ELIB – Էլեկտրոնային Գրադարան | Գրքեր, նյութեր, հոդվածներ

(212 .

–22 .

)

391/395-919.81:941 (479.25) 63.5 (2 ):6333(2 ) -

(212 .

. . / . 2012. – 208

): . :

. –

– .,

, -

, ,

: , : , , , :

391/395-919.81:941 (479.25) 63.5 (2 ):63.3(2 )

1SBN 978-5-8084-1584-3 Օ Օ

, 2012 . ., 2012

: 212

: « «

» »

:«

» ,

onymո`

pոter

, , ` ,

, : ,

, , -

, :

, : , , ,

` : -

. .

` -

» `

`«

, »2: ,

(

)

», « »

- («

. 1946, № 2: . »( , 1961,

.“

, ` ,

”(

- («

` 32-43:

», «

., 1963.

,« ), 1963, № 1,

93,

- («

(«

: ` ,

, : , .

, -

, ,

: -

, ,

, , :

, ,

93-94: ”, . 111, 1889, , . 1, , 1960, . 11, , 1961. 212 ., , 1959. № 9:

,“

, ,

, .

, , 1968, № 5,

2Մ11 –

94:

212 .

, :

, ,

80-90«

. » , «

”)

» (“ -

,«

, -

` , :

, :

, ,

, -

: , : -

, , 1983, № 5.

, 1981, № 5, . 90,

– , 280, .

.– “ ,

”. – .–

., 1976, . 45, . , ., 1976, . 18, . , 1983, № 5, . 75.

: -

, : -

` ,

` ` ,

, -

: -

: ,

, : «

, -

, 1958, (

, 2004

, ,

»:

` , : ,

, : ,

. -

. ,

, . 1.

, , 1889, .

, 1925,

., 1934,

, . 3,

(

.), 1948, № 11, . -

,«

, »,

. - « », . 1 ( .

, 1971, ”, 1968, № 2, . 91-95, .

,“

., 1979,

15-18-

, , 1973, № 2,

. «

»(

), 1985, № 1,

»(

), . 12,

(212 .,

, , 1988, .

. - 1965, № 1,

, ,

1972,

., 1945,

., 1941, . , », , 1948, .

, 21Մ-2Մ . », 1958, № 1, . ”, 1960, № 67, .

. – “

”, . 15,

. – «

., «

, 1981,

, 2010

. – -

, , 1987, № 1,

212 (

: , ,

: -

, : ,

, :

, `

: , , : ,

` :

: ,

, :

., 1988,

., 2007

. -

.– .

, ,

., 1996,

: .

., 2004,

, ,

, : -

, : : ,

, , :

`«

» «

» ,

: ,

, `

: ,

: :

, , :

»,

« »10

30-40, -

. : `

, -

. -

: , ` `

: `

. . . ., 1905: . . . , 1912,

, .

, . 1-3, ,

, ,

, 1931-1941: , 1939:

, . 1,

, , . 221Մ, № 1, , 1913: , . 2111, № 1, , , , . 2211, № 1, , . 221Մ, № 1, , 1913:

, 1906: , 1912, . 22111, № 2,

, .

, :

` .

` ,

: -

, .

25 :

, 1988,

, . 1, ,

, ,

( ,

, ,

, 1969, (

, . 5, ., 1973: ` ` ), . 12,

` ,

. 1,

“

, `

1981:

, 1902: .

, . 1.

, , 1889,

1965:

, .

, 1971, . , 1957: , . 1, , 1970: , . ., , 1899: , , . 12, ), , 1963,

, .

` , 2004

, 1983,

, . 3,

(

, 1887:

” ),

, 1974,

, , 1952, 155-165:

, `

, ,

, , :

, , ,

» ,

: : «

. «

: -

, : `

: ,

), 1963, № 1,

» (

, , 1964

. ,

“

”

, 1966,

, ., 1958: “ ”…:

, ,

` ,

» -

. `

. ,

: , :

: :

. (

, -

: -

» (

), 1977,

,« -

(212

), «

. . .,

. .

, , 1990:

, -

, ,

, .–

», 1979, 73-86: . . . . , ., 1972: ., 1983:

` «

22 .

: 100- ,

, :

« «

» 32 :

», « ,

: ` « `

.«

», «

»,

, », «

. « »33,

: ,

., 2001: ,

(

1980-1990-

). –

, 2000: .

. ,

, . , , 1971, , 1882, 484:

. 111,

84:

» 34 , «

»,

. -

( ,

), ,

(

. «

»36,

, «

»37,

», « `

»,

« », «

.«

»,

` -

»: ,

: ,

: «

, :«

» `

, «

: , «

« ,

.« «

» -

» ,

»- ,

, :«

, ,

, 1832, . 8:

117: 114, 164:

, 1904, . 521, 554:

23, 45, 52: ,

, . 4,

, 1980,

» ,

(

, : «

», « , :

, ,

: -

: «

», «

, 39

`«

[

»(

–

, ):

. .)

, : :

, ,

, :

` -

: . «… »,

», « »

. 301, 307, 322:

, 1913,

25, 26,

148, 162, 167, 216, 296, 32:

«…

, ,

» , »: «… », « », «…

: -

. «… `

», «… :

»42

, , : 21Մ

. « », «… », «…

», « », «

», « …( )

», «… », «… `

»43: 2Մ11

. « ,

» 44 , «

` », «

», « ,

», «

», «…

»,

», « «…

, `

: . ,

114:

…,

52, 23, 24, 58, 127:

, 1950,

16, 25, 29, 20, 62, 174, 207, 270: ,

107, 144, 288, 384, 463, 430, 67

, 1988, ,

92:

, 1896,

», «

, ,«

[ ) »

», « 2Մ11-2Մ111 », « » . « »…»46:

: », «

», «

: «

: »-

.«

, ,

: :« `

, «

, »47: «

( ,

, ,

` « ,

« ,

», « », «

», « »48,

»-

. `

, ,

, . 1 ( - ), , . 2,

, 1941,

, . 1,

«…

, -

): ,

, `

», , -

` (

, 1981,

, 1979,

71, 166: , 1969,

6-7:

887:

…» : , «

» , ),

` ,

(

, `

( `

, : - `

- `

, ` :

, (

) : ` 6-7 - ,

: -

`«

, -

: : `

»:

, `

. .

, 333: , . 2, (

, ,

68-70:

. 8,

, 1971,

15-17:

, 1973, `

149: ),

. 3,

: ,

: : ,

: : : ,

: `

: :

: -

, ,

, :

` , : « `

, »,

: -

, : ,

. .

“

”:

( ),

, 2009, 1(180),

71-87:

, `«

»:

, :

, «

», « » ,

, ,

: , : : ,

, : «

, ,

: , :

: «

», «

»,

: «

»: , -

: : , ,

: ,

, 1936,

34-35:

, :

` ,

, ,

, ` `

2Մ111

, (

. , )

, , `

(

1610 .*:

): : :

, , -

` : : :

` , `

(

)

: , ` . ,

` :

: -

: .

, "

: , `

` -

(

: ,

1780 .):

1992 . ( , , ):

, -

. (

2010):

1976,

226:

: ,

, ,

(

, ` ),

), (

, ,

, -

, :

, ,

, , ,

: ,

, : : -

, ,

` 7-

: ` : :

“

. . 111, 1899 ., .

(

151-153: ,

, 2007,

46:

, ,

, (

: -

, ): `

: , )

(

, -

` , ),

(

, ,

, `

»`

: ,

` ,

: ,

, , , `

, :

, , 60

, «

» : :

, -

, :

, «

»,

35-46:

, « , 2011,

», 2,

, :

` ,

, ` -

: `

, 1828-1829 ,

1877-1878

, ,

: : ,

, :

, ,

, -

, ,

` :

, (

)

, ,

», (

` , 2010)

«22 :

, 1830

` : -

, ,

: , -

` , : *

1971 .

՝ (

` )

: ,

՝ -

, ,

՝ ՝ 1828-1829

՝ .

՝ (

, . 6,

, ՝

1971,

(

)

( (

)

), «

` , « `

` :

: -

, -

, ,

: ,

, : ` :

, -

, , ` :

2Մ11-2Մ111

( .

, -

, , ,

, ) :

: ,

)

, ),

(

3. 5.

(

) )

, ,

(

) (

)

, ,

1895, 1914, 1926 , . 11, 1972, .

1, 2: (

, -

: , `

: : (

` -

` 212

, , ,« ,

: : :

, , :

1972 .

` 86-

: `

, ),

, 1911, , 1893, . , 1905, .

, , , -

., ( . .

61,

, 1900, , . 11,

), “

` ,

(

, , 1919, . , 1910.

”, № 19,

. 47

` ,

` 15-25

, ,

: «

, » 64 : , :

, ,

: .« :

, .

. .

(

) ,

, ,

, . 111

, 1941,

77:

148:

, : »65:

, `

, 1930-1940-

: :

, :

, , ):

( .«

.–

. –

, -

: »66:

, `

, ,

, 1913, .

214:

, 2003,

144:

, 1912,

( 486):

: : :

, , ,

: «

: ` ,

, ,

: ,

, -

: , , : ,

, :

(

) : : ,

, :

, : : ,

, , : ,

: ,

, :

»`

: ,

, ,

: : :

163:

, . 3,

, 2004,

, : , : , :

: :

, -

: : ,

: , `

: : `

, 2)

: : -

, (

: , ,

)

, :

: ,

, (

) ,

(

), , -

: : ,

: (

( :

)

` ` ,

: ,

(

)

: :

` ,

, 1972 .

, (

: ) 17- (

185-186):

. 6, ,

(

, 1971-1972, -

, : ,

(

), ,

, ,

, ` «

, ), « )

» (

), «

» (

, `

: , :

, :

, ,

., 1963,

89:

, -

: `

: (

)

` : :

, `

: , ` (

(

. 6, .

, , 1972,

) ,

, `

198-200):

, ,

, :

, : : ,

: :

, `

: ,

» 74 , «

` «

»: (

): « «

», »

»,

` «

: , .

, :

»` .

160:

, 1893,

50:

, :

, : ,

, ,

, -

: ` 2Մ11–2Մ111

, : ` « « «

», « : »

», «

», « `

»,

», « ,

», « «

, ,

(

): : «

», «

», , », -

: -

, », «

, `

` « …», «…

…», « «… [ )», «

, « », « »75

:«

» ,

: 212

»,

107, 144, 288:

»- ` ,

) 76 : ,

( , :

` ,

2Մ111

, «

»- (« »: «

`« », «

, -

», «

, , `

» : ,

« » :

« » `«

»- : « ,

»«

»-

(

): «

, « «

» »

, : 2Մ11

“ ”

: : “ ”-

: «

»,

161:

»,

: `

: «

, ,

(

)

, ,

` -

. 1908 . « :

, ,

` «

»-

: », «

,«

» :

» ,

` « «

»`

: `

` :

, », «

» -

: , ,

« »- ` 1826-28 .

1828-29

1915,

. 6, . , . 7,

. »

, 1971, 17: , 1972, 182:

, », «

», «

: : :

, 79: -

. `

` ,

, ,

, :

: , , -

: , ` : ( `«

)

212 .

, `

(

, , .

, , 1963,

( , `

(

. 6, 17): , 2005,

89):

)

, ,

. 19,

11-13:

: : 212 ,

` -

, ,

, `

: ,

` -

, -

: : :

` ,

` :

(212-22

.) ( ,

), , 2000,

. . . `

. – , ,

, 2009,

. 36-43,

( ). –

. ,

, 2001,

70-75:

, `

, :

` :

: `

: :

( 3): ,

: ,

, ,

, -

: : :

, : , :

, (

93-94:

, 2011,

(

)

18945

18945 18945

18945

19155

19155 19415 19155

19155

(

)

, :

: -

, ,

: `

.« ,

»85: :

, ,

: : , :

, -

: -

: :

, ,

` : ,

, :

, -

36-43:

, .. ,

, 1962:

, :

` :

: ,

»:

: , , », « », « », « ,

», «

», « », « », « », « », « », «

» », «

», «

« )

(

», «

», « », « »

», « «

», «

` »

` ,

: -

: , , :

` ,

: ,

. , 1902,

, ,

: -

, ,

( . .- ., 1959, -

, 70-71): -

68:

: ,

: :

(

)

, ,

: 1930-40-

, , -

, `

, :

: ,

, ,

, -

, , ,

, :

, ` ,

. 6,

, ,

, 1972-1973,

: 97-99:

: ,

, «

»: `

: »:

« ,

, : , :

: , ,

: ,

, ,

, , : , : ,

: ,

, : :

: , ,

` ,

, -

, : : : `« », « :

» «

», « », «

», «

», « »

», «

1940-50, ,

, :

` «

», :

, ,

, : :

: , -

: « ,-

: ,

.«

»: :

(

. –

. .)

, . «

»:

, :

» (

: -

: ,

: : , : , ,

, : ,

, ,

: , ,

: : -

, : , ,

, ,

75-76:

: »

: (

)

, (1972

) : :

, ,

, :

: , ,

: ,

: , : ,

, :

« ,

»: ,

: , , , ,

, :

. 6,

, 1972,

85-88:

, ,

: ,

: . ` ,

: , ,

, : ` ,

, ` : , ,

: ,

( ),

1980-1990-

210: ,

“

35-39,

155-165:

: ` « »,

30,

: -

, :

: ,

: ` :

, ,

: : ,

: -

, -

, ,

, , : :

, , ,

»,

53,

: ,

1Մ,

, ,

, .

. 221-225:

, 1989,

. 111

15,

: -

` : : .

: , , , , , (

): : , :

, : , 3-4 : «

»`

: `

: «

»: -

, ,

: -

, : ,

, ,

: -

: ,

, , : , ,

: ,

, :

, -

, : ,

», «

»,

: -

. , : .« (

( ,

»: . 6,

99):

: 212 «

: -

. ,

, ,

, :

», «

« »

», «

», « : ,

, , -

, : : :

: ,

, : :

, 38-39:

, , . 2,

, , 1982,

, . 1, 438-441:

, 1978,

168,

, ` : ,

: «

» -

: :

` : -

: , : ,

: -

, ,

: :

, : `

: -

` -

: ,

: -

, . ,

: : , -

: : ,

` `

: : ,

` «

»: : :

. «

, ,

: ,

, `

» :

. «

, . 111,

` ,

, , . 2, 132-153:

, 1903,

269-303,

270:

: ,

(

)

, :

, ,

, »100: ,

, « » 101 :

` :

` -

, , ,

: , , :

. .

, :

, .

273: ,

, .

, 1884,

. ,

133-135:

(

)

, ,

. « ,

, ,

, »103:

, : , : ,

, ,

133-135: , . Մ,

, 1899,

117:

( :

(

)

: ,

` :

(

)

: `

)

( (

)

: : :

: :

(

. 6,

85-88):

, ,

, :

, : ,

: ,

: , ,

` . , `

. «

»:

, , ` -

` «

, »: ,

»-

.«

, ,

…

: ,

, ,

, :

(«

», 1902, № 141):

, …

, . « ,

»:

, , :

, ,«

, »

: »109:

« -

` : . «

: , . « :

» .–

,… ,

: ,

. . .

, ,-

, , , . 111,

(

), ,

, . 2,

, (22 . 30:

, , (

143: , 1894: , 1903, 269-303: : .«

` :

178):

[

) ,

: .–

» : -

, :

, `

` -

: `

, :

, ,

: ` : ,

: : :

, :

, -

, 1984,

132:

.–

, , ,

, .,

290,

, 2010, 239-257: , 1975, . 11:

: 1950,

: ,

« (

» )

, : . :

` .

: :

, : , ,

, , :

. 12, 1972, .

, . ,

32-38:

` ,

, : :

« , . ,

, , , «… ` (

, , ,

)

, (

)` »114: , ,

.«

(

) ,

` ,

, ,

…» 115

.«

, . , , , 1987, 93:

169: ,

(

), .

57:

, 1970, .

, ,

…»116: .

, -

: ,

, :

, `

: , : « , -

, -

, :…

, »117:

50-60-

` ,

, .

, , 1961, .

227:

35-36:

: (

)

, :

` -

: , , :

` ,

` : ,

. «

, -

, »120:

, ,

« , »121: « », «

: 212 .

, 46: ,

», «

, 2009,

, , 1,

, 1987,

. 91: ,

. 1Մ,

. ,

121:

284:

77,

, : , ,

: , , ` 122

2Մ11 ( ,–

. .)

: -

, ,

: (

) , `

, :

, ,

: ` «

» `

, :

517:

128:

,«

», 1917, -

46-49:

, 46-47:

. :

, : «

», :

: ` 22

: `

, ,

: , : ,

: (

): :

, `

. « `

, »127: ,

47-48:

, ,

194: 288:

: , ,

: ,

, :

, . -

, ` : , ,

: ,

, ,

: `

, : -

, , ,

. , 2005,

, 160-169:

(212-22

, : «

»,

: :

: , :

, :

» »129:

: `

» ,

: ,

, ,

, -

: ,

: , : ` 212 `

, ,

: (

) `

: ,

, 164:

160:

. : `

: , :

, :

, ,

` : .

, : ,

, ,

: , :

, :

: , -

, : ,

: :

: : ,

, :

»131: , 1911-1912

. `

, -

, :

` :

`«

»:

, : , : ,

: -

, , ,

, -

, 2-21Մ

: (

, ,

)

, . 4,

, 1965,

162, 332-

333:

. .

166:

, ,

., 1982:

(212-22

: -

` ,

, :

( )

(

)

: : :

, : ,

: , : -

` ,

: ,

, `

, -

: -

, ,

. 3, . 8,

96-99: 104-105,

. 9,

81-84:

, ,

, :

, : «

» :

` ,

5-6 «

, `

, ,

»137: : ` ,

` : :

. «

, 1973,

, . 4,

1, 240-241: . , 1862-1863, 3, 318-319:

, .

` -

, . № 59000, . 516-518: 73:

»: , «

: , ,

, , ` « »141: ,

, ` : ,

, :

: ,

` ,

: `

: -

168: , 1874,

470:

. 3, 1971-1972, .

120-121:

: `

(

)

, -

, ,

: :

` :

: , :

: , : ,

, :

« , ,

» -

» ,

, ,

: ,

« ,

, ` , :

: -

. , ,

, `

, 2005,

149-160:

, , , ` : : -

: ` `

8- ,

: : ,

: .

, :

: -

, ,

, 2001,

75-81,

` (

, ),

, 2011:

, ,

: , :

, `

: : -

, ,

, (

, ),

` `

, ,

` :

. ,

, -

, , :«

,, :

: -

…»147: -

, -

, ,

, -

76-77:

, , .

, 1898,

154:

39:

: :

(

) :

, ,

` «

»:

, ,

, : ,

, ,

, -

: ,

, -

, : , «

»:

, : ,

(

)

: ` (

(

« , 1913,

70-71):

, ` `

, : -

, ,

, `

, ,

: ,

, , :

, : ,

(1792-1876)

» (1836) `« » »:

: `

, : :

. : ,

: :

: ,

, ,

: -

: , , ,

` :

: ,

» «

»,

` « »,

« :

: »,

` «

»,

(

) `

(

92):

: : , ,

, : , ,

, -

: : ` `

, :

, , `

, `

: ,

, -

: , `

, «

` -

» :

20-30-

. : `«

. 6, .

, 1971-1972,

164-170:

, -

43:

: ,

`«

. ,

, : -

, , »152:

, «

, ,

: ,

: , » 154 :

, ,

: -

,“ ”,

, 1927, Մ1, ,

131:

, “ ”, 1,

., 1955,

202-203: , 227:

: -

, :

: -

, :

` :

: «

, , , -

» ,

: :

, , ,

. .

201,

, “

, 97: , 1961, . 8-10, 28-31, , 1964, 160-190: ` , , , . 5, , , 1965, 230-231:

, ,,

. .

, ,

155-165: , 1973,

:«

» : , ( ),

) (

` ),

(

)

, (

(

( ),

(

) (

: (

, , ,

` ,

` ` , ,

` ,

)

, ,

, ` ), ,

(

, )

, :

, ,

` ,

, ,

. 6, 1972, . . 6, 1972, .

, ,

182,

, , . 8, 1973, .

208-210: , 184:

. 1. 2. 3. 4. 5. 6.

7. 8. 9. 10. 11. 12. , , :

, ,

` , ,

` `

` ,

: ,

, ,

` 1)

, `

: `

` :

, ,

` , ),

, `

. 6, . , 1972, , 168-169:

` 165:

` ` (

` -

` :

: ` 7

` ,

, ,

, `

, :

, «

»- ,

: :

1920`

: : ,

: : :

. 6,

169:

.« ,

: -

, ,

: , :

( .

, .

» , 1905,

76):

, ,

: : :

: : ` «

, ,

, ,–

,–

, :

, »166: . :

: , , :

, : ` `

: : ,

, .

. 6, ,

78-81, 157-213,

, . 12,

4, 19-20: 230:

: ,

, :

` ,

: , :

, , , , : , ,

: : ,

, : ,

, : -

, :

: 212 .

, :

20-30-

: ,

, ,

`«

»(

): -

, , 167…

, : ,

, , : :

: : : ,

, 1895,

34:

, ,

: ,

: : ,

: :

: : : ,

212-22

: `

: 1.

: : . « ,

» : , `

, . 6, 7, 9, 1971-1972,

“

”

76: ,

, ,

, 1917,

134:

, : ,

: :

- -

, , ` :

1950` ,

` ,

: , :

, , `

: , ,

, ,

, `

, , , -

. . . 9-10, 14-15,

(

,“

, .

3-4,

” .

, , , 1895,

), 89-92:

, 1963,

3-4, 50:

, ` ` , ,

: ,

, , -

` , -

: ` :

250-300 : .

14-15

` -

, .

. (

: `

` :

1975,

, . 4, 1973 ., 24-27 : , . 6, 211-212 . , . ., . ,

)

44-48,

. 6,

, 1973,

23-31,

. 12,

: 312:

230-231:

, -

, : , ,

, , : ,

: .

, .

, `

` ,

, :

, ,

` -

: ,

` ,

, ),

(

` : `

(

: «

, . ,

, 230:

, . 3, 228:

, 2004,

152:

, )» 181 :

(

, `

1830 .

: ,

: -

` ,

` -

: `

, :

3. ,

: ,

, : : .

, 1949

. , `

, . .

228: , . , ,

76:

, 95-97: , 1900, 21:

: ,

1949 .

6. 7.

, ,

` . 1.

( -

: ):

, : ` :

: -

, , :

, “

: , : ,

, : : ,

` , ,

, -

` -

, : : ` , ,

, ,

, :

1920-1930,

, , ,

, -

: «

, :

, , ,

Փ 1. 212 .

22 . , ,

: ,

“

”

94-149:

, , ,

, : ` « (

)

, «

, -

: -

` :

, ,

: ,

2-3 , ,

, , :

, , 1889,

62, .

“

”

, . I, , 120:

: , :

, `

, : , ,

) -

(

, ` : ,

: «

, : «

: , : , -

: : (

(212 . ),

., 2004,

– 22 . 75):

, ,

: ,

, -

, ,

: : ,

: 1873 : ,

. ,

( ,

, -

, :

, -

(

)

, , 1965,

(1856-1914),

51-52:

, ,

: `

, :

(

)

: `

: : ,6

.« ,

»:

: , (

. 3, 1972, .

: »,

« ,

, ,

, 62)191: `

(

, :

` , «

», ,

: ,

, : , ( )

: (

)

: : ,

, ,193

, :

33-34: 118:

, .

, ,

. ,

, 1908, . 18, № 2,

., 88-89:

, 1903,

348,

, :

` `

.«

»194:

: ` : ,–

,–

, ,

` :

, .

(

)

, ,

: :

, :

, : `

. .

, `

, , ,

, ,

, , 1988, 157: , . 3,

63: 2004,

153:

, ,

, :

.« `

»197: , .

, -

: ` : .« ,

, ,

’

»198: , -

: ` `

: , :

, -

: :

, 1740,

86: -

, .

. № 5537,

298 :

: , : :

, : : ,

« »

: «

»` ,

: , ,

. , , : : « » , .

1/3-

, (800 )199:

2/3:

. 3,

, (16

: )` -

7-8:

: ,

: , :

: , ,

: ,

: , : , :

, :

: -

, , ,

, ,

229:

, : «

, ,

…, :

: ,

[

.–

. .)

, ,

: ,

…»201: ,

: ,

, -

, ,

: ,

, :

: , -

, :

, .

232: ,

77-78:

` :

, ,

: `

: , , :

, ,

, : , :

: ,

, -

, ,

. 4, 1971, . , . 9, 1973, . ,

. 6, 1972, . , , , ., 1982,

. 7-8, 1972, . : 45, ` . ., 2003, 45-46:

101, 104:

, 1958,

, ,

, :

, , , : , -

: :

, -

, :

` : , , ,

: «

»,

` -

: -

: : -

, , :

, :

: ,

Փ 2.

, ,

: ` :

: ,

: , :

: ,

, , ,

, `

: `

, ,

, :

(

) `

, : «

` : :

19), 1977, № 2,

»(

. .

, . 22Մ1, , , . 2Մ1,

, «

47-50:

84-85:

, , 1916, , 1907,

179, 37:

, ,

, . 211, 146,

138,

: ,

, : :

, : : ,

, `

, , :

: : :

. : : ` ,

, :

, ,

: `

. 13,

9, 73

, :

` .

: ,

, ,

: -

: , `

: `

: ,

, -

, : ,

` :

, 2-3

1972 . (

. 6,

60-62,

237-239, 252):

19. .

. 7,

47-50:

154:

: -

: , :

: «

, »213:

, :

, ,

, :

(

) ,

` :

: ,

, `

(

1: . 193-194), ( 64)

48):

, .

, 1950, (

( :

146),

( 191),

, : (

(

)

, `

, (

.« )

' ,

: ,

: ’

: '

: : »

' ,

, ( (

: -

) `

)

, ` ,

` ,

: `

. ,

. 3,

75-77: ,

162-163:

: «

: :

` -

, , ,

(

: ,

), ),

(

, ,

: :«

,– ,

, –

, -

»219:

, `

, :

3, 1971-1973, .

, .

, ),

. , 1896,

76-79:

(

, 96:

, 1987,

52-62: , «

, , (

)

( , )

, ,

, :

` ,

: :

(

)

20-25

(

)

, `

, , :

, : : -

, , `

:«

: , ,

: `

(

47-50) :

: ,

, `

, , : 1972-1973

. `

, ,

: ,

, ,

, (

, : -

. (

, ),

82:

: , ,

: ,

10-30

, ,

» ,

:«

, : 1950-1960-

. : (

)

, ,

, ` 1988

, -

, : : ,

, : 1992-2009

. -

. 13,

41-43: , . ,

161-162:

, . . .

, 2012,:

: »

« , ,

, ,

, `

` ՛

, :

Փ 3.

, : ,

, , ,

, ,

210:

( ),

, 2005,

37-38:

` ,

, ` , -

, ,

, `

: : «

» ,

, , ,

: -

, , , ,

, :

: , ,

(212 , 1979,

198-206:

(

), ),

(

: »229:

` 1251

, :

` »

, « :

.« `

, »230:

–

: ,

, ,

` :

: : :

, :

, ,

» »

, . 3,

, 21Մ–2Մ

1944,

` « ( 12):

, 1972,

304-321:

128:

: ,

212-22

: , -

, :

, : -

, ,233 , : ,

: : А. Робакидзе, Супряги как одна из форм экслпуатации в дореволюционной Грузии, «Мамохипвепи», том 11, 1951, с. 409, 418: Т. Чиковани, Формы взаимопомощи у цалских урумов, «Кавказский этнографический сборник», Тбилиси, 1972, с. 92. . , 21Մ-2Մ . , 127: ° . , , 202-203:

, :

` ,

306: `

(

` , ` 4-5

: :

, , ,

(

: )

: : :

, , `

: :

1-2

, ,

: :

` ,

:( , 1971-1973, `

. 3,

120-123): ,

, . ,

` :

: ` ,

: `

, -

: `

(

, ,

… «

, `

… » 237: .

, ,

: ,

: : , .

, :

` : : , :

, .

, ` :

, .

11:

201:

, :

: :

. 1.

, 22 .

. № 2144

. `

` ,

, , , ,

. ` «

: . `

. .«

, 1887, . 50-53

»:

. 1:

: ,

, :

« 2Մ-2Մ111

. »241:

, -

: , ,

, : ,

(

: : ` ,

, : :

, ,

° .

, ,

309:

15-18-

27:

, `

: , -

, 1-2

` :

: , :

, , ,

: -

: . .« , . ,

: ,

. 7,

230, 251, 8-10

. 6,

61,

. 7,

274: ,

), « 1974, °

169: .

( »,

201:

. ,

: »245:

. ,

, : , 19-

20,

` ,

: ,

,«

, , ,

»246:

(

)

: ,

, ,

1/16

, .

1/8

, -

, , . № 8, 1893 .

, 1885, . ,, 5, 50: ,

, 213-214: 78-79: , 1946 . ( , . № 12, 1972,

103, 112):

, -

` ` , 249:

, ,

: , :

, , 1-2 `

, )

(

) 20-30

, : -

: , ,

: 1/3` 1/8-

`( :

: , ,

: . 1) 2) 3) 4) 5) 6)

(

, `

, ,

` `

(

)

, (

. 7,

272-273,

. 12,

. 107-109):

, , : ,

, :

: ,

:« '

, : -

: ,

` '

…:

, : , : ,

»251: :

, 1/14

, 1/8

` 124

(

)

: , 107-109):

( ,

. 7,

272-273,

. 12,

, -

157-158:

` :

` ,

, :

: ,

, -

: « »

: `

: ,

: . 2-4 `

, 2-4

, 4-8- ` :

, 2-4

15-20 -

: ,

: : ,

. , : ,

. 8, 1972,

, 29-34,

. 7,

270-271:

: , ,

, -

, ` (

)

, : :

, ,

: , ,

, 253:

` , : ( (20

: -

: , : 10-15

, ,

: .

, ` :

4-12

: : : (

)

: , … ,

…» :

, : `

: :

: : : , ' '

, »:

…» 255 : -

. 2. (

)

» . 2, 3):

(

, . ,

. 2, 1972-1973,

, ,

, . 5, , . 1, 1970,

129:

, 1973,

, .

158- 159: 127-128:

119-120,

20-30

. 3. (

)

: ,

: , 3-4 :

: -

, : : )

201892 .

(

. 7,

( 237-239):

(

)

(

, :

: (

)

, ,

: : ,

, : ` ,

: , , : `

: -

: :

: ,

: : ,

(

)

: ` :

. -

« ` »258:

: `

, : `

, 3-4 : : *

, ,

204:

, ,

, . `

, :

: , ,

, `

: (

)

: (

(

)

: , 1969,

( ° 356), . , . 7, 241-243:

, . ,

103:

, , -

: : ,

, -

: , . , , :

, ,

, -

` :

: ,

: ( :

)

, …: (

)

»: , 1895,

33: 203:

` ,

: : :

: ,

, : [(

) –

, ` ,

. .)

: , : : , ,

, :

: :

, ,

, .) (

), ,

(

( , . 6, ),

, 1974, 68: 169-170:

` -

: , : , :

: , ,

, :

, `

, ,

, :

, ,

: .

: :

(

. .

64-80):

: ,

, ` : ,

1. ,

4-8

` 500-600

: , : ,

: 2.

: , :

` ,

: .

: 3.

: -

, , , ` ,

: -

, ,

, :

, : ( ),

: ,

, :

, ,

: : , : ,

, :

, `

: . .«

» -

, »267:

, .

68-69:

, (122), .

115-124: , , . 62.

, 2007,

, . 1,

, : `

` ,

` :

, ,

» ,

» -

` : , `

, ,

, : ` 1-2

: , -

` :

, :

, ,

: : , , ,

, ,

: :

. ,

, . 19, 2005,

, . 111, 26-29, 47-50

303-304: :

: . – `

, ,

, , :

: : «

(

) ):

» -

(

, 80-100

, `

: 30-80 , 50-60

: : :

(

. 4):

2-5

)

(

198-206):

16-40

, ( .

, , .

, ( .

» ,«

.», 1972,

10):

. 4.

: , 50-60

: ,

80,

: `

` 1

: `

. .

190-191:

199:

: `

40-50

` ` (

)

` 50

: `

, , ,

: :

, :

, ».

: ,

: 1972 .

237-238:

: , (

5, 6, 7, 8):

. 5.

. 6.

. 7.

(

. 8.

)

. ,

, , ,

: , , .

: ,

, : : ,

: . ( , 5-6

)

« , ` 40 »275:

40-50

: ( :

), ,

, 20 .

. 7,

. . 8,

. 9):

248: ,

(

, -

(

51:

45:

, :

: -

` ,

: : `

. -

, , ,

, ,

, 30-40

: ,

: `

` :

, ,

, :

, »277: ` )

, (

8-12 ,

, : ,

: ` 1-2

, ,

( , 1894-95, . , , . 12, 26: , . 12, 25:

) «

»,

70:

, `

. « ,

, ,

…

»280: ,

` :

, ,

: -

, : ` ,

: ,

, ,

, 1897 .

88-89:

: -

(

, . 6,

. 8, 42): 64-65, . 12,

106-109:

, :

: ,

, :

, , ` : , `

, -

, , ,

, :

: -

, , :

, , ,

, : : . « ,

` -

` ,

: ,

, :

. « ,

»284: : :

, ,

, , -

, »285:

, 33: , , . 1, ., 1954, 346: Э. Карапетян, Родственная группа “азг” у армян, с. 95.

, , ,

: , , ,

: .

: ,

. -

, , ,

(

, .

: .

, «

, .

212- 22 ,

, ,

: -

» 6-7

, ` :

» :

, ,

: ,

: , , 100,

3-4, ` , -

: : , ,

, ,

: ,

, `

: , `

, ,

: -

, : «

, ,

` :

, (

, ,

, )

, :

` ,

: :

»,

` : « «

», « », «

», « , 2)

», « »

», « :

. 1) -

, 3)

` , ,

: , ,

, :

, ,

, :

2Մ11-2Մ111

) -

: (

, `

:« :

», «

»-

, ,

, , -

, , ,

, ,

, , : ,

: , : 6-7-

: : `

: : :

50-60-

, ,

: , `

. ,

, : ` ,

: 212 .

22 .

, . , ` : : «

, :

212 .

22 .

: :

, -

« ,

: « »

»,

, ,

: ,

, ,

, : ,

, -

, , :

, :

:«

» ,

, : `

, :

. 1) , 2)

, 3)

: »

« :

, ,

` :

: «

, :

, -

, `

: ,

, , ,

: , ,

, , ,

, ,

, `

, :

(

6-10

: ` :

` : : ,

, :

, : `

` ,

, `

` , -

: : `

` ,

, (

, -

) , : ,

, -

: , ` :

, , -

, :

` :

` ,

: -

: ,

, ,

: , -

, ,

, :

, : : `

, ,

» -

: ,

, , : ,

АРМЯНСКАЯ РОДСТВЕННАЯ СИСТЕМА

(ВТОРАЯ ПОЛОВИНА ՃԼՃ – НАЧАЛО ՃՃ ВВ.)

РАФИК НАГАПЕТЯН

ЗАКЛЮЧЕНИЕ

Во второй половине Ճ1Ճ - начале ՃՃ века в результате развития капиталистических отношений в Армении стремительно разрушалась патриархальная деревня. Несмотря на это, в форме пережитка все еще продолжали существовать остатки общественных структур, свойственных древнему общинному строю, в том числе и такая кровная группа, как “род”, которая в этнографии известна под названием патронимия. Существование патронимии среди кавказских народов обнаружил видный этнограф-кавказовед М. Косвен, характеризуя ее как древнейшую общественную форму, характерную для патриархального родового строя и частично сохранившуюся среди сельского населения при классовом строе. Эта форма представляет собой группу больших или маленьких родственных семей, которые сформировались в результате разделения патриархальной семьи и в той или иной мере сохранили экономическое, общественное и идейное единство. Упоминания о функционировании этого социального института сохранились в армянских летописях, были сделаны полевые этнографические записи такими учеными, как Е. Лалаян, С. Мовсисян (Бенсэ), Г. Галаджян, Е. Карапетян, В. Петоян и другие. Специальным исследованием проблемы занимались Х. Самуелян, В. Бдоян, Э. Карапетян и другие, в том числе и автор. История раннего периода кровной группы “род” в Армении, как следует из материалов, записанных в средние века и в Ճ1ՃՃՃ вв., иллюстрирует общественную, территориальную и экономическую общность, которая была обусловлена историко-политическими, географическими, природно-экологическими и экономическими условиями. Данное исследование состоит из четырех глав, введения и выводов. Первая глава называется “Структура кровной группы “род”, вторая – “Проявления идейно-общественного единства

“рода”, третья – “Проявления пережитков территориального единства рода” и четвертая – “Пережиточные проявления экономического единства рода”. Письменные источники и этнографические материалы свидетельствуют о том, что в начале ՃՃ века в армянской сельской действительности в системе развитых соседских отношений все еще была жизнеспособна кровная группа “род”, которая имела в своем составе 6-7 поколений по мужской линии по нисходящей от основателя рода, включая горизонтальные ответвления. В конце Ճ1Ճ – начале ՃՃ века “род” продолжал являться наиболее распространенным общественным объединением, характеризующимся сохранением элементов единства. Род как социальная структура возник в последний период родового общества, в период его распада, когда династии распадались на большие, а впоследствии на маленькие индивидуальные семьи. В начальный период род мог формироваться исключительно из династий, а позднее – и из династийных и маленьких семей. Итак, род – это группа больших или маленьких семей, которая сформировалась в результате расширения, деления, распада династии, клана. В составе рода было от 3-4 до 100 и более семей. Кроме кровного, род приобретал также духовное родство, как, например, кумовство, усыновление, обычай братания и так далее, что исключало эндогамные браки. Родственные семьи на протяжении веков сохраняли элементы общественного, идейного, территориального, экономического единства и имели общее название, в основном по имени основателя рода. Наиболее постоянной из элементов единства рода является идейная общность, которая просуществовала намного дольше, чем другие свойственные роду черты – территориальное единство, взаимопомощь, производственно-экономическая общность и т.д. Идейная общность в первую очередь выражалась в признании памяти общего прародителя, а название рода часто было связано с названием профессии его основателя. У армян термин “род” использовался в разных значениях: виды растений и животных, обозначение полов, в значении княжеского рода, этнической группы, народа, но шире - группа связанных кровными узами семей. Синонимами рода являются класс, племя, династия, клан, семейство, кровь, очаг и другие названия.

Отметим, что в нашем исследовании термин “род” употребляется в значении группы кровных родственников. Род как группа людей, связанных тесными родственными связями, делится на ветви. Ветвь является более узкой семейнородственной группой, ответвлением нескольких сыновей основателя рода. Каждая ветвь в свою очередь делится на более узкие родственные группы - на семьи братьев и их сыновей. Эта группа в словаре приводится как “старики”, “дядья” и т.д. У армян фамилии образовывались по трем принципам: 1) от имени основателя рода, 2) от названия местности или 3) родового ремесла. По названию профессии фамилии образовывались в Западной Армении, в то время как в Восточной Армении, где основным занятием в условиях натурального хозяйства было земледелие, фамилии в основном образовывались от имени основателя рода и в более поздние периоды. Существуют также фамилии, произошедшие от прозвища основателя рода, когда забывается его имя и в памяти потомков остаются прозвища, связанные с физическими данными, талантами, умом, образом жизни или другими особенностями прародителя. В армянской действительности существуют также фамилии, образованные от женских имен или прозвищ, что также связано с исключительными качествами жены главы рода, которая была наделена храбростью, красотой, даром врачевания и др. Современные фамилии - явление более позднее и возникли они в ՃՄ11-ՃՄ111 вв., в период формирования рыночных отношений. Для указания на представителей рода к основе фамилии (имени прародителя или названию его специальности) добавляли окончания -анк, -еанк, -енц, -ец, -онк, -онц, -уни, -унц, впоследствии - более распространенные -ян, -янц, которые обозначают принадлежность. Хотя современные фамилии и являются обычной формой обозначения родственников, тем не менее, в устной речи иногда друг к другу обращаются или называют друг друга по-старому: Наапетенк, Мартиросанк, Мураденк и т.д. Фамилии, оканчивающиеся на “-янц”, приняты у армян России, а на “-унц” - у зангезурских армян. Современные фамилии в Армении вошли в обиход в основном с 20-х годов ՃՃ века, с установлением советской власти. Элементами выражения общественной, идейной общности

рода являются: наличие общего кладбища, захоронение на родине умершего на чужбине родственника, традиция соблюдать всем родом траур по усопшему, разделять расходы на поминки, традиция обсуждать вопросы женитьбы с главой рода и считаться с его мнением, совместное участие в свадебных обрядах, обычай кровной мести, несение общей ответственности в случае похищения девушки из своего рода, воспитание нового поколения в духе уважения и преданности роду, почитание основателя рода, сохранение традиций, соблюдаемых при рождении и крещении, свадьбе и похоронах, соблюдение родовых рядов при захоронении, наличие общего святого места, поддержка при выборе сельского или иного главы, традиция вместе отмечать праздники и др. Отдельные роды имели свои святые места, евангелия, нареки, обереги и др., ставшие предметом поклонения. Одной из идейных связок родственной системы было сохранение нравственных норм, при которых полностью исключались внутриродовые браки. Брак внутри рода запрещался и по сей день запрещается или разрешается только после седьмого колена. Защита чести женщин и девушек рода была нравственным долгом всех его членов. В отношении мужчин, посягающих на честь женщин рода, принимались строгие меры – избиение, отрезание уха, убийство. Роду были также свойственны самозащита и обязанность кровной мести. Поправшему честь рода должны были обязательно отомстить. Обычаи кровной мести и примирения как пережитки общественно-родовой общности просуществовали до 50-60-х годов ՃՃ века, даже в совершенно изменившихся социально-экономических и политических условиях. Одним из элементов проявления территориального единства рода был обычай совместного проживания на определенной территории. Те участки, на которых проживали представители одного рода, принадлежали в основном старым поселенцам, а приезжие семьи обосновывались на свободных участках, так возникали околотки, населенные вперемежку родственными семьями и просто соседями. Еще в конце Ճ1Ճ века можно было встретить селения, которые были поделены на родовые участки или вовсе были населены представителями одного рода. Эти селения в основном брали свое название от названия рода. Это явление было

обусловлено не только количеством семей данного рода, но и длительностью проживания на данной территории. В конце Ճ1Ճ - начале ՃՃ века в армянской действительности независимо от географических и исторических условий можно выделить три вида поселений, населенных по родовому признаку: первый и наиболее древний вид, сохранившийся исключительно в горных районах - селение, где живут представители одного рода. Такой тип более характерен для традиционных обществ. Примечательное упоминание о такой форме проживания рода мы находим у летописца Ճ века Товма Арцруни (Фомы Арцрунского). Второй тип – это населенные пункты, в которых представители рода живут своими отдельными околотками. Такая форма типична для более позднего периода общественного развития. Наличие подобных кварталов подтверждается этнографическими материалами конца Ճ1Ճ – начала ՃՃ века. Подобная система проживания в более устойчивой форме сохранилась в Западной Армении. Дольше она просуществовала в горных, предгорных областях и раньше всего перестала существовать в равнинных местностях. В армянских поселениях вплоть до ՃՃ века дома семей одного рода и их соседей были разделены стенами с узкими дверями или окошечками, через которые принято было общаться между собой. Этот древний способ связи, который назывался “акнат”, “дричак” (отверстие, окошечко), а в Сасуне и других местах – также “шбак”, служил нескольким целям: обеспечению самообороны, безопасности населения и одновременно служил для обмена новостями, разными предметами. Организованное проживание связано с пережитками родового строя и идеей экономического сотрудничества, оно отрицало совместное проживание людей, не связанных кровными узами. Квартал, населенный представителями одного рода, представлял собой архитектурный компактный комплекс, крыши которого служили для перемещения, организации коллективных работ, проведения собраний, для игр, свадебных танцев и др. Самым распространенным в 111 и ՃՃ веке был обычай совместного, соседствующего проживания семей лишь наиболее близких родственников, например, родных братьев: явление, которое символизирует процесс деления, распада рода. В результате снижения авторитета главы рода, стремления отдельных семей рода приобрести экономическую и иную независимость стало

возможно вклинивание чужих семей в околотки, заселенные представителями одного рода. Примечательно, что такие околотки выполняли определенную роль и во время коллективизации. Бригады формировались по территориальному принципу, включая отдельные кварталы. Семьи одного рода были связаны между собой также общностью экономических интересов. Пережитки былого экономического единства “рода” выражались в порядке землепользования и наследования земель, совместного использования дорогостоящих орудий производства: мельница, маслобойня, плуг, бочонок для пахтанья, большой медный котел. Недвижимое имущество рода, земля, была его собственностью, не подлежала отчуждению и передавалась по отцовской линии. Она называлась дедовской землей. Жена могла унаследовать землю лишь в трех случаях: 1) если дочь умершего была недееспособна: 2) если жена являлась единственным наследником: 3) если она потеряла мужа. А если она выходила замуж за другого или меняла вероисповедание, то лишалась права на земельную собственность. Земельные угодья рода не продавались без общего согласия. Мужчины рода обладали правом наследника дедовской земли. Что касается сирот, то опеку над ними брал один из родственников, и дети, достигая совершеннолетия, вступали в законные права на владение своим имуществом. Все это осуществлялось на основе общепринятых обычаев. Поровну делились мельница и маслобойни, совместно созданные сады, огороды и поля, расположенные на возвышенностях, сенокосы, ценные орудия производства. Экономическая общность рода выражалась также в совместном использовании пастбищ. Выпас мелкого рогатого скота, молочное хозяйство организовывалось совместно по территориально-имущественному признаку, но в случае с родственными кварталами сообщества формировались из родственников по принципу взаимопомощи. В армянской действительности, в частности в Западной Армении, в результате иноземного ига и установления военно-феодального строя в общинных отношениях сохранялись пережитки некоторых племенных обычаев. Рабочий коллективизм, тради175

ционные формы взаимопомощи, традиция совместного решения проблем, принципы использования некоторых орудий производства и общей земельной собственности были самыми характерными сторонами родовых и общинных отношений. Всем родом проводились такие трудоемкие, требующие коллективных усилий земледельческие, животноводческие работы, как посев, сбор урожая, молотьба, совместный выпас, животноводство на летних пастбищах и организация молочного производства. Земледелие было ведущей ветвью хозяйства. Оно зависело от смены времен года, и требовало объединения усилий как для вспашки и посева, так и для сбора урожая и молотьбы, а затем и переработки. В земледелии применялись начальные формы кооперации, сотрудничества, действующие по двум принципам: территориально-соседскому и родственному. Участие каждой семьи в этих объединениях выражалось в том, что она предоставляла для работ свой тягловый скот, орудия труда и рабочую силу. Иначе одной семье было бы не под силу содержать 6-10 пар тяглового скота, иметь такое количество орудий и рабочей силы. Права и обязанности членов товарищества определялись по приложенным усилиям. Принцип взаимопомощи преимущественно выражался при строительстве. Мужчины рода помогали при рытье фундамента и кладке стен независимо от того, приглашали их или нет, и единственной заботой хозяина было накормить их. А во время земляных работ кроме мужчин рода на помощь приходило большинство молодежи деревни. Согласно полевым этнографическим материалам, записанным автором в населенных сасунцами Аштаракском и Талинском районах Арагацотнского марза, в 1970-х гг. строительство жилищ осуществлялось в первую очередь силами рода, а также при широкой поддержке соседей. Эта форма взаимопомощи осуществлялась силами молодых людей и взрослых мужчин и не предполагала материального возмещения. Она была известна под названием “зубара” - взаимопомощь в значении испольщина. Организация товариществ (испольщина, супряга) для проведения земледельческих работ, сбора урожая и молотьбы, перера176

ботки продуктов, стрижки скота, животноводческих, строительных работ проводилась в основном по родовому принципу, хотя в больших поселениях, тем более в более поздний период был более распространен территориально-соседский принцип. При таких формах взаимопомощи принцип равенства не всегда соблюдался. Иногда этот обычай становился средством для эксплуатации со стороны захватчиков, местных богатеев, которые пользовались трудом членов нуждающихся семей в своих хозяйствах. Традиция родовой взаимопомощи крайне искажалась, изменялась в условиях развития рыночных отношений, что крайне ослабляло родственные связи, следовательно, ослабевала взаимопомощь. Некоторые формы взаимопомощи в виде пережитков продолжали существовать в среде западных армян, которые обосновались в Советской Армении после геноцида. Выжившие после геноцида родственники сплотились и вместе основали временные хозяйства. Это были хозяйства, напоминающие некогда большие семьи, они были основаны на стремлении обеспечить экономические, производственные и духовные связи между ближайшими родственниками. Родственные отношения были более прочными особенно в горных поселениях, отдаленных от городской жизни, от коммуникаций, особенно в быту западных армян, так как в условиях отсутствия государственности необходимо было совместно противостоять ведущим кочевой образ жизни разбойникам, особенно нападениям курдов, этнических элементов, пришедших с Кавказа. Степень проявления родственных отношений была и по сей день обусловлена определенными экономическими, культурными и историко-политическими условиями. Сохранение родственных отношений было обусловлено необходимостью создания более крупных объединений, чем маленькая семья. Поэтому родственные отношения ярче проявлялись в тех местах, где преобладали такие трудоемкие, комплексные формы хозяйствования, как земледелие и животноводство. Разная степень родственных отношений объясняется также разной формой землевладения и землепользования. В этом смысле родовые отношения наиболее стабильно проявлялись в горных и предгорных районах, особенно в лесистой местности. Здесь по177

добные отношения были основаны на владении и использовании дедовских земель. В то время как в местах общинного землепользования родственные связи переплетались с интересами общинного землепользования. Конечно, впоследствии с развитием социально-экономических отношений такие родственные связи сковывали, препятствовали развитию общественной и производственной жизни, соседских отношений. Кровная группа “род” у армян продолжала существовать даже в системе развитых социально-экономических отношений и продолжает играть определенную роль в общественной и производственной жизни армянской деревни. Из имеющихся в наличии письменных источников и полевых этнографических материалов следует, что родственная группа в своей экономической сплоченности до начала ՃՃ века сохраняла определенные признаки товариществ, осуществляющих работы на кооперативной, производственно-экономической основе, эти признаки проявлялись в разных областях экономики. В классовых обществах имущие семьи иногда злоупотребляли этими примитивными, начальными формами производственной сплоченности и под предлогом взаимопомощи эксплуатировали своих родственников. В классовый период развития общества это явление стало одной из причин распада родственных групп.

ՂHE ARՈENԼAN ՀԼNՏHԼP ՏYՏՂEՈ BAՏED

ON ՂHE EՂHNOՎRAPHԼC DAՂA OԲ 19ՂH120ՂH CENՂՍRԼEՏ.

HԼՏՂORԼCO1EՂHNOՎRAPHԼC ՏՍRVEY.

RAԲԼՀ NAHAPEՂYAN

ՏՍՈՈARY

1ո էհօ տօօօոմ հa1f օf էհօ 19էհ օօոէսr7 aոմ iո էհօ Եօջiոոiոջ օf էհօ 20 մսօ էօ էհօ օոօrջօոօօ օf օaքiէa1iտէiօ rօ1aէiօոտ, էհօ քaէriarօհa1 օօսոէr7տiմօ waտ iո raքiմ մօօa7. Ծօտքiէօ էհօ օոջօiոջ քrօօօտտօտ, տօոօ rօոոaոէտ օf քrօհiտէօriօ տօօia1 iոտէiէսէiօոտ տօօոօմ էօ տսrvivօ, aոօոջ էհօ 1aէէօr “a2ջ” kiոտհiք ջrօսք wհiօհ iտ kոօwո սոմօr էհօ ոaոօ օf քճքroոymy iո օէհոօջraքհ7. ՛հօ օ2iտէօոօօ օf քճքroոymy iո Ըaսօaտiaո ոaէiօոտ waտ մiտօօvօrօմ Ե7 օսէտէaոմiոջ օէհոօջraքհօr, Խ. Ճօտvօո, wհօ օո17 օarriօմ օսէ տէսմiօտ օf էհօ Ըaսօaտստ. ՛aօk1iոջ էհօ iտտսօ օf քaէrօո7ո7, Ճօտvօո մօfiոօմ iէ aտ aո aոօiօոէ fօrո օf տօօia1 օ2iտէօոօօ, Եօiոջ ոaiո17 քrօտօrvօմ Ե7 էհօ rօքrօտօոէaէivօտ օf էհօ rսra1 քօքս1aէiօո aոմ հaviոջ էհօ օհaraօէօriտէiօ fօaէսrօտ օf քaէriarօհa1, էriԵa1 օ1aտտ տ7տէօո. ՛հiտ fօrո օf տօօia1 օ2iտէօոօօ iոօ1սմօտ ջrօսքտ օf 1arջօ օr տոa11 faոi1iօտ, օriջiոaէօմ մսօ էօ էհօ մiviտiօո, տօքaraէiօո օf ջrօaէ քaէriarօհa1 faոi17. ՛հօ ջrօսքտ օf էհօ afօrօոօոէiօոօմ faոi1iօտ քrօտօrvօմ iմօօ1օջiօa1, տօօia1 aոմ օօօոօոiօ սոiէ7 էօ a ջrօaէօr օr 1օտտօr օ2էօոէ. Խaո7 wօrkտ, հiջհ1iջհէiոջ էհօ ոaէսrօ օf էհօ ջivօո տօօia1 iոտէiէսէօ, arօ քrօտօrvօմ iո Ճrոօոiaո 1iէօraէսrօ. Տսօհ aսէհօrտ 1ikօ Ք. Լa1a7aո, Տ. Խօvտiտ7aո (8օոտօ), Օ. էa1aյ7aո, Y. Ճaraքօէ7aո, Մ. Pօէօ7aո aոմ օէհօrտ iոէrօմսօօմ wriէէօո օէհոօջraքհiօ ոaէօria1տ, էaօk1iոջ էհօ ջivօո iտտսօ. Տքօօia1i2օմ iոvօտէiջaէiօոտ օf էհօ iտտսօ wօrօ a1տօ օarriօմ օսէ Ե7 Ճհ. Տaոսօ17aո, Մ. 8մօ7aո, aոմ aտ wօ11 aտ Ե7 էհօ aսէհօr օf էհiտ Եօօk. ՛հօ օar17 հiտէօr7 օf kiոտհiք ջrօսք “ճ29” iո Ճrոօոia, Եaտօմ օո էհօ wriէէօո մaէa օf Խiմմ1օ Ճջօտ aոմ 19էհ-20էհ օօոէսriօտ, տհօw էհօ տօօia1, էօrriէօria1, օօօոօոiօ iոէօrօօոոօօէiօո օf kiոմrօմ faոi1iօտ. Տսօհ iոէօrօօոոօօէiօո waտ օօոմiէiօոօմ Ե7 էհօ հiտէօriօօ-քօ1iէiօa1, ջօօջraքհiօ, օօօ1օջiօa1, օօօոօոiօ օirօսոտէaոօօտ օf էհօ էiոօ. ՛հօ ջivօո iոvօտէiջaէiօո օօոտiտէտ օf aո iոէrօմսօէiօո, fօսr օհaքէօrտ aոմ օօոօ1ստiօոտ. Շhճքք6r Oո6 iտ օոէiէ1օմ “՛հօ տէrսօէսrօ օf kiոտհiք էհ

ջrօսք օf a2ջ”. Շhճքք6r 1wo iտ օa11օմ “՛հօ iմօօ1օջiօa1, տօօia1 ոaոifօտէaէiօոտ օf a2ջ'տ սոiէ7”. Շhճքք6r 1hr66 iտ օոէiէ1օմ “՛հօ ոaոifօտէaէiօոտ օf “a2ջ'տ” էօrriէօria1 սոiէ7 iո էօrոտ օf iէտ օո17 տսrviviոջ rօոոaոէտ” aոմ Շhճքք6r Fo0r iտ օa11օմ “՛հօ ոaոifօտէaէiօոտ օf “a2ջ'տ” օօօոօոiօ սոiէ7 iո էօrոտ օf iէտ օո17 տսrviviոջ rօոոaոէտ”. ՛հօ wriէէօո տօսrօօտ aոմ օէհոօջraքհiօ մaէa տհօw էհaէ iո էհօ Եօջiոոiոջ օf էհօ 20էհ օօոէսr7 “a2ջ” kiոտհiք ջrօսք waտ տէi11 տօօո aտ viaԵ1օ iո էհօ տ7տէօո օf էհօ wօ11- մօvօ1օքօմ ոօiջհԵօriոջ էiօտ օf էհօ Ճrոօոiaո օօսոէr7տiմօ. ՛հօ kiոտհiք ջrօսք “a2ջ” օօոտiտէօմ օf 6-7 ոa1օ ջօոօraէiօո 1iոօտ, տէarէiոջ frօո էհօ fօrօfaէհօr i.օ. “a2ջ'տ” fօսոմօr, aտ wօ11 aտ iոօ1սմiոջ հօri2օոէa1 aոմ մօտօօոմiոջ Եraոօհiոջ. Ճէ էհօ օոմ օf էհօ 19էհ օօոէսr7 aոմ iո էհօ Եօջiոոiոջ օf էհօ 20էհ “a2ջ”, քrօտօrviոջ սոif7iոջ օհaraօէօriտէiօտ, տէi11 rօոaiոօմ էհօ 1arջօտէ տօօia1 սոiէ iո Ճrոօոiaո rօa1iէ7. “Ճ2ջ”, aտ a տօօia1 iոտէiէսէiօո, օaոօ iոէօ օ2iտէօոօօ iո էհօ 1aտէ քհaտօ օf էհօ էriԵa1 տօօiօէ7, i.օ. iո iէտ մօօa7, wհօո kiէհտ aոմ kiո wօrօ մiviմօմ iոէօ 1arջօ aոմ, iո a 1aէօr տէaջօ, տոa11 iոմiviմսa1 faոi1iօտ. 1ո էհօ Եօջiոոiոջ “a2ջ” օօս1մ Եօ fօrոօմ Ե7 օո17 kiէհտ aոմ kiո, iո a 1aէօr տէaջօ iէ օօս1մ Եօ fօrոօմ Ե7 Եօէհ kiէհ aոմ kiո aոմ տոa11 faոi1iօտ. ՛հստ, “a2ջ” iտ a fօrոaէiօո օf ջrօսքտ օf 1arջօ aոմ տոa11 faոi1iօտ, wհiօհ օriջiոaէօմ մսօ էօ էհօ օո1arջօոօոէ, fraջոօոէaէiօո aոմ մiviտiօո օf էհօ kiէհ aոմ kiո. Frօո 3-4 սք էօ 100 օf faոi1iօտ ոaմօ էհօ օօrօ օf a2ջ'տ fօrոaէiօո. Ճքarէ frօո kiոտհiք էiօտ, a2ջ a1տօ օrօaէօմ տքiriէսa1 էiօտ, fօr iոտէaոօօ, rօ1aէiօոտհiքտ օf Օօմ քarօոէտ, vօwօմ Եrօէհօrհօօմ, vօwօմ տiտէօrհօօմ, օհi1մ aմօքէiօո, օէօ. ՛հօ afօrօոօոէiօոօմ էօէa117 օ2օ1սմօմ օոմօջaո7, i.օ. ոariէa1 rօ1aէiօոտ Եօէwօօո էհօ ոօոԵօrտ օf “a2ջ” (kiո). Ճiոմrօմ faոi1iօտ հavօ 1օոջ քrօտօrvօմ տօօia1, iմօօ1օջiօa1, էօrriէօria1 aոմ օօօոօոiօ սոiէ7, ոaiո17 օarr7iոջ էհօ fօսոմօr-քaէriarօհ'տ ոaոօ. Օոօ օf էհօ տէrօոջօտէ fօaէսrօտ էհaէ 1arջօ17 օօոէriԵսէօմ էօ էհօ “a2ջ'տ” սոiէ7 waտ էհօ iմօօ1օջiօa1 օօոոօո ջrօսոմ, wհiօհ 1aտէօմ ոօrօ էհaո iէտ օէհօr iոքօrէaոէ օհaraօէօriտէiօ fօaէսrօտ 1ikօ էհօ էօrriէօria1 սոiէ7, ոսէսa1 aiմ, iոմստէria1 aոմ օօօոօոiօ էiօտ, օէօ. ՛հօ iմօօ1օջiօa1 սոiէ7 waտ rօf1օօէօմ iո էհօ aօէ օf rօոօոԵօriոջ aոմ aօkոօw1օմջiոջ էհօ օօոոօո fօrօfaէհօr'տ ոօոօr7. Մօr7 օfէօո “a2ջ'տ” (kiո'տ) ոaոօ iտ օօոոօօէօմ wiէհ էհօ fօrօfaէհօr'տ քrօfօտտiօո. ՛հօ էօrո “a2ջ” հaտ հaմ variօստ տօոaոէiօ iոք1iօaէiօոտ, հaviոջ մiffօrօոէ մօոօէaէiօոտ, i.օ. aտ տքօօiօտ օf aոiոa1տ aոմ ք1aոէտ, aտ մօոarօaէiօո մօviօօ օf ջօոմօr ջrօսքտ, aտ ոiոiտէr7, aտ օէհոiօ քօօք1օ,

Եսէ iէ waտ ոօտէ17 ստօմ, մօոօէiոջ էհօ օօոօօքէ օf kiոտհiք faոi1iօտ. Պօrմտ 1ikօ Շ1ՅՏՏ, ՃՅՇճ, եՃլԵճ Ե100d, հլեհ aոմ հլո, aտ wօ11 aտ հ0ռճ, հլո aոմ հլոՏռճո arօ տ7ոօո7ոօստ էօ էհօ էօrո “a2ջ”. Պiէհiո էհօ տօօքօ օf օսr iոvօտէiջaէiօո էհօ էօrո “a2ջ” iտ ստօմ էօ մօոօէօ էհօ ոօէiօո օf kiոտոօո ջrօսք. “Ճ2ջ”, Եօiոջ էհօ 1arջօտէ kiոտհiք ջrօսք, iտ մiviմօմ iոէօ Եraոօհօտ. ՛հօ Եraոօհ iէտօ1f օօոտiտէտ օf տոa11օr kiոտհiք faոi17 ջrօսքտ. 1է iտ էհօ fօrօfaէհօr'տ տօոտ' Եraոօհiոջ. Քaօհ Եraոօհ iո iէտ էսrո iտ տսԵմiviմօմ iոէօ ոarrօwօr kiոմrօմ ջrօսքտ, i.օ. տսԵմiviմօմ iոէօ Եrօէհօrտ aոմ սոօ1օտ aոմ iոէօ էհօ faոi1iօտ օf էհօ տօո'տ օf էհօ 1aէէօr. ՛հօrօ arօ տօvօra1 մia1օօէa1 wօrմտ էհaէ մօտiջոaէօ էհօ afօrօոօոէiօոօմ ջrօսքտ, fօr iոտէaոօօ, “ՓԼd2oոխ”, “ճք6rճոխ”, “ճքճոխ”, “ճmԼճոխ”, “hoխhքrքճոխ”, “hճքխճ Ըh96r” 6քԸ. ՛հօ օriջiո օf էհօ Ճrոօոiaո տսrոaոօտ օaո Եօ aտօriԵօմ էօ էհrօօ iոքօrէaոէ քriոօiք1օտ: 1) Եaտօմ օո էհօ fօrօfaէհօrտ ոaոօ, 2) Եaտօմ օո էհօ ոaոօ օf էհօ 1օօaէiօո օf “a2ջ'տ”-kiո’տ տօէէ1օոօոէ, 3) Եaտօմ օո էհօ ոaոօ օf էհօir էriԵa1 քrօfօտտiօո. Տսrոaոօտ Եaտօմ օո էհօ էriԵa1 քrօfօտտiօո ոaiո17 օriջiոaէօմ iո Պօտէօrո Ճrոօոia, wհi1օ iո Քaտէօrո Ճrոօոia wհօrօ քօօք1օ wօrօ ոaiո17 iոvօ1vօմ iո aջriօս1էսrօ, էհօ տսrոaոօտ ոօտէ17 օriջiոaէօմ frօո էհօ “a2ջ'տ” i.օ. kiո'տ fօսոմօr'տ ոaոօ էհiտ քrօօօտտ waտ a1տօ օօոոօո iո a 1aէօr քհaտօ. Տօոօ տսrոaոօտ հavօ ոiօkոaոօտ aտ էհօir օriջiո, wհօո էհօ fօrօfaէհօr'տ ոaոօ fօ11 iոէօ օԵ1iviօո, aոմ iոտէօaմ էհօ օհaraօէօriտէiօտ օf հiտ aքքօaraոօօ, էa1օոէտ, iոէօ11iջօոօօ, քօօս1iariէiօտ օf հiտ Եօհaviօսr wօrօ ոօէ fօrջօէէօո. Տսrոaոօտ, հaviոջ fօոa1օ ոaոօտ aտ էհօir օriջiո a1տօ օ2iտէ iո Ճrոօոiaո. ՛հiտ քհօոօոօոօո iտ օ2ք1iօaէօմ Ե7 էհօ fօrօfaէհօr'տ wifօ'տ Եօaսէ7, օօսraջօ, iոէօ11iջօոօօ, ոօմiօa1 տki11տ, հiջհ ոօra1 օօոմսօէ օէօ. ՛հօ ոօմօrո տսrոaոօտ օaո Եօ մօfiոօմ aտ a 1aէօr քհօոօոօոօո. ՛հօ7 օriջiոaէօմ iո էհօ 17էհ-18էհ օօոէսriօտ, iո էհօ քօriօմ օf ոarkօէ fօrոaէiօո. ՛օ iոմiօaէօ “a2ջ'տ” (kiո'տ) faոi1iօտ տսffi2օտ “ճոխ”, “6ճոխ”, “6ոխ”, “6քs”, “oոխ”, “oոԸ” “0ոԸ”, “0ոԼ” wօrօ aմմօմ էօ էհօ rօօէ օf էհօ տսrոaոօ ( էհօ 1aէէօr waտ օiէհօr fօrօfaէհօr'տ ոaոօ օr էհօ ոaոօ օf էհօ էriԵa1 քrօfօտտiօո). Լaէօr ոօrօ wiմօտքrօaմ տսffi2օտ 1ikօ “yճո”, “yճոքs” wօrօ ստօմ. ՛հօ 1aէէօr օ2քrօտտօմ էհօ ոօէiօո օf Եօ1օոջiոջ. ՛հօ ոօմօrո տսrոaոօ a1էհօսջհ waտ aո օrմiոar7 fօrո էօ մօտiջոaէօ a11 էհօ kiոտհiք ջrօսքտ, հօwօvօr iո օra1 օօ11օզսia1 տքօօօհ քօօք1օ տօոօէiոօտ wօս1մ օa11 օոօ aոօէհօr, ստiոջ aոօiօոէ fօrոտ 1ikօ Naհaքօէօոk, Խarէirօտaոզ,

Խսraմօոզ, օէօ. Խօքrօտօոէaէivօտ օf էհօ Ճrոօոiaո Ծiaտքօra iո Խստտia ստսa117 հavօ էհօir տսrոaոօտ օոմiոջ wiէհ էհօ տսffi2 “7aոէ2”, wհi1օ տսrոaոօտ օոմiոջ wiէհ էհօ տսffi2 “սոէ2” arօ օհaraօէօriտէiօ օf էհօ Ճrոօոiaոտ օf Zaոջօ2օսr. ՛հօ ոօմօrո տսrոaոօտ օaոօ iոէօ wiմօ օirօս1aէiօո iո էհօ էwօոէiօտ օf էհօ 20էհ օօոէսr7, տiոօօ էհօ օտէaԵ1iտհոօոէ օf էհօ Տօviօէ rօջiոօ. Օոօ օf էհօ ոaոifօտէaէiօոտ օf “a2ջ'տ” տօօia1, iմօօ1օջiօa1 սոiէ7 օօոտiտէօմ iո տսօհ քհօոօոօոa 1ikօ էհօ օwոiոջ օf օօոոօո, kiոմrօմ օօոօէօr7, էհօ էraոտfօr օf a մiտօaտօմ rօ1aէivօ'տ Եօմ7 էօ ոօէհօr1aոմ (iո օaտօ էհօ 1aէէօr մiօմ aԵrօaմ), էհօ ոօսrոiոջ Եօiոջ kօքէ Ե7 a11 էհօ kiոմrօմ ոօոԵօrտ, էհօ յօiոէ Եօariոջ օf էհօ օ2քօոտօտ օf էհօ Եսria1 aոմ fսոօra1 rօքaտէ, էհօ մiտօստտiօո օf ոariէa1 օհօiօօտ wiէհ էհօ քaէriarօհ aոմ հiտ wifօ, էհօ fս1fi11ոօոէ օf էհօir օօոտօոէ, էհօ յօiոէ քarէiօiքaէiօո iո էհօ wօմմiոջ օօrօոօո7, էհօ օստէօո օf էհօ Ե1օօմ vօոջօaոօօ, յօiոէ rօտքօոտiԵi1iէ7 էakօո Ե7 a11 էհօ ոօոԵօrտ օf էհօ kiոտհiք ջrօսք iո տսօհ օaտօտ 1ikօ ջir1 aԵմսօէiօո, էհօ 1օ7a1 aէէiէսմօ էօwarմտ “a2ջ” օ2քrօտտօմ Ե7 էհօ rօքrօտօոէaէivօտ օf ոօw ջօոօraէiօո, էհօ օմսօaէiօո aiոօմ aէ քrօտօrviոջ ոaէiօոa1 va1սօտ, էհօ aօէ օf wօrտհiքքiոջ էհօ fօrօfaէհօr'տ օս1է, էհօ քrօտօrvaէiօո օf տսօհ riէսa1տ 1ikօ Եirէհ ջiviոջ, Եaքէi2iոջ, wօմմiոջ aոմ fսոօra1, էհօ aօէ օf քrօտօrviոջ kiո էiօտ iո էհօ օօոօէօr7, էհօ օ2iտէօոօօ օf օօոոօո տaոօէսar7, էհօ օօոոօո տսքքօrէ տհarօմ Ե7 a11 kiոտհiք ոօոԵօrտ էօ օոօ օaոմiմaէօ iո էհօ օ1օօէiօո օf օօոոսոiէ7 1օaմօrտ, հօaմտ օf էհօ vi11aջօ, էհօ aօէ օf էհօ յօiոէ օօ1օԵraէiօոտ օf fօտէivօ օօrօոօոiօտ, օէօ. Տօքaraէօ kiոտհiք ջrօսքտ, i.օ. “a2ջտ” հaմ էհօir օօոոօո տaոօէսariօտ, ԵiԵ1օտ էօ wօrտհiք, aոս1օէտ, օէօ. Օոօ օf էհօ ոօտէ iոքօrէaոէ iմօօ1օջiօa1 էiօտ iո էօrոտ օf kiոտհiք տ7տէօո օօոտiտէօմ iո էհօ քrօօօտտ օf kօօքiոջ ոօra1 va1սօտ iոոaօս1aէօ, սոէօսօհօմ wհօrօ էհօ քօտտiԵi1iէ7 օf ոariէa1 էiօտ wiէհiո էհօ տaոօ kiոտհiք ջrօսք wօrօ էօէa117 օ2օ1սմօմ. ՛հօ ոaէriոօո7 wiէհiո էհօ տaոօ kiոտհiք ջrօսք waտ aոմ տէi11 iտ Եaոոօմ, aոմ օaո Եօ քօrոiէէօմ օո17 if էհօ մiտէaոօօ օf էհօ տօvօո ջօոօraէiօոտ iտ kօքէ. ՛հօ aօէ օf ջսarմiոջ wօոօո'տ հօոօսr waտ տօօո aտ էհօ ոօra1 rօտքօոտiԵi1iէ7 օf a11 kiոտհiք ոօոԵօrտ. Տէriօէ ոօaտսrօտ wօrօ էakօո aջaiոտէ էհօ ոa1օ օffօոմօrտ wհօ մarօմ էօ aտտaս1է wօոօո'տ հօոօսr, i.օ. aօէտ օf Եօaէiոջ, օսէէiոջ էհօ օffօոմօr’տ օar aոմ օvօո ki11iոջ wօrօ օarriօմ օսէ. Ճօէտ օf տօ1f-մօfօոտօ aոմ vօոջօaոօօ wօrօ a1տօ օհaraօէօriտէiօ քօօս1iariէiօտ օf էհօ “a2ջ”. ՛հօ aօէ օf vօոջօaոօօ waտ օarriօմ օսէ օո էհօտօ wհօ մarօմ էօ օffօոմ էհօ kiո'տ հօոօսr. ՛հօ rօոոaոէտ օf տսօհ

քօօս1iar քհօոօոօոa aտ էհօ Ե1օօմ vօոջօaոօօ, տօ1iմariէ7 Եօiոջ aտ էհօ օօոոօո օ2քrօտտiօո օf kiոտհiք սոiէ7, տսrvivօմ սք էօ էհօ fifէiօտ aոմ տi2էiօտ օf էհօ 20էհ օօոէսr7, էհստ wiէհտէaոմiոջ էհօ տօriօստ օհaոջօտ iո էհօ տօօiօօօօոօոiօ, քօ1iէiօa1 օօոմiէiօոտ օf էհօ էiոօ. Ճոօոջ օէհօr ոaոifօտէaէiօոտ օf kiոտհiք սոiէ7, iէ'տ wօrէհ ոօոէiօոiոջ էհօ օ2iտէօոօօ օf էհօ օստէօո օf օrօaէiոջ յօiոէ տօէէ1օոօոէտ aոմ մiտէriօէտ. ՛հօ kiոմrօմ էօwո մiտէriօէտ wօrօ ոaiո17 քօքս1aէօմ Ե7 էհօ օ1մ-էiոօrտ, էհօ faոi1iօտ wհiօհ օaոօ iո a 1aէօr քօriօմ տiոք17 տզսօօ2օմ iոէօ էհօ frօօ էօrriէօriօտ, էհստ fօrոiոջ a ոi2օմ մiտէriօէ, քօքս1aէօմ Ե7 Եօէհ kiոմrօմ faոi1iօտ aոմ Ե7 “ոօiջհԵօrտ էօ Եօ” օսէտiմօrտ. Ճէ էհօ օոմ օf էհօ 19էհ օօոէսr7 Ճrոօոiaո մiտէriօէտ քօքս1aէօմ Ե7 kiոմrօմ ջrօսքտ տէi11 օ2iտէօմ, iո օ2օ1ստivօ օaտօտ տօէէ1օոօոէտ, մwօ11օմ Ե7 էհօ ոօոԵօrտ օf օոօ aոմ էհօ տaոօ kiո – “a2ջ”, օօս1մ a1տօ Եօ fօսոմ. ՛հօ afօrօոօոէiօոօմ մiտէriօէտ ստօմ էօ հavօ էհօ ոaոօ օf էհօ ջivօո kiո. ՛հօ ոօrջiոջ օf էհiտ օr էհaէ kiո'տ ոaոօ wiէհ էհօ ոaոօ օf էհօ vi11aջօ waտ օօոմiէiօոօմ ոօէ օո17 Ե7 էհօ ոսոԵօr օf էհօ kiոտհiք faոi1iօտ, Եսէ a1տօ մսօ էօ էհօir օar17 տօէէ1օոօոէ iո էհօ ջivօո 1օօaէiօո. 1ո Ճrոօոia aէ էհօ օոմ օf էհօ 19էհ օօոէսr7 aոմ iո էհօ Եօջiոոiոջ օf էհօ 20էհ, irrօտքօօէivօ օf հiտէօriօ aոմ ջօօջraքհiօ օirօսոտէaոօօտ, էհօrօ օօս1մ Եօ մiտէiոջսiտհօմ էհrօօ է7քօտ օf տօէէ1օոօոէտ մwօ11օմ Ե7 էհօ rօքrօտօոէaէivօտ օf էհօ տaոօ kiո – “a2ջ”: էհօ firտէ aոմ էհօ օ1մօտէ է7քօ, Եօiոջ ոaiո17 քrօտօrvօմ iո էհօ ոօսոէaiոօստ rօջiօոտ, օօոտiտէօմ օf էհօ fօrոaէiօոտ օf էհօ տaոօ kiոտհiք մwօ11օrտ. ՛հօ afօrօոօոէiօոօմ քrօօօտտ waտ օհaraօէօriտէiօ օf arօհaiօ տօօia1 տ7տէօոտ. ՛օvոa Ճrէտrսոi, էհօ օսէտէaոմiոջ հiտէօriaո օf էհօ 10էհ օօոէսr7, 1օfէ a ոօէօwօrէհ7 rօօօrմ aԵօսէ էհօ kiո'տ տօէէ1օոօոէ. ՛հօ տօօօոմ է7քօ օօոտiտէօմ iո էհօ քrօօօտտ օf էհօ մiտէriօէ տօէէ1օոօոէտ Ե7 a11 ոօոԵօrտ օf էհօ kiէհ aոմ kiո, էհօ ջivօո քrօօօտտ waտ օհaraօէօriտէiօ օf 1aէօr քհaտօտ օf տօօia1 մօvօ1օքոօոէ. ՛հօ օէհոօջraքհiօ rօօօrմտ, էakօո aէ էհօ օ1օտօ օոմ օf էհօ 19էհ օօոէսr7 aոմ iո էհօ Եօջiոոiոջ օf էհօ 20էհ, vօrifiօմ էհօ օ2iտէօոօօ օf էհօ afօrօոօոէiօոօմ մiտէriօէտ. ՛հօ քrօօօտտ օf օvօra11 տօէէ1iոջ iո էհօ տaոօ մiտէriօէ Ե7 էհօ kiէհ aոմ kiո waտ Եօէէօr քrօտօrvօմ iո Պօտէօrո Ճrոօոia. ՛հօ7 1օոջ տսrvivօմ iո էհօ ոօսոէaiոօստ rօջiօոտ aոմ fօօէհi11տ, wհi1օ iո 1օw1aոմտ տսօհ տօէէ1օոօոէտ տօօո Եօօaոօ օ2էiոօէ. Սք էօ էհօ Եօջiոոiոջ օf էհօ 20էհ օօոէսr7, էհօ հօստօտ օf Ճrոօոiaո տօէէ1օոօոէտ հaմ ոarrօw մօօrտ օr wiոմօwտ Եսi1է wiէհiո էհօ յօiոէ wa11տ էհaէ տօrvօմ aտ a օօոոսոiօaէivօ մօviօօ Եօէwօօո kiոմrօմ ջrօսքտ aոմ ոօiջհԵօriոջ faոi1iօտ. ՛հiտ aոօiօոէ տ7տէօո օf օօոոսոiօaէiօո, faոօստ սոմօr էհօ ոaոօ օf “akոaէ” օr

“մriօհak” (iո Տaտսո aոմ օէհօr rօջiօոտ iէ waտ faոօստ սոմօr էհօ ոaոօ օf “տհԵak”) տօrvօմ ոaiո17 aտ a ոօaոտ օf տօ1f-մօfօոտօ, iէ a1տօ 1arջօ17 օօոէriԵսէօմ էօ էհօ օօոոսոiէ7'տ քօaօօfս1 օ2iտէօոօօ a1տօ Եօiոջ iոք1օոօոէօմ էօ տհarօ էհօ մai17 ոօwտ, օէօ. ՛հօ օօ11օօէivօ տօէէ1օոօոէ ջօօտ Եaօk էօ էհօ տէaջօ օf էriԵa1 օստէօոտ, հaviոջ էհօ iմօօ1օջ7 օf օօօոօոiօ օօօքօraէiօո iէ օ2օ1սմօմ էհօ քօտտiԵi1iէ7 օf էհօ տօէէ1օոօոէ Ե7 էհօ օսէտiմօrտ, i.օ. rօքrօտօոէaէivօտ օf ոօո-kiոտհiք ջrօսք iո էհօ տaոօ 1օօaէiօո. ՛հօ մiտէriօէ, մwօ11օմ օո17 Ե7 ոօոԵօrտ օf էհօ տaոօ kiո, waտ օօոքօտօմ օf օօոքaօէ arօհiէօօէսra1 օօոք1օ2, wհօrօ էհօ rօօfտ, Եօiոջ a1տօ a քaտտaջօ, տօrvօմ aտ a ստօfս1 մօviօօ fօr օrջaոi2iոջ օօ11օօէivօ wօrk, հօ1մiոջ ոօօէiոջտ, aտ wօ11 aտ a ք1aօօ fօr ք1a7iոջ ջaոօտ aոմ մaոօiոջ wօմմiոջ մaոօօտ. ՛հօ էհirմ aոմ էհօ ոօտէ wiմօտքrօaմ է7քօ օf տօէէ1օոօոէտ օf էհօ 20էհ օօոէսr7 օօոտiտէօմ iո էհօ օստէօո օf օrօaէiոջ մօօr էօ մօօr յօiոէ մwօ11iոջտ Ե7 էհօ ոօոԵօrտ օf ոarrօwօr i.օ. օ1օտօr kiոտհiք ջrօսքտ 1ikօ fraէօrոa1 faոi1iօտ. ՛հօ afօrօոօոէiօոօմ օստէօո rօf1օօէօմ էհօ օոջօiոջ քrօօօտտ օf kiո'տ – “a2ջ'տ” մiviտiօո, տօքaraէiօո. 1ո էհօ 1iջհէ օf էհօ մօօrօaտօ օf օհiօf'տ aսէհօriէ7 aոմ մսօ էօ էհօ kiոմrօմ faոi1iօտ' օօօոօոiօ iոմօքօոմօոօօ, օսէտiմօrտ քօոօէraէօմ iոէօ էհօ kiոմrօմ մiտէriօէտ սոմօr էհօ fa1տօ ոaոօ օf a rօ1aէivօ օr aո iո-1aw. 1է'տ wօrէհ ոօոէiօոiոջ էհaէ մiտէriօէտ օf kiոմrօմ rօտiմօոէտ ք1a7օմ a օօrէaiո rօ1օ iո էհօ օքօօհ օf օօ11օօէivi2aէiօո. ՛հօ Եriջaմօտ, riոջտ wօrօ fօrոօմ Եaտօմ օո էհօ էօrriէօria1 քriոօiք1օ, i.օ. iոօ1սմiոջ տօքaraէօ մiտէriօէտ. ՛հօ kiո'տ faոi1iօտ wօrօ iոէօrօօոոօօէօմ Ե7 ոսէսa1 օօօոօոiօ iոէօrօտէտ. ՛հօ rօոոaոէտ օf “a2ջ'տ” օոօ-էiոօ օօօոօոiօ սոiէ7 wօrօ rօf1օօէօմ iո էհօ տ7տէօոտ օf 1aոմօwոiոջ, հօrօմiէar7 քrօքօrէ7, էհօ յօiոէ ստօ օf քriօօ7 մօviօօտ 1ikօ waէօrոi11, ք1օսջհ, օi1 ոi11, օհսrո, էհօ 1arջօ օօքքօr օaս1մrօո aտ wօ11 aտ iո էհօ ոaոifօտէaէiօոտ օf էհօ ոսէսa1 aiմ. ՛հօ kiո'տ rօa1է7 waտ օո17 հiտ քrօքօrէ7, iէ օօս1մ ոօէ Եօ տսԵյօօէօմ էօ մiտքօտa1 տa1օ, aոմ Եaտօմ օո էհօ faէհօr'տ 1iոօ iէ waտ քaտտօմ frօո ջօոօraէiօո էօ ջօոօraէiօո. 1է waտ օa11օմ “քaքօոakaո հօջհ” (aոօօտէra1 1aոմ). Ճ wօոaո օօս1մ Եօօօոօ aո հօir iո էհօ fօ11օwiոջ էհrօօ օaտօտ: 1) if էհօ մaսջհէօr օf էհօ մiտօaտօմ waտ մiտaԵ1օմ 2) if տհօ waտ էհօ օո17 հօir, 3) if տհօ waտ a wiմօw. 1ո օaտօ տհօ ոarriօմ a fօrօiջոօr aոմ waտ aո aքօտէaէօ տհօ waտ մօքrivօմ օf հօr riջհէ էօ էհօ 1aոմ քrօքօrէ7. ՛riԵa1 1aոմ օօս1մ ոօvօr Եօ տօ1մ wiէհօսէ էհօ օօոտօոէ օf էհօ fօ11օw էriԵօտոօո. ՛հօ ոa1օ rօքrօտօոէaէivօտ օf էհօ էriԵօ (kiո) wօrօ էհօ 1օջiէiոaէօ հօirտ օf էհօ aոօօտէra1 1aոմ. Ճտ fօr էհօ օrքհaոտ, օոօ օf էհօ

rօ1aէivօտ էօօk էհօir օստէօմ7, wհօո էհօ7 aէէaiոօմ էհօir ոaյօriէ7 էհօ քaէօrոa1 քrօքօrէ7 waտ ջivօո Եaօk էօ էհօո, fօr էհօո էօ rսո էհօir օwո Եստiոօտտ. ՛հօ afօrօոօոէiօոօմ aօէiviէiօտ wօrօ օarriօմ օսէ մսօ էօ էհօ օստէօոar7 1aw. ՛հօ waէօr-ոi11, օi1-ոi11, յօiոէ17 օս1էivaէօմ ջarմօոտ, օօrոfiօ1մտ, kiէօհօո-ջarմօոտ aոմ ոօaմօwտ aտ wօ11 aտ էհօ քrօմսօէiօո, ստiոջ քriօօ7 մօviօօտ wօrօ տհarօմ օզսa117. ՛հօ օ1օտօ օօօոօոiօ էiօտ օf էհօ kiո wօrօ rօf1օօէօմ iո էհօ քrօօօտտ օf յօiոէ ստօ օf էհօ քaտէսrօտ. ՛հօ օօոքaոiօտ տքօօia1i2օմ iո էհօ քaտէսrօ օf էհօ տոa11 օaէէ1օ, էհօ մair7-farոտ wօrօ ոaոaջօմ aօօօrմiոջ էօ էհօ էօrriէօria1-քrօքriօէar7 քօօս1iariէiօտ, iո օaտօ օf kiոմrօմ մiտէriօէտ էհօ օօոքaոiօտ wօrօ fօrոօմ օո17 Ե7 rօ1aէivօտ, Եaտօմ օո էհօ քriոօiք1օ օf ոսէսa1 aiմ օ2iտէօոէ aոօոջ էհօ kiոտոօո. 1ո Պօտէօrո Ճrոօոia Եօօaստօ օf էհօ օտէaԵ1iտհոօոէ օf fօrօiջո է7raոո7 aոմ ոi1iէar7 fօսմa1iտո, տօոօ rօոոaոէտ օf էriԵa1 rօ1aէiօոտ wօrօ տէi11 քrօտօrvօմ. ՛հօ wօrkiոջ օօ11օօէiviտո, էհօ էraմiէiօոa1 wa7տ օf ոսէսa1 հօ1ք, էհօ յօiոէ տօ1սէiօոտ օf տօօia1 քrօԵ1օոտ, էհօ ոօaոտ օf օ2ք1օiէiոջ օօոոօո 1aոմ, aտ wօ11 aտ էհօ յօiոէ ստօ օf քrօմսօէiօո մօviօօտ wօrօ էհօ ոօտէ օհaraօէօriտէiօ fօaէսrօտ էհaէ rօf1օօէօմ էհօ ոaէսrօ օf էհօ kiո'տ-“a2ջ'տ” rօ1aէiօոտ. Ճօէiviէiօտ 1ikօ տէօօk raiտiոջ, aջriօս1էսra1 wօrk, հarvօտէiոջ, մiտէriԵսէiօո օf էհօ հarvօտէ, էհօ էհrօտհiոջ, մair7iոջ, քaտէսrօ aտ wօ11 aտ էհօ հօստօ Եսi1մiոջ wօrօ fս1fi11օմ յօiոէ17, i.օ. Ե7 a11 էհօ ոօոԵօrտ օf էհօ kiո. Ճջriօս1էսrօ waտ օոօ օf էհօ iոքօrէaոէ Եraոօհօտ օf էհօ Ճrոօոiaո օօօոօո7. 1էտ տէaջօտ օօiոօiմօմ wiէհ fօսr տօaտօոտ aոմ aօէiviէiօտ 1ikօ հarvօտէiոջ, էհrօտհiոջ aտ wօ11 aտ fօօմ քrօօօտտiոջ մօոaոմօմ յօiոէ օffօrէտ. 1ո aջriօս1էսrօ տօոօ քrօ1iոiոar7 օօօքօraէivօ քriոօiք1օտ wօrօ aքք1iօմ, Եaտօմ օո էwօ faօէօrտ: 1) ոօiջհԵօriոջ- էօrriէօria1, 2) kiոտհiք rօ1aէiօոտ. Ստiոջ iէտ մraսջհէ aոiոa1տ aոմ ոaոքօwօr օvօr7 faոi17 քarէiօiքaէօմ iո էհօտօ սոiէտ. Օէհօrwiտօ, iէ waտ Եօ7օոմ էհօ faոi17'տ օaքaօiէ7 էօ տսrvivօ, հaviոջ յստէ 6-10 մraսջհէ aոiոa1տ aոմ rօ17iոջ օո17 օո iէտ էօօ1տ aոմ ոaոքօwօr. 8aտօմ օո էհօ 1օvօ1 օf էհօ օօոէriԵսէiօո էօ էհօ afօrօոօոէiօոօմ օօոքaո7, էհօ rօտքօոտiԵi1iէiօտ aոմ riջհէտ wօrօ տհarօմ aոօոջ էհօ ոօոԵօrտ օf էհօ սոiէ. ՛հօ ոսէսa1 aiմ օf էհօ “a2ջ”, i.օ. էհօ kiո ոօոԵօrտ, waտ rօf1օօէօմ iո էհօ քrօօօտտ օf հօստօ Եսi1մiոջ. Ճiոմrօմ 7օսոջ ոօո, iոviէօմ օr ոօէ, օaոօ էօ քarէiօiքaէօ iո էհօ քrօօօտտ օf 1a7iոջ էհօ Եaտօտ օf էհօ հօստօ, iէտ

wa11 Եսi1մiոջ, aոմ էհօ օwոօr օf էհօ հօստօ waտ օո17 էօ քrօviմօ էհօո wiէհ fօօմ, ոօ օէհօr օ2քօոտօտ wօrօ մօոaոմօմ. Օո էհօ ոօ2է մa7 օf էհօ fսոօra1, wհօո a viտiէ էօ էհօ օօոօէօr7 waտ ոaմօ, ոօէ օո17 էհօ kiոմrօմ ոօո, Եսէ a1տօ a11 էհօ 7օսոջ fօ11օwտ օf էհօ vi11aջօ օaոօ էօ օffօr էհօir մiտiոէօrօտէօմ հօ1ք. Ճօօօrմiոջ էօ էհօ օէհոօջraքհiօ մaէa օօ11օօէօմ Ե7 էհօ aսէհօr օf էհiտ Եօօk iո էհօ տօvօոէiօտ, օarriօմ օսէ iո էհօ քrօviոօօ օf Ճraջaէտօէո, Եaտiօa117 iո էհօ vi11aջօտ օf տսԵ rօջiօոտ օf Ճտհէarak, ՛a1iո (wհօrօ էհօ քօքս1aէiօո waտ ոaiո17 fօrոօմ Ե7 էհօ մօտօօոմaոէտ օf Տaտսո), էհօ հօստօ Եսi1մiոջ, i.օ. 1a7iոջ էհօ Եaտօտ, էհօ էraոտքօrէaէiօո օf էհօ օօոտէrսօէiօո ոaէօria1տ, rօօfiոջ, waտ մօոօ Ե7 էհօ 1arջօ օօոէriԵսէiօո օf էհօ kiոտհiք ոօոԵօrտ, aտ wօ11 aտ wiէհ էհօ հօ1ք օf ոօiջհԵօrտ. ՛հօ ջivօո fօrո օf ոսէսa1 հօ1ք waտ 1օոէ Ե7 ոօո aոմ 7օսոջ fօ11օwտ aոմ օ2օ1սմօմ էհօ քօտտiԵi1iէ7 օf fiոaոօia1 օօոքօոտaէiօո. ՛հօ ջivօո aօէiviէ7 waտ faոօստ սոմօr էհօ ոaոօ օf “20Փճrճ” aոմ “հarakaտհ” տiջոif7iոջ էհօ ոօէiօո օf ոսէսa1 aտտiտէaոօօ. 1ո էհօ քrօօօտտ օf օս1էivaէiօո, հarvօտէiոջ, էհrօտհiոջ, fօօմ քrօօօտտiոջ, տէօօk raiտiոջ, հօստօ Եսi1մiոջ, տօ1f-մօfօոտօ aտ wօ11 aտ iո օէհօr aօէiviէiօտ ոսէսa1 aտտiտէaոօօ aոմ էհօ fօrոaէiօո օf տսօհ սոiէտ 1ikօ 2սԵara, հaոka1, հarakaտհ, waտ rօa1i2օմ մսօ էօ էհօ kiոմrօմ էiօտ a1էհօսջհ iո 1aէօr քհaտօտ aոմ iո 1arջօr 1օօaէiօոտ էհօ ոօiջհԵօriոջէօrriէօria1 faօէօr հaմ a ջrօaէօr iոքaօէ օո էհօ afօrօոօոէiօոօմ aօէiviէiօտ. ՛հօ քriոօiք1օ օf օզսa1iէ7 waտ ոօէ a1wa7տ քrօտօrvօմ iո էհօ fօrոտ օf ոսէսa1 հօ1ք. Տօոօէiոօտ էհօ afօrօոօոէiօոօմ օստէօո waտ ստօմ aտ a ոօaոտ օf օ2ք1օiէaէiօո օf էհօ քօօr Ե7 էհօ fօrօiջո օօոզսօrօrտ aոմ Ե7 էհօ 1օօa1 riօհ faոi1iօտ wհiօհ fօrօօմ էհօ 1aէէօr էօ wօrk iո էհօir farոտ fօr frօօ. ՛հօ օստէօո օf ոսէսa1 aiմ տհarօմ Ե7 էհօ kiոտհiք ջrօսքտ waտ ջraմսa117 a1էօrօմ aոմ մiտէօrէօմ մսօ էօ էհօ ոarkօէ մօvօ1օքոօոէ. ՛հօ ջivօո քrօօօտտ Եrօսջհէ aԵօսէ էհօ 1օօտօոiոջ օf kiոտհiք էiօտ: օօոտօզսօոէ17 էհօ ոսէսa1 aiմ waտ օո էհօ vօrջօ օf մօօa7. ՛հօ rօոոaոէտ օf տօոօ fօrոտ օf ոսէսa1 aiմ wiէհiո էհօ kiոտհiք ջrօսք տսrvivօմ iո Տօviօէ Ճrոօոia, տiոօօ էհօ տօէէ1օոօոէ օf էհօ Պօտէօrո Ճrոօոiaոտ iո էհօ էօrriէօr7, wհօ ոaոaջօմ էօ օտօaքօ էհօ ջօոօօiմօ. ՛հօ kiոմrօմ ջrօսքտ օf ջօոօօiմօ տսrvivօrտ սոiէօմ aոմ iո տոa11 ջrօսքտ fօսոմօմ էհօir յօiոէ էօոքօrar7 հօստօհօ1մտ. ՛հօտօ հօստօհօ1մտ wօrօ rօոiոiտօօոէ օf օոօ-էiոօ 1arջօ farոտ Եօ1օոջiոջ էօ էհօ kiէհ aոմ kiո, aոմ էհօ սոմօr17iոջ aiո օf էհօ 1aէէօr waտ էօ տէrօոջէհօո օօօոօոiօ, քrօմսօէivօ, ոօra1 rօ1aէiօոտ aոօոջ օ1օտօ rօ1aէivօտ.

՛հօ kiոտհiք rօ1aէiօոտ wօrօ Եօէէօr քrօտօrvօմ iո ոօսոէaiոօստ rօջiօոտ, wհiօհ wօrօ օսէ օff frօո էհօ սrԵaո arօaտ, aտ wօ11 aտ wօrօ մօvօiմ օf ոօaոտ օf օօոոսոiօaէiօո, iո էհօ 1ifօտէ71օ օf Պօտէօrո Ճrոօոiaոտ: էհiտ քհօոօոօոօո waտ մսօ էօ էհօ 1aօk օf տէaէօհօօմ: wհօrօ էհօrօ waտ սrջօոէ ոօօմ էօ fiջհէ ոօոaմiօ iոvaմօrտ յօiոէ17, օտքօօia117 էօ wiէհտէaոմ էհօ raiմտ օf էհօ օէհոiօ Ճսrմտ էհaէ հaմ օոiջraէօմ frօո էհօ Ըaսօaտստ. ՛հօ մօջrօօ օf kiոտհiք սոiէ7 waտ aոմ տէi11 iտ օօոմiէiօոօմ Ե7 տօոօ օօօոօոiօ, օս1էսra1, հiտէօriօ aոմ քօ1iէiօa1 iտտսօտ օ2iտէօոէ iո օaօհ rօջiօո. ՛հօ քrօտօrvaէiօո օf kiոտհiք էiօտ waտ օօոմiէiօոօմ Ե7 էհօ օօօոօոiօ ոօօօտտiէ7 օf fօrոiոջ 1arջօr սոiէտ Ե7 էհօ rօքrօտօոէaէivօտ օf տոa11օr faոi1iօտ. Ըօոտօզսօոէ17, kiոտհiք էiօտ wօrօ ոօrօ օտտօոէia1 aոմ Եօէէօr քrօտօrvօմ iո էհօ 1օօaէiօոտ wհօrօ a ոօrօ 1aԵօսr-iոէօոտivօ օօօոօոiօ տէrսօէսrօ մօոiոaէօմ, i.օ. aջriօս1էսrօ aոմ տէօօk raiտiոջ. ՛հօ մiffօrօոէ fօrոտ օf 1aոմօwոiոջ aոմ 1aոմ էօոսrօ օօոմiէiօոօմ էհօ var7iոջ մօջrօօտ օf քrօտօrviոջ kiոտհiք էiօտ. 1ո էհiտ օօոոօօէiօո, iէ'տ wօrէհ ոօոէiօոiոջ էհaէ kiո rօ1aէiօոտ wօrօ far ոօrօ տէaԵ1օ iո ոօսոէaiոօստ rօջiօոտ, fօօէհi11տ, օտքօօia117 iո wօօմ7 1օօaէiօոտ. էօrօ էհօ afօrօոօոէiօոօմ rօ1aէiօոտ wօrօ Եaտօմ օո էհօ յօiոէ 1aոմ էօոսrօ օf էհօ aոօօտէra1 1aոմ. Պհi1օ iո էհօ 1օօaէiօոտ wհօrօ էհօ տ7տէօո օf օօոոսոa1 1aոմ էօոսrօ օ2iտէօմ, էհօ kiոտհiք էiօտ wօrօ iոէօrէwiոօմ wiէհ էհօ iոէօrօտէտ օf օօոոսոa1 1aոմ օwոiոջ. 1ո էհօ 1iջհէ օf մօvօ1օքօմ տօօiօ-օօօոօոiօ տ7տէօոտ տսօհ kiոտհiքտ էiօտ հavօ հiոմօrօմ, iոքօմօմ էհօ տօօia1, քrօմսօէivօ քrօջrօտտ օf էհօ օօսոէr7տiմօ aտ wօ11 aտ էհօ օոհaոօiոջ օf էհօ ոօiջհԵօr17 էiօտ. ՛հօ Ճrոօոiaո kiոտհiք ջrօսք “a2ջ” հaտ տսrvivօմ օvօո iո էօrոտ օf wօ11 մօvօ1օքօմ տօօiօ-օօօոօոiօ տ7տէօո aոմ տէi11 հaտ տօոօ iոքaօէ օո էհօ տօօia1, քrօմսօէivօ rօa1iէ7 օf էհօ Ճrոօոiaո օօսոէr7տiմօ. Ճոa172iոջ էհօ avai1aԵ1օ wriէէօո տօսrօօտ aոմ օէհոօջraքհiօ մaէa wօ օօոօ էօ էհօ fօ11օwiոջ օօոօ1ստiօո: սք էօ էհօ Եօջiոոiոջ օf էհօ 20էհ օօոէսr7 էհօ kiոտհiք ջrօսք, iո էօrոտ օf iէտ օօօոօոiօ սոiէ7, քrօտօrvօմ տօոօ rօոոaոէտ օf օօօքօraէivօ wօrk aոմ յօiոէ օօօոօոiօ սոiէտ wհiօհ wօrօ rօf1օօէօմ iո մiffօrօոէ տքհօrօտ օf էհօ օօօոօո7. Տսօհ տiոք1օ, քriոiէivօ fօrոտ օf iոմստէria1 սոiէ7 սոմօr էհօ fa1տօ քrօէօ2է օf ոսէսa1 aտտiտէaոօօ տօrvօմ aտ a ոօaոտ օf էհօ օ2ք1օiէaէiօո օf էհօ քօօr Ե7 էհօ riօհ wiէհiո էհօ տ7տէօո օf օ1aտտ տօօiօէ7. Տսօհ aօէ օf օ2ք1օiէaէiօո waտ տօօո aտ օոօ օf էհօ ոaiո faօէօrտ օf էհօ մօօa7 օf էհօ kiոտհiք ջrօսք iո էհօ քօriօմ օf օ1aտտ տօօiօէ7.

ՀԱՎԵԼՎԱÌ

ԱԶԳԱՏՈՀՄԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Ազգատոհմը ազգի ընդհանուր հիմնադրից սերված, մի քանի սերունդ միավորող ազգակցական թաղերով նակվող, տոհմային ընդհանուր սեփականություն ունեցող մեծ կամ փոքր արյունակից ընտանիքների խում ն է:

Տ 1. Ազգատոհմի կազմավորման ընթացը 1. 2. 3. 4. 5.

«Ազգի» հոմանիշները տեղերում: Գյուղական ազգերի կազմավորման վերա երյալ տվյալներ: Ո՞ւմ անունով էր կոչվում յուրաքանչյուր ազգ: Äառանգված ազգը ն ավանդություններ դրա կազմավորման մասին: Ազգի կազմավորումը մեկ ընտանիքի աճման հիման վրա: Հիշողություններ այդ ընտանիքի ն նրա նահապետի վերա երյալ: Ազգ կազմելու ընթացքը Արնելյան Հայաստանում` տար եր ժամանակներում տեղի ունեցած ներգաղթերի ժամանակ (1828, 1880-90ական, 1915-1920-ական, 1940-ական ն 1990-ական թթ.): Հայտնի է, որ ազգի ճյուղավորումը կատարվում է ազգի հիմնադրի որդիներից սկսած (եթե մի որդի ունի, ապա ճյուղավորումը երրորդ սերնդից է սկսում), այդ դեպքում ճյուղավորումները տեղական ի՞նչ անվանումներ էին կրում (թա ուն, թիրա, թայֆա, թախում, սերունդ, դաս, ճյուղ, նն): Այդ ճյուղերը իրենց հերթին ավելի նեղ ազգակցական խմ երի են աժանվում, այդ դեպքում ի՞նչ անվանում ունեն (այլ վայրերում` ամիանք, հոպարանք, իձոնք): Կազմել մի մեծ ազգատոհմի տոհմածառ ն նշել, թե քանի ճյուղավորումներ ունի (այդ ճյուղավորումների տեղական անվանումը) ն ի՞նչ անուն է կրում (ճյուղը, ացի ընդհանուր ազգանունից, ունի նան իր հիմնադրի անվանումը): Այդ սերունդները իրենց հերթին աժանվում էին ավելի մերձավոր արյունակիցների խմ երի, դրանց անվանումները: Քանի՞ ընտանիքներից էր (մեծ կամ փոքր) աղկացած լինում ազգը: Մեկ ազգատոհմի ամենամեծ ն ամենափոքր թվերը` ըստ ընտանիքների:

10. Եղե՞լ է այնպես, որ հին ժամանակներում ազգը կազմված լինի մեծ ընտանիքներից, իսկ հետագայում` փոքր: 11. Գոյություն ուներ ազգակցական երկու խմ ավորում. ավելի մոտ ազգակիցներ (հոպարանք, ամիանք, իձոնք, մերոնք ն այլն) ն ավելի հեռու ազգակիցներ: Դրանց դերակատարումները միմյանց հանդեպ: 12. Ազգի մեջ մտնող մեծ ընտանիքների աժանման հետնանքով մեծանում էր ազգը, արդյոք ազգակցությունը չէ՞ր աժանվում ազգակցական ավելի նեղ խմ երի: Այդ աժանումը ի՞նչ հիմունքներով էր կատարվում, ինչպե՞ս էր տեղավորվում ն տեղա աժանվում հողամասերի վրա նորաստեղծ ազգակցությունը: Կազմո՞ւմ էին ավաններ: 13. Ինչպե՞ս էին տար երվում ն անվանվում ազգակցության առանձին մասերը, ինչպե՞ս էր անվանումն առաջանում: Արդյոք նախնիների նման` հիմնադրի անունի՞ց: Ինչպե՞ս էր տար երվում աժանված ազգակցական խում ը մայր ազգատոհմից, ի՞նչ անվանումներ էին ստանում նորերը: 14. Ազգակցական ազգի միասնությունը ներկայացնող ազգանունն իր տար եր ձներով. նախնիներից ծագող ազգանուններ ն զ աղմունքներից ծագող մականուններ, կրկնակի ազգանուններ (ԴեմիրճյանՊողոսյան նն): Ազգանվան ընդհատումը երրորդ սերնդի կողմից. պատճառները:

Տ 2. Ազգատոհմի գաղափարական կապերը. վերարտադրողական-դաստիարակչական, ամուսնաընտանեկան, արոյավարքագծային, հյուրասիրության, ժամանցի կազմավորման ն այլ գործառույթները 1.

Արյունակից ազգականների ն ընտանիքների փոխադարձ վերա երմունքը ն դրա մշակումը: Ընդհանուր ազգի նկատմամ սերն ու նվիրվածությունն ինչի՞ց էր(է) ծագում: Դրական վարմունքի ամրացման միջոցները. դրանք անցյալում ն այժմ: Լինո՞ւմ էին ազգի կենտրոնախույս անդամներ, ընտանիքներ: Ի՞նչ պատճառներով (կրոնափոխություն, աղանդավորություն, տնտեսական կապերի թուլացում նն): Ազգը ի՞նչ միջոցների էր դիմում կենտրոնախույս ձգտումները վերացնելու համար:  Տեղի ունենո՞ւմ էին տոհմական ժողովներ` ազգակցական ընդհանուր հարցեր լուծելու համար:



4. 5.

Ովքե՞ր էին հրավիրվում: Թույլատրվո՞ւմ էր կանանց մասնակցությունը, ն ինչպիսի՞ դեր էին խաղում նրանք:  Որո՞նք էին ընդհանուր ժողովի իրավունքները: Ունեի՞ն ժողովատեղի, ո՞րն էր:  Կա՞ր ազգի ընդհանուր ղեկավար: Եղե՞լ է արդյոք ընդհանուր ժողով ազգի ներսում:  Ի՞նչ իրավունքներ ն պարտականություններ ուներ ավագ ընտանիքը: Նրա տունը ծառայո՞ւմ էր ամ ողջ ազգի հավաքատեղի: Այդ տունը ունե՞ր իր հատուկ անվանումը:  Ի՞նչ իրավունքներ ն պարտականություններ ունեին ազգի նահապետը ն նրա կինը: Ազգի արոյական կապերը.  Ամուսնության թույլատրելիության սերնդային հաշվառման կարգը:  Եղե՞լ է պարտադիր կամ հատուկ ամուսնություն ազգի ընտանիքների միջն. հանգամանքները:  Ազգակցական ի՞նչ սովորություններ էին պահպանվում` հարսանիքի, ծննդի, մկրտության, քառասունքի, տոնական օրերի, հուղարկավորման, նախնիների հիշատակի օրերի ն այլնի հետ կապված:  Կայի՞ն ազգի ներսում ազգի պատմությունը լրիվ իմացողներ, տոհմական ավանդույթները գրանցող կամ միասնությունը ավետող մարդիկ, կատարվո՞ւմ էր ազգի նախնիների հաշվառում, ո՞վ էր այդ հարցերով զ աղվողը ն այլն:  Աղջիկների ու կանանց պատվի հարցերը ն ազգը:  Ազգի հարատնության` պահպանությանն ուղղված պայմանների ամրացումը: Ձգտում կա՞ր ն այժմ կա՞, որ ամենահեռավոր ազգականների միջն անգամ ամուսնություն տեղի չունենար, չմոռանալու համար ազգանունը, պահվեր, հարգվեր նախնիների հիշատակը, ծագման պատմությունը ն այլն:  Առնանգման դեպքում պատվի պահպանման համար մղվող պայքարի ձների հարգումը: «Ազգանուն» տերմինի սկզ նական ձները տեղերում (միայն ժողովրդական): «Մականուն» տերմինը որպես ներկայիս «ազգանուն» տերմինի զուգակիցը Արնմտյան Հայաստանում: Նրա ծագումը ն տարածումը:

6. 7.

10.

11.

12. 13. 14.

Ազգանունը ծագում է հեռավոր նախնուց, որին միայն ավանդությամ էին հիշում: Գրի առնել ավանդությունը: Սովորություն կա՞ր ազգանունը փոխել: Ինչո՞ւ: Ո՞ր պորտից սկսած էր փոխվում ազգանունը ն ո՞ւմ անունն է դառնում նոր ազգանվան հիմքը: Եթե յուրաքանչյուր տղամարդու ազգանուն նրա պապից էր ծագում, այդ պարագայում դեռ ողջ պապի օրո՞ք էր փոխում ազգանունը, թե՞ միայն մահից հետո: Եթե ազգանունն ավանդական չէր, ն ամեն մի նոր սերունդ իր նոր ազգանունն էր ունենում, այդ դեպքում ազգը ներկայացնող մի ընդհանուր անուն կամ մականուն չէ՞ր լինում, որով իրարից արյունակցությամ հեռացած սերունդներն իրար պիտի ճանաչեին (օրինակ` Փահլնանենց ազգ ն այլն): Կա՞ն ազգանուններ (մականուններ), որոնք ծագել են զ աղմունքներից: Արդյոք այդպիսի ազգանունները ավանդական դառնո՞ւմ էին: Ավանդություն ազգանվան ծագման մասին: Ազգը կարո՞ղ էր ունենալ կրկնակի անուն, որոնցից մեկը օգտագործեր ազգի ընտանիքները, իսկ մյուսը` համայնքը. օրինակ` Սանասարենք կոչվեին նան Գրիգորենք: Պատճառները: Այս դեպքում պատահել են երկպառակության դեպքեր, եր ազգի կեսը Սանասարենք է կոչվել, մյուս կեսը` Գրիգորենք: Եր եմն ազգը համայնքի կողմից անվանվում էր կանանցից մեկի անունով (օրինակ` Սոնենք), նրա գեղեցկության, հեղինակության համար: Լինո՞ւմ էին կենդանիների անուններից ծագող ազգանուններ (Եզյան): Այդպիսի ազգերը տվյալ կենդանուն համարել են իրենց ազգականը կամ արերարը: Ավանդություններ: Արդյոք ազգը ուտո՞ւմ էր իր համար այդ սր ազան կենդանու միսը: Համարձակվո՞ւմ էին սպանել նրան: Կայի՞ն դեպքեր, եր այնինչ ընտանիքը կրթել կամ դաստիարակել կամ որդեգրել է որնէ կենդանու` գայլին, աղվեսին, արջին նն, ի՞նչ նպատակով: Ազգանուններ, որ ծագել են ծառերի, թփերի ն առհասարակ ույսերի ու ծաղիկների անունից: Ազգը ինչպե՞ս էր վարվում դրանց հետ: Ազգանուններ, որոնցով կոչվում էին ազգերը այլոց կողմից, պատճառները: Կայի՞ն գյուղեր, որոնք կրում էին որնէ ազգի անունը: Արդյո՞ք դրա պատճառը այն էր, որ գյուղը ժամանակին կազմված է եղել մի ազգից, թե՞ այդ գյուղում մի քանի ազգանուններից մեկի ազդեցիկ անունն է անցել համայնքին: Ավանդություններ:

15. Ազգակցական ավելի նեղ խմ երը` եղ այրների, հորեղ այրների ն այլն, համապատասխանա ար ինչպե՞ս էին անվանվում (ամիանք, իձոնք, հոպարենք, մերոնք ն այլն): 16. Ներկայացնել տոհմածառեր ն ցույց տալ, թե քանի՞ սերունդ է ընդգրկում ազգը ն նրա անվանումը ո՞ւմից է առաջացել: Ազգի ճյուղավորման դեպքում ո՞ր սերնդից էր փոխվում ազգանունը: Կա՞ն ազգանուններ (մականուններ, որոնք ծագել են զ աղմունքներից (օրինակ` Դար ինյան նն): Արդյո՞ք այսպիսի ազգանունները ավանդական էին: Ավանդություններ ծագման մասին: 17. Տալ, թե ո՞ր սերնդի փոխման դեպքում են նոր ազգանուններ առաջացել, միաժամանակ հաշվել, թե քանի՞ ընտանիք է ընդգրկել (ն ընդգրկում) ազգը մինչն 1914թ. ն դրանից հետո: Գրի առնել ազգերի ծագման պատմություններ, ավանդություններ ն այլն: 18. Արդյոք նոր ազգի գոյացումը պայմանավորված չէ՞ր այլ նակավայրերում նոր նակություն հաստատելու հետ, ն ինչպիսի՞ն կլինեին կապերը մայր ազգի հետ, որի ներկայացուցիչն էր նոր ազգի հիմնադրողը: 19. Կա՞ր եղ այրակցության սովորություն (օրինակ, Սուր Զատկին` Ավետարանի առաջ հանդիսավոր երդում տալը կամ ճկույթները ծակելով` փոխադարձա ար արյուն ծծելը):  «Ազգանուն» տերմինի սկզ նական ձները տեղերում (միայն ժողովրդականը):  «Մականուն» տերմինը որպես ներկայիս «ազգանուն» տերմինի զուգակիցը Արնմտյան Հայաստանում: Նրա ծագումը ն տարածումը: 20. Թաղման հետ կապված ազգակցական սովորություններ, օտարության մեջ գտնվող հանգուցյալին տեղափոխո՞ւմ էին ազգակցական գերեզմանոց: Արդյոք կա՞ր ազգակցական գերեզմանոց կամ համայնքի գերեզմանոցում ազգակիցներին հատկացված տեղ: Ազգակցական ինչպիսի՞ ավանդություններ էին պահպանվում թաղման ժամանակ: Ինչպե՞ս էին հարգում նախնիների հիշատակը: 21. Եթե ազգն ուներ իր սուր ը ն սր ատեղին, ապա դրանից ստացվող եկամուտը ինչպե՞ս էր աժանվում: 22. Տոհմական պաշտամունք, տոհմիկ սր եր, ուխտատեղիներ, պուրակներ, մատուռներ, եկեղեցիներ: Ազգակցական խմ ային զոհաերություններ: Կայի՞ն ազգատոհմային տոներ:

23. Ազգն ուներ սր ատուն կամ սր ին հատկացված անկյուն ն Սուր Գիրք (Նարեկ, Աստվածաշունչ): Ազգը այստեղ կատարո՞ւմ էր հատուկ ծես` նվիրված իր նախնու հիշատակին: 24. Ազգն ունե՞ր սեփական ուխտատեղիներ, մատուռներ ն այլն: Ազգակցական խմ ական զոհա երություններ կատարվո՞ւմ էին: 25. Ազգերն ունեի՞ն սեփական տոներ: 26. Ազգի ճյուղավորման դեպքում ո՞ր սերնդից էր փոխվում ազգանունը: Տ 2.1 Ազգի ղեկավարությունը ն ներազգակցական ու միջազգակցական հարա երությունները

Ազգի պատվազգացումը ն այն վառ պահելու պայմանները:  Ազգի մեծը, նրա ղեկավար լինելու, պատիվ պահելու հանգամանքները: Ո՞վ էր դառնում ազգի մեծ. տարիքային հանգամանքը ո՞ր դեպքում էր խախտվում, պատճառները:  Ազգի կանանց ն երեխաների հսկողությունն ո՞ւմ կողմից էր կատարվում: Նրա հեղինակությունը:  Ազգի մեծի կնոջ դերը: Նրան հեղինակությունը:  Ազգանդամ ընտանիքները ն ազգապետի դերը ներքին գործերը դրսնորելու տեսակետից: Ազգապետը միջամտո՞ւմ էր ազգի ընտանիքների ներքին գործերին, ինչպե՞ս, ո՞ւմ միջնորդությամ կամ լրատարությամ : Ընտանիքները հնազանդվո՞ւմ էին նրա կարգադրություններին: Լինո՞ւմ էին ընդդիմացողներ: Ինչո՞ւ:  Ազգի պատիվը շոշափող օտարների նկատմամ կիրառելիք պատժամիջոցները ազգապետի ն ազգի տղամարդկանց խորհրդի հիման վրա:  Վրիժառությունը ն ազգապետի դերը: Վրիժառությունը որչա՞փ է տարածված եղել: Ո՞ւմ վրա էր ընկնում վրիժառության պարտականությունը: Այն ընդհանուր ազգի տղամարդկանց կողմից կատարելու հա՞րց էր, թե՞ հանձնարարվում էր կոնկրետ մեկին:  Վրիժառությունը վերացնելու պայմանները. հաշտեցում ամուսնությամ , արյան գինը վճարելով ն այլն:  Միջազգակցական կռիվները ն դրանց ծագման հանգամանքները (հողային հարա երություններ, թաղային հարա երություններ, արոյական պատճառներ ն այլն): Կռիվները վարելու միջոցները (մահակներ ն այլն) ն գործածելու իրավասության սահմանները` կարելին ն անթույլատրելին:



 2.

3. 4.

5. 6.

Սպանությունները ն հետնանքները: Հաշտություն խնդրելու տեղական ձները: Ազգապետի դերը: Կռիվների մեջ կանանց դրական ն ացասական դերերը: Թշնամացած ազգերն իրար հետ հաշտեցնելու սովորությունները համայնքներում: Հաշտություն կայացնելու միջոցները` աղջիկ տալը, նյութական վնասի հատուցումը: Լինո՞ւմ էին թույլ ազգերի խմ ավորման դեպքեր` ընդդեմ ճնշող մեծ ազգերի: Ի՞նչ սկզ ունքներով: Եղե՞լ են խմ ավորված ազգերի ն մեծ ազգերի կռիվներ: Մահակակռիվները ն հետնանքները, կռիվների մեջ կանանց խաղացած դերը:

Ամ ողջ ազգը պատասխանատո՞ւ էր իր ազգակցի վարմունքի համար: Բերել արյան վրեժի հետ կապված սովորության օրինակներ` մանրամասն նկարագրություններով: Ազգակցական կռիվների աննշան մնացուկները ն վրիժառության վերացումը: Նշել ազգի համերաշխությունը ի ցույց դնող սովորությունները թաղման, հարսանիքի, ծննդի, տոների, նշանդրեքի ն այլնի ժամանակ, հաշվի առնվո՞ւմ էին ազգի սպիտակամորուսների, ինչպես նան նրա կնոջ կարծիքն ու խորհուրդները:  Ազգի մեծի ն նրա կնոջ հեղինակության պահպանումը:  Առնանգման դեպքում պատվի պահպանման համար մղվող պայքարի ձների հարգումը: Ավանդություններ տոհմային հերոսների կամ ազգը հիմնող նշանավոր անձանց մասին: Ազգատոհմը արդի փուլում, խորթացման պատճառները, տների կառուցումը տար եր տեղերում ն ի հետնանս դրա` ազգակցական թաղերի վերացումը: Ազգի մեծի կամ խորհրդատուի աննշան դերը մեր օրերում ն պատճառները: Ազգակցական որոշ սովորությունների պահպանումը ազգակցին պաշտոնի նշանակելու ն տնամերձ հողամասերն ընդլայնելու միտումով, կեղծ աժանքներով տնամերձ ստանալու գործում ազգակից պաշտոնյայի դիրքն օգտագործելը ն այլն: Ազգակցական որոշ սովորությունների պահպանումը գյուղական նակավայրերում` կապված հողային հարցերի, ազգակցական պաշտոնում նշանակելու հետ:

Տ 3. Ազգի տարածքային միասնության դրսնորումները Ազգակցական թաղերը ն դրանց առաջացումը: Գյուղեր, որոնք կրում էին որնէ ազգի անունը: Արդյո՞ք գյուղը երեմն միայն մի ազգից էր կազմվել, թե՞ ազդեցիկ ազգի անունն էր անցել գյուղին: 3. Նախնու կառուցած կամ գնած միակ տան տեղը` որպես ապագա ազգի տեղի հիմք: Ներկայացնել, թե գյուղում քանի ազգակցական թաղեր կային իրենց անուններով: 4. Այդպիսի տան շուրջը հետագա տասնամյակների կամ դարերի ընթացքում սխեմաներով ներկայացնել նոր տների առաջացումը, հետնապես` ազգի թաղերի ընդլայնման պատմությունը: Որնէ դարավոր ազգակցական կցաթաղի վերականգման փորձ: Հաշվել մի թաղում քանի ազգակցի տուն էր ընդգրկված: 5. Նմանապես` ազգի դրված տների տեղադրման փորձ` հողամասերով հանդերձ: Կայի՞ն արդյոք ազգակիցների համար ընդհանուր հողամասեր, անտառամասեր, ջրաղացներ, ձիթհաններ, դար նոցներ, թոնիրներ ն այլն: 6. Հանդուրժելի՞ էր ոչ ազգակից ընտանիքների խցկումը ազգակցական կցաթաղերը կամ ցրված տների միջավայրը: Կցաթաղերի տներում ակնատների համակարգի գոյությունը, ակնատների մեծությունը ն խաղացած դերերի անվանումները: 7. Պարզել` հետազոտվող շրջանը կցաթաղերո՞վ, թե՞ կցահողերով էր ազգակցական համակարգ ստեղծում: Կարո՞ղ էր արդյոք նրանց հողերի արանքում տեղավորվել ոչ ազգակիցը, ազգակցական թաղերի նկարագրություններ ն թաղերի վերականգնման փորձեր` գծագրման միջոցով: 8. Ազգի միասնության հատկանիշներից մեկը տեղային նակության միասնությունն է: Ներկայացնել, թե հետազոտվող գյուղում քանի՞ ազգակցական թաղեր կային (այժմ կա՞ն) ն ո՞ր ժամանակից են կորցրել միասնությունը: 9. Արդյոք ամառանոցներում ստեղծվո՞ւմ էին ազգակցական կցատներ: 10. Յայլաղային տների կամ վրանների դասավորությունը` ըստ ազգակցական խմ երի: Արդյո՞ք այստեղ շարքեր կազմելը նույն սկզ ունքներով էր կատարվում, ինչ գյուղում, թե՞ կային տար երություններ: Գծագրել ազգերի վրանների կամ տների շարքերի դասավորությունը:

1. 2.

11. Արդյոք ձմեռանոցները վերածվո՞ւմ էին նակավայրերի, ազգակցական կցաթաղեր ստեղծվո՞ւմ էին: 12. Ազգանդամ ընտանիքը վերանալուց հետո նրա տան ն հողամասերի անցումը նրա մերձավորներին, կոնկրետ ո՞ւմ. մեկի՞ն թե՞ շատերին: 13. Արդյոք Êորհրդային Հայաստան տեղափոխվելուց հետո պահպանվե՞ց ազգակցական թաղամասեր ստեղծելու անհրաժեշտությունը:

Տ 4. Ազգի տնտեսական միասնության դրսնորումները 1.

2. 3. 4.

Ազգն ունե՞ր ընդհանուր վարելահողեր, որոնք իր ներսում պար երա ար վերա աժանվում էին ընտանիքների վրա` ըստ անձերի կամ ամուսնական զույգերի: Ազգն ունե՞ր ընդհանուր արոտավայրեր կամ մի ընդհանուր հողամաս, որը ձեռք էր երվել ընդհանուր կոլեկտիվ ջանքերով: Ազգերն ունեի՞ն անտառամասեր, որտեղ անասնակերը (նան տերնը) հավաքվում ն աժանվում էր ընտանիքների վրա: Ազգի ընդհանուր ջրաղացը ն ձիթհանը, դրանք աշխատեցնողները հերթո՞վ էին նշանակվում, թե՞ առանձին մարդիկ մշտապես աշխատում էին ն վաստակից քույր ընտանիքներին աժին հանում: Ինչպե՞ս: Կայի՞ն ազգապատկան ընդհանուր թոնիրներ հաց թխելու համար, որոնք թաղվում կամ կանգնեցվում էին հարմար հրապարակներում, թե՞ դրանք պատկանում էին առանձին ընտանիքների, այց թույլատրվում էր օգտվել ազգականներին ն հարնաններին: Կայի՞ն ազգապատկան սանդեր կամ քարաղ մանրացնելու (սղկելու) ն ձավար ծեծելու լայներես սալաքարեր` սղկող մեծ զնդաքարերով, սրանցից աներկ այորեն օգտվո՞ւմ էին ազգի անդամները ն ուրիշները: Ազգն ունե՞ր ընդհանուրի կողմից ձեռք երված նժույգ, ցուլ, խոյեր, որոնք անասունների եղմնավորման ժամանակ օգտագործվում էին հավասար իրավունքով: Ունեի՞ն ազգակցական գերեզմանոցներ, որտեղ կարելի էր թաղել միայն ազգակիցներին, իսկ եթե գերեզմանոցն ընդհանուր էր, այդ դեպքում ազգն ունե՞ր իր հատուկ տեղը, որտեղ միայն ազգանդամներին էին թաղում, թե՞ գերեզմանաշարքեր ունեին միայն ընտանիքները: Թաղման հետ կապված ազգակցական ինչպիսի՞ սովորություններ էին պահպանվում. յուրաքանչյուր ընտանիքի պարտականությունները, անելիքները գերեզմանոցներում:

10. Կայի՞ն ազգատոհմը խորհրդանշող, նրա ընդհանուր սեփականությունը հաստատող խորհրդանշան-դաղմաներ, նշաններ, որ դաջվում էին կենդանիների վրա, դռներին, շիրմաքարերին, ծառերին: Դրանց ձները, ծագման պատճառները: 11. Կա՞ր ազգի համար ընդհանուր դաղմա` պատրաստված մետաղից, որով դրոշմվում էին ազգի ընդհանուր անասունները` նժույգը, ցուլը, խոյը նն: Ձնը կամ գլխագիրը: Այդ նշանները հաստատվում էին գյուղապետի՞, գյուղական ավագանո՞ւ, թե՞ ազգի մեծի կողմից: 12. Ի՞նչ վկայություններ կան ազգանդամ ընտանիքների սեփական անասունների ականջները կամ ազդրերը դրոշմելու դաղմաների կամ այլ ձնով արվող նշանների մասին, որոնք ծագել են մայր ընտանիքի դաղմաների նշաններից: Ասենք թե մայր ընտանիքի նշանն էր. որից քույր ընտանիքները հետնյալ դաղման նշաններն են առաջացրել. առաջին ընտանիքի նշանը, երկրորդ ընտանիքի նշանը, երրորդ ընտանիքի նշանը, չորրորդ ընտանիքի նշանը: Կամ ականջի վրա դանակով կամ մկրատով արվող նշաններ` այսպես օրինակ. հիմնադիր ընտանիքի նշանը, առաջին ընտանիքի նշանը, երկրորդ ընտանիքի նշանը, երրորդ ընտանիքի նշանը: 13. Ազգերն ունեի՞ն որնէ նշան, որը քանդակվելիս լիներ միայն այդ ազգատոհմի դռների, արավորների, շիրմաքարերի ն այլնի վրա: 14. Ո՞ր պայմաններում տնփեսան կարող էր ժառանգել աներոջ շարժական գույքը ն հողերն ու տները: Ազգի պահանջները: 15. Ընտանիքների հողերը համարվո՞ւմ էին ազգի ընդհանուր սեփականությունը: Ներելի՞ էր, եր որնէ ընտանիք օտարում էր իր հողերը

ազգից դուրս գնողներին: Ազգը ի՞նչ կանխման միջոցներ ուներ: 16. Ազգանդամ ընտանիքն իր հողերը վանքին կամ եկեղեցուն նվիրելու իրավունք ունե՞ր: Հակազդելու միջոցներ կայի՞ն: 17. Ազգակցական հարա երությունների մեջ փոխադարձ օգնության դերը տուն կառուցելիս, դաշտային աշխատանքներում, անասնապահության, տնային աշխատանքների մեջ, ինչպես նան տարերային պատճառների (հրդեհ, հեղեղ, երկրաշարժ, անասունների համաճարակ) միջոցին: 18. Հարակաշությունն ազգի ներսում. ոլո՞րն էին միավորվում: Անտառահատական հողագործություն, գութանավարի կամ արորավարի ժամանակներում, քլունգներով ու ահերով փորելիս, քաղհանելիս, հնձելիս, կալսելիս, անասնակերը տուն կամ ձմեռանոց տեղափոխելիս հարակաշի ի՞նչ ձներ էին կիրառվում: Ամ ողջ ա՞զգը, թե՞ առանձին անդամներն առանձին խում էին կազմում: Այլ ազգերից հարակաշի մեջ մտնո՞ւմ էին: Սնունդը: 19. Ազգն ունե՞ր ընդհանուր գութան, արոր ն այլ գործիքներ, թե՞ միայն առանձին ընտանիքներն էին ունենում: Ընդհանուր գործիքները ինչպե՞ս էին օգտագործում` միասի՞ն, թե՞ անջատ-անջատ: 20. Կայի՞ն ազգեր, որոնք ունեցած վարելահողերը պար երա ար վերա աժանում էին ընտանիքների վրա: Քանի՞ տարին մեկ անգամ: 21. Եթե ազգերի ընտանիքները տուն էին կառուցում կամ իրենց ուժերից վեր այլ աշխատանքներ նախաձեռնում, ազգի ընտանիքներն ինչո՞վ ն ի՞նչ չափով էին օգնության հասնում նրան, ինչպե՞ս էր կոչվում փոխօգնության այդ ձնը: Կերակրելը: 22. Ազգը փոխօգնության կամ օգնության կարգով սովորություն ունե՞ր տարերքի ժամանակ ազգակցի կորուստները հնարավորինս վերականգնելու (օրինակ` անասունների, վարող ու փորող գործիքների, հացի պաշարների ձնով): Իսկ ավերված տունը ձրի վերակառուցվո՞ւմ էր ազգի միջոցներով, թե՞ դրան մասնակցում էր նան համայնքը: Կերակրելը: 23. Փոխօգնությունը ազգի ներսում` դաշտային աշխատանքներում, անասնապահության մեջ, տնային ծանր գործերում, տարերային աղետների` ձնահոսքի, հրդեհի, ջրհեղեղի, երկրաշարժից առաջացած փլուզումների ժամանակ նն: Կերակրելը: 24. Անասունների արածեցման ն հողի մշակման արտադրական ընկերությունները ըստ թաղամասերի՞ էին կազմակերպվում: Բերել օրի199

25. 26. 27. 28.

29.

30.

31.

32.

33.

34.

35.

նակներ, թե գյուղը քանի՞ թաղամաս ուներ, յուրաքանչյուր արտադրական րիգադ ի՞նչ թաղամասից էր կազմված: Ազգը մասնակցո՞ւմ էր յայլաների տների կառուցմանը, իսկ եթե կային սար չ արձրացողներ, նույնպես օգնո՞ւմ էին: Կերակրելը: Ազգի ընտանիքները «ոչխարի հովվական ընկերություն» ստեղծո՞ւմ էին, թե՞ ոչ, եթե այո, ապա ինչպե՞ս: Հովիվների ընտրությունը, նրանց պաշտոնների աժանումը, սննդի ն հագուստի, զենքերի ն այլ պարագաների հայթայթումը: Ի՞նչ էր զուտ ազգի հովիվների միավորման անվանումը, ն ի՞նչ` եթե խառն էր լինում այլ ազգերի ներկայացուցիչների հետ, ընտրության մանրամասնությունները: Վարձը: Արդյո՞ք ազգի ոչխարի հոտի հովիվները հերթական կարգով էին նշանակվում: Այդ պարագայում հագուստ-կապուստը, զենքերը, մախաղը նն ընդհանո՞ւր էին: Արդյո՞ք հովիվը վարձու էր, վարձատրման կարգը, նրա նկատմամ համայնքի կամ ազգի պարտականությունները: Հովվի ազգությունը, տարիքը, տվյալ վայրի՞ց, թե՞ այլ տեղերից էր վարձվում: Ազգը «տավարի ընկերություն» ունե՞ր իր ներսում ն այն ինչպե՞ս էր կոչվում: Քանի՞ հոգի էին ընտրվում ն ի՞նչ պայմաններով, թե՞ ամեն մի ընտանիք իր տավարածն էր ունենում: Այդ դեպքում տավարած ազգականները միավորվո՞ւմ էին: Ի՞նչ էին կոչվում նրանք ն իրենց միավորումը: Ազգակիցներից կազմված անասնապահական միավորումները արդյոք լեռներում իրենց արոտատեղերն ունեի՞ն, թե՞ դրանք ընդհանուր էին: Ազգակիցները միավորվո՞ւմ էին յայլաղ գնալիս, նրանք կաթնամթերք պատրաստելիս փոխադարձ ի՞նչ պայմանավորվածություն էին ունենում: Մի ընտանիքն իր կովերն ու ոչխարները հանձնո՞ւմ էր մյուսին` կաթնամթերք ստանալու պայմանով: Փոխարենը ինչո՞վ էր հատուցում: Ձմեռանոցում առանձի՞ն ընտանիքներ կամ հովիվներ էին ապրում, թե՞ ոչխարը միավորում էին, կերը համատեղ կուտակում ն ազգից հերթով հերթապահ էին նշանակում: Պատահո՞ւմ էին դեպքեր, եր քիչ ոչխար ունեցողը չէր գնում ձմեռանոց, այլ դրանք հանձնում էր ոչխարատեր ազգականին ն իր ոչխարն ապահովում կերով: Ինչո՞վ էր հատուցում ձմեռողին:

36. Ովքե՞ր էին մեկնում յայլաղ` հեռագնա ամառանոց, տեղական ի՞նչ անվանում ուներ, ե՞ր էին մեկնում. ա. միայն ազգականներո՞վ, հարնաններո՞վ, խա՞ռը: Ընկերակցության կազմակերպման հիմքում ընկած սկզ ունքները, . ընկերակցության ղեկավարը, գործառույթները, նրա սոցիալական ն տնտեսական վիճակը, արեկամական աստիճանը, գ. ընկերակցության անդամների իրավունքները ն պարտականությունները, դ. ինքնապաշտպանության կազմակերպման եղանակները, ե. ընկերակցության տեղական անվանումը (համկա՞լ թե՞…) : 37. Արդյո՞ք ամառանոցային սեզոնային այդ նակավայրերը դառնում էին ազգակից ընտանիքների հիմնական նակատեղի, եթե այո, ապա ի՞նչ անվանումով: Արդյո՞ք այստեղ թաղերը ազգակցական սկզ ունքներով էին հիմնվում, թե՞ խառը` հարնաններից ն ազգական ընտանիքների նակեցմամ : 38. Արոտավայրերը ազգի սեփականությո՞ւնն էին, թե՞ համայնքի ընդհանուր օգտագործման տակ էին գտնվում:

–

,« – ,

: ,

– –

»: , (

– ,

(

– :

– –

–

, , ,

: `

, :

` , ,

, , -

, ,

: –

–

, ,

, -

: –

, :

–

. ,

: ,

, `

– –

( …

): `

(

–

(

), –

: -

) ` ,

– 2Մ11-2Մ111 ,

., `

, : –

: , ,

–

: , –

–

: –

(

) : –

(

), -

–

: ,

, –

(

–

, ,

, -

, , ,

–

, ,

` -

: –

, (

– –

: :

–

, :

–

: ,

–

, ,

–

, ,

(

– , ,

: – : – –

: -

: –

: :

– –

, : -

–

: :

– –

: –

, – –

: . `

– –

: :

: ,

– –

: : – – –

: ,

– `

(

–

, – –

: ,

–

, –

–

, : : –

, –

–

, :

–

, :

(

: – –

: (

): –

`«

»: – –

(

–

` :

– , –

( – (

): : ): ,

– : : – – –

: : ,

: –

: :

(

)–

, :

: –

–

, : `

, `

: –

, : ,

, : –

: -

– , `

: –

, ,

` `

, :

, ,

: : , -

: , , ,

, –

, ,

(

, -

. , : :

212 . 25-70 :

– )–

(

– 22 . : ,

: 8-10

, ` (

)

(

, :

–

, ,

– 2-2.5

, 0.75

, 1-1.5

0.5-

, , :

–

: ,

–

: :

–

: –

`« »:

–

: –

– –

: , -

: – –

: : –

–

. : ,

–

, .

` :

: – 1.

: 2. : –

(

–

): ,

, (

–

): -

( –

): ,

–

( ,

)

–

: – – – ,

– – –

` , ,

: , ,

(

: ,

–

: : –

–

, ,

, :

: –

–

( ,

–

): ,

–

– : –

–

: –

, 3-4

, , `

: –

` «

»,

: –

(

: -

–

: ( ,

(

) ):

–

: –

(

–

: –

(

): –

: –

–

– (

–

, ,

, : ,

– 1. ,

, : 2.

, , : –

(

–

: –

: – ,

–

, :

–

: ,

–

: – -

: ,

– ,

–

: `

(

–

: –

(

–

: :

: -

– ,

` :

–

: –

–

: –

– –

: ,

–

: ,

–

– – ,

, ,

: `

–

` 1/8

– :

: :

– :

: – –

: : ,

–

– 1.

: 2. ,

` ,

: ,

: –

–

, :

–

: –

(

–

– :

, –

, -

: – -

– – »,

: ` «

–

, :

: – :

–

– : –

: – – –

: ): :

( : –

: –

` ,

, , :

–

: –

–

` :

– –

: `

5-6 `

–

` «

» –

: , , :

– ,

: –

` ,

: –

` : –

–

: , , :

–

: –

– :

, ,

–

: : ,

` , :

: ` -

, : – ,

` : –

–

, ,

– – –

( )

: : (

)

: –

: – –

(

)

: –

: (

)–

, –

: ,

– ,

: -

: –

–

, – –

: ,

, :

–

: ,

–

(

, -

)

–

` :

. – 23 . – 68 (

) – 15, 17 –

(

) – 29, 43 .

. . , ,

(

)

. ,

(

)

. (

) (

)

(

)

( (

) )

(

)

(

)

(

)

(

)

. )

(

. . . ,

(

)

. .

(

)

(

)

(

) (

)

. (

)

. .

. . , . (

) . (

)

, .

(

)

(

)

(

)

. (

) .

(

)

. , . .

(

) (

(

)

(

)

(

)

, .

(

)

(

)

(

)

. . (

)

(

. )

(

)

, (

)

(

)

(

) (

)

( (

) )

(

) (

)

(

) (

(

) ,

)

(

)

(

)

(

) ,

(

) .

( (

)

(

)

(

)

(

)

(

) ( ( (

) ,

)

) (

)

(

) (

)

(

) )

(

) (

) )

( (

) (

)

(

)

(

)

(

)

(

)

(

)

(

) (

)

(

)

(

)

( (

) )

(

)

(

)

(

)

(

) (

)

(

)

(

)

(

)

( ,

)

) )

( ( (

)

(

) (

)

(

)

(

) (

)

. (

) (

)

(

)

(

)

(

) )

(

)

(

)

(

)

(

)

(

)

(

)

(

)

( (

) )

(

)

( (

(

) )

)

(

)

(

)

(

)

(

)

(

)

(

)

( ( ( (

)

) )

)

(

) (

)

( (

) )

(

)

(

) ( (

) )

(

)

(

) (

( (

) ) )

(

) (

)

(

) ( (

(

) )

)

(

) )

( (

)

. (

) (

)

(

) (

) )

(

( (

) )

, -

( (

(

) )

)

(

)

(

)

(

)

(

)

(

)

(

) (

(

) )

(

) (

)

(

)

(

) (

)

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . .

. .–

. ,

, 2001:

2. 3.

, 1882:

.–

., ,

, 1948:

, . 1-5,

1942-1962: 5.

, . 1-4,

., 1971-

1979: 6.

., -

, 1902:

., 1942, . ,

, 1944, . ,

., (

9. 10.

, , 1948:

, 1946, . ,

, 1912: ), 1862-1863,

, , 1900:

11. «

»,

, 1874: 12.

., (1801-1917),

13.

, 1959:

14.

, ,

15.

, 1912: , 2002:

1972:

16. 17. 1972,

., 10:

(

,«

., 1974: .

18.

19.

, 1899:

., (

20.

, 2005:

, . Մ11-Մ111,

21.

, 1901:

. , 1970:

22. 23.

24.

, 1938:

, 1989,

(

25.

1980-1990). – , . 111,

. , 2000:

., (

, 2Մ,

, 26.

, 2010:

27.

28.

, 1900:

, . 1,

. 1970:

, 1917:

29.

, 1969: 30.

, 1952:

31. . 32.

, .,

33.

., , 1913:

34.

., , 1905:

35.

, 1950:

, 1913, № 1:

, . 221Մ,

( , ,

, . 22Մ1,

), ,

, . 211,

, 1916:

36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43.

., ., ., ., .,

, . 2Մ1, , . 1, ., 1983: , , . 2, ., 1988: , . 2, ., 1988: , , . 3, ., 2004: , . 1946: , . 1969: , ,

, , ., ., .,

, 1907:

. 12,

1981: 44.

2005: ., 21Մ-2Մ , 1958, № 1: , ,

45.

, 46.

1941: 47.

, «

., , 1917:

48. .

, 1964, . ,

, 1971:

49. ,

, 1913:

50.

2003: 51. 52.

., ., .

« 53.

(

., 1963:

, .», 1963,

1963, № 1: 54. 55.

, . 2111,

, 1906: , . 5, .,

1973: 56.

., № 1:

), «

(212 », 1987,

57.

», 1965, № 1: 58.

15-18-

», 1973, № 2:

, . 2,

59. 60.

., (1856-1914),

61.

., 1984:

, 1965:

»(

62.

), 1985, № 1:

, 1976:

, 1960:

63.

, 1904:

64.

65.

, , . 2211, , 1912, № 1, , 1912, . 221Մ, № 1, , 1913:

., 22111, № 2,

66.

, . 1-4,

1944-1945: 67.

68.

, ,

69.

., 1925: ., 1934:

, 1957:

70.

. 4,

522: 71.

72.

298 :

., (212-22) (

73.

. № 5537,

. . . ,

, 2000:

., ( ). –

, 74.

, 2001,

70-75:

.– ,

. ,

75. 76.

, -

, 2009, , 1954:

36-43:

, .

1903: 77. 78.

, 1964:

, . 79. 80.

, 81.

, 1885, . : , 1975:

, .,

, 1919:

. –

, ,

, 2001: .,

82.

(

, 2010: .,

83.

(

), ,

84.

, 2011:

, 1958,

85. . 86.

, 1913:

, . 1961:

, ,

87.

, 2003:

88.

., .

1-19, 1971-2005 89.

90.

, 1973,

1979, № 1: 91.

(

., «

), »,

92.

, 1974:

, «

»,

. -

, 1977, № 2: 93.

( , 1987,

94.

, (

2004: 95.

., (212-22

96.

, 2005, 1 (168):

., ( ),

97.

., , 2007,

98.

, 2007:

2 (122): ., ),

99.

( , 2009, 1(180):

., ( ),

, 2011:

100.

, 101.

, « ., 2011:

»,

, ,

, ., «

102.

, «

, 2011:

»-

»,

103.

, , 2011,

), «

»,

., ( ,

, 2011,

104.

212–22

(

212 – 22

»(

105.

59-75: , . 1-2,

106.

., 1979-1980:

., , 1902:

107.

108.

109.

, . ,

). – 1(4), 2012,

), ,

, . 12,

, 1911:

, 1895:

1905: 110.

, . ,

., , 1998:

, ,

111. , 1896: 112.

113.

, 2009,

., 1965:

114.

., ,

, 1987:

115.

, 1893:

116. 117. 118. 119. 120.

., ., ., .,

, . 2,

, 1903: , , 1902, № 2: , ., 1939: , . 1-3, ., 1931-41:

, 1893:

121.

122.

, ,«

, 1971: , ,

»,

123. 124.

», .

, 1894-95, . , ., 1958:

., 22

125.

, 2010: .,

126. 127.

, 1963: ., 1956:

., «

128.

, 1896, № 1:

, .

, 1950: 129.

1832: 130.

, .

131. 132. ”, 133.

., . . 111, 1889. ., ., ., 1988.

, , 1895:

, 1989:

.“

134.

, 135. 136.

, 1971. , 1959, № 6.

212 .,

., .,

212 137. 138.

, 1988.

“

., , 1952, № 1. ., , ., 1978. .,

, 139. 140.

141. 142. 143.

., 1983.

” .

, . 12, . ., 1982.

, 1981:

., 1972.

, 144.

., , . 1, .,

145.

., 1979.

., 1905.

, 1887. .,

146.

, . 1, 147.

, 1889.

., «

»,

(

.), 1948,

№ 11: 148.

1990. 149.

. “

. 1899 .,

150. 151. 152.

., .,

“ .

., 1996.

”

. 111. , ., 1958. , ., 1966.

153.

: -

.– . 154.

: ., 2004.

“

, 155. 156. 157. 158.

., 1976,

”. –

. 18.

., .,

, . 11,

., 1961. , ., 1963.

, 1910.

, 1,

, “ 159.

163. 164. 165. 166.

”, . 15,

., ., ., . 6, ., 1974. ., ., ”, 1960, № 67. ., .,

167.

., 1945. .– , 1961.

, 1983, № 5.

, (

, 2010.

., 1982.

.–

, 1983, № 5.

, 1981, № 5.

.– 168.

,“ 169.

”, 1968, № 5.

– 170.

., 11,

171.

, 1927, Մ1.

160. 161. 162.

”,

, 1961. ., , 1972.

., 1976. , . 1,

, 1960, .

)

№ 1.

- 1975, 1976,

. .

1973,

, .

. 4.

., .

, .

1972-73

. 6.

. , .

9. 10.

(

, . )

1970, 1975 .-

11.

12.

. .

. -

13.

, .

14.

. .

. 15.

, .

. .

. 16.

, .

17. ,

18.

1870-1871

, .

. .

19. ,

. .

. 20.

1971, 1972, 1973 ., ,

. 21.

, .

1971, 1973 -

22.

23. .

24.

. .

25.

26. (

)

27.

, .

. 28.

. .

29. (

, .

)

30.

. (

) .

31.

, .

. 32.

. 33.

) .

. 34.

35.

. -

36.

(

), .

. 37.

(

)

, (

) .

39.

( .

38.

. )

. .

40.

), .

41.

, .

. 42.

. 43.

. 44.

, .

. .

45.

), .

46.

), .

47.

. 48.

. .

49.

. (

50.

)

), .

51.

, .

. 52.

»-

Փ 1.

Փ 2.

Փ 3.

SUMMARY ....................................................................................................................

Փ 1. Փ 2.

. , ,

Փ 2.1

Փ 3. Փ 4.

(212 .

–22 .

)

. .

Ստորագրված է տպագրության 11.04.2012 թ.: âափսը՝ 60x841/16 : Տպաքանակ՝ 100: Պատվեր՝ 61:

ԵՊՀ հրատարակչություն, Երնան, Ալ. Մանուկյան 1 Երնանի պետական համալսարանի օպերատիվ պոլիգրաֆիայի ստորա աժանում Երնան, Ալ. Մանուկյան 1