Հայկական ՍՍՀ տնտեսական և սոցիալական աշխարհագրություն

Լ. Հ. ՎԱԼԵՍՅԱՆ

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՍՍՀ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԵՎ ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ

ԱՇԽԱՐՀԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Թույլատովածէ ՀՍՍՀ բաոձոագույնն միչնակառգմասնագիտական կոթության մինխատրության կողմից որպես դասագիրքբուճեոի աշխաբշճազոական մասնագիտություննեբի ուսանողնեոիճամար

ԿՐԵՎԱՆ «ԼՈՒՅՍ» 1988

ԳՄԴ

65.8(2Հ)ց78--00.55976

Վ 152

Դասագիրջը տպագրության են ձրաչշխավորել՝ Երեանի Խ. Աբովյանիանվան պետական մանկավարժական ինատիտութի անտեսական աշն աշխարճագրության դասաԽխարճագրության վանդման մեթոդիկայի ամբիոնը ե ՀՍՍՀ ԳԱ թղթակից անդամ Վ. Ե. հոչաբեկյանը:

Վալեսյան 1. Հ.

Վ 152 ՀայկականՍՍՀ տնտեսականն սոցիալական աշխարճագրություն» Դասադիրքբուճերի աշխարՀչագր.մասնագիտ. ուսանողների Ճճամար. եր.:--վույս, 1988. 456 էջ: Դասագիրքըշարադրված է ՀՍՍՀ տնտեսական ն սոցիալական աշխարճադրության բուշական դասընթացի ծրագրին Համապատասխան:նրան չիմք է ծաՍՍՀ տնտեսականաշխարճառայել Հեղինակի 1981 ք. Հրատարակած «Հայկական գրություն» ուսումնականձեռնարկը: կալնորեն օգտագործված էն ճանրապետությանաշխարՀագրական նորագույն Հետազոտություններիարդյունքները ե աոցիալ-տնտեռականաշխարճագրության տեսականմտքի վերջին նվաճումները: Դասագիրքը նախատեսվածէ բուճշերի աշխարճադրական մասնագիտությունների ուսանողների Համար:

1805000000

Վ

70201

(2) 109.1988 ԹՅՈՇԸԶՆ

:

ԳՄԴՑ6.9(2Է)978 00.3592

Հոտը մԱ

Ճա0ՈՕՑԽՎ

Ւ44

ՅԵՕՒՈՕՈԱՒՎՔՇԽ`ՃԶԽԻ ՇօՕ1ՈՃ41ԵՒ

ՃԹՄՋԱՇԵԻՕՔ

ՖԿՇճԵնԿ

Ոտ

ՐԷՕՐԹՃՓԱԳ

ԸՇՇՔ

/

87308

(ւռ ՅթատիՇիՕր ՔՏՅԵԿ6)

Քքօտշի«Մ17ոշ»1988

Հ06/02:23. 1ՏՑԱ

5-545-00073-9

ծ

«Աուլո» ճրատարակչություն,1888 թ

-

՝

Ժ

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

ՀայկականՍՍՀ տնտեսականն սոցիալականաշխաոճագոության նե խնդիրները առաոկան.բովանդակությունը Դասընթացի(գիտության ճյուղի) ներկա անվանումը՝ տնտեսական աշխարճակամ սոցիալտձտեսական աշխառհագոություն սոցիալական

Ն

շրջանառության մեջ դրություն, պաշտոնական

փոխարինում

է դրվել 20-ական թվա-

կանների վերչերից աշխառհագռոություն տնտեսական նախկին անվանը: անվանափոխումըբխում Դ գիտության ճյուղի փոփոխությունը բուն բովանդակությանԿխոփոխությունից։ հսկ այդ է ընթքացքում պայմանավորված նրանով, որ վերջին, տասնամյակների այդ աշխար»ագրական ճյուղիուսումնասիրության առարն

նման

ի

գիտության

տարածային ճամակառգեոի կայի՝ հասաբակական ձնավորման զարգացման մեջ նկատելիորեն գործոնի սոցիալական դերը: Դրան ու

միժացավ »ժ9թ»0.-.,9շ70 09ծշ09Դ.Կ, կ տեղաբաշխման,նրա տարածարտադրության զարգացման

Հլ Ճամապատասխան

ա) քային կազմակերպման2եւտ մեկտեղ կենտրոնականՀարց դարձավ նան տարածքայիկասպեկտների ուսումնասիրուպոցիալական

գարգայման

թյունը, ու արտադրությանկազբ) ուժեղացավ տնտեսական զարգացմուն մակերպման սոցիալական ուղղվածությունը, արտադրողական ուժերի պարգացմանսոցիալական «ետնանքներիՃաշվառումը: աժեն խնդիրները մի ճյուղի բովանդակությունն ու Գիտության է սլարզելու ճամար անճրաժեշտ նախ որոշել նրա ուսումնասիրության օբյեկտը: Տնտեսականն սոցիալական աշխարճագրությանՀամար ուսումնասիրության օբլեկտ են ծառայում Հասարակությունը լընդչանրապես ն ավելի կոնկրետ՝ բնակչությունը, տնտեսությունը, նրա ճյուղերը, արտա՞

"բնական պլայժաննեզարգացման Հասարակության դրությանամբողչ ու

,

գիտության մի աակ այլ ճյուղերի

Համար ւորն(ժողովրդագրության, ն

ես

երկրի մասին գիտություններին այլն), որոնցից լուտեսագլոռության,

վ

բնական ալդ տարրերի նկատմամլչ րաքանչյուրը Հասարակական ունի ուրույն մոտեցում: Սոցիալտնահսականաշխարճագրությանը դրանլ ճետաքրքրում են իրենց տարածական-ժամանակայինզարգացման լ միմյանց Հետ փոխներգործությանառումով: ու

նշանակություն Սկզբունքային

ունի այն դրույթը, որ գիտության իր այնպիսի ճատուկ օբյեկտը ն ճյուղերի կողմից չեն ուսումնասիր-

պետք է ունենա

յուրաքանչյուր Ճյուղ առարկան, որոնք գիտության այլ համաբ վում: Սոցիալտենտեսական աշխաոճագոության

այդպիսիօբյեկտ ճասաբակական աբշտադբութ

կյանքի մառշդկանց ձեեոն տբնկազմակեոպման տառշածքային նուղբսնոբումնեոր, այսինքն արՀամալիրները, տնսական շրջանները, տարածքայինարտադրական ու

առարկա են

ու

ս

ու

շրրդյունաբերական 4անդույցները, գյուղատնտեսականզոնաներն ջանները, բնառեսուրսային շրջանները, տրանսպորտայինտարածքային Համակարդերը,բնակչության տարաբնակեցմանճամակարգերը ն այլն: Տնտեսական ու սոցիալական աշխարճագրությունը, լինելով աշխարճագրականգիտությունների Համակարգի երեք բաղադրիչներիցմեու

կի՝ Հասարակականաշխարճագրականգիտությունների մասը, իր ՃերԹին բաժանվում է մի շարք ճյուղերի Այդ ճյուղերն են. բնակչության աշխարճագրությունը, սպասարկման աշխարՃագրությունը, բնական ռեսուրսների աշխարճագրությունը, արդյունաբերության աշխարճագրությունը, գյուղատնտեսության աշխարճադրությունը, տրանսպորտի աշխարճագրությունը ն այլն: Այդ բաժանումը, ինչպես նկատում ենք, ճյուղային է, կատարվում է ըստ աշխարճագրականթաղանթի տարրերի: Գոյություն ունի նան դասակարգում ըստ երկրի աշխարճագրականթաղանթի տարածական մասերի (աշխարճամասեր,մայրցամաքներ, պետություններ ն այլն): Ճեեթե առաջին դասակարգումով առանձնացված գիտություննկրը

Հատվածի

առտանտազուտումեն երկրադնդիկամ նրա որեէ տարածական ձին տարրերը, օրինակ, բնակչությունը, տնտեսությունն կամ արտադրության առանձին ճյուղը, ապա երկրորդ դասակարգման դեպքում մենք գործ ունենք երկրագնդի որոշակի տարածական Հատվպծի բոլոր

Դիտություն

Հիշենք, որ մյուս 2 բաղադրիչներն են՝ բնական աշխարծագրական ների խումբը (ֆիզիկական աշխարճագրություն, կննսաաշխարձագրություն,լանդշաֆտագիտություն) ն աշխարճագրականօժանդակ գիտությունների խումբը թյուն, քարտեղզագիտություն ), Մի այլ դասակարգման Համպատասխանորպես առանձին բաղադրիչ է առանձ չորրորդը՝ նացվում նան աշխարչագրական տեսական գիտությունների խումբը» որի մեչ մտնում են մաթեմատիկականաշխարՀագրությունըն տեսական աշխաբճադրությունը (մետսաշխարճադրություն ),

(Քարտնգա

Հասարակականարտադրությանբոտարրերի, բնակչությանկյանքի Հետ, դիտելով դրանք մեկ ամբողջության մեջ: բնագավառների "րՆշ Ընդունված (գիտության ճյուղեէ առաջին խմբի գիւոությունները անաշխաոճագոության սոցիալտնտեսական րը) միավորել ընդնանուր սոցիալտնտեսակա վան տակ, մինչդեռ երկրորդ խմբինը՝ ռեգիոնալ անվան տակ (երբեմն դա կոչում են նան սոցիալաշխարճագոության ու

եձրկրագրություն): տնտեսաայշխարճագրական

սոցիալական աշխարճագրությունբ պատկանում է Համալիրային ոնգիոնալ սոցիալտնտեսականաշխարճաաշխարգրությանը ն Հանդես է դալիս որպես ՍՍՀՄ սոցիալտնտեսական ՃՀագրությանմի ռեգիոնալ բաժին: ՀայկականՍՍՀ-ն դիտարկվումէ որպես ինքնուրուլն Հասարակականտարածքային ճամակարգ: Հայտնի է, որ ի սկզբանե տնտեսական աշխարճագրությանզլխավոր խնդիրն եղել է տարբերերկրների բնական պայմաններին ռեսուրսների, բնակչության ն տնտեսության, պետական կառուցվածքի մասին տեղեկություններիՀայթայթումը: ժամանակիընթացքում դրանց նկաբաավելացել է գիտական գբշությանը |, բացատռությունը լուծումը դրված է ների բացաճայտումը: էլ այդ խնդիրների ներկայումս սոցիալտնտեսական աշխարճագրությանվրա: Բայց ոչ միայն այդխընդիրների, Գիտությանալդ ճյուղին ներկայացվողսոցիալականպատվերը գնալով առավել բարդանում խորանում: է ներկայումս, սովետական ճՃասարակությանվերակառուցման, տընտեսական նոր մեխանիզմի ներդրման, ազգամիջյան ճարաբերությունէ ռեգիոնալ դաների զարգացման արդի փուլում ճատկապեսմեծանում նե սրընթացների թե՛ դիտական կիրառական, թե՛ քաղաքական-դաստիարակչականնշանակությունը: ինչպես պաճանջեց 19-րդ Համամիութենական կուսակցական կոնֆերանսը, գործը պետք է.կազմակերպել այնպես, որ մարդիկ լրիվ իրազեկ լինեն, թե ինչպես է զարգանում լուրաքանչյուր ճանրապետությունկամ մարզ, ինչ ն ինչքան է արտադրում, ՍՍՀՄ միասնական ժողովրդատնտեսականճամաինչ ավանդ է մուծում լիրում, ինչքան է ստանում, ինչ տեղ է գրավում աշխատանքիՃամամիութենականբաժանման Ճամակարգում:| Այս խնդիրները ուղղակիորեն առնչվում են ՍՍՀՄ սոցիալտնտեսազ կան աշխարճագրությանե նրա ռեգիոնալ բաժինների գլխավոր նպաՎ տակի ճետ, այն է՝ սոցիալիստական հասաոակության կենսագոոծունեու-

Հայկական ՍՍՀ տնտեսական

ու

օբինաչափությո

ու

ու

նե թյան տարածական կազմակեշպման ման գիտական ճիմքե՞ռի մշակումը:

նբա

ճետագակատաբելագործ-

կարնոր նպատակներիցէ Դասընթացի

սաճմաններում

ՍՄԿԿ

զարգացող

Հայկական ՍՍՀ-ի ն նրա կոնկրետ Հասարակականտարածքային Ճճա-

19-րդ Համամիուքենականկոնֆերանսինյութերը, ե.,

ք..

մալիրի ավելի խոր ուսումնասիրության

ն

նրա

կատարելագործման

ուղին" բացաճայտման ու քննարկման օրինակով ցույց տալ սոցիալտնտես վան աշխարճադրությանտեսության գործնական նչանկությունը, ժողովրդատնտեսականպրոբլեմների լուծման ճամար նրա կիրառման 4նարավորությունները,միջոցներն ու մեթոդները: Ասվածընշանակում է, որ ուսումնասիրելով տարբեր երկրների շրջանների բնակչության կյանքի ն Հասարակական արտադրության կատարելագործման պրոբլեմները, րածքային կազմակերպման դրա սոցիալտնտեսական աշխարճագրությունըներկայումս ճանդես է գալիս ոչ միայն որպես նկարագրողն բացատրող, կոնսայլ նան վերափոխող, է, տբուկտիվգիտություն: եվ Հասկանալի թե ինչու նրա Հիմնական Ջպիալականպատվիրատուներն են ժողովրդատնտեսականպլանավորումը (առաջին Հերթին տաբածքայինպլանավորումը),քաղաքաշինությունը, ու

տա-

ու

սո-

եղիրնալ կառավաումը, 2258, նմանա

ն շբջանային ճատակագծումը վությունը Հասարակությանգիտական կառավարման Ճամար առաջիկայում պետք է ավելի աճի կապված Հանրապետությունների իրավունքնեբի ընդլայնման ն ռեգիոնալ տնտճաշվարկին անցնելու Հճեռանկարների Հետ:

Մեր երկրում Հասարակականարտադրության ճյուղային կառավար-

արդի պայմաններում տարածքային պլանավորման,շրջանային Ճասոակագծմանկ քաղաքաշինությանմիջոցով է, որ ապաճովվում է ճասարակության տարածքային կազմակերպման կատարելագործումը: իսկ վերջինս ենթադրում է այնպիսի Հարցերի գիտականորենՀիմնավորված լուծում, ինչպիսիբ են եբկբի վարշատաբածքային կառուցվածքը,աբտաման

շոջանային դոբության մասնագիտացումը, տեղականաշխատանքային,

տնտեսական բնականռեսուոսների կոմպլեքսային օգտագոռոծումը, տնտեսությանբոլոր նյուղեոի ու աբշտադոություննեոի շաճեռի փոխադարձ հաշվառումը,միջճյուղայինն միջշոջանային ձամամասնությունե ների հաստատումը,բնականմիջավայբիպահպանումը բարելավումը: ու

Ճասարակությանտարածքային կազմակերպման վերջՍովետական նականնպատակը աշխատանքի աքտադրողականության Հասարակաու

կան արտադրության ժողովրդատնտեսական արդլունավետության բարձբացումն է կ դրա միջոցով էլ բնակչության նյութական Ճովնոր կյանՔի պայմաններիբարելավումը: աչքի է ընկնում լեռնային ռելինֆով, Սովետական Հայաստանը դըժվար յուրացվող տարածություններով, բնակչության, բնակավավրե արտադրականօբյեկտների, ինչպես նան ենթակառուցվածքի տարրերի մեծ խտությամբ, բնական միջավայրի վիա անտրոպոգեն գործոնների ու

անընդճատ կ արագորեն մեծացող ազդեցությամբ, բազմաթիվ այլ բառատկություններով։ Այդ բոլորի, ինչպես նան ինդուստրացման ն

յու-

ուր-

բանիզացման,դեռնս պաճպանվող, Ճամեմատաբարբարձր տեմպերի ն Հատկապես արտադրությանզարգացմանինտենսիվ մեթոդների ծավալման ն իրականացվողտնտեսականռեֆորմի պայմաններում ճԲասաբան դրա անշեղ կատարերոգործկության տաբածքայինկազմակեոպման ՍՍՀ-ում ման առանձնաճատուկ կարնորություն է պրոբլեմը Հայկական ստանում: ելնելով դրանից, դասընթացում խնդիր է դրվում ոչ միայն տաբաե ընդնանբապես ԵՐեան ճանելառտադոության Քասաբակության այլե ուսանողների առանձնաճատկություննեոը, ծական կառուցվածքի մոտ

վերլուծելու,նրա ֆունկցիոնալ բաղամշակելայդ կառուցվածքը

Միաժամանակ կառողություն: դոիչնեւըբացահայտելու գնաճատելու ու

Հենտապնդվումէ այն նպատակը, որ ապագա աշխարճագետըՃաղորդակից դառնա Հասարակական կյանքի տարածական սլրոցեսներինու պրոբլեմներին, նրանց լուծման ուղիներին, Հասարակության դիտական տարածքային կազմակերպման սկզբունքները Հանրապետությանկոնկրետ պայմաններում կիրառելու առանձնաձչատկություններին Ճնարավորություններին, դրա օբյեկտիվ ու սուբյեկտիվ դժվարություններին։ տերիտորիալ կազմակերպմանՀետ անմիջականորեն Արտադրության առնչվում է արդիական այնպիսի սուր պրոբլեմ, ինչպիսին աշտաքին ու

ե բարեպաճպանման բնական միջավայոի ռացիոնալ օգտագործման, լավման պրոբլեմն է: Ռւատի թե՛ Համաճանրապետական, ռեգիոնալ թԹե՛

բնույթի բազմաթիվ ճարցերի քննարկումը կատարվում է ալդ պրոբլեմի, նբա այս կամ այն ասպեկտի Հետ կապակցված: Հիմբ է ծառայում այն դրույթը, որ կիՐառական նշանակությունունեզող աշխարհագրական ոչ

մի ճարց, աբտադոության տարածքայինկազմակեոպման ոչ մի նախագիծ չպետքէ ն չի կաբոդիրականացվել առանցբնականմիջավայրիվբա նրանցնեոգորբծության մոտավո" հեռավորճետնանքների բազմակողմանիուսումնասիռությանկանխագուշակման: ու

ու

Հարստանում է Վերջին տարիներին արագ թափով զարգանում աշխարծադգրության, մասնավորապես սոցիալտնտեսական աշխարճատեսական իմաստագրության տեսական զինանոցը, բացաճայտվում են ստանում ու պրոցեսներ, գիտականչբրվորում նորանոր երնույթներ ջանառությանմեջ են դրվում նոր տեսական դրույթներ, դիտական կատեդորիաներ Ճասկացություններ:Դասընթացը թեն կոնկրետ ոռեգիոնալ բնույթ ունի, այնուչանդերձ նպատակ է դնում նպաստելուսանողու

ու

ու

ների տեսականգիտելիքների խոբագմանը,ՀայկականՍՍՀ ժողովոդական տնտեսությանկոնկոետաշխաբճագբական պոոբլեմնեի ն փասնետ տագրականնյութի վերլուծմանու գնաճատմանունակությունների մտածոմեկտեղզարգացնելուսանողներիաշխաոբճագբական-տեսական նան ղությունո:

թարկել

ու

անչրաժեշտություն է զգացվում ճատուկ քննության ենլուսաբանել որոշ նոր տեսական դրույթներ, գիտական չաս-

որոնք կացություններկատեգորիաներ,

դեռնս անծանոթ են ճայ ընթերցողին կամ էլ բուշական մյուս դասընթացներումՀամապատասխան չեն ստանում: սպլարզաբանում ՍՍՀ տնտեսական ն սոցիալական աշխարձճագրության Հայկական դասընթացը ուսումնասիրվում է բուչհրի բարձր կուրսերում, ուստի ն նրա բովանդակությունն ու խնդիրներըորոշվել են՝ Հաշվի առնելով գիտելիքների այն պաշարը, որ ուսանողները գործող ուսումնական պլանների ու ծրագրերի Համապատասխան կուտակել են աշխարճագրական տարբեր դասընթացների, ինչպես նան քաղաքատնտեսության, ՍՄԿԿ հապամության, մարքա-լենինյան փիլիսուրայության գծով: Դբանց ու

ղոոբդածտեսական,մեթոդականե փաստական գիտելիքներիբավարար իմացությունըն միջառաբկայական կապերիըստ ամենայնիհաշվառումը անճբաժեշտ պայմանէ սույն դասընթացը պահանչվող խոռությամբ ե յուրացնելուճամար: ճասկանալու

Դասագրքումզետեղված են առավել անչճրաժեշտքարտեզագրական ն գրաֆիկականնյութեր, բայց դասընթացը ստեղծագործաբար բավարար խորությամբ յուրացնելու Համար Ճանձնարարվումէ օգտագործել նան Հայկական նվիրված պարբերաբարՃրատարակվողլրացուՍՍՀ-ին ցիչ քարտեզներ, ատլասներ, վիճակագրականտարեգրքեր այլ տեղեկատուներ: ու

ու

ՀԱՐՑԵՐ

ԵՎ ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

Որոչեջ ՀայկականՍՍՀ տնտեսական ն սոցիալական աշխարճագրությյյյն տեաշխարճագրական գիտություններիգասակարգման Համակարգում, 2. Ի՞նչ Հիմքեր կան պնդելու, որ սոցիալտնտեսական աշխարճչագրությունը լակ Նկարագրող, վերածվում | վձրափոխող, բացատրող գիտությունից գիկոնստրուկտիվ տության: 1.

ղը

Ժ.

Որո՞նքեն դասընթացիգլխավօր խնդիրներնու

նպատակները:

|

Առաջին

մաս

ՀԱՑԿԱԿԱՆ ՍՍՀ ՍՈՑԻԱԼՏՆՏԵՍԱԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ

ԳԼՈՒԽ. ԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ

ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԻ

ԲՆԱԿԱՆ

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ:

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ԳՆԱՀԱՏԱԿԱՆԸ

Լ

ԼԼ

ՏԱՐԱԾՔԸ,

ԵՎ

ՍԱՀՄԱՆՆԵՐԸ, ՏՆՏԵՍԱԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ

ԴԻՐՔԸ

ԲԱԺԱՆՈՒՄԸ

ՎԱՐՉԱ-ՏԵՐԻՏՈՐԻԱԼ

ԵՎ

Հայկական ՍովետականՍոցիալիստականՀանրապետության րածքը մեժ Հէ՝ 29,2 ճազ. ք. կմ (29274259 Ճա), որը ճավասար է ՍՍՀՄ 0,13 Ասիա տոկոսին, աշքարչամառի 0,02 տոկոընդչանուր տարածքի կ 0,02 սին աշխարճի ցամաքի տոկոսին: Հարավձեր անկանոն է. ունենալով Հյուսիս-արնմուտքից Տարածքի արնելք 360 կմ. ընդչճանուրձգվածություն, իսկ կենտրոնականմասում զուգաճեռականի ուղղությամբ 200 կմ լայնություն, չարավ-արնելքում այն առաջացնում է մի ելուստ, որի ամենանեղ մառի լայնությունը ուղիղ գժովչի Հասնում նույնիսկ 30 կմ-ի: Տարածքիերկրաչափական կենտրոնը գտնվում է մայրաքաղաքից տա-

՝

.-

գլուղի մուտակայքում, որը արնելք,Գառնի

ըստ Հանրապետությունը

պետք է ելակետ ծառայի երկրի կողմերի տրոճելու ն նրա աշխարճագրե

րական մասերը որոշելու Համար (Գծ. 1

ՍաՀճմանների ընդչանուր երկարությունը

կմ է, որից

ՍՍՀՄ

ճանրապետությունների կմ (ՎրացականՍՍՀ-ի կմ, ՍՍՀ-ի Հետ՝ 913 կմ), արտասաճմանյանպետությունԱդրբնջանական Հետ՝ 280 կմ, իրանի Հետ՝ 42 ների Հետ՝ 322 կմ, (Թուրքիայի կմ): Հետ՝

Հետ՝

ՀայկականՍՍՀ տարածքը իր ներկայիս սաշմաններով 4Ճիմնակա-

ձնավորվել է 1920--1921 գլխավորապես էթնիկաթվականներին, որը ընկած է ՍՍՀՄ միութենական Հանրապետությունակզբունքով, ների ն մյուս բոլոր ազգային-քաղաքական տարածքային միավորների նում

կան

.

--

"ա"

Հւ

Հ.

ԲԵՐ

"ոզ"

Հ-3

Յ

ՈՒՍԻՍ

ե2

«5

)

ՇՀշ -՛Ժ

՝-

«ՀՎ.Հ՛4-ՈՒՍԻ Ս22

| ատա

Նկ.

1.

ՀայկականՍՍՀ տարածքր

ԸՀՀռտատատտատ

ըստ

նրկրի կողմերի

առանձնացման Հիմքում: Սակայն Հայկական ՍՍՀ սաչմանների առանձին Հատվածներիորոշման ժամանակ այդ սկզբունքը խախտվել է, Հայ բնակչություն ունեցող բոլոր շրջանները չէ, որ մտել են Քյան կազմի մեջ: Հայկական ՍՍՀ կազ"ի մնչ ըեղգրկմել են ո ատիաի (ռանց Սուբմալուխդայողի, «լե "կայսրության երնանի նաճանդգի նե ցավ Թուրքիային,Նախիջնանի,ոլ.տեղ 1924 ք. սաեղծվելվ Համանուն

եաե ւ:

ինբնավար

ՍՍՀ կազմում Աղրբեջանական ), ելիզաՀանրապետությունը

մի մասը (Զանգեզուրը ն Հայկական ՍՍՀ Հյուսիսվեւտպոլինաճանդգի արնելյան շրջանները), Թիֆլիսի նաչանգի Բորչալուի (Դեբեդ գավառը գետի ավաղանիմեծ մասը) ն Ղարսիմարզի փոքը Հատվածը ներկամի միս Ամասիայի վարչական շրջանում: Այդ իսկ պատճառով Հաֆկական ՍՍՀ քաղաքականսաճմաններըմիշտ չէ, որ Համընկնում են ճայ Րհւսկչության էթնիկական սաճշմաններին,իսկ ԱդրբեջանականՍՍՀ կոազժում 1923 թ. առանձնացվել է Հայհրով բնակեցված երկրորդ ազգային-քաղա0

ինքնավարՄարզըՍտեփանաՂարաբաղի կ(եռնային քական միավորը՝ սկզբներին կատարվել է երեսնական թվականների կերտ կենտրոնով, ՍՍՀ ն ՍՍՀ մասնակի փոփոսաշմանների Ադրբեջանական Հայկական ճատխություն՝ Հայկական ՍՍՀ-ին է անցել Մեղրու շրջանի արնելյան վածը իր գյուղերով, իշկ ԱդրբեջանականՍՍՀ-ին՝ Ալագյոլ լիճը կից արոտավայրերով:

զարգագմադիոէր ամեն մի եՐկՐիպատմական Աշխաոբճագոբական ն է է վբա ազդող կարնոբաշտաքինգոոծոննեբից կաբող խթանիչկամ աոգելակողդեո խաղալ, ինչպես նան փոփոխելնրա մասնագիտացման ՍՍՀ-ն ուղղությունը: Հայկական

ընկած է Հյուսիսային կիսագնդի միջին Հարավային Հատվածում (ճս. լայնության 38" 50՛ ն լայնությունների 415 18՛ միչե) ն արնելյան կիսագնդի առաչին ն երկրորդ քառորդների 43"27՛ ն 465377 միջն), երրորդ ժամասաճմանում (արլ. երկայնության

յին գոտում):

առումովբացասական Ճանդգամանք է Տնտեսաաշխարբհագրական

գտնվելը ծովերից, արտաքինՀաղորդակցության ճարմար միջոցից, ն կքնսաբանական ռեկրեացիոն ոնսուրսների վիթխարի շտեմարանից Հայկական ՍՍՀ-ին Համեմատաբար մոտ են Սն (ուղիղ գծով 160 կմ), կասպից (190 կմ), Միջերկրական (750 կմ) ծովերը ն Պարսիցծոցը (1000 կմ): 7 ՍՍՀՄ սաճմաններում ՍովետականՀայաստանըունի եզրային դիրջ՝ գտնվում է ՍովետականՄիության առթական տարածքի ծայր «արավմոտ է խիտ բնակչություն արնմտյան անկյունում, բայց 4ճսամեմատաբար ու չնայած զարգացած տնտեսություն ունեցող եվրոպական տարածքինշ, այս Հանդամանքին, կովկասյան լեռնաշղթան այդ շրջանների ճետ Հաղորդակցությանլրացուցիչ դժվարություններ է ճարուցում: Հայկական ՍՍՀ ՒաղաՒքական-աշխարճագրական դիւ՞քիգնաՀատականը նս միտնշանակ չէ. մի կողմից՝ ՍՍՀՄ կազմում լինելը ն Վրացական ու Ադրբեջանական Հանրապետություններըիբրն անմիջականՀա-

Հեռու Հանրապետության

այդ

էժան

1.

Սոչի

ու

ու

Քանիե«բ սյաքը

ՍՍՀՄ-ում

ընդունված է գեկրնտային ժամանակը, այսինքն՝

գոտիական ժամանակի

մեկ ժամ Համեմատությամբ

առաջ

է

ժամա-

տարված,

ՀաչկականՄՍՀ տարբերությունը Գրինվիչիժամանակից ոչ թե երեք, այլ չորս ժամ է: Մարտի վերջին կիրակի օրվանից մինչն սեպտեմբերի վերչի կիրակին ՍՍՀՄ-ում գործում է «ամառային ժամանակը»,այսինքն ժամացույցիսլաքը դեկրետայինի Համեմատությամբ մեկ

ժամ

առաչ

Լ տարված:

Թեն

աշխարճագրական առումով ՀչայկականՍՍՀ-ն դտնվում է Առիա այշխաբճամասում, վիճակագրականՀաշվարկների ն սոցիալտնտեսական պլանավորմանժամաՍՍՀՄ Հետ է եվրուլական տարածջի նակ այն ամբողջ Անդրկովկասի մէկտեղ մտցվում 2.

մեջ:

բնան ունենալը ՀայկականՍՍՀ-ինվիթխարի սոցիալ-քաղաքականառավելություններ է տալիս, ստեղծում կայուն միջազգային դրություն, ապաճովում պետական անվտանգությունը ն մեծապես խթանում նրա տնտեսական զարգացմանը: (Այս առավելությունները Հատուկ են ՍՍՀՄ բոլոր Հանրապետություններիճամար|):Մլուս կողմից՝ սոցիալքաղաքական զարգացման ցածր մակարդակի վրա գտնվող ն տնտեսապես Ճետամնաց Թուրքիայի հրանի Ճարնանությունըն ՍՍՀՄ-իճետ նրանցթույլ զարգացած տնտեսականն առնտրական Ճարաբերությունները Սովետական Հայաստանի տնտնեսատաշխարճագրական դիրքը դարձնում են անբաբենպաստ: ինչ վերաբերում է տՐբանսպոբտային-աշխարճագբական դիրքին, ապա ընդճանուր առմամբ այն կարելի է Հճամարել նպաստավոր. Հայկական ՍՍՀ գտնվում է ՄերձավորԱրնելբի երկրները ՍՍՀՄ եվրոպական մասի ճետ ն Հարավային Ասիան Արնելյան ն կենտրոնականեվճետ ճՃանարոպայի կապող օդային, երկաթուղային ն ավտոխճուղային պարճների խաչմերուկում: նա տրանսպորտային Հարմար ելք ունի ինչ. պես դեպի ճարնան սոցիալիստական ճանրապետությունները, այնպես Հլ դեպի Թուրքիան իրան, ու

ՄերձավորԱրնելքում միջազգային Հարաբերությունների բարելավն տնտեսական Ճամագործակցության4Ճետագազարգացման պայՍՍՀ տնտեսաաշխարձագրական մաններումՀայկական դիրքի դեռես չօգման

կարող են գործի դրվել ն դրաՀնարավորություններ տնտեսական զարդացման վրա: Հանրապետության ՍՍՀՄ Սովետական Հայաստանը այն միութենական Հանրապետու-

տագործվող շատ վանորեն ազդել

թյուններից է, որոնք մարզային բաժանում չունեն: Ներկայիս վարչաբաժանումը, որը ճաստատվել է 1930 թվականին, երկ«ոերիտորիալ աստիճան է՝ վարչական շրջան ե գ/ուղսովետ: իրավականտեսակետից վարչական շրջաններին են ՀավասարեցվածՀանրապետականենթակավության քաղաքները: Առ 1-ը «ովիսի 1988 2 Սովետական այաստանը բաժանված է 59 առաջին աստիճանի միսվարչատերիտորիւլ: վորի՝ 32 գյուղական շրջանի ն 22 Հանրապետակոնելքանայո: Ս քաՂաքի: Վարչականշրջանները բաղկացած են շրջանային թյան քաղաքներից (5), քաղաքատիպ ավաններից (31) ն գյուղական շրջանային բաժանում ունեն Երէտնը աոռվետներից (429): Քաղաքային (8 շրջան) ն Լենինականը (2 շրջան):

ոլ». էնքակայու-

-

Աղյուսակ

ՀԱՅԿԱԿԱՆ

ՍՍՀ

ՎԱՐԶՁԱՏԱՐԱԾՔԱՅԻՆ

ԲԱԺԱՆՈՒՄԸ

(առ 1 ճովիսի 1888 թ.) Գյուղականվարչական շրջաններն Հանրապետական ենթակայության

քաղաջներ Ը

երկրորդաստիՎարչական՝ճանի վարչատարաֆ-

Տարածություն Քյ"նը

---------չ ո

շրջանի Քային միավորկենտրոնը ների

Ֆ

ՀՎ

Տ

թիվը

ԳՅ

ը

Ց

Գյուղականվարչականշրջաններ 1. 2.

Աբովյանի

Ազիզբեկովի

2,7

Ք:

4,0

|քտա

2,0

4.

Ամասիայի

5.

Անիի Աշտարակի Ապարանի Արագածի

2,1 1.4

Յ.

6.

2. 8.

Ք.

Ախուրյանի

Արարատի

10. 11.

22.

Արթիկի Արտաշատի Բաղրամյանի

13. Գորիսի

14. Գուգարքի

15.

եղեգնաձորի

16.

էչմիաֆնի

17. 18. 19. 20. 21.

22.

Թալինի

Թումանյանի իջնանի

Կալինինոյի

Կամոյի կրասնոսելակի

28. Մարտունու 29. Մեղրու 30. նահրիք

2,2

2,1 1,3 4,7

1,6 1,8

2,5

23. Հոկտեմբերլանի 421 24. Հրազդանի է221) 25. Ղափանի 26. Ղուկասյանի

27. Մասիսի

Աբովյան Ազիզ-

2,6 3,8

1,3 4,3

3,7

4,5 2,3

2,1 2,4 2,3 3,1 4,5

1,8

0,6 4,0

Բեկով գ Ախուրյան գ Ամասիա ցտա Մարալիկ Ք. Աշտարակ

2, 1,

տաշ,

գս գս

Փոա

ՍաղկաՀովիտ տա

1,

Վեդի Արթիկ

Արտաշատ գ. Բաղրամյան Ք. Գորիս

Ք

Ք Ք Ք.

1,

գս

քտա

1,

գս

դա 13 գս

Փտա

բոա

1,

Տո

եղեգնա«

Սժիածին

Քտա

գս 18

ձոր Ք

տա

:

Մեղրուտ

Փտա

գո

գս

Ք.

գ.

գս

գս 18

գ.

Ք.

գո

գս

Ապարան

տա

թտա

Փտա

պաս 19

գս

Թալին

Ալավերդի Ֆջնան Կալինինո

էշ

գս

տա

3,

գս

տա

1,

գս

Փտա

1,

գս

Կամո

գս

կրասնոսելակ Հոկտեմբերյան Հրազդան Ղափան

Քա

Քտա

քտա

1,

գռ

Ք

տա

1,

գս

տա

1,

գս

գո

Ք Ք գ

Ղուկառյուն

քտա

Աառի»

Քոս Մարտունի

2,2

ջ

1,0

զ

Մեղրի

եղվարգ

Թ

1,

'

պս

տա

ջ,

գս

քտա

1,

գս

2,

զո

ՔՆ (բոա

Ց

գա

31. Նոյեմբերյանի 32.

Շամշադինի

33.

Սիսիանի մպիտակի Ստեփանավանի Սնանի

34. 35.

36.

37. Վարդենիսի

ենՀանրապետական քակայության քաղաքներ

| 9902 |

լ3

|

|

տա

2,

գս

տա

1,

գո

Քտա

1,

1,8

2,8

5,8

Նոյեմբերյան քտա Բերդ Ք Սիսիան

Ն8

Ք

2,1

Բ

1,3

Սսյիտակ Ստեփանավան

Ք

Սնան

Փտա

3,9

Ք

վարզենիս

Ք

Քտա

1,

ենքակայության քաղաքներն ՀայկականՍՍՀ Հանրապետական

1. 2.

3. 4. 5. 6.

2.

8.

Երեան Անինական

կիրովական Աբովյան Ալավերդի Աշտարակ Արարատ Արտաչատ

Արթիկ Չորիս Դիլիչան էշմիաժին

9.

10.

11. 12.

իջնան

3.

14.: կամո 15.

16.

գս

գս

դս

ընդամենը 22

1,4

1,

գս ղս

էն՝

12.

Ղափան

18.

Չարենցավան

1:.

20.

2:.

22.

ծլսույլ Սպիտակ Ստնֆանավան Սեան

Հոկտեմբերյան Հրազդան

Աղլուսակուժ լընզունվաժ Հապավումներ ք-ջաղաջ,

ցոա-քաղաջաաիպ ավան,

գս-գյուղասվետ:

գ-գյուղ,

լեռնային Մակերնույթի

բնույթի, բնական ն տնտեսական պայմանբազմազանության պատճառով ՀայկականՍՍՀ վարչատերիտորիալ ների ունեն բաժանման առամիավորներն փոքր չափեր: Վարչատերիտորիալ ջին աստիճանիմեկ միավորին միջին Հաշվով ընկնում է 500 քբկմ-ից էլ պակաս տարածություն ն 58 Հազար բնակիչ(փոկ առանց երնան, Լենի-. նական ն կիրովականքաղաքների՝ մոտ 33 Հազար բնակիչ): Մինչդեռ ՍՍՀՄ-ի Համար այդ միչին թվերը Հավասար են 5500 քկմ-ի ն 70 Ճազքնակչի, իսկ մի շարթ Հանրապետություններիու մարզերի Համար՝ էլ ավելի շատ:

ՀԱՐՑԵՐ 1.

բաժծբ:

ԵՎ ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

Ի՞նչ վարչական տարածքներից է ձեավորվել ՀայկականՍՍՀ պետական

ԳնաչատնքՀայկականՍՄՀ աշխարճչագրական դիրքի: ինչպիսի՞նէ Հայկական ՍՍՀ վարչատարածքայինկառուցվածջը. ե՞րբ ն չինչ միավորներից է բաղկաքաժ: ճառտատվել

տա-

2.

3.

է

այ

Տ

2.

ՍՈՑԻԱԼՏՆՏՆՍԱԿԱՆ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ԲՆԱԿԱՆ ՊԱՏՄԱՆՆԵՐԻ

ԳՆԱՀԱՏԱԿԱՆԸ

ՈՒ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

պայմանների ռնսուրոաների ո՞րն է է պարզել, թե անցնելը Հարկ ընդչանրապես "գնաչատականին են ն գոաք ի՞նչ տեղ դրանցտնտեսականբովանդակությունը դբան համակառգում: կատեգորիաների վում հասաբակական աբտադռոության ոնսուրաները ոչ այլ ինչ են, քան մեզ Բնական պայմաններն բնական միջավայրի շրջապատող տարրեր ճատկանիշներ, որոնց է, զբաղվումեն բնական աշՀետազոտությամբ, ինչպես Հայտնի խարճագրական գիտությունները: Բայց քանի որ բնական միջավայրի նան ստարրերն Հատկանիշներն ունեն որոշակի տնտեսական բոն 2ասարակական արտադրության կատնգորիաների վանդակություն Համակարգում գրավում են ուրույն տեղ, դրանց ուսումնասիրությամբ աշխարճագրությունըո Վբաղվում է նան սոցիալտնտեսական Արդեն Հալտնի է մյուս դասընթացներից, որ որեէ երկրի բնական պայմաններն ռեսուրսները Հասարակության աշխարճագրավան միջավայրի կոնկրետացված, տեղայնացված արտաճայտությունն են: Դրանք այն բնական բազիսն են, որի վրա ընթանում է բնակչուԹյան կենսագործունեությունը ն տվյալ երկրի ժողովրդական տնտեսու-

ՄինչնՀայկական

ՍՍՀ

բնական

ու

ու

ու

ս

ու

ու

Քյանզարգացումը:

տաբբեոի ԵՐեույթնեոիմի մասը ճասաբակական էԲնության ճամար հանդես է գալիս իբոն պայման,մյուս մասը անտաղբության ա-

ու

միջականմասնակցությունէ ունենում առբտադոբության պոոցեսին կամ ծառայում է իբբն կենսամիջոց:Դրանք նն՝ բնատարածթը, երկրի

որն «/ակերնույթը,

արտադրության պրոցեսի նյութական տարածաբնության մարդու կողմից ստեղծված ամեն մի կլիմայական ռեսուրսները (արնի ն նյութականի կրողը: ԱյնուՀչետն, Քամու էներգիան, մթնոլորտային տեղումների խոնավությունը), Հովայրի օգտակար բուսատեսակները նկ կենդանիները» «ղածածկույթը, Հանքային ռեսուրսները, /շրային "պաշարները, մթնոլորտի առանձին բաղադրիչները, նյութի ու այլ տեսակներ, որոնք ն կազենբնական Հում ո,տսուրսնելր:, բնական պայմաններ ն բնական ոռնսուրսներ ՃասկացուԹյունների միջն անանցանելի անջրպետ մկա: նրանց սաճմանը պայմանական է: Բնության չատ տարրեր երնույլթներ տնտեսության մի Ճյուղի չամար լինելով պայման, մի այլ ճյուղի ճամար ճանդես են գալիս իբրն ռեսուրս: Այն, ինչ այսօր պայման է, վաղը՝ գիտությանն «տեխնիկայիզարգացման շնորճիվ կարող է վերածվել ռեսուրսի: Բնության տասրրերի ու եհրնեույթների տնտեռատաշխարձճագրական Վան բաղզիսն է

ն

Սակայն

ու

էներգիալի, ու

արտադրական օդգտագործումթ ճիշտ կազմակերպելու առումով էական նշանակություն ունի նրանց ե չսպառվող բնական ռեռուրաների: դասակարգումը՝ սպառվող Սպառվողռեսուրսներըիրենց Հերթին բաժանվում են վեբականգ-

ուսումնասիրությունը, ինչսլես նան

ն չվերականգեվողնեւի: նրվողնեռի

"Վերականգնվողբնական ոնսուրսներն

են

գողը,

բուսականու-

որոշ Հանքային ոնսուրռներ (օրիթյունը, կենդանիները, ինչպես նակ լճերի Հատակին նստող աղերը): Որոշակի պայմանների առկայության դեպքում, այս ռեսուրսները դրսնորում են ինքնավերականգնըման Հատկություններ, չնայած այդ պրոցեսի տնողությունը տարբեր ոռնսուրսներիմոտ տարբեր է՝ մի քանի ամսից (կլենդանիների որոշ տեսակներ)մինչն Հազարամյակներ(Հողային շերտը): Հիշյալ բնական ռեսուրսների սպառումիցխուսափելուգլխավոր պայմանը այն է, որ նրանց օգտագործման տեմպերը Հճամաւչ/ւտսւսխանեն վերականգնման տեմպերին: խմբին ծն պատկանում այն ռեպուրսները, Չվերականգնվողների որոնք ամբողջովին չեն վերականգնվում կամ վերականգնվում են Ճարյուր Ճազարավորանգամ ավելի դանդաղ տեմպերով, քան նրանց օգտագործումն է։ Այդպիսիք են, չնչին բացառությամբ. բոլոր օգտակար

նան

Ճանածոները:

խմբի մեջ Ձսպառվող ռեսուոսների

ջրային, կլիմայաայսպես կոչված, տիեզերական. ռեսուրաները: Դրանքժամաեն նակի մեջ աննշան քանակական փոփոխության ենթարկվում ն գործնականորեն չեն սպառվում: Բայց մարդու արտադրական գործունեության Հետնանքովնրանցում տեղի են ունենում էական որակական փոփոխություններ, աղտոտվում են չրերն մթնոլորտը, փոխեն անղլուվում է արեգակնային ռոադիացիան,որոնքբացասաբար դառնում մարդկանց առողջության, ինչպես նան արտադրության պայմանների վրա: Չսապառվող ռեսուրաների շատ տեսակներ քանակապետ լինելով անփոփոխ, անընդճատ գտնվում են «որակական սպառման». վտանգիտակ: Տնտեսական աշխարճագրության ճամար, որը գործ ունի Հասարակության ու բնության փոխներգործության արդյունք Հանդիսացող արտադրողականուժերի տարածական զուգորդումների Հետ, սկըզբունքային նշանակություն է ձեռք բերում բնական պայմաննեբիու ռեսուղսների տնտեսական որոշումը, այն Հարցի բովանդակության են գրավում ճասարակաԹե սրանք ինչպիսի տեղ պարզաբանումը, կան արտադրությանկատեգորիաների Համակարդում: Այս ճարցի դիտական լուծումը կարելի է փնտրել միայն բնության ու Ճասարակութլանփոխազդեցությանպրոբլեմի մեչ, չայլտնթ են

մտնում

կան ն,

ու

չտալով մարդկային չասարակության զարգացման գործում բնական (աշխարճագրական) միջավայրի դետերդերի գերագնաչատում ն Հանդես գալով «աշխարՀչագրական «աշխարչագրական նիչիլիզմը». որը մինիզմի» դեմ, ժիատում է նան ճաթերագնաճատումէ այդ միջավայրի դերը Առաջնային, որոշիչ մարելով արտադրության եղանակը, նա միաժամանակ շաաշխարխաարշտաղբության գրական միջավայրը դիտում է որպես հասաբակական է,

որ

մարջսիզմ-լենինիզմը թույլ

մշտապեսգոոծողպայման: անճրաժեշտ, Մեթոդոլոգիականայս ընդճահուր դրույթն

3Հասարակական էլ ռեսուրսների ազդեցուարտադրությանվրա բնական պայմանների թյան կոնկրետ բովանդակությունը վերլուծելու ելակետն է: Ընդունված է առանձնացնել այդ ազդեցության երեք կողմ. բնական միջաու

վայրը 1) մարդու կյանքի

գործունեության անհբաժեշս,մշտնջենական. պայմաննէ, նյութական 22 Հասարակության արտադրական գործունեության է, նախադոյալը, ելակետայինճիմՐն համակողմանի 3) մարբդու նեոգործության օբյեկտն է, այն առարկան, ոռին ն

ուղղված է մարդու վերափոխիչ գործունեությունը ն առանց որի չի կաբող ընթանալ աշխատանքը, արտադրության պրոցեսը՝դասարակունյուցափոխանակության պրոցեսը թյան գոյությունը պայմանավորող ն մարդու բնության միջե: Աշխատանքիպրոցեսը, ինչպես Հայտնի է քաղաքատնտեսությունից, երեք տարրերից է բաղկացած. ա) մարդկանց նպատակաճարմար" գործունեություն կամ բուն աշխատանք, բ) առարկա, որի վրա ներէ մարդը, գ) աշխատանքի միջոցներ, որոնցով մարդր ներգործում գործում է աշխատանքի առարկայի վրա: Վերջին երկու տարրերը մարդուն շրջապատող բնության առարկաներ ու երնույրներ են, չնայած` որ նրան, աշխատանքի առարկաներն ու միջոցները մժարղու նէրդործությանը ենթարկված, աշխատանքով արդեն ձնափոխված առարկաներ են (գործիքներ, մեքենաներ, արտադրական կառույցներ, ճանապարճներ, Ճաղորդակցությանմիջոցներ ն այլն): Բնության տարրերն ու երնույթները իրենց այն մասով, որով են մարդու կյանքի ն արտադրական ներգործում գործունեության վրա ն Ճանդես են գալիս իբրն արտադրության բնական պայման ու բնական ռեսուրս, տնտեսական առումով ոչ այլ ինչ են, քան աշխատաճհի առաոկաՆ աշխատանքիմիջոց: հսկ մարքոաիատականջաղաջատնտեսությունը մեզ ուսուցանում է, որ աշխատանքի առարկաները ն «ասարակության արտադրողական ուժերի աշխատանքի միջոցներ, են նկ ուժեր անունով: ճայտնի են բնական առշտաղդոողական տարրերն

ե Ճճասարակական (մարդկանց,աշխատողների) Դրանքաշխատուժի ուժերի արտադրողական ստեղծված (մնքենաաշխատանքի շնորճիվ ն ճանապարչներ կառույցներ, ներ, սարքավորումներ, արտադրական Հետ ուսումնասիրուայլն) միասին տնտեսական աշխարճագրության

թյան օբյեկտի բաղկացուցիչմասն

Այստեղից

է,

պարղ

որ

են

կազմում: ՛

ի տնտեսական աշխարճագբությունը,.

բնական ցիկղիաքխարհագրբական տաոբբեբություն գիտությունների, թաղանթին նբա զարբգացԳործ ունի ոչ թե ամբողջաշխաբհագբական մաու ման օրենքների այդ թաղանթիայն օբինաչափություններիլլայլ հետ, որոնք հասաբակության զարգացման փուլում սի ու տաոբեոբի տվյալ են ու կերպ այլ կատառշում, բնական։պայմաննեբի ռեսուրսներիդեռ

այն մասի աշխարճագրսկան թաղանթի տարրերիՀեւտ, որոնք մարդու Հետ անմիջական փոխներգործության մեջ են գտնըվում, ազդում են մարդու ապրելակերպի, նրա արտադրականդործունեության, ժողոյլրդական տնտեսության կառուցվածքի, մասնագիստացման, Հասարակական աշխատանքի արտադրողականությանն այլ ցուցանիշներիվրա: Հասկանալիէ, որ Հասարակականարտադրությանբնական պայմաններ ն բնական ռեսուրսներ Հասկացության բովանդակությունը ժամանակի մեջ փոփոխվում է, ավելի Հարստանում։ Սա բացատրվում է նրանով, որ գիտության տեխնիկայի զարգացմանըզուգընթաց տընԿոնհսական օգտագործման ոլորտի մեջ ընդգրկվածբնական տարրերի է, բնական նյութի երեույթների շրջանակը մեծանում էներգիայի նոր են «տնեսակնիր օգտագործվում Հասարակության կողմից: Դա իր Հերթին նշանակում է, որ բնականաբտադոողական ուժերի շոջանակնեոը ավելի ասած,

ու

ու

ու

ու

ու

ավելիեն

մոտենում

աշխարհագրական թաղանթին: ՓԾՓ

Հանրաճայտէ,

բնության երնույթներն բնական միջավայրի են տարրերը ուսումնասիրության օբյեկտ բնական ցիկլի աշխարճագրական դիսցիպլիններիՀամար: Սակայնդրանց բնական ռեսուրսները (արտադրության միջոցներ) կազմող մասը մտնում է նան Հասարակական ոլորտի մեջ, գիոությունների տարիներս ձնավորվել է բնական ռեսուրսներն ուսումնաՎերջին սիրող դիսցիպլիններիմի առանձին ցիկլ՝ ռեսուբսագիտություն անվան տակ: Այդ ցիկլի բաղադրիչներիցէ նան սոցիալտնտեսականաշխարճագրության կազմում որպես ինքնուրույն գիտական ուղղություն Հանդես եկող բնական ռեսուրոնեբի աշխարճագրությունը: նրա կարնոր խնղզիրներից մեկը բնական ոհսուրսներիտերիտորիալ զուգորդումներիտեղաՂ8

որ

ու

բացաճալյտելու կառուցվածքը բաշխումն գնահատումն է: սուրսների տնտեսական

ճետ

ու

Միշտ էլ ոնսուրաների դնաչատումը Բնական

թյան ուշադրության կենտրոնում, բայց միայն նոր է բնագավառ, ինքնուրույն

որպես

մեկտեղ

նան

ալդ

ոե-.

եղել է աշխարճագրու-

Հետազոտությունների

սկսվում ձնավորվել: եվ ալդ առումով էլ նրա տեսական ն մեթոդականչատ ճարցեր դեռես զուրկ Այնուամենայնիվ, մի բան՝ են Հստակությունից ն կոնկրետությունից:

որոշակի է. տարբեր բնական ռեսուրսների արժեքը, նրանը կարոորուտնտեսականդործունեության թյունը որոշվում է ելնելով մարդկանց որոնք Հնարավորություններից, պաճանջներից տեխնիկական կոնկրետ են թե՛ ժամանակի մեջ, թե՛ բոտ բնագավառների ժողովբրփոխվում դականւոնտեսությանճյուղերի: դիտումենք ոբպես գնաճատ-Այսպիսով, եթեբնականռեսուբսնեբը ու

ու

ն այդ պահանջպահանջնեոը օբյեկտ, ապա կոնկրետբնագավառի ոչ այլ ինչ են, հնաբավոռություննեոը ՇԵրըբավաշառելուտեխնիկական քան գնահատման գնաճատում կարող է որեէ. սուբյեկտ:Յուրաքանչյուր

ման

արժեք ունենալ, եթե Հատակորենպարզված է գնաչատման «բյեկտսուբյեկտ փոխճարաբերությունը, եթե որոշված են գնաճատման կոնկրետ նպատակը ն ոհսուրսի օգտագործման բնագավառը (արդյունաբերություն, գլուղատնտեսություն, տրանսպորտ,ռեկրեացիա, նրանց կոնկ-

րետ ճյուղեր ենթաճյուղեր ն այլն): Բնական ոնսուրսների այն գնաչտատումը,որը ու

նպատակ ունի

պար-

ղելու նրանց կարնորություն «ասարակության «ամար, այլ կերպ ասած՝ որոշելու նրանց ժողովրդատնտեսական նշանակությունը, Հասարակական օգտակարությունը, անկախ գնաճատման ցուցանիշներից ու եղանակներից,ընդունված է կոչել լայն առումով տնտեսականգնաճատում:

Այս Հասկացությունը օգտագործում են նան նեղ իմաստով, Ճասկանալով նրա տակ այն գնաչատումբ, որ ճասցվում է բնական ոռեսուրսի արժեքավորմանը ոուբլիներով, այսինքն՝ գնի որոշմանը (արժեքաԳնաչատման յին գնաճատական),: այո ուղղությունը ավելի մեծ տարա-. ծում ն մեծ ունի տնտեսագիտությանմեջ մասամբ վերաբերում է բնական ոռնհսուրսների առանձին տեսակներին (օգտակար ճանաժոթեր, Հողաճանդակներ,անտառներ, չրային պաշարներ ն այլն):

Հաճախ անճրաժեշտ է լինում ոչ թե որոշել բնական ռեսուրսների արժեքը, այլ պարզել, թե ո՞ր շրջանում են մարդու կլանքի կամ արտադրության այս կամ այն ճյուղի զարգացման բնական պայմանները ավելի նպաստավոր, թե տվյալ պայմանները ընդճանրապես պիտանի՞ են այդ կոնկրետ Ճյուղի կամ արտադրությանկազմակերպման Համար, ինչ2"

«պիսի՞քեն տվյալ շրջանի օդի կամ չրի Հիգիենիկ ճատկանիշները

ն

սայլն:

գնաչատումները նեղ իմաստով տնտեսական, արժեքային պնաճատումներչեն, Այդ խնդիրներիլուծման ճամար օգտագործվում են ագոոաոայսպես կոչված Հատուկ գնաճատումները՝տեխնոլոգիական, ն ալլն. Այդ գնաչատումները անճնար է կատաչ։տադբական, ճիգիենիկ բել բացարձակ արժերբայինցուցանիշներով, ուստի ն դրանց ճամար օգ«տագործում են Հարաբերական ցուցանիշներ, որոնք ընդունված է արնման

տաճայտել պայմանական բալերով: Մշակված են 5 բալանոց, 10 բաՀնարավորություն են լանոց, 100 բալանոց ն այլ Համակարգեր: Դրանք տալիս կատարել տարբեր շրջանների ու ռեսուրսների տարբեր տեսակների Համեմատություններըստ նրանց ոչ թե քանակական, այլ որաորակական կական ցուցանիշների, սլսինքն, կատարել ըստ էության

դնաճատումներ, Վերը Հիշատակված թե՛ քանակական,թե՛ որակականգնաճատումները, որպես գիտականՀետազոտության մեթոդ, ներկալումս լալն աշրածում են ստանում, գրավելով կարնոր տեղ. սոցիալտնտեսական փսրճագրության գիտական զինանոցում: Բնական ռեսուրսների առանձին տեսակների գնաչատման միայն սսռաջին փորձերն են արվում: Հայկական ՍՍՀ բնական ռեսուրսների առանձին տեսակների(օգտակարՃանածոներ, Ճողեր ն այլն) գնաճատման Հաջողված փորձիրն արդեն առկա են: Սակայն դեռնս բացակալում են բնության շատ տարրերի, առավել ես նրանց տարածքային զուգորդումների նեղ իմաստով տնտեսական կամ տեխնոլոգիական գնաճատումները: Դրանք կտրվեն ապագայում՝ գիտության Համապատասխան ուղղության աստիճանական զարգացման ու ծավալման Հետ մեկտեղ: Մւատիսույն դասընթացում չայկական ՍՍՀ բնական ռեսուրսների գնաՃատումն իր գլխավոր գծերով մնում է ավանղական աշխարճագրական գնաճատման շրջանակներում, օգտագործելով մեծ մասամբ նատուրալ ն արտադրական, տեխնիկատնտեսականՃճամեմատականբնութագրերը: տա-

ՀԱՐՑԵՐ

ԵՎ ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

Ո՞րն է բնական պալմաննների ու ռեսուրսների տնտեսականբովանդակությունը: Ի՞նչ տեղ են գրավում բնական պայմաններն ու ռեսուրսները Հասարակական արտադրության կատեգորիաների Համակարգում: 3. Ի՞նչ պետք է Հասկանալ բնական պալմանների Ճեռաւրաներիգնաճատում ասելով: Որո՞նքեն այդ գնաչատմանտարատեսակները: 1.2.

1.

2.

ՏԱՐԱԾՔԻ

Ց ԼՅ.

ՄԱԿԵՐԵՎՈՒՑԹԸ ԵՎ ՆՐԱ ԳՆԱՀԱՏԱԿԱՆԸ

Մնչպկա պարզ

դարձավ վերը ասվածից, տարաժջը բնությունից ն նրա արտադրական շնորգործունեության ձեն է (իբրն տարաՃճիվստեղծված ամեն մի նյութականի գոյության մեջ են, ծության փիլիսոփայական կատեգորիա)ե դրա կբողը: են ն որ կոնկրետանում սոցիալտնտեսաաշխարձագրական ռեգիոնալԿոնտեսագիտականՀետազոտությունների Հիմնական չափերը՝ հեռատրված

ն

մարդու, ինչպես

յՏարածթի

ե

մակերեսները: Տարածքը (ճողատարածությունը) արվոբություններն բազիսն է, իսկ որպես տըն«տադրության տեղաբաշխման տարածական ու

տեսական կատեգորիա՝ Համընդճանուր աշխատանքի առարկան ն արԿողադրամիջոցը, «որովճետն նա բանվորին տալիս է |ՕԸստՏէ2ոմլ (կանգնելու տեղ), իսկ նրա պրոցեսին՝գործողության ոլորտ (1614 օէ 6ոք)07ճու) 7: Հենց այդ պատճառովէլ է դիտվում

ռեսուրս: բնական այդպիսի Տարածքը,

որպես կարնոր

տարածքը

տնտեսականբովանդակություն է ձեռք բերում երկու ընդճանուր ցուցանիշների՝ (ճորիզոձգվածության նական չափսերի ) ն մակեոնույթի ձներիշնորՀիվ, որոնց միջոցով էլ է աշխարձագրականկոնկրետություն, այն ստանում անչատականուՔյուն։

ճոբիզոնական

Հորիզոնական ձգվածությունը

ՀայկականՍՍՀ տարածքի բնութագըցուցանիշներին ծանոթացանքառաջին գլխի սկզբում: Ըստ ալդ ցուցանիշների՝ մեր ճանրապետությունըդասվում է ամենափոքր երկրների շարքը, գրավելով ՍՍՀՄ-ում 15-րբգ ն աշխարճի շուրջ 250 երկրների մեչ՝ 170-րդ տեղը/Ղ բող

)

ՍՍՀ տարածքային Հայկական ռեսուրսների սաճմանավփվակ լինելու ավելի մեծ կարնորությունէ ձեռք բերում այն պատճառով, ճանդամանքը

բնակչության ն ընդճանրադլես Հասարակական արտադրությանխտությունը այստեղ ճամեմատաբարբարձր է ն է Հարաճունտեմմեծանում որ

պերով:

Առավել խոր ն բազմակողմանիքննարկման կարիք ունի տարածքի ՏՋուցանիշներիերկրորդ խումբը, որոնցով բնութագրվում են մակերնույձեեորըե նրանց ազդեցությունըտնտեսությանվբա: թի ռելիեֆի ն է, որեթե Հայտնի Քարտեղագրությունից գեոմորֆոլոգիայից րածքի մեծությունը (ձգվածությունը) վերաբերում է Հորիզոնական Ճարթությանը ն ունի երկու չափում, ապա ռելինֆի բնույթը արտաճայտվում է մակերնույթի կետերի ռիբքով Հորիզոնական Ճճարթությաննկատմամբ: Դա որոշելու Համար անճրաժեշտ է լինում դիմել երրորդ կոորդինատի օգնությանը, որը Համապատասխանումէ այդ կետի բարձրությանը: տա-

կ,

Մարքս,6.

1, Երեան, 1954, էչ 191:

է ունենում: հրկակի ազդեցություն տարբերություններ բարձրությունների կետերիբացարձակ Տարածքի

Ռելիեֆը տնտեսության վրա

ն մի շարք մակերնույթի կտրտվածությունը

այլ Հատկանիշներ տնտեբնության տարրերի երնույթների,. մի կողմից սության վրա ազդում ամբողջ բնական Ճամալիրիմիջոցով, որոնք լեռնային երկրներում շատ' ավելի բարդ են, բազմազան ն ճակադրություններովլի: Մյուս կողմից,. մակերնույթի ալդ ճատկանիշները ներգործում են տնտեսության, նրա տեղաբաշխման տերիտորիալկազմակերպմանվրա. անմիջականորե միջնորդված ազդեցությունը: Տնտեսության վրա ռելիեֆիառաջին՝ ջչրայինռեսուրսների, Հողերի, դրսնորվում է կլիմայական պայմանների, բուսականության ն բնության մյուս այն տարրերի շնորճիվ, որոնք կախված են մակերնույթի բնույթից ն կքննարկվիՀամապատասխանտարբերի Ճետ մեկտեղ: է ու բազԵրկրորդ`անմիջական նույնպես բարդ ազդեցությունը արդի մակարդակըթույլ է տալի Ուսումնասիրվածության մակողմանի: այն դգնաճատել ըստ գլխավոր ցուեն

ու

ու

վերլուծել ու

Մարոովեի կոր

դիրքադրության: լանջերի

Ըազան

վածությանն

ԱՍՀ

ռանձնանա

ճիպսոմետոիկ գլխավոր

այե, որ նիա տարածքը գրեթե ամբողջությամբ ընկած է ծովի մակարդակի նկատմամբ 500 մ-ից բարձր (աղյուսակ 2), իսկ ավելի քան 40 տոկոսը՝2000 մ-ից բարձր: Վեռնագագաթը՝4090 մ). ն ամենացածր Ամենաբարձր (Արագածի (ԴեբեդիգետաՀովիտընրա ստորին Հոսանքում ն Արաքոի գետաճովիտը Մեղրուշրջանում` շուրջ 375 մ) կետերի տարբերությունը կազմում է 8715 մ, որը նկատի ունենալով Հանրապետությանփոքր չափերը, պետք է ճամարել շատ մեծ թիվ: եթե վերանանք մասնավոր դեպքնրից, ապա ՀայկականՍՍՀ աշխարճագրականլայնություններում մարդու կյանքի ն աշխատանքի 4ամար առավել նպաստավորպայմաններ կան մինչն 1400 մ բացարձակ' բարձրություն ունեցող գոտում, որից Ճճետո դրանք նկատելիորենվատաեն: Սկատծ2000 նում մ-ից այդ պայմանները դառնում են անբարենըեն պաստ: երնան գալիս նան արտադրականբնույթի դժվարություններ: 100 մ բարձրանալիս, օրինակ, ներքին այրման չարժիչի՛ Յուրաքանչյուր. Լ Հզորությունը տոկոսով նվազում է, իսկ դա նշանակում է, որ Ճանրան. պետության լեռնային ու բարձրլեռնային շրջաններում տրակտորային ավտոմոբիլային պարկի «Հզորությունը ծովի մակարդակի: . 15--30տոկոսով պակասում էր Ճամեմատությամբ Հիշյալշրջաններում մարդուկյանքի աշխատանքի, ինչպնսն: արտադրության կազմակերպմանպայմաններըբարելավելու նպատակով

իրականում ու

Աղյուսակ

ՀԱՅԿԱԿԱՆ

ՍՍՀ

ԵՎ ԴՐԱՆՑ

ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ

Գոտիների բացարձակ բարձրությունը մ-

975--500

ԲԱՇԽՈՒՄԸ

ՏԱՐԱԾՔԻ

ՀԱՄԵՄԱՏԱԿԱՆ

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

800 --7000

1000--1400

0,53 2,37

4,233

Ընդամենը

375--1400

Ընդամենը՝

1400-2000

2000--2500

2500--3000 3000---4090

Ընդամենը՝

2500-4090

ՀայկականՍՍՀ

ԲԱՐՁՐՈՒԹՅԱՆ

ՄԱՐԴՈՒ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

|

Համեմատական գնաճատականը

1,8

առավել բարենպաստ

Դ,0

'

14,5

«ա.

35,1

2,29

2Ն5

բարենպաստ:

անբարհնորաստ

12,6

1,00

3,4

18,0

Հ9,24

ԵՎ

0,1

10,40

3.80

ԳՈՏԻՆԵՐԻ

ԿՅԱՆՔԻ

ՏԵՍԱԿԵՏԻՑ

Տառածությունը Հազ. կմ տոկոս 0,02

500-800

ԸՍՏ

ԳՆԱՀԱՏԱԿԱՆԸ`

ժայրաչծղ անբարենպաստ

|

100,0

տնտեսականն

Հարկ է լինում կիրառել տեխնիկականբնույթի լրացուցիչ միջոցառումներ: կատարվում է աշխատավարձիՃավելում, շենքերի ջեռուցման նորմաների ավելացում, սաճմանվում են մեքենաների աշն խատանքի գյուղատնտեսական արտադրության ավելի ցածր պլանավին ցուցանիշներ ն այլն: ՏարածքիՀիղսոմետրիան բնութագրողկարնոր ցուցանիշ է բացարձակ բարձրության ճետ մեկտեղ նան հաբաբեբական բարձրությունը, որը արտաճայտում է մակերնույթի (խորքալին) մասնատՀայկականՍՍՀ տարածքի շուրջ Չ/3-ում ուղղաձիգ մասԿՎվածությունը: նատվածության խորությունը գերազանցում է 100 մ- ին, առանձին դեպերում Հասնելով 1 կմ-ի, -իչ նմիայն տարածքի ում ռր այդ ցուցանիշը Հաշվվում է տասնյակ մետրերով:

ուղղաձիգ

1/3-:. ՐԵ

եթե խորքայինմասնատվածությունք ցույց

է տալիս

տարածքի՝

արտադրության տարածական բազիսի անչարթության, խորդուբորդության ասաիճանը, ապա հոբիզոնական արտաճայՎոոոբտվածությունը տում է մակերնույթի մասնատվածության, ռելիեֆի առանձնացվող տարրերի Հաճախականությունը(գծ. 2): Դա չափվում է միավոր տա23

«Հ

Ա

Ց

|

Խուրյանի

րմ

ԼՐ

|

ԱՂԱ

ի`

ՆՀՎ Հ-Հ

'

ԷՋ.

պարանին,

Ջոմբ

Ք

հանց

..

.-

.

Հե.

Հորիզոնական եկ.2. ՀայկականՍՍՀ չբագրական ցանցըն մակերնույթի

կտրտվածությունը:

րածության (1 թկմ) վրա գետաճովտային ցանցի երկարությամբ: Այսես Հայկական ՍՍՀ աչքի է ընկնում: Բավականէ ասել, որ ցուցանիշով Հանրապետության ամբողջ ցամաքային տարածքի շուրջ 90 տոկոսում ում այդ.ցուցանիշր գերազանցումԷ ա2 ժ|քկմ, իսկ 1/4ավելի3 1000 մ/բկմ-իը: է

11ՍովետականՀայաստանումմակերնույթի մակրոձները բաժանում

երեք Հիմնական խմբի՝ 1) ծալքավոր ծալքաբեկորայինլեռնաշրղթաների (սրանք մակերնույթում պարզորոշ արտաճայտված ն առնվազն' Յ կմ երկարություն ունեցող ռելիեֆի ղրական ձներն են, որոնք զբաղեցնում են Հանրապետության ցամաքային տարածքի մուս կեսլբ),. 2) Ճրաբխային բարձրավանդակների (տարածքի 1/3-ից ավելին) ն Յ) միջլեռնային գոգավորությունների. սրանց Հատակալին տափարակ են

ու

է 3 ճազ. քառ. կմ-ի մասերի ընդճանուր տարածությունը մոտենում ն խիստ մեծ բարձրությունների Վեռնայինբարդ մակերնույթի, բացարձակ տարածքը 4իմվկտրտվածությանպատճառովՍովետականՀայաստանի է դիրքադրունականում իրենից ներկայացում տարբեր թեքության այն թյան լեռնալանչեր։ իսկ թեքությունների մեժությունը մակերնույթի է, որը պատճառականկապի մեջ է գտնվում ինչպեսուղղացուցանիշն ձիգ, այնպես էլ Հորիզոնական մասնատվածությանճետ ն որոշ իմաս«ոով բնութագրում է նան մակերնույթի այդ Հատկանիշները,որովճետն տարբեր մեծության թեջություններն ստացվում են Հարաբերականբարձրությունների ն Հորիզոնական խորքային մասնատվածությանտարբեր զուգորդումներից Ուրեմն,Թեքությունների տընգնաճչատականը ու

ու

|:

տեսությանվբա ոբոշ իմաստովկարող -տեսակետից ազդեցությա դիտվել ռոբպեստարածքիռելիեֆայինպայմաններիամփոփիչ,ընդհանբականգնաճատական: Դժվարէ դերագնաճատելայն նշանակությունը, որ ունեն լանջերի նբա

Դ

թեքությունները մակերեսային Հոսքի, սելավային ն էռոզիոն պրոցեսների, ճողային ն բուսական ծածկի, արեգակնային ճառագայթման, օդի շարժման խոնավության ն արտադրության զարդացման մի շարք այլ բնականպայմաններիվրա: Բայց պակաս էական չէ այն ազդեցությունը,որ թեքությունների մեծությունը գործում է Ճասարակականարտադրության, նրա տերիտորիալ կազմակերպմանվրա անմիչականորեն:Չկա ժողովրդակաի տրն«տեսությանորնէ ճյուղ, որն ավեյի կամ պակաս չափով չենթարկվի տածջի թեքություններին, ստիպված չլինի Հաշվի նստել նրանց մեծության Հետ. Թեքությունների տնտեսության ժողովոդական ազդեցությունը ու

տա-

ճյուղեբի համաբ ունի մեկ ընդճանուոուղղություն.թեքությանմեէ ճյուղի զարգացմանբնականե Փացումըորպեսկանոն, ճանգեցնում բոլոո

տեխնիկական պայմանների բաոդազմանը, շինաբաբական աշխատանՒնԵշի թանկացմանը,շաճագործման մեծացմանը:Բայց նույն ծախսերի

ուժգնությունը տարբեր ճյուղերիվրա թԹեջության ազդեցության

բեր

ենչ։

տար-

Տարբեր է

այդ ազդեցությանքանակականարտաձճայտությունը: են գյուղատընԹերություններինկատմամբ առավել «դյուրազգաց» Հոեսությունն տրանսպորտը: ու

(Առջի

Հորիզոնական ճարթության նե տվյալ տեղամասի իրական թեջությունը՝ Հայթության առաջացրած անկյունն է, որը չափվում է աստիճաններով (0--90), կամ բնական արժեքով` անկյան տանգենսիմեծությամբ (երկու ճարնան կետերի բարձրությունների ալդ տարբերության կետերի Հեռավորությանը, Հարաբերությունը որը արտաՃայտվում է տասնորդական կոտորակի ձնով) Ընդունվածէ տրանսպորտումթեքության մեծությունը արտաճայտել պրոմիլներով, իսկ քաղաքաշինության մեջ տոկոսներով: Դրանքանկյան նույն բնական արժեքի ձնափոխվածարտաճայտություններնեն միայն:

առանձնապեսուժեղ մեծության ազդեցությունն ԷԹեքությունների

ե կուլտուբանեոբի տեղաբաշխման, գյուղատնտեսական ճանդակնեոի միագոոտեխնիկական մեքենանեոի աշխատանքի, գյուղատնտեսական ոռոգման .վբա): ջոցառումների,հողեոիմելիորացիայի (ճատկապես Օրինակ, դաշտի 6" թեքության դեպքում ժամանակակից «ացաճատի-

է

կիսով չափ ընկնում է, 84 Եկային կոմբայնի արտադրողականությունը 10--12" ով ավելանում է վառելիքի ծախսը: -ից սկսած գյուղատնտեսական խոշոր մեքենաների կիրառումը գրեթե անչճնարէ 1,55 արդեն ինքնաճոս դաշտում դառնում:Ընդամենը թեջության է. է դարագումը բացառվում դառնում ստեղծել մարգեր Անշրաժեշտ վանդներ, կամ էլ կիրառել արչեստական անձրնացման կամ այլ մեթոդներ,որոնքյնույնպես լրացուցիչնյութական միջոցներ ու ծախսեր

ժամանակակի

ոռո-

ու

են

պաճանջումնթեքություններն ազդում

են թե՛ ճանապաոճաշինու«ՏՐանսպոոտում ն թե՛ ճանապարճնեբի շաճագործման տՐանսպոբտային միչոցթյան, են թելադրում նԵՐիաշխատանքի վբա: Թեջություններն

ճանապարճի պրոֆիլը ն Հատակագիծը, իսկ վերջիններս էլ, իրենց Հերթին, ազդում են այնպիսի ցուցանիշների վրա, ինչպիսիք են մայրուղու երկարությունը, էներգիայի, վառելիքի, ջրի ծախսը, տրանսպորտային միչոցների բեռնվածության աստիճանն ու շարժման արա(գնացք,ավտոմոբիլ) գությունը. Ռելինֆի բնույթից կախված փոխվում են Ճանապարճային ն այլ ինժեներական շինությունների չափերն թունելների,

ու

չկամուրջների

քանակը, ՛

եթե Հարթ տեղանքում 1 կմ երկաթուղու շինարարության արժեքը ընդունենք 100, ապա բլրապատ տեղանքում այն Հավասար է-150-ի, իսկ լեռնային տեղանքում՝ 200-ի, այսինքն շինարարությունը թանկանում է կրկնակի անգամ: Չնայած այն բանին, որ խճուղիները ավելի Ճեշտությամբ են Հարմարվում ռելիեֆային պայմաններին, այնուամենայնիվ, լեռնային տեղանքում նրանց կառուցումն ու շաճագործումը նույնպես Հանգեցնումէ Հողաժայոային աշխատանքներիզգալի ավելացման, ինժեներականկառույցների ստեղծման կ, իբրն արդյունք այղ բոլորի՝ աշխատանքներիքանկացման, Ռելինֆայինգործոնը որոշակի սաշմանափակումներէ դնում նան առաջ: նոր բնակավայրերի ստեղծման ն Հների ընքաղաքաշինության դարձակման Համար լավագույն է այն տեղանքը, որի թեքությունը չի գերազանցում 2--3--ին, բայց ն փոքր չէ 0,5--ից։ Ավելի մեծ թեքություններն իրենց ճետ բերումեն շենքերի, փողոցների, կոյուղու ն ջբր-մուղի կառուցման,ինչպես ն շաճագործման թանկացում: կես աստիդժվարանում է կոյուղու ն պակաս թեքությունների դեպքում ճանից ջոմուղի կառուցումը (խրամատներըավելի խոր պետք է լինեն) անու

տեղադրումը (չրծրի Հրաժեշտ է 'դառնում լրացուցիչ պոմպակայանների Հեռացման ճամար): Հաշվարկներով ստացվում է, որ ընդամենը Քաղաքաշինարարների 55 թեքության տեղանքում կառուցված 500 Հազ. բնակիչ ունեցող քամասի շաճագործմանծախսերը 0,5" թեքության ղաքի կառուցապատված մոնղանքում կառուցվածի Համեմատությամբ աճում են ավելի քան սռոկոսով: իսկ շաճագործմանծախսերը, ինչպես Ճճայտնիէ, շինությունների օգտագործմանամբողջ ընթացքում բազմիցս անգամ գերազանցում հն նրանց կառուցմանծախսերին: Համար մշակնյութական արտադրությանւտարբերբնագավառների ն տնտեսաեն ինժեներականնորմատիվներ, որոնք տեխնիկական ված են ռելիեֆային պայմանների ներգործուկան տեսակետից բնութագրում են թյան ուժը այս կամ այն ճյուղի վրա ն լայնորեն նախագծային աշխատանքներում: Հաշվառման ն ռեխՏարբեր ճյուղերի առանձնաձճատկությունների օգտագործման ճիման վրա սրված նորմատիվների ՍՍՀ է Հայկական մակերնույթի Հնւտնյալ որակական գնաճա-չ

կիրառվում

աաա

Ըոդճաուր

դրանց թեքությունը չի Տափաշակ ե.մեղմաթեք, հառբություննեւ.

երայանջում քության պաճանչներ ,

է 35-ից: Ռելիեֆային պայմանները ժողովրդականտնտեի տեսակետից ընդճանուր առմամբ կարելի է գնա-

Թե գլուղատնտեսության, թե քաղաքաշինուՃատելիբրն լավագույն:

թյան ն թե տրանսպորտիզարգացման Ճամար, անտեսելով որոշ բացատություններ, լրացուցիչ միջոցառումներչեն պաճանջվում: Այս Հարթությունների ընդճանուր տարածությունը կազմումէ 2 ցամաքային տարածքի ավելի քան Հազ. քկմ(Հանրապետության

տո-

փոքր թիվ չէ, հթե ճաշվի առնենք ՀայկականՍՍՀ տիպիկ կոսը), վեռնային բնուլթը։ Սակայն ճիպսոմետրիկ գործոնի պատճառովվիճակը պգալիորեն փոխվում է: Այսպես, առավել բարենպաստ ն բարենպաստ որը

2000 մ, բնական պայմաններ ունեցող բարձրության գոտիներին(մինչն սոես՝ աղյուսակ 2) բաժին է ընկնում Հարթությունների կեսից Քիչ ավեվին միայն, որը ծառալում է իբրն արտադրությանկազմակերպման տա-

րածական բազիս: Մնացածըգտնվելով 2000 մ բաբձր, մասամբ է միայն տնդգրկվածտնտեսական շրջանառության մեջ ն գլխավորապեսօգտագործվում է իբրն սեզոնային արոտավայր Հ. Մեղմաթեքլանջեր(36--85). տնտեսականյուրացման պայմանները գնաճատվում են ընդճանուր առմամբ իբրն լավ: Դա վերաբերում է Հատկապես բնակչության տարաբնակեցմանը, (ոշորկապիտալ շինան բարությանը գյլուղատնտեսությանը, որոնց լրացուցիչ ծախսերը այս-

/7

ւր մ,

ՄԱԿԵՐԵՎՈՒՑԹԻ

ՆԵՐԸ

ՏԻՐԱՊԵՏՈՂ

(ԱՍՏԻՃԱՆ)

ԵՎ

ԹԵՔՈՒԹՑՈՒԻՆՀ

ԴՐԱՆՑ

"ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԸ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

՞

Տ

Մինչե 3" լավագույն

Թնը

3"-8

լավ

Ց"-162

/չ

16-30,

առ

30"

Ա

քավարար

սաճմանափակպիտանի ավելի. ոչ պիտանի

ծ-.-

Նկ.

3.

Հայկական ՍՍՀ մակերնույթի տիրապետողթեքությունները

ԿԱա...

Հաաա

-

տեղ, արթությունների ճամեմատությամբ աճում են ոչ այնքան էլ մեծ Առավել զգալի է չափով:

«

շինարարությա վատթարացումը: այմանների՝

տ

2"

Է

անսպորտային

Մեղմաթեջլանջերը

զբաղեց-

քկմ տարածուցամաֆաթյուն (Հանրապետության ավելի քան 26 յին տարածության նում

լ

են

7,4

Հազ.

Սրանց շուրջ կեսը` տոկոսը): տոկոսն ընկածէ 2000 մ-ից բարձը, Թ

այսինքն անբարենպաստ իպսո-

|

| |

մետրիկ գոտիներում, որի Հետնանքով նրանց տնտեսականնշանակությունը բավականին նվազում է: 3.

Միջին թեքության լանջեր

(85-162). Սրանց պայմանների ընդչանուր գնաճատականըբավա-

բար է: Այստեղ ամենուրեք են զգալի ուժի Փոոզիոն օգտաԱյս լանջերի պրոցեսները։ գյուղատնտեսության ն գործումը շինարարությանճամար կարիք լրաունի մեծ ծախսեր պածանջող ցուցիչ Ճամալիր միջոցառումների: տա-

րածված

(Շատավելի

տրանսպորտային շինարարության ն ճանապարճներիշաճագործման պսյմսնները"Այնուամենայնիվ, ժամանակակից տեխնիկայի կիրառման դեսլՔում, մինչն 165 թեքություն ունեցող բարդ

են

լանջերը Հնարավորէ

Է-՛ Ն

ն

տնտեսապես

նպատակաճարմար ըրնդգրկել արտադրական օգտագործման ոլորտի մեջ, Հատկապես, եթե ի նկատի ենք ունենում մեր Հանրապետության լավ ն լավագույն պայմաններ ունեցող տարածություններիխիստ սաչմանափակ լինելը:

Միջին թեքության լանջերը իրեց

գրաված տարածությամբմոտա-

Քկմ): վորապեսծավասար են մեղմաթեք (7 5 Հազ. լանջերին են պիտանիմասմասամբ միայն --305) 4. Ջառիթափ լանջեոր (165.

ն բազմակողմանի արտադրականօգտագործման բնակեցման Ջայական՝

ճողմաճարման ու դենուդացիայի պրոցեսները, ճողածածկըքայքայված է, դաշտավարունան արոտային թյամբ զբաղվել գրեթե անճնար է, սաճմանափակ են ն մասսայական Բնակեցում Հնարավորությունները: անասնապաճության շինարարություն կատարվում է միայն ծայրաճեղ անչրաժեշտության դեպքում:Զառիթափլանջերը զբաղեցնում են ավելի քան 7 Հազ.Քկմ տարածություն (Հանրապետությանցամաքային տարածքի շուրջ1/4-ր): ծն ի նկատի ունենանք, որ դրա ճիշտ կեսն էլ գտնվում է 2000 4--ից Հաբարձր գոտիներում, ապա պարզ կլինի թե մեր Հանրասլետության մար ինչքան սաչմանափակ է զառիթափ լանջերի նշանակությունը իբըն Հասարակական արտադրության տարածականբազիսի ն արտադրուՔյան միչոցի: 5. ՀայկականՍՍՀ ցամաքային տարածության մնացած մասբ՝1,3լանզառիթափ խիստ քկմ կազմում 30"-ից բարձո թեքության են Հաղ. ու ոբոնք բնակեցման Բաբափնեոը, պիտանիչեն ոչ ջեր, դաբշափուլերբն կ ոչ էլ մասսայական կապիտալ ծամար:Մինչն 40` Դեշինարարության Քություններում շատ թանկ նստող դարավանդավորմանշնորճիվ առանձին դեպբերում նպտակաճարմարէ ստեղծել բազմամյա տնկարկներ, ինչպես նան սաշմանափակ չափով զբաղվել արոտային անասնապաճուՄԱ թյամբ: Սկսած 405 թԹեջություններիցդրանց Հնարավորությունները են, բացառվում Տեղանքըայլես պիտանիչէ որպես Հասարակականարոադրության տարաժականբազիս օգտագործելու Համար: Համար: Այստեղ վտանգավոր չափերի

են

Հասնում

ՍՍՀ տարածքի Հայկական ռելինֆայինպայմանների Ամփոփելով

որակականգնաճատումնեիը,կարող ենք ասել, որ այստեղ բնակչության տարաբնակեցմանու նյութական արտադրության կազմակերպման Հա-

ե նպաստավոր մար աոռսվելնպաստավոր պայմաններկան ռելիեֆային

ավելի քան 12 ճազ. քկմ տառածության վբա(ճանրապետությանցա-

մաքային տարածքիավելի քան 42 է, Հասկանալի

որ

տոկոսը):

վերոՀիշյալ գնաճատառելիեֆային, պայմանների

կանի Հիմքում դրված են ներկայումս գործող տեխնիկատնտեսական նորմատիվճերը, որոնք մշակված են արտադրողականուժերի ու տեխնիկայի զարգացման արդի ԺակարդակիՃաշվառմամբ: Վերչիններիսզարգացման Համեմատ կարող են փոփոխվել նան այդ նորմատիվները, որոնք ձլ, իրենց ճերթին կչանգեցնեն տարբեր թեքության լանջերի օգտագործժան տեխնիկական 4ճնարավորությունների տնտեսական արդյունավեսության փոփոխությանը: ու

Է-շ

ւոնտեսականօգտագործման բեույքի վր«՛ Հողատարածությունների նան տարածքի ՃաջորդՀատկանիշը՝ ունենում է որոշակի ազդեցություն չնայած ճարկ է նշել, որ այդ ազդեցությունը ղիշքադբությունըշ Ըղանչերի քե անմիչական է, այլ միջչնորդվումէ բնական միջավայրի այլ բաօդի ն Հողի խոնավուՀաշվեկչոով, ղադրիչներով, այն է՝ ռադիացիոն թյամբ, Հողաբուսածածկույթով,ջրերի մակերեսայինՃճոսքով,լանջային: պրոցեսներիինտենսիվությամբն այլ երնույթներով: երնուլթների կախվածությունը դիրքադրությունիը Այդ տարրերի նկատելի է դառնում՝ սկսած 5" թեքութլունից։ Ավելի փոքր թեջության տեղանքում դիրքադրությունը որեէ գործնական նշանակություն չունի ն սովորաբար անտեսվում է: Հայկական ՍՍՀ-ում այդպիսի մակերնույթ են տեսանք, կազմում շուրջ 3040» ունեցող տարածությունները,ինչպես տոկոսի Համար այս Հատկանիշն արդեն գործնական ՀԵՄնացած տաքրքրություն է ներկայացնում կ պետք է աշվի առնվի ըստ ամեոչ

ու

նայնի: նկատի Սովետական Հայաստանում,

ունենալով նրա աշխարճադրանով պայմանավորվող արեդակնային ճագրական լայնությունը ռագայթների անկման անկյան մեծությունը,ֆիզիկաաչխարձճագրակ տարրերի Ճամալիրը մարդու ճամար առավել լթնպաստավորբնական կենսապայմաններ է ստեղծում ճյուսիսային ե դրան մոտիկ (Հլուսիա-՝ արնեելյան կ Ճքաաիա-արեմտլան) դիրքադրության լանջերում: նրանց 8, Քկմ է, այսինքնՃանրավետության »ազ. ընդճանուր ընդճանուր տարածության տոկոսը: Առավել չորային ն մարդու կենսադործունեության Համար պակաս նպաստավոր կենսապայմաններ ունեցող Հարավաճայաց(Հարավային, Հարավ-արնելյան ն Հարավ-արնմտյան) լանչերը զբաղեցնում են 9.1 Հազ.քկմ, որը գերազանցում է ե

տարածությունը

30 տոկոսին, Տարածքի ընդճանուր բնութագրին Ճատկություններինուղղակի առնչություն

ու

օգտագործման ունեն

առանձնա-

փնժենեբառոկբա

կանն սեյսմիկճատկանիշնեոը: Հայկական ՍՍՀ ֆիզիկական աշխարճագրության դասընթացից ճայտնի է, որ այստեղ գերակշոում են Սայռայիննլ կիսաժալոային մագմատիկ Հրաբխայինորոնք տարածքի հրկապարները, -նսատվածքային ու

Հետ րաբանական կառուցվածքի մեկտեղ, առանձնաճատկությունների են Հիմնականում բարենպաստպայմաններ ստեղծում ամուր ճիմք պաՀանջողխոշոր կառույցների Համար- Բայց ն միաժամանակ, կապիտալ շինարարությանըլրացուցիչ դժվարություններ են Հարուցում ճաճախ կրկնվող սեյսմիկ երնույթները։ Հանրապետությունըամբողջովին գր նրվում է սեյսմիկ գոտում, իսկ տարածքի 1/4-բ: Հենց այն շրջանները, որտեղ կենտրոնացված է ամբողչ բնակչության մեկ երրոգից ավելին, ո-

են

անյսմիկ տեսակետիցվտանգավոր է Համարվում: Ըստ ընդունված սելսէ շ7--ՏՋ բամիկ շրջանացման սխեմալի, ալդ տարածությունը մտնում լանոց գոտու մեջ: Սեյսմիկ տեսակետից վտանգավորշրջանների ճամար մշակված են կառուցապատման ճատուկ տեխնիկական պաճանջներ ն նորմատիվներ, որոնց Ճճամաձայն անձչրաժեշտորենօգտագործվում են շենքերին ավելի մեծ ամրություն Ճճաղորդողճակասելսմիկ տարրեր, իսկ դա իր ճերթին Հանդգեցնումէ մետաղի, ցեմենտի, ինչպես նան աշխատանքի լրացուցիչ ծախսումների ն շինարարության ընդճանուր Ժանմիջին Հաշվով5--8 տոկոսով: կացման'՝ գոտումեջ են մտնում Շիրակի առավել վտանգավոր Փամբակիլեռնաշղթայի ն Ջանդաշտի, Արարատյան գոգավորության, գեզուրի շատ շրջաններ: Հանրապետությանորոշ մասերում տարածքի տնտեսական լուրացման, ճատկապես կապիտալշինարարության Համար անբարենպաստ պայմաններ են ստեղծում սողանքնեոը (Աղատն, Ախուրյան, Հրազդան, Վեդի գետերի,Որոտանիաջ վտակների Հովիտներում), սելավները ն ալլ սելավի ինչպես նան (Փամբակի, Մաստարայի դգետճովիտներում), մոտ երկրի մակերնուլթի գտնվող գոունտայինջբեոր (Արարատյան

Սելսմիկական

դաշտ ):

ՀԱՐՑԵՐ

1.8.

1.

ԵՎ ԱԹԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

Ինչո՞ւ կարելի է տարածքը դիտծլ որպես տնտեսական կատեգորիա:

են 2. Ռրո՞նք մակերնույթի այն գլխավոր ճատկանիշնեքը,ռրոնք անմիջական ազ-

ունեն գեցություն

մարդու տնտեսականգործունեությանվրաս դասակարգումը ըստ դրանց տնտեսական

Տվեք լանջերի թեջություննրի Պործման Հնարավորությունների։ 3.

14.

օդտա-

ՕԳՏԱԿԱՐ ՀԱՆԱԾՈՆԵՐԸ

եթե Հայկական ՍՍՀ աշխարճագրականմիջավայրի վերը նկարագրված Ճատկանիշներըբնութագրում են բնակչության ու նլութական արտաղրության տեղաբաշխման տարածական բազիսն ու արտաքին պայմանները ն ավելի շատ ընդգծում տարածքի լուրացման դժվարությունները, ապա ընդերքի Հայտնաբերված կ ուսումնասիրված ռեսուրա-

ները՝ /օգտակար հանդեսեն գալիս իբրն նյութական հանաձոնեոը տադրությանպրոցեսինանմիջական տարբ, մասնակցություն ունեցող, ուժ: առաոկան միջոց,բԼականարտադրողական աշխատանքի ակերնույթի երկրաբանականպայմանների ն ընդերքի ձեավորման բարդ կառուցվածքիՀետնանքովՀայկականՍՍՀ չոարածքը է ընկավի աո-

Ֆում

Խերի

կ նրանցշատ բազմազանությամբ օգտակարՀանածոների

Հարստությամբ:

մոնսակ-

(Վղինձ,կապար, ցինկ, Հանքային ռեսուրսների որոշ մոնսակներ ն նրանց նախնիների ճայերի քար) շինարարական ձրկաթ, ոռկի, կավ, կողմից օգտագործվել են դեռնս Հնագույն ժամանակներում: Համաշմ. թ. երկրորդ խարճային գիտությունը ընդունում է այն փաստը, որ Հազարամյակիկեսերին Հենց Հայկական լեռնաշխարճում է կատարվել ա.

երկաթի ձուլման գյուտը: տեխՄարդկային ճասարակության առաջընթացի, գիտության Ճճամեմատ ընդլայնվել է ընդերքի ՃարստությունՖիկայի զարգացման ն ներգրավվել են տնտեսական ճայտնաբերվել որոնք շրջանակը, ների Այդ ուղղությամբ Հատկապես մեծ ծավալի աշօգտագործմանոլորտը: խատանքներ կատարվեցին սոցիալիստական շինարարության տարինե-

ի

ու

ծառայություն, երկրաբանական րին: Ստեղծվեց Հանրապետության բացվեցին երկրաբանականգիտաճետազոտականն ուսումնագիտական գիտական, որոնողական ն Հետախուզաճաստատություններ:ԾՄավալված կան աշխատանքներիշնորճիվ ՀայկականՍՍՀընդերքի երկրաբանական

մակարդակի, բարձրացավ ժամանակակից ուսումնասիրվածությունը

ճայտնագործվեցինն Հետազոտվեցինբազմապիսի օգտակար ՀանածոՀարյուրավոր նոր Ճանքավայրեր, Հայտնաբերվեցին ների տասնյլակ..վկ. օգտակար Հանածոների նոր տեսակներ, մշակվեցին նրանց արդյունաբերական օգտագործման տեխնոլոգիականսխեմաները: Մի շարք ապարատեսակներ, որոնք նախկինում մարդու ճամար պիտանի չէին, ներկայումս ճամարվում են բարձրարժեք արդյունաբերականՀումք ն լայն կիրառություն ունեն ժողովրդական տնտեսության տարբեր ճյուղերում (բենթոնիտայինկավեր, պեռլիտ, Հրաբխային խարամ ն այլն): Հայտնի է, որ Հանքային ռեսուրսները ըստ բաղադրության ն օգտագործման առանձնաճատկություններիբաժանվում են երեք Հճիմնական խմբի՝ վառելիքային, մետաղայինն ոչ մետաղային: Երկրորդն երրորդ խմբերը ՀայկականՍՍՀ-ում ներկայացված են ամենաբազմազա Հանրապետականն միութենական նշանակուտեսակների, տեղական, թյան Ճճանքավալյրերով: Մբնչդեո առաջին խմբի՝ Հանքային վառելիքի արդյունաբերականպաշարներչեն Հայտնաբերված: ԳործնականՀետառեսուրսները, որոնց շգտաՔըրքրություն են կ գործման ճամար մշակված է Դրա իրականածրագիր: ցումը կարող է նկատելի փոփոխություն մտցնել ՀանրապետությանվատելիքաէներգետիկՃաշվեկշոի մեջ: ՍովետականՀայաստանում Հայտնաբերված են 30 տարբեր մետաղներիավելի քան 900 Հանքավայրել Առավել կամ յն երնակումներ: պակաս տնտեսական արժեք են ներկալացնում մետաղների բոլոր Հիմ-

ներկայացնում գեոթերմալ

ապատակալին

ՅՑ 1046 )

յ

ազնիվ մեգունավոր, սն, միախառնվող (չեկդիրացնոլ), նական խմբերը՝ ն Հազվագյուտ ցրված տարրերը: տարածված է պղինձը, որի Ճանքավայրե՛Գունավորմետաղներից ն պղնձամոլիբդենալին։Առաեն՝ բը երկու տիպի պղնձաճրաքարային ե Ալավերդու Հանքա-նն ջին տիպին պատկանումՂափանի, Շամլուղի վայրերը: Առավել Հզոր են երկրորդ տիպի՝ պղնձամոլիբդենային ճանքավայրերը, որոնց բաժին է ընկնում Հանրապետությանպղնձի պաչշար-Ընդոմին, սրանք, ի տարբերություն ների ավելի քան 80 ոռկոսը, ջին տիպի Հանքավայրերի, մասամբ երկրիմակերեսին ավելի մոտ: մեծ մեծ են ընկած, որի Հետնանքով Դլ, բաց արդյունաճանումկատարելու բարենպաստ պայմաններունեն, չնայած տրանսպորտայինաշխարձճագրական: ծն դիրքի առումով զիջում առաջինարպի Հանջավայրերին: լ

տաղնձրը

:

ու

առա-

Հ

վերջին տասնամյակների ընթացքում Հանրապետուցյան տարբեր մասերում Հայտնաբերվել են նան ալյումինի Ճումքի՝ նեֆելինային սիննիտների Հարուստ Հանքավայրեր: լավ ուսումնասիրված են, Դրանցից լեռնաշղթայում գտնվող Թեժ սարի խոշորագույն ՃանքավայՓամբակի բը: որի թԹե՛ լեռնաճանքայլին, Թե՛ տրանապորտայինպայմանները միանբարենպաստեն գամայն

արդյունավետ շաճագործում կատարելու Ճաժողովրդատնտեսական նշանակություն կարող ենմար Հեռանկարում ձեռքԲերել Մեղրու շրջանի Ճանքավայրերը: Հիմնականգունավոր մետաղների ճանջավայրերից արդյունաբերա-կան նշանակություն ունեն բազմամետաղային՝ կապարա-ցինկայինչանքՔավայրերը,որոնցից նշանավոր էնԻՂափանինը (Շաճուժյանը), Աղթա-

լայինը, Ղազմայինը։ Լայնառումով գունավոր մետաղների խմբի մեջ են մտնում միա-. խառնվող((ենգիրացնող) մետաղները, որոնցից մեր Հանրապետությունում լայնորեն տարածված |: Այն Հանդես է գալիս պղնձի, մոլիբդենը:

նե կիճքի ջարանի,Ագարակի Ճճանքավայրերը։կարեորնշանակուրկեւ

ունեն

նան

ն Եղեգիսգետի Հանքավանի վերնագավոռիՃանքավայրերը:՝

Մասնավորապես վերջիններիսՃաշվին կարելի

կան

է զգալիորեն

ավելացարդլունաբերականպաշարները: մոլիբդենե Ազնիվ մետաղների ճանքավայրերիցարդյունաբերա-. ինջնուրույն

նել Հայկական ՍՍՀ

նշանակություն ունենԶոդին

ոսկուարմատայինճանՄեղրաձորի

քավայրերը, որոնց շնորչիվ մեր Հանրապետությունըոսկու պաշարնեՀբի միութենականՀաշվեկշոում նկատելի տեղ է գրավում: ն Սովետական Հայաստանի ընդերքը Հարուստ է/ ճազվագյուտ գրո-. որոնց նշանակությունը ժամանակակից արդլունաված մետաղնե՞ով, ենւ բերության ն տեխնիկայիՀամար գնալով աճում է: Հայտնաբերված

նկ. 4. Զանգեզուրի լեռների բարձրադիր գոտում 1940-ական քվականներին Հչայտնագործվել,Հետախուզվել ն ներկայումս շաճագործվում է Քաջարանի վղնձամոլիրդենային խոչոր Հանքավայրը, Տեղում կատարվում է չանքաքարի Ճճարսօտացում:

կադմումի, սելենի, թելուրի,սկանդիումի, ռ/ասնավորապես, չռենիումի, բիսմուտի, գերմանիումի, գալիումի, ինդիումի Հանքավայրեր: Սովետական Ընդչանրապես' դ րա

:Զ"

Հայաստան ն

մետաղային ւա

անքե Քորը

Հիմնականմետաղից բացի, Հանքաբազմատարր են, կոմպլեքսային: մեծ են արժեք ներկայացնող ուղեկից տարրեր: Օրինակ, նյութում առկա Ղափանի պղնձային Հանքանյութում Հազվագյուտ մետաղների, ծծմբի, երկաթի, ցինկի ն ազնիվ մետաղներիպարունակությունըպղնձի Ճամեմատությամբ կազմում է շուրջ 110 տոկոս, Քաջարանիկոմբինատում ավելի քան 80 տոկոս: Մոտաարտադրվող պղնձային կոնցենտրատում՝ վորապես նույն վիճակն է Ագարակի,Շամլուղի,Ախթալայի ն մյուս ւղնձամոլիբդենային, բազմամետաղային ու պղնեձայինճանքավայրե-. ա րում: որբ կոմպլեքսային Ճումջէ Քարձրարժեք է մեծ քանակությամբ ալլումինի օքսիդից բացի պարունակում սիլիկան այլ նատրիում օգտակար տարրեր, ճող (կայծքարաձճող), կալիում, յուրաքանչյուրը կարող է արդյունաբերության ասանձին հնորոնցից թաճյուղի ու արտադրության4ճիմք«անդիսանալ: ՀայկականՍՍՀ Անդրկովկասումառաջին տեղն է գրավում ոչ միՀայտնաբերայն գունավոր մետաղների, այլն եբկաթի պաշարներով: են ված մի քանի ճանքավայրեր, որոնք, սակայն իրենց պաշարներով, ճանքային կազմով, շաճագործման ն տրանսպորտային-աշխարճագրական պայմաններով Համարժեք չեն, Ուսումնասիրությաններկա վիճակով արդյունաբերականառավել մեծ արժեք են ներկայացնումՀրազն երկաթի Ճճանքավայրերըո դանի, Աբովյանի Սվարանցի (Ջապուտանի) Հրազդանի Հանքավայրը խոշորչէ. պաշարներըՀազիվ Հասնում են 1100մլն. տ., երկաթի պարունավությունը.22--40տոկոս է: Բայցճանքանյութի բարձր որակը (վնասակարխառնուրդների՝ ծծմբի ն ֆոսֆորի անն նշան քանակը) առանց դոմենյան պրոցեսի բարձրորակ սպունգային երկաթի ստացման Հնարավորությունը,ինչպես նան լավագույն տնտեսաաշխարճագրականդիրքը ճանքավայրին առաջնակարգ նշանակություն են Հաղորդում: Աբովյանիերկաթի Հանքավայրըապզատիտամագնետիտային է, երկաթի պարունակությունը՝40--65 տոկոս, պաշարներըրոտ նախնական գնաճատման՝ մի քանի Հարյուր մլն. Հանքանյութի կոմպլեքսային վերամշակման դեպքում կստացվի նակ սուպերֆոսֆատ: Տրանսպորդիրքը բարենպաստէ: տային-աշխարճագրական "ՍվարանցիՀանքավայրը ամենախոշորն է. պաշարներըճաշվվում են ավելի քան 500 մլն. երկաթի պարունակության տոկոսը ցածր է,. ընդամենը 20, բայց Հանքանյութը բազմատարր է (մագնետիտա-օչիվինային). երկաթից բացի պարունակում է մագնեզիում, վանադիում, տիտան, նիկել ն կոբալտ: չանքանյութի կոմպլեքսային վերամշակումը: Հնարավորություն կտա չուդունից ու պողպատիցբացի, կազմակերպել նան այլ մետաղների մեծածավալ արտադրություն:Հանքավայրի շաճա36

նեֆելինային աիձնիտը,՝

տ:

-

տ.

-

Հանգամանք է նրա անբարենպաստ աշտրանսպորտայինմայրուղիՀանրապետության խարճագրականդիրքը Հեռու գտնվելը, ինչպես նան ոռետնտեսականկենտրոններից ներից լիծֆային դժվար պայմանները: Շատ բազմազան են ոչ օգտակար ճանածոնեոը, որոնմետաղային են գրավում ցից մի քանիսը պաշարներիմեծությամբ աչքի ընկնող տեղ Հանքային Ճումքի միութենական Հաշվեկշոում (պեռՀամապատասխան ն այլն): Ոչ մելիտ, Հրաբխային տուֆ, պեմզա, բենտոնիտային կավ երեք Հիմնական խմբերն էլ՝ Հանածոների բոլոր ստտաղային օգտակար ն ինդուստրիալ Հումքը ՃանՃումջը Քիմիական բնական շինանյութը, են խոշոր ն միջին չափսերի բազմարապետությունում ներկայացված գործումը դժվարացնող լուրջ ու

թիվ Հանքավայրերով: Հարատությամբն բազմազանությամբՀայԲնականշինությունների ՍՍՀ առանձնաճատուկտեղ է գրավում Անդրկովկասումն Միուկական թյունում: նե դեկորատիվ լավագույն Հատկություններ Ֆիզիկամեխանիկական երկրաբանականպաշարները գերազանունեցող հբաբխային տուֆերի են մ: ցում մլրդ. Առանձնացվածեն ճանքավայրերի տասնյակ խոշոր Անիպեմզայինը,. խմբեր, որոնցից են՝ Արթիկինը, դաշտեր Թալինինը, Բյուրականինը,Ագարակինը,Մերձերնանյանըն այլն, Գերակշռում են վարդագույն, կարմրավուն, դեղնա-դարչնագույն ն սն տուֆերը։ Զգալի են եղեգնաձոնանյֆելզիտային տուֆերիպաշարները (նոլեմբերյան, կ այլուր): րի շրջան ՏուֆիՃանքավայրերի մեծ մասի Համար բնորոշ են տրանսպոր-՝ ւ տային Ճճանքաաջխաքբձագրական Ճարմարավետ դիրքը(Հետախուզված 10 կմ 4եէ երկաթգծիցառավելագույնը վայրերի կեսից ավելին ընկած ե ռավորության վրա ն ապաճովված Հ խճուղային ճանապարձճներով) վերգետնյալեռնաարդյունաճանման աշխատանքների բարենպաստ պայմանները, որոնք ապաճովում են տուֆի ցածր ինջնարժեքը ն նրա օգտագործման չաճավետությունը արդյունաճանման վայրից արյուու

՛

-

տ

վրա'Վ Լ րավորկիլոմետրեր Հեռավորության Սովետական շատ Ճճարուստէ բազալտնեոովչ է "Հայաստանը ավելի Դրանք Հզոր շերտով ..անդեզիտաբազալտներով անղեզիտներով: ու

րածվում

տա`

են

4Ճանրապետության Հյուսիս-արեմուտքում, Գեղամա ն Վարգ դենիսի լեռնաշղթաներում, Արագածի Ընդճալանջերին,Զանգեզուրում: նուր երկրաբանականպաշարները Հաշվում են մինչն 125 միլդ. մ:։ Բոլոր Ճանքավայրերնէլ տալիս են բարձրորակ շինաքար ն խիճ, բայց մի Ղափանքաղաքների շրջակայքի բաքանիսը, մասնավորապես կամո զալտները պիտանի են նան ձուլելու ն մետաղի փոխարինիչներ, մեկուսիչներ Հրակայուն նյութեր ստանալու Համար (պետբրալուրդիա): ու

ու

Յ2

.

Հայկական ՍՍՀ տարբեր շրջաններում լայն տարածում ունենկրաամուր գաջը, (Հրափխրաքարը),-գիպաը, որոնք պեմզան, տրասը քարը, ն են արկրի ստեղծում մածող նյութերի՝ ցեմենտի ճանքային բազա տադրության ճամար: Հայտնաբերված ն ուսումնասիրված են բարձրորակ լցանյութերի՝ ւՏբսիդիանի,լիթոիդային պեմզայի, ճրաբխային խարամի անդրկովկասյան ն միութենական նշանակության Հանքավայրեր: Աթոիդային խոշոր կուտակումներ են ճալտնաբերվածԱրագածիարնմըտպեմզայի ն արնելյան լանջերին. 0բսիդիանի ն յան (մնիպեմզա, Պեմզաշեն) գտնվում են Արագածքստորոտնեխարամի կուտակումները նույնպես տնտեսականմեծ ւրում:Հատկապես

նշանակություն ունի պեռլիտը,

որը

տնտեսո

արդյունաբերությանՀլուղերում, 7,ժողովրդական ապակու

մի

չարք

բնագավառներում, ՍՍՀՄ-ում

այլ

Հայտնաբերված ու

Հետա-

խուզված պաշարների մեծ մասը կենտրոնացվածէ ՀայկականՍՍՀ-ում: |. Ֆանտանինը: Հանքավայրերից են Արագածինը

Խոշոր

ւՄարմարիմարմարացված կոնգլոմերատներիընդճչանուրպամյուս չինանյութերի Համեմատությամբ այնքան էլ մեծ չեն: շարները ու

Այնուամենայնիվ,մի նակություն

ն

աչքի

նչաՃանքավայրերունեն արդյունաբերական ընկնում բազմերանզ դեկորատիվ բարձր Ճճատ-

շարք

են

կություններով: Հայտնի ենԱղվերանԱրարատի,Կույբիշնի -Արզականի,

(ֆարխնջի)Հանքավայրերը:՝ Ամփոփելով, կարելի է ասել, որ ՍովետականՀայաստանը ավելի քան բավարարչափով ապահովված է ժամանակակից շինաբաբշական համար անհաժեշտբռլոր տեսակի ինդուստոիայի բնականշինաբշաբական նյութեբով,ինչպեսնան համապատասխան ձումքով` աբճեստական

Բամաո: լայնածավալ շինանյութերի աշտաղոություն կազմակեոպելու ՃճանաԲազմապիսիՃարուստ է նան ոչ մետաղային օգտակար ու

Փոների երկրորդ խումբը՝ (իմիականհում քր: Այստեղառանձնաճատուկտեղ է գրավում կերակրի աղը (ջարաղը), դաշորի երկու խոշոր ավազաններ են ւում

ւ

Հայտնաբերված Արարատյան

Միայն երնանիՀանՃճանքավայրեր): (երնանի Հոկտեմբերյանի ու

Քավայրի Հետախուզվածպաշարներըգնաճատվում են մի քանի տասնյակ մլրդ. տ., իսկ աղը աչքի է ընկնում բարձր որակով. Քլորային նատէ 85 տոկոսից: րիումի միջին պարունակությունըդերազանցում Այս Հծան-

Քավայրը նան

ոչ

միայն բավարարում է մեր Հանրապետության ((փասաժբ գծով կենցաղույին ն արտադրական

) կերակրի աղի Անդրկովկասի

սլաշանջնկրը, այլն նախադրյալներ ստեղծում չսպագայում ջիմիական

նոր ճյուղի՝ արդյունաբերության

ամար րությունստեղծելու

քլորային միացությունների

արտադը-

Արդյունաբերականորոշակի Հետաքրքրություն են ներկայացնում Քիմիական պարարտանյութերիՀամար կհլանյութ ծառայող ճանքատեսակները՝ ծծմբի Հրաքարը (Ղափան, Շամլուղ), ֆոսֆորիտը(Չանախչի ապատիտը(Աբովյան): զետի ավազանում),

ՍՍՀ քիմիական ՀումքիՀաշվեկշոում աչքի ծչայկական

ընկնող տեղ Ճետնանվերամշակման Հանքատեսակների գրավում կոմպելքսային քով անջատվողքիմիականնյութերը: Տնտեսականմեծ արժեք ունեն ոչ մետաղային օգտակարՀանածոչ Դրանցիցեն բենհումքիպաշաոնեոը: ների երրորդ խմբի՝ինդուստրիալ 30 մյն. ւտոնիտային կավը (հջնանի տ.), Հծրածանքավայր, պաշարները 2ԻԲ»կայուն ապարները(ճրակայուն կավերը Թումանլանի ն Գուգարքի դոլոմիտչաններում,ՔրոմՇորժայում, ապարները մագնեցիումային ինչպես նան ապակու Հումբը (պերի, օբսիները իջնանի` շրջանում), զուդիան, կվարցային ավազներ), ճղկանյութերը ն կիսաթանկարժեք նկագեղ Քարերը(ագաթ,Հասպիս,օնիքս):Վերջիններիս միջին մեծության Հանքավայրեր են Հայտնաբերված իջնանի, Շամշադինի, կալինի«նոյիկ այլ շրջաններում: Պնալովաճում է դիատոմիտներիպաճանջարկը, որը իբրն ֆիլտրող, չերմամեկուսիչ, սպիտակեցնողնյութ ն այլն, լայն կիրառություն ունի արդյունաբերության ամենատարբեր ճյուղերում: Հայտնաբերված են դիատոմիտի շուրջ երկու տասնլակ ճանքավայրեր, որոնց ընղչանուր պաշարները նույնպես միութենական չՀաշվեկշոում նկատելի բաժին են ունեն: Հարուստ շրջանում) ՖրաձոՀատկապես (Սիսիանի Որոտանի բի (Արարատիշրջանում) ն Փարպիի (Աշտարակի ) Հանքաչշրջանում վայրերը: Այսպիսով, ՀայկականՍՍՀ բնդերքում Հայտնաբերված մետաղանե յին ոչ մետաղային օգտակարՃանածոների բազմազանությունը ն դրանց մեծ մասի պաշարներիՀարստությունը այլ գործոնների առկայության պայմաններում կարող են բավարար Հիմք ծառայել արդյունաբերության արդեն ստեղծված Ճյուղերի Հետագա զարգացման ն նոր Ճյուղերի ստեղծման Համար: Միաժամանակ Հարկ է նշել, որ վառելիքա-` մեն օգտակարՃճանածոների բացակայությունը, անկասկած, Հանրապետության տնտեսականզարգացումը արգելակող էական Հանգամանք է ն մշտապեսիրեն զգացնել է տալիս. -են

'

Միաժամանակ Հարկ

է նշել, որ թլորային

միացություններիարտադրությանէկոդարձնում Հայկական ՍՍՀ-ում դրա

վնասակարլինելուՀանդգամանջը ("գիապես Ի չիք է

ատեշծման տեխնիկական Հնարավորությունը տեսանելի

Ճեռանկարում:

ՀԱՐՑԵՐ ԵՎ ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

գլխավոր տեսակՈրո՞նք են ժայկականՍՍՀ մետաղայինօգտակարՀանածֆոների ները Հանջավայրերը: 2. Բնութագրեք ոչ մետաղային օգտակար Հանածոներբ ն թվարկեջ դրանց կէբառման գլխավորբնագավառները: 1.

ն

1.5.

|

ԿԼԻՄԱՅԱԿԱՆ ՊԱՑՄԱՆՆԵՐՆ ՈՒ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸ

արտադրության՝ աշխարճագրական միջավայրը Հասարակական

բնութագրող Հատկանիշների մեջ առաջնակարգ դեր է կատարում կլի-

մարդու կյանքիու գործունեությանհամար աճշտադոական հանդեսգալով որպես պայման,մի շաք դեպքեբումկարող է ունենալ նան ռեսուբսի, հասարակության նշանակություն): աբշտադոամիջոցի կյանքի Հասարակականարտադրության վրա կլիմայի Մարդու ազդեցությունը դրսնորվում է օդերնութաբանականտարրերի միջոցով: Ուստի ն ալդ ազդեցության բնութագիրն էլ ճիշտ կլինի տալ ըստ այդ ման,

որբ

ու

տարրերի, որոնք

են

օդի

ջեբմությունը,խոնավությունը,մթնոլորտային ու ն այյն։ քամինեոը

ճնշումն մթնոլոբտային տեղումնեոը,

«Ճանրապետությանտարածքի ընդՀանուր Հետնանքով ո.յստեղ բարձրադիր վիճակի օդիմիջինջեորմաստիճաննեոը են, է ցածր քան ավելի դիտվում աշխարչագրական այդ լայնություննեբում ընդՀանրապես: Բնորոշ են նան օդերնութաբանականինչպես բոլոր սռարրերի, այնպես էլ օղի չերմաստիճանի թե՛ սեզոնային, թե՛ տարածական խիստ արտաճայտվածճակադրությունները: Միջինտարեկանամենաբարձր ջերմաստիճանը Հավասար է 14-ի ճարավումՍ,մինչդեռ ամենացածրը--35 է (Արագած լեռ )' (Ցանգեզուրի է բացարձակ չերմաստիճաններին, ապա դրանց Ինչ վերաբերում պվելագույնը42" է (Արարատօդերնութաբանականկայան), նվազագույիսկ ամպլիտուդան՝88": նը՝--46"(Շուրաբադ), ունեցող ճատկանիշներից կարնոր նշանակություն են օդի միջինօբականջեբմաստիճաննեոի 0--ով անցնելու ժամկետնեէ, որ ձատկանշական

առա-

Արտադրական

որ ե

երբ ջուրը միջին օբական ջերմաստիճանը, 0--իցբարձր

ձի

սառ-

ու չում, բնությունը արթուն է ն պայմաններ կան շատ բույսերի աճի զարգացման Ճամար։ Այդ տեսակետից ամենաբարենպաստ պայմաննե-

է բնական ռեսուրս ոաումնասիրությանառարկլիման որպես գյուղատնտեսության Համար: Այն ինչ-որ չակա է Հատուկ գիտական դիսցիպինի՝ ագրոկլիմայագիտության Արտադիքաղացաշինությունը: փով իբրն ոնծսուրս են դիտում նան բության տարբեր Ճյուղերի վրա կլիմայի ներգործության Հարցերով զբաղվում է |ն-

կփրորտոլոգիան,

ժենեձրական կլիմայագիտությունը:

ծայր Հյուսիսային ն ծայր ճարավ-արեՀանրապետության որտեղ 0-ից բարձրւիչին վելյան ցածրադիր Հովտային շրջաններում,

ըը

առկա

են

օրական ջերմաստիճաններըտնում են Հունվարի վերջից կամ փետրվաբի սկզբից մինչն դեկտեմբերի սկիզբը,այսինքն շուրջ 10 ամիս։ ծանմ բացարձակ բարձբըապետությանտարածքի մեծ մասում, 800--2000 տնում 7--8 է ամիս(մարտիցնոյեմբեր), իսկ բարրության գոտում այն ամիս (մայիսի վերջից մինչն ճոկտեմբերի ձըր լնոնալին գոտում՝ 4--5

կեսը)». կլիմայի արտադրականբնութագրի տեսակետիցէական Հատկանիշ 105-ն անցնելուժամկետնեոը: Դա է նանվթղի միչին ջեբմաստինաննեռի

զարգացման, բույսերի աճի ն նան ջեռուցման տուրիստական բնակավայրերում ամառային ինչպես սեզոնի տնողությունը որոշելու ճամարչդրանք կարող են վրա Ճասնել ապրիլի սկզբին (ՀովտաԳարնանը յին շրջաններում ) կամ մայիսի վերջերին (բարձր ), լեռնայինգոտում ն աշնանը իսկ Հոկտեմբերին սեպտեմբերին: Համապատասխանաբար' ժամա10"-ից բարձր միջին օրական ջերմաստիճաններով Այսպիսով, տնողությունը նույնպես տարբեր է, տատանվելով յոթ (ցածնակաշրջանի ն երեք (բարձր լեռնային գոտի) ամսվա միջե: րադիր գոտի) ն տարածքի ճամար բացաճայտված է 4ետեյալ օրինաչափությունը, Գարնան«բարձրացումը» դեպի լեռները տեղի է Ժ--4 ունենում յուրաքանչյուր օրը 100 մ արագությամբ, իսկօդի 06, 55, 105 ն 155 միջին օրական ջերմաստիճաններ ունեցող ժամանակաշըըջանի տնողությունը լուրաքանչյուր 100 մ-ի վրա կրճատվում է 5--10 կարնոր է գյուղատնտեսականմի

շարք

ու

:

Հանրապետության

,, օր» կարնոր է Հատկապես Անսառնամանիք օրերիԹիվը, Հասնում Համար, Լ Մեղրիում առավելագույնին ղատնտեսության, (253), որը

շատ

գյու-

մինչդեռ երկրագործության վերին սաՀշմանում՝ շուրչ 2200 մ բացարձակ 120--130 բարձրության վրա կազմում է օր, Իսկ Արագածիօդերնութաբանական (ավելի քան 3225 մ բարձրության վրա)

կայանում շրջանների մեծ Փրկրագործական

օրէ. է,

նՐ

ընդամենը

մասում

գարնանային

ցրտաճա-

րությունները ավարտվում են ապրիլի երջին, ցրտաճաբուաշնանային րեթե ամեն տարի դրանք զգալի Թյուններըսկսվում են Հոկտծմբերին, վեաշ՝հն ՀասցնումՀանրապետության գլուղատնտեսությանը:

կլիմայի արտադրականբնութագրման առումով ուշադրության արնա ոչ միայն ժանի ցուցանիշ է չեբմաստինանը: բնութագրում է բույսի այլն սառեցման կետը անցնելիս ազդում է նան շչիաշխատանքներիվրա: նարարական Հարավ-արնելյան կ Հյուսիսային ոչ ընդարձակ Հովտայինշրջան-

փողի միջավայրը`

Ծայր

.

4:

ներում տարինբոլոր Հողը գործնականում չի սառչում, միջին լեոնային գոտում ավելի քան կես մետր խորության վրա բացասականչջերամիս, իսկ բարձր լեռմաստիճաններիտնողությունը կազմում է 2-3 գոտում`մինչն ամիս (1,5 մետր խորության վրա): գոտում գարնանացանի ընթացքում (մարտ)Հողը5-Ցածրադիր է: Ամառվա ընամ ուր ընկնում է սերմը, 7-ից տաք --10 խորությամբ,

նային

ցածրադիր ջերմաստիճանը ամենաբարձր թացքում

գոտում

ճասնում

է

20-ից մինչն 25-ի: 3205-ի,իսկ միջին լեռնային գոտում՝ բույսերի,ինչպես նան Մարդու օրգանիզմի նորմալ զարգացման, արտադրությունների ճամար որոշակի նշանակություն ունի օդի որոշ ւտարածքում ենթակա նույնպես Հանրապետության որը խոնավությունը, մեծ 4 խիստ տատանու՞ների։ 0դի բացարձակ խոնավության ծայրաՀեղ ցուցանիշները ամոան ընթացքում լինում են՝ առավելագույնը 72 մբ 12 մբ խոնավության նվազագույնը՝ (Մեղրի):Հարաբերական (Արագած), են. այն Հավասար է լեռնային գոտում բարձր Ցուցանիշները Հետնյալն Փ0--70 մարդու օրգանիզմի վրա բարերար ներգործություն որը տոկոսի, Դ ունենում, իսկ գուտում ՃճազիվՀասնում է 30--35 ատորին տոկոսի, տոկոսի: Սա`արդեն շատ ցածրցուցաառանձին օրեր նույնիսկ 15--20 նիշ է ն անբարենպաստ է Համարվում մարդու առողջության ճամար: ՀայկականՍՍՀ-ն ընդչանրապես չորային երկիր է, Այստեղմիջին Հաշվով տարեկան թափվում է 511 մմ մթեոլորտայինտեղումներ, տեղումների գումարը կարող է տատանվել 450--600 (տարբեր տարիներ մմ մեծ մասում, Հատկապես ստորին կ միջին միջն):: ԼՈՄ տարածքի (չշնարավորառավելագույն գոլորշիագոտիներում գոլորշունակությունը ցումը) մեծ չափով գերազանցում չ տեղումների քանակը, որի ՀետնանՔով ն դիտվում է խոնավության պակաս: Տեղումների քանակը, գոյորն շունակությունը դրանց տարբերության ճետնանքով դգոլացող խոնավության պակասը ճանրապետության տարածքում չատ խայտաբղետ է ըստ պատկեր են ստեղծում: Չնայած դրան, բարձրության Լնկատելի | այն է՝ տեգուտիների նրանցփոփոխման որոշակի օրինաչափություն, է ղումների քանակը ավելանում ստորինից դեպի բարձրադիր գոտիները, մինչդեռ գոլորշունակությունը աճում է Հակառակ ուղղությամբ: Դրա 4եէլ տեղանքը ինչքանցածքադիրէ, այնքան ավելի խիստէ խոտնանքով Ֆավության պակասը: Այսպես, բարձրադիր գոտում, որտեղ գոլորշունակությունը600 մմ -ից էլ պակաս է, տեղումների տարեկան առավելագույն քանակը Հասնում ( 800--900 մմ-ի, միջին գոտում գոլորշունակությունը

րոնային

կը արդեն Հասնում 4ջ

շատ

է իր

Սշռորին, ուտում գոլորշունակությունը մմ, դրան Հակառակ առավելագույնին՝ 1000--1300 չէ՝ 400---500 մմ:

տե-

200--300 մմ, Արդյունքը լումների տարեկան քանակընվազագուլնի՝ ւոնեսակեինում է այն, որ գյուղատնտեսությանՀամար խոնավության են ստորինգոտում որոից ամենաանբարենպաստպայմանները առկա ն բնական ռեղ տիրապետողեն կիսաանապատայինչոր տափաստանային է երկանճնար ոռոգման առանց արճչեստական ուր անդշաֆտները, չագործություն զարգացնել:

Գյուղատնտեսությանճամար կարնոր Հանգամանք է նան մթնոլոբկառային տեղումեերիտարեկանբաշխումը,որը ընդճանուրառմամբ ամբողջ գրեթե Հանրապետության է որպես բարենպաստ: "ելի գնաչատել առավելագույն տեղումները թափվում են մաամսական տարածքում իսին (տեղումների տարեկան գումարի շուրջ 20 տոկոսը), այսինքն գարնանայինՀիմնական աշխաայն ժամանակ, երբ գյուղատնտեսական տանքները ավարտված են:

մաքսիմումըդիտվումէ աշնանը երկրորդ ԼԱմսական տեղումների Դա բարենպառտ պայմաններ է նոյեմբեր ամիսներին): Հոկտեմբերաշնանացան կուլտուրաների Համար, բայց զգալիորեն դըժստեղծում վարացնում է

ռրոշ

(արբ

տեխնիկական կուլտուրաներին խաղողի բերքաճա-

մասամբ տեղատարափ 12 գլուղատնտեսությանը զգալի վնաս Է

ե ամռանը անձրնները մեծ Գարնանը

է կարկուտը, Հաճախակի պատճառում:

որը

տարածքում, բացառությամը Արարատյան դաշՀանրապետության

է։ Եթե չՀաշվենք ցածընդարձակ տարածություններ, ճանրապետության մեծ մասում ավազանում ն բարձձմեռը տնում է 3 ամսից ավելի (Սնանի 4--6 րալեռնային շրջաններում ամիս): Ջյան շերտի Հաստությունը, որպես կանոն, ավելանում է ըստ տեղանքի բարձրության: Ստորինգոտու Ճովիտներիճատակային մասում այն չի անցնում 10 սմ-ից, նախալեոնային դոտում Հասնումէ մինչն 0,5 մ-ի, լեռնալինում՝ 1,0 մ-ի, իսկ 2500 մ-ից բարձր գոտում կարող է գերազանցել նույնիսկ 1,5 մ-ին: Առատ ձյունը, որքան ցանկալի է խոնավության կուտակման, ձմեռային տուրիդմի ն սպորտի տարածման առումով, նույնքան տրանսպորտի (ճատկապեսավտոմոբիլային) ն շինարարության ճամար նկատելի դժվարություններ է Ճարուցում, իսկ որոշ լեռնանցբներում տրանսպորտային ճաղորդակցության ժամանակավոր ընդճատման պատճառ է

տի, ամենասակավտեղումներով եղանակը ձմեռն

րադիր

գոտու

որոշ

ոչ

դառնում:

ցիրկուլլացիոն։ ճիպսոմետԲազմապիսի գործոնների (ընդճանուր բիկ, լեոնագրականկ այլն) ազդեցության տակ քամիների ուղղություն ուժը մծծ նը, Ճճաճախականությունը փոփոխություններ են կրում թե ժամանակի ընթացքում, թե տեղից միջին տարեկան

տեղ: Մթնոլորտային

առավելագույն ճնշումը դիտվում է ճանրապետության ծայր Հյուսիսում Հասնում է 962 մբ., նվազագույնը Արագածում է ն չի անցնում

ն

--

մբ-ից:

ՀայկականՍՍՀ

մեծ

մասում

տիրապետողքամիների արագությունը

Հի գնրազանցում 7,5 մ/վրկ-ին, որն ըստ Բոֆորտիսանդղակի Համապատասխանում է 4 բալի (չափավորքամի): Սակայնշատ շրջաններում Ճա-

այսինքն ուժեղ քամ)վրկ (6--7 բալ) արազգության՝ լնոնանցքում քամիները տարվա ընթացքում միները։Օրինակ,Միսիանի երնանում՝ 62, Սնաայդպիսի արագությամբ կարող են սուրալ 86 օը, նում` 28, (ենինակակնում՝ 22 օր ն այլն, Քամիները սովորաբար, ավե-

Ճախակի են

10--15

Ըիչ ուժի չեն Հասնում, բայց մի շարբ շրջաններում առաջացնում եխ Ճողային չերտի Հողմաճարում, դժվարացնում են արտադրության առանձին ճյուղերի աշխատանքըն վատթարացնում մարդու կյանքի բնական ներկայիս տեխնիկան թույլ է տայիս քապայմանները: Միաժամանակ մու էներգիան վերափոխել էլեկտրական էներգիայի: Հանրապետության տարբեր վայրերում մոտավոր Ճաշվումներով կարելի է կառուցել Ճարվուրավոր Ճողմաէլեկտրակայաններ,որոնցիը յուրաքանչյուրը կարող է արտադրել տարեկան Ճարյուր Հազարավոր կվտ-ժ էյեկտական էներգիա: կլիմայի, իբրն բնական պայմանի ու ռեսուրսի գիտական սպառիչ դգնաճատականը ենթադրում է ոչ միայն առանձին օդերնութաբանական տարրերի վերլուծություն, այլն մարդու կյանքի ու արտադրական գործունեության վրա ամբողջությամբ վերցրած կլիմայի ազդեցության բազմակողմանի բնութագրություն նրա կոմպլեքսայինգնահատումն ապա, վերջինիս Հիման վրա, տարածքի կլիմայի ուսում շրջանացում: նասիրվածության արդի մակարդակը դեռես Հնարավորություն չի տալիս այդպիսի շրջանացում կատարել, չնայած արտադրության առանձին ճշուղերի, ինչպես նան մարդու կենսագործունեությանառանձին կողմեՀամար այդպիսի շրջանացման սխեմաներմշակված էն: մրիպաճանջչների շրջանացումը, որը կլիմայական պայմանագրոկլիմայական "Դրանցից է ները քննարկում ու գիաճատում է գյուլատնտեսական տրտաոլության կազմակերպման Ճնարավորությունների տեսանկյունից: Ագրոկլիմավական շրջանացման վերջին սխեմայինՀամաձայն ՀայկականՍՍՀ տափածքը բաժանվում է ագրոկլիմայական ութ շրջանների Մարզերի, երկու հ տասնճինգ ենթաշրջանների (գծ.5ի:

Ինչ վերաբերում

տարածքի Հանրապետության բնութագոությա մասին մոտավոր պատկե-

ապա դրա տիբապետող եղանակների,

բստ

ՏԱ

4218ՎՇՇՒԿԸ

քշի քոքը 1976. Ըողքօածրօ0հՅոզո,

Խութա Ի2.--մ1.:

է

Ճքատիշսօն ՇՇթ.

Ոօռո քշր.

Բ.

Ը,

ՀԱ

լավերդի Կալինինո Թ թ

տեփանտ

ատատահառտաամ

-

»-

--

՛

՝

Արթիկ

2 ՀՅ-Պ ԹՀ Մ-

Փր մ կ

.: Թան Հ թերի

:

էզ,

Գ

'

Ց

"Կ

Ն)

՞

ծ.

ՎԵդի/՛ Հ

) ՝

|

ԱԳՐՈԿԼԻՄԱՑԱԿԱՆ ՇՐՋԱՆԱՑՄԱՆ

)

Ւ

|| Հյուսիս-արնելյան լ Սնանի

ճՃ

Տ

վ

ՀՏ,

ՍԽԵՄԱ

--

ՀԵՐ»

ՐԵՏՏ Ն

Այ

Փ

'

ի)

Փ

-

2-ՀՀՆՆ ԵՏՀ

Լ Ջերմուկ

Փ

2.

ՖՆԹԱՇՐՋԱՆՆԵՐ

ՇՐՋԱՆՆԵՐ

Է Լոռի-Փամբակի

ՆՊ

ր

Վ

------շ-Տ-ՏՎարդենիս».

ՀԵՀ

Հ-ԷջմրածիՀԱԳԵՐԵՎԱ Է

ՒԶ

,

)

'

25. Օ

ք

ՊՆ Շ.Հ

Կամո). ՀԱՆԻ կ /ԱԻ"Վան..

Բւաա

'

Օ

-

«ՏՏ

ն

Հ.

Վ, ւմ

-

« եղեգը (

Հ

-՞

Է

ՀԳ

Լոովտ Փամբակի

Զ

տա՞մ

Հ

Ն

ՀՐՖՂ

Մագա

ԾՀՅՅԵՀ"

Սնանի Արեգունու Գեղամա Վարդենիսի

(/ Ամպարան-Հրազդանի 7 Աշոցքի '/ Շիրակի 6 Շիրակի օ Արազած-Արայի լեռան ՄլԱրարատի յօ ԱրարատյանԴարթավայբի հ Կոտայքի 12 Հարավ-արնմտյան-Գեղամտ Մ//| Վայքի Թ Սիսիանի Կ// Զանգեզուրի Գորիս-Ղափանի 5 Մեղրու

Նկ.

.

Ի-Հ,

ք

|

-շՐ՝ՀզոՀՀԿ եե.

Հաաամի

«ՀՐ `

ՏԱՀ ԵԱ

ՍԱՀՄԱՆՆԵՐ

ո""

Կգրկլիմեյական շրջան

-ծՀՀրրաիանկերի Ա

մ

ն

Վարչական շրջանների

` -

աաա

Տ.

չայկական

ՍՍՀ

ագրոկլիմալականշրչանացումը (րստ

Ռ.

Մ.

Մկրտչյանի

Հայկական ՍՍՀ տարածջը, գտնվելով րացում է տալիս Մ 3 աղյուսակը: միջին աշխարճագրականլայնություններում, աչբի է ընկնում տարվա բոլոր

չորս

եղանակներիցայտուն արտաճալտվածությամբ:ինչպես երե-

վում է աղյուսակից, ՀայկականՍՍՀ տարածքի ավելի ջան 1/3-ի Հատաք ն. տաք ձմեռը մար բնորոշ Վայքի ն չափավոր (Զանգեզուրի, Ճյուսիս-արնելքի ցածրադիր Հովտային շրջաններ, Արարատյան դաշտի որոշ ճատվածներ),մինչդեռ մուտ Չ/3-ում ձմեռր ցուրտ ն չափավոր

Ւ

Շ

օ

«ՀՔՀ

Հ

ի

ՇՀ

ԼԷ)

5:

Լ"

ի

Տ|

-

ի

Տ.

Տ Ն` Գ

|« -

տՏ

` ԵԶ

|

-լԳ` 1-«

ԼթՏտՀ

-

-ծԴ.||-ծ-

Տ

-

Գ

|Հ

»իՀ ՀԽ

«

ԼԹ

«Հ

աո.

-Հ

ԵՏ

Հ

ք

ՀՀ»

| |Հ-

|-

-.

ՇՏ

(Հ

2Տ

Տ

« »

«

--

ՀՏ

ՀՀ

՞

Հ

»-

յանաթ

-

:

|35

Ն

-«

ՀԹ | Էչ Է

Տ: 5|»|35Տ |

Հ

Տ ՀՀ

1Հ-

չՇ ՀԱՏ

"

Հ-

Տ

ջի թի |Հ

ԼԹ

5`

Հ

Տ --

՞.

-

»

«

-ծ.1-

--

ի

վ

Եռ)

`

-

ի

Տ

-ՀՇ

Հ»

|լի|

Տ

`

ք

«9 Դ

Հ --՞ «

--

ԵԷ ՀՏՀ

Տ

`

թ

Տ

: -:3

Ե

Փ

-

Հ

ջ

՞.|Հ

ծ Տ

«Թ

Հ

ԵՍ»

| յՀ

Խջ

-

Հ4 ԵՊ: ԹԷ, 6...

:Տ

Հ

Տ.

`

--Հ

ւ"

ԵՏ

5.

:

|

|

--

ը

|լ

Հ

ՀԳ

ի

«Հ

է

`

Տ

Հ

.Հ

ք ԷՐ) ՞շ.

--

՞Ֆ

3թ

-- ՞|Տ.

ի )

օծ. |» Տ |պ

Տ Ե

-

Ե

:ք ՀԾ |իՀՀ Հ)ՀԱԴ

ՏՏ

.

5. Հ

:

ԷԶ Տ

Ցուրտ

է: Տարածքի 16 տոկոսում գարունը

տաք

է

դաշտ, (Արարատյան

որոշ Վայքի: Ջանգեզուրի, Հյուսիս-արնելքի ցածրադիր Հովտային ավելին (Հիմնականում կեսից Տարածքի նախալեռնայինշրջաններ): ն ցուրտ մ-ից բարձր գուտիները)բնութագրվումէ զով գարունովս, տարածինչ վերաբերում է ամռանը, ապա այն Հանրապետության ն

ն նույնիսկ շոգ է: Դա նշաՔի 3/4-ում չափավոր տաք, տաք, շատ տաք միջին չերմաստիմենուրեք Ճուլիսյան Ֆակում է, որ այդ տարածքում է, որ ամառը ն գոտում ճանը չի իջնում 145-ից միայն բարձր լեռնային 10--145 է): պով ն չափավոր զով է (Հուլիսյան միչին ջերմաստիճանը 80"-ում բնուայն է, տարածքի շուրջ տաք ընդշանրապես "Աշունը ն շատ մնացած ւստարածքի տաք, տաք տաք, է իբրն չափավոր թագրվում մասերում՝ գլխավորապեսբարձրլեռնային գոտում, տիրապետումէ զով, մՄասերում՝ նույնիսկ ցուրտ աշունը: փակմերձկատարային

ՀԱՐՑԵՐ

ԵՎ ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

Բնուքագրեք

1. Հայկական ՍՍՀ կլիմայական պայմաններն ու ոռնսուրսները բատ Վլիժայի օղերեութաբանական տարբերի՝ օդի չերմության, խոնավության, մթնոլորտային ցամիների' սոեղումների, մքնոլորտի Ճնշման 2. ինչպիսի՞ջ են տարվա ղանակները Հայկական ՍՍՀ տարաֆքում: ինչպիսի՞նէ գրան տարածականբաշխումը: ու

Լ6.

ՋՐԱՑԻՆ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐ

ՉԺՁՓրայինտարածությունը ցամաքի Ճեւո

գեդի տարածքը:

կ.

մեկտեղ կազմում է երկրաՄարքսը տնտեսական առումով ջուրը ճամազոր է

Համարում Հողատարածքին, այն նույնպես դիտելով

աշտադբոուորպես՝

նյության պրոցեսի, մաոդուարտադոբական գործունեության անճբաժեշտ թականպայման, ժողովրդականտընունիվեոսալ միջոց՝ աշտադբռության «տեսությանբոլոր ճյուզերի Համար: Ընդամին,որոշակի մաքրության չրի

առկայությունը անճրաժեշտ պայման է նան մարդու կյանքի ճամար: է, որ ժողովրդական տնտեսության ճյուղեր տարբեր քանակի, թե՛ թե՛ չրի ,արբերպաճանջներ ներկալաջցնում որակի

"Հասկանալի են

նկատմամբ:

Լորան

մի մասը (գլուղատնտեսությունը, սննդի արդյունաբերու-. թյունը, մասամբ կոմունալ տնտեսությունը ն այլն) առավելապես չուր ապառող (ծախսող)ճյուղեր են, առանձին արւմտադրություններումջուԹՀ լուս ճյուղերը (Լնռնաճանբը օգտագործվում| նույնիսկ որպեռ Հում քային, մետալուրգիական,էլեկտրաէներդետիկ, ջիմիական ն այլն) չջուճանդերձ, չեն սպառում, այլ մասնակից օգտագործելով բը ծախսելով-դարձնելով տեխնոլոգիական պրոցեսին, ազդում են նրա միայն որակի դեպթում 4ճնաբավորություն կա մաքրման ճամապատասխան

Վրա: Այս

այդ ջրի նույն քանակությունը նորի օգտագործել. դա կոչվում է ջրի օգտագործումփակ սխեմայով, կամ շըրջանառու ջրամատակարարում: Տ» Որնէ տարածքի ջրային ռնսուրսները գնաշատելիս, չրի քանակից

աշխատանքներկատարելուց

Հետո

բացի,սլետքչ Հաշվիառնվինան նրա որակը,ինչպես ն ժողովրդական

տնտեսության ճյուղերի առանձնաձճատկությունները, նրանց պաճանջը որակի նկատմամբ: չրի Փանակի ՍՍՀ-ն, Հեռու լինելով ծովերից, ունի միայն ցամաքաՀայկական գետային Ճոսքից» յին ջրերիոնսուրաներ, կազմված երեք բաղադրիչից՝ չրերից ն կուոակված ստորերկրյա "Հանրապետության ջրագրական առանձնաճատկությունն այն է, որ ու

պաշարներից:

ամբողջությամբձնավոովումեն ջոբային ռեսուբսնեոըգոբեթե

նրա

սահ-

մաններում

այնտեղ թափվող մթնոլորտային տեղումների Հաշվին,առանք տրանզիտայինՃճոսքիէական մասնակցության: նախորդբաժնում մենք տեսանք, որ Ճճանրապետության տարածքում են մմ քափվող տեղումները ջրառատ տարիներինկազմում շուրջ Հաստությանմի շերտ, որը Հավասար է 18 մլրդ եմ չրի քանակության: մասն է: րային մուտքային` Դա ծայկական ՍՍՀ ջայինհաշվեկշռի մասում է ն միայն 46 հլքային տոկոսը գոլորշիանում Հաշվեկչոի Սա իր Հերթին, կոսն է (ընդամենը 8 մլրդ խմ), որ գոյացնում է Հոսթ| է մակերսային «ոսքի մոտավորապես ճավասար չափով բաշխվում ստորերկրյա Հոսքի միջն: Այսպիսով, Հանրապետության բնակչության մեկ շնչին միջին Հաշվով Հասնում է աղավելագույն ճոսքի դեպքում2,4 ճազ. խմ ջուր, իսկ նվազագույն Հոսք ունեցող տարում (երբ գումարալին պաշարները Հավասար են շուրչ 5 մլրդ խմ), 1,5 Հազ. խմ" ԱռաչինՀայացքից կարող է թվալ, Թե ալդ ցուցանիշները բավականին բարձր են: Բայց իրականում Սովետականծայաստանըսակավաչուր երկիր է ն ունի չբատնտեսական նախ, այդ լարվածձաշվեկշչիո: ցուցանիշները ՄովետականՄիության չանրապետությունների ն աշխարճի երկրների մեծ մասիՃճամեմատությամբբազմապատիկ անգամ ցածր են։ Այնուշետն, րային ռեսուրսների թե տարեկան, թե տարաժողո տնտեսության ծական քաշխումը կ չի Համընկնում ը ղովրդ ական թյան չրի ս Ճճանչին,որի Հետնանքովէլ առանձին տարվա որոշ ամիսներինչրի խիստ"պակաս է նկատվումյվ ՍՍՀ տարածքը պատկանումէ կասպիլզ Հայկական ծովի ներմայբչ ան ն, ԱյնտեղՀաշվված է 210 գետ՝ լուրաամաքայլին Քանչյուրը ավելի քան 10 կմ երկարութլամբ:Սրանքկուր (Հանրապետության տարածքի 24 տոկոսը) ն Արաքս(26 տոկոս) գետերի վտակներն են։ Գետերը կարճ են, ջրաճավաք ավազանները՝ փոքր: Եթե չՀաշվենք ն Արաքս Ախուրլանսաչմանային գետերը, ապա Ճանրապետության տո-

ու

ա-

2րչաններում

ճՃ

միասին )՝ գետերից ամենահրկարներնեն Դեբեդը (Փամբակի ետ Մնացածիցյուրաքան152 կմ, Ձրազդանը՝146 կմ, Որոտանը՝ կմ. ունի100 կմ-ից պակաս երկաՀայկականՍՍՀսաճմաններում չլուրը րություն:

Առավել ընդարձակջրաճավաք ավազանովաչքի են ընկնում նույն մասի)՝3602 Դեբեդը՝ 4050 քառ. կմ, Ախուրյանը(առանց Թուրքիայի կմ,

քառ.

քառ.

Սն 3450քառ. Քասաղը ֆրիճետմիասին՝ լ

Ր

կմ.

կմ ն

`

Հրազդանը

Մթնոլորտային տեղումների Համեմատաբար աղքատ լինելը ն չջըրՏավաք ավազաններիփոքր ւտարածությունըպատճառ են այն բանի, որ բացակայում են գետերը սակավաջուր են, որ Հանրապետությունում գետը կենտրոնացված,շատ թե քիչ Հզոր ջրաճոսքերը:չԱմենաջրառատ Հրաբխային Սնջուրն է, որը սնվում է Արագածիստորոտներում փոված

լավաների տակից բխող «Հզորաղբյուրներից: նրա ճոսչը մեկ վայրկյա34 նում խոր. մ է: երկրորղ գետը Դեբեդիէ. Այրումի մուավելի քան նրա 4ոսքը Հավառար ր է 33խոր.մ/վրկ: Սրան Հաջորդում են Արփան,ՈրոԱղոտնը։ Մնացած գետերից լուրաքանչյուրի Ճոսքը՝ ւռանը,Հրազդանը, 1 վայրկյանում չի Հասնում մ-իմ նույնիսկ 10 խռբ. րօգտագործման տեսակետից որոշակի Հճետաքրթրությունէ ներէ

կայացնումճոսքի սեզոնային բաշխումը,

ջրային ոձժիմ, որը` կուրի ավազանի գետերի պայմանավորված է դրանց սնման բնույթով: Ճւսմար բնորոշ է ձնչալքային ն անձրնային Ստորերկրյասնումը անումը: երկրորդականդեր ունիս Արաքսի անձրնայինի սվազանումձնՀալքային-

գմտնրի

մեկտեղ կարնոր նշանակություն է ձեռք բերում ն ստորգետնյա դեպթերում ստորերկրյա սնումը դառնում է նույնիսկ սնումը:Առանձին ճիմնականկ,այսինքն, նրա շորչիվ ձնավորվում է դետի Հոսքի քանակի կեսից ավելին: Հիմնականումստորերկրլա սնում ունեն Սնջուրը, Գաու մասամբ նան Ախուրյանն Մասրիկը, Ազատը, Հրազդանը, վառագետը, Ռրոտանըն ՍրանցՀոսքը տարվա ընթացքում Համեմատաբար 4ավասաճետ

օաչափ է բաշխվում, չնայած

գարնանը չրի մակարդակի զգալի՝ նկատվում է: բարձրացում, այնուամենայնիվ, գետերի մեծ մասում, որտեղ սնումը Հիմնակաոր

Հանրապետության

նում

Հոսէ, Հոսքը(տարեկան: ձնՀալքային-անձրնային առավելագույն

տոկոս) անցնում է դարնան երեք ամսվա ընթացքում,իսկ նվազագույնը՝ ձմռանը (72--13տոկոս)

Քի

50--62

|

տարածքի գումարային «ճոսքիտարեկան բաշՀանրապետության խումը տնտեսականօգտագործման տեսակետիցնույնպես բարենպաստ չէ: Վարարմաներեք ամիսներին (ապրիլ, մայիս, Հունիս) բաժին է ընկնում ամբողջ մակերեսային ճոսքի շուրջ կեսը, մինչդեռ չրի ամենամեծ

49.

այսինքն ժամանակ, պաճանջի տոկոսը: |

ամռանը ն

ընդամենը աշնանսկզբին՝

Մոտավոր4աշվումները ցույց են տալիս, որ նույնիսկ միջին խոնա-. ամբողջ տարածքում վության տարիներին ամռանը Հանրապետության մ1 մուտենում է ին: ենթադրվում է, որ առաջիմլրդ խոր. չրի պակասը պակասը ավելիկմեծանա: այդ կայում օգտագործմանաճի Համեմատ է գետահունեոի Հատկանիչ կ արնոր Տնտեսական-արտադրական են ն մեծ որով պայմանավորվում գետերիճիդոոէնեոգետի անկումը տեսակարարցուցանիշները,այսինբարձր պաշառնեշի քըն ջրչավաք ավազանի միավոր տարածությանը կամ ճունի միավոր երկարությանըընկնող պաշարները, թեն ինչպես ւոնսանք, մակերեսային Հոսքը աղքատ է, գետերը սակավաջուր են: Ր ճշտված տվյալներով Հայկական ՍՍՀ տարածքիէնեբգամոՎերջին է ըստ տեխնիկական պաշարների՝ 300 ճազ. կվտ.դովը 2ավասար տնտեսապես արդյունավետպաժամ/կմշ, ըստ օգտագործման Համար շարների՝ 150 4Ճազ.կվտ. ՀիդրոէլեկտրակաՏեխնիկապեսՀնարավոր է Տ տասնյակ գետերի վրա, յաններ կառուցել Հանրապետության բայց մասնագետների ուսումնասիրություններով Հաստատված է, որ մոնտեսապեսձեռնտու է դրանց միայն մի մասի շինարարությունը,որոնք նկատարեկան կարոզ են տալ շուրջ 4 մլրդ կվտ|ժամէլեկտրաէներգիա: տի ունենալով, որ ՀայկականՍՍՀ էլեկտրաէներգիայի սպառումը այսօր պաշարները մեծ Համարել այդ արդեն մոտենում է 15 մլրդ կվտ.-ժամ, Հի կարելի: Դրանց Հիմնական շուրջ 70 տոկոսը, բաժին է Ընկ-. Մասը՝ նում ն Որոտանին Դեբեդին: Հրազդանին, գետերի Հունի մեծ անկումը, լայն գետաճովիտՀանրապետության ների բացակայությունը, չրի սակավությունը ն Հոսքի անկայուն ռեժիմը առանձնաճատկուդրանց Հիդրոէներգետիկօգտագործման մի շարք թյուններ են թելադրում: Այդ առանձնաճատկություններիցՀարկ է նշել Ճատկապեսբարձր ճնչումնային դերիվացիոն «իդրոէլեկտրակայանների

Ս.մոմատարար

-ժաժյկոր։ Հարբեր Հզորության չուրդջ

ն

դրանց կասկադներիկառուցումը:

է բնութագրող կարնոր ցուցանիշներից Հիդրոէլեկտրակայանները ե է Ֆրանց աշխատանքի ռեժիմը,ոոից կախված աբտադովող էլեկտբաԱվելի «որակյալո է Համարվում այն կայանի ար'՛Ղնե՞գիայի «ոբակը»:

տադրած էլեկտրաէներգիան, որի

կարգավորվածության աստիճանը

է, Քանիոր ՀայկականՍՍՀ գետերի Հոսքի ռեժիմը բարձր

շատ

անկա-

յուն է, ուստի բարձր որակի էլեկտրաէներգիա ստանալու Համար Ճարկ է լինում էլեկտրակայլաններինկից կառուցել կարգավորողջրամբարներ: Ըստ որում, ինչքան մեֆ է ջրամբարի ծավալը, այնքան մեծ են նրա կար-

Հետնապես ն ավելի Հնարավորությունները, գավորիչ

բարձր է

թողարկ-

վող էլեկտրաէներգիայի«որակը»: կարգավորմանխոշոր Բայց մյուս կողմից, տարեկան ն սեզոնային են գետաճոՀամար պաճանջվում ընդարձակ կառուցման ջրամբարների Բացի ալդ, խոշոր չեն: վիտներ, որպիսիք Հանրապետությունումշատ ճաստեղծման Համար ճարմարավետ գետաճովիտների ջրամբարների են տակայինմասերը,իբրն կանոն,արժեքավորմշակովի ՞ողերով

ւպայմանզբաղված ն դրանք ջրի տակ թողնելը մեր սակավաչողության է ճանգամանք Առաջնակարգ Հի արդարացվում: ներում տնտեսապես նան այն, որ գլխավոր գետերի Հոսքի տատանումները տարվա ընժացայսինքն սինխրոն են, որն անքում տեղի են ունենում միաժամանակ, է Հնար դարձնում Ճոսքի միջավազանայիկարգավորումը:Այս պայմաններում Հանրապետությանգետերի վրա կառուցված ջրամբարներըմիշաբաթական կարգավորման Հնարավորություն ունեն: որի Հոսքը բնական վիթխարի Բացառություն է կազմում Հրազդանը, բազմամյա կարգաջրամբարի՝Սնանա լճի շնորճիվ, ունի տարեկան այն օրական

ն

ու

վորում:

"Հայկական

բաժին

ունեն

ՍՍՀ ջրային ռեսուրսների ընդճանուր գումարում կարնոր

որոնք կենտրոնացվածեն պաշաոնեորը,, ստորեոկոյա չՐԵ՞ի

են ծառայում մի չարք գետնյա չրային ավազանները կարնոր աղբյուր շրջանների արդյունաբերական,կոմունալ-կենցաղային ն գյուղատնտեսական ջրամատակարարումըկազմակերպելու Համար: Ներկայումս Հայտնաբերված է 11 ստորերկրյա (ալդ թվում մի ջա-

ջրավազան,որոնց գումարային ստատիկ (դարավոր) արտեզյան) մոտավոր տվյալներով կազմում են 50 մլրդ. մ: Մի քանի պաշարները

նիսը

միլիարդ մ3-ի

դինաժիկ պաշարները, որոնք ն անտեսական օգտագործման առումով առաջնաճերք կարնորություն են ներկայացեն

Հասնում

նում: Առավել ն Փամբակի սսորԼոռվա,Մասրիկի խոշորեն Արարատի, երկրյա ջրավազանները: իրենց պաշարներով ստորերկրյա չրավազաններին զգալի չափով զիջում են վերգետնյա չոբայինկուտակումնեոը՝լնեոը:ՀայկականՍՍՀ շուրջ ժամանակավորլճերի չրի պաշարները կազմում մշտական են գրեթե 40 մլրդ խոշորագույնին՝ Սնանա լճին, բաժին է Դրանցից մ3. 99,9 անցյալում, այնպես էլ ընկնում այդ ւզաշարների տոկոսը :լինչպես ու

Մինչն 1937 թ., երբ սկսվեց Հրազդանիարչեստական Հունով Սնանի ջրերի բացթողումը, միայն ալդ լճի դարավոր պաշարներըգերազանցում էին 58 մլրդ մ3-ին: '

4"

ու ապագայում Համաչանրապետական նշանակություն ներկայումս ունհն չրային պաշարները,որոնք ջրային Հաշվեկշոխ տամիայն Սնանի րեկան ն բազմամյա կարգավորիչի դեր են կատարում ճանրապետության տարածքի ավելիջան 1/3-ի (Սնանի ավազան, Արարատ-

վ''ն

Համար

գոգավորություն): վերնագավառի գլուղտնտեսական ջրամատակարարման Ախուրյանի

նշանակություն ունի Արփի լիճը, որն այժմ վերածվել է ջրամբարի Ախուրյանգետի վրա 10 մ բարձրության պատնեշ ն կարգս:վորիչ շլլուզ կառուցելու շնորչիվ։ ունեն լոկ սատճՄնացածլճերի ջրային պաշարներըչնչին են, Դրանք Համար

՛

որոշ

մանափակ տեղական նշանակություն, ջրային Հաշվեկշոում էական դեր չեն խաղում ն կարող են օգտագործվել շատ փոքր տարածությունների ջրարբիացման, մասամբ ոռոգման, ինչպես նան ռեկրեացիոն նպատակ-

ների ճամար: «-Տնտեսական օգտագործման առումով պակաս կարնորություն չեն ներկայացնումջրային ռեսուրսների ռրակական Հատկանիշները: Ընդճանուր առմս'մբ, կարելի է ասել, որ Հայկական ՍՍՀ թե մակերեսային (գետերին լճերի), Թե ստորերկրյաչրերը իրենց ֆիզիկական ու կենսամաքրությամբ քիմիական բաղադրությամբ բնական վիճաբանական կում պիտանի են ոչ միայն ոռոգման արդյունաբերական օգտագործման, այլն խմելու Համար: Քիմիականն կենսաբանական անալիզների լավորակ են ճամարվում Ճճատկապես տվյալներով ճրաբխային շրջաննեւսնրի աղբյուրների չրերը: Դրանցջերմաստիճանը տարվա ընթացքում փոփոխ է ն 7--8՞-ից չի անցնում, երկրաբանական ծալքավոր կառուցվածբ ունեցող շրջաններիջրերի Համար բնորոշ է Համեմատաբարբարձր Ճանքայնացումը: ՀայկականՍՍՀ ջրային ոնսուրսների բնութագիրը լրացնող կարեվոր Ճատկանիշ Է հանքային է Հայտնաբերված առատությունը: չբերի ելքի տարբեր քանակով ն ֆիզիկաքիժիական բազմազան Հատկանիշնեու

ու

փով շուրջ

Հանքային աղբյուր:

Հանդիպումեն Հանքային ջրերի նեո-

բոլոր նմանակները: Ճճայտնի Առավելտարածված են ածխաթթվային (ճիդրոկարբռնատային)

կայումս

ջրերը, որոնք կազմում են Հանքային ջրերի ընդճանուր պաշարների կեսը: Այս խմբին են պատկանում Ջերմուկի, Տաթնի, Դիլիջանի, Արարատի,

Բչնիի աղբյուրները, Պաշարներիշուրջ 1/4-ը բաժին է ընկնում ճիդրոկարբոնատաքլորիդայինն քլորիդաճիդրոկարբոնատայինջրերին. Հալտնի են Արզնու,Հանքավանի, Լիճքի,եղեգիսի Մնացածները խԽաոռոր տիպիաղբյուրներ են. Հանքային աղբյուրների մի մասը Հանդես է գալիս չերմուկների

աղբյուրները/

(Քերմերի)ձնով, այսինքն տաք մինչն 645: մուկի թերմերը՝

է:

ունեն ՋերԱմենաբարձր չերմություն

'

ՀանրապետությանՀանքային աղբյուրների օրական ելքը դերազանբնական ցում է 60 մլն. լիտրին: Դրանքկարող են տալ նան 1,5 ճազ. ածխաթթու գազ: Սակայն առայժմ այդ վիթխարի Հնարավորություննեբի մի չնչին մասն է միայն օգտագործվում: Հայկական ՍՍՀ չրերի որակական բնուՎերը մենք ծանոթացանք թագրին նրանց բնական վիճակում: Սակայն մարդու միջամտության ն Հատկապես ջրերի արդյունաբերականաղտոտման Հետնանքով իրական են վիճակը մեծ չափով տարբերվում է բնականից: ներկայումս գետերն մոտ 300 մլն. խմ արդյունաբերականն տարեկան թափվում Հիմնական գետերի յին կեղտաջրեր, որի Հետնեանքով Հանրապետության 7300կմ ընդչանուր երկարության կեսից քիչ պակւար աղտոտված է, ճետեե կենցաղային աղտոտման այլ կերպ ասած, առդյունաբեբական փաստոոեն դուրս են մնում կամ չշոջանառությունից վանքովտետեսական քան են 1,5 ավելի մասամբ օգտագոոծվում մլոդ խմ ջբայինռեսուրսներ: Ջրային ռեսուրսնծրի պաճպանման,աղտոտվածջրերի մաքրման ն բնական որակի վերականգնմաննպատակով սկսված է մի շարք խոշոր ձեռնարկություններին կից մաքրման տեղամասերի, ինչպես նան քաղաքային մաքրման կայանների կառուցումը, ժամանակակից գիտուՔյունը կեղտաջրերիկենսաբանականն քիմիական մաքրման լայն Հնարավորություններ է ընձեռում: Առայժմ այդ Հնարավորությունները անբավարար են օգտագործվում, մինչդեո դրանց Հետնողական կիրառումը կվերացնի մեր չրային ռեսուրսների որակական սպառման վտանգը: ՀայկականՍՍՀ ջրային ոնսուրսների քանակական որակական է տալիս, որ ներկալումս, Հատկապես տեսանելի բնութագիրը ցույց ապագայում ժողովրդական տնտեսության բազմակողմանի զարգացման հ. քաղաքային գյուղական բնակավայրերի ջրամատակարարումը բավարար մակարդակով կազմակերպելու Համար անՀրաժեշտ է ջրի ամքն արդյունավետօգտագործում: նախնայողական --գ ( Մոուավոր Ճճաշվումներովներկայումս գյուղատնտեսության, արն բնակչության կողմից օգտագործվում է Ճճանրապեռության ջրային շուրջ ոհսուրսների կեսը, որի 60 տոկոսից ավեւին՝ 2,5 մլրդ խմ սպառվում չ ամբողջությամբ: ավելի քան 5,5 Մնացածը՝ ն է տալիս` Արաքս կուր: նակայն.դրանից մլրդ խմ արտաճոսք Ֆ Ճոսք է Ճամարվումմիոյն ազատ մլրդ խմ, բանի որ 1 մլրդ խմ միջն գետերի օգտագործման պետակաՀանրապետական Ճամաձայն նախատեսվում է գլխավորօխեմաների` նորենՀաստատված ՍՍՀ ն Վրացանույն գետերի ստորին ավազանների Ադրբեջանական կան ՍՍՀ սաչճմաններումգտնվող ջրօգտագործողների Ճամարդ տ

կենցաղա

ու

ու

դյունաբերության

գաի

պայժանագրերի

Հ

ջուո: Հայկական ՍՍՀ պայմաններում ամենամեծ քանակությամբ մեծ է: չաճյուղը գյուղատնտեսություննՍրա վրա էլ առավել ծախսող փով անդրադառնումէ ջրային ոռնսուրսներիպակասը: Հանրապետության: գիտաճետազոտական ինսՀիդրոտեխնիկային չրային պրոբլեմների ռեեն առկա չրային տվել, որ ցույց տիտուտի ուսումնասիրությունները նս 0,5 է մլն սուրսների լրիվ օգտագործումովկարելի լրացուցիչ ոռոգել Հեկտար Հողատարածություն(ներկայումս ոռոգվում է ավելի ջան300' Հազ, ճա), մինչդեռ չջրային ռեսուրսների առատության դեպքում այդ՝ թիվը կարելիկլինի կրկնապատկել: Ջրային ոեսուրսները Հիմնականում արոտավայրերը ջրարբի բավարար են Հայկական ՍՍՀ բոլոր ՛ ճամար: ծրագիրն իրականացնելու Հեռանկարային դարձնելու որակը որոշակի ներգոիծությունրային ռեսուրսների քանակն են ունենում վբա: Դրանց: ճյուղայինկառուցվածքի առդյունաբեբության սակավությունը անբարենպաստգործոնի դեր է կատարում չրատարտեխնոլոգիա ունեցող ճյուղերի (ոն ն գունավոր մետալուրգիայի, ծանր: ճամար, իսկ չրերի ցածր ՀանՔիմիայի որոշ արտադրությունների) ն քայնացումը քիմիապես մաքուր լինելը դրականորեն են ազդում մաս(կոնյակի, մբրնավորապես սննդի արդյունաբերության արտադրանքի որակականՀատկանիշներիվրա: գի պաճածոների) Հանրապետության չրային ռեսուրսների բնույթը (լճեր, գառավին ժող գետային Հոսքեր, սառնորակ քաղցրաճամ Ճանքային տաք ռը աղբյուրներ ն այլն) ն տեղաբաշխումը Հանրապետության բնական. լանդշաֆտի մյուս տարրերի Հետ մեկտեղ բարենպաստ եհ բնակչությոաս: Հանգստի, տուրիստական, առղողջապաճական Հիմնարկների ն սպորտային բազաներիկազմակերպմանՀամար: նրա լեռնային: --5- ՀայկականՍՍՀ Համեմատաբար փոքր տարածքում ռելիեֆի պատճառով դիտվում է ջրաբանական ն ջրային ռեսուրսների` օգտագործման առանձնաճատկությունների աչքի ընկնող շրջանային: տարբերություններ: Այդ Հանգամանքը թելադրում է կատարել նրա ջոարատնտնսականշրջանացումը իբրն ճյու-տնտեսական շոջանացումը շրջանացման տարատեսակ, ի տարբերություն ընդճանուր (ինղային տեգրալ տնտեսական)շրջանացման, Հիմք է ընդունում տվլալ տարածության երնույթների միատարրությունը, տվյալ ճյուղի՛ պրոցեսների զարգացման պայմանների նմանությունը Ըստ այդ Հատկանիշի Հայկական ՍՍՀ-ում կարելի է առանձնացնելՀճետնյալ 8. ջրատնտեսական: շրջանները. Արարատըան գոգավորություն (Քասաղի, Հրազդանի,Սնջրի, Ազատի, Վեդիի, Մաստարայիսելավի գետավազաններ), Ախուրյանիավազան, Սնանա լճի ավազաճ, ու

Հ

ու

ու

սա-

Դեբեդի ավազան, Հլուսիս-արնելյլան (Աղստնեի, Հախումի, Տավուշի գետավազաններ), Վայբ (Արփայի ավազան), ՀյուսիսայինԶանգեզուր (Որոտանիավազան), Հարավային Զանգեզուր (Ողջիի, Ծավի, Մեղրիի, Նյուվադիի ավազաններ): շրջանի սաճմաններում Թվարկած լուրաքանչյուր ջրատնտեսական առկա են Հիմնականում միանման ջրաբանականառանձնաձճատկություն Ցուրաքանչյուր շըրՖեր ն մակերեսայինջրերի զոլացման պայմաններ: ն են նան Ճ աշվեկշոի ջրատոնջրատնտեսական ջանի Համար ընդչանուր

Այնուշանդերձ, առանձնաձճատկությունները: «ոեսական միջոցառումների ջրատնտեսականշրջաններիներսում

բացարձակ միատարպայմանների

չի կրող: Դրանց յուրաքանչյուրի տարածքում ակնչայտ տեղանքի Հիպսոմետրիայով պայմանավորված ներքին տարբերություններ, որոնք ուղղաձիգ գոտիականությանբնուլթ ունեն: Յուրաքանչյուր ջրատնտեսականշրջանում առանձնացվում է ԵՐեք ջոատնտեսական ուղղաձիգգոտի: Առաջինըստորին գոտին է (մինչն

լինել (ություն են

1000--1100

մ

բացարձակ բարձրությունը) որտեղ ջրի ամենամեծ

պա-

Հանջ ներկայացնում են գյուղատնտեսականոռոգումը, բնակչությունը ն արդյունաբերությունը, Հետնապես ն այստեղ առավել նկատելի է չրի ֆանակական ու որակականկորուստը: միջին, անցման գոտին է (1100--2000 մ), որտեղ ջրաԵերնրորդը՝

լին ռեսուրսների

պաճանջարկը Համեմատարար Ճավասարակշոված Գյուլատնտեսական,արդյունաբերական կոմունալ-կենցաղային չրօզտադգործման Ճետ մեկտեղ առաջնակարգ նշանալություն ունի նան Հիդրոէներդգետիկան, որը սակայն, ինչպես դիտենք, առկա քանակը

նն:

ն

ու

Հի ճանգեցնում չրի քանակի նվաղեցման կ որակի վատթարացման: երրորդ ջրային գոտին բարձրալեռնայինն է (2000 մ բարձր), որի ջրատնտեսական Հաշվեկշիոր դրական է: Ֆրի Հիմնական օգտագործողն սպառողը այստեղ անասնապաչությունն է (արոտավայրերի ջրարբիացում, մասամբ ոռոգում ի: ու

ճիշտ, կիտականորեն ՋՐատնտեսական ճիմնավորբված շոջանացումը է ջրայինռեսուբսների միայնճեշտացնում ուսումնասիոումն գնաայլն, ունի գործնականնշանակություն:ԴՐա օգտագոոծումը հատումը, աշխատանքներում նպաստումէ վեոջիննեպլանային նախագծային Րիս ճիմնավոբվածության ուժեղացմանը,ռեգիոնալջրատնտեսական, ինչպես նան ջբային ռեսուրսնեոի միջավազանայինվեշբաբաշխման ու Քառցերբի բազմակողմանի կոմպլեքսային լուծմանը: Առանձնացված չրջաններիջրատնտեսականՀաշվեկշռի բաղդատու-

ոչ

ու

ու

քե ապագայում չրի առավել է Ախուրյանի նկատվում Արարատյանգոգավորությունում, պակաս ն է, որ առաջիկայում ջչրամբարնեՎայքում: ենթադրվում ավազանում րի կառուցման միջոցով այդ շրջանների չրային ներքին ռեսուրսների սեզոնային կարգավորումից բացի, դրանց պաճանջի որոշ մասը կարող է բավարարվել Հարնան շրջանների ճաշվին, այսինքն ջրանցքներ կառուցելու ն ջրային ռեսուրսներիմիջշրջանայինվերաբաշխում կատարելու միջոցով: մը

ցուլց

է տալիս,

որ

թե ներկայումս

ն

մեծ

ՀԱՐՑԵՐ

ԵՎ ԱԹԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

ինչպիսի՞նէ չրային ոեսուրսների տնտեսական նշանակությունը: ԲնութագրեքՀայկական ՍՍՀ չրալին ն չրատնանսական Հաշվեկչիռները: Յ. Գնաշատեք Հայկական ՍՍՀ ջրային ոճսուրսները (մակերեսային Հոսքբ, ստորէրկրյա պաշարները,լճերի ջրային պլաշարներ ): 1. 2.

4. Ռրո՞նջեն Հայկական ՍՍՀ ջրօգտագործման տարածական առանձնաճչաթակու-

թյունները:

1.7.

ՀՈՂԱՑԻՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸ

Հողը բնության տարրերի շարքում առանձնաչատուկ տեղ

վում: Նա

արտադրության Հասարակական

է գրա-

ամենաչիմնական ճյուղերի:

մեկի՝ գլուղատնտեսությանգլխավոր արտադրամիջոցնէ'

երկրի ցամաքային մակերնույթի վերին չերտը, նաԶբաղեցնելով աչքի է ընկնում ֆիզիկաքիմիականորոշակի Հատկանիշներով, մասնավորապես ըերրիությամբ։ Հենց այս Հատկանիշիշնորձիվ է, որ տարածՔի վերին շերտը դառնում է գյուղատնտեսության գլխավոր արտադրամիջոց:

Հողի շատ էական առանձնաճատկություննայն է, որ ճիշտ օգտագործելու դեպքում այն, ի տարբերություն մյուս բոլոր արտադրամիջոցների, ոչ միայն չի մաշվում, սպառվում, այլն անընդչատ բարելավվում

է, բարձրանում է նրա բերրիությունը: Մյուս կարնոր տարբերությունն այն է, որ Հողը, իբրն արտադրամիջոց, ենթակա չէ տեաովորարար,

ղափոխման:։ Մասսայական օգտագործման դեպքում այն ունի իր որոշակի տեղաբաշխումը,որը գործնականորենանփոփոխբ. ժողովրդականտնտեսությանմժլուս ճյուղերը՝ արդլունաբերություն շինարարությունն ու տրանսպորտը,«անտարբեր» են ցամաքային մա-կերնույթի վերին չերտի ֆիզիկաքիմիական Հատկանիչներինկատմամբ» նրանք Հողային շերտով ծածկված տարածությունը նս օգտագործում են իբրն արտադրությանկազմակերպմանտարածական 4իմք, օպերացիոն ԵՑ

Սակայն աստիճանից: բազիս, անկախ Հողի արդգավանդության են օգտագործվում Համար միննույնը չէ, թե ինչպիսի Ճողեր րակության նե մյուս արտադրամիջոց ինչպիսիը՝ իբրն կողմից դյուղատնտեսության Հոնան, որ թե չէ Միննույնը ճյուղերի կողմից սոսկ որպես տարածք: Հասա-

կողմից են օգտագործվում: բնութագըԱյս առումով էլ որնէ երկրի տնտեսաաշխարձճադրական տերիտորիալ ես՝ Հասարակական արտաղրության րության,առավել կազմակերպմանՃամար անՀրաժեշտ է ղառնում նրա Հողային ռեսուրսղերը

որ ճյուղի գյուղլատնտեսության

ու կազմի քանակական Բատկանիշնեոի, ների որակական

ու

ման

խո իմացությունը:

ՀայկականՍՍՀ Հողային ծածկույթն աչբի

տեղաբաշխ-

է ընկնում մեծ

խայտա-

ռելիեֆի, երկրաբանաբրղետությամբ, որը ջրաբանական պայկան տարակազմ նստվածքների, կլիմայական մանների բազմազանության: Այդ բանին նշանակալից չավփովնպաստել է նան մարդու կողմից Հողերի դարավոր երկրադործուօգտագործումը, ն, Հատկապես, ոռոգումը: թյան տարբեր սիստեմների կիրառումը մեծ տարբերություննետարածքի ՃՀիպսոմեւտրիկ Հանրապետության Հորի Հետնանքով ինչպես բնության մի շարք այլ տարրեր, այնպես էլ ուղղաձիգ ղային ծածկույթը բաշխված է որոշակի Հաջորդականությամբ՝ Դա է Ճճատկապես Հողերի խոշոր ակնճայտ գոտիականության օրենքով: խմբերի՝ դենետիկականտիպերի ճամար: ն Հայկական ՍՍՀ Հողագիտության դիտաճետազոագրոքիմիայի տական ինստիտուտի վերչին ուսումնասիրությունների Հիման վրա Հանրապետությունում առանձնացվածեն Հողերի 14 գենետիկական տիպ, 27 տարատեսակներ: Դրանք ենթատիպն բազմաթիվ սեռեր, տեսակներ տարբերվում են իրենց ֆիզիկաքիմիական Հատկանիշներով, միմյանցից Ճողաշերտի Հզորությամբ, չնրմացման խոնավացման պայմաննեն րով, Ճումուսի պարունակությամբ այս բոլորի Հետնանքով՝ նան դյուղատնտեսության մեջ իբրն արտադրամիջչոցօգտագործելու առանձնաՃատկություններով Ճնարավորություններով: է Հողերի14 գենետիկականտիպերից առավել տարածվածները5-ն են, Դրանց բաժին է ընկնում Ճանրապետության տարածքի 85 տոկոսից ծն՝ ավելին: Այդ տիպերն լեռնային սնաճողերը, անտառային դարչնաԳույն, լեռնային շագանակագույն, լեռնամարդագետնային ն լեռնային Ճողերը: մարդագետնատափաստանային սնաԱռավել ընդարձակ տարածություն են զբաղեցնում լեռնային Հա՝ ֆոնդի Հանրապետության Հողային տոկոսը: ճողեոը՝ Հազ. են տարածված դլխավորապես Դրանք գոդավորության, Արարատյան Շիրակի Լոռվա դաշտերի, ավազանի Սնանի փոքրոուԶանգեզուրի մ Ձեթ սարավանդներում մեղմ թեքությամբ լանչերում՝ 1300--2400 արդյունք է լնոնային բարդ

ու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

բացարձակ բարձրություններիվրա. Հողերի ալդ տիպը բնութագրվում է Հումուսի զգալի պարունակությամբ (5--Ջ տոկոս), կավաավազայինի կամ թեքն կավային մեխանիկականկազմով, գիպաիբացակալությամբ: Հարուստ է ճամախառն ազոտով, ֆոսֆորով ն կալիումով, սակայն մեծ մասամբ աղքատ է բույսերի Համար մատչելի ազուտովն ֆոսֆորով: ծրկրագործությանկողմից լուրացվածության աստիճանով սույն 2ողատիպը զիջում է միայն ոռոգելի մարգագետնային Հողերին։ Լեռնաօգտագործմանը,դրանց բերրիության յին սնաճողերի ավելի ինտենսիվ բարձրացմանն ուղղված միջոցառումներից են էրոզիայի դեմ պայքարի սաշմանափակ խոնավության շրջաններում` ոռոդգուկազմակերպումը, մը, ամրացված ենթավարելաշերտունեցող Հողերում՝ խոր փխրեցում ն մշակվող կուլտուրաների կենսաբանական պաճանջներին Համապատասխան պարարտացումը(մեծ մասամբ ազոտային ն ֆոսֆորային

պարարտանյութերով): լավ արդյունք է տալիս Հացաճատիկների(ճատՀամեմատաբար ճակնդեղի, բազմամյա խոտաբույսերի, բանցորենի), շաքարի կապես

ջչարեղենի,ծխախոտիմշակումը:

է գրավում անտառային դա՞չնաՏարածությամբերկրորդ "տեղն է ընկնում Հանրապետությանըրնդգույն հողերիտիպը: Դրան բաժին Հանուր Հողային ֆոնդի շուրջ տոկոսր (531 Հազ. Ճա), Բավականին ՍՍՀ Ճճյուսիսընդարձակ զանօվածներովնա Հանդիպում է Հայկական արնելլան ն Հարավ-արնելլան անտառային շրջաններում՝ մինչն 1500 մ չափը վերին Հորիզոնում ճասնելով 5--8՝ բարձրությունն երում:Հումուսի

տոկոսի, դեպի ստորին չերտերը նվազում է: ՍնաՀողերի Համեմատությամբ այս Հողերի բերրիությունը նկատելիորեն պակաս էւ Տարածության կեսից ավելին անտառապատէ ն Հնարավորչէ օգտագործելգյուղատնտեսությանճամար: Անաառայինբուսականությունիցզերծ տարածություններում Համեմատաբարլավ բերք նն տալիս պտուղները, խաղողը,ծխախոտը, Հացաճատիկը: Լեռնայինշագանակագույն զբաղեցնում են 423 Հազ. Հա՛ սարածություն ւտարածքի Ըն(ճանրապետության Առավել տոկոսը): են Արաբատյան դարձակ գանգվածներքՀանդիպում գոգավորության

Բողեոը

Թալինի,եղեգնաձոբի,.Ազիզբեկովի նախալեռնային 2շրջաննե.գոտում, բարձրություններում: Սրանքլեռնային սնաճողերի Հետ միասին կազմում

բում,

1000--1800

մ

են

Հանրապե-

Անտառայինդարչնագույն Հողերից բացի առանձնացվումէն անտառայինգորշ Հողերի տիպեր, որոնց ընդանուր Հողերի Ն անտառային Հումուսակարբոնատային 3,6 տոկոսը կազմում է 100 Հազ. 4ա, (Ճանրապետության տարածքի )' Անճրբածությունը տառային Հողերի երեք տիպերի ընդչանուր տարածություն, ավելի քան 6830 ճազ. Հա է:

տա-

արտադրա-Հչ առավելարժեքավոր գլխավոր ստությաներկրագործության միջոցը, նրա Հիմնականբազան: Հողերում աճող չոր տափաստանային Լեռնայինշագանակագույն

Փոսր բուսական ծածկույթը թողնում է կենսազանգվածիփոքր քանասաշմանավակ ն անկություն, որի քայքայումը ն կերպարանափոխումը ճանգեցնում է Թույլ ն ոչ խոր կայուն խոնավության պայմաններում նան մոխրանյութերի ն կարբոնատային Հումուսացման:։ նկատվում է կազմը մեծ մասամբ կավամիացությունների նշանակալից կուտակում:

ավազային է: Մեծ է քարքարոտությունը,ճաճախ նկատվում է վերին շերտի ցեմենտացմաներնույթ: ն Ճողերի բերրիությունը գյուղատնտեԼեռնայինշագանակագույն գլխավոր բարձրացնելու աական օգտագործման արդյունավետությունը են միջոցով Հողի կառուցքարերից մաքրելը, խոտացանության ուղիներն

Այստեղ նույնպես Վլածջը վերականդնելը, ոռոդումը, պարարտացումը: են միջոցառումներ:Հողերը ճարմար են խաալաճանջչվում Հակակոռոզիոն ղողագործության, պտղաբուծության, ծխախոտագործության,բանջա-

փրաբուծությանն Հացաճատիկներիմշակության ճամար: մ-ից Լեռնամաոգագետնային ճողեռը ձնավորվել են 2000--2400 բարձր գուտում ուժեղ խոնավացման ն ցածր ջերմաստիճաններիպայգրավումեն շուրջ 370 Ճճազ.Ճա տարածություն (ճանրապեմաններում, «ռության ընդճանուր տարածության 13 տոկոսը):Բնորոշ են ճմային

Հողագոլացմանփուլըն Հումուսանյութերի մեծ կուտակումը: ՛Այս տիպի «ողերը երկրագործության մեջ գրեթե չեն օգտագործվում, է բաժին ընկնում ամառային արոտավայրերի խոտճարքբայց սրանց Ների մեծ մասը:Բերրիությանբարձրացման կարնոր միջոցառումներից են կրայնացումը, պարարտացումը ն Ճճակաէրոզիոնմիջոցների կիրաու

տումը:

Մոտավորապեսնույնպիսի տարածություն՝ 360 Հազ. Հա (12,8 հողեոը: կոս)են գրավում լեռնայինմաբգագետնատափաստանային ւղղաձիգգոտիների շարքում սրանք նախորդում են լեռնամարդգագետնային Հողերի տիպին: Տարածվածեն թե Հայկական ճրաբխայինբարձփավանդակիլեռնազանգվածների ն թն Փոքր Կովկասի լեռնաճլուղերի տո-

1800--2400 մանջերին

բարձրություններիվրա: Ֆիզիկաքիմիական Ճճատկանիչների տեսակետից այս մ

ճողերը բնուՃճամեմատաբար բարձր պարունակությամբ Հումուսի «8--13 տոկոս),կրազերծությամբ, ծանր կավավազային կամ կավային մեխանիկական կազմով: Այս տիպի ենթատիպերըիրենց բերրիությամբ ն պաճանջվող ագրոմելիորատիվ միջոցառումներով նկատելիորեն տարտերվում են միմլանցից։ Ալդ միջոցառումներից նրանց Համար ընդՀչաթագրվում

են

«9 |

/

նանոռողումն նուր է պարարտացումը, մասամբ պայքարը, ճակաէրոզիոն կ ու է ճչարմար Հաքաճատիկներ քարերից մաքրելը:Համեմատաբար հրոշ խոտաբույսերիմշակման Համար: երկրագործությանճամար առաչնակարգ նշանակություն ունեցող տարածվածությունը,աչքի ճողային ֆոնդում, չնայած սաճմանափակ գորշ ճողերը, որոնք ժողոընկնող տեղ են գրավում կիսաանապատային ն մարգագետնաեն Հալտնի անունով (65 Հազ. Հա), վբրդի մեջ «ղռեր» յին կիսաանապատայինգորշ ոռոգելի (կուլտուր-ոռոգելի) շողերը (86 Հազ. ճա): Հողային այս տիպերը ծածկում են Արարատյանդաշտի մեծ մասը ն իրենց բնական վիճակով, առավելապես բազմադարյանոռոգպարարտացմանպայմաններում աչքի են ընկնում բարձր բերրբիությամբ։ Այստեղ մելիորացման ն ոռոգման դեպքում ստացվում է խաղողի, կորիզավոր պտուղների, բանջարաբոստանայինկ չերմասեր այլ կուլտուրաներիբարձր բերք: Արարատյանդաշտում երկրագործությանՃամար բարենպաստ ջերմային ռեժիմի պայմաններումզգալի Հետաքրքրությունեն ներկայացնում ման

ու

Ճողատիպեավտոմորֆ-ալկալի ն աղուտ-ալկալի (ալկալի-աղակալած) է 30 Ճազ. Ճա-ի: Դրանք Ըը» որոնց ընդշանուր տարածությունը ճասնում բնական վիճակում պիտանի չեն ոչ դաշտավարության ն ոչ էլ այգեգործության Ճամար, սակաչն աղազերծումից Ճետո երկրագործության ՞ամար դառնում են օգտակար: Այստեղ Հաջողությամբ աճում են մի շարք

չերմասեր արժեքավոր կուլտուրաներ: Ալկալի Հողերի աղազերծումն յուրացումը կատարվում է գիպսացման կ գործարանային թթու թափուկների՝ ժծմբական թթվի կամ երկաթի սուլֆատի օգնությամբ: Որոշակի տեսակի աղուտների յուրացումը Հնարավոր է սովորական չրով լվանալու միչոցով: ու

ինչպես տեսնում մասն

ՍՍՀ Հողային ռեսուրաների մի ենք, Հայկական

է միայն Հարմար երկրագործության Համար, այսինքն կարող է

ծառայել իբրն գյուղատնտեսության գլխավոր արտադրամիջոց։ Ըս որում, դրանց բնական բերրիությունն էլ բարձր չէ, ն բավարար արդյունք ստանալու Համար անձչրաժեշտէ կիրառել մեծ աշխատանքու մի-

չոցներ պաճանջողմելիորատիվմիջոցառումներիմի ամբողջ կոմպլեքս: Այստեղիցէլ բխում է հողայինռեսուրսների,հատկապես դբանցառա-

վել արժեքավորմասի՝ մշակովիճողերբի պահպածման անընդնատ բարելավման ճույժ կառշնոռոությունը: Գյուղատնտեսուցյանճամար դլխավոր արտադրամիջոցծառայող ու

Հողատարածությունը մեր ճասարակության անփոխարինելիճարստությունն է ն այն ամեն կերպ պետք է պաճպանել, պետք է բարձրացնեչ նրա բերրիությունն ու օգտագործմանինտենսիվությունը:

ՀԱՐՑԵՐ

ԵՎ ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

ԲնութագրեքՀողը որպես գյուղատնտեսության գլխավոր արտադրամիջչոցի' Որո՞նք են Հայկական ՍՍՀ Հողերի գլխավոր տիպերը: Բնութագրեք յուրաքանտիպը որպես գյուղատնտեսությանարտադրամիչոցօգտագործելու առանձնաճչատչլուր կություններնու Հնարավորությունները: 1.2.

1.

Հ.

1.8.

ԲՈՒՍԱԿԵՆԴԱՆԱԿԱՆ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸ

են մարդու միակ կենսազարգացման Հասարակության սկզբնականփուլերում Մարդկային իր սնունդը Հայթայթել է վայրի բույսեր (ճատապտուղներ,սունմարդն ինչպես նան մանր կենդանիներ Հավաքելով կամ որկեր, սալով` Արտադրողական ուժերի զարգացման ավելի (ճավարչություն): է աճեցնել բույսեր, ընտեբարձր մակարդակում, ծրբ մարդը սովորում ու կենդանիներ, բնության պատրաստի արդյունքլացնել բազմացնել նձրի՝ "վայրիբույսերիու կենդանիներիօգտագործումը, որպես մարդու գոյության միակ միջոց, աստիճանաբարիր տեղը զիջում է երկրագորու Չնայած մարդր այսօր էլ իր սնրնանասնապաճությանը: ծությանն ու դի մի մասը Հայթայթում է վայրի բույսերից կենդանիներից,այնուա-

Քուսականն կենդանական ռեսուրսներն

միչոցը:

ծաղիկներ),

նրանց գլխավոր արժեքը այժմ դա մենայնիվ,

չէ: կենդանական աշխարճի առաջնաերկու կերպ է դրսնորվում. դրանք ա) ժամանակաթգ եշանակությունը կակից արդյունաբերության մի չարք ճյուղերի (փայտամշակում,փայ-

բուսականության ն (Ներկայումս

տաքիմիա,դեղորայքի արտադրություն, սննդի արդյունաբերություն, ն -մորթեղենի կաշվիարտադրություն այլն) ճամարարբտադոամիջոց են,

դրանով էլ Հենց նյութական արտադրության պրոցեսում Ճանդես են Շգալիս իբրն բնական բ) մեր մոլորակի լանդշաֆտային թքառեսուրս, անքի գլխավոր, առաջնակարգ բաղադրիչներիցեն ն մարդու կլանքի ու Համար անՀրաժեշտ գործունեության Հատկանիշներ բնական ունեցող ն

են: աննբաժեշտ նախադոյալը, միջավայրի պայմանե կարեոր գոյության արտադրողական ներկայիս ուժերի Մարդկային Հասարակության

վիթխարի զարգացման դարաշրջանում, ծրբ վտանգավորչափեր է բնդունել օդի, Հողի, ջրերի աղտոտումը, երբ երկրի կենսոլորտիքանակական որակականճատկանիշների նկատեյի կորուստ է տեղի ունենում, բուսական ու կենդանական աշխաբճի՝իբրն բնական միջավայրիպաՀնշանակությունը ավէեպանման նե բարելավման անձճրաժեշտ պայմանի, ու աճում: է լի ավելի ու

աչբի ՀայկականՍՍՀ բուսականությունը

թյամբ,

որը

է ընկնում

բազշմազունու-

բացատրվում է մակերնույթի լեռնային բնույթով, կլիմա-

անցած դաերկրաբանական յական պայմաններիխայլտաբղետությամբ, առանձնաճատկուզարգացման բնական միջավայրի զաշրջաններում

բնության վրա մարդու անընդճատաճող ներգործությամբ: ՄՍՀ տարածքը, գտնվելով բուսաաշխարճագրական երՀձսյկական ն Հյուսիս-իրանական սաճմանագբըլկովկասյան պրովինցիաների կու՝ մյուս ֆլորայի շատ Հատկանշանական խին, ամփոփում է թե՛ մեկ, թԹե՛ Հեւտոնանքով բուսական խմբակցությունգծեր: Դրանցփոխազդեցության մեծ ների Հարստություն է ստեղծվել, որոնց տարածումըենթակա է ուղթյուններով

ն

սկզբունքին: ղաձիգգոտիականության

Ըստ ակադեմիկոսԼ. Թախտաջյանի,Հանրապետությունումառանձ-

Ֆանում ա

են

որոնք 12 բուսական խմբակցություններ,

բուսական ուղղաձիգ գոտիներիմեջ:

միավորված են

կմ-ին միջին է ա յսինքն ճիշտ ընկնում Հարտեսակ, տարբեր բույսերի Ճաշվով ՍՍՀՄ նույն չափսի վերցրած վուրապատիկավելի, քանամբողջությամբ տարածքին: Այստեղբազմազան հն մարդու կլանջի ն արտադրական գործուինության ճամար օգտակար բուսատեսակները,սկսած կիսաանապատալին-անապատայինեթերալուղային տեսակներից,վերջացրած արոտային մեծ արժեք ներկայացնող փաստանային-մարդգագետնային ու փետրախոտերով տարախոտով ն մի շարք արժեքավոր ծառատեսակ-

Հանրապետությանտարածքի յուրաքանչյուր

տա-

ներով:

Տնտեսականառումով առավել

մեծ

արժեք է ներկայացնում մար-

անտառային բուսականությունը: գըլՄաոշգագետիննեոը խավորապես ձգվում են անտառային գոտուց վեր. Բուսատեսակների մեջ տիրապետում են Հացազգիներն երկշաքիլավոր խոտերը: Մարգագետիններըկազմում են Հանրապետությանարոտներիու խոտճարքների «ոսկե ֆոնդը» ն ամառային արոտային շրջանում` անասնապաճության գլխավոր կերային բազան: ու է: Անտառների ՍՍՀ-ն անտառներով Հայկական աղքատ թփուտների ընդշանուր տարածությունը չի անցնում 380 Հազ. Ճա-ից (320 Ճազ. ճա անտառներ, 60 Հազ. Հա Դրանիցծառապատ է միայն թփուտներ): 250 ճազ. Հեկտարը: ընդճանուր պաշարները4աշվվում Անտառափայտի են 30,6 մլն. խմ: Անտառներն աչքի են ընկնում արժեքավործառատեսակներով:Ծատարածության մոտ 3շ տոկոսը ն անտառափալտիընդճանուր ռապատ պաշարների55 տոկոսից ավելին բաժին են ընկնում բաճառենուն: Սրա անտառներըՀանդիպում են Համատարածզանգվածներովն Հանրապեսռությունում գերիշխող են: առավել ընդարձակ տիպը կաղնու անտառներն են (ծաերկրորդ, դապատ տոկոսը, բայց պաշարների տարածության միայն 23 տոկոգագետնային ն

ու

նկ. 6. ՀայկականՍՍՀ բնական ոնսուրսներից մեծ արժեջ ալպյան մարգագետինները:ՏեսարանԱրագածի լանջերից:

էն

ներկայացնում

մեկտեղ: սը): կաղնին մեծ մասամբ Հանդիպում է չՀաճարենու Հետ Զուտկաղնուտները շատ չեն ն բացառապես Ճարմարված են ճարավումին չոր լեռնալանջերի միջին ն վերին գոտիներին: բոխձն է Հաջորդ,Համեմատաբարլայն տարածված ծառատեսակը (տարածության տոկոսը, պաշարների12 տոկոսը): Սա Հաճարենու ն. կաղնու Ճամեմատությամբ ավելի սակավարժեք է է Քիչ է «ատվե: Անտառաճատման, ինչպես նան անտառում անասուններիարածացման ճետնանքով առաչին Ճճերթինվնասվում է կաղնին: Հետնանբըյինում է այլն, որ Հատկապես ստվերոտ ն 4Ճամեմատաբար խոնավ լանջերին կաղնինդուրս է մղվում, փոխարինվելովբոխիով: Ինչպես տեսնում ենք, թվարկված երեք ծառատեսակների: բաժին է ընկնում Հանրապետությանծառապատ տարածության մոտավորապես 90 տոկոսը (225 Ճազ. ճա) ն ընդճանուր պաշարների96 տոկոսը (ավելի թան 29 մլն խմ): Դրանքմեծ արժեք են ներկայացնում 4Ճատկապես փայտամշակմանարդյունաբերությանՀամար: Հայկական ՍՍՀանտառներում չՀանդիպողմյուս մոտավորապետ 240 ծառատեսակներիցառավել աչբի են ընկնում գիճին, Հացենին, ճին, քխկին, թեղին, լորենին, կձչին, Նախկինում Հանրապետությանտարածքում անտառայինտարասո-

«Տ

Ժությունը շատ ավելի ընդարձակէ եղել, Սակայն դարերի ընթացքում գլխավորապես անտրոպոգեն գործոններիազդեցության տակ դրանք Խիստ լափով պակասել են ն այսօր զբաղեցնում են գլխավորապես ն ավելի թեքություններ ունեցող լեռնալանջերը Օ Այժմ անտառապատվածության աստիճանով(ընդՀանուր տարածքի 12,7 տոկոսը) Հայկական ՍՍՀ միութենական Հանրապետություններիշարքում գրավում է

տարածությամբ անտառների տեղը, իսկ պետականնշանակության

10-րդ

(302 Հազ.ճա)՝14-րդ տեղը: մտցվածեն անտառնեոը գբեթեամբողջությամբ Հանբապետության առաջինխմբի մեջ: Դա նշանակում է, որ այնտեղ Համատարած Ճատու-

մը

արգելված էւ Հատում

թույլատրվում է միայն

անտ

առավերականգնը-

ման,սանիտարական խնամքի նպատակով տարեկան ոչ ավելի, քան 20 Հազ. խմ փայտանյութի ծավալով, այն դեպքում, երբ ընդճուպ մինչն 60-ական թվականները կատարվում էր նան արդյունաբերականանտան տարեկան դուրս ռաճատում է բերվում 100--150 Հազ. խմ փայտան

նյութ: Դա զգալիորեն գերազանցում էր տարեկան աճին ն ճանգեցնում էր անտառներիկրճատման: Սովետականիշխանության տարիներինզգալի աշխատանքէ տարվել անտառային ռեսուրսների գիտական ուսումնասիրության,պաՀչպանման վերականգնման ուղղությամբ: 1927 թ. սկսած կատարվում են արճեստական անտառատնկումներ. ներկայումս նոր ստեղծված ան270 Հազ. Ճաո յոառների ընդճսնուր տարածությունը կազմում է շուրջ ու

ջրից ազատված մերձափնյա գոտին է, ԴրանքՀիմնականում Սնանի քաղաքների կանաչապատվածտարածություններըն որոշ լեռնայանջեր ու Հեղեղատներ: Արդյունաբերական անտառաձչատումների արգելման ն նոր անտառս'զանգվածների ստեղծման Հույժ անչրաժեշտությունը բխում է նրանից, որ այժմ Հանրապետության անտառները իրավացիորեն դիավում ծն ոչ այնքան իբրն արդ, ոնաբերության Հումքային բազա, ինչքան

բնական միջավայոինեոբդաշճակ զագացման անճրաժեշտնախադըոն օդային հողապաշտպան, ջրապաշտպան ավազանիմաքբությանը նպաստողմիջոց: ՍովետականՀայաստանինման չորային (արիդ)

յալ.

շրջաններում առաջին Հերթին անտառներն են ստեղծում ֆիզիկա-աշի'արչագրական այն ճամալիրը, որտեղ առկա ծն բնական միջավայրի Միայն անտառային Հողերը, որտեղ նախկինում անտառի առկայությունը կասկած չի «արուցում, ննրկայումօ ավելի քան կրկնակի անգամ ավելի ընդարձակ են, քան անտարածֆածկտարածությունն |. Մոտավորտվլալնելով, այսօր միայնվերջին 100--150 տարու անտառածածկտարածությունները կրճատվել են մեկ երրորդով,

ն շատ պածշպանման

պալինջնակարգավորման բնական պրոցեսների

մաններ:

պոոբպահպանման ընդաբձակման ՀայկականՍՍՀ անտառնեոի հառեսուոսնեռի պահպանման լեմբ իբ էությամբհողային ջային բնագործունեության Ըբստացման,մառդուկյանքի աշբտադբական է: ու պճոբլեմ բառելավման պ աճպանման միջավայբի կան առժեքը: Մեծ է Հայկական ՍՍՀ մի շարք բուլսերի դեղագործական ու

ու

ու

ու

ն Դրանք Հայտնի են եղել դեռես Հինու միջին դարերում այժմ էլ լայեն բժշկության մեջ: ժողովրդական պաշտոնական նորեն կիրառվում ու

պոլիսագլյուկոզա,եթերալուղեր, գլխավորապես Դրանք ալկալոիդներ, ն մի խարիդներ

շարք

այլ

բույսերն բուժական նյութեր պարունակող

պաշտոնապես ընդունված եղաբույսերիտեսականու մուտ կեսը ճանդիպումէ ՀայկականՍՍՀ-ում: աշխարհընս խիստ բազՍովետականձալաստանիկենդանական ամմազան է: Այստեղ ֆաունայի դրեթե այնքան տեսակ կա, ինչքան տեբողջեվրոպա աշխարճամասում:Միայն ողնաշարավորները 23: 302, ձկներ՝ սակ են, որից կաթնասուններ՝25, թոչուններ՝ Տարածքի դարավոր լուրացման, բնական լանդշաֆտի անընդճչատ փոփոխության ն կենդանիներիանսիստեմ որսի Հետնանքով ճանրապետության կենդանականաշխարճըմեծ փոփոխություններ է կրել: Օ0գտամանր ձիերը, անկար շատ կենդանիներ (ազնիվեղջերուն, վայրի ցուլը, տիլոպը, սամույրը) անճետացել են, վնասակար մի շարք կենդանիներ (մկնազգի կրծողներ, պարազիտներ,վնասակարմիջատներ)Հարմարվել ծն փոփոխվածպայմաններինն ավելի տարածվել: Ներկայումս լայն ծավալի աշխատանքներեն տարվում կենդանական աշխարչի պաճպանման,բարելավման, նոր օգտակար կենդանինեբի կլիմայավարժեցման ուղղությամբ: Որսը անցկացվում է կազմակերպված ձնով, որոշակի ժամկետներում քանակով, իսկ առանձին տարիներամբողջովին արգելվում է: են.

ՍՍՀՄ-ում

ու

"Ո՞սիառավելաշժեքավորկենդանիներհկ՝ մուշտակավորները ( աղ-

վնաը, փորսուղը, կզաքիսը, ջրասամույրը, նապաստակը),ինչպես նան վարազը, այծյամը, վայրի ոչխարը, այծը: Հանդիպում են նան գայլ, Հովազ, չախկալ, արջ, ժանտաքիս։ Թոչուննելուսան, եղեդգնակատու, բից Համեմատաբար շատ են լեռնային Հավը, մոխրագույն սազամ-կաՓավը, լորը, վայրի բադը, սն փարփարը, արոսը, վայրի աղավնին: արդյունագործականմեծ արժեք են ներկայացնում Սնանի Ջկներից մակողակը, սիգը, Արփի լճի ծածանը, խրամուլին: Սնանի փշխանը, կարդակի իջեցման պատճառովՀատկապես իշխանի պաշարները մեֆ է այն, որ վերջին տարիներին չափով նվազել են: Դրական մարդու ակտիվ գործունեության շնորճիվ ձկների որոշ արժեքավոր տեսակներ են

Հայտնվել բարձր լեռնային լճերում, ջրամբարներում ն Արարատյան դաշտի արճեստականլճակներում (կարպային տնտեսություններ),ՄասՍնանա լճում դեռես նախապատերազմյան տարիներինբնանավորապես Սնանա կություն Հաստատեց կադոգալճից բերված սիգը, որն այսօր (ճի գլխավոր արդյունագործականձուկն է: Մեծ է մեղուներիօգտակարնշանակությունըոչ միայն մեղրի ստացման, այլե բուսաբուծության զարգացման (բույսերի փոշոտման) մով: Հայկական ՍՍՀ-ում գերակշռում են մեղուների երկու ցեղ՝ կովն ճայկական դեղկասյան մոխրագույնը (ճյուսիսային շրջաններում) ): նագույնը (ճարավում ՍՍՀ Հայկական բուսական ն կենդանականաշխարճի տպաճպանման, վերականգնման բարելավման, բույսերի ու կենդանիներիօգտակար տեսակների պաշարների ավելացման ճամար մեծ նշանակություն ունի այն աշխատանքը, որ կատարվում է արգելոցներում, արգելավայրերում ու կլիմայավարժեցման տնտեսություններում. Ամբողջովին արգելված է վայրի ոչխարների, բեզոարյան այծերի, ալծլամներիչ կովկասյան մայրաճավերի, լեռնային Հնդուճավեբի ն մի շարք այլ կենդանիների որոր: առու-

ու

նբա տաոոեռի՝ ճողերի,բուբնության, կենքաբանական Հայոենի

աշխաոհիպաճպանումն բառելավումբ սականության կենդանական այլե սոցիալականու էկոլոգիականառաջնաոչ միայնտնտեսական, ունեն, համազգապետական, դա կաբնոբագույն եթ նշանակություն յին գործէ: ու

ու

ՀԱՐՑԵՐ

ԵՎ ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

տնտեսական նշանակությունը: Ո՞րն է բնական ու կենդանականոծսուրօաների ԲնութագրեջՀայկական ՍՍՀ բնական ռհսուրսները ն դրանք օգտագոբժմաՖ վիճակը: պաշպանման 1.

2.

ու

1.9.

ՌԵԿՐԵԱՑԻՌՆ ՌԵՄՈՒՐՄՆԵՐԸ

Հասարակության զարգացման արդի պայմաններում մարդու կողմից օգտագործվողբնության տարրերի ու երնույթների թվում առանձնացվում են այնպիսիները, որոնք չմասնակցելով նյութական արտադրության պրոցեսին ն որեէ ազդեցություն չգործելով նրա վբա, այնուամենայնիվ, ժողովրդական տնտեսության զարգացման, բնակչեւթյան

ԴրանքբնաճՃարաճուննշանակություն: են բնակչուօգտագործվում կանռեկոեացիռեւ մարդու կենկազմակերպման, թյան ճանգստի ն առողջապաճության Համար գործունեության

ունեն

ռեսուրսներն են, որոնք

վերականգնմանՀամար: աշխատունակության կրթական մաբարեկեցության նյութական Աշխատավորության ժամանակի ավելացման Հետնանքով ազատ բարձրացման, վարդակի

տական ուժերի

ն

ու

չափեր է ընդունել բնակչության ամենալայն զանգվածների ոռեկգործունեությունը,որը դնալով դառնում է ավելի բազմազան տեացիոն ն ընդգրկում է նորանոր շրջաններ: Ակնճայտէ նան, որ բնակչության Ճարաճուն զարդացուրբանիզացիայի գործունեությունը տեկրեացիոն ու ման է ավելի կարիք զգում մուտենալ բեուազդեցության տակ ավելի մեծ

ռեսուրսների օդտագործմանու սպառման Գնալով մարդը մաքուր օդի, բնական լանդշաֆտների,կարկաոլորտ: Հաճոսաղբյուրների ու գետերի,տափաստանիու անտառիանդորրի, պողտրիկ անկյունների ավելի մեծ պաճանջ է բնության գեղատեսիլ Վզգում։ Այս բոլորը ժամանակակից ինդուստրիալ Ճասարակության Ճամար ձեռք է բերում կենսականորենանճրաժեշտն անփոխարինելիռե-

թյանը՝դառնալով բնական ու

նշանակություն: աուրսի `

ՍովետականՀայաստանիլեռնային բնությունը մարդու ռեկրեաու բազմազան Ճնարավորուամենալայն

ՔՏիոն գործունեության ճամար յուններ է ընձեռում:

նախորդ բաժիններում

բնական բնուքագրված

ռեսուրսների

մեծ

մասը, մասնավորապես կլիման, բուսածածկույթը, կենդանական աշմարտճը, մակերնույթային չրերը ն բնության մյուս տարրերը, որոնթ կազմում են մարդուն շրջապատող բնական արտաքինմիջավայրը, իրենը գուրաճատուկ բնագավառիցբացի կարող են օգտագործվել նան որպես տեկրեացիոնռեսուբո:

Մարդուռեկրեացիոն գործունեության ձներին Համապատասխանշչ տեկրեացիոնռեսուրսների կարելի է բաժանել Հետելալ տեսակների՝

ն մասսայական տուբիստական-մաոզական տեղակուբոբտոլոգիական, «վետք է ի նկատի ունենալ, ռր այդ բաժանումը կան հանգստի: Սակայն 1 Վատբնկրեն ԼՇԸԼՇՃԱՕ բառից, որը նշանակումէ վերականգնում:

ռեկրեացիոն գործունեության Հետեյալ Ընդունվածէ տարբերել բնակչության Ճնէրբ. ա) բնության պրժեքների օգտադործում (բնականգեղատեսիլՀամայնապատկերնեՐի, Ճուշարձանների,երնույքների դիտում), բ) կուլտուրական արժեջների օգտագործում (ընթերցանություն,ներկայացումնծրի, թանգարանների, պատմական Հուշարձանների ճաճախում, դ) սիրողական զբաղմունք (որօորդություն, Հատապտուղներին շունկերի ճավաքում, կոլեկցիոնծրությունն այլն), ե) բուժական-Հիդիենիկ(արնի, օդի ե ջրային ընդունում, չափավոր զբոսանք ն այլն), զ) Հառաբակականաշխատանք: չոգանքների 5"

խիստ պայմանականէ, ն բնության միննույն տարրը երբեմն կարող է Հավասարապեսդասվել ոհկրեացիոն ոնհսուրսների թե մեկ, թե մյու տեսակին: ռեՀարուստ ու բազմազան են չայկական ՍՍՀ կուբոբտոլոգիական Հանքային աղբյուրները (որոնց ծանոթացանք սուոսները: Բաղզմապիսի ջրային ռեսուրսները բաժնում ), լեռնային օդը, լույսի» չերմության, ուլտբուժիչ տորֆերը է առատությունը, Ճառագայթների րամանուչակագույն մի քանի այլ բնական պայմաններ լավագույն նախադրյալ են բաղզմապրոֆիլ, զարգացած կուրորտային տնտեսություն ստեղծելու «ամար: Այդ տեսակետից Հատկապես աչքի են ընկնում Հրազդանիմիջին Հետ միասին, Դիլիջան-Կիրովական-Ստեփ ավազանը՝ Մարմարիկի նավան գոտին, Սնանա լճի մերձափնյա շրջանները, Արագածիմիջին վերին ավազանը, Բարգուշատի բարձրության լեռնալանջերը, Արփայի լեռնաշղթայի անտառապատլանջերը: Բարենպաստեն բնակչության ռեկրեացիոն գործունեության տուձների զարգացմանբնական նախադարյալները: Րիստական-մաոզական կարճ տարածություններիվրա արագ փոփոխվողն Ճակադրություններով լի տնսարանները, բազմազան երփներանգ լանդշաֆտները, անդնդախոր լեոկիրճերն ու «Հրաբխայինկոները, մի շարք ռելիկտային բույսերն նային վճիտ լճակները, տուֆային բազալտայինծածկույթներն բնական բազմատեսակ մեծաքանակՀուշարձանները, այս բոլորը մեր 4ինավուրց Ճճողիպատմական, Ճարտարապետական ինքնատիպ «Հուշարձանների Ճետ մեկտեղ ամեն մի ճանապարճորդի զբոսաշրչիկի առաչ բացում են նոր, անկրկնելի մի 4նարավոր է ընտրել մի քանի տասնյակ կիլոմետր ձգվածության տուրիստական երթուղիներ, որոնք ընդգրկում են բնական գոտիների այնպիսի լանդշաֆտների բազմազանություն,ինչպիսին չենք Ճճանդիպումարնելահվրոպական4Հաբթություններում՝ անցնելով 1500--2000 կմ տարածություն: Հետիուն 1--2 զբոռաշրջիկը այստեղ օրում կարող է կտրել շուրջ մեկ տասնյակ բնական ուղղաձիգ գոտիներ ենթագոտիներ ն կիսաանապատներիցը Ճասնել մինչն ալպյան մարդագետիններն լեռնային տունդրայի սաճտմանը: Տուրիստականբազմաբովանդակերթուղիներ ստեղծելու լայն 4նաշրջաններում, սկսած ղավորություններ կան Հանրապետության բոլոր ու

ու

ու

ու

ո:

աշխարձչ| Այստեղ ու

ու

ու

Դեբեդի Աղստեի,

ու

Սնանի Արարատյան Ախուրյանի ավազաններից» ու

գոդավորություններից,վերջացրած Վայջով Զանդեղուրով: ի բազմաթիվ շրջաններում աղՀարուստ Հակադրություններով կա են նան մարզական բազաների ստեղծման լայն Հնարավորությունմ բարձներ: Այս տեսակետից աչքի է ընկնում Հատկապես1500--2000 են րության դոտին, որտեղ նպաստավոր մասնավորապեսկլիմայական ու

ու

չրավազաններըւվ Այստեղ

բնական պայմանները, է Թե կա թե ամառային,

աղարճեստական ձմեռային մարզական բազաների Համար պաՀանջչվողբնական պայմանների ու ոնսուրսների ամբողչ անճրաժեշտ Ճամալիրը: 'Ավելի Համատարած բնույթ ունեն ոնկրեացիոն ռեսուրսների երու

խմբի՝ տեղականնշանակությանմասսայականճանգստի Հառնսուրոները։ Վերջիններիսթվում, Հատկապեսամամար պաճանջվող ռային ամիսներին, առանձնաճատուկարժեք ունեն ջրավազանները(Ս.վանա բարձր լեռնային մանրըլճերը, Ապարանի,Արփիին այլ ջրամբարներ),լեռնային գետերը, սառնորակ աղբյուրները, անտառը: լանդշաֆտը ինչպես արդեն ասվեց, ցանկացած բնական գոտին ն կենդանի անկենդան բնության յուրաքանչյուր տարը լայն առումով կարող են ծառայել իբրն ոնկրեացիոն ռեսուրս, ուստի ն բնության օգտագործումը ոնկրեացիոն նպատակով ունի զանգվածային բնույթ ն գնալով ընդլայնվում է: Այդ պատճառով էլ ոնսուրսները գնաճատելիս առանձնաճատուկնշանակություն պետք է տրվի բնության, «ռեկրեացիոն տարողության» Հարցին, այսինքն այն բանին, թե տվլալ տարածՔը ինչպիսի ինտենսիվությամբ կարող է օգտագործվել, որպեսզի չխաթարվի միջավայրը, չխախտվի այնտէղ ընթացող բնական պրոցեսների Ճճավասարակշչոությունը, չկորչի նրա ինջքնավերականգնման Ճնարավորորդ

ու

ու

ու

րությունը:

`

ՀԱՐՑԵՐ 1-9.

1.

ԵՎ ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

Ինչպիսի՞նէ բնկրնացիոնռհսուրսնէրի նշանակությունըժամանակակից ին-

գուստրիալ ՀասարակությանՀամար: 2.

ԲնութագրեքՀայկականՍՍՀ ուկրձաքիոն ոնռուրաները:

ԳԼՈՒԽ 2.

ՔՆՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ

ԵՎ ՔՆԱՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ՊՐՈՔԼԵՄՆԵՐԸ

Նախորդբաժիններից տեսանք, ոի մարդուն շրջապատող բնական միջավայրի տարրերըն դրանց տարբեր տարածքային զուգորդումները ճանդիսանումեն ոչ միայն մարդու կյանքի Ճասարակության զարգացման բնական պայման, այլն աշխատանքիառարկա ն աշխատանքի միջոց, այլ կերպ ասաժ՝ բնական արտադրողականուժեր: Այս առումով օրինական ճշմարտացի է այն պնդումը, որ բնությանօգտագործման ե բնապահպանության վիճակըկարեորցուցանիշէ տվյալ եՐկոի սոցիալ-տնտեսական ավելին՝ ազգի ընդհանուրզարգացման զարգացման, ու

ու

մակաոդակը ոոոշելուհամար:

Ռացիոնալ բնօգտագործման ու բնապաճպանությանպրոբլեմները զարգացման պատշաճուշադրության են արժանացելերկրի տնտեսական ն սովետական կաՀարցերի մասին կոմունիստականկուսակցության դեռնս առաչին որոշումներում:Սակայն «նետագայում տավարության սկսեց տարածում գտնել այն սխալ ու վնասակար տեսակետը, թե բնությունն անսպառ է, թե մարդը կարող է բնական միջավայրի տարրերն օգտագործելայնպես ն այն չափով, ինչպես ն ինչ չափով ցանկանա: Մարդըբնության արգասիքն է ն նրա մի մասը: Մարդու գործուՀեղափոխության ն ինդուսՖեությունը Հատկապեսգիտատեխնիկական փոփոխություններ է «տրրիալ զարգացման ներկա պայմաններումլուրչ բնության մեջ, որոնք իրենց չափերով ու Հետնանքներով երբեմն կարող են Հավասարվել լոկալ ն նույնիսկ Ճամամոլորակային երկրաբանականփոփոխություններին: Ճասարակարգում, պլանային տնտեսության Սոցիալիստական Կվայմաններումբոլոր նախադրյալներըկան, որպեսզի մարդու ազդեմտցնում նրան

շրջապատող

Տությունը բնական միջավայրի վրա լինի ոչ տարերային, այլ նպատաՎասլաց, Հանդեցնի ոչ թն նրա վատթարացմանը,բնության էկոլոգիական Հավասարակշոությանխախտմանը, այլ պաճպանությանը,բարելավմանն Ճարստացմանը: ու

ՀայկականՍՍՀ-ում, որտեղ գոյություն ունի բնակչության ու

«տադրությանմեծ

ար-

խտություն, տարածքի յուրացվածության բարձր Կոիճան,պաճանջվում է բնության Հանդեպ լինել առավել զգույշ ու 4աշվենկատ, խնամքով, ռացիոնալ խնայողաբար օգտագործել բնական աս-

ու

տեսուրսները ն, որտեղ Հնարավոր է, ապաճովել այդ ռեսուրսների վետականդնումն ընդլայնված վերարտադրությունը: Արտաքինբնական բնական ռեսուրսներըպետք է ծառայեն ոչ միայն ներկա, միջավայրը, ու

այլն գալիք սերունդներին,

Հայկական ՄՍՀ տնտեսականզարգացումը

ն

ինդուստրացումը,

ինչպես կտեսնենք դասընթացի ճաջորդ բաժիններում, աչքի է ընկել Քարձր տեմպերով: Այդ ընթացքում բազմապատիկ անդամ ուժեղացել է բնական միջավայրիվրա մարդու արտադրականն ոչ արտադրական

ներգործությունը: ՛Մշակվելն

իրականացվել են ժողովրդատնտեսական այնպիսի մեծածավալմիջոցառումներ,որոնք էական ն լուրջ Հետնանք-

են առաջացրել ոչ ներ ունեցող փոփոխություններ բնական միմիայն ու որակի, այլն ընդարձակտաջավայրի առանձին տարրերի քանակի ու բնական Համալիրներիմեջ, Ընդարածությունների լանդշաֆտների «մենը մեկ սերնդի արտադրականգործունեության Հետկանքով ն նրա

աչքի

առաջ

էական փոփոխություններեն կատարվել ճողային

ու

բու-

սական ծածկույթի, մակերեսային չրերի տեղաբաշխման,ընդերքի Հաբրատությունները արտադրականշրջանառության մեջ ընդգրկելու ն ալի բնագավառներում: Չորացվել են ճաշիճներ ու ստեղծվել են նոր ծառաստաններ, ոռոգվել են, դարձել մշակովի ու բարեբեր կիսառնապատային ու չոր տափաստանայինընդարձակ տարածություններ, փոխվել են դետաչճուներ, գոյացել են նոր լճեր ու լճակներ: ու որաՓոքրացել կական լուրջ փոփոխություններէ կրել Սնանա լիճը, բազմաթիվ վայբերում, Հատկապես խոշոր քաղաքներում ու դրանց ճարող շրջաններում եծրնան են եկել Հազարավոր կիլոմետրեր տարածվող ինդուստբիալ լանդշաֆտներ, որտեղ անճանաչելիորենփոխված է բնական մի-

չավայրը:

միշտ Սակայն

ամենուրեք չէ, որ արտադրողականուժերի բուռն զարգացումը բնական միջավայրի փոփոխությունները չեն ուղեկցվել Շատ դեպքերում չի ապաչճովվելբնական բացասական ճետնանքներով: միջավայրի մաքրության ն էկոլոգիական ՃավասարակշոությանպաճՎաթսունականթվականներից սկսած ամբողջ երկրոփ պանությունը: մեկ բնական միջավայրի պաշտպանությունն առողջացումը, բնական ռեսուրսների մի շարք տեսակների խնայողական ռացիոնալ օգտագործումը դարձել է Հույժ անՀրաժեշտություն: էկոլոգիական իրադրուԹյունը «ճատկապեսարվել է ՍովետականՀայաստանի, ինչպես նան: ն

ն

ու

ու

ՍՍՀՄ

մյուս Ճճանրապետությունների զարգացած արդյունաբերականու նոր յուրացված գյուղատնտեսական շրջաններում:

Ամբողջ երկրով մեկ

Հասունանում

էր ռեգիոնալ միջոցառումների

մեկտեղՀամապետական Ճամապարվփվակ նոր միջոցառումների իրականացման անճրաժեշտությունը: Թվականների Յոթանասունական Հետ

ու

ընդունվեցին

ու

գործողության մեջ դրվեցին բնության

ն

նրա առանձիծ

տարրերի՝ Ճողերի,ջրերի,Ընդերքի,անտառների, կենդանականաշ-

խարճիպաճպանության

ու

ռացիոնալ օգտագործման մասին օրենքներ

նորմատիվային այլ ակտեր:ՍՍՀՄ ժողովրդական տնտեսությանզարգացման10-րդ (1926--1980 Թթ.) ն Հետագա դլխավոթ Հնգամյակների ուղղություններում, Հնդամյա տարեկան պլաններում բնության պաշպանության Հարցերըմիավորվեցինինջնուրուլն բաժնի մեջ, որով ընդգծվեց դրանց Հատուկկարնորությունը: ու

ու

նան

Քնապաշպանական միջոցառումները նկատելիորեն աշխուժացան ՀայկականՄՍՀ-ում:

Մշակվեցինն ընդունվեցինՀայկականՍՍՀ Ճճողային, չրային,անտառային օրենսդրությունները, ընդերքիվերաբեր-

յալ օրենսդրությունը, առողջապաճության վերաբերյալ օրենքը, մթնոլորտային օդի պաճպանության, կենդանական աշխարՃի պաշպանության մասին օրենքները, Ուժեղացավ ժողովրդատնտկսական պլանների էկոեն Հայկական լոգիականուղղվածությունը: Ստեղժվել ՍՍՀ Մինիստր11

ների խորշրդի

Շրջակամիջավայրի պաշպանության նախագաճության՝

բնական ոռնսուրսներիռացիոնալ օգտագործմանՀանձնաժողով ն Հայկական ՍՍՀ շրջակա միջավայրի պաճպանության պետական կոմիտե, արտադրական մինիստրուորոնք կոչված են կոորդինացնելու բոլոր ն

միջոցառումները, Թյունների ու գերատեսչությունների բնապաճպանական վերաճսկելու ն ապաճովելու շրջակա միջավայրիպաճպանությունն բնական ռեսուրսների ռացիոնալ օգտագործումը: Բնապաշպանական գործունեությանբնագավառում ընդլայնվել են առողջապաճությանմինիստրության, Հիդրոօդերնութաբանության բնական միջավայրի վեվարչության իրավունքները:Տեղական սովետների մարաճասկողության սին ընդունված օրենքով նրանց վրա է դրվածտվլալ սովետներինենքակա ամբողջ տարածքում բնական միջավայրի վիճակի պաճպանուընդլայնվել են ալդ Հարցում թյան ամբող պատասխանատվությունը, սովետների իրավունքները: Հանրապետությանառջե կանգնած բնօգտագործման ու բնապաճտպանականներկայիս պրոբլեմները կարելի է քննարկել ըստ բնականմիու

ու

ու

ու տեսակների: չավայոիգլխավորբաղադրիչների բնականռեսուրսների Օդային օդային ավազանի `պլաճապանությունը: Բնակավայրերի

ավազանի աղտոտման գլխավոր աղբյուրը, ինչպես Հայտնի է, արդլուն նաբերությունն է ավտոմոբիլալին տրանսպորտը. ՀայկականՍՍՀ պայմաններում օդային զանգվածը աղտոտող գլխավոր ագենտներն

ծծմբայինգազը, ածխածնի օքսիդը,ազոտիեոկօքսիդը, ֆենոլը, ֆտոբաջբածինը,ամիակըն փոշին: Առավելաղտոտված օդային ավազան ունեն Երնան, կիրովական,Ալավերդի,Արարատն Հրազդանքաղաքները,

քն

որտեղ կենտրոնացվածեն ալդ առումով ծատկապես վնասակարմետալուրգիական, քիմիական, շինանյութերի արդլունաբերության նե էլեկ-

սրաէներգետիկական(էն) Դրանցից ձեռնարկությունները: մթնոլոր։ո կատարված արտանետումներըՀաճախ գերազանցում են թույալտրված սաճմանը ն ավտոմոբիլների ներքին ալրման շարժիչների թունավոր գազերի Հետ մեկտեղ մեծ չափով աղտոտում են բնակավայրերիօդային ավազանը: Գիտությանտեխնիկայի զարգացման արդի մակարդակում մթնոլորտային օդի մաքրմանն ուղղված առավել արդյունավետ միջոցներն ե անթահն' աբդյունաբեբական ձեռնաոկություննեռի վերակառուցումը ու կանեոդոումը,գազամաքոբիչ փոն սակավաթափոն տեխնոլոգիայի ու

յանքնեբի սարքերիտեղադրումը,հատկապեսվնասակարձեռնա»աբշտադբամասերի կություննեւի դուրս բեբումը տվյալ բնակավայՐից, ավտոտՐանսպոոտի էկոլոգիականանվտանգությունն ապահովող կոմպելքսմիչոցառումների նեոդոումըն այլն: ու

ու

|

Վերջինտարիներին Հանրապետությունումօդային ավազանիմաք-

են բոլոր ճիշյալ ուղրությունն ապաճովող աշխատանքներըընդգրկել ղությունները: Որոշում է ընդունվել Հրազդանիլեռնաջիմիականկոմբինատի կառուցումը դադարեցնելու ն այն վերապրոֆիլավորելումասին: ճաշենքերի բազայի վրա ստեղծվել է շրջակա միջավայրի Պատրաստի մար անվտանգմեքենաշինականարտադրություն,իսկ ցեմենտի առայժմ գործող արտադրությունըկփակվի Արարատքաղաքում կառուցվող ցեմենտի-շիֆերի կոմբինատի նոր վառարանների կառուցումն ավարտե-

Հետո, ընթացիկ Հնգամյակի ընթացքում: իսկ մինչ այդ Հրազդան քաղաքի ն Մարմարիկի Հովտի ռեկրեացիոն գոտու օդային ավազանի աղտոտումը պակասեցնելու նպատակովթե ցեմենտի գործարանում ն Թե Հրազդանիջերմաէլեկտրակենտրոնում արդիականացվումն ուժեղացվում են փոշեզտիչ ն գաղակլանիչկայանքները: երնան քաղաքում արմատականվերակառուցման են ենթարկվել մի արդյունաբերական ձեռնարկություններ։ Փակվել են շ«նաիրիտ» շարք միավորման կաուչուկի գործարանիկալցիումի կարգիտաարտադրական լուց

մոնովինիլացետիլենիցքլորոպրենի ստացման արտադրությունները,կաուչուկի արտադրությանՀին՝ «Կաուչուկ-1» արտադրամասը։ նվազեցվել են պիրոլիզային ացետիլենի արտադրության արտադրամասերում ներդրվել է նոկարողությունները, մի շարք նման րագույն տեխնոլոգիա: Այդ ն բնույթի այլ միջոցառումներիշնորՀիվ մեծ չափով նվազել են վնասակար գազերի արտանետումները:Ալյումինի գործարանում դադարեցվել է էլեկտրոլիզի միջոցով ստացվող առաջնային ալյումինի արտադրությունը,որի շնորճիվ դադարել է ֆտորային ն այլ բնական միացությունների արտանետումըմթնոլորտ, գորբիդի, քլորբենզոլի

ն

ծարկվել են գաղզամանքրիչ կայանքներ Փակվել են Հարյուրից ավելի մանր կաթսայատներ, դրանց փոխարեն ստեղծվել են շրջանային ճզոր կաթսայատներ, որոնց մթնոլորտն աղտոտող վտանգը շատ ավելի պակաս է: Քաղաքիցդուրս են բերվել մի շարք արդյունաբերական(զլխավորապես շինանյութերի արդյունաբերության) ու ավտոտրանսպորտային

ձեռնարկություններ։ Ուժեղացել է տեխնիկական4սկողությունը ավտոտրանսպորտային միջոցների նկատմամբ, ավելացել է գազով աշխատող ավտոմոբիլների թիվը, ընդարձակվել են օդի մաքրության Համար մե նշանակությունունեցող կանաչ տնկարկները: էկոլոգիականլավագույն պայմաններ ապաճովելու առումով կարնոր միջոցառում էր մետրոպոլիտենի առաջին Հերթի գործարկումը: ԱյդուշանդերձԵՐնան Ւաղաքիօդային ավազանի աղտոտվածուգեբազանցումէ թույլատոելինորման ն լուրջ վտանգ թյան աստիճանը ստեղծում բնակչության առողջության Համար: Անչրաժեշտէ ձեռնարկել նոր վճռականմիջոցներ: ՉՏ

Առայժմ նախատեսվումէ ամբողջությամբ փակել Քլորուվրենային արտադրությունը:վերակառուցելԵրեանիՖէնԿ-ըն այն փոխադրել գազաՎին վառելիքի, արմատապես բարելավել ավտոմոբիլային տրանսպորտի էկոլոգիականցուցանիշները: Խնդիրն այն է, որ չձգձգվի նախատեսվող Միչոցառումներիիրականացումըն ճնարավոր կարճ ժամանակամիջոցում Հանրապետության մայրաքաղաքի օդային ավազանի աղտուտվածուՔյունը իջեցվի թուլատրելի նորմաներիմակարդակին: Ալավերդիքաղաքի ն Դեբեղ գետի ստորին Ճոսանքին ՀարբողտաԱ. Միկորածքի օդային ավազանինկատելի բարելավմանճանդգեցրեց վերակառուքունոր վանի անվան լեռնամետալուրգիականկոմբինատի «/ը, որի շնորչիվ կրճատվեցին ժծումի պարունակող գազերի արտանետումները մթնոլորտ: Սկավածէն Կիրովականիբիմիական գորարանի՝ բաղաջի օդավավլանի աղտոտման գլխավոր աղբյուրի վերակառուցման ու տեխնիկաէ կալցիումի ցիանավլան վերազինման աշխատանքները:Դադարեցվել Միդի, դիցիանդիամիդին դրանից ստացվող մելամինի, ազոտաթթվին ամոնիակային ապելիտրալիարտադրությունները,շեշտակիորենկրճատմիջոցառումների Վել է կալցիումի (արբիդի թողարկումը: նախատեսված իրականացումըթուլլ կտա արմատապեսբարելավել կիրովականքաղաՔի բնապաճպանականիրադրությունը: են Շրջակաօդային ավազանի աղտոտմանաչքի ընկնող աղթյուր ու նան չերմաէլեկտրակալանները, Հրազդանի,երնանի Կիրովականի որոնք աշխատում են ոչ միայն բնական գազով, այլե վառելիքային մազութով, որը ե նպաստում է մեծ քանակությամբ վնասակար գազերի արտանետմանը(ըստ որում Համաշխարճայինփորձով ապացուցվածէ, են աղտոտում տր անվթար աշխատանքիընթացքում Փէն-երը ավելի շատ շրջակա միչավայրը, քան ատոմակայանները,թեն վթարի դեպքում վերջիններիս վտանգը աղետալի է լինում): էական ջալլեր են կատարվում Հանրապետության չերմաէլեկտրակայաններըաստիճանաբարբնական գազի փոխադրելուուզղությամբ: առմամբ վերջին տասը տարում 4անրապետությունում Ընդճանուր օդի մաքրության պաճպանմանն ուղղված միչոցառումների արդյունքը ճղել է ալն, որ վնասակարնլութերի արտանետումների ընդճանուր ծավալը աճել է շատ ավելի դանդաղ, քան արդյունաբերականարտադրանՓի ծավալը, իսկ Ճատկապեսվտանգավորնյութերի ժավալը կրճատվել է: Ն ռացիոնալ Ջբային ռեսուբսնեբի պաճպանությունը օգտագոոծումբ: ՀայկականՍՍՀ թույլ չրապաճովվածությանպայմաններում չրային ռեսուրսներիքանակի որակի պաճպանությունն ռացիոնալ օգտագործումը ռչ միալն առաչնակարզժողովրդատնտեսական ճարց է, այլե Ճանրազետության բնակչության Համար ունի կենսականնշանակություն: ու

ու

միջոցը

գլխավոր մաքրության պաճշպանման րային ավազանների Ճետագա կ ուլտուրայի արտադրական կենցաղային բնակչության գյուղտնտեսաարդյունաբերական, է, բնակավայրերի, բարձրացումն մեկուսացուկեղտաջրերի ձեռնարկությունների կան ւրանսպորտային այսինքն ն շոջանառու վերադարձնելը, մաքրումը սպառողներին մըն ու

ու

ու

ներկայումս էկոլոգիականառումով անբաՓամբակ,Դեբեղ,ՈղչիդետեՀրազդան, վարար վիճակում են գտնվում ն Սնանա ՀարավայինմերձՀատկապես լճի րի առանձինՀատվածները ափնյա գուին: Մեծ է Հատկապես այն ջրապաշտպան միջոցառումներիարդյունան որոնք ապաճովում են անցումն անթափոն սակավաթավետությունը, են պաճում գետերն ն լճեփոն արտադրականտեխնոլոգիայի զերծ վնասաւտտեսակի կամ կոմունալ կենցաղայինբոլոր ըն արտադրական նման բնույթի միիրականացված կար նյութերից: Վերջին տարիներին կիրովականին Ալավերդի քաղաքներիվերը ջոցառումներիցեն երնանի,

անցնելը: ջոօգտագործմանն

ու

տեխնիկական վերակառուցումն Հիշատակվածձեռնարկությունների ն Դեբեդ է Փամբակ, վերազինումը, որը մեծապես նպաստում Հրազդան նան կոմբինատթ ինչպես Քաջարանի նվազեցմանը, գետերի աղտուտման ՀետեՀարստացման Հանքանյութի (պղնձամոլիբղենային պոչամբարի ու

ն խոՔաջարան--Ղափան վանքով գոլացած թափոնների«ճակաամբարի) նախորոնք Արտադրականայն թափոնները, կառուցումը: ղովակաշարի կինում լցվում էին Ողջի գետը, ալժմ այդ խողովակաշարով Հասցվում

գետի միջին Հոսանքը (Ղափանքաղաքից ցած) ն ամբարվում անվտանգ վայրում: Ավելի մասսայական բնույթ ունի Հատուկ ջրամաքրման կայաններթ կառուցումը: նման կայաններում աղտուտվածչրերը մեխանիկական կամ կենսաբանականեղանակով մաքրվելուց Ճեւտո դաղարում են ջրավաղզան-

են

ների Համար վտանգներկայացնելուց: ինչ վերաբերում է չրային ոնսուրսների օգտագործման արդյունավետությանը, ապա դա նույնպես Համալիր լուծում պաճանջող բարդ պրոբլեմ է: Դա վերաբերում է ջրօգտագործման բոլոր բնադավառներին՝ գյուղատնտեսական,արդյունաբերական,կենցաղային: ԱմենուրեքակընՀայտ է չրի շոայլումն ու անտնտեսվարօգտագործումը, տնտեսադիտական լեզվով ասաժ՝ ջրի օզտագործմանչափազանց ցածր օգտակար դգոր-

ժողությանգործակիցը: Վերջին տարիներին այդ աշխատանքներիծավալը շեշտակիորեն աճել է, որի շնորճիվ ներկայումս չջրավազաններն է թափվում շատ ավելի քիչ աղտուտվածջուր, քան ընդամենը մի քանի տարի առաջ էրչ միաժամանակաճել է շրչանառու օգտագործմանմեչ գտնվողչրի ծա«5

վալը. 1985 թ. այն կազմել է արտադրականնպատակովօգտագործվող ջրերի ընդՀանուրծավալի 8200: կարգաՀանրապետությունումջրային ռեսուրսների օգտագործումը արդյունավետությունըբարձրացվորելու ն նրա ժողովրդատնտեսական ունեցան ՍՄԿԿ Կենտկոմին նշանակություն նելու Համար վիթխարի ՍՍՀՄ Մինիստրներիխորչրդի 1922--19728 թթ. ընդունած «ձայկական ՍՍՀ-ում Հետագա ղարդացմաննարդյուոռոգելի Հողօգտագործության նավետության բարձրացմանմիջոցառումների մասին» ն «Սնանա լճի բնական ռեսուրսների պաշպանմանն ռացիոնալ օգտագործմանմիջոցառումներիմասինջ որոշումները: ծավալ ընդունեցինչրաշինարարականաշխատանքնեԱննախադեպ ն արայլ րը: կառուցվեցինԱխուրյանի,Փողազի, Սնաբերդի մի չարք Հեստական ջրամբարներ:Դրանքնախկինում կառուցվածներիճետ մեկտվետեղ (Ապարան, Արփի,Տոլորս,կեչու ն այլն)Ճնարավորություն ցին Հանրապետությունում ամբարվող չրի տարեկան ծավալը Ճասցնել 1,1 մլրդ մ3. Ընթացքիմեչ է կամ առաչիկալում նախատեսվում է ավելի քան մեկ տասնյակ նոր ջրամբարներիշինարարությունընս (ԴավիքԲեկի, Հերչերի, Գետիկի, Կապսի, Եղվարդի,Հոկտեմբերյանի, Վեդու,

Գառնիին այլն): րային ռեսուրսների օգտագործման արդյունավետության բարձրացման կարնոր միջոց է ոռոգմանսիստեմնեբիօզտակարգործողության գոբծակցին չբապաճովվածության բարելավումը:Կատարվում է ն միջտնտեսային թե՛ ներտնտեսային ցանցի Թե՛ մադիստրալային Հատուկուշադրություն է դարձվում չրման այնպիսի վերակառուցում: առաջադիմական եղանակների ներդրման վրա, ինչպիսիք են անձրնացումն ու ընդգետնյա կաթիլային ոռոգումը: Դրանց շնորչիվ զգալիորեն պակասում են ֆիլտրացումից ու գոլորշիացումիցառաջացող կորուստնեբը, որոնք մեծ չափերի են Հասնում ոռոգման բաց, Ճատկապես4ողափոր ցանցի դեպքում: նախորդ՝ 11-րդ «նդամյակում շչաճագործման Ճանձնված նոր ոռոգելի ճողերի 2000 վրա ներդրվել է ոռոգման առավել առաջադիմականմեթոդ՝ արճեստականանձրնացումը: կուծման կարիք ունի ստոբեբկոյաջբայինռեսուբսնեի ռացիոնալ օգտագործմանպրոբլեմը: Այդ ջրերի Հետազոտվածն Հաստատվածպաշխրների մեծ մասը գտնվում է Արարատյան դաշտում: Այստեղճորատված են ավելի քան 200 արտեզյանջրչորեր, որոնց գրեթե կեսը ինքնաՀորդ ենն չեն փոխադրված աշխատանքի ծորակային ոհժիմի։ Դրա պատճառով մեծ քանակության արտեզյան ջուր Ճոսելով աննպատակն սպառելով ստորգետնյա ավազանի պաշարները,միաժամանակ ճաճճացման է դատապարտումընդարձակ Հողատարածություններ: ՔննարկվողՀարցերի Համալիրում Հատուկ տեղ են գրավում Սեաու

օգտագործումը: պաճպանումն ռացիոնալ ճա լճի ջբային ռեսուոսնեբի զբաղեցնել մ1Հա վեց տասնամյակ է, ինչ Սնանի պրոբլեմը չի դադարում ու

պետական Հիմնարկներին ու միայն կառավարականմարմիններին, պրոբլեմի Սնանի Գիտնականներին,այլն լայն Հասարակայնությանը:" ու նրա աշխարճագրական ։ոնտեսական բովանդակության, տեխնիկական կքննարկվենդասընթացիՀաջորդ բաժիններում: Ինչ վեոչ

ասպեկտները

բաբերում Հ պրոբլեմի բնապաճպանականբովանդակությանը,ապա լՃի երկու Հանդամանքներով՝ այն պայմ անավորված է գլխավորապես ն, դրա որպես Հետնանջ՝ նվազումով խիստ պաշարների ջրային դարավոր խախտումով») ճի էկոլոգիականՀավառարակչոության մեծացնելու պատէճից կատարվողարտաճոսքըարճեստականորեն 19382 թ. ծախսվել է չրերի դարավոր պաթ. մինչն Քառովսկաած շարների ավելի քան 4045 (շուրջ 25 մլրդ մ"), լճի մակարդակը իջել է պակասել է 150 կմշ-ով կամ գրեթե 19 մ-ով, ջրային ճայելու մակերնեար Ճետ մեկտեղ Սնանի ջրճավաք ավազանիշըրավելի քան 1040-ով: Դրա արդյունաբերական,գյուղաջանների տնտետականարագ զարգացումը, տրանսպորտային ձեռնարկությունների կառուցումը տնտեսական զգալի չափով մեժացրին լիճ Հոսող կեղտաչրերիքանակը, մեծացավ նան ռեկրեացիոն գործունեության ազդեցությունը: Այս ամենը Հանգեցրեց (ճի լճի ջերմաէկոլոգիական Ճավասարակշոությանխախտմանը: շ7Փոխվեց վին ռեժիմը, ավելացավ օրգանականնյութերի քանակությունը, ն որպես արդյունք այս բոլորի՝ նկատելիորեն արագացավ լճի էվտրոֆիկացիայի «պրոցեսը: Դա դրանորվեցգլխավորապես չրային մակերեսի այսպես կոչված «կանաչացման» երնեուլթով, որը կապտականաչավուն ջրիմուռների տարածման 4ետնանք է: թվականներից ակսած իրականացվում են արմատական 1960-ական միջոցառումներ ջրի դարավոր պաշարներիօգտագործումը դադարեցնեն Սկանա լիճը իր բնական վիճակին մոտ պաճպանելուՀամար: Ավելու լին, խնդիր է դրված լճում ջրի մակարդակըբարձրացնել 6 մետրով, այաինքն այնքան, ինչքան գիտնականներիկարծիքով անչրաժեշտ է լճի Հկոլոգիական Հավասարակշռությունը վերականգնելու,ջրի որակը բատրելավելու,ձկնային պաշարներըՃարստացնելու կ ապագայում լիճը որպես խմելուջրի կարնորռեզերվուար օգտագործելուճամար: ջրային 4աշվեկշոի մուտքի մասը ավելացնելու ճամար կառուցՎեց Արփա-Սնանչրատար թունելը, որը Հնարավորություն է տալիս Արփա գետի Հոսանքի Ճճաշվինտարեկան 220 մլն մ3 չուր ավելացնել լճի ու

Ա

վճի մակարդակը1 մետրով բարձրացնելուՀամար Հարկավորէ չրի ծավալը ավեմլրդ 295 ժլն Մ-ով:

գացնել 1

պաշարներին:կառուցվում է ՌրոտանիցԱրփաթունելը,

որը

նս

տարեհ-

կտա Սնանին: մլն մեծ չափով օգնում է Արարատյան դաշտի Սնանի պաճպանմանը Հողերի ոռողման Համար Սնանիցբաց թողնվող չրեգյուղատնտեսական ու րի փոխարենտեղականաղբյուրների արտեզյանավազանիօգտագոր-

կան

մ3 ջուր

ծումը: ձեռնարկությունների "վերջապես,բնակավայրերի արւտտադրական են շուրչլճի մեջ թափվելը բացառելու ճամար կառուցվում կեղտաջրերի նան ու

առանձին ձեռնարինչպես սնանյան օղակայինկոյուղու կոլեկտորը, կությունների մաքրման կայաններ:: Մասնագետներիմոտ մտաճոդություն է առաջացնում Սնանա լճի Հեռանկարի Ճարցը: եթե վիճակը չփոխվի,մեծ ձկնային պաշարների ե վտանգ է սպառնում Ճատկապես իշխանին, որի պաշարներըՃասել Ջանքեր են թափվում, որպեսզի Լճի էկոլոգիականպայնվազագույնի: մանների բարելավմանն արճեստականձկնաբուծության Ճետադազարէ գացման շչնորձճիվբարելավվի ձկների վերարտադրությունն աճը Սնաավելանա որսի ծավալը: Այս բոլորով Հանդերձ, ճարկ է նշել, որ նա լճի պաշպանմանը ն էկոլոգիական վիճակի բարելավմաննուղղված միջոցառումներըսպասվող արդյունքը չեն տալիս: Հանրապետությած խմելու ջրի միակ Հեռանկարային աղբյուրի գոյությանն սպառնացող վտանդը իրականում շատ ավելի մեծ է, քան երբեմն ենթադրվում էչ են անչճետաձգելինոր կոմպլեքս միջոցառումներ, որոնք Պաճանջվում ն կրճատումը կապաճովենլճի ջրային Հաշվեկշռի ելքային մասի խիստ Սնանի ավազանի արտադրականձեռնարկությունների (արդյունաբերական, գյուղատնտեսական,տրնսպորտային)ն բնակչության վնասակար ազդեցությանբացառումը: ու

Հողայինռեսուրսներիպաճպանումնու ռացիոնալօգտագոոծումըՀ

Հազարամյակներիընթացքում մարդու արտադրական գործունեության ազդեցության տակ մեծ փոփոխություններ է կրել նան ճողածածկույթը: Այդ փոփոխություններըառավել մեժ թափ են ստացել վերջին տասնամյակների ընթացքում. Մի կողմից ավելացել է ոռոգվող բարելավված

մշակովի Ճճողերիտարածությունը, բարձրացել է արգավանդությունըչ, մյուս կողմից որոշ տեղերում վտանգավորչափեր են ընդունել Ճճողերի էռողզիան,սողանքներնու աղակալումը, ինչպես նան արդյունաբերական: ու թափոններով, նավթամթերքներովդրանց աղտոտումը։ Քիմիկատներով Սովետականիշխանության տարիներինՀանրապետությանոռոգելի տարածություններըգրեթե Հնդապատկվելեն: ՀայկականՍՍՀ լեռնային ռելիեֆի պայմաններումՀողերի մելիորամիջոցառումների շնորճիվ բարելավվել ու ցիայիչ կուլտուրտեխնիկական տնտեսական չրջանառության մեջ են բնդգրկվել ընդարձակ տարածու78

մաքրումը Թյուններ:Այդ միջոցառումներնեն՝ Հողատարածությունների ն մեքենայացման Քարերից,ռելիեֆի ճարթեցումը Հողագործության Հատամոեղամասերիստեղծումը Համար Հարմար (կապիտալ ոռողման ունեցող վերականգտեղամասերի Հողածածկույք վագծում),խախտված ու

վարելաչերտիխորացումը, ինչպես նան կերանումը (ոեկուլտիվացիա), ու արՀանդակների՝արուռավայրերի ու խոտճարքներիմակերեսային մատական բարելավումը: Հողածածկույթի Համար մեծ վտանգ է ներկաՍ/՛Հանրապետության ու էռոզիան:Ընդանուր տարածքի մինչն լացնում ջբային ճողմային Հանդակների350 ավել կամ պակաս չափով 5000 ն գյուղատնտեսական ենթարկված են էռոզիայի, իսկ առանձին շրջաններում ալդ ցուցանիշը Հասնում է մինչե 60--2040-ի: ներկայումս մեզանում կիրառվում են

մարգաՀակակոռոզիոնչճամալիր միջոցառումներ (ագրոտեխնիկական, ն այլ գետնամելիորատիվ,անտառմելիորատիվ,ճիդրոտեխնիկական է լնռնալանչերի արդյունավետ Հատկապես դարավանմիջոցառումներ): դավորումը, որը ոչ միալն կանխում է Հողատարման պրոցեսը, այլն Խպաստում է լեռնալանջերի ավելի ինտենսիվ օգտագործմանըգյուղաոնտեսական նպատակներովն ստեղծում է այգեգործությունը լանջերի Վրա տեղափոխելու ն ծարք տարածությունները շարաճերկ կուլտուրաներին տրամադրելուՀնարավորություն, նախատեսվումէ էռոզիայի են1980 թվի Համեմաքարկված Հողատարածությունները1990 թվականին, «ությամբ, պակասեցնելավելի քան կրկնակի անգամ: մի շարք շրջանների Համար ճասունացած ճարը Հանրապետության ն ճակասելավային 4 հակասողանքային պայքաոիուժեղացումը: ներկադեռես աղասվող արդյունքըչի տալիս: վումս այդ պայքարը իր լուծմանն է սպասում Հանրապետությանամբողչ տարաֆքը էոոՊիայից, ճեղեղներից ն սողանջներից պաշտպանելուգիտականորենՀիմԽավորվածսխեմայի մշակման Հասունացած Հարցը: Գիտականն գործնական Հետաքրքրություն է ներկայացնում Արաատյան դաշտի աղակալած սողային աղուտներիմելիորացիան ճողերի՝ ն ներգրավումըգյուղատնտեսական շրջանառության մեջ:

Բուսական կենդանական վեբաբտառեսուոսներիպաճպանման, դրության ե ռացիոնալօգտագործմանպրոբլեմը Հայկական ՍՍՀ-ում ու

Ճեռք է բերում Հատուկ սրություն ոչ միայն այն պատճառով, որ արտաԴրողական ուժերի արագ զարգացումը մեծապես սաշմանափակել է արնհալները,այլե այն պատճառով, որ բնական բնական լանդշաֆտների չէ, որ Ճողակլիմայական պայմանները ամենուրջ նպաստավոր են դրանց Համար: Հենց դրանով է բացատրվում այն Հանգամանքը, որ վերջին տասնամյակների ընթացքում ընդամենը մեկ սերնդի աչջի առաջ Հտանզավոր արագությամբ աղքատանում է Հանձրապետության րբուսա79

են գտնվում շատ կենդանականաշխարճը: Անճետացման եզրին կան բուսատեսակներու ամբողչ բուսական ֆորմացիաներ, դրան Հակառակ ԱնչՀեընդարձակվում են մոլախոտային բուսականության արհալները: ու մի շարք տեսակներ գիտական ու բույսերի տացող կենդանիների են բնության ն գործնականմեծ արժեք են ներկայացնում ն մտցված Միջազգայինմիության, ՍՍՀՄ ն բնական ռեսուրսների պաճպանության Հայկ. ՍՍՀ Կարմիրգրքերիմեջ: տարի պլանների Ճամաձայն յուրաքանչյուր ժողովրդատնտեսական են նոր անտառատնկումՀազարավոր 4Հեկտարներիվրա կատարվում ցածր արդյունավեաշխատանքների անտառապաճպան ներ, սակայն անտատաս Հանրապետության տարում տության պատճառովվերչին ռային ֆոնդը գրեթե չի ավելացել: բնապաճպանմիջոցառումներն իրականացվող Հանրապետությունում ու ունեն նան կենդանաապաճովելուբուսական նպատակ ուղղակիորեն ն օգռացիոնալ կան աշխարճիպաճպանությունը, վերարտադրությունը արդյունավետությամբ տագործումը, թեն դրանք իրենց ծավալներով դեռնս բավարար չեն բնական միջավայրի ու դրա առանձին բաղադրիչների «Հետագաաղքատացումը, աղտոտումը է անտնտեսվարշաճագործՓումըկանխելու ճամար: ՀայկականՍՍՀ-ում ստեղծված են 4 պետական արդելոցներ՝Դիլին էրեբունիի, «Սնան, բնական ազգային չանի, Խոսրովի, Շիկաճողի պարկը ն 14 արգելավայրեր. Պետականորենպաշպանվող ընդճանութ տարածությունը կազմում է 214 ճազ. ճա, ճանրապետությանտարածքի ընդամենը2,200: Սա շատ ավելի պակաս է, քան պաշպանվումէ աշխարՀի տնտեսապես զարգացած երկրներում: բնապաճպանականնպատակներինճատկաց4անրապետությունում վող միջոցները տարեց-տարիավելանում են: Միայն ընթացիկ «նգամյակում նախատեսվումէ 250 մլն. ո. կապիտալ ներդրում: Արտադրության ճյուղերի զարգացումը պլանավորելիս ավելի մեծ նշանակություն է տրվում շրջակա միջավայրի պաճպանությունը ապաճովող միջոցառումներին, ընդճուպ մինչն առանձին ճլուղերի զարդացման տեմպերի կարգավորումը:Օրինակ, Թե անցյալ ն թե ընթացիկ «նգամյա պլանով կրճատվում է մանր եղջերավոր անասունների գլխաքանակը, նկատի են դրանց ունենալով, որ արոտավայրերըառավել մեծ չափով տուժում չկարգավորվողարածումից: Բարբստուկարնոր պրոբլեմներից է ընդերքի Բնապաճպանական թյուններիռացիոնալօգտագոոծումը:Անցած տասնամյակներիընթացքում ճայտնագործվել,Հետախուղզվել,ուսումնասիրվել ն արտադրական շրջանառության մեջ են ներդրավվել բազմաթիվ օգտակար ճանածոնետասնյակ Հանքավայրեր։ Սակայն չատ Հանքավայրերիօգտագործու

ու

շի

ճան-նկատմամբ դրսնորվում է լոկ սպառողականվերաբերմունք, մեժ են ոչ բոլոր ծավալ ենօգտակար տարրերը, քանյութից կորզվում կազմում թափոնները, թեն դրանց մեժ մասը կարող էին օգտագործվել. օրպես Հումք այլ արտադրություններկազմակերպելուճամար: կոմպլեջսա-Հանքային Ճումքի մի շարք տեսակների ռացիոնալ 4ետ է մնում Համաշյին օգտագործմանգծով մեր Հանրապետությունը

ման

ու

խարճային Հայրենական պրակտիկայից: Ճճարստաց-Հանքային Հումքի, շինանյութերի ճանույթի ն 4Ճետագա ման ու վերամշակմանժամանակ, ճանրապետության տարածքում րիների ընթացքում կուտակվել է միլիոնավոր խորանարդ մետր թափոն, արժեքավոր նյութեր, այլե. շատ ոչ միայն կորոատյանէ մատնում որը ն աղտոտում շրչակա' զբաղեցնում է ՀսկայականՀողատարածություններ վերամշակմիջավայրը: հսկ մետաղային ճանքանյութերի Հանույթի ման ժամանակ գոյացող թափոնների պարունակածտարրերիընդճանուր՝ ու

տա-

ու

արժեքը երբեմն Հավասար է կամ նույնիսկ գերազանցում է տվլալ Ճանքանյութից կորզվող Հիմնական տարրի արժեքին: Այս պրոբլեմի արմատական լուծման արդյունավետ միջոցը անէ, որը կապված է գիտատեխթափոնաշտադրության կազմակեոպումն

նիկական, տեխնոլոգիականու տնտեսական դժվարությունների ՀետԻ Բայց դրանք Հաղթաչճարելիդժվարություններ են ն գիտատեխնիկական՝ առաչադիմությունը ի վերջո կարող է բերել բնության մեջ մարդու արտադրական դործունեության 4ետնանքով ստեղծված նլութերի այնպիսի՝

շրջանառության, որը չխախտի շրջակա միջավայրի էկոլոգիականճավաՆյութի շրջանառությունը, այլ կերպ ասածժ՝ նյութի` սարակշոությունը: փակ շղթայով ճնարաշարժումըբնություն-բասառակություն-բնություն վոր է կարգավորելայն Հաշվով, որպեսզի բնական միջավայրից անջատ-: ված նյութը ոչ միայն անուղղելի վնաս չճասցնի ալդ միջավայրին, այլն. արտադրությանպրոցեսում վերամշակվելով ձնափոխվելով, դառնալով պատրաստի արտադրանքկամ կիսաճումք, կրկին վերադառնալով ու

բնություն, չաղտոտի ալդ բնությունը, չխախտի միջավայրի էկոլոգիական Հավասարակշոությունը: Վերջին տարիներին այդ նպատակինուղղված միջոցառումներից՝ ճարկ է Հիշատակել ԱլավերդուԱ. Միկոյանիանվան լեռնամետալուր-գիական կոմբինատի, մի շարք քիմիական շինանյութերի արտադրու-. ու թյան ձեռնարկությունների վերակառուցումն տեխնիկականվերազիու

նումը, նորագույն որոշ տեխնոլոգիաների ներդրումը,

ների, Հատկապեստուֆաքարի կ

բ".

այլ

արտադրությունշինանյութերիՀանուլթի ընթաց-.

գոյացած թափոններիարդյունաբերական մշակումն

ու

օգտագոր11

Հումքի վերամշակման ընդլայնումը, ծումը, երկրորդային

ոնսուրսա-

փմնայողն էկոլոգիական առումով անվնաս արտադրություններիառաչանցիկ զարգացումը: Վերը ասվածից դժվար չէ եզրակացնել, որ Հայկական ՍՍՀ-ում, Հատկապես նախորդ ն ընթացիկ Հնգամյակներում մեծ ուշադրություն է դարձվում շրջակա միջավայրի պաճպանման առողջացման, բնական ռեսուրսների ռացիոնալ ու խնայողականօգտագործմանճարցերին։ ԱյԵրնանում, Խուճշանդերձ,մի շարք բնակավայրերում, հատկապես ինչպես ու

ՍնաԱլավերդի,ՀՐազդան Աբաբատ քաղաքներում, Կիոբովական, նա լճում, Փամբակ,Դեբեդ իբաՀՐազդանգետերումէկոլոգիական մնում է է պակասում օդային լաբված, դանդաղ դրությունը չբային ճողեբի աղտոտվածությունը, շաբունակվումէ էռոզիայի ավազանների, մեծանում է ճետագաընդարձակումը, Ենթարբկված տարածությունների վտանգիտակ գտնվողբույսեբի կենդանինեոի թիվը: անճայտացման ճան

ու

ու

ու

ու

Դա

նշանակում է, որ անճրաժեշտէ նոր թափ Հաղորդել բնապաշճպանական միջոցառումներին, դրանցտալ կոմպլեքսային բնույք, ավելի մեֆ նշանակություն տալ աշխարճագրական գործոններիՀաշվառմանը,բարձրացնել բնակչության բոլոր խավերի, ճատկապես դպրոցականներին ուսանող երիտասարդությանէկոլոգիական գրագիտության մակարդակը: է դարձել ՀայկականՍՍՀ բնաԱնչետաձգելիանձճչրաժեշտություն ն բնական ռեսուոսնեբի օգկան միջավայբի պահպանության ռացիռնալ տագործմանգիտականորեն սխեմայի մշակումը, որին ճիմնավոբված

ակտիվորեն պետք է մասնակցեն նան աշխարճադրական դիտություննեՐի տարբերճյուղերի ներկայացուցիչները: ՀԱՐՑԵՐ

ԵՎ ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

ն բնապաշպանության Ո՞րն է ռաքիոնալբնօզտագործման պրոբլեմի էությունը: ՀայկականՍՍՀ ներկայիռ էկոլոգիական իրավիճակը: Գնաշչատեթ 3. Թվարկեքն բնութագրեթՀայկականՍՍՀ բնօդաագոբծմանն բնապածպանության ն բնաԳլխավոր ուղղությունները (բոտ բնական միջավայրի գլխավոր բաղզագրիչնքրի (ան ոնառւրոներիտեսակների):

2.

2.

1.

ԳԼՈՒԽ

ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆՊԱՏՄԱԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ

ԱՌԱՆՋՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

վ3.

ՀԱՏԱՍՏԱՆԻ ԱՐՏԱԴՐՈՂԱԿԱՆ ՌԻԺԵՐԻ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ ՆԱԽԱՍՈՎԵՏԱԿԱՆ

ՇՐՋԱՆՈՒՄ

ժամանակակիցարժողովրդականտնտեսության է սովետական իշձնեավորվել կառուցվածքը տերիտորիալ տադրականՍՍՀՄ միասնականՀծաժողովրդատնտեսական տարիներին խանության մասմալիրի կազմում: Սակայն նրա որոշ առանձնաճատկությունների, բնակագյուղական ւռարաբնակեցմանձների, գյուղական նավորապես արտադրական ս ովորույթմի բնակչության քանի վայրերի Ճամակարդի, արմատները պետք է փնտրելՀայաստանի ների ն ունակությունների պատմականզարգացման քառուղիներում: է որ Հայկականլեռնաշխարծը մարդկային ընդգծել, Հարկ Նախ գորքաղաքակրթությանծագման օջախներիցէ: Մարդու արտադրական որՀայկականլեռնաշխարճում, ծունեության մի շարք բնագավառներ ունեն պատ12--6-րդ դդ. ձնավորվել է Ճայ ժողովուրդը, տեղ մ. թ. երկրորդ Հազարամյակում մական խոր արմատներ: Օրինակ, մ. թ. արդեն երկրադործությունը(ՀացաՀատիկներիմշակությունը ն այգեգործությունը) դառնում է Հայկական լեռնաշխարճի բնակիչների գլիավոր զբաղմունքներիցմեկը, Հիմնվում են գյուղական տիպի առաջին մշտական բնակավայրերը, բրոնզից բացի սկսում են զբաղվել նան երկաթի ձուլմամբբ: ԱռաջինՀաղարամյակի սկզբներին գլուղատնտեսությանմեջ ոռոգումը, առնետրական րածում է գտնումարճեստական ճՃանապարՀնեե ճիման բերդերի ռազմական րի վրա գտնվող գյուղական Համայնքի են է զարգանում արճեստագործուվրա գոլանում քաղաքները, ավելի թյունը, Այս բոլորը վկայում են արտադրողական ուժերի զարգացման նոր մակարդակի, աշխատանքի Ճճասարակական բաժանման ճետազա խորացման մասին ն նպաստում են ստրկատիրականՃայկական կենտբոնացված պետության 4զորացմանը: Մեր թվարկության առաջին դարերում տիրապետող են դառնում ֆեոդալական արտադրաճարաբերությունները,ջրիստոնեությունըընդունվում է պետականկրոն (301թ.), ատեղծվում է ճայկականայբուբենը (ՄեսրոպՄաշտոց, 405 թԹ.),վերելք է ապրում ժողովրդի «ոգնոթ նոր թափով է զարգանում գրականությունը, Ճարգիտությունը, կյանքը» ՍՍՀ Հայկական

՛

ա.

ա.

տա-

/ տարապետությունը:

0"

ՅՏ

ներքին վարէ վերաբերում Հայաստանի Այս ժամանակաշրջանին

բաժանման ձնավորումը: «Աշխարճացույերկաստիճան չատերիտորիալ

աշխարճին 201 գավաէ, որ ալդ բաժանումըոչ միայն Հայաստանիտարմասերի պատմական զարգացման առանձնաճատկություններնէր ր այտաճայտում, այլն Ճենվում էր նրանց բնական, մասնավորապեսլեոն ւտոնտեսական ջրագրական առանձնաձճատկությունների 3նագրական պարգացմանպայմաններիՀաշվառմանվրա: էն Էնյութականարտադրության մեջ որակական նոր տեղաշարժեր ժեր թվարկության առաջին Հազարամյակի վերջին ն երկրորդ Ֆկատվում Ճոսկզբին: Այս ժամանակ է, որ տարածում է ստանում ՀՓազարաժյակի սիստեմը, փայտե արորի կողքին Հանդես է ղի մշակման եհռադաշտային են Հացաճատիկի բամբակի ցանքաընդարձակվում դալիսգութանը, են նոր ոռոգիչ չրանցքներ: կառուցվում «ոարածությունները,այգիները, զարգանում է արճեստագործությունը (ճաշվվում են 50-ից Ղայնորեն արճեստներ),ընդլայնվում է լեռնային գործը, արդյունաճանվում Կավելի երվերամշակվում են պղինձ (մյունիք,Տաշիր-Զորագետ, Աղձնիք), կաթ (Տարոն, Վասպուրական, կարին), կապար (Սյունիք,Վասպուրաարծաթ, ոսկի, մկնդեղ, աղ: վան), անագ, Վասպուրական) ՃաԱյս շրջանում արդեն Հաստատվում են ապրանքադրամական արտաջին տառնտուրը, րաբերությունները, աշխուժանում է ներքին է կարնոր Ճանգույց: կրկին դառնում միջազգային առնետրի Հայաստանը են Տնտեսական կապեր ծաստատվում սնեծովյան միջերկրածովյան ՆՖավաճանգիստների, Հնդկաստանի,Չինաստանի, Կկինյան Ռուսիալի, արաբական երկրների Հետ.Արտաճանվումեն ցորեն, մետաղներ, ձուկ, աղ, մետաքան բամբակե գործվածքներ, գորգեր, ներկեր, բուրդ, գիեն նի, չորացրած մրգեր:ներմուծվում մետաքսի ճումք, ճախճապակե փրեր, պերճանքի առարկաներ:ներքին արտաքինառնտրական խոշոր լենտրոններ էին Անին,Արծնը,Դվինը,Կարինը, կարսը,Վանը,նախճավանը, Մանազկերտը,Արճեշը, Բաղեշը,Լոռին, Խլաթը: Այս դարերում Մեծ Հայքումն ավելի ակնճայտ ձնով՝ Կիլիկիայի Ճայկական թադգավորությունումսկիզբ են առնում սոցիալտնտեսական այնպիսի տեղաշարժեր, որպիսիք ավելի ուշ՝ 14--16-րդ դարերում Եվպայմանավորումեն Վերածննդիառաջ գալը: ատմական Ճաջորդդարաշրջանը ողբերգական եղավ Հայաստանի կ արտադրողական ուժերի ճամար:Պետականության կորուստը, օտարերկրյա զավթիչների (թուրջ-սելջուկների, թաթար-մոնղոլների, օսմանյան թուրքերի, պարսիկների)բազմիցս կրկնվող ասպատակուՔյունները ոչ միայն արգելակեցին Հայաստաներկրի առաջընթաց զարպացումը, այլն Հետ շպրտեցին նրան իր նվաճած սոցիալտնտեսական ցի» վկայությամբ Մեծ Հայջը բաժանվում էր

զջոաոկանչական ու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

փոզալում քա

շարունակ հրկիրը աչք չէր բացում պատերազմներից գիրքերից: Դարեր քայքայված տընու չէր Հասցնում վերականգնել ավերածություններից, ուժերը խոր անկում ապրեցին: երկրի արտադրողական Հոնսությունը: բնաջնջման Տեղի արմատականբնակչության՝ճայերի ֆիզիկական ն բոնի տեղաճանմանՀետկանքով ընդարձակ շրջաններամբողջովին

Միանոսրացավ: նկատելիորեն մյուսներիբնակչությունը ամայացան, նոր Հաստատեցին էթնիկական Ժամանակ, Հայաստանումբնակություն

խմբեր. ՄիջագետքիցՀարավային Հայաստան թափանցեցին ջրդերը,

Հարավ-արնմտյանշրջաններում Հիմնավորվեցին թԹուրք-սելջուկները թաթարները: արնելքում՝ Հայաստանըերկար ժամանակ պատերազմականթատերաբեմ էր Օսմանյան Թուրքիայի ն Սեֆյան հրանի միջն, Այդ վիճակը չփոխվեց

ն այստեղ անցավ Պարսկաստանին ԱրնելյանՀայաստանն բաժանումը:

ն առանձնացվեցինխանություններ(երնանի, նախիջնանի,Ղարաբաղի այլն)։։ Արեմտյան Հայաստանը, որը մտել էր 0սմանյան կայսրության կազմի մեջ, բաժանվում էր փաշայությունների:Վերչիններսավելի ուշ՝ 19-րդ դ. կեսերին վերակազմվեցինվիլայեթների (Վանի, Բիթլիսի, Բաբաժանէրզրումի,կարսի ն այլն/ Հայաստանի լազետի,Մալաթիայի, ման գիծը ձգվում էր Ախուրյանգետով, Հայկականպարի արնելյան մա-

Վասպուրականի լեռներով» «"Վ Համար պատմականզարգացման նոր դարագլուխ Հայաստանի ն

/

ըս-

վկըսվեց19-րդ դարում, երբ Արնելյան Հայաստանի մասը միացավ Նախիջնանին ՕրդուԱրնելյան Հայաստանի՝ երնանի, Ռուսաստանին: բադի նախկին խանություններիսաճմաններում թ. կազմակերպվեց մարզը, որը կովկասյանփոխարքայության ստեղծման կաՀայկական նա4շճան1840 թ. վերակազմվեցերնանյան Հեւտագայում՝ պակցությամբ, մեծ

գի՝ Ալեքսանդրապոլի, նրնանի, նոր Բայազետի,Սուրմալուի, նախիջեվանի դավառներով: Ռուսաստանինանցած Հայաբնակ մյուս շրջանները մտան ն Թիֆլիսի նաճանգներիմ ելիզավետոպոլի եջ.՝ Հայ ժողովրդի կլանքում այս միացումը ունեցավ մեծ առաջադիմական նշանակություն, Բազմադարյանանընդմեջ ասպատակություններից Հետո երկիրը կանդնեցխաղաղ զարգացման ուղու վրա: Ջարդացման ավելի բարձր մակարդակիվրա գտնվող կազմում Ճայ Ռուսաստանի ժողովուրդը իր տնտեսական կուլտուրական վերելքի Համար ստացավ բարենպաստպայմաններ, քան ուներ Հետամնաց Պարսկաստաառավել Ճճետո կրկին սկսեց նի գերիշխանության տակ:երկարատնընդմիջումից ավելանալ երկրի բնակչության թիվը, ընդարձակվեցինմշակվող դյուղատնտեսական Հողատարածությունները, աշխուժացան արճեստները, լեռնաչանքայինարդյունաբերությունը: վերականդնվեց ու

ուժերի զարգացումը արագացավ 19-րդ դարբ ՛Արտադրողական 18270 երկրորդ կեսերից, Հատկապես թ. գյուղացիական ոնֆորմից «ետո, որը խթանեց կապիտալիստական արտադրաճարաբերություննե տարածմանն խորացմանը: Այնուճանդերձ, անցումը դեպի զարդացած կապիտալիստական տնտեսաձնր Արնելյանչայաստանում տեղի էր' ունենում Ռուսաստանում կամ Անավելի դանդաղ, քան կենտրոնական Դա է նրանով,. այլ բացատրվում դրրկովկասի մի շարք շրջաններում: միանալը գրտոր երկրի արտադրողականուժերը մինչն Ռուսաստանին նրվում էին ծայրաստիճան քայքայված վիճակում, անբարենպաստէր: նրա տնտնսաաշխարճագրական դիրքը (մեծ Հեռավորությունը Ռուսաստանի խոշոր տնտեսականկենտրոններիցու ծովային նավաճանդգիստննրից, արտաքին տրանսպորտայինկապերի բացակայությունը ն այլն)» Ռուսաստանըչաչագրգոված չէր իր նոր գաղութի արտադրողական ուժերի արագ զարգացմանճարցում: Արգելակողդործոնի դեր էր կատարում նան այն փաստը, որ ճայկական առնետրական կապիտալը, ոթ կարող էր զարկ տալ կապիտալիստականարտադրությանը, իր գործունեությունը ծավալում էր Հայաստանիսաճմաններից դուրս (Վրաստաու

Բաքվում, Հյուսիսային կովկասում, Աստրախանում, Մոսկվալում,. ): Պետերբուրգում

նում,

Անչամեմատ

վատթարվիճակ էր տիրում ԱրեմտլանՀալաստանում: Այնտեղ պատմական տնտեսաաշխարձճագրական անբարենպաստ գործոններին (որոնք ինչ-որ չափով ընդչանուր էին թե Արնմտյան,թե ԱրնելյանՀայաստանի Համար) գումարվում էին նան 0սմանյան ԹուրՔիայի ընդճանուր Հետամնացությունը,երկրում տիրող ռազմաֆեոդա-չ ու

լական

կրոնական կարգերը,

ազգային անչանդուրժողականություն ատելությունը, որ սերմանում էին թուրք իշխանավորներըկայսրուն ճատկապեսքրիստոնյա ճաթյան ազգային փոքրամասնությունների յերի նկատմամբ, պարբերաբարկրկնվող ավազակային զինված Հարձակումներն ավերածությունները: էլ չենք խոսում Ճայ խաղաղ բնակչության այն զանգվածային ջարդերի բոնի տեղաճանումժների մասին, որոնք իբրն քաղաքականությունիրականացվում էին սուլթանականկաու

ու

ու

ու

ռավարության կողմից: Այս Ճամեմատությունը առավել ակնառու է դարձնում սոցիալ-տընտեսական այն նվաճումները,որոնք ձեռք բերեց Արնելյան Հալաստանը

Ռուսականկայսրության կազմում գտնվելու տարիներին: Հայաստանի ճյուղերից կապիտալիստա-Հ տնտեսության "Արեելյան կան զարգացման ոլորտի մեջ ամենից վաղ ներգրավվեց գյուղատնտեճատկապես բամբակագործությունը:Բամբակի սությունը, ապրանքային արտադրանքը50 տարում աճեց ավելի քան 22 անգամ, 1861 թ. 30 Ճազ. փութից ճասնելով 670 Հազ. փութիչ նման թռիչքի գլխավոր պատ-Հ86

ճառը Ռուսաստանիարազ զարգացող տեքստիլ արդյունաբերության ՃաՐաճուն պաճանջմունքն էր: Հայկականբամբակի «ՀիմնականսպառողԲամներն էին Մոսկվայի, Լոձի,Թիֆլիսիֆաբրիկաները: Ցարոսլավլի, կենտրոնական բակի Ճումքի որոշ մասը արտաճանվումէր Արեմտյան ու

եվրոպա:

19-րդ դարի վերջերին կարնոր ապրանջքայիկճյուղ դարձան խաղոն պտղաբուծությունը, որոնց ընդճանուր արտադրանքը զադռոռրծությունը զգալի չափով ավելացավ: Աճեց ձիքատու կուլտուրաների՝ նույնպես Քունջութի կ գանդրավուշի նշանակությունը: (լտավատի)

ձայկական ՍՍՀ ներկայիս տարածքում ցանքատարածություններ թ. 20 Հազ. Հա-ից (26900 խալվար) 1913 թ. Հասան 346 Հազ. Հա-ի' Ըստ կուլտուրաների նիանց կառուցվածքըՃետնյալ մուտավորպատկերն ռւներ (տես աղյուսակ 4):

Աղյուսակ

ԳՑՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ՄՇԱԿՈՎԻ

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

ՀՈՂԱՏԱՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆԾԵՐԻ

Թ.

Ճրաղեցրածտարաժությունը

Գյուղատնտեսական

կուլտութաներ

Հազ.

Հացաճատիկ

թվում` աշնանացան

Հա

Տոկոս

այդ

բամբակ

կուլտուբաներ

գարնանացան

Տեխնիկական կուլտուրաներ այդ

թլոսԻ

ն բանջարաբոստանաւլյին կարտոֆիլ

կերայինկուլտուրաներ

Ընդամենը ցանջատարածություններ

Ճողատարածություններ

Խաղողին պտղատու այգիներ Ընդամծնը մշակովի

աաա

ճյուղերից Անասնապաճության

ապրանքային նշանակություն ձեթ Բերեց նախ ն առաջ կաթնային ուղղության սռավարաբուծությունը, որբ պայմանավորված էր Հայաստանում շվեյցարական պանրագործության

պարդգացմ ամբո |

Աղյուսակըկազմվածէ

բատ

«ՇԸՇՂԵՇԽՕ6403886180

1969) վիճակագրական ժողովածուի:

ՃքոտոշեօքՇՇՔ»

(Եքօոս,

|

մեջ Հանգեցրեց գյուղատնտեսության զարգացումը կապիտալիզմի ւ

Հասարակականտերիտորիալբաժանման կ շրջանների արաշխատանքի

տադրական մասնագիտացմանխորացմանը: 20-րդ դարի սկզբին արդեն որոշակիորեն ուրվագծվում էին գյուղատնտեսականմասնագիտացման երեք ուղղաձիգգոտիներ՝

ա) լեռնային՝ գերակշռությամբ, անասնապաճության Հազջաչատիկային, բ) նախալեռնային՝ գ) ցածրադիր, որը մասնագիտանում էր (բամբակագործության, խաղողագործությանն պտղաբուծությանուղղությամբ: մասնագիտացմանտարածքայինւտարբերությունները Արտադրական ապրանքափոխանպաստում էին տարբեր շրջանների միջն առնտրի նակության աշխուժացմանը, առնտրական կենտրոնների ձնավորմանը: Ռուսաստանին միանալուց Ճետո բարենըԱրնելյանՀայաստանը աոդյունաբեպաստ պայմաններ ստեղծվեցին ֆաբոիկագործաբանային ճամար: դեր էր կատարում Այստեղ առաջատար Բության զարգացման 19-րդ դարի կեսերին ռուսական չուկայի աճող պապղնձաձուլությունը: Հանջի ազդեցության տակ նկատելիորեն ընդարձակվեցպղնձի արտադըրրությունը Արնելյան 4յուսիսում:Պղնձի արդյունաճանում Հայաստանի ձուլում վերոկսվեց Զանգեզուրում: Հատկանշականէ, որ 1846--1867 Թթ., ընդամենը 21 տարվա ընթացքում, մեկը մյուսի Հետնից Հիմնվեցին 11 նոր պղնձաձուլարաններ,որոնցից 7-ը՝ Զանգեզուրում: Մինչն19-րդ դարի վերջը Արնելյան Հայաստանումտարբեր տնողությամբ գործել են Ճիշտ է, դրանց մեծ մասի կյանքը կարճ տնեց պղնձաձուլարաններ (2-ից մինչն տարի), բայց մասսայական կարգով նոր ձեռնարկությունների ստեղծումը վկայում էր այն նոր, բարենպաստպայմանների մասին, որոնք ստեղծվել էին Արնելյան Հայաստանիպղնձարդյունաբերության Համար Ռուսաստանիկազմում: զարգացմաննոր փուլ է սկսվում 19-րդ "Ողնձարդյունաբերության Դա կապված էր ամբողջ Ռուսաստանի 90-ական թվականներին: դարի նոր արդյունաբերականվերելքի ն Հայաստանիէկոնոմիկայում օտարերկրյա կապիտալի դիրքերի ամրապնդման ետ: Պղնձարդյունաբերության մեջ օտարերկրյա(ֆրանսիական)կապիտալիբաժինը Ճասել էր 50 տոկոսի, իսկ մեկ կես տասնամյակ անց, առաջին ՀՃամաշխարձճային պատերազմի տարիներին այդ ճյուղը ամբողջությամբ անցավ ֆրանձեռքը: ռսիացիների ու

ու

ու

| Հյուսիսային լեռնաճանքջալին շրջանում, որը մինչն Ռուսաստանինմիանալը գրտնրվում էր Վրացականթագավորությանկազմում, առանձին Հանքեր ու ձուլարաններ ան-

ընդմեջ գործում էին դեռնա 18-րդ դարից (Ախթալայի արծաթաատրճճայինՀանքերը 1768 թվից, Ալավերդու պղնձաչանքերը1220 թ)։ Մինչդեռ ԶանգեզուրիՀնագուլն պղբընկազմում ձրկար ժամանակ էր, ինչ գադարել էին գործելուց: ձաճանքերըՊարսկաստանի

բանվորների նպատակով Վերջիններսիրենց շաչույթըավելացնելու Հետ մեկտեղ, նան կատարում էին նոր շիուժեղացնելու շաճագործումն կաձուլարանները, էին Հին ճանքերն վերակառուցում նարարություն, ու

տեխնոլոգիան: արտադրության «տարելագործում ճամար կարնոր նշանակուզարգացման Պղնձարդլունաբերության (899 թ.), որը կառուցումը երկաթուղու ունեցավ Թիֆլիս--կարս

ե,

Հնարավորություն տվեց տեղի փայտածուխը փոխարինել Դոնբասից կառուցել նոր տեխնոլոգիայով աշխատող բերվող կոքսով ն Ալավերդում «Մանես»գործարանը Հզոր պղնձաձուլարան՝ 1891-1913 ծավալըավեթթ. ընթացքում պղնձիարտադրության լացավ 13 անդամ ն Հասավ 343 ճազ. փթի' Միաժամանակ տեղի էր ունենում Այդ նույն ժամանակաարտադրությանՀամակենտրոնացում: 18-ից իջավ 6-ի կրճատվելով, Թիվը պղնձաձուլարանների Ճատվածում Դրանցից 4-ը կազմում էին Ալավերդու խումբը («Մանես», Շամլուղի, Հայաստագործարանները),տալով Արնելյան Սիսիմադանի Ալավերդու, Զանընկնում բաժին էր Մեկ երրորդը 2/3-ը։ պղնձի Ֆում արտադրվող ն ձուլարանգեզուրին, որտեղ գործում էին երկու՝ Սյունիջի Ուղուրչայի ները: |20-րդ դարի սկզբին արդեն Արնելյան Հայաստանըդարձել էր Ռուսաստանի պղնձի արտադրությաներեք գլխավոր շրջաններից մեկը, լով ամբողչ կայսրությունում թողարկվող պղնձի մինչե 1/4 ե Անդրկովկասիպղնձի 3/4 մասը: Առաջինքայլերն էին արվում Հալաստանիպղնձարդյունաբերության մեջ աշխատանքիտերիտորիալ բաժանման ն ճումքի կոմպլեքսային օգտագործման ուղղությամբ: Սակայն այդ առաջադեմ միտումները Հետատիգայում իրենց զարգացումը չստացան: Ավելին, դաշնակցականների րապետության օրոք ամբողչ ճյուղը քայքայվեց ն ըստ էության դադարեց գոլություն ունենալուց: "նախասովետական Հայաստանիֆաբրիկագործարանայինարդյունաբերության երկրորդ Ճյուղը գինու-կոնյակի արտադրությունն էր: Սա, ն մանուֆակտուրայի ստադիայից խոարտադրությունը, պղնձի ինչպես շոր մեքենայականինդուստրիայի ստադիային անցավ 19-րդ դարի վերջին ն 20-րդ դարի սկզբին: Այստեղ գերիշխում էր ռուսական կապիտաՎԸ 20-րդ դարի սկզբին սպիրտային խմիչքների արտադրության կեսից տա-

1912 թ. «Մանես» դործարանինկից ստեղծվեց պղնձի էլեկտրօսլիզիարտադրուսն պղինձը, իսկ 1916 թ. թյուն, որն օգտագործում էր նան Զանգեզուրի գործարանների պղնձի էլեկտրազտումից ստացվող չլամից սկսեցին կորզել ոսկի ն աբծաթ: Մինչ այղ շլամը արտաճանվումէր Գերմանիա,իռկ առաջին ՀամաշխարճայինպատերազմնսկռվեՀետո՝ Անգլիա լո

Մի քաավելին պատկանում էր «Շուստով ն որդիներ» ընկերությանը: ձեռքին: Հայ էին կապիտալիստների նի գործարաններգտնվում ու կոնյակի արտադրությանիր ժամանակի Համար խոշոր "Սպիրտի մամանակակից գործարաններ էին աշխատում կենտրոն էր երնանը: ն Աշտարակում: Ղամարլվում(Արտաշատ)

նան

ունեցող բարձրապրանքայնություն Համեմատաբար

Ճյուղի էր վեէր գլխատարածված պանոբագոոծությունը, րածվել շվելցաբական ն Լոռում Որոտանգետի վերին ավազանում: վորապես Արդյունաբերությանմյուս ճյուղերը ներկայացված էին չիմնականում ձեռքի աշխատանքիվրա Հիմնվող մանր ձեռնարկություններովու տնայնագործականարՀեստանոցներով։ Դրանց մեծ մասը՝բամբակաորը

մետաքսաթելին բոնձամաքոման զտիչ, կաշեգոոծական, պաճածոնեռի, կենտրոնացված էին Արարատյանդաշտում: Պաձեռնարկությունները Հածոների մեկ ոչ մեծ գործարան գտնվում էր Մեղրիում:նախալեռնալեռնային շրջանների բավականինմեծ թիվ կազմող կետերում վին զբաղվում էին գորգագործությամբ,որի ճամար օգտագործում էին տեղական կոշտ բուրդը: Տարբեր տեղերում գործում էին նան փայտամշակման, կոշիկիե ու

'

մի քանիարբճեստանոցներ: մետաղամշակման

Համաշխարճային պատերազմինախօրյակին Սովետական Առաջին Հայաստանիներկայիս տարածքում ցենզային (խոշոր) արդյունաբերության ճյուղային կառուցվածքը ուներ Հետնյալ պատկերը.(Աղյուսակ 5) Ինչպես տեսնում ենք, արդյունաբերությանՀամախառն արտադըրանքի շուրջ 84 տոկոսը տալիս էին պղնձաձուլությունը,գինու-կոնյա-

կի Ն

ն

մրգի պաճածոներիարտադրությունը:

կապիտալիզմիզարգացման Հետ մեկտեղ սկսում էին ձնավորվել առանձին ոռնգիոնալկենտրոններ, որոնց տնտեսականգործունեության մեջ արդեն նկատելի տեղ էին գրավում արդյունաբերականֆունկցիա1913 թ. տալիս: էր երկրաները։ Այդպիսիք8-ն էին՝ Ալավեոդին, որը մասի արդյունաբերության Համախառն արտադրանքի 36,4

ւտոկոսը»չ-

Եբնանը՝34,8 տոկոսը, Ղափանը՝22,2 տոկոսը, Դիլիջանը՝2,0 տոկոսը, 2,0 տոկոսը, Ալեքսանդբապոլը Ղամաճլուն (Աշտաշատ)` (լԼենինական)` 1,6 տոկոսը, Նոբ Քայազետը (Կամո)՝մոտ 0,5 տոկոսը ն Մեղոին՝մո. 0,5 տոկոսը (գծ. 7): Առաչին քայլերն էին արվում էլեկտբաէնեոգետիկ տնտեսության: ստեղծման

վերջին ւարում՝1913 թ... ուղղությամբ: նախապատերազմյան

գործում էին 13 մանրըէլեկտրակայաններ3156 կվտ գումարային Հզորությամբ, որոնք արտադրում էին 5,1 մլն կվո-ժամ էլեկտրաէներգիա Դրանցիցինը Հիդրոէլեկտրակայաններ էին (2155 կվտ) ն 4-ը՝ չերմա90

ԱՐԴՑՈՒՆԱԲԵՐՈՒԹՅԱՆ

ԱՑՈՒՂԱՅԻՆ

(ԸՍՏ ՀԱՄԱԽԱՌՆ

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

ճլուղերը Արդյունաբերության ՛ղնձաձուլություն (ՃանքաջարիՀանույքի ճետ միասին) Գինու-կոնյակի կավի, կուիկի Մրգի պաՀչածոների Մետաղամշակման Այ ճյուղեր (բրնձամաքրման,գարեջրի, անտառաշածագործում ն փայլտամշակում,ձկան որո)

Ընդամենը

ին,

Թ.

ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ)

որոնք աշխատում էին նավթով (1010

|

տոկոս 58,6 21,2 4,0 Հ,6 7,8

100,0

կվտ):Դրանք կառուցվածէին

արդյունաբերականձեռնարկություններինկից, աշխատում էին առանձին Յուրաքանչյուրը էլեկտրաէներգիա իրարից մեկուսացված (ինքնավար), էր մատակարարում միայն իր ձեռնարկությանը ն լավագույն դեպթում՝

իրեն Հարող մի քանի բնակելի տների ու փողոցների: Չնայած էլեկտրակայաններիկառուցման ուղղությամբ ձեռք բեր«ված որոշ Հաջողություններին,: տըներկրամասի վառելիքա-էնե՞գետիկ տեսությունը ճիմնվում էր գլխավորապեսվառելափայտին աթարիվրա. Վերջինիսմասսայական կիրառությունը իբրն վառելիք, ծայրաստիճան ռաաշմանափակում էր գոմաղբի ալդ արժեքավորօրգանականպաբարտանյութի օգտագործումը գյուղատնտեսությանմեյ: 19-րդ դարի վերչին ն 20-րդ դարի սկղբին նշանակալի տեղաշարուժեժեր կատարվեցինտոբանսպոոտի բնագավառում: Արտադրողական .րիչ ներքին ն արտաքինառնետրիզարգացմանը խթանեց «ատկոպես -Ֆոկաթուղային շինարարությունը: 1899 թ. ավարտվեց Թիֆլիս--Ալեջ1902 թ.՝ Ալեքսանդրապոլ--երնան ն 1908 թ. Երեաանդրապոլ--Ղարա,

վան--նախիջնան--ֆուլֆա կառուցումը: երկաթուղիների Վերակառուց-

«վեցին բարելավվեցին մի շարք անռելս ճանապարհներ, մասնավորապես Թիֆլիս--Սնան-նախիջնան--Գորիս--Շուշի--եվլախխճուՋուլֆա, ու

իները:

որ ցարական կառավարությունը թե Չնայած այն ճանդգամանքին, ՖՓրկաթուղիների, թե խճուղիների շինարարությունը կատարում էր ռազ1

Աղյուսակըկազմված

«վա, 18976,էչ

է բոտ

«ՀայկականՍՍՀ աշխարչագրականաալառի» Մոռկ-

25.

Է

Գ44

Ստեփանավան

ֆԿ

լ

(Քալալօղկի:

նան

Դ

ա27 Մ(

Լենինական.

(Ալեքսանդրապոլ)

է

Ն`

«Թալին

ՕՎերինԹալին։ ՝

Չ Փ

'Փ

շշՓօ

-

6.««-ՓՓ«

-

Փ

Կամո

ՍՆոր Բալազետ

«»

մ

.

՛

Հ»

«ա լ

7".

լ

"

Փ

/

մեծությունը Շրջանակնեռոի

Մողոբ| `

`

արջ

ճՔճամապատասխանումէ արդյունաբերական արտադորանքԻ ծա'Վզալին

Փ.«.-ծ-

:

1913 թ. Արդյունաբերությունը մետաղաՑշդյունաբեբությանճյուղեր.1-- գունավոր մետաղաձովություն, բբրկաշեգործական, 5 աննդչամի, 6 անտառասղոցում, 4 Մշակում, 3 Գ օճառի՛ պաճշածոների, դինու-կոնյակի, Գշ դարեչրի, 0 դալաթրման, Պ Տարածման շրջաններ. 6 -- բամբակազտիչ կետերի, 7 -- գորգադործության, Ջ 8-ձկնորսության: պանրագործության,10 գինեգործությանն օղեծթորման, ջրային, 12 ջերմային, էլեկտրակայաններ,

Նկ.

7.

--

--

--

--

--

--

--

--

--

--

--

--

--

13-Հանածոների բազմամետաղային Փգտակար արդյունաճանում, (կապար,

Փինկ), 14--պղնձի, 15--շինաբարականտուֆի, 16--երկաքուղիներ:

մաստրատեգիականնկատառումներով, այնուճանդերձնոր ճանապարՀտնտեսական ները առաջնակարգդեր խաղացին Արնեձլյան Հայաստանի նոր նվաճված ծալրամասէրը կապելով բուն Ռուսառտանի ճանապարճները Հեշտացնելովնրանց գաղութայինչշաճչագորժումը, միաժամանակելք էին տալի» դեպիհրան ու Թուրջիա, դեպի ՄերձավորԱրնելք։ '

Հետ

ն

Այդ

զարգացմանն նրա տարբեր մասերի միջն ժամանակակից Հճաղորդակգործում: ցություն2աստատելու ճանդեոձ,Աոնել-Թվառկված,ճիբավի,էականճաջողություննեոով մակաոդակով իո ընդնանուո տնտեսական զաբգացման յան Հայաստանը ծայ-մնում ճետամնացկիսագաղութային էՐ ՑարականՌուսաստանի ԷՐ 90 տոկոսըզբաղված նբա ճումքայինկցորդը: Բամասը, Բնակչության բանվորներիթիվը կազմեջ։ Աբդյունաբերական գյուղատնտեսության մում էո շուրջ 5 ճազաո, ոբոնցից4,4 ճազ. աշխատումէին պղնձաոբնակչությանմեկ շնչին 3 անգամ` մեջ: Եոռկբամասի դյունաբերության աշտադոանքէո ընկնում, քան մի-ավելի պակասաոռդյունաբերական մի քանի տասնյակ, ջին ճաշվով ամբողջ Ռուսականկայսոությունում, Ռուսաստանում: անգամավելիպակաս,քան Կենտոոնական տեսնում բարենպաստ՝ ղարդգացման տարիների ենք, նախորդ ինչպես չէին որէլ տեմպերն բավարար Համեմատաբար արագ պայմաններն ն որպեսզիՀայասատպեսզի ստեղծվեր ժամանակակիցինդուստրիա ու

նը իր տնտեսական զարգացման մակարդակով մոտենար ընդճանուրբառմամբ Հետամնաց ցարական Ռուսաստանի գոնե միչին ցուցանիշներին: Բայց բանն այն է, որ սովետականիշխանության Հաղթանակի պաճին պաճպանվել էր այդ, առանց այն էլ թուլ զարգացած արտադրողական ուժերի մի չնչին մասը միայն: 1914--1920Թթ. ներքին ն միջազբոլոր: յն գային իրադարձություններնըստ էության ի չիք դարձրին Ճամաշդրականը» որ մինչ ալդ ձեռք էր բերվելՀալաստանում: Առաջին կառաԹուրքիայի խարճային պատերազմի, Արեմտյան Հայաստանում զորքերի թուրքական քաղաքականության, վարող շրջանների Ճայաջինջ կողմից Արնելյանչալաստանի1918 թ. ն 1920 թ. մասնակի օկուպացիայի ն դաշնակցության բուրժուսա-ազգայնականկուսակցության 2,5-ամ-յա իշխանության Հետնանքով երկրի տնտեսությունը կանգնեց վերչնա-կան փլուզման, իսկ Հայ ժողովուրդը՝ ֆիզիկական ոչնչացման եզրին: Այդ ժամանակ էր, որ անգլիական թերթերից մեկր լարագուշակ Ճայտարարում էր, թե՝ «Հավանաբարմի քանի տարի անց Հայերի մասին. կխոսեն իբրն անճետացած ժողովրդի մասին»: կարճ ժամանակում սուլթանականկառավարությանկողմից նախօրոջ մշակված պլանով, կազմակերպված ձնով, կանոնավոր զորքերի: մասնակցությամբ Արնեմտյան սրի քաշՃայ բնակչությունը Հայաստանի վեց կամ արտաքսվեց իր Հայրենիքից, դառնալով գաղթական, սփովելով աշխարճով մեկ: Հազարավոր գյուղեր բառիս բուն իմաստով ամավացան։ Բոնադրավվածճողերն անշարժ ունեցվածքը բաժանվեցին թուրք ն քուրդ իշխանավորների զինվորականությանմիջն: 1818 թ. Հունվարին Սովետական նորաստեղծ կառաՌուսաստանի ու

ու

`

9:

Հայաստանիմասին» դեկրետը, որով պաշտպանումէր ԱրնմտյանՀաՎ. Ի. Լենինի սմոորագրությամբ «Թուրքածրապարակեց վարությունը լիակամինչն ընդչուպ ինքնորոշման իրավունքը, աստանի «...ազատ Հետազայում ՍովետականՌուսաստանի մոար անկախությունը»:Սակայն ռազմական դրության բարդացումը ն միջազգային իրադարձությունների անբարենպաստընթացքը անչճնար դարձրին դեկրետի դրույթների իրագործումը: Ողբերգականվիճակում էր գտնվում նան Արնելյան Հայաստանը:

երնանըն էր ամբողջ տնտեսությունը: էջմիածինը, Կաղմալուծվել

շատ

սովյալ գաղթականներով: բնակավայրերլցված էին ընչազուրկ տանում Համաճարակները: Բնակչության ընդճաՀազարավորզոչեր էին ու

այլ

ճաշվինճասել էՐ շուոջ 1.270 ճազաոի, թիվը, որը գաղթականների 1920 թ. վեջին նվազեցմինչն 720 հազառի:Չորս անգամկբճատվել առավելմեծ չափեբովպակասելէո գյուէին ցանՒատառածություննեոը, աոտադբության ծավալը: ղատնտեսական նու՞Ր

շատերը, Արտադրական ձեռնարկություններից

թվում ն պղնձի քայքայվել էին, մյուսները դաՀանքերն ու ձուլարանները, ավերվել դարել էին գործելուց, բանվորները ցրվել էին գյուղերը: Առդյունաբեայդ

ու

ծավալը 1913 բությանճամախաոռն աբտադորանքի էո անգամ: կբճատվել

թ.

ճամեմատությամբ

փրկելու, օրճասական վիճակից այն դուրս բերելու Հայաստանը ուղին սովետականկարգերի ճաստատումն էր, որը ն տեղի ունեցավ թ. նոյեմբերի Հ9-ին: Հայաստանի զինված ապստամբություն բարձրացրած բանվորներին գյուղացիներին օգնության եկավ 11-րդ բանակը, դաշնակցական կառավարությունը տապալվեց ն Հակարմիր աստանը ճռչակվեց Սովետական Սոցիալիստական Հանրապետություն: նրա արտադրողական ուժերի զարգացման նոր Սկսվեց Հայաստանի, դարագլուխը, ամբողջ Ճառարակականկյանքի սոցիալիստական տերիտորիալ կազմակերպմանդարագլուխը: ու

ՀԱՐՑԵՐ ԵՎ ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

3.1.

1.

ցել Հին

Հայաստանիարտադրողականուժերի զարգացումը ի՞նչ գլխավորփովնբ. է ն

ան-

միջին դարերում,

2. ԲնութագրքքԱրնլյան Հայատանի սոցիալչտնտկեռական զարգացման գլխավոր առանձնաճչատկությունները Ռուռառտանի կազմում:

՛8.2.

ՀԱՅԿԱԿԱՆ

ՍՍՀ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ ՍՈՑԻԱԼԻՍՏԱԿԱՆ ՇԻՆԱՐԱՐՈՒԹՅԱՆ

ՏԱՐԻՆԵՐԻՆ

իշխանության Հաստատումով Հայ ժողովուրդը ոչ միՍովետական այն փրկվեց ֆիզիկական ոչնչացման վտանգից, ազատագրվեց սոցիա94

ազգային ճնշումից, այլե խաղաղ ստեղծադործականաշխաչ լական տանքի, երկրի ծայրաստիճան քայքայված տնտեսությունը վերականգաննախադեպ «նարավորություն ստացավ: նելու ու զարգացնելու ՀՍովետկան Հայաստանինորաստեղծ կառավարությունն իր գործունեությունը սկսեց երկրի ներքին կլանքում սոցիալ-քաղաքական տքնտեսական մի շարք արմատականվերափոխումներից: 1920Թ. դեկտեմն դրանք պետական Հողաբերի 28-ին ընդունվեց հողերի ազգայնացման 18921 յին ֆոնդին Հանձնելու դեկրետը, թ. ճունվարի 10-ին՝ անտառների ազգայնացման,Հունվարի 12-ին՝ ընդեոքիճարստություննեոիչ 31-ին՝ չՐեի ու ջբատեխնիկական ազգայնացմանմասին կառույցնեոի դեկրետները:Ձ:. Հասարակությանարտադրողականուժերի այդ կարնոր բաղադրիչների՝ բնական ծագում ունեցող ն մարդու կողմից ստեղծված արտադրրամիչոցների ազգայնացումը Հեղափոխականացնողսոցիալ-տնտեսական միջոցառում էր, որը երկրի տնտեսականզարգացման ճամար Հասարակական ամբողջովին նոր պայմաններ նախադրյալներ էր ստեղու

ու

ու

ծում:

Երկիրըսովի ճիրաններիցդուրս բերելու ն տնտեսական շինարարությանը ձեռնամուխ լինելու Համար վճռական նշանակություն ունեցավ ՌՍՖՄՀ ն մյուս սովետական եղբայրական օգՀանրապետությունների

նությունը:

թ. |1520

դեկտեմբերին արդեն ՍովետականՌուսաստանը,չնայած նրա տնտեսական ռազմական ծանր վիճակին, Հալաստանին տրամադրեց մեծ քանակությամբ պարեն, արդյունաբերականապրանքներ, դե600.000 ղորայք, ռուբլի ոսկով, որն օգտագործվեցարտասաճմանից սերմացու, անասուն, գյուղատնտեսականգործիքներ Լ սարքավորումնեթ գնելու 4ամար: Քիչ վելի ուշ Ուկրաինանսկսեց ուղարկել Հացաճատիկ ն ածուխ, Ադրբեջանը՝ նավթամթերքներ: հվանովո-Վոզնեաննակի բանվորները նվիրեցին մի ամբողջ տեքստիլ ֆաբրիկայի, ոռստովցիները՝ կաթի գործարանի սարքավորումներ: ն սովետական տնտեսաՀայաստանի մյուսՃանրապետությունների կան Ճարաբերությունները աստիճանաբար սկսեցին տնտեսական ու

բազմակողմանի Համագործակցության բնույթ ստանալ,որն ամրապնդվում էր նրանց քաղաքական

ու

ռազմական Համագործակցությամբ: 1921 Թ-

Հետ ընթացքում Սովետական Հայաստանը մի շարք ՀամաՌՍՖՍՀ-ի կնքեց արտաքին ձայնադրեր առետրի,ֆինանսականՃարաբերությունների,փոստաճեղագրային կապի զարգացման վերաբերյալ: Հայկական,

Աթդյունաբծրության մասին մեկ միասնականդեկրետ չընդունվեց: Արդյունաբեբությունը ազգայնացվեց աստիճանաբար, ըստ առանձին

ձեռնարկությունների:

ն ՎրացականՍՍՀ-ների միջն պայմանագիր ստորագըրԱդրբեջանական .վեց երկաթուղիներիղեկավարությունը,ինչպես նան արտաքին առնետրի Մարմիններըմիավորելու մասին: 1922 թ. մարտի 12-ին ճոչակվեց Սովետական ձայաստանի,Վրասմեջ: սոինի Ադրբեջանիմիավորումը ԱնդրկովկասյանՖեդերացիայի Իսկ վերջինս, որ նույն թվի դեկտեմբերի 13-ից ստացավ Անդրկովկասի

( ԱՍՖՍՀ)

ՍոցիալիստականՖեդերատիվՍովետականՀանրապետություն պաշտոնական անվանումը, 1922 թ. դեկտեմբերի 30-ին միավորվեց ԲելոռուսականՍՍՀ-ի Հետ, կազմե.ՌՍՖՍՀ-ի, ՈւկրաինականՍՍՀ-ի Վլով ՍՍՀՄ-ը՝ Սովետական Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միությունը:: պատմական նշանակություն ունեցող ալս ակտը Համաշխարձային քախտորոշ եղավ ինչպես զարգացման սոցիալիստական ուղին բռնած մյուս ժողովուրդների, այնպես էլ ճայ ժողովրդի ճամար: Առանցք սովեԿոական 4անրապետությունների ամենասերտ դաշինքի, առանց միասնական ֆեդերատիվ պետության մեջ միավորվելու անճնար էր պաշտպանել նրանց գոլությունը իմպերիալիզմի դեմ ճանդիման, անիրագործելի էր փմպերիալիզմիկողմից ավերված արտադրողական ուժերի վերականգնումը, միասնական, ընդճանուր կարգավորվողսոցիալիստական տընսոնսության ստեղծումը, աշխատանքիռացիոնալ ասարակական բաժանման ապաճովումը ն բնական ճարստությունների արդյունավետ օզգտագործումը՝ի բարօրություն երկրի բոլոր ժողովուրդների, անչնար էր աշխատավորներիբարեկեցության անշեղ աճը, երկրի բոլոր ապաճովել ազգերի ու ազգությունների կուլտուրայի Ճամակողմանիզարգացումն .ծաղկումը: Այդ միավորումը ապաճովեց սովետական ինչպետմլուս ժո«լովուրդների, այնպես էլ ճայ ժողովրդիթե արտաքին անվտանգությունը, թե ազգային զարգացման ազատությունը: Սովետական Միությանժողովուրդները ձեռնամուխեղան երկրի արմատական վերափոխման՝ սոցիալիզմի կառուցման լենինյան ծրագրի իրագործմանը,որը նախատեսում էր եոկՐիինդուստբացում, գյուղատընտեսության կոռպեոացում, կուլտուրական հեղափոխության ի՞բականա«ցում, ազգայինԲաոցի աոդարացիլուծում ն բոլոբ ժողովուրդների ոչ ու

ու

:

ու

ւ

"միայնիբշավական, այլն փաստական հավասառության ապահովում:

Այդ բոլորի շնորճիվ ՀայկականՃճանրապետությունում նս ստեղծ«վեցին կազմալուծված տնտեսությունը վերականգնելու,նրա արտադրողական ուժերը զարգացնելու մինչ այդ չտեսնված ներքին ն արտածին

պայմաններ: ւ.քարենպաստ

սկսվեցին առաջին Հերթին նոր ՃողեՄեծ ծավալի աշխատանքներ .րի ոռոգման ն տեղական,Հատկապես գլուղատնտեսականՀումքի վերաՄշակման ուղղությամբ: 1928 թ. արդեն Հշիմնականում ավարտվեցնախՀ96

կազմալուծված տնտեսության վերականգնումը: կինում քայքայված Համախառն արտադրանքիծավալը կաղմեց 1913 թ. Արդյունաբերության 93 տոկոսը: Ըուտ որում, տոկոսը» դյուղատնտեսությանը՝ Փավալի դա նախաճեղափոխականվիճակի լոկ կրկնությունը չէր" Վերականդնունոր բազայի վրա ն տարմը նախ ն առաջ կատարվում էր տեխնիկական բեր ճլուղերում տարբեր տեմպերով: ՛Բացի ալդ, ստեղծվում էին նոր ճյուղեր ն արտադրություններ,որոնք նախկինումչկային: վերջում, 1928 թ. պղնձաձուլուՎեբականգեման ժամանակաշոջանի 55 տոկոսին, գինուՀ ասավ մ ակարդակի նախապատերազմյան թյունը կոնյակի արտադրությունը՝ տոկոսին, պաճածոներինը՝83 տոկոսին, Բայցայնպիսի Ճլուղեր, ինչպիսիք են բամբակիզտումը՝ 88 տոկոսին: մետաղամշակումը, անտառասղոցումն ու փայտամչշակումը ն կաշվի արտադրությունը իրենց Համախառն արտադրանքը ավելացրին 2-ից մինչն 9 անգամ: Քառապատկվեց էլեկտրաէներգիայի արտադրությունը: Շաճագործմանճանձնվեցին երնեանի ԼենինականիՀիդրոէլեկտրակավանները։ Այս տարիներին էր, որ դրվեց քիմիական, տեքատիլ ն շինանյութերի արդյունաբերության Հիմքը, Ալավերդում ատեղծվեցկարբիդի արտադրություն, Լենինականումկառուցվեցինբամբակի մակալցիումի կ նարան գործվածքային ֆաբրիկաներ, սկսեցին արտադրանքտալ Անիպեմզայի ճանքը, որմնաքարերին տեղական մածող նյութերի արտադըրության մի քանի ձեռնարկություններ: Սրանքարդեն նոր երնույթներ էին ճանրապետությանտնտեսական կլանքում, որոնք պետք է նախապատրաստեին նրա արտադրողական ուժերի տարածքային ն ճլուղային ներկայիս կառուցվածքիձնավորումը: ՀայկականՍՍՀ ժողովրդականտնտեսությունըորակականնոր աստիճանի բարձրացավ երկրի ինդուստրացման տարիներին: Շեշտակիորեն ավելացավ կապիտալ ներդրումների ն նոր շինարարության ծավա(ը: նախապատերազմյան Հնգամյակներիտարիներին (1929-1941 թթ. ճունիս)ժողովրդականտնտեսության տարբեր Ճյուղերում իրացվեցին 33 անդամ ավելի կապիտալ ներդրուժներ, քան 1921--1928 թվականնեբին: Կառուցվեցինարդյունաբերականայնպիսիբարդ ճամալիրներ, ինչպիսիք են կիրովականի Ալ. Մյասնիկյանի անվան նկ երնանի Մ. կիրովի անվան միութենական նչանակությանՔիմիական գործարանները: Գործողների շարքը մտան պղնձարջասպի գործարանը Ալավերդում,ցեմենտի գործարանը Արարատում,տուֆի մեքենայացվածՃանքերըԱրթիկում, թեթն սննդի արդյունաբերականբաղմաթիվ միջին մեծության ու փոքր ձեռնարկություններ տարբեր վայրերում: Ճանրապետության ն նոր կաԱյդ սռարիներինվերականգնվեցին,վերակառուցվեցին ռուցվեցին թվով արդյունաբերական ձեռնարկություններ։ Շարք մտան մի շարթ Հիդբոէլեկտրակայաններ,այդ թվում Ձորագետի(25 ու

ու

ու

106.

Հազ. կվտ Հզորությամբ)ն Քանաքեռի(1072Հազ. կվտ) «զորությամբ խո'էժան էլեկտրաէներգիայիառկայությունը սկսեց ժողոշոր կայանները: տնտեսության ինդուստրացումըխթանող, էլեկտրատար արվըրդական դրությունները դեպի Հանրապետությունձղող գործոնի դեր կատարել: ՛նոր թափ ստացավ ջրատեխնիկական շինարարությունը. Սկսվեց Սնանի ջրերի կոմպլեքսային օգտագործման ծրագրի իրագործումը: Սեվան-Հրազդանկասկադի էլեկտրակայանների կառուցման ճետ մեկտեղ ծավալվեցին նոր ջրանցքների շինարարության ն Արարատյանդաշտի ոռոգման աշխատանքները: .

ամբողջ

"1940 թ. առդեն թողարարդյունաբերական աբշտադրբանքը սեկտորը, այն դեպքում, երբ 1928 թ. նրա կում էՐ սոցիալիստական

1/4-ը բաժին էր ընկնում մասնավոր մանր ձեռնարկություններին: Արդյունաբերական արտադրանքիընդճանուր ծավալի աճել է 9 անդամ: դյուղատնտեսուԽոր,արմատական կատարվեցին վերափոխումներ Հիմնականում կոթյան ավարտվեց գյուղատնտեսության 1936թ. Հազ. ն թ. լեկտիվացումը: Ոռոգելի Հողատարածությունները շուրջ

մեջ/

Հազ Հա-իէական կառուցվածքային փոփոխություններ տեղի ունեցան դգյուլղլատնտեսական բուսարտադրության մեջ, ներդրվեցին նոր տեխնիկական կուլտուրանեի (շաքարի ճակնդեղ,խորդենի),ընդարձակվեցին ծխախոտի պլանտացիաները ն կերային խոտերիցանջատարածությունները ո: Դրա ճետ մեկտեղ ալդ տարիներին նկատելիորեն պակասեց գյուարտադրության ծավալը, մեծ չափով տուժեց Ճճատկաղատնտեսական պես անասնապաճությունը: Դրա գլխավոր պատճառըկոլեկտիվացման բոնի մեթոդներն էին, որոնցից չխուսավփեցնան մեր Հանրապետությունըը Չորս տարի տնած չայրենական մեժ պատերազմը «Հսկայականավերբածություններ պատճառեց երկրին ՍՍՀՄ եվրոպական տարածքի ն արնեմտյան կենտրոնական շրջաններում, որտեղ ռազմական զգործողություններ էին տեղի ունեցել, արտադրությունն ամբողջությամբկազմալուծվել էր. ՊաՀչանջվեց սովետական բոլոր ազդերի ժողովուրդնեբի Ճակալականչանջերի ներդրում, որպեսզի վերականգնվի ֆաշիստական օկուպացիայից ազատագրված Հանրապետությունների մարզերի նախապատերազմյան մակարդակը:Բայց, միաժամանակ, էկոնոմիկայի երկրի մի շարք շրջաններում, այդ թվում ն Հայկական ՍՍՀ-ումնույնիսկ պատերազմի տարիներինշարունակում էր արդյունաբերության մի շարք ճյուղերի զարգացումը:Ճիշտ է, պատերազմիառաջին տարիներին գրեթե դադարեցվեցամեն տեսակի չինարարություն, բայց 1943 Թվից վերսկսվեց պատերազմականժամանակաշրջանիէկոնոմիկայիՀաէ, մար Հույժ կարնոր մի շարք օբյեկտների կառուցումը: Հատկանշական տնտեոր պատերազմի տարիներինՀանրապետությանժողովրդական

թ.

ճազ. Ճա-ից

թ.

Հասան

ու

ու

սության մեջ ներդրվեցիներեք անգամ ավելի շատ կապիտալմիջոցներ, քան իրացվել էին առաջինՀնգամյակիընթացքում:

ծավալը արտադրանքի Ճճամախառն (Ճիշտ է, արդյունաբերության բայց տոկոսով, 1940թ.Համեմատությամբ պակասէր մոտավորապես արբտադբուալդ տարիների ճամար բնորոշը ՀայկականՍՍՀ նյութական էր, ժամանակ Այդ էին: տեղաշաոժեբն որակական թյան մեջ կատաոբված որ

դրվեցին

ժամացույցների, սարքաշինական, էլեկտրատեխնիկական,

սննդի իրերի, ծծմբաթթվի, ինչպես նան թեթն տետինատեխնիկական ճիմքերը:Ցուրացվեց արդյունաբերությանմի շարք արտադրությունների 220 նոր արտադրատեսակների արտադրությունըձ ավարտիցն երկրի ժողովբրճաղթական Հայրենականպատերազմի ու

Ն

Ճճետո նոր թափ խաղաղ ռելսերի փոխադրելուց գականտնտեսությունը

ատացավՀայկականՍՍՀ արտադրողականուժերի զարգացումը:կառուցվեցին բազմաթիվ նոր արդյունաբերականձեռնարկություններ, երկաԹուղագծեր, խճուղային ճանապարճներ,ոռոգիչ ջրանցքներ ու պոմպա-

տարիներինշաճագործման ճանձնվեցին կայաններ:Հետպատերազմյան որոնք ՀայկականՍՍՀ Ճճասցրին գազամուղներ, միջչանրապետական

ն իրանի), ավելի ապա Ադրբեջանին Հյուսիսային Կովկասի(ՌՍՖՍՀ2), Դա վճռական նշանակություն ուշ ԱրեմտյանՍիբիրի բնական գազը: ունեցավ Ճճանրառլետության վառելիքաէներգետիկ բազայի Հետագա ուժեէնեբգասիստեմի ղացման Համար: Ավաշտվեցին Հայկականմիասնական ճամատառած ն ստեղծումը ճանբապետության էլեկտոիֆիկացումը: Արդյունաբերությունըծավալվելով, իր զարգացման ոլորտի մեջ ընդգրկեց ՀայկականՍՍՀ բոլոր վարչականշրջանները, զարգացման նոր մակարդակի բարձրացան ավելի վաղ ստեղծված արդյունաբերական

կենտրոններն ու կետերը: թ. ՀանրապետությանարդյունաբերությանՀամախառն արտա1913 ք. մակարդակըդերազանցեց388 անդամ, 1940 թ. դրանքիծավալը 45 անդամ: Գյուղատնտեսական արտադրանքի ծավալը մակարդակը՝

(1980

27,1 ն 4,6 անդամ:` աճեցՀամապատասխանաբար

Հանրապետության տնտեսական պոտենցիալընոր վերելք ապրեց 11-րդ Հնդամյակում (1981--1985Թթ.)։ նոր խոշոր առաչաքայլ կատարվեց արտադրողականուժերի զարգացման ուղղությամբ: Շարունակվում ձր ճանրային արտադրության փոխադրումը զարգացման ինտենսիվ ուղու վրա, ինչպես նան ժողովրդականտնտեսության Ճյուղային կաԲերենք Տնգամյակի ռուցվածքիկատարելագործումը: ընթացքում ՀայկականՍՍՀտոցիալտնտեսականզարգացումը բնութագրող մի քանի Ներկայումսիրանականբնական գազի մատակարարումը ՍովետականԱնդրկովկաս ղաղդարնցված է,

7"

ւտովլալներ.ազգային եկամուտը ավելացավ 31,300-ով, Հիմնական արտադրականֆոնդերը մեծացան չշուրչ 4000-ով, ընդլայնվեց Հաղորդակցության ճանապարճներիցանցը, ժողովրդական տնտեսության ճանրային սեկտորի մեջ լրացուցիչ ներգրավվեց մոտ 150 Ճաղ. մարդոյ Վերջին տարիներին ինչպես ՍՍՀՄ-ումամբողջությամբ վերցրած, այնպես էլ ՀայկականՍՍՀ-ում, ժողովրդատնտեսական«նդգամյաու տարեկան պլանների սոցիալական ուղղվածության ուժեղացման Ճետ մեկտեղ, էական չափով մեծացավ նան բնապաճպան միջոցառումների դերը: ՏասնմեկերորդՀնդգամյակիտարիներինլուրջ աշխատանքներկատարվեցին Հանրապետությանէկոլոգիական վիճակի բարելավման,բնական ռեսուրսների պաճպանման ռացիոնալ օգտագործման ուղղությամբ, Այս ամենի ճետ մեկտեղ ինչպես ՍՍՀՄ-ումամբողջությամբ վերցրած, այնպես էլ չայկականՍՍՀ-ում, 20-ական թվականների կեսերից ակսած նկատվում էին էկոնոմիկայի զարգացման տեմպերի թուլացում, լճացման երնույթներ։ ՀատկապեսՀետ էր մնում սոցիալական ոլորտի զարգացումը, թերակատարվումէին կապիտալ շինարարության պլաններբըչ» արդլունաբերությունը ն գյուղատնտեսությունը չէին կարողանում լրիվ կերպով բավարարել բնակչության պաճանջներըառաչին անչրաժեշտության ապրանքներիգծով, վատանում էին էկոնոմիկայի զարգացման որակականցուցանիշները ՍՄԿԿ 1171 Համագումարը(1986 թ.) մշակեց սովետական Հասարակության բոլոր տնտեսական, սոցիալական, Հոգնոր ոլորտների արմատական վերափոխման լայնածավալ ծրագիր, երկրի սոցիալ-տնտեսականզարգացման արագացման կոնցեպցիա: Արագացումը,նշված է Համագումարիններկայացված ՍՄԿԿ կենտկոմի քաղաքական զեկուցման մեջ, «Ամենից առաջ տնտեսական աճի տեմպերիբարձրացում է: Բայց ոչ միայն: նրա էությունը աճի նոր որակըն 1՝ արտադրության ըստ ամենայնի ինտենսիվացումը գիտատեխնիկական առաջադիմության,էկոնոմիկայի կառուցվածքայինվերակառուցման, աշխատանքիկազմակերպման ու խթանման արդյունավետ ձների ճիման վբաո: ու

Ճճամակողմանի կատարելագոիծմշակեց սոցիալիզմի Համագումարը

ստրատեգիանու տակտիկան:ԸնդունվեցինՍՍՀՄ տարեկան թվականների ն մինչն 2000 թվացիալական զարգացման 1986--1990 կանն ընկած ժամանակաշրջանիՀիմնական ուղղությունները նախատեսվում է առաջիկա 15 տարում, մինչե դարի վերջը,։ կրկնապատկել ման

ու

սո-

Մ. Ս. Գոաբբաչով, ՍՄԿկ կենտրոնական կոմիտեի ջաղաքական զեկուցումը ԽՍովետական Միության կոմունիստական կուսակքության 27-րդ Համագումարին, 1986 թվականի փնտրվարի25-ին--եր.: Հայաստան,1986, էչ 35:

ազգային եկամուտը, ինչպես նան արտադրական պոտենցիալը, 2,3-Հ-4,5 անգամ ավելացնել Հանրային աշխատանքիարտադրողականությունը: Հետճամագումարյան պլենումները ն Համամիութենական111 կումշակեցին երկրի էկոնոմիկայի ու քաղաքասակցական կոնֆերանսը կան սիստեմի կոնցեպցիանն նրա դործնականիրականացմանուղիներըչ էկոնոմիկայիկառավարմանվերակառուցումը ներառում է տնտեսական: մեխանիզմի բոլոր տարրերի որակական կատարելագործում, երկրի ցիալ-տնտեսական զարգացման արագացումն ապաճովող տնտեսական: ռեֆորմ: Ձեռնարկությունների ինքնուրույնությանընդլայնումը, անցումը զարփոխճարաբերությունների տնտճաշվարկային ինքնակառավարման, գացումը, տնտեսականպրակտիկայում տնտեսագիտականլծակների ու խթանների դերի շեշտակի բարձրացումը իրականացվում են պլանավորումը, գնագոյացումը, նյութատեխնիկական ֆինանմաւյտակարարումը, սավարկային մեխանիզմը, կառավարմանկազմակերպմանկառուցվածքը արմատապես վերակառուցելու պայմաններում: Վճռականշրջադարձ է կատարվում էկոնոմիկայի կառավարման վարչական մեթոդներից դեպի տնտեսական մեթոդները: Այդ Հանգամանքը առավել նպաստավոր սո-

ճասաբապայմաններէ ստեղծում մասնավորապես սոցիալիստական կության տաբածքային կազմակերպման առավել օբինաչափություննեռի է տնտեսական, լՐիվ դոսեոբմանճամար ե բացառում այդ թվում աո-ու ուժերի տեղաբաշխման տադոողական միջշոջանայինտնտեսական կապերիհաստատման հարցերիվարչականեղանակով (կամայական) լուծումնեոը,որոնբ աբտաձայտված էին նախկինում:

տնտեսականստրատեգիայիիրականացման վրճմնուսակցության ռական փուլը ընթացիկ 12-րդ Հնգամլակն է: Հայկական ՍՍՀ տնտեսա1990 Թթ. պետական պլանի կան ու սոցիալական զարգացման 1986. Համաձայնճանրապետությունումարտադրվածեկամուտըպեւոք է ավելանա 2600-ով, արդյունաբերական արտադրանքի ծավալը28,2-ով» գյուղատնտեսական արտադրանքիարտադրության տարեկանմիջին ծավալը նախորդՀնգամյակիՀամեմատությամբ12գ0-ով, պետականկենտրոնացված կապիտալ ներդրումներիծավալը 12,540-ով, բնակչության մեկ շնչին ընկնող ոռնալհկամուտները՝14,65-ով: Հնդգամյակի անցած տարիների ցուցանիշները վկայում են, որ առաջադրված խնդիրներթ Հիմնականում կատարվում են 1982 թ. ճանրապետությունումարտադըրված ազգային եկամուտը կազմեց 6.530 մլն ո. (փաստակաթ ն գներով) նախորդ տարվա ցուցանիչը գերազանցեց3,84կ-ով,

`

Սակայն, ՀայկականՍՍՀ էկոնոմիկայի անցած տաս-զարգացման նան ինչպես նամյակների, ընթացիկ հնգամյակի տեմպային ցուցանիչ-

եբի ճետնում թաքնվածեն լուրջ պոոբլեմներ,ոբոնց լուծման հետաձգումը վտանգիտակ է դնում ճանբապետության սոցիալտնտեսական զաբգացման աբագացումը, լճացմանԵբնույթներիվեբացումը,էկոնոն առդյունավետության էաբաոձոբացումը: միկայի վեբակառուցումը կան խզում գոյություն ունի նյութական արտադրության զարգացման մակարդակի ն սոցիալական ենթակառուցվածքիմիջն: Բավարարչեն ճանրապետության սոցիալ-տնտեսական զարգացման շրջանային անՃամամասնությունների վերացման տեմպերը: Սոցիալականենքակա-

տուցվածքի զարգացման գրեթե բոլոր կարնորագույն ցուցանիշներով ճետ մնում է Ճանրապետությունը միութենական միջին մակարդակից, մի ապաճովվում աշխատանքիարդյունավետության կ արտադրանթի որակի շեշտակի բարձրացում: Մեծ թվով չլուծված ճարցեր կան չՀանրապետության աշխատանքային ռեսուրսների, բնական ոնհսուրսների,ինչպես նակ արտադրական գիտատեխնիկական պոտենցիայի ռացիոնալ ու

բնագավառում օգտագործման

սոցիալ-Լոնտեսական զարգացման Ըքանրապետության

բնագավաՀասունացած Ճճարցերիառկայությունը չլի պրոբլեմների կարող փոխել գլխավոր Հետկությունը, այն է՝ պատմական կարնժամատում

լուրջ

ու

նակամիջոցում Սովետական նախՀայաստանը ցաբականՌուսաստանի կին ագբաբայինծայբամասից հզոոպովեբածվելէ գիտատեխնիկական տենցիալ,ժամանակակից մեքենայացվածխոշոր աոդյունաբեռություն, ու զաշգացած գիտություն մշակույթ ունեցող գյուղատնտեսություն,

ճանբապետության-) Հեւ

ՍՍՀՄ Սովետական Հայաստանը,

մեկտեղ, ներկայումս լուծում

մյուս

Հանրապետությունների

է սոցիալիստական Ճասարակության

Հեղափոխական վերակառուցման,

էկոնոմիկայի «ամակողմանի կա«տարելագործման,երկրի սոցիալ-տնտեսական զարգացումը արագացՃելու կարնորագույնխնդիրը:

ՀԱՐՑԵՐ ԵՎ ԱԷՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

1.

Հայաստանիարե՞րբ ն ինչպիսի՞ դեկրետներովեն ազգայնացվելՍովետական

Կոադրամիջոցները: 2. Յ.

Խնդիրը"

Բնութագրե՛ք ՀայկականՍՍՀ տնտեսական զարգացման Հիմնական փուլերը: Ո՞րն է Հայկական ՍՍՀ սոցիալ-տնտեսականզարդացման արդի փուլի զլխավոր

Տեռ Հչալաստանի կոմկուսի կենտկոմի 1988 թ. սճպտեմբերի 13-ի պլենումի որոէկոնոմիկայում, սոցիալական ոլորտում լճացման երնուլքների ճաղթաճարման նկ իրադրության առողջացման ուղղությամբ ճանրապետությունումգաղափարբրաբարոյական «Սովետական Հայաստան» կուսակցական կազմակերպություններիխնդիրների մասին.

շումը

Փրաթերթ, 28 սեպտեմբերի1888 ք. Ֆ0Ա2

3.8.

ՔԱԺԱՆՄԱՆ

ՎԱՐՉԱՏԱՐԱԾՔԱՑԻՆ

ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ծագել վարչական բաժանումը ընդչանրապես Տարածքի

է պետու-

պետականիշխանությանիրականացմանանճրամեկտեղ թյան "զետականմեխաժեշտ ձներից մեկն էչ1Դրամիջոցովէ ապաճովվում ւոնղականմարմինպետականիշխանության նիզմի, մասնավորապես ն նրանց արդյունավետկաղմակերւտռեղաբաշխումը տարածական ների առանձնաճատպումը, Վարչատարածքայինբաժանման էությունն Հետ

ն

ու

պայմանավորվածտվյալ կությունները են

պետության

դասակարգային"

առկա քաղաքական ռեէությամբ, նրա ֆունկցիաներով խնդիրներով, են իշխող դասակարգերիշաճերին: ժիմով ն Համապատասխանում է պետության վարչատարածսոցիալիստական Առանձնաճատուկ Դա կապված է այն բանի ճետ, ոլ" քային բաժանման նշանակությունը: բուրժուական պետուսոցիալիստականւղետությունը, ի ւտարբերություն թյան, իրականացնում է նոր լրացուցիչ՝ կազմակեոպչատնտեսականեվ աՀա, որպես Հեֆունկցիաներ: կան ն կուլտու՞-ղաստիաբակչական երկրներում վարչատարածքայինմիավորները ւտնանք,սոցիալիստական Հասարակության տարածքաՀանդես են գալիս որպես սոցիալիստական է տեղի ունեսաՀչմաններում կազմակերպման դրանց միավորներ, վին նում պետական կուլտուրական շինարասոցիալական տնտեսական, կառավարմանմիավորումը, այլ կերպ ասած զությանկոորդինացումն սաճմաններում է իրականացվում Հասարակական այդ միավորների ճարցերի փոնճամաձայնեցված միասնական լուծումը: կյանքի բոլոր ՍՍՀՄ-ում ժողովրդական դեպուտատներիսովետներն են իրականացնում պետական իշխանությունը իրենց ենթակա վարչատարածքային: միավորների սաշմաններում, պետականորեննրանց վրա է դրված այդ միավորների կոմպլեքսային զարգացման պատասխանատվությունը: Սովետներիայս ֆունկցիաները թեն Հոչակված էին սաշմանադրակած կարգով, նախկինում ձնական բնույթ էին կրում: Դրանքիրական բովանդակություն են ստացել այժմ, երկրի քաղաքական սիստեմի ռեֆորմի ու

ու

ու

Հեւոու

ինչպես աբգեն.ասվել է նախորգ բաժիններում (տես գլուխ 1), Արե-

մինչն սովետական իշխանության «աղթանակըչ վելյանՀայաստանը,

կառուցվածքինճամապակայսրությանվարչատարածքային ռուսական

տասխանբաժանված էր նաճանգների, գավառների ն ոստիկանական տեղամասերի: Վերջիններսմիավորում էին մի քանի գյուղեր, Որպես առանձին միավոր էր առանձնացվածկարսի մարզը, որբիիշխանությունը, ի տարբերություն նաճանգների, զուտ քաղաքացիականչէր. այստեղ վարչական ֆունկցիաների մեծ մասը կենտրոնացված էր զինվորական իշխանությունների ձեռքում: Այդ բաժանումը ուներ ոստիկանական-ֆիս(03

Վլալայինբնույք ն Հարմարեցված էր ցարականիշխանության ամրապնդման, աշխատավորությանըճնշված վիճակում պաճելու ն բնակչությունից պետականգանձարանի ն այլ Հարկեր Ճավաքելու ճամար: Հաշվի չէին առնվել ոչ բնակչության ազգային կազմը, ոչ էլ տարածքի կուլտնտեսականառանձնաչատկությունները: Կոուր-կենցաղային վ. ի. Լենինը Ռուսաստանի բաժանումները Ցարական վարչական Համարում էր «միջնադարյան,ճորտատիրական,պաշտոնականբյուրոՎրատական..., ն այն էլ՝ նրանց ամենակոպիտձնով»): Հայաստանի դաշնակցական կառավարությունը, ճիշտ է, ճրաժար«ԿՎվելով ցարական Ռուսաստանիցստացած ժառանգությունից, երկրի վարչատարածքայինբաժանման ճամար ընդունեց նաճանդգ-շրջան-գյուղ հռաստիճանՀամակարգը, բայց այդ բաժանումը նս իր բնույթով շաճադգործողականէր ն բխում էր վարչաձնի բուրժուական էությունից, 2եստնապեսն չէր կարող ծառայել սովետական իշխանության Հաղթանակից Հետո երկրում Տաստատված պրոլետարական դիկտատուրայի շաչերին. Ավելացնենքնան այն Հանգամանքը, որ ձալաստանիդաշնակցական Հանրապետությունըայնպես էլ ի վիճակի չեղավ որոշակի դարձնել իր քաղաքական սաչմանները ն գործողության մեջ դնել ներջին վարչականբաժանման ճամակարդգը: Սովետական Հայաստանիտարածքը իր ներկայիս քաղաքական ձնավորվել է Ցարական Ռուսաստանի վարչատարածսաշմաններով ջային միավորների տարբեր ատվածներից: էին Այդ միավորներն ու երնանյաննաչանգը առանց Սուրմալուի ելիգավառի նախիջնանի, ն 4յուսիս-արնմտյան ծատզավետոպոլի գավառի Հարավ-արնեմտլան գավառը ն կարսի մարզի Հլուվածները,Թիֆլիսինաճանգի Բորչալու աիս-արնելյան փոքրիկ տարածը: Նորաստեղծ սովետական իշխանությունը իր առաջին մի շարք օրենոադրական ակտերի Հետ մեկտեղ, 1920 թ. դեկտեմբերի Հ6-ի Հրամանով վերացրեց երկրի բաժանումը նաճչանգների շրջանների ն ժողկոմխորճի 1921 թ. Հուլիսի 20-ի-«ՀայաստանիՍոցիալիստականԽորվարչական վերաբաժանումներիմասին» Հըրդային Հանրապետության դեկրետով Հաստատեց գավառ-դավառամաս (գավառակ)--գյուղ Հասկզբում բաժանվեց 8 գավառներին 33 մակարգը:.ծանրապետությունը գավառակների: ՆույնԹվի օգոստոսի 31-ի որոշմամբ, ի լրումն նշված գավառակներով: դեկրետի, կազմվեց նս մեկ գավառ (Ձանգեզուրի)՝ Այս բաժանումը, որոշ փոփոխություններով Հանդերձ, պաճպանվեցմինչն 1929 թվականը: Այդ ժամանակ Հայկական ՍՍՀ-ում կար 9 գավառ ն 38. գավառակ (տես աղյուսակ 6): ու

ու

:

Վ:

Թճին, Ելժ,

Հ. 24,

էչ

183,

Աղյուսակ ծ:

ՀԱՑԿԱԿԱՆ

ՍՍՀ ՎԱՐՉԱՏԱՐԱԾՔԱՅԻՆ

ՄԻՆՁԵՎ

Գավառներ 1.

Գավառամասեր

(դավառակներ)

Լ0ֆինականի 1.

2.

Աղբաբայի Ղոզբլ-Ղոչի

3. Դուզքենդի 4. ՀաջիԽալիլի 5. Քավթաոլուի 6. Մոլլա-Գյոկչայի Թալինի Լենինական

72. Ք.

2.

լոռի-Փամբակի

Վորոնցովկայի Ալավերդու Դսեղի

8. 9.

10.

3.

Դիլիչանի

14.

16.

17. 18.

էջմիածնի

20. 22.

ծրնանի

Բարանայի իչնանի Շամշադինի կարմիրգյուղի Դիլիջանի

Ասլարանի Աշտարակի Սամաղարի Զանգիբասարի

19. 21.

5.

23. Արմավիրի Ղու դուղուլ ("7 ա 24. 25. 26.

Ախտայի կոտայքի Գառնիի

27. Հրազդանի 28. Ղամարլուի 29. Վեդիի Ք.

6.

Ք

ժո

4200,3 585,9 614,6 513,5

428,1 412.2

611,2

968,9

նոր Բայազետի 30.

երեան

Սնեանիջ

1-Ը

Բնակչությունը

ճազ. մարդ (1926 թ. մարդաճամարիտրըվ-

յալներով) 166,9

8,6 13,2. 26,5 15,2 22,8

26,8 11,5:

65,4

42,3

3921,2

133,2

751,0

846,4

494,5

679,3 11. Ստեփանավանի 12. Համամլուի 429.3 13. Ղարաքիչիսայի 670,7

15.

4.

ՀՈԿՏԵՄԲԵՐԻ

Թ.

ԲԱԺԱՆՈՒՄԸ

18,7

28,6. 14,6 24,3

25,0 27,0

3589,0

78,6

891,1 807,9

15,8.

524,4

695,7

669,9 2561,9 588,3 726,0

11,4` 20,1.

16,4 14,9

114,5` 22,5

26,4

427.7

19,3

213,9

20,6

606,0

4425,2 993,5

684,2

968,1 179,9

374,9

1186,9 37,7 3225,6 240,9

25,7 178,6 30,6 21,7 6,7`

13,5`

24,6

16,9 64,6 101,6

12,0

Բնակչությունը

Գավառամասեր Տարածությունը

(ՏԱՎ) (գավառակներ)

Գավառներ

ճազ. մարդ (1926 թ. մարգա-

Համարի տբվ-

լալներով) 31. 32. 33.

7.

Ռարալագլազի

34. 35.

Զանգեզուրի

8.

36.

97. 38.

Մեղրիի ՀայկականՄՍՀ

9.

նոր Բայազետի Մարտունու Բասարգեչարի

Քեշիշջենգի Փաշալուի Սիսիանի Գորիսի Ղափանի

605,5 8273,5

27,2

1505,7 2425,4

32,6

1322,0 3254,5

11,2

1098,4

1712,6

30,1 18,4

68,9 22,4

252,2

23,4

1289,7

23,1

42,8

Ընդամենը

29,8

28845,9:

8,1

880.5

ՍովետականՄիության ժողովրդականտնտեսությանվերականգնըավարտումը ն սոցիալիստականշինարարությաննոր խնդիրներին անցնելը Հրամայական պաճանչ էին դնում վերակառուցել երկրի վարՀատարածքային կառուցվածքը, ալն ճամապատասխանեցնելերկրում ատեղծված տնտեսական ու քաղաքական նոր իրադրությանը: Դեռնս 1921--1922 թթ. երկրի Պետպլանըն կենտգործկոմըսկսել էին աշխարճում առաջին սոցիալիստական պետության վարչատարածքային կա1923 թ. ՍՄԿԿ 111 տուցվածքի սկզբունքների մշակումը Համագումարը, Հավանություն տալով այդ սկզբունքներին, առաջարկեցկոնկրետ Փայլեր անել դրանք պրակտիկայումստուգելու ն կյանքում իրագործեզու Համար:|ՍՍՀՄ բոլորՃանրապետություններումշրջանացմանուղղությամբ ծավալված աշխատանքների ճիման վրա 1929--1930 թվականներին անցկացվեց վարչատարածքայինոնֆորմ:|կարնոր ելակետային Հասանշանակություն էր տրվում այն փաստին, որ սոցիալիստական նե էր քաղաքական բակարգում տնտեսականղեկավարման չ ՛միասնություն, կենտդործկոմինախագաճության1929 թ. Հուլիսի 26-ի Հայաստանի ՍԽչ տերիտորիայի շրջանացման մասին» որոշման ճա«Հալաստանի 31 շըրմաձայն Հանրապետությունըբաժանվեց 5 գավառի (50ր"Գի.), ջանի ն քաղաքի: Մեկ տարի անց Կենտգործկոմի ն ժողկոմխորՀչի 1930 թ. օգոստոսի 5-ի որոշմամբ գավառները վերացվեցին ն վարչաման

Ճառտատված :

տարածքայինբաժանման եռաստիճանՀամակարգի փոխարենՀաստատ-

աա

ԼԼ

սաա»

:

Առանց Սկանա լճի՝ գավառներիմեջ չբաշխվածմակերեսի

վեց ծում

սովետ)Համակարգը: (շրջան-գյուղլական հրկաստիճան

որը

ն

դոր-

է մինչն այսօր:

սկզբունքնենոր բաժանումը իր էությամբ էԼարչատարածքային ՆՐա տարբերվում էր նախորդ բոլոր բաժանումներից: րով արմատապես Բազմակողճիմքում առաջինանգամդբվեցտնտեսականհատկանիշը: ու

ռեմանիորեն Հաշվի էին առնվել տարածքի բնական պայմաններն առանձնաքանակական չոարաբնակեցման բնակչության սուրսներըչ զարդացման մակարդակը» տնտեսության բնույթն Հատկությունները, խտությունը: էաուղղությունն ճանապարճների Հաղորդակցության կան նշանակություն էր տրվում բնակչության ազգային կազմին, արտադրական, կենցաղային ն էթնիկական այլ առանձնաձճտկություննե ու

ու

ու

ու

րին, չ

նոր ռեֆորմը, վերափոխելով ճանրապետության վարչատարածքային կառուցվածքը, դրական մեծ դեր խաղաց սովետական իշխանություբնակնը տեղերում ամրապնդելու պետական-վարչական ապարատը ն Հեշտացրեց տընչության լայն զանգվածներինմոտեցնելու գործում ւտոնսական կուլտուր-լուսավորական աշխատանքների ղեկավարումը» փորձը լիոՀաջորդ տարիների Սոցիալիստական շինարարության երկաստիճան վին ապացուցեց վարչատարածքային բաժանման նոր (մարզային բաժանում ունեցող միութենական ճանրապետություննեկարում՝ եռաստիճան) Համակարգի կենսունակությունը:| Հետագայում են Համաթե Հիմնականում վերաբերել ոչ տարված փոփոխությունները կարգի էությանը, այլ վարչատարածքային միավորների սաշմաններին քանակին: կառուցվածքի էությունը փոխելու փորձերը Հաջողությամբչեն ավարտվել ն կարճ կյանք են ունեցել: Ընդամենը մեկ տարի գոյատնեցին 1952 թ. Հանրապետությունում ստեղծված թվով երեք վարչական օկրուգները, որոնքմիավորում էին վարչաշրջանները ն վեր էին կանգնած նրանցիցշ:յհրեն չարդարացրեց նան կան թ վականների սկզբին վարչական շրջաններին զուգաճեռ ստեղծ60-ական ու

Հվրչատարածքալին

ու

ված գյուղատնտեսության (11 կոլխոզային-սովխոզային: ղեկավարման տարածքային արտադրականվարչությունների) ն արդյունաբերության: (9 արդյունաբերականգուտիներիլ) տարածքային միավորղեկավարման ների ստեղծումը, չորըըստ էության խախտում էր վարչատարածքային՝ նոր շրջանացմանգիտական նախապատրաստման Հանրապետության չամար մեժ՝ նշանակություն ունեցան պետպլանինառընթեր ստեղծված չրջանացման Հանձնաժողովի արշավախմբային-Հ8տազոտական աշխատանքները, որոնք ունեին խիստ արտաճայտվաժ աչխարճագրական բնույթ: 'շ Այդ օկրուգներն էին՝ Երեանի (Արարատյան դոգավորության,Սեանճի ավազան ն:

Կիրովականի' Զանգեզուր),Անինականի,

Միավորների պետական,տնտեսական ու սոցիալ-կուլտուրական չինատարության միասնականկառավարմանսկզբունքը: Սկսած 1965 թ. ինչպես ՍՍՀՄ-ում ամբողջությամբ վերցրած, այնպես էլ ՍովետականՀայաստանումկրկին վերադարձան30-ական թվականներին Հաստատված ն ժամանակի քննությունը բոնած վարչատափածքային կառուցվածքին, որը Հիմնվում է որոշակի տարածքի սաճմաններում վարչական, ինչպես ն ժողովրդական տնտեսության բոլոր ոլորտների ղեՃյուղերի, այլ կերպ ասած Ճասարակականկյանքի բոլոր վավարման միասնականությանսկզբունքի վրա: Ինչպես ասվեց, մեզանում ներկայումս գործող վարչատարածքա-չ ցին բաժանումը պայմանավորվածէ ոչ միայն պետական, այլն տնտեաական ու սոցիալ-կուլտուրական շինարարության խնդիրներով, որոնք, ինչպես Հայտնի է, ժամանակիընթացքում փոփոխվում են: Քանիոր այդ այդպես է, ապա ն վարչատարածքայինկառուցվածքի Համակարգը Վ վարչատարածքայինբաժանման բուն ցանցը նուլնպես այդ խնդիրնեու փի պաճանչջովպետք է անընդչատ բարեվփոխվեն կատարելագործվեն: Սովետականչձալաստանի ժողովրդական տնտեսության ձեռթ բետած որակական ու քանակական 4սկայական տեղաշարժերի, բնակչության ու Ճառարակականարտադրությանարագ աճի ներկա պայմանէ վարչատաբածքային ներում աստիճանաբարհասունանում բաժանումը կատարելագործելու է, որ արդեն ակնչայտ անճբաժեշտությունը:) Այսօր 59 առաջին կարգի վարչատարածքայինմիավորների թիվը (37 գլուղավան շրջան ն 22 Հանրապետականենթակալությանքաղաք), որոնթ անմիջապես ենթակա են Ճանրապետության Մինիստրների խորՃճրդին,բա«Վականինմեծ է ն մեր լեռնային Հանրապետությանաշխարչագրական ներքին բազմազանության պայմաններում մեկ կենտրոնիցանմիջապես «լեկավարությունիրագործելու առումով որոշակի դժվարություններէ Հաբուցում:Ոստ որում, եթե յուրաքանչյուր չրջանի բնակչության թվի ու «տարածքի մեծության ներկայումս ընդունված միջին նորմաները պաչԿվանվեն, ապա առաչիկայում վարչատարածքային միավորներիթիվը էլ ավելի կմեծանա: Բացի այդ, ժողովրդական տնտեսության անընդճատ Ճղորացումն ու կառուցվածքիբարդացումը անխուսափելիորենկդժվաբացնեն դրա կառավարումը: տող

ման

Վերաճաս դժվարությունների Հաղթաչճարմանուղիներից մեկը կաէ լինել Հայկական ՍՍՀ-ում նույնպես վաբչատաբածքային բաժանամենաեռաստիճանհամակարգին անցնելը:Վարչատարածքային

Գիտականտվյալների ճամագայն օպտիմալ է Համարվում, երր կառավարող կենտրոնի ն կառավարվող օղակների Հարաբերակցությունը մուտ է լինում 1: 10-ին, այաինքնկառավարվողօղակներիթիվը չատ չի գերազանցում10-ին: Լ

առաջինկարգի միավորը Համախմբելով ներկայիս վարչական շբրանների որոշակի խումբը, անմիչականորեն ենթակա կլինի Հանրապեսոցիալ-տնտեսական զարգացտական մարմիններին:Հանրապետության ման տեսանելի Հեռանկարի Հաշվառմամբ այդպիսիք կարող են լինել ՔՎով 5 կամ 6 տարածքային միավորներ, օրինակ, օկրուգներ, որոնցից լուրաքանչյուրը կճամապատասխանիՀանրապետականմեկ ինտեգրալ սոցիալ-տնտեսական շրջանի: երկրորդ աստիճանի միավորների՝ ներկայիս շրջանների խոշորացման ճաշվին դրանց թիվը զգալիորեն կպակասի Սա կճշանդգեցնի դրանցից լուրաքանչյուրի տնտեսական-արտադրական «զորության մեծացմանը, որն էլ, իր ճերթին, առավել նպաստավոր պայմաններ կատեղծիվարչատարածքային միավորների տնտեսության կոմպելքոային զարգացման, Ճասարակության տարածքային կազմակերպման ու արտադրության արդյունավետությանՃետագաաճի ճամար: Սոցիալ-տնտեսական շրջանացման ն վարչատարածքայինբաժանման առնչությունները ՀանգամանորենՔննարկվում են սույն գրքի մեժ՝

մասում:

չորրորդ

ՀԱՐՑԵՐ ԵՎ ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

1. Որո՞նջ են աոցիալիշտական պետության վարչատարափթային բաժանմաննշաՖակությունըն ֆունկցիաները: 2. ծ՞րբ է կատարվել ՀայկականՍՍՀ վարչատարածքային բաժանման վերչին ոէ-

ֆորմը

ն

ո՞րն էր

դրա

էությունը:

ՀայկականՍՍՀ վարչատարածքային կառուցվածքիկատարելագործմանի՞նչ ուղիէիր կարող եք նչէլ Հիմնավորեթ ձեր առաջարկը: 3.

ԳԼՈՒԽ

ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ

4.

ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ԱՇԽԱՐՀԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

--

Լ

ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ

ԹՎԱՔԱՆԱԿԸ, ՎԵՐԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ,

ԿԱԶՄԸ

Սովետական

տարածքը աշխարճի ամենավաղբնաՀայաստանի կեցված վայրերից է։ Այստեղ մարդկանց բնակության առաջին ՀետՓերը վերաբերում են պալեոլիթին, ավելի ճիշտ՝ մարդկային պատմության ամենաճին՝ շելլան դարաշրչանին, ն շուրչ Վեկ միլիոն տարվա պատմություն ունեն: Ապացուցվածէ, որ դրան Հաջորդող Հաղզարամյակների ընթացքում մարդկային կյանքը այդ Հողում չի ընդչճատվել, իսկ մ. թ. աղաջին Հազարամյակիակզբներիցարդեն նրա Հիմնականբնակիչներըեղել են Հայերը: ա.

'

Հասարակության զարգացման պատմական ելեէջները Հայաստանի ն նրա Ճյուսիս-արնելյան Ճճատվածի (ճեր-

ամբողջտարածքի, ինչպես

կայիսՀայկականՍՍՀ) բնակչության թե՛ քվաջանակի

խտության, թԹե՛կազմի միգրացիոն չարժումների անընդճատ փոփոխություններ են առաջացրել: Բնակչությանբուռն աճն ներչոռքը տեղի են տվել ուժերի վերելջի նրա նվազեցմանն արտագաղթին:Արտադրողական են օտարտարիներին Հաջորդել աշխուժացման քաղաքային կյանքի երկրյա ասպատակությունների,բնակչության բոնի արտաքսման ն ընդարձակ շրջանների ամալացման, նստակյաց ճողագործ բնակչությունթ եկվոր խաշնարած բնակչությամբ ն մշտական բնակավայրերը ժամաու

ու

ու

ու

ու

բնակատեղիներով փոխարինելու նակավոր Մեծ տատանումներ է կրել

տասնամժլակները:

բնակչությանթվաքանակը:Րատ

ալխարձի

գո-

յություն ունեցող Հաշվարկների բնակչությունը մեր թվար1-ին 19-րդ ճաղզարամյակի վերջերից մինչն դարի կեսերը կության աճել է 4 անգամ (չուրջ 300 մլն-ից Հասնելով 1200 մլն-ի), մինչդեռ բնակչությունը այդ նույն ժամանակաչրջանում, ինչպես Հայաստանի ենթադրվում է, կրկնակի անգամ նվազել է: 1850-ական թվականներին ամբողջ պատմական Հայաստանում Հաշվվել է մոտավորապես3,5 մլն. բնակիչ (ինչքան ներկայումս ՀալկականՍՍՀ բնակչությունն է): Հարլուրամլակներանընդչատ չէր աճում նան ԱրնելյանՀալյաստանի բնակչությունը: Ռուսաստանինմիանալու պաճշինՀայկականՍՍՀ 97,4 Հազ. մարդ: ներկայիս սաճմաններում էր ընդամենը բնակվում Արնելյան Հայաստանիմիացումով Ռուսաստանինչայ ժողովրդի արնելյան Հատվածի Համար ստեղծվում են խաղաղ կյանբի ու տնտեսական գործուննության նպաստավոր պալմաններ։ Սկսվում է բնակչության կայուն աճի մի տնական ժամանակաշրջան(տես աղյուսակ 7): Ինչպես նկատելի է աղյուսակից, 86 տարվա ընթացքում (1828---1914 թթ.) բնակչության թիվը աճել է գրեթե 11 անդամ, րատ որում, սկզբում, ընդամենը 45 տարվաընթացքում (1828-ժամանակաշրջանի էչ Թթ.), ավելի քան 4Հնդգապատկվել

աճի նման Պ/Բնակչության

սոլո:

են

բարձր տեմպերի բացքատըըաննախադեպ

նրանով,որ վճռական նշանակություն է

ձեռք

բնրումմեխանի-

Լ.կականաճը:ներգաղթողներիկայուն Հոսք է դիտվում ՀատկապեսԹուրքական լծի տակ մնացած Արնմտյան Հչալաստանից.Միայն 1828---1830 թթ. Ռուսաստանինանցած Հայկականչրջաններն են վերաբնա-

Բնակլության թվաքանակիվերաբերյալ ճշգրիտ տվյալներ ստացվում են մարն ՍՍՀՄ-ում Ռուսաստանում Հաժմընդճանուր դաճաժարնեհրի ժիչոցով: նախասովետական անցկացվել են 1897, 1926, 1939, 1959, 1970 Կ 1979 թթ.. Մլուս տամարդաճամարներ րիների մասին տվյալները մասնակի մարդաճավարներիկամ ընթացիկ ճաշվառումների (գնաչատումների)արոլոմնքծն.

Աղյուսակ 7

ՔՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ

ԱԾԸ ՀԱՅԿԱԿԱՆ

ՏԱՐԱԾՔՈՒՄ

(1828--1914

ՍՍՀ

ՆԵՐԿԱՑԻՍ

ԹԹ.)

Թվաջանակիմիչին տարեաճր Բնակչ.թվաջանակը Թվաջանակի 1828 թ. ՀամեմաՀազ. մարդ Տարձթիվը տութ. (անդամ)

Տշ

1,2

5,1 6,6 8,

10,5

տոկ.

Հազ. մարդ

-

-

կան աճը

--

21,7 8.0 10,8

14,2

12,2

1,6

4,9 2,2 8,2

ն

ՀաՀազ. Հայեր, որոնցից 95 Հազարը՝ Արեմտյան վաստանիցե 45 Հազարը՝իրանի Հայաբնակ շրջաններից: կեցվում

չուր

են Շիճիմնավորվում Արեմտյան Հայաստանից ներգաղթածները Սնանա լճի ավազաններում,Արագածի արնբակում, Դեբեդ գետի զաղթածները արնելյան ատորոտներին:Պարսկաստանից մըտյան կենտրոնանում են գլխավորապես Ձանդեզուրում,Վայքում ն Արարատծայր առած ներգաղթը ճետավան դաշտում: ԱրեմտյանՀայաստանից նե զանգվածային է դառգա տարիներինմշտական բնույթ է ստանում նում 1854--1856լ 1822--1828Թթ. ոուս-քուրքական պատերազմնեթթ. Հայկական կոտորածների ն 1915 թ. մեծ եղեռնի րիչ 1894--1896 ժամանակ դրանց Հետնանքով: Բնակչությաններգաղթի մեջ զգալի է մի այլ Հոսանքիբաժինը: Այն գալիս էր Ռուսաստանիեվրոպական մարզերից ն կազմված էր ցարական կառավարության կողմից Հալածվող կրոնական աղանդների ոուս մոլոկաններ, պրիգուններ ն այլն): Խերկալացուցիչներից (դուխոբորներ, 1830-ական թվականներից մինչն 1912 թ. ցարական կառավա//Սկսած բությունը ԱրնելյանՀայաստանէ վերաբնակեցնումմի քանի տասնյակ Հազ. աղանդավորների,որոնք ստանալով ընդարձակ Հողատարածություններ կարնոր ճանապարչՀներիՀանգուցակետերում լեռնանցքների շրջաններում, Հիմնում են իրենց բնակավայրերը: Սովետական իշխանության Ճաղթանակինախօրյակինռուսական բնակավայրերի Թիվը ռազմաստրատեանցնում էր երկու տասնյակից: իրենց մեծությամբ ուն. դիական Ճարմար դիրքով աչջի էին ընկնում ՀատկապեսՎորոնցովկ (Կալինինո), Սեմյոնովկա, Ֆլենովկան (Սնան), Քազարչայը, Միխայու

ու

ու

ռուս

ու

ու

զովկան (նրասնոսելակի

եթե

Հայաստանիռազմաքաղաքականդրության Արնելյան

բարն11

/՞

լավումը նպաստում էր բնակչության ներգաղթին, ասլակապիտալիզմի որն զարգացումըայստեղ Ճանգեցնում էր թաքնվածգերբնակվածության, իր Հերթին գլուղացիությանը արտագնացությանէր դրդում:

Հայ բնակչությանմշտականարտահոսք

գոյություն ուներ դեպի արդյունաբերական կենտԲաքու,Բաթում,Թիֆլիս,Ռուսաստանի Հատնան է ծավալվում արտասաճման:Այս երնույթը րոններ, ինչպես կապես առաջինՀամաշխարճայինպատերազմիննախորդող տարիներին, երբ արտագնացներիմիչին տարեկանթիվը Հշաշվվում էր Հազարներով: այլ

փոփոխություններ է ԷՀայաստանի թվաքանակը բնակչության

կրում առաջին Համաշխարճային պատերազմիտարիներին: երկիրը դառնում է

ակտիվգործողություններիթատերաբեմ, պատերազմական

Օգտվելով պատերազմականդրությունից, Թուրքիայի սուլթանական իրագործում է Արնեմտյան կառավարությունըծրագրում Հայաստանը «Հայերից մաքրելու» ցեղասպանքաղաքականությունը:թուրքական կանոնավոր զորքի ն ֆանատիկ ամբոխի միչոցով կազմակերպած խաղաղ բնակչության զանգվածայինջարդերի ն դեպի Միջագետքիանապատները վտարված գաղթականներիմեջ սկսված սովի Համաճարակի 45տնանքով ոչնչանում է 1,5 մլն. Հայ: Շուրջ 800 Հազ. փախստականներ փրկություն են գտնում կովկասում, ԱրաբականԱրնելքում, Հունաստաու

ու

նում

՞

երկրներում:

ն այլ

Թուրքականկրկնակի օկուպացիայի (1918 ն 1920 ԹԹ.), դաշնակցաՀական կառավարությանանիրատեսքաղաքականության ն սովի մաճարակների Հետնանքով մեծաքանակ զոճեր տվեց նան Արնելյան Հայաստանը:նրա բնակչությանթիվը ոչ միայն դադարեցաճել, այլե թ.-ին՝ 1914 թվականիՃամեմատությամբ, նվաղեց գրեթե մեկ քռորդով, կազմելով ընդամենը 720000 մարդ, Ճաշված նան այն նյակ Հազարավոր արեմտաճալ գաղթականներին, որոնք այդ տարինեբին Ճաստատվել էին Երնեանում,էջմիածնում ն այլ բնակավայրերում: Սովետականիշխանության ճաղթանակից ճետո, խաղաղ շինարաբության տնտեսական վերելքի պայմաններում երկրում ժողովոդագրականնոր իբադոությունճաստատվեց:Բարելավվեցին բնակչության ցուցանիչնեոը,մեծացավծնունդը, վեբաոբտադբության նվազեցմահացությունը: Դ-ա ճետ մեկտեղնոբ, ավելիմեծ ծավալներ ընդունեց ներու

տաս-

ու

գաղթը, ,

հայՐենադառձությունը:

Այդ բոլորի Ճետնանջով ՀայկականՍՍՀ-ում ձեդք բերվեց բնակցուցանիշը Հետպաչության թվի կայուն աճ, որի տարեկան բացարձակ

տօտ

Ր6ոօաաղ Հքոքտմա8 ՕՇԿշհշօտ Խհաոճքաղ: Շծօթուու ՈՕԽՄԿԸԵՐ8 ԽողԸքոտԼ. ԷԼՇքՇտօճաո,-1. 2-6, ոօո. ոտւ--Էք.: Ճոշշե, 1982, շ-. ԼԼ

/(1օղ քշո.

Աղյուսակ

ՍՈՎԵՏԱԿԱՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

(1920--18087

ՏԱՐԵԹԻՎԸ

ԲնակչությանթվաՔանակը(ճաղ. մարդ)

1926 (մարդաճամար) ) (մարդաճամար

881,3 1282,3

ԱՀԸ

ԹԹ.) տաչ Թվաքանակի աճը| Թվաքանակի

թ.

Համե-

րեկան աճը

մատ. (անգամ) ճաղ. մարդ, ծ

-1,2

1,8

-30,8 24,0

(մարդաճամար)

1763,0 2491,9

3,5

53,6

(մարդաճամար)

3030,8 3079,5

4,2

80,8

(մարդաճամար)

720,0

ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ

3118,7

3169,4

3218,4

3266,9 3316,4 3361,7

3409,6

Տ

2,4

4,3

66,3

48,7

--

3,5 1,1 2,7 2.3

ք,4

4,3

40,0

1,Ֆ

4,4

50,7

1,6

4,5

49,0

1,5

4,5

48,5

1,5

4,7

45,3

1,4

50,2

1,5

4,6

4,7

49,5

ՆՏ

տերաղզմյանտարիներին, ինչպես վկայում է 8-րդ աղյուսակը, գրտնրվում է 49--81 Հազար մակարդակիվրա' (՞ ՀայկականՍՍՀ բնակչությանավելացման Հիմնական աղբյուրը Ճաանն է: Սա արդյունք է առաջին Հերթին մեմատաբարբարձթ՝-բնական ցածր մաճացության, որի գործակիցը ներկայումս կազմում է 5,6 (լու1913 թվականի րաքանչյուր ճաղզարմարդու Հաշվով) նախասովետական՝ 18,6-ի դիմաց: Դրա ճետ մեկտեղ բարձր է ծննդի գործակիցը: Մինչ 60-ական թվականները այն, չճաշված առանձին բացառություններ, չի իջել 40-ից» իսկ 20-ական թվականների վերջերին Հասել է ռեկորդային մինչն 56-ի: Ներկայումս այդ ցուցանիշը շուրջ 22 է: Մաճացության ն ծննդի ցուցանիշների դրական փոփոխությունների շնորճիվ բնակչության թվաքանակի բնական աճը նախասովետական 1--1,5 տոկոսի փոխարեն սովետական ժամանակաշրչանում, բացառությամբ առանձին տարիների, գտնվել է 1,5--2,7 տոկոս մակարդակի է նան ՍՍՀՄ միջին ցուցանիվրա։ Սա գրեթե կրկնակի անդամ բարձր

Ք

շից: է ծառայել աճի կայուն աղբյուր ՛՞՛ Հանրապետության բնակչության նան'նեգաղթը: Սփյուռքի ճայության պետականորենկազմակերպված սկսվել է սովետականիշխանության ՀաղթանաՀայրենադարձությունը

Տարվա սկզբին (բացի

թվականից,որի տվյալը վերաբերում է տարեվերջին): `

կից անմիջապես ճետո (տարեկանմիջին Հաշվով 2--3 Հազար մարդ) հ բնույթ է կոել ներկայումս: Այն զանգվածային շարունակվում է նան 1946--1948 ւ. 1946--1948 1922-1924 թթ. թթ.։ Միայն թթ., 1935--1936 Սովետական տարբեր երկրներից ընթացքում արտասաչմանյան Հայաստան ներգաղթեց շուրջ 100 Հազար Հայ։ Սովետականիշխանության րբիներինՀայրենադարձվածներիընդճանուրթիվը Հաշվվում է շուրջ 240 տա-

ճազարս

դրական ՀաշՍովետականՀայաստանը Մինչեվերչին տարիները

բնակչության միջչչանրապետականմիգրացիոն շարխնդիրների լուծումը պաճանջում է աշխատուժի, Հատկապես տարբեր մասնագիտության կադրերի միջչանրապետականմշտական փոխանակում: Վերջին նամյակներում ՀայկականՍՍՀ-ից ՍովետականՄիության տարբեր շըրՃաջաններ են մեկնել տարեկան 8--12 Հազար, ժամանել են 15--20 զար մարդ: Ավելացելէ արտասաճման գաղթողներիթիվը: Գիտնականների կանխագուշակումներով(Վ. Ե. Խոջաբեկյան) 1--2 չջիկա տասնամյակների ընթացքում ես ճանրապետության բնակչության աճի տեմպերը կգերազանցեն ՍՍՀՄ միչին ցուցանիշներին, թեն բնական վերարտադրությանտեմպերը որոշ չափով կնվազեն, Մեր դա2000 թ. բնակչության ընդճանուր թիվը կանցնի 4,6 Բի վերջին՝ մլն.-ից,

Վեկշիո ուներ

նան

շինարարության ժումների մեջ: Սոցիալիստական

տաս-

առա-

՞

ք.՝ 5 մլն.-ից:

ԻնչպեսՀայտնի է, բնակչության կազմըկարելիէ քննարկելտաոբեր տեսանկյուննեոից` ագզային,տաոբիքային, ըստ սեռի, դասակաոե գային, պոբոֆեսիռնալ այլն: յ ՍՍՀ-ն Հայկական կազմովՍՍՀՄ ճանրասեզգային

բնակչության`

ապլետությունների շարքում ամենից ավելի միատարըն է. նրա տարածքի Բնիկները՝ Հայերը կազմում են ամբողջ բնակչության շուրջ Ս Հատ որում, նրանց տոկոսը ավելի բարձր է քաղաքային բնակչության, է նան ավելիցածր գյուղգկան բնակչության մեջ, Հատկանշական այն փաստը, որ սովետականտարիներին բնակչության ազգային միատարրությունը գնալով ուժեղացել է, Այսպես, 1926 թ. ճայերը կազմել ծն ընդամենը 84 տոկոս, 1958 թ.՝ 86 տոկոս, 19720 թ. 88,6 տոկոս,

շոլոսբ:

թ.՝ 99,8 ւոոկոս: ՀաՄարդկայինռասաների ներկայումա ընդունված դասակարգման են եվրոպերոիդբրախիկեֆալ (կարճ գլուխ) մաձայն Հայերին դասում ճարավային ճյուղի արմենոիդ(առաջավորասիական) ռասային),

Սկսած 18-րգ դարից տարբեր Հեղինակներմարդկային ռառաների տարբեր դասակարգումներեն առաջարկել Սովետականգիտության կողմից ընդունվում է այն դաօակարգումը՝որն առանձնացնումէ մարդկային ռասաների երեք Հիմնական խմբեր՝ նեգՐոիղ, մոնղոլոիդ ն եվրոպերիդ։ եվրոպեռիդըիր Հերթին բաժանվում է Հլաաիսալին,մի-

ի

Հակադրություն ռասիստական տեսությունների, մարքսիզմը ելոր մարդկային ռասաների ընդճանրությունը բոլոր Հիմնականձնաբանավան,ֆիզիոլոդիականն Հոգեբանական առանձնաճատկություններիգծով ավելի մեծ է, քան տարբերություններՐըչ որոնք արտաքին են ն ոչ էական: Ընդսմին, գրեթե բոլոր Հին ժոն Հայերը երկարատն պատմական զարգացման, ղովուրդները, ինչպես արտաքին շփման փոխազդեցություններիպայմաններում միշտ չէ, որ պաճպանել են մարդաբանականմիատիպությունըն ներկայումս աչքի են ընկնում ներքին մեծ բազմազանությամբ: Այնուչանդերձ, մարդաբանությունը արմենոիդներիՀամար Հատկանշականէ Համարում միչին կամ միջինից բարձր ճասակը, գլխի կլոր ձնը, ամրակուռ կազմվածՔը, թխավուն մաշկը, լայն ճակատը, ընդճանրապես խոշոր, «աճախ» արծվային քիթը, մուգ սն ալիքավոր մազերը, խոշոր խաժ կամ սն, երկար թարթիչներով աչքերը` խիտ, ճաճախիրար միացած Ճոնքերով: զարգացման ընթացքում սոցիալ-Ճասարակական, Պատմական ինչւպես նան տեղական բնական պայմաններիազդեցությամբ ամեն մի ժողովրդի մուս ձնավորվում են բնավորության յուրաճատուկ, ազգային գծեր: Ընդունվածէ Հայերին ճատուկ բնավորության գծեր Համարել աշնում

է այն գիտական դրույթից

ու

խատասիրությունը, եռանդը, /աչքաբացությունը, ջանասիրությունը»

անդավաճանբարեկամության բարձր զգացումը, ընկերասիրությունը, փոխադարձ օգնության զգացումը, սերը ուսման ու արճեստների նկատմամբ: ՀայերըՃաճախ տաքարյուն են, շուտ բռնկվող» ն բարեչճոդի, բայց Ճճյուրասեր,սիրում են երաժշտությունը, չափազանց կատակն նուրբ Ճճումորը,ջերմորեն կապված են ընտանիքի ն երեխաՀետ: ների պարտքի

ու

ու

Սոցիալիստական արտադրաճարաբերությունների, նոր

սոցիալ-

քաղաքական պայմաններում, Սովետական միության կազմում ձնավորվել է ճայ սոցիալիստական ազգը՝ իր նոր սոցիալ-դասակարգային կազմով,Ճոգնոր ճատկանիշներով ու բնորոշգծերով,

մասնավորա-

ւվես ժամանակակից բարձր կուլտուրայով, սովետականՀայրծնասիրուսոցիալիստական աշխարճայացքով: թյամբ, ինտերնացիոնալիզմով,

ՍովետականՀայաստանի՝քանակով երկրորդ ազգությունը ադրբեջանցիներն են (1929 թ. մարգաճամարի տվյալներով 0,15 մլն.), որոնց տեսակարար կշիոբ «անրապետությունոմ ավելի ջան 5 տոկոթ

չանկլալ ն Հարավային խմբերիչ Տարածականառումով Հարավայինխումբր Հիմնականում զոտուն, որի տրոճչվում է 3 մասի, լուրաճամբնկնում է ճնդկամիջերկրածովյան Փանչյուրն իր Համապատասխան ոասայով՝ադրիատիկ(կամ դինարյան),պամիրաֆերգակական նկ առաջավորասիական կամ արմենոիդ: Ընդունվածէ նան, 2իմթ ընդունելով զանն բրախիկեգի ձեր ն դեմքի կազմվածքը, առանձնացնելդոլիխոկեֆալ (ձրկարագլուխ) ռասաներ: ֆալ ((արճագլուվխ) 8"

41415

(1926 թ.՝ 9,5 տոկոս): Այն ավելի բարձր է գյուղական բնակչության բնակչությունը զանգվածային է մեջ (շուրջ 14 տոկոս): Ադրբեջանական Ղափանի Վարդենիսի,կրասնոսելոկիչ Արարատի, Մասիսի, Ամասիայի, չ

վարչական շրջանների որոշ Հատվածներում: Քանակով երրորդ տեղում են ռուսները՝ 0,075 մլն. մարդ, կամ բնակչության 2,3 տոկոսը (1959թ. 3,200), որոնք Հանրապետության տեղաբաշխված են գլխավորապես խոշոր քաղաքներում, ինչպես նան Ստեփանավանի,Կրասնոսելսկի շրջաններում: Կալինինոյի, Համեմատաբար բազմաքանակ աղգությունը քրդերն են՝ Հաջորդ, 0,05 մլն., կամ Հանրապետության բնակչության 1,6 տոկոսը: նրանք նույնպես, ինչպես ն ադրբեջանցիները, բնակվում են գլխավորապես գյուղական վայրերում (Հոկտեմբերյանի, Արագաէջմիածնի, Թալինի,

ծի, Աշտարակի, Մասիսի շրջաններ),

'

Հայկական ՍՍՀ-ում բնակվող մյուս ազգությունների ընդճանուր Թիվը չի գերազանցում 0,03 մլն. (1,0 տոկոս) Առավել մեծաքանակ են Հույները, ասորիները, կան նան ուկրաինացիներ, բելոռուսներ ու վրացիներ: ՀայկականՍՍՀ ինչպես ե ՍՍՀՄ մյուս Հանրապետություններիբոլոր բնակիչները, անկախ ազգային պատկանելիությունից, որպես Սովետական Միության քաղաքացիներ, օգտվում են Հավասար իրավունքներից ն ակտիվորեն մասնակցում Ճանրապետության քաղաքական, տնտեսականու Հասարակականկյանքին: կազմը արտացոլող մյուս ցուցանիշները անմիչաԲնակչության են աշխատանքայինռեսուրսների բնութադրության 4էւ, պես առնչվում ն ուստի նպատակաճարմարէ նրանց վերլուծությանըծանոթանալգրքի ճաջորդբաժնում: ՀԱՐՑԵՐ 1.

տարաժհի՞նչփոփոխություններէ կրել բնակչությանթվաքանակըՀայաստանի

2.

Ինչպե՞սէ աճել ՍովետականՀայաստանի բնակչության թվաքանակը, Վերլու-

քում. ծել

ԵՎ ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՃՆԵՐ

դբա

3.

պատճառը:

ԲնութագրեքՀայկականՍՍՀ բնակչությանազգայինկազմը: 4.2.

ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸ, ԴՐԱՆՑ ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

Աշխատանքային

ռեսուրսները բնակչության աշխատունակ մասե են, որոնք բաղկացած են աշխատանքայինտարիքի, այսինքն 16--59

ւոարեկան տղամարդկանցից ն 16--54 տարեկան կանանցից(առանց ճաշմանդամների),ինչպես նան ոչ աշխատանքայինտարիքի(անչա116

փաճասների ն

թոշակային տարիքի) այն անձերից, որոնք զբաղված են

Հանրօգուտ աշխատանքով:

Աշխատանքայինռեսուրսները Հասարակության առշտադոողական ուժեռի ակտիվտաոոն են: Ուստի ն Հասկանալի է, թե որնէ երկրի տնտեսության, արտադրականպոտենցիալիգնաճատման ճամար ինչպիսի մեծ ռնսուրսների թե՛ ջանականշանակություն ունեն աշխատանքային կան, թե՛ որակականցուցանիշները: Ամեն մի երկրում, շրջանում կամ բնակավայրում տվյալ պատի որոշակի ճաշվեՀամար ձնավորվում է աշխատանքային ոռեսուոսնեոի

կշիռ,որը

ցույց

է տալիս մի կողմից, բոլոր

առկա աշխատանքայինոռեմյուս կողմից՝ նրանց օգտագործման վի-

սուրսներն դրանց կազմը Ճակը:: Աշխատանքայինռեսուրսների քանակականցուցանիշներիվրա ազդող կազմն է, որը, գլխավորգործոնըբնակչությանսեռատաոիքային ն ինչպես Հայտնի է, ըստ երկրների տարիներինկատելի փովոլխություններ է կրում: ՍՍՀ բնակչության սեռատարիքային Հայկական կազմը1970 թ. վլալներով Ճետնյալ պատկերնունի' ն

ու

'

ՀԱՅԿԱԿԱՆ

ՍՍՀ ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ

ՏԱՐԻՔԱՅԻՆ

Տարիքային

խմբերը 0--15 16--29 30--54 55--59

ն

ԽՄԲԵՐԻ

Ընդամեն

ԸՍՏ ՍԵՌԻ

տղամարդ ա

51,5

48,5

49,3

50,7

48,1 39,2

Քքյունը

Աշխատանքային բիջի բնակչու-

թյունը

Հունվարի 1986

41,4

տա-

Այդ քվոմ

Մ

ավելի

Ազյուսակ ԵՎ

(ՏՈԿՈՍՆԵՐՈՎ)

Ամբողջբնակլու-

Առ 1

ԿԱԶՄԸ

45,9

51,9

60,8 58,6 51,1

45,8

50,2

թ. Հայկական ՍՍՀ բնակչության կազմում

ուսումտնտեսաաշխարճագրական Աշխատանքային ռեսուրսների Հաշվեկչշիոռները նան նասիրություններկատարելու, ինչպես ժողովրդականտնտեսության Հեռանկարային Համար կարեոր նչանակությունունեն, Դրանքկազմվում են ընթացիկ պլանավորման ն բնակչությանընթացիկ Հաշվառմաննյութերի Հիման վրա մարդաճամարների

ու

Աշխատանքայինտղամարդիկ կազմել են 48,940 ն կանայք՝51,1. ռեսուրսների կազմում ալդ ցուցանիշները մոտավորապես Հավասար ԱԶ (նկատվում է կանանց թվի միայն չնչին գերազանցում):Մինչն 15 իսկ կանանց: րեկան Հասակը գերազանցում են տղամարդիկ (51 0), ն ամենամեծ է տարիքային ավելի թվի գերազանցում նկատվում տա-

խմբում:

Աշխատանքայինռեսուրսները աշխարճի բնակչության ընդճանուրթ մասում գերաթվի մոտավորապեսկեսն են կազմում, երկրների մեծ մասում՝ ՍՍՀՄ50 սաճմանին: փոքր չճասնելով այդ տոկոսը, ղանցելով ում այն 54 տոկոս է: Սակայն Հայկական ՍՍՀ-ում աշխատանքայինռե50 տոկուն է: ՍՍՀՄ միջին: սուրսները բնակչության ընդճանուր թվի Համեմատած նման Հետո տարբերությունը բացատրվում "յուցանիշների է Սուվետական չալաստանումժննդի ավելի մեժ գործակցով, որի Ճետնանքովերեխաների անչափաճասներիթիվը նույնպես մեծ է: Ավեու

լի

է նան թոշակալին տարիքի բնակչության տեսակարար կշիռը: ն ՍՍՀ ժողովրդագրական իրադրություՀայկական

մեծ

ՍՍՀՄ, ինչպես

նը, որը ձնավորվել էր Հայրենական պատերազմի Հետնանքով, այնպիսին էր, որ բնակչության ընդճանուր թիվը ն կննսաթոշակի անցնողների թիվը 50--60-ական թվականներին ավելի արագ էին աճում, քան աշխատանքայինտարիք մտնող երիտասարդներիթիվն էր: Հայկական ՍՍՀ-ում

1959--19270

Թթ. բնակչության ընդճանուր թիվն աճել է 46 53 տոկոսով, բայջ կոսով, կենսաթոշակային տարիք ունեցողներինը՝ աշխատանքայինտարիք ունեցողներինը՝ընդամենը 30 տոկոսով (աշխատանքային տարիք մուտք էին գործում 40-ական թվականների, այսինքն այն տարիներիծնվածները, երբ ծննդի գործակիցը խիստ նվազել էր): Ներկայումս իրադրությունը այլ է. 60-ական թվականի վերջերից ակսած աշխատանքայինտարիք է մուտք գործում 50-ական թվականներին ծնված սերունդը, միաժամանակաշխատանքային տարիքից է գալիս այն սերնդի մի մասը, որը Հայրենական պատերազմի դուրս ւռարիներինառավել մեծ կորուստներ կրեց ն այժմ բնակչության ընդՃանուր թվում ճամեմատաբար փոքր տոկոս է կազմում: աշխատանքային ռեսուրսների թվաքանակիարագ Առաջիկայում աճր նոր պաճանջներէ դնելու ժողովրդականտնտեսությանպլանավորտո-

Վ. Ե., ՀայկականՍՍՀ բնակչությունը ն աշխատանքային ռեԽոջաբեկյան ռուրոներիվերարտադրության արդի պրոբլեմները, ՀՍՍՀ ԳԱ ճրատարակչություն,Երե1

Տես՝

վան, 1976, էչ

108,

տեղերիավելի արագ աճ ապաՀատկապես աշխատանքային Հովելու բնակչությանզբաղվածության անկում թույլ չյոալու առումով: ղեսուրսները բնութագրող կարնոր ցուցանիշ է Աշխատանքային սեռային կազմը՝ տղամարդկանցն կանանց թիվը' Ինչպես աշխարՀի քան բոլոր երկրներում, մեզանում նս ծնվում են ավելի շատ տղաներ, աղջիկներ, ն տղաների թվական գերակչշոություր պաճպանվում է մինչն 15--20 տարեկան: Հաջորդ տարիքային խմբերում, ընդճուպ մինչն

ման

առաջ, ն

տարեկան, սեռային կազմի Հավասարակշոություն է Հաստատվում, որից ճետո սկսում են գերակշռել կանայք: Վերջին մարդաճամարի տվյալներով 20 ն ավելի տարիքի բնակչության մեջ լուրաջանչյուր Հազար կնոջը ընկնում էր ընդամենը 238 տղամարդ:

շատ

ամբողջ բնակչության մեջ նս կանայք ավելի Հանրապետաության են (51,1 տոկոս),քան տղամարդիկ (48,8): Մինչդեռ աշխատան-

քային տարիքի բնակչության մեջ նրանք գրեթե Հավասար են,

Սակայն Հակառակ Հանրապետության այդ ընդչանուր ցուցանիշին, ըստ շրջանների ու քաղաքների աշխատանքային տարիքի կանանց տղամարդկանց թվական Ճճարաբերակցությունընկատելիորեն փոու

փոխվում է, որոշակի պատճառականկապի մեջ գտնվելով ժողովբղական տնտեսության ճյուղային կառուցվածքի, արտադրական մասնագիւտացմանկ միգրացիայի Հետ

Սովետականիշխանության անցած

ընթացքում տասնամյակների

աշխատանքայինռեսուրսները բնութադրողցուցանիշներից առավել մեծ ու

արմատական փոփոխություն է կրել բնակչության սոցիալդասակաո-

գայինկազմը:

նախասովետական բնակչությունը բաղկացած էր ՀաՀայաստանի կամարտ դասակարգերից ն սոցիալական խմբերից, որոնցում առավել մեծաքանակըմիջակ գյուղացիությունը ն թաղաքի մանրըբուրժուական խավերն էին: Սովետական իշխանության Ճճաղթանակով բնակչության մեջ էական որակական տեղաշարժեր կատարվեցին, վերացվեցին կապիտալիստներն

խոշոր ճողատերերը:Բայը դեռես մինչն

20-ական թվականների վերջերը բնակչության սոցիալդասակարգային կազմը իր բնույթով մնում էր մանրըսեփականատիրական: 1926 Ք. մարդաճամաու

րի տվյալներով

Ճճանրապետության բնակչության ընդՀանուր Քվի ավեմենատնտես գյուղացիներ չկոողերացված

Լի քան 79 տոկոսը արճեստավորներ էին,

ու

մոտ

տոկոս՝

քաղաքի

ն

գյուղի

կապի-

ք., երբ մեր երկրում Հայտարարվել էր սոցիալիզմի Հաղթանակը, բնակչության մուտ 68300-ը կազմում էին կոլտալիստական տարրերը:

1/9-ը՝ բանվորներն ւտոնտեսականները,

ծառայողները (1926 թ. 13 տոգյուղացիների չկոպերացված արճեստավորների տեսակարարկշիոր նվազել էր մինչն 4 տոկոսի, իսկ կապիտալիստականտարրերըամբողջովին վերացել էին: Սովետականչայաստանի բնակչության արդի օսոցիալդասակարայն է, որ նրա 85 գային կազմի ամենաբնորոշ առանձնաձճատկությունն ու

կոսի փոխարեն): Մենատնտես

տոկոսը բանվոր-ծառայողներ մինչդեռ կոլտնտեսականներն

ու

նե ու

ընտանիքի անդամներն են, նրանց ընտանիքի անդամները կազ-

նրանց

ճազիվ տոկու: "ռեսուրսները բնութագրող ցուցանիշների շարքում Աշխատանքային են

մում

գրավում բնակչությանկոբթականցենզը, պոոֆեսիոնալ կազմըն կուլտուրական մակաոբդակը: առանձնաձատուկ տեղ

եթե, օրինակ,

են

`

բնակչության սեռատարիքային կազմը բնութագրում

է աշխատանքայինոնհսուրսներիգլխավորապես քանակական կողմը,

կրթական ցենզը ն պրոֆեսիոնալ կառուցվածքը առաջին Հերթին պատասխանում են այն Հարցին, թե ինչպիսի որակի, արտադրականմասնագիտականի՞նչ մակարդակի կադրերի Ճեւո գործ ունենք, ինչպիապա

սին է տվյալ ոնգիոնի ինտելեկտուալ պոտենցիալը:

նախաճեղափոխական Հայաստանի բնակչության միայն10--142,

տոկոսը կարող էր գրել կարդալ, 1914--15 թթ. տարում դպրոցաճասակ երեխաների մի փոքր մասն էր ընդգրկված Հանրակրթական կամ այլ՝ մասնագիտականդպրոցներում, Աշխատանքային ռեսուրսների Հիմնական մասը գտնվում էր կրթական ամենացածրմակարդակիվրա նե զուրկ էր ժամանակակից արտադրությանՀիմունքներին, գիտության տեխնիկայինվաճումներին Հաղորդակիցլինելու Հնարավորությունից: ու

ուս.

ու

Սովետական

օրոք ժողովրդական կրթության կարգերի

գրվածքը

| Պետական արմատապես փոխվեց, կարգով պարտադիր ճայտարարվեց

սկզբում տարրական, ապա ն յոթնամյա կրթությունը: Մասսայական աշխատանք ծավալվեց մեծաճասակների անգրագիտությունըվերաց-

նծյու ուղղությամբ: եղավ այն, որ պատերազմինախօրյաԱրդյունքը կին արդեն 9--49 տարեկան բնակչության մեջ դրագետների տոկոսը բարձրացավ 84-ի (1926-ի 39 տոկոսի դիմաց), իրականացվեջին Հայ մշակույթի ու գիտության զարգացման մի շարք արմատական միջոցառումներ, նախկին Հետամնաց, կիսագրագետ Հայաստանում Հաղթանակեց նան կուլտուրական Ճեղափոխությունը: գյուղի թԹե՛ քաղաքի»թԹե՛ Ներկայումս

9--49

տարեկան

ճասակի

ամբողջ բնակչությունը գրագետ է: Խիստ բարձրացել է գրագիտության

իջին ցենզը եթե վերցնենք 10 ն ավելի տարեկան Ճճասակները, ապա մուտ 82 մարդ, միջնակարգ բարձրադույն կրթքությամբ՝ ավելի կրթությամը

քան 250 մարդ: Ստացվում է, որ բնակչության կեսից ավելին ունի ոչ լրիվ միջնակարգ ն ավելի բարձր մակարդակի կրթություն, Իսկ եթե ապա յուրաքանչյուր վերցնենք միայն 20-ից44 տարեկան տարիքը,։ ։Օ: ն բարձունեն միչնակարգ, միջնակարգ ոչ լրիվ բնակչից 700-ը րագույն կրթություն: Այս ցուցանիշներովՀայկականՍՍՀ-ն աչքի է ընկնում նան ՍՍՀՄ միութենականՃանրապետություններիշարքում: է պարտադիրմիջնակարգկրթության ն ներկայումս իրականացվում աշխատանքայինռեսուրսների դրեթե ամբողջ ճամալրումը կատարվում է միջնակարգ Հանրակրթական կամմասնագիտականկրթություն ունեցող երիտասարդության ճաշվին:| Տարեկանշուրջ 22 Հազար Ճոդի ստանում են արդյունաբերական, գյուղատնտեսական, շինարարության, ու տրանսպորտի կապի, լուսավորության, առողջապաճության ն այլ մասնագիտություններիգծով միջնակարգկամ բարձրագույն կրթության եվ սա այն դեպքում, երբ նախաՀեղափոխականՀայասվկայական: ւռանում բարձրագույն ն միջնակարգ մասնագիտական կրթությունը իսպառ բացակայումէր:

Ակնբախէ,

որ

Սովետական Հայաստանի արդիաշխատանքային

ռեսուրսները իրենց գրագիտության աստիճանով, Ճետնապես ն մաս նագիտական-որակական ցուցանիշներով ոչ մի Համեմատության մեջ չեն կարող դրվել մինչսովետական ժամանակաշրջանի աշխատանքային ռեսուրսների ճետ, որոնք իրենց ճնշող մեծամասնությամբանգրագետ, լավագույն դեպքում կիսագրագետ ճողադգործներ ու անասնապաշներ էին: Այս ամենը վկայում են այն մասին, որ ներկայումս Սովետական ունի ինտելեկտուալ բարձր պոտենցիալ ն դրա ճիշտ օգՀայաստանը տագործումը կարող է մեծապես նպաստել նրա սոցիալ-տնտեսական

զարգացման տեմպերի արագացմանը:

Լոռ

Բնակչությանն մասնավորապես ռեսուրսներիմի աշխատանքային կարնոր ցուցանիշ է նրանցբաշխումը գյուղի ն քաղաքիմիջն։

Տնտեսության արմատական վերակառուցումը, Ճանրապետության զարգացումը անճանաչելիորենփոխեցին նրա սոցիալինդուստրիալ տնտեսականդեմքը: Բարձր ինտենսիվության Հասան ուրբանիզացիայի «լրոցեսները, ի թիվս դրանց՝ ջաղաջների ն քաղաքային բնակչության արագ աճր: Լ Ներկայումս Հչալկական ՍՍՀ 58 քաղաջային բնակավայրերում

բնակվումէ 2,32 մլն. մարդ,այսինքն 22 անդամ ավելի, քան եղել է 1913 թ. (104 ճազար):յ Դա նշանակում է, որ ճանրապետության բնակմոտ չության Թ տոկոսը բնակվում է քագաքներում ն միայն 30տոկոար (151 մլն. մարդ)՝գյուղական վայրերում:Մինչդեռմինչե ճեղավփո121

խությունը քաղաքաբնակներըկազմել են ամբողջ բնակչության ընդամենը 10 տոկոսը, Քաղաքայինն գյուղական բնակչության թվաքանակի Հարաբերակցության այսպիսի:արադ փոփոխությունը Հիմնվում է երեք աղբյուրների վրա, որոնք են՝ ա) գլուղական բնակչության միգրացիան դեպի քաղաք, բ) գյուղական բնակավայրերի վերածվելը նոր բքաղաքների կամ «կլանվելը» մերձակա քաղաքների կողմից, գ) քաղաքային բնակչության բնական աճը: Սովետականիշխանության առաջին տասնամյակներում վճռական դեր էին կատարում առաջին երկու աղբյուրները, Դրանց բացարձակ նշանակությունը ներկայումս էլ չի նվազել: Բավականէ ասել, որ 60ական թվականների կեսերից սկսած «անրապետության գյուղական բնակչության ընդչանուր թիվը Համարյա չի աճում, ն բնական ամբողջ Հավելաճը, որը Հավասար է տարեկան շուրջ 20 Հազ. մարդու, Հիմնականում գնում է Համալրելու քաղաքային բնակչությունը: Այնուճանդերձ, վերջին տասնամյակներում քաղաքային բնակչության աճի գլխավոր աղբյուրը իր՝ քաղաքային բնակչության վերարէ, տադրությունն բնական աճը, որը բացարձակ թվերով գրեթե 1,5 անգամ գերազանցում է մեխանիկականաճին: '

արագ Քաղաքների

աճի պատճառների աղբյուրների մառին խոսելիս չի կարելի անտեսել մի էական Հանգամանք նս: Դա այն է, որ արտասաճմանից ն ՍովետականՄիության տարբեր շրջաններից Հայու

կական ՍՍՀ ժամանող բնակիչների Հիմնական մասը մշտական բնակություն է Հաստատել գերազանցապեսքաղաքային բնակավայրերում: Այսպի«ով, կարելի է եզրակացնել, որ ներկայումս Սովետական բնակչության գրեթե ամբողջ Հավելաճը՝ Թե բնականը, թե Հայաստանի

մեխանիկականը, գումարվում է քաղաքային բնակչությանը, մինչդեռ գյուղական բնակչության թիվը, ըստ էության, կայունացել է 1-11 մլն. մակարդակիվրա:

ՀայկականՍՍՀ քաղաքային

ու գյուղական բնակչության բացարձակ Թվի դինամիկան, ինչպես նան նրանց Հարաբերակցության փովոխությունները ըստ տարիների արտացոլված են ստորն բերվոզ 4 10 աղ-

յուսակում:

Քաղաքայինն գլուղական բնակչության քանակական Հարաբերակ-

ցությունը ինչ-որ չափով արտացոլում է տվյալ երկրի ուրբանիզացիաէ. յի աստիճանը, որը ՀայկականՍՍՀ-իՀամար արտաճայտվում քաղաքայինբնակչություն--2324,0 Հազ. մարդ դյուղական բնակչություն

--

--

1087,9 Հազ. մարդ--

-2,18

ցուցանիշով

(սա նույնն է, ինչ-որ նրանց տոկոսային արտաճալյտությունների ճա122

Աղյուսակ

ՀԱՑԿԱԿԱՆ

ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ

ՍՍՀ

ԸՍՏ ԲՆԱԿԱՎԱՑՐԵՐԻ

Ցարթիր

չությունը

1000,1 720,0

881,3

1282,3 1763,0

2491,9

13030,27

հ

ԱԲ:

104,0 121,7

162,1 Յ66,4 881.8

1481.,5 1992,5

2069,1 2113,3

3266,9

2192,8

Վ3316,6 Վ3361,7

3411,9

բաբերությունը՝68,1:

2154,7

22418

2231,

2324.0

ԿԱԶՄԸ

(ՀԱԶ. ՄԱՐԴ)

Նույն

ում

ջաղաց.ի"

3118,7 3169,4 3218,4

"ո

ՏԻՊԵՐԻ

Ճ96,1

598,3

714,2 915,9 881,շ 1010,4 1038,2 1049,6 1056,1 1063,7 1069,1 1024,8 2080,6 1087,9

տոկոսո

|Քաղաք: 10,4 16,9

18,7

28,9 50,0 58,5

ԽՂ

89,6

83,1

81,3

50,0 40,5

65,7

34,3

66,3

33,7

66,7

33,3

66,9 67,3 ան

67,9 68,1

-

33,1

32,7

32,4 32,1

31,9

31,9-2,13)՞

ՍՍՀՄ միութենական Սովետական ՀանրապետությունՀալաստանը

տեղը, զիջելով էսՖներիշարքում ալս ցուցանիշով գրավում է չորրորդ տին ՌՍՖՍՀ-ին (1913 թ. եղել է 13--14-րդ սոոնիալին, Աատվիային ղում): Սա վկայում է ուրբանիզացման կ ինդուստրացման,Ճետնապես ն բնակչության ու աշխատանքայինոռնսուրսներիկազմում կատարված փոփոխություններիալն բարձր տեմպերիմասին, որոնք Հատուկ են եղել Հայկական ՍՍՀ-ին սոցիալիստական չինարարության անցած տասնամլակների ընթացքում: Այս կամ այն երկրում տվյալ պաճին գոյություն ունեցող տնտեսական իրադրությունը բնորոշող բազմաթիվ ցուցանիշների շարքում, փնչպես ասվեց, կարնոր տեղ են գրավում առկա աշխատանքայինոնսուրսների քանակը ն որակը, որոնց բնութագրությունը տրվեց վերնում։ ռեսուոսՍակալն պակաս նշանակություն չունի նան աշխատանքային նեբի զբաղվածությունը,այլ կերպասած աբտադոողական ուժերի գըլ-

խավորտաոի՝ աշխատուժիօգտագործման վիճակը, աստիճանը:

Մեր երկրի տնտեսական զարգացմանտարբեր փուլերում բնակչության զբաղվածության պրոբլեմը տարբեր բովանդակություն է ունեցել: Սոցիալիստական շինարարության առաջին տարիներին գլխավոր Ճարցը բնակչության ճամար լրիվ զբաղվածություն, այսինքն՝ աշխատանքային ողջ ռեսուրսները Հանրօգուտ աշխատանքովապաճովելն էր: Քսանական թվականներիընթացքում այղ Հարցը մնում էր դեռնս չլուծված: նույնիսկ 1929 թ. ՍովետականՀայաստանումճաշվվում էր 12 Հազար գործազուրկ: Սա ջիչ էր պակաս արդյունաբերության մեջ զբաղվածների ընդճանուր թվից'։ Սակայն1930 թ. սկզբներին արդեն ինչպես ամբողջ ՍՍՀՄ-ում, այնպես էլ Սովետականչայաստանում գործազրկությունըիսպառ վերացավ, աշխատանքային տարիքի ամբողջ բնակչությունը ընդգրկվեց Ճանրօգուտաշխատանքիմեջ: ճաջորդ փուլերում կապիտալշինարարության ն ժողոԶարգացման վըրդականտնտեսության բոլոր ճյուղերի բուռն վերելքը չՀանգեցրեցնոր աշխատատեղերի ստեղծման ն աշխատող ձեռքերի պաճանջի մեծացման: Սրա ճեւտ մեկտեղ, փոխվեց բնակչության զբաղվածությանպրոբլեմի բովանդակությունը. սուր Ճարցը ոչ թե աշխատանքայինտարիքի բնակչությանը աշխատանքտալն էր, այլ Հանրային արտադրությունը աշխատողներով ապաճովելը,։ առկա աշխատանքային ռեսուրսները նպատակաճարմար արդյունավետ օգտագործելը: ներկայումսգլխաու

է, վոր պոոբլեմբմասնագետնեբի պատբաստման ճիշտ պլանավորումն նրա համաձայնեցումը ժողովոդական տնտեսության ճյուղեոի իական պահանջներիճետ ն աշխատանքայինոեսուրսների համամասնական ն արդյունավետ բաշխումըըստ ճյուղեոի,շոջանների բնակավայբերի օգտազոոծումը: Ներկայումս աշխատանքայինռեսուրսները ընդգրկված են Հանրաու

յին արտադրության մեյ, տնային ն անձնական օժանդակ տնտեսություններում: Ըստ որում, պետք է նկատի առնել, որ երկրում իրականացվող տնտեսական ոնհֆորմիպայմաններում, կոուերացիայի մասին օրենէ անչատականաշխատանքաՔի Հիման վրա աստիճանաբարմեծանում յին գործունեությամբ զբաղվողների ն կոոպերատիվներիմեջ ընդգըրկվածների թիվը: Աշխատանքայինտարիքի բնակչության մի մասն էլ շարունակում է ուսումը, այսինքն որակավորում է ձեռք բերում Հասարակականարտադրության մեջ աշխատանքիանցնելու ճամար: Սրա ճետ մեկտեղ, նես տնային ն անձնական օժանդակ տնտեսություններում զբաղվածները

Մեր Հանրապետությանաշխատանքային ռեսուրսների ն նրանց օգտագործման պրոբլեմների ճամակողմանի վերլուծությունը տես՝ Վ. Ե. Խոչաբեկյանիվերը Ճիշատաված մենադրություններում:

Հանրային արտադրության Համար որոշակի ռեզերվ են ներկայացնում: Հայկական ՍՍՀ տնտեսական ու կուլտուրական շինարարության բարձր տեմպերը Ճնարավորություն են տալիս անշեղորեն ըրընդլայնել Հանրային արտադրությանմեջ ընդգրկվածներիթիվը: ՎերջինտարինեՀանրապետության ժողովրդական տնտեսության մեջ զբաղված ըըս բանվորների, ծառայողների ու կոլոտնտեսականների թվի միջին տարեկան աճը կազմում է 20--35 Հազ. մարդ, իսկ նրանց ընդճանուր թիէ 1,5 մլն. մարդու (1922 թ. 30 Ճազարի ն վը ներկայումս մոտենում 1950 թ. 411 4ճազարի դիմաց): Աշխատանքայինռեսուրսների օգտագործումը բնութագրվում է նան այն բանով, թե ինչպես են նրանք բաշխվում նյութական արտադրությանն ոչ նյութական արտադրության ոլորտների միջն: ՍՍՀ ժողովրդական Հայկական մեջ զբաղվածների տնտեսության

ընդճանուր թվի ավելի քան 70 տոկոսը ալժմ բաժին է ընկնում նյութական արտադրությանն գրեթե 30 տոկոսը ոչ նյուական արտադրուՔյան ոլորտին (50-ական թվականներին այս թիվը եղել է Համապատասխանաբար85 տոկոս ն 15 տոկոս): Մեզանում արդեն ձեռք է բերվել արտադրողական ուժերի զարգացման այնպիսի մակարդակ, երբ Ճնարավորություն է ստեղծվում շեշտակիորեն ուժեղացնել ժողովրդաւոնտնեսականպլանների սոցիալական ուղղվածությունը ն արդյունքում ավեզբաղվածների աճը ոչ արտադրականոլորտում տեղի է ունենում լի արագ, քան արտադրական ոլորտում: նման վիճակը շճնարավորէ միայն այն դեպքում, երբ նյութական արտադրությանոլորտում ապաճովվում է արտադրության ինտենսիվ զարգացում, աշխատանքի արտադրողականության արագ ն անշեղ բարձրացում, երբ 7ասարակությունը 4նարավորություն ունի ավելի շատ միջոցներ ն աշխատուժ ծախսել ժողովրդական տնտեսության ոչ արտադրականոլորտի զարդացման վրաւ Դրականտեղաշարժ է նան այն, որ նլութական արտադրության ոլորտում զբաղված աշխատանքային ռեսուրսների վերաբաշխումը կատարվում է 4ճօգուռ արդյունաբերության ն Հատկապես նրա արդիական, առաջադիմական,գիտատեխնիկականառաջադիմությունըորոշող ճլուղերի, որոնց անձնակազմիցպաճանչվում է կրթական ավելի բարձր ցենզ, մասնագիտականբարձր որակավորում ն Հանրակրթականլայն գիտելիքներ:

ՀԱՐՑԵՐ ԵՎ ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

Բնակչությանո՞ր մասն է մանում աշխատանքայինոնսուրաներիմեչ, Բնութագրեք ՀայկականՍՍՀ բնակչության սեռատարիքային կազմը: 3. Ինչպիսի՞նէ ՀայկականՍՍՀ քաղաբային դլուղական.բնակչությանՀարաքեբակցությունը. Վերլուծեք վերջին տասնամյակներիընթացքում դրա. փոփոխությունները» չությունը ն պատճառները: 1. 2.

ու

8.8.

ԲՆԱԿՁՈՒԹՅԱՆ

ՏԵՂԱԲԱՇԽՈՒՄԸ,

ՏԱՐԱԲՆԱԿԵՑՄԱՆ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ԳԾԵՐԸ

Բնակչության տեղաբաշխումըբնութադրելու ճամար սովորաբար օգտվում են բնակչության միջին խտության ցուցանիշից որն արտացոէ չելով միավոր տարածքում բնակվողների թիվը, ըստ էության ցույց տալիս այդ տարածքի տնտեսական լուրացվածության աստիճանը: "եթե 19-րդ դարի «կզբներին Հայկական ՍՍՀ ներկա տարածքի ամեն 27, 1927 մի քկմ-ին ընկնում էր 5, դարավերջին՝ թ.՝ Չ6 մարդ, ապա ներկայումս այդ ցուցանիշը արդեն Հավասար է 115-ի: Դա նշանակում է, որ ՍովետականՀայաստանը կարճ ժամանապատմական ՍՍՀՄ կամիջոցում դարձավ ամենախիտբնակեցվածՀանրապետություններից մեկը (բնակչության միջին խտությամբ նա զիջում է միայն Մոլ-

դավիային): Ամեն մի երկրի

բնակեցվածության ն բնակչության տեղաբաշխվիա ազդում տարբեր բնույթի գործոններ՝ բնական-աշխարճադրական, պատմական,աոցիալ-քաղաքական: Սովետականիշխանության Հաղթանակի Հետնանքով Ճայ ժողովբրդի պատմական բախտում սոցիալ-քաղաքական կյանքում տեղի ունեցած արմատական վերափոխումներըապաճովեցին բնակչության թվաքանակի կայուն աճ, որն, իր ճերթին, պալմանավորեց բնակչության միջին խտության անընդճատ մեծացում: Սակայն Հայտնի է, որ միջին խտության ցուցանիշը ընդճանուր գաղափարտալով բնակեցվածության աստիճանիմասին, միաժամանակ չի բացաճայտում բնակչության տեղաբաշխման իրական պատկերը, նրա տարածական տարբերությունները, որոնց նշանակությունը արտադրության տարածքային կազմակերպման Համար բավականին մեծ է: տարածքիլեռնային բնույթը թելադրում Սովետական Հայաստանի է ինչպես այլ Հասարակական երնույթների, այնպես էլ բնակչության, ման

են

ու

տեղաբաշխման փոփոխություներկու

ուղղաձիգ:

է՛ ուղղությամբ՝ Ճորիզոնական

ծրնակայական Հորիզոնական Հարթության

դիտվող բնակչության վարչատարածքային կամ որնէ այլ «Հորիզոնական» միավորների, մինչդեռ ուղղաձիգ փովոխությունների վերլուծության «Համար4ճիմք կարող են ծառայել տարածքի բարձրության գոտիները: Հիմջ ընդունելով ավելի ընգարձավ՝ բնապատմական չրջանները, ընդճանուր ձնով կարելի է նշել, ` որ բնակչությանամենամեծ խտուն Շիրակում: թյուն գոյություն ունի Արարատյան՝ գոդգավորությունում վրա

փոփոխությունները կարելի է քննարկել ըստ

նոսր են Համեմատաբար

ավազանը:1

ա

բնակեցված Ձանգեղուրը, Վայքը

ն

Սնանի

միավորներից առավել բարձր ցուցանիշ ունեն Վարչատարածքային էջմիածնի, Արտաշատի,Հոկտեմբերյանի,Նաիրիիշրջանները, Մասիսի,

որոնց բնակչության միջին խտությունը (շուրջ 200 մարդ) գերազանցում է 2ճանրապետության անգամ: Ամենից նոսը միջին ցուցանիշին 1,5--2 ունեն շբրբնակչություն Սիսիանի, Ղուկասյանի, Մեղրիի, եղեգնաձորի ջանները(մինչն մարդ | քկմ): ՆշԼեռնային երկրների Համար Հատկանշականէ բնակչության խտության աստիճանական նվազումը ըստ բարձրության գոտիների, ըստ որում վերջին տասնամյակներիընթացքում այս միտումը գնալով ուժեղանում է: Աշխարճիբոլոր լեռնային շրջաններում դիտվում է բնակչության Ճոսք բարձրադիր շրջաններից դեպի ցածրադիր շրջանները, որը ըստ երնույթին, բացատրվում է արդի ժամանակաշրջանումարտադրության Հարաճուն ինտենսիվացմամբ Համակենտրոնացմամբ:Դրանք ավելի Հեշտ է իրականացնելցածրադիր շրջաններիառավել նպաստավորբնական տնտեսական սլայմաններում, քան 4ճիպսոմետրիկբարձր նիշ ունեցող Հատվածներում, որտեղ պայմանները ավելի ճարմար են արտադրության էքստենսիվ ուղղությունների զարգացման ճամար: -- ՀայկականՍՍՀ մշտական բնակչություն ունեցող տարածքը ձգվում է 400 մ (նոյեմբերյանի շրջանի Լալվար գյուղ) ն 2360 մ (Վաշդենիսի շրջանի Վերին Շորժագյուղ) բացարձակ բարձրությունների միջն: բարձրության Այսօրվա վիճակով բնակչության բաշխումը ըստ դուղիներիունի Հետնեյալպատկերը(ռես աղյուսակ 11): Մինչն 1000 մ բարձրություն ունեցող գոտում, որն զբաղեցնում է 100-ը, կննտրոնացված է ճանրապետությանցամաքային տարածքի բնակչության շուրջ 539: Բնակչությանխտությունը այս գոտում (530 մարդ|քկմ) գրեթն 5 անդամ գերազանցում է Հանրապետությանմիջին ցուցանիշը, մինչդեռմյուս դոտիներում այդ Թիվն զգալիորեն նվազ է: Բնակչությանգերակշիռ մասի կենտրոնացումը ցածրադիր գոտում). ինչպես ասվեց, օրինաչափ է բոլոր լեռնային երկրների ճամար: Սանան մեր մերկայն, մեզանում այդ օրինաչափությունը Համեմատած ձավոր Հարնանների՝Վրաստանի ԱդրբեջանիՀետ, ավելի թույլ է դրսնորվում: Չնայած դրան, վերջին տարիներինՀայկականՍՍՀ-ումէական սոցիալ-տնտեսական միջոցառումներ են իրականացվում, որոնք նպատակ` ունեն կանխելու բարձր լեռնային գոտու բնակչության արտաճոսքը ն ըստ բարձրության դուսիների բնակչության տեղաբաշխմանանճամաչափության Հետադախորացումը: Ցածրադիր գոտում (մինչն 1000 մ) կենտրոնացված բնակչության ու

ու

"/

ու

Աղյուսակ

ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ

ԲԱՇԽՈՒՄԸ

ԸՍՏ ԲԱՐՁՐՈՒԹՅԱՆ

Բարձրության

ԳՈՏԻՆԵՐԻ

Բնակչությունը

գոտիներ

այդ

Ամբողջբնակ-

մետր ժ.մ.-ից

Ճաշված

|

չությունը

տարածությունը. տոկ-ով

տոկոս| խտութ.

մինչն

325--1000 14000--1500 1500-2000 2000--2500 2500--4090

Ընդամենը

-10,3

-

--

100,0

28,0

-

|տոկոս

լոտ:

խտ.

19,1

25,7 16,9 100,0

գյուղական թազաբային

--

թվում

19,8 0,2 --

տօկու

--

|410

-

--

--

ՍՍՀ Հայկական

5300 ցուցանիշի դիմաց, ՎրացականՍՍՀ-ում այն կազէ գրեթե 9045, Ադրբեջանական ՍՍՀ-ում9300,Մեր Ճանրապետուսաշթյան այդ ցուցանիշը նախկինում շատ ավելի ցածր էր ն 50-ի մանագիծը անցավ միայն 1920 թվականներիսկզբին, Հատկապես երեմլուս քաղաքների բնակչության գերադաս վանի ն ցածրադիր գոտու աճի Ճաշվինշ: մում

'

Աչքի է ընկնում Թյան նվազումը

նան

այն,

որ

ՀայկականՍՍՀ բնակչության խտու-

ոչ բարձրության գոտիների տեղի է ունենում էության ավելի գոտին (1000--1500 մ) րստ տիճանաբարոնՆ/նրկրորդ Թույլ է բնակեցված, քան 3-րդը (1500--2000): 3-րդ գոտուն բաժին է ընկնում Հանրապետությանգյուղական բնակչության 3500-ից ավելին (խտությունը 45 մարդցքկմ), մինչդեռ նրան նախորդող 2-րդ գոտուն՝ ընդամենը 21 տոկոս (խտությունը չի Հասնում նույնիսկ 40-ի):Սա բաաս-

րստ

է

ցամաքային տարածությաննկատմամբ Հանրապետության Փետջ է նկատի ունեծնալ, որ երնանը ցածրադիր գոտու մեչ

ծ----.

է Հաշվվում պալմ բարձրությունների վրա ն նրա մմանականդրեն:նա ընկած է 900--1400 բնակչության մի մասը իրականում բնակվում է ճաջորդ Հիպսոմետրիկգոտում:՛Այդ ճշտումը մտջնեվու դեպջում ցածրադիր դուտու բնակչության տտկոսընկատելիորեն նվազում էւ

'

են, քան ավելիանբարենպաստ ճամար ուրացման գյուղատնանսական 8-րդգոտու ընդարձակ եռնային Հարթությունները ՛(Շիրաղ,` Սնանի ի ավազան այլն)

ՓՉօ

ժամաորոշակի բնակավայրերում` նակավոր կամ մշտական: Պատմական զարգացման ընթացքում բնակավայրերը փոխել են իրենց բովանդակություննու արտաքին տեսքը, չափերն ու խտությունը, Բայց բոլոր դեպքերում բնակչության տեղաբաշխումը դրսնորվել է կոնկրետ բնակավայրերին դրանց տարածական խմբերի ձնով: Բնակավայրերըմիշտ եղել ու մնում են իբրն նյութական ն ճոգեվոր բարիքների արտադրությանու սպառման, կադրերի վերարտադըն չափերը, ցանցի խտությունը րության կենտրոններ: Բնակավայրերի տեղաբաշխմանբնույթը փոխադարձ կապի մեջ են գտնվում արտաղըրողական ուժերի զարգացման, Հասարակականարտադրությանկառուցվածքի ն բնակչության աշխատելու ն ապրելու պայմանների ճետո' ւ Ամեն մի բնակավայր ոչ այլ ինչ է, քան մարդկային Հասարակությանտերիտորիալ կազմակերպման «ակզբնականբջիջ». Այն, անկախ մեծությունից, որոշիմաստովժի Ֆամալիր է, որն իր մեջ ներառում է տվյալ վայրի բնակչությունը, մարդկանցկողմից ստեղծված նյութական բնակելի ու Հասարակականշենքերը իրենց արժեքները (արտադրական, սարքավորումներով ու կաճավորանքով, կոմունիկացիաները, կոմունալ կառույցները) ն այն որոշակի տարածքը՝մարդու կողմից նկատելիոբեն փոխված բնական պայմաններով, որտեղ տեղավորված է բնակավայրը: զարդացման ամեն մի նոր փուլ իր ներդործուՀասարակության ունենում է թյունն թե՛ յուրաքանչյուր առանձին բնակավայրի, 22. բնավավայրերի տարածական Ճամակարգի ցանցի, այլ կերպ ասած տաբոլոր կողմերի վրա: Այսպիսով,կարելի է ասել, որ

Մարդիկի սկզբանե ապրել

են

ու

բաբնակեցման դա

տառբածքում բնակչությանտաբաբառոբոշակի տարաբնակեցումը

տաբածքային ըստ բնակավայոեոիվերկազմակեոպումը չիններիսհամակաոգե՞ի: նյութական արտադրության զարգացման շնորՀիվ ժամանակիընժանումն

է,

ու

թացքում փոխվում են տարաբնակեցմանըներկայացվող Հճասարակական պաճանջները,ինչպես ն նոր բնակավայրերի ու նրանց խմբավորումների ստեղծման ու զարգացման 4Ճնարավորությունները, նյութական արտադրության տարբեր ձներն ու ոլորտները (օրինակ, արդյունաբերությունը, երկրագործությունը, ձկնորաությունը, քոչվոր անասնապաճությունը ն այլն, բնակչության, տարաբնակեցմանը տարբեր պա9

ռս

-

Տ.

Հ /՞չՊ

ալիսիսոՁ

/

օոյեՓ

Ր-,

օժ

Պ

առեր, լ-

Հ

ՀՀ. -յՀԵՐ «Հ

Զ

թԸ..-«

՝

Թաթերլա

ՕասոԹ Թ

ն

..

.-Ալավերդի

Հ-Տ-՞

Քաղաքային բնակավայրել

Գյուղական բնակավայրեր

առաառաւտաաւ

ԵԽոճկաթուղիներ

առտռտտատատաատ»

Ավտոխճուղինեո

Քարտեզուս թվերով եջւ լ

որտեղ

մ-ից քարոծր տարածք. մշտական բնակավայրերը քացակայում են

Հոկտես:Երլան

Դ

Նոր

է|

Նկ. մակարգը

8.

Էջյիածիս

Չ

Խարբերդ

Մասիս

ճաՀայկական ՍՍՀ բնակչության տարաբնակեցման միասնական

ներկայացնում են պայմաններ տարբեր

Հանչջեր են

բնակչության տարակենտրոնացման, ձների ձնավորբնակեցման

ստեղծում

ս.

օա

Լռտտտտամատատատամ

ման

ու

ճամար զարգացման

փոՏարաբնակեցման յուրաքանփոխությունները

»

տվլալ պաճին ինչ որ չափով ճետ են մնում նյուքական արտս:դրությա զարգացումից. Տարաբնակեցման Համեմատաբար

՛

չյուր

լինելլ պաճպանողական

բխում է նրանից,

որ

բնա-

կավայրերը,մասնավորա. նրանցումստեղծված (շեն. նյութականարժեքները ն Քերը, կոմունիկացիաներ պես

կառույցայլ ինժեներական ները) ունեն ավելիկայուն

բնույթ,նրանցգոյությունը շաղ ավելի երկարատնեէչ

վրա ԿԺՏարաբնակեցման

ունի ազդեցություն որոշակի

նան արտաքինբնական միջավայրը՝ Հողակլիմայական

մակերնույթի սլայմանները,

բնույթը (ցամաքային կամ

Դաստակերտա|/02 ԲԺ Թ Ջ

չրային, Ճճարթավայրայի

կամ լեռնային), օգտադգործվող բնական ռեսուրսների որակական ու քանակական

առանձնաճատկությունները: Այնուճանդերձ, չպետք է մոռանալ, որ սրանց ազշատ ճաճախ դեցություն ոչ թե անմիջական է, այլ միջնորդվում է 4ասարակական արտադրությամբ:

բաժնում քննարկվեց բնակչության բաշխումը ըստ բարձնախորդ րության գոտիների:ինչ վերաբերվում է բնակվալրերի բաշխմանը, ապա ն այն չի ենթարկվում նույն օրինաչափություններին ունի իր սեփական նկարագիրը,որը ներկայացվածէ աղյուսակ 12-ում: Աղյուսակ

ԲՆԱԿԱՎԱՑՐԵՐԻ

ԲԱՇԽՈՒՄԸ

Քարձրության |Քարձրության գոտիներըծ. |գուիների ժ. 4աշված րածությունը տա-

ժետրերովՀազ. ժինչն

325--1000

քկժ

Ը ընդչ Գ":

բերի

Քիվբ

-

1000--1500

5,43

1500---2000 2000---2500

8,04

7,29

Ընդամենը

28,481

քաղաքային

-

4,80

ԳՈՏԻՆԵՐԻ

Այդ թվում

Բնակավայ-

Հ,92

2500--4090

ԸՍՏ ԲԱՐՁՐՈՒԹՅԱՆ

գյուղական

-

-

է22

-

--

-

Հ20

նույնը Գե-ներով ինչն

--1000 1000--1500 --2000 2000--2500 2500--4090 Ընդամենը

-10,3

19,1 28,1 25,6 16,9. 100,0

--

-ծ-

26,4 24,8 32,6

33,3

35,1 29,8

11,2

-100,0

-

:

100,6

26,0 24,2 38,1 11,7

100,0 100,

9ՀաշվածՍնան լճի մակերեար:

Բնակչությանբաշխման ն բնակավայրերիբաշխման քանակական

ցուցանիշների էական տարբերությունները, որոնք նկատվում են 11 ն 12-րդ աղյուսակներիՀամեմատությունից, արդյունք են տարբեր գոտիբնակավայրերի միչին մեծությունների տարբերությունների: ներում 969 բնակավայրերից 56-ը կամ շուրջ մեկ մ դտնվում է ցածրադիր գոտում՝ մինըն քառորդր բարձրության վրա (ճիշենք որ այստեղ կենտրոնացվածէ բնակչության 5300), մինչդեռ բնակավայրերիամենամեծ քանակությունը (370, կամ 3840) բաժին մ բարձրություններիմիջն: է ընկնում 3-րդ գուտուն՝1500--2000 Ի տարբերություն ամբողջությամբվերցրած բնակավայրերի, ինչպես նան

Հանրապետության

գյուղական բնակավայրերի,քաղաքայինբնակավայրերիամենից ավելի մեծ խումբը՝ թվով 20 (կամ 3500) բաշխված է 2-րդ գոտում` 1000--

բարձրություններում: զբաղեցրած տարածության Այս թվերի ն յուրաքանչյուր գոտու ամենամեծ Համեմատ խտություն դիտվում է առաջին` էլ բնակավայրերի առավել ն երրորդ գուտռիներում, մինչդեռ քաղաքային բնակավայրերը ն ն են առաջին բնակավայրերը՝ առաջին երկրորդ, գյուղական 3-րդ խիտ դուռիներում: ուղղաձիգ բաշխման Հետ մեկտեղ» Ընդունված է բնակավայրերի տարաբնակեցմանուսումնասիրման ն բնութագրման ճամար որպե տիպեոր(քագլխավոր ցուցանիշներ օգտագործել նան բնակավայբերի մարդաշատուչ կերվ՝ նշանց մեծությունը (այլ ղաքային,գյուղական), ու տաբածման ձնեոը, ոռրոն՝ ն կքննարկվեն խտությունն թյունը),

մ

ստորեչ

ՀԱՐՑԵՐ ԵՎ ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

Որո՞նք են ՀայկականՍՍՀ բնակչության տեղաբաշխմանգլխավեհրառանձնաճատկությունները: 2. Ի՞նչ է տարաբնակեցումը:ԲնութագրեքՀայկական ՍՍՀ բնակչության տարաբնակեցման Հճիմնական գժերը: 1.

4.4.

ՔԱՂԱՔԱՑԻՆ ՏԱՐԱՔՆԱԿԵՑՈՒՄ

տարաՄարդկային Հասարակության զարգացումը Ճանդգեցրել|րլ39է երկու ճիմնական ք աղաքայինի գլուլղլականի բնակեցման տիպերի՝ առաջացմանը: Մեր Հանրապետության տարածքում դրանք երնան են. եկել մ. թ. Տարաբնակեցման Հիշյալ առաջին ազարամյակում: Կոիպերի ձեավորման 4իմքում ընկած է աշխատանքի «ճասարակակար բաժանումը, մասնավորապես գյուղատնտեսությունից արճեստների է ու

ա.

Նառնտրի բաժանումը:.1

Հին ՀայաստանումՔաղաքները, ինչպես ասվեց, ձնեավորվել են 1-ին Հաղարամյակում: Երկրի պատմականզարգացման ելեէջթ. ներին զուգրնթաց վերելք կամ անկում է ապրել նան քաղաքայինկյանՔը։ նոր քաղաքների 4իմնադրման ն ճների բարգավաճման ժամանակներին Հաջորդել են քաղաքային կյանքի խոր անկման, չատ քաղաքների քայքայման, ավերման իսպառ վերացման ժամանակաշրջաններ: են ենթարկվել նան քաղաքային ֆունկցիաները: ւԲայթ. Փուխիոխության միշտ էլ նրանք եղել ն մնում են բնակչության ոչ գյուղատնտեսական գործունեության ճամակենտրոնացման վայրեր: Քաղաքը, լինելով տբրնտեսական, քաղաքականն մշակութային կենտրոն, միշտ էլ ճասարամ.

ա.

ու

1ՏՖ

վության կյանքում կարնորագույն նշանակություն է ունեցել ն գյուղի նկատմամբ առաջատար դեր է խաղացել: Քաղաքը միշտ գյուղին տարել է իր ճետնից: Ճասարակարդգում քաղաքի ն գյուղի միջն դգոյուԴասակարգային թյուն ունի անլուծելի Հակասություն ն ճակադրություն, որը վերանում Հ միայն շաճագործող դասակարգերիվերացումով, սոցիալիզմի Ճաղքանակով: Սոցիալիզմի օրոք քաղաքները դառնում են նոր տիպի տնտեսական, քաղաքական ու մշակութային կենտրոններ, իրագործելով ղեկավար կազմակերպիչ դեր նոր ճասարակարգիկառուցման գործում: շարունակում են մնալ արդյունաբերականարտադրության, ԼՔաղաքները ն ինչպես բազմապիսիտնտեսականկապերի կենտրոններ: նրանք կենտհամաՐոնականդիք են գրավում նան բնակավայբե՞իտաբածական են տաբաբնակեցման կարգերումե հանդիսանում ամբողչ ցանցի ե ճաղոբդակցությանուղիներիգլխավորճանգուցակետեոր (գժ. 8): Այս բոլոր Հարցերը բազմակողմանիորենՃաշվի են առնվում բնակավայրերն ըատ տիպերի բաժանելու, դրանք քաղաքի կամ գյուղի կա«տեգորիայիմեջ մտցնելու ժամանակ: ՍՍՀՄ-ում ընդունված նն քաղաքային բնակավայրերի առանձնացման որոշակի քանակական չափանիշներ (ցենզ): ծլնելով միասնական սկզբունքներից, այդ չափանիշները ըատ Ճճանրապետությունների, այնուճանդերձ, որոշ չափով միմեն: տարբերվում վանցից Հայկական ՍՍՀ Գերագույն սովետի նախագաճության ճրամանաորն ընդունվել է դեռես 1962 թ., բնակավայրը օրենսպրիՀամաձայն, են՝ դրական կարդով քաղաքային Համարելու գլխավորչափանիշներն ընդճանուր թվաքանակում բանվոր-ծառայողների տոկոբնակչության ար (ոչ պակաս 660 -ից), .արդյունաբերական ձեռնարկությունների, կառույցների, երկաթուղայինկայանների, տնտեսականայլ կարնոր օբեկտների ն պետական բնակելի ֆոնդի ինչպես նան բարեկարդգվածության որոշակի մակարդակը: Բնակչության նվազաէ կազմում առողչ «ույն թիվը պետք է լինի 3000 մարդվրլբացառություն է որը ջավայրը, դասվել նույնիսկ քաղաքային կատեգորիայիկարող բնակչի դեպքում, եթե բուժման ն Հանգստի նպատակով եկվորՖերի քանակը մշտական բնակիչներիթվի 50 տոկոսից պակաս չէ): Աշխարճիշատ երկրներում բնակավայրերի տիպը որոշելու այլ «սկզբունքներու ցենզային պաճանջներեն գործում: Բուրժուականերկըրներում նկատի են առնվում բնակավայրի ոչ այնքան արդյունաբերական, որքան առետրական նշանակությունը, բանկային, ֆինանսաՎան գործունեությունը, Հաճախ բնակավայրի տնտեսական ֆունկցիաՆերը ընդծանրապեսանտեսվում են ն որպես գլխավոր լափանիչ է ու

առկայությունը,

դիտվում բնակչության թիվը։ կան նան դեպքեր, երբ բնակավայրը բաէ Համարվում, եթե վարչակակն կենտրոն է, անկախ տնտեսական: ղաք ֆունկցիաներից բնակչության թվից: Դասընթացինախորդ բաժիններից մեղ Հայտնի է, որ կապիտալիզմը Սովետականչալաստանին ժառանգություն թողեց ընդամենը Վ քաղաքային բնակավայր, որտեղ 1914 թ. բնակվում էր ընդամենը: 104000 մարդ կամ ամբողջ բնակչության 10,400-ը։ Երկրի սոցիալ-տընտեսական զարգացմանանցած տասնամյակներիընթացքում Հանրապետության ինդուստրացման ն ուրբանիզացման չնորչիվ քաղաքային. բնակչությունը, ինչպես տեսանք աղյուսակ 10-ից, 1982 թ. ճսվասարվեր ու

2,3 մլն-ի,

է, որ Հասկանալի

նման, 4իրավի, վիթխարի աճը չէր կարող տե-

ղի ունենալ միայն նախկին 4 Քաղաքների մեծացման Հաշվին, առանի քաղաքային տարաբնակեցման արմատականվերակառուցման ու քաբնակավայրերի նոր, բավականին խիտ ցանցի ստեղծման: ղաքային

չ

1/1--82 ք. ՀայկականՍՍՀ 58 քաղաքային բնակավայրերից: են 5-ը շրջանային ենթակայությանքաղաքներ 22-ը՝ Հանրապետական, ն 31-ը՝ քաղաքատիպավաններ): Մինչե Հեղափոխությունըքաղաքներիմիչին մարդաշատությունը: է եղել՝ Ճճավասար Առ

Քաղաքային բնակչություն

--

քաղաքային բնակավայրեր --

ք.

այդ

Հաղ.

--

Ճազ. մարդոււ։

ցուցանիշը կազմում է

Քաղաքային բնակչություն--2,3 մլն.-քաղաքային բնակավայրեր --

Հ:

--

4ազ. մարդու

Սրանք միջին ցուցանիշներ են, որոնք ընդչանուր պատկերացում տալով երնույթի զարգացման միտումի մասին, այնուամենայնիվ,չեն վարող բացաճայտել այն արմատական կոնկրետ վերափոխումները» որոնք կատարվել են Հանրապետությանքաղաքային տարաբնակեցման մեջ: Այդ վերափոխումներըճիշտ Ճճասկահալուն վերլուծելու

Համաթ

Օրենսդրականկարգով Հանրապետականենթակայության Քաղաքների շարքին դասվում այն քաղաջալին բնակավայրերը,որտեղ ստեղծված է զարգացած արդլունաբերությունու կոմունալ տնտեսություն, որոնք կից շրջաններիճամար Ճանդիսանում են տնտնսականու մշակութային կենտրոններե ունեն 50 Ճազ.-ից ավելի բնակիչ, կամ, էքե բնակչությանթիվը 50 Հազ.-ից պակասէ, բայց ակնճայտծն բնակավայրերի արդլունաբերական ն տնտեսական աճող նշանակությունը կուլտուրակպն զարգացման ճարենպաստՃեռանկարները: ձն

ու

՛

նախապեսծանոթանանքքաղաքայինբնակավայրերիաճի դինամիկա-

Վին։չ

«Շրջանայինենթակայության քաղաքների Համար որպես նվաղզագույն քանակականցենզ ընդունվում է Ց ճաղ. բնակիչը, լատ որում, բանվոր-ծառայողներըպետք է կազմեն բնակչությանթվի 2/3-ից ավեզին: Ավելի ցածր ցենզի դեպքում բնակավայրերըորպես կանոն դաս«վում են քաղաքատիպավաններիշարքը:

ՔԱՂԱՔԱՅԻՆ

ԲՆԱԿԱՎԱՑՐԵՐԻ

ՄԱՐԴԱՇԱՏՈՒԹՅԱՆ

թ

`.

թ.

|լջյջ

Տ

.

թ.

բ

թ.

.

Ճ. Է-2

Է -

բնաՔաղաքային կավայրծրիթիվը բնաՔաղաքային կավայրերիմիջին

4`

մարդաշատությունը

(ճազ. մարդ) Քաղաքային բնակ. Հության ընդ. թիվը (ճազ. մ.)

է)

|

|366

.

Ճ.

ւ.

Ճ.

Տ-«

|

Տ -

|19983

ԱՀԸ

ԵՎ ԲՆԱԿԶՁՈՒԹՅԱՆ

|1959

Աղյուսակ

ԹՎԻ,

|

տությամբ (անգամ) |45

|2324

Աճը 1914 թ. "ամժմա-

1,4

|

22,3

Քաղաքայինբնակավայրերիթվի արագ աճը (4-ից 58) ճանգեցրեց քաղաքային տարաբնակեցմանամբողջովին նոր պատկերի ձնավորման, քաղաքների նոր տարածական Ճճամակարգի ստեղծման,քաղաքների Ջպանցի աննախադեպխտացման: եթե պատկերացնենք,որ քաղաքային բնակավայրերըՃավասարաչափ են բաշխվում տարածքում, ապա մի քաղաքային բնակավայրին է 500 քկմ նախասովետական 2500 քկմ-ի փոխարեն այժմ Ճասնում Ճարակից տարածք, կամ ըստ խտության ցուցանիչի. 10 Ճազ. քկմ-ին նախկինում ընկել է ընդամենը 1,9 քաղաքային բնակավայր, մինչդեռ 18,3. Այդ նույն պայմանով կարող ենք Հաշվել նան քաՖԽերկայումո՝ ղաջային բնակավայրերիֆիզիկական «հեռավորությունը միմյանցից (ուղիղ գծով). նախկին 100 կմ-ի փոխարեն այժմ այդ Ճեռավորությունը կազմում է ընդամենը 20 կմ: ՛

նախասովետական շրջանում քաղաքայինբնակավայրերիմեջ քաղաքներին քաղաջատիպ ավաններիբաժանում չի եղել: ելնելով ժամանակակից չափանիչներից՝ պայմանականորենկարելի է երեանը ն Ալեքսանդրապոլը Համարել քաղաք, իօկ Գորիսը ե Ֆոր Քայազետը՝ քաղաքատիպավան: "

Բերվածթվերը, ընդճանուր պատկերացումտալով կատարվածտեղաշարժերի մասին, ալնուսմենայլնիվ, բնութագրում են ՀայկականՍՍՀ Քաղաքային բնակավայրերի ցանցի լոկ միջին խտությունը, նրա վերացական մոդելը Մինչդեո այդ ցանցի իրական պատկերըխիստ յուրաՀատուկ է ն ձնավորվել է ճանրապետությանտարբեր շրջանների բնական, տնտեսական ու ժողովրդագրականկոնկրետ պայմանների աղդետարբերվում են միմցության տակ, պայմաններ, որոնք ղգալիորեն քաղաքների գոյանցից ն ղանազանակերպազդեցություն են ունենում ու յացման զարգացմանվրա: քաղաքայինբնակարելի է կանխատեսել, որ Հանրապետության պետքԷ կավայբեբիցանցի խտացումնու ընդլայնումըառաջիկայում դանդաղի,ցանցըպետքէ կայունանա:Դրա Հետ մեկտեղ արագ թափով պետք է շարունակվեն քաղաքային տարաբնակեցմաններքին որակական փոփոխությունները,որոնք Հիմնվում են արդեն ձնավորվածքաղաքների արագ աճի ն նրանց ժողովրդատնտեսական ֆունկցիաների Հետագա զարգացման բարդացմանվրա: ու

Հա րապետության քաղաքային բնակավայրերի մեջ բնակչության աճիբարձր տեմպերով աչքի են ընկել Արարատը, ՋերՀոկտեմբերյանը,

կիրոմուկը, Քաջարանը, Աբովյանը, Ղափանը, Հրազդանը,Երնանը,

վականը, Ալավերդին: Ըստ որում երնանի բնակչությունը արդեն ժոտենում է 1.200 Հաղզ-ին, |ենինականինն կիրովականինը գերազանեն 200 4ազ.-ին ն 150 Ճաղ.-ին: ցում Համապատասխանաբար ՀՍՍՀ Քաղաքային տարաբնակեցման մեջ նկատվող որակապետ նոր երնույթ է Ւաղաքային ագլոմերացիաների ձնավորումը: Ագլոմերացիանքաղաքային (ն այլ) բնակավայրերիմի կոմպակ խմբավորում է, որ աշխատանքային, արտադրական կուլտուրկենցաղային ներքին սերտ կապերի ն արտադրականու սոցիալականմիասնական ենթակառուցվածքիշնորչիվ վերածվում է տնտեսական-տարածական ինքնուրույն գոլացությանի:ԱգլոմերացիանՀամարվում է ժամանակակից արտադրության տեղաբաշխման ու բնակչության տարաբնա-չ կեցման առաջադիմականձն, որովճետն մնացած Ճավասար պայլմանների դեպքում ապաճովում է Հասարակականարտադրության առավելա» գույն արդյունավետություն, բարձրորակ կադրերի Համակեկորոնացում, արտադրության սերտ կապ գիտության ու ուսումնական կենտրոնների ու

ու

Ագլոմերացիայի սույն գնաճատումը ընդունվաժէ ՏՓԽ անդամ երկրների՝ ռնգիոնալ ՃետազոտոթյուններիմեթոդոլոգիականՀարցերով զբազվող գիտական «իմնարկ1923 թ. խորճրդակցության ների ներկայացուցիչների կողմից: Այդ մասին տմս՝

Ճոճօռ

ԿՇՇճո

Յ.

5.

ՇօղատղերՕ-52:ՕՒՕԽԱՎՇԸԵՅՅՆ ԷՇօրքոֆեոտ. ԱՇԵՏւոՆւ0-36քոԱՈւօՈօՐԹ-

մ Շո088քե.--ԻԼ,ԽԼՏՇոԵ,1983, -. 218--219.

Հետ

ն

արտադրական

ու

վետ օգտագործում:

սոցիալականենթակառուցվածքիարդյունա-

Քաղաքների տարածական-տնտեսականգոյացությունների

զար-

գացումը մեզանում ւռակավին եր սկզբնական փուլում է գտնվում, բայց արգեն ուրվագծվում են տարբեր մեծության մի շարք քաղաքալին ագվոմերացիաներ՝երկանի, Հրազդանի,Լենինականի,Կիրովականի,Ալավերդու: Առավել լավ ձնավորվածը երնեանի ագլոմերացիան է, որի մեջ կմ շառավղով խմբավորված են միմլանց «ենտ տարածական Համակարգ կազմող շուրջ մեկ ու կես տասնյակ միջին նե փոքր քաղաքային բնակավայրեր:

:՛՛25--30

Արտադրողականուժերի Հետագա զարգացումը «օբյեկտիվորեն նպաստում է քաղաքային տարաբնակեցմանալդ խմբային ձնի՝ ագլոմերացիայի ակտիվացմանն տարածմանը,լնայլած նրան, որ Հանրապետության մի շարք շրջաններում բնակավայրերի ցրված՝ դիսպերսիոն աեղաբաշխումը դեղ տնական ժամանակ տիրապետողէ լինելու: Գիտական պրակտիկ կարնոր նշանակություն ունեցող Հարց է ուսումնասիռությունը,նշանց դասաքաղաքնեբի տիպաբանական կաոգումը: Սովետականտնտեսականե սոցիալական աշխարչադգրությանմեջ ու

ու

հն քաղաքների դասակարգման 4ետնյալ ցուցանիշները. փՓնդունվված

Եա) մաոդաշատությունը,

ֆունկցիանեոը, բ) ժողովոբղատնտեսական

գ) տնտեսաաշխաբձագրական դիոքը, դ) աշխատանքի բաժանմանմեջ նբա մասնակցուտեբիտոբիալ թյան աստիճանը, ե) գենետիկական ցուցանիչնեոը: Քաղաքներիդասակարգմանտիպաբանական ցուցանիշներիցլյու-

բաքանչյուրն ունի իր որոշակի արժանիքներնու թերությունները, ընդգծում է քաղաքի՝ իբրե սոցիալտնտեսականգոլացության այս կամ այն Ճատկանիշըն գիտական ու գործնական ուրույն Հետաքրքրություն է ներկայացնում: այն ակնճայտ, առավել ճեշտ ընկալվող ընդՄաշդաշատությունը է, ոիը բնորոշում է քաղաքների մեծությունը ն Ճանրական ցուցանիշն փրենովպալմանավորում մի բանի ալլ ցուցանիշնեքես: ,

Աշխարճագրության մեջ ընդունված է քաղաքներնըստ փաժանելճետնչալ կատեգորիաների՝ փոքրքաղաքներ 10--20 Հազ. բնակիչ, 20--100 -միչին մեծության Հազ. բնակիչ, քաղաքներ

մեծության

--

..

Հա

(ճա

«ւշ

Խոշորքաղաքներ100--500 --

ճաղ.բնակիչ,

խոշորագույնքաղաքներ ավելի քան 500 Հազ. բնակիչ" Առանձինխումբ են կազմում այսպես կոչված միլիոնանոց քաղաքները (մեկ մլն. ն ավելի բնակչով): քաՀետնելով սույն դասակարգմանը,Սովետական Հայաստանի ղաքային բնակավայրերը կարող ենք խմբավորել Հետնյալ կերպ. միլիոնանոց քաղաքներ 1-ը՝ երնան, խոշոր քաղաքներ 2-ը՝ Լենինական,կիրովական, միջին մեծության քաղաքներ -- 9-ը՝ էջմիածին, Աբովյան, ՀրազԱլավերդի դան, Ղափան, Հոկտեմբերյան, Դիլիջան,Չարենցավան, --

--

--

կամո,

փոքր քաղաքներ 18-ը, մանր քաղաքային բնակավայրեր 32-ը: ինչպես տեսնում ենք, դասակարգման բոլոր խմբերըչեն, որ Հայկական ՍՍՀ-ում առկա են: Բացակայում է խոշորագույն քաղաքներթ (500 Հազ. --1 մլն. բնակիչ)խումբը: --

--

Թե՛ մարդաշատությամբ, Թե՛ մյուս

բոլոր

գլխավոր ցուցանիշներով

Եբնանն է (տես աղյուսակ ՍՍՀ առաջին քաղաքը Հայկական 14), որին ն բաժին է ընկնում սովետական իշխանության տարիներինՀանրապե-

տության քաղաքային բնակչության Հավելաճի մեծագույն մասը: 12920 թ. ստանձնելով պատմության մեջ առաջին Հայկական սոպետության մայրաքաղաքի ֆունկցիաները, երնանը. ցիալիստական .

կարճժամանակում քաղաքական, մշակութային

ու առնետրական-ֆինանսական կենտրոնից բացի դարձավ նան Ճանրապետության խոշորագույն արդյունաբերականկենտրոնը:, ԱրդյունաբերությանՃարաճութ զարգացումը ն ՀայկականՍՄՀբանվոր դառակարդի առավել խոշոլջչոկատիստեղծումն այստեղ է՛լ ավելի բարձրացրին նրա՝ որպես քաղաքական կենտրոնի ն սոցիալիստականշինարարության կազմակերպՀի դերն ու նշանակությունը:

նրնանի կազմելով բնակչությունը շուրջՆճ մլն.. 1914 Ք, մակար» դակը գերազանցեց 40 անդամ: Այսօրնա իր մեծությամբ ՍՍՀՄում՝ 14-րդգնէ (1939 Թ. եղել է 41-րդը), իսկ միութենական Հանրապետուու թյունների մայրաքաղաքների միլիոնա22րԴբն

ի մեջ

Յի.

խոշորագույն

ե Մինսկի Հետ: ովՋելլաբինսկի: ն

նոց քաղաքների շարքում տեմպերով մեկտեղընթանում է առաջինտեղում:

20-ականթվականներին բնակչության միջին տարեկան. երնանի աճը կազմում էր շուրջ 30 Հաղ. մարդ, այսիքն ճիշտ այնքան, ինչքան նրա ամբողջ բնակչությունն էր 1914 թ.։ Վերչին տարիներսպետականորեն ռաշմանափակվեցբնակչության միդրացիանդեպի Երնան, որի 13»

Նկ.

9.

նոր բնակելի ղանդվաժերնանի4ր.-արմ. թաղամասում:

բնական շնոր4չիվբնակչությանաճը ալժմ կատարվումէ գերազանցապես Ճազ. մարդ: աճի Ճաշվին ն կազմում է տարեկան15--20 ' Հանրապետությանամբողջ բնակչուէ կենտրոնացված երնանում ն բնակչության 5240-ը: ՍՍՀՄ ն ոչ մի ճանՔն քազաքային 35-ը րապետությունում գոյություն չունի բնակչության այսպիսի մեծ ճամաՎենտրոնացումմեկ քաղաքում: Դա բավականինՀազվադեպերնույթ է ամբողջ աշխարճիմասշտաբով:

նան

Բնակչությանմեծ

մեկ քաղաքում, մասնաՀամակենտրոնացումը վորապես մայրաքաղաքում, անպայմանորեն,նպաստել է Սովետական Հայաստանի,իբրն փոքը Հանրապետության, սոցիալիստականինդուստբրացմանը, տնտեսական կուլտուրականմակարդակիբարձրացմաՖը: Թերես դա ամենակարճուղին էր, որը ՀայկականՍՍՀնախկին 4ետամնաց ու ծայլրաստիճանքայքայված վիճակից բերեց ժամանակակից բարգավաճմանըն ինդուստրիալ Ճճասարակությանստեղծմանըո Սակայն արդի պալմաններում, առավել նս ապագայի չափանիշներով մեկ քաղաքում բնակչության Ճամակենտրոնացման այսպիսի բարձր ասծնում է մի շարք տնտեսական,սոցիալական .ու էկոլոզիական ն չի կարելիռացիոնալՃամարել: պրոբելմներ Հանրապետության2-րդ Քաղաջը Մարդաշատությամբ Լենինականն է (226 Հազար) որը, սակայն ծրնեանին ղիչում է ավելի քան 5 անդամ, մինչդեռ նրանք իքըն սոցիալիստականքաղաքներ իրենց զարգացումը ակսել են դրեթե նույն մակարդակից: ու

տիճանը "

Լենինականիզարգացման տեմպերը նս պետք է Համարել ընդճանուր առմամբ բարձր. 1914 թ. Համեմատությամբնրա բնակչության թիվը ավելի քան քառապատկվել է: Բայց ալդ տեմպերը |ենինականի ոչ այնքան էլ նպաստավոր տնտեսաաշխարչագրականդիրքի ն բնական ու տնտեսականպայմանների պատճառով զիչում են շատ այլ քաղաքների, ինչպես նան ճանրապետությանքաղաքային բնակչության աճի միջին տեմպերին:Լենինականի ավելի արագ աճին խոչընդուտելեն, մասնավորապես, ճանրապետությանտարածքում նրա եզրային դիրքադրությունը ն պետականսաչմանին մուիկ գտնվելը: Այդ երնույթների անբարենպաստ ազդեցությունը նկատելի էր Ճաւտկապեսսոցիալիստական շինարարության առաչին 2--3 տասնամյակների ընթացքում: Աղյուսակ 14

ԵՐԵՎԱՆ,

ԼԵՆԻՆԱԿԱՆ,

ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ

Քազաշնքը

ԿԻՐՈՎԱԿԱՆ

ԹՎԱՔԱՆԱԿԸ

ՏԱ Տ|5Տ|518 `

Զ

-

1.

2.

ծրնան

՞

.|45

ՄԱՐԴ)

«

|:

|»

|Պ"

Օ

Տ

՞

Տ

81815

|509

|767

|104

|1027

Լենինա-

կան 3.

|58

Գ

ՔԱՂԱՔՆԵՐԻ

(ՀԱՋ.

կիբովա-

կան

6,7

Ց

|8| | 1148 |

Տո

-

:Է

»

38,5

4,5 24,9

Աճի ու զարգացման շատ ավելի նպաստավորպայմաններում է գնվել ՀայկականՍՍՀ 3-րդ Քաղաքը՝ (162Հազ.բնակիչ), Կիոովականը որի բնակչությունը սովետականիշխանության տարիներին ավելացել է Հալանգամ: նրաարագ վերելքին նպաստելեն,

մասնավորապե

լինելը, Հանրապետության Հյուսիսային մմուռիկ

կենտրոնական Հանդիրք ունենալը, Քրկաթուղու ավտոմոբիլային ճանապարձճների գույցում

գոնվելըը

մասում

ն

Բնակավայրերի մեծության, ցանցի խտության

տարաբնակեցկողմերի վրա անմիջական ազդեցություն ունեցող գործոններ են բնակչության կոնկրետ զբաղմունքը, էկոնոմիկայի կառուցվածքըն, որպես Հետնանք այս բոլորի՝ քաղաքիժողովոդատնտեսական ֆունկման

Բ

ե

այլ

ցիանեոը: Քաղաքի ժողովրդատնտեսական ֆունկցիաները, ձնավորվելով մի

պատմական կ ֆիզիկատաշխարժողովրդագրական, Ճագրականգործոնների ազդեցության տակ, որոշում են այն դերը, որ

շարք

տնտեսական,

կատարումէ քաղաքը շրջակա տարածքի ն այնտեղ գտնվողբնակավայբերի, վերջիններիս Հետ ունեցած տրանոապորտային,արտադրական, կուլտուրլուսավորականն այլ կապերի զարգացմաննկատմամբ: Ամեն մի քաղաք ֆունկցիա երկու բնույթի ժողովրդատնտեսական է կատարում՝տնտեսականն ոչ տնտնսական։Ավելի մեծ է տնտեսական ֆունկցիաների քաղաքաստեղծնշանակությունը, որի ղրսնորվում է արմտադրությունն սպառումն ապաճովող գործունեությամբ(արդյունաբերություն, տրանապորտ,առետուր, մթերում, մատակարարում ): քաղաքների ճամար բնորոշ է տնտեսական ն ոչ ժամանակակից ու տնտեսականֆունկցիաների փոխադարձ սպայմանավորվածությունն Ճամատեղ զարգացումը: ինչքան ավելի բարձր մակարդակի վրա են գտնվում քաղաքի տնտեսականֆունկցիաները,ալնքան ավելի զարգաու ցած են նրա նան վարչատնտեսական,կուլտուրլուսավորական գիտական,այսինքն ոչ տնտեսականֆունկցիաները: Ըատ ժողովրդատնտհսականֆունկցիաների Հալկական ՍՄՀ-ում ու առանձնանում են քաղաքներիծրկու տիպ (բազմաֆունկցիոնալ միավեց ենթատիպ: ԴՈԾԾԴ-» ֆունկցիոնալ), բնակավայրերիմեծ մասը ն միջին Հանրապետության քաղաքային մեծության խոշոր բոլոր քաղաքներըբազմաֆունկցիոնալ են. Այլ ճետ մեկտեղ, նրանք միմյանցից տարբերվում են նրաընդչճանրության նով, որ բազմաթիվ ֆունկցիաներիցլուրաքանչյուրը տարբեր նշանակություն ունի, տարբերէ նրանց մեջ առաչատար դեր կատարող ֆունկցիան: Այս Հանգամանջն էլ Հիմք է ծառայում լուրաքանչյուր տիպում ենթատիպերառանձնացնելու Համար: Ըստ առաջատար ֆունկցիայի տարբերվում են բազմաֆունկցիոնա քաղաքների տիպիՀճնտնյալչորս ենթատիպերըՀնա/ ա) Քաղաքներ, որոնցում բազմաթիվֆունկցիաների շարքում չէ դեր են տալ որնէ մեկին. առաջատար կատարում մի քանի ֆունկցիաներ՝ վորական, պրդլունաբերական,տրանսպորտային: Այս ենթատիպին պատկանում է երնանը՝Հանրապետությանմայրաքաղաքը, մշակութաու դիտական, բուճական, լին, արդլունաբերական տրանսպորտայինխոու

ու

րավոր`նախապատվությունը

վարչաքաղաքական, կուլտուրլուսա

կենտրոնը: չորագույն

բազմաթիվֆունկցիաների շարքում Բ) Քաղաքներ, որոնցում են ն կուլտուրլուսավորական ֆունկցիաները: ջատար արդլունաբերական են ն մտնում մծջ Այս ննթատիպի Լավ արկիրովականը։ Լենինականը տաճալտված արդյունաբերականֆունկցիաներ կատարելուցբացի, այս քաղաքները ճանրապետութլյանորոշակի տարածքի ճամար ունեն նան կուլտուրականն կրթական(ալդ թվում՝ բարձրագույն)կարնոր կենտրոններինշանակություն,

առա-

գ)

ռրտեղ Քաղաքներ,

բազմաթիվ ֆունկցիաների շարքում առաջատարեն վարչականն արդյունաբերական ֆունկցիաները: Այս ենէ ն ներառում է ճանրապետական քատիպը բավականին մեծաքանակ ենթակայության այն բոլոր քաղաքները, որոնք միաժամանակվարչական շրջանի կենտրոն հն (Աբովյան, Արթիկ,Արտաշատչ Ալավերդի, Աշտարակ,Գորիս, հջնան, կալինինո, կամո, Ղափան, Հոկտեմբերյան,

Հրազդան, Սնան, Սպիտակ, Ստեփանավան, Սիսիան, ն այն էջմիածին) շրջանային կենտրոն-քաղաքաւտիպ ավանները, որոնք ներկայումս (կամ մուռ ապագայում)էական արդյունաբերական ֆունկցիաներ են կատափում: Դրանք են՝ Մասիսը, Մարալիկը, Ապարանը,Վարդենիսը, Մարներկայումս դործում կամ սւտեղծժտունին,Մեղրին,Թալինը: Ալատեղ են վում վերամշակող արդյունաբերության Հանրապետական(ն նույնիսկ միութենական) նշանակության ձեռնարկություններ, որոնք ն այդ նախկին զուտ դլուղատնտեսականկենտրոններին նոր՝ արդյունաբնրական դիմագիծ են Հաղորդում: բնակավայրերիառանձին ենդ) Բազմաֆունկցիոնալ քաղաքային են կազմում այն շրջանային կենտրոն-քաղաքատիպավանները, քատիպ որտեղ դլուղատնաեսությունը դեռես զգալի բաժին ունի: Այդպիսիքեն Վղզիզբեկովը,Վեդին, Եղեգնաձորը,կրասնոսելակը, Ննոլեմբերլանըն Բերդը:Այստեղ արդյունաբերական ձեռնարկություններ, իճարկե դործում ունեն են, բայց նրանք Հիմնականում տեղականնշանակություն ն մեծ

Ված

մասամբ

ճետ դլուղատնտեսական վերամշակման Ճճումբի

են

կապ-

Աքիաֆունկցիոնալ քաղաքայինբնակավայբերը տրոչվում հն երկու ենթատիպերի՝ ա) զուտ արդյունաբերականկետեր կամ կենտրոններ, Այս ենթաեն Չարենցավանը, սռիպի մեջ մտնում Քաջարանըե 17 քաղաքատիպ ավաններ՝ Անիպեմզա, Պեմզաշեն, Սովետաշեն, Զորագետ,նոր ԽարՆոր Հաճն, Այրում,Մեծամոր, Բերդ, Ագարակ, Լուսակերտ, Գագարին, Դաստակերտ, Ախթալա, Թումանյան, Շամլուղ,Արադած, Բյուրեղավան: Բ) Ջուտ ռեկրեացիոն կենտրոններ, Սրանք այն քաղաքային բնավավայրերն են, որոնց ժողովրդատնտեսականնշանակությունը Ճանդում է ոչ արտադրականմիայն մեվ՝ ռեկրեացիոն ֆունկցիայի (կուրորտային, Ճանգստի, սպորտային) կատարմանը: Նյութական արտադրու-

թյունը (արդյունաբերական, գլուղատնտեսական, տրանսպորտային ձեռնարկություններ),եթե չճաշվենք չնչին բացառությունները, ծառա-Հ

վում է ռեկրծացիոն ֆունկցիաներին: Այս ենթատիպի բնակավայրերը չորսն են՝ երկու Հանրապետական ենթակայության քաղաք (ֆերմուկ, ն մեկ Դիլիջան),մեկ շրջանային ենթակայության քաղաք (Մաղկաձոր) քաղաքատիպ.ավան(Արզնի)

Անդրադառնալովքաղաքների դասակարգմանՃաջորդցուցանիշին՝ որ Հայկական ՍՍՀ կոնկրետ պայմանների Համար առաջնակարգնշանակություն են ձեռք բերում Հետնյալ 4 ա) բնակավայրի դիրքը տրանսպայմանները՝ ի պորտային ուղիների նկատմամբ, բ) բնակավայրի դիրքը Հումքի աղբյուրների նկատմամբ, գ) բնակավայրի Հեռավորությունը Հանրապետության խոշորագույն տնտեսական կենտրոններից, մասնավորապեսնրեվան քաղաքից, ն զարգացած գյուղատնտեսական շրջաններից, դ) տարածքի նկատմամբ կենտրոնական կամ ծայրամասային վիճակը: Այս բոլորը, ի մի վերցրած, այն ճիմքն է, որի վրա գլխավորապես կառուցվում է քաղաք-շրջապատ վոխճարաբերությունը: Շատ մեժ է քաղաքի զարգացմանվրա նրա մերձավոր, երբեմն ն Հեռավոր շրջանների ազդեցության նշանակությունը: Քաղաքըշրջապատից մեկուսացված լինել չի կարող, նա մշտապես գտնվում է այդ շրրջապատի ազդեցության ոլորտում, կախված է նրանից, Հաճախզարգանում է նրա «թելադրանքով» ու պաճանջներինՀամապատասխան: Ինչքան սերտ են քաղաքի ն Հարակից տարածքի կապերը, ինչքան մեծ են շրջապատի կողմից քաղաքին Ճումք, կիսաֆաբրիկատներ,վառելիք, կենսամթերքներ, աշխատանքայինոնսուրսներ մատակարարելու ն քաղաքի արտադրանքը սպառելու Հնարավորությունները, այնքան ավելի մեծ է քՔաղաքաստեղծգործոնների ուժը, Հզոր է քաղաքի զարգացման պոտենցիալը: Այդ իմաստով էլ ճիշտ կլիներ ասել, որ ամեն մի քաղաք իր շեր-

պետք է նշել, Նոոնտեսաաշխարբճագոանան դիոշքադոությանը,

`

ջապատիծնունդն է:

քաղաքային բնակավայոեորը Հանրապետության ըստ տնտեսաա»է կարելի խառրճագրական բաժանել Հետնյալ խմբերի. դիոքադոության ճառմաբ տնսեսաաշխարբճագոական դիոքունեցողբնաառավել |. մտնում են այն քաղաքային բնակավայրերը, Այս խմբի մեջ կավայրելո որոնք ապաճովված են տրանսպորտայինուղիների բոլոր ձներով /եր-

կաթուղի, ավտոխճուղի, գազամուղ, բարձր լարման էլեկտրաճաղորդման գծեր) ն Հանրապետությանտարածքում կենտրոնական դիրք են գրավում, որտեղ առկա են ճումքի աղբյուրները, ինչպես ն գոլություն ունի մերձավոր Ճարնանությունայլ տնտեսական կենտրոններիՀետ: Այսպիսի բնակավայրեր են

կիերնանըո, Հրազդանը, Աբովյանը,

Խոշոր տնտեսականկենտրոններիՀետ անմիջապես ճարնանություն ունենալու Հարցում նրնանի, Լենինականի,Կիրովականի,Ղափանին Ալավերդունկատմամբպետջ է վերապաճությունանել: Դրանք իրենք լինելով մեր Հանրապետության ամենախոշոր տնտեսականկենտրոնները,զուրկ են ավելի ճզոր Հարնաններիցն մասամբ են զգում մերձակա ավելի քուլլ կենտրոնների ջաղաքաստեղծ ազդեցությունը:

բովականը, Սնանը, Դիլիջանըն նրանց մերձավոր այն մլուս քաղաքաորոնջ բավարարում են թվարկած պայմաններին: յին բնակավայրերը, 2.

դիրք ունեցողբնակավայտնտեսաաշխաբճագբական

Հաշմար

բեր: Սրանց նկարագիրը նույնն

որ նախորդխմբինը, միայն այն տարբերությամբ, որ Հանրապետությանտարածքի նկատմամբ կենտրոնական դիրք չունեն(1ենինական,Ալավերդի,հջնան, Արարատ,Հոկ-

է, ինչ

այլն): Երան դիոք Քավաբաբ աշխարհագրական նախորդից նրանով, տարբերվում Սրանք ն

"ՒՅՑ.

ունեցող բնակավայոեր:

գտնվում են երկաթուէ զային փակուղում, մի Հանգամանք, որ զգալիորեն սածմանավփակում երկաթուղային տրանսպորտի քաղաքաստեղծ ազդեցությունը (Ղափան, են

որ

Արթիկ,Զոդ ն այլն): Սույն խմբին կարելի է դասել նան այն բնակավայրերը, որոնք են ավտոխճուղային բավազուրկ լինելով երկաթուղուց, ապաճովված րար Ճաղորդակցությամբն տնտեսական խոշոր կենտրոններից կամ երկաթուղայինկայարաններիցգտնվում են ոչ Ճեռու (Աշտարակ, կամո, Ծաղկաձոր,Ստեփանավան, Ապարանն այլն): Այս դիոք ունեցողբնակավայբեր: 14.Աննպաստաշխաբճագբական մեջ միավորվում են այն բոլոր քաղաքային բնակավայրերը, որոնք զուրկ են երկաթուղային Ճաղորդակցությունիցն Հանրապետուէլ ունեն ծայրամասային դիրք: Որպես տի"թյան տարածքի նկատմամբ են ծառայել Քաջարանը,Փֆերմուկը,Գորիսը, կալիպիկ օրինակ կարող նինոն, Դաստակերտը: Գիտական կիրառական մեժ Հետաքրքրություն է ներկայացնում քաղաքների տիպոլոգիայի չորրորդ սկզբունքը աշխատանքի տեռիտոՐիալբաժանման մեջ քաղաքիմասնակգության աստիճանը: Սա որոշվում է քաղաքի արտաքին տնտեսականկապերիերկարուԹյամբ, ծավալով բնույթով: Ըստ էության լինելով սինթետիկ ցուցանիշ, կախված է քաղաքի մի շարք այլ ճատկանիշներից,մասնավորապես մեծությունից, ժողովրդատնտեսական ֆունկցիաներից ն աշխրարՃագրականդիրքադրությունից: Քաղաք-շրջապատփոխչարաբերության մեջ պակաս կարնոր տեղ չի գրավում շրջապատի վրա քաղաքի ճակադարձներգործությունը: Այդ փոխճարաբերությունը, այսինքն քաղաքի ներդործությունը շրջապատի վրա ն այդ նույն շրջապատի ազդեցությունը իր՝ քաղաքի բաժանման արգասիք է: Աշվրա ճենց աշխատանքիՃճասարակական խատանքի Ճասարակական տերիտորիալբաժանման մեջ ամեն մի քաղաք ճանդես է զալիս իբրն ինչ-որ կոնկրետ տարածքի կենտրոն, որտեղ Հանգուցվում են ալդ տարածքը ճամախմբողտարբեր բնույթի տնտեսական-տրանսպորտայինկապերը: Որպեռ կանոն, ինչքան խոշոր է քա-

մբի

ու

ու

սա

ինչքան ճզոր է նրա ազդեցությունը շրջապատի վրա, այնքան ընԿլարձակ է նրա կողմից սպասարկվողտարածքը, ն Հակառակը: ԱշխատանքիՀասարակական բաժանման մեջ քաղաքների դերի ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ ՍովետականՀայաստանում ս, ինչպես ն ՍՍՀՄ ամեն մի այլ ճանրապետությունում,կարելի է տար3 տիպի քաղաք: կենտոոն,որտեղ Հանգուցվում են ոչ մի:1. Համաճանբապետական այնն̀երչանրապետական, այլ Ճանրապետության արտաքին գլխավոր ղաքը,

մաշ

ապերը: Այդպիսինէ երնանը:

որոնք գտնվում են Հանրապետության Ռեգիոնալ կենտոոններ, կապերի Հանգուցակետում, բայց զգալի առանձինմասերն սպասարկող -.

ծն նան տվյալ ոռնհգիոնի ն Հանրապետության սաճմաններիցդուրս գրտնրբվողկապերը: Այս խմբի մեջ են մտնում Լենինականը, Կիրովականը, Ղափանը,Հրազդանը,Ալավերդին,հջնանը:

ն ջաՆկ. 10. Ռելինֆն իր պայմաններն է թելադրում տարաբնակեցմանը զաքաշինությանը:Ղափանքազաբի ընդանուր տեսքը"

«6

էջ. Տեղական որոնք ավելի կենտոոններ, նշանակության

սաշմանա-

փակ տարածքսպասարկում, իսկ արտաքին կապերը էական դեր չեն խաղում կամ էլ ունեն էպիզոդիկբնույթ: երնան գալու, նրանց ձնավորման ու զարգացման պատՔաղաքների ճառների ն օրինաչափություններիբացաճայտման առումով մեծ կարեեն

|գենետիկական վորություն է ներկայացնում նրանց դասակառգումը: Մեժ Հետ է կապված այն Հարցի լուծումը,թե դժվարությունների է բազմաթիվ գործոններիցո՞րն է տվյալ բնակավայրի թաղաքաստեղծ Համար որոշիչ ունեցել, թե քաղաքի զարգացման տարբերփուլերում ո՞ր գործոնի ղերնէ դարձելվճռականն որի՞նը կորցրել է իր նախկին ազդեցությունը: Դա է պատճառը, որ առ այսօթ չի մշակված ըստ գենետիկականՀատկանիշիքաղաքների այնպիսի տիպոլոգիա, որը ՀամընդՀչանուրճանաչում ունենա: Այդ ճարցը դեռես Հատուկ ուսումնասիրության կարիք ունի ն ապասում է իր (լուծմանը: ՍՍՀէ նշելՀայկական -ե Համար բնորոշ այն ճանԼ կ.կարելի ստեղծված քաղաքային օրոք որ սովետական իշխանության գամանջը: բնակավայրերի մեժ մասը ծագել են լեռնաշանքային արդյունաբերուԹումանթյան (Քաջարան, Արթիկ,Ագարակ,Դաստակերո, Անիպեմզա, ն յան, Ախթալա,Արագած,Զոդ այլն), ճիդրոէներգետիկականշինարաբության (Մնան, Չարենցավան,նոր Հաճն ն այլն) ն գլուղատնտեսական ճումքի արդյունաբերական վերամշակման շնորճիվ (չոկտեմբեր-

ծագման

Առայժմ

նշանակություն

|

Վեդի,Բերդ,Նոլեմբերյան, Այրում,Մեղրի,Սպիտակ վան,Աշտարակ, հայն), `

Վերջին 1--Հ

տասնամյակների ընթացքում առավել կարնոր քաէ ձեռք բերում վերամչակվող արդյունաղաքաստեղծ նշանակություն Մեքենաշինական,ժեծ բերությունը, Հատկապես մեքենաշինությունը: կառուցման շնորչճիվ էր, որ մի մասամի փոքր, ձեռնարկությունների շարք նախկին գյուղեր, որոնք շրջանային կենտրոնի վարչական ֆունկցիա էին կատարում, վերածվեցին քաղաքային բնակավայրերի (Աբով-

Տ.

1 այլն): լան, Թալին,Մարալիկ, Ապարան, Ազիզբեկով

2անրապետության Համար բնորոշ են ոկկրեաքիոն,Հատկապեսկու-

Ըօրտային ոնսուրսների օգտագործման շնորճիվ գոյացած քաղաքային բնակավայրերը(Արզնի, Դիլիջան,Ջերմուկ, Ծաղկաձոր): ՀայկականՍՍՀ առավել խոշոր քաղաքներըն միջին մանրըբնակավայրերի մի մասը գոլացել զարգացել են ոչ թե որնէ մեկ կոնկընտ գործոնի վճռական ազդեցության տակ, այլ մի շարք դործոնների՝ արդյունաբերական,տրանսպորտային, վարչաքաղաքական,Համատեղ ներգործության շնորճիվ: Դրանք, այսպես կոչված, խառը տիպին պատկանող քաղաքներն են (երնան, կամո, կիրովական,ԱրտաԼենինական, ու

ու

շատ,

10"

Մասիսնայլնի Գորիս,էջմիածին,Ստեփանավան,

ՀԱՐՑԵՐ ԵՎ ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

1.

ՀայկականՍՍՀ-ում

Րի առանձնացմանՀամար:

ի՞նչ չափանիշներեն ընդունվածքաղաքային բնակավայրե-

2. Բնութագրեք ՀայկականՍՍՀ քաղաքային բնակավայրերի աճի դինամիկան: Փորձեք բացատրել դրանց աճի ն քաղաքային ցանցի ընդարձակման րբարձրտեմպերի պատճառները: 3. Ի՞նչ ցուցանիշներ կարելի է օգտագործել քաղաքների դասակարգմանճամար: 4. Հայկական ՍՍՀ քաղաքային բնակավայրերը դասակարգեջ ըստ ժողովրդատնտեսական ֆունկցիաների, բ) ըստ տնտեսաաշխարճագրական դիրքադրության, գ) ըստ աշխատանջիտարածքայինբաժանման մէջ մասնակցությանաստիճանի

4.5.

ԳՅՈՒՂԱԿԱՆ ՏԱՐԱԲՆԱԿԵՑՈՒՄԸ

տարաբնակեցման Հետ ճամեմատած Քաղաքային բնույթ ունի դլուղական տարաբնակեցումը, որը արդի

ավելի կայուն Հիմնական գծե-

րով ձնավորվել է անցած դարի ընթացքում ն 20-րդ դարի սկզբին։ Այդ տարիներինդյուղական բնակչությանարագ աճի շնորճիվ (1831--1914թթ. են ավելի քան 6 անդամ «Հինգյուղերը, այլե ) ոչ միայն մեծանում են ն ստեղծվում նորերը ձնավորվում է գյուղական բնակավայրերի ճամեմատաբարկայուն ցանց: 120-րդդարի սկզբներին Հաշվվումէր ավելի բան1000 գյուղական բնակավայր, որից, սակայն 1919 թ. շուրջ 300-ը դատարկ ավերակ վիճակում էին: Տիրապետումէին մինչն 500 բնակիչ ունեցող մանրըդյուղերը, Համեմատաբարմարդաջատ էին Սնանի ավազանի ն Շիրակի

կամ

գյուղերը):

Սոցիալիստականշինարարության տարիներին

կապված գյուղի կոլեկտիվացման, երկրի ինդուստրացման, նոր ընդարձակ Ճողատարածությունների յուրացման ն դյուղատնտեսականարտադրությանՀամակենտրոնացման 4Ճետ, էական փոփոխություններ կատարվեցին նան գյուղական տարաբնակեցմանմեջ: Այդ փովոխություններից առավել կարնորները ճանգում են Հետնեյալին: նախ ն առաջ, ավելացավ գյուղական բնակավայրերի ընդճանուր մշտականբնակիչ ունեցող բնակավայրերը շուրջ Թիվը: եթե 1919 700 էին, ապա է 921-ի: Այդ ավեներկայումս դրանց թիվը «ասնում է լաացումըտեղի ունեցել լքված գյուղերի մի մասին(վերակենդանա շնորճիվ, երբ գաղթած բնակչությունը վերադարձել է նախկին բնակավայրերը, ինչպես նան նոր յուրացված ոռոգելի Ճողերում նոր բնակավայրերի, մեծ մասամբ սովխողային ավանների ստեղծման Հաշվին:

թ.

Տեա

Զ.

կորկոտլան, ԽորՀրդայինՀալաստանիբնակչությունը վերջին Ճարյուբ-

աժլակում (1831--1931 թք.), երնան, 1938,

Գյուղականբնակավայրերիթվի ընդճանուր աճին չի խանգարել շատ նույնիսկ այն Հանգամանքը, որ բարձր լեռնային գուռու նյակ գյուղեր, որոնք Հողագործության պայմանների անբարենպաստուտաս-

գյուղատնտեսականարտադրության ցածրարդյունավետության ն նրանց բնակչությունը պետակա են, վերացել պատճառաբանությամբ «նորեն կազմակերպվածձնով վերաբնակեցվելէ ցածրադիր գոտիները: Գյուղական բնակչության ճամակենտրոնացումըավելի ինտենսիվ դյուղլատնտեսությունունեցող շրջաններումՃամարելով ընդճանուր առթյան

ն

մամբ տնտեսապես Հիմնավորված, միաժամանակ պետք է նշենք, որ դեպքերում ն բոլոր առումներով չէ, որ այդ պրոցեսը արդարացվում է ն ցանկալի է, եզակիչեն այն դեպքերը, երբ գյուղերի վերացումը ճանդեցրել է մշակման ճամար պիտանի, արժեքավոր գյուղատնտն-

բոլոր

անտարակույս, չի շրջանների սոցիալականպրոբլեմների ռացիոնալ լուծ-

ռական ճանդակների լքմանն

ու

ամայացմանը,

որը

նպաստում այդ մանն ու արտադրության գիտականորենճիմնավորված տարածքային

կազմակերպմանը: Վերջին տարիներինվճռական քայլեր

են

կատարվումլեռնային

շբր-

ջանների տնտեսական սոցիալականզարգացումն արագացնելու ուղղությամբ, որի շնորճիվ ոչ միայն նվազել է լեռնային գյուղերի բնակչության արտաճոսքը, այլն սկսում են վերակենդանանալ ամայացած գյուղերը: ու

տարաբնակեցմանմեջ նկատվողերկրորդէական տեղաՆ/Դյողական մեծացումնէ: մաոշդաշատության շարժը

գյուղերի

գյուղական բնակավայրերի մեծությունը կարնոր ԸնղՀչանրապես նշանակություն ունի թե՛ Ճճանրայինարտադրության կազմակերպման, թե՛ բնակչության սպասարկմանձների ընտրության ճամար: Բնակչության ավելի Ճամակենտրոնացումը, Բարձր տարածական ինչպիսին՝ աղ-

կա է խոշոր ի տարբերություն մանր գյուղերի կամխուգյուղերում, է ընձեռում ունենալ ավելիՖ̀զոր գյուղատորների,Հնարավորություն ի

,

արտադրականձեռնարկություններ,լիարժեք դպրոցներ տնտեսական բուժճիմնարկներ, այլ կերպ ժամանակակից կուլտուրայի օջախներ, ու

սս

ւսծ

է թ:՛ տնտեսականկ Թո՛ նպաստում

սոցիալական «արցերի գյուղական բնակավայրերի փոքրությունն ու նոս-

Մինչդեռ

լուծմանը: ն բնակչության սպասարկման տերիտորիալ րությունըարտադրության կազմակերպման գործում ստեղծում է մի

թյուններ:

շարք

լրացուցիչ

դժվարու-

Հայկական ՍՍՀ երկալումս

դգլուղականբնակավայրերի միչինր

մարդաշատությունը գնրազանցումէ 1000 բնակչին, որն ինքնին բավամեծ մասում այս թի-՝ կանին մեծ թիվ է (ՍՍՀՄ

Հանրապետությունների

նույնիսկ 500-ի): իրականում տատանումներըբավականինմեծ են՝ միքանի տամինչն 8000 բնակիչ (տես աղյուսակ 15): նյակից Ըստ մարդաշատությանառանձնացվումեն գլուղերի Հետնլալ խըմբերը. շատ մանրը մինչն100 բնակիչ, ւմանրըդյուղեր 101--500բնակիչ, 501 1000 բնակիչ, փոքը դյուղեր միջին մեծության դգլուղեր 1001--3000 բնակիչ, 5000 բնակիչ, Խոշոր դլուղեր շատ խոշոր գլուղեր--5000-ից ավելի» Հասնում

վը չի

--

--

--

--

--

--

--

Աղյուսակ 1Ֆ

ՍՍՀ ԳՅՈՒՂԱԿԱՆ

ՀԱՅԿԱԿԱՆ

ԲՆԱԿԱՎԱՅՐԵՐԻ

ՄԱՐԴԱՇԱՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

Գյուղերիտիպոլոգիան լատ բնակչության թվի (մարգ) մինչն

51--100

|

101-201.

Պլ,

201-500

զ

"7

խոսիր Բիչ

Հանր

մանր

501--1000 1001-2000 3001--5000

Փոթբ միջին

5000-ից ավելի

շատ

2001--3000

խոշոր

Աա»

լոք

,

0,8

1,2

0,1

7,9 18,7

5,8

28,7 24,5 8,6

0,8

"|

3»

19,3

4,8

16,8

0,8

4,2

խոշոր

Ընդամենը

100,0

100,0

ինչպես երնում է աղյուսակից, չնչին է շատ մանը գյուղերի բաժինը (ընդամենը 19-ը կամ բոլոր գյուղերի 20-ը), որտեղ բնակվում է Հանրապետության գյուղական բնակչության 0,140-ը միայն (ընդամենը 1100 մարդ): ՀայկականՍՍՀ-ումտիրապետողըփոքբ, միջին մեծության ն խոէ չուրջ շոր գյուղերն են, որոնց ընդճանուրթիվը Ճասնում 5275-ի,իսկ ավելի քան Ճազ.-ի, այսինքն ամբողջ բնակչության թվաքանակը՝

Գյուղականբնակչության2149-ը բագյուղական բնակչության 70-ը: ունեցող ժին է ընկնում խոշոր ն շատ խոչոր՝ 3000-ից ավելի բնակիչ գյուղերին, որոնց թիվը, սակայն, այնքան էլ մեծ չէ՝ ընդամենը52 (գլուշ գյուղեր ունեն ղերի ընդչանուր թվի 5,5 տոկոսբ):Հանրապետության բնակիչ: Դրանցիցառավել խոշորներն են Վարդենիկը ավելի քան (Մարտունու շրչան)--8000 բնակիչ, Մեծավանը(Կալինինոյիշրջան)-6500 բնակիչ, Արարատը(Արարատի շրջան) 5000 բնակիչչ» Այնքափը (Թումանյանիշչրջան)-բնակիչ, Օձունը (Մասիսի շրջան)--5600 ավելի Քան բնակիչ: --

՝

է, Հատկանշական

ր

որ

լեռնային մասնատված ն լանչերի

մեծ

թե-

Քություններ ունեցող տարածքում տիրապետում են շատ մանը գյուղերը։ 0րինակ՝ Հանրապետությանամենալեռնոտ՝Ղափանի Մեղմինչե Բու շրջանների ավելի քան 6 տասնյակգյուղերի մեծ մասը ունեն 500 բնակիչ ն միայն մեկը ունի 1000-ից ավելի բնակիչ: Մինչդեռ Հարթ տարածքով ն խոշոր Հողակտորներովաչքի ընկնող դաշտավարականու այգեգործական շրջաններում տիրապետում են միջին, խոշոր ն չատ Խոշոր գյուղերը: Դրանցթվում առավել բնորոշներն են Մարտունու, կամոլի, Աշտարակի,Արտաշատի,Ախուրյանի, Արթիկի,Հոկտեմբերյանի, Մասիսիշրջանները: ն մանրը

ու

ի

ՍՍՀ-ումդոՀայկական միատարրություն։ Այսգյուղերի տիպերի ֆունկցիոնալ

ՍՍՀՄ տարբերություն

որոշ

մարզերի,

յություն ունի տեղ բոլոր գյուղական բնակավայրերիճամար էլ բնորոշ է գյուղատնտեատսկանֆունկցիան: Բացակայում են ոչ գյուղատնտեսականֆունկցիաանտառա-չներ ունեցող գլուղական բնակավայրերը (տրանսպորտային, ն նան է գործական, ձկնորսական այլն): Հատկանչական այն, որ դյուղատնտեսականֆունկցիան էլ չի սաշմանափակվումգյուղատնտեսական արտադրության մեկ առանձին ճյուղով: Բոլոր գյուղական բնակավայբերում զբաղվում են թե երկրագործությամբ, թե՛ անասնապաճությամբ, չնայած, որ նրանց "արաբերակցությունըտարբերվայրերում տարբեր է:

Ցածրադիրգոտում, որպես կանոն, տիրապետում է երկրագործությունը, բարձրադիր լեռնային գոտում` անասնապաճությունը, իսկ մի-

ջին գոտում նրանք մեծ մասամբ ճանդես են գալիս որպես Հավասարազոր ճյուղեր:

Հասարակական զարգացմանընթացքում, սոցիալտնտեսական,քաղաքական ն բնական- աշխարճագրական գործոններիազդեցության տակ են ե տարաբնակեցման բնակավայրերի ներկայիս ձնավորվել ցանցը

ձնեոը: յուբաձատուկ ՍՍՀ բնակավայրերը ամենիցավելիԸնդարձակն խիտ Ն-Հայկական

քանց

են

ստեղծել մեր տարածքիճամար շատ բնորոշ լեռնային

գոգա-

վորությունների Հատակային մասերում սարավանդներում,Հատկապես Արարատյան,Շիրակի, Լոռվա Ապարանիդաշտերում, Սնանբ ավազանում: Մնացած դեպքերում գլուղական բնակավայրերիՀամեմատաբար խիտ կուտկումները ճամընկնում են լեռնաճլուղերով եզերված գետաճովիտներին,եթե, իճարկե, ժամանակակից գլուղատնտեսական արտադրության, մասնավորապես, երկրագործության ծավալման Համար առկա հն բավարար ճողատարածությունները: ւԱչբիէ ընկնում նան այն, որ 2200 մ-ից բարձր լեռնաշղթաներն Ձանգեզուրի, Վարդենիսի, լեռնազանդվածները (Դեղամա, Արագածի, Քազումի, Գուդարաց,Մեղրու ն այլն) զուրկ են մշտական բնակավալբերից ն բնակավայրերի քարտեզում ստեղծում են գդատարկ»տարածություններ: Բարձր լեռնային այս գոտում բավականին մեծ թիվ ԱԶ կազմում (ճարլուրից ավելի) ժամանակավոր բնակավայրերը, որոնք արուտայինժամանակաշրջանում(Հունիս-օգոստոս) ցածրադիր դգոտիների տնտեսությունների անասնապաճներիկողմից օգտագործվում են որւլես սեզոնային բնակատեղիներ: մշտական բնակաՀիշյալ լեռնաշղթաների լեոնազանդգվածների՝ վայրերից զուրկ մերձկատարային ճատվածները, խախտելով բնակավայրերի տեղաբաշխման ամբողջական Համատարած ցանցը, ստեղծում են բավականին բարդ արտաքնապես խառնաչփոթ պատկեր:ԱյսուՀանդերձ, Հանրապետության բնակչության տարաբնակեցումըն բնակավայրերի ցանցի ձնավորումը որոշակի օրինաչափություններ ունեն, ու

ու

ու

ու

ու

որոնք օգնում

են

մեզ առանձնացնելու տաբաբնակեցման հիմնականձե--

վեբրեն կատառելնրանցդասակառգումը:

բնակեցման 4ճետելալճիմնական ձները (գծ. 11): ա) համատաբած տարաբնակեցում,երբ ընդարձակ Քարածքում բնակավայրերը ընկած են իրարից ոչ մեժ Հեռավորության վրա, տեղան են դրեթե Հավասարաչափձնով բաշխված Հաճախ էլ անկատարելիորեն ձուլվելով միմյանց, մի ընդճանուր կառուցապատվածզանգված են կազմում: Տարաբնակեցմանայս ձեր տարածված է ոռոգելի ճարթավայրային շրջաններում, որտեղ գրեթե ամբողջ Ճողաւտարածությունըօգտագործվում է երկրագործության աշխատատար| ինտենսիվ ճյուղերի զարգացման Համար: Բնակա(այգեգործության, բանջարաբուծության) վայրերը մեծ մասամբ խոշոր ու միչին չափերի են ն տեղավորված են մայր ջրանցքներինմուիկ: Տարաբնակեցմանայս ձնիտիպիկ շրջանէ Համատարած Արարատյանդաշտը: տարաբնակեցումՃանդիպում է նան Արարատյանգոգավորության նախալեռնայիննախկին ղոերի առանձին Հատվածներում, որոնք վերջին տարիներինոռոդվելով, օգտագործվում են

Համար: այգեգործության|| դաշտավարության

Ր

Է

ծ.

Նկ.

11.

ԸՀ՛՛ ԻՀՑ՞՛

'

՞

Փ

.

,

ձԶամատարած

խմբային

Հիմնականձները: ՀայկականՍՍՀ գյուղականտարաբնակեցման

սրա Համար բնորոշ Բ) Ցբված տարաբնակեցում.

է այն,

որ

բնա-

ՃեռավոՎավայրերը, ի տարբերություն նախորդի, իրարից ավելի ճության վրա են գտնվում, առաջացնելով բավականիննոսր մի ցանց: Այս ձեր բնորոշ է միջին ն միջինից բարձր Հիոլսոմետրիկ նիշ ունեցող լեռնային Հարթություններին ու սարավանդներին,որտեղ վարելաճողեբի ճետ միասին զդալի տարածում ունեն նան մերձգլուղյան արոտները Հանդիպում (Շիրակ,Լոռի,Սնանիավազան, Վայքի որոշ Հատվածներ): տարբեր մեծությունների միջին ու խոշոր գյուղերն են: նն

բնակավայրեր

բնորոշ Գ) խմբայինտաբաբնակեցումը

մեժ

Գերակշոողը, սակայն,

է բարդ

լեռնային, կտրրտ-

ված մակերնույթ ունեցող այն շրջաններին, որտեղ բացակայում են կատուցապատմանն դաշտավարության ճամար ճարմարավետընդարձակ տարածությունները: Այդպիսի շրջաններում պատմականորեն ձնավոր159

վել են մեծ մասամբ մինչն 500 բնակիչ ունեցող գյուղերի ոչ մեծ խըմԲեր: Այդ գյուղերը սովորաբար Համախմբված են գետաչովտի՝օաղիսներՀիշեցնող Համեմատաբարլայնացող Ճատվածներումնե մեկը մյուվրա են (2--5 կմ): Սակայն տարբեր խըմօից մոտիկ տարածության տասնյակ կմ բերի Ճեռավորությունըմիմլանցից, որպես կանոն, 1--Չ ԼԱ ՀայկականՍՍՀ-ումխմբային տարաբնակեցմանկարելի է Հանդիպել խիստ մասնատված լեռնային ոնլիեֆ ունեցող շրջաններում (ԶանգեՎայք, Գուգարքի,Թումանյանի,Շամշադինիվարչականշրչաններ): զուր, դ) շղթայաձնկամ գծայինտարաբնակեցում. Հատուկ է լեոնաշղթաների մեջ սեղմված ն զառիթափլանչեր ունեցող նեղ գետաճովիտներին, որտեղ երկրագործության ճամար պիտանի տարածություններ կան միայն գնտաճովտինեղ Հատակայինմասում: Այստեղ էլ Հենց սա

գետի Ճոսանքի ուղղությամբ, միմյանց են Ճճաջորդումգյուղերը: Տարաբնակեցման այս ձնր լավ է ներկալացված ճատկապես այն գետաՀովիտներում, որոնք վտակների ճյուղավորված ցանց չունեն (Ղետիկ,

Դեբեդ՝ միջին ն ստորին Հոսանքում, Մեղրի, Գավառագետ,Մարմարիկ կ այլն): Այն Հանդիպում են նան Սնանա լճի ափաղզծիորոշ Հատված-

ներում::

ՀԱՐՑԵՐ ԵՎ ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

ԲնութագրեքՀայկականՍՍՀ գյուղական տարաբնակեցմանմէչ կատարվածժ գլխավորտեղաշարժերը: Հ. Դասակարգեք Հայկական ՍՍՀ գյուղական բնակավայթնբթ բատ մարդաշատության: 3. Որո՞նք են Հայկական ՍՍՀ գյուղական տարաբնակեցմանՀիմնական ձները» 1.

4.0.

ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ

ՏԱՐԱԲՆԱԿԵՑՄԱՆ

ՎԵՐԱԿԱՌՈՒՑՄԱՆ ՄԻ

ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՄԱՆՊՐՈԲԼԵՄԸ

ինչպես ասվեց, բնակչության տարաբնակեցումըանմիջականպատճառական կախվածության մեջ է գտնվում արտադրության նյութական

ճյուղերի տեղաբաշխումից, թեն առանձին դեպքերում որոշիչ կարող է լինել Ճակադարձկապը՝ արդեն ձնավորված տարաբնակեցմանազդեցությունը արդյունաբերության ն մյուս ճլուղերի տեղաբաշխման վրա:

ՀայկականՍՍՀ քաղաքային տարաբնակեցումըձնավորվեց սոցիալիստական շինարարության անցած տասնամյակներիընթացքում ն կապված է Հանրապետությանէկոնոմիկայի ինդուստրացման,նրա ուրբանիզացման ձեարագ տեմպերի ճետ: Մինչդեռ գյուղական տարաբնակեցումը վավորվել է շատ ավել տնական պատմական ժամանակաշրջանում:

Դյուղականբնակավայրերի առկա ցանցը իր

իմնական գծերով ձնավորվել է նախասովետական ժամանակաշրչանում,այսինքն Հողի նկատն մանրատված գլուղատնտեմամբ մասնավոր սնվփականատիրության սոցիալիստականվերասության պայմաններում: Գյուղատնտեսության կառուցման ընթացքում ն նրա Ճետնանջով գյուղական տարաբնակեցման մեջ կատարված դրական տեղաշարժերըգյուղական բնակավայրեբի ցանցի արմատականվերակառուցմանչճանդգեցրին: Երկրի սոցիալ-տնտեսական զարգացման, էկոնոմիկայի ինտենսիԿվացման ու արդյունավետության բարձրացման չաճերը պաճանջչումեն ամբողջ 4ասարակության տարածքային կազմակերպմանէական բարելավում ու կատարելագործում: իսկ դա, իր Հերթին, անմիջականորեն առնչվում է թե՛ ջաղաքային, թե՛ գյուղական տարաբնակեցմանվեփակառուցմանու կատարելագործմանՀետ'

Բնակչության տարաբնակեցմանվերակառուցումը բարդ ՝ժողովըըղատնտեսականպրոբլեմ է. Այն կապվում է ոչ միայն նյութական արստադրությանինտենսիվացման,բնակչության սոցիալ-տնտեսական պայմանների բարելավման, այլն Հանրապետությանսուղ տարածքային ոնսուրսների ռացիոնալ օգտագործման, ճանապարճային ցանցի կատափելագործման ն մի շարք այլ ՃանդուցայինՀարցերի Հետ: Բնակչությանտարաբնակեցման նպատակային-պլանային բարեզավման աշխատանքներըինլպես ամբողջ երկրի մասշտաբով, այնպես էլ առանձին ոնգիոններում ճատկապես ակտիվացան 20-ական թվականներից: Այդ աշխատանքներիՀիմքում ընկած են տարաբնակեցման սոարբեր մակարդակի մեծության «Համակարգերի առանձնացումը ն են դրանց սխեմաների մշակումը: Առանձնացվում տարաբնակեցման ճամակարգերի ճետնելալ տարածքային մակարդակները. Ճամապետան ՌՍՖՍՀ կան, ճանրապետական(միութենականՃճանրապետություններ մոնտեսականշրջաններ), մարզային, շրջանային (վարչականշրջանի), Քաղաքային: Պրոբլեմիլուծումը ՀամապետականմակարդակովՀենվում Է ՍՍՀՄ տաշաբնակեցման միասնական ճամակառգի (ՏՄՀ) ձնավորման վրաո ՏՄՀ բաղկացած է Հիերարխիական տարբեր կարգի ն տարբեր տարածական ընդգրկում ունեցող Համակարգերիցու եհնքաչամակարգերից: Այդպիսի ճամակարգերից է նան Սովետական Հչալաստանի տարաբնաեցման Հանրապետականճամակարգը, որն իր ճերթին բաղկացած է ավելի ցածր կարգի՝ ներչանրապետականսոցիալ-տնտեսական չրջանու

"

ք. Հունվաթի1-ի ՀամադրելիգներովՀաշված:

նկ. 12. Հանրապետության գրեթե բոլոր ավելի քան 900 գյուղական բնան կավալրերըկառուցվում վերակառուցվումեն գլաավոր Հատակագծերով։

ՆոբակառույցԱշռտավան գյուղը Թոլոբսչբամբաբիափին (Սիսիանիշոջան)

ննրի, վարչականշրջանների ե վերջիններիս մասը Հանդիսացողենթատարշրջանների տարաբնակեցման 4Համակարգերից:Հիներարխիական բեր կարգի տարաբնակեցմանՃամակարգերիձնավորման ժամանակ սոցիալ-տնտեսականտարբեր Հարցեր են լուծվում։ Բայց բոլորի Համաթ

ընդՀանուրնայն է, որ պետքէ ապահովվի. ա) բոլոր քաղաքային ու գյուղական բնակավայրերիփոխպայմանավորված փախկապակցված զարգացումը, ու

բ) արտադրական ն սոցիալական ենթակառուցվածքիօբյեկտների ցանցերի կոմպլեքսային տարածքայինկազմակերպումը, դ) ամբողջ տարածքի օգտագործման ռացիոնալ ոնժիմի Հաստատումը, որը ճաշվի է առնում արտադրության,բնակչության տեղաբաշխ-

ու

ման,

4անդգստիկազմակերպման ն բնության պաճպանության շաճերը:

Բոլոր կարգի տարաբնակեցմանՀամակարգերիառանձնացման

մար ընդճանուր ելակետային դրույթ է

4ա-

պետք է առանձնաց-

այն, որ վեն որոշակի Հենակետայինբնակավայրեր ու դրանց կողմից սպասարկնան

վող շրջաններ:Այդ բնակավայրերիմիասնականցանցը պետք է ընդգրրկի ամբողչ երկիրը, ձնավորելով ՍՍՀՄ տարաբնակեցման միասնական Համակարգը(ՏՄՀ):

Համակարգերիձեավորման դիտականորենմշակՏարաբնակեցման ված կոնցեպցիաներն սխեմաները կարող են գործնականկիրառու որտեղ վերչթյուն գտնել շոչանային նախագծերում, ճատակագծման տարածքի կազմակերպման,նրա ռսցիոնալ նական լուծում են ստանում օգտագործման,նլութական արտադրության, արտադրական սոցիալական ենթակառուցվածքիփոխադարձ տեղաբաշխման, բնակչության միջճյուղային սպասարկման, մասսայական Ճանգատիկազմակերպման: էկոլոգիական իրադրության բարելավման Հարցերը Միասնականշըրցույց ջանային Հատակազծերի կազմման փորձնական աշխատանքները են տալիս, որ դրանց Հիման վրա կատարվողվերակառուցումը կարող է կրկնակի, առանձին դեպքերում մինչն եռակի անդամ կրճատել գյուղաու

ու

կան բնակավայրերի թիվը, Համապատասխանորենմեծացնել դրանց

մարդաշատությունը ն Հանդգեցնելբնակչության ու Հասարակականարտադրության Ճամակենտրոնացման ու արդլունավետության զգալի

բարձրացման:

Տարաբնակեցման այդպիսի Համատարած վերակառուցումը կարող

է պաշանջել երկարատնկ ժամանակ, մեծ

ներ

ն

Հասարակությանմեժ

չանքեր:

ծավալի կապիտալ ներդրումՀասունացած

դա Այնուշանդերձ,

Խնդիր է: Չնայած պրոբլեմի բարդությանը ն դրա լուծման 4ետ կապված մեծ դժվարություններին, այսօր արդեն մեր Հանրապետությունը, ի նկատի ունենալով Հասարակության ներկայիս «Հնարավորություննեբր, ի վիճակի է ձեռնամուխ լինել դրա իրագործմանը: Հարկ է նշել, որ շրջանային Հատակազծման միջոցով գյուղական տարաբնակեցման վերակառուցմանաշխատանքները ՍՍՀՄ որոշ Հանու մարզերում լայն ծավալ են ստացել (Մերձբալրապետություններում ՌՍՖՍՀ որոշ մարզեր), մինչդեռ մեզանում այդ Թիկա,Բելոռուսիա, Հարցերի լուծումը նկատելիորեն ճետ է մնում: Պետք կլինի լուծել փոխադարձորհեն միմյանց 4ետ կապված Ճճարցերիմի ամբողջ ճամակարգ, որն իր մեջ է ընդզրկում, մասնավորապես, Հանրապետության բնակավայրերի տարածական Համակարգերի գիտականորեն «իմնավորված կոնցեպցիայի մշակումը, բնակավայրերի նոր ցանցի նախագծի կազ-

«իմնավորումը, ամբողջովին վերացվող, նոր կառուցվող ն պաճպանվող վերակառուցվող բնակավայրերիորոշումը, դրանք միմյանց 4ետ կապող նոր ճանապարճալինցանցի նախագծումը, որն ապաՃովում է բնակավայրերի միջն նվազագույն տնտեսականՀեռավորումումն

ու

ու

ՇրջանայինՀատակագժումըորոշակի առնչությունների մեչ է նան Հանրասլետություններիսոցիալ-տնտեսականչրչանացման Հետ: Այդ առնչություններըկքննարկվեն Է

դասագրքիչորրորդ

մասում:

Թյուն։ Այնուճետն,բնակավայրերիՀատակազղծերի մշակումը ն, ի վերջո, այդ նախագծերիաստիճանականիրականացումը: տնտեսական աշխարՀ Հայտնիէ, որ շրջանային Ճատակագծումը ճագրության ն քաղաքաշինությանմիջն ընկած, դրանք իրար կապող ,,աճմանային գիտություն է. Այստեղիցէլ բխում է, որ շրջանային Ճան Հատակագծման աշխատանքների գիտական Ճճիմնավորվածությունը ն է ապաճովվել քաղաքաշինարարների ջողությունը կարող տնտեսաաշխարճագետներիճամագործակցված,միասնական չանջերի շնորչիվ

միայն:

"

ՀԱՐՑԵՐ ԵՎ ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

1. Ո՞րն է բնակչության տարաբնակեցմանվերակառուցման ու կատարելագործպրոբլեմի էությունը: 2. Բնակչության տարաբնակեցման վերակառուցումըի՞նչ առնչություններիմեջ է Հետ. «գտնվումշրջանայինՀատակազգծման աշխատանքների

.ման

ԵՐկոջոոդ

մաս

ՃՅՈՒՂԱՅԻՆ

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸԵՎ ՃՅՈՒՂԵՐԻ ԱՇԽԱՐՀԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՀԱՏՑԿԱԿԱՆ ՍՍՀ ԺՈՂՈՎՐԴԱԿԱՆ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ԳԼՈՒԽ

5.

ԺՈՂՈՎՐԴԱԿԱՆ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ԸՆՒՀԱՆՈՒՐ ԳԾԵՐԸ ԵՎ

ՃՅՈՒՂԱՅԻՆ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

ՍՍՀՄ ժոժողովրդականտնտեսությունը Սովետական Հայաստանի ղովրդատնտեսականճամալիրի բաղկացուցիչմասն է կ նրա ճետ մեկ-

տեղ ձնեավորվելու զարգանում է սոցիալիզմի տնտեսականօրենքներին Համապատասխան:

Սովետականիշխանության

սոցիալիստականարտաղրաճարաբերություններիՀաղթանակի Հետնանքով ստեղծված ցիալքաղաքականբարենպաստպայմաններըմի կողմից, մլուս կողմից` բազմազան բնական Հարստությունների արագ աճող աշխատանքային ոռնսուրսներիպլանային օգտագործումը Ճանգեցրինժամանակակից-՝ մակարդակի վրա գտնվող արտադրողական ուժերի ստեղծմանը: Մովետական Հայաստանիժողովրդական տնտեսությունը այսօր բազմակողմանիորեն զարգացած, բարդ կառուցվածք, ներքին ու արտաքինօՐգաբազմապիսի կապեր ունեցող դինամիկ միասնական տնտեսական նիզմ է, որին ինչպեսանցած տարիներին, այնպես էլ ներկայումս Ճատուկ են սոցիալտնտեսականճիմնական ցուցանիշների րարելավման կայուն ն Հիմնականում բարձր տեմպերը: Սոցիալիզմի տնտեսական: օրենքների Հիման վրա ն լենինյան ազգային ջաղաթականությանկիրառման չնորչիվ Հայկական ՍՍՀ-ում, ինչպես ն ցարական Ռուսաստանի նախկինում թույլ զարգացած մյուս ազգային ծայրամասերում,. այդ տեմպերը գերազանցելեն ՍՍՀՄ Համապատասխանմիջին ցուցանիշները:Դա վերաբերում է թե ընդշանրականՀասարակականարդյունՔին ու ազգային եկաժտին, թե նյութական արտադրության կապիտալ շինարարության ծավալին ն թե ոչ նյութական արտադրությանլո: Ինչպես տեսանք նախորդ գլխից սովետական իշխանության կարճ ժամանակաճատվածում րիներին, պատմական Ճճամեմատաբար Հանրապետության գլխավոր արտադրողական ուժր՝ բնակչությունը ոչ: միայն ունեցավ աննախադեպ քանակականաճ (ավելի քան 4,5 անդամ ), Հաստատման

ն

սո-

ու

ու

տա-

159'

իր դրադգիտության,կուլտուրական աստիճանով, կադրերի մասնագիտական մակարդակով առաջնակարգդիրՔեր է գրավում աշխարի երկրների շարքում: Բնակչության,աշխատանքային ոնսուրսների քանակական ու որաարագընթաց զարգացում ապրեցին Հասարակական աճին Համեմատ կական կյանքի բոլոր ոլորտները՝ նլութական արտադրությունը, ժողոտնտեսության ոչ արտադրականճյուղերը, բնակչությանկենվորրդական սամակարդակը,ժողովրդի Ճոգնոր կյանքը: այլն որակապես զարգացավ

ն

սոցիալտնտեսական Հանրապետության

կուլտուրական զարդացՍովետական դոլության Հայաստանի բնորոշ բարձր տեմպեոը Չնայած այն բոլոր Հանդգամանքին,որ ինչտասնամլակների ճամար: պես ամբողջ ՍովետականՄիությունում, այնպես էլ չայկական ՍՍՀում այդ տեմպերը 1970-ական թվականների կեսերից սկսած նախորդ այնուամետարիների «Համեմատությամբ նկատելիորեն դանդաղեցին, մնում Ննվաճվեցին նայնիվ Հանրապետությունում դրանք էին բարձր տնտեսական աճի, արտադրողականուժերի զարգացման կատարելագործման ն սոցիալական առաջադիմության նոր բնագծեր 1976-1985 թթ. ընթացքում Հանրապետությանազգային եկամուտն ավելացավ ՋՋԳ0-ով, գլուղլատնտեսականարտադրանքը՝46ճկ-ովչ Որոշ նվաճումներ ձեռք բերվեցին միջճլուղային, ներճլուղային ն միջշրջանային Համամասնությունների կատարելագործման, առաջադիմական կառուցվածքային տեղաշարժերիիրականացման, արտադրողականուժերի տեղաբաշխման, շրջակա միջավայրի պաճպանության բնական ռնսուրսների ուսցիոնալ օգտագործման, ռեսուրսախնայող, գիտատար, աշխատատար ճյուղերի առաջանցիկզարդացման ուղղությամբ: տեղաշարժեր կատարվեցինբնակչության ն 'արդյունաբեԴրական րության Հետագա տարածքային կենտրոնացումը թուլացնելու ն կանխելու ուղղությամբ՝ կապված փոքր քաղաքների, լեռնային նախալեռնային շրջանների կոմպլեքսային սոցիալ-տնտեսական զարգացման, աշխատանքային բնական ռեսուրսների առավել ռացիոնալ «օգտադործման ապաճովման, դյուղական շրջաններից խոշոր քաղաքները միզրացիայի պրոցեսի կանխման 4ետ: Ընդունվեցն իրականացվումէ Հանրապետությանպարենային ծրաԳիրը: Դրա շրջանակներում իրականացվել է ագրարային սեկտորի կատավարման կազմակերպականվերակառուցումը ն ներկայումս ճանրապետության ամբողջ ագրոարդյունաբերականՀամալիրը կազմակերպչորեն նս (որպես կառավարմանօբյեկտ) դիտվում է որպես մեկ ընդճանուր ամբողջություն: նկատելիորենամրապնդվեց ճյուղի նյութատեխնիկական բազան, բարելավվեց գլուղատնտեսականՀանդակներիօգտադորժումը, աճեցին վերամշակող ճյուղերի Հիմնական ֆոնդերը: ու

ման

են

ու

ու

ու

ու

կան

Նոր զարգացում ապրեց ժողովրդական տնտեսությանարտադրասոցիալական ենթակառուցվածքը: Սկսվել ն շարունակվում է ժողովրդականկրթության ու

ողջ

ճամալի-

Ըի վերակառուցումը:

ՍովետականՀայաստանի զարգացմանարդի էտապի Համար բնոոր ձնավորվում ն ավելի ակնճչայտէ դառնում նրա էկոնոբնույթը: միկայի ժամանակակիցինտելեկտուալ-ինդուստրիալ Նկատի ունենալով այն Հանգամանքը,որ բնակչության քանակով ու տարածքի մեժությամբ ՀայկականՍՍՀ-ն ամենափոքրերիցէ, մեթոդոլոգիական առումով սխալ կլիներ մյուս ՀանրապետություններիՃամեմատությամբ նրա սոցիալ-տնտեսական զարգացման վիճակը ցույց տալ միայն արտադրանքիծավալի ն սոցիալական ոլորտի զարգացման Բացարձակ ցուցանիշներով: Զարգացման մակարդակի քննարկման ու դնաճատման ճամար «արկ է օգտվել լթ9տնեսակարար ցուցանիշներից, ռրոնք ստացվում են բացարձակ ցուցանիչների ն բնակչության կամ տարածքի մեծության ճարաբերություններից ն երնույթը բնուքադրում են բնակչության մեկ շնչի կամ տարածքի միավորի Հաշվով: Տեսակարար ցուցանիշները արտացոլելով երնույթների զարգացման աստիճաեր, մակարդակը, գիտականչափանիշ են ծառայում շրջանային Համեմատությունների ու երնույթների տարածքայինվերլուծությունների ճաբոշ

է այն,

առՏարբերշրջանների է

դակը որոշելու

ն

ու

միմյանց

երկրներիտնտեսականզարգացմանմակարճամեմատելու ամենատաշբածված ընդ-

Հետ

տեսակարար ճանբական մեկ շնչին ընկնողԲացուցանիչը բնակչության ե ռաբակական ընդնանոական աոդյունքի ազգայինեկամտիքանակնէ: նախաճեղափոխական չայաստանիայս ցուցանիշը մոտավորապես

րեք անգամ զիչել է Ռուսաստանի միջին մակարդակին: Ներկայումս արդեն այն կազմում է միջին միութենական մակարդակի ավելի քան 8040-ը: Ըստ որում, ալդ տարբերությունն էլ աստիճանաբարպետք է վերանա, չնայած խնդրի բարդությանը, որը բացատրվում է այն ճանգամանքով, որ բնակչության աճի տեմպերը գրեթե կրկնակի անգամ ավելի են, քան ՍՍՀՄ-ում ամբողջությամբվերցրած: Շրջանային Ճճամեմատությունների Համար օգտագործվում են այլ ն նա, Ցուցանիշներ օրինակ, քաղաքային գյուղական բնակչության ՀաԴա ներրաբերությունը, այլ կերպ ասած ուրբանիզացման աստիճանը: կայումս ՀայկականՍՍՀ-ում ճավասար է 0,68-ի (նախասովետական 0,1-ի դիմաց): Այս ցուցանիշով ՀայկականՍՍՀ-ն երկրում գրավում է 4-րդ տեղը ն գերազանցումէ ՍՍՀՄ միչին մակարդակին (0,63): Ընդունվածցուցանիշներ են նան նյութական արտադրությանոլորտում ն ոչ նյութական արտադրության ոլորտում զբաղվածների Հարա11

բնրությունը։ յուրաքանչյուր 1000 բնակչին ընկնող մասնագետներիթիվը ն նման բնույթի մի քանի այլ ցուցանիշներ: Այս բոլոր բնագավառներում Սովետականձայաստանըթռիչք է մեծ մասով ճասել երկրի միջին մակարդակատարել,ցուցանիշների կին, իսկ մի քանիսի գծով նուլնիսկ գերաղանցելայն: Հայկական ՍՍՀ սոցիալտնտեսական զարգացման արդյունքները բնութագրվում են նան նրանով, որ ստեղծվել են Հսկայական ծավալի արտադրականֆոնդեր, մեծ չափով բարձրացել է արտադրությանճյուղերի տեխնիկականՀագեցվածությանմակարդակը, ընդլայնվել ու բարելավվել է բնական ռեսուրսների բնական արտադրողական ուժերի օգտագործումը, անչամեմատելի չափերով ընդլայնվել ու զարգացել է ՃՀասարակության արտադրականու սոցիալական ենթակառուցվածքը,ն բոլորի

այս

Հետ

միասին

սականպոտենցիալը:

ու

դրանց շնորչիվ՝ Հանրապետությանտնտե-

ն Բիմնական նԵՐդոումնեոը ֆոնդեՎերցնենք, օրինակ, կապիտալ Սովետականչայաստանի գոյության 65 տարիների բի գործաոկումը:

ընթացքում` 1921--1985 թվերին կապիտալ ներդրումների ընդչանուր գումարը կազմել է մի վիթխարի Թիվ՝ 27,5 մլրդ ո.", որից 25,45 մլրդ կատարվել է պետական ու կոոպերատիվձեռնարկությունների կողո.

մից: Ակասղիտալ ներդրումների ներկա ծավալների մասին պասկերաէ ցում կարող տալ այն փաստը, որ ալժմ միայն մեկ տարում իրացվում անդամ ավելի կապիտալ միչոցներ, քան իրացվել է սովետական իշխանության առաջին 7 տարիների ընթացթում՝ 19Ֆ1--28 է 70--80

թվերին: ու

,

է Հիմնական ֆոնդերի՝ մարդու կողմից ստեղժված Հատկանշական կուոակված գլբավոր նյութականարժեքներիաճը: Միայն Ճճետպատե-չ

րազմյան խաղաղ շինարարության տարիներին (1946--1985 Թթ.) Հանրապետությանտարածքում գործարկված Հիմնական ֆոնդերի՝ արուա-

դրական ֆոնդերի (ասարտադրական կառույցներ, Հաստոցներ շենքեր մեքենաներ, ճանապարճներու ջրանցքներ, բազմամյա տնկարկներ ու

այլն)

ն

ոչ

ու

ն

արտադրականֆոնդերի (դպրոցներ, Հիվանդանոցներ,կուլ-

ւռուր-լուսավորական4իմնարկներ, մարզական կառույցներ, կառավարպուոլորտի շենքեր ու կառույցներ, քաղաքային զբոսայգիներ

ման

ու

"

ք. ճունվարի1-ի ՀամադրելիգներովՀաշվափ

նյութականը, ինչը կոչված է սպասարկելուբնակարժեքը, դարձյալ Ճճաչության ոչ արտադրականպաճանջչմունքները) Դա այն բոլոր արդլունաբեէ 25 մլրդմՄադրելիգներով, Ճասնում ոս առնտրական,առողջաւտրանապորտային, բական,դլուղայտնտեսական,

րակներ՝ այն

ամեն

կոմունալ-կենցաղային կրթության, ժողովրդական պաճական, կառույցների

որ

ալդ

պետական

ու

«անում: Միայն

թ.

այլ

անճատականբնակելի շենքերի արժեքն է,

կառուցվել տարիներին

ու

ու

ՍովետականՀալասարժողությամբ մլն. արտադրականֆոնդեր:

գործարկվել

գործարկվելէ 1.470

են

ո.

մլն. Հիմնական ֆոնդեր, այդ թվում՝ Խոսուն փաստ է այն, որ ՍովետականՀայաստանը աշխատանքի Հանդեսէ գալիս շուրջ 200 արմիջազգային բաժանման Ճճամակարգում որոնց ճնշող մեծամասնությունը թոդիական արտադրատեսակներով, է այդ թվում՝կեսից ավեղարկվում արդյունաբերության, վերամշակող 1.070

ո.

կողմից: լինմեջենաշինության Հետ Քանակական վիթխարի աճի դաղ,

բարելավվում

են

մեկտեղ տարեցտարի,թեն դանՀասարակականարտադրությաննան որակական

արտադրողակացուցանիշները՝ արդյունավետությունը, աշխատանքի նությունը, ընդլայնվում է միջազգային ստանդարտինՃամապատասխանող արտադրանքիտեսականին:

ՀայկականՍՍՀ Այս բոլորով ճանդերձ, մի շարք բնագավառներում նան միութենադեռնա զիջում է երկրի միջին ցուցանիշներին, ինչպես են, կան Ճանրապետություններից շատերին: Դրանցից մասնավորապես, արդյունաբերության մի շարք ճյուղերի ն գլուղլատնտեսականարտադըրության մեքենայացման ավտոմատացման աստիճանը, կապիտալ ն ներդրումների ծավալը ուղղությունը, տրանսպորտայինսպասարկուսոցիալական ճարցերի լումը, աշխատանքիարտադրողականությունը, ծումը ն բնակչության կենցաղայինսպասարկումը, արտադրությանկազու

մակերպման ու կառավարմանառաջավորձների արմատավորումը, արդլունաբերական արտադրանքի ընդչանուր ծավալում առաջին որակի ապրանքների բաժինը: ԸԷնթացիվ՝ 12-րդ Հնգամլակի պլանային, ինչպնա նան ճեռանկարայինմիջոցառումները առաչին Հերթին ուղղված են այդ քուցանիշների բարելավմանը ն դրա միջոցով էլ արդի էտապի՝ սոցիալ-

տնտեսական զարգացումը արագացնելու ն ինտենսիվ ուղու վրա դնելու Հաատրատեգիականխնդրի լուծմանը: Դա նպատակունի Սովետական

յաստանի էկոնոմիկան բոլոր Հիմնական՝ թե՛ Քանակական, թե՛ որակականցուցանիշներով բարձրացնել նոր աստիճանի ն նկատելիորենմե-

ծացնել նրա ավանդը ՍՍՀՄ նյութատեխնիկականբազայի ամրապնդման դործում:

11"

ՍՍՀ-ի Համար բնորոշ Հայկական

է ժողովրդականտնտեսության բավականինլայն (բազմազան) բնական բազան ն, դրանովէլ պայմա-

նավորվաժ՝Հարուստ ճյուղային կառուցվածքը: ՍՍՀՄ կենտրոնական վիճակագրականվարչությանմշակած դասակարգման Համաձայն երկրի արդյունաբերությունըբաժանվում է 16 Ճամալիր (կամ գլխավոր) ճյուղերի, որոնք իրենց երթին տրոչշվում են ավելի քան միատարը Ճյուղերի (ենթաճյուղերի) արտադրությունների: ՀայկականՍՍՀ-ում, որը թողարկում է ամբողջ ՍՍՀՄ-ի արդյունաբերության ճամախառն արտադրանքիչուր 1,3 տոկոսը, ավելի կամ պակաս չափով ներկայացված են 14 ճամալիր ճյուղեր ն ավելի ջան 160 միատարր ճյուղեր ու արտադրություններ, այսինքն՝ երկրի արդլունաբերության ճյուղային կազմի կառուցվածքային միավորների շուրջ 5600-ը: Մեծ բազմազանություն գոյություն ունի նան գյուղատնտեսության մեջ. Ամբողջ ՍՍՀՄ-ում, պաշտոնական դասակարգման 4ամաձայնչ առանձնացվում է մոտավորապես 570 ճյուղ, արտադրություն ն դգյուղատնտեսականկուլտուրա: ՀայկականՍՍՀ փոքրիկ տարածքում Հաշվվում է այդ ընդճանուր քանակի մինչն 60 տոկոսը: կառուցվածք ունեն նան տրանսպորտը ն ժողովըըՔաղժաճյուղ դական տնտեսության մյուս բնագավառներն ու ճյուղերը՝ շինարարությունը, կապը, առնտուրը, կենցաղսպասարկումը, գիտությունը, ժողովըրդական կրթությունը, առողչապաճությունը, ֆիզկուլտուրան ն սպորտըը ժողովրդականտնտեսության ճյուղերի քանակական փոխՀչարաբերությունը ձնավորվում է տնտեսության պլանաչափ Համամասնակա զարգացման օրենքով ն երկրի նյութական «նարավորությունների ու զարգացման մակարդակինՀամեմատ' ժողովրդականտնտեսության ճյուղային կառուցվածքը կարելի է Քննարկել ըստ զբաղվածների ընդչանուր թվի. ՍՍՀՄ ամբողջությամբ վերցրած ն Հայկական ՍՍՀ Համեմատական ցուցանիչները ներկայացջված են 7 16 աղյուսակում: ինչպես տեսնում ենք, Հանրապետությանժողովրդական տնտեսության կառուցվածքըընդճանուր առմամբ կրկնում է ՍՍՀՄ ժողովրդական տնտեսության գծերը, բայց ն ունի յուրաճատկություններ:Սչքի է զարնում այն, որ ՀայկականՍՍՀ-ն դեռես Ճետ է մնում ՍՍՀՄ միջին ցուցանիշներից տրանսպորտիու կապի, որոշ չափով էլ արդյունաբերության շինարարության բնագավառում, բայց գերազանցում է դրանք լուսավորության, գիտության, առողջապածությանկ մյուս ոչ արտադըրական ճյուղերի գծով: ու

Ն

ու

Աղյուսակ 16:

ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ԺՈՂՈՎՐԴԱԿԱՆ

ԸՍՏ ԱՑՈՒՂԵՐԻ

ԲԱՇԽՈՒՄԸ

ԶԲԱՂՎԱԾՆԵՐԻ

ՄԵՋ

ՍՍՀՄ

(0/օ-ներով) ՀայկականՍՍՀ

միչինը

1565-Ք-|

Ամբողջ

ժողովրդական

ֆիզկուլ». Առողջչապաճութ.

սոց.

1«

ջ

է2

»

տեխ. մատակարարում, մթերում ն

տնտեսություն| 100

Արդյունաբերութ. ն շինարարություն Փյուղատնտ.ն անտառատնաեսութ.. ն կապ Տրանապորտ Առնտուր, ճասարակ. անունդ, նյուքա-

Ք-

թ.

|1985-թ.

3»'

6:

սպորտ,

ապաճովագր., մշակույք, գիտու-

թյուն

ժող. տնաէսութ. այլ ճյուղեր (պետական, կոոպերատիվ, ճասարակական կազմակերպություններ, կառավարման մարմիններ, բնակ.-կոմունալ տրն-

ե տեսություն, կենցաղսպասարկում

այն)

8:

Որեէ երկրի տնտեսական զարգացման միտումները ն վիճակը բնութագրող էական ցուցանիշ է նյութական արտադրության կառուցվածքը,. որը կարելի է արտացոլել ընդճանրական Հասարակականարդյունքիմիջոցով: Անցած տասնամյակի

ընթացքում ընեդնանբական հասաբակական '

առդյունքիճյուղային կառուցվածքում կատարվող տեղաշարժերի միէ. մեծանում տումըակնչճայտ

է

արդյունաբերության, շինարարության,»

տրանսպորտի կապի տեսակարարկշիոը, մինչդեռ գյուղատնտեսության տեսակարարկշիոը նվազում է: Ներկայումս Հանրապետության ընդՀանրականՀասարակականարշուրչ է բաժին ընկնում դյունքի արդյունաբերությանը,10--11 շինարարությանը, մոտավորապես նույնքանը դգյուլատնտեսությանը» 2--2,50 տրանապորտիննե 6--200 նյութական արտադրության այլ նյութատեխնիկականմատակարարում, մթերումճյուղերին (առնտուր, ներ ն այլն): Հայկական ՍՍՀ սոցիալտնտեսականզարգացումը որոշվում է րեկան ու Հնգամյա պլաններով ն 15--20 տարիների Համար կազմվող պրոդգնողային փաստաթղթով:Ընթացիկ«Հնգամյակում՝ (1986--1990 թթ.) պլանավորված է Հճանրապետության ազգային եկամտի ծավալը ավելացնան արդյունաբերությանՀամախառն նել մեկ քառորդով: ԱպաՀճովելով ու

տա-

արտադրանքիբարձր աճ՝ 26նը-ով, Հնդամյա պլանը ելնում է առանցքաաիվ ուղու փոխադրելու անճրաժեշտությունից: Ավելի տնական ժամանակաշրջանի Համար մշակված ու ՀաստատՍՍՀ արտադրողականուժերի զարգացմանու տեղաված է օ«ժայկական բաշխման մինչն 2005 թվականն ընկած ժամանակաշրջանի սխեմանջ, որի ճամաձայն ժողովրդականտնտեսությանմեջ կաՀանրավլետության Կոարվելու են լուրջ կառուցվածքային փուխոխություններ։Պետք է ավելի վփնոորանա Ճասարակականարդյունքի աճի նկատմամբ ազգային եկամտի առաջանցիկ աճի միտումը: Դա պետք է ապաճովվիաշխատատարու գի-

ճյուղերի առաջնային զարգացմամբ,նյուքախնայողությամբ ու տեսուրսախնայողությամբ,ն դրանք պետք է Հենվեն դգիտատեխնիկակահ նվաճումների, նոր տեխնիկայի տեխնոլոգիայի ավելի լայն կիրառման վրա: կապաչովվիմեքենաշինության առաջանցիկ զարգացում (տասնըՀինդ տարում 3,5 անդամ, ալդ թվում ռադիոէլեկտրոնիկայինըն սարՔաշինությանը՝4 անգամ)ն նրա բաժինըարդլունաբերությանճյուղային արագ կառուցվածքում կճասնի 5840-ի: Զարգացման «Համեմատաբար Կոեմպեր կունենան նան թեքն, քիմիական, շինանյութերի, բժշկական, մանրէակենսաբանականարդյունաբերությանճյուղերը: սատար

ու

կշարունակվինոր շինարարության Հաշվին արդլունաբերականՀա-

մալիրի Հետագա զարգացումն ու կատարելագործումը.կկառուցվենշուրջ 15 նոր ձեռնարկություն, տեղամաս, արոադրամաս: Հողային ու ջրային ռեսուրսներիսաշմանավփակության պատճառով Կդյուղատնտեսությանզարգացումը կչենվի միայն արտադրությանինԿտոենսիվացման վրա: Բնակչությանպաճանջմունքները Ճիմնականմթերքների գծով կապատճտովվեն տեղականարտադրությանՀաշվին, բացառուԲյամբ ճացաճատիկի,մսի ու կաթնամթերքի որոնք կներմուծվեն:

կբարելավվիՀանրապետության տեղը աշխատանքիմիութենական

բաժանման Համակարգում, կմեծանա նրա դերը երկրի միասնական ժո-

ղովրդատնտեսականՃճամալիրիճզորացման ու ամրապնղմանդործժում: ՀայկականՍՍՀ ժողովրդականտնտեսության ճյուղային ու տարածքային միավորների աշթարչադգրական վերլուծությանը նվիրված են դասընթացիՀաջորդբաժինները:

ՀԱՐՑԵՐ ԵՎ ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

1. 2.

վագրը:

Բնութագրեք ՀայկականՍՍՀ տնտեսականզարգացմանարդի մակարդակը: Ինչպիսի՞ն է ՀայկականՍՍՀ ժողովրդականտնտեսությանճյուղային կառուք-

3. Որո՞նջճն Շանբապետության տնտեսականզարգացմանուղղությունները գլխավոր Հծռանկարում:

6.

ԳԼՈՒԽ

ԱՐԴՑՈՒՆԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ց.1.

ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐՈՒԹՅԱՆ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ԳԼԽԱՎՈՐ ՏՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐԸ

Սովետական Հայաստանի Արդյունաբերությունը

ւ

Առաջին

ժողովրդակախ

ճերթին նրա զարգացման: ճյուղն Է/՛ տնտեսության Հետ են կապվում այն վիթխարի տնտեսական նվաճումները, որոնք ձեռք է բերել Հանրապետությունըսոցիալիստական շինարարության տարիներին, նրանով է պայմանավորվում Հասարակական արտադրության կուլտուրական արդիական մակարդակը, բնական ու տեխնիկական աշխատանքայինռեսուրսների օգտագործման աստիճանը: նա վիթխաժամանակակիցՀասարակական: րի բարերար ազդեցություն է ունենում կյանջի բոլոր բնագավառներիվրա: առաջատար

ու

ոբոշիչ դեր է պատկանումարտադրողական Աբդյունաբեբությանը տեբիտորիալ նբանց տաբածական ճամակար-. կազմակեոշպման,

ուժերի

նա է այն գլխավոր գործոնը, որի շնորճիվ գեռի ձնավոբմանգոոծում:)

ստեղծվում

ու

զարգանում են

քակրթության յուրաճատուկ

քաղաքաղաքները: արդի ժամանակակից ճյուկիզակետերը: Արդյունաբերության

ղում ստեղծվում է ՀայկականՍՍՀ ընդճանրականՀասարակականարդյունքի ավելի քան 2/3-ը, այսինքն շուրջ կրկնակի անգամ ավելի, քան ժողովրդական տնտեսության մնացած բոլոր ճյուղերում միասին վերց-

արգլունաբերությունն րած: Վերջապես

է, որ ճիմնականում որոշում մ ն տեղը ՍՍՀՄ աշարտադրականդիմագիծբ ներկայիս Հայկական/ ց բաժանման ժամանակակից Ճամակարգում խատանքի տերիտորիալ էկոնոմիկալում Հանրապետության արդյունաբերության կողմի նման տիրապետող դի "քերի նվաճումը ապաճովվեցնրա բուռն աճի շնորճիվ: Սովետական իշխանության ճենց առաջին տարիզարգացման ներից արդյունաբերության զարգացմանը բարձր տեմպ Հաղորդվեց, որբ շարունակվեց 4Ճետագալումն պաճպանվում է նան ներկայումս: Այժմ արդյունաբերության Ճամախառն արտադրանքի ծավալը գերազանցում է 1940 թ. ծավալը չուրջ 20 անգամ (իսկ 1913 թ. ծավալը ավելի քան 600: ՍՍՀ

ր

ու

Հազարգացմանտեմպերով Սովետական անգամ): Արդյունաբերության

յաստանը ՍՍՀՄ միջին ցուցանիշր գերազանցում է կրկնակի չափով ո շարքում գրավում է երկրորդ տեմիութենականճանրապետությունների Ղը»

որոշ

նիրգիզիային: միջին Վերջինտասնամյակում ղզաիգացման

զիջելով միայն

չափով թուլացան

կ

գտնվում էին

տարհկան տեմպերը 5--6006 մակարդակի վրաւ

Մեքենաշինություն

Հպառտառաա «ատա»Ապակու

ն

«գաւվաշշՔիմիական

ս

մետաղամշակում

ձախճապակի-ճենապակու Ա

նավթաքիմիական

Շինանյութերի

Կատտտատատտտ

//

Ամբողջ արդլունաբերություն Էլեկտրաէներգետիկա

Հաաաանննառաա2

-Հ«Փ-«աւաատգա-

Թեթն

Անտառային.

ռասա».

փայտամշակման. ցելյուլոզի-Թղթի

Սննդի (ներաղյալ ալրաղացը)

՛

՛

Ա

՛

/

/

1960թ.

1970թ.

.

ԱԱ

5.6

/

/

՛

/

Լենինին

1980թ.

լց

)

Նկ.

13.

Արդյունաբերական արտադրանքիաճի տեմպերը (19401)

Թթ. ընթացքում |1981--85

Հանրապետության արդյունաբերակա տադրանքի ընդչանուր ծավալը աճեց 33,24-ով, իսկ ընթացիկ՝ Հնդգամյակում պլանավորվածէ 25,940. Այս թվերը նույնպես ավելի քան ՍՍՀՄ միջին ցուցանիշներն են. Ընթացիկ «նգամյակու դյունաբերության ղարդացման նման բարձր տեմպերը նախատ են, են

միայն Ուղբեկականու ՏաջիկականՀանրապետությունների4 ՀայկականՍԱՀ արդյունաբերության Համախառնարտադրանլ

վալը1982

թ. կազմեց 8,5 մլրդ. ո. երկրի ինդուստրացումը, արդյունաբերության գերադաս զ ցումը եղել է ՍովետականՄիության կոմունիստական կուսակց, բնագավառում: Այլ գլխավոր գիծը տնտեսական շինարարության

ոճ կանացնելիս ի նկատի են առնվել տարբեր Ճճանրապետությունների շրջանների տեղական առանձնաճատկությունները, կոնկրետ պալմաններն նախադրյալները: Հայաստանիճամար մինչն 50-ական թվականները նշանակություն է ունեցել այնպիսի բնականռեսուրսների աովճռական կայությունը, որոնց յուրացումը տեխնիկականտեսակետից դյուրին էչ տնտեսապես շաճավետ ն որոնց օգտագործմանճարցում շաչագրգոված է ամբողչ երկրի տնտեսությունը: Այդպիսի ռեսուրսներից են բազմատեսակ մետաղային ն ոչ մետաղային Հանքատեսակները,էժան չջրաէներգետիկ պաշարները(դրանք դիտվել են որոլես այդպիսին ընդճուպ ագրոկլիմայական մինչն 50-ական կեսերը),բազմազան ու

ժմովետական

թվականների

այլն: ոեսուրօները ն

Հանրապետության արդյունաբերության զարտարիներս Վերջին տեմպերը խթանող ավելի ակտիվ գործոնի դեր է կ գացման աճը այան, արագ ռեսուրաներիճամեմատարար աշխատանքային ինչսրն նան ռեզերվները տեղում՝ (2

ք

գոյացող

աշխատանքային

(տես գլուխ սաճմաններում օգտագործելուձգտումը

Հանրապետ րդ): Վերջին լտա-

միջին Թիվըստարեկան արդյունաբերության զբաղվածների րիներ» մեջ 10 Հազարմարդով. տեմպեր աճել է մոտավորապես Այդպիսի Ճ2Հաշվով նս: Դա նշանակում է, որ պետք է պաճպանվելու են առաջիկայում ն գործող ձեռապաճովվի այնքան նոր ձեռնարկությունների կառուցում

նարկությունների այնպիսի ընդլայնում, որպեսզի պաշանջած քանակի' աշխատատեղերստեղծվեն ոչ միալն աշխատանքային տարիք մուտք դործող երիտասարդների,այլն արտադրականպրոցեսների ավտոմատացման մեքենայացման ճետնանքով գործող ձեռնարկություններում ազատվողաշխատանքայինձեռքերի ճամար: Քննարկելով արդյունաբերության բարձր տեմպերը պաճպանելու ուղիները, անճրաժեշտէ ի նկատի ունենալ Հետնյալ կաՃամար բազա ծառայող նախարբնորՃանդամանքլ: Համեմատության Ճեղավփոխական մակարդակը Հայաստանում այնքան ցածր էր, որ ու

արաման

սո-

վետական իշխանության առաջին տարիներիննույնիսկ կապիտալ շինարարությունը, մեկ-երկու գործարանի

ոչ ու

մեծ

ծավալթ

ֆաբրիկայթ

կառուցումը կարող էր ապաճովել ամբողջ արդյունաբերությանՃամախառն արտադրանքինկատելի աճ: Սակայն Հետագայում արդյունաբերական Հզորության անընդճատաճի ն Համեմատությանբաղայի մեժացպայմաններում լոկ նոր շինարարությունը,ինչքան էլ այն ծավազարգացման բարձր տեմպեր արդյունաբերության ապաճովել։ Աստիճանաբար առաջին պլան էին մղվում զարգացման ինտենսիվ ուղիները՝ արտադրություններիկատարելագործումնու նորաման

լուն լիներ, չէր կարող

16թ

նվաճումների ներդրման միջոցով աշխացումը, գիտատեխնիկական «ոանքի արտադրողականության բարձրացումը: Այս միտումը նկատելի դարձավ ճատկապես «ետպատերազմյան «ոարիներին,իսկ ներկայումս արդեն տիրապետողէ: Ընթացիկ4նդամյակում արդյունաբերականարտադրանքիամբողչ աճի 95 00-ը ինչպես ապաճովվում է գործող ձեռնարկություններիվերակառուցման, պսասվեց, նոր «տեխնիկականվերազինման ու ընդլայնման Հաշվին ե միայն 5-ը Ճեռնարկությունների գործարկման4ճաշվին: ճետաքրբրություններառանձնաճատուկ ՏնտեսաաշխարՀագրական ու կայացնող ցուցանիշ է արդյունաբերության համակենտոոնացման

"մասնագիտացման աստիճանը: Համակենտրոնացման աստիճանըսովորաբարորոշում

են

ձեռնար-

տարբեր ցուցանիշների մեծությամբ Հաշխատող վությունների արտադրանքիծավալի կամ արտադրական Համախառն ֆոն-

քանակի» ընդճանուր արժեքի): դերի

ըստ

անձնակազմի քանակի ցուցանիչով չ Արդյունաբերաարբտադբական ՀայկականՍՍՀ-ում տիրապետում են այն արդյունաբերականձեռնար-

կությունները, որոնց աշխատողներիթիվր կազմում է 200--1000 մարդ: ՀՇուրչ 15 (0 են կազմում այն ձեռնարկությունները, որտեղ աշխատում փն 100--200 աշխատողներ: նույնանմանպատկերէ ստացվում նան այն դեպքում,երբ արդյունաբերականձեռնարկություններըդասակարգում ճնջ 4Ճճամախառն զոտ արտաղրանքիցուցանիշի. 20 մլն-ից ավելի (մինչն մլն. ո.) ծավալի արտադրանք թողարկող ձեռնարկություններ Վաղմելով Հանրապետությանձեռնարկությունների ընդճանուրթվի ընդամենը 15 00-ը, քողարկում են արդյունաբերության ար«ռաղրանքիկեսից ավելին: Հանրապետությունում առկա են նան մի քանի Հատկապեսխոշոր գործարաններ, կոմբինատներ ու արտադրական միավորումներ, որոնից յուրաքանչյուրի Համախառն արտադրանքիծավալը գերազանցում աաա

-

«Մոտավորապես

ճամախառն ր

Արդյունաբերականարտադրանքի Ճամակենտրոնացումնու մասնագիտացումը խթանելու ն դրանց միչոցով էլ աշխատանքի արդյունավետությունը բարձրացնելունպա«ռակ էին Հետապնդում արդյունաբերուցյան կառավարման 4ամակարգի բարելավելուն՝ արտադրականկ գիտաարտադրական միավորումներստեղծելուն ուղղված այն միչոցատումները, որոնք իրականացվեցին 70-ական թվականներին: Դրանք փոքրաթիվ, բայց Հզոր ձեռնարկություններեն, որոնցից մի քանիսի արԳլունաբծրաարտադրական անձնակազմիքանակը գնրազանքում է 7000--8000 մարդուց: Դրանց արտադրանքիծավալը գրեքն կրկնակիանդամ ավել է, քան փոքը ն միչին մէԺության բոլոր ձեռնարկոթյունների արտադրանքի ծավալն է միասին վերցրաժ, թեն վերջիններս արդլունաբերականձ4եռնարկությունների Ենդչանուր թվի 8500-ից էլ ավելի են, |

մլն. ռուբլուն: Զեռնարկություններիընդճանուր:թվում` սրանց բանույնիսկ կես տոկոսի, բայց թողարկում են ամբող ժինը չի Հասնում արդյունաբերության ճամախառն արտադրանքի ընդճանուր ծավալի 10 :0-ից ավելին: Ըատ առաջին ցուցանիշիչ այսինքն Ճամաանձնակազմի թվաքանակի,ՀայկականՍՍՀ արդյունաբերության կենտրոնացումըգրեթե նույն աստիճանիվրա է գտնվում, ինչ որ ՍՍՀՄինն է՝ ամբողջությամբ վերցրած: Բայց մյուս ցուցանիշների՝ Համախառն. 4իմնական ֆոնդերի արարտադրանքի ն արդյունաբերաարտադրական ժեքի գծով Հանրապետությանարդյունաբերության Համակենտրոնացման մակարդակը զգալիորեն ցածր է ՍՍՀՄ միջին մակարդակից: Համակենտրոնացման ու մասնագիտացման. Արդյունաբերության աստիճանըմի շարք այլ երնույթներից բացի,ուղղակի կապի մեջ է գբտնրվում նան նրա ճյուղային կառուցվածքիՀեւո։ Այստեղդեր է խաղուժ որ արդյունաբերության տարբեր ճյուղերին Հատուկ, այնՃանդամանքը, տարբեր աստիճան: Սովորաու մասնագիտացման է կենտրոնացման է վառելիքաէներդետիկ, մետալուրավելի բարձր այդ աստիճանը բար ծանր քիմիայի, ծանր մեքենաշինության ն մի քանի այլ ճյուդիական, ղերում: Մինչդեռ սննդի, թեթե, սարքաշինական,էլեկտրոնային, տեղական արդյունաբերության ճյուղերում այդ ցուցանիշները ցածր են: այն բանից, թե արդյունաբերության կառուցվածքում ոթ կախված ճյուղերն են դերակշռող, Ճամակենտրոնացման մասնագիտացման էլ կարող լինել ցածր: բարձր կամ Ժակարդակն ՍովետականՀայաստանիարդյունաբերության կառուցվածքընուլնպես անցած տասնամյակների ընթացքում արմատական փոփոխություններ է կրել, բարելավվել ու կատարելագործվելէ, ավելի Ճճամապատասխանեցվել տեղական բնական տնտեսական պայմաններին, ճանրանան ամբողջ ՍովետականՄիության շաճերին: պետության, ինչպես նախորդ բաժնում, ՀայկականՍՍՀ արդյունաբերուինչես տեսանք թյան ճամար ներկայումս բնորոշ է Հարուստ ն բազմազան ճյուղային Կառուցվածքը, Ճատկապես, եթե Հաշվի ենք առնում 4Ճանիապետության փոքր չափերը:

ւէ

Մարդլունաբերաարտա

ու

,

է

ու

կառուցվածքը Առշդյունաբեբության առավելընդնանոաբնութագոող ն կանցուցանիշըաբտադբամիչոցների («Ա»խումբ)սպառմանառաոր-է: նախաշեղափոխակած կաննեբի(«Բ» խումբ) ճարբաբեբակցությունն շրջանում

այդ

ցուցանիշը

էր կազմում

21:

29,

որը

ագրարային, կիսադա-

ՍՍՀՄ-ում ամբողջությամբ վերցրած քե՛ ձեռնարկություններիընդչանուր թվոսմ,. ՔԵ՛ Համախառն արտադրանքիծավալում, քե՛ արդլունաբեծրաարտադրական ֆոնդերի գումեծ է խոշոր ն շատ խոշոր ձեռնարկությունների մարային արժեքում ճՀատկապես բաժինը )

լութային տնտեսությանպալմաններում պետք է Համարել բավականին բարձր: Ըստ որում, դա արտաճայտում էր ոչ թե արտադրամիջոցների էկոնոմիկայի արտադրությանիսկապեսբավարար մակարդակը, այլ միակողմանիբնույթը: Այլ կերպ ասած, արդյունաբերության թերզարդացման ն բազմաթիվ ճլուղերի բացակայության պատճառով առկա. Ճյուղերին՝ լնեռոնաչանքային արդլունաբերությաննու պղնձաձուլությանը մեծ բաժին են ընկնում: Քսանականթվականներինառավել դժվարությամբ էին վերականգ«Ա» խմբի ճյուղերը, որի պատճառովարդյունաբերությանճլուԼԱՆ «լային կառուցվածքում գերակշռող դարձավ «Բ» խումբը: Հետագայում փնդուստրացմանքաղաքականությանշնորչիվ «Առ խմբի արտադրանքի բաժինը անընդչատ արագ քափով ավելացավ ն 1949 ք. արդեն դերապանցեց«Բ» խմբի արտադրանքին,իսկ 1965 թ. Հասավ նույնիսկ 7040-ի, որը ճանրապեւոությանկոնկրետ պայմաններումռացիոնալ Համարել չի Վլարելի։Այնուչետն արդլունաբերությանզարգացմանպաճպանվողբարձր սռեմպերի պայմաններում «Ա խմբի արտադրության բաժինը իրավացիորեն սկսեց նվազել ն ընթացիկ Հնգամյակի սկզբում կազմեց 634., «Բ» խմբի 27-ի դիմաց: Այդ ՀարաբերակցությունըՀիմնականում մոտենում է ռացիոնալին: Վէյն ապաճովում է մի կողմից շանրապետությանակտիվ մասնակցուԹյունը ՍՍՀՄ արտադրողականուժերի ընդլայնված վերարտադրությանը, մյուս կողմից՝ բնակչության Համար սպառման առարկաներիարտադրության զարգացմանը:Առաչիկայումդրանց ճարաբերակցությանմեչ վերջին տարիներին կատարվողփոփոխություններիմիտումը կպաու

ոչ արագ տեմպերով, բայց կաճի «Բ» խմբի բաժինը ն խմբինը: կնվազի ներկայումս ՀայկականՍՍՀ-ում գործում է 85 արտադրական գիւ.ատրտադրականմիավորում, ինքնուրույն Ճաշվեկչոով աշխատող 630 արդլունաբերականձեռնարկություն ն 2000-ից շուր ավելի օժանդակ ձեռնարկություն, որոնք մտնում են ինքնուրույն Հաշվեկշիռ կազմակերպությունների կազմի մեչ: վիճակագրական վարչության դասակարգմանՀամապատասՍՍՀՄ փան ՍՍՀ տարածքումհղած արդյունաբերական ձեռնարեն կությունները խմբավորված ն ճյուճետնյալճյուղային

պանվի. թեն «Աջ

ու

ունեցող '

Հայկական

ճամալիոնեռի Լ

ղեոիմեջ՝

Էներգետիկ ճամալիր

1. 2.

էլեկտբաէնեոգետիկայի,

Մետալուրգիական ճամալիր

Սե

մետալուոգիայի,

3.

4.

գունավորբ մետալուոգիայի, Մեքենաշինականճամալիր ու մետաղամշակման, մեքենաշինության ճամալիր Քիմիա-անտառային

ն նավթաքիմիական քիմիական ու 6. անտառային, ցելյովոզի փայտամշակման Ագրոարդլունաբերական ճամալիր 7. սննդի, 8. համակցված կեբի, 9. շինանյութերի, ն ճախճապակու ճենապակու, 10. ապակու 11. թեթե, 12. մանոէակենսաբանական, 13. պոլիգրաֆիական, 14. այլ ճյոպեր:

Տ.

--

թղթի,

--

Հիմք ընդունեիլովառավել

մեծ

տարածում ունեցող

երեք կարնո-

1086թ. 3.3

Մել

.Տ

Նկ.

14.

Արդյունաբերության ճյուղային

(տոկոսներով, րստ կառուցվածքը

թ. Հունվարի 1-ի մեծածախ գների)

Առշդյունաբեբության ճյուղեր. 1.-- էլեկտբաէնեբգետիկա, 2--քիմիականն նավթաքիմիական,3--մեքենաշինությունե մետաղամշակում, 4--անտառային,փայտամշակմանե ցելյուլոզի-թղթի,5-- շինանյութեոի,6-- ապակուն ճախճապասննդի, 0 կու, 7 թեթե, 8 ալբազաց ե ճամակցված կեռի, 10 այլ ճյուղեր: --

--

--

--