Հայոց հայրենիքը

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԲԱՐՁՐԱՎԱՆԴԱԿԸ ՀԱՅԵՐԻ ՀԱՅՐԵՆԻՔՆ Է

(կամ` ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ` ՀԱՅԵՐԻՆ)

«Հայկական բաñÓñավանդակն է Հայոց ոաïմության գլխա-վոñ թաïեñավայñը եւ դա է ոաïկեñվում ու զգացվում իբñեւ մեñ ամբողçական հայñենիùª անկախ ազգագñական ոայմաննեñից եւ Åամանակնեñի ùաղաùական սահմանագÍումնեñից»: Հայկ Ասատւյան ìեñջին տաñինեñին մամուլում եւ տաñբեñ ամբիոննեñից հաճախ է հնչում այն միտքը, թե բռնագñավված հայկական հողեñն ընդամենը հիՇողություն են, ղատմության անվեñադաñÓ դñվագ, եւ ամենեւին էլ կաñիք չկա ղայքաñելու, աñյուն թափելու դñանց վեñա-տիñման համաñ, քանզի միեւնույն է` ոչ ոք չի գնա այնտեղ աղñելու, իսկ այսօñվա Հայաստանի Հանñաղետությունը լիովին բավաñաñ է հայության հոգեւոñ եւ այլ կաñգի խնդիñնեñը լուծելու համաñ: Սույն հñաղաñակմամբ, նղատակ ունենք հակահաñված տալ նման վտանգավոñ մտայնություննեñին, ոñոնք աñվում են եñբեմն անգիտաբաñ, իսկ ավելի հաճախ` մութ նղատակայնությամբ: Մաñդու եւ աՇխաñհագñական միջավայñի փոխադաñձ կաոը վաղուց հաստատված է գիտությամբ: Այս իմաստով, ինչոես ուսուցանում է Ցեղային աՇխաñհայեցողությունը, Ազգը եւ Հայñենիքը Բացաñձակի ու Հավեñժի հաñթության մեջ կազմում են մեկ, անքակտելի ամբողջություն. Հայաստանը մնայուն հայñենիք է միայն հայեñի համաñ, իսկ հայը հաñատեւելի է միայն Հայաստանում: Ըստ այդմ, եñբ մասնատված է հայոց հայñենիքը, խաթաñված է նաեւ հայի էությունը, եւ քանի դեռ չունենք ամբողջական Հայաստան, հոգեբանոñեն, հետեւաոես եւ դիմագծոñեն մնում ենք աղճատված: Իսկ ո±ñն է այդ նվիñական Հայաստանը` հայոց հավիտենական հայñենիքը, ոñին, ինչոես ծնողին, չեն ընտñում: Դա, ոñոՇակի սահմանագծեñով, բնաՇխաñհագñական այն անբաժանելի ամբողջությունն է, Շñջաոատի նկատմամբ բաñձñադիñ «լեռնային կղզին», ոñն աՇխաñհագñական գիտության կողմից կոչվում է Հայկական բաñձñա-

վանդակ: Հայկական բաñձñավանդակը Աստծուց կամ Բնությունից հայեñիս տñված այն հողակտոñն է, ոñին են միայն հաñազատ եւ բնոñոՇ մեñ հոգե-մաñմնական գծեñը: Սա այն բնատաñածքն է, հայեñիս միակ եւ կայուն «անվտանգության գոտին», ոñից դուñս այլ «օջախնեñ» փնտñելը ազգային ինքնասոանություն է, ոñից դուñս` ոգու եւ բնատաñածքի անհամատեղելիության ոայմաննեñում, հայը ենթակա է վատասեñումի, ձուլումի: Պատկեñացñեք, ոñ հայեñը, թեկուզ հոծ զանգվածնեñով եւ մեկուսացված, աոñում են, օñինակ, Մադագասկաñում, ուñ չեն տեսնում եւ չեն տենչում Աñաñատն ու Սեւանը, Աñագածն ու Աñաքսը, աոñում են տեղի բնական ոայմաննեñից թելադñված կենցաղով, բաñձñաբեñձ լեռնեñի փոխաñեն` անծայñածիñ օվկիանոսն է դառնում նñանց մտքի եւ հոգու եñեւակայության սնուցիչը, փոխվում է նñանց դիմագիծը եւ այլն. անվիճելի է, ոñ նñանք աստիճանաբաñ կհեռանան իñենց էությունից ու կենթաñկվեն տեսակափոխումի: Այս առումով, սփյուռքահայությունը հայ մնալու մեկ ճանաոաñհ ունի` դաñձ դեոի իñ նախահայñեñի սñբազան եñկիñը, եւ գաղթաՇխաñհի հայաոահոանումն ունի մեկ նոատակ` հնաñավոñին չափ հայ մնալ` մինչեւ հայñենադաñձություն: Կաñծում եք, իզո±ւñ էñ անհայñենիք հñեությունը հազաñամյակնեñ Շաñունակ տենչում Եñուսաղեմը, թե± թուñքեñի ձգտումը դեոի Թուñան` ընդամենը զավեՇտ է` «թուñք եñիտասաñդությունը զվաñճացնելու»": Քաղաքական սահմանագծումնեñով, Հայկական բաñձñավանդակի մեծ մասն այսօñ մեñը չէ. ազգագñական ոայմաննեñը եւս ի նոաստ մեզ չեն` Աñեւմտահայաստանը գեñազանցաոես բնակեցված է թուñքեñով եւ քñդեñով: Բայց աñդյո±ք այդ կոñսվածը դադաñում է Հայոց հայñենիք լինելուց: Դիմենք Նժդեհի խոñհñդին. «Իմ եñկիñը ժամանակավոñաոես մնալով օտաñ լծի տակ, չի՛ կաñող դառնալ այդ օտաñի Հայñենիքը, քանզի Աñեւելքի անուղղա խուժը, ոñ թñքություն կկոչվի, ոչինչ ունի տված այդ եñկñին - ո՛չ մեծ մեռելնեñ, ո՛չ միտք, ո՛չ զգացում... այն ամենը, ոñ աննյութեղեն Հայñենիքը կստեղծե»: Ահա՛ թե ինչո՛ւ է Ցեղակñոնությունը նՇանաբանում` «Հայաստանը` հայեñին», ոñ ասել է` Հայկական բաñձñավանդակը միայն Հա՛յ ցեղի հայñենիքն է: Այլ կեñո ասած` Հայկական բաñձñավանդակի նկատմամբ հայñենատիñոջ (կուզեք` սեփականատիñոջ) մենաՇնոñհ իñավունքը հայեñի՛նս է: Վեñն ասվածից հետեւում է նաեւ, ոñ Հայկական բաñձñավանդակի ամբողջական սահմաննեñում (իմա` ողջ բաñձñավանդակին տիñելով) միայն մենք կաñող ենք իբñեւ ազգություն եւ ոետություն

նեñդաՇնակոñեն զաñգանալ ու հաñատեւել: Հայկական բաñձñավանդակի` Առաջավոñ Ասիայի այս ռազմավաñական բանալու ամբողջական ձեռքբեñումով է միայն Հայաստան ոետությունը հնաñավոñություն ստանում ունենալու գեոստñատեգիական նՇանակություն. այն վեñստին դառնում է տաñանցիկ ուղինեñի խաչմեñուկ, հսկում առաջավոñասիական չոñս խոՇոñ գետեñի ակունքնեñը (հանգամանք, ոñը զգալի դեñ է խաղում` այսօñ Թուñքիան դաñձնելու տաñածաՇñջանում գեñիՇխող), ինչոես եւ, ոñ ոակաս կաñեւոñ չէ, տեñ դառնում Շատ ժողովուñդնեñի բաղձանք հանդիսացող մեñ փաñթամ աñոտավայñեñին (մի գñեթե անտեսված իñողություն, ոñը էական է հանդիսացել քոչվոñ մի Շաñք ցեղեñի` մեñ բաñձñավանդակում վեñջնական հանգñվան գտնելու գոñծում): «Հայկական լեռնաՇխաñհը նեñկայացնում է աՇխաñհագñական, մՇակութաոատմական, ինչոես նաեւ տնտեսական եւ ընդհանուñ էթնիկական մի ամբողջություն: Այստեղ հիմնված ոետությունը չի կաñող համաñվել կայուն, եթե ամբողջաոես չի զբաղեցնում այդ լեռնային տանիքը` իñ բնական թեքություննեñով»,ասում է Ադոնցը: Այսօñ խաթաñված է նաեւ մեñ էությա՛ն ամբողջականությունը. հայությունը սեղմված է իñ Հայñենիքի ընդամենը 1/10-ում, իսկ դա նՇանակում է, ոñ մնացած մեծ մասի բնական նեñուժը նա չի ստանում: Չի կաñելի հիՇողության կամ մտաոատկեñի մեջ տեղավոñել ոա-ոեñից լսած, գñքեñում կաñդացած եւ լուսանկաñնեñում տեսած Նեմñութի վեհությունը կամ Վանա լճի գեղեցկությունը եւ համաñել, թե սեփական հոգեկան կեñտվածքն անհñաժեՇտ սնունդ ստացավ բնական միջավայñից: Պետք է այդ միջավայñում աոñե՛լ: Կոñցնելով այս կամ այն բաñբառը, տաñազը, մոռացության տալով «տեղական» սովոñույթ կամ ավանդույթ` հայությունը կոñցնում է իñ էության ամբողջականությունը: Ահա՛ թե ինչո՛ւ, հայության առաջնային խնդիñն է` հայñենատիñությո՛ւն: Սա մեզ համաñ տնտեսական խնդիñ չէ՛, ինչոես փոñձում են նեñկայացնել ոմանք, այլ` գոյաբանակա՛ն, ուñ փնտñում ենք ո՛չ թե տնտեսական Շահավետություն, այլ` էություն: «Հայñենիք տենչալով, մենք ավելի կուզենք Մասիսի ճակատը տեսնել, քան Աñաñատյան դաՇտի մեջ բամբակ մՇակել: Մեñ նախահայñեñու սñբաստաննեñը եւ գեñեզմաննեñը ձգողական ավելի մեծ խոñհուñդ ունին, քան ՄՇո, Կաñնո կամ Վանա Շուկանեñը»,- այսոես էին ասում 30-ականնեñի ցեղային-հայñենատիñական Շաñժման մեñ մեծեñը. այդոես ոետք է հասկանանք եւ մենք:

Այսոիսով, Հայñենիքի վեñատիñումն ու վեñաբնակեցումը հայության մոտակա առաքելությունն է, ոñը ոատմության բեñումով, ոետք է իñականացվի նա՛խ թուñքի հետ անխուսափելի ցեղա-մաñտով: Այո՛, ցեղամաñտով, քանզի մնացած` անաñյուն ճանաոաñհ-նեñը ոատմությամբ աñդաñացված չեն: Եվ «խաղաղ գոյակցության» անաñժեք քաñոզնեñը միայն մե՛զ կաñող են խաբել, բայց ո՛չ թուñքին: - Թող լինի խաղաղ գոյակցություն,- ասում ենք մենք,- միայն ո՛չ մեñ Հայñենի հողում: Ի±նչ է նվաճել Հայոց բանակը Աñցախյան ազատամաñտի տաñինեñին: Նա ազատագñել է այն, ինչն ի վեñուստ տñված է մեզ: Մնացած բացատñություննեñը, ոատմության հավիտենության մեջ, աñժեք չունեն: - Ենթադñենք ազատագñել ենք Աñեւմտահայաստանը եւ Հայկական բանակը հուսալիոñեն ոաՇտոանում է այն, միեւնույն է` այդ տաñածքնեñը վեñաբնակեցնել չենք կաñող, քանզի ոչ ոք չի գնա այնտեղ աոñելու,- այսոես դատողնեñ մեզանում քիչ չեն: Մենք նայում ենք ոատմությանը եւ փաստում, ոñ այն հագեցած է ժողովուñդնեñի զանգվածային վեñաբնակեցումնեñով: Ինչո±ւ Շաոուհն ու ՇահԱբասը, թուñքեñն ու բոլՇեւիկնեñը, կանգ չառնելով միջոցնեñի առաջ, կաñողացան հայեñիս տեղահանել եւ հաստատել օտաñ ափեñում, իսկ մենք ընդունակ ոիտի չլինենք սեփական ժողովñդին վեñաբնակեցնել Հայñենի հողում: Հñեանեñը` մեծագույն կամքի ուժով, վեñատիñեցին ու վեñաբնակեցñին թՇնամինեñով Շñջաոատված եւ Շուñջ եñկու հազաñամյակ կոñսված իñենց հայñենիքը"": Ուñեմն, էականը նոատակադñումն է եւ այն իñացնելու անընկճելի կամքը: Մենք հավատում ենք մեñ Ցեղի կամքի ամենազոñությանը, եւ մնում է, ոñ հաղոñդակից լինենք նñան: ØուՇեղ Èալայան

" Ա. Ահաñոնյանի թյուñըմբռնումն է («Հառաջ» օñաթեñթ, Փաñիզ, 10 աոñիլ, 1927թ.): "" Հայñենատիñության խնդñի հետ կաոված` հաճախ են տաñվում զուգահեռնեñ մեñ եւ հñեանեñի միջեւ, ինչը, կաñծում ենք, հիմնազուñկ չէ:

Հակաճառողնեñն ասում են` մի±թե կաñելի է մեզ համեմատել հñեանեñի հետ. նñանք գաղափաñախոսություն ունեն, կաոիտալ, իսկ մե±նք... Եñեւի թե հասկանալի է, ոñ այդ ամենը միանգամից կամ ինքնին չի ստեղծվել: Սկզբում Շաñադñել են Մովսեսի հնգամատյանը (Թոñա), տաñագñվելուց հետո` ոայմաննեñը ստիոել են գñել Թալմուդը: Եñկաñ դեգեñումնեñից հետո, մի Շաñք մտածված քայլեñով` նախ հիմնել են ընդամենը 14 000 քառ. կմ. տաñածքով ոետություն, աոա` իñենց հաñեւաննեñի հաՇվին ընդլայնել այն... Մենք ստեղծած ունենք Ցեղակñոնություն, Տաñոնականություն, ոñոնց հիմքի վñա, նույնիսկ մեկ սեñնդի նոատակամղված ջանքեñով, կաñելի է ամբողջացնել Հայոց ազգային գաղափաñախոսությունը: Բայց, ի տաñբեñություն հñեանեñի, դñանք մեզ համաñ կյանքի ուղենիՇ չեն, եւ մեզանում, ոñոես կանոն, յուñաքանչյուñ նոñ սեñունդ փոñձում է ամեն ինչ սկսել նոñից: ԱնՇուՇտ, նաեւ համեմատելի չեն մեñ եւ հñեանեñի կաոիտալնեñը, հատկաոես, ոñ հայ մեծահաñուստնեñը, հիմնականում, նախընտñում են իñենց ունեցվածքը թողնել օտաñնեñին, քան ծառայեցնել Հայñենիքին (դաñձյալ` ի տաñբեñություն հñեանեñի): Բայց չհուսահատվենք. Իսñայելը ստեղծվեց գñեթե ոչնչից, իսկ մենք ունենք Հայաստան ոետություն եւ, ոñ ոակաս կաñեւոñ չէ, միատաññ բնակչություն:

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԲԱՐՁՐԱՒԱՆԴԱԿԻ

ԲՆԱԿԱՆ ՍԱՀՄԱՆՆԵՐԸ

Հայկական Բաñձñաւանդակ եւ ոատմական Հայաստան - միեւնոյն բանեñը չեն դñանք: Առաջինը զուտ բնա-աՇխաñհագñական ըմբռնում է, ոñով` բնօñէն ոñոՇ ու անփոփոխ, եñկñոñդը` ոատմա-ազգագñական, ոñով` ենթակայ սեղմումի եւ ընդլայնումի, ինչոէս ինքը` կեանքի յաñափոփոխ հոլովոյթը: Անցեալում մեñ քաղաքական կեանքն ու ոյժն այնքան անկայուն եւ ելեւէջային են եղել, ոñ այսօñ դժւաñ է առանց վեñաոահումի մատնանՇել ոատմական Հայաստանի սահմաննեñը: Ո՛չ միայն օտաñնեñն են յաճախ քաղաքականաոէս մասնատել մեñ եñկիñը, այլեւ հայոց ոետական դñօՇը մեñթ իñ ազդեցութիւնը ծաւալելով (օñկ. Տիգñան Մեծի ժամանակ), մեñթ վասալային մանñաոետութեանց խոñհñդանՇան դառնալով (ԱñՇակունինեñի անկումից յետոյ), մեñթ տաñագñւելով (Կիլիկեան Շñջան), մեñթ իսոառ չքանալով` ոատճառել է այլազան սահմանագծումնեñ: Շփոթիչ դեñ է խաղում նաեւ հին ոատմիչնեñի` հայեñի Թñակիայից գալու եւ ոñոՇ մաñդա-ոատմաբաննեñի` հայոց փոքñ-ասիական ծագման տեսութիւննեñը, ոñոնցից հետեւացւում է, թէ մեñ ազգի նախօñոñանը Փոքñ-Հայքն է: Հնեñը ոատմական Հայաստան ասելով` ընդհանñաոէս հասկանում են Մեծ-Հայքը եւ Փոքñ-Հայքը: Առաջինը մեñ եñկիñն ուսումնասիñող գեñմանացի գիտնականնեñի «Հայկական Բաñձñաւանդակ» անւանած աՇխաñհագñական միաւոñն է, բնական Հայաստանը, ոñ ըստ մաñդաբանական նոñագոյն տւեալնեñի, հայ ցեղի եւ ազգութեան կազմաւոñման բնական միջավայñն է, այսինքն` հայոց յաւիտենական Հայñենիքը: Բնօñէն սահմանագծւած այս բաñձñաւանդակն է Հայոց ոատմութեան գլխաւոñ թատեñավայñը եւ դա է ոատկեñւում ու զգացւում իբñ մեñ ամբողջական Հայñենիքը` անկախ ազգագñական ոայմաննեñից եւ ժամանակնեñի քաղաքական սահմանագծումնեñից: Այս հայñենըմբռնումն աñդիւնք է ո՛չ միայն մեñ ենթակայական տñամադñութիւննեñի, այլեւ` բնական գոñծօննեñի առաñկայական անդñադաñձումի-աՇխաñհագñօñէն ամբողջական եñկիñն է ոաñտադñում օñգանական հայñենասիñութիւն, հայñենիքի յաւիտենական զգացում, հայñենազգացութիւն: Աñաñատը սñբազան է բոլոñ հայեñի համաñ, ոñովհետեւ դա կենտñոնական բաւիղն է Հայկական Բաñձñաւանդակը ձեւացնող լեռնեñի, բնա-

կան խոñհñդանՇանը Հայոց Հայñենիքի ամբողջականութեան: Այսօñ, Պաñսկաստանն իñ թաթաñաբնակ Ատñոատականով եñկաñում է մինչեւ Աñաñատ: Թուñքիան աñդէն ոտքը դñած Աñաñատեան դաՇտում` սոառնալից կեñոով սեղմել է խոñհñդային «բեկոñ-Հայաստան»ը: Աñաքսի ձախ ափի ոñոՇ կէտեñում ռուս զինւոñն է ոահակում: Թուñքիոյ քաղաքական դñօՇի տակ` Հայկ. Տաւñոսն ազգագñօñէն ստացել է զուտ քñտական նկաñագիñ: Հայկական Պաñն ու Ծաղկանցն օñըստօñէ մեñկանալով քñտութիւնից` նաեւ ազգագñօñէն ստանում են թուñք-թաթաñական կեñոաñան: Հայկական Կովկասի այլեւայլ մասեñում աչքի են զաñկում թաթաñական ազդեցիկ գծեñ: Մեծñանցը ե ւ քաղաքականաոէս ե ւ ազգագñաոէս ստացել է թուñքական դñոՇմ: Մեñ եñկիñը կազմող հինգ լեռնագօտինեñից չոñսը անցել է թուñքեñի ձեռքը, մէկը` վիճելի դաñձել հայեñի եւ թաթաñնեñի միջեւ: Թուñքեñը տիñում են մեñ բաñձñաւանդակի տաñածութեան 4/5-եññոñդականին, թաթաñնեñը եւ վñացինեñը` 1/10-եñոñդականին: Ազգագñօñէն` Հայկական Բաñձñաւանդակը հազիւ իñ 1/10-եñոñդականով ոահում է հայկական կեñոաñան: Այս իñողութիւննեñը, ոñքան էլ նՇանակալից Առաջաւոñ Ասիոյ ոատմութեան եւ մանաւանդ Հայաստանի, հայ ազգի գոյութեան, լինել-չլինելու կնճիռի տեսակէտով, այնուամենայնիւ, ի զօñու չեն Հայկական Բաñձñաւանդակի բնական միութիւնը ոառակտել: Հայկական Բաñձñաւանդակը բնական մի միաւոñ է, աՇխաñհագñական անբաժանելի մի ամբողջականութիւն է: ՃիՇդ է նկատում աՇխաñհագիñ Էվալդ Բանզէն, թէ «աՇխաñհագñական առանձին բնութեամբ մի Քիւñտիստան գոյութիւն չունի», այսինքն` ոչ միայն այսñ, այլեւ` անդñ-տիգñիսեան լեռնաՇխաñհը ոատկանում է Հայկական Բաñձñաւանդակին: Հայաստանն իñանական եւ փոքñ-ասիական աւելի ստոñանիստ սաñահաñթնեñի եւ Միջագետքի, Ասոñիքի ու Կովկասի դաՇտագետիննեñի միջեւ տաñածւած ամենակաñկառուն բաñձñաւանդակն է: Հանñածանօթ է սահմանային այս ըմբռնումը, բայց Շատ ընդհանուñ, վեñացական, իñական մանñամասնութիւննեñի մէջ` չբաւաñաñող: Ո±ւñ են վեñջանում Իñանը, Փոքñ-Ասիան, Կովկասը, Միջագետքը. ո±ñտեղից են սկսում Հայկական Բաñձñաւանդակի բնական սահմաննեñը: ԱնհñաժեՇտ է այս մասին յստակ գաղափաñ կազմել: Կենսաբանօñէն եւ գոñծնական քաղաքականութեան տեսակէտից ահագին նՇանակութիւն ունի լիազգաց հայñենըմբռնումը: Դա ասել է` նոատակի առաñկայական եւ ամբողջական դիմագծումը: Դա ասել է` քաղաքական ուՇադñութեան եւ ձգտումնեñի կենտñոնացում: Դա կաñող է լոյս սփռել

էական այնոիսի հաñցեñի վñայ, ոñոիսիք են. ա) Ո±ñն է բուն մեñ Հայñենիքը, ոñից դուñս այլ «օջախ»նեñ ոñոնելը բանդագուՇանք է միայն, անհայñենազգաց քաղաքաբանութիւն, անստեղծագոñծ դեգեñում, ուՇադñութեան եւ կամքի ցñում, անկենսաբանական ցնոñք: բ) Կաñո±ղ է նեñկայ Խ. Հայաստանը գոյութեան հաւատ եւ մանաւանդ վտանգի ժամանակ ինքնաոաՇտոանւելու յոյս նեñՇնչել: գ) Հնաñաւո±ñ է Հայաստանից դուñս հոգեւոñ հայñենիք ստեղծել, անհող ոետութիւն: դ) Բնական ինչոիսի± սահմաննեñում հայեñը կաñող են իբñեւ ազգութիւն եւ ոետութիւն օñգանաոէս զաñգանալ, այսինքն` տնտեսաոէս, քաղաքականաոէս, ռազմագիտօñէն յաñաբեñաբաñ աոահով դիñք նւաճել: Հայը նախ ազգակիցնեñ չունեցող ժողովուñդ է: Եւ հենց դñա համաñ էլ նա սովոñականից աւելի կաñիք ունի եñկու բանի - ցեղային նեñկաñողական ոյժեñի յաñատեւ լաñումի եւ բնօñէն ամբողջական հայñենիքի: ԱՇխաñհագñօñէն ամբողջական ոñեւէ միջավայñի սահմաննեñը ճՇդոñոՇող հիմնական գոñծօննեñն են - եñկñաբանական կազմը, լեռնա եւ ջñագñական դñութիւնը, կլիմայական, կենդանական եւ բուսական առանձնայատկութիւննեñը: Հայկական Բաñձñաւանդակն իñ սեոօñէն իջնող կողեñով, իñ աñտակաñգօñէն ցնցուած եւ քաոսային եñկñաբանական խաւեñով, խստօñէն կտñտւած եւ բաñձñակաñկառ լեռնագօտինեñով, մեñթ հանգուցաւոñ, մեñթ միազանգ հñաբխային վիթխաñի կոնեñով, բացառաոէս հñաբխային ծագման լճային ցանցով, իñ բաñձñաւանդակային գետեñի անմիաոաղաղ - առաւելաոէս կատաղընթաց - հոսանքով, աստիճանաբաñ դէոի աñեւելք կամ աñեւմուտք խոնաñհւող նեñքին հովիտնեñով, դէոի հիւսիս կամ հաñաւ եñկաñող կիñճեñով եւ եզեñական դաՇտեñով, իñ կլիմայական հակադñութիւննեñով եւ խայտաբղէտ բուսականութեան (յատկաոէս ալոեան) փաñթամութեամբ նեñկայացնում է բնական բազմազանութեանց իւñայատուկ մի նեñդաՇնակութիւն: Հայաստանի բնական սահմաննեñը հասնում են մինչեւ այնտեղ, ուñ այս բնոñոՇիչ նեñդաՇնակութիւնն աչքի է զաñկում: Կան դժւաñութիւննեñ եւ դñանք ծագում են այն տեղեñը, ուñ այս նեñդաՇնակութիւնը ոայմանաւոñող բնագծեñը կամ աղօտւում են կամ խառնւում Շñջակայ եñկիñնեñի բնութեան եñանգնեñին: Այդ դժւաñութիւննեñը ՇեՇտւում են յատկաոէս աñեւելքում եւ ա-

ñեւմուտքում եւ առաջին հեñթին ոայմանաւոñւում են ջñային ոñոՇ եñակնեñի ընթացքով: Ոñեւէ բաñձñաւանդակի բնական սահմաննեñն ամենահատու կեñոով ոñոՇում են լեռնաՇղթանեñը եւ գետեñը: ՆՇանակալից է, ոñ մեñ եñկñի բաñձñագոյն սաñահաñթը եւ գլխաւոñ ջñամբաñը տեղագñօñէն նոյնանում են Բաñձñ-Հայքում: Սակայն, այստեղից բղխող Եփñատն ու Աñաքսը հակահոս իñենց ընթացքով Բաñձñաւանդակի նեñքին մաñզում ոառակտիչ դեñ են խաղում, իսկ դñսից` լñիւ կեñոով չեն եզñաւոñում նñա սահմաննեñը: Աւելի աոեñախտ դեñ է խաղում նոյն ջñամբաñից բղխող Ճոñոխը, ոñ Սոեñի մօտից աստիճանաբաñ դէոի հիւսիս հակւելով` ի վեñջոյ բռնում է ՇեՇտւած հիւսիսընթաց ուղղութիւն եւ դուñս գալիս բաñձñաւանդակից, զլանալով Հայաստանին բնական ելք եւ սահմանագծում` Սեւ ծովի վñայ: Շփոթ է ստեղծում ե ւ Կուñը, ոñի աղբիւñնեñը նոյնոէս կաո ունեն Բաñձñ-Հայքի մեծ ջñամբաñին հետ: Հայկական մեծ գետեñին յատուկ աñեւելեան կամ աñեւմտեան ընթացքից Շուտ խոտոñելով` Կուñը Շտաոում է հակւել դէոի հիւսիս եւ Ջաւախքը Հայաստանի ու Վñաստանի միջեւ վիճելի դաñձնելով` ստանում է զուտ վñացական գետի բնոյթ, աոա թեքւելով դէոի հաñաւ` Խñամն ընդունելու կէտից բռնում է ուղղոñոՇ աñեւելեան ընթացք եւ սկսում բնօñէն սահմանագծել Հայկական Բաñձñաւանդակի հիւսիսը: Ուղղընթաց են Հաñաւային Հայաստանի (Տաւñոսի) ջñամբաñից սնւող գետեñը (Աñեւմտեան եւ Աñեւելեան Տիգñիսնեñ): Դñանք էլ, սակայն, լñիւ սահմանագծում չեն ընծայում: Աñեւմտ. Տիգñիսը, ոñ կñում է նաեւ «Աñղնի ջուñ» անունը, վեñին հոսանքում բռնում է հաñաւահակ ուղղութիւն եւ եñկñի բնական սահմանագծման նոաստելու փոխաñէն` նեñքուստ ոառակտում է նñա բնութիւնը: Տիգñանակեñտի հաñաւից միայն նա ստանում է աñեւելեան ուղղութիւն եւ համեմատաբաñ յաջող կեñոով դառնում եզեñական գետ, չնայած ոñ բաñձñաւանդակի բնութեան գծեñը թափանցում են նñա աջ ափից այն կողմը: Դñա հանդէո` Աñեւլ. Տիգñիսը (Ջեñմ, Բոհդան) վայñագ իñ ընթացքով եւ ահռելի կիñճեñով ոաñզաոէս կտñում է Հայաստանի բնութեան ոատկանող Կոñդուաց լեռնաՇխաñհը եւ դիւñութիւն ընծայում Զաբին եւ սñա օժանդակնեñին` այդ լեռնավայñը կաոել Ասոñեստանին կամ վիճելի դաñձնել Հայաստանի եւ Միջագետքի միջեւ: Հետաքñքñական է, ոñ Աñեւլ. Տիգñիսին Քսենոփոնը տալիս է «Կենտñիտէս» անունը, ոñ ըստ Մաñքւաñտի, ծագում է հայեñէն «կտñիչ» բառից եւ համաոատասխանում է այս գետի Հայաստանն ազգագñօñէն «կաñդուխ»-նեñի, ոñով` քիւñտեñի աՇխաñհից կտñող, բաժանող դեñին:

Շա՛տ աւելի բաñդ է Կաոուտան լճի եւ սñա աւազանի ոաñագան: Մինչ այս լիճը իñ եñկñաբանական ծագումով ոատկանում է Հայաստանին, նñա աւազանի այլեւ այլ մասեñում, ինչոէս Աջի գետի հովիտում, յաճախ իñանական բնութեան գծեñը Շա տ աւելի ազդու են: Միւս կողմից նՇանակալից է, ոñ Կաոուտանի աւազանի եւ իñանական Ամաñդոս գետի (Կըզըլ-Ուզուն) ջñբաժան գոտին կազմող Սոհուն եւ ՎազբուՇ լեռնաՇղթանեñը միայն բնօñէն յաñմաñ կեñոով սահմանագծում են Հայկական Բաñձñաւանդակն ընդդէմ Իñանի: Միւս կողմից իñանական Զագñոսն է իñ ցռուկը խñում Կաոուտանի եւ Հայկ. Տաւñոսի միջեւ, իսկ իñանական հիւսիսային գօտու բազուկնեñը Գիլան-Մազանդաñանից եñկաñելով` ձգտում են հաñաւից հիւսիս կտñել աñեւելեան Ատñոատականը եւ հասնել Աñաքսի աւազանը: Հենց այս իñողութիւննեñն են ոատճառը, ոñ Հայկական Բաñձñաւանդակի եւ Իñանական սաñահաñթի սահմանագծումը ա յնքան դժւաñանում է: Իñականում Ատñոատականը այն մաñզն է, ուñ Հայկական Բաñձñաւանդակի եւ Իñանի բնագծեñը զիñաñ խաչաձեւելով, չեզոքացնում են, եւ իբñ փոխանցման գօտի ծառայող այս եñկñին` ինքնուñոյնութեան քմահաճոյք ոատճառում, ոñքան էլ նñա խաñիսխը կազմող լեռնագօտինեñից եñկուսը - հաñաւից հիւսիս եñկաñողնեñը - Իñանական սաñահաñթի եñկու ոատեñի Շաñունակութիւնն են, իսկ աñեւմուտքից աñեւելք տաñածւող Շղթանեñը` հայկական լեռնեñի մասեñը: Ինչոէս տեսնւում է, ջñագñական իñականութեանց ոատճառած դժւաñութիւննեñին միանում են` լեռնագñականնեñը: Եթէ Ատñոատականում իñանական լեռնագօտու հիւսիսային ոատը Հայկ. Կովկասին է զաñկւում, հաñաւայինը` Հայկ. Տաւñոսին, աոա Ճոñոխի ստոñին հոսանքի եւ Կուñի ակունքնեñի մաñզեñում էլ իñաñ են խառնւում Հայկ Կովկասի, Մեծñանցի, Պոնտեան լեռնեñի եւ Ռիոնի հովիտնեñը հաñաւից եզեñող Շղթանեñի բազուկնեñը, ոñոնք ոñքան էլ եñկñաբանօñէն Հայկ. Բաñձñաւանդակին խոñթ չեն, կլիմայական եւ բուսական առանձնայատկութիւննեñով, սակայն, տաñբեñւում են նñանից: Նոյնանման դժւաñութիւննեñ կան նաեւ Եփñատի Փինկեանի ծունկից մինչեւ Ճոñոխի Շñջանը, ուñ Եփñատի եւ փոքñ-ասիական Գայլ գետի (Լիկոս) ջñբաժան գօտինեñը կազմող, Ճոñոխի մաñզը Պոնտոսից բաժանող եւ Անտիտաւñոսի, Պոնտեան ու Բաñձñ-Հայքի լեռնեñին ոատկանող Շղթանեñն մոլեգնօñէն խաչաձեւում են իñաñ: Վեñջաոէս Շփոթ կայ Տաւñոսը ոատռող Եփñատի եւ Աñեւել. Տիգñիսի աւազանի հաñաւ-աñեւմտեան մասը կազմող մաñզի միջեւ, ուñ Հայկ. Տաւñոսի հուժկու բազուկնեñը Միջագետքի դռնեñի մօտ` տեղի են տալիս լեռնաբլուñնեñի:

Շփոթաստեղծ դեñ են խաղում ե՛ւ կիñճեñը-բաñձñաւանդակի նեñքին հովիտնեñի եւ եզեñական հաñթաՇխաñհնեñի բնական դռնեñը: Եթէ մի կողմից մեծ գետեñը բաñձñաւանդակի բնութեան գծեñը տանում են դէոի Շñջակայ աՇխաñհնեñը, վեñջիննեñն էլ իñենց նկաñագñի ոñոՇ յատկութիւննեñը հոսանքնեñի հունեñը կազմող կիñճեñի հետ, մխñճում են դէոի եñկñի նեñքին հովիտնեñը: Տիգñիսի օժանդակնեñի հետ Միջագետքը իñեն յիՇեցնել է տալիս մինչեւ ԲաղէՇի կոնքը եւ անգամ զգալի դառնում Տաñօնի դñան մօտ, Գñգուռի ստոñոտը: Տիգñանակեñտի դաՇտում աւելի ցայտուն կեñոով աչքի են զաñկում միջագետեան ոñոՇ գծեñ, ոñոնք նոյնիսկ յամառում են մօտենալ Աñածանու հովիտնեñին: Աñաքսի ատñոատականեան օժանդակնեñի Շնոñհիւ, իñանական բնութեան մէկ քանի եñանգնեñը թափանցում են մինչեւ Աñաñատի ստոñոտը: ԲնոñոՇիչ է մանաւանդ բաñձñաւանդակի կենտñոնական հովիտը, այնքան հետաքñքñօñէն Հայաստանի բնութեան եñկու ամենայիՇատակելի հñաբխային զանգւածնեñի-Մասիս եւ Աñագած-միջեւ ընդլայնւած Աñաñատեան դաՇտը, ուñ Աñաքսի ակունք Բաñձñ-Հայքի սաñաւանդային եւ նոյն գետի ստոñին հոսանքը կազմող Մուխանքի դաՇտային-անաոատային բնութեան գծեñը իñաñ են խառնւում: Աւելոñդ է յիՇել Կաոուտանի աւազանի մասին, ուñ հայաստանեան եւ իñանական բնութեանց ազդեցութիւննեñը, գñեթէ, հաւասաñազօñ են: Վեñջաոէս, Կուñի եւ Ճոñոխի օժանդակնեñի միջոցով Կովկասի եւ Պոնտոսի անտառային բնութիւնն աւելի քան տոաւոñիչ կեñոով աչքի է ընկնում Հիւս. Հայաստանի այլեւայլ մասեñում, յատկաոէս Լոռիում եւ Մեծñանց լեռնեñում: Ոñքան էլ այս իñականութեանց մանñամասնութիւննեñը խանգաñում են բաñձñաւանդակի բնօñէն հատու սահմանագծմանը (եւ հենց այդ իñականութիւննեñն են մեñ ոատմա-քաղաքական ճակատագñի բնական-առաñկայական ոատճառնեñը), այնուամենայնիւ, ոակաս նՇանակալից չեն այն առանձնայատկութիւննեñը, ոñոնց Շնոñհիւ մեñ եñկիñը իñ ինքնուñոյն կեñոաñանքով զատոñոՇւում է Շñջակայ աՇխաñհնեñից: Ծանոթանա՛նք դñանցից մի քանիսին. Ա) Հայաստանն աñտաքուստ կենտñոնացեալ մի բաñձñաւանդակ է, սեոօñէն իջնող ոատեñով, ոñոնք հսկայ տանիքնեñի ոէս կաñկառւում են հաñաւից Միջագետեան հաñթաՇխաñհի, հիւսիսից` Ռիոն-Կուñի հովիտնեñի դէմ: Իñ բաñձñ դիñքը Հայաստանը ՇեՇտում է նաեւ աñեւմուտքում` փոքñ-ասիական, աñեւելքում` Իñանական Սաñահաñթեñի նկատմամբ: Ըստ այսմ` Հայկական Բաñձñաւանդակի սահմաննեñը հասնում են մինչեւ ա՛յն կէտեñը, ուñ այս ցցուածքը նկատելի է:

Բ) Աñտաքուստ կենտñոնացեալ թւացող մեñ բաñձñաւանդակի լեռնեñը նեñքուստ բաժանւում են աñեւելքից աñեւմուտք եñկաñող չոñս գօտինեñի, ոñոնք կազմում են Հայաստանի բնութեան ողնաՇաñը: Հայաստանը, անառաñկելիօñէն, տաñածւում է մինչեւ ա յն բոլոñ կէտեñը, ուñ հասնում են այս գօտինեñի բազուկնեñը: Գ) Եñկñի լեռնագñական իñականութիւննեñի ոաñտադñանքով Հայկ. Բաñձñաւանդակի մայñ ջñեñակնեñը հոսում են ընդհանñաոէս աñեւելքից աñեւմուտք կամ աñեւմուտքից աñեւելք: Բոլոñ այն վայñեñը, ուñ մեծ գետեñը ոահում են այս ուղղութիւննեñը, անառաñկելիօñէն ոատկանում են Հայաստանին, իսկ ուñ նñանք ստանում են հիւսիսային կամ հաñաւային ընթացք, այնտեղ վեñջանում է Հայաստանը: Դ) Դաñձեալ, այս մայñ գետեñի բաñձñաւանդակային օժանդակնեñը հոսում են ընդհանñաոէս հիւսիսից հաñաւ կամ հաñաւից հիւսիս: Բոլոñ այն դէոքեñում, եñբ սñանք խոտոñւում են այս ընթացքից եւ բաñձñաւանդակից իջնելով նաեւ դաՇտային ջñեñակնեñի բնոյթ ստանում, իñենց այս վեñջին հունեñում Հայաստանի բնութիւնը դաñձնում են կասկածելի լինելու աստիճան աղօտ: Ե) Գետեñը եւ ո՛չ մէկ դէոքում բաñձñաւանդակին հաñազատ աñեւելահակ եւ աñեւմտահակ հոսանքով չեն ուղղւում դէոի իñենց աւազաննեñը, ոñով եւ Հայաստանը չեն առաջնոñդում դէոի ծով: Անգամ Աñաքսը, ոñ իñ միջին հոսանքում նախ հաñաւահակ եւ աոա հիւսիսահակ ընթացքով մի աղեղ է քաՇում Հայկական Կովկասի Շուñջը, ի վեñջոյ անցնում է այնոիսի մի մաñզով, ոñ իñ անաոատային բնութեամբ, մակեñեսի խոնաñհութեամբ եւ կլիմայով հակադñութեան մէջ լինելով բաñձñաւանդակի հետ, փաստօñէն խանգաñում է Հայաստանի բնական ելքը Կասոից ծովի վñայ: Միւս կողմից, Պաñխաñի հուժկու կողեñն իñենց դէմ մաքառող Ճոñոխին Հայաստանից դուñս վանելուց յետոյ միայն, կաñելիութիւն են տալիս` նետւել Սեւ ծովի գիñկը: Իսկ Հայաստանի բնութեան ամենահաñազատ գետ Աñածանու ահագին ջñով ուռճացող Եփñատի` Տաւñոսը ոատռելու եւ Միջեñկñական թափւելու բոլոñ փոñձեñը, իñենց ահռելի կատաղութեան մէջ մնում են աոաñդիւն: Իջնելով Միջագետք` Եփñատն իñեն վիճակում է անաոատային տխուñ գետի, իսկ Հայաստանին` անծով աՇխաñհի ճակատագիñը: Հայկական Բաñձñաւանդակը, էաոէս, բնական ելք չունի դէոի ծովեñը եւ հայեñը` կաñծես մխիթաñւելու համաñ, եñկñի մի Շաñք լճեñին տւել են «ծով» տիտղոսը:

Ասւեց, ոñ Հայկական Բաñձñաւանդակի բնական սահմաննեñը հասնում են մինչեւ այն տեղեñը, ուñ դեռ աչքի է զաñկում լեռնա-ջñագñական առանձնայատկութիւննեñի նեñդաՇնակութիւնը: Ըստ այսմ` մեñ եñկñի սահմաննեñն են. Աñեւելքից` Աñաքսի աղեղը եւ Աñաքսի ու Կաղուտանի ջñբաժան գծեñը (եւ միայն յաñաբեñականօñէն` Կասղից ծովը եւ Կաղուտան-Ամաñդոսի ջñաբաՇխ գօտին): Հաñաւից` Տիգñիսի, Զաբի եւ Խաղուñի ջñաբաՇխական գծեñը (եւ միայն յաñաբեñականօñէն` Զաբի աւազանը): Աñեւմուտքից` Եփñատը` Տաւñոսից դուñս գալու կէտից մինչեւ Պինգանի ծունկը եւ այստեղից` Եփñատ, Ալիս, ¶այլ եւ Բոñոխ գետեñի ջñաբաՇխական աղեղնագիծը (եւ միայն յաñաբեñականօñէն` Եփñատի Պիւռամոսի ջñբաժան գիծը): Հիւսիսից` Բոñոխի, èիոնի եւ Կուñի ջñբաժան մաñզը, Խñամ գետը եւ սñա Կուñին միանալու կէտից, այս վեñջին գետը: Հայկական Բաñձñաւանդակը, լայնագոյն իմաստով, այսինքն` յաñաբեñականօñէն իñեն ոատկանող մաñզեñով, ունի Շուñջ 380,000 քռ. քլմ. տաñածութիւն: Բուն բաñձñաւանդակը, այսինքն` այն եñկիñը, ոñ յաւելւածական մասեñի կտñումով կñկին կը ոահէ բնական իñ ամբողջականութիւնը, տաñածւում է Տաւñոսը կտñող Եփñատի, Հայկ. Կովկասն աղեղող Աñաքսի, Ճոñոխի, Զաբի, Կաոուտանի աւազանի, Կուñի եւ զոյգ Տիգñիսնեñի միջեւ: Սա է հայոց բնօñէն անհատանելի եւ յաւիտենական Հայñենիքը, լեռնագñօñէն համախմբւած Աñաñատ կենտñոնական բաւիղի, ջñագñօñէն` սñա բազուկնեñը հանդիսացող գօտինեñի աղբիւñնեñի (առաւելաոէս Բաñձñ-Հայքի ջñամբաñի) Շուñջը: Հայկ Ասատւ»ան §Տաñօնի Աñծիւ¦, 1938 թ., թիվ 3-4

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԼԵՌՆԱՇԽԱՐՀԻ

ՊԱՏՄԱ-ԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅՈՒՆԸ

«¸եéեւս չի զաñգացել այն գիïությունը, ոñ ոիïի կոչվի աßխաñհիմասïություն (գեոսոýիա)»: Հայկ Ասատւյան ԱՇխաñհագñական օբյեկտնեñը (մայñցամաքնեñ, եñկñնեñ, եñկñամասեñ, զանազան տիոի լանդՇաֆտնեñ եւն) կաñող են հանդես գալ, ոñոես զուտ բնության եñեւույթնեñ եւ այդ դեոքում նñանք աՇխաñհագñության ուսումնասիñության օբյեկտնեñ են: Բայց նñանք կաñող են հանդես գալ նաեւ ոñոես մաñդկային (անհատական թե զանգվածային) գիտակցության, ինչոես նաեւ կոլեկտիվ ենթագիտակցության ընկալման ֆենոմեննեñ, եւ այդ դեոքում նñանք վեñածվում են խոñհñդանիՇնեñի եւ հզոñ աñխետիոեñի ու համաոատասխանաբաñ դառնում բնազանցության, ոատմության իմաստասիñության, աՇխաñհաքաղաքականության եւ այլնի ուսումնասիñության առաñկա: Այս բոլոñ ասոեկտնեñը իñ մեջ ոետք է նեñառնի աՇխաñհիմաստությունը: Այդ դեոքում աՇխաñհագñական առանձին միավոñնեñը դիտվում են ոչ թե ոñոես միայն ոատմա-աՇխաñհագñական օբյեկտնեñ, այլեւ սեփական ոգով (առաքելությամբ), ինչ ոñ տեղ նաեւ յուñահատուկ իռացիոնալ հասկացված կամքով օժտված ոատմության սուբյեկտնեñ: Այս առումով աՇխաñհիմաստությունը յուñատեսակ վեñա-դաñձն է այն գիտության, ոñը ավանդականոñեն հայտնի է ոñոես սñբազան (սակñալ) աՇխաñհագñություն: Հետաքñքիñ է, ոñ ժամա-նակակից հոգեբանությունը հաստատում է աՇխաñհագñական միավոñնեñի խոñհñդանՇական եւ աñխետիոային դեñը մաñդկային ենթագիտակցության համաñ (այսոես` օñինակ հոգեբան Վեñնի վեñլուծած նյութեñից մեկը): Այս եñեւույթի աñտացոլումնեñից է նաեւ` «Սուñբ Ռուսիա», «Եñկնային Բաբելոն», «Սոիտակ Հնդկաստան» եւ այլ նման աñտահայտություննեñը: Այս հոդվածով կփոñձենք նեñկայացնել Հայկական ԼեռնաՇխաñհի աՇխաñհիմաստության կամ սñբազան աՇխաñհագñության տաññեñը, վեñլուծելով էոոսի, Հայկի ու Բելի ավանդության նյութը, ինչոես նաեւ Հայկական ԼեռնաՇխաñհի հետ կաոված ոñոՇ ոատկե-

ñացումնեñ, ոñոնք առկա են նñանից դուñս գտնվող հին եւ նոñ ժողովուñդնեñի մՇակույթնեñում: Առանցքային բառեñը, ոñոնք հանդիսանում են Հայկական ԼեռնաՇխաñհի գեոսոֆիայի բանալին, եñկուսն են` Հյուսիս եւ Լեռ: Լեռը ավանդական եւ առասոելական մտածողության (հավասաñ է կոլեկտիվ անգիտակցականի) համաñ ունի հատուկ սñբազան ֆունկցիա: Լեռը եւ լեռնային եñկñնեñը (օñինակ Տիբեթ, Հիմալայնեñ, Էլբñուս, Օլիմոոս, Սինա եւն) հանդես են գալիս ոñոես մաñդկանց եւ Աստվածնեñի աՇխաñհնեñը կաոող օղակ, ոñոես Աստվածնեñի եւ այլ գեñբնական էակնեñի (ընդ ոñում ե՛ւ բաñի ե՛ւ չաñ), սñբեñի (համմ. քñիստոնյա ճգնավոñնեñին) բնակության վայñ, ոñոես գեñագույն հոգեւոñ իՇխանության տեղադñման վայñ (ի տաñբեñություն Բլուñի, ոñը հանդես է գալիս ոñոես աՇխաñհիկ իՇխանության խոñհñդանիՇ` համմ. Հռոմը, Մոսկվան 7 բլուñնեñի վñա): Լեռը հանդես է գալիս նաեւ ոñոես սñբազան կառույցնեñի (բուñգ, զիկկուñատ, տաճաñ եւն) աñխետիո: Սոցիալական եñեք ֆունկցիանեñից Լեռը խոñհñդանՇում եւ կաովում է նñանցից առաջինի` հոգեւոñի, քñմականի հետ: Հնդեվñոոական առասոելա-բանությունում Լեռը` Վեñեւ-Նեñքեւ, Վեñին ԱՇխաñհ-Ստոñին ԱՇխաñհ, հակադñությունում կաովում է վեñեւի գաղափաñի հետ: Նñա խոñհñդանիՇը Աñծիվն է` ի հակադñություն դաՇտավայñի Օձի (Նեñքեւի խոñհñդանիՇ): Հնդեվñոոական այսոես կոչված «հիմնական առասոելում» նñա գլխավոñ հեñոս` ամոñոոային Աստվածը (հայկական Վահագնը) գտնվում է վեñեւում` Լեռան գագաթին, իսկ նñա վիՇաոաձեւ թՇնամին նեñքեւը` դաՇտավայñում կամ ջñհոñի հատակում: Պատմա-քաղաքակñթական առումով լեռնային եñկñնեñը հազվադեո են հանդես գալիս ոñոես մեծ քաղաքական միավոñնեñի, կայսñություննեñի կենտñոն, մնալով հիմնականում ոñոես հոգեւոñ իՇխանության եւ էզոթեñիկ ուսմունքնեñի իմացության ենթադñվելիք տեղադñման վայñ (համմ. այս առումով Շամբալայի, Ագաñտիի եւն մասին լեգենդնեñը): Հյուսիսի սիմվոլիկան եñկակի է: Այդ սիմվոլիկայի առանցքը այն է, ոñ Հյուսիսը կաովում է գեñբնական աՇխաñհի հետ: Սկզբնական առասոելաբանական մտածելակեñոը չգիտեñ այդ աՇխաñհի բաժանումը բաñու եւ չաñի, եւ այդ դեոքում Հյուսիսը ոաñզաոես կաովում է սակñալի, սñբազանի գաղափաñի հետ: Հետագայում, եñբ

այդ բաժանումը կատաñվեց, տաñբեñ մՇակույթնեñում Հյուսիսի այդ սկզբնական կաոը գեñբնականի, հոգեւոñի հետ, տաñբեñ եñանգավոñում ստացավ: Կախված վեñջինից, Հյուսիսը մեñթ կաñող է հանդես գալ ոñոես չաñ ոգինեñի, դեւեñի, բաñբաñոս դիվաոաՇտ ցեղեñի, եւ նույնիսկ Սատանայի տեղադñման վայñ, իսկ մի այլ դեոքում ոñոես անաñատության, սկզբնական մաքñության, Ոսկե Դաñի, նախնինեñի, նախնական Հայñենիքի խոñհñդանիՇ: Բայց եñկու դեոքում էլ հիմնականը մնում է Հյուսիսը` գեñբնականի, սñբազանի հետ կաոելու գաղափաñը, ի տաñբեñություն տաñանջատվածության եւ աՇխաñհիկության աñխետիո հանդիսացող Հաñավի: Հնդեվñոոական ժողովուñդնեñի զգալի մասի մոտ Հյուսիսի սիմվոլիկան ունի դñական լիցքավոñում: (Հնդեվñոոական ժողովուñդնեñը` Հաբեթի հետնոñդնեñը ըստ ԱստվածաՇնչի, աՇխաñհագñոñեն եւս զբաղեցնում են հյուսիսային դիñք սեմականնեñի եւ այլոց նկատմամբ): Այսոես է Հնդկաստանում, Հունաստանում (Հյուսիսը ոñոես Աոոլոնի հայñենիք եւն.), գեñմանական ցեղեñի մոտ: Բացառություն է կազմում զñադաՇտական Իñանը, ուñ Հյուսիսը կաովում է Ահñիմանի եւ նñա դեւեñի հետ, սակայն համաñվում է, ոñ սա ԶñադաՇտի ռեֆոñմի աñդյունքնեñից է, եւ նախազñադաՇտական ոատկեñացումնեñում Հյուսիսը իñանական ցեղեñի համաñ դñական նՇանակություն ունեñ նñանց ծեսեñում եւ առասոելական համակաñգում: Հñեական ավանդությունում ի հակադñություն վեñոհիՇյալ հնդեվñոոական օñինակնեñի, Հյուսիսը հաճախ բացասական, դիվականացված սիմվոլիկա ունի` դա չաñ հñեՇտակնեñի, բաñբաñոս աՇխաñհակոñծան ցեղեñի կողմնոñոՇումն է: Բայց ցանկացած դեոքում Հյուսիսը այդ բոլոñ ոատկեñացումնեñում կաովում է գեñբնականի, հոգեւոñի, «այլ աՇխաñհի» հետ` դñական թե բացասական եñանգավոñումով: Այսոիսով տեսնում ենք, ոñ եւ Հյուսիսը եւ Լեռը ունեն իñաñ Շատ մոտեցող, գñեթե իñաñ կñկնող սիմվոլիկա: Եվ իñոք նñանց այդ սիմվոլիկան Շատ հաճախ միավոñվում է միասնական կոմոլեքսի մեջ, ոñը ոայմանականոñեն կաñող ենք կոչել` «Հյուսիսային Լեռ» եւ «Հյուսիսային լեռնային Եñկիñ»: Ա. Դուգինը իñ «Եվñոոայի միստեñիանեñ» գñքում նՇում է հետեւյալ հետաքñքիñ նկատառումը: Բոլոñ հին մՇակույթնեñը գտնվել են Եվñասիական մեծ լեռնային Շղթայից (Պիñենեյնեñից մինչեւ Տիբեթ) հաñավ: Հյուսիսից այդ բոլոñ մՇակույթնեñը սահմանա-փակված են լեռնեñով, ոñոնք միՇտ մեծ սակñալ դեñ են խաղում այդ

քաղաքակñթություննեñի համաñ: Այսոիսին են աñեւմուտքից-աñեւելք` Պիñենեյան լեռնեñը, Ալոեñը, Օլիմոոսը, Բալկաննեñը եւ Կաñոատնեñը, Կովկասը եւ Հայկական ԼեռնաՇխաñհը, Պամիñը, Տյան-Շանը, Հիմալայնեñը: Այս լեռնաՇղթանեñից հաñավ ընկած բոլոñ քաղաքակñթություննեñի համաñ բնոñոՇ է այն ավանդական ոատկեñացումը, ոñ հյուսիսում գտնվում է Լեռը կամ լեռնային եñկիñը, ոñը համաñվում է ԱՇխաñհի Առանցք, սñբազան բեւեռ, նախնական ակունք եւ գեñագույն սñբություն: Հայկական ԼեռնաՇխաñհը մասը կազմելով Եվñասիական այս մեծ լեռնաՇղթայի, միաժամանակ գտնվելով նñա գñեթե կենտñոնում, լիովին նեñգծվում է այդ ոատկեñացումնեñի մեջ, եւ «սñբազան հյուսիսային լեռնաՇխաñհի» դեñ է կատաñում մաñդկային քաղաքակñթության հնագույն հայñենիք եւ կենտñոն (սկսած նեոլիթից` մ.թ.ա 12-10 հազաñամյակ) հանդիսացող Առաջավոñ Ասիայի համաñ: Այս ոատկեñացումնեñը ի մի են բեñվել եւ նեñկայացվել Ա. Մովսիսյանի «Սñբազան լեռնաՇխաñհ» աՇխատությունում: Հաñկ չկա դñանք բոլոñը մեկ առ մեկ վեñաթվաñկել եւ Շաñադñել: Կաñեւոñ է բեñել դñանց հանñագումաñը: Հայկական ԼեռնաՇխաñհը Առաջավոñ Ասիայի հնագույն հոգեւոñ ընկալումնեñում մՇտաոես հանդես է գալիս ոñոես Աստվածնեñին առավել մոտիկ աՇխաñհամաս կամ նñանց բնակության վայñ («Աստվածնեñի ժողովնեñի վայñ»), նñանց կողմից մաñդկանց տված սñբազան օñենքնեñը նախնական մաքñությամբ ոահոանող եñկիñ, առավելաոես հոգեւոñ, քան աՇխաñհիկ իՇխանության կենտñոն: Այն կաովում է Ակունքի (ինչոես հոգեւոñ, այնոես էլ նյութական առումով` ոñոես գլխավոñ գետեñի Ակունք), Սկզբի գաղափաñի հետ, ոñոես Աñաñչագոñծության կամ Ջñհեղեղից հետո նոñ աՇխաñհի սկզբնավոñման վայñ, ինչոես նաեւ Անմահության գաղափաñի հետ, ոñի աղբյուñը այստեղ են փնտñում Միջագետքի էոոսի հեñոսնեñը: Այս բոլոñ ոատկեñացումնեñն էլ իñաñ հետ կաոված են միասնական Շղթայով` Աստծո (Աստվածնեñի) եñկիñ-Աñաñման վայñ-Սկիզբ, Ակունքհոգեւոñ իՇխանության կենտñոն-անաñատ, սուñբ օñենքնեñ-Ջñհեղեղից փñկության վայñ-անմահու-թյան աղբյուñ: Պատկեñացումնեñի այս միասնական համալիñը, ինչոես տեսանք բոլոñ հին քաղաքակñթություննեñում (հավասաñ է նաեւ մաñդկային կոլեկտիվ ենթագիտակցությունում) մՇտաոես կաոված է Հյուսիսի (ակունք, մաքñություն, նախնինեñ, գեñբնական էակնեñ), Լեռան (Եñկինք, հոգեւոñ իՇխանություն, ԱՇխաñհի կենտñոն, կենաց Ծառ) եւ դñանց հանñագումաñ` Հյուսիսային Lեռան սիմ-վոլիկայի հետ: Հայկական

ԼեռնաՇխաñհի դեոքում այս հանգամանքը կñկնակի իմաստ է ստանում, եթե ի նկատի ունենանք այն ոաñագան, ոñ Հայաստանի լեռնեñը գտնվում են Եվñասիական մեծ լեռնաՇղթայի (եñկñաբանության մեջ` ալոիական մեծ գեոսինկալ) կենտñոնում, եւ սñբազան լեռնաՇխաñհ են հանդիսանում հին քաղաքակñթության բնօññան Առաջավոñ Ասիայի համաñ: Այս առումով հետաքñքիñ է մեñ լեռնաՇխաñհի գլխավոñ գագաթ Աñաñատը: Նñա անվանման աñմատն իսկ կաոում է նñան` ԱñաñիչԱñաñում գաղափաñնեñի հետ: Իñ համեմատական բաñձñու-թյամբ նա աՇխաñհի ամենաբաñձñ գագաթն է, եւ գտնվում է աՇխաñհագñական Հին ԱՇխաñհի (Եվñասիա-Աֆñիկյան մեծ մայñցամաք) ամենաեñկաñ գծի (Բաñի Հույսի հñվանդանից մինչեւ Բեñինգյան նեղուց) ուղիղ կենտñոնում: Նույնոես կենտñոնական դիñք է գñավում նեñքին ջñավազանի գոտու համաñ` Ջիբñալթաñից մինչեւ Բայկալ, ինչոես նաեւ իñեն Շñջաոատող Սեւ, Կասոից, Կաñմիñ եւ Միջեñկñական ծովեñի նկատմամբ: Կենտñոնի գաղափաñը միՇտ էլ կաովել է Աñաñման հետ, իսկ ինքը Կենտñոնը հնագույն Ավանդություննեñում կաոված է ոչ միայն եւ ոչ այնքան մեջտեղի, այլ ավելի Շատ ակունքի, բեւեռի բաñձñագույն կետի հետ: Հայկական ԼեռնաՇխահի` ոñոես հյուսիսային եñկñի, մասին ոատկեñացումը առկա է ոչ միայն նñանից դուñս գտնվող Առաջավոñ Ասիայի մՇակույթնեñի համաñ (հիՇենք ԱստվածաՇնչյան «Թոñգոմի տունը հյուսիսից» աñտահայտությունը), այլեւ հենց բուն հայկական ինքնագիտակցության համաñ: Այս առումով հետաքñքիñ է «Սասնա Ծռեñ» էոոսը: Այստեղ ակնհայտ է Հյուսիսային լեռնային Եñկիñ (ըստ ստուգաբանություննեñից մեկի Սանասունք = Աñեւի ոñդինեñ) – Հաñավային հաñթավայñային եñկիñ (Մսըñ) հակադñությունը: Սա աñտացոլում է հազաñամյակնեñի խոñքից եկող հնդեվñոոական լեռնային հյուսիս եւ սեմական (կամ սեմա-քամական) հաñթա-վայñային հաñավ հակադñությունը: ՀատկանՇական է, ոñ հայկական ինքնությունը, ի դեմս իñ էոոսի աñտացոլել է հենց այդ հնագույն աñխետիոային հակամաñտությունը, չնայած ոñ ոատմական ժամանակաՇñջանում Ասոñեստանի անկումից հետո (612 մ. թ. ա), հայեñի քաղաքական եւ մՇակութային ոայքաñը ընթացել է հնդեվñոոացի հռոմեացինեñի եւ իñանցինեñի, աոա վեñջին 1000 տաñվա ընթացքում` հիմնականում թուñք-մոնղոլական աՇխաñհի դեմ, եւ այդ ընթացքում ոատմական

միայն մեկ` համեմատաբաñ փոքñ ժամանակահատված նոñից ակտուալ է դաñձել սեմական Հաñավի` հատկաոես Միջագետքի հետ ոայքաñը ի դեմս աñաբնեñի եւ Բաղդադի խալիֆայության: Բայց հայեñի աՇխաñհընկալումը հենց այս ոայքաñն է վեñցñել ոñոես աñխետիոային, միանգամայն անտեսելով դաñավոñ ոայքաñը Հռոմի (աñեւմուտք), Իñանի (հաñավ-աñեւելք) եւ նույնիսկ թուñք-մոնղոլնեñի (աñեւելք) դեմ: Այդ եñեւույթը անհնաñին կլինեñ, եթէ մենք այստեղ գոñծ չունենայինք ազգային կոլեկտիվ ենթագի-տակցության եւ հիՇողության խոñը եւ հզոñ Շեñտեñի հետ: Նույն հակադñությունը հատուկ է նաեւ հայկական ծագումնաբանական ավանդության համաñ: Հայկը Շաñժվում է դեոի իñ նախնինեñի, հայñեñի (Հաñք) եñկիñ, դեոի հյուսիս եւ դեոի լեռնեñ, եւ այստեղից սկսում է իñ ոայքաñը հաñթավայñային եñկñնեñը իñ իՇխանության տակ միավոñած Բելի դեմ: Այստեղ հետաքñքիñ է ե՛ւ Հյուսիս-նախնինեñ, հայñեñի եñկիñ կաոը, ե՛ւ այն, ոñ աոստամբ Հայկը, միայն այս եñկñից ուժ ստանալով է կաñողանում հաջող ոայքաñ մղել Բելի հետ, ե՛ւ Բելի անունը, ոñ տիոական-հավաքական է սեմական աՇխաñհի համաñ: ՀիՇենք նաեւ Բելի խոսքեñը ուղղված Հայկին` «Դու ցուñտ սառնամանիքնեñի մեջ բնակվեցիñ, սակայն տաքացñու եւ մեղմացñու քո հոաñտ բնավոñության ցուñտ սառնությունը եւ ինձ հնազանդվելով խաղաղ աոñիñ»: Հայկի եւ Բելի ավանդության մեջ առհասաñակ, հակադñությունը կաñելի է բացահայտել մի քանի Շեñտեñով, այդ թվում աՇխաñհայացքային. խտացված եւ հակադñված են յուñատեսակ «հյուսիսային» եւ «հաñաւային» աñխետիոային մետագաղափաñախոսություննեñը, ինչը սակայն առանձին ուսումնասիñության թեմա է: Այժմ տեսնենք Հայկական ԼեռնաՇխաñհի աñխետիոային դեñը քñիստոնեական քաղաքակñթության Շñջանակնեñում: Այստեղ առանձնացնենք եñեք կայուն մոտիվ: Առաջինը, Հայաստանը` ոñոես ԱստվածաՇնչյան դñախտի եñկիñ: Սա բավականին տաñածված ոատկեñացում է ոչ միայն հայեñիս մոտ, այլեւ` եվñոոական եñկñնեñում: Սñա հիմքը, իհաñկե Տիգñիսի եւ Եփñատի ակունքնեñի տեղադñումն է Եդեմում: Միջագետքի հին ժողովուñդնեñի ոատկեñացումնեñում եւս Աստվածնեñի բնակության վայñը այս եñկու գետեñի, հատկաոես Եփñատի ակունքնեñի Լեռան մոտ է: Ինչոիսին էլ լինեñ ԱստվածաՇնչյան Եդեմի տե-ղադñումը, նñա

նույնացումը Հայաստանի հետ աñտացոլումն է հին աñխետիոի, ըստ ոñի` Հյուսիսը եւ այնտեղ տեղադñվող լեռը կաովում են Ակունքի, Ոսկե Դաñի, նախնական Հայñենիքի հետ: Եñկñոñդը, Հայաստանը` ոñոես Ջñհեղեղից մաñդկության փñկության վայñ: Կñկին` նույն մոտիվը տեսնում ենք եւ հին միջագետքյան ավանդություննեñում: Եթե Եդեմի տեղադñումը Հայաստանում կաñող է կասկածնեñ առաջացնել, աոա հայկական լեռնեñի կաոը ԱստվածաՇնչյան ջñհեղեղի հետ միանՇանակ է, եւ իñ հեñթին կաñող է անուղղակի փաստաñկ հանդիսանալ Եդեմը Հայաստանում տեղադñելու համաñ: Եñկու ավանդություննեñն էլ վեñաբեñում են այն ժամանակաՇñջանին, եñբ հñեանեñը դեռ չէին առանձնացñել իñենց առաջավոñասիական ընդհանուñ քաղաքա-կñթական դաՇտից: Եñկու ավանդություննեñն էլ կաոված են իñաñ հետ նեñքին ընդհանուñ տñամաբանությամբ` մաñդկային ցեղի փñկությունը Ջñհեղեղից եւ նñա նոñ կյանքի սկիզբը տեղի են ունենում ճիՇտ նույն եñկñում, ինչ ոñ մաñդու աñաñումը եւ նñա նախնական, դñախտային բնակությունը: Եվ եññոñդը, Հայաստանը` ոñոես քñիստոնեությունը ոետականոñեն առաջինը ընդունած եñկիñ: Սա աñդեն ավանդազñույց չէ, այլ անժխտելի ոատմական փաստ, նույնիսկ, եթե ընդունենք ոñոես նñա տաñեթիվ ոչ թե 301թ., այլ 314թ.: Չնայած քñիստոնեությունը ծնվեց Պաղեստինում, բայց ամբողջ մի ժողովñդի կñոն ոետա-կանոñեն դաñձավ առաջին անգամ Հայաստանում: Եվ այս անգամ էլ նոñից գոñծ ունենք նույն մոտիվնեñի հետ` Հայաստանը հանդես է գալիս ոñոես Սկզբնավոñման եւ փñկության գաղափաñնեñի հետ կաոված եñկիñ: Քñիստոնեությունը ինքը իñ ոատմության ընթացքում դաñձավ գեñազանցաոես Հյուսիսի կñոն: Չնայած, այն ծագեց հñեական, ավելի լայն առումով սեմական միջավայñում, բայց հñեանեñը չընդունեցին Քñիստոսին, ոñովհետեւ Նñա առաքելությունը էականոñեն խոñթ էñ նñանց ողջ աՇխաñհայացքին: Առաջին դաñեñում քñիստոնեության հիմնական տաñածողնեñն ու քաñոզիչնեñը հաճախ եղան սեմական (կամ սեմա-քամական) ժողովուñդնեñը, սակայն ի վեñջո նñանք բոլոñն էլ, բացի աննՇան մնացոñդից, հñաժաñվեցին քñիստոնեությունից եւ դաñձան մահմեդական: Հնդեվñոոական ժողովուñդնեñը` հակառակը, բացի Իñանից եւ Հնդկաստանից, բոլոñն էլ ընդունեցին քñիստոնեություն: Աñդյունքում այս կñոնը, դաñձավ գեñազանցաոես հնդեվñոոացինեñի կողմից դավանվող աՇխաñհայացք եւ աՇխաñհագñոñեն տեղադñվեց Հյուսի-

սում: Այսինքն քñիստոնեության մեջ առկա էñ էական մի առանցք, ոñը հոգեհաñազատ էñ հենց այս ժողովուñդնեñին, եւ իñականում` խոñթ սեմականնեñին: Այս առումով առավել հետաքñքիñ է դառնում Հայաստանի դեñը, ոñոես քñիստոնեությունն առաջինը ընդունած եñկիñ: Սա փաստոñեն սկիզբ հանդիսացավ քñիստոնեության այսոես ասած հնդեվñոոականացման եւ բուն քñիստոնեական (աñեւմտյան թե աñեւելյան) քաղաքակñթության: Իսկ եթե ընդունենք Հայկական ԼեռնաՇխաñհը ոñոես հնդեվñոոական ժողովուñդնեñի նախահայñենիք, աոա առավել եւս հետաքñքիñ եւ սիմվոլիկ է դառնում այն փաստը, ոñ գեñազանցաոես հնդեվñոոացինեñի կողմից դավանվող կñոնը առաջինը ընդունվեց նñանց նախահայñենիք-եñկñում: Այս բոլոñը ոետք է ընդունենք ոչ ոñոես ոատմական ոատահական զուգադիոումնեñ, ինչոես ոետք է անեñ էմոիñիկ մի գիտություն, այլ Հոգու կնիքը իñ վñա կñող սիմվոլնեñ: Այսոիսով տեսնում ենք, ոñ քñիստոնեական ավանդության Շñջանակնեñում Հայկական ԼեռնաՇխաñհը Շաñունակում է կատաñել նույն աñխետիոային դեñը, ինչ ոñ կատաñում էñ Հին Առաջավոñ Ասիայի քաղաքակñթության համաñ: Այն կաովում է` Սկզբի, Ակունքի, Փñկության, Նախահայñենիքի եւ Ոսկե Դաñի գաղափաñնեñի հետ: Պատմության մեջ Հայկական ԼեռնաՇխաñհը ակտիվ հանդես է գալիս այն ոահեñին, եñբ ավաñտվում է ոատմատիեզեñական մի մեծ ցիկլ եւ սկզբնավոñվում է Նոñը, եñբ հիմք է դñվում մի նոñ մեծ քաղաքակñթության, այսինքն` այն հանգույցային կետեñին, եñբ իñաñ են հանդիոում Պատմությունը եւ Տիեզեñքը, ժամանակը եւ Հավիտենականությունը: Սñանում է կենտñոնի նñա դեñը: Պատմական ավելի «սովոñական» ժամանակահատվածնեñում Հայկական ԼեռնաՇխաñհի դեñը մնում է ստվեñի մեջ, նñա իսկական բացահայտումը տեղի է ունենում աñտառոց, ոաñադոքսալ, վախճանաբանական կետեñում: Իñ ոատմության ընթացքում նա հազվադեո է դառնում խոՇոñ աՇխաñհակալ քաղաքական կազմավոñումնեñի կենտñոն, իñ հոգեւոñ գեñազանցությունը ասես չուզենալով խառնել աՇխաñհիկ փառքին, այլ համբեñատաñ սոասում է իñ իսկական առաքելության բացահայտման ոահին: Նñա ստեղծած մՇակույթը չի սիñում աñտաքին էֆեկտնեñ, այն ասկետիկ է, կողմնոñոՇված է իñ եւ իñեն ընկալողի նեñքին աՇխաñհին, աñտահայտչական միջոցնեñի մեջ` լինելով Շատ զուսո:

Թեñեւս ամենահետաքñքիñը նա է, ոñ Հայկական ԼեռնաՇխաñ-հի աñխետիոային այդ դեñը, ոñ առկա է հին առաջա-վոñասիական, իսկ աոա` քñիստոնեական քաղաքակñթություննեñում, յուñահատուկ ձեւով վեñածնվում է ժամանակակից գիտական ոատկեñացումնեñում: Գիտական Շատ լուñջ փաստաñկնեñով հիմնավոñվում է այն տեսոււթյունը, ոñ Հայակական ԼեռնաՇխաñհը մ.թ.ա. Մ - /Մ հազ. մաս է կազմել հնդեվñոոական ժողովուñդնեñի նախահայñենիքի, կամ նñա միջուկն է եղել: Գիտական այս տեսությունը լավ առնչվում է Նոյի մասին ավանդության, նñա ոñդի Հաբեթի` եñկñագնդի հյուսիսային եւ աñեւմտյան կողմեñը ժառանգելու, եւ հայեñի` ոñոես Հաբեթի սեñնդի ավագ նեñկայացուցիչնեñի միջնադաñյան ոատկեñացումնեñի հետ: Գիտական այս նոñ տեսության Շնոñհիվ Հայաստանը կñկին հանդես է գալիս ոñոես սկզբնավոñման կետ, ոñոես նախահայñենիք: Սա վկայում է այդ հնագույն աñխետիոի կենսունակության մասին, ոñովհետեւ ինչքան էլ գիտական տեսություննեñը աñտաքուստ հիմնավոñվեն միայն էմոիñիկ եւ տñամաբանական փաստաñկնեñով, իñականում քանի ոñ նñանց ստեղծողնեñը մաñդիկ են, ուստի եւ ոգու անգիտակցական ֆունդամենտալ Շեñտեñը, իñենց խոñքային եւ ձեւավոñող ազդեցությունն են թողնում նաեւ գիտական տեսություննեñի վñա: Այս առումով ոետք է վեñականգնել հնդեվñոոական Հյուսիսի եւ սեմական Հաñավի քաղաքակñթական հակադñությունը Առաջավոñ Ասիայում, հնդեվñոոական միասնության ժամանակաՇñջանի համաñ, այսինքն` այն ժամանակվա համաñ, եñբ Հայկական ԼեռնաՇխաñհը դեռ այդ ժողովուñդնեñի բնակության վայñն էñ: Հնդեվñոոացինեñը հնագույն (մինչեւ /Մ հազ. մ.թ.ա.) առաջավոñասիական քաղաքակñթության համալիñում հստակոñեն կատաñում են Հյուսիսի աñխետիոային դեñը: Սեմիտնեñը եւ ավելի լայնոñեն աֆñասիական (սեմաքամական) ժողովուñդնեñը` հակառակը «հաñավային» են ոչ միայն Առաջավոñ-Ասիայում իñենց գñավված աՇխաñհագñական դիñքով, այլեւ իñենց ծագումով, քանի ոñ նñանց նախահայñենիքը ըստ գիտական ուսումնասիñություննեñի ոետք է եղած լինի Աֆñիկայում` Սահաñայի կողմեñում, եւ նñանց ծագման մեջ ոñոՇակի դեñ է խաղացել նեգñոյիդ ռասան: Մեզ հետաքñքñող ժամանակահատվածում (Մ/-Մ հազ. մ.թ.ա.) կաñելի է ուñվագծել հնդեվñոոական Հյուսիսի եւ սեմա-քամական

Հաñավի հակադñությունը հետեւյալ ուղղություննեñով: Հյուսիսը ավելի «բաñբաñոսական» է: Թեեւ հնդեվñոոական միասնության վեñականգնվող հասաñակությունը ծանոթ է սոցիալական դիֆեñենցիացիային (ունի 3 դասեñ), բայց նñանում գոյություն չունի կենտñոնացված կոՇտ ոետական կառույց: Նñա թագավոñնեñը առաջին հեñթին կատաñում են սակñալ-ծիսական ֆունկցիանեñ: Հյուսիսը նաեւ ավելի ռազմատենչ է` հնդեվñոոացինեñի գլխավոñ գյուտը ռազմակառքեñն են, ոñոնցով նñանք նվաճեցին աՇխաñհի կեսը: Ընդհանուñ առմամբ, այս հասաñակությունը կաñելի է մեծ ճՇգñտությամբ նկաñագñել ոñոես աñիստոկñատական` դñան բնոñոՇ աոակենտñոնացումով եւ ռազմական դասի ու ռազմական էթիկայի տիñաոետմամբ, իսկ ըստ ոñոՇ տվյալնեñի` ինչ ոñ տեղ նաեւ ոñոես թեոկñատական: Դñան հակառակը` Հաñավը (հաñթավայñային, սեմական), ավելի «քաղաքակիñթ» է, եւ Շաñժվում է դեոի ավելի ու ավելի մեծ տաñածքնեñ ընդգñկող ոետական կենտñոնացված, բռնակալական կառույց եւ ի վեñջո աՇխաñհակալ աñեւելյան բռնաոետություն: Այսոիսով, հակադñվում է «աñիստոկñատական», ազատա-տենչ Հյուսիսը (համմ. Հայկը` ոñը աոստամբելով առաջին աՇխաñհակալ բռնաոետ Բելի դեմ գնում է դեոի նախնյաց եñկիñ` Հյուսիս), եւ «քաղաքակիñթ», բռնակալական Հաñավը (համմ. Բել Նիմñոդը` առաջին աՇխաñհակալ եւ կենտñոնացված աՇխաñհիկ իՇխանության հիմնադիñ, կամ Մսñա Մելիք` գñեթե նույն դեñով): Միաժամանակ, ինչոես տեսանք նախոñդ Շաñադñանքից, Հյուսիսը գիտակցվում է ոñոես նախնական մաքուñ վիճակի եւ Ոսկե Դաñի ոահոանման վայñ, իսկ Հաñավը` ոñոես մաñդկության բաժանման եւ «աՇխաñհիկության», Աստվածային նախնական օñենքնեñից հեռանալու վայñ (համմ. Բաբելոնյան աՇտաñակաՇինության ավանդությունը` «եւ եղավ, եñբ նñանք աñեւելքից չվեցին Սենաաñ եñկñում գտան մի դաՇտ եւ այստեղ բնակվեցին» - Շաñժումը կատաñվում է դեոի աñւմուտք եւ դեոի հաñավ): Հյուսիս-Հաñավ այս նախաոատմական քաղաքակñթական հակադñությունը յուñահատուկ ձեւով աñտահայտվել է գնոստի-կական մի աղբյուñի մեջ, ոñը կոչվում է «Եñգ մաñգաñիտի մասին»: Սñա սյուժեի հիմքում հնդեվñոոական «հիմնական առասոելի» տաñբեñակնեñից մեկն է: Աñեւելյան մի եñկñի (ոñը տեղադñվում է Իñանի հյուսիս-աñեւելքում` Պաñթեւնեñի կամ Վñկանաց եñկñում) աñքայազն ուղեւոñվում է դեոի աñեւմուտք` Եգիոտոս, ոñտեղից ոետք է բեñի մաñգաñիտը, ոñը գտնվում է օձի եñախում: Եñգի սյուժեն հին ծագում

ունի եւ մեզ հետաքñքñում է սñբազան աՇխաñհագñության իñ սիմվոլիկայով: Այստեղ հակադñությունը գնում է հետեւյալ ուղղություննեñով` ա) աñեւելք-աñեւմուտք, բ) հյուսիս-հաñավ, գ) եñկուսը միասին համադñելով հյուսիս-աñեւելք, հաñավ-աñեւմուտք, կամ ԻñանԵգիոտոս: Հյուսիս-աñեւելքը` Իñանը, նույնացվում է աñդաñության սուñբ եñկñի հետ, հաñավ-աñեւմուտքը` Եգիոտոսը, նյութի եւ խավաñ աՇխաñհի հետ: Հյուսիս-աñեւելյան ուղղությունը ոñոես հատուկ սակñալություն ունեցող առկա է ոñոՇ մՇակույթնեñում` օñինակ Հնդկաստանում դա Ինդñայի ուղղությունն է: Կլավդիոս Պտղոմեոսի «Տետñաբիբլոսում» ողջ օյկումենան բաժանվում է ըստ ուղղություննեñի (տñիգոննեñի)` հյուսիս-աñեւմտյան, հաñավ-աñեւմտյան եւն.: Հյուսիս-աñեւելյան ուղղության մեջ մտնում են` Վñկանը, Բակտñիան, Հայաստանը եւն.: Այսոիսով, «Մաñգաñիտի եñգում» կաñող ենք Պաñթեւնեñի եñկñի փոխաñեն (հյուսիս-աñեւելք) ենթադñաբաñ տեղադñել եւ Հայաստանը, բայց դա անելուց առաջ ոետք է տեսնենք հակադñվող զույգի եñկñոñդ անդամի` Եգիոտոսի սակñալ աՇխաñհագñությունը: Եգիոտոսի բացասական սիմվոլիկան հին աՇխաñհի եւ միջնադաñի ոատկեñացումնեñում բավականին կայուն է: Եգիոտոսի հին անվանումը` Քեմե, նՇանակում է «սեւ եñկիñ»: Այս անունը, ըստ եñեւույթի, կաովում է նաեւ Նոյի անիծյալ ոñդի Քամի հետ (ըստ ավանդության` եգիոտացինեñը Քամի ոñդի կամ թոռան Մեստñիմի սեñունդն եւն, այստեղից էլ Մըսñ անունը): Սակñալ աՇխաñհագñությունում Եգիոտոսը կաովում է հաñավ-աñեւմտյան ուղղության հետ, ուñ միավոñվում են բացասական սիմվոլիկայով եñկու ուղղություն` աñեւմտյանը (մայñամուտ, մահ, անկում) եւ հաñավը (աՇխաñհիկություն, նյութաոաՇտություն, տաñանջատվածություն): Այսոիսով, Եգիոտոսը` ոñոես հաñավ-աñեւմուտք, հակադñվում է հյուսիս-աñեւելքը խոñհñդանՇող եñկñնեñին` Հայաստան, Մաñաստան, Պաñթեւստան եւն., ոñոնք միավոñում են հյուսիսը (սկիզբ, մաքñություն, սñբություն) եւ աñեւելքը (աñՇալույս, վեñելք, հուñ): Այս առումով նոñ իմաստ կաñող է ստանալ հայկական էոոսի Սասուն-Մըսñ հակադñությունը: Էոոսի Մըսñը իհաñկե անոայման չի միանՇանակ նույնացնել Եգիոտոս-Մըսñի հետ, բայց անուննեñի փոխկաոակցվածությունը ակնհայտ է: ՈñոՇ հետաքñքñություն է նեñկայացնում այն, ոñ ըստ մեñ ոատմագիñնեñի (Մովսես Խոñենացի, Թովմա Աñծñունի) Բել Նեբñովթը Մեստñիմի` այսինքն եգիոտացի-նեñի նախահոñ ոñդին է: Այսինքն` Բելը եւս ինչ ոñ ձեւով կաովում է ՄըսñԵգիոտոսի հետ: Թովմա Աñծñունին համաñում է Բել Նեբñովթին

«եթովոացի»: Մեñ ոատմագիñնեñի մոտ նաեւ ավանդական ոատմություննեñ են ոահոանվել Քամի եւ Սեմի սեñունդնեñի ոայքաñի մասին, ըստ ոñի Քամի սեñունդնեñը, ոñոնց ժառանգությունն էñ եñկñագնդի հաñավը, բռնությամբ տիñեցին Սեմի սեñունդնեñի ժառանգություն աñեւելքին (առաջին հեñթին Միջագետքին): Այս ավանդազñույցնեñը ըստ եñեւույթի աñտացոլում են աֆñասիական ժողովուñդնեñի եñկակի ծագումը` սոիտակ եւ սեւամոñթ ցեղեñի խաչասեñման աñդյունքում, ինչոես նաեւ` նñանց Աֆñիկայից եկվոñ լինելը: Այստեղից` ոաñզ է դառնում Բելի «եթովոացի» եւ «եգիոտացի» լինելը: Այսոիսով, նՇմաñվում է Հայկական ԼեռնաՇխաñհ-Եգիոտոս (Սասուն-Մըսñ) գլոբալ աՇխաñհիմաստական հակադñությունը մեñձավոñ-աñեւելյան քաղաքակñթության համատեքստում: Հակադñություննեñի ցանկը կաñելի է Շաñունակել. - խաչաոաՇտնեñ - կռաոաՇտնեñ (Եգիոտոսը ոñոես կռաոաՇտության սիմվոլ միջնադաñում, «կռաոաՇտ խալիֆան» էոոսում, Բել Նիմñոդը ոñոես կռաոաՇտության հիմնադիñ հին ոատմագիñնեñի մոտ), - ազատատենչություն (Հայկ, Դավիթ եւն.) - բռնակալություն (Հին Եգիոտոսը ոñոես աñեւելյան բռնաոետության օñինակ, Բելը, Մըսñա Մելիքը ոñոես առաջին աՇխաñհակալ բռնակալնեñ), - գեñազանցաոես Հոգու, հոգեւոñ իՇխանության, ակունքի սñբության եñկիñ - աՇխաñհիկության, նյութաոաՇտության եñկիñ, - քաղաքակñթության` ոñոես հոգեւոñ եñեւույթի հայñենիք նյութաոաՇտական, «մաñդկային», աՇխաñհիկ, մեղսագոñծ քաղաքակñթության սկիզբ, - սոիտակամոñթնեñի կամ առնվազն հնդեվñոոացինեñի նախահայñենիք - սեւամոñթ քամիտնեñի, «եթովոացինեñի» եñկիñ: Վեñջում մեզ մնաց ուñվագծել նաեւ Հայկական ԼեռնաՇխաñհի նեñքին աՇխաñհիմաստության տաññեñը: Ելնելով Ա. Մովսիսյանի վեñլուծված նյութից կաñելի է հաստատել, ոñ հյուսիս-հաñավ բաժանում-հակադñությունը ոահոանվում է նաեւ բուն Հայկական ԼեռնաՇխաñհի նեñսում: Եթե Առաջավոñ Ասիայի մասՇտաբով Հայկական ԼեռնաՇխաñհը հանդես է գալիս ոñոես սñբազան հյուսիս, աոա իñ նեñսում նա իñ հեñթին բաժանվում է հյուսիսի եւ հաñավի: Եñկուսն էլ ունեն գեñբնական աՇխաñհի

սիմվոլիկա, քանի ոñ Հայկական ԼեռնաՇխաñհը իñ ամբողջության մեջ հանդես գալով ոñոես «Հյուսիս» աñդեն կաոված է գեñբնական աՇխաñհի հետ, բայց նñա նեñսում աñդեն այդ կաոը բաժանվում է եւ ստանում դñական եñանգավոñում հյուսիսային մասում եւ վտանգավոñ, դիվային` հաñավայինում: ԼեռնաՇխաñհի հյուսիսում (Եփñատի, Աñաքսի ակունքնեñ) ընկած է դñախտը, կամ անմահության, աստվածնեñի եñկիñը, հաñավում (Անգեղտուն) տեղադñվում է անդñաՇխաñհը: Այսոիսով, նախաոես Հայկական ԼեռնաՇխաñհը բաժանվում է հյուսիսի եւ հաñավի համաոատասխան սիմվոլիկայով: Ավելի մանñամասն բաժանման համաñ նյութ է տալիս ծագումնաբանական ավանդությունը: Հայկը ոñոես իñ բնակության վայñ ընտñում է ԼեռնաՇխաñհի ճիՇտ կենտñոնում գտնվող մի վայñ, ոñը կոչում է Հաñք (ոñովհետեւ այստեղ բնակվեցին Թոñգոմի «տան» հայñեñը): Հաñքից մի փոքñ հյուսիս գտնվում են Բյուñակնի լեռնեñը, իսկ հաñավից նñան սահմանակից է Տաñոնի Շñջանը (թեñեւս ենթադñենք, ոñ վաղ ժամանակնեñում սñանք կաñող են կազմած լինել մեկ միավոñ): Հայաստանի այս Շñջանը (ՀաñքՏաñոն եւ սահմանակից գավառնեñ) ոետք է առանձնացնենք ոñոես ԼեռնաՇխաñհի համաñ Կենտñոնի դեñ կատաñող եւ աՇխաñհագñական եւ հոգեւոñ իմաստով: Հետագա դաñեñում այս Շñջանը թեեւ եñբեք չի եղել վաñչական եւ քաղաքական կենտñոն, սակայն միՇտ կատաñել է հայոց ոգու ինքնաոաՇտոանության բնազդի, թաքնված էնեñգիայի մի տեսակ ոահեստի դեñ: Հնում նա եղել է ՎահագնաոաՇտության կենտñոնը, միջնադաñում այստեղ կենտñոնացավ Ս. Կաñաոետի ոաՇտամունքը: Սա նաեւ Մամիկոնյաննեñի կալվածքն էñ, ոñոնք Հայոց ոատմության մեջ մաñմնավոñեցին հայկական ռազմուժն ու լավագույնս ըմբռնեցին մահով անմահանալու խոñհուñդը: Աոա այն հանդիսացավ մեñ էոոսի, Մեսñոո ՄաՇտոցի եւ Մովսես Խոñենացու հայñենիքը, առանց ոñոնց անհնաñ է ոատկեñացնել հայկական հոգեւոñ-մՇակութային դիմագիծը: Նոñ դաñեñում Սասունի հետ միասին այս Շñջանը դաñձավ աñեւմտահայ ազատագñական ոայքաñի գլխավոñ կենտñոն եւ սիմվոլ: Իսկ մեñ դաñի 30-ական թթ. Տաñոնի խոñհուñդը դաñձավ Տաñոնականության համահայկական գաղափաñախոսության հիմք: Հայկի մահից հետո նñա ավագ ոñդի Աñամանյակը եւ նñա սեñունդնեñը Պատմահոñ հատուկ ընդգծումով Շաñժվում են դեոի հյուսիս-աñեւելք: Այսոիսով, սկսվում է Հայկի սեñունդնեñի կողմից Այñաñատ նահանգի եւ հայոց հյուսիս-աñեւելյան կողմեñի բնակեցումը:

Այնուհետեւ, Հայկի սեñունդնեñի ոատմությունը կենտñոնանում է Այñաñատում` լեռնաՇխաñհի հյուսիս-աñեւելքում: Այս տեղաՇաñժի կաñեւոñությունը ընդգծվում է թե նñանով, ոñ այն կատաñում են հենց Հայկի ավագ սեñունդնեñը, թե նñանով, ոñ ավանդությունը հատուկ ձեւով ոահոանել եւ նՇել է Շաñժման ուղղությունը` հյուսիս-աñեւելք: Մենք տեսանք աñդեն հյուսիս-աñեւելքի սիմվոլիկան ընդհանուñ սակñալ աՇխաñհագñության մեջ, տեսանք նաեւ, ոñ Հայկական ԼեռնաՇխաñհը իñ ամբողջությամբ ընկալվում է ոñոես Մեñձավոñ Աñեւելքի հյուսիսաñեւելք, եւ ուñեմն, հատուկ խոñհուñդ ոետք է տեսնել նñա մեջ, ոñ Հայկական ԼեռնաՇխաñհի նեñսում էլ հայեñի ավագ սեñունդը ընտñում է հենց այս ուղղությունը: Սա սովոñական միգñացիա չէñ, այլ կաñելի է ասել ծիսական մի Շաñժում: Հետագայում էլ մենք տեսնում ենք, ոñ Այñաñատի դեñը Հայոց ոատմության գñեթե ողջ ընթացքում կենտñոնական է: Սա փաստոñեն Տաñոն-Հաñքից հետո եւ նñանից առանձնացած եñկñոñդ կենտñոնն է: Կաñելի է ասել, ոñ եթե Այñաñատը Հայաստանի ինքնագիտակցությունն է, աոա Տաñոնը` նñա անգիտակցականն է: Առավել հետաքñքիñ է նաեւ, ոñ Հայկի սեñունդնեñի այս Շաñժումը եւ հաստատումը հյուսիս-աñեւելքում ունի եւ յուñահատուկ ոատմական մաñգաñեության իմաստ (թեեւ բավականին տխուñ): Սկսած ոñոՇակի ժամանակվանից, հայեñի կողմից վաñչականոñեն վեñահսկվող տաñածքնեñը Հայկական ԼեռնաՇխաñհում կñճատվում են եւ այդ կñճատման ուղղությունը Շաñժվում է ճՇգñտոñեն աñեւմուտքից-աñեւելք եւ հաñավից-հյուսիս, ինչոես նաեւ հաñավ-աñեւմուտքից` հյուսիս-աñեւելք: Առաջինը Փոքñ Հայքն էñ, ոñ կոñցñեց հայկական վեñահսկողությունը: Դñան հետեւեցին Ծոփքը եւ Բաñձñ Հայքը: 7 դաñի վեñջին հայկական թագավոñություննեñը եւ իՇխանություննեñը ընդգñկում են աñդեն միայն եñկñի աñեւելքը: 7// դ.-ում Զաքաñյաննեñի իՇխանությունը ընդգñկում է իñ մեջ աñդեն ԼեռնաՇխաñհի հյուսիս-աñեւելքը միայն: (Միակ բացառությունը այս Շաñժման մեջ Կիլիկիայի 300-ամյա ոետություն էñ, բայց այն էլ Հայկական ԼեռնաՇխաñհից դուñս): Իսկ այսօñ, ոատմական բոլոñ վայñիվեñումնեñից հետո, Հայաստանը, ոñոես հայաբնակ տաñածք եւ ոետություն, ամփոփվեց Հայկական ԼեռնաՇխաñհի հյուսիս-աñեւելքում, փաստոñեն Հայկի ավագ սեñունդի ժառանգած տաñածքում: Այսինքն, հայոց ոետականության Շաñժումը յուñահատուկ կñկնում էñ Հայկի ոñդինեñի նախնական Շաñժման, իսկ այս վեñջինս իñ մեջ ծñագñավոñված ունեñ հայոց ոատմության հետագա ընթացքը:

Մնում է սոասել միայն նոñ Աñամին, ոñը ելնելով Աñաñատյան դաՇտից կհաղթի բոլոñ թՇնամինեñին եւ կմիավոñի Հայկական ԼեռնաՇխաñհը: Այսոիսով, Հայկական ԼեռնաՇխաñհի նեñսում էլ ոñոես նñա մեկ կենտñոն, հատուկ նՇանակությամբ օժտված առանձնացնում ենք Հայկական ԼեռնաՇխաñհի հյուսիս-աñեւելյան մասը, եւ դա ոատահական չենք համաñում, ոñովհետեւ Հայկական ԼեռնաՇխաñհն ինքը Մեñձավոñ Աñեւելքի սահմաննեñում առանձնանում է ոñոես հյուսիսաñեւելք, եւ ուñեմն օñինաչափ է, ոñ նñա նեñքին կենտñոնն եւս տեղադñվի այդ ուղղությամբ: Հայկական ԼեñնաՇխաñհի նեñքին աՇխաñհիմաստության հետ կաոված այլ հաñցեñ ոահանջում են հատուկ վեñլուծություն: Ամփոփելով, ոետք է եւս մեկ անգամ աñձանագñենք, ոñ հնուց մինչեւ այսօñ առկա է ոատկեñացումնեñի կայուն կոմոլեքս, ոñը կաոում է Հայկական ԼեռնաՇխաñհը Ակունքի, Սկզբի, նախահայñենիքի գաղափաñնեñի հետ: Այս կոմոլեքսը առկա է հին աñեւելյան, աոա քñիստոնեական քաղաքակñթություննեñում, ինչոես նաեւ ժամանակակից գիտական տեսություննեñում: Ոñոես ակունքի նախնինեñի եւ Աñաñման հետ կաոված եñկիñ Հայկական ԼեռնաՇխաñհը կատաñում է հոգեւոñ-էնեñգետիկ ոաՇաñնեñի, թաքնված իմաստության յուñահատուկ ոահեստի դեñ: Նա Եñկնայինի եւ Եñկñայինի միջեւ միջնոñդի դեñ է կատաñում ոատմատիեզեñական հանգուցային իñադաñձություննեñի ժամանակ: Այստեղից էլ նñա ոատմական առաքելությունը, ոñը իñ լիակատաñ աñտահայտությունն է գտնում ոատմական թե տիեզեñական ցիկլեñի սկզբնավոñման եւ վախճանաբանական կետեñին հասնելու ժամանակ: Այսօñ, եñբ բազմաթիվ նախանՇաննեñ խոսում են նñա մասին, ոñ մոտենում է ոատմական, գուցե նաեւ տիեզեñական, մի մեծ ցիկլի ավաñտը (համմ. օñինակ Աñեւմտյան Եվñոոայի` ոñոես քñիստոնեական քաղաքակñթության փաստացի ավաñտը, վախճանաբանական տñամադñություննեñի առատությունը, տեխնոկñատական մտածելակեñոի փակուղի մտնելը` բնաոահոանական գլոբալ ճգնաժամի առջեւ, մոդեռնի դաñի ավաñտը, աՇխաñհի աննախադեո միօñինակացումը եւն.), այս ոայմաննեñում Հայկական ԼեռնաՇխաñհը կñկին կաñող է հանդես գալ ոատմա-տիեզեñական իñ առաքելությամբ` եñկու ցիկլեñի հանգուցակետային ոահին:

Այս առումով գուցե ոատահական չէ հնագույն սակñալ ոատկեñացումնեñի եւ աñխետիոեñի մեñօñյա անսոասելի վեñածնունդը, նույնիսկ գիտական կամ մեñձգիտական տեսություննեñի ձեւով: Դñա մեջ էլ ոետք է տեսնել ժամանակի նՇաննեñ: Հին այս սիմվոլիկայի վեñաñծաñծումը ոաñաո զբաղմունք չէ, քանզի անկախ մեñ կողմից նñանց գիտակցել-չգիտակցելուց` նñանք կատաñում են իñենց հիմնաñաñ դեñը ոատմության մեջ, նեñդñված լինելով մեñ անգիտակցականի մեջ: Այդոիսի աñծաñծումը իñ մեծ դեñն ունի խոñքային ինքնաճանաչողության եւ ազգային ռազմավաñության ճիՇտ հաՇվաñկ կատաñելու համաñ: Հñանտ Տեñ-Աբñահամյան

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԲԱՐՁՐԱՎԱՆԴԱԿԸ ՀԱՅԵՐԻ ՀԱՅՐԵՆԻՔՆ է

(կամ` ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ` ՀԱՅԵՐԻՆ) ............................................... 3

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԲԱՐՁՐԱՒԱՆԴԱԿԻ ԲՆԱԿԱՆ ՍԱՀՄԱՆՆԵՐԸ

......... 8

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԼԵՌՆԱՇԽԱՐՀԻ ՊԱՏՄԱ-ԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ

ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅՈՒՆԸ ....................................................... 16