ

Է `

Հ

ՀՏՀ

վող խոտճարթները Ա Մ աե ն. ատվերաճալաց լանջերը,թույլ

ն ղբաղեցնու

Հ

"4

5- Հ.

:

այ

Այդ թվում՝

|

դա

լեռնամարդագետնային,մարդագետնատավաստանայինսնաՀողերի սաշմաններում: կկոնամարդադետնալին '

Աղյուսակ

| Գ

Է

|Հ

1ճոնամարգագնտնային

268,0 28,0 24,0 | 196,1 50,1 166,0 Մարգագետնա-տափաստանային 23,1

Գորչ անտառային Դարչնագույնանտառային 1եռնային սնաճողեր

62,1

Վեռնաշագանակագույն

5,1

12,4

46,7

18,0

-

ա

--

49,0

1,3

|1701

2,5

43,2

0,1

--

|

1,00

1,0 0,1 15,9 1,00 17,9 15,5 2,4 -Գետաչշովտա-մարգագետնասնաձողային

Գոբշ կիսանապատային

Ամոոմորֆ ալկալիներ

'

0,1

Ալկաղի-աղուտներ

Ընդամենը

:

2,7 849,4

Ծանոթություն. -- Աղլուսակում բերված

-

.-

2,7

708,3

-

4,3

Հողադիտության ն ադգրոքիչմալի գիտաճետազոտականինստիտուտի Հողշիննախադիծ» ինստիտուտի ուսումնասիրության նյութերը: են

ու

«Հայպետ

ների արտադրողականությունը,չէրոզացված ճմակալած րածությունների ճամեմատությամբ, պակաս է եղել 1,5--3 ու

տա-

ան-

դամ: կոխուռված բնական կերային էրողզացված

Հանդակներում էրոզիոն պրոցեսները կանխելու, ճողածածկն բուսականությունը վերականգնելու ն բուսականության տեսակային կազմը բարելավելու ն վերջապես դրանց արտադրողականությունը բարձրացնելու նպատակով արդյունավետ միջոցառումներ մշակելու ճամար անձճրաժեշտէ դրանք խմբավորել ըստ էրոզացվածության ու կոխուտվածության աստիճանի, բուսականության տեսակային կազմի, էրոզիայի զարգացման պոտենցիալ վտանդին այլն: Բնական կերային Հանդակների խմբավորումն ըստ վերը նշված ցուցանիշների տրված է գրքի «Լեռնային տարածքի դասասկարդումըճակաէրողիոն միջոցառումների ճամակարգ մշակելու նպատակով» բաժնում: Արուների ու խուռճարբների արտադրողականությանբարձրացման բուսականության տեսակային կազմիբարելավման բավական մանրամասը մշակվել է Հայկական միջոցառումները ԽՍՀ պետագրուսրդի տոճմային գործի գիանասնաբուծության տաարտադրական միավորման կողմից: Այս ճարցերի լուսաբանված են Է. Ֆ. Շուր-Բաղդասարյանի «Հայաստանի էրողացված լանջերը ն դրանց մարդագզետնամելիորացումը» դգրքում ճրատարակչություն, երնան, 1985 թ. ռուսերեն) («Հայաստան» դրքում, ինչպես նան ձայկականԽՍՀ դյուղատնտեսությանվարման ճամակարդգը»աշխատությունում Ճրատա(«Հայաստան» ու

ու

արոտներում պետք է կատարվի չափավոր արածեցում, արաՓեցնելով բուսածածկի 60 տոկոսից ոչ ավելին: Միջակ էրողզացված, ուժեղ կոխուռված ցածր արտադրողականություն ունեցող տարածությունները, որտեղ էրոզիայի զարգացման պոտենցիալ վտանգը միջակ ն ուժեղ է, պետք է 1--2 տա4--Տ տարի տնողությամբ թողնել Հանդիստ, ապա րի անընդմեջ Հող մտցնել Հանքային պարարտանյութեր: Բուսականությունը վերականգնելու ն նրա տեսակային կազմը բատելավելու նպատակով նպատակաճարմար է նման տարածու թյունները 3--4 տարի տնողությամբ օգտագործել որպես խոտՀարք, այնուշետն՝ որպես արոտ, արածեցնելով խոտածածկի

5000-ից ոչ ավելին: Ուժեղ էրողզացվածն

շատ ուժեղ կոխուտված լանջերում, որտեղ չկան ճիմ առաջացնողճացազդի խոտաբույսեր, էրոզիայի զարգացման պոտենցիալ ուժեղ ն չատ ուժեղ է, ան2--Տ ճրաժեշտ է նախապես տարի տնողությամբ թողնել Հանդիստյ Հետագայում 6--8 տարի սիստեմատիկ ճող մտցնել լրիվ ճանքային պարարտանյութեր: Բուսականությունը վերականդնելուց ճետո այսպիսի տարածություններում պետք է արածեցնել բուսածածկի 4040-ից ոչ ավելին:

վտանգն

ու

,

,

թ.) նպատակատճարմար ենք գտնում այստեղ կանգ առնել միայն բնական կերային Հանդակների Հողածածկը էրոզիայից պաշտպանելու, բուսականությունը վերականգնելու ն դրանց արտադրողականությունը բարձրացնելու մի քանի ճիմնական Ճար-

կչություն, բակչություն,

երեան, ծրնան,

.

ցերի վրա: Թույլ էրողացված, միջակ կոխոտված արոտները, որտեղ էրովիայի զարգացման պոտենցիալ վտանգը թույլ ն չափավոր է, պետք է մեկ տարի տնողությամբ թողնել Հանգիստ ն միաժամանակ երեք տարի անընդմեջ ճող մտցնել ճանքային պաբարտանյութեր, իսկ ալնուճետն տարին ընդմեջ։ Այսպիսի

"

ծթե դյուղատնտեսության Համար բարենպաստ տարի է ն բարձր բերք է ձնավորվում, լավ բուսածածկ է ստացվում, աղա ու ե նման ե, է բարելավված ի, անձրաժեջա տարածություններում պար բերաբար խոտչճունձ կատարել: նպատակաճարմար Է լուրա' չ . ել րր Հան գիստ, որպեսզի Քոչյուր տարի է կ թողնել բոաղրձրուցոյ նել բույսերի կենսունակությունըն սերմերով վերաճը: Ո չառւմնասիրությունները մնաս նն ներ, բա տվել, որ արոտների ն, ցույց հն տվել, րբելավման միջոցառումների Համակարդը կիրառելու դեպքում ո ն ձրան ում է անդրանց արտադրողականությունը 2--25 բարձրանում |

ն

-

'

-

վուն

զամ

ն

Մեծ

նույնիսկ

ո՛

անգամ:

(15--16"-ից թեքություններում

բարձր) ընկած լեռնա-

յին արոտներում էրոզիոն պրոցեսները կանխելու գործում կաքնոր նշանակություն ունի մակերեսային քարերի Հճավաքումն լանջերի թեքությանը ճակառակ քարապատնեշների ստեղծումը: կախված լանջի թնքության աստիճանից էրոզիայի զարգացման պոտենցիալ վտանդից, քարապատնեշներիմիջն հղած ճեռավորությունըկարող է տատանվել Չ0--25 մ-ից մինու

ու

Հե 50--60 րը,

մետր:

կուտակում

Քարապատնեշն երն արգելակելովչջրաճուքն-

Ճողատարվող մանրաճողը ն ժամանակի են

են

դրանք վեր ընթացքում ածվում յուրատեսակ դարավանդնեՀետագայում լանջերը պաշտպանում են Ճուսալիորեն

Բիչ որոնք

էրոզիայից:

Այն բնական կերային Հանդակներում,որտեղ բուսածածկում արժեքավոր կերային խոտաբույսերը Յ0--40գ0-ից պակաս նբ ն ցածր արտադրողականություն ունեն, անճրաժեշտ է կատարել արմատական բարելավում,այսինքն չՃողը պետք է տարբեր եղանակներով մշակել ու կատարել Ճացազդի թիթեոու

նածաղկավորխուռաբույսերի ցանք:

Փորձերովպարզվել

է,

ագրոտեխնիկական միջոցառումդեպքում կարելի է արմա-տական բարելավում կատարած տարածություններում 4եկտա-չ փի Ճաշվով ապաճովել մինչն 25--30 ցենտներ ն ավելի չոր խոտի բերք: Արոտների արմատականբարելավում կատարած ների ճիշտ

որ

կիրառելու Ճճամակարդ

՛

տարածու-

թյուններումժամանակի ընթացքում ցանովիխոտաբույսերի քանակն աստիճանաբարնվազում է (մանավանդ եթե անսիս-տեմ ն սկսում են արածեցում է կատարվոսք) աճելվայրի բու-

եթե ռատեսակներ:

այդ

ճի խոտաբույսերը

առաջացնող են ն բարձր կերային արժեք են ներկայացնում,ապա պետք է դրանցաճն արաղզացնել պարարտացման հակեթե աճող վայրի խոտաբույսհրը ցածր կերային արժեք ունեն, ապա

ճանապարձով:վեր-

է նման սպեւոք

5--6 տարի տարածությունները ճետո, ինչպես.

ու պազրվել է Հողագիտության ագրոքիմիայի գիտաչետա-զոտական ինստիտուտում կատարված փորձերով,

այդ

կրկնակի:

բուսապատել: Հողատարման պրոցեսները չուժեղացնելու նկպատակով պետք է

խուսավիխել վար կրկնակի

կատարելուցն իո-

նանման

լանջերի բնական խոտածածկի տարեկան միջին բերՔը ընդամենը 2--9 ց/5 է: Արուտների վիճակիբարհլավման ու դրանց արտադրողակաեն նության բարձրացման կարնոր միջոցառումներ Ճամարվում արածեցման վազոնային (վանդակաարուտաշրջանադությունը, յին) Համակարգի կիրառումը, խոտճարքաշրջանառությունըն

այլն:

Արուռներընույն ժամկետում անընդճատ արածեցնելու դեպ-

քում դրանց բուսածածկը վատանում է,

արտադրողավանությու-

նի նվազում: Բնականկերային ճանդակներիբերքատվությունը նվազում է նան սիստեմատիկ ծաղկման փուլում:խոտ շճնձի որ բույսերի մոտ դեպքում: Վերջինսբացատրվում է նրանով,

սերմեր չեն առաջանում ն սերմերով բույսերի բազմացման Ճնարավորությունը փաստորեն վերանում: է: Հետնանքըլինում է այն, որ նման տարածություններում բազմամյա խուռաբույեն սերն աստիճանաբար շարքից դուրս դալիս,դրանց տեղը դրավում են ավելի ցածր կերային արժեք ունեցող միամյա են տարեցտարախուտերը: Վերջիններսբունածածկում սկսում րի գերակշռել, քանի որ տարախոտերը ճասցնումեն մինչն խուոծունձը, այսինքն մինչն բազմամյա խոտաբույսերի ծաղճետաղայում սերմերով բաղմանալ: կումը սերմեր տալ Որպեսզի կանխել բնական կերային Հանդակների բուսածածկի վատացումը, անճրաժեշտ է կիրառել խուտճարքաշրջանառություն Առավել բարենպաստ կլիմայական պայմաններ բնական կերային Ճանդակները պետք է ունեցող տարիներին օգտագործել որպես խոտճարք, իսկ անբարենպաստ տարիներին՝ որպես արոտ, Արոտների արածեցումը չպետք է կազմակերպել արոտային սեզոնի նույն որպեսզի շարքից դուրս չդան որոշակի բարձրորակ բուսատեսակներ: Խոտտա-

ու

ժամկետում,

աաբույսերը պանելՑ- 10 սմ խորությամբ չնվազեցնելու Ճարքների արոադրողականությունը ճամար ՃունՀեւոու վփխրեցումից ձը չպետք է կատարել բույսերի ծաղկմանփուլում, այլ առանՀողագիտության ագրոքիմիայի գիտաճնհտազոտական ու

ինստիտուտում կատարված ուսումնասիրություններով Հ. (Գ. Սաճակյան,1985) պարզվել է, որ բուսապատված մելիորացված արոտներում Հողատարումընույնիսկ մեծ թեքություննիու

րում

պրակտիկործն կանխվել է, իսկ խոտի բերքը ինի տարվա տվյալներով կազմել է 36 Ջ/2 ույն դեպքում, միջին երբ նույ--

414̀

ձին տարիներ այն

փուլում:

պետ է

կատարել բույսերի

սերմակալման

՛

Բնականկերային ճանդակների բարելավման դրանց արտադրողականության բարձրացման միջոցառումները երբեք ու

չեն կարող ապաճովել բարձր արտադրական ու տնտեսական արդյունավետություն, եթե չստեղծվի որոշակի տեսակային

ու խուչՀազմով նորմալ բուսածածկ: Դրա Համար արոտների միջոցառումների Ճճիմքում պետք է ընՃարքների բարելավման կած լինի բարձր արտադրողականությունն կերային արժեք պաշպանումը: ունեցող բուսատեսակների վերականգնումն Վերջինս Հնարավոր է իրականացնել արուռների ու խոտճարքների արմատական ու մակերեսային բարելավման, ինչպես նան կազմակերպատնակսական Համալիր միջոցառումների Համակարգի կիրառման միջոցով:

մալիր Ժիջոցառումներ, որոնք ախոտնի լինեն

Բնականկերային ճանդակներիբարելավժան

դրանց արմոադրողականությանբարձրացմանմիջոցառումները ճիշտ ընտրելու, աշխատանքներըճիշտ կազմակերպելու ն կիրառվող միջոցառումների արդյունավետությունը բարձրացնելու Համար անձրաժեշտ է բազմակողմանի ուսումնասիրություններ կատաբել ու պարզել Հողերի էրոզացվածության աստիճանը, բյոսաու

ժածկի կոխուտվածությանաստիճանը, բուսականության տեսակային կազմը, տարածքի քարքարուտությանբնույթն ու աստիճանը, գուղձերի առկայությունը, թփապատվածությունըն մի շարք

ճարցեր:

այլ

կատարված ուսումնասիրությունների նյութերի «իման վրա պետք է կաղմել ճողաէրողիոն երկրաբուսաբանականրարտեվնելր քարկոռդրամաներ,որոնք ն ճիմբ պետք է Հանդիսանան նաճիմնավորված նախազծեր կազմելու ճամար: նման խազծեր ներկայումս կազմվում են «Հայպետճողշիննախագդիծ» կողմից: Այդ նախագծերի փխնմտիտուռի անթերի խրականացուչ մը կնպաստի բնական կերային ճանդգակների ճողածածկը պաճպանել էրոզիայից, բարելավել դրանց բուսածածկը ն բարձր արտադրողականությամբօդտադործել անասնապաճության կեու

ու

րային բաղան:

ՌԵԳԻՈՆԱԼՏԻՊԻ

թյունըը

ն

լքն

ւոն

շրջ

էրողիոն րող

ե իի

բ նական

ալանների փր ալայ

պրոցեսների սրոց աշխարճագր բի աշխիսարճադրական

ն

Տարբերակվածաղրոմելիորատիվ միջոցառումներ մշակելու Հողերն էրոզիայից պաշտպանելուգործն արդյունավետ կազ-

բաժանել

տաքմակերպելու Համար պաճանջվում է տարածքը առնոմիական միավորների ն, ելնելով տարածքի նմանությունից տարբերությունից, լուծել ճողային ռեսուրսների արօդւագորժելու, դյունավետ ու բարձր արտադրողականությամբ ինչպես նան ռեգիոնալ տիպի Ճակաէրոզիոն ճամալիր միջոցաու

ռումներ մշակելու ճարցերը: Էստ էրոզիայի վարդացման ճիմնական գործոնների, րածքի շրջանացման ճարցերով զբաղվել են շատ դիտնականներ։ ԽՍՀՄ տարածքում ռեգիոնալ տիպի ճակաէրոզիոն. ճամալիր միջոցառումներ մշակելու նպատակովՃողերի շրջանացման ճիմնական սկզբունքները մշակել է Ս. Ի. Միլվեստորովը (1965), որը տվել է ԽՍՀՄ տարածքի շրջանացման կատարելագործված սխեմա՝ բատ էրոզիայի զարգացման ճիմնական դորժոնների: Այդ շրջանացման Ճիմքում ընկած են ինչպես ֆիզիկատշխարՀագրական, այնպես էլ գյուղատնտեսական գործոնները: Բազմակողմանի այդպիսի մուտեցումը Ճնարավորություն է տալիս պարղելու ոչ միայն էրոզիոն պրոցեսների վարդացման աշխարՀաղրական ադանձնաչատկությունները, այլե ընտրել ն աաճմանել ռեդիոնալ տիպի ճակաէրոզիոն ճամալիր միջոցառումներ: Սակայն րատ էրոզիայի Հիմնական գործոնների տարածբի Խորճրդային շրջանացման սկզբունքները, որոնք մշակել են Միության ընդարձակ տարածությունների Համար ն որտեղ ֆիպայմաններն ու ճողերի դյուղատնտեղիկաաշխարձճադրական աական օդտադորժման բնույթը միանդամայն տարբեր են, չեն Ճճամապատասխանում ուղղաձիգ դոտիականությունըխիստ արտա-

կեռնայինշրջանները բնորոշվում

են

յուրաճատուկ բնատբն-

տեսական պայմաններով, տարածջի խիստ կորտվածությամբ, բազմաղանուբազմաղ

առանձնա-

խիստ ւտարբերությունները ճատկությունների Հնարավորու-

թյուն չեն տալիս մշակելու Հակաէրոզիոն Համակողմանի

տա-

տաճալյոված լեռնային շրջանների պայմաններին:

ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐԻ

ՀԱԿԱԵՐՈՋԻՈՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ՄՇԱԿՈՒՄԸ

Լեռնա ք

մեծ

րածքիճամար:

ու

ու

շատ

Ճա-

տարբեր ջրաջերմային պայմաններ ունեցող ամբողջ չարք «իդրոդրաֆիական միավորների առկայությամբ, ուստի առանց

շրջանացման Հարցերին

տարբերակված մոտեցման,

առանց

որոշակի գործոնների Ճաշվառման դործնականում ճնարավոր 31--414

չէ ճիշտ որոշել ռեդիոնալ տիպի Հակաէրոզիոն ճամալիր միչո-

ցառումները:

:

բազմաղանուԲնականտնտեսական գործոնների խիստ մեծ թյան չնորճիվ լեռնային մարզերում ոչ տարածքի սաճեն մաններում նկատվում էրոզիոն պրոցեսների բնույթի ն ինարտաճալրտնիան էական տարբերություններ: Դրա տենսպիվության ճամար լեռկույին տարածքի շրջանացման ժամանակաանձճրաժեշտ է Ճաշվի առնել միայն այն ճիմնական գործոնները, որոնք անմիջականորեն աղդում են ինչպես րողիայի բնույթի ն ինտենախվության,այնպես էլ ճողերի գլուղատնտեսականօդտագործման բնույթի ն ուղղության վրա: ու

1եռնային շրջաններում ջրաջերմային գործոնների, Հողային պայմանների ն բուսականության բոլոր փուխոխությունները օգտագործման դրա .ճետ կապված ողերի դգյուղատնանսական բնույցը կախված են լեռնային ռելիեֆի ն ծովի մակերնույթից ունեցած բարձրությունից: Այլ կերպ ասած, բնական ճամալիի բոլոր դգործուններըենթարկվում են պայմանները բնորոշող ու

ուղղաձիգ գոտիականությանը:

ԳոտունՀատուկեն

:

միայն ճողակլիմայական ե տնտեսական որոշակի պայմաններ, Հողերի գլուղատնտեսական օգտագործման ուղղություն, այլն էրոզիոն պրոցեսների զարգացման Բնական ու անտրուվոգեն դգորառանձնաձճասոկություններ: են աղդում ճողի էրողիաօիինաչավփությամբ որոշակի ծոնները յի մրա ն, բնական է, ռեգիոնալ տիպի Հողապաշտպանճամամիջոցառումներն ու էրողիայի դեմ պայքարի կաղմակերպման առանձնաճատկություններնըստ բնական գոտիների էաոչ

լիր

պես փոխվում են:

մենք (է. Մ. Հայրապետյան, Հաշվի առնելով այդ բոլորը, Հո1983) ըստ էրողիայի ղարդացման ճիմնական դործոնների,

ղերն շրջանացման առաջին աստիճանում առանձնացնում ենք բուս բնական դուռիներ: Բացի ջրաջերմային պայմաններից» կան Հողայինծածկոցնց, յուրաքանչյուր բնական դգուռուն յուրաճաստուկ է մթնոլորտային տեղումների որոշակի ոնժիմ, կայուն ձնածածկի դգոլացում,ձնճալի ռեժիմ, էրողիայի առաջացման ու զարգացման որոշակի բնույթ, ճողերի գյուղատնտեա-

ու

Հո

օգտագործման «զր» ոգգորրոն է

դիոնալ տիպի «ակարողիոն

ամալիր

միջոցառումներ

մշակելու Համար ժամանակ

է Ճողերի շրջանացման նպառրակաճարմար

բնական

դուռիներիսաճմաններումառանձնացնել

Հողաէրողիոն շրջաններ, իսկ այդ շրջանների սաճմաններում՝ ենթաշրջաններ: Չափազանց կարնոր է այն ճարցը, թե՞ինչ դորշրջաններ ն. ենթաշրջանծոններ Ճիմբ ընդունելճողաէրողիոն այն Համապատասխանի ճամարյորպեսզի ներ առանձնացնելու իոնդիրներին: նպատակներին շրջանացման 'Վրովղիոն Հողերի Ս. Ս. Սոբոլեի ձւակերպմամբ, լեռնային պայԱկադեմիկու՝ Պամաններում ռելիեֆը Հողերի էրոզիայի բախտի որոշիչն է: որպես էրոզիա առաջ բերող գորՀէ, որ ռելիեֆին, տաճական ու

ժոնի, Հատուկ նշանակությունէ տրվում:

Մեր երկարամլա, ինչպես նան այլ Ճեղինակների պայմանների: պարզվել է, որ ջրաջերմային սիրություններով էրողիոն ն Հողային ժածկոցի, ինչպես նան բուսականության ն ինտենսիվության վրա բնույթի պրոցեսների արտաճայտման է լանընկնում աչքի առավելապես ռելիեֆի տարրերից ազդող չի դիրքադրումը:0րինակ՝ Հրազդան գետի աջափնյա լանջերը Սնանիլեռնաշղթայի ճարավաՀատվածում, Արզական-Քաղսի ուսումնա-

ՎարՀւռովածում (Կրասնոսելսկի յին լանջերըԱրդանիչ-Ձոդ Ցաղդանլանջերը՝ ձախափնյա Զորագետի դենիսի շրջաններ), շրջան) ն այլն, խիստ ԱգարակՀատվածում (Սանփանավանի լանջերից ոչ միայնջրաջերմային տարբերվում են Հյուսիսային ն Հողածածկի բնույթով, այլն բուսականության պայմաններով, ն փնտենսիէրողիոն պրոցեսների արտաճայամանբնույքով ն

վությամբ:

տիպիկ լեոնատափաստանայինգուռում, սակայն ջրաջերմային պայմաններով, ճողածածկով ն բուսականությամբ դրանք խիստ տարբերվումեն սնաճողային դուրուց: Այդ պայմտններնավելիշուտ մուտ են չոր այսինքն շաղանակադույն Հոտափաստանային, Շատ ղերի դուտուն: տեղերումոիպիկ տափաստանային դոտու լանջերն աչքի են ընկնում աւուվվելչորությամբյ ճարավային էրողացվածությամբ, նվաղ բուսականությամբ ն ճողերի նվազ

Չնայած վերը նշված տարածքներն ընկած

բերրիությամբ, քան յաց

չոր

լանջերը Ընդ որում,

են

տափաստանային գոտու

ստվերաճա-

որքան լեռնամարգագետնային դգո-

այնքան լանջի իջնում ենք դեպի կիսաանապատայինըի, է ուժեղ արտաճայտվում դիրքադրման ազդեցությունն առավել

տուց

բուսական

ն

Հողային ծածկոցի փոփոխությանն էրոզիոն

պրո-

ցեսների զարգացման վրա: Բնական է, որ նման խիտտ տարբերության պայմաններում ստվերաճայլաց ն արկաճայաց լանջերում ճակաէրողիոն միջոկլինի միանգամայն ցառումների Ճամակարդը տարբեր: ճետ

Ջրաջերմային, Հողային մեկտեղ փոխվում է

ու

նան

պայմանների փոփոխության ճողերի գյուղատնտեսական օգ-

այլ

Հրազդան դետի Հարավային Օրբնակ՝ մտագործման բնույթը:

լանջերում,Սնանի լեռնաշղթայի փեշերումկ ճարավային

ուր,

այլ-

բացի դաշտային կուլտուրաներից (Հացաճատիկ,տեխնի-

կական կուլտուրաներ, կերային խուտաբույմեր ն այլն), կոլտարածությունների տնտեսություններն սովխոզների մեծ են վրոս աճեցնում կուլտուրաներ, այն դեպքում, երբ պտղատու Հյուսիսային լանջերում դրանց աճեցնելը լրիվ բացառվում է: Բնաւոնտեսականպայմանների նման խիստ փոփոխության է Ճողի էրոզիայի դեմ պայղեպքում,բնականաբար, փոխվում Ֆրաջերմային ն Համակարգը: քարի միջոցառումների ամբողչ) փոխվում են լանջերում Ճողային պայմաններով խւիստ տարբեր բուսապատման, բնական կերային Հողաճանդակների բարելավման ծամար առաջարկվողխոտաբույսերի տեսակային կազանմբ, անտառաթվուտային տեսակների տեսակաչարը, որն Հրաժեշտ է պաշտպանականանտառային տնկարկների ճիմնաու

դրբման ճամար ն այլն: Այս բոլորից «Ճետկում է, որ ըստ էրոզիայի զարգացման 4ճիմնական գործոնների, Հողերի շրջանացման երկրորդ էտապում

ուղղաձիգ Ճողակլիմայական գուռիների սաճմաններում անճրա-

ժեշտ է առանձնացնել Ճճողաէրողիոն շրջաններ, ճաշվի առնելով ռելիեֆի Հիմնական տարրը՝ լանջի դիրքադրումը մակրոռելիեֆի մասշտաբով: Ճիշտ կլինի լեռնային ռելիեֆի պայմաններում առանձնացնել լանջերի դիրբադրման ավելի խոշոր կարդեր, այսինքն՝ դրանք խոմբավորել ռտվերաճալաց արնաչճաու

յաց

լանչերի

մեջ:

(է. Հայրապեոյան, 1983) Մեր ուսումնասիրություններով նան անէ, որ պայմաններում, արարղվել Հայաստանի ինչպես դըրկովկասյան մյուս Ճճանրապետություններում, Ճողառաջաց(փուխր, նող մայրատեսակների առանձնաճատկությունները Հեշտ քայքայվող, կարծր ե այլն) պայմանավորում են ոչ մի420

այն էրոզիայի զարգացման ինտենսիվությունը, այլե բնույթը (մակերեսային, գծային, մակերեսային-դծային): կախված էրոզիայի զարգացման ձնեերից, բնական է, փոխվում է նան չակաէրողզիոնմիջոցառումների ճամակարգը: չարորակ ձեի՝ ձորակառաչացման Ֆրային էրոզիայի ախի

միջոցառումների

ճա րածման զանգվածներովմ Ճակաէրովիոն են մակարգում պաճանչվում ավելի ինտենսիվ Ճողապաշտպան է դառնումուսեղծել ճակա եղանակներ,անճրաժեշտություն իսկ անձճրաժեշտության անտառային տնկարկներ, ձորակային դեպքում կիրառել նան Հիդրոտեխնիկական միջոցառումներ: Մակերեսային Ճճողատարմանձեր արտաճայտված լինելու դեպքում Հակաէրողիոն միջոցառումներիճամակարգը միանգաՀԱյսպիսի պայմաննեՀմայն այլ բովանդակություն է ստանում: րում Հճողապաշտպանմիջոցառումների շարքում կարնոր նշամիկրոկլիմաների միկրոռելիեֆի ու նակություն են ստանում (բուֆերային) շերտերի,Հողաստեղծումը,Հոսքականխիչ

պաշտպան-ջրակարգավորիչանտառաշերտերի «իմնադրումը, նրա չրապաճունակության Հողի ճակակրոզիոն մշակումն կիցանքաշրջանառությունների բարձրացումը, Հողապաշտպան ու

րառումը

ն

այլն:

Քոս մու էրոզիան

տարածում ստացած վայրերում առաջնակարգ նշանակություն է ստանում քամու ուժը կոտրող դաշտապաշտպան անտառաշերտերի ստեղծումը, «ողի Հատուկ մշա-

կությանճամակարդի

ու

ցանքաշրջանառությունների կիրառու-

մը, ճողի մակերեսը Ճճնարավ|որին երկար ժամանակ բուսածածկի տակ պաճելը, նրա խանավացվածությանվիճակի բարելավումն կապակցականությանմեծացումն ն այլ Ճակադեֆլյաոն միջոցառումները ու

Մեր ճանրապետություն լեռնային ռելիեֆի պայմաններում

էրողիան (դեֆլյացիա)առանձնապես չի վարդգացած: ւանձին շրջաններում քամու էրոզիան որոշ չափով վնաս է Բուսածածկից զուրկ թույլ մսցնում գյուղատնատնսությանը:։ սպակցականություն ունեցող ճողի մակերեսից քամին քշում բացումբուրսերիարմ ւոն հ տացնումէ բերրի վարելաճողը, սմու

-

ծիլերին կ այլն:Սակայն ընդճանուր սմբ քամու էրողիայի վնասակար դործունհության մառշւտուսբսաճմանափակ են, իսկ արտաճայտմանաստիճանըթույլ: րը "

մատղաշ վնասում

էղ

է, որ Անժխտելի

տեղերում սիստեմատիկ գործող քաունեն ճողի ջրային ոեմիները բացասական ներգործություն են ու բերում տեղական ժիմի բերքի ձեավորման վրա, առաջ շատ թույլ արտաճայտվածՀողատարման երենշանակության վուլթներ, սակայն այն չի կարելի «Համարելորպես քամու էրոիսկական արտաճայտում, ինչպիսինարզիայի(դեֆլլացիայի) է, Հարավային կ ամ ասենք Ղազախստանում Ուկտաճայտվում րաինալում, Միջին ասիական Հանրապետություններում,Վոլմարղերում կն այլուր: դոդրադի ու Սարատովի Հետ Դրա մեկտեղ, մեր Հանրապետությանլեռնային շրրջաններում շատ թե քիչ արտաճարոված քամու րողիայի աչ է րածում ստացած վայրերում բավական ուժեղ ղպարգացած ջրային էրողիան, կամ ջրայինէրողիան ղարդացած վայրերում նկատվում է նան քամու բացասական ներգործություն Հողի բերջի ձեավորման վրա Այսպիսի դեսլքեջրային ռեժիմի բում Հակաէրողիոն միջոցառումների «իմնականում ուղղված են լինում չրային էրողիան կանխելու ճամար, բայց միաժամանակ միջոցառումներ են նախատեսվում նան քամու բացա-չ շատ

ու

սական ճետնանքներըվերացնելու ուղղությամբ: մեր ճանրապետության պայմաններում Հողաձետնապես, էրողիոն շրջանների սաշմաններում զուտ քամու էրոզիայի (դեջրային էրողիայի զարգացման ենքաշրջաններ անֆլլացիա) ջատելն առանձնապես անչճրաժեշտությունչէէ Քանի որ մեր Հիմնականում զարգացած է ջրային էրոճանրապետությոմնում զիան, ուստի ճիշտ կլինի, եթե Ճճողաէրողիոնշրջաններիսաճմաններում անջատվեն ենթբաշրջաններ,րոտ ջրային էրողիայի արտաճալտմանձների՝մակերեսային, դծային կամ ձորակային ն մակերեսային-դծային, բայց միաժամանակ նշվի քամու էրոկամ սիստեմատիկ բացասական ներգործողքամիների զիայի ու

դործութիանարտաճայտվածությունը: ղարգացման օջախները, եթե դրանք նկատելի Սողանքների ղարդացած են ն որոշակի արեալ են զբաղեցնում, պետք է ան-

ջատել որպես առանձին Ճողաէրողիոն ենժաշրջաններ: ձարցի նման մոտեցման դեպքում Հեշտանում է Հակաէրողիոն, Հճակասողանքայինու քամու բացասական «ետնանքները

վերացնելու. արդյունավետ միջոցառումների նախագծումն

երականացումը:

ու

եթն Հաշվի չառնենք

Արարատյան Հաիթամվխայրը,որտեղ մշակությունը տարվում է դյուղատնատեսական կուլտուրաների միայն արճեստականոռողգման ւղպայմաններում,ապա մեր ճան բաւղետության մնացած լեռնային երկրադործականշրջաններում չկան այնպիսի տնտեսություններ, որ ունենան ոռողելի զուտ կամ ղուտ չոռողվող ճամատարած Հողաղանգվածներ: կախված ոռոդող ջրի ապաճովվածությունից, նուլն-ղանդվածի որոշ Ճողակտորներ ոռոգում են, իսկ որոշները չեն ոռոդում: Բացի որ լեռնային շրջաններում ոռոգելի տսրածությունայդ, քանիխի ներն ընկած են Հիմնականում լանջերում, Հետնապես, բացի խոիդացիոն էրողիայլից, զարգացած է նան անձրնեներիու ձընՃալի ջրերով առաջ եկող էրոզիան: ելնելով վերոՀիշյալից, նալատակաճարմարչէ լեռնային մարղերում Հողաէրողիոն շրջանների սաճմաններում անջատել ղզոսո իռիդացիոն էրոզիայի է, քածման Հողաէրողիոն ենթաշրջաններ: նպատակաճարմար՝ որպեսզի Ճողամրոզիոն ենթաշրջանն անջատվի որպես չրային Վրողիայի այս կամ այն ձեի իռիգացիոն էրոզիայի Համատեղ առակոմպլեքսային արտաՀճարոված օջախ, ինչպես այղ այսոամիաժամանակ` քամու էրողիայի ջարկվեց ջրային Ճայտված զանգվածներիՀամար: է, որպեսզի էրոզիայի այս կամ այն նպատակաչճարմար ձեի արտաճայտվածության մանրամասն ստորաբաժանումը կատարել Ճճողաէրողիոն ենթաշրչանների սաՀչմաններում, Հողերը կատեգորիաներիբաժանելու Հետագա տտադիայում, որի մասին կխոսվի գրքի Ճաջորդբաժնում: ձարցի նման մոտեցումը Հնարավորություն կտա ճիշտ քար«ոեղագրելու էրողիոն պրոցեսների արտաճայտումը նե մշակելու ս«ոսրբերակվածարդյունավետ Հողապաշտպանմիջոցառումներ: նախկինումՏրատարակվածմեր աշխատանքներում (է. ձայրապետյան, 1983) առաջարկել ենք Հողաէրողիոն շրջանների ռաճմաններում առանձնացնել ենթաշրջաններ, Հաշվի առնելով Փողառաջացնողմայրատեսակների բնույթը, այսինքն այն գործոնը, որով պայմանավորված է էրոզիայի այս կամ այն ձնի պարդացումը: Ավելի ճիշտկ̀լինի, որ։վեսղի «ճողաէրողիոն ենթաշրջաններանջատելիս Ճիմք ընդունել, ինչպես վերնում ասաՋինք, էրոզիայի ձնի այլսոոաճալյտվածությունը, այլ ոչ թե այն առաջ բերող պայմանները կամ ինչպես ընդունված է ասել պոտա-

ու

ու

ու

տննցիալ վտանգ ներկայացնող գործոնները: Այս Ճարցերի վեր-

լուծությունը կտրվի գրքի էրոզիոն պրոցեսների ուսումնասիրումը ն էրողացված ճողերի քարտեզագրումը բաժնոսր Մեր կողմից (է. Հայրապետյան) մշակված սկզբունքով, րոտ է էրոզիայի ղարդացման 4իմնական գործոնների, կատարվել ն Սնանի ավազանի ճյուվսարնելյան շրջանների վարելաճողերի պարզ լինի նման շրջանացման խիստ շրջանացում:Որպեսզի անճրաժեշտությունը ոնհդգիոնալտիպի Հճակաէրողիոն միջոցառումներ մշակելու ճամար, ստորն բերում են Սնանի ավաղզանի տարածքում անջատված ճողաէրողիոն շրջանների բնութագիրը ն առաջարկվող ճակաէրողիոն միջոցառումների «ամա-

կարդր:

Քանի

որ

Սնանի ավազանում

դարդգացման զանգվածներ

զուտ

ձորակային էրողիայի

չկան, ուստի այստեղ Հողաէրողիոն

ենթաշրջաններ չեն անջատվել, այլ ճողաէրողիոն շրջանների են սաճմաններում տրվել մակերեսային ճողատարման ճիմնական ֆոնի վրա նկատվող քամու բացասական ճետնանքների ներդործության առկայությունը, առանձին օջախներում դրա առաջացման երնուլթների սր ողողատների սողանքային ճայտման Ճնարավորություններըն այլն ու տրվել ալդ բացասական բնական էրեույքների դեմ պալբարելու կոնկրետ միջոցառումների Համակարգ: Մեանիավազանում անջատվել են 3 ճողաէրողիոն շրջաններ, որոնք ընկած են շ զանգվածներում: ճողաէրողիոն շրջանն ընդգրկում է ոռնգիոնիարնաԱռաջին Հայաց լանջերը ն տարածվում է երեք զանգվածներում՝ զանգված (9--1), որը 1.. Թոխլուջա-նիզիլքենդ-Զոդի րածվում է կրասնոսելակին Վարդենիսիշրջանների սաշմանու

ա-

ու

տա-

ներում, -.

Յաղդան-Դդմաշեն-Ծաղկունքի զանգված(2--4),

տարածվում է Սնանի շրջանում, 3.

զանգված (2--3), Չկալովկա-նորաշչենի

է դարձյալ

Մեանիշրջանոսի:

որը

ղանգվածը Թոխլուջա-կիզիլքենդ-Զոդի (9-1)

որը

տարածվում

ղբաղեցնում

Սնանի (Շաճդաղի)լեռնաշղթայի Հարավային լանջերը, որոնք 85-Հարում են Սնանա լճին: Այստեղ վարելաճողերի շուրջ 9040-ը ընկած է զառիկող թեք լանջերի վրա (3-ից բարձր): է

ու

Թույլ թեք Ճարքությունների զբաղեցնում են տարածքի 10-1540-ից ոչ ավելին ե ոչ մեծ չողաճանդակներով գլթավորապես տարածվում են Սնանա լճի մերձավնյա մասերում: Հողերը Հետանտառային դարչնագույն տավփաստանացված

Հիմնականում կարբոնատային, միջակ ու ծանր կավավազային մեխանիկականկազմով, թույլ Ճումուսայնացված կմախքային են, աչքի են ընկնում անբարելավ ագրոնոմիական ճատկություններով, չափավոր թույլ Հակաէրողիոնդիմադրողականությամբ։ էրողիոն պրոցեսները զարգացած են բավական ինտենսիվ, որին զգալի չափով նպաստում են տեղանքի ոնլիեֆի խիստ ինչպես նան լեռնային երկրագործության կտրտվածությունը, տարրական կանոնները չպաճպանելը: էրոզիայի զարգացման ճամար առւսնձնապես վտանգավոր են ճեղեղային բնույթի անձԶնչալից առաջ եկող էրոզիան Համեմատաբարոչ մեծ բնեները: մասշտաբների է Հասնում: Վերջինս բացատրվում է նրանով, որ ձմեռվա ընքացքում եղանակը երբեմն տաքանում է հն ձյան մի մասը, իսկ Հաճախ նան ամբողջությամբ այն ճալչում է ն գարնանըձնչճ ւլի ժամանակ մնում է ոչ մեծ ձնաշերտ կամ բոլորովին ձյուն չի մնում: ՎարհլաճողերըՀիմնականում միջակ էրողացված էն, առանձին տարածություններում նույնիսկ ուժեղ էրոզ ացված, սակավաճղոր միջակ ճղորության են (Ճ ն8 ճորիզոնների գումաամ է): էրոզիոն պրոցեսների զար: իր 26--37-ից մինչն 45--50 գացմանը նպաստում է նան այն, որ Շորժա,Շիշկայա, Գյունե, Փամբակ ն այլ տնտեսությունների չատ տեղերում վարելաճողերից վերե անմիջապես վեր են խոլանում դիք ու զառիթափ, գրեթե մերկացած լանջերը, որտեղ Հաճախ ձնավորվում են մակերեսային ճոսքեր ն քայքալում ճողադրունտր: նկարադրվողղանդվածում բավական տարածք լքված է ն դյուղատնտեսության մեջ չի օգտագործվում: Վարելաճողերի 9000-ը տարբեր աստիճանի էրողաղված է: Բնորոշ է այն, շուրջ որ որոշ տնտեսությունների (Կիզիլքենդ,Շիշկայա ն այլն) տարածքի առանձին Ճողակտորներում, որտեղ առկա են փուխը, Հեշտ քայքայվող Ճողագոյացնող մայրատեսակներ(ավաղզակավեր, կավավաղներ, մերդելներ ն այլն) ակատովումեն ժամանակակից ձորակների առաջացման սողանքային երնույթներ: ն

շագանակագույն տիպի են, ու

ու

ու

ու

ՇՇԶՇԸԸԸԸԸԸԸԸ

Ն ՆՐ ՀՀ Հաաա

Դարա ն կղիլքենդ,Փամբակ,

տնտեսությունների տա-չ դիճու նոսրուտներով րածքում որոշ լանջեր ծածկված թփուտներով, որոնք որոշակի չափով Ճճողածածկըպաշտպանում հն քայքայումից: Վարնրաճողերիտակ Ճատկացված լանջերի երկարությունն այնքան էլ մեժ չէ) Հաճախ վարելաճողերը տարածվում են նեղ որոնց լայնությունը 10--80 մ-ից ավելին չէ: :Երշելրատհրով, կար լանջերը ճանդիպում են միալն առանձին զանգվածներում: թեկուզ լանԳելսու-Զող Ճառսովածում, նկարագրվող զանգվածի բավական դիք են, ջերն ունեն Հարավարնելյան դիրքադրում սակայն աստիճանավորդարավանդային ն միաժամանակ թըրմբաբլրային ռելիեֆի շնորձիվ լանջերն ընդճատվում են, որը ն նվազեցնում է մակերեսային ճոսքերի ձնավորման Հնարավոփությունները: Քարքարոտությանպատճառով այստեղ նշանամեջ: կալից տարածք չի օգտագործվում դյուղատնտնսության կան միջնականման շերտեր, որոնք պետք է վերացվեն վերածվեն վարելաՀողերի: Տվյալ զանգվածում մշակում են աշնանացան ցորեն, դարնանացան գարի, ծխախոտ, սիլոսի ճամար միամյա բազմամյա խոտաբույսեր, ըստ որում՝ դրանց մի այլ

են

ու

ու

ու

ու

մասը մշակվում է ջրովի պայմաններում:

տմոտեսություններումմշակվող կուլտուրաների բերքատվությունը Հինդտարվա միջին տվյալներով կազմել է՝ աշնանացան ու ճացաճատիկներինը 14,1--177, ծխախոտինը՝ 22,2, բաղմամյա միամյա խոտաբույսերինը 25--85,2, սի91,2 ց/4: լոսի ճամար եգիպտացորենինը՝ Ռրոշ տնտեստություններումաճեցնում են նան պտղատուներ՝ խնձորենի, տանձենի, սալորենի, սերկնիլենի, նույնիսկ ծիրան: զբաղեցզանգվածը (2--2) Ցաղդան-Դդմաշեն-Մաղկունքի նում է Փամբակի որտեղ լանջերը, լեռնաշղթայի ճարավային մասն է 5--6--ից մինչն 12-ընկած վարելաճողերի ճիմնական 155 թեքությունների վրա: Հողերը կարբոնատային ու լվացված, Հղորության, տեղ-տեղ սակավաճղոր, միջակ էրողզացմիջակ ված, առանձին բծերով ուժեղ էրողացված սնաճողեր են: Այս պզանգվածումէրոզիոն պրոցեսները բավական ինտենու

՛

են

արտաճալտված ն ճիմնականում

առաջ

են

դալիս

4Հե-

ղեղայինանձրեներիցառաջացած ճոսքերով: Առանձին տարի-

ներին, երբ դոյանում է Հզոր ձնածածկ, դարնանային ձնճալի ժամանակ ճալոցքային ջրերը նույնպես առաջ են բերում ին-

ԿենսիվՃողատարում: 1անջայինվարելաճողերում, որտեղ

ճո-

դելլուվիալ բերվածքների վրա, Հաճախ փույսերի վեդետացիայի ընթացքում առաջանում են մինչն 15-20 սմ խորությամբ ողողատներ խորխորատներ: զր

ձնաղլորվելէ փուխր

ու

:

Չկալովկա-նոբաշեն զանգվածն(2--3)

վեռնաշղթայի լանջերում, Հարավային զբաղեցնում

նեն ոչ

մեծ

ընկած է

որտեղ

Գեղամա

վարելաճողերը

տարածություն: Այստեղ գլխավորապես միջակ էրոզացված, միջակ ճզորության լվացված սնաչճոչ ղեր են, որոնք ունեն կավավազային մեխանիկական կազմ ն

ձեավորվել

Ճրաբխային ապարների Ճողմաճարվածնյութեէ դալիս ճիմնականում անձրնաջրերիճոսքերով: ԱռաջինՃճողաէրոզիոն շրջանի երեք զանգվածներում էլ էրոմիծ է: զիայիզարգացման վատտնդր րի վրա:

են

Հողատարումը նույնպեսառաջ

էրողի այից ՎարելաՀողերն եգիպտացործն,միջոցառումներ

Թոխլուջա-նզիլքենղ-Զոդ զանգվածի առավել բնորոշ

գարնանացան

աիվ

պաշտպանելու արդյունավետ

ն դրանց բերրիությունը բարձկազմակերպելու նան

րացնելու,ինչպես

Հողերը բարձր արդյունավետությամբ Փգտադործելու ճամար առաջին Ճողաէրողիոնշրջանի Համար առաջարկվում են կիրառել ճետնլալ լրացուցիչ

միջոցառումները՝

Հակաէրոզիոն

'

|

Կպիլքենդ,Դարա, Փամբակ, Գյունե, Գելսու տնտեսությունները մասնադիտացնելպտղաբուծության ուղղությամբ: Շարաճերկ կուլտուրաների սիլոսի ճամար եգի(ծիախուտ, --

։տացորենի) տարածությունը կրճատելուն ղուդրնթաց ընդարձա-

կել սրողատուների (ճնդավորների) տարածությունը.

-- ամենուրեք իրականացնել ադրոանտառմելիորատիվ աշ խատանքներ, վարելաճողերիվերին սաճմաններում ստեղծել Ճողապաշտպան-ջրակարգավորիչ լայն անտառաչերտեր (ոչ պամ կաս 100-120 լայնությամբ): Ոռոգման չրով ապաճուվելու դեպքում, նթե ճողային պայմաններն ռեժիմը թույլ ջերմային Աշ տալիս, է ն տնտեսապեսձեռնտույ որնպատակածարմար պեսզի պաշտպանական շերտերը ստեղծել պողատու (ճնդաՐա որում, սսողատու վոր) տեսակներից: տնկարկներիվերին ու

-- Գեյսու-Ջող Հատվածում հրականացնի ուլ

սասճմաններում, որպես արգելակող-կուտակողշերտեր, նալա-տակաճարմարէ տնկել 3--Տ շարք չիչխան. ոռոգվող ճողերում իոիգացիոն էրոզիան կանխելու ճամար կիրառել ջրման ուսցիոնալտեխնիկա. ծխախոտի բուսատնկաստաններում կիրառել ուժեղացված Հողապաշտպան միջոցառումներ՝ միջշարքներում ստեղծել ընդճատվող ակոսներ, լանջի ճորիզոնականների ուղղությամբ ջրապաճուն առուներ, բազմամյա միամյա խոտաբույսերից ու մշտական ժամանակավոր արգելակող-կուտակողշերտեր ն աղլն. --ՃՀողի չներժծված ջուրը ճավաքելու ն ճեռացնելու Համար կառուցել ջրտար առուներ ն ալդ ջուրն օդտադորժել ներքն ընկած դաշտերը ոռոգելու ճամար. ուժեղ --10--12:-ից բարձր լանջերում ընկած միջակ արգելել էրողացված վարհլաչճողերում կտրականապես վարը ն մշակումը: Նան այնտեղ միամյա դաշտային կուլտուրաների տարածություններն անճրաժեշտ է բազմամյա ճացաղդի թիթեոնաժաղկավորխոտաբույսերով բուսապատել, ստեղծել ճիմ ն վերածել երկարամյա կերային ճանդակների. ԳյունեԶոդ ճատվածի նրկար լանջերում իրականացենը ճամատարած մշակվող ու բազմամյա խոտաբույսերի շերտա-

Հան ԱԻ րու նել գվա ծային էաբոր բույսերից դաշտերի վերածելու ո. Համար, մակերեսային նիկականաշխատանքներ՝ վարելաճողերի ջամիակված միջնականման շերտերը վերա

--

:

ու

ճամար.

տվում

ընդգրկում է Հյուսի

ծրկրորդճողաէրողիոնշրջանը զբաղեցնում է մեկ ընդարակ զանգված, ակսաժ Սնանկ շրջանի լճաշին գյուղից մինչն

Վարդենիսի շրջանիԶառքենդ գյուղը: Այս ղանգլվածում ընկած

չ

Սեւանի ռովազանի Հիմնական մասը: վարելաճողերի

ՀողերըմիջակՀզորն ե Հզորեն, ժանր կավավազային թեթե կավայինմեխանիկական կազմով,

մաժ

ու

լավ

ճումուսայնացված լվաց:

կարբոնատային տիպիկ սնաճողերեն: Հ Հողաշերոի Հասնում

տեղ-տեղ է մինչն 65-25ուր աա, աոՊյունը պրոցեսներըԹույլ արտաճայտված, ձրոզիոն ԱԱտեղերում" Հին չափավոր:Հողերը ի

.

հն

չերոզացված թույլ

ացված

բարձրացնելու

ու

դրանք արտ

աճա ինչպիսի են Հակաէրոզիոն միջոցառումներ պլաճանջվում իրա-

սային) լանջերը:

--

--

Է

ու

լճոնաշղքայի ատվերաճայաց (1մնականում

--

--ճանքային պարարտանյութերը ճող մտցնել կոտորակամին կարգով. մակերեսային բարելավման միջոցառումներիիրականացման ճանապարճուլ վերականգնել վարհլաճողերից անմիջապես վերե ընկած ուժեղ տրորված էրողացլլած արոտների բթուսական ծածկոցը, որոնք որոշակի պոտենցիալ վտանգ Հողային ծն ներկայացնում ներքն րնկած վարհլաճողերի քայքայման

,

ու

մա

երկրորդ Ճողաէրոզիոն կանացնել շրջանում, որն Գեղամա

ու

դերացիա.

ւ

քարերից լանջի Ճորիզոնականների ուղղությամ ԲՈԲ ատեղծելմշտական Հոսքականխիչ (բուֆերային) շերտեր: Այժմ տեսնենք, Թե էրոզիոնպրոցեսներնինչ բնույթ նն կրում, ինչպիսի ինտենսիվությամբ են

ու

վոր տեղաբաշխում. առավել էրողացված ցածր արտադրողականությունունեցող Ճճողն օրգանական նյութերով ճարատացվարհլաճողերում 1նլու, նրա ագրոնամիական «ճատկություններըլավացնելու ե Ճողի «Պակաէրոզիոնդիմադրողականությունը նպատակով, բացի խոտացանությունից, ճող մտցնել օրգանական պարարտանյութեր,զանազան խառնաղբեր, կատարել սի-

ՀԸՐ-

,

--

տեխ ի

պացված

են, առանձին Ժե բծնրով Հանոնդիպում

տարածություններ:

էրոզիոն

ու

են նան

պրոցեսների թուլացման վրա,

Թմբարբլրային ռհլինֆից

ինչ

առան-

էրոմիջակ էրո-

: բացի

ծա

լովոր

Համեմ ա Հողերի ատաբար բարձր Հակաէրողիոն զ դիմ ադրողականությունից, անան բավական դրական է քյա շ անդրադառնում փարելաճողերից վերե ընկած գրեթե փ ձորորված չուտնաՀաՐ ված բնական բն ւ կերային առկայություՀանդակների նը: Այսպիսիարոտներում Ճողի մակերնսի բուսաժաժկվածությունը բարձր է" 70շշ շ5գ0,7 տեղ-տեղ ավելի,որը ն ու

չտ

ու

բավական է Հողապաշտպան Ճասկությունները: Մ յ դրանց լանջերում, որտեղ խախտվում

բարձրացնում

ձկ

բի ռ

ագո

՝

,

հոջուքյան տարրական

են

լեռնային կանոնները չեն կիրւովում առարակ Ճողապաշտպան ագրոտեխնիկական միջոն

Ցոառումներ, ջրային էրոզիան բավական զարգացած է:

Այստեղ

վարելաճողերի առանձին Հատվածներում առաջանում են ողողատներ, որոնք չերքական վարի ժամանակ Հարթեցվում են: է ոչ էրոզիան Ջրային միայն անձրնաջրերի, առաջ գալիս այլն ճալոցքային չրերի Հճոսքերով: նկարագրվողճողաէրողիոն շրջանում ձորակային էրոզիան առանձնապես չի սակայն առանձին տնտեսությունների տարածքում (Մարտունու շրջանի Սովինար, Պոլաքար, Աստղաձոր)նկատվում է ժամանակակից ձորակների առաջացում: Ջորակներիառաջացման Հիմնական պաւսոճառնայն է, որ ճնավուրց էրոզիոն դգոյացումներում, ինչպես նան լանջերի բացառական տարրերում քամին կուտակում է ձյան ճակայականզանդվածներ ն դարնան բուռն ձնճտալիժամանակ առաջանում են չրերի մակերեսային ճղզոր ճոսանքներ, որոնք քայքայում են ճողագրունտը: Հողաէրողիոն շրջանում վարելաճողերն առանձնաԵրկրորդ տարածությունների վրա պես մասնատված չեն: Այստեղ մեծ իրականացվումեն կուլտուր-ոեխնիկական աշխատանքներ,որի' միջնակներն ընթացքում վերացվում են լանջերում ստեղծված ստեղծված նոր դաշմիջչնականմանշերտերը: զանդվածային մեծ է: Բա-տերում էրոզիայի զարգացման վտանգը բավական ցի այդ, այստեղ կան բավականաչափ չլուրացված քարքարոտ Հողեր, որոնք վարելաճողերի ավելացման մեծ ռեզերվ են: Այսնսակետից՝ պիսի տարածությունները ռելիեֆի պայմանների

ո

միանգամայն պիտանի են տարբեր դյուղատնահսական բույսեուսրածու-ճամար: Առանձին տեղերում մեժ բխ թյունեն զբաղեցնում միջնակներն միջնականմանշերտերը»: են ճողի մչադաշտերը ն դժվարացնում որոնք մասնատում

մշակության

'

ու

ա ողաէրոզիոն շրջանում առաջանում բավական

զ

ությունը:

է

կայուն ձնաշերտ,

ճառ:

գարնան բուռն ձնճալի ժամանակ առաջ լանջերում է բերում ընկած Լ չողերի քայքայում: ուններում, ինչպիսիք են Մարտունու ց ն ոռնհլինֆի պայմանեն ները թույլ (ձայաստանումբացառիկ դեպք է) մշատալիս որը

տեսութ ովենարը, րչանը րագյուղը, Հողային Մ աւ

.

"

դելու լանչի ջրաբաժանայինմասը, Գեղաման Վարդենիսիլեռնաշղթաների փեշերում կան

ն

ներկայումս սիստեմատիկէրոզիայիեն

Նկարագրվող շրջանում 4նՀալի, ճողաէրոզիոն

չրերը միշտ չէ, ե Բ արորի Ծր տիջուեորի վու

արդյունավետ

որ

Աո» Ծա ընդգրկող Համար, շրջաԱԲ" այաց Հողաէրողիոն միջոցառումների խիստ. ո ոԴաերոգիոն Ճամակարգը է արնաճայաց ընդգրկող առաջին Հճողաէրոլանջերն Բլում զիոն շրջանից: դեմ պայքարի էրողացված լանջերն

ւ

այս

տար-

բ

քրոգիայի ճողեության բարձրացման միջոցառումների ոիարտադրողակա թատ հախատնավում Ճողաէրողիո ի .. ներքին միջին երում ու

Հաչ

շրջա

--

լայն կանացնել

իրա-

գոտինէ

ու

մասշտաբի ագրոանտառմելիորատիվ աշխ տանքներ, այդտեղ ատեղծել քամու ուժի կոտրող, ա-

չրակարգավորիչ-ճողապաշտպան նան Համա-չ անտառաջերաձր, մասամբ տարած տնկարկներ, սերտորեն ղուդակցելով ազտառային

ագրոտեխնիկական Հողապաշտպան դրանք միջոցառում Ճեւո.

ոլոցթայի էրոզիայի զարգացումը .

-

,

ու

ււ անձրնաջչրերը

տագա

զառիքափ լանջերի ստորոտում

:

կաւ

ւ:

ռաց

ւ.

որակային

պասոակով դիք խելու լո |

ու

ընկած վարելաչողերի վերին ջրատար առուներ. ձնաշերտի կուտակման տեղերումկառուցել Հուքաջրերը ցրող ու ճեռացնող առուներ է այլ կարգի պարզ Հիդ-

վառուցել հաճմաններում զոր

րբուսեխնիկական կառուցումներ.

անձրեների ամէ,Բոոցիային, օգտագործելու ճամար

աղբյուրների չրերն արդյուկառուցել ռեգիոնալ ն միջորնտեսային նշանակության ջրամբարներ. ու

«մ

տ

Հար» "ի '

Ցարաիկային էրոզացվա կոլտուրան ողերում, Ւմ " ապուռննցիալ է: վտանդը րոզիայի վուսր

Ղ

Հողերը

արգելել ու

որ-

դորգացման

մեծ

Հատկացնել բազմամյախոտաբույսերի տակ,

նման

բուսա-

ճողատեսքերի. թուրդրանջ Խրածլարամ ակավորապես կերային արածեցումը արգելել

անասունների

լքված վարելաճտողերում, մակերեսային արմատական բարելավման միջոցառումներով Հովերականդնելբուսական ղային ծածկոցը ն դրանք վերածել ու

բա-

վական լքված վարելաճողեր, որոնք առանց բուսապատման բուսական ն ճողային ծածկոցը վերականզնելու փոխակերպվել .

ու

շարքը

յրարկվում,

զարգացած»

ու

արուների

ու

ռերի

դլխավորապես խուտճարք-

-- այն դաշտերում, որտեղ մշակվում են ծխախոտ ու այլ կուլտուրաներ կիրառել ինտենսիվ Հողապաշտպան շարաճերկ

ակոսներ, ջրապաճունակ ընդճատվող ստեղծել մբջոցառումներ՝ մշտական կամ ժամանակավոր արգելակող-կուտակող շերտեր, փոսեր ն այլն. միջշարքային տարածություններում բարելավման աշխա-- մակերեսային արմատական տանքներ կատարել վարեհլաճողերիցանմիջապես վերն ընկած ու

ն բնականկերայինճանդակներում դրանով իսկ բարձրացնել

դրանց ճողապաշտպանՃատկությունները։ Այսպիսի միջոցամասերում ինկած վացածրադիր տումը պետք է դիտելորպես րելաճողերը Հողատարումիցքայքայումից պաշտպանելու կարնոր միջոցառում. կիրառել ոռողման ռացիոնալ տեխնիկա (ոռոգվող Պողաանձտարածություններում), մասնավորապես արձչեստական ու

--

բնաքում.

միջնավերացնել անկանոն ստեղծված միջնակներն կաչեն դեր էական Հողապաշտպան կանման չնրտերը, որոնք ու

--

սարում:

Միննույն բնակլիմայական բնատնտեսականգոտում այս երկու միանդամայն իրարից խիստ տարբերվող ճողաէրոզիոն շրջանների կողքին անջատվում է մի այլ Հողաէրոզիոնշրջան, դրանց էրոզիոն պրոցեսների զարգացման բնույթով որբ նան պաճանքվող ինչպես արտաճայտման ինտենսիվությամբ, ճամակարդով էապես տարբերմիջոցառումների Հակաէրոզիոն ու

ու

վում է առայիններից: երրորդ Ճողաէրոզիոն շրջանն ընդգրկում է Սնանի ավազանի Հարք տարածությունները ն ընկած է երեք զանդվածներում՝ 1. ՄասրիկիՀարքավայր (2-1) Վարդենիսի շրջանում, 2. Սնեանա լճի մերձավնյա տարածություններ (2--4) Վարն շրջաններում, անվան կամոյի Սնանի դենիսի, Մարտունու, 8. Գեղամավան-Սկանի զանգված (2--3) Մնանի շրջանում: (2--1) տարածվում է Վարդենիսի հարբթավայբը Մասբիկի շրջանում, որտեղ ջրային էրոզիան առանձնապես չի արտաՀայտված, իսկ զարգացման պոտենցիալ վտանգի բավական փոքը է: Հարթավայրիտարածքի զղալի մասը ոռողվում է Մասթիկ դետի, Մնանա

լճի

ն

Հողածածկըներկայացնում է

Վ3ջ

աղբյուրներիջրերով: միջակ Հիմնականում Հզոր

ոռոգման

այլ

Հզորության,

ծանր կավավազային թեթե կավային լվացված, գլխավորապես չէրողացված սնաճողեր, իսկ ոչ մեծ տարածության սաճմաններում՝ նակ մարգագետնային տափաստանացվող(դարավանդային) ճողեր, որոնք կավային կավավաղային մեխանիկական կազմ ունեն. Բավական տարածություն են զբաղեցնում նան մշակված տորֆավայրերը, որոնք են ներկայումս օգտ ադոլրծվում որպեսվարելաճողեր՝ զանազան գյուղատնտեսական կուլտուրաներ մշակելու Համար: Մնանա (Ճի մերձափնյա մասերոսմ,ճատկապես Վարդենիսի շրջանում (Մասրիկի Հարթավայր), որտեղ գրունտային ջրերը բավական մոտ են ընկած Հողի մակերեսից, ոչ մեֆ սաշու

ու

են նն մաններում Հանդիպում

տարածության

ճողեր: աղակալած

ՄասրիկիՀարթավայրում իոիգացիոն էրոզիան չափավոր արտաճայտված: Այս 4ողաքրոզիոն շրջանի բնորոշ առանձնա-

է

Հատկությունն այն է, որ այստեղ մշտապես գործում են ուժեղ Քամիներ, որոնք պաշտպանական անտառաշերտեր չլինելու են անդրադառնում պայմաններում շատ բացասաբար Հողիջրաին ռեժիմի ու բերքի ձեավորման վրաճ ծաճախ կրկնվող խորշակները ցածր բերքի ստացման ճիմնական պատճառներից մեկըն

են:

ւ

Մասրիկի ճարթավայրը, որը ընդգրկում է Հակայական րածք ն ճանդիսանում է Վարդենիսիշրջանում գյուղատնտեսական մթերքների արտադրության ճիմնական բազա, ներկա դրությամբ փաստորենթողնված է մշտապես դործող քամիների բապասական ճետնանքներիցանպաշտպան: Ադրոանտառմելիորացիան այստեղ քամու էրոզիայի,երալտի խորչակների դեմ պայքարի Հզոր միջոց է ն դրա Համար այն պետք է անխտիր մտցվի երկրագործության ընդճանուր Ճամակարդգի եջ: Սնանա լճի մերձափնյա զանգվածը (9--5) զբաղեցնում է Ճարք տարածություններն թույլ թեք Հարթությունները ն ներկայացնում է լճից ազատված ճողադրունտներ։ Մնեանի,Մարտունու ն կամոյի անվան շրջանների տարածքում վարելաճողերը զբաղեցնում են ոչ մեծ տարածություն Այստեղ տարաժՔի զգալի մասը (անմիջապես լճի մերձափնյա տարածությունների) անտառապատվածէ ն կարծես թե կանաչ թիկնոց է Ճճանդիսանումլճի ջուրի աղտոտումից պաշտպանելու ճամար: տա-

ու

ու

ու

28.414

Սնանա

լճի դրունտները

դգետնային,ինչպես

նան

ավազակավային խոնավ մարդա-

թույլ

ղարդացած ավազային Հողեր

Մարտունուջրջանի Գետաշեն-Արծվանիստ ճատվածում Հողերը մարդադետնային տափաստանացվող (դարավանդային)գ տիպի են։ Այս ճողերի բերրիուտաճովտային թյունը (բացի դետաճովտային Հողերից) բավական ցածր է,. դրանք ունեն անբարելավագրոարտադրականճատկություններ: փուխր լինելու պատճառով (ավաղային: ն ավազակավայիննատվածքներ) ձնճալից անձրններից ջացած Ճճոսքերըտեղ-տեղ քայքայում են ճողադրունտր, ջացնելով խորխորատներ։ Վարհլաճողերըգլխավորապես օգտագործվում են կարտոֆիլի, ծխախոտի, պտղատուների,բանջարանոցային ն այլ կուլտուրաների մշակության Համար (2--3) զբաղեցնում է ՍեԳեղամավան-Լճաշենի զանգվածը են։

Սովագագային :

Մայրատնսակները

ու

առա--

առա-

Սեանիավազանի ճողաէռոզիոն շոջաննեբիվաբելաճողերի համար պաշտպանության առաջաոկվող լչացուցիչ հակաէոոզիոն ու ագոոմելիոբատիվ միջոցառումնեոր

ագրոմելիորատիվ Հ միջոցառումները

Հակարոզիոն

ս

փա

|

Սաճմաւնավակն

Տ

Հերկ

շ

| 2-ր: ի

3-ՐԴ |

գ

Լլ կուլտուրաների

ռե նաեաությումաարածությունները

մախ

մի

ււ

ճար

ս

անըն

ները մասնազգիտացնել րությամբ

ւրա

ուղսպղտղարբուծություն

ագրուսնտառմելիորատիվ հրականացնել

տանքներ

կիրառելոռողման

ոսցիոնալ

ւ

-

Հ

Հ

«

Հ

Հ

«

-

Պոլո,Համար ուրբ

ավաքելու

ոռողմա

օգտաչ-

ամար

Հ

Համատարածմշակվող կուլտուրաների բազմամլա խոտաբույսերի շերտավոր տեղաբուշ-

Հ

-

ն

«Հ

խում

Միամյա

բազմամյա խոտաբույսերի քատարածություններիընդարձակում

Մեծ ու

ու

օգտագործում

ու

|

:

«

«

Հ

Հ

՞-

«Հ

՛ -

):

(Ազատվածձողագրունտներում (Ազատված ): Հողագրունտներում

-

Հ«

--

միջտնատնսայիննշանակության

ջրամբարների կառուցում ""

5՝

-

էրո-

պարզ ճիդրոմակերեաային ճոսքը ցրող տեխնիկական կառուցումների ոատեղծում

Ռեգիոնալ

«

Հողային ծածկոցի վերականգնում

ե

Հ

-

-

կոտորակային

վերն ընկած տրորված Վարելաճողերից ու

-

ցան-

չափերով օրգանական պարարտանյութերի խառնաղբորի օգտագործում

Հանթջային պարարտանյութերի

«

--

--

-ջ

վանի վարչական չրջանի կենտրոնական մասի ճար տարան ընդգրկում է ծություններնԲույլ քեջ Ճարթությունները

Լճաշենի, ինչպես նան Սնանի տնտեսության տարածքի մի մառր: Սնանիշրջանի վարելաճողերի շուրջ մեկ քառորդը տարած-

վումէ այս ֆ

ի:

ք Մ ղանգվածում:

Այս ղանդվածում ձնավորվել են զլիավորապես չլէրողացված,Հզոր միջակ Հղորության լվացված, մասամբ թույլ կարբոնատային տնաճողեր, որտեղ էրողիայի զարգացման պոտեինցիալ վտանգը թույլէ: Այստեղէրողիոնպրոցեսներ դրեթե չեն արտաճայտված: Անմշակ քարքարոտ տարածություններն ու

ու

պաճունակ առուների, բազմամյա միամյա խոտաբույսերից մշտական "ամանակավոր-չ արդելակող-կուտակող շերտերի ստեղծում ն ու

՛

են վարելաճող միջնականման շրջափակված շերտերը, որոնք յ

:

ու

Գեղամավանի, Ցաղդանի, Դդմաշենի,Ծաղկունքի, Վարսերի,

Հ

կիրառնլ ինտենսիվ Հողապաշտպան միջոցառումներ չարաճերկ կուլտուրաներին «Հատկացվող (բնդճատվող ակոսների, չջրադաշտերում

այլն)

|

ու

աշխա-

տեխնիկա

|

`

ու

րի

շրջանները

ու

|

աա ՍԱՑ ՈՐՅՎած Մորմծոլ վաելո,

բուսական

ճՀողաէրողիոն

|

:

«

«

րով, բավական տարածություններ -

ռեղերվ

են

են ղբաղեցնում

ն

որոշակի

ճանդիսանում մշակելի Հողերի ավելացման Համար

Հողերն էրոզիայից պաշտպանելու արդյունավետ միջոցառումներ կազմակերպելու ե վարհլաճողերի բերրիությունը բարձրացնելու ճամար նհրրորդ Պողաէրողիոն շրջանում ջարկվում է կիրառել միջոցառումների ճամակարդ, որն ընդառղա-

դրրկում է՝

--կիրառել լ

պես

Ցի խնիկա, մոր միր էրողիան անձրնացման եղանակով ոռոգում իռխիդգացիոն ոռոգման ՛

ոացիոնալ

լ

տեխնիկա,

մասնավորա-

կանխելու Համար, -- լայնորեն կիրառել ագրոանտառմելիորատիվմիջոցառումներ՝ լբ մշտական դործող քամիների բացասական ճետնանքները վերացնելու ն խորշակների ղեմ պայքարելու ճամար, `

-- Մասրիկիճարթավայրում (ՀատկապեսՍնանա

լճի մերնորմաների

ձափնյա մասերում) խստորեն Հետնել ոռոգման պաճպանմանն ջրման ռացիոնալ տեխնիկայի կիրառմանը, որպեսզի կանխել խորքային ջրերի մակարդակի բարձրացումն ու

ճողերի Ճետադա աղակալումըչ -- մեծ չափով օդտադործել օրգանական պարարտանյութեր, տարբեր խառնաղբեր, Սնանա լճիկ ազատված ճողադրունոների վրա թույլ զարգացած նվազ բերրիություն ունեցող ճողերում Հնարավորչափով խուսափել Հանքային վիրառելսիդերացիա: պարարտանյութերիօգտագործումից, որպեսզի կանխել Սնաու

նա

լճի ջրի աղտոտումը,

կառուցվածքում -չցանքատարածությունների

զգալի տեղ ու միամյա բազմամյա խոտաբույսերի ցանքերին ճասկվացնել | նպաստել Հողում օրգանական նյութերի ավելացմանը, նրա լավացմանը ն 4ակաագրոարտադրական Հատկությունների էրոզիոն դիմադրողականության բարձրացմանը:

դյուղատնտեսական ճողատեսջերը «խմնականում ընկած են լանջերի վրա ն արագացված էրոզիայի զարգացման պոտենցիալ է: վտանգը չափազանցմեժ Տարածքի ճակաէրողիոն կազմակերպումը պետք է լուծի ճետնյալ ճիմնական Հարցերը՝ ա) ճիշո տեղաբաշխել գյուղատնտեսական ճողատեսքերը, խելացիորեն որոշել անտառի, արուի, խուտճարքի, վարելաՃողի, բազմամյա տնկարկներիճարաբերությունը հ զբաղեցվող մուս» արուծություն Բ) խիստ թուլացնել կամ լրիվ կասեցնել ճողածածկի ջայքայումը,

դ) պաճպանել

Ա ա ն

իոն

ու

ն

բարձրացնել էրողացված Ճողերի բերբիձ Դ արտադրողականումա ւբբ օդտա-

թա

ւււ

,

հ) ապաչովել ներդրվող միջոցառումներիտնտեսական արդյունավետությունը, ղ) բարձրացնել երկրադործության կուլտուրան ն ավելացնել բարձր արտադրողականությունունեցող ն տուղվել արժեքավոր :

Հողատեսքերի տարածությունը: Տարածքիկազմակերպման Հիմնական օղակը Համարվում է որոշիչ ցուցանիշների էրոզիոն պրոցեսների արտաճայոման աստիճանի միատարրության ճիման վրա ճողերի խամբավորումըն ըստ կարդերի հ առանձին կարդի ճողերի ճամար տարբերակված ճակաէրողիոն միջոցառումների մշակումը: Տարածքի Հակաէրոզիոն կազմակերպման ն ծակաէրոզիոն միջոցառումների ճամակարդ մշակելու նպատակով Միության տարբեր ճողակլիմայական գոտիների ճամար, ելնելով տեղի առանձնաճատկություննեբնատնտեսական պայմաններից րից, մշակվել են ճողերի կարգաբանմանսխեմաներ, որոնք լայնորեն կիրառվում են արտադրությանմեջ, Սակայն գոյություն ունեցող կարդաբանմանսխեման ն ըստ կատեգորիաների ճակաէրոզիոն միջոցառումներիճամակարդըյ որը մշակվել է ՃւրՀ. ընդունելի չեն լեոքավայրային տարածքի Համար, բոլորովին նային շրջանների, մասնավորապես Հայկական ԽՍՀ տարածքի ու

ու

ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

ԼԵՌՆԱՅԻՆ ՏԱՐԱԾՔԻ ՀՈՂԱՏԵՍՔԵՐԻ

ՀԱՄԱԿԱՐԳ

ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐԻ

ՀԱԿԱԷՐՈՋԻՈՆ

ՄՇԱԿԵԼՈՒ

ՆՊԱՏԱԿՈՎ

Հողերի էրոզիայի դեմ պայքարի ընդճանուր ճամալիրի կարնոր օղակներից մեկը Համարվում է ճողային ոհսուրաների պաճպանության պաճանջների ճաշվառման ճիման վրա ճիշտ կազմակերպուբածքի ճիշտ կազմակերալումը: Տարածքի է լեռնային մարզերի ճամար, որտեղ մը Հատկապես կարնոր տա-

Համար:

Հարցն բարդությունն այն է, որ լեռնային շրջաններում 57ղերն ընկած են մեժ (վարելաճողերը մինչն 154 ն նույնիսկ

ավելի բարձր,բնական կերային ճանդակները՝ մինչե 25--80") քենքություններիվրա ն պաճանջվում է մշակել լանչերի թեքուԹյան միանգամայն այլ աստիճանավորում: Բացի ալդ, լեռնային մարզերում լանջի դիրքադրումը ճամարվում է ոչ միայն էրոզիայի զարգացման, այլն տարածքի ճակաէկրողիոնկաղմակերպման կարնոր գործոն. Տեղանքի ուժեղ կտրտվածության Հճետնանքովմեկ արտադրական ճողակատորիկամ ցանքաշրջա-չ նառության դաշտի մեջ մատնում են տարբեր դիրքադրում ունեցող մի քանի փոքրՀողակտորներ: Ըստ որում, լանջի բոլոր դիրառանձճ ողակտորների Համար արտադրական Քադրությունների. նացումն առաջ է բերում կարգաբանժան խիստ բարսխեմայի դացում ն Հճակաէրողիոն միջոցառումների կազմակերպման մեծ

դժվարությունները

լեռնային պայմաններում ավելի նպատակաՀետնեապես Հարմար է առանձնացնել լանչերի դիրքադրման ավելի խոշոր ու արնաճայաց լանջեր: ատորաբաժանումներ՝ստվերաճայաց ։

Միության Հարթավայրային Խորճրդային մարզերում դաշտերն այնքան մեծ են, որ տարածքի ճակաէրողիոն կաղմա-

կերպման նպատակով ստիպված են դրանք բաժանել արտադրական (բրիգադային) Հողակտորների կամ դաշտերի: Աոնային շրջաններում, դաշտերի մասնատվածությանՀետնանքով, ընդչակառակը, ստիպված են մի քանի դաշտերի միավորել մեկ ոնդճանուր արտադրական շատ լեռմեջ: Օրինակ, ճողակտորի ն նային շրջաններում (հջնան, Թալին, Վայք, եղեգնաձոր այլն) մեկ արտադրական ճողակտորի մեջ ճաճախ միավորված են 10--15, Ճճաճախնան ավելի շատ Ճճողաճանդակներ, որոնք ունեն ն տարբեր դիրքադրություն թեքությանաստիճան, Ճոն այլ պայմաններ: ղային ջչրաչջերմային կեռնային պայմաններում ճողերի կարդաբանման ճարցում նս մեկ դժվարություն է ստեղծվում՝ մեկ ոչ մեծ ճողակտորում (դաշտում), որը զբաղեցնում է ընդամենը 3-4 Հեկտար քածություն, Հանդիպում են տարբեր աստիճանի էրողացված տեղեր, որոնք ունեն տարբեր ագրոարտադրականճատկություններ: Մեկ ոչ մեծ Հողակտորում երկու կամ ավելի կատեգորիավի «ողերի առանձնացումը, ինչ խոսք, նպատակաճարմար չէ: Դրա ճամար, եթե ճողի. էրողացվածության Հիմնական ֆոնի վրա ճանդիպում են այլ աստիճանի էրողացված ճողեր, որոնք տա-

բնդճանուր տարածքի15--20Կ 0-ից ավելի չեն, Հաճախ ստիպված ենք առանձնացնել ոչ միատարը կատեգորիա: 0րինակ, միջակ էրողացված, տեղ-տեղ ուժեղ էրողզացված Ճճողեր կամ ուժեղ էրողացված, տեղ-տեղ միջակ էրողացված ճողեր ն այլն: էրողիայի դեմ պայքարի տարբերակված Համակարգ մշակեժամա-չ լու ճամար լեռնային տարածքի Հողերի կարդգաբանման առնում նակ Հաշվի ենք ճետեյալ գործոնները՝ ա) ճողի օզոադործման բնույթր ն գյուղատնտեսականօղտագործմանճամար պիտանիությանաստիճանը, բ) Հողի էրողացվածության աստիճանը, գ) էրողիայի զարգացման պոտենցիալ վտանգը, Դ) լանջի թեքությունը, հ) Ճճողիբնական բերրիության մակարդակը, Համար), տնկարկների զ) մշսսկվող կուլտուրան (բազմամյա ունեցած նկատմամբ միջոցառումների ճակաէրողիոն եհ)

անչճրաժեշտությունը,

կուլտուրականացվածությունը, լ) Ճճողերի ն կեվիճակը(բնական տ տրորվածությունը բուսածածկի

րային ճանդակների ճամար): Հիմք ընդունելով վերը նշված ցուցանիշները, բոլոր Ճճողատեսքերը ստորաբաժանել ենք 4 խմբի, իսկ այդ խմբերի մեջ անջատել ենք 12 կատեգորիաներ: են խմբի մեջ մոնոմ տարբեր աստիճանի էրոԱռաջին զացված ու բնական բերրիությունունեցող վարելաճողերը նե ճամար պիտանի մշակության ճողերը: են բնական կերային ճողատեսԵրկրորդխմբի մեջ մնում ճասակի ինչպես նան բոլոր Քերը՝ խուոճարքները, արուռները, ՝

խոպանները:

խմբի ԵՐՐորդ

մեջ

մտնում

են

բազմամյատնկարկները(պրտ-

կուլտուրաներ, խաղող), անտառներն: ու թփուտները: են դյուղատնտեսության մեջ Չորրորդխամբիմեջ մանում չօգտագործվող Հողերը (մերկացած ելքեր, ժայռեր, մերկացած արմատականապառաժներն այլն): (1-ին խումբ) ստորաբաժանում ենք 6 կաՎարբելաճողեոր ղատու

ւտեգորիուլի՝

բավական էրոզիայի չենթարկված,

բարձր բնական բերթեք (մինչն 3") ճարրիությամբ անջրդի վարելաճողեր, թույլ 1.

թությունների վրա, որտեղ էրոզիայի զարգացման պոտենցիալ վտանդըթույլ է: 2. Թույլ էրոզացված, որոչ չափով բերրիությունը նվազած անջրդի վարելաճողեր, ճիմնականում զառիկող լանջերի վրո՛ (3--6՝), որտեղ էրոզիայի զարգացման պուենցիալ վտանգթ չափավորէ: 3. Չէրոզացվածն թույլ էրողացված, բարձր բերրիությամբ կամ բերրիությունը որոշ չափով նվազած ոռոդովի վարելաճողեր՝ թույլ թեք Հարթությունների ու զառիկող լանջերի վրա որտեղ մակերեսային Հողատարման վտանգը թուլլ (0-65), կամ չափավոր է, իսկ կխոխգացիոն՝չափավոր կամ ժի-

չակ:

Միջակ էրոզացված (առանձինբծերով ուժեղ էրոզացված) ցածր բերրիությամբ անջրդի վարելաճողեր, թուլ թեք ն միե էրոզիա չան ՔՅ6 մեե բոնղ ձրողիայի 6--12:) անջերի նջե վրա, որսոեղ " ման է: վտանդըմիջակ պոտենցիալ 5. Միջակ էրողզացված (առանձինբծերով ուժեղ էրոզացված) ցածր բերրիությամբ ոռոգելի Հողեր, թույլ թեք ն միջակ թեք (6--14") լանչերի վրա, որտեղ մակերեսային ճողատարման է, ոտենցիալ միջակ կամ ի' Բռի ' իռիգացիոնը՝ տա ման վտան ա միջակ ք

(

ա

օ

արզաց-

:

:

աեղ:

իս

Ուժեղ էրոզացված (առանձին միջակ էրողացվածձ) բծֆերով ծ.ցածր վարելաճողեր, ուժեղ թեթ

բերրիությամբ անչրդի շատ (10--1265-ից բարձր) լանջերի վրա, որտեղ էրոզիայի

զարգաց-

պոտենցիալվտանդը ուժեղ է:

Բնականկեբայինհանդակները (2-րդ խումբ),որտեղ բնդ-

են խուտճարքներն գիրկված

արուռները ն տարբեր Հասակի խոպանները, ստորաբաժանում ենք երեք վատեդորիայի՝ ու

7.

թույլ ն Չէրողացված,

տեղ-տեղ միջակ էրողացված, թույլ միջակ կոխոտված արոտներ ն բոլոր կատեդորիայի խոտՃարքներ, որտեղ էրոզիայի զարգացման պոտենցիալ վտանգը թույլ ն չափավոր է: ն

Միջակ ն ուժեղ էրոզացված, ուժեղ շատ ուժեղ կոխոտված ցածր արտադրողականությամբ արուներ,որտեղ էրոզիայի զարգացման պոտենցիալ վտանդը միջակ ն ուժեղ է: 9. Տարբեր աստիճանիէրոզացված ու էրոզիայի զարդաց8.

Քազմամյա տնկառկներ,անտառներ ե թփուտներ(3-րդ խումբ) բաժանում ենք երկու կատեգորիայի. 10. Բազմամյատնկարկներ(պտղատուներ խաղող) տարու

4.

ման

պոտենցիալ վտանդ ունեցող խոպաններ։ Այս կատեղոչ րիայի ճողերն իրենց ճերթին բաժանվում են երկու ենթախմբի ա) բազմամյա խոտաբույսերի գերակշոությամբ խոպաններ, որտեղ բուսածածկի զարդացումը նպատակաճարմարէ ն վեմակերեսային բարելավման Ճանապարճով ուժեղացնել տածել բարձրարժեքճողատեսքերի. Բ) միամյա ժոլախոտերի գերակշոությամբ խոպաններ, որոնք ենթակա են արմատականբարելավման, բուսապատելու ու վերածելու բարձրարժնք կերային Հողատեսբերի: ման

ու

բեր թեքության լանջերի վրա, որտեղ առկա է էրոզիայի ացման տարբեր պոտենցիալիվտանգ

զար-

Անտառներ թփուտներ (տարբերխտությամբ), որոնք: ընկած տարբերթեքության լանջերի վրա ն ունեն էրողիայի 11.

ու

են

զարդացման տարբեր վտանդ:

մեջչօզտագուծվող

ճողեւ (4-րդ Գյուղատնտեսության րո խումբ), որոնք ընդգրկվածեն մեկ կատեգորիայիմէ, 12. Ուժեղ ե չատ ուժեղ էրոզացված մալրատեսավներիէլ,

քեր, լեոնագոդեր, առաջացման փոսռրակներ, ձորակների

օջախ-

ներ, որոնք ընկած են ուժեղ թեբ, դիք ն զառիթափ լանջերի ն Հեվրա, որտեղէրոզիայի ղարդացման պուռենցիալ վտանդր ղեղների ակտիվությունը մեծ է: Պեւոք է նշել, որ վարելաչճողերի կատեգորիաներըսաշմանելիս ելակետ է ընդունվել ոչ թն Հողերի զուտ " որակականցուցանիշները, այլ տարբերակվածՃողապաշտպան միջոցառումնեիի ճամակարգ մլակելու անճրաժեշտությունը Այս իմաստով էլ բացառված չէ, որ օրինակ, 1-ին թմբի երրորդ կատեգորիայի Ճողերն իրենց բերրիությամբ Հիմնական ադրոսրտադրական Հատկություններով մոտ լինեն առաջին ե երկրորդ կատեգորիայի ողերին կամ նույնիսկ որոչ չափով ավելի բարձր որակականցուցանիշներ ունենան: Հարցնայն է, որ նույնիսկ նույն էրողացվածության աստիճան որակական ցուցանիջներ ունեցող ջրովի ն անջրդի Ճողերի ճամար նախատեսվող Ճողապաշտպան միջոցառումների Ճճամակարդն արմատապես տարբեր է: ու

ու

44է

Հաճախ, երբ ուսումնասիրվող շրջանում կամ տնտեսությունում

փոքր

Հարթ տարածություններ չկան կամ դրանք շատ

տա-

չբարչարածբիկազմակերպումը րածությունեն զբաղեցնում,

դացնելու նպատակով անձրաժեշտէ դառնում 1-ին խմբի առաչին ն երկրորդ կատեգորիայի Հողերը խմբավորել մեկ ընդչաոռոնուր կատեգորիայի մեչ, ինչպես ղդա սրվում է, ասենք, դովվիՀողերի ճամար (3-րդ կատեգորիս.): Պետք է Հաշվի առնել նս մեկ Հանգամանք, որ թույլ թեջ

Հարթությունների (մինչն 3") չէրոզացված ն զառիկող լանջերի (3--65) թուլլ էրողզացվածոռոգովի Հողերի ընդգրկումը մեկ ընդճանուր կատեգորիայի մեջ կատարվում է այն պատճառով, որ լեռնային շրջաններում, որտեղ վարելաճողերք, այդ թվում ն ջրովի Հողերը, ընկաժ են մեժ թեքությունների վրա, մինչն 64 թեքությամբ լանջերում իռիգացիոն էրոզիայի դեմ պայքարի միջոցառումները իրարից էապես չեն տարբերվում:

Որպեսզիպարզ

լինի, քե որքան խայտաբղետեն մեր ճանրապետության լեռնային շրջանների չողերը ն տարբերակված ճակաէրոզիոն միջոցառումներ մշակելու ճամար որքան կարնոր 1 Հողերի խմբավորումն առանձին կատեզորիաներիմեջ, ստորն բերում ենք Հանրապետության մի շարք շրջանների վերաբերկատարված ճաշվարկային տվյալներ (աղյուսակ 86): Ընդ յալ տրում, ճաշվարկումները կատարված են շրջանի մեջ մտնող բո86

Աղյուսակ

վարելանողերի ՀայկականԽՍՀ լեռնայինմի շարք շոջաննեբի ըստ կատեգորիաների (ճեկտաոնեռով) բաշխվածությունն

Հորա-

«Շրչաններըչոարա-

կատեգորիաները Վարեհլաճողերի

"ր

ձութ.

Վարդենիս

32986

արան իջեան

1-ին

|

|13150

2-րդ 15044.

|

3-րդ

|

4-րդ

|

|6302 |

.

3422||

5-րդ

| 10313 | 4222 |

| ավար 2064|աւար 15662

կամոյի անվան

արա

,

|

|

|

6-րդ

| 142 | 218

արի

| 1494

| 533 |509

տնտեսությունների ճամար, սակայն աղյուսակը չծանրաբեռնելու ճամար բերում ենք միայն ընդճանրացվածտվյալներ: 86-րդ աղյուսակումբերված տվյալները վկայում են այն մասին, որ մեր Հանրապետությանլեռնային ոռհլինֆի պայմաններում վարելաճողերի միանգամայն խայտաբղետ են, դրանք տարբեր կատեգորիայի են ն, Հետնապես, ունեն տարբեր էրոբերրիության մակարդակ: զացվածության աստիճան Որպեսզի պատկերացում կազմել տարբեր կատեղորիայի վարելաչողերի Հիմնական ագրոարտադրական Հատվությունների մասին, տտորնբերում ենք ձայկականդյուղատնտեսական ղեկավարությամբ ինստիտուտում մեր (է. Հայրապետյան) անմիջական մասնակցությամբ Ռ. Ավդալյանի կողմից կատարված ուսումնասիրության տվյալները (աղյուսակ 87, 88, 89, 90): Ըատ որում, ուսումնասիրությունները կատարվել են Գետիկի ջրճավաք ավազանիմեջ ընդգրկվող գրեթե բոլոր տնտեսությունների տարածքում, սակայն: աշխատանքը չծանրաբեոնելու ճամար վարելաճողերի լուրաբանչյուր կատեգորիայի «ամար բերում ենք միայն մեկական առավել բնորոշ կտրվածքի ռովլյալներ:՝ Վերլուծելով աղյուսակներում բերված տվյալները, պարզվում է, որ ինչպես սնաճողային, այնպես էլ լեռնաանտառային դուտուտարբեր կատեգորիայի վարելաճողերն իրենց ճիմնական ագրոսրտադրական ատկությունների տեսակետից տարբերվում են միմյանցից: Այդ տարբերությունը նկատվում է ճատլոր.

ու

ու

ն կապես Ճճողաշերտի Հաստության (Հզորության), Հումուսի

ընդճանուր ազոտի պարունակության, ինչպես նան ճողի ագրեգադատայնացվածությանտեսակետից: են տվել, որ ՃճողիագրոնոՈւսումնասիրովթյունները ցույց միական Ճճաստկություններն առավել խիստ վատանում են ճայկապես մեծ թեքությունների վրա ընկած առավել ուժեղ էրոն պացված ճողերում (4-րդ, 5-րդ 6-րդ կատեղորիայի ճողեր): Միաժամանակպարզվել է, որ Հողի բերրիության ձնավորման Տարցում շատ կարնոր նշանակություն ունի այն ճանդամանքըչ է չոզայկ եզը ո լքկոժ աԵի ալա «եռաՐ-Ե ու

Այդ (Էրդ

էլ չէ, միջակ չրոզացված Դողերը իմաստով բացառված 5-րդ կատեգորիա), որոնք ձնավորվել են, ասենք, Ը

ն

ատվերաճայաց լանջերում,

ունննան

նույն

բերրիության

մա-

:օօ

մմոր

Հան

Ր

Յ

-ոմք

-զմեռ

վմզղտուն ղաքոկ

օ

Հ

օշ«0

իր

ռ

«ՀՀ ՓՖՋ ՀԹ ա

ՏՏՋՖ

(2,

Ֆ

:`3

Վ

-

«Պլ

"

ՀՀՓ

.

Գ

ռՊՀ ՓՋ ՀՎՀԾԲԻԳ

-Հ ՀՇ

Հ

ՏՋՑ`»Հ ՀՑ

օօ

`

|

:

ՏՓՖ Տ

Հ.ԺՀՅԳ

ՀԳՋԳՓՋպ

ՏԺԵԺՀ

եւ-ը

Տ-Վ«Պ ՞ՀՓՊ

"`

-Հ-

Տ

Վ

ՀՀ.

ՀՏՓԳՋպ

-Հ»-

ՏՏ

Գ

ՀՊՃՀ

`Ջ ռԶՋպ -Ֆ»«ԳՅ

Տ

Ջ -

.

(ՎճուրյանՀԵՊՋՓ վմզղուվնկումգ .ՎՓՖ»

5») բնվտ

Բր 100'0

Հ"Հ-ՖՊ ՀՏ ԵՏՀՎ

Տ

-

Է-

"Հ

Հ».-Ֆ՞

«-.Տ

ո" --.Հ«

-ծ

`

ՀԱ Հ

Տ

,

(04գգկվղոոր

Ր

ՀԼ

5.

Տ: Ջ

-

100»)

Քր

Հ

՞-շծ«ծ-ծՖ

`

իոկ|Փ

դոկոհվե վ

Հօ.

ՉՋ`Ջ

ՀԿՇԳՀՏՀՊԳ

(222

ՀՓՓԳՋԳ

-Վ«ՎՏՎ«ՊՎ«

Ե

Փ|

Ի.

ՀԸ

Հ«՝«Փ

ՏՀՀ

Հ«Փ

«ՀՁ

--

Է

-

Հ

Յ

(մմզդկվգոուր՞.-«ռ` ՖՊ ՀՀՎԲՐ Հ) ձոիո |՞ ՓԺ«Կ

Ջ

ք

-

դոդոկվեվի

-ՏՀ

ԻՇ)

Տ

Ց

8. 2» ` 8

ե

ոիորկ

ժ

3.8.

Հ Հ

»

ճվ-րրըյ) - |«

Է

"

Հ

:ՀՀ««ՖՋ

ՇԵ

ԱՀՇ

ԹԹ

ՏՊ

|Հ`ՀՊՊՊ

(|

`Հ

Հ

Հա

Հ6ՅՑ

-

«ՀԾՀ

565Փջ

3--

«ՓԳ

ք

մղոաքքիսմսո|

րո

Է-3 ՀԵ Գ

||

փրրրեխնջ դակոկվազդյի

-

-

-

՞

ՀՀՉ

Փ

Հ

ռ-

Հր

|

»՞ՋՊԳՖՋ Փ

ՋՊՊՊ

ՏՋՁ

Ծ

.

".

Վ

Վ

-Հ`Պ

|ԻՀՏՀՀՊ ՀՀ.

ՕռԳ`Ջ

վ

«Վ

Կ

ՀՀԺՀ«Հ

Ո"

«Վ«Վ

Ջ

ոա

Յ

5`

| | Պ`ԱՎՂՎ

ի

ՓԵՏ |

լ

`

|

ՀաՏՋբ

ՀՏար

||

՞

-Փ

է

ՏՏՀՓ

ՀՀՋ

լ

|

ՏՀՓ

ՃՏ

ԻՐ

-

Հոգ -

աշտ

ա»

ՀՀՀ

"Վ

անր -.:Փ

ԷՌ-1-Չ-:

-

"ոռ

Պ

-`՞ՊՓ Է-

Թ Չ

Հ

Ջ

«

Վ

։

.-- 3,

ոՊ

«

«`

ՏՏ

|

Տ՝ՉԾ

| |

|

8ՏՀ

ՏՖՋ»

աք

5:ՓՏ

|

|

|

ՏՊ.

ՏՅ

-

ց

«

Լա

՞

Ց

Վ

ՀՀ

|

Փ

ց

թ:

8,8

ո Է

.

Գ

ղովմաեցտակ վնսչոմզմուի

"

բ:

`

-

.

-

Գ

Է

՝

լ

-

-

: -Զ

Հ

:

յ

5.

է

ՅՊ.ՎՅ Հ. -

Հ

Հ

ԿՊՏ

Հ

ՅՏՀ ՀաԹԺ`ՅՀ

ՀԵՀԱՑՏՋՑ

ՏՏ:Յ ՀՅ

Հ

ա .ՅՅՑ. `

-

-գ

ծ

շ

:

Ր

Փ

-

.

ճ ւ. է

Հ

-

-

-

Հ

Հ

-

:Տ..ՏՀ

յ

ՀՀՊ:Հ

ՋՑ-.-Հ -

ՋՁՀԶՀՅՏՖ

Հ

-

ՏՅԱ .

ՀՀՆՏ:Տ

ՏՃ::

Հ

«Կ՞-

ՀՃՀ|Հ Հ,Ճ. ՞ՏՀ 6Հ

ՀՏ `

Տ

Հ

՞Հ

|514:5 -ՀԵ։"՝ Հ

-- 1: ՀՊ`՝ՅՆ

։

-

Վ

Հ."

տ .

Տ

--

Հ

ՀՀ

'

-

ՅՀ«

-

Հ

նի Ն.

Ք: Հ

ՀՇ

ՀԱՀ. ՀՏ

ՀՅ

Է

ՏՊ

Հ

ՅՑ

ՅՅ

Տ: Հ

ԸՆՏՅՐ «

ՏՋՃՋ՞»

1:

--

'

`

ԷՏ

Ցու --

ռ

Էք) ` .

Ա

«Հ `

--

ՎԵ

"Ց

|

ՀՅ

ՀԵՏՍ ..Հ-

Գ

Թռ Հ .

1:

ՀԹ

«ԵՊ Ց: ` "՛-

Հ

558 Ի ւՀ-

ա.

ՓԳ

-

ՀԳ

յոսժջոիձոմ

ղվլուՅ 4-լլմ

Հ,

`

Տ

Բ -

եռ

.

.Հ»

ՀՏ

ՀՀ

Ջա

«Ց

|Ջ|

-

Զ

օ

5»»ՋԶ

Տ»

-ծ-

Հ

«

Հ

Յ

Հ.

-

ծ...

չոսն ո

մադոչեդգմ

ոարոչ

Է

-ծ.

|5|`Տ`ՖՓ

Տ,

ՏՏՀ

Է.

1.

-Հ

Վ

-ծ

մ ե ո)վմզդղոն Ր դոկակվոազղգե -վմսչ

Համաս

օօՎՓՓՏ ԹԾՇ

Գ

«մղոնը

րո

դավմանցտոի

|

Փա

Հ:ԹԳ

Տ

ո

Բճ

ՃԲ

Փ

Է

..

Հաա

-.

ՀԷ«Ձ

«Հ

ՏՏՏՀՆՀՀ

Հ ՏՏՀ

«րբ

ՀՖՊ` աՀ-

»|ՊՃՅՏՀ ԷՀ ՏՏ

382441 ՀՏՀ. :

-

Հ

ծ

ԳՀ

Տ

Ե..Հ

ՏՖջՏջ

ՖՋ

ՀՏ ՓԽ

`

Հռ

'

ՏՅ

-

-.«-Փ

ՀՀՅ

ՏՏ

ՀԱՆԱԷ, Հ -

ԷՋ

Շ.Եծ Գ

ա.9Տ8

`

Հ»

ՀԺ

ՓԵՏ

-

-

.

Տ ԷՒ

-

ՀՀ

Հ5

Տ. ծ

ՏԵ

.ՋՖՋՓ -Տ«

-

ՉԺ ««ռ

-«

ՀԷ

ՏՏ

Հ

-ՀՏ

-

Հ

-

'

ի

Հ..: ռ

`ՏՀ

ՀԵՏ«Փ

-

-

Հ.-Ե

--Հ»Հ

-

-Տ

`Շ ՀԾ

Յ

|

Ի`.Է Տ

-

.տ

ՏՃՀ«Հ«Հ|Լ Տ

ՀՏՀ ՀՀ ՀՀ

ՏՏ

է Հռ Հ

:

ԷԻՆ

Տ

Հ

Տ.Փ

ՅՅ

«-

ՉՀ էԷ

Տ.Հ

'

Ի

ՀՀՅ

Հ

ՏԳ`

-

Հ

ՀՏՆ

.

Հոռ

-

ՏՏ

Հ:Հ ՀոՀՅՏԳ Հ Հ-ՏՅ ՏՏ:

լ

| -Հ

--

-

Շ

--ծ-«

տն | ՏՏ

`

«ԱՋ

Հ

ԴՂ «5

ՀՈՒՐԻ Ն

ԵԷ

ՀՇ

ՏՀՏ

Տ-ծ :Հ-

ՀՃՏ -

Հ

Է

ռտ Հ: »ՀՏՓ ՀԳ Փ Տ՞ւԴ

Հ-ծշՓ.

ՀՀՀ

Տ

-

ՏԳՏ

Տա.«ՓՖջ

ՏՏՏ

Է

է

"ՀԷՀԷ.

Հ

ՏՀՖԺՀ

Շ

ՏՏՀ

Հ

Փ

«

«ԵՏ

Վ

| |

ՏՓՏՅ

՞Պ`» ՏՀՏ

Է

վնսչոյզմոիխՀԳ

Հ

Տ»

Հ

ՖՏՏՖ

Փ

-

Տ

ՃՏՏՅ

Է

տ

»Պ»

Հ

Հ

ՀՅ: Հռ

2-5.

՞

Է

58..

Տ

Հ:

Գ

3:55

Է

օ

Յ

ՏՓ»

Յ ՀՀՅ "Փ"ՋՓ

ՀԾ Հ«

-Փպ ՏՓ»

-

-

`՞ՓՋՖ

Է

-

Տ

5»՞ .Փ» ՀԷ| ::5

-

Է

ՇՓ

Հ

Է

Հ

Հ

Է

ՓՓՋՓ

-

«շ

«

»`՝Տ

ՀԶ.

Հ

-

-Փ»ԳՋՑ

ծ

ՀՀՀՀ-

Է

Յ

-

«ՏՀՏ

Է

-

ՇՀ

Հ.

ՏՀ

Է: Հ

««Հ-

Հ

»՞Հ-

Յ

ծ

ՒԷ)

Յ ՅՅՀՀՅ -շ--շ-Հ:Հ-Հ

|Ե|

ա" «7.

Ջ

-.Շ«Հ

ՀՀՇՓԺՀ

մափուփ մաղոչնեղմ

ՀՀՏ.

Հ

«ԺԷ

Գ

Յ

Է: Է

-չ--ՋՀ»

||

ՀՀՊ

Հ.

--

ՀԵՀՏՇ

ՀԵԷՇ

ՀՏ

-

-

Ժ

|

ԵՊՀ ՀՀՀ

ԳՊՀ

-ՏՋՀ

ՀՇ

Գ՞-ՀՖ ՇՓ»-ՀԵ-

Ր

-ՀՇ

ՀՊ

«ՓՀՀ

Հ

||

ՀՃ«ՏԱաԱ ՉՒՆԻ-

Ե.ՓՓ-ծ

Հ

Է.Տ

Վ

Տ

՞

Տ»

պ:«ՁՀ«ծ

:2։.-ՀՀ ՏՅ:

.

Հ «Գ

Հ

Հ

Տ.Տ

ՏՏ Հ Տ

-.

վարդակը, ինչպիսինն չպիսի ,

3- րդ

ն

բում:

կատեդորիա), ),

Որպես կանոն

վում

էն " ուժե

ի 10--125-ի

Իլ

թյան

պոնՀամեւ

կատե

Ճողերը,որոնք տարու ծդգորիայի

թեքության լանջերի (առանձին բծերով

բարձր

էրոզացված

ած)ա

բար

ձն

բայց բայց

6 -րդ ց

թույլ էրոզացված ողերը (2-ՐԴ ավորվել են արկաճայաց լանչե-

ունեն

հն

էրո միջակ

արդա ցածր մակ

աո

րը

վածություն: |

Հան

, վրատովորա-

շարք

.,

չ

րազդանիզանգվածն

թյունն

այլու լուր)

են

ցույց

բր

5` Էն

պ|

ՏՆ

առաջ 6 "

աԱ կարո

-

չ

-

,

-

հավա

թույլ էրոզացված Ճողերը: ու ույնը կարելի է ասել կափբ ոնաւոների պարունակության ժ մասին, որպե Հողային են լուծույթի ոնհակցիայի ին. Սովորաբար, "Ո" կանոն, էէրողացվածության աստիճանի ի մե ծացմանըղուդընթաց Հողումկարբո ն ատներիքանակնավե/ ան ու մ է: Սակայնայդ այն դեպքումերբբ Հողն զ առաջացել է միանման մայրատեսակՏարբեր մայրատեսակների ների վրա մախ վրա (կարբոնատային, ն ոչ կարբոնատա հ առաջացած 4ողերոսք, եթե նույնիսկ Պր չուն են աստիճանի ոմ էրողացվածժ, կարբոն բբոնատների պարուե է նակությունն Ճճողային մին լ լուծո ւյքի ոնակցիան ու

«3

,

ին)

եե, տարբեր լինում: Մեր Հանրապետո րապետության տարածքի խայտաբղետ է աններ» ԻԱոարա նական կառուցվածքի առկայության պայմաններում, որտեՂ՛

ինչպես

ասում

են,

ամեն

ում փոխվու քայլափոխում լ

են

Հ ողառա

2մ (7474իգոուր

նոխո

Յ

Ը

-Հ

Հ - Հ3 Շ

ՅՅ

ՀՊՏ

Հ

(84-րր

լ

ալ"

5:

-ՈՒ,

ո

5.8.

«ռ

8. 8

Տ.

Ց

-.8

Պ

«ՓՓԿԵ

-

Տ-5Տ

Ջ Փ առջ

Հ)

.««ՇՊՀ՝

ուրկ -ծ

Տ Տ Հ

ՋպաՎՓ

6»

`

Հ -

ՏՊ

Յ

-"

5.

«ԶՏ՞-Պ

Յ5Յ

՞Ջ

4 ոկուկվե հվեվֆ

Յ Յ.3 ո

«2ՁՓ

ՅՏՏջ

անն

-««Հ

Հ 100 0Հ)|թ

ԲՐ

Յ

ՀՏ

ԻՎ

8-5

Տ|

(ամո -լոոչ

յ» ժդ

բոան

«Համ

քրավաս

ռՖ

8: 35

ՏՀՇՏ

»|ՏՏՏՏ

ՀՅՅՎՊ

ուվմս դովմսեվտուի

«Ծա:

Գ

ԸԾ

Հ« Բ

-

-

վնսչուզմուր

ՑՀ Հ

ՀՀ

2-8 ռք

-

»

Գ

-

6.

-

ւ

ՀՏՏ

Հ ՞:

Է

ու

ոզաի

Տ

ծ.

:

,

ՏՀ

Յ

|5

-

-«

ՀԹ|»»-«Վ

(14զդկվդոուր Բր

ո

|8

:

իրն ա

Տ

ԳՋ --

շատ

Րա:

ն շդովճկումծ 100'0 2») բնվտ

ՏՈ"

:

:

Հ մ:

Տ

Տ

--

) կատարված ուսումնասիրուարելատարբեր կատեգորիայի վարե

Է)

-

Տ

ռ

«3

-

Հ

ՀՏՀ

-

ոնհդիոններում(Սեանի ավաարուն Ա ոլոր

օօ

գոքո)

Բր

ագրեգատայնաց-

տվել, որ ' րի պարունակու ողերի մեխանիկական կաղմը, կարբոնատնե ունը ն Հ ողային լի շատ կախված Բուք լուծույթի ոնհակցիանավելի են մ մայրատեսակներիբնույթից, քան էրողացբնույթ րողաց Հողառաջացնող ցնող վածության աստիճանից: Ըստ որում, եթե Հողն առաջացել է Է լ ծանր ունեցող մու յրատեսակները անը մեխ զ անիկական կազմ ն իր պրոֆիլի սաճմաններում կունենա է, Հետկանքով ր դ ական կազմ ն Հետնապես Հողատարման անձամեւմոատ Քիչ փոփոխություն2 1 ի կունենւս ժ եխանիկական վրա է կազմում:Նա լուծ ե Հողն ինչպիսիմայրատեսակների «Հողի էրո ցել, ղացված ի միջակ ույլ Հ կազմ, քան ունենալ ավելի ծանը մերաանիկական րը

Հողե

ր

`

ստություն,բերրիու-

քոն

» ուղուժ մղդտուն

«մետ

ոզաը-

աար լան Ճովիւո, Փամբակի րավայինձայաստան, մի

Ջ

.-3

Տ

ՀՀՀ

ՀՏՀ

Յ

ՀՑՅԳՅա

ՀԱՀՏՅ ՏՏ ՆՏ

-ՀՅ--:Հ Հ

ԺՏ

ՏՀՅ

լ

ԾՖ.ՏՀ

ՆՅ

(ՏՏՀ Տ

Ն:

Հ-.-Տ

Հ.

ՀՅ

տ

ՀՏՀ Է

ՏՏ

ՀՇ «0ՅՏԱՅՅ|53Յ:Հ ՀՅ 21ՀՀ 35.

՞

Հ

աթ: Հ

ԷԹԱ

ՀՊՏ

-21.

ՀՀՏ՝

|

|ՀՀ`Պ. |ՏՏՏջ

ՎՇՋՏՀԵՏ :

ՀՅՏՏՋՀԵՀպՀ

ԵՀ

-ՈՒԳ

Ւ

Տ

|«ՋՊ

լոսծջոդմոժ

--3

՞-«ՓԺ ՀՀ«ՋՊԳ

դվլումմ 4-լլզ

|

||

|ԱՃՃՖՋՊ

Ա-Ֆ.

ՓՀՀՀ

:

ՀԱՏ

:

:

"

մ

ՀՏՀՀ

ՀԻ»

-ռռ

.ջ Ժ.Հ« Պ«

տ

ո

.

Տ»

«ՀՊՏՀ ԱՅՅ

Փ

ՆԱՏաՀՅ

||

օ

ՀՑ

«555

Ջ

ՇՓ

|

Հ .

ՀՁՀ»

ՏՊ

-

:

-

ՀՀՀՏ ՏՏ»

|Հջ

--

ՏՅՑ:ՏՀ

"|Տ553 «`

-

-

-

Պ« -. 5-2 5` Փ Թթ

|ա» ՇՀ-ՀՋ«..Հ տ» ՓՋ.-

Ժ

Ծ

Հ

-

ՀՅՀՀՅՅՀՅՀ

ա

`

ՏՀ

Տ

ՀՋՀ«ՓԹ

.

Տ

Յ

«ՎՊՀ

-Ջ

1-1

ՏՀ

Հ

Ջ՝«Հ՝`Թ՞

՞

Հ

:Տ.Տ.Տ

Հ.Հ

:ՏՀ

Ջ -

Հ.Ց.Թ։ԺԾ

Ջ

ՀՊ

«Հ.Հ

|

"/"ա5»ՊՀՀ

ՀՋՏՀ՞ՇՅՏ

ՏՊ

՝»Հ

ՇԷ. ԹՀ ՇԵ

Ժ

:

ՏՀՏ

Տ

Բ.

վ

.-

6:

'

՛ռ ծ

--Յ

ԹԹ.

։

ԲԲ

ՃԶ 13.

ՐՀ

(`

ռ

.Զ

|

։

Է

ՑՋՀւՏ 8» Հ

Է

--ՏՀ

-

Տ

ՀԲ

Վ

'

|

Հ Տ

Տ

Շ.Հ, | աՀ

ՀՀ.

ծ.

Փ

աՏ

Հ.՞« ՏՏ ՀՅՆՀՏՅՀ

-.Տ`՝»-ծ

Ւ

`, բ ՏՏՀ, 6: ՏՅ Հ

աա)

Հ

Օպ

բ

Հ

.ՅՀ

ՀՏՀՏՅՀ'"

.

Վ

ՀՅ

-

Հ

«Ց Ե:

Հ

ԱՒՉԻ

ՀՀ

ՀԱ

Հ

Հ

ՀՀ

|

Ե

Ջ

Է

:

Ի

.

Է

Յ5 Տ

Հ

:

|

Հ

«Հ

ԵՑ»

Է

Յ

Տ

Հ

`

Է

Տ

ՏՀՏ

Փ.

|ՀՏՅՏՀ Տ

Տ

ք

«փ

«4

վմզղղսն »Հաքքիսմսո|

ղակոկվոզղգը

չվմսչ

չումցմոի

ՋՉ

Փ«.ՓՀ« ՀՓԺՀ

:

Փ՝«ՀՓ տն

Գ

ՀԷ

Հ

Ջ

ՀՀՀՏՓ պ Թթ«Վ

«

ՏՀ՝ՀՀՓԺ ՋՀՎԺՇՋ ՀՀՀ

ՏՏՏՋ

այն ՀՅՃ:ԾՀ Բ

դովմանցոյոկ նս

Թ

Հ

ա

աե

ԿՓ

ՀԻ օօ Թ ՀՎ

ՏՀՀՇ բա

ՀԹ

`

`

Հ

«Հ

Հ

-՞

ք

Ճ.Ձ ո

՝

ՀՏՅՅՊՏ ԹՈՒԹԻ: Չ

յոսն

Կոս

8.5

'

|

՞

Տ.Տ

«5ք«

ե

յ

Է

մաղաջեւմ

225. ԷՈՒ

Հ

|

Տ

.Ջ ՏՏ12.5 «Վ

ի

ԷՌ-1-. »,պ 3

Հ

-

ՏՅ -

ւոսեյո

5-»

Ք...

.

-

/ՎՇա.ԳՋՊ

Է

ճե. ւաէրէ

ժ

Զ

։

Հ« ԵՏ`ՖՀՖՀՀ»

Տ

,

Տ

:

էղ

ՀՅՀ

Տ

՞

-Հ

շ

ար

թ:

| 5`:

2-8. 22:32:28

(որ

«ԳՏ

սֆոսֆ 6» «՞ --ՏՀ Հ-

մաղաջնղմ

Հ

3.8

1.»«Պ«Շ

Սոր տա:

:ՀՏ

Տ

-:8.-

ՀՋՁ

Հ

ՑՏՀՖՏ օօ

տ

աց:

՞

Փ

մ

Բ.

:

ՀՊ.ՓՖՋ ՏՀԺԹ՞

Ջ

6,Ջ.,ԺՊ«

»Փ

Հ

ո Ր

.

Տ

-

Տ

ւ

»Տ5ՅՑ

ԺԹՀ-Պ ՇԸ ՋՓ

Հ

ԱՋ

-"Զ Հ ՀՏ

աջ

ՏՏ

ՀՏ

-«Տ

Հ.:ՀՅՀ

ՀՅ

--

ՏԵ:

ՀՅ.

ԷԹ

ՀՏ

-

:

ՏՀ-ԷՈԱՒ ՀՅ» ՏՀՏ ՀՏՀ

Տ

ԷՖ

ՀՅՀՏՏ

ՏՀՏ ՀՏՀԷՅ

ՀՏՀՉ

ՏՏ՝

ՀՅ

ՏՀՏՀԺ Տ

Ե

ՀՏՀ.»

ՀԵ:

:-

8.

Տ

`

Հօ

ՏԱՏ

ՀՆ

Հ

Է: Է::

-՝

Հ

-ՏՏ

` ՝

:

-

ո-

Հ

ՏՏՀ

ԻՊՅՏ

`

ջացնողմայրատեսակները, ճնարավոր է,

բնրվաժքն երի Բորիորա .. Բացա որ

ոչ

ին ու թույլ կարբոնատային վրա միջակ ուժեղ էրոզացվածժճողերն իրենց պրոֆիլու լար նակեն ավելի Քիչ կարբոնատներ կամ կարբոնատներ բոլորո վինն չպար արունակեն, քան չերողզացվածթույլ էրողացվաԺ Հոդերը, որոնք 4. ձնավորվել վել են կարբոնատային

Հ Հ

ու

-

|

ՀՏՀ -

Ի

Հ-Պ

՞

Հ

:

ՏՓ«Փ»

Ե»Ջ՞Հ

|

ո.

Տ

Հ

ՏՀՏՏՊՃ

Հ

ՅՏՏ

:

«ՓԳ

ԷԹ:

ջՓ

.

՞3

Հաաա ազա

`

Հ

ՏՏՅՑ

ԱՏՅՅՀ

ՀՀՀ

է

ՏՐ

»|

-

Տ

.

ՏՀՏ:

Տ Տ

ՀՏ»

»-

ՀՏ

ՀՀՀ

-

ՏԳԵՏ

՞-Տ

Ց »-7

Հ

ՀՏ

-

ՏՅՑՏ

4 մ4

ՏՏ:

Շ»՞

ՏՏՀ

ՏՋՋԺ

Թռ

Ց :

անի րրի բ ո

Հետ,

ի

պարու

էն

հ

ՕԾ

ր

որ

Է

ՏՅ Հ

«Յ.ՅՓ

|

-

5:

-Հ-

Հ

ՀԺ

ՏՀ.Յ Տ

ՀԳ,

Հ»Փ

ՀՀՉՏՑՎ

3442Հ:4834:8Հ« -

:

-

Կա

այլ

ս

՝ դ

էչ

:

.

արանա

Հետնապես ճումուսագոյացման

պրոցեսները:

ի Ճավաքագրման

ու

նընսնը

կատեգո դար,խայի Համար, բնակաու կիրառելճակաէրոզիոն ադր րատ, տիվ

ելի,

ու

,

ինչ խոսք, որ տարբեր Պողակլիմայական դուիներում,նույնիսկ միննույնճողակլիմայական դոտու տարբեր

Ճողաէրողիենքաշրջաններում ճակարողիոն ադրոմելիորատիվմիջոցառումներիՀամակարգը եր է տարբեր

Վ

ՀՑ:

զ

`

-

| -

3145ՏՀ -

ինել, ժէ 2

ու

ու

ելնելով տեղի կոնկրետ պայմաններից,

Բարու կարող

արու կաէ է

տություն առաջանալ լրացուցիչկիրառելայս

դապաշտպան

ադրոմե ագրոմել

իորատիվ միջոցառումը, իչոց Մինդույն ճողակլիմայականգոտու չմաններում սաճմաններ ու

ւ

,

'

ն

ակության վրա, ի որոնք Ճողի էրողացվածում մեկտեղ ի նկատելի, փափ, ոիոխության Հնա Այա Հանգա ր անքի կկապված է այն էրոզացված ճողերում ուրիշ այլ ճատկություն-

միջոցառումների որոշակիՀամակարգչ

ՀՅ ՏՀ»ՅՏ

Ճողարերաի

Հո

պաճանջվում է

աԱ

'

Հողային Հողայ (ոու

Ճումուսի, ազուռի ընդճանուր

նչ Հողերի յուրաքանչյուր

,

ու

է փոխության թուլանում մեկտեղ,

ատա ե դատարրեր

Տ

'

խթայ-

ն

,

մե որքարկվում, 7"

ոն շրջաններում

ՀԵ,

այ

կանակտիվությունը ն,

-

-

-

աի

խության

«Ը

-

կ

իոն

«ՅՅ

Պ` ՎՎ

ՇՀ-ծՓ

ոնակցկալի փոփոխության,

Վ

ՀԱԻ-ԱՆ,

ՏՏՀ

խիստ կտրատվածլեռնային ռելիեֆի

կազմի, կարբոնատների պարունակության

տարրերի

Փ

'

էր:աստիճանի էրողացված "

Թի փոր ուկոխության, ,

-

ՏՏ

ո

,

ր

«-

ՎԵՀ

ՋԵ:

Տ Տ 5

Հ

"|

-

"ՀՏ

Տտ

22:

ՏՇՓՀ

ԼՐ33 8:

նիր

ն լուծույ լուծույթի Հողայի ոնակցիան

ւո ն, Հեսա գն 4 Հատելիա ե, Հողերը պես, տարբեր կատեգորիայ եգորիա ի ճողեր անջատելիս առաջին ր թին պետք է ուշադրություն դարձնել ե ա ռչ թն. մերանիկավւն

"

ՎՏ.

նն

փոխվում է

ն տաբղեւտ երկրաբանակա ը կառո ւցվածքի պայմաններում տար-

ՏՏ

ոգույրի

տակի շատ են, այնքան կարբոնատները

Տ-Թ

ոնատների կախված պարունակությունից

կ

Է:

՞ռՓՀՃ«Հ

`

ւ

Վ

Բա

ո

մայրատեսակների

ՎՐ1111

Հ Հ »-

:

3|ՍՖՀՀ

Տ

:

Տ

-

Հ

ու

ո

ալ

ը

ո

-

Սակայն

ամեն

մի

կատեդորիայիճողի ճամար, ինչպես ցույց է տվել պրակտիկան, աղրումեւպածանջվումէ կիրառել որոշակի Հակաէրողիոն Ճամակարգ' լիորատիվ միջոցառումների կաղմակերՀողերի էրողիայի դեմ արդյունավետ պայքար բարձն էրողացված Հողերի արտադրողականությունը պելու կալաւ րացնելու Համար անձչրաժեշտէ դրանքխմբավորել ճամար մշակել տնհդորիաների յուրաքանչյուր կատեգորիայի ու

ու

Հողապաշտպան

ու

կարդ:

միջոցառումների ագրոմելիորատիվ

ԷՐՈՋԻՈՆՊՐՈՑԵՍՆԵՐԻ

ճամա-

ԵՎ

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒՄԸ

ԷՐՈԶԱՑՎԱԾՀՈՂԵՐԻ

ՔԱՐՏԵԶԱԳՐՈՒՄԸ

ժամանակ ուսումնասիրությունների Հ4ողարողիոն

անճրա-

որ ժեշտ է պարզել, թե ուսումնասիրվող օբյեկտում էրոզիայի թե (դեֆլլացիա), քամու ջրային, տեսակն է արտաճալտվաժ՝ այդ երկուսը Ճամաոեղ:Պետք է ւլարզել,թե ջրային կամ քաճողաէ արտաճայրոված՝ մակերեսային մու որ ձեն

էրողիայի

քե այդ էրոզիան, ձորակային տարումը)

երկուձները միատեղ,

որոնք են քամու էրողիան ինչ աստիճանով է արտաճայտված, Առանձնակի ուշադրություն էրողիա առաջ բերող պատճառները:

իռիդացիոնարտաճայտվածության դարձնել

էրոզիայի ետը է դործոնների վրա, նշել կիրառվող այն պայմանավորող ոռոգման տեխնիկանն այլն: Արդյունավետ ճակաէրողիոն միջոցառումներմշակելու Ճամար անճրաժեշտ է իմանալ էրոզիոն պրոցեսների ղարդացման ինտենսիվությունն ու դրանց օրինաչափությունները: Լեռնային մարզերում տարածքի խիստ կտրտվածության են շնորճիվ ոչ մեծ չուսրածություններումշատ Հաճախ փոխվում ու

.

մայրառելիեֆի պայմանները, Հողադոլացման դործոնները՝ ն այլն: Այն ռեժիմները տեսակը, բուսածածկը, ջրաչջերմային

ն ճողի Ճիմէ բերում Հողային ծածկոցիտւորուկտուրայի առաջ Դեռ

խիստ փուիոխություններ: ավենական Հատկությունների սաճմաններում, որը Հաճախ մեկ ոչ մեժ ՀողաՀձանդակի

լին,

Հեկտարից ոչ ավելի տարածություն (էլ զբաղեցնում է 3--5 մեծ մասին), տարածությունների ղանդվածային չենք խոսում "արթեք են թույլ տարբեր դիրքադրմանլանջեր՝ Հանդիպում կողքին զառիկող, թեք, նույնիսկ դիք լանջեր, որ-

թությունների

ձնավորվում են տարբեր 4ղորության, տարբեր քանակի կարբոնատներ պարունակող, տարբեր մեխանիկական կազմ, ատրուկտուրա, ջրաֆիզիկական ն այլ ագրոնոմիական ճատկություններ ունեցող Հողեր: Այդ բոլորը ճողին տալիս հն տարբեր ճակաէրողիոն դիմադրողականություն: ճիշտ նախագծվենՀակաէրողիոն միջոցառումները, Ռրպեսղի Հիմնավորված ընտրվիայս կամ այն Հողապաշտալան խելացի եղանակը, անճրաժեշտ է ռհալ պատկերացում ունենալ էրոպիոն պրոցեսների ինտենսիվության, միավոր ժամանակամիմիավոր տարածությունից տարվածՀողի քանակի մատեղ

Փումուս

ու

ու

ո

ու

ՍովորաբարՀՃողատարմանինտենսիվությունը որոշակի ժա(մել ւսնձրնի ե մեկ չրման ժամանակ, մանակաճատլվվածում

ընթացքում ն գարնան ձնչալի կամ բույսերի վեգետացիայի են խոր. մետրով կամ տոննաներով՝ մեկ այլն) արտաճայտում Ճեկտարի Ճաշվով: Տարվա ընթացքում ճողատարման ինտենսիվությունն իմանալու ճամար անձճրաժեշտէ ունենալ Հողատարման ինտենոիվության գումարային ցուցանիշը: Ֆարվա բոլոր եղանակներին սնձրաժեշտ է սիատեմատիկորենորոշել ամեն մի անձրնի, լուրաքանչյուր ջրման ընթացքում, ձնչճալի ամբողջ ժամանակաՃատվածում տարված Ճողի քանակը: Հարթ տարածությունների ոռոդվող Ճճողերում,ինչպես օրինակ՝ Արարատյանճարթքավայրում,էրողիան առաջանում է միայն ոռողող ջրերից: Դրա ճամար ոռոդումների ժամանակաճատվածում, այսինքն բույսերի վեգետացիայիընթացքում տեղի ունեցող Հողատարումը բնորոշում է ամբողջ տարվանը: Սռոնային ճողադործականշրջաններում ոռոգվող ճողերն ընկած են ոչ միայն ճարք տարածություններում, այլն լանջերում: Հաճախ տոողվող Ճողերում դյուլատնտեսական կուլտուրաները (ծխան. այլն) մշակերի ճակնդեղ, մխուոյեդիպտացորեն, կալոռոֆիլ ն ավելի թեքության կում են մինչի 10-12 լանջերում,իսկ ն են 15. ճատկացվում նույնիսկ որողատուներին ավելի թեքության լանջերը: Օրինավ՝ Աղուտնդետի ջրձճավաքավաղանում (Իջնանիշրջանի շուրջ 2650 Ճեկտար ոռոդսաճմաններուժ) վող ողերից 43,600-ը ընկած է մինչն 6, իսկ մնացած Ֆ6,400-ը՝ 6--ից բարձր թեքության լանջերում: նման տարածու455

այլե միայն ոռոգող, անձրնային ջրերից: Ուստի ՃճողատարմանինՀալոցքային ւտենսիվությունը պետք է իմանալ իռիդացիոն մակերեսային ճողատարման դումարային որոշման միչոցու։ կեռնային շրջաններում էրոզիոն պրոցեսների ինտենսիվությունը որոշելիս անճրաժեշտ է ուշադրություն դարձնել հս մեկ Ճարցի վրա: Միության շատ մարզերում, որպես կանոն, ձմռանը, այսինքն կայուն ձնածածկի առաջացման շրջանում, ճողատարում չի նկատվում, իսկ Հարավային մարզերում, այդ թվում լ ՀայկականԽՍՀ-ում, ձմուսն ընքացքում ճաճախ եղանակը է՝ տաքանում բավական առաջ բերելով ձնաժածկի լրիվ Ճալչում (ճատկապես արնաճայաց լանջերում): Առաջացած մակեըեսային Հոսքերն առաջ են բերոս| ճողատարման պրոցեսներ նուլ ձմռան ընթացքում: շրջաններում (նոյեմբերյան, Առանձին Շամշադին, Մեղրի, Ղավիանն այլն) ձմռան ընթացքում ձնածածկի պարբերաբար Ճալչումը այն ճիմնական պատճառներից մեկն է, որ դարնան ձնճալի ժամանակ ինտենսիվ Հողատարում չի նկատվում: Այն տարիներին, երբ դարնան ձնճալը ղզուդադիպում է անձրնների շրջանին, առաչանում են մակերեսային ճղոր Ճճոսքեր,ե ճողածածկի քայքայումը մեծ ինտենսիվությամբ է արտաճայտվում: Այդ շրջաններում անչճրաժեշտէ Հողատարման Հաշվառումը կատարել ոչ միայն դարնան, այլն ձմոսն ձնճալի ժամանակ: ՏարղածՃողի քանակը որոշում են տարբեր մեթողներով: Ստորն բերում էնք ալղ մեթոդների Համառոտ նկարադրու-

թյուններում

էրոզիան

առաջանում է

է, մ-ուվի Ձ-- ողողատների երկարությունն Ցցեբի ճեբակալիմեթոդնօգտագործում

ոչ

2.

ու

ու

թյունը: Ողողատնեբի ծավալիչափմանմեթոդը չնայած տալիս 1.

է

մոտավոր տվյալներ, սակայն դաշտային «Ճողաէրողիոն ուսումնասիրությունների ժամանակ օդտադործվում է Հողատարման ինտենսիվության վերաբերյալ ընդճանուր պատկերաչ ցում ստանալու ճամար: Այդ մեթոդը կարելի է օգտադործել նան

շատ

Ճակաէրողիոն միջոցառումների ստուգման արտադրական փոր

ձերում:

որոշում Հողատարումը ք

--

են

ճետնյալբանաձկով՝

10000.,5.8

որտեղ՝

տարված Հողի քանակն է, մ3-ով, Տ--ողողատների Հատվածի ընդչանուր մակերեսն է, մշ-ով,

ք-456

ու

են

պարզելու

Ճողատարմանինտենսիվությունը որոշակի ժամանակաճատկվաժում: Գարբերաբար չափելով Ճողի ճղորության նվազումը, որոշում են տարված Ճողի քանակը: Այս մեթոդը ճատկապես ընդունված է քամու էրոզիայի (դեֆլլացիան) ինտենսիվությունը: որոշելու ճամալր

Ց. Հոսքաճրապառակնեոի մեթոդըՃճամարվում է

ճողատար-

ինտենսիվության որոշման առավել ճավաստի մեթող։ Այս մեթողը միաժամանակՃնարավորություն է սոալիս որոշելու մակերեսային ճոսքի գործակիցը կոնկրետ ոչ մեծ տարածությանը սաճմաններում:Այս մեթոդի էությունն ալն է, որ լանջի երկայնման

Քով որոշակի լայնությամբ առանձնացնում են (Հողաթմբեր կառուցելու կամ մետաղյա թիթեղները Ճողում ամրացնելու միջոցով)որոշակի մակերեսովՀոսքաճրապարակներ, որոնց ստո-րին մասում տեղադրում են ՃոսքաճավաքչՃոսքաբաժանիչՃար-մարանք։ Ամեն անդամ անձրնեիցՀնտո Հեղուկ ն կարծր ՀոսթիՃաշվառում են կատարում որոշումճողատարմանինտենսիվությունը: Ստացված տվյալները Ճաշվում են մեկ ճեկտարի ճամար արտաճայտում մ/ճ կամ տ/ճ մեծություններով: Նկարագրվող մեթողը կիրառում նեն տնական ստացիոնար՝ ուսումնասիրություններիժամանակ: ու

ու

4.

քում.

չոնավաք ավազանի առանձնացման դեպղմեթոդի կարծրՃոսքը Ճաշվումեն ձորակամերձ տարածությունում՝ Փոքբ

կամ գետային ցանցում՝ մակերեսային ճոսքից նմուշներ վերցնելու միջոցով, Այս մեթոդը Հողի էրողիայի ինտենսիվության

մասին ամբողջությամբ վերցրած միյին տվյալներ է տալիս: ջչրաճավաքիվերաբերյալ, այլ ոչ թն կոնկրեւո տվյալներ առանձին էրողացված տարածությունների «Համար: նման մեթոդով

ուսումնասիրություններ կատարելիս ստացվում են փոքրացված: տվյալներ, քանի որ ջրային ճոսանքներովտարվող Հողի մի մա-.

սր կուտակվում է ջրաճավաքի տարբեր մասերում, ն ճնարա-փոր չի լինում լրիվ Հաշվարկել տարված ճողը: Սրինակպարզ-

վելէ,

որ

դեւոնրում կարծրՃոսքըորոշելիս(էրոզիայի մոդուլ)

տարված ՊՃողադրունտը սովորաբար կաղմում է իրական Հո-. ղատարված զանգվածի10--20Կ0-ը: Քամու էրոզիայի ինտենսիվությունն ուսումնասիրելու ճամար

կիրառում են տարբեր մեթոդներ ու սարքեր, որոնցով ուսումնասիրում են քամու միջոցով տարվածճողաղանդվածը:Քամու էրոզիայի ինտենսիվությունըորոշում են նան ժիկրոռելինֆի ժակերեսի փուիոխության դաշտի ն այլնւ կշռի Հետ Ձորակներիաճի դինամիկան ուսումնասիրելու Համար տեեն մշտական Հենանիշեր ն սիստեմատիղադրում կորեն կատարում մորֆոմետրիկ չափումներ ձորակների խորության ն լայնության աճի վերաբերյալ: Այս ճանապարճով միաժամանակ որոշում են ջրային Հոսանքներով տարված Հողադրունտի քանակը: Զորակներիաճը որոշում են նան խոշոր մասշտաբի աերոլուսանկարաճանման ն ստերոսկուղիկ մեթոդով: ստ որում վերջին լուսանկարաճանմաննյութերը Համեմատում են նախորդնե-

չափումների մեթոդով, Համադրելով

խճի

(ոնպերներ)

րի

Հետ:

Ոռոդելի «ողերում

ճողատարման որոշումը (իռիդացիոն են ոռոդման ակոսի վամ լաքի վերչին մասում տեղադրելովճատուկ ընդունող սարք: Ռոռգվող ջրերով տարված ճողի կախված տարածություններից մասնիկների քանակը պարզում են զիայի ինտենսիվությունը մեկ չրման ժամանակ նե ապա բոլոր րումների գումարալինի Հիման վրա պարզում վեգետացիայի ընթացքում տարված ճողի ընդճանուր քանակը: «Խոսելով ձրողիայի ինտենսիվության որոշման ժեքողների մասին, չի կարելի կանգ չառնել արճեստական անձրնացման մեթոդի վրա: Արճեստականանձրնացումը կատարվում է ոչ մեֆ սարքերն այդ ճնարավոոարածության վրա (ժամանակակից րությունն ունեն) 1 մշ, իսկ լավաղույն դեպքում Չ--Ց մ չայտնի է, որ մակերեսային Ճճոսքի ուժը, ճետնաղպեսն ճողատարման ինտենսիվությունը սերտ կապի մեջ է դտնվում լանջով շարժվող չրի արագության ճետ: կանջովՀոսող ջուրը 1--8մ ստարածությանվրա չի կարող ձեռք բերել այնպիսի արագուԹյուն ու քայքայիչ ուժ, որպիսին այն կարող է առաջ բերել եր մ-ի վրա Ճոսելու ժամանակ, էլ կար լանջով, ասենք 50--100 չենք խոսում մի քանի ճարյուր մետրի մասին: է, որ ջչրիքայքայիչ աշխատանքըորոշվում է շարժՀայտնի վող ջրի կենդանի ուժով, իսկ վերջինս ուղիղ ճամեմատականէ

ինտենսիվությունը) կատարում էրոզիայի

որոշելով,

փոիգացիոն էրո-

Ջրի Ճոսբի մեծությանը

ն նհրա Հոսքի արագությանը, Արճեստական անձրնացմանժամանակ փաստորեն էրոզիայի ինտենսիվությունը պայմանավորողգլխավոր պատճառներիցմեկը՝ ջրի շարժման արագությունը: է: Պատաճական անտեսվում չէ, որ

նույն թեքությունունեցող կարճ լանջերովՃողատարումը թույլ

Վ

արտաճայտվում,իսկ երկար լանջերում՝ ուժեղ: անձրնացումըմիաժամանակ ունի որոշ առաԱրչեստական վելություններ՝ ա) անճրաժեշտություն չկա սպասել անձրեների, պանկացած ժամանակ կարելի է ուսումնասիրություններ կաւ.

տարել,

բ) կարելի է կարգավորելանձրնացման ինտենսիվությունը պաճանջվող ինտենվիվությունը կրկնելայնքան, որքան այն անճրաժեշտէ: Ներկայումսկան արճեստականանձրնացման սարքեր, որոնք են: բավական կատարեհլադործված Մեր կարծիքով արճեստաչ կան անձրնացման մեթոդը կարելի է ջչրաթախանկիրառել ճողի ցելիության մասին պատկերացում կազմելու, ինչպես նայ ոչ ն

տարածությունների ճողատարման մասինՀամեմատական

մեծ

տվյալներստանալուճամար:

կասկածչի կարող լինել այն մասին, որ արչեստական անձինացման մեթողով ստացված արդյունքներն այնքան էլ ոռնալ չեն ն չեն ճամապատասխանումՃողատարման իրական վիճակինն Հիմք չեն կարող ծառայել էրոզիայի ինտենսիվությանռեալ գնաճատման ու էրողացված տարածություններիքարտեզա-

ն. Համար: էրոզիայի ինտենսիվությունը դնաձճատելու Ճաենթարկված քարտեզադրման Գրոզիայի տարածությունների մար ճիմք պետք է ընդունել Ճոսքաճարթակների առանձնացման մեթողով ստացված տվյալները: Պրոֆ. Մ. ն. Զասլավսկին(1929) առաջարկում է Պողատարման ինտենսիվության ճետնյալ սանդղակը. 1. Թույլ Հողատարում, երբ տարվա ընթացքում միջին Ճաշվով ճողատարումը5 տ/4-ից պակաս է:

գրման

2.

Յ. 4.

ՄիջակՀողատարում, երբ այն Ուժեղ ճողատարում, երբ այն Շատ

5--10

տ/տ է:

տ/ճ ուժեղ ճողատարում, երբ ճողատարումը 10--80

Ճճառնում

Հ20--50 տ/տ:

Զավաղզանցըուժեղ «ողատարում, երբ Ճողաւտարումթ տ/ո-ից շատ է: ճաՀողատարմանինտենսիվությունըբնորոչոլ դործոն մարվում մակերեսային ճոսքի գործակիցը (ԽՃ): որը որոշվում ծ.

է

է

ջրի «ուքի

ն

Տ

տեղումների քանակի Հարաբերությամբ՝ աք

ինչքան մեծ է Հոսքի դործակիցը, այնքան մեժ Է Ճողատարումը: էստ որում, այս դեպքում անճրաժեշտ է ՃՀաշվի առնել նան տարվա ընթացքում որոշակի մեծությամբ մակերեսային ճոսքի գործակցի կրկնվելը: ելնելով վերոճիշյալից, Ճողերի պոտենցիալ էրոզիոն վոտնդավորությունը գնաչատելու ճամար մենք (է- ձայրապետյան ) առաջարկել ենք մակերեսայխն Ճճոսքիգործակցի ճեւոնյալ մեծությունները. ա) թույլ պուռենցիալ վտանգավորություն ունեցող Հողերի ճամար մակերեսային ճոսքի դործակիցը (Խ) չի գերաղանցում 0,1-ից: 0,5--0,1 գործակցով մակերեսային Հոսք տարվա լնքացքում կրկնվում է երեք անդամից ոչ ավելի, վտանգավորությունունեԲ) միջակ (չափավոր) պուտենցիալ ցող ճողերի Համար մակերեսային Հոսքի գործակիցը Հասնում է մինչն 0,25։ 0,1--0,25 գործակցով մակերեսային ճոսք տարվա: ընթացքում կրկնվում է երեք անդամից ոչ ոլւսկաս, դ) ուժեղ պոտենցիալ վտանդավորություն ունեցող Ճճողերի ճամար մակերեսային Հճոսքի դործակիցը ճասնում է մինչն 0,5: 0,29--0,5 դործակցով մակերեսային Ճոսք տարվա ընթացքում կրկնվում է երեք անդամից ոչ պակաս, դ) շատ ուժեղ պոտենցիալ փվոանդավորությունունեցող Ճողերի Համար մակերեսային Հոսքի գործակիցը գերազանցում է 0,5-ից, որից մեժ գործակցով մակերեսային Հոսք տարվա րնՄացքում կրկնվում է երեք անդամից ոչ պակաս: էրոզիայիզարգացման վտանդավորությոնը դգնաճատելիս անճրաժեչտ է 4աշվի առնել նան ջրային էրոզիայի արտաճայտչ ման բնույթը, մասնավորապես ձորակառաչացումը: Բոլոր դեպքերում, ժամանակակից ձորակառաջացումը՝չրային էրոզիայի ողմենավատթարձնի զարգացումր, վկայում է այն մասին: որ տվյալ տարածքում էրողիայի արտաճայտոման վոանդնուժեղ է, Ընդ որում, ժամանակակից ձորակային ցանցով պատված բանաձնու:

նման

կտրտվածությած կախվածւմարածքի ւարածությունները՝

աստիճանից, պետք է դասել ուժեղ կամ շատ ուժեղ պուռենցիալ վտանգավորություն ունեցող ճողերի շարքը: Հողերի էրողիալի ինտենսիվության նրա պոտենցիալ ոռնալ վտանդի գնաճատումը լափազանց կարնոր է Հողի էրոհմ միջոցառումնե Պիմնաայ / ր ա տականորենկ ի ու

պայքա

աղինաարի

մարզերում ճողադխոական ուսումնասիրությունվՎեռնային ներ կատարել առանց էրողիայի ուսումնասիրման, անիմաստ :

ճողային ծածկոցը ճիմնականում ենթարկված է էրոագրոմելիորատիվ միջոզիայի: Ռչ մի ագրոտեխնիկական ցառում ճնարավոր չէ ճիմնավորել առանց տարածքի ճողային Վերջինիս ճամար դնաճատման: ծածկոցիէրողացվածության անձճրաժեշւոէ էրողացված ճողերը քարտեղզադրել: էրողացված ձճողերիքարտեղադրման ճամար առաչջնակարդ նշանակություն ունի Հողերն ըստ էրողացվածության աստիճա4, քանի

որ

ու

նի ճիշտ գնաճատելը: Հողերիէրողացվածության վրա ազդում են մի շարք դորԺոններ, որոնք փոխադարձ կապված ու պայմանավորվածեն միմյանցով: Մեզ գործոնի փոփոխությունը կարող է աոաջ բերել էական փոփոխություններ ճողածածվի էրողացվածության բնույթի ու ինտենսիվությանճարցերում: Օրինակ, նույն թեքության աստիճան ունեցող կամ նույնիսկ ավելի փոքր թեքուԹյուն ունեցող լանջերում, որտեղ ճողը մշակվում է, էրոզիան կարող է ավելի ուժեղ արտաճայովել, քան անմշակ կուսական Հողատարածություններում: Շարաճերկու Համատարած ցանվող կուլտուրաներին ճաւտկացվողդաշտերում, բնական է, էրոզիան ավելի ուժեղ է արտաճալտվում, քան բազմամյա խուռաբույսերի ու տնկարկներիտակ դրվածներում: Հետնապես,բոլոր դեպքերում էրողացվածության աստիճանը պետք է որոշել ու ոնալ ցուցանիշների Հիման վրա: գնաճատել

էրողացված Հողերի քարտեղագրման մեթոդիկան մեր ՄիուԹյան տարբեր չողակլիմայական գոտիների ճամար կատարե Լագործվում է: Այս ուղղությամբ մշակված ընդճանուր մեթոդական Ճարցերը Հնարավորություն են տալիս քարտեզագրական աշխատանքներկատարելու նան լեռնային ռելիեֆի սպայմաններում:

Քարտեզագրականաշխատանքներումշատ ձՀողաէրողիոն

կա461

եր, ղերի մնացած կամ

տարված ամբողջճողաչերտր, կարելի է Ճողի որոշել էրողացվածության աստիճանը: ռելիեֆի պայմաններում, էնոնային որտեղ ճողային ծածկոցի ստրուկտուրան բարդ է, գոյություն ունեցող

բնոր նշանակություն ունի Ճողի ձրողացվածության աստիճանիորոշման ճամար էտալոնի ճիշտ ընտրությունը: Հողի էրողացվածության աստիճանը ճիշտ որոշելու ճամար անձճրաժեշտէ չրոզացված ճողը Համեմատել էտալոնի ճետ, այսինքն՝ այնպիսի Հողակտորի ճետ, որտեղ մյուս բոլոր պայմանները ճա-

վասար

են,

|

մեթոդիկայով Հողաէրողիոնուսումնասիրությունը, այսինքն՝ տվյալ տարածՃամար սաճմանված թվով կորվածքնէր

քիաթագաաիրուքյան չի ալարղզելու է աաա արի» "որոն աւկ պրոֆ. դունել Ջասլավակու ոբ Րի ն րր ոլ աու ը ր աան Լրոզացվածությա կերը ոնային շրջանների չ"

ճողը էրողզացվածչէ:

բայց

ՄիությանճարԺավայրային տարածքում մորֆոլողիական: կազմի ն այլ կակառուցվածքի, մեխանիկական Քիմիական ընոր ագրոնոմիական Հատկությունների վիճակագրական անալիզի տվյալների ճիման վրա, ինչպես նշում է պրոֆեսոր Մ. Ն. Ձասլավսկին(1988), կարելի է ճայոնաբերել բոլոր դենետիչէրոզացված Ճճողերի կական տիպերի ենթատիպերի որի ճետ Համեմատելով կարելի է որոշել ճողի էրողազվածու-

Հո-

ու

Ն

քյան աստիճանը Մեր Ճանրապետության պայմաններում, սածմաններում րածության

մեծ

տա-

ասում կամ, ինչոլես են, ամեն. քայլամվոխում փոխվում են ռնլինֆի տարընըը, մալրատեսակը, բուսականությունը ն դրանց ճետ կապված ճողի Պատկությունները, Հնարավոր չէ ճողի առանվինգենետիկական տիպերի ու ենթատիպերի ճամար ճղորության, մեխանիկական կազմի, Ճումուսի գույնին այլ Հատկությունների անալիզի Հիման վրա մշակել է էրողացված ՃճողըՀամադրել չէրողացվածի ճետ, որոշել նր աստիճանը, Այս տեսակետից լեռնային էրոջացվածության

Հիմնական

պարունակության, կանխորոշիչ ցուցանիշներ

մարգերում ձողերի էրոզացվածոթյան կապված է որոշ դժվարությունների Հետ

ատաիչանի որոջումը ն պաճանջում է կատարել դաշտային բոառվական Հետազոտական աշխատանքները Համար: Այս Հարցը ավելի բարդանում է վարելաճողերի

Դրա մեկտեղ լեռնային ռելիեֆի պայմաններում բոլո» րովին դժվար չէ անմիջապես էրողացված վարելաճողերի կող» Քին ընտրել չէրողացված կուսական Հող (մանավանդոր մեր պայմաններում Հողերը Համատարած չեն մշակում): Այս նկաճետ

տառումովնպատակաճարմարչ որոշելու տիճանը

էրողացվածության Հողերի Բ2-

ձամար որպես էտալոն օգտագործել նույնանման դիրքադրում թեքության ատտիճանունեցող լանջերը կուսական Հողերը: Համադրելովկուսական ու էրողացված Ճոու

աո-

ոը օջախների բածքում. աաա է մանրավպրկիտ յտարել առանձին ի

ր

տա-

ուսում-

Կոիրուքյուններ: ենք ճՃամարում կանգ առնել մեկ րածոջա Հարցիվրա' 1եռնայինխիստ կտրտված ոելինֆի նամ.

, որոր

մաններում,որտեղճանդես Դ ն անտրուղոգեն դորժոններ

ի

որտեղոչ

,

պարզե

էտալոն,

ու

Մ. ն

ոք

են

/1) իս բազ դովին, ԱՋ

այլ

Վ մաթիվ

բն

կա-

պայ:

ավան

ազդեցության տակ էյ ա նում է էրողացվածության տեսակետիցտարբեր միանգամ խայտաբղեւո Հողային ք» ծածկոց, Հողակրողիրն ստացվում են այնքան փոքր ր խա կոնտուրներով որոնց

"

ո

առ

ու

-

|

ի

ու

ամ

միջոցառում

առանձին ճամար ճակաէրողիոն կոնտուրների

մշակումըդործնականորեն դառնում է անձճնար:Դրա Հետ կապված, Հողային հղրագծերը խմբավորելիս, Հաճախ ստիպված ենք լինում մեկ կատեգորիայի մեչ ընդդրկել տարբեր աստիճակիէրողացված Հողեր, Այսպիսի դեպքերում էրոզացվածությանճիմնականֆոնի վրա նշվում է նան այն ատտիճանը,որը մում

է նրա մինչե

էրողացվածության ե

գոյությունունի տպլալ տարածքում

կալ

15--204Ն-ը, Օրինակ,միջակ էրողացված՝ աողանը (կամ առանձին բժերով) քուղ էրողացված

Դողեր, բնական է, այլն: Այսպիսի դեպքերում, Հականրողիոն ժիջոցաոոննրի Համակարգը մշակվումէ Հողերի ամ

էրոզացված, տեղ-տեղ ուժեղ միջակ

Հիմնական ֆոնինճամապատասխան, :

ներկայումս խորճուրդ է

էրոզացված Հողեր

չրողացվաժության

տրվում դաշտային պայմաններում

էրողացվածժթարաեզագրումները

ողերի տարված կատարել զամպաշտպանվածգենետիկականԴորիզոնեերի Հզորության

չափման ճիման վրա: էրողացվաժ ն չաղերի փարգաբանումը քրոզացվաժության որոչման մեթոդիկան մանրամասն լուսա463

է ակադեմիկոս Ս. Ս. Սոբոլնի աշխատություններում 1960): (1954, Տարբեր դգեննտիկականտիպի ողերի էրոզացվածության աստիճանը դաշտային պայմաններում որոշելու ճամար Մ. Ն. Զասլավսկին(1983) առաջարկում է օգտագործելայնպիսի լրաինչպիսիք են՝ կարբոնատների դիպի ցուցիչքուցանիշներ, Հողի մակերեսին խճի մեծ պարունաճորիզոնը, կուտակման կությամբ Հորիզոկի մոտեցումը, Հողի ճղորության նվազելը ն այլն, այսինքն՝ այնպիսի ցուցանիշներ, որոնք յուրաճատոսկ նն տվյալ ճողատիպին:Հեղինակնառաջարկում է Ճողի երոզացաստիճանը ճիշտ որոշելու ճամար Ճճաշվիառնել նավ վածության սմ Ճողակամ 0--50 Ճումուսի քանակության նվազելը 0-30

անված

ու

Ըստ Հումուսային Հորիզոնի Հզորությունից): շերտում (լախված

որում՝ թույլ էրոզացված Ճամարվում է այն ճողը, որտեղ չէրոզացված Հողերի ճամեմատությամբ ճումուսի քանակը նվազել Հ 10--2049Ե-ով, միջակ էրոզացվաժ՝20--5049-ով, ուժեղ էրոզացված՝ 5000-ից ավելին: Մեր կարծիքով Հումուսի պարունակությաննվազումը 4աշվի առնելը Հնարավորություն կտա կամերալ պայմաններում ճշտել դաշտում սաճմանված ողի էրողզացվածության աստիճանը ն ճիշտ դնաճատել քարտեղագրել էրոզացված ձողերը: Որեէ տարածքի (դաշտի, տնտեսության, չրջանի ն այլն) Հողային ծածկոցի ընդճանուր էրողացվածությունը բնութագրելու Համար Մ. ն. Զասլավակինառաջարկում է որոշել Հողային ծածկոցի միջին կշույին էրոզացվածությունը Հատուկ բանաձնով: Այս կարգի աշխատանքներ կատարելու ճամար կարելի է օգտվել Մ. ն. Ձասլավակուռուսերեն լեզվով րատարակված ու

«էրոզագդիտություն» գրբիը,Մոսկվա,1983): Մոծ

տարածքներիՃճողերի էրողացվածության դգնաճատման Համար անճրաժեշտ է օզտագորժել նան անրոլուսանկարաճանումների ն տիեզերական նկարաճանումներինյութերը, որոնք օգնում են ճշտելու դաշտային ուսումնասիրությունների ար-

դյունքները: Բացի

փաստացի Ճողերի

վերջին

էրողացվածության

դնաճատուժից,

տարիներին առաջարկվում է դրանք դնաճատել նան տեսակետից: ի՞նչ է Հասկացվում ճողերի ձրոզավտանդգության

էրովավտանդության ճասկացողությանտակ: էրողավտանդայն

Ճողերն են, որոնք ներկա պատին

չեն ենթարկված, էրոզիագի

Հողօգտագործման աւսկաւյն պայմաններում որոշակի

էրոզիոն «լրոցեսների զարգացումը Հնարավորէ՛ Հողերիէրոզավտանգությունը որոշվում է մենծ թվով գորԺոնների՝ կլիմայական պայմանների, ռելիեֆի, երկրաբանական

ն առաջին կառուցվածքի, ճերթին ՀՃողառաջաքնող մայրատեսակների, բուսականության, ինչպես նակ ՀողօգտագործմանՀաշվառման ճիման վրա: Հետնապես Ճողերի էրողավտանգդության աստիճանը ճանղիսանում է այդ խումբ գործոնների ֆունկցիա:

Հողերի էրոզավտանդգության գնաճատման մեթոդիկան Մրության առանձինՀողակլիմայական պայմանների ճամար է: Այդ ճարցերն անճամեմատ կատարելագործվում անբավաեն րար մշակվածլեռնային շրջանների ճամար: ձողերի էրոզավտանգության որոշման ճամար կան տարբեր մուոեցումներ, Պետնապես տարբեր են նան էրոզավտանդ Ճողերի քարտեղաԳըիման մեթոդները:

Չնայած լեռնային շրջանների ճամար դեռնս վերջնականապես չեն մշակված Հողերի էրոզավտանգությանորոշման ցուցանիշներն այնուչանդերձկարելի է Հաշվի պարամետրերը, առնել որոշ գործոններ ն քարտեզների վրա արտացոլել այս կամ այն տարածքի էրոզավտանգության ԱԼԱՆ մռտավոր ու

աստիճանը:

Օրինակ, Հողառաչացնող բնույթը մեծ մայրատեսակների

չափով որոշում է

ոչ

միայն չրային

էրոզիայի ղզարդացման

Բնույթը,մասնավորապես ձորակառաչացջումը, նայի Հողերի այլ ձրոզավտանգության աստիճանը: Թիչ չեն դեսքերը, երբ տակի, Ապարանի, Սիսիանի,Ստեփանավանի, Հրազդանի,Ամա-

հ այլ ախայի,Ղուկասյանի շրջաններում ոչ մեծ քեջությամբ լանջերը (8--105), որտեղ ռելինֆի չոեսակետիցառաջին Ճայաց-

քից, պոտենցիալ վտանդավորությունը չափավոր կարելի է Համարել, բայց ճողերն առաջացած լինելով փուխր ու Հզոր մայրատեսակների վրա (դելյուվիալ բերվածքներ, ավազացարեր, մերգելյան կավեր, ավաղակավեր նե այլն) կարճ ժամանակամիջոցում դրանցում ոկսել են ղարդանալ ուժեղ էրոզիոն ւլրոցպեսներն նույնիսկձորակներ առաջանալ: Քանի որ տարբեր մայրատեսակներ տարբեր աստիճան են

ցնմենտացած, ունեն

տարբեր կառուցվածք

ու

փխրունություն,

30--414

լուծվող աղերի պարունակություն, այլ կեպ ասած էրողիոն պրոցեսների նկատմամբ ցուցաբերում են տարբեր դիմադրողականություն, ճետնապես տարածքի էրողավտանդության աստիճանը որոշելու Համար դրանք կարելի է խմբավորել Ճիմնականում Հիմք ընդունելով Հ. Կ. Գաբրիելյանի(1924) ըստ. Հակա-

Ճողերը էրողավտանդությանտեսակետից կարելի է ատռորաբաժանել. 1. Թույլ էրողավտանդ, երբ տեղանքի թեքության աստիէ մինչն 5" (թույլ թեք Հարթություններ ճանը Ճասնում զաղառիկող լանջեր):

դիմադրողականության դրունտների ստորաբաժանչ որոշ վերափոխումներով: Հողառաջացնող մայսկզբունքը, դործոնը ճաշվի առնելիս պեոք է ելնել կարբատեսակների

Միջակ(չափավոր) կէրողավտանդպեւռք է Համարել այն է (թուլլ թեք լանջերը, որտեղ թեքության աստիճանը 5--10"

էրողիոն

ման

դաբանման Ճեոնյալ սկզբունքից. 1.

ռլեւտք է ճամալրել այն Թույլ էրողավոտանգ

ճողերը,որոնթ

առաջացնլ են ամուր կառուցվածք ունեցող մայրատեսակների կամ դրանց ոչ մեծ Հաստությամբ ճողմաճարված նյութերի վրա ն արտաքին դործոնների աղդեցության տակ ուշ են քայչրում դժվար են լուծվում (ճրաբխային մեւուսքայրվում ու

ու

ու

2.

լանջեր):

ճանը10--20"

ուժեղ էրողավոանդ են Համարվում 20--ից բաիրձր թեքության լանջերը (դիք զառիքավ լանջեր): ու

Բոտ

լանչի երկարության ողերի կարելի է սաճժանել.

այն Հճողերը,որոնք առաջացել են չափավոր ամրություն ունեցող մայրատեսակների ոչ մեժ Հճղորությամբ ճողմաճարված նյուԹերի վրա (ավաղաքարեր, կրաքարեր, կատարյալ ցեմենտացա կոնդլոմերատներ, բրեկչիաներ ն այլն): Գ.

են ճամարվում Ուժեղէրողավատոանդ

առաջացել

են

միջին ամրության

ոչ

մայրատեսակներիվրա, ն ունեցեղ

մեժ

այն

են

որոնք Հողերը,

կապակցականությութ

արտաքին գործոնների

դեցությանչակ (ճատկապես ջրերի) քայքայվում

ցեմենտացած

են

աղ-

(թույլ

կոնդգլոմերատները,բրեկչիաները, մերդելյան ն այլն): կրաքարերը,կրաքարերը, ավաղզաքարհրը 4. Շատ ուժեղ էրողավտանդ են ճամարվում այն Հողերը» որոնք առաջացել են շատ թույլ ցեմենտացած մայրատեսակների վրա, ն արտաքին ազդակների ներգործությամբ արադորնն քայքայվում են (ճրաբխայինխարամը ն մոխիրը, մերդելները, կավաթերթաքարերը,կավերը, լլոսը, ավաղզները,կավան վազները այլն): էրողավոանդգությանաստիճանը որոշելու Հողերի

նպատակով ռելիեֆի դործոնը գնաճատելու ճամար առաջնաճերթ նշանակություն ունի լանջի թեքության աստիճանը, լանջի երկարությունը ն դիրքադրումը: Լոտ լանչիքեջության աստիճանի

էրոզավտանդությունը

Թույլ էրողավոասնդ, երբ լանջի երկարությունը մինչե

1.

Միջակ (չափավոր) էրողավտանդ Համարվում

ու

Շատ

4.

մորֆիկ ապարների 2.

Ուժեղ էրողավտանգդ,երբ տեղանքի թեքության աստիչ է (միջակ թեք թեք լանջեր):

3.

մետր է: 2.

թյունը 3.

Միջակ (չափավոր) էրողավտանգ, երբ լանջերի երկարուՀասնում

է 50--250

մետրի:

Ուժեղ էրողավտանդ, երբ լանջերն

կարություն: 4.

Շա

ուժեղ էրողավոսնդ, երբ

500մետրից ավելի է:

ունեն

250--500-մ

եր-

լանջերիերկարությունը

քատ դիրքադրությանլանչերի կարելի է ստորաբաժանել.

են: Թույլ էրողավտանդ, երբ լանջերըստվերաչայաց Ճյումիսային, Ճճյուսիսարնեմտյան: Ճլուսիսարմելյան, 1.

Միջակ (չափավոր) էրոզավտանգեն Համարվում արնելյան դիրքադրության լանջերը: Յ. Ուժեղ էրողավտանդեն Ճամարվում արեմտյան դիրքադրության լանջերը: 2.

:

4. յաց

Շատ

ուժեղ էրովավոանդ, երբ լանջերն ունեն արնաճա-չ դիրքադրում (ճարավային, Հարավարեմոյան, Ճճարավարմ-

ելլան): բուսական Բնական ստորաբաժանել.

ծածկոցի տեսակետիցճողերը կարելի է

Թույլ էրողավոանդ, երի: աճում են 0,5--0,6 լրիվության անտառներ, բնական բուսականություն, ուռնաճարվածչէ, 1.

ծածկում է Հողի մակերեսի 75 տոկոսից ավելին, առաջացնում է ճիմ։ 2. Միջակ էրողավտանդ, հրբ անտառների լրի(չափավոր) է, բնական բուսականությունըթույլ է տրորվությունը 0,3--0,5 ված ն ծածկում է ճողի մակերեսի 50--2540-ը,նորմալ խտությամբ ճիմնադրված ու պաճպանված բաղմամյա տնկարկներ են

Ուժեղ էրողավտանդ, երբ անտառների լրիվությունը մինչե 3 է, բնական բուսականությունը միջակ ոտնաձարված ծածկում է Հողի մակերեսի25--5040-ը» 4. Շատ ուժեղ էրողավտանդ, երբ անտառլհիուտային նոս3.

ու

են

րուտները բացակայում ուժեղ է ուտնաճարված

ու

իսկ բնական բուսականությունը ծածկում է ճողի մակերեսը մինչն շատ

2549-ի չափով: տեսակետից Հողերն Հողօգտագործման

Այս գործոնը Հաշվի առնելով վարելաճողերի էրողավտանգությունը կարելի է սաշմանել.

են 1. Թույլէրողավտանդ այն վարելաճողերը, որոնց վերք են կամ անտառներ Համատարած, ինչպես նան լայն շերտերով նորմալխտությամբ զ Հիմնադրված ունեցող են: անտառային տնկարկներ Ճամակցված

ընկած

ու

Միչակ (չափավոր) էրողավտանգէն Համարվում ուրն վարելաճողերը, որոնց վերե ընկած տարածությունները բնա2.

կան կերային Հանդակներեն, որտեղ բուսաժածկր ռանածարված չէ ն ճողը ճմապատվածէ:

Ուժեղ էրողավտանգ,երբ բնական կերային Հանդակներ որտեղ բուսածածկը միջակ ն ուժեղ է Հո. ղը ուսնաճարված, Քույլ է ճմակալած կամ բոլորովին չի ճմակալած: 3.

էն

,

4.

րստ

ն էրողավտան-

Շատ

ուժեղ էրոզավտանգպետք է Համարել այն վարելաճողերը, որոնց վերն ընկած լանջերը բուսականությունից գրե-

դության աստիճանի կարելի է ստորաբաժանել. 1. Թույլ էրոզղավտանգ պետք է Ճամարել այն ւտարածությունհերը, որոնք օգտագործվում էն բազմամյա տնկարկների շարքային տարածություններըչմշակվող) ու խոտճարջներիոա:

Քեն ղուրկ

Միջակ (չափավոր) էրողավտանդ են ճամարվում միչշարքային տարածությունները մշակվող բազմամյա տնկարկ-

տավոր ստորաբաժանում

(Միջ-

2.

դերը,խոտճարքարոտները:

Ուժեղ էրողավտանգ ճողատարածությունների շարքին են դասվում ուտնաձճարված արուռներն լքված վարելաճողերը: 4. Շատ ուժեղ էրոզավտանգեն լանչերում ընկաժ վարելաՀողերը: Հանրաճայտէ, որ մեր Հանրապետության լեռնային ռելինֆի պայմաններում Համեմատաբարթույլ թեքության լանջերը մշակվում են, իսկ դրանցից վերն ընկած մեծ թեքություններն օգտագործվում են որպես բնական կերային ճանդակներ, 3.

ու

թփուտներով կամ ուժեղ էրոզացծածկված են անտառներով բուսածածվից զուրկ լինելու պատճառով գյուղավածության ու

ու

տնտեսության մեջ չեն օդտագործվում: Վարհլաճողերի էրողավտանդության աստիճանը պարզելու նպատակով անձրաժեշտ է ճաշվի առնել, թե ինչ են ներկայաց" նում վարելաճողերիցվերն ընկածտարածությունները,ինչ վիճակում է բուսածածկը, ինչ աստիճան են արտածայտվածէրո-

զիոնպրոցեսները:

շատ

են

ն

Են կառի անօգտագործելի Հողատարածություններ

ուժեղ տրորված

էրողացվածեն:

ու

ԴաշտայինՀողաէրողիոն

հակ կարելի է որոշել

ն

ժամա ուսումնառիրություններ, էրողավտանդության մոտեսակետից տալ

բոտ

մեխանիկականկազմի. ու

ատրուկտուրայի արտաճայտման աստիճանի: Մեխանիկական փազմից

ատրուկտուրայից մեծապես կախված է ողի ջուր պաճելու ընդունակությունը: Բնականէ, ինչքան ողը ծանր մեխանիկական կազմ ունենա ն փոշիացածլինի, այնքան նրա ջրաթափանցելիությունը թույլ է Լ, Հետնապեիս, մթնոլորտայինջրերն ավելի դանդաղ կներժծվեն Հողի մեջ ն ճավասար պայմաններիդեպքում մակերեսայինՀոսքը մեծ կլինի, իսկ էրոզիայիվտանդր՝ բարձր: մեխանիկական կազմ Սանը լավ արտաճայտվածատրուկտուրա ունեցող Հողերը ավելի շատ ջուր կարող են պաճել իրենց ու

կանու ու

ու

մեջն

էրոզիայի վտանգը, բնականաբար, թույլ կլինի,

Հողաշերտի Հաստությունիցմեծապես կախված է Հողի ջուր կլանելու պաճելու Հատկությունը, ինչքան Հողաշերտըմեծ լինի, այնքան այն չատ ջուր կարող է կլանել պաճել եր մեջ, Վերը նշված գործոններընույնպես կարեոր են Հողերիձրոու

ու

ղավտանգությունը որոշելուՃամարչ

/

րային Հատկությունների վրա մեխանիկական կազմի

ազ-

դեցությունը Հաշվի առնելով, Ճողերն ըստ էրոզավտանգության կարելի է ստորաբաժանել՝ 1. Թույլ էրոզավտանդ պետք է ճամարել այն Ճճողերը,որոնք ունեն Փանը կավավազային ն թեքն կավային մեխանիկական

կազմ:

Միջակ

2.

էրողավտանգՀողերի (չափավոր)

լի է դասել այն Հողերը, որոնք ունեն

միջակ

ն

շարքին կարեծանը կավային

մեխանիկական կազմ: 3. Ուժեղ էրոզավտանդ են Համարվում թեթն ն միջակ կավավազայինմեխանիկական կազմ ունեցող Ճողերը: 4. Շատ շարքին պետք է դասել ուժեղ էրողավտանգների ու ունեն ավաղային մեորոնք ավազակավային այն ճողերը,

կաղմ: խանիկական

ճողերը կարեԸստ ստրուկտուրայի արտաճայտվածության

լե է ստորաբաժանել՝

Թույլ էրողավտանգ, երբ ունեն լավ արտաձայտված կընՀատիկավոր ստրուկտուրա: ձիկային, կնձիկաշատիկային 2. Միջակ (չափավոր), երբ ճողերկ ունեն միջակ արտա1.

ու

Հայլտված .կնձիկային,

ստրուկտուրա:

վնձիկածատիկային Հատիկավոր ու

կ

3. Ուժեղ էրողավտանդգ, երբ ճողի ստրուկտուրան թույլ է արտաճայտված, այն գրեքն փոշիացած է: 4.-Շատ ուժեղ էրողավտանգ, երբ ճողը խիոտ փոշիացած է կափշունի սյունանման կոշտավոր ստրուկտուրա: Լատ ճողաշերտի ճաստության Հողերի է սաճմանել՝ նը Թույլ էրողավտանգ, երբ ճողերը գերձղոր են ( Հ» 80 սմ-ից): տի 2. Միջակ էրողավտանգ (չափավոր), երբ Հողերը Հզոր են սմ է): (ճողաշերտի Ճաստությունը 50--80 3. Ուժեղ էրողավտանգ, երբ ճողերն ունեն միջակճղորուսմ-ի սաճմաննեթյուն՝ Հողաշերտի «Հաստությունը 30-50

աաա

Աթան "

րումէ:

Շատ

ու

զարգացման վտանգավորությունը էրողիալյի դնածատելիս անճրաժեշտ է Հաշվի առնել նան ջրային էրողիալի արտաճայտման բնույթը, մասնավորապես ձորակառաչացումը: Բոլոր դեպՔերում ժամանակակից ձորակառաջացումը՝ջրային էրողիայի ամենավատթար ձեի զարգացումը, վկայում է այն մասին, որ տվյալ տարածքում էրոզիայի արտաճայտմանվտանգն ուժեղ է Ընդ որում, ժամանակակից ձորակային ցանցով պատված նման կախված տարածքի կտրտվածության սոարածությունները՝ աս-

Աղյուսակ

էրողավտանգությու-

Հողեշի էբռզավտանգության գնաճատման ցուցանիշները ըստ ջբաթափանցելիության (1-ին ժամում, մմ) Հողերիէրոզավտանգությանաստիճանը

`

Պողաշեր-

ուժեղ էրոզավտանգ Հողերի շարքին պետք է դասել սմսակավատզոր՝Հողերը, որոնց ճողաշերտի Հաստությունը 30 ից պակաս է: 4.

Հողերի էրոզավտանգության կարնոր գործոն է Համարվում ջրաթավանցելիությունը ն դաշտային խոնավունակություներ: ինչքան մեծ է չրաքափանցելիությունը ն բարձր խոնավունակությունը, այնքան փոքր է Հոսքի գործակիցը ն, Հետնապես, ցածր է էրողավտանգությունը Ռումնասիրվող Հողածածկի վերաբերյալ մակերեսայինՀոսքի տվյալների բացակայության դեպքում պետք է Հաշվի առնել այդ ճողերի ջչրաթափանցելիությունն դաշտային խոնավումակությանցուցանիշները: Քանի որ տարբեր Հողատիպերում ջրաթափանցելիության ն դաշտային սաչմանային խոնավունակության ցուցանիշները Հուսուսնվում են տարբեր սածմաններում, ուստի, ստորկ բերվում է այդ գործոնների ցուցանիշները Հանրապետությանճիմնական ճողատիպերի ճամար: նան

աա

գորչ Մարգագնատնալին

Թույլ

միջակ ուժեղ

Հ»80 Հ» 300

200--300 100--200 Հ-

քո" ուժե

ոռո-

գելի

60--80

որր Գագանագանուն

առնածուեր արգագոր

ժծտանտառային տավփաստ.

Հօ

ճողեր

»-350

Փողեր

Հ» 600

Վեռնամարգագետնային

|00

|

40--60

ծ--40

500300 400)

Հ-300

250-350

500--600

|

150--250

|

--- 150

|

400--500

|

Հ-

Աղյուսակ

Հողեբիէ՞ոզավտանգության ճամաո աստինանի գնաճատման ե գոբծոննեբի դբանցվիճակիճաշվառման քաբտ-աղյուսակ

գնաճատման. ցուցանիշները Հողերիէբոզավտանգության իստ դաշտայինսահմանային խոնավությանչ0ը-ով

Հնարավոր

Հողերի էրոզավտանգությանաստիճանը Հողատ աա

թույլ

գորչ Մարգագետնային

գելի Ճճողեր Շագանակագույն նասնաճողծղեր

Հ-35-Վ5

ն

միջակ

-

25--30

30-38

20--25

25--30

20-- 25

30-38

25.

--

մարգագետ-

» նհտանտառալին տափաստ.

Հողեր

.|

ի

Հ-30-35 ՛

|

25-30

|

20-25

«-25

Հ-

չիճանից, պետք է դասել ուժեղ կամ շատ ուժեղ էրողավտանգ ճողերի շարքը: Ճայտնիէ, որ Հողերի էրողավտանգությունը ֆունկցիոնալ կախվածության մեջ է գտնվում այն պայմանավորող բոլոր գործոնների ու դրանց վիճակի Հետ: Հետնեապես Ճճողերն րոտ էրոզավտանդությանճամալիր դնաձճատելուՀամար պետք է պարզել ուսումնասիրվող կոնկրետ տարածքի սաճմաններում ճանդես եկող գործոնները ն դրանց վիճակը: Պետք է նկատի ունենալ, որ ամեն մի կոնկրետ դեսլքում այս կամ այն տարածՔի սաճմաններում ոչ բոլոր գործոններն են միաժամանակ Ճանդես գալիս, այլ դրանցից միայն մի քանիսը: գործոնՀայտնի դրանց վիճակը գրանցում են դաշտային ջարտ-աղյուները սակում` ստորն բերված կարգով: Հողերի էրողավտանգության ցուցանիչը, բնական է, ընդգրկում է Ճանդես եկող գործոնների Հնարավոր վիճակներից մեկը: ինչ խոսք, որ այդ գործոնները ֆունկցիոնալ կապի մեջ են դտնվում բոլոր գործոնների (որոնք ճանդես են գալիս կոնկփետ օբյեկտում) ն դրանց մեկ վիճակի ճետ:

ն

Խ0-

(Փո),

1-1-ո,)-1-ո

նպատակով Ճարցի ուսումՀաշվարկումները ճեշտացնելու նասիրության ներկա էտապում նպատակաճարմարէ ողերթ

Գորժոնները

Հ

«Հ

`

(ո) բնույքը

ավրատնսակի ա

սա

-

-

Լանչիդիրքադրումը (ո) Բնական բուսաժածկը (45)

-

միճակը (.)

ընկած

Հ

-. Վ

|

ՀՀՏ|Տ։ՋՀ

Տ

ԷԷ

--

« «

-

«

--

-

-

ա

լա

Հ

ա

լա

»

ր

»

ը

Մ

»

ը

ը

-

-

7«-ծշ

տարած բաժի

Հողի Հզորությունը(ո)

ՍՈ:

Հողբ մեխան խանիկական կազմբ (Փ)

«

ռտրուկտուրայի վիճակը (80) Հողի

-

Մակձրձսային Հոսքի գործակիցը(դլ)

Հողիչրաթափանցելիությունը (գլ)

Հողի

-

Հ Տ

-

--

Հողօգտագործման (յ) բնույթը Վ արելաճողձրից վերն

-

Է

-

Գ է Հ ՏՏ

«

1անջիթեքությանաստիճանԸ (42) կանջի 48 էրկարություն Դրմարությունը (75)

,

թ ՒԼ. Հ8 3 Ե»

Է

Տ

Ճ.

Մ

Տ

ՏՏ

Է

Հ-՛ 20

-

ծ,

"ւ

Է

Է:

Տ

-

ոռո-

Հ» 30--85

Սնաճողեր

|ուժեղ | պոր

արժեքը

ո

Ւ

`

վիճակը ն բալային

Ն

«

Ն

Ն

Ն

-

--

«

դաշտային ,աճմանալինխոնավ

նակությունը(գլչ)

«

-

Լ

ը

--

«

Ն

Ն

Ն

,րային էրոզիայի արտաճարոման բնուլ-

ՔԸ (ոլ)

էրոզավտանդության դգնածատումը կատարել ճատման դործակցով (Ճո).

«

Ն

ճամալիր գնա-

ոռ

չ

1-1.

Խյ

որոնդ ն ԽՃ: -- Հողերիէրողզավտանգության Ճճամալիր գնաձաւոմ աղբ

ԽՐ

գործակիցն է,

473:

--

Բայ գորժոնի վիճակը բնութագրող մեծությունն է (այն ՝ սյունակի արտաճայտվում է աղյուսակի Համապատասխան

գործակցով), ո

--

թիվն գործոնների

է:

էրոզավտանգության

աստիճանը գնաճատվում է

բալերով՝

0,25--0,50, միջակ էրոզավտանդ՝ թույլ էրողավտանգ0--0,25, ուժեղ էրոզավտանգ՝ գատ ուժեղ էրոզավտանդ՝ 0,50--0,25,

0,25--1,0:

գործոններ(լանջի դիրքադրուբնույթը, բնական բումը, ճողադոլացնող մալրատեսակների ն այլն) աածածկը ն նրա վիճակը, չողօգտագործանբնույթը ժամանակ կարելիէ չեն չափվում, ուսսվի Հաշվարկումների

Հաշվի առնելով,

որ

մի

շարք

0,937

է 0,12, ընդունել տվյալ վիճակի միջին ժեժությունը, այն սկզբունքը պարզ Լ 0,82:։ Մշակված բավական Հնարավորուժաուսումնասիրությունների թյուն է տալիս Հողերի դաշտային գնաճատել լեռնային տարածքիՀողածածկի մանակ պարզել արտացոլել աստիճանը ն արդյունքները Վփրողավտանգության ու

ւ

Քարտեղիվրա: նան կլիՀողերի էրոզավտանգությունը պայմանավորված է թափվող տեղումների մասնավորապես մայական ւղպայմաններով, դրանց բաշխվածուընթացքում տարվա քանակով, ընդճանուր Ճաինտենսիվությամբ, դրանց թյամբ, տեղումների բնույթով, ճախականությամբն այլն: Սովորաբարտեղումների ազդեցուվրա դնաճատում են տեթյունը ճողերի էրոզավտանդության

ցուցանիշնեդումների ընդճանուր քանակի ու ինտենսիվության է էրոզիոն ընդունված տեղումների անվանել րի կամ ինչպես վ երջինս Հիման վրա: Բու որոշվում որում՝ ինդեքտի որոշման ձիման վրոո տվյալների միջինի է բազմաթիվ տարիների էրոզիոն ինդեքսը,այդ նյութերիՀիՈրոշելովտեղումների ման ինդեքսի վրա կազմումեն կոնկրետ ռեգիոնի էրոզիոն են ամփոփված պրոֆ. մանրամասն ճարցերըԱյս քարտեղ: աշխատությունում,որը Մ. ն. Զառսլավսկու«էրողագիտություն»

Հրատարակվելէ Մոսկվայում 1983 թվականին, ռուսերեն լեզվով: աստիճբշտ կլինի, որպեսվի Հողերի էրողավտանգության Հետաղոտությունլաբորատոր Տավի նուն խոինչպիսիք ների տվյալներով, են՝ ջրաթափանցելիությունը,

մար

աՆիե ու

`

Ֆավունակությունը, ճումուսի պարունակությունը, ջրակայուն Կսգրեգատներիքանակը ն այլն: Այս Հարցերը Ճետագա ուսումնասիրությունների առարկա են:

Հողերի էրողավտանդությանքարտեզի կազմումը Ճողաէրոճետ զիոն ուսումնավիրությունների միասին ճնարավորություն կտա մշակելու Հիմնավորված Հակաէրողիոն միջոցառումների Ճամակարգ ն կազմելու գիտականորեն ճիմնավորված ճակաձրողզիոնաշխատանքներիիրականացման նախագծեր ու սխեմաներ:

ՀՈՂԵՐԻ ՊԱՀՊԱՆՈՒՄԸ ՔԻՄԻԱԿԱՆ

ԱՂՏՈՏՈՒՄԻՑ

Գիտատեխնիկական առաջընթացի ներկայիս պայմաններում Հողերի քիմիական աղտոտումը մեծ մասշտաբներ է ստացել Արդյունաբերությանզարգացումը ն դյուղատնտեսության քիմիացումն առաջ են բերում շրջակա միջավայրի, այդ թվում ն Հողերի աղտոտում զանազան թունավոր նյութերով, «տտկապես ծանը մետաղներով:

Մթնոլորտ արտանետված արդյունաբերական թափոնները, ճանքային ճանածոներիճանույթի ն վերամշակման ժամանակ առաջացած վնասակար նյութերը, նավթամթերքները ն այլն անմիջականորեն կամ չրերի միջոցով անցնում են Հողի մեջ ն է նրանում: ժծժաճախ կուտակվում Հողի աղտոտումը ամսում նփան այն աստիճանի, որ ՃճողերումՀնարավորչէ բույսեր աճեցնել կամ լավագույն

դեպքում աճեցվող բույսերից ստացվում է

միանդամայն ցածրբերք:

Մեր ճանրապեւտությունում ճողերի քիմիական աղտուռումն

առավել ուժեղ է արտաճայտվում

է.

Զոդի Ալավերդու, Քաջարանի,

շրջակա տարաարդյունաբերական ձեռնարկությունների է Արարատյան ծություններում: Աղտոտումը նկատելի դարձել այլ

Հարթավայրի Հողերում, որի կենտրոնում տեղավորված է վական զարգացած արդյունաբերություն ունեցող երնան

ղաջը:

բա-

քա-

Չափազանց վտանգավոր է Համարվում Հողի աղտոտումը քաղցկեղածին Ժանը մետաղներով, որոնցից շատերն ունեն

(կանցերոգեն)Հատկություն:

ծանը մետաղներով ե ղանաղան խառՀատկապես աղզտուսվածչրերով նուրդներով տեղի է Օրինակ, եթե նույնիսկ յուրաքանչյուր ճողերը ոռոգելու դեքում: լիտրում կախված մասնիկների քանակի Հասնի մեկ գրամի, ապա միջին նորմաներով (5000 մ3/4) ոռոգման դեպքում տարվա ընթացքում ճեկտարի ՃճաշվովՀողում կկուտակվեն

ձողերիաղտոտումը

ունենում

պետք է ճաշվի առնել,

ներավելի

կախված նյութեր: Բայց ն տասն կայիս ոռոգման չրերի մեջ կախված նյութերը անդամ չատ են լինում: Դեբեդ, Ողջի ն այլ գետելլիչրերով ոռոգումը, որոնք պաարդյունաբերսկանթավոնրունակում են մեծ քանակությամբ տոննա

ներ,

առաջ

այլն նրա

են

բերում

ոչ

որ

միայն Հողի քիմիական աղտուում,

փոփոխություններ Հատկությունների

դոզթմոծ

ա"

-

Հա-

պղնձի, մոլիբդենի ն կապարի քանակը բացարձավ թվերով 17,5-5,2--28, մապատասխանաբարկազմում էր 240--1600, 153 մգ/կգ, մինչդեո չաղտոտված ճողերում պղնձի քանակը չի գերաղանցում 56, մոլիբդենինը՝3,5 ն կապարինը՝18,3 մգ/կգ: կ. Վ. Գրիգորյանըմշակել է ծանը մետաղներով Ճճողերիաղտուտվածությանաատիճանիորոշման սանդղակ, որը կարելի է

ժոամոաՀծիմք ընդունել Հողագիտականուսումնասիրությունների ճամար որոշելու աստիճանը նակ ճողերի աղտոտվածության

միաժամանակ ուսումնասիրություններով նույն չճեղինակի

պարզվել է, որ ծանր մետաղներով Ճողերիաղտոտվածությունն ակտիվությանթուլացում, առաջ է բերում Ճճողիկենսաբանական

ՏՊ»

`

Բ

ՋՋ մոադոչեղմրոջ

-

"«

Տ 5

ոսբմոք

5.

Ծ------------

Ձ

Տ

աղո

-

ո

՞ Տ

ՊՈ

53, «5

'8

»

«44.

Հաաա

Հ

մադաջեղմիու

Տ

Տ

դաթմած

-՝

Տ

ՋՏ

Տ ջ

, Գ ՏՖՏ Հ»

»

Տ

Ջ

դոաթմոն

5.

էլ

Տ

Տ

Տ

ԻՀՉՀՀՀՀՀՀ----

`:58

Տ

մ `

ազոֆեդմրոջ

՞

ՏՏ

|

Տ

-

-

՝

"

-

երնանի պետական Համալսարանում (8. Վ. Գրիգորյան, 1988) կատարված ուսումնասիրություններով պարզվել է, որ Դեբեդ ն Ողջիգետերով ոռոգված տարածությունների ճողերում մգ/կգ Համընդչանուր պղինձ, 3-պարունակվում է 27--1299 91 մգ/կգ մոլիբդեն, 21--318 մգ/կգ ցինկ, 5--8 մգ/կգ կապար: Այդ նյութերի շարժուն ձիերը կաղմում են ճամապատասխանաչ ն 0,4--18 0,2--68 0,2--18, մգ/կգ: բար 5--86, ժ. Ա. Ամիրջանյանի պարղուսումնասիրություններով (1985) շրջակոմբինատի վել է, որ Ալավերդու լեոնամետալուրգիական կայքում ծանը մետաղների (պղինձ,մոլիբդեն, կապար, լինկ, ն թույտիտան ստրոնցիում, այլն)պրաունակությունը ռադիում, 6 անդամ: Առանձին 2,4--40, դգերաղանցում քանակից էր լատրելի դեպքերում Դեբեդ գետի ջրերով ոռոգվող տարածություններում

ջ

Տ

Տ

Հ Տ

`

-Տ Տ

ատե

Հ

Փ

Տ

5...

`. - Հ Հ : : : ` Հ 3 Տ

ւ

`

Տ Հ.Հ

Տ `

աոոյ

Տ

ՆՀ Հ:

.Ֆ

ՏՏՀ

Տ

մասնավորապես նվազում է ֆերմենտների (ինվերտաղա,ֆուֆատազա)ակտիվությունը Ըստ որում, ֆերմենտներիակտի-Ճողերումնվաղում է մինչե 20--վությունը թույլ աղտուտված

տոկոսով, միջչակ

20--50ՂՆ-ով, աղատոտվածներում՝

ավելի քան 45--504Ե-ով: աղտոտվածներում՝ վտանգ է

Մեծ

ճողերի ներկայացնում

աղտոտումը

կարող է Հանդիսանալ

ակտիվ նյութերով, որի աղբյուր ոռոգման ճամար ռադիոակտիվնյութերով

ուժեղ

ռադիոՃողելլի՛

վարակված չրերի

փորձարկումներից ջերմամիջուկային օգտագործումը, մթնոլորտ արտանետված(վթարմային էլեկտրակայաններից ժամանակ) ոադիոակտիվփոշին ների անսարքությունների ն այլն: միջոցով ճողի մեջ ներթափանցումը անձրեների ու

սոտո-

ու

առավել մեծ

մասշտաբ-

Հողերի ռադիոակտիվ աղտուռումը աւռոմայինէլեկտրակաՃճատկապես ներով տեղի է ունենում յանների վթարներից:

,

ն ուրիշների(1988)ուսումնասիրությունՌաֆահլյանի քանակի են ւռեղումների տվել, որ մթնոլորտային ցույց

Ռ. կ.

ները

ռադիո-

ավելացմանը զուգընթաց ավելանում է ճողը մտնող դուտում տեղումների այսինքն քանակը, ատրոնցիումի մեժ գոէ կիսաանապատային ռադիոակտիվաղտոտումնավելի ն Ըտ132-ի քանակը ավելաՏ90 գոտին ալպյան դեպի տուց նում անդամ գերազանցում է: Ըստ որում, ռաղիոցեզիումը 2--4 է ուսդիուստրոնցիումին: ն թիտ ճմաշերտը արգելակում է Տո90 ն Շտ137-ի լվացումը շատ ռադիոդրանով իսկ նախադրյալներեն ստեղծվում ավելի նուկլիդների կուտակման ճամար ալպյւմն մարգագետինների առատ

խոտաբույսհրում:

աաա գուռում, անային Նուլն

պարղվել է, որ տեղումների միՀողաչերտում ՏԼՑ0-ի

ուսումնասիրություններով

ճեղինա

0--25

սմ

մմ է, յին քանակր 250--300 Հասնում է 11,1--19,9, իսկ ՇՏ132-ը՝ 0,4--10,6 քանակը

գոտում (500--600 լհոնատայփաստանային

մմ

Համ ապաւտասխանաբար կաղմել է ցուցանիշը

52,4

բկ/կդ,

մմ

6,5--45,0

դուտում (600--700 լեռնաանտառավին

մմ

ն

1,3--

ւռեղում-

բկ/կդ» ալպյան գուռում(800-ն 2,8--112,5 12,6--68,3 բկ/կգ: տեղումներ)՝

ներ)՝ 11,3--22,3

բկ/կգ, տեղումներ) այղ

ն

0,4--12,9

Պարզվածէ,

նրնան քաղաքում թափվող մքնոլորտային կազմում է 0,82, իսկ Շտ132-ր՝ 4,01 Համապատասխանաբար1,26 ն 5,424 բկ/լ, ԴիԲկ/Ն լիջանում՝ 1,027 ն 1,22 բկ/լ իսկ Արագածում չի Ճայտնաբերվել: Պետք է նշել, որ ռադիոնուկլիդներիավելի մեծ քանակ կուսմ շերտում: տակվում է Հողի 0--5 Խորության ուղղությամբ ռադիոնուկլիդների քանակն աստիճանաբարնվազում է: ն ուրիշների Ռ. կ. Ռաֆաելյանի (1988) կողմից կատարված ուսումնասիրություններով պարզվել է, որ մթնոլորտային տեղումների Հանքայնացվածությունը տարբեր բնակլիմայական գոտիներում տատանվում է 85,8--132,9 մգ/լ: Բատ որում, տեղումները պարունակում են մի շարք կատիոններ(ՇՅ, Խք,Ի, տր

ՏԼՑ0-ը Սրանում

տեղումներում

Ա ճ)ն

անիոններ(ՏՕ., 3ԼԸՕ», ԸՆ, Է190. ն այլն): Տեղումների Հետ լուծելի նյութերի ճամընդտանուրՃոսքը՝ տարվա ընքացքում տատանվում է 302-ից մինչն 702 կգ/4: ԱՄբողջ վոանգը կայանումէ նրանում,որ մթնոլորտային տեղումների ճանքալնացվածությունը է: 0Օրիտարեցտարի մեծանում նակ, վերը նշված ճեղինակների ուսումնասիրություններով պարզվել է, որ 20 տարվա ընթացքում մթնոլորտային տեղումներում իոնների քանակն ավելացել է 1,4--1,2 անդամ: Մթնոլորտային տեղումներում քիմիական նյութերի պարունակու թյունը փոխվում է կախված դրանց քանակից, ծովի մակերնույքից տեղանքի բարձրությունից, ինչպես նան անտրոպոգեն աղտոտման

աղբյուրից ունեցած ճեռավորությունից:

Հողերը թիմիական աղտոտումից պաշտպանելու ճամար

է կիրառել Համալիր միջոցառումների Համակարգ, սպլաճանջվում որն ընդգրկում է ինչվես արդյունաբերության, այնպես էլ գյուղատնտեսությանէկոլողիական պրոբլեմների Ճարցեր: շատ առաջընթացի ներկա ժամանակաՏենիկատրտադրական է խիստ ճակողություն խոշոր քիկոմբինատներիշրջակա ջրերի մաքրման այխատանքների վրա, պարզել, թե որքանով թույլատրելի է նման չրերի օգտագործումը ոռոգման Համար: Շրջակա բնական միջավայրի

շրջանում «րոք

մաճմանել |

միական պաճպանման լուրջ

խնդիրէ

ծագում

պարարտանլյուՃանքային

Թերի պեստիցիդներիօգտագործման մասշտաբներն աճելու կապակցությամբ: Վերչին 20 տարում ճանքային. պարարտաու

նյութերի օգտագործումն աշխաքճում

մլն տոննավիցճառել

վ.

տոննայի:ի.

(1982) տվյալներով Սինյադինի

է 85

մլն

300,

կալիումական30 Հազար

արտադրությունը թվականին Հանքային պարարտանյութերի 220 մլն տոննայի, այդ կճասնի աշխարձճում օգտագործումն տոննա ֆոսֆորաԹվում 140 մլն տոննա ազոտական, մլն կան ն 60 մլն տոննա կալիումական ոպլարարտանյութեր: են տարեկան օգտագործվում Մեր Հանրասպետությունում Հազար պայմանական միավոր տոննա ճանջային շուր) թվում ազոտական՝250, ֆոսֆորական այդ պարարտանյութեր,

ման

ն

տոննա:

կիրաոչպաճպանելուդեպճիմնավորվածկանոնները

տեղափոխման պաճպանման, Պարարտանյութերի գիտական

ու

դրանք անց-

ն

սննդանյութերի կորուստ խորքային ջրերի մեջ, առաջ նելով մակերեսային Հիոանքներ:Պարզված է, մի շարք անցանկալի քում տեղի է

ունենում

ու

են որ

է կղած նիտրատներիքանակի 13--6049-ը կախված

բերում

ջրերում պարար-

տվել, որ մեծ քանակությամբ թիմիական նյութեր օգտագործելը բոլորովին էլ անվտանդ չէ բնության ճամար: ԳՓյլուղատնտեսության եջ կիրաովող թունաքիմիկատների (ինսեկտիցիդների, ֆունգիցիդների, ճերբիցիդների ն այլն) որոշ տեսակներ անմիջական թունավոր ազդեցություն են թողնում կենդանիներիվրա, մյուսները վերափոխվելով ճողում կամ բույսերի մեջ, առաջացնում են թունավոր նյութեր, որոնք կուտակվում են կենդանի օրգանիզմներում կամ բույսերի մեջ: Մի շարք քլորօրգանական ն սնդիկի միացություններ կարող են երկար ժամանակ ճողում մնալ ն բույսերի բացամիջոցով անցնել կենդանիների Հլուսվածքների մեջ ռական ներդործություն ունենալ նրանց վրա: 0գտակար բույսերի մեջ Ճաճախ կուտակվում են այնպիսի թունավոր միացուճանապարձով թախլուններ, որոնք անուղղակի կամ ուղղակի

Սննդատարրերիկորուստը կանխելու ն շրջակա միջավայրը պաշտպանելուճամար անճրաժեշտ է պարարտաաղտուսումից եղանակնեդոզաներով նյութերը ճող մտցնել սաշմանված սննդաառնել դոզան որոշելիս ճաշվի բով, պարարտանյութերի տարրերով Հողի ապլաճովվածությունը,պլանավորվող բերքի ու

Շատ ճարչքեր:

կարնոր է պարարտաեղանակի ճիշտ ընտրությունը: Պետք է խոասախելպարարտանյութերըՀողի մակերեսին շաղ տալուց: մաանձճրաժեշտէ դրանք ճողի մեջ մտցնել ու թույլ չտալ, որ ու Հեռանան դաշտից: Անճրաժեշտ կերեսային ջրերով լվացվեն ագործմանչոնխնոօղա է կատարելագործել պարարտանյութերի մեծ պարարտաչ ճանքային մասշտաբներով լոգիան:էրացուցիչ ն ճետնականխելու նյութերի կիրառմանանճրաժեշտությունը

ու

փանցելով մարդու օրգանիզմ,

մեթոդները:

դեմ պայն Հեվանդությունների ւուսգործվումվնասատուների

բանական պայքարի մի

ն քարելու,մոլախուերիոչնչացման

այլ

մեծ

բարդություններ

են

առա-

Լերկալուժո աշխարձճիբոլոր երկրներում միասին վերցրած օղուադործյում են շուրջ 1000 քիմիական միացություններ ն տասնյակ ճազարավոր տարբեր պրեպարատներ: խորճրդային վերջին տարիներին օգտագործվում են մի շարք Մբությունում շի եւոկւն պրիպարատնիր: «իվանղդություններիդե: քիմիական պայմոտսուաուների, քար կաղմակերպելուց առաջ անձճրաժեշտէ լավ կշուսդատել դրա ճետնանքները, ստուղել բոլոր միջանկյալ օղակները, սընմոն բարդ շղթայի բոլոր մասնակիցների կենսաբանական ո Ամբն մի կոնկրետ դեպքում պետք ոսնձնատճուտկությունները: է ճշտ որոշել բիմիական միջոցների օդտագործման անչճրաժեշտությունը, ճշտ կազմակերպելթունաքիմիկատների տեղափոխման ու ւպաճպանման կանոնների, դրանց օղտադգործման

անպես սննդանյութերի պորուստը նվազեցնելու նպատակով դեմ, Ճողի տանել Ճճողատարման Հրաժեշտ է ակտիվ պայքար Հատկապես ջրի լավացման, Հատկությունների ագրոնոմիական բարձրացնել ։պարարտաճՃանապարճով պաշարիավելացման նյութերիարդյունավետությունը: են Մեր օրերում ամենուրեք քիմիական միացություններ

են

ույ: Տոառն

տեխնոլողի այից: մոացմժան

քանակը, որակը ն այլ նյութերը Հող մոցնելու

ցույց կայն ուսումնասիրությունները

օդ-

Սանպատակներով:

'

Քիմիականպայքարի վնասակարճետմլանքներիցխուսավիելու շատ երկրներում վնասատուներիդեմ պետք

ճամար աշխարչի

է կիրառել ինտեդրաված պայքար,

այսինքն

միջոցառումների

այնպիսի 4ճամակարդ, որտեղ թունաքիմիկատների չասվավոր կիրառումը զուգակցվում է ագրոտեխնիկականձների չարք

միջոցառումների

ն

կենսա-

Հետս ր

31--414

ՏարբերճանապարճներովՃողի մնջ անցնելով ռադիոակտիվ

այն վարակելով ռադիոակտիվ նյութերով առաջ է բերում շատ բարդ պրոբլեմներՃճողերիՃետադա օգտագործման 90 ն Ըտ 137, որոնք Մեծ ճարցում: վտանգէ ներկայացնում Տբ

փոշի

ն

բույո-կենդանի սիստեմով անցնում հն օրգանիղմ, կուոակՑիրկոն 95-ր, նիովում ոսկորներում: Վտանգավոր են նն բին 95-ը, ոադխումըո նյուբերով աղտատված ճողերում պաճանջՌաղիռակտպիվ ռադիովում է կատատարել քիմիկան մելիոորւցում, որողլեսզի ակտիվ նյութերի չանցնեն գրունտային ջրեր, Դրա Համար պետք է ռադիոակտիվ նյութերը կապել ճողի միացությունների ճետ, վերածել ղրանք անլուծելի ձների ն իջեցնել արմատային տարածման Հիմնականդուռուց քած, մինչն դրանք սիստեմի բնական ճանապարճով տրոճվեն: է Տր 90-ի կրող:ՍտրոնցիուՕրինակկալցիումը Համարվում մով վարակվածՀողը մշակելով Շո(1ՇՕ")չով, ՇոՌՆՔ0լ)չ-ով ն այլն, տորոնցիումը կապվում է կարբոնատների ֆոսֆատՀետ ների կայունանում: Ռրոլեսզիկալցիումի ճետ կապված ստրոնցիումն իջեցնել բույսերի արմատային սիստեմի տարածման ճիմնական գոտուց ցած, կատարում են արճեստական գում: կալցիումիճետ կապվծ ռարոնցիումը լուծելու ն ճողի ճամար ճող են մյոցնում ամո ստորին շերտերը տեղափոխելու նիուիի ֆոսֆաւո,քանի որ այդ ավելի լավ միացություններն են լուծվում ամոնիումի աղերի առկայությառիբ: է ճողոսն, երբ նրանում շաւտ օրգա Ցեզիումը կայունանում նական նյութեր, Հատկապես տորֆ կա: նյութերով աղտուտված Ճողերի վնառաղերծՌադիոակտիվ ման մեկ ուղին էլ այն է, որ այդպիսի չողերում մշակում են այնպիսի բույսեր (ցորեն, լլուպին ն այն), որոնք լուրացնում անումը են Այս դեքում ռադիոնուկլիդները ն Հողիցդուրս ն սպլաճանջվումէ, որո։լեսղի են վտանգավոր դառնում քաղել դրանք որպես ոտդիուսկտիվթափոն: Այս եղանակըլավ ն պաճանջչէ, սակայն ֆիտոդեղակոի:մացումը երկար է տում վում են նյութակունմեծ ներղրումներ: կն չեն յուր։ոցնուի: որոնք ռաղիոնուկլիդներ կուլտուրաներ, ն է կլանում թույլ վարակչ կրինակ, մաշորան տտրոնցիումքիչ ված տարածություններում այն կարելի է մշակել որպես կեու

ու

ոռո-

բույսերը

48ջ

րային կուլտուրա:

վարակված Ռադիոնուկլիդներով

Ճողերում

է մշակելտեխնիկական որոնք նպատակաչՀարմար կուլտուրաներ,

վերամշակման ծն ենթարկվում: Օրինակ, կարտոֆիլիցօսլա ստանալուպրոցեսում ուսդիոնուկլիդները չեն անցնում վերջնական արտադրանքիմեջ: դործնականորենչեն ազդում բազմամյա, Ռադիոնուկլիդները մանավանդ վայրի ճացազգի խոտաբույսերի վրա: Այն տարաՓությունները, որոնք պիտանիչեն դլուղատնտեսական կուլտուրաների մշակության Համար, պետք է բուսապատել վայրի բազմամյա ճացազգի խոտաբույսերով ն վերածել դրանք կերային

ճանդակների:

ԿՈՒԼՏՈՒՐ-ՏԵԽՆԻԿԱԿԱՆ ԱՇԽԱՏԱՆՔՆԵՐԸ ՈՐՊԵՍ ՀՈՂԵՐԻ

ԵՎ ԱՐՏԱԴՐՈՂԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԲԱՐՁՐԱՑՄԱՆ ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄ

ԿՈՒԼՏՈՒՐԱԿԱՆԱՑՄԱՆ

Մեր սակավաճող Ճճանրապետությունում4սկայական ճողաստարածություններգյուղատոոնսության մեջ չեն օղւտագորժվում կամ օգտագործվում են շատ ցածր արդյունավետությամբ այն «վատճառով, որ դրանք ուժեղ աղտուռված են քարերով, ծածկված են քարակույտերով քարացրոններով («չինդիլներով»), Թւիապատված մացառապատված են, դաշտերիմակերնույու

ու

թր խիստ անճարթ է

ն

այլն:

Հայաստանում Քիչ տարածություն չեն զբաղեցնում ցածըը արտադրողականություն ունեցող վարձլաճողերն լխոպանները, բազմամյա տնկարկները,արոտներն խուճարքները, որոնք կարիք ունեն արմատական բարելավման ու բարձրորակ Ճճողատեսքերի փոխակերպման: ու

ու

«Հայպետճողշիննախագիծ» ինստիտուտիուսումնասիրու-

Թյուններով պարզվել է, որ մինչն 2000 թ, նախատեսվումէ մեր Ճանրապետությունումկուլոուր-ոհսնիկական աշխատանքներ կատարել 131 ճազար ճեկտար վաղուց արդեն մշակվող ավելի քան 100 Ճաղզար յուրացնել: նոր ՃոՃողերում, դեկտար ն ղեր այլ կարգի աշխատանքներ: Համար շատ կարնոր նշանակություն ունի Հանրապետության ցածր արտադրողականությունունեցող վարելաճողերի խո։պանների բարելավումը,որը նախատեսվում է իրականացնել ու

ճեկտար տարածության վրաւ Ըստ որում, նման ճՃազար աշթատանքներ նախատեսվում նն կատարել մեծ մասշյտաբնե(17,38 ճաղ. ճեկտար), Արարատյան բով Սկանի ավազանում դոդաչովտիշրջաններում (1668 Հազ. Հեկտար), Շիրակում (159 ճաղ. ճեկտար), Զանգեզուրում(12,8 Հազ. Հեկտար), կենտրոնականժայաստանի շրջաններում (8,329 Հաղ. Հեկտար) ն այլն: Հանրապետության մյուս գյուղատնտեսական զոտիներում (Արարատյան արթքավայրի, Հյուսիս-արնելյան, Լոռի82,34

նման կուլտուր-տեխնիկական աշխատանքներ նաՓամբակի) խատեսվում են իրականացնել մինչն 4,5--69 ճաղ. 4եկտարի

սաշմաններում:

ինչպես ճայտնի է, Հայաստանումվարհլածողերի խիստ մասնատված են փոքր Ճողաճանդակների:«Հայպեոճողշիննախագիժ» ինստիտուտի կողմից կատարվածուսումնասիրություններով պարզվել է, որ 456 Հազար Հեկտար վարելաՀողերըկաղմվում են 120 Հազար առանձին չողակտորներից, որոնց միչին չափը 0,8 չեկտար է: Հաճախ դրանքմիմլանցից բաժանվում են քարքարոտ միջնակներով, ուժեղ քարքարոտ միջնականման տարածություններով անմշակ Հողավտորներով: Դրա Հետ հնչ մեկտեղ ճենց իրենք վարելաչճողերընույնպես քարքարուո Այսպիսիքարքարուղ չեն յուտարածությունները ժամանակին փացվել ճատուկ քարձչավաք՝ Հզոր տեխնիկա չունենալու պատճառով:Ներկայումս դոյություն ունեցող մեխանիզմների4նաու

նման րավորություն են տալիսյուրացնելու տարածությունները, վերացնելփոքր Ճողաճանդակները ղրանք վերածել զանգվաժային տարածությունների: ու

Մեր ճանրապետության պայմաններում

կուլտուր-տեխնիկական աշխատանքներիՃամակարգում գլուղատետեսական Ճողատեսքերի կապիտալ ճարթեցումն առանձնակի տեղ է գրավում, Մինչն 2000 թ. Հանրապետությունում նախատեսվումէ Հարթեցման կապիտալ աշխատանքներ կատարել բոլոր գյուղատնտնհսական դգուռիներում,շուրջ 117 Հաղար ճեկտար րածության վրաւ Ըոատորում` Սնանի ավաղանում կապիտալ Հարքեցման աշխատանքների ծավալը պետք է կազմի20,58, Զանգեղուրում՝18,43, Արարատյանգոդաճովտի չրջաններում՝ տա-

18,37, ԱրարատյանՀարթավայրում՝1646,

Շիրակում՝ 16,03,

12 Դարալագյազում՝ ոռի-Փամբակում՝ 6,73, Հլուսիս-ւրե-

վելյան ններում՝ վելյան շրջաններո

6,2,

Կենտրոնական բոնակա

ժալաստանի ի չոչ աննի/

րում՝ 455 ճազար 4Ճծկտար: Մեր ճանրապետությունում վարելաճողերի տարածության

ընդարձակման ուղղությամբ իրականացվող վուլտուր-տեխնիաշխատանքներըժողովիդատնտեսականկարնոր նշակական նակություն ունեն: Վարելաճողերիավելացումը նախատեսվում է- կատարել ինչպես նոր ելքերի իրացման, այնպես էլ ցածրարժեք Ճողառոհսքերիկուլտուրականացմանու վարելաճողերի փո-

ճՃանապարճ ովի խակերպման

նախատեսվումէ մինչն 2000 թ. կուլՀանրապետությունում տուրականացնելու վարելաճողերիփոխակերպելչուրջ 10 ճաղ. խուոճարքճեկտար ցածր արտադրողականությանարոտներ ն են ներ, որոնք տրակտորաչտարմար գյուղատնտեսականտարբեր կուլտուրաների մշակության ճամար միանգամայն ձեռնտու ե՛ կազմակերպական,ե՛ տնտեսական տեսակետից: ու

ներկայումս

աշխատանքներ իրականացվում կշարունակվեն իրականացվել ճանրապետության դրեթե նման

դլուղլատնահսականդուռիներում:

Այս

բոլորիճետ

մեկտեղ մի

շարք

են

ն

բոլոր

լեռնային շրջաններում

(Հրազդան,Աբովյան, Շամշադին,նոյեմբերյան, Թումանյան, Ամասիա ն ուրիշներ) ունենք դուրս Գորիս,Ղափան, Մարալիկ, գրված շատ դուցե ն մեծ

վարհլաճողեր ու բազմաժյա տնկարկներ, որոնք տարածություն չեն զբաղեցնում (շուրջ 2 Հազ. Ճեկտար),սակայն դրանք ձեռնտու են օդտաղորժել որպես խուռ-

ն Նման խուտճարք-արուոներ Ճարքեր, արոտներ: նույնիսկ չոա-

են տվել ուսումնասիրությունբածությունների, ինչպես ցույց են մեծ ները, բնկաժ թեքությունների վրա, տրակտորաճարմար չեն ն ունեն էրոզիայի զարգացման մեծ վտանդ։ Այսպիսի Ճողատարածությունների բուսապատումը Հնարավորությունկտա ոչ միայն ամրապնդելու անասնապաճության կերի բազան, այլե կանխելու ճողածածկի ճետագա

այքայումը:

Հանրապետությունում կուլտուր-տեխնիկական միջոցառում-

ներ

են

նախատեսվումիրականացնելնան վերակառուցվող բազմամյա տնկարկներում(18,6 Հազ. ճեկտար), արոտներըխոտՀարքներիվերաժելու (6,55 ճազ. Հեկտար) ե այլ աշխատանքների ուղղությամբ:

ՏՏՏ|Օ|ՕՕՏՕՁ

Ո ՕՀ

ՏՍ

Ա

իրակաաշխատանքների կովտուր-տեխնիկական նացման նարատակը: նպատակնէ «ո-

Ո՞րն

է

աշխատանքների կուլտուր-տեխնիկական

տեսքի բերել, որզատճսքերիմակերեսը այնպիսի որակական Համար ապան ցանքի բերքաճավաքի պեսզի Հողի մշակման, ինչպես նան Փումը։ Դրա ճետ

մելիորացվածտարածքի

մեկտեղ

օգտագոր-

աշխատանքկուլտուր-տեխնիկական

ւվրոցեսների ակտիվացները նռլաստումՀողագոյացման են

ու

այա

արտադրողականությունը:իրականացման աշխատանքների մ. «ի կուլոուր-տեխնիկական նախագծեր, մար կազմվում են տեխնիկաբանվորական ո են արտադրությա

Ք

«2 Գոյություն մասնակցությամբ: խատողների Ա որւՑ արն որոնք Հրաձչանդներ, կազմելու

նախապեսքննարկվումու Հաստատվում

տեղայնացված են

Ճանրապետ

ՆՆ

ճամար: պայմանների. բնատնտեսական ավե կուլտուր-տեխսնիկական Կիր" իք աշխատանջնորի՝ նախագծեր Ժ

թյան

Հ

վ թյունը շատ բանով պայմանավորվա մ Հ աշ պայ ամբողջությամբ Հերթին իրեն իսկ վերջինս որակով, ր ՃողագիՀիմք Համար ՋՂ Դ նավորվածէ նախագծերի Պամար իմբ Հանդիսացող

ն

ված

որակով: չոսկան ուսումնասիրությունների

Ի Հանրապետությանուրույն բնաոնտեսական պայմանաշխաձն, որպեսզի կուլտուր-տեխնիկական Ճճողադիյտակատարվող նպատակով տանքների իրականացման ն

քար Քկագրամ Մեղ

կան

մոտեցումունենալ լուրաճատուկ աշխատանքներում

աշ-

տանել որոշակի մեթոդիկայով: խատանքները ինստիտուտիկողմից կազմված «Հայպետճողշիննախագիծ» Համաձայն մեր Հանրապետության պայմաններում, մեթողիկայի է, իսկ Ճո

Հողածածկի խիստ խայտաբղետ ածածկը կուլտուրականացվող

պռուրան աածություններում

-

տեղ

տա-

յուրացվող փոխքայլափոխում են թմբեր, ամեն առկա Հողի մաաստիճանը, բնույթն վում են քարքարուտության Հանդիպումեն խոշոր քարեր (մինկերեսին նրա պրոֆիլում բարդ,

ու

ու

ու

չե

2--8

կրկիտ

մ

է

սմ-ից ոչ պակաս): նախքան կուլտուր-տեխսնկիկական աշխատանքների իրականացման նպատակով կատարվող ճողադիտական ուսումնասիէ բնության մեջ ընտրել նոր րությունների սկսելը անճրաժեշտ հուրացվող ն կուլտուրականացման ենթակա տարածություն-

մար

բարձրացմանը

բերբիության բնական ն արձեստական ճողատեսջերի է գյուղատնտեսական բարձրացնում բոլորը

մանն

ճամամիութենական ընդունված մեթոդիկայով: Պածանջվում ճողի պրոֆիլը ուսումնասիրել այնպիսի խորությամբ, որպեսզի քարճավաք ն այլ աշխատանքներնիրականացնելուցՃեապաճովվի պաճանյչվող մանրաճողային չերտ (միամյա բույսերի ճամար 45--50սմ, իսկ բազմամյա տնկարկներիՃաէ

տո

աշխատանկանոնավոր մեքենաների գյուղատնտեսական Հովվի լիարժեք թը,

Հողադիտական ուսումնասիրությունների ժամանակ Ճողափոսերը տեղադրվում են ավելի խիտ ցանցով, քան սաճմանվաժ

ն այլն, տրամաղծով)

մանրաչ ը

ւի պաճանջվում չ կատար ։

ճողայինուսումնասիրություններ

ելի

Ճիմքեեզրագծերը Հողաչինարարական դրանց ընդճանուր բնութազիրը: Օբյեկտների աշխատանքներիծավալների Հարցերը պետք է նախապես ճաղեկավարների շրջանային մաձալնեցնել տնտեսությունների

ները,

ու

Րի վրա

ն

ճշտելդրանց

ու

տալ

ու

ՀողաշինարարներիՀետ

ն

ապա

կատարել յուրացվող

տարա-

ւտուղոգրաֆիատարածությունների գում նկարաձճանում (յուրացվող չուսրածություն արածնրւս

ծությունների

ու

դրանց մուտ

կան շրջակա տարածության

10401):

Սովորաբարտոպոգրաֆիական Հանույթներն

տական ուսումնասիրություններըկատարում |

են

ու Հողադիմանրակրկիտ

մասշտաբով՝1: 2000։ Բոլոր կարգի Հողադիտական ուսումնասիրությունների ժամանակ պետք է եզրակացություն տալ այն մասին, թն նոր յուբացվող ն կուլտուրականացվող ճողատարածություններըդյուկուլտուրաներիտակ կարելի է Հատղատնտեսական ինչպիսի

Մորը ճողադիտական ուսումնադիրուարարման իման կատարված վրա պետք կազմել տեխնիկաէ շի իայն քյո կան-բանվորական նախագծեր: որում՝ նախագծերում պետք |

էստ

է պարտադիր տրվի

կուլտուր-տեխնիկական այս

կամ այն

աշ-

Թատանքի տեխնոլոգիականպրոցեսների ճերթականությունը, կատարվող աշխատանքների ծավալներն ու արժեքը, պաճանջվող մեքենաների ու մեխանիզմներիկիրառման կազմակներպուԽար ւ

երսականացումը կուլտուրչ։ոնխնիկական աշխատանքներ|ի

պրակտիկայում կատարվումէ Հանրապետության Պետագրոարդի մասնագիտացված մեքենալացված չոկատների կողմից: Միայն 13-րդ «նդամյակում նախատեսվում է կապիտալ Հարթեցման աշխատանքներիրականացնելավելի քան 40 Հադար Հեկտար տարածության վրա, բարելավել ցածր արտադրողականություն ունեցող 32 Ճազար ձեկտարվարելաՃճողեր,բարելավել ու վարհլաճողերիվերածել շուրջ 6 ճազար ճեկտար ցածրարժեք խուսճարքներ արուներ, վերակառուցել շուրջ 8,5 ճազար ճեկտար բազմամյա տնկարկներն այլ կարգի այխատանքներ, որի Համար անչրաժեշտ կլինի ներդնել ավելի միջոցներ: ջան 40 մլն ռուբլի կապիտալ Մեր սակավաճող ճանրապետությանպալմաններում, որտեղ ճաղ. ճեկտար վարբելաճողերից ճազար ճեկտարը սակավաճղորեն, ավելի քան 140 Հազ. Հեկտարըքարքարոտ են, 68 ճազար 4եկտարը մասնատված փոքր ճողաճանդակներեն, որոնց միջին տարածությունը չի անցնում 8,0 Հեկտարից, շուրջ ու

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՎԱՄ

ու

Հազար Հեկտարը ընկածէ 7-ից բարձրթեքությունների ն վրա փաստորենայդ վարելաչճողերնունեն ցածր արտադրո-

Ջ0

ր

ղականություն, Ք

իր

դիչ ավկուրոուր-տիխնիկական աշխատանքնե ի / " Քոորի կանացումը, մանավանդ բարենպաստ կենսակլիմայական պայմաններ ունեցող շրջաններում,պետք է դիտել որպես գյուղաՀ-

տնտեսությանվարման ինտենսիվ եղանակ

ու

ճանրապեւտու-

թյունում պարենային ծրագրի լուծման կարնորագույն օղակներից մեկր: է տալիս ցաժամանակակիցտեխնիկանՀնարավորություն ծըրըարսոադրողականություն ունեցող Հողերը կուսոուրականացնել, էապես բարելավել դրանց որակը ն գյուղատնտեսության օգտագործել նորանոր տարածություններ: մեջ ինտաննսիվ

ԽՍՀՄ

թվականների տնտնտական սոցիալական զարդացման 1986--1990 Հիմնական մինչն 2000 թվականն ընկած ժամանակաշրջանի ները: նրնան, «ձայաստան»ճրատարակչություն,1986: ու

ե

ողգուքո

Հալաստանի կոմունիստական կուսակցության 28-րդ ճամազգումարի որոշումը ԽՍՀՄ տնտեսական թվական սոցիալական ղարդացման1986--1990 ուղների ն մինչն 2000 թվականն ընկած ժամանակաշրջանիՀիմնական «Հալաստանդ Հրատարակչունախագծի մասին: ղությունների ու

թյուն, 1986: Հողերը Հ. Տ. -- Աղիացած Անանյան Հայպետձրատ:երնան, 1958: -

ժ, Ամիրջջանյան `

,

Ա.,Ա,

Խաչատ Ա. Խաչատշյան .

կրնան,

ն

Ս.,Ս.

միջոցառումները:

նրանց լուրացման

ՀունանյանՍ

նումը աղտոտումից, «չալաստանի բնություն»,

.

պաշտղաԱ.--Հողի "

պրակ

(28)»

Ը, Ճո Ճքճքողշճօն օղա ՛Աղաչանյան Գ. Խ.-ՃՐՅ6Յ6գո

8.

ոօ: ւ 81. Շ. Օ ՐՇւՇՅԵՇԸՇ ՇՕղու 8 33Շ0Պ6ամերւ 1966.

Լ. «ԱԱՕԿՏՕՑ6ՈՇԷԱՇ», 9,

Հողերի ագրոնոմիական ճատկությունները ե Ազիացած

նրանց ուրացման Հեռանկարները: չալպետճրատ,նրնան, Ճ.

Ճաղճոցմ

71. Օ

երնան,

ոքօաշՕշաղաատտ

դ. 12, 204, 1950. ՃՇՈՅԱԻՑԱՃ. Լ. ՔօրաՕաոտեք

7ՅՇՇոտ2

ճտԸՇՕ10ՐԱՆ

Ր.

Ճթոււ.

1953:

ԱԼՃԼԼ Ճքո. ՇՇՔ,

Ճքադու Ճոեղօթ27,Եքօոշի, Ղք. 71ոՕէլ ոքո

ՇՇՈՇԵՕՇԼԵԱՑՆՇոշշօտ. Ճոռաքնւ Է. /Ճ. քքոթշաշատն դքու ՇԸՔ, Թ 1, 1957.

1958.

ՇՆ

|

ՃՈՅՀԶՆ

Ճ.

/Ճ.

Ո0ՎՑ Ց8ՇքաՕԹԵջու քճոտ 1351Կ6:16 էԼ ՕԸԹՕՇԱաՇ 600ՐԼԵԼ ոՇթօն քճիօտտՃքու 17ՐՅքթոռՇա0ՕՐօ Ճ870Օթօֆճքշաաա ՈՃՇՇՇՈՆՅՈԱՒՒ, ԷԵքճոճե,1967.

Ճոյ6Փ

ՇՇԻ.

Ճ. 11. 8ոոտա6 ՈՉՎՅ6ԵՈԼ ԱՃյշոօրոն ո ոքտ ածբամ 7ոօճքճտան ոճ

ԷԶԽՕԱՂԵԵՒՏ

ՏՈՑ մ Ըց7 թ Յճքաօրելմ «ՄՊԵքոմ ՇԸՇք. Ճքուղզոշռօհ ոՀ 1ԱՅՆՇԵՕՈՌ ԼԱՇՇքոճաու, ճՃ8ՂՕքշՓծճքՅը Եռո, 1981. Ճեռհցը 8. 11, Ճոօշրոճա Ճ. ԼԱ. Օ շօմճքշճոմոտմ օտքօամոք Ց Է16ա010օքել

ՃՑ6ՐԱՇՑԼ

ՈօԿ8ՅՅ

Ք

Ճքումոօւօհ ՇՇՔ.

8, 1980,

5Ֆաօղօրասօօաան շեֆքաոտ

Ճքուօամ

տաղ.

33,

ԲոմՅոճքտւ Ճ. Բ. Սոսուու ՃքատոաւօնՇՇՔ.

Մ5ո.

ոու

Շ.

Ոճոշոտո

Շքերյքոռտ

Ո.

Յո.

ՕՇԾՅԸոԸմ.

տոօւմու

Ճ. ԱԼ.

110Կ808ՇՂ61 3, ԽԼ,

ԼՏշքՅղԵԼՑՑ

1955.

օծք3082իր8

ոքօլ1օոըշ

ԻՇԱՇՅՈՇ

հ

ՇՀՇԽՁ ՔՇՈՕՊԵՅՕԲՁՈՒ

Էմեւն

ՇԵՀՅՅաու

748:ՈԼ

Բ

ՅՇԽՇՈԵԼԵՈւ,

010408

ԸՇՂՇԲԻ:

ոճ

ոքօղոթաւոոն,

ոդուրօ8,

օՈՕոտիշք,

068808,

ՇՇԹ Ճքատսեաւօն

1օքքայօթու

Էքօտճի, 1986. տօ 2000 բօոռ. «Ճքարոոքօ3շնխ», Ս:շդույ1 քքորօքռո ԽՃ. 8. ՌՇՂՕՂԱԿՇԸՑԻՇ քոտօաօամումք ոօ.

ՅՁԸք3 61061:

1988. Փ.

Լաղքօրօօտօոյմ Յթոտճեշւօհ

Յմեճքօո 8. Օճ.ԱՇՆ

34Րք73 ԱՇ

ԱՒԼԵԼԱԸ 8018

Օթ0186ՇԽԵ

38.

ՇոՇԸօԱԱտ. Յո

(931.

քշոքոօտ

ՇոօտԵՅ08421114

ԸՃՇԽ6

ՔԱՊՃ

ՔՃԸՇՈՇղօ081.

օոայ

տոտալ

ՈՕԳ8.

Է

Խքճ-ՃքճաՇիԻԸԽ0ՐՕ

ՅՅՇՈՀՑԸՃաՑ 81. ԷԼ. Չքօ3ոտ ոօստ. 81. «ՌԼուոտԵ», 1973. ՅոՇՈՂԲՇՃոն 1. Է. Թքօ38086Մ16էՈ16, ԻԼ. «Թուաստտ առ0տ8»,

ԶաքոյանՌ.

03816188,

1983.

--

Վարելաճողերիավելացման ՀնարավորություններըՎ̀արդեմինիստրությանգյուղատնտենիսի շրջանում. ՀԽՍՀ Գյուղատնտնաության սական գիտություններիտեղեկագիր, 1 4, 1982: ավելացման ՀնարավորություններըՍնանի ԶաքոյանՌ. Հ.-- Վարեձլաչողերի շրջանում: ՀԽՍՀ գյուղատնտեսթյան մինիատության դգլուղատնտնսական Հ.

գիտություններիտեղեկագիր, 8 2, 1982: ունեԶաքոյանՌ. Հ., չայբապետյանէ. Մ.-- Ցածր արտադրողականություն ն դրանք վարծլաճողերի փոխադրմանմի քանի Հողերի լուրացման ցող Հարցերը Լեռնային ոհլինֆի պայմաններում (Սնանի ավազանի շրջանմինիստրության ների օրինակով): Հայկական ԽՍՀ գյուղատնտեսության տեղեկադիրչ ն գիտությունների գյուղատնտեսական

ՅՇԽՇՂԵԽԵԼ

Խճղ

ոք

ՃքատոշաօհՇՇՔ.

Էլքօ8Յա,1987. էդիլան Ռ. Ա., ԽտոյանՆ.

3, 1983:

17ք -87օքօհ, 1980--1985

ՐՕւ.

լճի ջրերից ազատված Հողագրունտների աղակալման պրոցեսի մասին: ՀայկականԽՍՀ գյուղատնանսությանմինիստրության ' ա տությունների տեղեկագիր է 5-հորոորուքյան 1" գյուղատնտեսական Կ.

--

Սնանա

|

6,

1958:

լճի ջրերից ազատված առափնյաճո էդիլյան ԽՍՀ գյուղատնտնաության մինիսբնութագիրը: Հայկական ղագրունոների գիտությունների գլխավոր վարչության Հրատրության գյուղատնտեսական Ռ.

Ա.,

Ն. Կ. Խտոբյածն

--

Սնանա

ծրնանչ1960: պարակչություն,

Ճքաշհսհ. 7ք. ՒՈՂՂ1 ՈօԿԹ086ղծհոտ` 6, Էքոոճո, 1970.

Ք. ձ., ԽԱ1ոօո0շճի Է. 7. Լօքոօ-ծ6քեւ: ՈՕոոտօաւննեՇ Ս /ՂՇ7 ՛ք. ՒՈՂ11 ոօսոօ86ղ6ումտ 8Րքօժ

նում

էօռոռ

8.

ՕՇ-աօտճ ՖՎՇԵԱԵՑ Օ

Ճ.

Խ.. 1973.

Ճ., ԼԱՍՏՀՈ082 Ճ. Է1ցոնաօ82 ոքո

ԱՊՇՈԾՊԵՅՕՑՅՒՒՈԼ

(ճատ

ոՕԿՔոՆ

870քո8). 115ո. «ԷԼոնեո».

115ԽՇԻՇԱԱՇ .ՇՈԱՕթՅՆԻՑԱՕՐՕ

Փքօրում

Ք

Քօոշւուաա,

Ո0ԿՑԵՐ ՃքՃքո. ՇՇՔ,

ԸՕՇՆՕՋՒՌԸ

ՖոճոճմՓուռւոտ

Յ6ԽԸՅԵ

-- Էտոտ-

Ճ03886184. Խճոքոտտճյալճ ՈՅՊԵՍԼՇՈԱՇՐՕթճՅՑՈՂԱՑ ԸՇՊԵՇՃՕՐՕ

ԷԼոՎԽ0-ՆՇՃԱԱԿՇԸԻԽՆ Ըծօքոն, ՎՅՇՂԵ

2, ոՅղ. ԸՇճթոյրօ8ըւօՕ 7ԱոԹճքըտյծոո,. ԷՕՇ

ՀայկականԽՍՀ ճողերի կադաստրային գնաչատումը (Ռ. Հ. Զաքոյանի ն Ռ. Ա. ինստիտուտ, նրձՀէդիլլանի խմբագրությամբ),«Հալպետճողչիննախագիծ»

ե)

0618.8յօքոռ ղել 80181010

ոպո.

1976.

ոն (1480Թ (թո ամ ՌԼ

Օօ ոօսոտմ

Ճքո. ՇՇՔ,

1ՇՃ

ոի

ԽՏոՇւօն ՇՇՔ. թեղ. 4, 1968.

քօճքոօտ Ճթազւճռօի ՇՇՔ՛ 32օճ Ք. Օ.), Էքօտճո, 1981.

իլ

Հայաստանիժխախոտագործական շրջաններիճողնքը: «Հայ-

--

պպնտճրատ»,նրնան։ 1964:

Յոհոցս

ՈՕՎՏՇ-

1Ռ36քճուաըթյու

ԽՇոոօքթոատտ.

.

Էօոճ քօրճւնօթ (01867618Ս266ոճումեռւ ԼշոճքողետտտԸՃՇԽճ 3ՅՅԱԼՈՂԵԼ «ՇՂԵԳԱՈւ Ֆրօղոն Ցոճուն, Ըօօքջության հ ՅՇԽԸղԵԽԵՀ րօ

Շօղել

Ա.

1.85Իք0ՃԽ

1967.

Էթբօնա Ք. Բ. ԸՇՕՀՕՆԿՅԵՔ,է ԴՕԵ.

էդիլյանՌ.

Յոխոտկ Թ. հ. Դ քճուտ օսօքճ

ՃքագիուՕրօԱՅՐԾքԵտ հ ՉոօխՐԸՇՕԽօքփօտօրոտ Էքոտուշրօր0 ՖԱՔտճբԸարօ12, Էքոոճի, 1969.

Փճքոճուց8

Քօոծ

86,ԻԹ 5,

ՃՒ Ճքու ՇՇՔ, Էքօքու,

վան,

1984:

Մ Վարծլաշերտիխորացման փորձերի արդյունքներըՄ.-Հայկական ԽՍՀ-ի Հրազդանիչրջանի ս«նաճողերում: ՀԽՍՀ գյուղատնան-. սության մինիստրության գիտությանգլխավոր վարչության Հրատարակ-չություն, երնան, 1860:

լ որան չ այբապետյան է.

ն Է. Մ. ե ուբիջներ. պայքարը -- ՀողիՀրողիան չՀայոապետյան

աստան» ճրատարակչություն, նրնան,

Ճճքճոշյտի 3. Ը

ԴՈՌՈԼ

րն.

ԹՇուՀ Եմ

է ՕօԱՕՑ:եՇ Թքօ3մօալածոթօշօճել էշոքմտղատտ 60քթ6ալ: Ճքխշրոճ. /127ճքոմդելՅՀ:ՅՅԽՁՅԸԽՕՐՕ ՇՕ: Ոօսթ. 60քթծճ Ը 5քօ3րշկ ՛ԼՇտղոշք, 1968.

ԻՕՔՒԵՍւ 7Ըտ081ա:

ՃԱթմոօրտ լ

«Հա--

նրա դես

1966:

ոօ

Բ. Շօտքշաշքլամօ8թճշօմատ տքօ3իտ Ս ՕՇշՕԾԲՎԻՕԸՐԼ08ք2րօ8 ԽՇճօ010քթթմ բօքոծնու քշղօեշյմ Ճքոա հօտ ՇՇՔ. ՛րք. սո-73օ6ք82308811171 Յ.

Ճձքխ.ՇՇՔ, դաո. 4, Էքօտռե, 1968. Ճիթնոօյտւ 3. հ. Շօտքշխշամոտ օտքճումճմ տքօտու հ հԽօշքօոքաաւոտ ոօ: ՇԸՇՔ. 8 մո. «Քօոքօճել ԾօքԵճ6 Ը ԱՇՕ 8 ՐՕքքամ Մըտ08Ա: Ճքխտոշհօհկ

ՈՕՔՑԵԼԱՇԵՆ

Բ ՅՅԵՅԲԵՅՅԸ ՑԻ քշշոծտե7քօշոճտոօշրմԸ. :. ոտք ԽՅՃ». օեւօր իՂ2ՂՇքոճու ԼՃ օ66 աա ԱՅՎԻ. «ՕոՓօքճաւմմ 342:28883ԸՃԵՃ Ը. Ճ. 87308, Էքճթոը, 1971.

ՈՕԿՏՕՑՏԱՇՈՒՑ

ՃԱքՅՈՇՈՑԻ Յ. հ.

ՓՇՐՈՑԱ Օօ:

ՈՕԿՑ

ՒՈ Ո048»,

Ց

ՅՐթօմտ

Հ1ՇՃ

ԱԱՊՇՒՇՔՑԻԵՕԸՐՔ

1137ԿՇՒՈԼԸ

ԷՇՃՕ1Օթերւ

ՐՕքաօ-36Խ

ոօԿՑՕՑՇՈՇ

Ցեղ.

ոու

ԱՑ

Ք

7, 1972.

ՆԿՇԸ Բ:

2Րքթօ16Ճ

ԱՇՈԵԿՇՇՃԻԼ

ՇԸ 2Րքօճաու

3քօ3Ժ0ՔԱԵՒ

ոքօոշըճօթ

ո

3Փ-

6օքեծու 5քօ3.6հ քթճրօմոմՃքխշրաւ. ԸՇծ. ԱմաֆԿք. ք. ԴՂՇՃ ճքո. ՇՇՔ, շշքոռ «Յքօյոպ` Ոոթաշխօտ

Շ

Ճճքճույճի Յ. հ1. Յքօ3:1 ՈՕԿՑ հ մճքեւ 60քեծու Ը ոն 8 ՐՕքոօ-3ՅՇԽՈՇՂՇՊԻԿԸԸՒԼ քորօոու Ճքոտաաւօհ ՇՇՔ. Ճողօքշֆօքու դօարօքշաօմտաշօօքԷ քճՅՅ ՂՅԱՍՔՔ, է, 1972.

Աթոո

Յ. ՒԼ

է. Մ., Հակոպով Ե.՝ Ձայբապետյան

7ոօղոտլօքոօն Էճքքուօքոք

1ԱՅՇՇոՓուճԱնտ ՅՇԱՇՈԵՒԼԻ

ոքօճաւտքՕ8Յ:ՈՒԼ

ԱՇՈՏ

Յ.

Ճոքճոօոու ՄԼ

մ

Խե. Օ մաւ01Օքեւ

ՇԽՈՕԱԾԹՑԵԼ:

ՏՇԱՈՇՈՇՈՒՆ

ԵՅՄԿ:.

Ճքո. ՇԸՇՔ», Ցեղ.

`

ԷՐաօրօքաճ8Օոքօշքյ Րօքա0օ 6. :. 71օոտ. ՂՇՃՃ (Խ10Շաօրշաճտ

ՇՇՔ.

«օն

1973/1974, Խք836842), ՊԼ. Օ

Յ.

Ճճքոոօցւ

3քՕՂ8թ088

1358.

Շ.

Հեքճոշւտ տոտ

ՒՈՅ

ոճտՕօքելճ

ՈՕԼՇԵԱՔՑՈԵՒԼՉՆ

ՕԱՇՈՀՄ

ՄԸՇՈՕՅԱՈՃ.8

Հատոծոտը

1.

մոխ.

8օղքօշճմ ք

ո.

5ՓՓճոոոՑի0Ր6ոշոՕդեՅՕ84ՒՈ1

թճթտւմտ

Օճշրօօրտ

Թեր,

ղքՕԱշոոօ8 8 քմՅՈՒ է. Մ. Զայբապետյան

ոքոաքօոհամ ԿԵՆՍ,

-- Հողիէրոզիան

ն

»ջքօ3ոմ

3ք0380Է

13ղ.

7Շրօ8:Մ.

Օք

Լ.

Ք

ՂՐՄ,

քթօտօ1976.

լեռնային Հողագործությունը»: Հա-

1826: երնանչ ճրատարակչություն, աստան»

ՅՇԽՇտԵԼեււ Յ. Ո. քօոյքըօ8 հ 0քճյել օոօքաճ 8օոքօշեւ ոքօծոճա Էօքաեւմ 7ՇտՕ81Յ ՃքոտուճմօհՇՇՔ. 8 ու. «ԾՃօղօրոԸՇւկՇ

Լ ԹՇՇԸՕ1380Ր0 ԽՕՂՕՊՕՐԱՎՇՇԵՕՅՆ աԽՃՕել-ՇՔեԼ103:17ո18

Շ. 7-88». Ու.

հլ,

Հ

՝

1978.

ՈԼ, 1ԼԱռրոօրու Ո. 8. 9բօղմքօ88իմեռ, ծքօօօհեռւ ՅՇԽՇղԵ

Ճնքճոչոցւ

3.

Ց8օոքօշծլ803Ո6Ո0885111

ՈՕՊԸԹԵԼԸ

ո

ոք.

":

1Աօտուածկեհծ մքօ17:188810611

1քճ806Շ68188. Շծ. Էոզղ. ք. 17ՂԵՐՄք», ոռոտ. 31, Ըքշթշո, 1978. Ո)16ոլ

-- Վարելաճողերի պաճպանման արդլունավետ «օգտագործման մի քանի Հարցերը ՀայկականԽՍՀ-ում. Հայկական ԽՍՀ դյուղատնոծաության մինիստրության գյուղատնտեսական գիտությունն եին տեղեկագիր 44 3, 1979: է. Մ. Գյուղատնտեսական օգտագործումից դուրս, էկած ՀոՀալբապետյան ղերի յուրացման ուղիները: «Հայաստան» ճրատաքակչություն,1929:

է. Հայրապետյան

Մ.

ու

.

--

փՏքճոօււ

Յ.

Շ6ՂԵՇԽՕՐՕ

«Յէ»,

ԽՆ Յոաուն

Ճ03486182

1980. Բքօրճոա,

ՈօՎԲ

5քօաւ

Ճքոոմօւօն ՇՇՔ»,

Թ.

քոՅղծղտ 5,

«Շաօրաը

Ըտ.

Յ. Յո.

8Շղուոտ

Ճոճօ-

|

էո Յմուն ոօզտ, ՎՅճքմոօոու Յ. ԽԼ. ԱօտաւաճոկՇ աղօղօքօտում Ք ճա. «ՇՔուճխռ 8ՇՈՇԵՄԼ36խ 66 Ում Ճքատօւօն ՇՇՔ». Յո.

3քօ03ռռ. «ճոտօ-

Քքօոռս, 1984. Յ3. 81. Աբաւմւտոլ ք23ր286076. քճոսՕտոտերօտ ՇոշւՇխա ոքօ1ոտօհն 3թ0380ԷՈԼԵԼՆ Խճքօոքաաււմ 8 ՐՕքիոն, տօ ոքտոճքճԾՇՇՇԱՒ Շ6ՑՅԱ. Շծ. ԽոՄՎե. ք. 03. (ՇԽԸտեննաքօրա805ք0380Ւ ՒԱԼ Խճքօռքտցւոն Ք ՐՕքք ու ՄՇղ08318.),Ցա. 45, Բթօրռո, 1985. ՂՅ:»,

Ճնըճոօր

է. Մ.-Հայբապետյան

ՎարնլաՀողերիպածպանման ու արդյունավետ օգտաՃարցերբ Մնանի ավազանում: Հայաստանի բնություն, 78 1

(71), 1981: Պճքճոօոու Յ. հ.

Լ

1 ՈՀՇՇԽՓուու ՅՇԽԸՊԵՔԵԼ: 7ԻօտունՐօթեւօմ 1ճքքաւօքուլ Շ հ ոքթօօայճք082:84 քոքոնօ1յգխ ԸՔԸՇԼՇԵԼ: դՈքօրհ805թ038101ւեւմ Խծքօոթատուն. Շծ. ԷՅՄՎԼ. 7ք. Ցոլո. 37, Էքճթու, 1985. է. Հայրապետյան Հայկական ԽՍՀ տարածքի շչրչանացումըբ ըստ էրոԱՇՂԵԾ

Մ.--

դիայի բնույթի ն ինածնսիվության։ Պետագրոարդ, Գիտությունն դրություն, 78 10 (352), 1997. է. Մ., ՊետոոսյանՀ. Հայրապետյան Մելիորատիվ լ

ԷԼ:

Ճնքճոշոտո

«Հալաստան»:ճրա-

Խ

տարակչություն, Երեան, 1885:

ձ. Պո-

ոտօղօքօղոտ

80ՇՇՐՅԵՕՑԱՏԱՔՑ

Ա.--Ռեգիոնալ

Հայրապետյան է. Մ.-- ՀողըՃարստության աղբյուր գործման

«Յ820Խ0Խ6քաօօրտմ Ոքօտ8Ղ6ԷԱ:Լ

ԽԼ

Ճքատա-

ո

ՀողերիԲճրրիությանբարձրացասքըը

տիպի Հակաէրողիոն միջոցառումների ճամակարդիմշակման մի ջանի Հարցնրիմասին: չալկական ԽՍՀ գյուղատնոնսության մինիստրության գյուղատնանսական գիտություններիտնղեկագիր,44 4, 1985:

75--80.

ՇՂ.

ԾքՕՇՕրոմ ՈՅԼԱՑԵ

ՅՇԿՈԵՂՇՈՒՆ

Ո/1ՇՃ ՃճքուՇՇՔ, 7Ք 2, 1975 (ոռ Յքեւ. 33.)

ԱՐՇՈՕՄԵՅՕՑՅՒԱԼԸ

ճօտֆֆում ո 108 ՈՕՏՇքՃԵՕՇՆԵՕՐՕ01054

Էյ Յ. հ.

Ճ.

193,

5.ո.

ատԹ0ղ6

1ք.

ԱեռքնոօրտւՅ. ԽԼ

է. Մ., Քաշդումյանէ. Հայրապետյան

ՈՕՎՑ 3տք03ոօն

60օքթծըՇ 8օղիօն «ՔՕռքօշեւ քու 18, Քքօտռո,1972.

ոքաճոռմ

Շծ.

ՈՅԱՌԱ.

Ս.--

դրանց պաճպանումը էրոզիայից:ՀայկականԽՍՀ Տրկրագործության Համափարգը (1981-1985 թթ. ն Հեռանկարում), «Հայաստան»Հրատարակչություն, ծրնան, 1985:

ք23թ8601Խ: ԽՇոՒՕքորոՑիեւ Խաճքօոթու ն դօ ՇՕքեծ: Շ 5քօՅաշկ ոՕԿԹ. հն. 1, Բ16շճքօշո Շուն Հ հօնեՕֆծքա342:. քշշո Ծտի, ԲՂ0ղոոմրշսօնՇՇՔ Բ Օշութու ՈԾ ՅՇուՂ6ՄՇՊքօՕ1678)7 Որ ոօ օՕճղոշւօն ՔՇՓՇՔ քտոքօօտ ո ոքօծտճոճու քճվ. ՔՇղ. ՅԸԽԹՈԵԼԵՍԼ Շօքթ651Ը 5քօ3:6ն ոօստ. 13Յղ. «/1ոօոճի», Էքօոոտ, 1975

օ

«ույս»

Թան

Պ.--

Հողագիտություն:

ճրատարակչություն, ծրնան,19827:

շո.

1. Էոտճքուու Ճ. Լ. 15 օոաՇ Ը8օնօրտ ՈՕՈՄՈՄԸՐԵՌԱԼ ճ7քե Խ6մաօքճոխի 1 ՇՇՈԵՇԵՕ40348Շ18ԸՒՈՒՕԵԼ

Լ

ԿԸՇՏՔՈւ

80861011

Սոճու

նձ.

7.

Ճրքօածում,

ճոճել

Ոօստ

թեւ.

ոօ

ՈՇՏԵԱԱՑԵՈՒԾՇ

ոչ

Ճթոս.ՇՇՔ (չտ 1981-1988 Էքծոտւ, 1984.

Ա. Մինասյան

Ի.

Սնանա լճի

--

ԽՇՈՕՊԵՅՕԲՅՒՒԸ

ԿԱՅՆ

քՅՑԱ ՃքոքողԸտօկ ԼԼ

ԻՐ.

Ս

Շտոյաո

ԹԼ

ոօ

Դք.

1978. (օ6ճաոօնւթոն),

ՈՂՕՂօքօՆ/Յ.8

80Ղ80-Փ:ՅՄ-

է6ւ01օթեւ

ք

ՃՐքօՓ/ՅԱՎՇԸՅՑ

24քճաճքիՇԼյուր ՐՕքՒԻՈւ

՛Րք. Խե-18 ՈԶԿԹՕԹՇՈՇԷԱՑ կ ՃՐքՕՃԵԽՈԼՒ 1ՇՃ

14, 1979.

ո ՇԴԻՕթՅԱԿՅ

Շ010էԱԼ08-ԸՕ1ՕԷՎՅՈւ08 ելը.

արտա-

Խմ

ոքո

հՒ-Նճ

22 ԱՅՈ

ԹՅԱ:

Ճքո. ՇՇք,

ԽՇքքլ

86ղճոմը

ոո

ՈՕՎ-

60քեծել

ՅՇԽՈԲՈՇՂՒՑ

ՈՇքշոշտոտո), 13Յղ. «ՃԱՇՈՒ»,

էճ

մերձափնյաճողագրունոների լուրացման կեն-

սաբանական ճիմունքները: «Հայաստան» ճրատարակչություն, Երնան, 1983:

Ճ. Ո. ԱՇքաօտոա ՃքոաօաուՍո. Ժոքիոուտն Խ.

ՇՇԸՔ, իհ.

Ծիրիմանյան Պ.-- այաստանի Ճողերի ճաճճային

ն

1940.

նրանց իրացման

պրոբլեմները:Հայկականգյուղատնտեսական ինստիտուտիգիտական աշխատությունների ժողովածու, 48 10, 1958: 4ԱՅՏք6գն Ճ. ԼԼ, Խճոողա նո. մ. 135: 6ԱՅԱՒԼԸ Շրք7Բ17քէւ0-8ՐքԸՇՐՅ ՇՕՇՈՅՑՃ

Շ6.

ՃՅԱՇԱՑԸԻԻՈւ

07քեր-ԱՕՈՄՈՄՇՊԱՒՎՅԱՈՒ

հտյսո.

79.

ՒԱԼ

ոօստ08շղծոը

(ՃՐՔՕՒԾԿԱՎՇԸՃՈԸ

ՕՇՕՇՇԵԱՕԸԼԻ

3ՕՇՆԱ), տեւո.

18, 1983.

Ոօգ8

զ ր

ԱՕՎԹ

ոքր

11ՇՃ

ՁԻքօւինո:

ՈՕՈՒՅԼՔՇԸ

տմ

Էմ

ՒԼՕՐՕ

ՕՇՏՕճէու,

Ճձքո. ՇՇք

ոքօո380ղդ816յթ-

ր

Եքճթճի,

ՐՕՇԻՅՈՅԼ,

ՎԱւՎՋՒ

Ճ.

Ը.

ՈՕՈԵՅՕՑՅԱՈՆ

Ք Որո Ճքխճումտ

ՈՕՎՏԵԼ

ոՅք1մք08270.

ԱՕՎԹՇՈՒԼՕԽՄ հ ՁՐքՕԽԱԽՒԼՎՇԸՑՕԽՄ

8. 8., Շոքճոօօրո Օ. /Ճ.

ՎԱՂՎՏԻ Ճ.

Խնոճքու

Ք.տջտԵրորել0ռեո08

8.

Խ6տաօքճամտ ԱՇՊԾԿԱԵՍԼ ՇՇՔ. ՇՕԽ 8 Ճքազպեշսօն

ԽՇուօքշամի

8ՂործքոճոելԿՇոԱՆւՅքօղի օո 634105137314 .ԲԾ 3860768ՈԼՅ. Ը0/1080Ր0 ԷքՇԹի, 1971.

ոօվտ

Ո6ոքօշքո Ըճօտ դողամ

ոօ

Ո,

ՎողԿՋո

քՅԹԷՍՈՒԸ

Բ

28.

ԿԵՐԵԼ

ՔշտտունԸ

ՈԾԱՑՕՑՇՈՇՈՒԼ

110Կ5.:

3866Շռաոօտե)

«Ա0ՇԿՅ.:

ճո.

ՌՂՇՆ

քոյՇմօմ

ՇՇՔ,

քմտւաւեւ

ուլո.

ՈօոքծօճուՐ.

ք.

ո0ՕՎՅՅՆ

Ո.

է

13.

Ճքռ-

Իքյո-085ռւ.802:4 Յոքօաոդու 1ՇՃ

«ՃոճոՂՅՒ»,

ԷիքօխօքՓաաճ. 8

Ճքխ.

ՃԱՎԵՎՇՇԵՉՑ

պոտքմօքումու Շ010852..

Ճքռ. ՇՇՔ. Ճրձթոյեւօհ քոոում 12, աւ. 1, Ծքօշտշո,1977. Ձրք04ոխ ոտհռո. Ո.

ՂոաճոօՀ0Րոտ

ի

Շ0Ղ08ԵԼ: (օՂԱՕքատ Խոիշաօհ ԸԸթ. ո

հ

«Լ1ՉԿՅԵւ

թհ.

1976. Է՛քօթոր,

«ՕՈՕԽՎԱՅՕԲ

ՈՀդթօօտւՒ.

3ՀՃՉԱՕԱՈՎԸՇԼՔԸ

ՇՕՈՕԵԼ08-ԸՕ10148808

«ՈօՎԹ0ԹՇրՇուՇ», Տ

Ղք.

Ճք-

ՈՕՃՅՅՅՂՇՈՒ

Ճոպւվօը

րության վան, 1979:

Գ.

Ճքճթորեաօնբճտատւել Ճք-

Քերմել՝

12, Ֆրէ-տեղեկագիր» գիտությունների գլուղատնտանսական

Արարատյանդաշտի տոդալին աղուտ-ալկալիճողերի ճամար պաճանջվողմելիորատի ն լվացման չրի ճորմանձյը լիորացման Հայկ. ԽՍՀ գլուղատնանաության որոշման Հարցի շուրջր:

ՊետոոսյանՀ.

Պ.--

տեղեկագիր»5, գլուղատնանսական զիտությունների,

ԷԿԵ.

ԼԱՅՇԽԵԱՆ

ԱոՕՎՏՅմ

մինիստրությեր

ծրնան,1980,

տմ

Ո.

Ւ.

1982.

Ր. 16ոքօօտո քոււում

Ո.

Քա

ՊԱԿԱՎՇՇԿՕՆ

ոօ

Ճքճքնրեոօհ քշտոսու

նքօաատքամ ոմլՀեոօ

ԽճղքՕքմքօ82էՌւեռ:` ո0Կթ

ԱՔ

էհ:

ԽճղաօքաքօՇՕտօն 8 օքօ-

ՎՇւօթ

ոքի

ՇՕղՕՑԵՐԸ

Շ0-

819-ՇԸ-19-82,

ՇՇՔ.

ՃԱԽԱՇՇԽՕՆ

Ք

Մ.,

1քՕԱ6ԸՇԸՕ8»,

խշտոօքճաամ

Ճքո.

81ՇՃ

2Րք0ՈՌու

1ԹՄԱԽՇԱԱԸ

710:տ. 8ՃՇԽԷԼԼԱ,

ՇՕտ01ու08-Շ04ԾԽՎ8աօը.

8ՕՈ,

ՇՖ6ՅԱՃ -

ՐՕՂԼԵլ քծրՄտոք08221

18 ԸՕՈՇՑԵՐԸ

(6

քմոօտօոօոօ

տօ8Ա08-ԸՕոՕՆՎՅԵ0Ց

Խ..

«ՔճշոքօրբղՇղաԸ

«ք.

ԽՇուօ-

11, 1989. թոՇրօ-

ԴՈԼԹ80դՇ180--ՅՇԿՈՇՈՇՈՒՇ.

Պ. -- ՄելիտրացվաժՀողերի չրալին ոնժիմի երկկողմանի կարդավորումը: Հայկ. ԽՍՀ գլուղատնտեսությանմինիստրության գյուլատընտեսականգիտություններիտեղեկագիր,16 1, նրնան, 1983,

կտոոսյանՀ.

ԱՏոքօօճմ

Ր.

ԷԼշյգրած

Ո.

Սաօքոքօտ2ուեղ Օա:

ՊետրոսյանՀ. ման

ոօվ8.

ք8607 ոօ

ղքՕ38071116

ոօտեղաշատյ

Ճքսմ. ՇՇՔ.

Ո0ՎՑՕՑՇՂՇՒՈՒԾ

է

ՂԵՒ ՕՂ

Ի"ԼՇ-

Սրօրի 827110-8Շ2ԸՈՇր0821ՇՈԵ-

2Րք0Ճառում

(19588--1983 Ր.Ր.), ԷքօԲոի,

դաշտի մելիորացված Հողերի օշզտագործ-

մինիոառանձնաճատկությունները: Հայկ.ԽՍՀ գյուղատնտեսության

իրան

պվուղատնտծսական գիտությունների տեղնկագիր, մն 9,

1983:

Ճորոր

Ը010հղ68-«Օ0814208

ԱՀքօօախ Ւ.

(ՇքԵլ

Ո.

ՒԼ Ը

«110Կ8086Ո6ՆՔ6»,7. դ

օշճօռեւ

ԱՇԽ

Պ.-- Արարատյան

ՈՀոբօօգո Ր. Ո,

ՄԼ ՂՇտՇո21Շ6ՕՐՕ

էՔՀՈՕՊԵՅ0ԹՅԱՒՅ

տՓՓշրդոտաօօրմ

ԱՇրաաճետ՝

ոօստ.

վան,

9, ՊԼ, 1978.

--

Ո.

Ւ.

մոռա

ՇօղօաԱ08-

ոՕզՏ0ԲՇՂՇԵՒՏ

սոն

Քիմիական մելիորացիաից «ճառ ի ճարտ եկած լիորակպվածՀողերի իրացումը: չալկ. ԽՍՀ գլուղատնտեսությանմինին»

ՊետոոսյանՀ.

1 քօօո

1983.

Շ0տօամել-Ը0տ08Վ40Լ

ք. Ո. Ղօճոօտօրոմ Ո6գքօօտո ք

տ

11, Եքօտճու,1976.

ԽՋԱՇՕԱՆ ՇՇՔ».

"

օ6քո23084:18

/10ճտ. «աո0387408

ՔՇՈՕՈԵՅՕ8ՅԷԱՑ.

6, ՂՇՔտհՇճ, 1981. 1աքօօճւ Ր. Ո. ՔաղոաօտճդերօճՇՈՕ1ԵՅՕՑՅԻՔԸ 0ՕՎ8086Ղ6 Ճքշքոյըճօկ ըա. Ղք. տաւն ".Ճքա. ՇՇք, թատ. 16, ՔքօՅմ, 1981.

`

ՃքագեճտօնՇՇԻ. 1. հե-Յ 9 (ՌՂողօքոշոււ Ճքմ. ՇՇՔ, ոո.

ՈՕՎՕՑՇՂՇԵԽՅ

հկ-ն

ոօ'15086-

50-161)ոօ Բ «0աՓՇքծուու, ՇՇԸՇՅ ԽՅՄՎՈԾՆ

ՈՕՇՑՏԱԱԸ

ՀՈՒՅՆ ՛ՇՇՇՔ), Բքօտճե, 1974. ՇՕՂԵ: Ոծբօօտու Ւ. Ո. Աքօոճճօ2գգ6էուԸ

ԳԱ

`

ՇՕդօ80Րօ

ԽԱոօքառու ԽՀույւնքօղոօրօ ՒՈՂՂ աա. 1ք. տք տեւո. ծ, Էքօոռո, 1971. Ճքռ. ՇՇԵ,

ոՈՕՎՏՕՑՇՂՇԼԵԼՑ

:

Թքօօգմ

Ճքճք-

32601688

Շ01080Ր0

06806:

ՅրքՕմոււ

տ

ք.

ՀՕդՕԽՕՐՕ

ոտ

8Րքօգամոււ 1ՇՃ

Ւ. Ո. ՌՈ6ոքօօտի

Բ

ԿԽՇՈւՕքՅաթ.

լռ

ԽՇոմօքճում

դծուպ

Ճ.

Ր. Ո. Քշտուտոմծ ՈՕՎՑՕԹՏՈԱՇԵԼ Ք Բ Ճճքսվշսսս 38:

ՅՐքՕՃԿՈԿՑԱՆ

Ք

ՈՕՎՅՕՑԵՂՇԵՑՑ

15, Ղք. ոո-Ր8 ՅԻիքօմտու ՏՎՇՃ Ճքու ՇՇԵ, ռո. Քքօոոմ, 1980. 15քօշքւ Լ. Ո. օտա. Ճքտքորշտօնաշշոճւօքոօն քթճտումա Ք ՄՈՏՎԱԾՔՇ

ՎՅՇՆՅԱ

հ ծումն ՈՀոֆծուօտեւ է. ԷԼ Ըշօոօրավշօմոն 0Կօքբ Ճքաճրոտ ոքաղծոճ ԻՂ47010 Ս 25աՅճ. 913. ՃՒԼ Ճբու ՇՇՔ, 1947.

Ի.

ոօ

Ճ788թ0-

78646311

ՅՁԸՕՊՇԱՄՆ

Շ01080Ի0

ոՕսՑ

ճքիուօՕաճեար26Ե0Խ3 Քքօ838. 1965.

ոօ

ՇՇշշրմ

ԷԱՅՎԻ.

Յճճ.

օխ.

3Շ-

քճմտօ11ԵՒ010

1քօշո

տ67.

1962.

Յ220ոՇԱիաՇ

9.

ոբ

3, Ճքա-

1օմ

ՃրճքշյօաօքԽհՉաօտոխու.

801. ԱՇոտոխատաճ

ԾՈՅԵԵՅ08 Ւ .Լ

ոքի

ՊԼ, 1985.

Ճ810քօֆօքու ԽՅԽԱԱԼՆԸԽօի 7էօօծքոճոք,

ՕՇԹ06մո:.

`

ոքօյւրօքեօք

ոօվ8

ԲՅԱՒՐՑԻՕԹԻ:

ծմբոււ

Ճ2Խ6186181 «808618 2ՐքօՓոտավըօատմ Ճքճքմ16խօմՃ01108հոմու

ՍՏաօոշոաՇ

ԱոՅՅքօնոմ Ճ. Լ.

Շոճաու

է,

11, ՅԼ,

Օ

սաաօքումտ

ՈՕՏԵԼԹՇԷՇ

ումՇՕ01ոլ08-Ը010848408 ո

Ճքուգոօւօհ ՇՇՔ».

կարգի կառավարման պրոցեսի

անտեսության մն 4,

«օյլօ8եմ-

0-7

ՊՇՊԸՅՅ.

1983,

Վ. ՊետոոսյանՀ. Պ., Թարվեոդյան

ղեկագիր,

8.

Շճքաօամե0-0

հ1ճուօքճն

ոօ

ՅՇԽտՇղՇուտ

Շ.

ոքճխշխՇամոխ

երե:

ոՈղօ10քօ8828.8 ԷՅ. Ի,

--

ՃքտքուօաօնքոՅիՒՈԼԻւ «Է.

«ԸՔԸՐԸՆԶ

ՔճՂԸԱՈՑ

«Ճոռշրճի», Էքճոշի, 1984. Անձրնացման ատացիոնար

ավտոմատացումը: Հայկ.ԽՍՀ

Համժա-

գլուղա-

գլուղատնանաական գիտությունենրի մինիստրության

տե-

Երնան, 1985:

ՊետոոսյանՀ. Պ.--,րի մատակարարման կոմպակտ ն չշարմար ռարքավորումներ դաշտի մակերեսային յրման Համար: Հայկ. ԽՍՀ գյուղատնտեսական մինիստրության գլուղատնտեսականզիտությունների տեղեկագիր, 2:

6, րեան,

1985:

ՈՀյբօօցւ `

..

ԲՀշխելմ կարե,

ՇՇք,

Ո.

Ի.

էճ

Ցեղ.

ՈՕԿՑՄ

:

Լ

20, Էքճտշի, 1985.

816ՇոՇքատ ՅֆՓՓճուաուօօրե

7քօշոճրկօօւե

Քոր

ՀԿՑ ոեր:

ՂԱՇՇօքոողում 1984. ՁաոճոՅո,

ՈՅ

1976.

53. Բ.

ՈԼՂՅՆՇՄԵԽԻԵՍԸ

916ԽՇԻ108

8ԸքՕՆՇՃԱՈՒԳՇՇՐՑՇ ՈԼ

ԿՂ, (քուՕուշծ), 1988.

:ո2ԽՇմմեռւ

Խ216քոՅո0Ց-

Խճտոաղորն

ՃՔ8ՐՕքօֆօ-

Ը.

Ճ.

Էռֆո. |

(շքորոճր ոքոաճքաշրաճճ).

7ԼՇՐՕղե ծՕքեծե

Ճոօո0ա», ե 6, 1956. Քճֆոօոցի Ք. էհ., Ճոշդոշճի

-.

ճքո...

Ձրքօմոխում

ԲՇՃ

ՅԻՐ:Յ7տերք.

7ԿՇաՕիՇՆՇՈՇԻԽ

ՇՕԽՇՏՅՒՒՏ

Ճքդտոշաօն ՇՇՔ

է,քճԲՅր,

ոօքոօրայ Շ6ՊԵՇԼ0403416186Ի

ՔԱՐՏԾՋ

Նարոցածը, Փարոէցի 1.6 րիլա4ր 4.9 (ոնա Ռ:Թաաացածազ»ւի 2-1

,

Ճքճքշրըճօտ քոթ--

ԽՇղաօքոքօՕոճոմեււ ՇՕտօտլ4-Ը070142:24 հ ոօս8086ղճոտտ ո87Վմ. 1ք. ԷՈ

էճ

ԳԲԱՐԱՅՅԱՆ

ՀԱՐԹԱՎԱՅՐ»

ՈՂԱՅԻՆ

ծԱՅԿՈՖՈո

3860168518-

։

Ղ

Շ.

Ի, Ի.

Կշտոօքոքօտոուեւմ

15 1, 1985. ՀԷ օՕքսօոքօ38016380», ՈՇոդկը օշաճ8Յաոօխ ոՕղօտես:

ԽՅԸՅՀՈՇԵՒՄ, 803/6ոքլ-

-Պ0սՅոշ. 7-1

ՈՇՊքօշցւ

Ռո

Խճ. ՔՃօքոօոքօոտրօոշլդոօ

Ո.

Ր.

Ճ. Ք

Շ

ԼԱԼ, 60 քճյաՕէՃոթ0Բ

ՈՕՑԵՂԱՇԵՔՑ

ՔոճՕԽօաղշոտմոօ ՅճաայԸ ՈՕՎՑ

Մ1Ր6ՇՈՅ86. ՂՇԽոաԸտ,

Է. Ճ.

ԽԸՇոճոօԹՅ:մծ քօշա մուտ

վճաՕՐ6ՕԱՇԵՕՅՅԱ

ՇՇճեր:

»ք03ոմ

քշշուծու

օդղօոաբ (Յոռոտաատաւօ6

ՇՇօտ.

ւու

ԷԼոՄաէ.07--

ՅՀԽՅՑԽՈՅԵՑ

է

ՏՃՇՃՒՈԼՈ).

8:

ային

ԱԵԱ

2.ո «ՇՕ86ՂԸԽ

ոքօոտւրմում0618

թ «9.2 2եոտա՞ Մե ՐԱՅԻ 275: յա ԱԱ»,աաա Դո.

ին`

36ԽԸՂԵ.

ՅՁԸՕՈՇՒՒՇԻԼ

ՀՈՂԵՐԸ

ՖԽրղ.` «Ճոռշյոո»,.

մարցգացքոն

Փարի -

4.

«ԱՐ2

այան

ավարն 2883/7 9914:22 ՏԱ Հաա 118 ՀԵՏՆ, ո» Ի 14/27 Լ8: //քալեն Հաա ազակարաց-ալքալ/: յ "222 Ա ն միջին «յած. անան չո 2/2 Ա 2412 ոթ 27 պարեր վալա-

ն|

թյ

Օյ

թյ

7.

բացեն, բաշի աավաան Հա Աղ

որոք,

Հ

ալ

աաա

/Հոո4/9/447

2)

Հերն:

Գեղոուրյոմը

«2.2 աշձաշի.

«28/8

շ

|

77 7ջ ԱԵ դասու. :)/րՀա չ առոաա՛ո). Հալ արտամամի» ՀԱ աե - աշմաչիմար: /3 լ

Հաաաաան աան

2 ՈՐաաո 88.ք.. եշ ում

ութը ան Աաաա Ս

«էա

որ

աաա ՄԵՀ

Ճաշ,

մարզա քնային «25,

-ժո՞չ Ե՛ Դ2աաա 91222217 - ճոեո ՀԱ" արար ՛ եղ" ե հՆեի Հոր,Հազա

,

նկ.

63.

ՀԱԵմ Ում

ւ.

,

-

էշ

օր

, բ

4/6

այտա

քամած

18 Մ0 սոյա ասո 04/86, Է272

-

Մոնա»

|) արկ 21/ անտ:

տորթ

Հաաա Հրով 427 Աթ «/2շ

Հանը 2.78.

ՀԱԱ մ

ԱՔ

Հազնեը

6.7

72,

մաժամբ

Ա1ծկ7 Ա աղակաան աղակալած

ճող/Ճ24թ

Հար իՏ

Լաշա 2»-Աար

եմ

Թ,

ԸՆԴԱՄԵՆԸ

Արարատյան ճարքավայրի ճողալին ծածկոցի Փարտնղը:

աղուտների ագրոքիմիական

Մելիորացված ալկալի

բարելավումը

.

.

Ալկալի-աղուտների քիմիական

Հատկությունների

մելիորացիայի .

.

.

.

.

.

սականարդյլունավետությունը

.

,

.

.

՛

.

.

.

տնտն-

տեխնոլոգիանն

.

միջավայրի պաշտպաՀչ Ալկալիչաղուտ ողերի մելիորացիան ն նության ճարցերը Հողամելիորատիվ ուսումնասիրությունները ն խնդիրները Քարքարոտ Հողերի մելիորացիան ե Ռաճճային ճողերի մելիորացիան նե ուրացումը Սնանա լճից ազատված ճողագրունոների .

.

աարի .

.

.

.

.

.

..

քովտուրագանացում

Բ Ո Վ ԱՆԴԱԿՈՒԹ

Յ Ո ՒՆ

ւ

մելեորացիան .

.

Հայկավան :

ւ

ի

ԽՍՀ-ում

Առաջին

..

.

.

.

.

ւ

/

ւ

ւ

ւ

յ

ի

,

.

.

.

.

ունժիմը րականդնմժան պոտենցիալի

.

Հողերում

.

.

յ

ագրոմելիորւտիվ միջոցառումները

եղանակի կիրառումը

առվուլտի գրումը .

.

.-

ի

:

.

:

.

Դլիորացվաժ րումը Պողատուքրի `

ալկալի-աղուտ

յ

լ

:

:

1ՈՎՄՃ անձրնացման եղանակով Մելիորացվաժալկալի-աղուտ ճողերում մշակվող խորդենու ջրումը անձրնացման եղանակով ջրերի օգտագործում, լվացումների Դրենաժային ջրումներիճամար Սոդային ալկալի-աղուտներիժելիորացիայի ճամար ֆիզիկապես վացվաժ ջրի կիրառման արդլունավեւտությունը ստացիոնար ճՃամակարդիկառավարման պրոցեսի Անձրնացման

վարդագույն

ԲԱՆԱՆՈՎ

ւ

ւ

:

ւ

:

ւ

յ

ու

.

ժատացումը

աա

դաշտի Հարմար սարքավորումներ

ն

,

մակերեսային ջրման ճամար Ալկալի Հողերի մելիորացիան Հողերի պաճպանումըկրկնակի աղակալումից .

.

-

Չ94

..

Վ

ու

՝

.

.

.

.

.

.

.

.

.

..

ճաճճացումից

բաժին

ԱՂՏՈՏՈՒՄԻՑ

Հողերի էրոզիան

ե

յին դոտում Հողձրի էրոզիան

նրադեմ

միջոցառումները Կայքարի Սիշադապա

ջրա

փառտանային

ն

.

չոր

Ճողերի դոտում տանային (շաղանակագույն)

Հողերի էրողիան

տափասոմ պալբարի միջոցառումները .

ն

նրա դեմ պայքարի միջոցառումները գոտում

.

.

.

.

.

՛

.

.՛

տատիպիկ .

.

.

"իջոցառումննրը

նրա լեմ պայքարի Լեոնուսնտա23497 ճողերում Հողերի հրողիան ն նրա զ/մ պայքարի դադնտանայինճողերի զոտում Ռեղիոնալախի ճակաէրողիոն կնոնային տարածքի ճողատնաքերիդասակարդումի ճակաէրողիոն միջոցառումների Ճամակարգ մշակելսւ նպատակով էրոզիոն պրոցեսների ուսումնասիրումը ն էրողացված ճողերի

Հողերի էրոզիան հային

ն

գոտու

.

դեոգառանքը լիոնամա

'

.

.

.

..

միջոցառումնքրի Համակարգի մշակումը .

:

զազրումը

աղտոտումից թիմիական ՛

Հողերի պաճպանումը

աշխատանքները տեխնիկական

'

։

'

.

որպես ճողերի կուլտուրկանացման ն արտադրողականությանբարձրացման Օդատագործվածդրականություն .

.

'

Քարած:

՛

:

:

կոլտուրա '

միջոցառում .

՛

.

.

'

.

Մ

.

«լա-162 ՛

.

-

,

.

«Ֆրի մատակարարման կոմպակտ

Ֆե

մմլռրացված ալկալիւ

ւ

ւ

Հողերում Մելիորացված մշակվող ալկաղլիաղուտներում

ի

.

`

գրռանենիվական (սնաճողերի) բթմաման :

Մելիորացվածճողերի գլուղուտնտնսական

ն

.

.

ՀՈՂՏՐԻ ՊԱՀՊԱՆՈՒՄԸ ԷՐՈՉԻԱՅԻՑ ՌԻ ՔԻՄԻՍԿԱՆ

.

.

.

.

Հողերի մճլիորացված Թթթխրան-

.

.

Եշկոբոոդ

արքան

-

.

բացիան ն կուլտուրականացումը միջոցառումները Հողերի կուլտուրականացմանադղրոմելիորատիվ վնրակուլտիվացումը որպես ճողերի կուլտուրականացման միջոցառում

ԱՎԱՆՆ

դրանց մելիորացիան տարածումը ն բնութագիրը Ալկալի-աղուտների Վղներիառաջացումը նկ կուտակումը Արարատյան Ալկալի-աղուտներիմելիորացիան ԱրարատյանՀճարքավայրիաղուտ ն

ձՃողերում Աշքանացան ցորենի

,

.

բաժին

Ալկալի-աղուտները ե

աղուտ

.

.

ս.

ղ

անձրնացման Ոռոգման

յունավետ օդտագործման միջոցառում ն ճողերի կուլտուրականացումը Ագրոանտառմելիորացիան օղզտագորժումիցդուրս հկաժ վարելաճողերի մելիոՓյուղատնահպական

ՀՈՂԵՐԻ ՄԵԼԻՈՐԱՑԻԱՆ ԵՎ ԿՈՒԼՏՈՒՐԱԿԱՆԱՑՈՒՄԸ

ու

ու

.

վիճակը Հողերի մելիորացիայի

սկ.

.

Ճողերի կուլտուրականացման արդորպեսլանջերի Դարավունդումը .

Ներածություն

.

.

`

.

.

ՄԵԼԼԻԲԻ Հայցոաւպեո յան Պետրոսի ՊԵւսո»ոայցաւն Հովճաննեսի Ձուքայաւն

Էդուաատդ Հոբաւետ

Ռուդոլֆ

ՀԱՑԿԱԿԱՆ

ԽՍՀ

ՀՌՂԵՐԻ

ՄԵԼՒՌՈԲԱՅԻԱՍՆ,

ՊԱՀՊԱՆՈՒ

ՄԸ

ԵՎ.

Թյւ

Ժ11ԾԹՃ1ԼԼ

ՂԷ

11:41,

թամ ՇՂ մվ 1816 թԺՓՇապ ով

8ՅՎՂՀաաՓթան

թ

ՐԻքՔթաու Թութ

/Ճտ

1:-րթծՀԾոտա"վ

(ՕՐոխՇթռավ

ՅՀաԵ:ԺՅւՂ

ՕՀՖՎՄ71ԵՂՆ

յ 1ՕԹՃԱԷ

ՃԹՈՂ:11Ւ1ՇՀԾ:1

( ԷԼ» ԷՏ.

ապ

ՕԾՕԿՃՊՃՊԱՃ

ԱՕՎթ

ՇՇթ

աԾու

Ճոն

ԿՈՒԼՏՈՒԲԱԿԱՆԱՑՈՒԾՄԾԸ

Յայա)

«Հ«խԼՅՇՐՅ:Ծ»

Լ1Լ9ՋԾՕ

Հ. Խւրբ: ոոոի թ՝` Հ. Ղազանչյան Ա. ՄՍ- ԱԿո»ատչյան Եղաթիչ՝ ՓՔփամ Ի` Պ- Ի- ԱԼ- Բ. Պաոլան Տտ. փարոս Նաճռապեստտյան որիր`

Քո" «բրոՀ՝ 1.

Հո

Փոռ

Ճո ոբ

Հ».ոոչ»Ի

ածՓ

շայի

Է

արք վուծ

Է

աւծՓթի` 1171.08.199Ծ ա րաբ աո ութ բուն` Տորսս «Իո

ոոուիույ" ոոէլ «1.» ::

ան ուկ՝ «Հոս բոտտո տոո ուտ: Տոթ

115.

ՔԻուլ

57»-ՀՕՑ:ՆՅ2»

տա`

ոսո. 70ԹԺ:

մփ.:Բ.:

թ. 79.09.1926

թ

ւթյոաուն՝

բոտոտ ոոոտք» ոսմքչ զ...

Հովակիմյան

Տ.

բայ

աց ձր»

աո

նԻ՝

9"

մշ:

թԹ.:. «րո

ոմ

:Ի.

Փխ

«414:

-.

Է-լթթոոա,

Ֆո.

ԽՆ. .ւՅ

1111Թ,

1.

ո

որո

Պոմ

աաա տա`

տորը«ւՀօբ

փ

«Ճ. 1.:1ՇՅոժառ, "տ. 2355տԵՇԴՏ «Ճ.ՅՅՇՂՆՅոաԵՏ»Ֆ».,. Է թոաթո:ու-9,. 11.2 ւա ի կ ցա ոն» ատո 09: ՀոՖրլիաող քաոոււթ բոան «սարքելու Շրթմաա, 4Րելբբ-Ադատ 7: յուն 1՞յԾԹու. 1111թ "ուծ Շթյա: «1125ԾԾ»թոռախու» ԸՓԾա«շծոացոգ

«թուա,

Տո

Տ.

ոջ

26.25

ր

«3.

«Բ ոո:Ի.,

-

«:«Փյրթթի

2.

-

է 2-2.

ճայ:

2:

58.

29աուսինալո ուն,

պրոտոն

15ՀՀո

ԾաՏԵ նն ՝