Հայոց լեզու

ԼԵՎՈՆ

ՀԱՅՈՑ

ԵՋԵԿՅԱՆ

ԼԵՋՈՒ

ԵՐԵՎԱՆԻ

ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ՊԵՏԱԿԱՆ

ԼԵՎՈՆ

ԵԶԵԿՅԱՆ

ՀԱՅՈՑ

ԼԵԶՈՒ

Թույլատրված է ՀՀ ԿԳ նախարարությանկողմից որպես դասագիրքբուհերի ռոմանագերմանական, արնելագիտական,հումանիտար ն բնագիտական ֆակուլտետներիուսանողությանհամար (երկրորդ, վերամշակվածհրատարակություն)

ԵՐԵՎԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ

ԵՐԵՎԱՆ

-

ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՏԴ 809.198.1(075) ԳՄԴ 81. 21 73 Ե 192

Մասնագիտականխմբագիր՝ ՈՌ.(Սաքապետոյան բանասիրականգիտ. դոկտոր, պրոֆեսոր

Եզեկյան Լնոն Ե 192

Հայոց լեզու, -Եր.: Երեանիհամալս. հրատ., 2007

թ., 402

էջ:

Դասագիրքը նախատեսված է բուհերի ռոմանագերմանական, արնելագիտական,հումանիտար ն բնագիտական ֆակուլտետների ուսանողներիհամար, այն օգտակար է նան հայոց լեզվի ուսուցիչներին: Գիրքն ընդգրկում է հայոց լեզվի բոլոր բաժինները`հնչյունաբանություն, բառագիտություն,ձնաբանություն, շարահյուսություն, մաան սամբ նան ոճագիտություն: Դասագիրքը կազմված է նշված բուհերի ուսումնական նոր ծրագրերինհամապատասխան:

ե,46020201Ը. 704(02)05 1ՏՅԻ(

5-8084-0688-9

-

ՕԼ.Կ.

ԳՍԴ

81.2ՀՀց ց73

Եզեկյան, 2007 բ,

ԵՐԿՈՒ ԽՈՍՔ

ժամանակակից հայոց լեզուն ոչ միայն որպես մայրենի, այլն որպես երկրորդ մասնագիտականլեզու դասավանդվումէ բուհերի բանասիրական(ոչ մասնագիտական),հատկապես ռոմանագերմանաբական լեզուների, արնելագիտական ն մյուս հումանիտար ժիններում: Ուսումնառության ընթացքում ուսանողության համար լուրջ դժվարություններ են առաջանում միասնականմեկ դասագրքի կամ ուսումնական ձեռնարկի բացակայության պատճառով:Հայոց (մեկ կամ երլեզվի յուրաքանչյուր բաժնիհամար առանձին-առանձին կու գրքերով)տպագրվածն հրապարակիվրա են մի շարք դասագրքեր ե ուսումնական ձեռնարկներ: Հայոց լեզվի սահմանված ծրագիրը ամբողջովինյուրացնելու համար ուսանողներըստիպվածեն կարդալու առնվազն 4-5 դասագիրք, որոնք ստեղծվել են մասնագիտական բաժիններիհամար, մի բան, որ ն՛ ծրագրային,ն՛ ժամանակայինու տեխնիկականառումներովլուրջ դժվարություններէ հարուցում: Այս բացը լրացնելու, ուսանողությանպահանջներըբավարարելու, ուսումնառության գործընթացում նրանց ժամանակը խնայելու նպատակովփորձել ենք մեկ գրքով ամբողջականներկայացնելհայոց լեզվի դասավանդմանբոլոր բաժինները` հնչյունաբանություն, բառագիտություն,ձնաբանություն,շարահյուսություն (մասամբ նան ոճագիտություն)` բուհական հաստատված նոր ծրագրերին համապատասխան: Նշված աշխատանքնստեղծելիս օգտագործել ենք հայոց լեզվի համապատասխան բաժիններիվերաբերյալ վերջին տարիներինլույս տեսած բուհական բոլոր դասագրքերնու ուսումնականձեռնարկները, ընդհանրացրելդրանք, երբեմն նան վերանայելու նորովի ներկայացրել բազմաթիվհարցադրումներու տեսականդրույթներ: Այս առումով որպես առաջին փորձ, աշխատանքը բնականաբար կունենա նան բացթողումներ ու վրիպումներ, որոնք հետագայում շտկելու ճպատակով սիրով ու երախտագիտությամբ կընդունենքբոլոր կարգի օգտակար ու արժեքավորդիտողությունները:

Չեռինակ

ԱՌԱՋԱԲԱՆ

Հայոց լեզուն հայ ժողովրդի հոգնոր մշակույթի ամենանախնական ու ամենանվիրականարգասիքնէ, որ ստեղծվել, մշակվել ու զարգացել է դարերի ու հազարամյակներիընթացքում ն մեր ժողովրդի կենդանի,տեսանելիհիշատակարաննու կենսապատումնէ: Իբրն աշխարհի ամենահին,զարգացած ու ամենահարուստլեզուներից մեկը` սքանչելի ու ինքնատիպ հայոց լեզուն իր մեջ հարազատորենարտացոլում է մեր ժողովրդի կյանքի ողջ պատկերը, նրա մինչն մեր օրերը: դարավորպատմությունըհնագույն ժամանակներից Հայոց լեզուն դեռնսնախագրայինդարաշրջանիցհազարամյակների ընթացքում անընդհատ զարգացրել ու կատարելագործել Է իր քերականականողջ կառուցվածքը, հարստացրել ու համալրել նրա Դեռնս մեր թվարկությունիցառաջ 8-7-րդ բազմաշերտ բառապաշարը: դարերում Հայկական լեռնաշխարհում կազմավորվում է հայ ժողովուրդը, ն այդ գործընթացինզուգահեռ հայ ժողովրդիկորիզը կազմող հայասա-արմենականցեղային միության համընդհանուրլեզվի վրա ձնավորվումէ հայերի էթնիկական(ժողովրդական, խոսակցական)լեզուն, որը որոշ Ժամանականց արդեն իր հիմնական օրինաչափություններով կայունանում Է, իր մեջ ներառնում բազմաթիվ ցեղային այլ լեզուներ ու բարբառներ,ապա դառնում ընդհանուր հաղորդակցման միջոց հայ ժողովրդի ն նրա մեջ մտած բոլոր ցեղերիհամար: Իր բազմադարյա գոյության ընթացքում մեր մայրենի լեզուն անընդհատ ու բազմաթիվշփումների հետնանքով, որ կատարվել են մերձավոր ու հեռավոր,ցեղակից ու ոչ ցեղակից անհամար լեզուների հետ, կրել է զգալի ն լուրջ փոփոխություններ,կատարել հարկի, հաճախ նան անհարկի փոխառություններ,օտարաբանություններ` փոխադարձաբարազդելով նան նրանց վրա: Ժամանակակիցհայոց լեզուն ունի կիրառության լայն ոլորտներ ն բազմապիսի գործառույթ: Ամենիցառաջ այն գրական լեզու է, ունի մշակված ու համակարգվածքերականականկառուցվածք ու բառապաշար, մեր գրականության, գործառական տարբեր ոճերին սպասարկող, ինչպես նան մեր ժողովրդի գրագետ խավերի հաղորդակցման միջոց է, միաժամանակգրքերի, հրապարակայինու հանրային այլնայլ հարաբերություններիլեզու:

Գրական լեզուն ժամանակի ընթացքում ձգտում է դառնալ նան հասարակությանընդհանուր լեզու: Մեր գրական լեզուն իր երկու տարբերակներովնան ազգային, այսինքն` որպես ազգ կազմավորվածհանրության լեզու է: Ազգային լեզուն ժողովրդական ավելի տարածված, ամբողջ ազգի խոսակցական լեզու դառնալու մեծ հավակնություն ունեցող գրական լեզու է: Ինչպես նկատել է ակադ. Գ. Սնակը,ազգային լեզու անվանումը տրվում է միայն որպես ազգություն կազմավորված մարդկանց հանրության լեզվին` ի տարբերություն տոհմային ն ցեղային լեզուների, որոնքնույնպես երբեմն հանիրաւլիկոչվում են ազգային լեզու: Ազգային լեզուները սովորաբար կազմավորվում են պատմական որոշակի ժամանակաշրջանում, հատկապես, երբ տվյալ ժողովուրդը, տվյալ հասարակությունըձնավորվումէ որպես ազգ: Ազգային լեզուների կազմավորումը տարբեր արագությամբ ն տարբերձներով է իրականանում այլնայլ ժողովուրդների մոտ: Հարկ է նշել, որ հայոց լեզուն որպես ազգային լեզու կարող էր ձնավորվել 19-րդ դարի 50-ական թվականներին,երբ որոշակիորեն արտահայտվում էր ազգային լեզվի գիտակցականմշակման փուլը (գրապայքար) մեր լեզվի պատմության մեջ, երբ հատուկ ձնով դրված էր գրաբարի ն աշխարհաբարի խնդիրը, նոր հայերենի` աշխարհաբարիգործածությանհարցը (խնդիրը): Հայոց լեզուն անկախ Հայաստանի Հանրապետության պետական լեզուն է, որճ ամրագրված է ՀՀ Սահմանադրությանհամապատասխան12-րդ հոդվածով: Պետականլեզուն ինքնուրույն պետությունն պետականությունունեցող ժողովրդի գրական լեզուն է, տվյալ պետության պաշտոնական լեզուն:Սա նշանակում է, որ այս լեզվով է գրվում պետականպաշտոնականգրագրությունը,այս լեզվով են տարվումերկրում դատավարությունը, գործավարությունը, գրասենյակային, իրավաբանական փաստաթղթերը(պայմանագրեր,օրենսգրքեր,մուրհակներն այլն): Գրական լեզուն նան դպրոցի, կրթության, մամուլի ն թատրոնի լեզու է: Գրական լեզվի` որպես ազգային ն պետական լեզվի բոլոր գործառույթներըսահմանվածու ամրագրված են ՀՀ ԱզգայինԺողուլի կողմիցընդունված «Լեզվի մասին» օրենքով:

ԳՐԱԿԱՆ ԼԵԶՈՒ ԵՎ ԲԱՐԲԱՌՆԵՐ

Ինչպեսարդեն նշվել է, գրականլեզուն տվյալ ժողովրդի ազգային լեզվի դրսնորմանբարձրագույն ձնն է, նրա մշակված, նորմավորված, միօրինակացվածտարբերակը, որը բավարարումէ ժողովրդի մշակութայինկյանքի ն նրա գործունեությանտարբերոլորտներիպահանջները:Այն հանդես է գալիս որպեսգեղարվեստականգրականության, գիտության,մամուլի ն հրապարակախոսության,կրթության, ռադիոյի ն հեռուստատեսության,պետականգրագրությանլեզու: Ինչպես նկատել է ակադ. էդ. Աղայանը,գրական լեզուն կարող է տարածմանտարբերսահմաններունենալ, տարբերչափով հասկանալի լինել հանրության տարբեր խավերին,բայց ն այնպես, նա հանդես է գալիս իբրն մեկ միասնականգրականլեզու: Միշտ չէ, որ գրական լեեն միմզուն ն ընդհանուրխոսակցականլեզուն համապատասխանում յանց, քանի որ հնարավորէ միննույնժամանակաշրջանումերկու կամ ավելի գրականլեզուներիգոյակցում՝գործառույթներիավելի կամ պակաս տարբերակմամբ,ինչպես հայոց լեզվի գրային շրջանի պատմության միջին փուլում կամ միննույնլեզվի հիմքի վրա տարբերբարբառային հիմք ունեցող երկու կամ ավելի գրական լեզուների կամ գրական լեզվի տարբերակներիգոյակցում (ինչպեսհայերենում) ն այլն: 5-րդ դարում` գրերի գյուտից հետո, գրաբարը գրական լեզու էր, եկեղեցու, կրոնի, թարգմանության,գիտության տարբեր ոլորտների, ճարտասանությանլեզու, բայց ամենայն հավանականությամբայն ընդհանուր խոսակցականլեզու չէր հայ ժողովրդի տարբեր խավերի համար, քանի որ այդ շրջանում ն դրանից էլ բավականժամանակ առաջ առանձին հատվածներում որպես հաղորդակցման միջոց գործածական էին նան առանձինխոսակցականլեզուներ կամ բարբառներ: Լեզվական փաստերը ցույց են տալիս, որ գրաբարից առաջ Վայաստանիտարբեր շրջաններում հայկական առանձին տոհմեր ն ցեղեր ունեցել են իրենց խոսակցական լեզուները, որոնցից մեկի կամ մի քանիսի հիման վրա հետագայում ձնավորվել է գրաբարը՝ որպես համընդհանուրկամ գրական լեզու: Ինչպես յուրաքանչյուր ընդհանուր, համաժողովրդականլեզու, այնպես ն հայերենն ունի իր տարածքայինճյուղավորումները, տարածքային տարբերակները,որոնք սովորաբարհանդես են գալիս

լեզուների կամ բարբառներիձնով: Բարբառները, որխոսակցական քան էլ տվյալ համազգային լեզվի տարածքային տարբերակներնեն, այնուամենայնիվ,ինչպես բառապաշարային,այնպես ն քերականական տարբեր իրողություններով տարբերվում են թե՛ գրական կամ ազգայինլեզվից, թե՛ իրարից: Լեզվի պատմականզարգացման ընթացքում բարբառները,աստիճանաբարշփվելով միմյանց ն գրական լեզվի հետ, որոշակիորեն մշակվում են ն գրական լեզվի հարատն ազդեցության հետնանքով մոտենում են իրար ն հատկապես` գրական կամ համազգային լեզվին: Որքան ավելի արագ են փոխվում բարբառները քաղաքներում, այնքան ավելի դանդաղ են փոխվում գյուղերում: Հայոց լեզուն հարուստ է բազմաթիվբարբառներով.կենդանի,գործող բարբառների է չորս տասնյակի: Բարբառների դասակարգման թիվը հասնում տարբեր չափանիշներ կան` հնչյունաբանական, ձնաբանական, բազմահատկանիշ: Տարածված է բարբառների ձենաբանական դասակարգումը,երբ, բացի քերականականայլնայլ հատկանիշներից, առաջնայինէ համարվումսահմանականեղանակի ներկաժամանակի կազմությունը, ըստ որի` հիմնականում տարբերակվում են «ում», «կր», «իլ» (կամ «լ») ճյուղի բարբառներ` գրում եմ, (ը գրեմ, կյարթալիմ: «Ում» ճյուղի բարբառներիթվին են պատկանումԱրարատյան, Ղարաբաղի. Թբիլիսիի, Շամախու, Ագուլիսի բարբառները ն այլն: են Պոլսի, Կարնո, Վամշենի,Վանի բար«Կը» ճյուղի բարբառներից բառները ն այլն «Լ» ճյուղի բարբառներից են Մարաղայի, Խոյի բարբառները'նայլն: Բարբառներիցյուրաքանչյուրն ունի իր համապատասխանենթաբարբառներըկամ խոսվածքները: Բարբառները գրական լեզվից որոշակիորեն տարբերվում են ինչպեսքերականականառանձին իրողություններով,այնպես ն բառային կազմով: Բարբառներիբառապաշարումզգալի են օտար լեզուների` հատկապեսարնելյանլեզուների, մասնավորապեսթուրքերենի,իսկ վերջին շրջանում` նան ռուսերենի ազդեցությունը (հիմնականում որպես փոխառություններ, մասամը կան որպեսՕտարաբանություններ):

ՀԱՅԵՐԵՆՆ

ԻԲՐԵՎ ՎՆԴԵՎՐՈՊԱԿԱՆ

ԼԵԶՈՒ

Ընդհանուր ն համեմատական լեզվաբանության կարնորագույն խնդիրներիցմեկը լեզուների դասակարգմանսկզբունքն է, որը պետք է հենվի լեզուների միջն եղած որոշ կապերի վրա: 18-րդ դարում, երբ չէին, առաջ է քաշդեռնսլեզուները հարկ եղածիչափ ուսումնասիրված աշխարհագրական դասակարգումը, որը հիմնված էր վում լեզուների տարբերլեզուների տարածքայինկապի վրա, ըստ որի` աշխարհիլեզուներըբաժանվումէին հինգ խմբի` ըստ մայրցամաքների:Հասկանալի է, որ նման դասակարգումը լեզուների բնույթի որոշման ու նրանց ներքինկապերիբացահայտմանտեսակետիցգիտականարժեք չէր կարող ներկայացնել,քանի որ այն հիմնվածէր տարածքայինհատկանիշի վրա ն անտեսում էր լեզուներիմիջնեղածներքինկապերը,ինչպես նան նրանցբնույթի ընդհանրություններնու տարբերությունները: Վետագայում առաջ են քաշվում այլ դասակարգումներես, ինչպես` ծագումնաբանական,ծննդաբանական, ձնաբանական, հոգեբանական, փուլային ն այլն:

19-րդ դարի կեսերից լեզվաբանությանմեջ իշխող է դառնումլեեղանակը, որի զուների ուսումնճասիրությանպատմահամեմատական հիմքում ընկած էր լեզուների ցեղակցության կամ ծագումնաբանաՀկան ընդհանրությունների սկզբունքը: Ըստ որում լեզուների ցեղակցությունը որոշվում էր նրանց միջն եղած ծագումնաբանական ընդհանրություններիմիջոցով: Այսպես` համեմատելով մի շարք լեզուներ (հունարեն, լատիներեն, ռուսերեն, գերմաներեն, հայերեն ն այլն)` լեզվաբանները ցույց տվեցին, որ այդ լեզուներում կան ընդհանուր ծագում ունեցող բազմաթիվ արմատներ ն քերականական ձներ, ինչպես` հայերեն մայր, ռուսերեն

ուռուծ

ն այլն.

գերմաներեն սմ կամ հայերեն

տասը,

հունարեն ո76/(6/, պարսկերեն ռուսերեն ց6Շճուծ,

լատիներեն

Օ666Ռ, հունարեն 60662 ն այլն, ինչպես նան քերականական որոշ

ձներ` բերեմ, բերես, բերի, ռուսերեն Շշքճու, Շօքճած, ծօքծճու,կամ ն այլն: հայերեն` ծս հմ, գերմ. /6հ -- /ոօ/ո, ռուսերենՋ-- ուծէւտ Լեզվական այս փաստերնէլ ցույց տվեցին, որ այդ ընդհանրուքյունները ծագում են մեկ ընդհանուր աղբյուրից, որից հետագայում առաջացել են բազմաթիվայլ լեզուներ: Այսինքն` ցեղակից կարող են -

համարվելայն լեզուները, որոնք ունեն հիմնականբառային կազմի ն քերականությանորակ կազմող ծագումնաբանական ընդհանրութՑեղակցական կապերի ն ծագումնաբանական ընդհանյուններ": ն դասակարգվում են լեզրություններիհիման վրա առանձնանում կամ, ընդունված է լեզվաբատարբեր ինչպես միավորներ վական Ո նության մեջ անվանել, լեզվաընտանիքներ: ւրեմն ցեղակից են համարվումմեկ ընդհանուր հիմքի վրա զարգացած լեզուները, իսկ այդ լեզուներիամբողջությունը կոչվում է լեզվական ընտանիք: Նշված սկզբունքներով աշխարհի լեզուները բաժանվում են մեկ Դրանցից են` հնդեվրոպատասնյակիցավելի լեզվաընտանիքների: կան, իբերո-կովկասյան, ուգրո-ֆիննական,աֆրիկյան, ամերիկյան, թուրքական, մոնղոլական ն այլն: Միննույն լեզվաընտանիքի մեջ մտնող լեզուները նրանց միջն եղած ցեղակցական կապերի սերտությանհիման վրա կազմում են տվյալ ընտանիքիզանազան ճյուղերը: Վնդեվրոպականլեզվաընտանիքըամենաբազմալեզուլեզվական ընտանիքներիցմեկն է, որը ամենից լավ է ուսումնասիրված. այն բաժանվում է 12 ճյուղի, ինչպիսիք են` հնդ-իրանական,սլավոնական, գերմանական, թուրքական, խեթական, կելտական, ռոմանական,բալթիական ն այլն: Հնդեվրոպականլեզվաընտանիքումառանձինճյուղ է կազմում հայերենը, որը ն ծագումնաբանակյաըչ.ն ցեղակցականընգհանրութռոմանա .,ն, գերմանական, իրանական յուններ ունի սլավոնական, ն այլ ճյուղելյին պատկանողլեզուների հետ: 19-րդ դարի առաջինկեսերին,երբ դեռ նոր էր հիմնադրվել համեմատականլեզվաբանությունը, մի խումբ լեզվաբաններ հայերենը համարում էին հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի իրանական ճյուղինպատկանող լեզու, բայց հետագայում,հատկապեսհնչյունան ձնաբանական փոխական,բառակազմական, առանձինօրենքների վրա ճշգրտվեց, որ համեմատակա0 ուսդլմնասիրությունների.հիման հայերեննիբրն հնդեվ ոպական լեզու ինքնուրույն մի ճյուղ է ներկայացնում.ն չի մտնում հջցլիթանական ճյուղի մեջ: ն բազմաթիվայլ հարցերում Գիտական ուսումն, չբության այս մեծ իր ավանդն ունի գերմանացի,հայագետ.զԽ0Քրիխ Հյուբշմանը, իսկ ապա նան` ականավորհայագետ Հր. Աճառլ ճեգեջինս, հանգամանորեն ուսումնասիրելով հայերենում եղած :՛ պական `

Տես

'

էդ. Աղայան, Լեզվաբանությանհիմունքներ, Ե., 1987, էջ 666-670:

լեզունելեզվական բոլոր տարրերը, ցույց տվեց, որ հնդեվրոպական րի արնելյան խմբի մեջ մտնելով` հայերենն ինքնուրույն ճյուղ է ն առավել մերձավոր ցեղակցություն ունի հունարենի, իրանական,ն սլավոնական լեզուների հետ՛:

ՀԱՅՈՑ ԼԵԶՎԻ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ

ՓՈՒԼԵՐԸ

Իր բազմադարյագոյության ընթացքում հայոց լեզուն անցել է որակական զարգացմանտարբեր փուլեր: Հիմնականում առանձնացվում է երեք շրջան` հին հայերեն կամ գրաբար (5-11-րդ դարեր), միջին հայերեն (12-16-րդ դարեր) ն նոր հայերեն կամ աշխարհաբար (17-րդ դարից մինչն մեր օրերը): Մինչն 5-րդ դարը, այսինքն` մինչն է նան հայերենի նախագրերի գյուտը սովորաբար տարբերակվում գրային շրջանը: Հայ պատմագրության փաստերը մատնանշում են, որ նախագրային հայերենը` իբրն հայ ժողովրդի ընդհանուր լեզու, իր հիմնական առանձնահատկություններով կայունացել է 5-րդ դարից դեռես շատ ու շատ առաջ: Վատկապես ուշագրավ են Մ. Խորենացու «Վայոց պատմության» մեջ հիշատակված փաստերը, ուր ներկայացվում են վիպասանականշրջանի գրականության մի շարք պատառիկներ, որոնց լեզվի հիման վրա կարելի է գաղափար կազմել հայոց հին լեզվի, նախագրային շրջանի հայերենի պատկերի մասին: Վատկապեսուշագրավ են Վահագնի ծննդի նկարագրության, Արտաշեսին Սաթենիկիսիրո պատմության, Արտաշեսի որդի Արտավազդի ն նրա հոր դեմ ապստամբելու պատմություններիվերաբերյալ հատվածները: Հատկանշական է նան, որ այդ հատվածներում դեռես հնագույն շրջանում գործ են ածվել բազմաթիվ բառեր ու արտահայտություններ, որոնք հանդիպում են նան այսօրվա մեր խոսակցական կամ նույնիսկ գրական լեզվում, ինչպես` ճութ հեր, խարտյաշ պատանեկիկ,կարմրիկնեղեգնիկն այլն: Նախագրայինհայերենի մշակվածության ն զարգացման երկար շրջան անցած լինելու մասին են վկայում նան գրաբարում պահպանված բազմաթիվդարձվածներու արտահայտություններ,որոնց զգալի մասը իր ձնով ն իմաստովհետագայումանցել է նան արդիհայերենին:

Տես

էդ. Աղայան,նշվ. աշխ. էջ 675:

ՀԻՆ ՀԱՅԵՐԵՆ

(ԳՐԱԲԱՐ)

Գրաբար նշանակումէ գրավոր՝գրի ձնով: Գրաբարըգրայինձնով լեզու է, որն իբրնգրականլեզու սկզբնավորվելէ 5-րդ դաավանդված 405-406 թվականներին` գրերիգյուտից հետո: րում՝մոտավորապես եղել է Հիմնականումընդունված է այն տեսակետը,որ գրաբարը ժամանակիժողովրդախոսակցական միննույն ժամանակ՝ գրական ն լեզու, չնայած չի անտեսվում նան տվյալ ժամանակահատվածում առանձինբարբառներիգոյության փաստը: Հր. Աճառյանըգրաբարի համար տարբերակում է երկու շրջան՝ Ոսկեդարյան կամ Մեսրոպյան, որն ընդգրկում է գրերի գյուտի սկզբիցմինչն 460 թվականըն Ետոսկեդարյանշրջան, որն ընդգրկումէ 461 թվականից հետո ընկած ժամանակահատվածը: Գրերի գյուտից անմիջապես հետո այս լեզվով են գրվել գիտական, պատմական, կրոնաեկեղեցական երկերն ու պաշտոնական գրագրությունները: Արդեն5-րդ դարիցայս լեզվով են կատարվել նան եկեղեցական, կրոնական բոլոր արարողություններն ու ծիսակատարությունները:5-րդ դարում փաստացիհիմք է դրվում նան հայ գրականությանը,առավել նս՝ հայ պատմագրությանը: Հայ դպրությունը սկզբնավորվում է ժամանակի ամենանշանավոր դեմքեր Մեսրոպ Մաշտոցի,ՍահակՊարթնի ն նրանց աշակերտներիանմիջականջանքերով: Սահակ Պարթն կաթողիկոսըմեծ ներդրում ունի ոչ միայն գրերի ստեղծմանգործում, այլն զբաղվում էր քրիստոնեականգրականության թարգմանությանգործերով: Նրա անունով մեզ հասել են նան մի շարք կանոնականգործեր, ժամանակիսովորություններն ու բարքերը նկարագրողմի քանի թղթեր ու երգեր: Հինգերորդ դարի նշանավոր մատենագիրներիցէր Եզնիկ Կողբացին, որի հեղինակածգործերից է «Եղծ աղանդոցը», ուր հեղինակը, հենվելով «Աստվածաշնչի»դրույթների վրա, հերքում է ժամանակի աղանդներըն պաշտպանումքրիստոնեականկրոնի առաջադրած սկզբունքները, հատկապեսառաջ է քաշում միաստվածությանհարցը ն ն քրիստոնեությունից այդ հիմքի վրա հերքում բազմաստվածության տարբերվողաղանդները: ՄեսրոպՄաշտոցիկյանքին ու գործունեությանընվիրված առաջին ն միակ աշխատությունը Կորյունի «Վարք Մաշտոցի» արժեքավոր երկն է, որը ստեղծվել է 5-րդ դարի քառասնական թվականներին: Կորյունի այս երկը պատմականմեծ արժեք ունի, որի մեջ հեղի-

նակը մեծ բարեխղճությամբնկարագրում է գրերի ստեղծման հանգամանքները ն ժամանակի կարնոր դեպքերը: Այստեղ ցույց է տրվում, թե երբ, ինչպիսի պայմաններումն ում ձեռքով են ստեղծվել հայոց գրերը: Կորյունը Մաշտոցիաշակերտնէր ն փորձել է ճշգրտորեն ու համոզիչ փաստերովներկայացնել իր ուսուցչի ողջ գործունեություննու անուրանալիվաստակը: Այս շրջանի գրականությանմեջ բացառիկարժեք են ներկայացնում հայ ժողովրդի պատմությանէջերն արտացոլող մի շարք պատմական երկեր, որոնք կարնոր են ամենից առաջ նրանով, որ պատմական ստույգ փաստերի հիման վրա ներկայացնում են մեր ժողովրդի ամբողջականպատմությունը`սկսածնախաքրիստոնեական շրջանից մինչն 5-րդ դարը: Ժամանակագրականառումով սրանցից առաջինը Ագաթանգեղոսի«Պատմություն Հայոց» աշխատությունն է, որը, բացի պատմական մի շարք կարնորագույն փաստերից, հանգամանորեն ներկայացնումէ նան Հայաստանում քրիստոնեության տարածման ողջ գործընթացը, Տրդատ թագավորի, Գրիգոր Լուսավորչի պատմականդերը այս հարցում: Հայ ժողովրդի ամբողջականպատմությանփորձ է կատարվում Փավստոս Բուզանդի «Պատմություն Վայոց»աշխատության մեջ: Բուզանդի հիշյալ գրքից մեզ հասած հատվածներըընդգրկում են շուրջ հիսուն տարվա (4-րդ դարի երեսնական թվականներից մինչե ութսունական թվականները)պատմությունը: Բուզանդի այդ աշխատությունըգրված է հայրենասիրականբարձր ոգով, պատկերավոր ու գեղեցիկ ոճով, որոնց համար հիմնականաղբյուր են ծառայել տվյալ ժամանակիհայ ժողովրդի կերպարը,բարքերն ու սովորույթները: Փ. Բուզանդի հիշյալ պատմության մի շարք փաստերի հիման վրա հետագայում գրվել են մի շարք պատմականստեղծագործություններ, որոնցից հատկապեսհիշատակության արժանի են Րաֆֆու «Սամվել», Ստ. Զորյանի «Պապ թագավոր»պատմավեպերն

բազմաթիվայլ երկեր: Հայ պատմագրությաննշանավորդեճքերից է Եղիշեն, որը մեզ հայտնի է իր «Վարդանանցպատմություն» աշխատությամբ: Եղիշեն եղել է «Ավարայրիբլբուլը» ն իր պատմության մեջ ստեղծել է գեղարվեստականլավագույն պատկերներ,որոնք գրված են գեղեցիկ, հմայիչ լեզվով ու ոճով: Հատկապես ուշագրավ են հայ կանանց նվիրվածհատվածներնու պատկերավորարտահայտությունները: ու

Եղիշեի բազմաթիվ դարձվածներ ու թնավոր արտահայտություններմինչն օրս բավականաչափտարածված են ն չեն կորցրել իրենց գեղագիտական արժեքը, ինչպես «լավ է կույր աչքով, քան՝ մտքով». «չգիտակցված մահը մահ է, գիտակցվածմահը` անմահություն» ն այլն: Եղիշեի հիշյալ աշխատության մեջ նկարագրված պատմական փաստերին նկարագրություններիհիման վրա` հետագայում՝ Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին, Դ. Դեմիրճյանը գրում է իր հանրահայտ«Վարդանանք»պատմավեպը: Հինգերորդ դարի ամենանշանավոր պատմագիրըՄովսես Խորենացին է, որին անվանել են «Քերթողահայր Խորենացի», «Մեծն քերթող Մովսես», «Տիեզերահռչակ» ն այլն: Մ. Խորենացու անունով մեզ հասել են մի շարք երկեր, որոնցից ամենանշանավորընրա «Հայոց պատմությունն» է: Այն գրվել է ժա-՛ մանակի նշանավոր դեմքերից մեկի` Սահակ Բագրատունու հանձնարարությամբ:Իր աշխատանքըշարադրելիս Խորենացին, բացի եղած տարբեր գրավոր աղբյուրներ Օգտագործելուց, հաճախ դիմել է նան ժողովրդականբանահյուսությաննյութերին`դրանքհամարելով իբրնճշմարտություննայլաբանորենպատմողու ներկայացնողգործեր: Խորենացու «Պատմության» ամենակարնորարժանիքն այն է, որ նա ներկայացրել է հայ ժողովրդի ամբողջականպատմությունը` սկսած իր կազմավորմանժամանակաշրջանիցմինչն Արշակունիների թագավորության վերացումը: Իր պատմության մեջ հեղինակը նան հավաստիտեղեկություններ է տալիս հայերի հարնան բոլոր Ժողովուրդներիմասին. այն ոչ միայն համարվել է հայ հին կյանքի հանրագիտարանը,այլն իր հաստատ տեղն ունինան համաշխարհային պատմականգրականությանմեջ: Գրաբարյան շրջանը հարուստ է նան թարգմանականգրականությամբ: Մեսրոպ Մաշտոցը, Սահակ Պարթեր, նրանց բազմաթիվ սաներըգրերի գյուտից անմիջապեսհետո ձեռնարկում են պարսկերենից, հունարենից, եբրայերենից, ասորերենից ն հարնան այլ լեզուներից մի շարք թարգմանություններ: Թարգմանվում են աղոթքներ, դավանաբանականգրվածքներ, ճառեր, մեկնություններ ն այլն: Այդ ժամանակիթարգմանականգլուխգործոցը Աստվածաշունչն էր, որն օգտագործվել է նան իբրն ընթերցանությանգիրք ն նրա ազդեցության տակ աստիճանաբարմոռացվել են հին սովորույթները, հեթանոսությունըտեղի է տվել քրիստոնեությանը:Այն մեծ ազդեցու13

թյուն է թողնում ոչ միայն հայ պատմագրության, հայ դպրության ն ժողովրդականբանահյուսությանվրա, այլ նան հայ մատենագիրների լեզվի ն ոճի, նրանց կատարելությանվրա: Առաջինըհենց Մաշտոցնէ, որ թարգմանումէ ԱստվածաշնչիՍողոմոնի առակներից: Առաջին բառերը, որ գրվում են հայերեն նոր նշանագրերով,Կորյունի վկայությամբ հետնյալներն էին. «ճանաչել զիմաստութիւնն զխրատ իմանալզբանս հանճարոյ»:

ՄԵՍՐՈՊ ՄԱՇՏՈՑԸ

ԵՎ ՀԱՅ ԳՐԵՐԻ

ԳՅՈՒՏԸ

Մ. Մաշտոցը 4-5-րդ դարերի նշանավոր դեմքերից է, գրերի գյուտի հեղինակը, հայերենի այբուբենի ստեղծողը, ճանաչված գիտնականն ու թարգմանիչը:Ծնվել է 361 թվականինՏարոնի գավառի Հացեկաց գյուղում: Վահան Ամատունու նախաձեռնությամբթաղվել է Օշականում, որտեղ գտնվում է նրա գերեզմանը, որը այսօր էլ սրբատեղի է համարվում ողջ հայության համար: Դեռես մանկականհասակում Մ. Մաշտոցը հիմնավոր կրթություն է ստացել. «կրթվել է հելլենական կրթությամբ». տիրապետել հունարեն, ասորերեն, պարսկերեն լեզուներին, ծառայել է Վաղարշապատի արքունի դիվանում, զբաղվել զինվորական արվեստով, սակայն նրա հիմնականնպատակն ու երազանքը եղել հայ գրերի, հայոց այբուբենի ստեղծումը: Երբ ԳողթանԳավառումՄաշտոցըքրիստոնեականուսմունք էր տարածում, անմիջապես զգացել է հայերեն գիր ն գրականություն չունենալու ծանր հետնանքներըն, ինչպես նրա կենսագիր Կորյունն է զգացել, «այնպես տրտմագինհոգսերով պաշարված ու թակարդապատված ն մտածմունքներիծփանքի մեջ ընկած, թե արդյոք ինչպիսի ելք գտնի այդ բանի համար»: Խորապես գիտակցելով այս հարցի կարնորությունը` Մաշտոցը դիմում է կաթողիկոսՍահակ Պարթնին: Գումարվում է միաբաններիխորհուրդ ն հայոց Վռամշապուհ արքայի աջակցությամբ Հայաստան են բերվում դանիելյան նշանագրերը, որոնցով ն մոտ երկու տարի Մաշտոցըուսուցչություն է անում ն մանուկներինհայերեն սովորեցնում: Վետագայումպարզվում է, որ այդ նշանագրերը, որ գտնվել էին ասորի եպիսկոպոսԴանիելի մոտ, ամբողջովին չէին կարող արտահայտել հայերենի հնչյունները, ն որ դրանք հայերենի համար հորինված չեն եղել, ուստի ն Մ. Մաշտոցն ու Սահակ Պարթեը «դարձյալ երկրորդ անգամ նույն հոգսի մեջ են ընկնում ն մի քանի ժամանակ մի ելք էին փնտրում դրան»:

է

Երբ պարզվում է, որ գտնված նշանագրերը չեն բավարարում հայերենիպահանջները,Վռամշապուհարքայի հրամանով ն Սահակ Պարթնի համաձայնությամբՄ. Մաշտոցը վերցնում է մի խումբ պատանիներն մեկնում Ասորեստանիերկու քաղաքները` Ամիդ ն Եդեսիա: Այնուհետն Մաշտոցն իր աշակերտներին բաժանում է երկու խմբի. մի մասին ուղարկում է Եդեսիա` ասորական կրթության, իսկ մյուսներին` Սամոսատ` հունարեն սովորելու: Եվ ահա Եդեսիայում երկար չարչարանքներից հետո Մաշտոցին հաջողվում է ստեղծել հայոց գրերը, ն ինչպես Կորյունն է վկայում. «Նա իր սուրբ ոգով հայրաբարծնեց նոր ու սքանչելի ծնունդներ`հայերենինշանագրերը»: Հայոց գրերը ստեղծելուց հետո Մաշտոցը գնում է Սամոսատ քաղաք, այնտեղ հանդիպում ազգությամբ հույն Վռոփանոսանունով հայերեմի գրագրի ն նրա օգնությամբ շտկում, կատարելագործում նի այբուբենը` համապատասխանեցնելովդրանք մեր լեզվի հնչյունականհամակարգին: Ավարտելով հայերենի նշանագրերի մշակումն ու վերջնական ձնավորումը` Մաշտոցնիր աշակերտներիհետ վերադառնում է հայրենիք, ուր ն հայ ժողովուրդը, անձամբ ինքը` Վռամշապուհ թագավորը, կաթողիկոսնու ողջ արքունիքը մեծ ցնծությամբու խրախճանքովեն ընդունում նրանց: Դրանով իսկ հիմք է դրվում հայ նոր դպրությանը, գրականությաննու թարգմանականարվեստին: Այնուհետն Կորյունի վկայությամբ` Մաշտոցը լինում է նան Աղվանքումու Վրաստանում ն աշխատում է այդ ժողովուրդների համար ես նոր դպրություն ստեղծելու բնագավառում: ՄԻՋԻՆ

ՀԱՅԵՐԵՆ

Հայոց լեզվի պատմականզարգացման հաջորդ փուլը միջին հայերենն է, որն ընդգրկում է 12-16-րդ դարերը: Միջին հայերենըկազմավորվում է հայ ժողովրդի պատմության մեջ նշանակալի պատմական մի կարնորիրադարձությամբ,որը զուգադիպումէ արաբականտիրապետությանվերացմանը, հայ պետականությանվերականգնմանըն հայ ժողովրդի տնտեսականու մշակութայինկյանքի աշխուժացմանը: Միջին հայերենը գտնվում է հին հայերենի ն աշխարհաբարիմիջն ն այդ առումով հանդես է գալիս որպես լեզվի զարգացման այդ երկու կարնորագույնփուլերը կապողհիմնականօղակ:

Յոթերորդ դարից սկսած` հին գրական հայերենիվրա աստիճանաբար ուժեղանում է խոսակցականառանձինլեզուների ազդեցությունը, որի հետնանքով գրաբարն արդեն 11-12-րդ դարերում դադարում է ժողովրդականլայն զանգվածներինհասկանալիլինելուց, որին փոխարինելուէ գալիս լեզվականմի նոր որակ` միջինհայերենը: Միջին հայերենը նս միատարր ն միասնականլեզու չի եղել: Այդ շրջանում Հայաստանումգործել են միջին հայերենի մի շարք տարբերակներ, որոնցից մեկը Կիլիկյան թագավորության պետական պաշտոնականլեզուն էր, որը ն վերանումէ Կիլիկյանհայկականթագավորության անկումից հետո (16-րդ դար): Դրանով իսկ սկիզբ է դրվում միջին հայերենի որակականնոր փոփոխություններին,որի ընդերքում ձենավորվումէ նոր գրական հայերենը` աշխարհաբարը: Միջին հայերենի շրջանում զարգացմանն կատարելագործմաննոր որակ են ստանում ոչ միայն գեղարվեստականգրականությունը, այլն` պատմագրությունն ու գիտական տարբեր բնագավառներին վերաբերող ուսումնասիրությունները: Միջնադարյան հայ գեղարվեստականգրականությունն իր բովանդակությամբ, լեզվական, արտահայտչական միջոցներով ու գրական ժանրերով ամբողջովիննոր որակ էր, որը ն բավականինառաջ էր անցել հայ հին գրականությունից: Վայ միջնադարյանգեդարվեստականգրականության առաջին շրջանի լավագույն արտահայտիչը Գրիգոր Նարեկացին էր, որը հայտնի է իր նշանավոր «Մատյան ողբերգության» պոեմով, որը ն մեր ժողովրդի շրջանում տարածված էր «Նարեկ» անվանումով, ինչպես նան բազմաթիվուշագրավ տաղերով: Այդ շրջանի գրականությաննշանավոր դեմքերից էին նան Հովհաննես Սարկավագը, Գրիգոր Մագիստրոսը, Ներսես Շնորհալին, Ֆրիկը ն ուրիշներ: Միջնադարյանհայ բանաստեղծությանմեջ նոր իմաստով ու բովանդակությամբէ ներկայացվում սիրո թեման, հատկապես ԿոստանդինԵրզնկացու ստեղծագործություններում,Նահապետ Քուչակի հայրեններում: Ավելացնենք նան, որ այս շրջանը հատկապես բնութագրվում է հայ գեղարվեստական արձակի սկզբնավորմամբի̀ դեմս ՄխիթարԳոշի ն Վարդան Այգեկցու հանրահայտ առակների: Նոր վերելք է ստանում նան միջնադարիհայ պատմագրությունը, որտեղ, ի տարբերություն նախորդշրջանի, հայ պատմագիրներն ավելի շատ հենվում են ն օգտագործում վիմական արձանագրու16

թյուններնու պաշտոնական փաստաթղթերը:Այդ պատմագիրներից են` Հովհ. Դրասխանակերտցին,Թովմա Արծրունին, Արիստակես Լաստիվերտցին,Կիրակոս Գանձակեցին, Վարդան Արնելցին, Առաքել Դավրիժեցինն ուրիշներ: Նշված հեղինակներնիրենց երկերը հիմնականումգրել են ժամանակիխոսակցական լեզվով` երբեմն տուրք տալով նորաբողբոջ միջին գրական հայերենի լեզվական տարրերին: Որոշ պատմագիրներ, փորձելով շարունակել հին պատմագրության ավանդույթները, աշխատել են իրենց գործերը երբեմն շարադրել հին հայերենով` գբաբարով,սակայն նրանց այդ ձգտումը անաղարտությամբչի կատարվել. քանի որ այդ շրջանում գրաբարը ժողովրդական լայն զանգվածներինարդեն մատչելի լեզու չէր: Սիջին հայերենի շրջանում գեղարվեստական գրականության ն պատմագրությանհետ նոր վերելք ու զարգացում են ապրում նան գիտության մի շարք ճյուղեր, մասնավորապեսբժշկությունը, իրավագիտությունը, փիլիսոփայությունը, քերականագիտությունը ն այլն, որոնք գրվում էին ժողովրդական լայն զանգվածներինհասկանալի, մատչելի լեզվով: Ուշագրավ են հատկապես Մխիթար Հերացու «Ջերմաց մխիթարություն»,ԱմիրդովլաթԱմասիացու«Օգուտ բժշկության» բժշկագիտական ուսումնասիրությունները, Մխիթար Գոշի ն Սմբատ Գունդստաբլի«Դատաստանագրքերը»նայլն: Կիլիկյան թագավորության վերացումից հետո (16-րդ դար) միջին հայերենն աստիճանաբարտեղի է տալիս իր ընդերքումձնավորված ն արդեն իսկ հասունացածլեզվական մի նոր որակի` նոր հայերենինկամ աշխարհաբարին:

ՆՈՐ ԳՐԱԿԱՆ ՀԱՅԵՐԵՆ

(ԱՇԽԱՐՀԱԲԱՐ)

Աշխարհաբարնիբրն գրական լեզվի նոր որակ կազմավորվումն Է 16-17-րդ դարերիցհետո, չնայած, ըստ որոշ ուսումնասիձնավորվում րողների,նրա լեզվականտարրերըհանդիպումեն դեռես7-րդ դարում: Լեզվաբանականգրականությանմեջ ընդունված է տարբերակելաշխարհաբարի զարգացմանչորս ենթաշրջան: Առաջինը կազմավորման կամ վաղ աշխարհաբարի շրջանն է, որն ընդգրկումէ 17-18-րդ դարերը, երբ հայ ժողովրդի համար հասարակական, քաղաքական լուրջ տեղաշարժեր են նկատվում: Այս շրջանում բնականաբար ընդլայնվում են նան գրականլեզվի գործա2»

ծության ոլորտները: Աշխարհաբարլեզվով լույս աշխարհ են գալիս օրագրություններ, նամակներ, ուղերձներ: Իր աշխարհաբար առաջին տաղերն է հորինում Նաղաշ Հովնաթանը, արտասահմանիմի քաղաքներում տպագրվում են աշխարհաբար անդրանիկ շարք գրքերը, իսկ Ամստերդամումլույս է տեսնում արնելյան աշխարհաբարի առաջին քերականությունը (1711 թ.` բազմաթիվարժեքավոր նմուշներով: Հր. Աճառյանը,հետնելով Ա. Այտընյանիբերած փաստարկներին, աշխարհաբարիառաջիննմուշ է համարումԲջնիի արձանագրությունը (1358թ.), իսկ Գ. Սնակը` հին Ջուղայի Շամբ գյուղի Ստեփանվարդապետիգրած «Ողբ Ջուղայեցվոց» բանաստեղծությունը (1605թ.), որի լեզուն գրականացողբարբառի հնագույն արտահայտությունն է: Երկրորդը աշխարհաբարի ձնավորման կամ լուսավորական շրջանն է (19-րդ դարի սկզբից մինչն 70-ական թվականները) ն բաժանվում է երկու ենթջաշրջանին̀ախահյուսիսափայլյանն հյուսիսան փայլյան: Նախահյուսիսափայլյան ենթաշրջանում գրապայքարը լեզվաշինարարությունը դեռնս տարվում են տարերային ձնով, ն լեզուն բավականինանմիօրինակէ, կատարվում են մշակման ուղիների որոնումներ (Աբովյան, Պատկանյան, Նազարյան ն ուրիշներ), դեռնս չկա կազմակերպվածմամուլ ն հրապարակախոսություն:Հյուսիսափայլյան ենթաշրջանը բնութագրվում է իբրն կազմակերպված լեզվաշինարարությանն գրապայքարի շրջան: 19-րդ դարը իրոք աշխարհաբարիտիրապետությանդարն էր: Վենց այդ դարի առաջին քառորդում հայ ժողովրդի հասարակական, քաղաքական, մշակութային կյանքում տեղի ունեցած արմատական տեղաշարժերընպաստում ն խթանում են նան նոր լեզվի մշակմանն ու զարգացմանը: Հայաստանի երկու տարբեր հատվածներում ինքնուրույնաբար շարունակվում են զարգանալ արնելահայ ն արնմտահայճյուղերը` իրենց բնորոշ լեզվական օրինաչափություններով: Արնելահայաշխարհաբարի մշակման ու հետագա զարգացման գործում կարնոր դեր են խաղում հատկապես մշակութային կյանքում կատարված իրադարձությունները, ամենից առաջ` ուսդւմնական հաստատություններիստեղծումը: 1810 թ. Աստրախանումբացվում է Աղաբաբյանվարժարանը, 1815 թ. Մոսկվայում` Լազարյան ճեմարանը,իսկ ապա՝ ուսումնաբեր

է Անդրկովկաս,ն 1824թ. Թիֆլիսում իր ահոսանքը թափանցում է ռաջինպարապմունքներն սկսում Ներսիսյան դպրոցը, որն ընդհանրապեսհայ ժողովրդի ուսումնական ու մշակութային կյանքում անգնահատելիծառայություններ ունեցավ հետագայում նես: 1820 թվականիցԹիֆլիսում գործել են նան հայկականթատերականառանձին այս

.

խմբակներ:

Գրական լեզվի մշակման ու հարստացմանգործում անուրանա-

լի է եղել հայ դպրոցի, ուսումնական հաստատությունների դերը:

ՈմանքՆերսիսյան դպրոցը համարել են գրական աշխարհաբարի առաջինջերմանոցն ու սերմնարանը,նրա սաներն ու ուսուցիչներն առաջիննէին, որ գրի առան, մշակեցին ու տարածեցինայդ լեզուն, որին աջակցել է նան Մոսկվայի Լազարյան ճեմարանը, ուր ստեղծվում է նան երգի ու ոտանավորիլեզուն: Գրական աշխարհաբարիմշակման գործում մեծ էր նան Դորպատիդերը (ուր սովորում էր Խ. Աբովյանը): ժամանակի հայ առաջադեմերիտասարդները,այդ թվում նան Ներսիսյան դպրոցի Ա Լազարյան ճեմարանի շրջանավարտները, որոնց մեջ աստիճանաբարարթնանում էր ազգային ինքնաճանաչության զգացմունքը, ուսանողականխմբակներ էին կազմում ն օտար լեզուներին զուգընթաց ուսանում նան հայերեն, մշակում աշխարհաբար լեզուն, երգում աշխարհաբար առաջին տաղերը: Այս ոգնորված երիտասարդներնէին, որ, միանման գաղափարներով տոգորված, Դորպատի համալսարանում երգում էին ն հնչեցնում. «// չգրտե հայերեն, ոչ ճանաչ է նա զօրէն» որպես հիմն հնչող այս տողերը: Այստեղ են ծնվում ն հետագայումլայն տարածում ստանում կանոնավորմշակված աշխարհաբարովգրված բազմաթիվ լավագույն երգեր,որոնց թվում նան Գ. Դոդոխյանիհանրահայտ«Ծիծեռնակը»: Ուսանողականայս միջավայրումառաջինանգամ ընթերցվում է Խ. Աբովյանի«Վերք Հայաստանի» վեպի մի ձեռագիր օրինակը, որ գտնվում էր նրա մտերիմ աշակերտներիցմեկի` Գ. Աքիմյանի մոտ: Այսպես էր հիմք դրվում, մշակվում ն աստիճանաբար լայն ոլորտ դուրս գալիս նորաբողբոջգրականաշխարհաբարը: Ներսիսյան դպրոցն աշխարհաբարիմշակման բնօրրան էր համարվումոչ միայն նրա համար, որ նրա սաները խոսում ն գրում էին այդ լեզվով կամ որ նույնիսկ առանձինառարկաներ դասավանդվում էին արդենգրական մակարդակիհասնող աշխարհաբարով,այլն այն ՛

պատճառով, որ դպրոցի շրջանավարտներնաշխատանքի էին մեկնում հայկական ւտտարբեր գավառներ, իրենց հետ տանում նորաստեղծ ն դեռես անմշակ նոր գրական հայերենը, տարածում ն ուսուցանում այն հայ պատանիներին,դրանով ամրապնդումնրա դիրքերը, քաղաքացիություն տալիս նրան (հիշենք Պ. Պռոշյանի հուշերը Խ. Աբովյանի մասին): Թիֆլիսում առաջին հայ տպարանըՆերսիսյան դպրոցի տպարանն էր, որտեղ հիմնականում դասագրքեր էին տպագրվում նան աշխարհաբար լեզվով: Դրանցից մեկը հենց Խ.Աբովյանի Այբբենարաննէր, որը հավանաբարգրվել է 1838թ.: Այս առումովնշենք նան մի կարեորհանգամանք,որն անմիջապեսկապված է գրական աշխարհաբարիձնավորման,նրա հետագազարգացմանու մշակման հետ: Խոսքը վերաբերումԷ նշված հարցերում Խ. Աբովյանի ունեցած դերին: Հայ բանասիրության,հատկապեսգրականագիտության մեջ Խաչատուր Աբովյանինհամարել են աշխարհաբարգրական լեզվի հիմնադիր ն փորձել են նրա հանրահայտ վեպի լեզվական տարրերիհիման վրա հաստատել այդ դրույթը: Անշուշտ, Խ. Աբովյանի «Վերք Հայաստանի»վեպը ն նրա գեղարվեստականու թարգմանական աշխատությունները շատ մեծ դեր են խաղացել գրական աշխար-

՛

հաբարիմշակման,զարգացմանու հարստացմանգործում, բայց նա (ն կամ որնէ մեկ ուրիշը) չէր կարող գրականաշխարհաբարիհիմնադիր համարվելհետնյալ պատճառներով: Նախ` «լեզվի հիմնադիր» արտահայտությունը առհասարակ պայմանականէ. ո՛չ մի անհատ չի կարող որնէ լեզվի հիմնադիր լինել, քանի որ յուրաքանչյուր լեզու նախ ն առաջ հասարակական ստեղծագործություն է, ն ո՛չ անհատական: Այնուհետն` մինչն Աբովյանի ստեղծագործությունները, գրականաշխարհաբարնարդեն իսկ մշակված, կանոնակարգվածն գրական լեզվի օրինաչափություններին համապատասխանորոշակիլեզվական համակարգուներ, ն այդ լեզվով գրված ու տպագրվածէին բազմաթիվ ինքնուրույն ն թարգմանականգրքեր դեռնս 1820-30-ական թվականներին:Այս հարցում միանգամայնիրավացի է ակադ. Գ. Սնակը, երբ նշում Է, որ Աբովյանին լեզվի հիմնադիր համարելն առնվազն անպատասխանատու պնդում է եղել, քանի որ աշխարհաբարնիբրն գրական լեզու գոյություն ուներ Աբովյանից առաջ, իսկ Աբովյանի«Վերք Հայաստանին» գրված է ոչ թե գրական լեզվով, ինչպես պնդում էին ոմանք, ն ոչ էլ զուտ բարբառային լեզվով, այլ` բարբառայինգրականով: Ուրեմն`

«հրաժարվելովԱբովյանին աշխարհաբարի հիմնադիր ճանաչելուց, քանիոր նրա համար ոչ մի օբյեկտիվ տվյալ չունենք, մենք Աբովյանին համարումենք աշխարհաբարիդատի պաշտպանությանհիմնադիր, պայքարի հիմնադիր, գրապայքարիհիմնադիր,որովգրաբարամերժ հետն այդ պայքարումառաջնություննիրոք պատկանումէ նրան»:: Խ. Աբովյանը աշխարհաբարի արնելահայ գրական լեզվի հիմնադիր չէ, բայց նա այդ գրական լեզվի ամենամեծ մշակողն ու տարածողնէ, նոր գրական հայերենի կանոնավորմանհամար մղվող պայքարի իսկական դրոշակակիրն ու հիմնադիրներիցմեկը, ն որ կարնոր է` նրա «Վերք Հայաստանին» արնելահայ իրականության մեջ առաջին գեղարվեստական արձակ ստեղծագործությունն է, որ Գրվածէ աշխարհաբարլեզվով, զգալիորեն գրականացված նոր հայերենով, իսկ նրա մի շարք այլ արձակ գործեր ու թարգմանություններ տվյալ ժամանակի գրական լեզվի լավագույն նմուշներ են (ինչպես` «Օվսաննա». «Նոր էլոիզ» ն այլն), ենԱշխարհաբարի զարգացման երկրորդ՝ հյուսիսափայլյան թաշրջանը բնութագրվում է իբրն կազմակերպված լեզվաշինարարության ն գրապայքարի շրջան, երբ լեզուն զգալի չափով միօրինակ է դառնում, զարգանում մամուլի ն հրապարակախոսությանհետ, մշակվում է նան դպրոցի ն գեղարվեստականգրականությանլեզուն: Երրորդշրջանը համարվում է ժողովրդականացմանկամ դասական աշխարհաբարի (70-ական թվականներիցմինչն 1920թ.) ն բնուէ լեզվի ժողովրդականացումով,երբ արդեն լեզուն դառթագրվում նում է միօրինակ ն բազմերանգ` ըստ գրականության տարբեր ժանրերի,ձեռք է բերում նոր գործառույթներ,հղկվում Է ու մշակվում: Որոշ լեզվաբաններ առանձնացնումեն նան չորրորդ` համազգային կամ խորհրդայինլեզվի շրջան (1920թ. հետո), երբ արդեն լեզուն դառնում է համատարած, ժողովրդական, պետական լեզու, ձեռք է բերում նոր գործառույթներ,աստիճանաբարվերանում է բարբառների հակադրությունը, ն դրանք տեղի են տալիս գրական-ժողովրդականմիասնականլեզվին: Հայոց լեզվի պատմության գիտական շրջանաբաժանում կատարելիս ակադ. Գ. Ջահուկյանը հիմք է ընդունում այն հանգամանքը, որ լեզվի պատմությանշրջանաբաժանումըպետք է արտացոլի 3Գ. Սնակ,Ժամանակակից հայերենիհամառոտ պատմություն,Ե., 1948թ., էջ 91:

լեզվի պատմության տարբեր շրջաններում այդ տարատեսակների փոխհարաբերությանմեջ կատարվածտեղաշարժերը,որոնք արտացոլվում են լեզվի զարգացմանօրենքների մեջ": Ելնելով այս սկզբունքից` հայոց լեզվի գրային շրջանի պատմությունը լեզվաբանը բաժանում է երեք շրջանի (ինչպես ն ընդհանրապես ընդունված է), այն տարբերությամբ,որ նոր շրջանի համար առանձնացնում է երեք ենթաշրջան՝ վաղ աշխարհաբարի(17-րդ դարի սկզբներից մինչն 19-րդ դարի կեսերը), երկճյուղ աշխարհաբարի (19-րդ դարի կեսերից մինչն 1920 թվականը), ն երրորդը ժամանակակից հայերենի ենթաշրջաննԷ (1920 թվականիցմինչն մեր օրերը): Վաղ աշխարհաբարի ենթաշրջանը, որ նան աշխարհաբարի կազմավորման շրջան է դիտվում, իր սկզբնական փուլում համընկնում է այսպես կոչված «քաղաքացիականհայերենին»: «Քաղաքացիական հայերենը», որի լեզվական համակարգը ներկայացվածէ ՀովհաննեսՀոլովի (17-րդ դար), ԲաղդասարԴպիրի ն հատկապես Շրյոդերի (18-րդ դար) աշխատություններում,տվյալ ժամանակաշրջանում միջբարբառայինխոսակցական (ապա նան գրավոր) միասնականլեզու էր, ժամանակի աշխարհաբարիավելի գրականացվածտարբերակը,որը հասկանալի էր շատերին ն ծառայում էր տարբեր գործառույթներով (ամենից առաջ առնտրական, գործնական գրականության, նամակագրական,դատավարության), իսկ հետագայում` նան տարբեր գիտությունների,թատերգության, թերթերիու հանդեսներիհամար: Վաղ աշխարհաբարից մեզ հասած լեզվական հուշարձանների տվյալները ցույց են տալիս, որ դրանք հիմնականումներկայացվել են «քաղաքացիականհայերենով», որը երբեմն հակվել է այս կամ այն բարբառին, երբեմն էլ հանդես է եկել միջին հայերենի կամ գրաբարյան ձների խառնուրդով: «Քաղաքացիական հայերենը» այս շրջանում ապրում է տարերային զարգացում` ունենալով մի շարք տարբերակներ` նայած գրաբարից, միջին հայերենից ն բարբառներից ազդվելու չափերին: Սակայն բարբառայինզանազան հիմքեր ունեցող հունի մեջ մեծանում է գրական լեզվի խոսակցականբազան, ե աստիճանաբար սահմանափակվումէ թուրք-պարսկական նորագույն փոխառություններիթիվը, որոնք փոխարինվում են գրաբար համարժեքներովն գրական նորակազմություններով: 4Տե՛ս Գ. Բ. Ջահուկյան, Հայոց լեզվիզարգացմանփուլերը, Ե., 1964թ.. էջ 32:

ԱՐԵՎԵԼԱՀԱՅ ԵՎ ԱՐԵՎՄՏԱՀԱՑ

ԳՐԱԿԱՆ ԼԵԶՈՒՆԵՐ

«Քաղաքացիական հայերենը»` իբրն միասնական գրավոր ն բանավորխոսակցական լեզու, գոյատնում է մինչն 19-րդ դարի առաջինտասնամյակները:Այս շրջանում աշխարհաբարն արդեն հանդես է գալիս որպես հաղորդակցմանմիջոց լեզվի կիրառության բոլոր ոլորտներում:19-րդդարի առաջին տասնամյակներում՝հատկապես 20-30-ական թվականներին,ռուս-թուրքական ն ռուս-պարսկական պատերազմներիհետնանքով Հայաստանը բաժանվում է երկու հատվածների:Եվ ահա հասարակական,քաղաքական ն տնտեսական մշակութայինմի շարք պատճառներովայս երկու հատվածներն աստիճանաբարհեռանում են միմյանցից ն, բնականաբար, լուրջ անջրպետէ առաջանում նան այս երկու հատվածների լեզուների միջն: Հայաստանի արնմտյան հատվածում ավելի իշխող դիրք է գրավումՊոլիսը, որն այդ ժամանակարդենբավականինճանաչված մշակութային, տնտեսական ն հասարակական կենտրոն էր, իսկ արնելյանհատվածըԱրարատյանդաշտավայրնէ` երիտասարդննորակերտքաղաքներովու այլ կարգիբնակավայրերով: Այդ շրջանում արդեն միասնականհայերենն աստիճանաբար երկփեղկվումէ ն հանդես գալիս իր երկու տարբերակներով: Մեկը հայ ժողովրդի արնմտյան հատվածի ն ընդհանրապես գրական լեզուն է, իսկ մյուսը` արնելյան հատՍփյուռքահայության վածի հայության գրական լեզուն: Արնելահայ գրական լեզուն ձնեավորվում է Արարատյանբարբառի («ում» ճյուղի բարբառ է) հիման վրա, իսկ արեմտահայգրական լեզուն` Պոլսի բարբառի հիման վրա՝ իր մեջ ներառելով նան «կը» ճյուղի մյուս բարբառներիընդհանրականտարրերը: Արեմտահայ գրական հայերենը սկսել է ձենավորվել12-րդ դարից. ն աստիճանաբար մշակվել, հղկվել, կատարելագործվել է արնեմտահայ մշակույթիգլխավոր կենտրոններում(Կ. Պոլիս, Զմյուռնիա,Վենետիկ,Վիեննան այլն), նրա զարգացումը նախապեսկրել է տարերայինբնույթ, վաղ շրջանում հատկանշվել է գրաբարյան, միջին հայերենի բարբառային ն օտարամուտ անհարկի տարրերով ու ձներով,որոնք հետզհետե դուրս են մղվել գործածությունից ն փոխարինվելգրականհամարժեքներով: 19-րդ դարի առաջին տասնամյակներին գրականարնմտահայերենն ընդարձակում է իր ոլորտները, դառնում հրապարակախոսության լեզու: Բուռն զարգացում է ապրում հատկապես գեղարվեստա-

կան գրականության լեզուն ն Ժամանակինշանավոր գրողների (Մ. Պեշիկթաշլյան, Հ. Պարոնյան, Պ. Դուրյան, Դ. Վարուժան, Մ. Մեծարենց, Գր. Զոհրապ, Սիամանթո,Ե. Օտյան ն ուրիշներ) լեզվաշինարարական աշխատանքի շնորհիվ ավելի ու ավելի է մշակվում, կատարելագործվումու դառնում հարուստ գրական լեզու: Իր քերականականհամակարգովայն զգալիորենտարբերվումէ արնելահայ գրական լեզվից: Բաղաձայնականհամակարգը երկաստիճանխլազուրկ է (արնելահայերենումեռաստիճանէ), այսինքն` բ, գ, դ, ծ, ջ ձայնեղներըխլանում են ու հնչում են փ, ք, թ, ց, չ, ինչպես՝ բազուկ- փազուկ, ջուր-չուր, ձայն-ցայնն այլն, իսկ այ, (, տ, ծ, Ճխուլերը, ընդհակառակը,ձայնեղանումեն ու հնչում իբրն բ, 4, դ, ծ, ջ, ինչպես` ս/ատիվ-բադիվ,կողմ-գողմ,տուն-դուն,ճանճ-ջանջնայլն: Արեմտահայերեննունի չորս հոլով. բացառականըկազմվում 4 (ն) մասնիկով (քաղաքէն քաղաքից), ներգոյականհոլովի իմաստն արտահայտվում է սեռական գումարած մէջ կապ (քաղաքին մէջ քաղաքում) կաղապարով, սեռական հոլովն ստանում է 2 հոդը. ճիտին պարտքը, ցեղին սիրտը ն այլն, որպես անորոշ հոդ գործ է ածվում մ, (մրն) ձնը, (երգ մալ, խուրձ մըն է), որ դրվում է գոյականից հետո, հոգնակի սեռականըկազմվում է ու հոլովումով (օաղայքներու, ծովերու), հոգնակիթիվը` -եր, -ներ մասնիկներով: Դերանուններիմեջ նկատելի են դուն, ինծի, քեզի, մեզի, աս, ատ, ան, ասիկա, ատիկա,անիկաձները, սովորականեն ստացականի ճիս, նիդ, նին մասնիկավորձները (երեսնիս,երեսնիդ,երեսնինն այլն): Բայական լծորդությունները (խոնարհումները) չորսն են` եյ (սիրել, տեսնել), իլ (հասնիլ, փախչիլ), ալ (երթալ. մոռնալ), մասամբ նան ուլ (զբօսնուլ, թողուլ), սահմանականեղանակիանկատարներկա ն անցյալ ժամանակներըկազմվում են (/ը եղանակիչով /1ր ցրեմ, կը կարդամ, կը գրեի, կը կարդայի), որը միավանկ բայերից առաջ (գալ, լալ, տալ) գործածվում է //ու ձնով ((/ուգամ, կուլամ), վաղակատար դերբայը կազմվում Է ճրռ վերջավորությամբ(գրեր, փայլեր), իսկ երկրորդական բաղադրյալ ժամանակներն արտահայտվում են խոնարհված բայով կամ դերբայով ն յայ (լինել) բայի դիմավոր ձներով (ը գրեմ եղեր, գրած կըլլամ, գրած կըլլանքնայլն): գրական լեզվի համեմատ ունի նան բառապաշարաԱրնելահայ յին զգալի տարբերություններ (ինչպես`'աղուռր,ճանչուոր, Առճած, Քով, կաճառ,փապուչ ն այլն): Արեմտահայգրական լեզուն դեռես պահպանում ու կիրառում է հայերենի գրաբարյան-ավանդականուղղագրությունը: -

-

ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ ՀԱՅՈՑ ԼԵԶՎԻ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

Արդի գրական հայերենը հենված է երկու հիմնական սյուների վրա, որոնցից մեկը բարբառային-ժողովրդականնէ, իսկ մյուսը՝ ավանդականը: գրաբարյանը, Հնչյունային համակարգը,շեշտադրությունը գրաբարյան է. այն գրականլեզվին է փոխանցվել հիմնականումԱրարատյանբարբառի միջոցով,ըստ որում պայթականներըեռաստիճան են, շփականները` երկաստիճան:Հնչյունափոխության հիմնական օրինաչափությունները նույնպես գրաբարյան են` Ժառանգական:Համարյա ամբողջությամբգործում են ինչպես պատմական,այնպես ն դիրքային շեշտից կախված հնչյունափոխականիրողությունները: Բառերի ուղղագրությունըն արտասանությունընս հիմնականումգրաբարյանէ, հետագայում միայն ուղղագրական բարեւիոխումներիհետնանքով այս ոլորտում տեղի են ունեցել մասնակիփոփոխություններ: Բառապաշարը, ինչպես ն բառակազմությունը, հիմնականում գրաբարյանէ, բայց լեզվի զարգացման տարբեր փուլերում բառապաշարը հարստացել է նորագույն փոխառություններով ն բառակազմությաննոր եղանակներով(հատկապեսհապավումներով:: Գրաբարիցեն ժառանգված բառակազմությանհիմնական եղանակներն ու միջոցները`համադրականու վերլուծական բարդությունները, ածանցումը: ռայերենի զարգացման արդի փուլում նկատելի են նախածանցների լայն կիրառություններհատկապեստերմինակազմության բնագավառում,զգալի տեղաշարժեր են կատարվել գիտատեխնիկական, քաղաքական,մարզական,մշակութայինոլորտներումնորան նորաբանությունների, փոխառություններիառուկազմությունների մով: Այստեղնկատելի են նախ ռուսերենից ու ապա անգլերենից ու եվրոպական այլ լեզուներից կատարվածնորագույն փոխառությունները,մասամբնան` օտարաբանությունները: ժամանակակից հայերենի ձնաբանությունը, հոլովման ն խոնարհմանհամակարգը հիմնականումժողովրդական,բարբառային է. այս առումով այն հակադրվում է գրաբարին, վերջինս գերազանցապես թեքական լեզու է իր կառուցվածքով: Ժամանակակիցհայերենըհիմնականում կցականտիպիլեզու Է, ինչպեսն մեր բոլոր բարբառները:Արդիհայերենիարնելահայտարբերակըաչքի է ընկնումհոլովման համակարգի պարզեցմամբու կրճատմամբ,նկատելիԷ նան հոլովների ։

միօրինականացումի հոլովման նախապատվությամբ,ձնային ու իմաստայինհոլովումների տարբերակմամբ: Շարահյուսությունը ն շարադասությունը նս ժողովրդական, բարբառային են: Ի հակադրությունգրաբարի` գրական լեզվում որոշիչը ն հատկացուցիչըհոլովով ն թվով չեն համաձայնումիրենց որոշյալին ն հատկացյալինն սովորաբար դրվում են նրանցից առաջ, նախդիրներըհիմնականումունեն ետադիրգործածություն: Ժամանակակիցհայերենն իր շարադասությամբգրաբարի համեմատ լրիվ հակառակ պատկեր է ներկայացնում: Այս առումով նշենք հետնյալ նախադասությունըգրաբար ն աշխարհաբար. /Թերթքգրոց Լեւոնի որդւոյ հարնանիիմոյ: Իմ հարնանի որդի Լենոնիգրքի թերթերը: Ամփոփելովմեր ասածները` ընդհանրացնենք,որ ժամանակակից հայոց լեզուն ոչ գրաբար է, ոչ բարբառ, այլ գրաբարի ն բարբառներիպատվանդանիվրա կանգնածմի համադրականլեզու: Ժամանակակից հայոց լեզվի դասընթացը բաղկացած է հետնյալ բաժիններից`հնչյունաբանություն,բառագիտություն,ձնաբանությունն շարահյուսություն:

ՀՎՆՉՅՈՒՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Հնչյունաբանության ուսումնասիրության առարկան հնչյունն է: Վնչյունը լեզվի նվազագույն միավորն է արտասանականտեսանկյունից, որն արտասանվում ն ընկալվում է հասարակության կողմից ն այլես չի կարող բաժանվել բաղադրիչ տարրերի: Սակայն միշտ չէ, որ միննույն հնչյունը առանձինվերցրած կամ բառային կապակցության մեջ կարող է նույն ձնով արտասանվել. նկատելի են զգալի տարբերություններ, որոնք պայմանավորված են ինչպես հնչյունների դիրքով, այնպես ն անհատական արտաբերությամբ: Այսպես/ա/, ալյուր, լուր, լող, անալի, Ալբերտբառերի մեջ ունենք նույն / հնչյունը. մի դեպքում կոշտ է հնչում, մեկ այլ դեպքում` փափուկ կամ քմայնացված ն այլն: Ավելին. նույնիսկ նույն բառի մեջ միննույն հնչյունը ճիշտ չի հնչում արտասանական այս կամ այն մթնոլորտում. հնչյունական տարբեր կապակցություններում նույն հնչյունը երանգայինտարբերություններէ ստանում ըստ լարվածության (ուժեղ կամ թույլ), ըստ տնողության (կարճ կամ երկար), ըստ բացվածքի կամ փակվածքի մեծության, լեզվի ավել կամ պակաս կծկման ն այլն: Կամ` ճյ-ն ն տ-ն, բ-ն ն դ-ն դիտում ենք իբրն տարբեր հնչյուններ միայն նրա համար, որ առաջիններըխուլ են, երկրորդները՝ձայնեղ, սակայներբ մենք խոսում ենք շշուկով, մեր ձայնալարերըդադարում են գործելուց, ն մենք բոլոր հնչյունները, նույնիսկ ձայնեղները արտասանում ենք խուլ: Չնայած սրան` տուր ն դուր բառերի մեջ (դ-ն ն դ-ն իրարիցորոշակիորենտարբերակվումեն: Մեկ այլ դեպքում հայերենում երկու /-ի (ր ն ռշ)տարբերությունըգիտակցվում ն արժեքավորվում է այն չաւիով, որ մենք տարբերակումենք սարը ն սառը, բարր ն բառը իրարից: Սա նշանակում է, որ լեզվի մեջ արժեքավորը ոչ միայն վայրկենաբար արտասանվող հնչյուններն են, որ արտասանվում, լսվում ն անցնում են, այլն լեզվական յուրաքանչյուր հանրության կողմից գիտակցված, աժեքավորված հնչյուններ, կամ` հնչյունականհամապատասխանհասկացություններ: Այս առումով էլ լեզվաբանության մեջ որոշակիորեն տարբերակվում են հնչյուն ն հնչույթ հասկացությունները:

Վանրորեն գիտակցված ն արժեքավորված յուրաքանչյուր հնչյուն կամ հնչյունական հասկացություն հնչույթ է: Հնչույթների թիվը սահմանափակ է, իսկ հնչյունների թիվը` անսահմանափակ, քանի որ յուրաքանչյուր հնչույթ կարող է ունենալ մեկից ավելի հնչյուններ, որ պայմանավորված էԷհնչյունական շղթայում հնչյուննեՅուրաքանչյուր լեզու անհատականարտասանությամբ: րի դիրքով, ն ունի անթիվ անհամար հնչյուններ, բայց սահմանափակհնչույթներ: Սովորականլեզվի մեջ, սակայն, ինչպես նան լեզվաբանության մեջ ընդհանրապեսհնչյունը ն հնչույթը իրարից չեն տարբերակվում: Փաստացի, երբ ասում ենք, որ հայոց լեզուն այսքան հնչյուններ ուբնականաբարնկատի ունենք տվյալ լեզվի հնչույթների քանակը: Իբրն լեզվաբանությանառանձինբաժին` հնչյունաբանությունը հնչյունն ուսումնասիրում է երկու եղանակով` համաժամանակյան տարաժամանակյա:Առաջինմոտեցմամբայն ուսումնասիրումէ որնէ որոշակի լեզվի առկա հնչյունական համակարգը` իր բազմազան կողմերով, իսկ երկրորդ դեպքում` լեզվի հնչյունական համակարգն ընդհանրապես`բացահայտելով այն փոփոխությունները,որ կրել են հնչյունները նրա պատմականզարգացմանընթացքում: Վնչյունաբանությունը` որպես լեզվաբանական գիտաճյուղ, չի սահմանափակվում միայն հնչյունների, նրանց համակարգի նկարագրությամբ ու լուսաբանությամբ, այլ այն ուսումնասիրում է նան այնպիսի կարնոր իրողություններ, ինչպիսիք են` հնչյունափոխությունը, գրաբանությունը, ուղղագրությունըն ուղղախոսությունը: Դնչյունների ուսումնասիրությունըհիմնականումկատարվում է երեք տեսանկյունով` ձայնաբանական,բնախոսականն լեզվաբանական-գործառութային: Ձայնաբանականառումով ուսումնասիրվումեն հնչյունների ֆիզիկական հատկությունները` ձայնի բարձրությունը, երանգը, տնողությունը, բնախոսականհայեցակետից` հնչարտաբերական գործարանները, իսկ լեզվաբանական-գործառութային տեսակետից հնչյուններն ուսումնասիրվում են իբրն լեզվի նյճւթականնվազագույն միավորներ:

նի,

գ, Սնակ, Ժամանակակիցհայոց լեզվի դասընթաց,Ե., 1955, էջ 80-81:

ՎՆՉՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

Վնչյունների դասակարգմանառաջին ն հիմնական չափանիշը նրանցմեջ եղած ձայնի ն աղմուկիհարաբերություննէ, որը ն պայմանավորվումէ հիմնականումնրանց արտաբերությանընթացքում ձայնալարերիխաղացած դերով. կան հնչյուններ, որոնց արտաբերման ժամանակմասնակցում են ձայնալարերը,իսկ մեկ այլ խմբի պատկանող հնչյուններն արտաբերելիսդրանք չեն մասնակցում, վերջիններս արտաբերվումեն որոշակի աղմուկով, որը ձնավորվում է արտասանականօրգանների փակվածքիկամ նեղվածքի հետնանքով: Ըստ այդմ` հայերենի հնչյունական համակարգնամենից առաջ բաժանվումէ երկու խմբի` ձայնավորներն բաղաձայններ:

ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՁԱՅՆԱՎՈՐՆԵՐԸ

Ձայնավորները կազմված են զուտ ձայնից ն արտաբերվում են առանց արտասանականգործարաններումզգալի արգելք ստեղծվելու: Հայերենում դրանք վեցն են` ա, օ(ո), ու, ը, է(ե), ի Նշված հնչյունների արտաբերման ժամանակ, բացի ձայնալարերից, ոչ պակասկարնոր դեր է կատարում նան բերանիխոռոչը, սակայն առավել գործունը լեզուն է, որը, ըստ Հր. Աճառյանի,ունի ամենակարնորդերը ձայնավորների արտասանության մեջ ն հնչյուններին տալիս է այն ձնն ու մեծությունը, որ պետք է առաջ բերի ձայնավորի համար այս կամ այն երանգը: Ձայնավորներըդասակարգվումեն երկու հիմնականսկզբունքներով. առաջինըլեզվի գրաված դիրքն է բերանում:Ըստ այս հատկանիշի՝ հայերենի ձայնավորներըբաժանվում են երեք շարքի` առաջին, միջին ն ետին կամ` առաջնալեզվային,միջնալեզվայինն ետնալեզվային: Առաջնալեզվայինձայնավորներնեն` հ, չէ ետնալեզվայինները` ա, 6, ու, իսկ միջնալեզվայինշարքին է պատկանումր ձայնավորը: Ձայնավորների դասակարգման երկրորդ սկզբունքի համար հիմք են ծառայում բերանում լեզվի բարձրացման տարբեր աստիճանները:Հայերենի ձայնավորներնարտաբերելիս լեզուն ունենում է բարձրացման երեք աստիճան` ստորին բարձրացում, երբ արտաբերվում է ւմ ձայնավորը, միջին բարձրացում, երբ արտաբերվում են Օօ,Ե ը ձայնավորները, ն վերին բարձրացում, երբ արտաբերվում են ու, ի ձայնավորները:

Որոշ լեզվաբաններ, նկատի ունենալով ձայնավորներիարտաբերման ժամանակ շրթունքների դիրքը ն մասնակցությունը,առանձնացնում են նան շրթնայնացածձայնավորներ:Շրթնայնացածեն ու, Օ ձայնավորները,քանի որ դրանցարտաբերությանժամանակ մասնակցում են նան շրթունքներբ` կլորացած ձն ընդունելով: Գրականհայերենում բացակայում են այսպես կոչված քմայնացած ձայնավորները(ա,6) ն այլն, որոնք նկատելի են հայերենի որոշ բարբառներում: Ըստ նշված հատկանիշների` հայերենի ձայնավորները կարող են բնութագրվելհետնյալ հատկանիշներով. Ա ձայնավորը ետնալեզվային, ստորին բարձրացման, ոչ շրթնայնացածձայնավորէ: Օ-ն ետնալեզվային,միջին բարձրացման,շրթնայնացածձայնավոր է: Ու-ն ետնալեզվային, վերին բարձրացման, ոչ շրթնայնացած ձայնավոր է: Ը-ն միջնալեզվային, միջին բարձրացման, ոչ շրթնայնացած

ձայնավորէ: առաջնալեզվային,վերին բարձրացման,ոչ շրթնայնացած ձայնավոր է: է-ն առաջնալեզվային,միջին բարձրացման, ոչ շրթնայնացած ձայնավոր է: Ահա հայերենի ձայնավորներինկարագրական պատկերը. Ի-ն

ի

Ըստ

բարձրացման

Ստորին բարձրացում Միջինբարձրացում Վերին բարձրացում

ՀԱՅԵՐԵՆԻ

Ըստ

շարքի

առաջին շարք

միջին

ետին շարք

շարք ա

է

ի

ԲԱՂԱՁԱՅՆՆԵՐԸ

ը

օ ու

ԵՎ ՆՐԱՆՑ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

Հնչյունների երկրորդ խումբը բաղաձայններնեն, որոնց մեջ համեմատաբարպակաս է ձայնի պարունակությունը, ե արտաբերվում են որոշակի արգելքներով` նեղվածքի կամ փակվածքիհաղթահար30

մամբ: Հայերենի բաղաձայններըերեսունն են. բ,

գ, 7, զ, թ,

Ժ. 1. /խ,

Լ1111117211211111171711712 Մ. Մաշտոցի ստեղծած այբուբենում հետագայում հունարենից փոխ է առնվել .Ֆտառը` հատկապեսջ հնչյունով փոխառյալ բառերը այդպեսարտասանելու համար: Այբուբենում առանձին տառ է ներկայացվումձ-ը, որը նույնպես առաջ է եկել միջին դարերում ծ-ի ն 7-ի միացմամբն, իբրն մի նշանագիր, գործածվել է շատերի կողմից, ինչպես նան «Նոր հայկազյան բառարանի»հեղինակներիկողմից:

Բաղաձայններըդասակարգվում են ըստ տարբերհատկանիշների՝ ըստ ձայնի ն աղմուկի պարունակության,ըստ արտաբերության եղանակի,արտաբերությանտեղի ն ըստ կազմության: Ըստ ձայնի ն աղմուկի հարաբերության`բաղաձայններըլինում են ձայնորդ,ձայնեղ, խուլ ն շնչեղ խուլ: Ձայնորդ բաղաձայններըձայնի պարունակության առումով միջին դիրք են գրավում ձայնավորներին բաղաձայններիմիջն, որոնց կազմավորման ժամանակ գործուն դեր ունեն ձայնալարերը, ն նրանց մեջ ձայնի առկայությունն ավելի զգալի է, քան ձայնեղ բաղաձայններիմեջ: Հայերենիձայնորդներնեն` /, ր, ռ, յ, մ. 6Ձայնեղների արտաբերմանժամանակ նույնպես զգալի է ձայնի առկայությունը, բայց այստեղ գերիշխում է աղմուկը: Դրանք են՝ բ, գ, դ. ձ.ջ վ զ, Ժ ղբաղաձայնները: Խուլ բաղաձայններիարտասանության ժամանակ ձայնալարերը չեն մասնակցում. նրանցում գերիշխող է աղմուկը, ինչպես` սյ, մ, տծճֆասշխ. հ Խուլ բաղաձայնների համակարգում տարբերակվում են նան շնչեղ խուլերը, ինչպես`փ, ք, թ, ց, չ՛ Այս հնչյունների արտաբերման ժամանակ պարզ խուլերի հետ հավասարապես արտասանվում է նան / հնչյունը, որը հաճախ կոչում են նան շունչ կամ հագագ: Ըստ արտաբերությանտեղի բաղաձայններըլինում են շրթնային, շրթնատամնային,առաջնալեզվային, միջնալեզվային, ետնալեզվային,կոկորդայինն ռնգային: Շրթնայինեն այն բաղաձայնները,որոնք արտաբերվում են երկու շրթունքների հպումով ստեղծված պայթյունով, որի հետնանքով ձնավորվումեն ոյ, բ, փ, մ հնչյունները: Շրթջնատամնայինեն այն հնչյունները, որոնք առաջանում են ստորինշրթունքի ն վերին ատամնաշարի մոտեցմամբ ստեղծվող նեղվածքով. դրանք են ֆն հնչյունները:

ճռաջնալեզվային են այն հնչյունները, որոնց արտաբերության ժամանակ լեզվի ծայրը բարձրանում է դեպի առաջաքիմքը կամ հպվում նրան ն ստեղծում փակվածքկամ նեղվածք, որի հետնանքով առաջանում են առաջնալեզվային7, տ, թ, ս, զ, շ, Ժինչյունները: Առաջնալեզվայինեն նան /, ր, ռ ձայնորդները: Սիջնալեզվային է միայն յ ձայնորդը, որն արտաբերվումէ այն դեպքում, երբ նեղվածքը ստեղծվում է լեզվի միջին մասի ն քիմքի միջին մասի միջոցով: Ետնալեզվային բաղաձայնների արտաբերության ժամանակ փակվածքը կամ նեղվածքը ստեղծվում է բերանի խոռոչի վերջին մասում, երբ լեզվի կոթը բարձրանալովհպվում կամ մոտենում է վերջահիմքին: Այդ փակվածքի հետնանքով ձնավորվում են ետնալեզվային պայթական (, գ, ք, իսկ նեղվածքի միջոցով` շփական /Խն դ հնչյունները: Կոնորդային է հ հնչյունը, որը պարզապես արտաշնչության արդյունք է ն ստեղծվում է կոկորդում արտամղվող օդի շփումից, որի համար էլ կոչվում է շունչ կամ հագագ: Ռնգայինհնչյունների արտասանությանԺամանակհնչարտաբեեն այլ հնչյուններ արրական գործարաններընախապատրաստվում տաբերելու, բայց բերանի խոռոչ մտած օդի շերտը ետ է դառնում ն այս գործընթացումձնավորվում դուրս գալիս քթով: Արտաբերության են .ն Ժհնչյունները: Ըստ արտաբերությանեղանակի` բաղաձայնները դասակարգվում են բերանի խոռոչում ստեղծվող որնէ փակվածքի պայթման կամ նեղվածքի հետնանքով առաջացող աղմուկով: Ըստ որում նման փակվածքներկարող են առաջանալ բերանիխոռոչի տարբեր մասերում շրթունքների,շրթունքին ատամների, լեզվի ն քիմքի հպումներից: Հայերենի պայթական բաղաձայններնեն` բ, ա, փ, 7, տ, թ, գ, կ, ք: Պայթական հնչյուններն արտասանվում են մեկ ակնթարթում՝ պայթմանընթացքում,ուստի ն կոչվում են նան վայրկենական: Շփական բաղաձայններըարտաբերվում են բերանի խոռոչում ստեղծվող որնէ նեղվածքի միջոցով, երբ արտամղվող օդի շերտը նեղվածքի միջով անցնելիս շփվում է նրա պատերին`ստեղծելով որոշ աղմուկ: Նեղվածքները նույնպես կարող են առաջանալ բերանի խոռոչի տարբեր մասերում շրթունքի ու ատամների,ինչպես ն լեզվի

ու

քիմքիսերտ մերձեցմամբ:Դրանք են`

զ, մ,

ժշ,

/, ր, ռ, /,

մ, ն, վ. ֆ,

հ:

տարբերություն պայթականների` շփական բաղաձայնները, քանիոր արտաբերվում են նեղվածքով, կարող են արտասանվել համեմատաբար երկար, որոշակի ժամանակահատվածում, ուստի ն կոչվումեն նան տնականհնչյուններ: Պայթական որոշ բաղաձայններ (կիսապայթականկամ կիսաշփական)ձնավորվում ն արտաբերվում են միաժամանակն` փակվածքի, ն՛ նեղվածքի հաղթահարմանշնորհիվ, որոնք միննույն ժամանակկազմությամբբարդ բաղաձայններեն` ձ, ջ, չ, ծ, ց, ԾԲաղաձայններըդասակարգվում են նան ըստ (ազմության, լիԻ

նում են պարզ ն բարդ: Պարզ են այն հնչյունները,

որոնք ձնավորվում ն արտաբերվում կա՛ժ՛'որնէնեղվածքի, կամ փակվածքի հաղթահարմանհետնանքով, ինչպես`/, այ, զ, մ, /ս, շ ն այլն: ն փակԲարդ բաղաձայններնարտաբերվում են վածքի, ն նեղվածքի հաղթահարումով, այսինքն` երկու տարբեր հնչյուններիերանգով: Բարդ հնչյունները երկու տարբերհնչյունների միանվագ,միասնականարտասանությանարդյունք են: Բարդ բաղաձայններնիրենց հերթին, ըստ կազմությանորակի լինում են կիսաշփական ն շնչեղ: Կիսաշփական(կամ կիսապայթական)են այն բաղաձայնները, որոնք արտասանվում են միննույն տեղի փակվածքիպայթյունով ն շփումով: Հայերենի կիսաշփական հնչյունները կազմված են մի առաջնալեզվայինպայթականից (տ, 7, Թ) ն մի առաջնալեզվային շփականից//, զ, շ, 0)Ահա հայերենիկիսաշփականբաղաձայններիպատկերը. Ք-դէժ, ժՀդժզ, Ծ-տՀշ, ծՀ-տժմ, ց-թՅՍ, չ՞թՉ2Բարդ կիսաշփական բաղաձայնների նշված կառույցներում նկատելիէ հետնյալ օրինաչափությունը. խուլ կիսաշփականները կազմվումեն խուլ պայթականիցն խուլ շփականից,ինչպես` ԺՈ Հմ, 9-թէմ, ԾՀտԴշ,չՀթ:շ. իսկ ձայնիդկիսաշփականները` ձայնեղ պայթականիցն ձայնեղ շփականից(ժՀ7«զ ն ջ-դ0): Բարդ բաղաձայններիերկրորդ խումբը բաղադրված է մի պայթական հնչյունից (պ, մ, տ) ն կոկորդային շփական հ հնչյունից: Դրանքեն` իՀա/չհ, թհ, քչկԻհեն

միաժամանակ

3"

կոչվումեն Լեզվաբանականգրականությանմեջ կիսաշփականները նան աֆրիկատներ,իսկ շնչեղ կամ հագագավորներըա̀սպիրատներ: է բաղաձայնների տախտակը: համադրական Ստորններկայացվում

Պարզ

Բարդ Պայթական|Պայթաշփական Ձայնեղ| Խուլ

Շփական ստ արտա- Ձայնորդ| Ձայնեղ Խուլ բերության Տ. տեղի |ա |ա

Ը

Հ

Յ

Շրթնային

Բ.

Ջի...

|Մ|.

Լ, Ր,

Ն|Ռ

Միջնալեզ- |

ոշ.

Ետնալեզ-

|

«Հ

ՀԶ

ՇՎ

Հ

Թ

(ԸՎՎ-Ը

-

Թ5 Թ 3

Օմ.

Զ|Ժժ|-

|-ԱՍ|-|Ղ|-|-

լ

Վ

Խ/|/Գ/Կ/Ք|Լ-

-

ԵՐԿԲԱՐԲԱՌՆԵՐ

Ծ|

Դ|Տ/Թ|Ձ|Տ

|Խ|Շ

ի

|:

ոկորդային | |-վ-|-|-|-|Յ|-|-|-|-|-||

|5

Յ

Բ|Պ|Փ|-|-|-|.

Յ|.Լ

վային

վային

ՏՅ

Վ

նային նռաջնալեզ-

կային

28834 8Ե385:55 Յ5Տ|38Խ5|ՔԹյ8 Հ 263ՅՅ8Թ853Յ23Յ2ԹՅ

ԵՇրթնատամ-

|

Ձ'

|

8|Չ |

|

| -

-

|:

ԵՎ ԵՐԿՎՆՉՅՈՒՆՆԵՐ

Երկբարբառը (հունարեն դիֆտոնգ) երկու ձայնավորներով,երբեմն նան ձայնավորով ու կիսաձայնով կազմված այն հնչյունակապակցություննէ, որն արտասանվումէ միասնաբարիբրն մեկ վանկ, ն որոնցից մեկը կորցնում է իր վանկարարուժը, ինչպես` բուրժուա, աուկցիոն, լոյս, համբոյր,կոալիցիա,մատերիա ն այլն: են Բոլորլեզուներըչէ, որ հարուստ երկբարբառներով: Այսպես`հին հայերենը` գրաբարը, հարուստ էր երկբարբառներով,Ժամանակակից գրականհայերենը`ոչ: Երկբարբառներով հարուստ են նան անգլերենը, ֆրանսերենը,գերմաներենը, ֆիններենըն այլն, իսկհունգարերենը,լեհերենը, վրացերենը,արդի հայերենըերկբարբառներ չունեն:

Գրաբարում եղել են հետնյալ երկբարբառները`աւ (աւր, ծանաւթ, հրամանաւ), եա (ատեան, դղեակ, վայրկեան),եւ (բեւր, ալեւր, առեւծ), իւ (ձիւն, արիւն, իւր), ոյ (լոյս, քոյր, համբոյր), ւո (որդւոց, ասորւոց ն այլն): Գրաբարում, բացի երկբարբառներից, եղել են նան եռաբարբառներ,ինչպես` ճայ (գործունեայ, քրիստոնեայ), եաւ (արդեաւք, փախեաւ,յարեաւ), ւոյ (որդւոյ, թշնամւոյն, ծերունւոյ): Լեզվի պատմականզարգացմանընթացքումգրաբարյաներկբարն եռաբարբառները զգալի ու տարատեսակփոփոխությունբառները են կրել. հիմնականումպարզեցվել են. գրական լեզվում նրանք ներ վերածվելեն երկհնչյունների (կամ պարզ ձայնավորների),իսկ բարԱյսպես`աւ երկբարբառըպատմաբառներումպ̀արզ ձայնավորների: հետնանքով միջին դարերում վերածվել է կան հնչյունափոխության պարզ օ(Ռռ) ձայնավորի`(աւր օր, (արաւտ կարօտ, ծանաւթ ծան նոթ այլն): Գրաբարյան ձեւ,հւ, երկբարբառներըգրական հայերենում վերածվել են յու երկհնչյունի, ռ/ երկբարբառը`՝ույ երկհնչյունի, ձ, /, ու ձայնավորնեիսկ բարբառներում`համապատասխանաբար` րի, ինչպես` գեւդ. գրական լեզվում` գ/ուղ, ձյուն, «բարբառներում՝գեղ,ծին, ծուն ալիւր գրականում` այ/ուր, բարբառներում`ալիր, ալուր սիւն գրականում` ճ/ուն, բարբառներում`ճուն, սին (ոյս գրականում`՝/ույս, բարբառներում/̀ում, լիս Պարզեցվելեն նան գրաբարյանեռաբարբառները,ինչպես` արդեաւք արդյոք, փախեաւ փախավ, որդւոյ որդու, թշնամւոյն ն թշնամուն այլն: Ինչպես արդեն նշել ենք, ժամանակակիցհայերենում երկբարբառներինփոխարինելեն երկհնչյունները, որոնք կազմված են մեկ ձայնավորիցն մեկ կիսաձայն/ հնչյունից, ինչպես` այ (հայր, վայր), ույ (բույս, երեույթ), յա (մատյան, սենյակ) յու (բյուրեղ, հյութ, մեծություն),յե (ե) (եթե, երնալ), յո (յոթ, արդյոք): Որոշ լեզվաբաններ երկհնչյուններեն համարում նան ոյ, ճ/ ն յհ հնչյունակապակցությունները,ինչպես` գոյ, /խո/անալ,հոյ հոյակապ, թեյ թեյնիկ,քորեյ, գնայի,ամայի, ձիով (ձիյովլ)ն այլն: --

--

--

-

-

-

-

'

-

-

-

-

-

ՎԱՆԿ ԵՎ ՏՈՂԱԴԱՐՁ

Վանկը մեկ ձայնավոր կամ ձայնավորով ու այլ հնչյուններով կազմված այնպիսի հնչյունակապակցությունէ, որն արտաբերվումէ օդի մեկ մղումով կամ մեկ շնչով, ինչպես` /ա-տա-րել, ա-ռու, մայոհն, հա-մալ-սա-րանն այլն: Բառի մեջ վանկերի թիվը որոշվում է ձայնավորներիթվով, այսինքն` բառի մեջ կա այնքան վանկ, որքան ձայնավոր կա այնտեղ: Այդ իսկ պատճառովէլ ձայնավոր հնչյունները կոչվում են նան վանկարար հնչյուններ: Վանկը կարող է ավարտվել ձայնավորով կամ բաղաձայնուլ: Ձայնավորով ավարտվող վանկը կոչվում է բաց վանկ, ինչպես` քա՛դա-քա-ցի, ա-ռու, ե-րե-խա,լե-զու ն այլն: Իսկ բաղաձայնովավարտվող վանկը` փակ վանկ, այսպես` հա-մալ-սա-րանբառի մեջ առաջին (հա) ն երրորդ (սա) վանկերըբաց են, իսկ երկրորդն(մալ) ու չորրորդը (րան) փակ, կամ` ազմ-վածք, գոր-ծել, ամպ-րոպն այլն: Ինչպես արդեն նշվել է, բառը քանի շնչով արտաբերվումէ, այնքան էլ վանկ է ունենում: Կան բառեր, որոնք մեկ շնչով են արտաբերվում, բառեր էլ կան` մեկից ավելի շնչով: Մեկ շնչով արտաբերվող քար, ծառ, տեր, կին, բառերըկոչվում են միավանկբառեր, ինչպես` մարդ ն այլն: Մեկից ավելի շնչով արտաբերվողբառերը կոչվում են բազմավանկ, որոնք հայերենում ավելի մեծ թիվ են կազմում ե կարող են կազմվածլինել ամենաքիչըերկու ն ամենաշատը13 վանկից (հնչպես` ն այլն): ձլէնտրասրտաձծայնագրություն, տիեզերահրթիռաշինական է Գրության ժամանակ հաճախ անհրաժեշտ լինում բառի մի մասը փոխանցել հաջորդ տողը, այսինքն`տողադարձել: Տողադարձը բառերի տրոհությանեղանակներիցմեկն է, որը ն խարսխվումէ նրանց վանկատմանկամ հեգումի վրա: Ինչպես հաճախ նկատվել է հայ լեզվաբանականգրականության մեջ, տողադարձըոչ թե մեխանիկականկամ տեխնիկական,այլ բառերըինչպե՛ս արտաբերելուն ինչպես վանկատելու իրողությամբ պայմանավորվողայնպիսի երնույք է, որը հնարավորություն է ընձեռում հեշտորենընկալելու բառապատկերներն ամբողջությամբ: Հայերենում բոլոր բառերըչեն, որ տողադարձվումեն: Չեն տողադարձվումմիավանկբառերը` տուն, քար, ծառ, մարզ ն այլն, ինչ36

պես նան

տառային

ն

վանկատառային հապավումները, ինչպես`

37Շ, ՍԻՍ, ՉամԼԿԵՄՆնայլն:

Տողադարձը իր կանոններով երբեք քարացած չի մնում ն կիրառվումէ լեզվի հնչյունական կազմում` ուղղագրական համակարգում կատարված կամ կատարվող փոփոխություններին համապատասխան:Եվ որպեսզի տողադարձիժամանակ լինի միասնական ն առանձնահատկություններիցբխող ընդհանուր մոարտասանական հաստատվել են տողադարձիհետնյալ կապաշտոնապես տեցում, նոնները, որոնք ընդունվել ն հաստատվել են ՎՀ ԿԳ նախարարության կողմից 2003թ. հունվարի 14-ին: 1. Տողադարձը հիմնականում կատարվումէ բառը վանկերի բաժանելով(վանկատմամբ),ըստ որում՝ ա) երկու ձայնավորներիմիջն եղած մեկ բաղաձայնը անցնում է հաջորդ տողը. օրինակ` ա-շա-կերտ, գա-րուն, բա-նա-կա-յին, դասա-րան,լե-գե-ոն, կա-տու, հե-քի-աթ. բ) երկու ձայնավորներիմիջն եղող երկու ն ավելի բաղաձայններից հաջորդ տողն է անցնում միայն վերջին բաղաձայնը. օրինակ` ար-ձան, բուր-Ժու-ա-կան, բեր-րի, Աստ-ղինկ,Արծ-վին, թարգ-ման, բարծ-րա-նալ, երկ-դի-մի,ա-ռանցք-ներ: վանկերիյ բաՔանի որ հայերենի ւոյ, յո, յու երկբարբառակերպ ն ղադրիչի նրան նախորդող բաղաձայնիմիջն ք չի արտասանվում, ուստի յին նախորդող բաղաձայնը կամ բաղաձայններից վերջինը կարող է նան նրան միացած անցնել հաջորդ տողը` առաջացնելով տողադարձի երկակիություն. օրինակ` ան(-յուն/ան-կյուն, արդյոթ/ար-դյոք, գոչ-յունգո-չյուն, գիտութ-յունըգիտու-թյուն, կոն-

յակ//կո-նյակ, Հակոբ-յան/Դայո-բյան, հոբել-յար//հոբե-լյար, մատյան//մա-տյաննայլն: Տողադարձիայս երկակիությունըչի պահպանամեվում ծր(արա-կյաց, կնքա-զգյաց(կնքազգեստ), բյուրա-բյուր, նա-հյուրասեր, ան-հյուրընկալ, լեռնա-գյուդ, ոսնե-հյուս, սառցաձյուն, քարա-սմյուն,խեղա-թյուրելու նման բաղադրություններում, որոնց սույն վանկայինկամ արտասանականն բառակազմական տողադարձումներընույնական են: Բառամիջի ձայնավորից առաջ ընկած ե-ը տողադարձի Ժամանակգրվում է եւ/ ն մն անցնում է հաջորդ տողը. օրինակ` ծրե-վան, բարե-վել, սե-վաթույր,տերե-վաթափ: 2. Գաղտնավանկ,այսինքն` արտասանվող,բայց չգրվող ո ունեցող բառերիտողադարձիԺամանակր-ն գրվում է միայն տողավերջի ն հաջորդ տողի սկզբի վանկերում. օրինակ`շոդ-թա, նը-տըրտել,

կտըր-տել, Սկըր-տիչ, երբե-մըն,գըլ-իխավոր: Այսպես նան փոխառյալ բառերում` ենլտրրական, էեկտը-րական, մանս-տըրո, մանեստ-րո(//մաեստ-րո),ֆոքս-տըրոտ, ֆոքստը-րուտ)Անշեշտ ն թույլ արտասանվողը ձայնավորը գրական արտասանությամբ առավելապես սղվում, իսկ ժողովրդականարտասանությամբե բանաստեղծականխոսքում հաճախ պահպանվումէ` առաջացնելովարտասանությանե տողադարձիերկակիություն՝ ա) բառասկզբիք գաղտնավանկինհաջորդած վերջնավանկի// կամ ու ձայնավորը շեշտային հնչյունափոխության ենթարկված հետնյալ կրկնաբաղաձայն բայերում` «ր-նը-նել/գըն-նել, խը-ծըծել/իխըժ-ծել, խը-տը-տել(խըտ-տել, կը-ծը-ծել/կըծ-ծել. պը-տըքը-նըփը-թըթելփըթթել. քըթոըթելքոթթել տել/պոտ-տել. այսպես նան` մը-րք-րին/մըր-րիկ,խքռր-տը-նել//խ նեն/Քըն-նել, նեչ ն այլն. բ) վերջնավանկի /-ն մեկ սղված, մեկ թռի հնչյունափոխված բազմավանկ այլ բառերում` աղջը-կա/աղջ-կա, արճը-ճի//արծ-ճի, խըն-դը-րել//խընդ-րել, կարմը-րել//կարմ-րել, մարմը-նի//մարմ-նի, Քոր-տը-նել//քըրտ-նել ն այլն. գ) պատճառականցն (ցր) ն երկու բաղաձայններիցհետո մ ածանց ունեցող կրավորական բայերում` 5ռցո-նել//թըռց-նել,խխաղացր-նել//Խաղաց-նել,մերկացը-նել//ճերկաց-նել,մոտեցը-նել//մոտեցնել, վազեցը-րել//վազեց-րել փախցը-րել/փախց-րել, զըս-պըվել//զըսպ-վել, թըր-ջը-վել/Քըրջ-վել, կազմը-վել//կազմ-վել,տանջըվել//տանջ-վելն այլն: Ձբ, զգ, շտ, սպ ն նման հնչյունակապակցություններովսկսվող հատուկ անունների տողադարձիժամանակ այդ հնչյունակապակցությունները հաջորդ ձայնավորիցչեն անջատվում, որպեսզի հատուկ անվան գրությունը, ի տարբերությունհասարականունների, րով չսկսվի. հմմտ. ըզ-բաղվել, ըզ-գույշ, ըշ-տապել. ըս-պասել, ըստանալ, բայց` Ստե-փան, Սպար-տակ,Ստրամ-բուրգ ն ոչ թե՝ ըս-տեփան, ըս-պարտակ, ըստ-րասբուրգ: Բարդ ե նախածանցավորբառերը կարելի է տողադարձելնան առանց վանկատման` հաջորդ տողը փոխադրելով արմատը կամ ամբողջական բառը, այսինքն` կարդալիս պահելով բառի վանկային ճիշտ արտասանությունը` ոչ միայն կարելի է գրել` արա-գընթաց, գերխըն-դիր, ա-նօգուտ, ա-նորոշ, հա-կազդել, ծո-վեզը, գե-տափ, օտար

ինք-նիշխան,համազ-գեստ,համ-րընթաց,վայ-րէջք, մե-կընդմեց, երեսու-ննրկուն այլն, այլ նան՝ ըստ բառակազմության`արռագ-ընգեր-խնդիր, ան-օգուտ, ան-որոշ, հակ-ազդել, ծով-եզրը,գետհամա-զգեստ, համր-ընթաց,վայր-էջք, մեկ-ընդափ, իհնքն-իշխան, մեջ, երեսուն-երկուԲառակազմությամբկամ բաղադրիչներով տողադարձված բառերի նախորդտողի վերջնավանկին հաջորդ տողն անցնող արմագաղտնավանկր-ն չի գրվում. օրինակ` ան-վնաս, տի սկզբնավանկի ապա-շնորհ,արե-մտյան,բացա-տրական, գրա-քննիչ, դարա-գլույն, դիմա-դրել,երկնա-սլաց,լեռնա-բնակ, կարգա-դրում, հակա-կղերական, համա-կրանք,հաշվե-տվություն,հեծ-կլտոց, հեղա-շրջում, Ծըռճռան, նախա-դրյալ, շարա-դրել, չարա-ճճի, վազ-վզել, վառ-վռուն, փայլ-փլուն, փոխ-գնդապետ,քաշ-քշել. ապա նան ալն-նալել, ակնդետ, հոտն-կայս, ձեռն-տու, ունկն-դրել ն այլն: Այսպես նան` փոխառյալ օտար բառերում` ցին(ո-գրաֆիա, դիա-գրամ, պոլի-գրաֆիա, մելոդրամա, բջջա-պլազմանայլն: Որոշ բառակապակցություններումհաջորդ տողն անցնող արմատի սկզբնավանկի ո-ն սղվում է, ուստի բառը տողադարձվում է միայն ըստ վանկատման.օրինակ` գայջակ-դել, գերբ-նական,համալ-սարան,մասնակ-ցությունն այլն: Եթե բարդ բառի` նախորդ տողում մնացող հնչյունափոխված բաղադրիչը, գաղտնավանկք-ից բացի այլ ձայնավոր չունի, ապա տողավերջումայդ գաղտնավանկիր-ն գրվում է. օրինակ` դշռրն-բաց, ձնրն-(ուլ, մթըն-կա, մկըն-դեղ, այսպես ն` գըռ-գռալ, ճըռ-ճռոց, թըրթիռ, մըր-մուռ ն այլն: 4. Տառայինն վանկատառային հապավումներըչեն տողադարձվում-

թաց,

ՀԱՅԵՐԵՆԻ

ՇԵՇՏԸ

Շեշտը հնչյունաշղթայում որնէ վանկարար հնչյունի (ձայնավորի) կամ նախադասությանմեջ որնէ բառիուժգին արտասանությունն է, որը պայմանավորված է խոսքային կամ արտասանականհամապատասխանհնչերանգով:

Հայերենում շեշտը հիմնականումուժգնային է, որը գործ է ածվում ինչպես բառերում, այնպես ն շարույթներում ու ամբողջական նախադասություններում: Հայերենում շեշտը լինում է բառային, շարույթային ն տրամաբանական: Բառային շեշտը դրվում է տվյալ բառի որնէ վանկի վրա, երբ բառի մեջ շեշտվում, առանձնացվումէ տվյալ վանկը: Ըստ այդմ` ամեն մի բառ ունի իր շեշտը, որը սովորաբարընկնում է նրա վերջին ուսանողներ ումանոինչպես` ուսանո վանկի ձայնավորիվիա, դական, քաղաք քաղաքայի նն այլն: Նշենք նան, որ շեշտը երբեք ն բառի աճման դեպքում տեղաշարժվում է ն անփոփոխչի լինում ընկնում նոր բառի կամ բառաձնիվերջին վանկի ձայնավորի վրա: Այս առումով էլ, ինչպես հաճախ նշվում է լեզվաբանական գրականության մեջ, հայերենի շեշտը նան կայուն-շարժական է: Կան դեպքեր, երբ շեշտն ընկնում է բառի ոչ թե վերջին, այլ վերջընթեր, իսկ երբեմն էլ նույնիսկ առաջինվանկիվրա: ա) Երբ բառը վերջանում է քը գաղտնավանկով,ինչպես` աշակերտը, քաղաքը, օրը ն այլն: հետո ստացական,դիմորոշ,ցուցականհոդ ունեբ) Բաղաձայնից ցող բառերում՝ոնրերս,գիրքը, աշխարհս,քույրդ, աշխարհումս ն այլն: գ) Մեկուկես կամ թռ գաղտնավանկունեցող բառերում` ծանր, մանը, վագր, կայսր, դուստր, մեղր ն այլն: դ) Մի խումբ երկվանկ բառերում, ինչպես` միթե, գուցե, նույնիսկ, դարձյալ, թեն, հանկարծ, ինչպես նան մի քանի բազմավանկ բառերում` մանավանդ, վեցերորդ,որերորդ ն այլն: Մի շարք բառեր` հատկապես հարադրավորբարդությունները, երկու շեշտ են ընդունում, սրանք երկշերտբառերն են, որոնցից մեկը գլխավոր, իսկ մյուսը երկրորդականշեշտ է, ինչպես` /աց (ինել, ականջ դնել, գլուխ բերել,աչքով անել ն այլն: Նման շեշտադրություն ունեն նան կրկնավոր ն բաղհյուսական բարդությունները, ինչպես` Համաց-կամաց, կապույտ-կապույտ, դատարկ-մատարկ, կարգ ու կանոն, լաց ու կոճ, աղ ու հաց, ծիլ ու ծաղիկ նայլն: Սովորաբարշարույթային շեշտ է կրում շարույթների կամ միավորյալ բառախմբիգերադաս անդամը: Այսպես` «Ես հմ անուշ Հայաստանի արնահամբառն եմ սիրում» նախադասությանմեկ շարույ--

-

--

թայինգերադաս անդամը` «բառն եմ» կապակցություննէ, որը ն իր վրա է կրում հիմնականշեշտը: Տրամաբանական շեշտը ամենից առաջ պայմանավորվածէ խոսքիհնչերանգով,որը նան կոչվում է ճարտասանականշեշտ: Այս դեպքումնախադասությանմեջ այն բառն է շեշտվում, որի վրա խոսողն առանձնակիուշադրությունէ դարձնումն ընդգծում տվյալ պահինայլ բառիկամ նախադասությանտվյալ անդամիկարնորությունը: շեշտը նս սովորաբարընկնում է բառի վերջին Տրամաբանական վանկիձայնավորի վրա ն համընկնելու բառային շեշտին` դրանից տարբերվումէ ավելի ուժեղ արտաբերությամբ:Ինչպես` «Արամր գիշերը մեկնում է մայրաքաղաք գնացքով» նախադասության մեջ, եթե խոսողինպատակնայն է, որ ընդգծվի,թե ով է գնացողը, շեշտվում է Արամըենթական. (այսինքն` գնացողը Արամն է ն ոչ թե մեկ ուրիշը): Մեկ այլ դեպքում կարող է շեշտվել, թե երբ է մեկնում (գիշերը), իսկ երրորդ դեպքում` ինչով է մեկնում (գնացքով) ն տրամաբանական շեշտնընկնում է տվյալ բառիվրա: Տրամաբանականշեշտը նես տարբեր արտահայտություններունի, երբ նախադասությանմեջ մի նոր կամհայտնի,ծանոթ բան է ասվում, հավասար շեշտվում են նրա բոլոր մասերը,իսկ երբ մի բան կրկնվում կամ հակադրվում է մի այլ բանի, տրամաբանական շեշտ են առնում այն բառերը, որոնցով նրանք են արտահայտվում,ինչպես` «Դու միայն այդ գիտես», «Դու կյանքն ես տեսել, դու կյա՛նքն ես հիշում» ն այլն: Տրամաբանականշեշտը իբրն կանոն արտահայտվումէ գրավոր խոսքում, իսկ բանավոր խոսքում այն փոխարինվում է համապատասխանհնչերանգով(ինտոնացիա):

ՀՆՉՅՈՒՆԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆ

Հնչյունափոխությունը լեզվական այն իրողությունն է, երբ լեզվի պատմականտարբեր փուլերում միննույն բառի մեջ լեզվական կամ արտալեզվական գործոններիհետնանքովտեղի է ունենում հնչյուններիփոփոխություն: Այս երնույթը բնորոշ է ինչպես ձայնավորներին,այնպես էլ բաղաձայններին. հնչյունափոխությունէ կատարվում հնչյունների փոփոխության,երբեմն նան նրանց սղման հետնանքով:

Հայերենում բազմաթիվ ու տարբեր են հնչյունափոխությա պատճառները.այստեղառավել կարնորեն շեշտի ն նրա դիրքի հետ ինչպեսնան հնչյուններիբնույթը, այկապված փոփոխությունները, սինքն` թե ինչ հնչյուններինչպիսիհնչյուններիհետ են կապակցվում, են նրանք առնչվումու ընդհանրաինչ կողմերովու հատկանիշներով նում, ինչպիսիարտասանական դիրք ու եղանակունեն ն այլն:

Քանի որ հնչյունափոխականդեպքերը պայմանավորվածեն տարբերհանգամանքներով.ուստի ն տարբերեն նան նրանց դասակարգմանսկզբունքներնու մոտեցումները: երեք խումբ` Հայերենում տարբերակվումէ հնչյունափոխության պատմական.դիրքային կամ շեշտից կախվածն փոխազդեցական հնչյունափոխություն:

ՊԱՏՄԱԿԱՆ

ՀՆՉՅՈՒՆԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆ

Պատմական կամ ընդհանուր հնչյունափոխությունեն համարվում հնչյունական այն փոփոխությունները,որոնք տեղի են ունեցել լեզվի զարգացման տարբեր փուլերում ն սահմանափակվումեն ոչ թե մեկ կամ մի քանի օրինակներովու դեպքերով, այլ ընդգրկում են նույն կամ նման բոլոր դեպքերը ն դրանով էլ արտացոլում են լեզվի հնչյունական կազմիպատմականզարգացումը:Պատմականհնչյունափոխության դեպքերը հիմնականումկատարվել են լեզվի զարգացման նախնականփուլերում, ն ժամանակակիցգրական հայերենում դրանք այլես չեն գործում: Հնչյունափոխությանայս երնույթը նկատելի է ինչպես ձայնավորների,բաղաձայնների,այնպես ն երկբարբառներիու եռաբարբառների դեպքում: Նշենք դրանցիցմի քանիսը. ա) Հին հայերենի բառասկզբիճե ձայնավորը,որ հնում արտասանվել է իբրն / ժամանակիընթացքում դարձել է յծ, ինչպես` ծրնալ (երէվալ),երեկ (էրեկ),ես (էս»յես) ն այլն: բ) Ւ ձայնավորը,որը բառի բոլոր դիրքերում հնչվել է միատեսակ (ժակ, էջ, կէս, պարտէզ,բազէ), նույնացել է բառամիջյանծ-ին ն այլես չի տարբերվումնրանից,ինչպես` հայերէն»հայերեն, սէր»սեր, ոսկէջոսկեն այլն: գ) Բառասկզբիո (06)ձայնավորը,որը նույն կերպ է հնչվել նան բառամիջում ն բառավերջում, հետագայում բառասկզբում արտասանվել է որպես երկհնչյուն` (օ), ինչպես` որդի (մօրթի), որ (վօր), ոսկի(օսկի), ոխ (օխ) այլն:

ն

երկբարբառը բաղաձայնից առաջ դարձել է Օ, ինչպես` ն այլն: կարաւտ»ջկարօտ ե) Եա երկբարբառը հիմնականումվերածվել է /ա երկհնչյունի, սենյակ, պատեան պատյան, վայրկեան ինչպես` սենեակ վայրկյանն այլն: զ) ծւ, իւ երկբարբառները հիմնականում վերածվելչ-են/ու երկհնչյունի, ինչպես` այեւր ալյուր, արեւն արյուն, ձիւն ձյուն, գիւղ գյուղ, մեծութիւն մեծություն ն այլն: է) Եայ երկբարբառը` յա. երկհնչյունի, ինչպես` քոիստոնեայ մարմարյա, իսկ եաւ եռաբարբառըյ̀/ռ քրիստոնյա, մարմարեայ երկհնչյունի` արդեաւք արդյոք, ընտանեաւք ընտանյոք ն այլն: ը) Առանձինբառերում սղվել է գրաբարի // վերջնահնչյունը, ինչպես` տեղի --տեղ, արծուի արծիվ, հիւսիսի հյուսիս: Գրաբարյանմի շարք միավանկն բազմավանկբառերումսղվել է 0 ձայնորդը, ինչպես դուռն դուռ, ծուկն ձուկ, ուսումն ուսում, ն գառն գառ այլն: ժ) Սղվել է գրաբարի յ ձայնորդը բառավերջինա, ո ձայնավորներին հաջորդող դիրքերում, ինչպես` ծառայ ծառա, քահանայ քահանա, երեկոյ երեկո ն այլն: ի) Գրաբարյանբառասկզբի/ հնչյունը վերածվել է / բաղաձայնի՝ /հսուն հիսուն, յիշել հիշել ն այլն. լ) Պատճառական բայերի -ուցան(ել) ածանցը ժամանակակից հայերենում դարձել է ց (քն) ինչպես` մատուցանել մատուցել հատուցանել հատուցել ն այլն: խ) Կատարվել է հնչյունների միացում ն պարզեցում. այսպես` արցունք սեպուհականըդարձել է սեփական (պհՀփ), արտասուք (տսՀց), ծածանել տատանել, սասանել (ծՀտմ), ճանաչել ծանոք, չուառ թշվառ (չ՞թշ) ն այլն:

դ) (ւ

տաւն»ջտօն, աւդ»օդ, -

-

-

-

--

-

--

-

-

-.

-

--

-

-

-

--

--

-

-

-

-

--

--

-

--

-

-

-

--

-

ԴԻՐՔԱՅԻՆ

ԿԱՄ ՇԵՇՏԻՑ

ԿԱԽՎԱԾ ՀՆՉՅՈՒՆԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆ

Դիրքային կամ, ինչպես հաճախ անվանում են, ժառանգորդական հնչյունափոխությունըպայմանավորվածէ հայերենիշեշտի դիրքով: Ինչպես արդեն նշվել է, հայերենում բառի մեջ շեշտն ընկնում է վերջին վանկի ձայնավորիվրա, ն այդ դեպքում, բնականաբար,այդ ձայնավորնուժեղ է, մյուս անշեշտ ձայնավորներըշեշտակիր ձայնա43

վորների համեմատ թույլ են ու անկայուն ն հեշտությամբ կարող են փոփոխության ենթարկվել: Եվ ահա բառի աճման (հոլովման, խոնարհման, բառաբարդման, ածանցման ն հոգնակիի կազմության) դեպքերում, երբ շեշտը տեղափոխվումէ իր կայուն տեղը, այսինքն` վերջին վանկի վրա, նախկինումշեշտ կրող ձայնավորը շեշտակորույս է լինում, թուլանում Է ն հեշտությամբհնչյունափոխվումէ: են ենթարկԲնականէ, որ շեշտից կախվածհնչյունափոխության ու Գայերենումհիմնակավում ձայնավորհնչյուններն երկհնչյունները: նում հնչյունափոխվում են 4/2), ի, ու ձայնավորները, /ա, ույ երկհնչյուննան ւ, ձայնավորները: ո(օ) ները,իսկ մասնակիդեպքերում` է(ե) ձայնավորըբառասկզբումն բառամիջումդառնումէի` (ջ իջնել, էգ իգական, էշ իշուկ, սեր սիրել, տեր տիրական,վեավիպասան: Է ձայնավորը,որ այսօր գրում է ճ-ով, չի հնչյունափոխվումբառավերջում,ինչպես` քազե բազեի, ափսե ափսեաչափ,րոպե րոպեական, թեքման ձներում ու հոգնակիի կազմության ժամանակ՝ պարտեզ պարտեզներ,վեպ վեպի վեպեր ն այլն: Ի ձայնավորըբառասկզբում դառնում է ր` /նծ -- քնձուդտ-- ընձենավոր, իղծ -ըղծալի, ինչ ընչազուրկ: Բառամիջում վերածվում է չգրվող ր գաղտնավանկի.սիրտ ս(ը)րտոտ, միտք մ(ըյտավոր, գիրք գ(ը)րքասեր, Ը գաղտնավանկի է վերածվում նան արմատի կրկնությամբ կցական բարդություն կազմելու ն բարդ բառերի թեքման դեպքում, երբ բարդության վերջին բաղադրիչը միավանկ է, ինչպես` ձիգ Ացկցել կամ` բեռնակիր բեռնակ(ը)րի, ծրագիր ծռժգել, կից ն այլն: ծրագ(ը)րի Բարդության ն ածանցման դեպքում բազմավանկ բառի բաց վանկում, այսինքն` բառի վերջում //ձայնավորը, միանալով ա հոդակապին, դառնումէ երէ). գրնի-ա-գործ գինեգործ,բարի-ա-կամ բարեկամ, ոսկի-ա-գույն ոսկեգույն, այգի-ա-պան այգեպան: Բառավերջում ամ/վերջածանցովկազմվածբառերում /հ/ձայնավորը դառնում է յ. հոգի հոգյակ, աղավնի աղավնյակ, պատանի աատանյակ ն այլն: Ի ձայնավորըկարող է սղվել հետնյալ դեպքերում. ա) մի շարք բառերիփակ վանկում. ծաղիկ ծաղկել, գեղեցիկ գեղեցկանալ,սրինգ սրնգահար. -

-

-

--

-

-

-

-

-

--

--

--

--

-

-

-

-

-

-

-

-

--

-

-

-

-

--

-

-

այգր այգու, մորթի մորթու,գինի գինու(ի» ու): բ) բառավերջում. Ի ձայնավորը չի հնչյունափոխվում որոշ միավանկ բառերում (ձի ծիավոր,թի թիակ թիավարել), ինչպես նան բարդ բառերի երկրորդբաղադրիչ համարվող միավանկայն բառերում, որտեղ այդ իրենց հիմնականիմաստըչեն պահպանել.հրածիգ բաղադրիչներն հրաձիգի,ջրկիր ջրկիրի: Ու ձայնավորովսկսվող միավանկբառերում, որոնց թիվը համեմատաբար սահմանափակ է, այն չի հնչյունափոխվում, ինչպես` ուսեր, սակայն որոշ բառերում ու ձայնավորը ուխտ ուխտել, ուս բառասկզբումհնչյունափոխվում է ն դառնում ը, ինչպես` ունդ քնդեղեն,ումա ըմպել, ունկ ընկալել ն այլն: Բառաբարդման, թեքման ն հոգնակիի կազմության դեպքում տնական, բառամիջիու-ն փոխվում է գաղտնավանկ ր-ի. տուն տնային, տներ, տրտունջ տրտունջներ,տրտնջալ, անուրջ անրջանալ, մրմունջ մրմնջալ: Ու-ն ը գաղտնավանկի է վերածվում նան, երբ միավանկ բառը, որպեսբարդ բառի երկրորդ բաղադրիչ, չի պահպանում իր հիմնական իմաստը, ինչպես` հռոսակախումբ հրոսակախմբեր, ազատազուրկ ազատազրկել, զորագունդ զորագնդի,զորագնդեր նայլն: Բառավերջիբաց վանկի ո,-ն ձայնավորներիցառաջ փոխվումէ չ/ացուցակ, առու առվակ, մեղու ժի, ինչպես` չու մեղմապահ, Լեզու լեզվաբաննայլն: Որոշ դեպքերում ու ձայնավորըսղվում է (ամուլ ամլանալ, ամուր ամրանալ, դալուկ դալկանալ, մաքուր --մաքրել))հատկապես -ում ածանց ունեցող բայանուններում.Խոստում-- խոստման,ուսում -

--

-

--

-

--

-

--

--

--

-

--

--

-

--

-

--

-

-

-

--

-

-

-

-

-

-

-ուսման,

տատանում

-

տատանման:

ձայնավորը չի հնչյունափոխվում հոգնակիի կազմության դեպքում, հիմնականում բառավերջիբաց վանկում, ինչպես` մեշու մեդուներ, ուրու ուրուներ, ժողովուրդ Ժողովուրդներ,ինչպես նան բառիթեքման դեպքերում, երբ իբրն բարդ բառի երկրորդ բաղադրիչ հանդեսեկող միավանկ բառը պահպանումԷ իր հիմնական իմաստը՝ ջրմուղ ջրմուղներ, հացթուխ հացթուխներ: Ինչպես արդեն նշվել է, ա, ռ ձայնավորները համեմատաբար կայուն են, բայց, այնուամենայնիվ,առանձինդեպքերում նրանք կարող են ենթարկվել հնչյունափոխությանկամ սղվել: Որոշ բառերում ա ձայնավորը դառնում է ը, ինչպես` թափել թջափթփել,ծակել Ու

-

--

--

-

--

--

-

ծակծկել, պաչել պաչպչել. իսկ մի շարք բառերում սղվում է. արմատ կոծկել, շիտակ քաղքենի, կոճակ արմտիք, քաղաք շտկել ն այլն: Առանձինդեպքերում, հատկապեսժողովրդախոսակցականլեզվում հնչյունափոխվում է նան դ ձայնավորը,ինչպես` ռռ(/որ որկռամոլ, ոսկոր ոսկրախտ, փորել փորփրել ն այլն: Բառերիբարդացմանկամ ածանցմանդեպքումշեշտի տեղափոխությանհետնանքովհնչյունափոխվումեն նան որոշ երկհնչյուններ: բուՈւյ երկհնչյունը վերածվում է ու պարզ ձայնավորի.բույս սաբան,բուսական, գույն գունավոր, գունատ, ընկույզ ընկուզենի, ողջույն ողջունել, ողջունում: Մի շարք բառերում ույ երկհնչյունը վերածվում է ք գաղտնավանկի կամ կարող է սղվել, ինչպես` (/աս/ույտ (ապտել, կապտավուն, բույն բնավեր, պտույտ պտտահողմ,ատտածող,սառույց սառցադաշտ, ալյուր ալրավաճառ, արյուն արնաբիծ,մի քանի բառերում էլ դառնում է ե, ինչպես` մրություն միութենական,եղջյուր եղջերավոր,արյուն -արենակիցն այլն: Յա երկհնչյունը առանձին դեպքերում հնչյունափոխվում է ն դառնում ծ, ինչպես` մատյան պատենավոր,պատենազարդ,մատյան մատենագիր,Սատենադարան,կատարյալ կատարելագործել, Սատարելություն,ատյան ատենապետ նայլն: Յու երկհնչյունը ժամանակակից հայերենում հազվադեպ է հնչյունափոխվում, բայց կան դեպքեր, երբ այն վերածվում է ո-ի, ինչպես` ծյուն ձնաբեր, ձնաբուք, ճյուղ ճդակոտոր, ճղափայտ, է, աղբյուր աղբրաջուր, կամ՝ սղվում ինչպես` արյուն արնանման, արնագույն,ալյուր ալրաղաց, ալրատունմրջյուն մրջնանոց ն այլն: -.

-

-

-

-

--

-

--

-

-

-

--

--

--

-

-

-

--

-

-

-

-

-.

-

--

-

-

-

-

ՓՈԽԱԶԴԵՑԱԿԱՆ

--

ՀՆՉՅՈՒՆԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆ

Փոխազդեցականհնչյունափոխությունն այն երնույթն հնչյուններից մեկն ազդում է

է, երբ

բառի մեջ իրենից առաջ կամ ընկած որնէ հնչյունի վրա ն փոխում տվյալ հնչյունի ձայնային որակը կամ արտասանական տեղն ու եղանակը: Փոխազդեցական հնչյունափոխությունը պայմանավորված է զանազան գործոններով ն դրանց համապատասխանունի տարբերդրսնորումներ, ըստ այդմ էլ լինում է տարբերտեսակների`հնչյունների առնմանում ն տարնմա46

հետո

նում, դրափոխություն,համաբանություն, տարաբանություն,ամփո-

փում,հնչյունների հավելում, անկում ն այլն:

(ասիմիլյացիա): ՆԱռնմանումը հնչյունափոէ, երբ հատկապես միննույն բառի մեջ մի այն երնույթն խական է հնչյունը ազդում մեկ այլ հնչյունի վրա ն ամբողջովին կամ որնէ հատկանիշովնմանեցնումկամ մոտեցնում է իրեն: Ըստ այդմ՝ լինում է լրիվ ն մասնակիկամ թերի ն լիակատար:Եվ քանի որ հնչյունը կարող է ազդել իրենից առաջ կամ իրենից հետո ընկած հնչյունի վրա, առնմանումըլինում է նան առաջընթացն ետընթաց: Առնմանումըլիակատար է, երբ բառի մեջ մի հնչյունը ազդում է մեկ այլ հնչյունի վրա ն ամբողջապեսնույնացնում իրեն: Այսպես` Քոբիկ բառը լիակատար առնմանման օրինակ է, երբ երկշրթնայինձայնեղ պայթական ր-ն ազդել է իրենից առաջ գտնվող ետնալեզվային խուլ պայթական(-ի վրա ն ամբողջապեսնմանեցրելիրեն, այսինքն` նախապեսեղել է քոնհին(բոն, բոկոտն) ն դարձել է բոբիկ, կամ՝ ջոցանբառից հետագայումառաջացել է ցոցամ ձնը: Առնմանումըթերի է, երբ հնչյունը, ազդելով մեկ այլ հնչյունի վրա, ոչ թե նմանեցնում է, այլ որնէ հատկանիշով(ձայնեղությամբ կամ խլությամբ արտասանությանտեղով, եղանակով) մոտեցնում է իրեն: Այսպես` թ-ն, ազդելով առաջնալեզվայինձայնորդ 2-ի վրա, դարձնում է Մ որը նմանվում է քին արտաբերությանտեղով, ինչպես` արյուն արյամբ, ուրախություն ուրախությանբ ուրախությամբ, ընդբռնել ըմբռնել ն այլն: քողել սքողել բառում տեղի է ունեցել թերի, ետընթաց առնմանում. առաջնալեզվայինձայնեղ շփական գ-ի վրա ազդելով` ետնալեզվայինշնչեղ խուլ պայթականք-ն խլացրել է` դարձնելոմ առաջնալեզվայինխուլ շփական ՕԱռաջընթացառնմանման դեպքում նախորդ հնչյունն է ազդում հաջորդիվրա ն մոտեցնումկամ նմանեցնում իրեն, ինչպես` քՔոռքիկ բոբիկ, գրաս գալ գրազ գալ, ամպ ամբն այլն: Առնմանում

-

--

-

--

-

-

-

-

Տարնմանում (դիսիմիլյացիա): Տարնմանումը առնմանման

հակառակերնույթն է, երբ բառի մեջ հնչյունը, ազդելով նույնական կամ հարաբերակիցմեկ այլ հնչյունի վրա, հեռացնում է իրենից: Տարնմանումընույնպես լինում է լիակատար ն թերի, առաջընթաց ու ետընթաց. այս դեպքում նույնպես ավելի տարածված է ետընթացտարնմանումը.

Լիակատար տարնմանմանդեպքումհնչյունը բացարձակապես նկատելի բառումմիաժամանակ փոխում է իր որակը: Այսպես`Բռք/իմ/ է նան տարնմանմաներնույթը. բառավերջիետնալեզվային խուլ պայթական(/ հնչյունը ազդել է բառամիջի (/ հնչյունի վրա ն ամբողջապես փոխել է նրա որակը`դարձնելովք շրթնայինձայնեղ պայթական (բոբիկ)Թերի տարնմանումըառավելապեսհնչական, արտասանական իրողություն է ամարոս անպրոս, անփոփոխ ամփոփոխն այլն: -

-

Դրափոխություն:Դրափոխությունըփոխազդեցականհնչյու-

նափոխությանայն տեսակն է, երբ բառի մեջ, արտասանականինչինչ գործոններով պայմանավորված, միմյանց վրա ազդելու հետնանքով հնչյունները փոխում են իրենց տեղերը` ընկնելով ետ կամ առաջ: Հնչյունափոխականայս իրողությունը կոչվում է նան տեղափոխությունկամ հնչյունների ետնառաջություն: Դրափոխությունը տեղի է ունենում բառի բոլոր դիրքերում. ա. բառասկզբում` /Խստոր սխտոր, ծգել գցել, տարգալ դրգալ գդալ ն այլն. բ. բառամիջում`Հապերտ -կարպետ, բանալի բալանի, անալի այլն. ալանի, ականջ անկանջն (րունկ, արմուկն արմունկ, մեծագ. բառավերջում` (րույն ցուր մեծացրու, վազեցուր վազեցրու՛ն այլն: Դրափոխությունըհիմնականումհատուկ է խոսակցական լեզվին ն հատկապես` բարբառներին,ինչպես` ականջ անկաջ, հարյուր հայրուր, անձրն անձվեր,սուլորեցնել սուվրեցնել,սպիտակ սիատակ ն այլն: -

-

-

-

-

-

-

--

-

--

-

-

--

-

--

-

Չամաբանություն Վամաբանությունը հնչյունափոխության այն տեսակն է, երբ փոխազդեցությունըտեղի է ունենում ոչ թե նույն բառի կազմում, այլ իրար հետ հաճախ գործածվողտարբեր բառերի ն քերականականձներիսահմաններում: Համաբանությունըլինում է բառային ն քերականական:Բառաէ յին համարվումայն համաբանությունը, երբ բառն ազդում է մեկ այլ ն բառի վրա ինչ-որ կողմով նմանեցնումէ իրեն: Այսպես` ցած բառը բարձր բառի ազդեցությամբ արտասանվում է ցածր, զգույշ բառի համաբանությամբհաճախ քճքուշը արտասանվումէ քնքույշ. /ոթաճնասուն բառի ազդեցությամբ`ութանասուն, հոկտեմբեր,դեկտեմբեր բառերի ազդեցությամբ` նան սերյտեմբեր,տարեկան բառի ազդեցությամբ` ամսեկան,օրեկանն այլն:

Քերականականհամաբանության դեպքում քերականական առանձինձներ ազդում են իրենց հետ ինչ-որ կողմերովկապված ձների վրա ն նմանեցնում իրենց: Քերականականհամաբանություննավելի լայն ընդգրկումունի ն մեծ դեր է կատարելմեր լեզվիքերականական մեջ նրա պատմականզարգացմանողջ ընթացքում: կառուցվածքի Վամաբանությանհետնանքով փոխվել Է մի շարք բառերիհոլովման պատկանելությունը.արյուն, անկյուն ն նման բառերը հոլովվում են հ հոլովմամբ` արյունի, անկյունի, ինչպես նան` ժ/ուն -- ձյունի, օր ան Կամ ն, ամսի: ածանցներովկազմված բայերի չ, օրի, ամիս արգելականհրամայականըանցյալում կազմվում էր ներկայի հիմքից (մի՛ մտնիր, մի՛ մտեք, մի՛ փայխչիր,մի՛ փախչեք), ներկայումս դրականխոնարհմանձների նմանությամբավելի շատ կազմվում է մի փաանցյալ կատարյալի հիմքից, ինչպես` մի՛ մտիր, մի մտեք, այլն: խիր, մի փախեք ն Որոշ լեզվաբաններիկարծիքով, համաբանությանհետնանքով Է առաջ եկել ժամանակակիցհայերենի -- ռջ հոլովումը: Ըստ նրանց՝ եթե գրաբարում այս հոլովով էր հոլովվում միայն (հն բառը (կիրն կնոջ, տիկին տիկնոջ) ապա հետագայում հենց դրա նմանությամբ այսպես են հոլովվել նան այլ բառեր, ինչպես` քույր -- քրոջ, տեր տիրոջ, ընկեր ընկերոջն այլն: -

-

-

-

-

--

Տարաբանություն: Հակառակ համաբանության` տարաբանության դեպքում իրար հետ հաճախակիգործածվող բառերի սահմաններում բրոշ նման հնչյուններ կամ հնչյունախմբերիրարից հեռանում կամ տարնմանվում են: Այս երնույթըհատկապեսնկատելի է կրկնություններում, ինչպես` տառոռք-փառոք-ը դառնում է առոք-փան ռոք, թավալ-թավալը` ավալ-թավալ այլն: Տարնմանությանհետնանքովերբեմնկարող են նոր բառեր առաջանալ: Այսպես` առատ բառի առատ տարաբանությամբ առաջացել են աադատ պաղատել նոր բառաձները,կամ` բոդ-բոդ-ից` բողբոջ, դող-դող-ից` դողդոջ, բառ-բառ-ից՝ բարբառ ն նման այլ ձներ: -

Ամփոփում (հապլոլոգիա)- Ամփոփումը փոխազդեցական է, երբ միննույնբառի մեջ նման հնչյունափոխությանայն տարատեսակն վանկերիցմեկնումեկըկամ առանձինհնչյունըսղվում Է, վերանում: Սա փաստորենտարնմանությանկամ հնչյունի անկման մի տարատեսակէ, որի դեպքում այն տեղի է ունենում միանմանհնչյունների կամ վանկերի փոխադարձազդեցությամբու ամփոփումով:

4"

Հայերենում կան ամփոփմանբազմաթիվդեպքեր: Նշենք դրանցից մի քանիսը. ա) Որոշ բառերումսղվում է երկու ձայնավորներիցմեկը (ա ձայնավորի հետ միասին), ինչպես` մեքենայատար մեքենատար, փեսայացու փեսացու, թեկնածուություն թեկնածություն, հոգաբարծուություն հոգաբարձություն: բ) Առանձինդեպքերում հապավվում են երկու հնչյուն, ինչպես՝ աշխարհահայացք աշխարհայացք, ճարտարասան ճարտասան, տավարարաժծ տավարաժծ: Գ) Սղվում է նան միանմաներկուական հնչյուններից մեկը` տատարակ տատրակ,օրորան օրրան, ջրհորդան ջրորդաննայլն: դ) Երբեմն տեղի է ունենում երկու կից հնչյունների միացում, ինչպես` սպանանել սպանել, սեսյուհական սեփական, արտասունք արցունք ն այլն: ե) Սակավ դեպքերումբառը զրկվում է երկու կամ ավելի վանկերից, ինչպես` ծռրժորակ ծոծրակ, փեսայահրավեր փեսահրավեր, մեղվանուշ մեղույշ ն այլն: Հնչյունների հավելում ն կորուստ: Վավելումը հնչյունափոխական այն իրողություննէ, երբ սղումից կամ կրճատումից պահպանելու համար բառիմեջ նոր վանկ է ավելանում: .Դեռնս գրաբարում միավանկբառերի անցյալ կատարյալի հիմքից կազմված ժամանակներիսկզբից ավելանում էր 7 ձայնավորը, ինչպես` հատ(կտրեց) եհատ, գիտ(գտավ) եգիտ, արկ(գցեց) էարկ, տու(տվի) ետու ն այլն: Ոգի բառարմատին ավելանալով մեկական հնչյուն` Ժամանակակիցհայերենում առաջացել են հոգի, շոգի բառերը, Բ հնչյունի հավելումով` արբել հարբել, աճար հաճար, որթ --հորք ն այլն: Ըստ համեմատական քերականությանտվյալների` դառն, Սաթն, սերմն, ձեռն ն նման միավանկբառերում րճ, մրն վանկերն առաջացել են հավելադրության հետնանքով` նշված բառերն ավելորդ կրճատումիցզերծ պահելու համար: Հնչյունի հավելում է կատարվել նան կրկնավորմի շարք բարդություններում, ինչպես` ադքատ-մաղքատ, աման-չաման,ոլոր-մոլոր, ամբաղ-զամբաղ նայլն: Նույնիսկ այսօր առանձին բառերում դեռես պահպանվել է ր հնչյունի կիրառությունը,ինչպես` սառը, դառը, տասը, նույնիսկ` յոթը, խորը, հինգը ն այլն: --

-

--

--

-

-

-

"`

-

--

-

-

-

-

--

-

--

-

-

-

--

-

-

Վավելման հակառակ երնույթը հնչյունների կորուստն է, երբ բառիմեջ ընկնում կամ սղվում է որնէ հնչյուն, ինչպես` /նարշել խաշել,քարչշել քաշել, պահս պաս, խորհել-- խոհ ն այլն: Հնչյունի կորուստ է նկատելի նան որոշ կրկնավորն արմատի կրկնությամբկազմված կցական բարդություններում,ինչպես` առռքփառոք, ավալ-թավալ, հոտոտել, հայթայթել, փաթաթել, խաղաղ ն այլն, ինչպես նան` պատմական հնչյունափոխությանհետնանքով` տեղի տեղ, հյուսիսի հյուսիս, ծառայ ծառա, երեկոյ երեկո, գառն գառ, թոռն թոռ ն այլն: Կան նան փոխազդեցական հնչյունափոխության այլ տեսակներ, որոնցից հատկապեստարածվածէ այսպես կոչված Ժողովրդական ստուգաբանությամբհնչյունափոխությունը, որը, ինչպես նկատել է ակադ. էդ. Աղայանը, ավելի շատ լեզվին պարտադրվում է խոսողի կողմից, դրանք լեզվական որոշակի հող չունեն, երբ խոսողը դա կատարում է գիտությամբ կամ անգիտությամբ:Այս դեպքում բառը կիրառությանգործընթացումենթարկվումէ իմաստային խամրումի, ն տեղի է ունենում բառի կիրառությանոլորտի նեղացում: Այսպես` արդուկ բառը կազմվածէ այդ(ծն) արմատից ն -ում/ վերջածանցից, բայց հաճախ գրվում ն արտասանվումէ հարթուկ ձնով` կապելով հարթ, հարթել բառաձներիհետ, որոնց հետ իմաստային առումով ոչ մի կապ չունի: Պարզապես ժողովրդականստուգաբանությամբ արդուկել ձե տալ բառը կապում են հարթել, հարթեցնել ձների հետ, որը ն սխալ կիրառությունէ: Մեկ այլ չեպքում դեպքում մարկաբեկել (վարկը բեկել, հեղինակազրկել, հեղինակությունը գցել) բառը դարձյալ ժողովրդական ստուգաբանությամբկապում են մարք բառի հետ ն գործածում /արքաբեկել ձնով: Կամ` տարկետում բառը, որը նշանակում է տարբեր կետում (տարՀկետում), հաճախգործ են ածում՝ այն կապելովտարիբառիհետ: ճոռագալույցբառը ժողովրդականխոսվածքներումդարձել է ճրագալույս ճրագալուս.լոյց գրաբարյանբառի(վառեց) իմաստը չհասկանալով`ժողովուրդըդարձրել է իրեն հասկանալի/̀ու/ս կամ/ուս-

-

--

--

--

-

-

--

-

--

-

ՈՒՂՂԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Ուղղագրությունը` որպես լեզվաբանականգիտաճյուղ, ուղիղ գրելու կանոններիամբողջություննէ, որոնք վերաբերումեն բառերի, նրանց բաղադրիչներիու վերջավորություններիկից կամ անջատ գրվելուն, մեծատառերիու փոքրատառերիգործածությանը,տողադարձին,ինչպես նան կետադրությանը: Ուղղագրականկանոններըձնակերպվումեն ըստ լեզվի հնչույթային համակարգի ն որոշակի ժամանակի համար ընդհանուր ընդունելություն գտնելով` պարտադիրեն դառնում բոլորի համար: Ուղղագրությունըլինում է հնչույթային, ձաաբանականն պատ-

մաավանդական՝:

Վնչույթային ուղղագրությունը պայմանավորվածէ գրության ն Այսպես` մինչն 1922. թվականը հնչման համապատասխանությամբ: ծառա, տղա, քահանա, երեկոն ա-ույ, ո-ով վերջացողհամարյաբոլոր բառերըգրվում էին յ-ով (ժառայ, տղայ, երեկոյ ն այլն), բայց քանի որ այդ շրջանում արդենվերջինյ-ն չէր հնչվում, այն գրությունից հանվեց, ն դրանովիսկ պատմական ուղղագրությունը վերածվեցհնչույթայինի: Ձնաբանական ուղղագրության դեպքում որնէ հնչյուն այլ դիրքերում, ինչպես էլ հնչվի, պահպանում է իր սկզբնական գրությունը. օրինակ` մարգ բառի վերջին գ-ն հնչվում է ձայնեղ ց, սակայն նան մարգ բառից կազմված մարգագետինբառի մեջ այդ գ-ն հնչվում է շնչեղ խուլ ք, բայց գրությանմեջ այդ Գ-նպահպանվումէ, որովհետե մարգ բառի մեջ այնգէ: Պատմաավանդական ուղղագրությունը հիմնվում է պատմական անցյալի գրության վրա, այսինքն` գրում են այնպես, ինչպես գրել է Մ. Մաշտոցն իր ժամանակին:Այս դեպքում արդեն բացարձակապես նկատի չեն առնվում հնչույթային ն գրային հակասությունն ու անհաԱյսպես` ռ հնչյունը բառասկզբում հնչվում մապատասխառնությունը: է վռ, իսկ ռվ բառի սկզբում այն հնչվում է օ- Ըստ հնչույթային ուղղագրության` ուը պետք է գրվեր օվ, բայց քանի որ Մաշտոցիժամանակ ն նրանից հետո այդ բառը գրել են ռոմ,ուստի ն պահպանվել է բառի այդ ուղղագրությունը:

Ձայնավորներիուղղագրությունը:

Տե՛ս

ՋահուկյանԳ.

ն ուր.,

Ըստ

արտասանության ն

Հայոց լեզու, Ե., 1980թ., էջ 170:

գրության համապատասխանությանհ̀այերենի ձայնավորները բաժանվումեն երկու խմբի՛: Առաջինխմբի մեջ մտնում են այն ձայնավորները, որոնց գրությունը համապատասխանում է արտասանությանը, երկրորդ խնբի ձայնավորներիգրությունը միշտ չէ, որ համապատասխանում է արտասանությանը: Ա, ի, ու ձայնավորները բառի բոլոր դիրքերում գրվում են այնպես,ինչպեսարտասանվումեն: է, օ ձայնավորներնարտահայտվումեն երկու (էն ձ, 6 ն դ) տառով, մի շարք դեպքերումթենլսվում, բայց չի գրվում: իսկք ձայնավորը Է ձայնավորը է արտասանվելիսէով է գրվում բառասկզբում՝ էակ, էժան, էջ, էություն ն այլն. բաղադրյալ բառերիմիջում կամ վերջում, երբ իբրն համապատասխանբաղադրիչի սկզբնահնչյուն է գործածվում, ինչպես` առէջ, ելնէջ, դողէրոցք, հնէաբան, ինչն, որնէ, մանրէ ն այլն, ինչպես նան սահմանականեղանակի ներկա Ժամանակիեզակի թվի երրորդ դեմքի ն անցյալ ժամանակի բոլոր դեմքերի թե՛ դրական, թե՛ ժխտական բոլոր ձներում, ինչպես` հ ի, (իր, էր, կինք,էիք, էին, չե չէի, չէիր, չեր, չէինք, չէիք, չէին: Մնացած բոլոր դեպքերում /( արտասանվելիսգրվում է ճ-ով, ինչպես` հանդես, ասել, վրեժ, միջօրե, Մանե ն այլն: Օ ձայնավորը Օօ արտասանվելիսԺ-ով է գրվում բառասկզբում՝օգուտ, օթնան, օրորել, օտարական ն այլն, բաղադրյալ բառերիմիջում, երբ համապատասխանբաղադրիչիսկզբնահնչյուն է գործածվում, ինչպես` անօրեն, ապօրինի,առօրյա, նախօրոք,հօգուտ ն այլն: Օ ձայնավորը Օօ արտասանվելիսո-ով է գրվում մնացած բոլոր դեպքերում` բառամիջում ն բառավերջում, օրինակ` ամոս, լողորդ, կոհակ,մեծարգո, երեկո,թեթնաբարո նայլն: Բառասկզբում Օօ լսվող Շ-ն, ըստ նախնական գրության, Ռով է գրվում միայն ռլ/ ն դրանից կազմված ու/քեր, ոմն: ումեիցե բառերում: /(Հվօ) հնչյունակապակցությունըբառասկզբում գրվում է Ռ-ով, ինչպես` ոգի, ոլորել, ոխերիմ, ողջույն, ոչինչ, որոշակի, Ոսկան, որսորդ ն այլն: Վո գրություն պահպանվում է բաղադրյալ բառերում՝ բարձրավոլտ,մերծվոլգյան, ցածրավոլտն այլն: Ը ձայնավորը իբրն թույլ հնչյուն մի շարք դեպքերում լսվում ն գրվում է, մի շարք դեպքերում լսվում, բայց չի գրվում:

Տե՛ս Ալ. Մարգարյան,Ժամանակակից հայոց լեզու, Ե., 1997թ., էջ 189:

արտասանվելիս/-ով է գրվումբառասկզբում`սովորաբարԺից, Ժից, դից առաջ, ինչպես` ըմբոստ, ըմբռնել, ընդհանուր, ընկղմվել, բառերի միջում, երբ իբրն ըղձալի, ըղձական ն այլն, բաղադրյալ բաղադրիչի սկզբնահնչյուն է գործածվում, օրինակ` գցոռրծընկեր, խոչընդոտ,ինքնըստինքյան,հյուրընկալ, կընկնի,չընդունես, չընկնի, նորընծա ն այլն: Ըն արտասանվում,բայց չի գրվում բառասկզբումձայնավորին նախորդողգրբ, զգ, շապ,սթ, սկ, սպ, ստ, սք հնչյունակապակցություններից առաջ, ինչպես` զբոսնել, զգոն, զգաստ, շպարել, շտապ, սթափվել, սկսել, սպասել, ստանալ, սքանչանալ,սքողել ն այլն, ինչպես նան բառամիջում, երբ իբրն գաղտնավանկիձայնավոր է գործածվում, ինչպես` գրիչ, Բժիշկ, գնդակ, գրգռել, դժնդակ, քննել, Քնքշորեն, խմբագիր այլն": Յ կիսաձայնըհաճախ գործ է ածվում երկու ձայնավորներիմիջն որպես ձայնակապ ն արտասանելիսսովորաբարգրվում է ա-ից ն ո(օ)-ից հետո, ինչպես` ճայել, հայացք, հայերի, հոյակապ, խոյանալ, շոյանք, խաղայի, պահաժոյի,պողոտայից, Կարոյի,բյուրոյի ն այլն: Յ ձայնակապըարտասանվում, բայց չի գրվում ծ/էից, ու-ից, /-ից հետո, ինչպես` այան, գործունեություն, միջօրեական, միակ, միություն, լիանալ, նան՝ գրեի, գրեինք, սիրեիր, սիրենք, ձիով, վերարկուի,թեկնածուիցն այլն: Ե(Լ) ձայնավորիցհետո յ է գրվում միայն դրանով վերջացող արմատականբառերիդեպքում, ինչպես` թեյ, թե/արան, թեյախոտ. Անդրեյ Անդրեյի,պլեբեյ այլեբեյական: Յ ձայնորդ հնչյունն առկայանում է նան ծվ(-յեւ/) հնչյունակապակցությանմեջ, այն ընդհանրապեսարտահայտվումէ փոքրատառով` ն նշանագրով, որն առաջ է եկել դեռես միջնադարում ծ».(-ն) միացությամբն ստանալով մի գրանշանի(տառի) իրավունք` ժամանակակից գրական լեզվում գործածվում է որոշակի ուղղագրական կանոններով:Այս հնչյունը չունի իր մեծատառըն հարկ եղած դեպքում գրվում է երկու տառով` ծվ, իսկ այլ դեպքերում` մեկ` ն տառով, ինչպես` Եւ/րոսյա,Եվգենիա,եվրոպացի,ն, ես, նեթ ն այլն: Բառամիջում ն բառասկզբում արտասանվում է էվ ն մեծ մասամբ գրվում է մեկ` ն տառով` հարնան, Երնան, երնալ, օթնան, բարնել, կեղն, անձրն, պարգն, ներքն ն այլն. ն շաղկապի ն դրանից կազմված բաղադրյալ բառերում/եվ կամ էմ է արտասանվում ն երԸ

ն

-

Տե՛ս

--

Ալ. Մարգարյան,նշվ. աշխ., էջ 198-199:

կու դեպքումէլ մեկ տառով` ճ -ով է գրվում, ինչպես օրինակ` ն (ես ն նա), առետուր, թերես, նան, թեն, այլեայլ, որեէ ինչնեիցե,երթնեկ, ելեէջն այլն: Ի-ով վերջացող սկզբնաբաղադրիչովն չմ հոդակապովու -վռր կազմվածբառերում,սերելով /-ւա-վ հնչյունակապակվերջածանցով ցությունից, էմ է արտասանվումն մեկ տառով` ե-ով է գրվում, ինչպես` հոգնոր (հոգիէաժվոր), կարնոր, ալնոր, ուղեորն այլն: Վ սկզբնահնչյունովարմատականբառերից կազմվող բարդություններում ոչ թե ն, այլ ծվ է գրվում, ինչպես` հոգեվարք (հոգիչավարք), կարեվեր (կարիա՛վեր), տարեվերջ, գերեվարել, ոսկեվառ,բարեվայելուչ ն այլն: Մեծատառերիդեպքում երկատվում ն երկու` ծմ տառերով է արտահայտվում,ինչպես` ԵՎՐՈՊԱ, ՍԵՎԱՆ (Սնան), ԵՎ(եվ) ն այլն: Երկու տառով է արտասանվումնան տողադարձիժամանակ,ինչպես` ձռե-մակայել,տերե-վաթափ,թեթե-վություն,կարե-վորն այլն:

ԲԱՂԱՁԱՅՆՆԵՐԻ

ՈՒՂՂԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Լեզվի զարգացման տարբեր փուլերում որոշակի տարբերություններ են նկատվել նան բաղաձայնականհամակարգում առանձին հնչյունների գրության ն արտասանությանմիջն: Այսպես` Ք ձայնեղ բաղաձայնըր ձայնորդիցհետո լսվում է մ), բայց գրվում է ք, ինչպես` երբ, նուրբ, սրբել, դարբինն այլն, բացառությամբմի քանի բառերի, որտեղ լսվում ն գրվում է փ, ինչպես` արփի, ճերփն,տարփանք, Թարփ, փրփուր, Արփիար: Ձայնավորից կամ մ ձայնորդից հետո լսվող մ հնչյունը հետնյալ բառերումգրվում է ք տառով. /սաբել, շաբաթ, հարբել, համբերել, համբուրել, Հակոբ, իսկ մնացած դեպքերում լսվող մ, հնչյունը գրվում է /,) տառով. ամի,շամփուր, փամփուշտ, ճամփորդ, փափագ, փափկասուն: Բ հնչյունը լսվում է փ, բայց գրվում է ք նան Զ-ից հետո մի շարք բառերում, ինչպես` աղբ, ողբ, ողբալ ն այլն: Գ բաղաձայնը մի շարք դեպքերումբառամիջում ու բառավերջում գրվում է ց, բայց արտասանվումէ ք, նախ՝ ր ձայնորդից հետո, ինչպես`երգ, միրգ, Սարգ, Սարգիս,պարգնն այլն, նան՝ ձայնավորից հետո կամ ձայնավորներիմիջն, ինչպես`թագավոր, հագուստ, Օգուտ, օգնական,ձագ, մուգ, կարագն այլն: Նկատելի է նան, որ շատ բառե55

րում թից հետո լսվում ն գրվում է ք, ինչպես` արքա, բարք, բերք, դիրք, զորք ն այլն: Իբրն կանոն, Մ ձայնորդիցհետո գ-ն լսվում ն գրվում է գ, ինչպես`հրահանգ,եղունգ, գանգ, զանգ, վտանգ, երանգ. որն արտասանվումէ անքամ: բացառությունէ կազմում անգամ բառը, Դ ձայնեղ բաղաձայնըմի շարք դեպքերում բառամիջումն բառավերջումգրվում է դ, բայց արտասանվումէ թ, ինչպես` / ձայնորդից հետո` նարդայլ, երդում, որդի, արդար, դրդել, զարդ, մարդ, օրիորդ, ձախորդ,խորհուրդ, բուրդ ն այլն: Հակառակսրան՝ մի խումբ, հատկապեսգրականճանապարհով փոխառվածբառերումր-ից հետո դ-ն գրվում ն հնչվում է դ, ինչպես` աճուրդ, արդի, գերդաստան,բարդի, խորդենի, հագուրդ, հորդոր, մակարդակ նայլն: է թ մի շարք բաԴ բաղաձայնըգրվում է /, բայց արտասանվում ռերում ձայնավորիցհետո կամ ձայնավորներիմիջն, ինչպես նան ճ ձայնորդից հետո, ինչպես` օդ, (ենդանի, դադար, խնդիր, կենդանի, ընդամենը, ընդունել ն այլն: Բայց մի շարք բառերում ր ձայնորդից հետո գրվում ն արտասանվում է թ, ինչպես` զմարթ, արթուն,թարթել, լուրթ, կարթ, կիրթ, հարթել, փիփերթ,սաղարթ, քերթելն այլն: Ձ(4) բաղաձայնը մի խումբ բառերումր ձայնորդից հետո գրվում է Ճ բայց արտասանվում ց, ինչպես` արձակուրդ, արձան, դարծմածք, բարձրանալ, վերադարձ,փորձել, խուրձ ն այլն: Այսպես է արտասանվում նան որոշ բառերում 7-ից հետո` դած, դեռդծ, բաղծանք, շնչահեղծ, ինչպես նան 6-ից հետո հատկապեսօժ բառում ն նրանից կազմված բարդություններում` օծաս/տույտ, օձագալար, օձաձուկ, օծային ն այլն, մինչդեռթ-ից հետո գրականճանապարհովփոխառված բառերում Ժն մնում է նույնը, ինչպես` տճամերծ,հանդերծ, մերծակից, ուղերծ, օձիք, ատաղծ ն այլն: Այս բոլորով հանդերձ կան դեպքեր, որ ց բաղաձայնըր ն ք բաղաձայններիցհետո գրվում ն արտասանվում է ց, ինչպես` արցունք, ապաթարց, ընթերցել, Արցայխ, քաղց, քաղցր, պախուրց,քաղցկեղ, տրցակն այլն: Ջ ձայնեղ բաղաձայնը գրվում է ք, արտասանվումչ որոշ բառերում ձայնավորիցհետո` աջ, առաջ, մեջ, միջոց, միջատ, զիջել, իջնել, միջակ ն այլն, ր ձայնորդից հետո, ինչպես` արջ, մերջ, թրջել, ողջ, որոշ դեպքերում նան դ-ից հետո` աղջիկ, ողջույն, իսկ գրական ճանապարհով որոշ փոխառված-բառերումբն մնում է անփոփոխ՝ `

լուրջ, ստերջ, անուրջ, գաղջ: Մի շարք բառերումլսվում ն գրվում է 7

դարչին,չարչի, փարչ:

ՕՏԱՐԱԶԳԻ

ԲԱՌԵՐԻ ՈՒՂՂԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

"

Անգլերենում, ֆրանսերենում,գերմաներենումբաղաձայնին նախորդող դիրքերում ճ-ն գրվում է` /ու. 7/ուգո, Նյուտոն, Նյու Յորք, իսկ ֆրանս.6մ, գերմ. 6 նույն դիրքերումգրվում է /ռ. Չ/ռթե, Յոժենկ: Բառամիջում/6-ն տառադարձվում է /ծ. Օբ/ենտ,սուբյեկտ: Օտարազգի 4/(/6) տառադարձվումէ / տառով. մեդալ, պորտֆել, բոլշնին, ասֆալտ, կուլտուրա, միաժամանակպահպանվում է նան հնում ընդունվածմի շարք բառերի-ով գրությունը` Պոռոոս,Նիկողոս: տառադարձվում 8, 6, ն, յօ (ճ Աս6 Թ, 6) կապակցությունները են /ա, ե, յու, յո, ինչպես` Յաֆա, բ/ազ, բրիլյանտ, տրանսլյացիա, ալյումին, բյուրո: 12, (8, |ս, /Ք կապակցութմայոր,յոդ, պարաշյուտ, են` հա, իե, իու, իո, ինչպես` մայարիա, տառադարձվում յունները պիես,չեմայիոն,Լուիզա: Օտարազգի /8-ն, ռուսերենի ճճ, 7,անշեշտ վերջավորությամբ անձնանուններում տառադարձվումէ /ա, Ասյա, Ամալյա, Վոլոդյա, Օֆելյա, իսկ տեղանուններում`հա. Ասիա, Անգլիա, Ֆրանսիա, Գերմանիա, շեշտակիր ռաշ-ն անձնանուններում տառադարձվում է /հւս` Լիա, Մարիան այլն: ՆՕ հնչյունակապակցությունը(ռուսերենում Քօ) բառասկզբում արտահայտվում է /ռ-ով, ինչպես` Վոլտեր,Վոլգա, Վոլտ, Վոլեյբոլ: Բառամիջումն բառավերջումկրկնակր-ն արտահայտվումէ դով, ինչպես` տեռոր, Մառ, իսկ ռուսերենից ուղղակի փոխառված բառերում Մ ն թ ձայնավորներին նախորդող դիրքերում ռն արտահայտվումէ թ-ով` տերիտորիա: Օտարազգի կրկնակ բաղաձայններըհայերենում սովորաբար արտահայտվումեն մեկ բաղաձայնով,ինչպես` 2չառիմ, Սոմունիստ, դոլար, ակորդ, կոլեկտիվ, ապարատ, պասիվ, որոշ բացառություններով` մասսա, վիլլա, իսկ օտարազգի Ռ-ն հայերեն արտահայտվում է հ տառով` հեգեմոնիա,հիդրոլոգ, հերբարիոն այլն: Օտարազգի Շհ-ն տառադարձվումէ ք, իսկ մի քանի բառերում՝ խ, ինչպես` քիմիկոս, քլոր, քրոմ, բայց ն՝ խոլերա, սխեմա, մեխանիզմ ն այլն, իսկ (հ-ն՝ թով, ինչպես` թատրոն,անթոլոգիա,էսթետի"Տե՛ս

Ա.

Սուքիասյան, Ժամանակակիցհայոց լեզու, Ե., 2000թ., էջ 88: -

կա, մաթեմատիկա,Թեոդոր ն այլն: Քհ-ն տառադարձվում է չֆ տառով. ֆոնոգրաֆ, ֆոնուոգիա,իսկ հին փոխառություններում՝հ, ինչպես` տիչիսուտա,Փիլիպոսն այլն:

հայերեՌուսերենի ուծ, ծ, ած, Կ: տառակապակցությունները նում փոխարինվումեն` Ժո, շչո, շո, չո, ինչպես`/Խոուշչով, Լիխխաչով, Տելեշով, դիրիժոր ն այլն, իսկ Ֆ6ն՝ ին կապակցությամբ,ինչպես` Վիետնամ,պրեմիեր, պրեմիերա,ֆելիետոն, Մոլիեր, բացառություն են կազմում Շր/ենտ,սուբյեկտբառերը: Արնելյան լեզուներից հայերենին անցած որոշ անվանումներ տառադարձվումեն ըստ տեղականարտասանության,ինչպես` /ԹԵհրան, Ղազվին, Ահմադ,Ղուրան, էֆենդի ն այլն:

ՄԵԾԱՏԱՌԵՐԻ

ԳՈՐԾԱԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԲԱՂԱԴՐՅԱԼ

ՀԱՏՈՒԿ ԱՆՈՒՆՆԵՐՈՒՄ

Նկատի առնելով բաղադրյալ հատուկ անունների մեջ մեծատաու սահմանված կանոննեռերի գործածությանանմիօրինակությունն րի անհետնողականկիրառությունը,ինչպես նան բաղադրյալ անունների ու անվանումներիավելացման հետնանքով սրանց գրության ուսուցման ն տպագրականգործում ստեղծված դժվարությունները՝ վերջիններս հաղթահարելու ն մեծատառերիգրության մեջ միասնություն հաստատելու նպատակովՀՀ ԿԳՆ լեզվի պետական տեսչությունը սահմանում է հետնյալ կանոնները. 7. Բոլոր բառերն սկսել մեծատառով. Ա. Բոլոր պետություններիպաշտոնականբաղադրյալ հատուկ անուններում. ԱմերիկայիՍիացյալ Նահանգներ,ԱրաբականՍիացյալ Ամիրաություններ, ԱֆղանստանիԻսլամական Պետություն, Բելառուսի 3անրապետություն, գերմանիայի Դաշնային Հանրապետություն (նախկինում` ԳերմանականԴեմոկրատականՀանրապետությունն Գերմանիայի Ֆեդերատիվ Հանրապետություն),Հայաստանի Հանրապյետություն (նախկինում`ՀայկականԽորհրդային ՍոցիալիստաՄեծ Բրիտանիային ՀյուսիսայինԻռլանկան Հանրապետություն), դիայի Միացյալ Թագավորություն,ՌուսաստանիԴաշնություն (այսպես նան ՌուսաստանիԽորհրդային ՖեդերատիվՍոցիալիստական յանրապյետությունն Խորհրդային ՍոցիալիստականՀանրապետուն այլն: թյունների Միություն),Օսեջ-ԱլանիայիՀանրապետություն

Պետությունների (պետություն, ամիրայություն, թագավորություն, կայսրություն, խանություն, մելիքություն ն այլն) պատմական անուններում մեծատառ է գրվում բաղադրյալ անվան միայն առաջին (տես իր տեղում): բաղադրիչը Բ. Բոլոր բաղադրյալ այն անձնանուններումն մականունու ներում ծածկանուններում, որոնց մեջ` ա) բոլոր բաղադրիչներնառանձին-առանձին հատուկ անուն են. օրինակ` Կյեքսանդր Սերգենիչ Պուշկին, Ալեքսանդր Ստեփանի Թնռսյան (Ակսել Բակունց), Եղիշե Աբգարի Սողոմոնյան (եղիշե Չարենց), Խոսե Ռաուլ Կապաբլանկա,Կիմ Իր Սեն, Հո Շի Սին, Մառ Ցզեդուն, Մելիք-Հակոբյան Հակոբ Մելիք-Սիրզայի (Րաֆֆի), Նիկոայ ԱնդրենիչՌիմսկի-նորսակով,Ջորջ Նոել Գորդոն Բայրոն, այսպեսնան` Գամառ-Քաթիսյա,Նար-Դոս, Սայաթ-Նովա ն այլն. բ) լրացյալը հատուկ անուն է, իսկ լրացումը (նախադասթե հետադաս)`մականուն. օրինակ` Աշոտ Երկաթ, Արա Գեղեցիկ, Գայոս Սեկունդոս, Դավիթ Անհաղթ, Իվան Ահեղ, ՍխիթջարՍպարապետ, Պետրոս Առաջին, Պլինիոս Ավագ, Ջորջ Բուշ Կրտսեր, Սահակ Պարթն, Տիգրան Մեծ, Անանիա Շիրակացի, Ներսես Աշտարակեցի, Սողոմոն Իմաստուն, Հայկ Նահապետ, այսպես նան` Առյուծաձն Մհեր, Գայլ Վահան, Ձախորդ Փանոս, Ձենով Օհան, Մայր Թերեզա, Քաջ Նազար, Անբան Հուռի, ՍինիտանՍաքոն այլն: Գ. Բոլոր բաղադրյալ այն աշխարհագրականանուններում, որոնցմեջ՝ ա) բոլոր բաղադրիչներնառանձին-առանձին հատուկ անուն են. օրինակ` Աճի-կամայս,Արփա-Սնան,Բաղք-Քաշունիք, Դոնի Ռոստով, էլզաս-Լոթարինգիա, Խութ-Բռնաշեն, Մայնի Ֆրանկֆուրտ, ՎանՏոսպ, Վոլգա-Դոնն այլն. բ) հասարակ անուն լրացումը նախադասէ, իսկ հատուկ անուն Լլրացյալը` հետադաս. օրինակ` ճրնելյան Եփրատ, Արեմտյան Բեռլին, Բարձր Հայք, Կենտրոնական Աֆրիկա, Հարավային Ամերիկա, Մեծ Մասիս, Նոր Արեշ, Փոքր Ասիա, Ներքին Թալին, Վերին Արտաշատ, այսպես նան` Հեն Հունաստան, Չին Հռոմն այլն. Գ) լրացումն ու լրացյալը օտարալեզու, բոլոր բաղադրիչները մեծատառովգրվող (վերոհիշյալ որնէ տեսակի) անուններ են. օրինակ` ճդիս Աբեբա, Ալմա Աթա(այժմ` Ալմաթի), Բուենոս Այրես, Իսին Կուլ, Խալխին Գոլ, ԿրիվոյՌոգ, ՂարաԲողազ Գյոլ, Մատոչկին Շար,

Սիներալնիե Վոդի, Յասնայա Պոլյանա, Նիժնի Նովգորոդ, Նյու Յորք, Սան Ֆրանցիսկո ն այլն: դ) երկու բաղադրչներնէլ հասարականուներ են, բայց պայմագործածությամբդառնում են հատուկ նական կամ փոխաբերական մեծատառ. ն օրինակ` Ծիր Կաթին (աստանվան բաղադրիչ գրվում դակույտ), Նոր Երկիր, Հեռավոր Արնելք, Հին Արնելք, Մերձավոր Արնելք (երկրամասեր),ՀայկականՊար(լեռնաշղթա), Մեծ Արջ, Փոքր Արջ (համաստեղություններ).այսպես նան` հատուկ անվան ն նրան հաջորդող պայմանական գործածությանանվան բաղադրություններում. օրինակ` (/ֆոհչայի Եղջյուր (թերակղզի),ՎիեննայիԱնտառ (լեռճազանգված),ԲերենիկեիՎարսեր(համաստեղություն)ն այլն: Դ. Հոգնոր-պատմամշակութային այն բաղադրյալ հատուկ անուններում, որոնց մեջ բոլոր բաղադրիչներն առանձին-առանձին կամ «Սուրբ» մականվանհետ միասին հատուկ անուն են. օրինակ՝ ԱնգղաՍուրբ Նշան, ԱրգյազիՍուրբ Ստեփանոս Նախավկա, Դարաշամբի Սուրբ Ստեփանոս,Ընծայից Սուրբ Աստվածածին,Սաստարայի Սուրբ )ովհաննես, Սուղնու Սուրբ Գնորգ, ՎասպուրականիՄոկաց Սուրբ Սինաս, կաճ նան` Սուրբ Նշան, Սուրբ Ստեփանոս Նախավկա, Սուրբ Աստվածածին, Սուրբ Հովհաննես, Սուրբ Գնորգ, Սուրբ Սինաս (վանք եկեղեցի): Հայերեն ն օտարալեզու բաղադրյալ անձնանուններում ն աշխարհագրականանուններում գործածված միջադաս ն վերջադաս մեկնական-լրացական բառերն ու քերականական-վերաբերական նշանակության բառ-մասնիկները(նախդիր, հոդ, կապ, շաղկապ), ինչպես այլ լեզուներում, այնպես էլ հայերենում, գրվում են փոքրատառ. օրինակ` Առողէլ Քերիմ, Անդրեադել Սարտո, Անդրեա դըլլա Ռոբիա, Բոդուեն դե Կուրտենե, Ժաննա դ`Արկ, Լեոնարդո դա Վինչի, Հարուն ալ Ռաշիդ, ՄիրզաՍելքում խան (Հովսեփ Սելքոնյան), Սիրզո Թուրսուն-զադե, Մուքիմի ՍուհամադԱմին-խոջա,Նուր ադ դին ալ յալաբի, Շառլ դը Գոլ, Վիլհելմ ֆոն Հումբոլդտ,Օմար Խայամ Ղիասսադդին Աբու-լ-Ֆաթի իբն Իբրահիմ, Աբու-լ-Ալա, Ադրիան վան Օստաղե, Սուհամեդ Սուլեյման օղլի Ֆիզուլի (Ֆուզուլի) այսպես նան աշխարհագրական բաղադրյալ անուններում` Անտիոք առ Եփրատավ, Անտիոքառ Տավրոմիվ,Իլ դը Ֆրանս(պատմականմարզ Ֆրանսիայում), Մեծ կամ Խաղաղ օվկիանոս,Նահր էլ Արդեն(3որդանանգետի արաբերենանվանումը),Ռիո դե ժա նեյրո (քաղաք), Սեն Պիեռ ն միքելոն (կղզեխումբ), Տույյա դե յամդոն, Տալլ իբն Համտուն (Թիլ

արաբերենանվանումները),Ջաբալ ալ Հարիթ (Ջուդի լեռան արաբերենանվանումը)ն այլն: հատուկ անվան սկզբում կամ նախադաս Սակայն բաղադրյալ թե՛ այլ լեզուներում) այդ կարգի մեկնա(թե՛ հայերենում, դիրքում կան-լրացական բառերն ու կապակցական բառ-մասնիկները գրվումեն մեծատառ. օրինակ` Իքճ էչ ֆաքի, Լա Կրոզ Մաթյուրեն վեյսին, Լա Վալե Պուսեն Շառլ Ժան, Վան Գոգ Վինսենտ, Վան Դեյք Անտոնին,Օ՛'ՌիորդանՍայթյ, Օ'Նեյլ (Օ'Նիլ) Յուջին, այսպես նան անուններում` /ա Մանչ (նեղուց), Լա Պլատա աշխարհագրական (քաղաք), Լե Կրեզո (քաղաք), Սեն Գոթարդ (լեռնանցք), Սեն Պիեռ (նավահանգիստ)ն այլն: Հատուկ անձնանվան զբաղմունքը, մասնագիտությունը, պաշտոնը (բանաստեղծ, վիպասան, նկարիչ, երգիչ,. ուսուցիչ, երկրագործ, կոշկակար, թագավոր ն այլն) ն տեղանվանտեսակը(գետ, լիճ, ծով, լեռ, դաշտ, գյուղ, քաղաք ն այլն) որոշող հիմնաբառերը բոլոր բաղադրիչներըմեծատառով գրվող հատուկ անունների հետ գործածվելիս գրվում են փոքրատառ. օրինակ` (շուտ Երկաթ թագավորը, Խրիմյան Հայրիկ կաթողիկոսը, Դերենիկ Դեմիրճյան վիպասանը, Եղիշե Չարենցբանաստեղծը,ՄարտիրոսՍարյան նկարիչը, Անի-Կամախ քաղաքը, Արփա-Սնանջրատարը, Արնեմտյան Եփրատ գետը, Բարձր Հայք աշխարհը, Խալխին Գոլ գետը, Հայկական Պար լեռնաշղթան, Մեժ Մասիս լեռը, Սաստարայի Սուրբ Հովհաննես եկեղեցին, ՎասպուրականիՍոկաց Սուրբ Սինաս վանքըն այլն: 2. Սիայն առաջին բառն սկսել մեծատառով (դրանց կազմում հատուկ անուն լինելու դեպքում պահպանելով նան այդ անվան մեծատառովգրությունը). Ա. Ֆիզիկաաշխարհագրական այն բաղադրյալ հատուկ անուններում,որոնց մեջ լրացյալը, առանձինվերցված, հատուկ անուն չէ. Աղթամարկղզի, Արայի լեռ, Արարատյանդաշտ, Բաղակի քար (բերդ-ամրոց),Գեղամալեռներ, Լոռու հրաբխայինբարձրավանդակ, Կասպից(Վրկանա) ծով, Կովկասիլեռնաշղթա, Հիմալայան լեռներ, Հրազդանիծոր, Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոս (կամ` Սառուցյալ օվկիանով), Մեծ կամ Խաղաղ օվկիանոս (կամ` Խաղաղ օվկիանոս), Որոտանիլեռնանցք, Պարսից ծոց, Սն ծով, Սնանա լիճ, Տրդատի թախտ, Ուրմիա (Կապուտան)լիճ ն այլն: Այս կարգի աշխարհագրականբաղադրյալ հատուկ անունները գրաբարում ունեն այլ շարադասություն, որի հետնանքով հասարակ Համտուն բերդավանիֆրանսերենն

լրացյալները լինում են նախադասն նույնպես գրվում են մեծատառով.այն է` (թոռ Անահտալ), Դուռն Անտիոքալլ), Քարն Բաղակու, Թախտ Տրդատայ) ն այլն: Բ. Պետություններիվարչատարածքային հին ն նոր այն անվանումներում, որոնց մեջ լրացյալը, առանձինվերցված, հատուկ անուն չէ. Արագածոտնիմարզ, Վայոց ձորի մարզ, Տամբովի մարզ, ճերակովիվոյեվողություն, Վանի նահանգ, Փենսիլվանիայի նահանգ, Մասյացոտն գավառ, Մուշի գավառ, Կրասնոյարսկի երկրամաս, Ստավրոպոլիերկրամաս, Լանկաշիրի կոմսություն,Քենտի կոմսություն, Հոկայդոյի պրեֆեկտուրա,այսպես նան` պետությունների, ապատմավատական(ֆեոդալական) ինքնավարիշխանությունների կան անվանումներում` երյինիայիհայկականպետություն (կամ թագավորություն), Կարսիթագավորություն, Սյունիքի թագավորություն, Վասպուրականիթագավորություն(բայց նան ԿարսիԲագրատունիների թագավորություն,ՎասպուրականիԱրծրունյացթագավորություն, Բյուզանդական կայսրություն, Հռոմեական կայսրություն, Խամսայի մելիքություն, Հուլիսյան միապետություն, Չայաստանիառաջին հանրապետությունկամ Առաջին հանրապետություն,Ֆրանսիայի հինգերորդ հանրապետություն կաճ Հինգերորդ հանրապետություն ն այլն: Գ. Պետություններիխմբերի (դաշինքների, միավորների) այն անուններում,որոնց մեջ լրացյալը (նան սրան նախորդող միջադաս բաղադրիչը), առանձինվերցված, հատուկ անուն չէ. Արաբականպետություներիլիգա. Երեք կայսրերի դաշինք, եռյակ դաշինք, Սրբազանդաշինք, Նավթ արտահանողերկրների կազմակերպություն,Բրիտանիայիազգերիհամագործակցություն (բայց՝ ն այլն: ԱնկախՊետություններիՀամագործակցություն) Դ. Չակերտներիմեջ առնվող անվանումներում. ա) գրական, գիտական,արվեստին այլ երկերի ու ստեղծագործությունների,լրագրերի, պարբերակաների բաղադրյալ անուններ` «Պատերազմն խաղաղություն», «Հացի խնդիր», «Իններորդալիք», «Ամբոխներըխելագարված», «Գրական թերթ», «մայկական բանակ» (ամսագիր), «Հայոց աշխարհ» (թերթ), «Իմ ընկեր Նեսոն», «Մենք ենք, մեր սարերը», «Մամուլի տեսություն» (հեռուստածրագիր), «Հողի արյուն» (գինի), «Անհաղթ աքլոր» (կոնֆետ), «Արգումենտիի ֆակտի» (շաբաթաթերթ), «ՌեսպուբլիկաԱրմենիա» ն այլն. անուն

բ) հիմնարկներին,կուսակցություններին,կազմակերպություններինն զանազան այլ հաստատություններինու առարկաններին(տարն այլն) տրվող բաղադրյալ անուններ` շքանշաններ բերանշաններ, ն «Սուրճ մանգաղ» գործարան, «Նաիրիտ» գործարան, «Ազգային միաբանություն» կուսակցություն, «Դանրապետություն»կուսակցություն, «Հզոր հայրենիք» կուսակցություն, «Դող ն ազատություն» կուսակցություն, «Սիացյալ Հայաստան» կուսակցություն, «Սիություն ն առաջադիմություն» կուսակցություն, «Օրինաց երկիր» կուսակցություն (բայց նան` Գերմանիայիսոցիալ-Ժոդովրդավարական կուսակցություն, Ավստրալիայի լեյբորիստական կուսակցություն, ճապոնիայի ազատական-ժողովրդավարական կուսակցություն, ՀաԴաշնութժողովրդական կուսակցություն, Ռուսաստանի յաստանի յան կոմունիստականկուսակցություն), «Աշխատանք», «Դինամո», «Սպարտակ»(մարզականընկերություններ), «Զինվորի մայր» կազմակերպություն,«Պատվո նշան» շքանշան, «Սարտական ծառայությունների համար» մեդալ, «Մայրական փառք» չշթանշան, «Գերազանցիկ ֆինանսիստ» կրծքանշան նայլն: Ե. Վամաշխարհայինկամ համապետական ճանաչման հաստատության, մրցանակի կամ բարձրագույն պատվավոր կոչման, ինչպես նան պետություններիցշնորհվող շքանշանների ն մեդալների բաղադրյալ անուններում. (Երնանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան) Մատենադարան, (337) Գիտությունների ազգային ակադեմիա,Նոբելյան մրցանակ, ԽՍԴՀՍ Լեճինյան մրցանակ, ՀԽՍՀ Պետականմրցանակ, Հայաստանի Ազգային հերոս, Դերոսուհիմայր, այսպես նան Չայրենիքիշքանշան, Կարմիր դրոշի չռանչան, Աշխատանքայինկարմիր դրոշի շքանշան Փառքի (առաջին աստիճանի, երկրորդ աստիճանի)չքանշան, ԴՀայրենական պատերազմի առաջին աստիճանի չքանշան, Կարմիր աստղիշքանշան, Մարտականխաչի երկրորդ աստիճանիշքանշան, Արիությանմեդալ, Պատվո լեգեոնի շքանշան (բայց նան` (նանիա Շիրակացումեդալ), Սուրբ Սեսրոպ,Մաշտոցիշքանշան) ն այլն: ԶՁ. Համաշխարհային կազմակերպությունների,միությունների, հաստատությունների, եզակի քաղաքական,արհմիութենականն հասարակականմարմիններիընդարձակն համառոտ բաղադրյալ անուններում. Սիավորված ազգերի կազմակերպություն, Անվտանգության խորհուրդ, Խաղաղության համաշխարհային խորհուրդ, Արհես63

ֆեդերացիա,Շախմատի տակցական միություններիհամաշխարհային միջազգային ֆեդերացիա,Ազգերիլիգան այլն:

է. Բոլոր պետությունների ղեկավարՓրենսդիր,գորկենտրոնական ծադիր ե դատականբարձրագույնմարմիններիբաղադրյալ անուններում. ԱՍՆ-ի ԿոնգրեսիՆերկայացուցիչների պալատ ն Սենատ, ԲուլղախորԺողովն Նախարարների րիայի ՀանրապետությանԺողովրդական հուրդ, Լեհաստանի ՀանրապետությանՍեյմ, ՀայաստանիՀանրապե17 Վճռաբեկդատարանն տությանԱզգայինժողով ն Կառավարություն, Սահմանադրականդատարան,Սեծ ԲրիտանիայիՊառլամենտի ԴՀամայնքներիպալատ ն Լորդերի պալատ, (ԱՄՆ, ՌԴ) Գերագույնդատարան, ՉինաստանիժողովրդականՀանրապետությանԺողովրդական համաչինականժողովի Մշտականկոմիտե,ՉԺՀներկայացուցիչների Չետական խորհուրդ, ՌուսաստանիԴաշնությանՊետդումա (Պետական դումա կամ Դումա), ՖրանսիայիԱզգայինժողովն այլն: Պաշտոնական փաստաթղթերումն հաղորդագրություններում մեծատառովգրվող Պառյամենտ, Կոնգրես, Սենատ, Սեյմ, Մեջլիս, Դումա, Ռադա, Խուրալ, հայերեն` Կառավարությունն այլ անունները` իբրն պետական կենտրոնականղեկավար մարմնի տեսակ անվանող բառեր գործածվելիսգրվում են փոքրատառն բառարան են մտնում որպես հասարակ անուն: Ը. Պատմահասարակական նշանավոր անցքերի ու շրջափուլերի ն պաշտոնականու ազգային-ավանդականտոների անուններում. ա) պատմահասարակականնշանավորանցքեր` Առաջին համաշխարհայինպատերազմ (Առաջին աշխարհամարտ), Երկրորդ համաշխարհայինպատերազմ (Երկրորդ աշխարհամարտ), Դիմադրությանշարժում, Երեսնամյապատերազմ, Թոնդրակյան չարժում, (հայկական) Մեծ եղեռն, Հայրենականմեծ պատերազմ, Հոկտեմբերյանսոցիալիստականմեծ հեղափոխություն,Ռուսաստանի 1812 թ. Հայրենականպատերազմ, 1920 թ. Մայիսյան ապստամբություն, Յոթնամյա պատերազմ, 1917 թ. Փետրվարյան հեղափոխություն, 1789-1794 թթ. Ֆրանսիականմեծ հեղափոխություն, Գրիգորյանտոմար, Հուլյան տոմար ն այլն. ն միջազգայինտոներ` բ) պետական-պաշտոնական Թարգմանչաց տոն, Հաղթանակիտոն, Մայիսի մեկ, Ապրիլիյոթ (Սայրության ն գեղեցկության տոն), Մարտիութ (Կանանց միջազգային օր), Նոր տարի կամ Ամանոր,Անկախությանօր, Երեխաների

միջազգային օր, Ռազմաօդային ուժերի օր, Սահպաշտպանության մանադրությանօր, երկաթուղայինիօր ն այլն. գ) եկեղեցական-ծիսականն ժողովրդական,ավանդականդարձած տոներ՝ Քրիստոսի հարության կամ պայծառակերպությանտոն, Սուրբ ծննդի տոն (Սուրբ ծնունդ), Տյառնընդառաջիտոն, ինչպես նան` Կանաչ կիրակի, Կարմիր կիրակի, Սեծ պաս (տոն օրեր), Զատկի տոն (Զատիկ), Ծաղկազարդի տոն (Ծաղկազարդ) Համբարձման տոն (Համբարձում), Ջրօրհնեքի տոն (Ջրօրհնեք), Վարդավառի տոն (Վարդավառ)ն այլն: 3. Դիվանագիտական ն պաշտոնականփաստաթղթերիու հաղորդագրություններիմեջ, Վայոց եկեղեցու պաշտոնականլեզվում, հեղինակայինվերաբերմունքի` քաղաքավարականն մեծարման ոճերում թույլատրվում է մեծատառիազատ գործածություն` ըստ ընդունվածկարգի: 4. Վերոհիշյալ կանոններիմեջ չմտնող բաղադրյալ անվանումները, եթե տեղայնացված չեն, որպես հասարակ անուններ գրել

փոքրատառով. (13) արտաքին գործերի նախարարություն, գիտության ն կրթության.նախարարություն,պետական գիտատնտեսական խորհուրդ, գազի արդյունաբերությանգլխավոր վարչություն, լեզվի պետական տեսչություն, գլխավոր դատախազություն, ռազմածովային ուժեր, գրողների միություն, արհեստակցականմիությունների կենտրոնական խորհուրդ, երիտասարդությանմիություն, մարզականընկերություններին կազմակերպությունների միություն, պետական համալսարան,բժշկական համալսարան, պետական հումանիտարքո(եջ, կաուչուկի գործարան,քաղաքային դեպարտամենտ, ազգային գրադարան,Ալ. Սպենդիարյանիանվան օպերայի ն բալետի պետական ակադեմիականթատրոն, պատմությանպետականթանգարան: Այսպես են գրվում կուսակցություններիչ̀ակերտներումչառնվող անունները. օրինակ` Հոմունիստական կուսակցութբաղադրյալ յուն, բանվորական կուսակցություն, դեմոկրատական կուսակցություն, սոցիալիստական միասնական կուսակցություն, լեյբորիստական կուսակցություն, քրիստոնեա-ժողովրդավարականկուսակցություն- Այսպես են գրվում նան պետական, զինվորական, գիտական, պաշտոնների,պատվավոր ն այլ կոչումների բաղադրյալ անունները. Տ"

օրինակ` գերագույն գլխավոր հրամանատար,գլխավոր դատախազ, ավիացիայի մարշալ, ժողովրդականարտիստ,գիտության վաստակավոր գործիչ, վաստակավոր ուսուցիչ. վաստակավոր շինարար, այսպես նան` հանրապետությաննախագահ,կուսակցության կենտկոմի քարտուղար, երկրի վարչապետ նայլն: ածականը տեղայնացնող Եթե բաղադրյալ վերադիր անվան ն կամ մասնավորողնշանակություն ունի օտարաբանությամբգործածված է տեղանվան սեռական հոլովի իմաստով ու կարող է փոխարինվել այդ ձնով, գրվում է մեծատառով.օրինակ` (եհական (փոխանակ Լեհաստանի) միացյալ բանվորական կուսակցություն, Հայ (Հայկական կամ Հայաստանի) ռամկավար ազատական կուսակցություն, այսպես նան` ծրնանյանլիծ, Թբիլիսյան խճուղի, Կինյան փողոցն այլն: 5. Վապավումներիմեջ մեծատառովգրել. Ա. Վատուկ ն հասարակբաղադրյալ անուններիտառային հապավումներնամբողջությամբ.

ՌԴ, ԱՄՆ, ՉԺ

ՄԱԿ, 7ԳՄ, ՀԺԿ, ՀԴԿ, ԳԱԱ (Գիտություններիազ-

գային ակադեմիա),ՍՏԿ, 2ՕՊ, ՊԱՊն այլն: Հասարակ գոյականի արժեք ստացած բռուհ,նէպ, հէկ, զագս ն նման տառային հապավումները գրել փոքրատառով: Բ. Բաղադրյալհատուկ անուններիոչ տառայինհապավումների միայն առաջինտառը. (Լեհաստանի Հանրապետության)Պետխորհուրդ,(Ռուսաստանի Դաշնության)Պետդումա,Անդրֆեդերացիա նայլն: Գ. Հասարականվան գործածություն ունեցող բաղադրյալ անունների տեղայնացնողբաղադրիչի առաջին տառը. յայկինո, Հայպետհրատ,Գրոզնեֆտ,Լենֆիլմ, Սոսֆիլմ, Դայոսկինայլն: Դ. Խառը տիպի հապավումներին̀ան առանձին բաղադրիչների առաջին տառը. ԱՄ Նահանգներ,ՌԴ դումա (Պետդումա),ԼՂ հանրապետություն, 77 Կառավարություն, Երնանյանհէկ, ՀամԼ ԿԵՍ, Համելբ)Կ ն այլն: Ե. Օտարազգի տառանուններովհատուկ անունների յուրաքանչյուր տառանվանառաջին տառը. ԱյԲիքՒմ, ԲիԲիՍի,էյՍիԲիէյ,էֆէմ, Սիէնէնն այլն:

ԲԱՌԵՐԻ ԳԾԻԿՈՎ

ԵՎ ԱՆՋԱՏ

ԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Գծիկի գործածությունը: ա) Գծիկով են գրվում հետնյալ կարգի

բառերը".

1) Վերլուծական եղանակով կազմված կրկնավոր բարդությունգույն-գույն, զույգ-զույգ, ինչ-ինչ, կամաց-կաները. արագ-արագ, մաց, մեծ-մեծ, մեկ-մեկ, աման-չաման,բարակ-մարակ, մանր-մունը, պարապ-սարապ, քաղցր-մեղցր, առոք-փառոք ն այլն: 2) Միննույն խոսքի մասին պատկանող բառերի այն միասնությունները, որոնց բաղադրիչներըպահպանում են իրենց հարաբերական անկախությունը`լրացնելով իրար ն բնութագրելովկամ ներկայացնելով առարկան (անձը, իրը, երնույթը) տարբեր կողմերից` ա) մարքսիզմլենինիզմ, հասարակական-քաղաքական, ագիտացիոնմասսայական, գաղափարական-դաստիարակչական,բ) գեներալմայոր, ինժեներ-մեխանիկ,գ) վագոն-ռեստորան, տուն-թանգարան, դ) հարավ-արնելք, հարավ-արնմուտք, հյուսիս-արնելք, հյուսիսարնմուտք, ե) ասել-խոսել, գնալ-գալ, ուտել-խմել, զ) կիլովատ-ժամ, իտր-վայրկյան, մարդ-օր, մեքենա-օր, տոննա-կիլոմետր, է) Դուրյան-Արմենյան, Գալկինա-Ֆեդորուկ, Նիկոլանա-Տերեշկովա, Սալտի(ով-Շչեդրին, Գվինեա-Բիսաու, էլզաս-Լոջարինգիա, Կամենց-Պոդոլսկ, ը) աշակերտ-աշակերտուհի,ուսանող-ուսանողուհի, ուսուցիչուսուցչուհի ն այլն: 3) Բառերի այնպիսի միացությունները (առաջին բառի վերջածանցի կրճատումով), որոնք արտահայտում են տարբեր հարաբերություններ. ա) հայ-անգլերեն, հայ-ռուսերեն-լատիներեն, ռուս-գերմաներեն,ռուս-Ծապոնական(պատերազմ), չին-տիբեթական (լեզուներ), թուրք-թաթարական, ֆրանս-գերմանական,բ) սովետա-լեհական, գերմանա-իտալական, եգիպտա-սիրիական,գ) անգլո-ամերիկյան, իբերո-կովկասյանն այլն: 4) Որնէ անունից (ազգանունից) ն Տեր, Մելիք, Սիրզա, Բեկ ու նման բաղադրիչներիցկազմված անձնանունները(կամ ազգանունները), երբ նշված բաղադրիչներնարտասանվումեն առանձին,օրինակ՝ Տեր-Գաբրիելյան, Մելիք-Սուսյան,Միրզա-Ավագյան, Դավիթ-Բեկ: 5) Վայ, ուռա բառերով ն գոյականով բաղադրված բառեր, որոնք արտահայտում են հեգնական իմաստ: Օրինակ` /այ-առաջա'

դիմականներ,ուռա-հայրենասիրություն:

ն ուղղագրական տեղեկատու,214-218: Տերմինաբանական

6) Ինչ դերանունով բաղադրվածն անորոշությանիմաստ արտահայտողբառերը./ճշչ-որ, փոքր-ինչ,դույզն-ինչ: Դ Ավանդաբարգծիկով գրվող հատուկ անունները. Նար-Դոս, Սայաթ-Նովա, գամառ-Քաթիպա, Խնկո-Ապեր, /(ԼԹամարա-խանում, յՍաջի-Սուրադ,Շահ-Աբաս: 8) Կրճատգրվող բառը, եթե պահպանվումէ բառիվերջնահնչյունը: Օրինակ` -ր (դոկտոր), պ-ն (պարոն)ն այլն: 9) Թվականների այն կապակցությունները, որոնք արտահայտում են մոտավորության իմաստ. տասը-տասնհինգ(մարդ), չորսհինգ (ժամ), քսան-քսանհինգ(գիրք), երեսուն-քառասուն(օր): 10) Տառերով արտահայտվածպայմանանշանների,այլն բառերի ն նրանց հետ գործածվող թվանշանային կապակցությունները: Օրինակ` (-93 բենզին, ՏՈՒ-7134 ինքնաթիռ, «Սոյուզ-65 տիեզերակայան, «Օրբիտա-2» ուղեծրակայան նայլն: 11) Անկախչգործածվող բառամասերը(ածանցներ, վերջավորություններ, հիմքեր, տառեր), այդ թվում` այն բառերիառաջին բաղադրիչները, որոնց երկրորդ բաղադրիչը բաց է թողնվում` գործածվելով միայն վերջին բառում. ա) -ից, -ական, -գր-, բ) մակրո-,մեգա-, միկրոաշխարհ: 12) Այն բառաձները,որոնց հիմքերըգրված են թվանշաններով, տառային կամ վանկատառայինհապավումներ, փոխանուններեն կամ առնված են չակերտներիմեջ: Օրինակ` ա) 2-ից, 8-ի, 200-ր, 4-ի, 2Ժ-ից, բ) ՍՍՀՄ-ում, ՍՄԿԿ-ին, ԱՄՆ-ից, ՀամւԼԿԵՍ-ին, ՄԱԿ-ում, ՆԱՏՕ-ի, գ) «Գարուն»ի վերջին համարը, «Լենինյան ուղիով»-ի խմբագրությունը,դ) երեք-ը թվական է, գարուն-ը երկվանկանիբառ է, մարդ-ըգրվում դ-ով, բայց կարդացվումէթ-ով ն այլն, ե) այն բաէ ղադրյալ բառերը, որոնց առաջին բաղադրիչն արտահայտված է թվանշանով.25-ամյա, 700-ամյակ,2-րդ, 10-ականն այլն: բ) Առանցգծիկի` միասինեն գրվում հետնյալկարգիբառերը. 1) Հոդակապովբարդ բառերը, այդ թվում նան համադաս բաղադրիչներով կազմվածները. /եզվագրական գիտահետազոտական, դրամաիխրային, նյութատեխնիկական,ռազմածովային, ժոդովրդատնտեսական, բառաքերականական, ուսումնադաստիարակչական, աղեստամոքսային նայլն: 2) Որնէ անունից(կամ ազգանունից)ն տեր, մելիք, բեկ, միրզա ու նման բաղադրիչներիցկազմված անձնանունները(կամ ազգանունները), երբ նշված բաղադրիչներն արտասանվում են միասին:

Օրինակ` Մելիքսեթ(յան), Մելիքջանյան, Բեկնազարյան, Սիրզաբեկյան, Միրզախանյաննայլն: 3) Արնելյան տեղանունները, որոնց կազմությանմեջ կան քենդ, սու, չայ, դուզ, թափա ն նման բաղադրիչներ.Շուշիքենդ, Մուրադսու, Բոյուքռուզ, Շիշթափա,Այինքջաչայ, Կրխբուլաղ: 4) Փոխ, էքս, վիցե, օբեր բաղադրիչներովկազմված բառերը. փոխգնդապետ, փոխնահանգապետ, փոխծովակալ, փոխարքա, վիցեպրեզիդենտ,օբերլեյտենանտ: էքսչեմապիոն, 5) Ինքնուրույն բառի վերածվածտառայինհապավումներիթեքված ձները. բուհի, զագսից, հէկի ն այլն: 6) Անջատ գրվող բաղադրյալ տեղանուններիցկազմված ածանորքարեդարյան, ճռրզելանդական, հեռավորարնելյան, կանները. բրոնզեդարյան,փոքրասիական,մերձավորարնելյան ն այլն: գ) Առանցգծիկի` անջատ են գրվում հետնյալ կարգի բառերը. 1) Տարբեր հասկացություններ արտահայտող դո(տոր ն արոֆեսոր բառերըանջատվում են ստորակետով: 2) Այն կապակցությունները,որոնց առաջինբաղադրիչնարտահայտված է որոշչի դեր կատարող ածականով կամ գոյականով. ա) այ կարմիր, բաց դեղին, բաց մանուշակագույն,մուգ կարմիր. բ) Նոր Զելանդիա, Նոր Նախիջնան, Մեծ Պարնի, Վերին Թալին, Հեռավոր արնելք, Սերձավոր արնելք, գ) Քդթակից անդամ, իսկական անդամ (ԳԱ-ի), տիեզերագնաց օդաչու: 3) Անձի անվան ն նրա գործունեություննայս կամ այն առումով ետադասգոյականի կապակցությունը./Ձումանյանքննադատը, Շիրվաճնզադե դրամատուրգը,Րաֆֆի պատմավիպասանըն այլն: 4) Տեր, բեկ, Մելիք ն նման բառերը հատուկ անվան հետ գործածելիս. Տեր Սահակ, Մելիք Ավան,Խոսրով բեկ ն այլն: 5) Երկու կամ ավելի առանձին բաղադրիչներից կազմված հետնյալ օտարազգի հատուկ անունները. ա) արնմտյան Դա, դր, դե, դել, լա, վան, ֆոն, սան, սենտ ն նման այլ բաղադրիչներ ունեցող անձնանունները /(եռնարդո դա Վինչի, Լյուդվիգ Վան Բեթհովեն, Անտուան դը սենտ էքզյուպերի, Վիլհելմ ֆոն Հումբոլդտ. բ) արնելյան այ, է, էդ, էն ն նման բաղադրիչներ ունեցող անձնանունները. յ7արուն ալ Ռաշիդ, Նահր էլ Բարիդ, «Ալ Ահրամ» (թերթ), էլ Քաբրիտ, էլ Ջառաֆ, Նուր էդ Դինն այլն: դ) Օտարազգի մի շարք բաղադրյալ տեղանուններ, որոնց բաղադրիչների հարաբերությունը հայերենում չի գիտակցվում. Նյու

Յորք, Նյու Ջերսի, Բուենոս Այրես, Ալմա Աթա, Լա Սանշ, Լե Կրելո, Սանտ Յագո, Սան Ֆրանցիսկո: 6) Թվականներիայն կապակցությունը,որի առաջինբաղադրիչն արտահայտվածէ բացառականհոլովով. ութից տասը (տարի), երեքից յոթ (տարեկան), տասից տասնհինգ(սենտյ)ն այլն: Ի ՎԱՅՐ

(ՎԱՐ), Ի

ՎԵՐ ՎԵՏԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՎ

ԿԱԶՄՎԱԾ ԲԱՌԱԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԲԱՌԵՐԻ ԳՐՈՒԹՅԱՆ

ԵՎ

ԿԱՆՈՆՆԵՐԸ

հայերենումգոյականներովն հ վայր (մար), ի վեր Ժամանակակից ու բառերիգրութհետադրություններով կազմվածկապակցությունների են յան մեջ առաջացել ավելորդ զուգաձնություններ: Օրինակ`դար ր մեր դարիվեր,զառ ի վայր զառիվայր,հիմնի վեր հիմնիվեր,լեռնի վայր (վար) լեռնիվայր(վար), սարնի վեր սարնիվերն այլն: Ուղղագրական այս անհարկի ն շփոթեցնող զուգաձնությունները վերացնելու նպատակովանհրաժեշտ է առաջնորդվել հետնյալ կանոններով: 1. Անջատկամ հարադրությամբգրվում են. Գոյականներովն / մայր (մար) ու ի վեր հարադրություններով կազմված կապակցությունները: Դրանքեն` ա) Վատուկ տեղանուն գոյականներովն հ մայր (մար) ուի վեր հետադրություններովկազմված կապակցությունները:Օրինակ` Մասիսնի վեր, Ծովասարնի վայր ն այլն. բ) Վոգնակիգոյականներովն հ մայր (վար) ու ի վեր հետադրություններով կազմված կապակցությունները.օրինակ` սարերն թի վեր, ձորերնի վար, դաշտերն ի վեր ն այլն. Գգ)Գոյականականբառակապակցությամբն հ մայր (վար) ու ի վեր հետադրություններովկազմված կապակցությունները,օրինակ` րայի լեռն ի վայր, ավերակբերդի պատն ի վեր, դիմացիսարն ի վեր, այդ օրիցի վերնայլն: դ) Բառայինանկախությունունեցողշեշտակիր գոյականներով կամ մակբայներովն /հ վայր (վար) ու ի վեր հետադրություններով կազմված կապակցությունները. օրինակ` գետն հ վայր, Սիոճնի վեր, փողոցն վար, վաղուց վեր, հնուցի վեր ն այլն: ի ի 2. Անանջատկամ համադրությամբ գրվում են. Գոյականներովն հ վայր (վար) ու ի վեր հետադրություններով բաղադրված այն բարդ բառերը, որոնք ունեն մեկ բառային շեշտ ն -

-

-

-

-

մակբայի, երբեմն էլ ածականի կամ գոյականի խոսքիմասային նշանակություն: Դրանք են` բերանքսիվայր, բերանքսիվեր (գրվում են ճան բերանսիվայր (վար), բերանսիվեր),գլխիվայր (վար), գլխիվեր, դարիվայր (վար), դարիվեր, երեսնիվայր (մար), երեսնիվեր, զառիվայր (վար), զառիվեր, հիմնիվայր(վար), հիմնիվեր: Ծանոթություն 1: Ի մայրն ր մար զուգաձները (սարերն ի վայր սարերնի վար, զառիվայր զառիվար),գրական-գրքային ն խոսակցական ն ժողովրդականոճական տարբերակներեն: Այսպես «Լեռն ի վայր ինչու՛ անուշ կարկաչով վազում է առուն դալարի միջով» քամինլեռն ի վարքշում է Ասատուրիայրված (Ռ. Պատկանյան),«/Թեթն տաք մոխիրը» (Խ. Դաշտենց) «Դուրս գալով ձորից` ճանապարհը թեքվեցավ դեպի լեռնային զառիվայրը» (Րաֆֆի) «Ողջ գիշեր նա մնաց այդպես բերանքսիվայր» (Սմ.Խանզադյան) «Ողջ բանակը ընկավբերանքսիվարգետնին» (Դ. Դեմիրճյան): Ծանոթություն 2: Թույլատրվում է անանջատ գրության միավորների բաղադրիչների անջատ գրությունը, եթե առաջին բաղադրիչը նույնությամբանկախ գործածությունունի` շար հ վեր, երեսնի վայր, հիմնի վեր, բայց` բերանքսիվայր,բերանքսիվեր, գլխիվեր: Ծանոթություն 3: Անհանձնարարելիէ անջատ գրություն ունեցող /եռն ի վայր (վար), լեռն ի վեր, պատնի վայր (վար), պատնիվեր, սարն ի վայր (վար), սարնիվեր բառերի միասին (եռնիվայր (վար), լեռնիվեր, պատնիվայր (վար), պատնիվեր, սարնիվայր (վար), սար(իվեր գրությունը: -

-

ՀԱՅԵՐԵՆ

ԳՐԱՎՈՐ ԵՎ ԲԱՆԱՎՈՐ ԽՈՍՔՈՒՄ

ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻ

ԳՈՐԾԱԾՈՒԹՅԱՆ

ԴԱՍԱԿԱՆ

ԿԱՆՈՆՆԵՐ

Նկատի ունենալով, որ պաշտոնական փաստաթղթերում ն այլ գրություններում անմիօրինակությունէ ստեղծվել արաբական թվանշաններով արտահայտվող դասական թվականները գործածելիս, այսինքն` անհրաժեշտ մասնիկները /-հն, -ոդ) երբեմն գրվում, երբեմնչեն գրվում (օրինակ` 7-ին (ետ, 7 ետ, 2-րդ հոդված, 2 հոդված, Յ-րդ գլուխ, 3 գլուխ, 4-րդ նկար, 4 նկար ն այլն), գործող կանոնների միասնականացման, ճշգրտման ն անկանոնությանվերացման նպատակով անհրաժեշտ է առաջնորդվել հետնյալ կանոններով. 1. Դասական թվականներըարաբականթվանշաններով արտահայտելու դեպքում անհրաժեշտ մասնիկները միշտ գրել. օրինակ`

1-ին կետ, 2-րդ հոդված, 3-րդ գլուխ, 4-րդ նկար, 5-րդ վարժություն, 6-րդ աղյուսակ ն այլն: 2. Թվականների` առանց նշված մասնիկների գործածությունը թույլատրելի համարել հետադաս կիրառության դեպքում` վերնագրերում, ենթավերնագրերում,հղումներումն այլն. օրինակ` Մետ 1, հոդված2, գլուխ 3, մաս 4, «Աշխատանքիցազատվել է հաստիքների կրճատման պատճառով հիմքը` 31 աշխատանքայինօրենսգիրք, հոդված 36, կետ 153. Վետադաս դիրքում անթույլատրելի համարել դասականի իմաստ արտահայտողթվանշաններըն տառերը հոլովված ձներով ն հոդերով գործածելը,այսինքն` գրել ոչ թե (ետ 7-ին,գլուխ /-ով, մաս գ-ից, բաժին 4-րդի, նկար 5-ը, սյունակ Մ/-ըն այլն, այլ 71-ինկետի, // գլխով, գ մասից, 4-րդ բաժնի, 5-րդ նկարը(ն), Մ/ սյունակը(ն) ն այլն: Ծանոթագրություն1: Սույնկանոնըչի վերաբերումանձնանուննեհետ գործածվող հատուկ անվան արժեք ունեցող թվականներին: րի Նման դեպքերումհոլովվում ն հոդ է ստանում միայն թվականը,օրինակ` ՏիգրանԱռաջինի,ԱրշակԵրկրորդով,Խոսրով Երրորդըլ(ն) ն այլն: 2: Ծանոթագրություն Վայոցայբուբենիտառերով արտահայտված դասական թվականները անձնանունների հետ գործածվելիս կարդացվում են ոչ թե տառանվամբ,այլ այնպես, ինչպես դասական թվականները:Այսինքն` պետք է արտասանել ոչ թե Տիգրան 0, Արշակ Բ, Խոսրով Գ, այլ Տիգրան Առաջին, Արշակ Երկրորդ,Խոսրով Երրորդն այլն: Ծանոթագրություն 3: Թվարկման դեպքում հայոց այբուբենի տառերով արտահայտվածթվականներըկարող են կարդացվել նան ըստ հնչման, այսինքն` 7-ինհոդվածի ա (կամ առաջին) կետ, / բաժ նի բ (կամ երկրորդ) պարբերությունն այլն:

ՉԱԿԵՐՏՆԵՐԻ

ՄԵՋ ԱՌՆՎՈՂ ԱՆՈՒՆՆԵՐԻ

ՎԵՐՋԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՀՈԼՈՎԱԿԱՆ

ԵՎ ՀՈԴԵՐԻ ԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Զակերտներումառնվող անունների հոլովական վերջավորություններն ու հոդերը գրվում են չակերտներումանվան վերջին բաղադրիչին միացած, ինչպես` «Անուշի» վերջին տարբերակը,«Պեպոյի» գլխավոր դերակատարը, «Գրականթերթի»լավագույն հոդվածնե72

Սատվի»բարբառայինբառերը, մի հատված «Սպանված աղավնուց»,«Արարատիլավագույն խաղացողը» ն այլն: Չակերտներում առնվող անունների հոլովական վերջավորություններն ու հոդերը գրվում են չակերտներից դուրս, գծիկով անջատված, եթե անվան ն վերջավորության կամ հոդի միացած գրությունը առաջ է բերում հայերենի համարանսովոր ձներ կամ դժվարացնում է բնագրիընկալումը: Եթե անուն` արտահայտված է ամբողջական նախադասությամբ, ինչպես` «Սերմնացաններըչվերադարձան»-ից մի հատված. Թումանյանը «էն Լոռու ձորն է5-ն փոխել .է «Այն Լոռու ձորն է5-ով է երգվում, կամ եթե բաղադրյալ «Եղբայր եմք մեք»-ը վաղուց անվան դեպքում վերջին բաղադրիչը կամ բառի հոլովաձն է, կամ չհոլովվող բառ, կամ անձնական ու ցուցական դերանուն, ինչպես` ճծռգեցին «Ամպի տանկից»-ը.Նար-Դուի «Ես ն նա»-ի հերոսը. հատվածներ նարդալ Պ. Դուրյանի «Նէտ-իցն այլն: Հոդը կամ հոլովական վերջավորությունը չակերտներից դուրս է գրվում նան այն դեպքում, երբ անունը բերված է օտար կամ կրճատ գրությամբ, անվան վերջին բաղադրիչը թվանշան կամ բառային հապավում է, ինչպես` հառորդում «Սոյուզ 315-ից, «Սիզ-ի օդաչուն, րը, «Շունն

ու

«Պրավդա»-ի սեփական թղթակիցը, ,,ԽՕՒԱԷաՇտ՞-ի հաջորդ մարը, «Երգ 2004»-ի հաղթողներընայլն:

հա-

-

ՈՒՂՂԱԽՈՍՈՒԹՅՈՒՆ

Ուղղախոսությունը սերտորենառնչվում է հնչյունաբանության, առավել նս ուղղագրության հետ, այն տվյալ ժողովրդի կողմից պատմականորեն մշակված, ընդհանուր կիրառություն ստացած, ճիշտ խոսելու ամբողջությունն է, ուղղախոսականողջ համակարգը, որն ավելի շատ վերաբերում է բանավոր խոսքին ն բնականաբար նրանով խոսող հանրությանը: Ըստ ուղղախոսության ընդունվածկանոնների`հնչյունները, բառերը, նախադասությունները,խոսքը պետք է արտաբերել համընդհանուրի կողմից ընդունված ու օրինականացվածարտաբերության Ընդհանուրիկողմից պատմակապահանջներինհամապատասխան: նորեն սահմանված ու ընդունված կանոնիկարտաբերությանամեն մի շեղում ընդունվում է իբրն մերժելի սխալ, որը տարօրինակ է թվում ն խանգարում է լեզվի հաղորդակցականկարնոր դերի ճիշտ իրականացմանը,ուստի ն ուղղախոսությունը բառի, բառակապակցության, նախադասության,խոսքի ճիշտ արտաբերությանկանոնների ամբողջությունն է: Ուղղախոսությունըպատմականկարգ է ն ենթակա է անընդմեջ փոփոխության:Ըստ այդ փոփոխություններիէլ լեզվի զարգացման որոշակի փուլում ձնավորվումեն ուղղախոսության

կանոննները'':

Հայերենի ձայնավորներն արտասանականառումով նույնպես կայուն են. գրեթե բոլոր դեպքերում արտասանվումեն այնպես, ինչպես գրվում են, սակայն արտասանականզգալի տարբերություններ են նկատելիբաղաձայնականհամակարգում:Կան բաղաձայններ,որոնք բառի տարբերդիրքերում միշտ կամ գրեթե միշտ արտասանվում են միակերպն ուղղախոսական դժվարություններ չեն առաջացնում, մինչդեռ մի շարք բաղաձայններմիշտ չէ, որ միատեսակեն արտասանվում ն բնականաբարարտասանականորոշակի դժվարություններ են հարուցում. դրանք հիմնականումձայնեղ պայթականներնու պայթաշփականներնեն: Ինչպես արդեն նշվել է ուղղագրության բաժնում, հայերենի բ, գ, հետո արտասանվումեն դ, ծ, ջ ձայնեղներըր ն դ բաղաձայններից /

Տե՛ս

Գ.

Բ.

Ջահուկյան ն ուրիշներ, Հայոց լեզու, Ե., 1980, էջ

176:

ինչպեսշնչեղ խուլեր, օրինակ` ճրբանցք

նոփանցք, երգել երքել. զարդ զարթ, զարդարել զարթարել, որձ որց, երջանիկ երչանիկ, աղբ ախփ, աղջիկ աղչիկ, դեղծ դեղց, արձան արցան ն այլն: Գ-ն ք է արտասանվում նան ձայնավորներիցհետո, ինչպես` ավագ ավաք, էգուց էքուց, ձագ ձաք, հոգի հոքի ն այլն: Դ-ն թ է արտասանվում ընդ նախածանցով կազմված բառերում, ինչպես նան մի շարք բառերում (հատկապես` ճից հետո) ն դրանցից կազմված բարդություններում,ինչպես` անդամ անթամ,կենդանի կենթանի, կենջանություն, հաշմանդամ հաշմանթամ, կենդանություն խնդրել խնթրել, խնդրանք խնթրանք ն այլն: Ի տարբերություն պայթականն պայթաշփականբաղաձայննեհամապատասխանխուլերը ն շնչեղ խուլերը բառի բոլոր նրանց րի` դիրքերումմիակերպ են արտասանվում: Արտասանականառումով ավելի շատ շփման եզրեր ունեն Մն 2 ռնգայինձայնորդները, որոնք հատկապեսպայթականհնչյուններից առաջ հաճախ արտաբերվումեն միմյանց փոխարեն, ինչպես` ամբիոն անբիոն, ամբարիշտ անբարիշտ,սմբակ սնբակ, անբամիր ամբասիր,Սամվել Սանվել, սիմֆոնիա սմինֆոնիա,տրամվայ տրանվայն այլն: Այս իրողությունն անշուշտ պայմանավորվածէ փոխազդեցականհնչյունափոխությամբ(տարնմանում): Տարբեր դիրքերում /-ն /ս է արտասանվում`բառամիջում յ, (/, տպարզ պայթականներիցառաջ` (ոշայնք, Սեղտ, նողկանք, պղտոր, գաղտնի,փ, ք, թ շնչեղ խուլերից առաջ` հդփանալ, շղթա, թուղթ, աղքատ, ճեղքել, մեղք ն ապա` ց, Բ, դ, գ, ծ, ջ բաղաձայններիցառաջ, ինչպես` այցան, քաղցր, աղբ, աղբյուր, եղբայր, ողբալ, խեղդել, շաղգամ, դաղձ, ողջ, աղջիկ, առողջ ն այլն: Վ բաղաձայնը բառամիջում արտասանվում է, երբ հաջորդում է ձայնավորի,ինչպես` ամենաոդորմելի(ամենավողորմելի), ամենաորոշակի (ամենավորոշակի), արջաորս (արջավորս), բարձրարճ (բարձրավոծ), մինչդեռ այն չի հնչվում հին կամ այդ եղանակով կազմվածբաղադրյալ բառերում, ինչպես` աճնորամ,չարորակ, անորոշ, ձննորս,այտոսկրն այլն: 7 հագագ բաղաձայնըչի արտասանվումկամ շատ թույլ է արտասանվում րթ ձայնորդից հետո որոշ բառերի վերջում ն նրանցից կազմված բարդություններում, ինչպես` աշխարհ, աշխարհական, խոնարհ, խոնարհական, ճանապարհ, ճանապարհածախս, շնորհ, շնորհալի ն այլն, մինշդեռ ժողովրդախոսակցականլեզվում այն ո-

-

-

--

-

-

-

-

-

-

-

-

-

--

--

-

-

-

-

--

-

-

-

-

-

-

-

բառերի կազմից դուրս է ընկնում, որը ն ոչ գրագետ արտասանություն է ն հակասում է հայ գրականլեզվի ուղղախոսությանը,ինչպես` ճայխագահ (նախագա) հերթապահ (հերթապա) վստահ այլն: (վստա)ն ժամանակակիցգրական հայերենում նկատելի են ուղղագրական մի շարք շեղումներ, որոնք հատկապես պայմանավորվածեն գրության ն արտասանությանտարբերություններով: Դրանցից առաջինը այսպես կոչված գրային կամ գրքային արտասանություննէ, երբ անտեսելովգրությանն արտասանությանմիջն եղած, արդեն իսկ ընդունված ն նորմավորվածօրինաչափությունները` արտասանումեն այնպես,ինչպես գրվում է: Այսիրողությունըհատկապես նկատելի է բառամիջումն բառավերջումձայնեղ բաղաձայնների արտասանությանժամանակ, ինչպես` դադար, հարբել, օգտակար, մարդ,աղջիկ, մեջ, հագնել,խուրձ, օծ, խնդիր,երգ ն այլն: Հաջորդ շեղումը պայմանավորվածէ բարբառների ազդեցուքյամբ. բազմաքանակհայ բարբառներիառկայությունը բացասաբար է ազդում ուղղախոսության վրա: Ամենիցառաջ բարբառայինարտասանությունը նկատելիէ շեշտադրության դեպքում: Հայտնի է, որ մի շարք բարբառներումշեշտը դրվում է ոչ թե վերջին, այլ նախավերջին, երբեմն նույնիսկ առաջին վանկի վրա, ն այս իրողությունը հաճախ անցնում է նան գրական լեզվի արտասանությանը,ինչպես՝ հարսանիք, հարսանիք, ուսանող, ուրախանալ, մեծանալ, տդանեոը, գիշերը ն այլն: Բարբառայինարտասանությանհետնանք է նան առանձինձայնավորների տնական արտասանությունը(ձայնի երկարացումը), մի բան, որ բնորոշ չէ գրական լեզվի արտասանությանը(միիին, որտեե՛եղ, եկել եե՛ես) ն այլն: Այս երնույթը, որ հատկապես նկատելի է Լոռվա ն Նոյեմբերյանիխոսվածքներում,երբեմն որոշակի ազդեցություն է թողնում նան գրական լեզվի արտասանականհամակարգի վրա: Նշված իրողություններով են հաճախ պայմանավորվածնան հնչյունափոխականորոշ դեպքեր. որոնք դարձյալ բարբառայինարտասանությանհետնանք են, ինչպես` հրոսանիք,ժրռօվուրթ, ըստեղ, նայնել, ավելնօրթն այլն: Առանձինբարբառներիազդեցությամբ(հատկապես կը ճյուղի) ձայնեղպայթականներըն պայթաշփականները արտասանվումեն կամ ն որպես խուլեր շնչեղ խուլեր, կամ՝ ոչ թե խուլ կամ շնչեղ խուլ, այլ որու պայթաշփականներ, պես պայթականներ ինչպես`բադ յատ, ջուր րոշ

-

-

ձանդըրը, կաքավ գաքավ, այլ նան՝ սուրբ, արդեն, երգ, բարձր, երջանիկ, ուղղախոսական նորմայով ընդունված ու ամճուրփ, արթէն,երք, բարցր, մէչ, երչանիկձներիփոխարեն: րագրված Բարբառայինազդեցության հետնանքովհաճախ ի ն ջֆհնչյուններն արտասանվում են մեկը մյուսի փոխարեն. ֆանուլտետՀփանուլտետ, ֆիզիկա«փիզիկա,քեֆՀքեփ, դաֆՀյափ, որ նունիսկ երբեմնգրավոր խոսքում է հանդիպում: Բարբառային ազդեցությունը (այս դեպքում ավելի ճիշտ` շեղուէ ոչ միայն հնչյունական. բառային, այլն քերականանկատելի մը) կանոլորտում: Այսպես` արտասանականհամակարգումխիստ տարբերակվածն կարծեք նորմավորման է ձգտում ա/ձայնավորիգործածությունը որպես օժանդակ բայի եզակի երրորդ դեմքի քերականական ձն, որը ն մերժելի ն՛ անընդունելի կիրառություն է` ճում ա, ասում ա, բերում ա, ինչպես նան քերականականմի շարք անընդունեիր հետ, ասեց ալի ձներ` /սր (սիր, վազի վազիր, իրեն հետ սաց, տուժվել տուժել, գալի գալիս, ուզում է գա ուզում է գալ, քո նման քեզ նմանն այլն: Ուղղախոսական տարածված շեղումներից է նան օտարաբան արտասանությունը,որը, ցավոք, տարածված է նան կիրթ ն գրագետ մարդկանցշրջապատում: Եթե մինչն անցյալ դարի 90-ական թվականներըգերիշխողը ռուսերենի ազդեցությունն էր հայերեն գրական լեզվի ոլորտում, այսօր արդեն իշխող է դառնում անգլերենը: Արտասանական առաջին ն հիմնականշեղումը քմայնացումն է, առաջին հնչյուններիքմային արտասանությունը,որը բնորոշ չէ գրական հայերենին, բայց նկատելի է հայերենի առանձինբարբառներում (հատկապես Ղարաբաղի): Դ լտ բաղաձայններըռուսերենի ազդեցությամբ քմայնացվում, փափկացվումեն որոշ բառերում` ձղր(/ (ձին, դինամո ձինամո,դիրեկտոր ձիրեկտոր, ստադիոն ստածիոն, մատյան մածյան, Պետիկ Պեդիկ, արդյունք արցյունք ն այլն: Այս նույն եղանակով -ութ/ուն վերջածանց ունեցող բոլոր գոյականներնարտասանվում են --ուցյ/ուն-ով` քաջուցյուն, միուցյուն, ընկերուցյուն,համբերուցյուն ն այլն: Ինչպես նկատել է Գ. Սնակը, հայերի շուրթերից հաճախ կարելի է լսել այսպիսի նախադասություններ. «Մռավոծյան Պեծիկը հանդիպեց էձիկին ձինամոյի ստածիոնի առաջ» կամ՝ «Ես ծիրենտըրին հանձնեցիծեխնիկայիավարտականմածյանը»ճուր, ծանր

-

--

--

--

--

-

-

-

-

-

--

-

--

--

--

--

-

Ռուսերենի անմիջական ազդեցությամբ-ոռ վերջավորություն ունեցող մի շարք փոխառյալ բառեր արտասանվումեն -րր-ով, ինչպես` դիրեկտոր, տրակտըր, պրոֆեսըը,սեկտըր, Վիկտոր Վիկտըր, կամ՝ Քլինթոն Քլինթըն, Բայրոն Բայրընն այլն: նան մի շարք բառերի Նման ազդեցությամբէ պայմանավորված արտասանության հայերենին ոչ բնորոշ շեշտադրությունը,ինչպես` Սոսնվա,Բայրոն, տեխնիկում,օպերատըը,ռեկտոր,դիրեկտորն այլն: Արտասանականշեղումներ են նկատվում նան ժողովրդական ստուգաբանության հետնանքով, ինչպես` մար(աբենել մարքաբենել, արհամարհել առհամարել,ամոլ ամուլ ն այլն: Քմայնացման հետնանքով այսօր հատկապես երիտասարդութշրջահաղորդավարների յան շրջանում ն ռադիոհեռուստատեսության նում լավ» բառը հիմնականումարտասանվումէ ձշ/ավ», «յե լյավ»: --

-

--

-

-

-

ԳՐԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ'՛

(գրաֆիկա)

Գրաբանությունը լեզվաբանության համեմատաբար նոր գիտաճյուղ է, որն ուսումնասիրում է գրային-գծայինայն միջոցները, որոնցով արտահայտվումէ բանավորխոսքը, այսինքն` այն ուսումնասիրում ն նկարագրումէ տառերի ն հնչույթների (հնչյունների) միջն եղած կապերն ու հարաբերությունները,ինչպես նան այբուբենի կապը տվյալ լեզվի հնչյունականհամակարգիհետ, պարզում, թե որոնք են առանձին տառերի հնչյունական համապատասխամնմությունները, ն կամ ինչպես է կարդացվումայս կամ այն տառը: Գրանշանների մեջ մտնում են տառերը ն կետադրական նշանները: Հայերենի գրային նշանները պայմանական բնույթ ունեն: Տպագիր տեքստում ամեն մի գրանշան գրվում է առանձին,այսպես կոչված ընդհատականշարքում, իսկ ձեռագիրտեքստում գրանշանները գրվում են մասամբ միացած, մասամբ` անջատ: Տառը խոսքի հաղորդմանգրային նշան է, որը նշում է որոշակիհնչույթ, այն նան յուրաքանչյուր առանձին հնչույթի կամ հնչյունակապակցության պայմանականնշանն է, հնչյունի գծապատկերը: Տառերի ընդունված ավանդականշարքը կոչվում է այբուբեն: Այբուբեն բառը կազմված է հայերեն այբուբենի առաջին ն երկրորդ՝ ա ն բ տառերի անվանումից (այբ, բեն` միացված ու շաղկապով),

Տե՛ս Ա. Սուքիասյան,նշվ. աշխ. էջ 37: Ա. Մարգարյան,նշվ. աշխ., էջ 138:

հունարեն համապատասխան այֆավիտա (ալֆա, բետտա բառի նմանողությամբ): Հայերենն ունի 36 հնչույթ ն 40 տառ (ներառյալ նան ւ տառը): Մեսրոպյան այբուբենն ուներ 38 տառ: Վետագայում,ինչպես արդեն նշվել է, տարբեր ժամանակներումհայերեն այբուբեն են մուտք գործել Օ, ֆ, ու, ն տառերը, ն դուրս է ընկել ւ-ն: Հայերենի յուրաքանչյուր հնչյուն (հնչույթ) ունի իր համապատասխան տառը: Որոշ տառեր նշանակում են երկու հնչյուն. ե տառը բառասկզբում նշանակում է /ճ, բառամիջում ն բառավերջում` հ ո տառը բառասկզբումնշանակում է չ/օ, բառամիջում ն բառավերջում՝ Օօ, ե-ը համապատասխանում է ճվ(յէմ) կապակցությանը: Տառերն ունեն իրենցանվանումներըն թվային արժեքը:

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԱՅԲՈՒԲԵՆԻ

ՏԱՌԵՐԻ

ԱՆՎԱՆՈՒՄՆ ՈՒ

ԹՎԱՅԻՆ ԱՐԺԵՔԸ

ԽԵ

Տառերի անվանումը

Ա,ա

Բ, Գ,

Յ

բ

-

-

գ

-

այբ

բեն գիմ

Դ, դ դա Ե, ե- եչ -

Զ,զ-զա է, է էյ Ը,ը-ըթ -

Թ,թ-թո Ժ, Ժ-

Թվային արժեքը

ժե

Յ

՛

Ի, ի -ինի է, լ լյուն

Խ,խ-խե

-

Ծ,ծ-ծա

Կ,կ-կեն

ՀՎ.հ-հո

Ձ, ձ-ձա

Ղ, ղ-՛ղատ 6, 6-ճե

Թվային

կարգի

արժեքը

3-ին

2-րդ 3-րդ 4-րդ 5-րդ 6-րդ 7-րդ 8-րդ 9-րդ 10-րդ 20-րդ 30-րդ 40-րդ 50-րդ 60-րդ 70-րդ 80-րդ 90-րդ 100-րդ

Մ, մ-մեն

200-րդ

Յ,յ-հի

Ն, ն

Շ,շ-շա Ո,ո-վօ Զ,չ-չա Պ.պ-պե Ջ, ջ9-ջե Ռ,ռ-ռա

300-րդ 400-րդ 500-րդ 600-րդ 700-րդ

նու

-

Ս,ս-սե

Վ, վ- վեվ Տ, տ --տյուն

Ր,ր-րե

Ց. 9-ցո Ու. ու բռնում է այբուբենի

800-րդ 900-րդ 1000-րդ 2000-րդ 3000-րդ 4000-րդ 5000-րդ 6000-րդ

-

տառի տեղը, թվային արժեքից զուրկ է: Ւ, ւ -վյուն Փ, փ- փյուր Ք. ք-քե Եվ, ն եվ ավելացել է հետագայում: Օ, օ-ն ավելացել է միջին դարերում, թվային արժեքից զուրկ է: Ֆ, ֆ ֆե ավելացել է միջին դարերում, թվային արժեքից զուրկ է: ւ

Յ5

7000-րդ 8000-րդ 9000-րդ

-

-

Վայկական այբուբենի տառերը թվային արժեքով հետնյալ պատկերնեն ներկայացնում. Միավորներ` ա թ (1 9), տասնավորներ`Ժ ղ (10 90), հարյուրավորներ` ճ ջ (100 900), հազարավորներ`՝ռ ք (1000 9000): -

-

-

-

-

-

-

-

ՏԱՌԱԴԱՐՁՈՒԹՅՈՒՆ

որնէ լեզվի հնչույթների(հնչյունների) ն արՏառադարձծությունը տասանական առանձնահատկությունների հաղորդումն է միջազգային հնչյունական այբուբենի կամ մեկ այլ լեզվի պայմանական գրության միջոցով: Տառադարձության հիմնական սկզբունքն այն է,

մի հնչյուն անպայման պետք է արտասանվի մի տառով, ն մի տառն էլ պետք է համապատասխանիմի հնչյունին (հնչույթին): Իբրն տառային գրության տարատեսակ` տառադարձությունը լինում է գիտական ն գործնական՝:: Գիտական տառադարձությունը կիրառվում է լեզվաբանական գրականությանմեջ ն նպատակ ունի ճշտորեն ներկայացնելու լեզվի հնչյունները` միջազգայնորեն ընդունված օտար տառերով: Հայերենի գիտականտառադարձությանհամար գործածվում է լատինական որ ամեն

հ ՁՅշռի այբուբենը,որոշ հավելադիր նշաններով,ինչպես` քաղաք հճմճՏճրն անուն ճոսո, բերան ԵՑ/ռո, հավասար այլն: են կազմելՆ. Մառը,Հ. Հյուբշմանը: Հայերենիտառադարձություններ Այժմ ընդունված է ն կիրառության մեջ է Հյուբշմանի՛կազմած ն Ա. Մեյեի ու է. Բենվենիստի կողմից վերամշակված տառադարձության համակարգը. ն-ո ս-Տ ա կ-Ե ը-Է -Ձ ք-ի (Ռի) հ-հ ու-ս վ-խ բ-Ե թ-((հ) շ-5 տ-է ն-07 Գ-ց9 ժԺ-2 ձ-յ) ո-Օ(օ) 0Օօ-0 ր-Լ ի-| ղ-» չ-6օ դ-ժ ե-6 ճ-Շ լ-1 պ-ք ֆ-1 ց-6' մ-ո ւ-Մ/ զ-7 խ-:« ջ-յ ռ-: է-6 յ-) փ-քլ(հ) ծ-օ Գործնականտառադարձությունըկիրառվում է լեզվի սեփական այբուբենի տառերի ն հարկ եղած դեպքում նան տարբերակիչ նշանների միջոցով բառերը հնչյունաբանորեն ճիշտ արտահայտելու համար: Նման տառադարձությունըլայնորեն գործ է ածվում հատկապես բարբառագիտականուսումնասիրություններում,ինչպես` ռն » բան. բէն, պան, պէն, փան, բ'օն, բոն, պօն, դնել»դնել, դ'նէլ, դընել, սիրտ, սիրդ, սիռտ, սի ըրդ, սրտ, սէերտ, սըրտ ն այլն: Տառադարձության մի այլ տարատեսակ է գրադարձությունը (տրանսլիտերացիա),որի դեպքում մի լեզվի գրանշանները (այբուբենի տառերը) արտահայտումն են մի այլ լեզվի գրանշաններով, ինչպես` մատենադարան աճյոճոճոճքոո, Հայաստան /ՊԱՅՇՈՅԻ, /040Շ /4քոճոնսս «Գօլօս Արմենիի», դեֆակտո 06 18/10, դեյուրե 08 սօ ն այլն: -

,

--

--

-

-

-

Ց

Տե՛ս

6"

Ա.

-

-

-

Մարգարյան,նշվ. աշխ., էջ 157: 8լ

ԲԱՌԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Բառագիտությունըլեզվաբանությանայն բաժինն է, որն զբաղվում է բառի ն ընդհանրապեսբառապաշարիուսումնասիրությամբ: Լեզուն որպես համակարգ հենվում է երկու կարնորագույնսյուների վրա` բառ, բառապաշար ն քերականականկառուցվածք: Բառագիտությունըբառն ուսումնասիրումէ որպեսձնի ն բովանդակության միասնությունկազմող այնպիսիմիավոր, որ անկախորեն ն ինքնակա գոյություն ունի խոսողներիգիտակցությանմեջ: Ըստ այդմ էլ այս ոլորտում բառը քննության է առնվում իր իմաստով ն կազմությամբ, դրանց փոփոխություններիու զարգացմանօրինաչափություններով, բառի անվանողականդերով ու առարկայականվերաբերությամբ նայլն: Բառի ուսումնասիրությամբզբաղվում են նան լեզվաբանության այլ բաժիններ, բայց բոլորովին տարբեր տեսանկյունից ն տարբեր մոտեցումներով: Հնչյունաբանությունը բառն ուսումնասիրում է զուտ հնչյունաբանական տեսանկյունից, հիմնականումքննում ու բացատրում է նրա հնչյունականկառուցվածքն ու առանձնահատկությունները:Որքան էլ հնչյունաբանության ուսումնասիրության առարկան լեզվի նյութական, արտասանական նվազագույն միավորն է, հնչյունը (հնչույթը), որն ունի իմաստազատիչդեր ն բառի ձնային բաղադրիչ է, այնուամենայնիվ,յուրաքանչյուր հնչյունական-հնչույթաբանական վերլուծությունը չի կարող կտրված լինել բառից, քանի որ հնչյունն ու հնչույթն իրենց մարմնավորումնեն գտնում հենց բառի մեջ: Ձնաբանությունը բառն ուսումնասիրումէ ձենաբանական-քերականական կարգերով ու խոսքիմասայինհատկանիշներով:Շարահյուսության համարառաջնայինըբառերի կապակցմանօրենքներնու օրինաչափություններն են, դրանց պարզաբանումնու բացահայտումն իբրն նախադասությանանդամն բառակապակցության բաղադրիչ: Ոճագիտությունըբառն ուսումնասիրումէ իբրն ոճական-արտահայտչականմիջոց,ցույց է տալիսխոսքումնրա ունեցածպատկերավոու հուզականերանգավորումը: րությունը,արտահայտչականությունն Ասվածիցպարզ է դառնում,որ լեզվաբանականայդ բաժիններիուսումնասիրությանբուն կամ հիմնականնպատակըբառը չէ, դրանք

բառնուսումնասիրում են իբրն լեզվաբանականգիտությանառանձին ճյուղերի,հետապնդածնպատակներիու խնդիրներիտեսանկյունից: Բառի, իբրն լեզվի ինքնուրույն իմաստային կարնոր միավորի ուղղակի ուսումնասիրությամբ զբաղվում է բառագիտությունը`նրա տարբերկողմերովու դրսնորումներով: Ըստ այդմ էլ բառագիտություննունի հետնյալ բաժինները.'" ա) Իմաստաբանություն.ուսումնասիրում է բառերի իմաստային համակարգը,նրանց արտահայտածիմաստներնու կրած իմաստային փոփոխությունները,ձնաիմաստային տեսակները, իմաստային կապերնու փոխհարաբերությունները: բ) Ստուգաբանություն. ուսումնասիրում է բառերի ծագումը ն նրանցընդհանուրպատմականզարգացման ընթացքը: գ) Բառակազմություն.զբաղվում է լեզվի բառակազմականհամակարգիքննությամբ, մատնանշումբառակազմականմիջոցներն ու կաղապարները,բառերի կառուցվածքային օրենքներն ու օրինաչափությունները: ուսումնասիրում է բառերի կայուն իդ) Դարձվածաբանություն. մաստային կապակցությունները, դարձվածքների համակարգը, նրանցընդհանուր առանձնահատկությունները,իմաստային միաձուլության ու կառուցվածքի տեսակետից դարձվածքների տարբեր խմբերը, նրանց իմաստներին, հոմանշությանը, տարբերակներին, ծագմաննու գործածությանըվերաբերողհարցերը: ե) Բառարանագրություն.զբաղվում է ոչ միայն բառարանների կազմմամբ, այլ ուսումնասիրում է նրանց տեսակները, կազմության սկզբունքները,որոշում տարբեր բառարանների դերը, նրանց արժեքն ու նշանակությունը: Բաբագիտությանշատ կարնոր ու ծավալուն բաժին է նան բառապաշարիընդհանուր տեսությունը, որն զբաղվում է նրա տարբեր շերտերի,կրած տեղաշարժերի,կիրառականզանազան նշանակություններիու գործառությունների ուսումնասիրությամբ: Սովորաբար տարբերակվում է նան պատմական ն նկարագրականբառագիտություն:Պատմականբառագիտությունըուսումնասիրում է լեզվի տարբեր շրջանների բառապաշարնու բառային համակարգը,ցույց է տալիս լեզվի բառապաշարիպատմական զարգա4

Տե՛ս էդ. Աղայան,Ընդհանուրն հայկականբառագիտություն,Ե., 1984, էջ 5-6: Ալ. Մարգարյան,Ժամանակակիցհայոց լեզու, Ե., 1993, էջ 5-8:

ցումը, նրա կազմում կատարվածտեղաշարժերնու փոփոխությունուսումնասիրում է լեզները, իսկ նկարագրականբառագիտությունն ու համակարգը`իր իրոբառային վի մի որնէ շրջանի բառապաշարն ու ղություններով Օրինաչափություններով:

ԲԱՌԻ ՍԱՀՄԱՆՈՒՄԸ

Բառագիտության կարնորագույն խնդիրներից մեկը բառի ճշգրիտ, գիտական սահմանումն է, քանի որ այս առումով լեզվաբակության մեջ կան տարբեր, երբեմննույնիսկ իրարամերժտեսակետներ ու ըմբռնումներ: Ինչպես նկատել է ռուս լեզվաբան Պ. Ն. Շելյովը, բառի սահմանման հարցը շարունակում է մնալ այժմեականու հրատապ, քանի որ դեռես չկա բառի սահմանման այնպիսի մոտեցում ն ձնակերպում,որ բավարարիեթե ոչ բոլորին, գոնե լեզվաբանների մեծ մասին: Այնուամենայնիվ,եթե ընդհանրացնենքբառի սահմանման մասին եղած տարբեր մոտեցումներնու ըմբռնումները,կարող ենք նշել բառի սահմանման մի քանի կարնոր ն էական հատկանիշներ:Նախ՝ բառի առաջին ն կարնոր հատկանիշընրա արտաքինհնչյունական կազմն է, նրա հնչյունական ձնավորվածությունը:Բառի արտաքին հնչյունական կազմը այն հնչյունն է կամ հնչյունական կապակցությունը, որը որնէ իմաստ կամ նշանակություն է արտահայտում, ինչպես ասենք ու-ն մեկ հնչյուն է, բայց ունի ինքնուրույն բառային արժեք. /-ն մեկ հնչյուն է, բայց ունի չայ, երբեմն նան Աստվածբառի իմաստ, կամ` տուն, ծառ, մարդ, քաղաք ն այլն: Բառի երկրորդ կարնոր հատկանիշընրա ներքին բովանդակայինկազմն է կամ բառիմաստը: Յուրաքանչյուր հնչյուն կամ հնչյունական կապակցություն պետք է ունենա իմաստ, բովանդակություն, որ արտահայտի շրջապատող իրականությանորնէ առարկա,երնույթ, գործողություն, հատկանիշ կամ ընդհանրապեսորնէ հասկացություն: Այսպես` եթե տ ու ն նշանակում է տեղ, բնակավայր, հնչյունակապակցությունը տ, ճն, ու հնչյունների կապակցությունը ապա որնէ իմաստ չունի, ուրեմն բառ չէ, կամ` Քար, ծառ, քաղաք, այգի ն այլն: Ուրեմն բառը այնքանով է բառ, որքանով որ իմաստ ուրի, հնչյունների անիմաստ կապակցությունները բառեր չեն համարվում: Բառի իմաստըիրականությանայս կամ այն երնույթի (առարկայի, հատկանիշի, հարաբերության,եղելության, իրողության) արտա84

ցոլումն է բառի մեջ: Բառը լեզվի` ձնի ն բովանդակությանմիասնություն կազմող իմաստայինմիավորէ, որն ունի տարբերակվածիմաստ ն անկախ, ինքնուրույնգոյություն: Բառը բնութագրվում է նան որպես հասկացության նյութակաՎասկացությունն ինքնին վերացական, աննացված անվանում:5: է, կարգ նյութական թաղանթ է ստանում լեզվի որը նյութական ն հնչույթներով ամրակայվելով մեր ուղեղում` դառնում մեր գիտակցությանտարրը: Բառը բառային մակարդակիինքնուրույն միավոր է: Այս առունս այն տարբերվումէ ն՛ ձնույթներից, ն՛ նախադասություներից, մով քանի որ ձնույթն այլ կերպ չի կարող հանդես գալ, քան որպես բառ կամ բառի բաղադրիչ, իսկ իրականնախադասություննայլ կերպ գոյություն չունի, քան միայն խոսքի մեջ, մինչդեռ բառը գոյություն ունի հենց ինքնին, խոսքից դուրս ն նրանից անկախ: Բառի կարեոր հատկանիշներիցմեկն էլ նրա գործառական առանձնահատկություննէ. այսինքն այն, որ խոսքի մեջ հանդես է գալիս որպես նախադասությանանդամ: Ինչպես նկատել է ակադ. էդ. Աղայանը,«Քերականական տեսակետից նախադասության մեջ բառը կարող է որպես նախադասությպն անդամհանդես գալ կամ ոչ, սակայն դա չի փոխում նրա բառային բնույթը ն գործառականբնութագիրը.կարնորն այն է, որ ամեն մի բառ ազատորեն կարող է գործածվել խոսքի մեջ որպես ինքնուրույն միավոր` առանց մի այլ բառի կցորդ դառնալու,ինչպես օրինակ կապերն են (նախդիրներնու նախադրությունները):Այն բոլոր բառերը, ոբոնքխոսքի մեջ գործածվում են իբրն ինքնուրույն միավորներ, բայց նախադասության անդամ չեն, ինչպես կոչական բառերը, միջարկությունները, շաղկապները ն այլն, շարահյուսականմիավորներ են, ուստի ն կարող են բնութագրվել ինքնուրույն գործածությամբ խոսքիմեջ կամ այլ կերպ` շարահյուսական մակարդակում» "6: է որպես արԱրտասանականտեսակետիցբառը բնութագրվում տասանականմիասնություն ունեցող հնչյուն կամ հնչյունախումբ, անկախբառի մեջ եղած հնչյունների կամ վանկերիքանակից, բառն արտպսանվումէ որպես արտասանականշղթայի առանձին,ինքնուրույն հատված: Արտասանականտեսանկյունից բառի այդ առպնձ5

Տե՛ս

Տե՛ս

էդ. Աղայան,Ընդհանուրն հայկականբառագիտություն,Ե., 1984թ.,էջ 9: նշվ. աշխ., էջ 10: .

նացումը տարբեր լեզուներում իրականացվումէ տարբեր միջոցներով, որոնք կոչվում են բառերիսահմանազատիչ(դելիմիտատիվ)միջոցներ կամ բառի սահմանազատիչհատկանիշներ: Հայերենում այդպիսի հատկանիշ է շեշտը, որը, հիմնականում դրվելով բառի վերջինվանկիվրա, մատնանշումէ բառիվերջը ն դրանով իսկ հանդես գալիս իբրն բառերի սահմանազատման,բառանջատմանմիջոց: Բառայինշեշտը նան բառի արտասանականմիասնությունն ու առոգանականամբողջություննապահովողմիջոց է. ամեն մի բառ անպայմանպետք է ունենա մի հիմնական բառայինշեշտ: Ելնելով վերոհիշյալ հատկանիշներիցկ̀արող ենք ընդհանրացնել, որ բառը հնչյուն է կամ հնչյունների այնպիսի կապակցություն, որն ունի բառայինիմաստ,անկախ,ինքնուրույն գոյություն ն գործաշարահյուսական միավոր ն, բնականաբար,նան՝ ծությունորվլես բառայինշեշտ: Նշված սահմանումիցպարզ է դառնում, որ բառի համար կարնոր են հետնյալ հատկանիշները՝ ա) Բառը պետք է ունենա ձնային դրսնորում. այսինքն` պետք է կազմված լինի հնչյունից կամ հնչյունակապակցությունից,քանի որ այն նյութականորենձեավորվածիմաստակիրմիավոր է, հնչյունների կայուն միասնություն: բ) Այդ հնչյունը կամ հնչյունակապակցությունը պետք է արտահայտի որնէ կոնկրետ, ավարտուն իմաստ. ունենա հասկացության նյութական անվանում, քանի որ այն ձնի ն իմաստի միասնություն ներկայացնողքերականականմիավորէ: գ) Գործառականտեսակետիցբառը հանդեսէ գալիս որպեսքերականական, շարահյուսական ինքնուրույն միավոր, այսինքն` որպես նախադասությանանդամ: դ) Եվ վերջապես,բառի կարնորհատկանիշներիցմեկը բառային շեշտի առկայությունն է, որով դրսնորվում է բառի արտասանական միասնություննու առոգանականամբողջությունը: Առանձինլեզուներում (ինչպեսռուսերենում, գերմաներենում ն այլն) բառի կարնորագույն հատկանիշէ համարվումնան նրա քերականականձնավորվածությունը` գոյականներիսեռը, ձեակազմական առանձնահատկություններ, այլ որոնք ընդհանրապեսհայերենին բնորոշ չեն: Հայերենում կան բասռերկամ բառերի առանձին խմբեր, որոնց վերոհիշյալ բոլոր հատկանիշներըբնորոշ չեն: Բառերի այդ խմբերը թեն ինքնուրույն բառային ձն ունեն, բայց զուրկ են ինչպես

բառայինիմաստից, այնպես ն անկախ, ինքնուրույն Գգործածությունից: Այդ առումով բառերըբաժանվումեն երկու խմբի` նյութականիմաստ ն ինքնուրույն գործածությունունեցող բառեր ն նյութականիմաստից ու ինքնուրույնգործածությունիցզուրկ բառեր: Լեզվաբանության մեջ դրանքհաճախ կոչվումեն նան լիիմաստն թերիմաստբառեր: Լիիմաստ են այն բառերը, որոնք ունեն ինքնուրույն բառայինիմաստ, անվանում են առարկա, գործողություն, հատկանիշ, շրջա-

իրականությանզանազան հարաբերություններն հանդես են գալիս որպես նախադասությանանդամ: Լիիմաստ են գոյական, ածական, թվական, բայ, մակբայ, դերանուն խոսքի մասերը, ինչպես` մարդ, ծառ, գիրք, դեղին, կանաչ, գեղեցիկ, լավ, վատ, մեկ, երկու, քսան, կարդալ, երգել, վազել, խոսել, արագ, դանդաղ, հաճայխ,երբեմն, ես, դու, մենք, այս, այդն այլն: Թերիմաստ կամ սպասարկու բառերը,չնայած ունեն բառային ինքնուրույն ձն, բայց անվանողական դեր, նյութական իմաստ չունեն, գործ են ածվում լիիմաստ բառերիհետ ն արտահայտումեն զանազան քերականական հարաբերություններ: Այս կարգի բառերը ձնաբանականփոփոխություններիչեն ենթարկվում, չեն հոլովվում, չեն խոնարհվումն նախադասությանմեջ ինքնուրույն շարահյուսական պաշտոն չունեն: Անշուշտ, այս բառերնունեն բառային իմաստ, բայց դրանք առարկայականու կոնկրետ չեն, այլ ընդհանուր են` քերականական կամ վերաբերական:Թերիմաստ կամ սպասարկու բառերը բաժանվում են երկու խմբի: Առաջինխմբի մեջ մտնում են կապերն ոէ շաղկապները,որոնք արտահայտում են ընդհանուր, վերացական իմաստներ, ինչպես` մասին, համար, դեպի, որ, որպեսզի, եթե, իսկ երկրորդխմբիմեջ մտնում են եղանակավորողբառերը (վերաբերականները), որոնք արտահայտում են մտածական ն դատողական վերաբերճունքներ, զգացմունքներ ն առանձնապես մեծ տեղ չեն գրավում մեր լեզվի բառապաշարում, ինչպես` գուցե, իհարկե, հավանաբար, անշուշտ, ա՛խ, վա՛յխ, հե՛յ, վի՛շ ն այլն: Այս խմբի բառերը ես որոշակի քերականական կարգերով չեն տարբերակվում, ձնաբանականփոփոխություններիչեն ենթարկվում,ուստի այս առումով ես տարբերվում են նյութական իմաստ ունեցող խոսքի մասերից: Առանձինխումբ են կազմում նան այսպես կոչված բնաձայնա կան բառերը, որոնք մարդկանց բացականչությունների, բնության երնույթներիու առարկաների, կենդանիների, թռչունների ձայների, պատող

ճիչերի արտահայտություններեն: Ըստ Հր. Աճառյանի`հայերեն բնաձայնականբառերը կազմվում են այդ արմատի կրկնությամբ, ինչկլկլացնել, պես` շշուկ, շշունջ, շաչել, շառաչել, բզզալ, գլգլալ. ծվծվալ, խոխոջել, մայել, մլավել, տզզալ, կարկաչել, վնգստալ ն այլն: Հայերենում բնաձայնականբառերիթիվը հասնում է մոտ 200ի: Այդ խմբի որոշ բառեր իրենց զուգահեռներն ունեն նան հնդեվրոպական մի շարք ցեղակից լեզուներում ն հավանաբար ծագում են նախալեզվից:

ԲԱՌՈՒՅԹ, ԲԱՌԱՁԵՎԵՐ ԵՎ ԲԱՌԻ ՏԱՐԲԵՐԱԿՆԵՐ

Ինչպես արդեն նշվել է, բառի ձնը նրա հնչույթային կազմն է, հնչյունների այն կապակցությունը, որն իմաստ է արտահայտում: Բառի ուղիղ ձենընրա ելակետային ձեն է կամ բացարձակ ձնը, որը բառաձներիհարացուցայինշարքի առաջինկամ ելակետայինձեն է: Այսպես` մայր, քաղաք, ծառ ձները այդ բառերիուղիղչՐբացարձակ ձներն են, այսինքն գոյականի ուղղական հոլովաձները: Ուղղական հոլովի ձները գոյականի բացարձակ կամ ելակետային ձներն են: Բայի ելակետայինձները անորոշ դերբայիձներն են, օրինակ` գոծյ, կարդալ, երգել ն այլն: Բառի ուղիղ կամ անփոփոխձնը նրա բուն, ելակետայինձնն է, ն որը կոչվում է բառույթ: Բառերը խոսքի մեջ ենթարկվում են ձենաբանական տարբեր բնույթի փոփոխությունների.գոյականներըհոլովվում են, իսկ բայերը խոնարհվում: Այսպես` քաղաք բառը հոլովվելիս կարող է լինել Քաղաքի, քաղաքին,քաղաքից, քաղաքով, քաղաքում, քաղաքների ն այլն: Նշված ձենափոխություններից յուրաքանչյուրը մեկ քերականական ձն է: Սրանից բխում է, որ՛բառն իրականումունի ոչ թե մեկ, այլ բազմաթիվձներ: Կամ` գրեյ բառը դրական կամ ժխտականխոնարհման դեպքում կարող է ունենալ 87 կամ 167 ձն: Ահա միննույն են քերաբառիհոլովման կամ խոնարհման ձները արտահայտվում կանական համապատասխան կամ ձնույթներով (հոմասնիկներով ն հոդերով): լովման, խոնարհման վերջավորություններով Իբրն նույն բառի տարբեր արտահայտություններ` բառույթներն ու բառաձները կարող են ունենալ իրենց տարատեսակներըկամ տարբերակները,որոնք իրարից կարող են տարբերվել հնչյունային աննշան փոփոխությամբ:Սրանք ունեն համարյա նույն ձնույթային

կազմը: Նրանց միջն տարբերությունն այնքան չնչին է, որ չի բառայինտվյալ միավորիմիասնությունը: Նշված զուգահեռ խախտվում ձները բառային տարբերակներեն ն հիմնականումունեն հնչյունային-ուղղագրականտարբերություններ, երբեմն նան՝` քերականադարբաս, գեղգեղալ գեղկան, ձեաբանական, ինչպես` յարպաս գեղել, ցավել ցավալ, ցանք ցանքս, օրորան օրրան, երեսապատել երեսպատել, մրթմրթալ մռթմռթալ,արյունաներկ արնաներկ նայլն: Բառային տարբերակներկարող են առաջանալ նան արնելահայ, արնմտահայ, ինչպես նան գրական լեզվի ն բարբառային ոլորտներում,ինչպես` աչ աչք, ձեռ ձեռք, անել ընել, լինել- ըլլալ, արբել հարբել ն այլն: -

-

-

-

-

-

-

-

-

--

-

--

ԻՄԱՍՏԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

այն բաժինն է, որն ուԻմաստաբանությունըբառագիտության ն է իմաստայինհամակարգը, սումնասիրում բառերի դարձվածքների պարզաբանում բառիմաստիհետ կապվածբոլոր իրողությունները, ու տեղաշարժերը: փոփոխություններն ցույց տալիս բառիմաստային Բառի բառային իմաստը բառի բովանդակություննէ, նրա իրականության առարկայի, հնչյունական կազմի ն շրջապատող Բառիբառային երնույթի, հատկանիշիմիջն եղած հարաբերությունը: իմաստըտվյալ լեզվով խոսող հանրությանգիտակցությանմեջ ամրացված իրականությանառարկայի,երնույթի նկատմամբունեցած բառի վերաբերությունն է, նրա համապատասխանությունը:Բառի բառային իմաստիէական առանձնահատկություննայն է, որ բառը՝ իբրն լեզվական միավոր, իր բառային իմաստի համար հարաբերակցվում է արտալեզվային նյութի` օբյեկտիվ իրականության առարկաների ն երնույթների հետ: Այդ վերջիններս հասկացության շնորհիվ անմիջականորեն դառնում են բառիմաստի բաղադրա-

տարրը՛՛:

Հենվելով բառերի իմաստներիդասակարգմանտարբեր հատկանիշներին մոտեցումներիվրա` էդ. Աղայանը տալիս է բառիմաստի հետնյալ սահմանումը. «Բառիմաստըբառի իմաստն է, անկախ այն բանից, թե այդ իմաստըհասկացություն Է, հասկացություններին հարաբերակցվողվերաբերմունք,զգացմունք, թե միայն որնէ քերականականիմաստ»: Եվ ապա ավելացնում` «Ըստ այդմ` անխտիրբոլոր բառերն ունեն բառիմաստ: Բառայինիմաստըայն բառիմաստնէ կամ բառի այնպիսիիմաստը,որի հիմքը առարկայի,հատկանիշին այլնի հասկացություննէ: Իբրն այդպիսին` բառային իմաստըտարբերակված իմաստ է ն իր մեջ կրում է նան առարկայիհատկանիշի, գործընթացության, հատկանիշի ն այլնի, այլ կերպ` գոյականի, ածականի,թվականի,մակբայի,բայի խոսքիմասայինիմաստը» ":

Տե՛ս

Ա. Սուքիասյան, նշվ. աշխ. էջ 117: Էդ. Աղայան, նշվ. աշխ. էջ 25:

Բառի բառային իմաստը տվյալ բառի նեղ իմաստն է, նրա բառարանայինիմաստը, որ արտահայտումէ որնէ իրողություն: Այսպես՝ «ուսանող» բառի նեղ. բառարանայինիմաստն է. «երհտասարդ, որ սովորում է բարձրագույն ուսումնականհաստատությունում», «աչք» բառինը`«տեսողությանգործարան»,«երակ» բառինը` «մարմնիարյունատարխողովակ, որով արյունըգնում է դեպի սիրտը», «ապրել» բառինը`«Սենդանիլինել» ն այլն: Մինչդեռ բառի քերականական իմաստը նրա ընդհանուր իմաստն է, որը բնորոշ է ոչ միայն տվյալ բառին,այլն տվյալ բառախըմբին ընդհանրապես: Ինչպես` «ուսանող» բառի քերականական իմաստնայն է, որ ցույց է տալիս առարկա, եզակի թիվ է, ուղղական հոլով, անորոշ առում, ն այս հատկանիշները,որ կոչվում են նան քեկարգեր, հատուկ են նան ծառ, քար, դուռ ն ընդհանրարականական նման պես կարգի բոլոր գոյականներին,կամ` «Օմիրել» բառի բառամի բան տալ, պարգնել», յին իմաստն այն է, որ նշանակում Է «մեկնին իսկ նրա ընդհանուր, քերականականիմաստը գործողություն ցույց տալն է, որ կարող է ունենալ սեռի, դեմքի, թվի, ժամանակի ն այլ քերականականհատկանիշներ, որոնք ընդհանրապես բնորոշ են բայ խոսքիմասին: Հայերենի բառապաշարիգերակշիռմասը կազմում են լիիմաստ բառերը,որոնց հիմնական առանձնահատկությունըանվանողական (նոմինատիվ)դերն է, մինչդեռայլ է թերիմաստկամ սպասարկու բառերի բնույթը: Այս բառերը նույնպես որոշակի բառային իմաստ ունեն, սակայն նրանք կապված չեն օբյեկտիվ իրականության հետ, չունեն առարկայական, կոնկրետ իմաստն լիիմաստ բառերից տարբերվում են նրանով, որ սպասարկու բառերի իմաստըոչ թե կոնկրետ է, այլ` ընդհանուր: Սովորաբարտարբերակումեն նան բառիբառայինիմաստիերկու խմբեր` ուղղակի կամ անվանականիմաստ ն դարձվածաբանորեն կապվածիմաստ,ինչպեսնան՝ բառիառարկայական (իրեղեն), ածանցային, վերացական ն թանձրացական, հիմնական, երկրորդական, փոխաբերական, պատճառաբանված, կողմնակին այլ իմաստներ:'" Բառի անվանական կամ ուղղակի իմաստն այն իմաստն է, որ անմիջականորեն կապված է մեզ շրջապատող իրականության առարկաներին երնույթներիարտացոլմանհետ ն պայմանավորվածէ ՝

Տե՛ս Ա. Սուքիասյան, նշվ. աշխ., էջ 118-120:

նրա անվանողականգործառույթով, ինչպես` ծաղիկ, քար, տուն, մարդ, երգել, խոսել, կարդալ, կապույտ,կանաչ,գեղեցիկ ն այլն: կապվածիմաստնայն է, որ բառը ձեռք է Դարձվածաբանորեն բերում միայն դարձվածքայինիմաստմիավորիկազմում կամ կայուն մեջ: Ըստ որում, ինչպես նկատում է Ա. Սուբառակապակցության քիասյանը, այդ իմաստըպայմանավորվածէ ոչ թե առարկայականտրամաբանականհարաբերություններով, այլ հայոց լեզվի բառային համակարգիներքին օրենքներով: Նշված բառերը խոսքի մեջ գործածվում են խիստ որոշակի բառերիհետ, ն դրանց թիվը բառակապակցություններում համեմատաբարսահմանափակ է: Այսպես` աղվեսաքուն, լուսնահաչ բառերը, առանձին վերցրած, գործածական չեն, դրանց իմաստը դրսնորվում է աղվեսասատկ տալ, լուսնահաչ տալ, աղվեսաքուն անել, որ նշանակում է` սուտ քուն անել կամ ն ձնացնել,իզուր խոսել այլն: Բառի առարկայականիմաստընրա արտահայտածնյութական է տվյալ բառի հիմքում ընկած իմաստն է, որը համապատասխանում հասկացությանը ն ներկայացնում է իրականության առարկան, երնույթը, հատկանիշը ն այլն, ինչպես` մարն,մարդկային,տմարդի, մարդկություն բառերում առարկայականիմաստն արտահայտվածէ մարդ բառարմատով,որ նշանակում է «խոսելու, մտածելու կարողություններովօժտված անձ, անձնավորություն»: Բառի ածանցային իմաստն արտահայտվում է բառի ածանցման դեպքում համապատասխան բառակազմականածանցներիմիջոցով, օրինակ` դարոց, հիվանդանոցբառերիիմաստը պայմանավորված է մի դեպքում -ռց, երկրորդդեպքում` -անոց ածանցներով, որոնք տեղ են ցույց տալիս, մինչդեռ տնակ, հյուղակ բառերի փոքրացուցիչ իմաստնարտահայտվումԷ -ալ/ նվազական,փոքրացուցիչ ածանցով: Բառիվերացականիմաստըբառի այն առարկայական,բառային իմաստն է, որ բնորոշ է վերացականնշանակությունունեցող բառերին, հատկապես`գոյականներինն ածականներին,ինչպես` սեր, խանդ, ատելություն, կարոտ,հրճվանք,հերոսություն,բարի, ջերմ, խելոք, ինչպեսնան դրանցիցկազմվածբայերինու բայանուններին`սյրել, ատել,խանդել,հրճվել, ուրախանալ,կատարում,ձգտումնայլն: Բառի թանձրացական իմաստնարտահայտում է կոնկրետ առարկա, հատկանիշ, գործողություն ն հաճախ նույնանում է բառի

անվանական իմաստի հետ, ինչպես տուն, գրել, աթոռ, մարդ, նապույտ, կարմիր, սպիտակ, ուտել, խմել, երգել ն այլն: Բառի հիմնականիմաստնայն իմաստնԷ, որով արտահայտվում է որնէ հասկացություն, ինչպես` աթոռ նստելու հարմարանք տուն բնակվելու վայր ն այլն, մինչդեռ աթոռ բառը կարող է ունենալ նան այլ իմաստներ,ինչպես` աաշտոն, տուն բառը կարող է ունենալ ն այլն, որոնք տվյալ բառերի նան այլ իմաստներ,ինչպես քառատող երկրորդականկամ փոխաբերական,կողմնակիիմաստներնեն, կամ՝ անկիրթբառիհիմնականիմաստն է չնրթված, Սուիտ, մինչդեռայն ունի նան անտաշ, բիրտ, անքաղաքավարի, անքադաքակիրթիմաստները, որոնքնշված բառիոչ հիմնական,կողմնակիիմաստներնեն: Բառի պատճառաբանված իմաստը որոշվում է նրա բաղադրիչների իմաստներով,օրինակ` մարդասեր բառի իմաստը ձնավորվել է մարդ ն սիրել բառերի իմաստներիբաղադրությամբ,ծ(նորս բառի իմաստը` ծուն որսացող, ծնան որսով զբաղվող մարդ իմաստներով: Բառի փոխաբերականիմաստը նրա ոչ հիմնական, երկրորդական իմաստն է, որ ձեռք է բերում բառը ուղղակի կամ անվանական իմաստիհետնանքով: Բառի փոխաբերականիմաստն առաջանում է -

-

ն այլաբերություններիմիջոցով ն կատարվում փոխաբերությունների է առարկաներինմանության, գործողությանբնույթի, առարկայիդերի, կցորդության, ինչպես նան այլ հատկանիշներիհիման վրա, ինչպես` աղուհաց բառը ուղղակի, անվանական իմաստով նշանակում է աղ ն հաց, իսկ փոխաբերական իմաստը` ս/ատիվ,հարգանք, հյուրասիրություն, խնջույք ն այլն: Կամ` ծաղիկնբառը նշանակում է բույսի մի տեսակ, մինչդեռ փոխաբերականիմաստը` ճրրտասարդ,թարմ, մաքուր, անարատնայլն:

ՄԵՆԻՄԱՍՏ

ԵՎ ԲԱԶՄԻՄԱՍՏ

ԲԱՌԵՐ

Բառերն ըստ իմաստիլինում են մենիմաստն բազմիմաստ:Մենիմաստ են այն բառերը, որոնք ունեն միայն մեկ իմաստ: Հիմնականում մենիմաստեն բառապաշարիհետնյալ խմբերը. ա) Գիտաբառերըկամ տերմինները, ինչպես` դերբայ, հնչույթ, ծնաբանություն, վիպակ, դերբայական դարձված, գրական ժանրը, ածխաթթու, ծծումբ, մաթեմատիկա,շաքարախտ, թնդանոթ, հայցորդ, մեղսունակ ն այլն:

բ) Մի շարք թռչունների, ընտանին վայրի կենդանիներիանունանտառակաքավ, ներ` արտույտ, արագիլ, դեղծանիկ,փայտփորիկ, ն ռնգեղջյուր, կոկորդիլոս,վագր, գոմեշ, ձի այլն: գ) Տնկելի բույսերի, պտուղների անուններ` /որենի, /նորդենի, կեռաս, սերկնիլ,բոխի ն այլն: սալոր, կոտեմ,հաղարջենմի, դ) Հապավումներ, ինչպես նան բարդ ն բաղադրյալ բազմաթիվ բառեր` ուսմասվար, քաղխորհուրդ,բուժքույր, ակնաբույժ, բազկաթոռ, առանձնատունն

այլն: դերանունները, որոշ մակբայներու ձայնար-

Մենիմաստեն նան

կություններ: Բազմիմաստ են այն բառերը, որոնք ունեն մեկից ավելի իմաստներ:Ի տարբերությունմենիմաստբառերի`բազմիմաստբառերը մեկից ավելի (երկուսից մինչն նույնիսկ վաթսուն) իմաստներ են արտահայտում` կազմելով մի դաշտ, որտեղ ն դրանք շղթայակցվում են իրար ն ամբողջությունկազմում: Բազմիմաստբառերի իմաստները սերտորեն կապված են իրար հետ ն շղթայացման մեջ իրենց սկզբնականկամ հիմնականօղակն են ունենում, որին ն հաջորդում են մյուս օղակները: Բազմիմաստբառի իմաստայինշղթայի մեջ առաջինու գլխավոր օղակն են կազմում այն իմաստները,որոնցից սերում կամ որոնց հետ զանազանթելերով շաղկապվում են մյուս իմաստները: Բառի այդպիսի հիմնակետային(դոմինանտ) իմաստը կոչվում է հիմնականկամ գլխավոր իմաստ,իսկ բառի հիմնականիմաստինստորադասվողիմաստըկոչվում է երկրորդականիմաստ" Ստ. Մալխասյանի«Հայերեն բացատրականբառարանում» երես բառի համար տրվում են 17 իմաստներ,որոնցիցմիայն մեկն է գլխավոր` «մարդու ն կենդանիների գլխի առաջակողմը,որտեղ գտնվում են աչքերը, քիթը, բերանը,այտերը,դեմքը», իսկ մնացած 16-ը երկրորդականիմաստներնեն, բռնել բայի համար`25 իմաստ,գ//ծբառն ունի մոտ 15 իմաստ,/ավ բառի համարնշվում է 20 իմաստն այլն:

Տե՛ս

էդ. Աղայան, նշվ.աշխ. էջ 37:

ԲԱՌԱՊԱՇԱՐԻ ՁԵՎԱԻՄԱՍՏԱՅԻՆ

ԽՄԲԵՐԸ

Բառապաշարի դասակարգման հաջորդ սկզբունքը նրանց ձնաիմաստայինհատկանիշնէ, այսինքն` նրանց խմբավորումն ըստ ձնի, իմաստին ըստ նրանց փոխհարաբերության: արտահայտված դասակարգվում է հետնյալ Նշված մոտեցմամբ բառապաշարը խմբերի`հոմանիշներ,հականիշներ,համանուններն հարանուններ:

ՀՈՄԱՆԻՇՆԵՐ, ՆՐԱՆՑ ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

Վոմանշությունն ընդհանրապեսայն իրողությունն է, երբ լեզվականտարբերձներով (բառային ն քերականական)արտահայտվումէ մոտ կամ երբեմն նույնիսկ նույն իմաստը:Այս առումով էլ հոմանշությունը մի դեպքում բնութագրվում է որպես մոտ իմաստարտահայտող լեզվականիրողություններ,իսկ մյուս դեպքում` միաժամա(մերձիմաստ) ն՛ նակ մոտիկ (մերձակա), ն՛ նույնական իմաստ արտահայտող լեզվական իրողություններ: Ուրեմն հոմանիշները տարբեր հնչյունական, քերականական,կառուցվածքայինձներ, կիրառության տարբեր ոլորտներ ունեցող լեզվական այն միավորներնեն, որոնք արտահայտում են մոտ, մերձակա կամ երբեմն նույնիսկ նույնական իմաստմեր:Լեզվի մեջ, ինչպեսընդունվածէ ասել, չեն կարող լինել ճիշտ նույն իմաստ ունեցող լեզվական ձներ, ուստի ն նույնական արտահայտություննայս դեպքումկարող է սոսկ պայմանականլինել, քանի որ այս զուգահեռ ձները որոշ դեպքերում կունենան առնվազն իմաստային, նրբերանգային կամ կիրառական այլ տարբերություններ: Այսինքն` հոմանշության դեպքում բառերը կամ քերականական ձները իրենց հիմնական իմաստներովհանընկնում են, բայց արտահայտության ձներով ու եղանակներովորոշակիորենտարբերեն: Հոմանիշների տարբերակմանժամանակ անհրաժեշտ է նկատի ունենալ նան այն, որ բացարձակհոմանիշներ չկան, լեզվի մեջ չեն կարող լինել երկու կամ մի քանի բառեր,որոնք բացարձակապեսճիշտ նույն իմաստը կամ նույն բովանդակությունն ունենան, նույնիսկ` «դեմք» ն «երես», «աչք» ն «ակն» բառերը, որոնք հիմնականում նույն իմաստն ունեն, տարբերվումեն իրենց իմաստայիներանգներով ն բնականաբար նան՝ կիրառության ոլորտներով ու հաճախաՈւրեմն հոմանիշներըսահմանելիսպետք է նկատի ուկանությամբ:

նենալ այն, որ հոմանիշները մերձավոր,մոտիկ, երբեմն նույնական իմաստ ունեցող բառեր են, որոնք արտահայտումեն միննույն հասկացությունը, սակայն միմյանցիցտարբերվումեն կա՛մ իմաստային նրբերանգներով,կամ ոճական երանգավորումով,կամ այս երկու հատկանիշներովմիաժամանակ: Ուրեմն հոմանիշները միննույն հասկացություններ (առարկա, հատկանիշ, գործողությունն այլն) արտահայտող այն բառերն են, որոնք ունեն մոտ կամ նույն իմաստներըն միաժամանակկարող են տարբերվել ոճական կիրառությամբ,հուզաարտահայտչականգունավորումով, կիրառության ոլորտով ու հաճախականությամբ,ինչպես նան ուրիշ բառերի հետ կապակցվելուտարբերհնարավորություններով: Նկատի ունենալով բառերի մոտիկ, մերձ կամ նույնական իմաստներ արտահայտելուիրողությունը,հոմանիշներիերկու տարատեսակներ են տարբերակվում` համանիշներ, որոնք արտահայտում են բառերի մոտ, մերձակա իմաստներ ն նույնանիշներ, որոնք արտահայտում են բառերինույնական իմաստներ: Բառային հոմանիշներիտարբերակմանժամանակ բացի իմաստային մոտիկությունից կամ նույնությունից որոշ լեզվաբաններ կարնոր չափանիշ են համարում այսպես կոչված փոխադարձ փոխարինելիությանսկզբունքը, մի բան, որ մեզ համար առանձնապես ընդունելի չէ, քանի որ այն կարողէ վերաբերելմիայն սահմանափակ թվով հոմանշային զույգերին, հատկապես` ճույնանիշներին: Նշված իրողությունը կարող է բացառվել նան այն դեպքում, երբ նկատիենք ունենում հոմանիշներիկիրառությանոլորտները` գրական, խոսակցական ն չեզոք: Հոմանիշները դասակարգվումն խմբավորվումեն տարբեր մոտեցումներով ու չափանիշներով:Հոմանիշներիդասակարգմանժամանակ նախ ն առաջ անհրաժեշտէ նկատի ունենալ այն ժամանակահատվածը,լեզվի զարգացմանայն փուլը, երբ նրանք գործ են ածվում: Այս առումով պետք է տարբերակելհոմանիշների երկու խումբ` համաժամանակյա,երբ հոմանիշների շարքի մեջ մտնող բաղադրիչները գործ են ածվում լեզվի զարգացմանտվյալ փուլում ն տարժամանակյա, երբ այդ բաղադրիչներըգործ են ածվել լեզվի զարգացման տարբեր փուլերում (գրաբար, միջին հայերեն, աշխարհաբարի տարբերշրջաններն այլն):

Այսպես` «արն» բառի համար ունենք «արփի», «արեգակ» հոմանիշները, բայց նախկինում, առանձին դեպքերում, հատկապես գրականության մեջ (Րաֆֆի, Մուրացան) գործ է գեղարվեստական բառակապակցությունը, կամ՝ ածվել նան «տվնջյան լուսատու» ունենք նան` մաղորդայն այգաբաց շարքում արնաժծագարշալույս նան` շհնական գրաբարյանձնը, ինչպես -- ռամիկ ռանչպար - գյուղացի, սնել կերակրել ջամբել ն այլն: Տարժամանակյա հոմանիշների գործածությունը հատկապես գեղարվեստականխոսքում ինքնանպատակչէ. հաճախ դրանց միջոցով հեղինակը համապատասխանպատմական գունավորում է հաղորդում իր նկարագրությանը`վերստեղծելով պատմական Ժամանակաշրջանիիրականպատկերը: Այսպես` «Սաճվել» վեպի մի փոքր հատվածում Րաֆֆին գործ է ածում տարժամանակյա հոմանիշների մի ամբողջ շարք, որոնց ու է շնորհիվ խոսքը դառնում ավելի տպավորիչ պատկերավոր.«Այնտեղ գեղեցիկ լուսավորում են արեգակի պայծառ ճառագայթները...Արփին յուր աստվածայինջերմությամբ կյանք է ներշնչում այդ հրաշագեղ դրախտին,թող այդ հրաշալի բարձրություններիվրա ամեն առավոտ արնիծագմանժամանակհայ շինականը երկրպագուքյուն տա ելնող ու մտնող տվնջյանլուսատուին»Այս հատվածում արեգակն,արփի, արն հոմանիշներիհետ նույն իմաստովգոոծ է ածվել նան ոմնջյան լուսատու հնաբանությունը: Հոմանիշներիշարք ասելով` նկատի ունենք բառերի, բառակապակցությունների, դարձվածքներին քերականականայլ ձների այնպիսի խմբեր, որոնց մեջ մտնող բաղադրիչներըիրար հետ կապված են հոմանշային կապերով ու հարաբերություններով: Հոմանշային շարքի մեջ մտնող միավորները հիմնականում արտահայտում են միննույնհասկացությունը, բայց իրարիցտարբերվում են կա՛մ իմաստային նրբերանգներով,կա՛մ ոճական կիրառությամբու հաճախականությամբ: Քանակական առումով հոմանիշներիշարքը կազմված է լինում ու նվազագույնըերկու բաղադրիչներից բազնլինում է երկանդամ են ու են մանդամ:Հայերենում ավելի տարածված գերակշռումբազմանդամհոմանիշները(տե՛ս Ա. Սուքիասյանի«Հոմանիշներիբառարանը»):Հոմանիշների շարքում սովորաբար առանձնանում է բաղադրիչներիցմեկը, որը տվյալ դեպքումհասկացությունն արտահայ-

-

--

--

7:

--

է

'

որն ունի ընդհանուր իմաստ, ելակետայինբառն|է, տողհիմնական,

ավելի հաճախված, ոճականառումով չեզոք է ն գործածանությամբ է որը ն տվյալ հոմանշայինշարքի հիմնաբառն կամ հենաբառը, ինչբուրդ, կամ` հիանալի պես` մազ- հեի, գես, վարս, ծամ, գեղմ, այլն: հրաշալի, սքանչելի- զմայլելի, անզուգականն ելակետըիհաջորդ ն հիմնական դասակարգման Հոմանիշների են: Մ. Ան.'ոճական մաստային-իմաստաբանական բեղյաննառաջիններիցէր, որ տարբերակելէ նույնանիշն համանիշ իրարիցնույնձեով տարբերվող տաանվանումներն իբրն առանձին, -

չափանիշներն

իատեսակներ:

Նույնանիշներիձնով տարբեր, իայց իմաստովնույնը կամ գրեթե նույն բառերնեն, որոնք լեզվի մեջ առաջ են գալիս տարբեր ճալուսամուտ, համեմատել ինչպեսա̀պ/ատունհան հապարհներով, կազմվում են -- հուր ն այլե,որոնք սհվորաբար բաղդատել, կրակ Ս) Բունհայերեն ն փոխառյալ՝բառերով` բանասեր - ֆիլոլոգ, Բիոլոգիա, տպաքանակ -- տիրաժ, գործընթացկենսաբանություն պիոցես,գործառույթ-- ֆունկցիա, այոմիդոր, մարզադաշտ ստադիոնն այլն: բ) Գրական լեզվի ն բարբառայինբառերից. շուրթ շրթունք այռոշ, հովիվ չհբան, նիհար լղար, համբուրել պաչել ն այլն: բառերով. գ) ժամանակակիցգրական հայերենի ն գրաբարյան աղջիկ դուժտր, խմել ըմպել, համար հանուն նայլն: դ) Արնելահայ ն արեմտահայգրականլեզուներին հատուկ բառերով. գեղեցիկն աղվոր, ամուսին էրին, փակել գոցել, սպիտակ ճերմակ, տղա մանչն այլն: ե) Համադրականն վերլուծականբարդություններով. պար արել ն գալ, լալ լաց լինել, անցնել անցկենալ,բացել բաց անել այլն: Որքան էլ նույնանիշներնիրենց իմաստովնույնական լինեն, այինչ-որ չափով (թեկուզ աննշան) տարբերվում են նուամենայնիվ. միմյանցից:Եվ ինչպես Ժամանակիննկատել է Միք. Նալբանդյանը, աշխարհիսերեսին ոչ մի լեզվում չկա երկու բառ, որոնք մաթեմատիկաբար ճիշտ միննույն նշանակություննունենան, նրանցից յուրաքանչյուրը տարբերվումէ մյուսից շատ քիչ : Հոմանիշներիերկրորդ խումբը` համանիշները,տարբեր հնչյունական կազմ ունեցող այն բառերն են, որոնք ոչ թե նույն, այլ իրար մոտ կամ նման իմաստներեն արտահայտում ն կոչվում են նան հարաբերականհոմանիշներ, ինչպես` ճրռազ անուրջ, բուք մրրիկ -

չ

լոլիկ -

-

-

--

--

-

-

-

-

--

-

-

-

-

-

--

-

-

-

-

--

-

ջարդ կոտորած նախճիր սպանդ եղեռն, կատաղել փոթորիկն, զայրանալ մոլեգնել ջղայնանալ չարանալ դիվոտել ն ալլն: Ձամանիշները նույնպես առաջ են գալիս այն նույն:աղբյուրկերից, ինչ նույնանիշները,սակայն սրանց շարքի մեջ մտնող բաղադտարբերվումին ոչ միայն րիչներնավելի շատ են ն նույնանիշներից ու կապերով հարաբերություններով,այլն ոճական-արիմաստային ոք հատկանիշներով: տահայտչականտարբերգործադույթներով Ի տարբերություն նույնանիշների` համանիշներն ավելի շատ են ունեն կիրառականն արտահայտում, իմաստներ տարաստիճան գործառական ոլորտների այլ տարբերություններ, հուզաարտահայտչականտարբեր աստիճաններ,ուստի ն հաճախ համանիշների շարքիբաղադրիչներիցմեկը միայն կիրառությանմեկ ոլորտ կարող է ունենալ, ուստի ն այս դեպքում արդեն ընդհանրապեսբացառվում է փոխադարձփոխարինելիությանսկզբունքը"': Այսպես` եթե ցանկացած խոսքաշարում ս/ատուհան ն լուսամուտ, հուր ն նրան նույնանիշներըկարող են մեկը մյուսին փոխարինել, ապա մազ բառի հեր, մարս, գես, գամ, գեղմ, բուրդ, ձար, ստն համանիշ ձները իրար չեն կարող փոխարինել,քանի որ սրանցից յուրաքանչյուրը որքան էլ ընդհանուր առմամբ «մազ» է նշանակում, բայց դրանցից յուրաքանչյուրն անվանումէ մազի մի տեսակ ն ունի իմաստայինիր նրբերանգը,ինչպես` հեր վերաբերում է միայն մարդու գլխի մազերին, մարս` կանանց գլխի երկար մազերն են. ժամ` կանանց հյուսած մազը ն հյուսքերից յուրաքանչյուրը, քուրդ կաքնասունների,առավելապես ոչխարի մազ կամ խուզած մազ, գեղմ՝ ոչխարի ընտիր բուրդ, ծար` ձիու բաշի ն պոչի մազ, ստն` ուղտի կարճու բարակ մազ, կամ խոզի կոշտ ու փշանման մազը ն այլն: Լեզվաբանականգրականության մեջ ընդունված է նան հոմանիշներիդասակարգմանայլ սկզբունքներ: էդ. Աղայանըհիմնականում նշում է հոմանիշների իմաստաբանական, գործառական-ոճական ն կապակցական տարբերություններ, որոնք լինում են` ծավալային, տեսակային, աստիճանական, --

--

--

--

-

--

-

-

-

``

"`

ն արտահայտչական՞՛: հասկլսցական

են 2)

Չ

Հոմանիշներիծավալային տարբերություններնարտահայտում կամ մասնակի նույնությամբ իմաստկերի ամբողջական նրանց

Տե՛սԼ. Տե՛սԳ.

Ոճագիտություն,

Ե., 2003. էջ 205: Ջահուկյան, էդ. Աղայան,Հայոց լեզու, Ե., 1980, էջ 237-240:

Եզելլյան:

(մերձավորությամբ),այսպես`թն բառը հոմանիշ է (ուռ բառին, բայց միայն մեկ նշանակությամբ,այն է մարդու ձեռք, իսկ մյուս բոլոր նշանակություններովտարբեր է, այդպես ն թերթ բառը հոմանիշ է /ռաԳիր բառին, բայց միայն մեկ նշանակությամբ, մինչդեռ մյուս բոլոր նշանակություններովտարբեր է: Այսպիսիբառերը մասնակի հոմանիշներ են: Հակառակսրանց` (/ատար գագաթ, զգեստ հագուստ զույգերը նույնական են իրենց բոլոր նշանակություններով,ուստի ն դրանք լիակատարհոմանիշներեն: Տեսակային տարբերություններըցույց են տալիս համանիշների ընդհանրությունը առարկայի(երնույթի, հատկանիշին այլն) վերաբերմամբ,այսինքն` համանիշայինշարքի բոլոր անդամներըցույց են տալիս նույն առարկանկամ հասկացությունը,սակայն նրանցիցյուրաքանչյուրը վերաբերումէ նույն հասկացությանմի տարբեր տեսակին կամ խմբին (ինչպես` մազ հեր ծամ վարս գես բուրդ, գեղմ ձար ստն բառերը, կամ` հայերենում «խումբ» բառը վերաբերում է մարդկանց,ինչպեսնան մի շարք այլ առարկաներիու հասկացությունների հավաքականությանը,մինչդեռ տարբեր խմբավորումների համար ունենք նան մի շարք համանշայինտարբերակներ, ինչպես` ծռամ (թռչունների խումբ), պարս (մեղուների խումբ), նախիր (խոշոր եղջյուրավոր անասուններիխումբ), հոտ (ոչխարների, գառներիխումբ), ոհմակ (գայլերի ն այլ գազաններիխումբ), վտառ (ձների խումբ), բոլուկ (խոզերիխումբ) ն այլն: Պարզ է, որ նշված բառերն արտահայտում են /նումբ ամենաընդհանուր իմաստը, բայց ն սրանցից յուրաքանչյուրը ցույց է տալիս տեսակներիցմիայն մեկը` կենդանիներիորոշակի խումբ ն չի կարող գործածվել կամ փոխարինվելմեկ ուրիշով: Աստիճանականտարբերություններըբնութագրվում են նրանով, որ համանիշայինշարքի անդամներնընդհանրապեսնույն առարկայի, երնույթի,հատկանիշին այլնի իմաստնունեն, բայց յուրաքանչյուրը ցույց է տալիս դրա մի տարբերաստիճանըկամ ուժգնությունը, ինչպես` զեփյուռ քամի հողմ փոթորիկ մրրիկ բառերը հավասարապեսնշանակում են «օդի հոսանք», սակայն դրանցից յուրաքանչյուրը բացի այդ ընդհանուր իմաստից արտահայտում է նան օդի հոսանքի ուժգնության ու արագության աստիճանը`ամենամեղմը զեփյուռն է, իսկ ամենաուժգիննու կատաղին` ճորհնը: --

-

-

--

-

--

--

-

--

--

-

--

-

աստիճանական տարբերություններ են նկատվում նան՝ հռհռալ ն այլ շարքերում: ժատալ ծիծաղել քրքջալ Վասկացական տարբերություններիդեպքում առաջնային են համարվումմիւնույն նշանակություններնու ընդհանուր գաղափարն արտահայտող միննույն առարկան, երնույթը, հատկանիշը ցույց տվող համանիշներիներքին, հասկացականտարբեր հիմունքները, ինչպես` մտածել դատել խորհել կշռադատել մտմտալ նայլն: Կամ` եթե մոտենալ բառի համարգործածենք /ուռ, անձայն, անլսելի, անշշունջ, անշշուկ բառերը, ապա բոլորն էլ արտահայտում են միննույնընդհանուր գաղափարը, սակայն նրանցիցյուրաքանչյուրի հասկացականհիմքը տարբեր է. /ուռ նշանակում է առանց խոսելու, անձայն` առանց ձայն հանելու, անշշուկ կամ անշշուն: առանց շշուկ հանելու, առանց մեղմ, լսելի ձայն հանելու ն այլն: Վամանիշներիարտահայտչականտարբերություններըցույց են տալիս բառերի վերաբերմունքային, զգացական երանգները, այսինքն`համանիշայինշարքի անդամներըհաճախ իրարից տարբերվում են իրենց արտահայտածվերաբերմունքով,զգացմունքայնությամբ ն գնահատությամբ: Այսպես օրինակ` /Խժշել արտահայտում է բացասականվերաբերմունք,նույնը` /խմել (ոնծել լակել ն այլն: Վոմանիշներիայս խումբը մենք անվանել ենք նան կամայական կամ սուբյեկտիվ, քանի որ բոլոր դեպքերում դրսնորվում է խոսողի անհատական,կամայականվերաբերմունքը որնէ անձի, անհատի նկատմամբ:Այսպես` Հր. Մաթնոսյանիհերոսներից մեկը` կոլտնտեսության նախագահը,իր գյուղի մթերապետիմասին ասում է. «Սրիկա՛ շանորդի, ուտելը հասկացամք, ուտել, բայց այդպես էլ լափե՞լ, խժռե՞լկլինի»: Սովորաբար հոմանիշների խմբավորման ժամանակ նույնացնում են նան կապակցականն գործառական,ոճական տարբերությունները: Կապակցական տարբերությունները բնութագրվում են տարբեր բառերի հետ համանիշների ունեցած կապակցելիության սկզբունքով, ինչպես` /սիզայն մարդ,խիզախ արարք, խիզախ քայլ կապակցությունների /սհզա/ս բառին համանիշ է (տրիԾը, որը կաէ րող նրան փոխարինելմիայն առաջին կապակցությանմեջ (/տրիՄ մարդ),մինչդեռ երկրորդն երրորդ կապակցություններումչի կարող փոխարինել,քանի որ մեր լեզվում գործածականչեն (ւրիԾ արարք, նտրիԾքայլ արւոահայտությունները,կամ դայար ն (անաչ համաՆման

-

-

-

--

--

--

-

--

-

նիշները հավասարապեսկարող են գործածվել ծառ, բույս բառերի հետ, իսկ ճար, եռ, պատ բառերի հետ գործածականկարող է լինել կանաչ-ը, բայց ո՛չ դալարը (դալար սար, դալար լեռ, դալար պատ գործածականչեկ): արտահայտությունները դասակարգմանժամաՀոմանիշների գործառական-ոճական է նակ անհրաժեշտ հաշվի առնել ոչ միայն հոմանիշներիշարքի մեջ մտնող բաղադրիչներիգործածություննըստ գործառականտարբեր ոճերի, այլն ըստ լեզվի կիրառությանոլորտների (ըստ գործածության): Ըստ այդմ` հիմնականումտարբերակվումէ երեք ոլորտ` գրական, գրքային կամ վերամբարձ,խոսակցականկամ չեզոք ն ցածր (բարբառային): Այսպես` ճ/հրել բառը ընդհանուրգործածականէ գործառական բոլոր ոճերում ն ոճական առումով չեզոք է, մինչդեռ ձռնել-ը գրական է, նույնիսկ վերամբարձ Ա ունի սահմանափակկիրառություն, ինչպես` «սիրած էակին բանաստեղծությունձոնել», իսկ Ոնծայել (բաշ/խել) բառն արդեն զուտ խոսակցականերանգ ունի ն բնականաբար գործ է ածվում առօրյա-խոսակցականոճում կամ գեղարվեստական գրականությանմեջ: Այս նույն մոտեցմամբգործածությանմեջ ունենք նան հետնյալ շարքերը` /Խնջույք /Սյրախծանք քեֆ, գաղթական պանդուխտ նժդեհ, ստեղծել կերտել շինել, ահավասիկ ահա հրեսն այլն: Վոմանիշներիշարքերը հիմնականումձնավորվում են գրական ն խոսակցական լեզուների զուգահեռ տարբերակներով, ինչպես՝ շրթունք պռոշ, պարանոց շլինք, ծերացած պառաված, այտ թուշ, մեջք կռնակ, երեկո իրիկուն ն այլն: Մեկ այլ մոտեցմամբ`հոմանիշներըդասակարգվումեն նան լեզվականն խոսքային խմբերի:Առաջինխմբիհոմանիշներնարդեն իսկ լեզվի մեջ գոյություն ունեցող բառերն են, որոնք կազմում են գործածվել լեզվի տարբերոլորտներումկամ գործառականբոլոր ոճերում ն այս առումով կոչվում են նան համագործածական հոմանիշներ: Խոսքային հոմանիշներըհամեմատաբարավելի քիչ են, ունեն գործառությանսահմանափակոլորտ, ստեղծվում են խոսակցության գործընթացում. խոսքային մակարդակումն հիմնականումգործ են ածվում գեղարվեստականոճում, երբեմն նան` հրապարակախոսության մեջ, ունեն հեղինակային,անհատական բնույթ ն հաճախ --

--

--

--

--

--

-

--

--

--

2:

Նշվ. աշխ., էջ 219:

--

--

-

կոչվումեն նան հեղինակայինկամ անհատական:Այսպես` Ավ. Իսահպկյանիհետնյալ քառատողում «(/ոպրտ»բառի համար տվյալ խոսքաշարում հոմանիշայինշարք են կազմումընդգծվածբառերը: Ավա՛ղ, լուսնի տակ ն վեհ բան չկա, Ամեն ինչ կոպիտ,բիրտ, անասնական, Աննյութ, անմարմին,անկիրք սեր չկա, Ա՛խ, մաքուր սերը երազ է միայն: Հոմանշային շարքեր կարող են կազմվել գրեթե բոլոր խոսքի մասերով. առավելապեստարածված են գոյականներով, ածականներով, բայերով կազմվածհոմանիշները,բայց գործածականեն նան այլ խոսքի մասերով կազմված հոմանիշներ,ինչպես` դերանուններով` ողջ ուրիշ այլնայլ, սա ամբողջ համայն բոլոր, այլ սույն, կապերով՝` տակ այս ներքո, մասին վերաբերյալ առանց, փոխարեն փոխանակ տեղ դիշուրջ(ը), բացի զատ ն ու, բայց մաց, շաղկապներով` սակայն իսկ, թեն թեկուզ թեպետ թեպետն,եղանակավորողբառերով` երնի հավանաբար գուցե թերնս ըստ երնույթին,իրոք իսկապես անշուշտ արդարն,ձայնարկություններով` ա՛)ս-- ջա՛ն վա՛յ ու՛խայ ն այլն: Հոմանիշների դերը խոսքում հիմնականում ոճական է. դրանք նպաստում են խոսքի պատկերավորությանը, հաղորդում հուզականություն, իսկ հաճախ նպաստում են խոսքը զերծ պահելու միօրինակությունից,առանձին բառերի ու արտահայտությունների անհարկիկրկնություններից: Այս առումով նշենք Պ. Սնակի հետեյալ հատվածը,ուր «խելագարվել» բառիհամարմիննույն խոսքաշարում գործ է ածում բազմաթիվհամանիշներ. --

--

--

-

-

-

-

--

-

-

-

--

--

--

--

-

--

--

--

-

-

-

--

--

-

-

--

-

-

-

-Դե

ե՛կ, Վարդապետ, Մի խելագարվիր...

-Զե՛ե՛կ, Վարդապետ, Եկ ու մի՛ ծռվիր... -Դե՛ե՛կ, Վարդապետ,

մի՛ ցնորվիր... ե՛կ, Վարդապետ, -ԵՍ ու մի՛գժվիր...ն այլն:

Ու

-Դե՝

Բացի բառային հոմանիշներից` խոսքային տարբեր ոլորտներում գործածականեն նան քերականականհոմանիշներ, որոնք ի103

ն շարահյուրենց հերթինբաժանվումեն երկու խմբի`ձաաբանական սականհոմանիշներ: Ինչպես նկատել Է Ն. Պառնասյանը, քերականականհոմանիշները միննույն քերականականիմաստների,քերականականհարաբերությունների դրսնորումներ են տարբեր քերականականմիջոցնեհարաբերով, որոնք հիմքում ընկած են միննույն առարկայական

րություններ:՞"

Ի»

՛

գերազանցապեսկազմՁնաբանականհոմանիշներիշարքերի վում են ձեաբանականզուգաձնություններիմիջոցով: Այսպես` հոգնակիի կազմությանդեպքում միննույն բառը զուգահեռաբարկարողէ կազմվել ինչպես` -եր, -ներ, այնպես ն ք, այք, ունք, մասնիկներով՝ գյուղացի գյուղացիներ գյուղացիք, տղա տղաներ տղերք, պարոն -պարոններ պարոնայք,ծաղիկ ծաղիկներ ծաղկունքն այլն: Ձնաբանականհոմանիշներեն կազմվում նան հոլովման ն խոնարհման համակարգերում,ինչպես` ծագում ծագումի ծագման, այրի այրիի այրու, Ժեւմ ժամի ժամվա, սյուն Է սյան սյունի, արյուն- արյունով արյամբ, գրեք գրեցեք, խոսեք խոսեցեք, մի՛ զարմացնի, մի՛ զարմացրուն այլն: Շարահյուսական հոմանիշները նս ունեն բազմապիսիԴՌրսնորումներ, ինչպես` ն կրավորական ա) Ներգործական կառույցներ,ինչպես`(նանց կարոտն է իմ սիրտըտանքջումն Անանցկարոտիցիմ սիրտըտանջվումէ՛ բ) Դրական ն ժխտականկառուցվածքովնախադասություններ. Նա այդ մասինպիտի ասեր ն Նա այդ մասինչէր կարողչասել: Լ. դերբայական գ) Երկրորդականնախադասությամբ դարձվածով: Այսերեխան,որ քնած էր, արթնացավ:Քնած երեխանարթնացավ" դ) Ուղիղ ն անուղղակի խոսքերով կառուցված նախադասություններ. Աշոտն ասաց. «Ես չես կարող մասնակցելայլ հանդեսին» ն Աշոտնասաց, որ ինքը չի կարողմասնակցելայդ հանդեսին: Շարահյուսական հոմանիշներն արտահայտվումեն նան միակազմ ն երկկազմ,թերի,լրիվ, անդեմն դիմավոր միջոցով: նախասությունների -

-

-

--

--

--

--

--

--

-

-

--

--

-

-

--

--

24Ն. Պառնասյան, Շարահյուսական հոմանիշներըժամանակակից հայերենում,Երնան, 1970, էջ 26:

ՀԱԿԱՆԻՇՆԵՐ.

ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

ՆՐԱՆՑ

Վականիշներըիրար հակադիր իմաստ արտահայտող բառերն արտահայտություններնեն, որոնք խոսքի մեջ գործածվում են տարբերնպատակներովն ոճական տարբեր երանգներով: Վականիշներըլինում են բուն, բացարձակն ժխտական: Բացարձակհականիշներըցույց են տալիս տրամաբանորենիրար հակառակ հասկացություններ (առարկա, հատկանիշ, գործողություն), ինչպես` քարեկամ թշնամի, գեղեցիկ տգեղ, հարուստ պատասխան,հեռու մոտիկ,կարծ երկար,բարձաղքատ, հարց րանալ իջնել, սիրել ատել, ճիշտ սխալ, արագ դանդաղ, վրատակն այլն: Ժխտականեն այն հականիշները, որոնց շարքերի մեջ մտնող բաղադրիչներից մեկը ժխտում է, բացասում մյուսի ցույց տված հատկանիշիառկայությունը: ժխտական հականիշներըսովորաբար կազմվում են ան, ապ, դժ, տ, չ ժխտական նախածանցներով, ինչպես` ազնիվ անազնիվ, վստահելի անվստահելի,հաճելի տհաճ, Գեղեցիկ տգեղ, բախտավոր անբախտ դժբախտ, կամեցող չկամնայլն: Նշված զույգերի մեջ առաջիններըներկայացնում են առարկայի կամ հատկանիշի դրական, հաստատական բնեռը, նշված հատկանիշներովնրանց օժտված լինելը, մինչդեռ երկրորդ շարքն արտահայտում է հատկանիշների բացակայությունը, չունենալը կամ ն բառակազմական ժխտումն ընդհանրապես:Իրենց ձենաբանական հականիշներըլինում են նույնարմատ առանձնահատկություններով ն տարարմատ: Նույնարմատ են այն հականիշները, որոնց կազմում կա առնվազնմեկ ընդհանուրարմատ(ձնույթ), որին ավելացնելով որնէ այլ ձնույթ (արմատ կամ ածանց)` ստանում ենք նույնարմատ հականիշների շարք, ինչպես` հաճելի տհաճ, դուրեկան անդուր, գիտուն անգետ,գեղեցիկ տգեղ, ջրազուրկ ջրառատ, տնաշեն տնավեր, ներշնչել արտաշնչել ն այլն, պայմանով, որ հականիշների շարքի մեջ մտնող բաղադրիչներըմիննույն խոսքիմասայինպատկանելությունն ունենան, քանի որ հաճախմիննույն արմատովն ժխտականածանցներովկազմված զույգերը հականիշներչեն ն չեն պատկանում անտուն, սեր անսեր, վախ միննույնխոսքի մասին, ինչպես` ռուն անվայխ,սիրտ անսիրտն այլն: ու

--

-

--

--

--

-

-

--

-

-

-

-

-

-

--

-

--

--

-

-

-

-ղ-

-

-

-

-

-

-

Հականիշներեն առաջանումնան այն դեպքերում,երբ դրական, հաստատականածանցներիփոխարենդրվում են հականիշ ածանցհականիշ, ներլեզվական արտալեզվաներ, ինչպես` հոմանիշ (ան, ներգաղթ արտագաղթ, գունավոր անգույնն այլն: Տարարմատ հականիշները հակադրական այն հականիշներն են, որոնք կազմվում են տարբերարմատներով,ինչպես` մեծ - փոքր, մոտիկ,քանդել շինել, սիրել շուտ, հեռու երկար բարակ, ուշ ն ատել այլն: Հականիշներիշարքը սովորաբար կազմվում է երկու բառերից, որոնք միննույնհատկանիշի,երնույթիհակադիրորակներնենն կոչվում են հականիշայինզույգեր: Հականիշներըլինում են նան լեզվական ն խոսքային: Լեզվական են այն հականիշները,որոնք, անկախիրենց համատեքստային կիրառությունից, առանց խոսքային իրադրությանարտահայտումեն հակադիր իմաստներն զուտ լեզվականիրողություններեն, ինչպես՝ բարձր ցածր, հաստ բարակ, մեծ փոքր,բարձրանալ իջնել, հեռու մոտիկ, գեղեցիկ տգեղ, վրա տակն այլն: Խոսքային կամ համատեքստայինհականիշներ են կազմում այնպիսի բառեր ն բառաձներ, որոնք ինքնին, առանձին վերցրած, լեզվական մակարդակումիրար հակադիրիմաստներ չունեն, բայց որոշ կիրառություններում ձեռք են բերում իմաստայինբազմապիսի երանգավորումներ,արտահայտում հականշային զույգեր: Այլ կերպ ասած` խոսքային մակարդակումհականշությունեն ձեռք բերում ոչ միայն բացարձակառումով միմյանց հակադիրիմաստարտահատող բառեր, այլն երբեմն նույնիսկ իրար նկատմամբհակադրականհարաբերություններ չունեցող բառեր, բառաձներ ու կապակցությունկեր: Ուրեմն` խոսքային են այն հականիշները,որոնք, առանձին վերցրած, խոսքից դուրս միմյանց ուղղակիորեն հականիշ չեն ն հականշություն են ձեռք բերում խոսքի մեջ` բառային որոշակի շրջապատում, որոշակիհամատեքստում: Խոսքային հականիշներըհատկապեսգործածականեն գեղարվեստականերկերում, դրանովիսկ ավելի են նպաստումխոսքի հուԱհա մի հատվածՊ. Սնազականությանն ու պատկերավորությանը: կի չափածոյից. -

-

-

-

-

--

Տե՛ս

-

-

--

--

Ս.

--

--

--

էլոյան, նշվ. աշխ. էջ 157:

-

-

--

Եկեք միասինչհարգենք նրանց, Ովքեր սերտում են, ոչ թե դատում ճառում են, բնավ չեն կշռադատում. Ռւյքերչեն ջոկում ոչ թազը չորիզ, Ոչ Ա տարբերում անդունդը ձորիզ, Ուվքերգրածի տառն են ընթերցում, Ովքեր քնածին մեռած են կարծում:

Վականիշներիհիմնական ն կարնոր ոճական արժեքն այն է, որ նրանցգործածությանշնորհիվխոսքիմեջ ստեղծվումէ հակադրույթ: Հակադրույթը (անտիթեզ)ոճական այն հնարանքն է, երբ խոսքի մեջ գործ են ածվում իրար հակադիր, բացասող, իրար ներհակ հատկանիշներ,առարկաներ` իրենց համապատասխանհականիշ բառերով`դրանով իսկ արտահայտելովն ավելի ցայտուն դարձնելով խոսողի (գրողի) վերաբերմունքն ու գնահատականընշված առարկաների, երնույթների ու հատկանիշների նկատմամբ: Ամբողջությամբ հակադրույթի վրա է կառուցված Ֆրիկի «Գանգատը», Հովհ. Շիրազի` մորը նվիրված հանրահայտ բանաստեղծությունը (Մեր օրորոցն է մայրս, մեր տան ամրոցն է մայրս) ն այլն: աճախ միննույնհամատեքստումիրար հակադիրբառերըհանդես են գալիս միասնաբարիբրն ստորադասականկապակցություն: Այս կառույցը ոճականմի բանադարձումէ, որ կոչվում է Օքահմորոն(բառացի նշանակում է սրամիտանմտություն): Օքսիմորոնըսովորականհակադրություններիարդյունք չէ, այլ այնպիսիբառակապակցությունէ, որի բաղադրիչներըտրամաբանորեն իրար հակադիր, հաճախ նան միմյանց բացառող ու անհամատեղելի հատկանիշներեն արտահայտում, ինչպես` անմահացած մահկանացու, կենդանիմեռած, անաստվածաստված, անուշ վիշտ, դառը ժպիտ, մահահրավերլռություն ն այլն: Օքսիմորոնը հաճախ գործ է ածվում գեղարվեստականերկերում որպես խոսուն ն պատկերավորվերնագիր,ինչպես` «շր ծիծաղ», «Անմեղմեղավորներ»,«Կենդանիդիակ», «Խելոքն ու հիմարը», «Քաղցր թույն» ն այլն: Վականիշներըգեղարվեստական երկերում հաճախ գործ են ածվում նան երգիծանք, հումոր ստեղծելու նպատակով,ինչպես` որս ձեռքինկարծու երկար,հաստ ու բարակմի փետկար: (1. Թ.)

ՀԱՅԵՐԵՆԻ

ՀԱՄԱՆՈՒՆՆԵՐԸ ԵՎ ՆՐԱՆՑ ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

ձներն են, որոնք Համանուններնայն բառերնու քերականական ն իրենց հնչյունական կազմով,գրությամբ արտասանությամբնույնն Հաեն, բայց իրարից տարբերվումեն արտահայտածիմաստներով: ձնամանուններըժամանակակիցգրականհայերենի բառապաշարի յին ենթախմբինպատկանողբառայինմիավորներնեն ն դասակարգվում են տարբերսկզբունքներովու տարբեր մոտեցումներով: Վամանուններըլեզվական ընդհանուր իրողություններեն ն կարող են լինել ինչպես բառային, այնպես ն քերականականձ̀նաբանական ու շարահյուսական: Ամենից առաջ համանուններըդասակարգվումեն ըստ ձեական ն մասնակի:Լիակատարեն այն նույնության. լինում են լիակատար համանունները, որոնք իրենց ձնով` ն՛ հնչյունական կազմով, ն՛ գրությամբ ու արտասանությամբնույնական են, ինչպես` հուռ (բույր) ն հոտ (ոչխարներիխումբ), սեր (սիրո զգացմունքը) ն սեր (սերուցք, կաթի սեր), մարտ(պատերազմ)ն մարտ(ամսանուն)Մասնակի են այն համանունները, որոնք նույնական են միայն արտասանությամբն տարբեր են գրությամբ, կամ նույնական են գրությամբ, բայց տարբեր են արտասանությամբ: Արտասանությամբնույնը, բայց գրությամբտարբեր համանունները կոչվումեն համահունչ,ինչպես`անզարդ(զարդիցզուրկ) ն անզարթ (անզարթնելի,չզարթնող), անօդ (օդազուրկ) ն անոթ (աման) ուղտ ((ենդանի) ն ուխտ (նվիրականխոստում),բացօդյա (բաց օդում, դուրսը)ն բացօթյա (բաց տեղում,բաց երկնքիտակ)ն այլն: Այն համանունները,որոնք գրությամբ նույնն են, բայց արտասանությամբ տարբեր, կոչվում են համագիրհամանուններ,ինչպես՝ բարդ (խոտի դեզ) ն բարդ (ոչ պարզ, խրթին), ոգի (արտասանվումէ ոքի` չար ոգի) ն ոգի (ոգել բայի ըղձական 3-րդ դեմքը), բազմակնություն (շատ աչքեր ունենալը) ն բազմակնություն (մի քանի կին ունենալը) ն այլն: Ըստ ծագման` համանունները լինում են համարմատն տարարմատ:

Չամարմատ են այն համանունները, որոնք առաջացել են միննույն բառի արմատիցկամ միննույն բառի արմատիիմաստափոխությունից, ինչպես` ալյ (մատանուակ կամորեէ զարդեղենիքար) ն

ակ (անիվ) ակ (ակունք, ջրի սկիզբ առնելու տեղ), ակ (թոնրի օդանցք), հարկ (ծածկ), հարկ (տուրք), հարկ (շենքի հարկ), դարման (դեղ, ճար) ն դարման(հարդ) Տարարմատ համանուններն առաջացել են տարբեր արմատնեն րից հաճախ պատահականհնչյունական զուգադիպություններեն ն կազմվել են կամ հնչյունափոխության, կա՛մ փոխառությունների հետնանքով, ինչպես` սեր ((աթի սեր) ն սեր (սէո` զգացմունք), հոտ (բույր) ն հօտ (ոչխարներիխումբ), բալ (միրգ) ն քալ (պարահանդես), շինել (կառուցել) ն շինել (զինվորականվերարկու): Համանունները լինում են նան բառաքերականականն քերակաեն այն համանունները, որոնց շարքի նական: Բառաքերականական մեջ մտնող բաղադրիչներից մեկը ինքնուրույն, անկախբառ է, բառի ուղիղ ձն, իսկ մյուսը` բառի քերականականձն, ինչպես` ւռուր (գործիք) ն տուր (տալ բայի եզակի հրամայականը),այրի (որբնայրի), ն այրի (այր բառի սեռական հոլովաձնը) ն այրի (այրել բայի խոնարհված ձնը), այգի (պարտեզ) ն այգի (այգ բառի եզակի սեռական հոլովաձն), արի (քաջ)ն արի՛(գալ բայի հրամայականը)ն այլն: Քերականական համանունները միննույն կամ տարբեր բառերի քերականականձներով (հաճախ նան մասնիկներով)արտահայտված համանուններն են, դրանք զուտ բառերիքերականականձներ են կամ երկրորդականձնույթներ: Հայերենի գրել, սիրել, երգել ն ընդհանրապես ե խոնարհման պարզ բայերի ուղիղ, ելակետային ձները միաժամանակն՛ անորոշ, ն վաղակատար դերբայների ձներ են ն կազմում են քերականականհամանուններիշարքը: Քերականական համանունությունեն կազմում նան (յոթ հոլովի համակարգով) նմանաձն ուղղականն ու հայցականը, սեռականը, տրականըն հայցականը: Քերականական համանուններեն կազմում նան մի շարք քերականական մասնիկներ, բառակազմականն բառահարաբերական ձնույթներ: Այսպես` թ մասնիկը ոչ միայն սեռական հոլովաձն է կազմում, այլն գոյականակերտ ն ածականակերտմասնիկ է, գործ է ածվում նան իբրն նախադրություն,ինչպես` սեղան, սեղանի, բայց նան աժեԼի, սիրելի, ի հեճուկս, ի փառսն այլն: -Ում ձնույթը կազմում է ներգոյականհոլովաձն (քաղաք քաղաքում) բայց միննույն ժամանակ նան անկատարդերբայ (գրել գրում, կարդալ կարդում, մի շարք բայանուններ` հանդիպում,խոս--

-

--

այլն): Չամանուններըխոսքի մեջ գործ են ածվում հատկապես ոճական նպատակներով:Միննույնխոսքաշարում, հարնանտողերում ու նախադասություններումգործածվելիսհամանուն բառերն ավելի հուզական ու արտահայտիչեն դարձնում հատկապես բանաստեղծականխոսքը, ինչպես` տում

ն

Սիրտսկաթիլ ու արին, Ես մարդիննեմ, քո արին, Ետ արի, մեկ աչքովդ տես, Թե սիրելուց ինչ արին:

Համանուններիմիջոցով խոսքում հաճախ ստեղծվում են հետաքրքիրբառախաղեր,ինչպես՝ Ես աղա, դու աղա, մեր աղունը ո՞վ աղա... Կամ`

Չգիտի բառերը հեգել, բայց Քարտերըբացում է քարտերը:

տես

դու` կարդում է Հեգել: Ջիմի

ՎԱՄԱՆՈՒՆՆԵՐԻ

ԱՌԱՋԱՑՄԱՆ ՈՒՂԻՆԵՐԸ

Համանունները հայերենում, ինչպես նան այլ լեզուներում կարող են առաջանալ ինչպես լեզվական, այնպես ն արտալեզվական գործոններիհետնանքով: Համանուններիառաջացման առաջին ն հիմնականաղբյուրներից մեկը բառերի բազմիմաստությունն է: Բազմիմաստությունը տեղի է ունենում ինչպես իմաստներիներքին փոփոխության,այնպես ն նոր իմաստներիկամ իմաստներիզարգացման հետնանքով լեզվի զարգացմանտարբեր փուլերում: Բազմիմաստությանհետնանքովհամանուն բառեր կարող են առաջանալ բառիմաստիընդլայնման կամ նեղացման շնորհիվ, ինչպես` ծալյատ(մարդու ն կենդանիներիգլխի մաս) ն ճակատ(պատերազմականգործողություններիառաջին մասը), մեկնել (ուղնորվել, հեռանալ) ն մեկնել (անհասկանալիմիտքը պարզաբանել,բացատրել), սութ (հատու) ն սուր (զենք), քերթել (մաշկել) ն քերթել (ստեղժագործել, ինչպես` քերթություն), ծաղիկ (բույս) ն ծաղիկ (հիվանդություն), դալար (խոտ) ն դալար ((անաչ) Համանուններ են առաջանումնան` ա) Բուն կամ կամ վաղ շրջանում փոխառյալ հայերեն բառերով` այր (տղամարդ) ն այր (քարանձավ),բարակ (նուրբ) ն բարակ (որսաշան տեսակ),կույս (չամուսնացածաղջիկ) ն կույս (կողմ) ն այլն: բ) Բառերի հնչյունական կամ ուղղագրական փոփոխության հետնանքով,ինչպես` սեր (/աթր սեր) ն սեր (Հսեր, զգացմունք), հոտ (բույր) ն հոտ (հօտ) (ոչխարների խումբ), հարկ (տուրք), հարկ («յ/արկ`շինության մաս), վեր (բարձր) ն վեր (Հվեր` ցած, վար) ն այլն: գ) Վայերենն փոխառյալբառերիհնչյունականկազմինմանության հետնանքով,ինչպես`շինել ((առուցել, սարքել)ն շինել (ռուս զինվորան տոն (/ռուս./ ձայնաստիկան վերարկու),տոն (հանդիսավորություն) ն այլն: ճան),գոլ (գաղջ, քիչ տաք)ն գոլ (գոլ, գնդակ խփելը) դ) Բառակազմականճանապարհով. նույն ն տարբեր բաղադրիչների միացությամբ, ինչպես` քազմամնություն (բազում կին ունեցող) ն բազմակնություն (բազում աչք ունենալը), այլասեր (ուրիշից սերված) ն այլասեր (դեպի ուրիշը սեր տածող), լավագույն (լավ գույն ունեցող) ն լավագույն (ամենալավը)ն այլն: :

ե) Արնելահայ ն արեմտահայ գրական լեզուների նմանությամբ, ինչպես` հոդ (կապ) ն հոդ (այդտեղ), հոն (ծառի պտուղ) ն հոն (այնտեղ), սեպել (սեպ խրել)ն սեպել (համարել,կարծել): զ) Վասարակն հատուկանուններով. շոհար (թանկագինքար) ն Գոհար (իգ. անուն), անդրանիկ (առաջին) ն Անդրանիկ(անձնանուն), կարապետ(որնէ գործի առաջին ներկայացուցիչը) ն Կարապետ (արականանուն) ն այլն:

ՎԱՅԵՐԵՆԻ ՎԱՐԱՆՈՒՆՆԵՐԸ

Հարանուն են կոչվում այն բառերը,ոիոնք արտաքին`հնչյունական կազմով իրար մոտ են կամ նման, իմաստով` հարաբերակից կամ առնչակից: Հարանուններիտարբերակմանկարնոր չափանիշկարող է համարվելինչպես բառերիարտաքինհնչյունական կազմով մոտ կամ նման լինելը, այնպես ն դրանց իմաստայինորոշակի հարաբերության կամ կապի մեջ գտնվելու հանգամանքը,քանի որ հարանունները ես որոշվում են միմյանց նկատմամբունեցած թե՛ ձնային, թե՛ իմաստայինհատկանիշներովկամ ավելի ճիշտ` դրանց փոխհարաբերությամբ ու միասնությամբ: Այդ հատկանիշներիցմեկնումեկի անտեսումն էլ խանգարումէ ճշտորեն որոշելու հարանուններըն հարանունության սահմանները, խորապես բացահայտելու հարանունների` իբրն բառերի ձնաիմաստայինմի առանձինտեսակի իսկական բնույթն ու էությունը, առանձնահատկություններնու զանազան

դրսնորումները՞":

Այսպես` հարանուններիմի ամբողջ շարք արտաքին հնչյունական կազմով կամ ձեով իրարբավականիննման են, երբեմննույնիսկ մոտ են իրար իրենց արտահայտած իմաստներով,ուստի ն հաճախ են միմյանց` առաջացնետարբերկիրառություններումփոխարինում լով իմաստայինշփոթ, ինչպես` ցուցում ցուցմունք, արհեստ արվեստ, պաշտպանել պահպանելն այլն: --

-

--

Ցուցմունք-ը իրավաբանականտերմին է ն նշանակում է «դատարանումտրված վկայություն», իսկ ցուցում-ը` «վարվելու, գործելու հրահանգ, առաջադրանք, պատվեր» կամ` հասկացություն-ը

Տե՛ս Ալ. Մարգարյան,նշվ. աշխ., էջ

119:

«տրամաբանորենմասնատվածգաղափարէ, որ արտահայտումէ իրականության առարկաների ն երնույթների ընդհանուր, էական հատկանիշները, իսկ համկացողությունը` «հասկանալու, ըմբռնելու կարողություն»:Կան հարանուններ,որոնք իմաստայինոչ մի կապ ու չունեն, իրար նմանվում են սոսկ իրենց հնչյունական ընդհանրություն ն կազմով,ձնով հաճախ սխալ կիրառությամբփոխարինումեն միմյանց, ինչպես`ամո/ (լծակից,գութանինլձվող զույգ եզ կամ գոմեշ) ն ամուլ (չբեր), սպրդել (աչքից վրիպելով՝պատահաբարմեջ ընկնել, վրիպել) ն սփրթնել (գույնը գցել, գունատվել), թռչել (թներիօգնությամբօդի միջովգնալ)ն թրջել (որեէբանհեղուկովթացացնել)ն այլն: Վարանուններիշարքերը սովորաբարառաջանում են ձնով մոտ կամ նման ն իմաստովհարաբերակիցայն բառերից,որոնք հիմնականում կազմվում են համարմատ բառերով,գործածականեն նան տարարմատհարանունները,ինչպես` անուշ անհուշ, վանք -վանկ, հույզ հույս, պայտել պայթել.գործուն գործոն, կտրիչ կտրիԾնայլն: Նման դեպքերում հարանուններ կարող են լինել նան տարբեր խոսքի մասերին պատկանող բառազույգեր, ինչպես` դողդոռքուն դողդոջյուն, վաղորդայն (վաղ առավոտ) ն վաղորդյան (առավոտյան), առաջի (որեԼ բանի տեղը) ն առաջին (թիվը, դասը) ն այլն: խոսքում ն առավել ես` գեղարվեստականերկեՎարանունները ունեն րում ոճական որոշակի երանգավորում:Նախ` բանաստեղծական խոսքում գործածվելով տարբեր հաջորդականությամբն առավել նս տողերի վերջում` ստեղծում են համապատասխանհանգավորում, ինչպես` -

-

--

-

--

-

Վտարանդիերկրում աղոտ, Լուսեղ քեզ եմ երազում, Եվ հնչում է որպես աղոթք Արքայականքո լեզուն (Վ. Տ.)՛ Հարանունների ոճական արժեքը նկատելի է հատկապեսբառախաղեր կազմելիս ն ժողովրդականասացվածքներում, ինչպես` «Ուշ (ինի, նուշ լինի», «Ով ալարի, ոչ դալարի», «Հա՛յ-հայը գնացել, վա՛յվա՛յն է նմացել» ն այլն:

8"

ԻՄԱՍՏԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆ

Լեզվի զարգացման տարբեր փուլերում առանձին բառեր որոշակի փոփոխություններիեն ենթարկվում նե հաճախ փոխում են իրենց իմաստը կամ նշանակությունը:Բառերի իմաստափոխությունը հիմնականում պայմանավորված է բառերի բազմիմաստությամբ ն նրանց փոխաբերականիմաստներով:Իմաստափոխությունը լեզվի զարգացման պատմականկարգ է, այն նկատելի է լեզվի զարգացման բոլոր փուլերում: Իմաստափոխությունըկարող է լինել լեզվական ն արտալեզվական: Առաջին կարգի փոփոխություններըպայմանավորված են զուտ լեզվական գործոններով ն տվյալ լեզվի զարգացման ներքին օրինաչափություններով, մինչդեռ արտալեզվականեն բառիմաստի այնպիսի փոփոխությունները,որոնք լեզվաբանական իրողություններ չեն, այլ պայմանավորվածեն արտալեզվական, համաբանական մի շարք գործոններով: Բառիմաստիփոփոխություններըհիմնականումտեղի են ունենում երեք եղանակով. ա) Բառիմաստիընդլայնում: Սա բառիմաստիայնպիսի փոփոխությունն է, երբ բառը պահում է իր հիմնականիմաստը ն, դրանից բացի, ձեռք է բերում նոր իմաստկամ իմաստներ:Այս դեպքում բառն իի բովանդակությանմեջ է ներառնում նորանոր առարկաներ,հատկանիշներ, գործողություն ն այլն, դրանով իսկ ընդարձակվում է տվյալ հասկացությանծավալը: Այսպես` «ուն բառը նախապեսնշանակել է շինություն, կառույց, բնակության վայր, իսկ հետագայում նշանակել է նան ընտանիք,գերդաստան, մարդու մշտական բնակավայր, շինություն, շենք, թագավորական տոհմ ազգատոհմ ապա նան` չամիածո ստեղծագործության կառուցվածքային հատված ն այլն: Քար բառը նշանակում է ոչ միայն ապար, վեմ, այլն՝ շիրմաքար, գերեզմանաքար, կշռաքար, թանկագին քար, ակ, ապա նան՝ այինդ,կարծր, ծանր ն այլն: Կանգնել նշանակում է ոչ միայն նստած կամ պառկած տեղից վեր կենալ, ոտքի կանգնել, այլ նան` /անց առնել, չքայլել, չգնալ, պարապ, անգործ մնալ, հանգիստ, անշարժ մնայ, ուժի գալ, զորանալ ն այլն:

բ) Բառիմաստինեղացումն իմաստափոխությանայն տեսակնէ, երբ աստիճանաբարսահմանափակվում,նեղանում է այդ բառերի հասկացություններիծավալը, հաճախ դաւի կամ սեարտահայտած դի անունը վերածվումէ տեսակիկամ անհատիանվանման: Գրաբարումքաջ բառը նշանակել է «լավ» բառիսընդարձակիմաստով առհասարակ դրական հատկանիշով բնութագրվող՝ կտրիծ,անվեհեր, գեղեցիկ,ընտիր, ճարտարն այլն, մինչդեռ ժամանակակից հայերենում այն ստացել է նեղ իմաստ ն նշանակում է կտրիճ, անվեհեր Հավ բառը նախապեսնշանակել է թռչուն, թռչող կենդանիընդհանրապես,իսկ այժմ նշանակում է միայն ընտանի էգըԹռչունի մարին, Վերարկուբառը նախապեսնշանակել է ընդհանրապեսայն, ինչ է նան ծաժլույթ, ծածկոց, վերվրայիցձգվում է ն համապատասխանել ն օթոց այլն, մակ,գլխի քող, իսկ ներկայումսգործածվումէ միայնմեկ իմաստով`ծոարափեշ զգեստ, վերնազգեստ,յուրահատուկ տաք հագուստ. Բառիմաստինեղացմանարտահայտությունէ նան, երբ հաւսարակ անունը, վերածվումէ հատկանվան,ինչպես` գոհար, թանկագին, ազնիվքար, ադամանդ,իր տեսակիմեջ ազնվագույնը,բայց ն Գոհար` իգականանուն: Կարապետ նշանակելէ ճանապարհբացող, ուղնեորների առաջընթաց,առաջնորդող, այժմ` արականանուն- Ավագնշանակել է առաջինը,գլխավորը,տարիքովմեծը, կարնորը, նշանավորը,այժճ՝ արականանուն: գ) Բառիմաստիշրջում կամ բնեռացումը իմնաստափոխության այն երնույթն է, երբ բառն իր բուն կամ հիմնականիմաստին հակառակ մի նոր իմաստ է ստանում: Այսպես` եչ բառը նախապես նշանակել է /սռւտ,բուժական խոտ, ուստի ն դեղել նշանակել է բուժել, սակայնայն հետագայում, հատկապեսժողովրդախոսակցական լեզվում հակառակ իմաստ է ձեռք բերել` թույն տալ, թունավորել, մահացնողթույն տալ: Պարապելնշանակել է աարապ մնալ, ոչինչ չանել, այժմ նշանակում է մի բանով զբաղվել, մի բան սովորել կամ մի բան սովորեցնել: Ախոյանբառը գրաբարում նշանակում էր քաջ, առաջամարտիկ, ապա նան` հանուն մի բանի մարտնչող, պայքարող, հետագայում` ժամանակակիցհայերենում ստացել է լրիվ տարբեր իմաստ` թշնամի, ոխերիմ հակառակորդ,իսկ արնմտահայերենում, պահպանելով իր նախնական իմաստը, նշանակում է մրցակից, ն այլն: էդ. Աղայանը նշում է նան իմաստափոխութմրցող, չեմապյիոն յան մեջ այլ երնույթ` իմաստներիփոխհաջորդում,որ նշանակում է

բառի հին իմաստի կորուստ, «մահացում» ն նոր իմաստի ձեռքբերում, այլ կերպ ասած` բառի նախկին իմաստի փոխարինումընոր ուղղակի իմաստով,օրինակ` սծղան նշանակելէ զոհարան, բագին, այժմ այդ իմաստը չունի, այլ ուղղակի իմաստնէ` /ահույքհի մի տեսակ, առարկա, ծախել նշանակել է սպառել, ոչինչ չանել, այժմ` վաճառել, խնդրել նշանակելէ որոնել, փնտրել, այժմ` դիմելով մի բան ուզել, խնդիրք ներկայացնելն այլն:

ԲԱՌԵՐԻ ԻՄԱՍՏԱՓՈԽՈՒԹՅԱՆ

ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ՞՝

Ինչպես նկատում է էդ Աղայանը,բառերի իմաստայինփոփոխությունները հիմնականումտեղի են ունենում խոսքի մեջ, բառագործածության գործընթացում ն գերազանցապեսփոխաբերական ու համըմբռնական գործածություններիհետնանք են: Յուրաքանչյուր իմաստայինփոփոխություն,անկախայն բանից, թե ինչ ճանապարհովէ առաջնորդվել,ունի իր պատճառըկամ հիմունքը, որոնք կարելի է ներկայացնելհետնյալհիմնականկետերով: 1. Իմաստափոխություննմանության զուգորդությամբ: Առարկաների, երնույթների, հատականիշներիմիջն եղած որնէ կարգի նմանությունն առաջ է բերում տվյալ առարկայի,հասկացության անվանման գործածություն` որնէ կողմովդրա նմանություննունեցող առարկայիհամար: Արտաքիննմանության հիմունքով առաջ են եկել մարմնի մաս նշանակող մի շարք բառերիտարբեր իմաստները: Այսպես` գ/ու/Ս բառը, որ նշանակումէ ցճդածն առարկա,առարկայի գնդածնծայրը, ձեռք է բերել մի շարք կիրառություններ,որոնք պայմանավորվածեն դրա նմանությունն ունեցող առարկաներիհամար, ինչպես` սոխի գլուխ, պանրի գլուխ, աչք բառի նմանությամբ` դարակի աչք, խուրջինի աչք, սեղանիաչք, բերան բառինմանությամբ,որ նշանակում է՝ անոթներիբացվածք, որով մի բան են լցնում մեջը կժի բերան, կաթսայի բերան, սափորիբերան, ջրի բերան, թն բառի նմանությամբ՝ ինքնաթիռիթն, վերարկուիթենայլն: 2. Ինաստափոխություն կցորդության հիմունքով: Սա առաջաէ ցել առարկաներիմիջն եղած կապի ն դրա հիման վրա` նրանց ան77

Տե՛ս

Ըստ

էդ. Աղայան,նշվ. աշխ., էջ 106: էդ. Աղայանինշվ. աշխ.:

վանումներիմշտական կամ հաճախակիգործածվելու պատճառով մեկ առարկայիանվանումըմի այլ առարկայի վրա տարածելը,օրինակ` հաժար բառը, որ նշանակում / «առարկայի հաջորդականկարգը նմանների շարթում ցույց տվող թիվ»՝ գործածվելով հյուրանոցի սենյակներիվերաբերյալ (համար այսինչ սենյակ) ստացել է «հյուրա-

նոցի առանձին սենյակ կամ բնակարան» նշանակությունը: Նույն եղանակովէլ սեղան կահույքի առարկաննշանակում է ուտելիք, ուտելեղեն, հացկերույթ, աթոռ նստելու հարմարանքը նշանակում է նան ս"/աշտոն`աթոռից զրկել նշանակումէ ս/աշտոնիցզրկել ն այլն: 3. Իմաստափոխություն գործառական(ֆունկցիոնալ) հիմունտեղի է ունենում այն դեպքում, երբ մի քով: Այս իմաստափոխությունը առարկայիանվանումն անցնում է նույն կամ նույնանմանգործողությանը, դերը կատարող,նույն նպատակինծառայող մի այլ առարկայի, ինչպես`թռչունի թն ն թն` ինքնաթիռիքաշող մակերես, որ ծառայում է ինքնաթիռիթռիչքին, ինչպեսթնրթ̀ռչունի, լապտեր գրաբարումնշանակել է ճոագ, (անթեղ, ջահ, իսկ գրականաշխարհաբարումստացել է նան /ումսավորման ապակյաանոթ իմաստը, որի մեջ դնում են լույսի (մոմ, լամպ), իսկ այժմ նան՝` ավտոմեքենայի,շոգեքարշի աղբյուրը առջնի Սամ ետնի լուսարձակ, սայլակ նշանակել է մոռքրիՍսայլ, իսկ այժմ նան` ձժեռքի(ամ այլ հարմարանք` բռնելու ն տեղափոխելու համար,ինչպեսնան` դեռեսչքայլող երեխաներինն հաշմանդամներին ման ածելու անվավոր հարմարանք, տարբեր մեքենաներին կցվող նստելու հարմարանք ն առանձին մեքենաների զամբյուղածձնմաս` ծանրություններտեղափոխելուն բարձրացնելուհամար: 4. Իմաստափոխություն թյուրըմբռնման հետնանքով: Սա այն երնույթն է, երբ իմնաստափոխությունը տեղի է ունենում բառերի կամ դրանց բաղադրիչների սխալ հասկանալու, բառերի ճիշտ նշանակությունն ու գործածությունը չիմանալու, բառերի կազմությունն ու ստուգաբանությունը սխալ պատկերացնելու ն նման երնույթների հետնանքով,օրինակ` վարմ/աբեկելբառը նշանակում է անվանարկել, մեկինխայտառակել ն կազճվածէ վարմ (հեղինակություն) ն բեՍել (մոտրել) բաղադրիչներից:Եվ քանի որ խոսակցականլեզվում վարկ բառը գործածականչէ, ուստի ն հաճախխոսողներըմարմաբեկել բառի առաջին բաղադրիչը կապում են մարք բառի հետ ն այն դարձնումմարքաբեկել: Արդուկբառը կազմված է արդ արմատից,որ նշանակումէ ծն, ն -ու/ ածանցից ն նշանակում է ծն տայ՛ Վետագա117

յում, չիմանալով արմատիբուն իմաստը,այն կապել են հարթել բառի իմաստիհետ ն հաճախ գրրւմն արտասանումեն հարթու: Կամ՝ ճրագալույց բառը, որ բաղկացածէ ճրագ, լույց, լուցանել (վառել)

բաղադրիչներից,դարձել է ճրլագայույս: 5. Իմաստափոխություն զգացական-վերաբերմունքային իբուն իմաստներից,կարող են արտամաստով: Բառերը, բացի իրենց իմաստներ, որոնք գնահահայտել նան սուբյեկտիվ, կամայական են տում կամ բնութագրում բառերի ցույց տված առարկաները, երնույթներն ու գործողությունները:ենց այդ գնահատականնու վերաբերմունքը բառի գործածությանհետնանքովկարող են ամրանալ բառին, դառնալ նրա մի նոր նշանակությունը կամ ավելի զարգանանրա հին իմաստին: Այսպես` մարժալով` պարզապես փոխարինել: է բառը գործ ապետ նախապես լսծվել շատ սովորականումուցիչ նշանակությամբ, բայց հետագայումայս բառն աստիճանաբարձեռք է բերում արհամարհական, բացասականիմաստ. գործ է ածվում «վատ, տգետ ուսուցիչ» իմաստով, կամ` ռամիկ, գեղջուկ բառերը սկզբնականշրջանում գործ եր ածվել սովորական «գ/ուղացի» նշասրանք աստիճանաբար ձեռք են բենակությամբ,բայց հետագայոլմ րում բացասական,արհամարհական իմաստ ն գործ են ածվում վիրավորական իմաստով: Երիտասարդների շրջապատում հաճախ գործածականօծղո բառը, որը գյուղացի բառի կրճատվածձնն է, այսօր ավելի շատ ստացել է «անբարեկիրթ, հետամնաց, անճաշակ» ն այլ բացասական իմաստներ: Իմաստափոխությունըկարող է ունենալ նան բազմաթիվ այլ հիմքեր, որոնցից ժամանակակիցգրական հայերենում ավելի տարածված է իմաստներիբաղարկության(միացման)հետնանքովկատարված իմաստափոխությունը: Այսպես` մեղանչել բառը նշանակումէ «մեղք գործել», բայց խոսակցականլեզվում, որից թափանցելէ նան գրական լեզու, այդ բառը գործածվում է նան «/սյճայ, գթայ, զղջալ» իմաստներով` մեդա բառի ն մեղքը քավել, մեղք գալ կապակցություններիբաղարկությամբ: Կատարելիություն,որ նշանակում է Սատարելիլինել, գործածում են «/ատարյալ, անթերիլինել» իտռաստով, սյատկանելիություն` «պատկանելի լինելը» պատկանելը իճաստով` Սատարելություն, պատկանելություն բառերիբաղարկությամբն այլն:

ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ

ՀԱՅԵՐԵՆԻ

ԲԱՌԱՊԱՇԱՐԸ

Ժամանակակիցհայերենի բառապաշարը զարգացման երկարատն ու բազմաստիճան փուլեր է անցել. սկսած նախագրային շրջանից` մեր լեզվի բառապաշարը զարգացել, հարստացել ն քաէ կրել: նակականու որակականնոր փոփոխություններ բարդ ն երկարատն Բառապաշարի զարգացումնու հաիստացումը քննությունը, նրա պատմականգործընթացէ, ուստի ն բառապաշարի դասակարգումը, դասակարգմանսկզիունքներն ու մերձեցումները գիտականլուրջ ն ընդունելի չափանիշներեն պահանջում:Բառապաշարի ուսումնասիրությանառաջին ն կարնորագույնխնդիրը նրա դասակարգմանսկզբունքներին մոտեցումների ճշգրտումնէ: Այս առումուլ ինչպեսհայ, այնպես ն ընդհանրապես լեզվաբանությանմեջ եղել են ն կան տարբերմոտեցումներ ն ձնակերպումներ:Նպատակ չունենալով խորանալայս հարցիմասինեղած ընդունելի,գիտականորենբանավիճային հարցադրումներիմեջ` մեր կարծիքով`դասակարգմանառաջին չափանիշն ու սկզբունքը բառապաշարի ծագումնաբանական սկզբունքն է, ինչպես նան բառապաշարիդասակարգումնու խմբավորումն ըստ առաջացմանուղիների:Մինչննշվածսկզբունքներիթճնությունը` ամենիցառաջ նշենք, որ հայոց լեզվի բառապաշարը կազմվածէ բառայինհիմնականֆոնդից ն բառայինկազմից: Բառային հիմնականֆոնդը բառապաշարիհիմքն է, նրա ամենակայուն շերտը, որի մեջ առաջինհերթին մտնում են նախնականամենակարնորն ամենաանհրաժեշտ այն բառերը,որոնք մուտք են գործել այդ լեզվով խոսող ժողովրդիկյանքում: Դրանք ընդհանուրգործածական այն բառերն են, որոնք անվանումեն շրջապատող իրականության առարկաները,երնույթները,հատկանիշները,գործողությունները ն այլն, ինչպես` հաց, ջուր, մարդ, թե, քիթ, երես, ճակատ, ատամ, մայր, քույր, հնձել, ցանել, մշակել, կառուցել, սն, սպիտակ, կարմիր, երկար,բարակ, խելոք, ուրախ, արագ, դանդաղ ն այլն: Ըստ այս մոտեցման` բառապաշարիառաջին խումբը կազմում են բնիկ հայերեն բառերը: Բնիկ հայերեն են համարվում հնդեվրոպականհիմք լեզվից եկած այն բառերը, որոնք իբրն այդպիսին, Հր. Աճառյանիվկայությամբ կազմում են հայոց լեզվի բառապաշարի հիմնական շերտը, որոնք համեմատաբարավելի հին ծագում ունեն, ն դրանց թիվը հասնում է մոտավորապես 930-ի: Նշված բառերն ըստ նշանակությանն տեսակի կարող են ներկայացնել հասարակական կյանքիտարբեր ոլորտներ, ինչպես.

ա) Մարդու մարմնի մասեր. աչք, ականջ, լեզու, այտ, ատամ, երես, լինդ, նյարդ, ստինք, սրունք, ազդր, բերան, եղունգ, ուս ն այլն: բ) Բնություն, կրոն, նախապաշարմունքներ.արե, աստղ, առու, ամայրոսյ,գետ, լույս, լուսին, ձյուն, անեծք, երդում, մեղք, սուրբ, ձոն, քավել ն այլն: գ) Ընտանիք, ազգակցություն.ամուսին, այր, դուստր, եղբայր, ընկեր, հայր, մայր, մանուկ, որդի, սկեսուր, տալ. քենի, ուստր, տայգր ն այլն: դ) Կենդանիներիանվանումներ. ա/ծ, աքաղաղ, Փառ, կով, հավ, ձի, աղվես,առյուծ, արջ, բորենի, գայլ, մրջյուն, գորտ, մուկ ն այլն: ե) Անասնապահություն, երկրագործություն.արոր, բահ, եղան, այգի, արտ, արածել, հովիվ, տավար,որոճալ, թրիք ն այլն: զ) Արհեստ,արվեստ,գույներ. դարբոն, ասեղ,թիթեղ, կարթ, ձուլել, երգ, երգել, ուսանել, դեղին,դեղծանն այլն: դ) Ուտելիք, ըմպելիք, հագուստ, զարդեր. -«այ/ուր, թան, կերակուր, մածուն, ջուր, մեղր, անկողին,բարձ, գինդ, զգեստ ն այլն: Այս առումով Հր. Աճառյանըմատնանշում է 22 կետ, այդ թվում նան դերանուններ,շաղկապներ ն այլ սպասարկու բառեր: Ծագումնաբանականառումով հաջորդ շերտը կազմում են այսպես կոչված ստացվածքայինբառերը,որոնք այն բառերն են, որոնք հայերենին են անցել այն ժողովուրդներիլեզուներից, որոնք ձուլվել են հայերին հայացեղ լեզվի զարգացման նախնականփուլում: Ըստ Հր. Աճառյանի «Հայերեն արմատական բառարանի» տվյալների` մեր լեզվի բառապաշարում կա այդպիսի 3680 բառ, որոնք մեր բառամթերքիկարնոր ն հաճախակիգործածական մասն են կազմում, ինչպես` աղջի(, առավոտ, աներ, գազան, գնալ, գարի, երկաթ, երկիր, զավակ,լեռ, լիճ, խաղող, ծաղիկ,հաց, ոսկի, պատ ն այլն: Այս խմբի մեջ են մտնում ճան հաճախակիգործածվող դերանունները, թվականները, շաղկապները, կապերը, ձայնարկություններն ու եղանակավորողբառերը: Բառային հիմնականֆոնդը լեզվի ընդհանուր բառապաշարում մեծ թիվ չի կազմում, բայց դրանք կիրառական առումով կայուն են ն գործածությամբ` տնական: Նրանք երկար ժամանակահատվածում փոխանցվում են լեզվի զարգացման տարբեր փուլեր՝ սերնդից սերունդ: Հասարակականկյանքում տեղի ունեցած փոփոխությունների հետնանքովնրանք նս չնայած դանդաղ, բայց ն այնպես ենթակա են

Բառապաշարի մյուս` ստվար մասը, որ որոշակի փոփոխության: անվանում ենք բառային կազմ, իր մեջ ընդգրկում է լեզվի բոլոր բառերը, այդ թվում ն բառային հիմնականֆոնդը: Ի տարբերություն բառային հիմնականֆոնդի` բառային կազմը քանակապեսավելի ընդարձակ ու փոփոխական է, այն լեզվի զարգացման տարբեր փուլերում համալրվում է նորանոր բառերով ն իմաստային տարբերակներով, այն որակապես փոփոխության է ենթարկվում, կատարելագործվում. այդ խմբից դուրս են մնում բազմաթիվ հին ու հնացած բառեր, հնաբանություններ, դրանց փոխարեն են մտնում նոր բառեր, նորակազմություններն փոխաբառապաշար ռություններ: Բառային կազմում տեղի ունեցող փոփոխություններըհիմնականում պայմանավորվածեն հասարակականկյանքում տեղի ունեցող պատմական, քաղաքական, հասարակական,գիտական, մշակութային կյանքում տեղի ունեցող փոփոխություններով: Բառապաշարի հաջորդ շերտը կազմում են փոխառությունները կամփոխառյալբառերը:

ՓՈԽԱՌՅԱԼ

ԲԱՌԵՐԸ ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ

ՀԱՅԵՐԵՆՈՒՄ::

Հայ ժողովուրդն իբրն աշխարհի հնագույն ն զարգացած ժողովուրդներիցմեկը դարեր շարունակ փոխադարձշփումների մեջ է եղել իր հարնանների հետ քաղաքական, տնտեսական, մշակութային ն այլ ոլորտներում, որոնք էլ բնականաբարառաջ են բերել լեզվական ազդեցություններ ն փոխազդեցություններ,իսկ դրանք առաջին հերթինարտացոլվումեն բառապաշարի ոլորտում, բառային փոխառություններով: Փոխառություններըմի ժողովրդի լեզվից մեկ այլ ժողովրդի լեզվին անցած բառերն ու քերականական իրողություններն են: Բառային փոխառություններըյուրաքանչյուր լեզվի համար կատարվում են անհրաժեշտաբար, ժողովրդի հասարակական, քաղաքական, տնտեսական,մշակութային կյանքի առաջադրած անմիջական պա»

Սուքիասյան, նշվ. աշխ., էջ 163-164: Աճառյան,Հայոց լեզվի պատմություն, Եր.,հ. 1,2: Է. Աղայան, նշվ. աշխ., էջ 168-170 Ա. Մարգարյան,նշվ. աշխ., էջ 147-168:

Տե՛ս

Ա.

Տե՛ս

Հ.

հանջով: Աշխարհում չկա մի լեզու, որ այս կամ այն չափով հարնան լեզուներից փոխառություններչունենա: Փոխառությունները լինում են անմիջականն միջնորդավորված: Անմիջականեն տվյալ բառի սկզբնաղբյուրըհամարվող լեզվից ուղղակիորեն վերցրած բառերը, օրինակ` հայերենը ռուսերենից ուղղակիորեն վերցրել էր սովետ, բոլշնիկ, սովխոզ, տրակտոր ն նման բազմաթիվ բառեր, որոնցից շատերը այսօր նույնիսկ գործածական չեն: Միջնորդավորվածեն այն փոխառությունները,որոնք կատարվում են ոչ թե տվյալ բառի սկզբնաղբյուրը հանդիսացող լեզվից, այլ մի ուրիշ` միջնորդ լեզվից: Այսպես` լատիներենի ճորայուս (զորքի միավոր), կոդեքս, կապիտալ, պլենում բառերը հայերենին են անցել ռուսերենի միջոցով, այլ ոչ թե ուղղակիորենլատիներենից, ուստի ն դրանք միջնորդականփոխառություններեն: Այս խմբի մեջ պետք է առանձնացնելայն բառերը, որոնք ցույց են տալիս այս կամ այն երկրին հատուկ երնույթներ, այս կամ այն ժողովրդին հատուկ սովորույթներ, կենցաղային իրեր, արտադրանքներ ն այլն: Այսպես` մեր լեզվի բառապաշարումգործածականեն ռուսերենին բնորոշ ստեպ, մուժին բառերը, միջինասիական լեզուներից՝ դշլաղ, ակին, ճապոներենից ՝ (/հմոնո, գեյշա (պանդոկներիպրոֆեսիոնալ պարուհի), հնդկացիներից`մո(/ասին,վրացիներից` այուրի ն այլն: Փոխառությունների այս խումբը սովորաբար անվանում են

հատկականփոխառություններ: Հայերենը ոչ միայն փոխառություններէ կատարել բազմաթիվ լեզուներից, այլն միաժամանակինքը նս փոխատուլեզու է: Հայերենից այլ լեզուների են անցել բազմաթիվբառեր: Հր. Աճառյանն իր «Հայերեն արմատական բառարանի» գլխաբառերի 5-րդ բաժինը նվիրել է հայերենից այլ լեզուներին անցած փախառություններին: Այդ բառերից են` այում, ավել, գույն, խաչ, խնձոր, պղինձ, նուշ, տաճար, մածուն, ապա նան` /ավաշ, ն այլն, բնականաբարհնչյունական, արտասանականզգալի փոփոխություններով: Բառերի զգալի մասը փոխառուլեզվից է անցել շատ հեռավոր ժամանակներում, իսկ որոշ բառեր` հետագայում, մեծ մասամբ ազգային գրական լեզուների ստեղծման շրջանում: Ըստ այդմ էլ տարբերակվում են հին կամ հնագույն փոխառություններն նորագույն փոխառություններ: Հ. Աճառյանիտվյալներով, հայերենի շուրջ 11 հազար արմատներից փոխառյալէ 4015-ը, որոնք հիմնականում հայերենինեն ան122

ցել հայոց լեզվի նախաաշխարհաբարյան շրջանում, ն ըստ որում դրանք հատկապես այն ժողովուրդների բառերն են, որոնց հետ հայերը տնտեսական, վարչական, մշակութայինն այլ կապեր ու հարաբերություններեն ունեցել:

Պարսկական (իրանական) փոխառություններ: Քանակա-

կան առումով հայերենը ամենաշատ փոխառություններ է կատարել պարսկերենից,որոնց թիվը հասնում է 1411-ի: Այս հանգամանքը է նրանով, որ նախ` պարսկերենընույնպես հնդեվրոպայմանավորված է պատկանում, հայերենին ցեղակից լելեզվաընտանիքին պական ու զու է, ապա` հայերի պարսիկներիհարնանությունը շատ ավելի հին է ն գալիս է դարերիխորքից, դեռես մ. թ. ա. 7-րդ դարից: Պարսկական փոխառությունները վերաբերում են արտաքին աշխարհի, հասարակական կյանքի տարբեր իրողություններին, հատկապես` երկրագործությանն ու բուսականությանը, ինչպես՝ թութ, արմավ, կաղամբ, մանուշակ, հասմիկ, շաղգամ, պարտեզ, մարդ, վարունգ, օշինդրը, նոծի, բրինձ, դրախտ ն այլն, մարդու ն մարմնի մասերի անվանումներին` բազուկ, դաստակ, անդամ, գես, դեմք, ճակատ, վարս, բաշ ն այլն, գիտությանն ու արվեստին` աշակերտ, դաստիարակ, գանձ, դերձակ, դպիր, թմբուկ, նկար, մատյան, նմագ, վարդապետ, տավիղ, ճախարակ,քանդակել, զանգակ ն այլն, երկրի,պետության, վարչական անվանումներին` աշխարհ, ասպետ, բդեշխ, գումարտակ, դար, զենք, զրահ, թշնամի, իշխան, հրովարտակ, ոստիկան, պատերազմ սպա, սեպյուհ,վահան, մարդ, նիզակ, պետնայլն, հագուստի, զարդերի, առտնինտնտեսության, տան, հարսանիքի ն այլ անվանումներ`ճառյարանջան, գրատուն, թագ, խույր, կոշիկ, հանդերձ, մուշտակ, բաժակ, բարձ, դույլ, զամբյուղ, պայուսակ, սրվակ,վանդակ,մոմ, շիշ, ասյուխտ,խորտիկն այլն: Հայերենը պարսկերենից փոխ է առել նան բազմաթիվ անձնանուններ ն տեղանուններ,ինչպես` (նահիտ, Արշակ, Երվանդ, Սուրեն, Վարդան,Տիգրան, Արտաշատ, Բագավան, Հրազդան, Վասպուրական, Վաղարշապյատ ն այլն: Պարսկական փոխառությունները բնորոշվում են նան հնչյունական, ձեաբանական, կառուցվածքայինմի շարք ցուցիչներով: Պարսկականծագում ունեն հայերենի ոռ (հրահանգ, հրաման, հրապարակ), պատ- (պատերազմ, պատգամ, պատկեր, պատվեր, պատկեր, պատերազմ), վ մասնիկովն -ակ վերջավորությամբ (որը նվազական

մասնիկչէ) կազմված բառերը (/ահան, վանդակ, վարդ, վերմակ, նամակ, սպիտակ,դմակ, փերեզակ,սմբակն այլն): Ձնաբանականմասնիկներիցպարսկերենիցեն անցել առ ն դժ ժխտական նախածանցներովն տար, անակ, ան, անդակ, պան, պետ, ստան վերջածանցներովկազմված բազմաթիվ բառեր, ինչպես` ապերախտ,ապուշ, դժբախտ,դժգույն, տարաժամ,բովանդակ, սուրհանդակ, աշտանակ, հանգանակ,պաշտպան, պահապյան,նահայետ, սպարապետ,դատաստան,շահաստանն այլն: Ինչպես նկատել է Հր. Աճառյանը,պարսկերենիազդեցությունը հայերենի վրա գոյատնել է մինչն 11-րդ դարը, այսինքն մինչն այն ժամանակ, երբ Հայաստան են ներխուժում թուրքական բարբարոս ցեղերը ն իրենց տիրապետությունն են հաստատում հայերի վրա: Այս շրջանից արդենպարսկերենիազդեցությունըհայերենի վրա տեղի է ունենում թուրքերենի միջոցով: Ղունրական փոխառությունները յունական փոխառություններ:

հայերենինեն անցել հատկապես3-4-րդ դարերում, երբ հայերը 301 թվականին պաշտոնապես ընդունեցին քրիստոնեությունը: Պատահական չէր, որ այս ժամանակահատվածումն դրանից հետո հայերը հունարենից թարգմանեցինԱստվածաշունչը,ինչպես նան մի շարք քերականականն փիլիսոփայականաշխատություններ:Անհրաժեշտ է նշել նան այն հանգամանքը, որ հունարենից կատարված փոխառությունները հայերենին են անցել հիմնականում գրական ճանապարհով: Հր. Աճառյանիվկայությամբ` հունարենից հայերենին են անցել 918 բառ ն հունարենի միջոցով լատիներենից`151 բառ: Հունարենից կատարված փոխառություններընս իմաստային տարբեր խմբերի են պատկանում: Հատկապեսգերիշխող են մշակութային կյանքին, կենցաղին վերաբերողբառերը, ինչպես` ակադեմիա, ամբիոն, ամֆիթատրոն,ափսե, բեմ, գաղափար, գավաթ, եթեր, երգեհոն, զեփյուռ, կիթառ, կլիմա, պնակ, պոետ, տաղանդ, վրձին, ստամոքս, տիտան ն այլն, իսկ ապա` կրոնական-եկեղացականբառեր` եպիսկոպոս, եկեղեցի, թեմ, կաթոլիկ, մատուռ, մեռոն, կիրակի, պատրիարք, փիլոն ն այլն: Հաջորդ խմբերը վերաբերում են կենդանիների, բույսերի, հանքերի ն այլ անվանումներին,ինչպես` դափնի, լիմոն, կեռաս, կիտրոն, հակինթ, նարգիզ, մեղրապոպ (ձմերուկ), դելփին, կետ, տառեխ, կոկորդիլոս, փասիան,ադամանդ, հակինթ, մետաղ, բյուրեղ ն այլն:

Հայերենը հունարենից փոխ է առել նան մի շարք անձնանուններ, ինչպես` (նդրեաս, Բարսեղ, Կիրակոս, Հեղինե, Մինաս, Ղնոնդ, 7ետրոս, Պողոս, Սուքիաս, Վասիլ, Երանոս ն այլն: Նշենք նան, որ իբրն օրինաչափություն հունական ծագում ունեն հիմնականումայն բառերը (ն հատուկ, ն հասարակ), որոնք վերջավորվում են -ուս ն -ռն մասնիկներով, ինչպես` ծա/յհսՍոսյոս,բարբարոս, հյուպատոս, մաթեմատիկոս, օվկիանոս, հերետիկոս, ամբիոն, երգեհոն,լիմոն, կիտրոն, մյուռոն, ստադիոն ն այլն: Ինչպես արդեն նշել ենք, հունարենի միջոցով հայերենին են անգել նան մի շարք բառեր եբրայերենից, ինչպես` այեյուիա, գեհեն, հոբելյան, բոսոր, րաբբի, րաբբունի, ովսաննա ն այլն, ինչպես նան մի շարք անձնանուններ` Աբել, Աբրահամ,Ադամ, Աննա, Բաղդասար, Դավիթ, Եփրեմ, Ռուբեն, Սահակ, Թամար, Մանվել, Մարիամ, Սիքայել, Ռուբեն, Սահակ ն այլն:

Արաբականփոխառություններ:Հայերենին արաբերենից անցած փոխառություններն ավելի ուշ շրջանի լեզվական իրողություններ են` 7-10-րդ դարերում, երբ արաբներընվաճում են Գայաստանը, ն ապա` 12-րդ դարում ու դրանից հետո, երբ արաբներն իրենց իշխանությունն են հաստատում Կիլիկիայում ու Ասորիքում: Արաբերենից հայերենին են անցել շուրջ 700 բառ, որոնց մի մասը գրական փոխառություններեն, իսկ մյուսները հայերենին են անցել բանավոր եղպնակով: Արաբականփոխառությունները հիմնականում վերաբերում են գիտությանը, արվեստին ն արհեստին (ալքիմիա, մունետիկ, սյայտար, լպուտ (գզրար), հագամ (սափրիչ) ն այլն), երկրագործությանն ու բուսական աշխարհին (ափիոն, բակլա, հինա, սալաթ, ռուզ (բրինձ) խոյխ ն այլն), առտնին տնտեսությանը, բժշկությանը (թաս, /խսիր,կողպեք, սնդուկ, նոպա, շարաբ (խմելու դեղ), համատես (հոդացավ)ն այլն): Արաբերենից են անցել նան մի շարք հատուկ անուններ` (միր, Ասադ, Ասլի, Դովլաթ, Հասան, Ջալալ ն այլն: Կան նան բազմաթիվ արաբական փոխառություններ` հատկապես բժշկությանը, բույսերին ու կենդանական աշխարհին, առօրյա կյանքին վերաբերող, որոնք վաղուց արդեն գործածականչեն: Ասորական փոխառություններ: Ասորական հարաբերությունները հայերի հետ սկսվել են հնագույն ժամանակներից` դեռնս մ.թ.ա. 2-րդ դարից: Ուշագրավ է, որ հայերեն առաջին գիրքը` «Սողոմոնի առակները», թարգմանվել է ասորերենից: Ասորականփոխառությունները հայերենում հասնում են 211-ի:

Ասորական փոխառություններընս իրենց արտահայտած իմաստներով բազմաբնույթ են, հատկապես ավելի հաճախակի գործածություն ունեն առտնին տնտեսությանը վերաբերողբառերը` (Հացին, շամփուր, մախաթ,շղթա, կաթսա, կողով, գիտությանն ու արվեստին վերաբերող բառերը` մագաղաթ,հաշիվ, փիլիսոփա, ծնծղա, քնար, ուտելիք ն ըմպելիք` /սավիծ, խմոր, ձեթ, մանանա, պաշտոններ ն զենքեր անվանող` ամիրա, (ոմս, աքսոր, գաղութ, մաքս, շեղբ, սվին, սուսեր ն այլն, հագուստ ն զարդեր` գույս/ա, խանձարուր, շպար, ժամանակ ցույց տվող բառերը` դար, շաբաթ, ուրբաթ ն այլն, ինչպես նան մի շարք հատուկ անուններ, անձնանուններ` (բգար, Ահարոն,Եղիշե, Շամիրամ, Շուշան, Սարգիսն այլն:

Թուրքական փոխառություններ: Թուրք-թաթարական փոխառություններըհայերենում սկզբնավորվում են դեռես 11 12-րդ դարերից ն պայմանավորվածեն նշված ժամանակաշրջանումՓոքր Ասիաներխուժած թուրք-թաթարականցեղերի տիրապետությամբ: Ինչպես նկատել է Հր. Աճառյանը, այս ազդեցությունը հայերենում հատկապես նկատելիէ բարբառներիվրա: Եթե հայ բարբառներում թուրքական փոխառություններըհասնում են մինչն 4000-ի, ապա գրական լեզվում դրանց թիվը կազմում է ընդամենը 1700, որոնցից շատ քչերն են տարածում գտել ն գործածականեն գրական լեզվում: Թուրքերենից անցած մի շարք փոխառություններմիջնորդավորված են, այսինքն` դրանք հայերենին են անցել կամ պարսկերենից կամ արաբերենիցթուրքերենիմիջոցով: Թուրքերենից կատարված փոխառություններըհիմնականում վերաբերում են տնտեսության,անասնապահությանն կենցաղային տարբեր ոլորտներին, որոնք հատկապեսգործածականեն խոսակցական լեզվում, ինչպես` չոբան, օջայխ,յարդ, չոլ, յոլա (յոլա գնալ), բեկ, բիճ, ելակ, թուման, տոպրակ, քութեշ, աթաբեկ, բեղ, վառոդ, տոպրակ, խանութ, խաթուն(տիկին), խոտոր ն այլն: -

-

Վրացական Վրացականփոխառությունները փոխառություններ: հայերենում ավելի ուշ շրջանի լեզվական իրողություններեն` սկսած 12-րդ դարից: Դրանք, ինչպես նշում է Վր. Աճառյանը,անցել են գրավոր ն բանավոր եղանակով ն ավելի շատ ժողովրդախոսակցական բնույթի են, մոտավորապես60 բառ, որոնք զանազան ճշանակություններ են արտահայտում, ինչպես` /սազ (գիծ), թու, ծես, ճաղ, ծիտ, տխիլ, մաշիկ, փոցխ, պռոշ, բղավել, ոն (մուշտակ կարող), խիզան

(պանդուխտ),թոխրել ն այլն: Կովկասյան այլ լեզուներից վրացերենի միջոցով հայերենին են անցել կենցաղին ն տնտեսությանը վերաբերող շուրջ 40 բառ:

ՆՈՐ ԵՎ ՆՈՐԱԳՈՒՅՆ

ՓՈԽԱՌՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Նոր ն նորագույնփոխառությունները բացակայումեն հայոց լեզվի նախորդփուլերում` գրաբարում, միջին հայերենում, ն գործածականեն միայն նոր հայերենում: Այս փոխառություններըհիմնականումկատար-

վել են եվրոպականլեզուներիցն գերազանցապեսռուսերենից: Եվրոպականլեզուներից կատարվածփոխառություններնամենից առաջ միջնորդավորվածեն ռուսերենի միջոցով, իսկ վերջին տարինեեն` հատկապեսանգլերենից: րինանմիջականփոխառություններ են անցել Հոնֆերանս, պրեֆերանս, Ֆրանսերենից հայերենին թեյ, հայդուկ (նան`չինարեն), լիվր, պրոսյագանդա,կարդինալ, հորիզոն, մեթոդ, Ժեստ, հունարենից օմյուռ, փարոս, բուրժուազիան այլն: Այսօր մեր գրական ն խոսակցականլեզուների բառապաշարի վրա լուրջ ազդեցություն է գործում անգլերենի բառապաշարը հատկապես գիտատեխնիկական,տնտեսության, առնտրի ն կենցաղային ոլորտներում, ինչպես` մարյեթ, մարկեթինգ, բոուլինգ, պրեֆինգ: Նորագույն փոխառություններիմեջ գերիշխող դեր ունի ռուսերենը:

Ռուսական փոխառություններ:Ռուսերենից կատարված փոխառություններըհատկապես նկատելի են 18-րդ դարի առաջին քառորդից,երբ ԱրնելյանՎայաստանըմիավորվումէ Ռուսաստանին(1828 Թ): Ռուսական փոխառությունները գերազանցապես կատարվել են գրավոր ճանապարհով ն իմաստայինտեսակետիցբազմաբնույթ են, հիմնականում վերաբերում են վարչական, տնտեսական, քաղաքական, ռազմական, կենցաղային հարաբերություններին, ինչպես` կոլխոզ, սովետ, բորշչ, կոտլետ, պելմենի, պոնչիկ, սապոգ, դրուժինա, տանկ, բոլշնիկ, դումա, ստեպ, կուլակ, տայգա, զագս ն այլն: Խոսակցական լեզվում բավականինգործածականեն բու/մար, մալցեպ ն այլն: Բագմաթիվ բառեր հայերենին են անցել ռուսերեն բառերի տառացի թարգմանությամբ ն ըստ այդմ էլ կոչվում են բառային պատճենումներ, ինչպես` հնքնաթիռ, ինքնագնաց, ինքնահոս, ինքնանոռ, ինքնորոշում, հեղաշրջում, գնդացիր, կիսապաշտ, վերակառուցում,

յար,

պալտո,

բուժքույր, մերկասառույց,թթվածինն այլն: Մի շարք բառեր կազմվել

ռուսերեն բառերիմի մասի թարգմանությամբ,ինչպես` ս/ծտբանկ, ռադիոհաղորդում,սանհանգույց,քիմմաքրում, հակագազ,քաղբյուրո, պետավտոտեսչություն ն այլն, որոնք էլ կոչվում են կիսապատճենումներ: Ռուսերենը հատկապեսհանդես է եկել որպես միջնորդ տարբեր լեզուներիցբազմաթիվբառերիփոխառությանժամանակ, ինչպես` իսպաներենից`/սուդա, սիլոս, հոլանդերենից տրապ, հոլ, ճապոներենից` ձյուդո, սոյա, իքեբանա,իեն, գերմաներենից`մարկ, կրոնն այլն: Փոխառությունները ն բառապատճենումներըմեր լեզվի բառապաշարում կարող են գործածվել այնքան ժամանակ,քանի դեռ հայերենը չի ստեղծել այդ բառերինհամապատասխանազգային ձներ: են

ՕՏԱՐԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Ինչպես արդեն նշվեց, փոխառությունըյուրաքանչյուր լեզվի համար հարկի, անհրաժեշտ լեզվական իրողություն է, երբ տվյալ լեզուն, քանի դեռ իր սեփականբառապաշարիմիջոցով չի կարող այս կամ այն նոր առարկան, երնույթը, որնէ հասկացություն անվանել, բնականաբար տվյալ անվանումը պետք է վերցնի այս կամ այն լեզվից: Այսպես` անցյալ դարի 50-ական թվականներին, երբ ստեղծվեց հեռուստացույցը, հայերենում դրա հայերեն անվանումը դեռնս չկար, ն այդ իսկ պատճառովորոշ ժամանակ գործածվումէր «տելեվիզոր» բառը, որը ռուսերենից էր անցել հայերենին: Վետագայումմեր լեզուն որպես բառային պատճենում ստեղծեց հեռուստացույց բառը, որը գործածականդարձավ ն աստիճանաբարդուրս մղեց նախկին ձնը: Այսօր արդեն «տելեվիզոր» բառը ոչ թե փոխառությունէ. այլ` օտարաբանություն, քանի որ մեր լեզուն ունի իր համապատասխան,համարժեք ազգային ձնը: Այս նույն եղանակովժամանակինգործածական էին շույտուրա, տրադիցիա,ռեսպուբլիկնա,սովետ, տուրիստ ն նման բազմաթիվ բառեր, որոնք ժամանակինհայերենի բառապաշար էին մուտք գործել որպես փոխառություններ,այսօր արդեն, երբ մեր լեզուն իր սեփական բառակազմական միջոցներով ստեղծել է դրանց համապատասխանհայերեն` մշամույթ, ամանդույթ, հանրապետություն,խորհուրդ, զբոսաշրջիկ ձները, նախկիններնարդեն վե128

րածվել են օտարաբանությունների: Ուրեմն օտարաբանությունները ոչ թե հարկի, ընդունելի բառային միավորներ են, այլ անհարկի, բառեր կամ քերականականձներ: չպատճառաբանված Ժամանակիընթացքում լեզվի զարգացման տարբեր փուլերում, ինչպես արդեն նշվեց, փոխառություններիզգալի մասը վերածվում է օտարաբանությունների, որոնք ն հանձնարարելի չեն հատկապես գրականլեզվում: Օտարաբանություններըլինում են բառայինն քերականական: Մեր գրական հայերենում բառային օտարաբանություններիհարցը համեմատաբարհեշտ է լուծվում. դրանք գործածությունիցաստիճանաբար դուրս են գաւԻս, երբ գրական լեզուն ստեղծում է դրանց համապատասխան համարժեք ձները: Բառարանագիրներիվկայությամբ վերջին տասնամյակում գրական լեռվի բառապաշարիցդուրս են մնացել ավելի քան 10-15 հազար բառային օտարաբանություններ, նդրանց փոխարենստեղծվել համապատասխանհայերեն ձները: Վամեմատաբար ավելի դժվար են հաղթահարվումքերականական, հատկապես շարահյուսական օտարաբանությունները, որոնք մեր լեզվին խորթ, անհարիր շարահյուսական կառույցներ են: Այս մասին կխոսվի դասագրքի համապատասխան բաժիններում:

ԲՆԱՁԱՅՆԱԿԱՆ

ԲԱՌԵՐ

Ծագումնաբանորեն առանձին խումբ են կազմում բնաձայնական բառերը, որոնք առարկաների,կենդանիների,բնության առանձին երնույթների, ձայների, ճիչերի նմանությամբ ն դրանց հետնանքով են առաջացել: Հր. Աճառյանի վկայությամբ` նշված խմբի բառերն իրենց համապատասխանձները կարող են ունենալ ինչպես ցեղակից, այնպես ն ոչ ցեղակից լեզուներում: Այսպես` հայերենի (Սու, հոպոպ, բու ն նման բազմաթիվ բառեր իրենց նմանակները (որոշ ունեն ռուսերեն, պարսկերեն, ֆրանսերեն, հնչյունափոխությամբ) գերմաներեն,հունարեն ն մի շարք այլ լեզուներում: Վր. Աճառյանիհաշվումներով հայերենում գործածվում են շուրջ 153 բնաձայնական բառեր, որոնք հիմնականումկազմված են հենց իրենցառաջին բաղաձայնից, որը ն նրանց արմատն է: Ուշագրավ է, որ բնաձայնականմեկ արմատից կարող են կազմվել բազմաթիվնոր

9"

բառեր,ինչպես` բզզայ, բզբզալ, բզբզոց, բզզան, ծլվլան, ծլվլացնել, ծլվլոց, ծլվլուն, կչկչալ, կչկչան, կչկչացնել, Սչկչոց, կչկչուն ն այլն: Բնաձայնականբառերը ես իրենց ծագումով դասվում են բնիկ հայերենբառերիշարքը:

ԲԱՌԱՊԱՇԱՐԻ ՇԵՐՏԱԲԱՆԱԿԱՆ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

Վերջինտարիներինժամանակակիցհայոց լեզվի բառապաշարում տեղաշարժեր են կատարվել: Հասարակական,քաղաքական կյանքում, գիտության, տեխնիկայի,մշակույթի ն այլ ոլորտներում տեղի ունեցած փոփոխություններնիրենց տնմիջական ազդեցությունն են թողել նան գրական լեզվի բառապաշարի հարստացմանն զարգացմանվրա: «Ժամանակակից հայոց լեզվի բացատրական բառարակը» 1981 թվականներին,իր (քառահատոր), որ հրատարակվելէ 1969 մեջ պարունակումէ արդի հայերենիգրական լեզվի ավելի քան 120 հազար բառ ն դարձվածքային միավոր: Այն իր մեջ ընդգրկում է ինչպես նան գործածականդարձմինչե մեր օրերի բառապաշարը, ու վածքներն կայուն բառակապակցությունները: 1976 թվականին լույս է տեսել էդ. Աղայանի«Արդի հայերենի բացատրականբառարանը», որի մեջ զետեղված են հայերենի 136 հազար բառ ն 10 հազար դարձվածաբանական միավոր: Հայոց լեզ"վի ամբիոնի հեղինակայինխմբի (ղեկ. պրոֆ. Սուքիասյան, պրոֆ. Ս. Գալստյան) ջանքերով պատրաստվել ն է «Հայերենի նոր բացատրական բառաընթացքում "տպագրության րանը», որն իր մեջ ընդգրկում է հայերենի շուրջ 250 հազար բառ ն դարձվածաբանականմիավոր, որտեղ զգլսլի թիվ են կազմում նան արնմտահայերենիգրական լեզվի բազմաթիվբառեր, որոնք արդեն գոիծածականեն արնելահայգրականլեզվում: Ահա հայերենի այս ողջ բառապաշարն իր մեջ արտացոլում է հայոց լեզվի զարգացման բոլոր փուլերը, նրա կրած բոլոր տեղաշարժերն ու փոփոխությունները,որոնց հետնանքովայն շարունակ, անընդհատ համալրվում ու հարստանում է նոր բառերով ու արտահայտություններով: Այս առումով կարեոր է նան ներկայացնել հայոց լեզվի բառապաշարի շերտաբանականդասակարգումը: Ըստ այդմ` ընդունված է լուրջ

--

նախաձեռնությամբ,

-

-

դասակարգելհետնյալ խմբերի` գրաբարյան բառեր, միջին հայերեն բառեր, բարբառայինբառեր, արեմտահայերենբառեր ն նոր հայերեն բառեր: բառապաշարը

ԳՐԱԲԱՐՅԱՆ ԲԱՌԵՐ

Գրաբարյանբառապաշարը ամփոփվածէ «Նոր հայկազյան բառարանում»(Վիեննա,1836-1837 թթ.) ն պարունակում է շուրջ 51 հաե ապա՝ «Առձեռն բառ հայկազյան բառարանում», ուր զար ընդգրկվածէ ավելի քան 56 հազար բառ: Գրաբարյան բառաշերտ ասելով` նկատի ունենք այն բառերը, որոնք ժամանակակիցհայոց լեզվին են անցելգրաբարից`հիմնականումգրական ճանապարհով: Դրանց մեջ մտնում են ինչպես ընդհանուր հայերեն բառերը,այնպես ն գրաբարից անցած բազմաթիվտերմիններ,գրաբարյան իմաստավորվածբառերն գրաբարյանկազմություններ: Ընդհանուր հայերեն են այն բառերը, որոնք անցել են հայերենի բոլոր դրսնորումներին(միջին հայերեն, բարբառներ, արնելահայ ն արնեմտահայգրական լեզուներ), ինչպես` հայր, մայր, եղբայր, քույր, հաց, ջուր, տուն, քար, լեռ, մեծ, փոքր, լավ, վատ, կարմիր, կապույտ, սն, մեկ, երկու ն այլն, որոնք բոլոր տարբերակներումպահպանել են իրենց նախնական, առարկայականիմաստները, բայց տարբեր ոլորտներումենթարկվելեն մասնակիհնչյունափոխության: Գրաբարից են անցել նան բազմաթիվ բարդություններ`երբեմն մասնակի իմաստափոխությամբ,ինչպես` ասպետ, ասպնջական, ն այլն: աստիճանավոր,աստդագուշակ, աստեղդեն Գրաբարյան որոշ բառերժամանակակիցհայերենում իմաստափոխվելեն, ինչպես` օդառյարիկնշանակել է օդր մեջ սավառնողծի, իսկ այժմ` օդում թռչող ն գազով լցված հատուկ սարք, պահպանողական գրաբարում նշանակել է աահող, պահպանող, Ժողովողիկառավարիչ,իսկ այժմ` ամեն մի նորությանհակառակորդ ն այլն: Գրաբարիցարդի հայերենինեն անցել բազմաթիվքերականական, փիլիսոփայական,բժշկագիտական,բուսաբանական,իրավաբանականե այլ ոլորտի տերմիններ,ինչպես`ռայ, մակբայ,բառ, գոյական, իմաստասեր,գումարտակ,դասակ,պարետ,դատավորն այլն: Զգալի թիվ են կազմում հատկապեսգրաբարյան կազմությունները, որոնք հիմնականումքարացած ձներ են, ինչպես` առ, զ, ընդ, ըստ, ի, ց նախդիրներովկազմված բառերը` առայժմ, առանձին, զարմանալ, զգալ. զգետնել, սթափվել, ընդառաջ, ընդարձակել, ըմբռնել, մեկընդմիշտ, ստանձնել, ինքնըստինքյան, իհարկե, իմի131

ջհայլոց, հօգուտ, ցայգ, ցերեկն այլն, ինչպեսնան գրաբարյանհոլովական ն խոնարհմանորոշ ձներ` Վանա, Սնանա, պատվո, արժանվույն, քեռորդի, օրեցօր, իհարկե, ձերբակալել, շնորհիվ, հազիվ, բաղնիս, պաս, հնուց, կառույց, անցյալ, կատարյալ, վերոհիշյալ, որնէ ինչն որնիցե, բայ, գոյ, ի պատիվ, ինչպես նան բազմաթիվ դարձվածքներ, արտահայտություններնե շարահյուսական այլ

կապակցություններ:

ՄԻՋԻՆ

ՀԱՅԵՐԵՆ ԲԱՌԵՐ

Միջին հայերենից արդի հայերենինանցած պետք է համարել այն բառերը,որոնք չեն արձանագրվել5-10-րդ դարերիգրաբարյան հուշարձաններումն հատուկ են միայն միջին հայերենին: Այդ բառեհարաբերություններին, րը հատկապեսվերաբերումեն ընտանեկան արվեստինու կրթությանը, զանազան պաշտոններին,ուտելիքին ն հագուստեղենին,ինչպես նան` բուսական ն կենդանականաշխարհին: Դրանցից կարելի է հիշատակել` ա/յոծ. բովել, բումբ (սրունք), գաթա, թոկ, լավաշ, խավիծ,կեռ, կոթ, հաբ, հաշիշ, հինա, ճուտ, մարկիզ, մելիք, մունետիկ, պարոն, ռանդա, փոցխ, փնթի, լալա, լալազար ն այլն. հարադրական մի շարք կազմություններ`աղ ու հաց, առ ու փախ, ցույց տալ, ահ ու դող, աջ ու ձախ, երես դարձնել, կերուխում, դուրս գալ, խաղ ասել ն այլն: Միջինհայերենիցանցած բառերը հատկապեսգործածական են ժողովրդախոսակցականլեզվում, ինչպես` բ/ուզ, գիժ, (աթ, լաչակ, խալի, խալիչա, ռանչպար, շվաք, մինի,խանչալ, կուտոշ,Ծմուռ, պուլիկ, գզիր, գարշ ն այլն: Միջինհայերենիմիջոցովայլ լեզուներիցկատարվելեն նան մի շարք փոխառություններ, ինչպես`պարսկերենիցա̀րաղ, բ/յբույ, դահեկան,յար, արաբերենիցդ̀այաթ (սխալ),սուրաթ, ֆալաք, զալումն այլն: Նշված բառերիցմի քանիսը, որոնք նախապեսգործածականեն եղել ժողովրդախոսակցական լեզվում, հետագայում կարող էին անցնել նան հայ նոր գրականլեզվին:

ԲԱՐԲԱՌԱՅԻՆ ԲԱՌԵՐ

Բարբառայինբառաշերտիմեջ մտնում են բոլոր այն բառերը,որոնք տարբերժամանակներումե տարբերքանակով մուտք են գործել նոր գրական լեզվի բառապաշար ն դարձել նրա սեփականությունը: Հայերենի բազմաթիվ բարբառներիբառապաշարի ոչ բոլոր բառերն են անցել գրական լեզվի բառապաշար. դրանց թիվը համեմատաբարսահմանափակէ:

Հայերենի բարբառները միշտ եղել ն մնում են հայ նոր գրական լեզվի բառապաշարի հարստացման հիմնական ն կարնորագույն աղբյուրը:

Բարբառայինբառաշերտիմեջ սովորաբար առանձնացնում են որոնք անվանում են կենայսպես կոչված գավառական բառերը:", ցաղայինու առտնինհարաբերություններին,զանազան զբաղմունքներին, գյուղատնտեսականգործիքներին, բուսական ն կենդանական աշխարհին վերաբերող հասկացություններ,ինչպես` այք/որ, ադամորդի, բանջար, դարսել, դեղնուց, Ժաժիկ, իլիկ. լոլիկ, լղար, լուսնկա, հաղարջ, հավկիթ, մալանշ, մոշ, մուգ, շիտակ, պատառ ն այլն: Ժամանակակիցհայերենի բառաշերտը կարելի է բաժանել երկու խմբի`գրականացվածն ոչ գրականացված: Հր. Աճառյանի «Հայերեն գավառական բառարանում» ներկայացված են բազմաթիվ բարբառայինբառեր, որոնք գրականացված են ն հենց այդպես էլ գործածվում են գրականլեզվում, ինչպես` այարել, աղաման, աղցան, այքածակ, աչքաթող, ասուլիս, աքլոր, դես, դեն, եռ գալ, թթված, իրիկուն, լեղաճաք, ծնկաչոք, կուլա, կուլ գալ, կծան, պարզաջրել,չքվել, սրտաբաց, տկլոր, պռունկն այլն: Կան նան շատ բառեր, որոնք լիովին չեն ազատվել բարբառային ազդեցությունից, ինչպես` ապեր, արան, իստակ, կարկաժ, կողՔքաճաշ,բլուլ, բհիր, դիփ, հախռել ն այլն: Բարբառայինբառաշերտիմեջ պետք է առանձնացնել այն բառերը, որոնք մուտք են գործել այլնայլ լեզուներից, ն որոնց թիվը բարեբախտաբարսահմանափակէ, ինչպես /ար, ջան, յոլա (գնալ), ազիզնայլն:

Բարբառայինբառաշերտի մեջ զգալի թիվ են կազմում նան այն բառերը, որոնք բարբառներիցանցել են գրական լեզվի տարբեր փուլեր` որոշակի հնչյունափոխությամբ, ինչպես` ծամփա (ճանապարհ), արցունք (արտասուք),իրիկուն (երեկո), էտել (հատել), պաս (պահք)ն այլն: Զուտ բարբառայինբառերիցբացի` տարբերակվում է նան Ժողովրդախոսակցական բառաշերտը,որը ինչպեսկիրառականհաճախականությամբ,այնպես ն ոճական հատկանիշներովորոշակիորեն տարբերակվումէ նախորդխմբի բառերից:Այս խմբիմեջ մտնող բա3

Պր.Աճառյանըբարբառայինն ժողովրդախոսակցականբառաշերտերի բառարանըանվանել է «Հայերենի գավառականբառարան»:

ռերը համեմատաբարլայն գործածությունունեն ն շատերի համար հասկանալի են. ինչպես` դանդալոշ, բշտել, ալանի, ահել-ջահել, ծիվ, պռատ, մթնդել,քռքռալ ն այլն: բարբառաԱնշուշտ,հաճախդժվար է որոշակիորենտարբերակել կամխոսակցականբառեյին կամգավառականՆ ժողովրդախոսական րի սահմանները:Այդ իսկ պատճառովէլ տարբեր բառարաններում տարբերբարբառայինբառերայս կամ այնկերպեն ներկայացվում: Բարբառային բառերը գրական լեզու եզ մուտք գործում կամ խոսակցականլեզվի շնորհիվ, կամ` գեղարվեստականգրականության միջոցով` այդ կարգի բառերիգործածությամբոճական համապատասխաներանգավորումստեղծելու նպատակով:

ԱՐԵՎՄՏԱՀԱՅԵՐԵՆ

ԲԱՌԵՐ

Արեելահայ գրական լեզվի բառապաշարի հարստացման կարնորագույն աղբյուրներիցմեկը արեմտահայգրական լեզուն է: են մուտք Հատկապեսվերջին տարիներինմեր լեզվի բառապաշար գործել արեմտահայերենի բազմաթիվբառեր: Գրական արեմտահայերենը համազգայինլեզվի գրական,մշակվածձներիցկամ ճյուղերից մեկն է, որն իր բառապաշարովառանձնապեսշատ չի տարբերվում գրական արնելահայերենից: Ինչպեսնկատել է Հր. Աճառյանը,հայոց լեզվի բառամթերքըընդհանրապես նույնն է երկու ճյուղերի մեջ, բայց կան նան զգալի տարբերություններ,որոնք սակայն «առանձին-առանձին վերցրածմեծ բաներչեն»: Ինչպես ենթադրում են որոշ լեզվաբաններ ու բառարանագիրներ, արնելահայերենին արեմտահայերենի բառապաշարայինտարբերությունները չորս տոկոսի չեն հասնում ե հիմնականումպայմանավորվածեն՝ ա) տարբեր բարբառներիվրա խարսխվելու, դրանցից տարբեր չափերովօգտվելու բ) գրաբարից տարբերչափ ու քանակով բառեր առնելու, գործածելու գ) այլ լեզուներից տարբեր չափով ու մոտեցումներովփոխառություններ կատարելու դ) առանձինբառեր տարբերիմաստներովգործածելուիրողութ-

յուններով." Տե՛ս

Ա.

Սարգսյան, Արնելահայն արնեմտահայգրական լեզուներ, Ե.,

1985, էջ 157:

արնելահայ գրական լեզվի բառապաշար Արնմտահայերենից անցածբառերըկարող են ներկայացվելհետնյալ կետերով. ա) Միայնարնմտահայերենինհատուկ բառեր. աղեկ, աղվոր, ափաստել, պզտիկ, էրիկ, հոս, ճապարել, այպանել, կականդ,սպյագնել, ատեն, ասանկ, ատանկ ընթերցարան, հող, ն այլն: բ) Ընդհանուր հայերեն այնպիսի բառեր,որոնք ավելի շատ գործածական են արնմտահայերենում.ագի, աղտուտ, աճպարար, բաղդատել,բանել, գոց, գոցել, հանձնախումբ,ճերմակ, պատկան, ձգել, առինքնել,ապահովությունն այլն: գ) Բառեր, որոնք գրական լեզվի երկու ճյուղավորումներում տարբերիմաստներ ունեն. իմանայ գիտենալ (արնելահայերեն), լաթ կեղտոտշոր (արնելահայերեն)ն հալսել (արնմտահայերեն), գուստ (արնմտահայերեն), պտտել շուռ տալ (արնելահայերեն) ն 1/60-երորդական րոպե զբոսնել (արնմտահայերեն), վայրկյան (արնելահայերեն) ն րոպե(արեմտահայերեն),մտիկ անել դիտել (արնելահայերեն) ն լսել (արնեմտահայերեն), հով զով (արնելահայերեն) ն քամի (արնմտահայերեն)ն այլն: Այս խմբինավելացնենք նան այն բառերը,որոնք արնելահայ ն արնեմտահայ լեզուներում իրարիցտարբերվում են միայն հնչյունական փոփոխություններով, ինչպես` անել ընել, ճանաչել ճանչնալ, լինել ըլլալ. ընկնել իյնալ, վայելել վայլել, վախենալ վախնալ, եղբայր ախպերն այլն: դ) Միննույն հասկացության համար տարբեր բառերի գործածություն արնելահայ ն արեմտահայճյուղերում. «փտնծ պնակ, բադրիջան սմբուկ, գազար ստեպղին,գործարան գործատուն,թանկ ճուղ, հարբած գինով, հեռուստացույց հեռատեսիլ, մեխել գամել, ծու հավկիթ, մեխ գամ, քեռի մորեղբայրն այլն. ե) Օտար բառերինհամարժեքբառեր, որոնք արնելահայերենին անցել են իբրն փոխառություններ. աադեմիա կաճառ, ատոմ հյուլե, կոմունիստ համայնավար,ռեալիստ իրապաշտ, ռադիո ձայնասփյուռ,տանկ հրասայլ, կոմպոզիտոր երգահան, դեմագոգ ` ամբոխավար,տուրիստ զբոսաշրջիկ ն այլն: -

-

-

-

-

-

--

-

--

--

--

--

-

-

--

--

-

-

-

-

-ղ-

--

-

--

-

-

-

-

-

-

-

-

-

ՆՈՐ ՀԱՅԵՐԵՆ

ԲԱՌԵՐ

Նոր հայերեն են համարվում այն բառերը, որոնք չեն հանդիպում գրաբարում, միջին հայերենում ե որնէ բարբառում: Բառերի այս Ց

Տե՛ս

Ա.

Սուքիասյան, նշվ. աշխ., էջ

178-180:

խումբը առաջ է եկել գրական հայերենի սեփական բառակազմության միջոցներով,ինչպես նան բառային փոխառություններիշնորհիվ: Հենց այս բառերի առկայությամբ էլ պայմանավորվածեն բառային զգալի տեղաշարժերըարդի հայերեն գրական լեզվի բառապաշարում: Գրական լեզվի բառապաշարի ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ վերջինտարիներինբառային կազմի մեջ մտած նոր բառերի մեծագույն մասը նոր բառակազմություններեն` հայերենիբաօգտագործմամբ,իսկ սա նշառակազմականհնարավորությունների նակում է, որ մեր բառապաշարի հարստացմաներկու` ներքին ն արտաքին ուղիներից հիմնականըբառակազմականներքին ն մշտապեսգործուն ճանապարհնէ: Վերջին շրջանում գրականլեզվի բառապաշար են մուտք գոր-

ծել բազմաթիվբառերսեփականբառակազմականմիջոցներով,ինչպիսիք են` առերեսել, աշխատատար,գործարկել,բեմարվեստ, Ժողովրդագրություն, ձայնադարան,հանրախանութ, ներարկել, շարժունակ, տնկարկել, փորձադաշտ, քնասյարկ, տեսագրել, համակարգիչ, տեսահոլովակ, ավանդույթ, զբոսաշրջիկ, գործառույթ,գործառական, գործընթաց,հանրահավաք,խորհրդատուն ն այլն: գորԲառապաշարիարագ ն աննախադեպփոփոխությունների ծընթացըավելի ակնհայտ է դառնում, երբ համեմատում ենք վերջին տարիներին լույս տեսած բացատրականբառարաններիընձեռած տվյալները: Այսպես` «մայր» գլխաբառից մինչն «մանկություն» գլխաբառը Ստ. Մալխասյանցի«Հայերենբացատրական բառարանում»առկա է 433, Վ1 ԳԱ Լեզվի ինստիտուտիհրատարակածբառարանում`491, իսկ էդ. Աղայանի«Արդիհայերենբացատրական»բառարանում`550 բառ: Կամ` «բան» գլխաբառիցմինչե «բանգիտություն» գլխաբառը «Առձեռն» բառարանում առկա է 105, իսկ արդեն նշված բառարան110, 121 ն 145 բառ: Մեկ այլ օրիներում հաճապատասխանաբար` ես. նակ --՛քռ բաղադրիչովկազմված բառերընշված առաջին բառարանում հասնում են 124-ի,մինչդեռվերջինբառարանում`շուրջ 500-ի. որոնցից շատերը ծնունդ են առել միայն վերջին շրջանում (ինչպես` ջրաբուժություն, ջրազտիչ, ջրամարզանք, ջրացատկորդ, ջրաթափանցիկ,ջրապաշտպան, ջրապտույտ, ջրասավառնակ նայլն): Այս խմբի մեջ են մտնում նան հնքնաթափ, մեկնարկ,ուղեծիր, հրթիռամիջուկային,լուսնագնացություն, գեղասահք, հրթիռանավ,

տիեզերագնաց,փետրագնդակբառերը, ինչպես նան բոլոր նորագույն հապավումները: Նոր ն նորագույն բառերը ժամանակակից գրական լեզվի բառապաշարում նշանակալից թիվ են կազմում` շուրջ 40 տոկոս: Այս բառապաշարի մասն են կազմում նան ռուսերենից ն նրա միջոցովայլնայլ լեզուներիցկատարվածփոխառությունները,որոնք հաճախ, ցավոք սրտի, նոր բառարաններում չեն արձանագրվում, քանիոր բառարանները,որքան էլ նոր են, այնքան էլ հին են դառնում ժամանակիընթացքում` հատկապես բառապաշարի աննախադեպ արագ զարգանալու պատճառով:

ԲԱՐԲԱՌԱՅԻՆ ԵՎ ԺՈՂՈՎՐԴԱԽՈՍԱԿՑԱԿԱՆ

ԲԱՌԱՇԵՐՏԵՐ

Ինչպես արդեն նշվել է, լեզվաբանության կարնորագույն խնդիրներից մսկը բառապաշարի դասակարգման սկզբունքների պարզաբանումնու ճշգրտումն է, քանի որ լեզվական յուրաքանչյուր մակարդակիհամար անհրաժեշտ է ընտրել բառերի դասակարգման ու խմբավորմանտարբեր ելակետեր: Բնականաբարուրույն մոտեցումներ են անհրաժեշտ նան բառապաշարի ոճաբանական դասակարգմանդեպքում: Բառապաշարը ոճաբանական սկզբունքներով խմբավորելիս նախն առաջ անհրաժեշտէ հաշվի առնել յուրաքանչյուր բառի ոճաբանականբնութագիրը, նրա ոճական կիրառությունը,այլ կերպ ասած` նրա հուզաարտահայտչական երանգավորումը,կիրառական հաճախականությունը, իսկ ապա՝ նան կիրառության տվյալ ոլորտն ու հաղորդվող նյութի գործառույթը: Այս դեպքում արդեն բառի անվանողականն քերականական մի շարք այլ հատկանիշներկարող են նույնիսկ առաջնայինկամ էականչլինել: Եվ պատահական չէ, որ բառապաշարի ոճաբանականդասակարգմանժամանակ լեզվաբաններըհիմնականումնկատի են ունեցել երեք սկզբունք. առաջինդեպքում բառապաշարի գործածության ոլորտը (գործառական կամ ֆունկցիոնալ սկզբունք), երկրորդում է հաշվի առնվել բառապաշարի իմաստային-ոճաբանականհատկությունը ն երրորդ դեպքում ոճական-հուզաարտահայտչականերանգավորումը: Ահա այս նշված մոտեցումներիդեպքում բառապաշարի դասակարգումն ըստ կենսունակության,գործուն ն ոչ գործուն հատկանիշ137

ների, արդեն այնքան էլ էական ու կիրառելի չէ, քանի որ բառագիտության ուսումնասիրության համար կարեորը, էականը բառապաշարի կենսունակկամ գործուն շերտերիքննությունն է, մինչդեռ ոճագիտության համար բոլոր շերտերն էլ կարեոր են, առաջնային: Ոճագիտության համար ոչ գործուն շերտերնավելի շատ են ուսումնասիրության կենտրոնում, քան գործուն կամ գրական շերտի բառերը, քանի որ առաջիններիոճական արժեքը համեմատաբար ավելի (բաակնհայտԷ ու բազմապիսի:Ուրեմն`նեղ առումով՝քերականության ռագիտության) ուսումնասիրության ժամանակ առաջնայինը գերազանցապես գործուն, գրականշերտի բառապաշարն է, իսկ ոճաբանության համար՝ ն՛ գործուն,գրականշերտի,ն՛ ոչ գործուն բառերը: Բառապաշարըգործառական,իմաստային-ոճաբանական ն հուզաարտահայտչականտեսանկյունիցդասակարգելիսամենիցառաջ անհրաժեշտ է տարբերակելերկու հիմնականխումբ` գրական ն ոչ գրական (իր ենթաշերտերով)ն̀կատի ունենալով նան, որ «ոչ գրական» անվանտակչի կարելիհասկանալմիայնբարբառայինբառերը: Գրական բառաշերտ: Գրական բառաշերտի մեջ մտնում են այն բառերը, որոնք գործ են ածվում գրական լեզվի նորմայի պահանջներով, նրա կիրառության սահմաններում:Նշվածբառաշերտը գործածականէ ոչ բոլոր գործառականոճերում ն ոչ հավասարաչափ, քանի որ գործառականորոշ ոճերում ե՛ հաղորդվող նյութի պահանջով, ն` գործառականառումով դրանց կիրառությունընույնիսկ պարտադիր է ե անառարկելի:Գրական շերտի բառերը հիմնականում գործածականեն գիտական, վարչական,պաշտոնական, հրապարակախոսական (լրագրային) ոճերում, մասամբ նան՝ գեղարվեստական գրականության մեջ, առավելապեսհեղինակայինխոսքում, երբեմն նան՝ առօրյա-խոսակցականոճերում` առանձինկերպարների խոսքիոճավորմաննպատակադրմամբ:Գրականբառաշերտը,որ հաճախ կոչում են նան գրքային, գերազանցապեսգործ է ածվում գրավոր-գրքային ոլորտում, դրանք երբեմն կարող են հանդիպել նան խոսակցականլեզվում՝ հաղորդելովնրան գրքային երանգավորում: Ռուս լեզվաբաններից ոմանք գրական-գրքային բառաշերտի մեջ տարբերակում են նախ առանձին«գրքային» ենթաշերտը,իսկ ապա նան՝ «գրականն պաշտոնական-գործնական», «գրական ն գին Ըստ տական», «գրական բանաստեղծական»::"այդմ էլ գրական 5Տե՛ս Խէ «սէ

Յ, ՇՈսոսօՕոսաՅ

ք/ՇՇԽՕՐՕ ՔՅԵՒԽՁ, ԽԼ., 1971:

բառաշերտիենթատեսակներըպետք է տարբերակել հրիմնականում երկու ուղղությամբ` կիրառության ոլորտով ն հուզաարտահայտչական երանգավորմամբ:Առաջինխմբավորումը հիմնականում վերաբերում է գործառական ոճերին, ըստ որի` տարբերակվումեն պաշտոնական-գործավարական,գիտական, հրապարակախոսական: Այս շերտերին առնչվում են հատկապեսայն բառախմբերը, որոնք կարող են գործածական լինել նան այլ բառաշերտերին զուգահեռ, հատկապես գեղարվեստականգրականությանմեջ, ինչպես ասենք՝ կամ գրքային-բանաստեղծական, ավանդական-բանաստեղծական ն այլն: Երկրորդ խմբավորումը ժողովրդական-բանաստեղծական կամ դասակարգումը`ըստ հուզական-արտահայտչականերանգավորման,գործառական ոճերի հետ համարյա չի առնչվում, քանի որ այս բառախմբի ոճական-արտահայտչական գունավորումը բավաէ: կանինբազմազան Որքան էլ առանձին լեզվաբաններ բառապաշարի շերտերի ոճական երանգները քննելիս գրական բառաշերտինչեն անդրադառնում, գտնելով, թե իբր նշված շերտի մեջ մտնող բառերը ոճական առումով չեզոք են, որը, անտարակույս, ընդունելի չէ: Նշենք, որ գրական-գրքայինբառերը տարբեր կիրառություններում,ըստ հեղինակի նպատակադրման,կարող են ունենալ ն վերամբարձ, ն՛ հանդիսավոր, ն՛ պաշտոնական, ն՛ ծաղրական, ն՛ փաղաքշական,ն՛ մտերմիկ երանգավորումներ: Այսպես` դիվանագիտական,վարչական փաստաթղթերումմեծարգո, վսեմաշուք, նորին մեծություն, վեհաժողով պայծառափայլություն ն նման բառեր խոսքինկարող են հաղորդել միայն ու միայն վերամբարձություն,պաշտոնականություն, մինչդեռ քաղցրիկ, բա(իկ, անուշիկ, աղավնյակ, հոգյակ ն նճան բառերը` սեր ու փաղաքշանք, իսկ մեղմանուշ, ճածանչագեղ, ծիծաղախիտ, չքեղապանժծ, հեզաԾկուն,տխրաթայխիծ ն նման բառերը՝բանաստեղծական, քնարական տրամադրություններ, արտահայտչականություն,հուզականություն, պատկերավորությունն այլն: Հիշյալ բառաշերտի մեջ են մտնում նան ընդհանուր գործածական ն համագիտականտերմիններ, որոնք արտահայտում են ոչ միայն գիտության, տեխնիկայի, տնտեսության, հասարակական-քաղաքական, գԳգրասենյակայինպաշտոնական ն այլ ոլորտներին բնորոշ հասկացություններ ն իբրն այդպիսիք մտնում են գրական լեզվի բառապաշար, այլն կենցաղի մեջ մտնելուն զուգահեռ հաճախ դառնում են նան հասարակության

համար գործածականբառեր՝ երբեմն վերածվելով նան չեզոք շերտի սովորականբառերի: Նշված բոլոր բառերը սովորականհայերեն բա-

ռեր են` հայերենի բառակազմականմիջոցներին ն եղանակներին համապատասխան,ն գործ են ածվում հատկապես այն դեպքերում, երբ խոսողը ձգտում է գեղեցիկ,բարձրգրական ոճին բնորոշ բառեր գործածել: Բառապաշարիայս մասնաշերտիհամար որպես լեզվաբանական ընդհանուր բնութագիրէդ. Աղայանընշում է այն, որ դրա մեջ մտնող բառերը հատուկ են ստեղծագործական ոճերին՝ բանաստեղծ թե վիպասան,գիտնականթե հրապարակախոս,պաշտոնյա թե բանվոր, մի խոսքով՝յուրաքանչյուր մարդ խոսելիս կամ գրելիս ձգտում է ոչ միայն տվյալ լեզվի նորմայինհամապատասխանեցնել իր խոսքը, այլն հնարավորինչափ գեղեցիկ, պատկերավոր,ներազդող խոսքով արտահայտվել:Այս տեսակետիցմոտենալով էլ` լեզվաբանը բառերի այս մասնաշերտը անվանում է նան բառապաշարի ստեղծագործական մասնաշերտ,բայց քանի որ ստեղծագործականոճը ամենից ավելի ցայտուն ու անսահմանափակդրսնորումն ունի բանաստեղծական լեզվաոճում, ուստի ն միաժամանակայս շերտին տալիս է նան բանաստեղծականանվանումը::: Այնուամենայնիվ,«բանաստեղծական» կոչված բառերի խումբը ն՛ իրենց արտահայտչականությամբ,ն՛ կիրառականոլորտով ու հաճախականությամբորոշակիորեն տարբերվում է գրական-գրքայինբառաշերտիցնան նրանով, որ սրանք ավելի նեղ ն յուրահատուկ բնույթ ունեն, քանակապես ավելի քիչ են ն համեմատաբարօժտված են բառիմաստայինսահմանափակությամբ, որոշ չափով իրենց վրա կրում են նան հնության կնիք ն հաճախ առօրոճում ունեն չեզոք համարժեքներկամ հոմանիշներ, յա-խոսակցական ինչպես`սյուք քամի, անրջանք մուրազ, զմայլելի հիանալի,շչքեղապանծ շքեղաշուք շքեղ, զեփյուռ զով ն այլն55: Գրական կամ գրքային բառապաշարը, բնականաբար, չի մտնում համագործածականշերտի բառերի մեջ ն հիմնականում պատկանում է լեզվի գրավոր գործառությանորնէ առանձնակիոլորտի, չնայած սրանք կարող են ունենալ նան կիրառության բանավոր դրսնորումներ` բանավոր զեկուցումներ, դասախոսություններ, գիտական բանավեճեր, ելույթներ ն այլն: Եվ քանի որ այս բառախմբե--

-

Տե՛ս Տե՛ս

--

--

--

-

է.Աղայան,նշվ.աշխ., էջ 143: Ա. Սուքիասյան, Ժամանակակիցհայոց լեզու, էջ

192:

բնորոշ են կանոնավորված ն նորմավորված գրական խոսքին. ուստի ն նրանք գործ են ածվում գիտական,հրապարակախոսական, ն գեղարվեստական գրականութպաշտոնական-գործավարական յան ոճերում, իսկ եթե նույնիսկ գործ են ածվում առօրյա-խոսակցական ոճում, բանավոր խոսքում, այնուամենայնիվ, չեն կորցնում իրենցգրքային ոճական երանգը,գրային-գրքային ոճական դրոշմը": Ոճական, կիրառականառումով այս բառաշերտումանհրաժեշտ է առանձնացնել,այսպես կոչված, նեղ գրքային բառերը, որոնք սահմանափակ գործածություն ունեն, առաջացել են զուտ գրական ճանապարհով ն առավելապես գործ են ածվում գեղարվեստական, ն գիտական ոճերում: Ս. էլոյանը նեղ գրքահրապարակախոսական յին բառերիշերտին է վերագրում. ա) խիստսահմանափակ կիրառությունունեցող բառեր՝«րբշրռ, հորջորջել, վեմ, ջամբել (սնել, ներարկել), ոստան, սինլքոր, ժուժկալ, դիտապաստ,նկրտում, անտրիտուր(անփոխհատույց)ն այլն, բ) հնացած բառեր ն բառաձներ,որոնց մեծ մասըգալիս է հին հայերենից, ինչպես` այր, գայթել (սայթաքել), նավազ (նավաստի), ոթել այլն, (թափել),հանգույն (նման), սատար (օգնական,հենարան)ն գ) բանաստեղծական բառեր` հրուհրուն, հմայուն, շուշանաբույր, ոսկեհուր, բիլ, լաջվարդ, պուրպուր, սքանչելագեղ ն այլն, դ) արնմտահայգրականլեզվի բառեր`«ռինքնել, շենշող ն այլն: Գրական բառապաշարնունի նան գործառական լայն կիրառություններ ն ըստ լեզվի հասարակականգործառությանոլորտների` բաժանվում է գիտական ոճի, ուր տեղ է գրավում մասնագիտական բառապաշարը, հրապարակախոսական ոճի բառեր, որոնք են ընդգրկվում քաղաքական-գաղափարական, զուտ հրապարակախոսական,լրագրային,հռետորականն այլ ոլորտներում,պաշտոնականոգրասենյակային,գործավարական,վարչական-դիվանագիտական ն Ըստ ոլորտներում, գեղարվեստականգրականության մեջ այլն: են րում` գեղարվեստականգրականության մեջ կիրառվում ոչ միայն գրական, համալեզվական-բանաստեղծական բառերը, այլն առանձին հեղինակներիկողմից ստեղծված մեծ թվով հեղինակային նորակազմություններ, որոնք օժտված են անհատական ինքնատիպ դրոշմով ն դեռես մնում են իբրն անհատականիրողություններ: ": րը

Պ

Տե՛ս Ս. էլոյան, Ժամանակակիցհայերենիբառայինոճաբանություն,էջ 141: Տե՛ս Ս. էլոյան, նշվ. աշխ., էջ 54:

Նշված գործառականոճերին բնորոշ բառաշերտերի ոճական երանգավորմանմասին հանգամանալինշվել է գործառականոճերին նվիրված մեր ուսումնասիրությանհամապատասխանբաժիններում: Գրական բառապաշարումսովորաբար առանձնանում են նան բառային այն միավորները, որոնք առավելապես գործ են ածվում բանավոր, խոսակցականլեզվում: Բառապաշարի գրական շերտին սովորաբար հակադրում են բարբառային,ոչ գրական բառաշերտերը՝հաճախ հաշվի չառնելով այն հանգամանքը,որ ոչ գրական ասելով չի կարելի հասկանալ միայն բարբառայինկամ, ինչպես ընդունված է նան անվանել, «գավառական» բառերը,քանի որ ոչ գրականանվան տակ հավասարապես պետք է նկատի ունենալ ն բարբառային, ն ժողովրդախոսակցականբառաշերտերը: Եվ ահա այդ մասին ինչ է գրում Ս. Մելքոնյանը, «Բոլոր այն բառերն ու ձները, որոնք գրական չեն, խառը անվանումով կոչվում են բարբառային, գավառական,ժողովրդական, խոսակցական ն այլն: Հարցը միայն այն չէ, որ տերմինների օգտագործման ժամանակ «շռայլում» է թույլ տրվում, այլն այն, որ համապատասխաներնույթի էության ըմբռման գործում չի ցուցաբերվում հստակ մոտեցում: Գեղարվեստականգրականության մեջ օգտագործվող բոլոր այն բառերն ու ձները, որոնք գրական չեն, պայմանականորենկարելի է կոչել «բարբառային»տերմինով:Հեշտ է նկատել, որ նման մոտեցմամբ բարբառայինն ըմբռնվում է բավականլայն իմաստով ն, որպես այդպիսին, հակադրվումէ գրականին:Ինչ որ գրական չէ, բարբառային է»"": Նման մոտեցում է դրսնորում նան Ռ. Իշխանյանը՝ նշելով, որ «բարբառային, ժողովրդական, ժողովրդական-բարբառայինածականները գործածվում են հիմնականում ժողովրդական խոսքից եկող, այդ խոսքիերանգնունեցող իմաստով»: Նշված բնութագրումներիցպարզ է դառնում, որ բարբառայինն ժողովրդախոսակցական բառաշերտերինույնացումը հանգեցնում է նրան, որ բարբառային բառաշերտն ըմբռնվում է բավականինլայն իմաստով ն հակադրվում միայն գրականին, մի բան, որ ոճաբանական, կիրառականառումով համոզիչ չէ, քանի որ ճիշտ չի ներկայացնում բառապաշարի ոչ գրական ոլորտին պատկանող բառերի խմբավորումը ն նրանց ոճական երանգավորումը, մանավանդ որ

Տե՛ս

Ս.

Մելքոնյան,նշվ. աշխ., էջ

107:

Մելքոնյանը նույն ուսումնասիրության մեջ ավելացնում Է նան, որ «բարբառայինբառերն ու ձները իրենց էությամբ, գրական նորմայի նկատմամբունեցած առնչությամբ միատեսակչեն. դրանց մի մասը նեղ տեղայինբնույթի է, անմատչելի հանրության համար ն բավականին հեռու գրական նորմայից, իսկ մյուս մասը համեմատաբարավեՈւստի ն, լի ընդհանրականնշանակություն ն կիրառություն ունի»՞՞: այնուամենայնիվ,տարբերակելովայդ բառախմբերնիրարից` առաջին խմբի բառերն ու ձները անվանվում են ցամառաբանություններ, իսկ երկրորդները`հասարակաբանություններ,ինչպես ընդունված է նան ռուս լեզվաբանությանմեջ: Որքան էլ նշված բառաշերտերըծագման ակունքով մոտ կամ գուցեն ինչ-որ չափով նույնական լինեն իրենցԺողովրդականխոսքի երանգներով,բայց ն այնպես սրանք որակապես,կիրառության ոլորտներով ն մանավանդ`ոճական արժեքով լեզվականտարբեր իրողություններեն, ուստի ն ոճաբանականառումով պետք է տարբերակվենն ուսումնասիրվեն առանձին-առանձին՝ իբրն իրար հետ սերտորենկապված ն միմյանցով պայմանավորված տարբերբառաշերտեր,քանի որ ժողովրդախոսակցականբառաշերտը (կամ հասարակաբանությունները),ի տարբերություն բարբառների, տարածքայիննեղ սահմանափակում չունի, ավելի մոտ է գրական լեզվին ն մատչելի տարբեր բարբառներովխոսողհանրությանը,ն ապա՝ այս բառաշերտիբառերը, ինչպես նկատել է Ա. Ի. Եֆիմովը` «լեզվականայնպիսի միջոցներ են. որոնք նախ ն առաջ գործ են ածվում համազգայինխոսակցականկենցաղային լեզվի տարբեր ոճերում ն դուրս են եկել գրական արտահայտությանհամընդհանուրճանաչում գտած միջոցներիու նորմաներիսահմաններից»-": Գեղարվեստականտարբեր երկերում նշված բառաշերտի գործածություննամենից առաջ պայմանավորվածԷ տվյալ երկի բովանդակությամբ, նյութի թելադրանքով, տվյալ միջավայրին համապատասխաներանգավորումստեղծելու, իսկ առանձինդեպքերում՝ կերպարներիխոսքի ոճավորմանանհրաժեշտությամբ, ինչպես նան հեղինակիլեզվամտածողությամբու նրա ոճի անհատականությամբ: Առօրյա-խոսակցականբառաշերտը բնորոշ է նան առանձին գրողներիհեղինակային խոսքին, որով ն ավելի է ընդգծվում նրանց ժողովրդականլեզվամտածողությունը: Կան հեղինակներ (Խ. ԱբովՍ.

ՊՆույնտեղում: ՍՔ.

1.ԲՓսխօտ,նշվ. աշխ., էջ 220:

յան, Հովհ. Թումանյան, Հր. Մաթնոսյանն ուրիշներ), որոնց հեղինակային խոսքը հաճախ մոտենում է կերպարներիխոսքին՝ կազմելով ոճական մի սերտ ամբողջություն: Այսպես`«Վերք Վայաստանի» վեպում Խ. Աբովյանը ոճական այլնայլ նպատակներովգործ է ածում ժողովրդախոսակցականբառաշերտի տարբեր ենթախմբեր, որոնցից գերակշռողըմեր ժողովրդիկյանքը, կենցաղը,բարքերն ու սովորույթները անվանող ու նկարագրող բառերն են, այսպես կոչված` կենցաղագրականբառաշերտը,հատկապեսվեպի՝ գյուղական կենցաղը վերարտադրողհատվածներում:Նշված բառախումբը այս վեպում գործ է ածվում նախ ն առաջ այս բառերիառաջինն հիմնական՝ անվանողականգործառույթով, իսկ ոճական երանգավորումըտվյալ դեպքումինչ-որ չափով դառնումէ ոչ առաջնային: Այս բառաշերտի հիմնականառանձնահատկություննայն է, որ անվանում ն ավելի պարզորոշ է դարձնում այն առարկաներն ու երնույթները ն այնպիսիհասկացություններ,որոնք բնորոշ են տվյալ ժամանակաշրջանիհայ մարդուն, նրա կենցաղին ու ապրելակերպին: Բարեկենդանիծիսակատարությանգեղեցիկ նկարագրության ընթացքում տեսանելի ու հանգամանորեն է ներկայացվում հայ նահապետական գյուղացին, «գյուղի իշխաններն ու քեդխուդաները», նրանց կենցաղն ու ապրելակերպը, ավանդական սովորույթները, քեֆն ու խրախճանքը,նրանց հումորն ու զվարճալիքները`ընդգծելով նրանցբարությունն ու հյուրասիրությունը,մարդկային վեհ հատկանիշները, որ դարեր շարունակ հարատնել են մեր ժողովրդի կյանքում: Այս նկարագրությունները,նան հեղինակայինխոսքը անմասն չեն բարբառային բառերից ու արտահայտություններից, այսինքն` հեղինակայինխոսքը հիմնականումներկայացվում է ժողովրդախոսակցականբառամթերքով,բայց երբեմն համեմվում է նան բարբառային տարրերով:Ահա Բարեկենդանինկարագրությունը.

«Բարեկենդանէր: Ձինն"եկել. դիզվել, սար ու ձոր Բռնել էրՊարզկա գիշերը էնպես էր գետինը սառցրել, որ ամեն մեկ ոտը կոխելիս հազար տեղից տրաքտրաքում, ճռծռում, ճքճքում էր ու մարդի ջանը սրսռացնում, ձեն տալիս: Արեգակըէս առավոտոր գլուխըքնի տեղիցըու աղոթարանիցը չի բարձրացրեցու աչքը աշխարհիվրա գցեց, շողքը սարերիգագա"Նշենք, որ յու»ի, այէ հնչյունափոխությունըմենք ավելի շուտ համարում ենք ժողովրդախոսակցական լեզվի իրողություն, քան բարբառային:

թին,դաշտերիգլխին էնպես էր պեծին տալիս, պսպղում, փայլում ու սառցի,ծնի հետ խաղում, ծիծաղում, կանաչ ու կարմրին տալիս, որ հենցիմանաս, թե ալմազ, զմռութ,յաղութ ու հազար տեսակ-տեսակ անգին քարեր ըլեին դաշտերի, սարերի գլխին, երեսին, դոշին փռած...»(էջ 9): հարուստ բառապաշարով է օժտված ժողովրդախոսակցական նան Հովհ. Թումանյանի հեղինակայինխոսքը հատկապես «Մերոնք» «Գիքորը» պատմվածքումն մի շարք այլ ստեղպատմվածաշարում. ծագործություններում:Հովհ. Թումանյանը իր հեղինակային խոսքն ավելի պատկերավոր,սեղմ ու արտահայտիչ դարձնելու նպատակով հաճախդիմում է ւշռօրյա խոսքում լայն գործածություն ունեցող, ժողովրդականլեզվամտածողությանըբնորոշ ն նրա ազգային կերպարանքը բնութագրող բազմաթիվ բառերի ու արտահայտությունների, ու ամբողջաորոնք ոչ միայն սովորական բառակապակցություններ կան նախադասություններեն, այլն թեավոր արտահայտություններ ու դարձվածաբանական միավորներ, ինչպես` «Կճ(յա աչքերում յուղ կա,գլուխը քարը, խոսք կռվացնել, մեր գլխին մի նոր կրակ է բերում, կռիվ է տալիս հազար ցավի հետ, նրա արինը կարմիր է մերից,

խելքս չի կտրում, ես աչքի լուսը կհանեմ գողի, կուլ չի գնացել թավադին...» ն այլն: Կամ` բազմաթիվ հարադրություններ միտք է անում, միտնեկան,միտնընկան, մտքումըդրեց, ձեն էր տալիս, զրույց մին անում, չեմ ու չեմ արավ, սեր արա, պայման կապեցին, մութն իջավ, գետիննառավ, ջահել-ջիվան, օր ու կյանք, ցավ ու դարդ, գործի տա, առ ու փախ,քարեքար ընկան, աշխատանք արին, մեռնողապրող, օր ու արնն այլն: ժամանակակից գեղարվեստական արձակում հաճախ նշված բառաշերտին է դիմում նան Հր. Մաթնոսյանը ն հեղինակային, ն առանձինկերպարներիխոսքում, ինչպես` «Անդրոն սայլ է սարքում, սռնինտաշի՝ լուծը պիտի խանձի.լծի ծակերն անելը րոպեի գործ է բայց դեռ մի քանի ճաղ պակասէ Տնաշեններնէնպես են բանեցնում, կարծես ամեն անգամ երկնքից է ընկնում: ճիշտն ասած, լավ կ անում են. աշխօրն աշխօր ե իսկ ահա ուրիշներըչարչարվում են բարկ արնիտակ: Իրիկունը պիտի գյուղամեջ իջնել, եզ խնդրել Մանասից, փայտըսարում պիտի որ վերջացած լինի՛ Կգնա, կովերը կտեսնի: Աշխենըլավ մածուն կունենա, մածուն կուտի...» («Օգոստոս»): Ժամանակակիցգեղարվեստական արձակում հաճախ կերպարների խոսքըոճավորվում ն անհատականացվումէ ժողովրդախոսակցա-

40"

կան բառաշերտի ն ընդհանրապեսժողովրդական լեզվամտածողությանը բնորոշ տարրերով: Ահա մի օրինակ. «... ս, բայց ի՞նչ օտղանլավ լիներ, տղա՛ն... էդ էշի քուռակը,- բա ինչ ագուտ, ասա սեմ, էշի քուռակ չասեմ,- դու մի ասա խմող հարբեցողէ՝ քիչ է դումարբազ(՝ քիչ է հլը, դու դրան տես, սիրողություն էլ է անում: Սի մարդատերու երեխատերդուրսընկածիհետ է կապված: Աննա, դու Աննա, էդ բանն իմանաս ու մյուս'օրը գնաս էդ առ ու ապուռը կորցրած լիրբ կնկա խեղծ ու խաբված ամուսնու հիմնարկ, գտնես դրան ու, ոչ էս կողմ, ոչ էն կողմ, երեսինասես...»: (ՎՄ) Որքան էլ իրավացի ն ընդունելի է Գ. Սնակիայն հայտնի դրույթը, թե ժողովրդայնությունտվողը բառերըչեն, այլ լեզվամտածողությունը, հարազատ Ժողովրդիկենդանիխոսքի ուշադիր դիտումով որ տրվում Էէ ու հմուտ օգտագործմամբ,այնուամենայնիվ, ժողովրդախոսակցական բառաշերտըմեր լեզվի` դարերովձեռք բերվածարտահայտչականհարուստ հնարավորություններիդրսնորումն է, որն ունի հուզական ընդգծվածերանգավորում,բազմաձայնելնէջներ,կենդանությունն անմիջականություն,ազգայինլեզվամտածողության անաղարտձներ: ժողովրդախոսակցականբառաշերտի հիմնական կորիզն են կազմում նան մեր Ժողովրդիկենցաղը,սովորույթներնանվանող բառերն ու արտահայտությունները,ինչպես հաճախ նան անվանում են «էկզոտիկ» բառերը, կենցաղագրական բառերը, հարադիր, հարադրավորն կրկնավորբարդությունները,բնաձայնականբառերը, ձայնարկությունները, ե հատկապես`դարձվածքներըն դարձվածաբանական արժեք ունեցող բառակապակցությունները(անեծքներ, օրհ--

նանքներն այլն): Ինչպես արդեն նշել ենք, ժողովրդախոսակցական բառաշերտի բաղադրիչներ ենք համարում նան այ/»քհնչյունափոխվածտարբերակները` հատկապես դերանվանականհամակարգում (մմ, Հդպես, էնպես, էստեղ ն այլն), որոնցից շատերը այսօր նս (դեռնս) համարվում են բարբառային իրողություններ, քանի որ մենք ունենք նան այս ձներին համարժեք զուտ բարբառային համանիշներ՝ա-ով, ը-ով, ի-ով, ինչպես` ասիկ, հմիկ, ըդիկ ն այլն: Այս բառաշերտիմեջ յուրահատուկ տեղ ունեն բարբառներիցեկող ն այժմ էլ խոսակցական նշված ոլորտում գործածական բազմաթիվ բառեր ու բառակապակցություններ,որոնք սովորաբարբնորոշ են առօրյա-խոսակցական ոճին ն կազմում են հասարակաբանական-խոսակցական բառաշերտը: Դրանց մեջ մտնում են նան արնելյան լեզուներից անցած մի շարք փոխառություններ: .

Այսպիսով`ժողովրդախոսակցականբառապաշարը «իր մատչելիությամբ,համահասկանալիությամբյուրահատուկ տեղ է գրավում գրքային,ինչպես ն տարածական սահմանափակությունունեցող առանձնացված, մեկուսացված բարբառայինխոսքի նկատմամբ` վերջիններիսհանդեպ ունենալով ակնհայտառավելություն, թեն հնարավոր չէ լեզվի գործառությանգրքային ոլորտների լիակատարգործաերանգ ուռույթ առանց խոսակցական ոճի հուզաարտահայտչական ն նեցող բարբառայինբառերիոճականինքնատիպկիրառության,որ ոճականարդյունավետությունն դիպուկությունէ հաղորդում գրքային ոճերին: Խոսակցական բառապաշարն առավել լայն ժողովրդական զանգվածներիառօրյա հաղորդակցմանմիջոց է, որ դրսնորվումէ լեզվի բանավոր գործառության ոլորտում` հիմնականումզրույցների ն երկխոսություններիձնով: Խոսակցական ոճը լեզվի փոփոխվող ն զարգացող ոլորտն է. որտեղ փոխադարձաբար ներգործում են ն լեզն ն՛ ու վական, արտալեզվական, գրական ոչ գրական, ն թե՛ լեզվի տարբերակայինձների տարրերնու իրողությունները»":: Բառապաշարի ժողովրդախոսակցականշերտը միջին տեղ է գրավում բարբառների ն գրական լեզվի բառապաշարի միջն ն անմիջականորեն նպաստում է գրական լեզվի բառապաշարի համալրմանը: Բարբառային բառերը աստիճանաբար հղկվում, մշակվում, հաճախ նան գեղարվեստականգրականության միջոցով լեզվի զարգացման տարբեր փուլերում անցնում են գրական լեզվի նախ բանավոր, ապա` գրավոր դրսնորումներում: բառապաշար Հայոց լեզվի պատմությանտարբեր փուլերում կան բազմաթիվդեպքեր, երբ այդ բառաշերտիմի շարք բառեր գրականլեզվի բառապաշար են անցել հիմնականում գեղարվեստականգրականության միջոցով ն նույնիսկ մոռացվել է դրանց կիրառությաննախկին ոլորտը (ինչպես` մրմուռ, մարմանդ, էտ, էտել, չմուշկ ն այլն): Եվ պատահական չէ, որ Շարլ Բալլին խոսակցականլեզուն դիտել է իբրն նորմա, իբրն լեզվի մյուս տարբերակայինձների գնահատմանչափանիշ: Ի տարբերություն ժողովրդախոսակցական բառաշերտի` բարբառային բառերն ունեն որոշակի տարածքային սահմանափակում, նեղ տեղային բնույթի են, այդ իսկ պատճառով էլ դրանք մատչելի չեն մյուս տարածքներումբնակվող հանրությանը: Բարբառայինբառերը պատկանում են բառապաշարի ոչ կենսունակ (ոչ գործուն) ոլորտին, ուստի ն, սովորաբար, գրական լեզվի »

Ս.

էլոյան, նշվ. աշխ., էջ 40:

նորմայի սահմաններից դուրս են ն, բնականաբար, գործածական չեն, նորմատիվ բնույթի այնպիսի գործառականոճերում, ինչպիսիք են գիտական,պաշտոնական, ոճերը: Նշված բառագրասեցյակային շերտին պատկանող բառերը հիմնականումգործ են ածվում առօրյա-խոսակցականն գեղարվեստականոճերում` ոճական որոշակի երանգներովն հեղինակայիննպատակադրմամբ: Բարբառայինբառերի գերակշռող մասը գեղարվեստական երկերում հանդիպում է կերպարների խոսքում` ոճական զանազան նպատակադրումներով,իսկ երբեմն էլ հենց այնպես, առանց որոշակի միտումի ն դիտվում իբրն լեզվական շեղումներ:Նշված ձները չեն բացառվում նան հեղինակայինխոսքում, մասնավորապես նան այն դեպքում, երբ դրանք նեղ, տեղականբնույթի առարկաների,երնույթների կամ ընդհանրապեստարբեր հասկացությունների անվանումներ են, հատկապես`կենցաղագրական բառեր, որոնց համարժեքները կամ փոխարինողներըմեր լեզվի տվյալ փուլում ընդհանրապես բացակայում են: Այսպես` Խ. Աբովյանն իր հեղինակային խոսքում գործ է ածում դաստուր (ընդմիջում), Սատեպան (այգեպան) նեղ բարբառային բառերը, որոնք գործածականու հասկանալիեն միայն Քանաքեռի խոսվածքում: Կամ` Հր. Մաթնոսյանն իր պատմվածքներում հաճախ է գործածում բարբառային «տորք», «առնաուտ», «շաշ» ն նման մի շարք բառեր, որոնք զուտ տեղական բնույթ են կրում: «Տորք» բառը որոշակի զբաղմունքի, արհեստի հատուկ հասկացություն է անվանում ն նշանակում է «հայտե մեծ շրջանակ, որի վրա հենում ն գործում են գորգ կամ կարպետ»,գրական լեզվում չունի իր համապատասխան համարժեքը, կարող է փոխարինվել «շւազգահ» կամ «ոստայնակի դազգահ» բառերով, որոնք, սակայն, ամբողջովին ն ճիշտ չեն արտահայտում նրա իմաստը, ուստի ն հեղինակը նախընտրումէ խոսակցականն միակ ձնը. «Հետո հնչ եղավ տասներեքհոգով չորս պատիմեջ՝ ձմեռըբերեցին, տորք է| տնկեցին տանը... ծիծաղեցին,երբ տեսան տորքբիտակ նստել էր ու հանգույց անել չգիտի Աղունը». Կամ` «առնաուտ» բառը գրական լեզվում, ըստ բացատրական բառարանների.նշանակում է «այբան», «ալբանացի», իսկ բարբառներում՝«/իթ/սարի», «հսկա», «հաղթանդամ»:Ահա հենց այս իմաստով էլ գործ է ածվում Հր. Մաթնոսյանիպատմվածքում` «Եր(յու տարեկանՎազգենը,երբխոսել սովորեց, առաջ ասաց ապի, երկրորդ բառը առնաուտն էր»: «Փոխուտուրմ»գործածվում է միայն Լոռու բարբառում, նշանակում է «մի բան տալ, առնել,

ն արտահայտվում է հենց «փոխ» արմատով ն փոխադարձություն»

գրաբարյան հոլովական ձնով («տուրք» բառից), որ անցել տեղական, նեղ բարբառային բնույթ ն, մ ատչելի չէ մյուս տարածքներում: Խ. Աբովյանն իր բնականաբար, խոսքը տվյալ ժամանակիընթերցողներինմատչելի դարձնելու նպատակով իր հեղինակային նկարագրություններում,մանավանդ, երբ նկարագրում է հայ ժողովրդի կենցաղը, նրա նիստուկացը, հիմնականումդիմում է բարբառայինբառերինու արտահայտություններին: Սա միաժամանակարվում է ոճական այլ նպատակներով. հաճախ նա կամեցել է իր խոսքը տեղայնացնել,մոտեցնել կերպարներիխոսքին` առաջնությունը տալով բարբառային ձներին, ինչպես` «Տանը ղոնաղ որ էն սհաթը նրա դռանը վեր գային, սաղ ամիս ուտեինխմեին, կոտրեին, ջարդեին, փչացնեին նրա տան խերն ու բարաքյաԹը հա՛ կար ու յաբանի յադն կլ նրանց դռնովը անց կենար, իրանք Թնիցըկքաշեին, տուն կկանչեին,որ նրանց սուփրի համն առնի ու էնպես ճամփա ընկնի: Շատ անգամ եկեղեցումըոր մեկ դարիբ օքմին կտեսներ, եկեղեցու դուռը կկալներ, որ սֆթա ինքը նրան իր տունը տանի...». Եվ իրոք, ինչպես նշում է Ս. Մելքոնյանը, հասկացությունը սեղմ, ճշտորեն ու ժողովրդականմտածողությունըհարազատ ոգով արտահայտելու շնորհիվ այս ն նման բառերն անփոխարինելի են: Այնուամենայնիվ,բարբառայինբառերի հիմնական ոճական արժեքը ինչպես տվյալ միջավայրի, տեղի երանգավորում ստեղծելն է, այնպես ն առանձինկերպարներիխոսքի ոճավորումը: Գրողի վարպետությունը նան այն է, որ յուրաքանչյուր կերպարի խոսքի ոճավորման համար կարողանում է ճիշտ գտնել ու ընտրել համապատասխանլեզվական միջոցներ, որոնք բնութագրում են տվյալ տարածքը ներկայացնողանհատների:Շատ բնորոշ ու համոզիչ գույներով ն լեզվական համապատասխանմիջոցներով է ներկայացրել Մ. Արմենը«Հեղնար աղբյուր» վիպակումիր գյումրեցի հերոսին, ինչպես` «Մարդու մեք մե բանըմ կա, օր իրան հետ չպիտի մեռնի, օր մարդու մեռնելեն ետն պիտիփրկըվի: Կուզեք հոգի ըսեք էդոր, կուզեք՝ անուն, կուզեք՝ գործ,կուզեք՝ շունչ... Ըշտը ես ախպուրսկշինեմ էդ մի բանի փրկության համար...»Ինչպես երնում է բերված հատվածից, հեղինակը, հավատարիմ մնալով Կարնո բարբառին, կերպարի խոսքն այստեղ անհատականացնում է գերազանցապեստվյալ բարբառի բառերովու արտահայտություններով: Բացի նշված բարբառային բառերից` կերպարի «տուրս»

է բարբառին, այն ունի զուտ

է նան բարբառայինքերականականմի խոսքն անհատականացնում ու շարք ձներով իրողություններով(հոդեր, դերանվանականձներ, հոլովման, խոնարհմանձներ, բարբառայինկառույցներ ն այլն): Այս դեպքում արդեն բարբառային իրողությունները ծառայում են ոչ միայն որպես տվյալ կերպարի հաղորդակցմանմիջոց, այլն նրա խոսքի երանգավորմանընպաստողտարրեր: Կերպարիխոսքի աննշված եղանակինեն դիմել նան ժամանակակից հատականացման մի շարք գրողներ, մասնավորապեսգեղարվեստականարձակում, չնայած այս միջոցները ոճական որոշակի նպատակադրմամբչեն Ըստ որում, բացառվում նան չափածո ստեղծագործություններում: Ս. է այդ նկատել Մելքոնյանը,«Բարբառն քնարականհերոսի ինչպես խոսքի համար դիտվել է որպես երանգավորմանմիջոց, այն էլ, հասկանալի է, հատկապես այնպիսիբանաստեղծություններում,որոնց հիմնականնպատակաուղղվածությունը, ոգինժողովրդայինէ: Բարբառայինբառերն ու ձեներըայս ն նման ստեղծագործություններում օգտագործված են հիմնականումնույն սկզբունքով, ինչ վիպական երկերում»:՞: Այս առումով խիստ ուշագրավ են Հովհ. Թումանյանի «Անուշ», «Մարո», «Գառաչանք»պոեմները,Ավ. Իսահակյանի90-ական թթ. մի շարք չափածո ստեղծագործությունները,«Ալագյազի մանիներ»շարքը, Հովհ. Շիրազի ուշ շրջանի բանաս'ռեղծությունները ն այլն: Մի հատված Ավ. Իսահակյանիչափածոյից (1891 թ. «Երգեր ու վերքեր»).

ազիզյար, Բարով քեզի, Ախրի նչող ինձ մոռցար,

իկիղԾչունե՞ս, այ նամարդ, Դարդլու սրտիսմխիթար... Յար ջան, երթանքմեր այգին, Նստինքուռու շվաքին, Ձեն-ձենի տանք ու կանչենք Վարդ-Շիրազիբայաթին... Դուն

Սակայն միշտ չէ ն պարտադիրչէ, որ հեղինակներըկերպարի խոսքը անհատականացնելիս ամբողջովինդիմեն բարբառին (ինչպես նկատեցինքնախորդ դեպքերում, Մ. Արմենի «Հեղնար աղբյուր»-ում), երբեմն կերպարի խոսքն անհատականացվումէ տվյալ կերպարինբնորոշ մեկ-երկուբարբառայինարտահայտություններով

Նշվ. աշխ., էջ 124:

(ինչպես Հովհ. Թումանյանի պոեմում «օխտը» թվականը, Հր. արձակում` «շաշ», «շաշավուն» բառերը ն այլն): ՅուՄաթնոսյանի րաքանչյուրգրող կարող է բարբառներինդիմել առանց վարանելու, վերցնելու այն, ինչը անհրաժեշտԷ ու մատչելի, ոճաբարբառներից նպատակադրում ունի, չկա կամ գործածականչէ գրականորոշակի կան լեզվի մյուս ոլորտներում, ն որ հետագայում կարող է դառնալ ընդհանուրգործածական, համաժողովրդական-խոսակցական,իսկ ապա նան` կարող է անցնել գրականլեզվի ոլորտ: Որքան էլ բարբառային բառերն ու քերականական ձները գեղարվեստական ոճում թույլատրելի,հանձնարարելի իրողություններ են ոճական այս կամ այննպատակներով,այնուամենայնիվ, բարբառայինտարրերիգործածությանժամանակգրողը պետք է դրսնորիչափի, ճաշակի գեղագիտականզգացում ն, ինչպես ժամանակիննկատել է Ղ. Աղայանը, ամենիցառաջ պետք է ունենա նան երաժշտականլսողություն, որ ըմբռնի,թե ո՛ր բառը որտեղ կարող է ճիշտ ն տեղին հնչել, որտեղ` ա-

վելորդ ու անախորժ: Բարբառայինբառերիու քերականականձներիգործածությունն ավելիակնհայտ է այն դեպքում, երբ դրանք ընդհանրապեսգործ են ածվում ոճավորման ժամանակ: Ոճավորումը գրական, գեղարվեստական այն հնարանքն է, երբ որնէ գրող կամ ընդհանրապեսստեղծագործող փորձում է հետնողականորենվերստեղծել անցյալի որնէ խոշոր գրողի կամ նույնիսկ պատմական որոշակի դարաշրջանին բնորոշգեղարվեստականբովանդակության,լեզվի ու ձնի այլ տարրերի,գիտակցվածնմանությունն ու կրկնությունը: Նման դեպքերում, նկատել է էդ. Ջրբաշյանը, «գրական ոճավորման դիմող գրողն ամենից առաջ մտահոգված է անցյալում մշակված այս կամ այն գեղարվեստական ոճի որոշ էական կողմերի վերարտադրությամբ, որի օգնությամբ նա կենդանացնում է աշխարհազգացողության ն գեղագիտականմտածողությանտվյալ տիպը, լեզուն, ժամանակի ն ազգային միջավայրիկոլորիտը: Գրողի սեփական ոճը այս դեպքումհանդես է գալիս ոչ իր ուղղակի ն ամբողջական տեսքով, այլ զգալի չափով գտնվում է այն ոճի շրջանակներում, որին նմանվում է նա, ենթարկվումէ ն կախվածէ այդ ոճից»՞՞: Ոճավորումը սոսկ որեէ գրողի թեմայի, ոճի, ժանրային առանձնահատկությունների մեխանիկականընդօրինակումը չէ, ոչ էլ նրա նմանակումը, ինչպես նկատել են որոշ ուսումնասիրողներ:

հովես

'

էդ. Ջրբաշյան, Աշխարհայացքն վարպետություն, Ե., 1967.

էջ՝197:

Ոճավորմանդասականօրինակ է տվել Ե. Չարենցը իր հանրահայտ «Տաղարան»-ում. սայաթնովյաներգերինմանողություննավելի շատ ակնհայտ է դառնում արտաքինգործոններիմիջոցով (բառեր, արտահայտություններ,քերականականձներ ն այլն), այնուամենայնիվ, դրանց ներքին կողմը, բանաստեղծությանբուն ոգին ու էությունըհենց իրենն են` զուտ չարենցյանը: «Տաղարան» շարքում Սայաթ-Նովայիլեզվի, մտածողության ն ոճի պատրանքը հիմնականումստեղծում են երկու տասնյակիհասնող բարբառայինբառեր ու արտահայտություններ,որոնք բնորոշ են նան արնելյան, գուսանական խոսքարվեստին: Ահա մի քառյակ «Տաղարան»-ից. Կուզեմ հիմի փչի զուռնեն հարբածըլիմ մինչն (գուց, Ընկերներիսսուփրինգինիու հաց ըլիմ մինչն էգուց, Ֆայտոն նստած քուչովն անցնիմ,պատուհանիցվրես նայես... --

'

Դրանցիցեն նան /ար, գոզալ, բաղ, թաս, քամանչա, դուքան, ՄթՔիբար,բախչա ն այլն: Ոճավորմաննառավել նս նպաստում ն մեծ երգչի տաղերինյուրահատուկ գունավորում են հաղորդում հատկապես Թիֆլիսի բարբառում գործածականբառերը, ինչպես` Օթա/ս, քուչա, սուփրա, խալի, նոքար, չինի, դափու զուռնա ն այլն: «Տաղարան»-ում ոճական համապատասխանգունավորում են ապահովում նան բարբառայինկամ խոսակցականմի շարք քերականական ձներ (հոգնակիի կազմություն, հոլովման, խոնարհման, հնչյունափոխական իրողություններ), որոնք բնորոշ են Թիֆլիսի բարբառին`/սայիչեք, աղեք, պատկերք, կու մեռնիմ, էրեց, ըլիմ, մեճեր, կը-ով ներկայի ձներ` (ասի (բարբառումնան` կոսե), չ(ո ասե, ըլին շարած, ուներ շարած (վերջինձեերը հատկապես վաղակատարի իմաստով):Ոճական որոշակիերանգավորումունեն նան ժողովրդական լեզվամտածողությանըբնորոշ ն խոսակցականծագում ունեցող մի շարք դարձվածքներու հարադրություններ,ինչպես` շիրտս դնեմ ոտքերիդ տակ, սրտիցս արյուն է հոսում ականջ արա, ատլաս ու խաս, խաս-խալիչեք, դափ ու զուռնեն, սազով-քամանչովն այլն: Բարբառային բառերը գեղարվեստական երկերում հաճախ գործ են ածվում նան երգիծականնպատակով:Հիշենք Թումանյանի «Շունն ու կատուն», «Մի կաթիլ մեղրը», Չարենցի «Կապկազթամաշան»ն այլճ: է52

ժամանակովկատուն Ծոն էր, Շունն էլ գլխին գդակչուներ, Միայն գիտեմոչ որդիանցորդի ճանկել էր մի գառան մորթի... «Հառաչանք» պոեմում ծերունու խոսքը ոճավորվում է նշված լեզվամիջոցներիգործածությամբ

Կամ`

նան

Եկածկլինի, որ խաբար տանի, խելքը գլիկինդեռ քանի գյուղ կա... Ով իր դռանը անասուն ունի, Կամ որի կնգա աչթերում յուղ կա... Բաց արին տեսան գրած զակոնում, Թե չոբան Չատին Սիբիրէ գնում: Թե

Այսպիսով,եթե ընդհանրացնենքբարբառայինբառերիու քերականականձների մասին ասվածը, նկատելի է դառնում, որ բարբաոճում ն գեղարվեստականերռայինբառերը առօրյա-խոսակցական են հանդես գալ հետնյալ դրսնեորումներով: կերումկարող ա) բարբառային բառեր, որոնք բնորոշ են, գործածական ու հասկանալիմիայն տվյալ տարածքում, ունեն տարածքայինորոշակի սահմանափակում,ինչպես` ռառտուր, (ատեպան, դուքան, դավթար, օքմի, եկահալ, առուգ, կռնակ, ղոչաղ, թեփշի, չափուլաղ, փոխուտուրս,դումաննայլն, բ) բառեր, որոնք բարբառինեն անցել գրական լեզվից` որոշ հնչյունափոխվածն փոփոխվածտարբերակներով,ինչպես` հավող, ֆորթ,ֆող, խացնայլն, Գ) բառեր, որոնք օտարաբություններեն, նախապեսանցել են ն գործ են ածվում բարբառներումն նույնպես համարվում են բարբառայինբառեր, ինչպես` շ//ոյ, (լաս, քուչա, խիյար ն այլն, դ) հնչյունաբանական,ձենաբանական, շարահյուսական, բարբառային իրողություններ(հոդերիկիրառություններ,հոգնակիիկազմության ձնաբանական, շարահյուսականբարբառային իրողություններ): Եվ ապա` բարբառայինբառերն ու քերականական ձները գեղարվեստական,առօրյա-խոսակցականոճերում հիմնականումգործ են ածվում տեղի, միջավայրի համապատասխաներանգավորում ստեղծելու, կերպարի խոսքի անհատականացման,նրանց հաղորդակցումն ու՛ լեզվի Ժողուվրդայնությունն ապահովելու, ոճավորկան, իսկ երբեմն էլ` երգիծականն այլ նպատակներով:Ավելացնենքնան,

բարբառայինբպռերի ու քերականականձների նշված նպատակադրումները զուտ բարբառով գրված ստեղծագործությունն Սայաթ-Նովայի ստեղծագործություն(ինչպիսիքեն Գ. Սունդուկյանի, արձակիորոշ գործեր ն այլն) ոճական աները, Ռափ. Պատկանյանի ռհւմով որոշակիարժեք չունեն: Այստեղ դրանք առավելապեսունեն գործառույթ: զուտ հասկացությունարտահայտողանվանողական որ

ԺԱՐԳՈՆԱՑԻՆ ԲԱՌԵՐ ԵՎ ԳՌԵՀԿԱԲԱՆՈՒԹՑՈՒՆՆԵՐ

Բառապաշարիդասակարգմանկարնոր չափանիշներիցմեկն էլ բառերի գործածության հասարակական կամ սոցիալական սկզբունքն է, երբ հաշվի է առնվում այն հանգամանքը, թե տվյալ բառը կամ բառախումբըհասարակության ո՞ր մասի կամ ո՞ր անդամնեն այդ բառերիկիրառություննունի՞ արդրի համար է գործածական, յոք որնէ սոցիալականսահմանափակում,քանի որ բառապաշարիոչ բոլոր միավորներնեն, որոնք հավասարապեսկամ անխտիրգործ են ածվում հասարակությանբոլոր անդամներիկողմից: Ուրեմն բառապաշարիմեջ անհրաժեշտէ տարբերակելբառերի մի խումբ, որոնք հատուկ են որոշակի ոլորտների ու գործածական տվյալ հանրության որոշակիխմբերիկողմից: Բառապաշարիայս շերտը սովորաբարանվանում են բառապաշարի հասարակայնորենտարբերակվածշերտ: Այս շերտի մեջ, ինչպես արդեննշել ենք, մտնում են նան հայերենիտարածականտարբերակներինբնորոշ բարբառայինբառերը, որոնք ամենից առաջ միավորվումեն տարածքային տարբերակմանհատկանիշով: Այս շերտի մեջ են նան այն բառերը, որոնք բնորոշ են հասարակության առանձինսոցիալականխմբերին ն գործ են ածվում նրանց կողմից` որոշակի նպատակներով:Այս բառերը, բնականաբար, կիրառության նեղ, սահմանափակոլորտ ունեն ն սովորաբար անվանում են այնպիսի առարկաներու երնույթներ, որոնք իրենց համարժեք անվանումներն ունեն նան լեզվի հասարակայնորեն չտարբերակված կամ ընդհանրականշերտի մեջ: Պատահականչէ, որ ժարգոնային բառերը սովորաբար բնորոշ են հասարակությանմեկուսան հաճախ օգտացած խմբերիլեզվին՝ որպես ծածկաբանություններ են գործվում ուրիշներինանհասկանալիլինելու նպատակով: Այս բառաշերտիմեջ ամենիցառաջ մտնում են, այսպես կոչված, ժարգոնայինկամ ծածկալեզվայինբառերնու գռեհկաբանություննե154

րը, որոնք գործ են ածվում առանձինխմբերիհաղորդակցականգործընթացումն հիմնականումունեն անվանողականգործառույթ, իսկ երբեմննան` գեղարվեստականերկերում նպաստում են առանձին անհատներիխոսքի ոճավորմանը: «Ժարգոնային-ծածկալեզվյանբառերը հիմնականում խոսակցականբնույթ ունեն ն հասկանալի են այն խավերի ու խմբերի համար, որոնք գաղտնիության կամ մի այլ նկատառումով«ստեղծել» ու գործածումեն դրանք»՞5: Սովորաբար ժարգոնայինբառերըվերագրում են գողերին, կամ հասարակությանմեջ առկա այլ հանցագործ խմբերին,չնայած այդպիսի ժարգոնային բառապաշարից կարող են օգտվել ոչ միայն քրեականհանցագործները,բանտարկյալները,կոնծաբանները,այլ երբեմն նան` առանձին մասնագիտություններիտեր մարդիկ` վարորդներ,զինվորականներ,նավաստիներ,առնտրական-չարչիներն այլն, նույնիսկ` երիտասարդությանորոշ խավեր դպրոցականներ, ուսանողներ ն այլն, այսպես` ցողական գնալ, աթանդա, ճինգո (սիրած), քսիվ, հարիֆ, մենթ, խոխմա, պսիխ, լուլ. իսկ ուսանողների խոսակցականլեզվում հաճախեն լսվում դուխով, մանքրաժ ընկնել, չվացնել, քաշվել, շուխուր գցել, քյոլել-համոզել, թռնել-դասից փախչել, կայֆ, թույն ժարգոնայինբառերըոչ իրենցբուն, բառարանայինիմաստով: ժարգոնայինբառերիմի մասը գրական լեզվում գործածական բառերեն, բայց հիմնականումոչ իրենց բուն, այլ տարբեր իմաստներով, ինչպես` քաշվել-փործանքի,շառի մեջ ընկնել, շվացնել-գողանալ, փախցնել, գլխին քաշել-խմել, հարբել ն այլն, մյուսները անցել են այլ լեզունտրից որպես օտարաբանություններ.ինչպես` ճ"/ռի/ն, խոխմա, կայֆ, հարիֆ ն այլն: Աշակերտների. դպրոցականների շրջապատում ընդունված է բառերիկրճատ ձների գործածությունը. ինչպես`անգլ չ(աչանգլերեն դաս չկա, մաթեմ-մաթեմատիկա, աշխ-ից եմ ն ուշացել եմՀաշխարհագրությունից այլն. ուշացել իսկ փոքրիկներիլեզվում տրիտիկ անել նստել, չուի-չուի անել-լողանալ, կակամիրգ, կոնֆետ ն այլն: Ոմանք ժարգոնային-ծածկալեզվյանբառերի տարատեսակեն հաճարում նան գռեհկաբանություններըկամ հասարակաբանությունները,որոնց մեջ հիմնականում մտնում են արհամարհական, անարգական,հայհոյականբառերը, ինչպես՝ դանդալոշ, չաչ, ռեխ, զխկտվել, շնթռել, լակել, լափել, սեպերը բացել (ծի-

Ա.

Մարգարյան,Ժամանակակիցհայոց լեզու, Ե., 1993, էջ 203:

ծաղել), խժռել, ռնդել (ուտել) ն այլն: Նշված բառերը որոշակիորեն տարբերվում են խոսակցականբառապաշարիցիրենց ոճական-արտահայտչականգունավորմամբ, սրանք հիմնականում արտահայտում են բացասականերանգավորում:«Վասարակականբառապաշարի հիմքը ժամանակակիցհայերենում կազմումեն գլխավորապես բառերը, մասամբ նան գրական լեզվի բարբառային-գավառական որոնք ձեռք բերած փոխաբերականնոր իմաստայն բառերը, իրենց ների շնորհիվ հուզաարտահայտչականտարբեր երանգներ են արտահայտում, ինչպես օրինակ` ռծ/ս, (արկաժն այլն: Հիշյալ բառապաշարիմեջ առանձնանում է նան բառերիմի խումբ, որի մեջ մտնող բառերըզուրկ են վառ արտահայտվածբացասականգունավորումից ն գտնվում են գրական գործածությանկողքին, ինչպես` ծնել, ծիկրակել, ակռկել.պռոշ, մռութ ն այլն: Սովորաբարայս կարգի բառերը գրական լեզվի նորմայիցդուրս են ն բնորոշում են հասարակացման, պարզեցման, ցածրացման, կոպտության երանգներով, որ հաճախ

ն խոսակցականլեզգեղարվեստականստեղծագործություններում վում գործածվում են իբրե արտահայտչականտարբեր՝ խոսքին հատուկ արտահայտչական երանգ տալու, խոսքը ոճավորելու կամ գեղարվեստականգրականության մեջ գործող անձանց անհատական բնութագրմանհամար»:Գռեհկաբանությունների բազմաթիվկիրառություններ կան Խ. Աբովյանի «Վերք Հայաստանի» վեպում, ոչ միայն կերպարներիխոսքում, այլն հեղինակայիննկարագրություններում: Նշված բառաշերտերովկերպարներիխոսքիոճավորմանլավագույն օրինակներէ տալիս Հր. Մաթեոսյանըժամանակակիցհայ գեղարվեստականարձակում. «Երկու ժամ է, ջրի ես գնացել, շան քած... Դե ռեխդհավաքած պահիր,հա՛...»: Կամ «- Ինչու՞ ես ուզում սպանել, տո իշի տղա՛.. Ես քեզ ի՞նչ վատությունեմ արել, տո տավարիցավ... գնացեք, շնորհակալ եղեք, որ լեշներդ չեմ փռում..»: Որքան էլ գռեհկաբանությունները ոճական որոշակի նպատակադրում ունենան, այնուամենայնիվ,նրանց գործածությունը շատ քիչ դեպքերում կարող է գեղարվեստականառումով արդարացում ունենալ, խոսքը վերաբերում է այն դեպքերին, երք դրանք ունեն զուտ անվանողականգործառույթ, երբ նկարագրվում են բանտը,

6.

Ա.

Սուքիասյան,Ժամանակակից հայոց լեզու, Ե., 1989, էջ 194:

կալանավայրը ն նման միջավայրերնու այդտեղ գործող մարդիկ, նրանց մտածողությունն ու հաղորդակցության գործընթաեն անդրադառնում ցը, իսկ մնացած դեպքերում դրանք բացասաբար ոչ միայն գեղարվեստականերկի խոսքարվեստի, նրա լեզվական մշակույթի վրա, այլն նրանց երբեմնիգործածությունը խրախուսելի չէ ն դաստիարակչական,ն. ուսուցողական, ն առավել ես` գեղարվեստականնկատառումներով(հիշենք Ե. Չարենցի «Կապկազ թամաշան»-ն ն այլ ստեղծագործողություններ): Գռեհկաբանությունները սովորաբար գործածականչեն, մերժեեն գործառականմյուս ոճերում, ուստի ն դրանք կարող են հանդիլի պել միայն գեղարվեստական,առօրյա-խոսակցականոճերում ն մասամբ` հրապարակախոսությանմեջ: Իր վեպում Խ. Աբովյանը,փորձելով հստակ վերարտադրել կենցաղագրականպատկերները,հաճախ դիմում է նան գռեհկաբանություններին. «Ամենուր, հո ամենուր,-- գրում է Խ. Աբովյանը,- իլլահիմ մեր մեղրաբերան տանուտերը անատամ ռեխը որ բաց չէր անում, պատերը դողում կին, կատվըները մլավում, հավերը կռկռում յա նչկչում...էշը զռում էր, գոմեշը տրտնգում, էծը մկկում, կովը բառաչում, հորթը բղավում, որը ֆշշացնում, որը փստացնում, որը վզզացնում, որը վդգացնում... դարմանկերած տավար, հայտնի բան գարի, ա, որ ինչ ասես նրանցիցդուս կգար...էսպես նախրխանիու մուզիկի ձեն շահի դռանն էլ չեր լսվում...»Կամ` կերպարներիխոսքում. 4---5ո՛ տողդէլ ջհանդամը գնա, դու էլ, տո՛ Ղուռումսաղ... տո քավթառ, իմ ցավս հերիք չի. դու կ մեն կողմիցն ես միսս ծամում: Ի՞նչ ես բերնիդ կապը կտրել ու լեզուդ քեզ չես անում: Ձենըդ կտրի, թէ չէ էնպես քացի կտամ որ ատամներդ փորդ կթափվի: Սաղ օրը աթար ես թխում, էսօր էլ ի՛նչ ես գլուխս գաղութը,

տանում...»:

'

Ինչպես երնում է նշված օրինակներից,գռեհկաբանությունների գործածությունը,միշտ չէ, որ գրական լեզվի համար թույլատրելի է, երբեմն որպես գռեհկաբանություննիրից խուսափելու միջոց առաջարկվում են առանձին բառեր ու արտահայտություններ, որոնցով փոխարինվումեն կոպիտ, անթույլատրելի,տհաճ բառերն ու արտահայտությունները,ինչպես մծճռեյլ-ի փոխարեն` 6նջեցյալ, մեռնել-ու փոխարենմայսճանվել ն այլն: '

ՀԱՅԵՐԵՆԻ ԲԱՌԱՊԱՇԱՐՆ ԸՍՏ ԳՈՐԾՈՒՆ ԵՎ ՈՉ

ԳՈՐԾՈՒՆ

ՀԱՏԿԱՆԻՇՆԵՐԻ

Հայերենի բառապաշարիոչ բոլոր շերտերն են, որոնք նույն կիրառությունն ու գործածությունն ունեն: Բառեր կան, որոնք խիստ կենսունակ են ն մասնակցում են հաղորդակցմանգործընթացին մարդկայինգործունեությանտարբերբնագավառներում,իսկ մյուսներն, ընդհակառակըլ̀այն գործածությունչունեն ն մասնակցում են հաղորդակցմանըխիստսահմանափակդեպքերում: Լեզվի գործուն բառաշերտնիր մեջ ընդգրկում է բառային հիմնական ֆոնդը, ամենօրյա գործածություն ունեցող ն հաճախակի գործածվողհամագործածականբառերը(մարդ, (ին, քույր, եղբայր, տուն, գիշեր, ցերեկ, ուտել, խմել, քնել), թվականները,դերանունները, շաղկապները,կապերը նայլն: Բառապաշարի ոչ գործուն շերտին են պատկանումհնաբանությունները, նորաբանությունները,տերմինները, ժարգոնային-ծածկալեզվյան բառերըն գռեհկաբանությունները:

ՀՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ,ՆՐԱՆՑ ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

Վնաբանություններնայն բառերն են, որոնք գործ են ածվել լեզզարգացման վի նախորդփուլերում ն հետագայում տարբեր պատճառներով` լեզվական ն արտալեզվական,դուրս են մնացել գործածությունից, բայց անհրաժեշտությանդեպքում կարող են գործածվել կամ գործածվում են արդի հայերենի բառապաշարում հաղորդակցական կամ ոճական տարբերնպատակներով,հատկապես վեստականգրականությանմեջ: Վնաբանություններնիրենց ծագումով,ոճական նրբերանգներով ու կիրառականհաճախականությամբտարբեր քնույթի են լինում: Ըստ այդմ բաժանվում են երկուխմբի` պատմաբառեր ն հնաբառեր:

գեղար

Պատմաբառերկամ իստորիզմներ են համարվում այն բառերը, որոնք լեզվի զարգացման որոշակի փուլում անվանել են տվյալ ժամանակաշրջանինբնորոշ առարկաներ,երնույթներ, ընդհանրապես տարբեր հասկացություններ ն ժամանակի ընթացքում վերացել են, երբ այդ իրողությունները տարբեր պատճառներով դուրս են եկել գործածությունից:Բնականաբար,գործածությունից

դուրս են

մնացել

յունները:

նան

դրանք անվանող բառերն ու արտահայտութ-

Պատմաբառերը հնաբանություն են դարձել տարբեր ժամանակ-

ներում` հասարակական, քաղաքական, մշակութային կյանքում

ն

ոլորտներում տեղի ունեցող զանազան փոփոխությունների հետնանքով: Այսպես` հնում գործածական են եղել ճիզակ, աշե, տեգ ն այլ զենքեր, որոնք հետագայում փոխարինվել են այլ. նոր զենքերով:Բնական է, որ այդ զենքերի դուրս գալու հետ գործածությունից դուրս են մղվել նան դրանց համապատասխանանվանումները: Կամ`հնում եղել են սծճսյուհ,սենեկապետ,բդեշխ պաշտոններըն դրանցհամապատասխան բառերը,որոնք արդեն գործածականչեն: Պատմաբառերըհիմնականումարտահայտում են տվյալ ժամանակաշրջանինյուրահատուկ անվանումներ: ա) Ռազմական, պատերազմականտարբեր հասկացությունների, զենքերի, սարքերի անվանումներ, ինչպես` ցարգմանակ, գեդարդ, աշտե, կապարճ, նիզակ, պարսատիկ, սաղավարտ,տապար, գայիսոն, սակր ն այլն: բ) Տարբեր պաշտոնների,վարչական միավորների,հասարակականտարբերխմբերիպատկանողանձանցանվանումներ`մարզպետ, սեպուհ, գզիր, սպարապետ, ախոռապետ,մոգպետ,սոլակալ, կուսաՍալ,փոխարքա,կուլակ, ենթակուլակ, նէպման,մոգպետ նայլն: գ) Պետական մարմինների, հիմնարկ ձեռնարկությունների, ն այլ անվանումներ, ինչպես` Քանֆակ, լինկազմակերպությունների կայան, պատկոմ, գավհեղկոմ, գավլուսբաժին, բանգյուղտեսչություն, ՉՕԿն այլն: Պատմաբառերըլեզվի զարգացման տվյալ փուլում չունեն իրենց փոխարինող համարժեք, հոմանիշ ձները, ուստի ն հաճախ նրանք տերմինինշանակություն են ձեռք բերում: Պատմաբառերիդերը խոսքի մեջ հատկապեսոճական է, դրանք առավելապեսգործածվում են գեղարվեստականոճում, պատմական թեմայովգրված երկերում որպեսգեղարվեստականպատկերավորման միջոց, ոճական հնաիանք` անցած պատմական ժամանակաշրջանինյուրահատուկ երանգավորումստեղծելու, տվյալ շրջանին բնորոշ հասկացություններ անվանելու, պատմական տվյալ դան միջարաշրջանը պատկերելու,ինչպես նան այդ ժամանակաշրջանի վայրի մարդկանցանհատականացնելուն նրանց խոսքը ոճավորելու նպատակով: Առանցպատմաբառերի գորձածությանպատմականթեմայովգրված որնէ գեղարվեստական երկ ստեղծելհնարավորչէ: այլ

Ընդունված է հայերենիպատմաբառերըբաժանել երկու խմբի՝ ն աշխարհաբարյան: Առաջիններիմեջ տարնախաաշխարհաբարյան բերակումեն գրաբարյան(բդեշ/ս, մարզպան,սեպուհ, դրանիկ,աշտե, գեղարդ, դպիրն այլն), միջինհայերենյան(այյ, գունդստաբլ, մարա(մելիք, քյոխվա, ստարջախտ,սենեկալ, ապուր)ն աշխարհաբարյան նեպ,լինկայան,չեկա): շինա,ուրյադնիկ,ճակատանոց, Պատմաբառերիշարքին կարելի է դասել նան աշխարհագրական որոշ անվանումներ, տեղանուններն անձնանուններ, ինչպես` Կրկուռ, Նեմրութ, Ոդական,Նոյ, Սեմ, Քամ ն այլն: Որոշ պատմաբառերաստիճանաբարմուտք են գործում արդի գրական լեզվի բառապաշար նախկինիիմաստայինորոշ տեղաշարժերով, ինչպես` նախարար,ատենակալ,մարզպետ Ն այլն: 3նաբառերը(արխաիզմ)այն հնաբանություններնեն, որոնք ամեննինչեն հնացել ն արդիգրական հայերենում ունեն իրենց համարժեք ձները, բայց այս կամ այն նպատակներով(հատկապես ոճական) դեռես գործ են ածվում: Օրինակ` Ե. Չարենցը իր պոեմներից մեկում գործածել է գրաբարյան//առն բառը («Դեպի լյառն Մասիս»), որը գրական հայերենումունի իր համապատասխան /ճռ ձնը, մեկ այլ դեպքում` մարմարոնյաբառը` մարմարյա բառի փոխարեն, Պ. Սնակը գրում է. «Եվ այր մի Մաշտոց», այր բառը գործ է ածում մարդ տղամարդ բառի փոխարենոճական որոշակի երանգով: Ուրեմն` ի տարբերությունպատմաբառերի,հնաբառերն անփոխարինելի չեն, ունեն իրենց համարժեք ձներըգրական հայերենում ն հեշտությամբ կարող են դրանցովփոխարինվել:Այսօրվագրական լեզվում հաճախակիեն հանդիպումգրաբարյանգր, քանզի, մամլո, նախարարաց ն այլ ձներ, որոնց գործածությունըհանձնարարելի չէ, քանի որ ունենք արդեն իսկ ընդունվածոր, ռռպեսզի,մամուլի, նախարարներին այլ համարժեքներ: Հնաբանություններըլինում են` բառային-բառույթային (այրուծի ն - արջառ այլն), բաՔերթող զվարակ -հեծելազոր, բանաստեղծ, ռա-հնչյունային (տեսակցել տեսնել, թաքուցանելթաքցնել, երդումն - երդում, սյավ-սն, վերա-վրա ն այլն), քերականական (չեմ Գրիլ չեմ գրի, հրամանավ հրամանով, թափվեցավ թափվեց, Սնանա Սնանի,մամլո մամուլի ն այլն): Տարբերակվումեն նան իմաստայինհնաբանություններ,որոնք, բացի իրենց բուն, հիմնական իմաստներից,գործ են ածվում նան իրենց հին իմաստներով:Այսպես` արբանյակնշանակումէ «մոլորակի -

-

--

-

-

--

--

պտտվող երկնային մարմին(դեպի տիեզերք արձակված սարք), իսկ երբեմն նան` ծառա, սպասավոր,մատյան նշանակում է բայց գործ է ածվում նան` թուղթ, որի վրա գրում են, հաշվեմատյան, հատկապեսպատմականբովանդակությամբգիրք, մա/յրագնշանակում է շաժան, անգութ, կատաղի,մոլեգին,բիրտ,կոպիտ,իսկ հին իմաստով`մայրաբնակ,բաց վայրում ապրող, վայրենի նայլն:՞՛ Հնաբանությունները նս գեղարվեստականխոսքում ունեն որոշակիոճական արժեք. նախ` օգնում են վերականգնելու տվյալ դարաշրջանիպատմական երանգավորումը, խոսքին հաղորդում են հանդիսավորություն,հուզաարտահայտչականերանգավորում, հեգնական, երգիծական, զավեշտականտպավորություն,ինչպես նան խոսքում նպաստումեն կերպարներիխոսքի բնուգեղարվեստական թագրմաննու անհատականացմանը: շուրջը

ՆՈՐԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ, ՆՐԱՆՑ ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

Նախ ն առաջ անհրաժեշտ է պարզել, թե ինչ է նորաբանությունը, որ բառերն են մտնում նշված բառաշերտի մեջ, ն որոնք են նորաբանություններիտարբերակմանչափանիշներն ու սահմանները, քանի որ լեզվաբանության մեջ նորաբանություններիտարբեր սահմանումներու ըմբռնումներկան. երբեմն շատ են լայնացնում նորաբանություններիընդգրկմանսահմանները:Պարզ է, որ նորաբանությունները նոր բառերն են, նոր արտահայտությունները, ինչպես նան բառայիննոր իմաստները:Գ. Ջահուկյանի, Ֆ. Խլղաթյանի «Հայոց լեզու» դասագրքում նշված է, որ լեզվի մեջ նոր մուտք գործող բառերն ու արտահայտություններըկոչվում են ճռռաքանություններ, օրինակ` համալիր, մասնաշենք, տիեզերանավ,լուսագնաց ն այլն: Բայց արդյո՞ք նշված բառերը այսօրվա մեր պատկերացմամբ համարվում են նորաբանություններ: Իհարկե` ո՛չ: Հենց այստեղ է, որ կարնորէ ու անհրաժեշտ ճշգրտել «նոր բառեր» արտահայտության ըմբռնումըն հատկապես` նրա սահմանները:Այս հարցի պարզաբանման համար ամենից առաջ կարնոր է նկատի ունենալ լեզվի զարգացման տվյալ փուլը, լեզվի զարգացման խիստ որոշակի ն շատ կարճ ժամանակահատվածը,այլապես ոմանք նորաբանություն են համարում ոչ միայն 60-80-ական թվականներինբառապաշար

Տե՛ս

11"

Ալ. Մարգարյան, նշվ. աշխ. էջ 208:

մուտք գործած բառերն ու արտահայտությունները,այլն դրանից էլ

ավելի շուտ ընկած ժամանակաշրջանում(նույնիսկ պատերազմական շրջանում ն դրանից առաջ): Այս հանգամանքներընկատի ունեերկու մեծ նալով` էդ. Աղայանընախ ն առաջ նորաբանությունների է խմբեր տարբերակում` (ռռաբանություններլայն առումով ն նորաբանություններ նեղ առումով: Առաջնորդվելովայն սկզբունքով, որ ամեն մի նոր բառ` սեփական,թե փոխառյալ,նախապեսհանդես է գալիս որպես նորաբանություն`լեզվաբանը լայն առումով նորաբանություն է համարումտվյալ լեզու մուտք գործածլեզվական բոլոր իրողությունները,իսկ նեղ առումով, բառագիտականառումով, նորաբանություն է ամեն մի նոր բառ, կայուն բառակապակցություն,դարձվածք, առանձնահատուկարտահայտություն,բառի նոր իմաստ, բառագործածությաննոր իրողություն: Այնուհետն էդ. Աղայանը,նկատիունենալով բառապաշարի մեջ նորաբանություններիունեցած դերը, դրանք բաժանում է երկու ենթաշերտերի`քնդհանրացնողն մեկուսացած: Ընդհանրացնողնորաբանություններեն համարվում բոլոր այն նոր բառերը, որոնք կարճատն, թե երկար ժամանկամիջոցում անընդհատկրկնվողգործածությունների հետնանքովանցնումեն բան ռապաշարի գործուն շերտին հենց դրանով էլ դադարում նորաբանություն լինելուց: Այդ շարքի նորաբանություններիթվին են դասվում` հեռուստացույց, տիեզերանավ խաղավար, տեսագրել, ներդնել, երեսպատել,հատույթ, որականիշ,անվադողն նման այնպիսի բառեր, որոնք մեր պատկերացմամբես արդեն իսկ նորաբանություններ չեն, քանի որ այդ բառերն այժմ մեր գրական լեզվի ու նրա այս կամ այն տերմինահամակարգի գործուն շերտի բառեր են: Մեկուսացածնորաբանություններնայն բոլոր նոր բառերն են, որոնք գործածվում են այս կամ այն գրվածքում, բայց կրկնվող գործածություններ չեն ունենում, ուստի ն չեն անցնում բառապաշարի գործուն շերտին: Այդ խմբի մեջ կարող են մտնել դիպվածական բառերը, բանաստեղծականնորակերտբառերի մի մասը` հեղինակային նորակազմությունները, անհարկիփախառությունները, (օտարաբանությունները) ն այլն: Նորաբանություններըբառային այն ն իմաստմիավորներնեն, այն նոր բառերը,արտահայտությունները ները, որոնք լեզվի տվյալ փուլում գիտակցվում են իբրն նոր իրոՊ

Տե՛ս

էդ. Աղայան, Ընդհանուր ն հայկականբառագիտություն,էջ 169-170:

ղություններ,դեռնս չեն մտել գործուն բառապպշարիմեջ, դեռես չուընդհանուր տարածում, լայն ե հաճախակիկիրառություններ, առանձինդեպքերում նույնիսկ չեն արձանագրվելտվյալ լեզվի իսկ համապատասխանբառարաններում: Ուրեմն` նորաբանություններ պետք է համարել բոլոր այն նոր բառերը, որոնք դեռնս չենձուլվել տվյալ լեզվի ակտիվ բառապաշարիմեջ, ն զգացվում է նրանց թարմություննու անսովորությունը, նույնիսկ որոշակի ժամանակահատվածում կարող են անհասկանալի ու ոչ մատչելի լինել շատերի համար: Ուստի ն այսօրվա մեր ըմբռնմամբ` սառնարան, հեռուստացույց, տիեզերանավ,տիեզերագնաց,խաղավար, շարժունակ, տենեն

սագրել, հատույթ, գեղասահք ն նման բառերը չեն կարող լինել նոքանի որ դրանքվաղուց անցել են բառապաշարի րաբանություններ, գործուն շերտ, ունեն կիրառականբազմապիսի ոլորտներ, մեծ հաճախականությունն բառարաններումարդենարձանագրվածեն: Ըստ մեր մոտեցման` լեզվի զարգացման այս փուլում նորաբանություններ կարող ենք համարել տարարժույթ, գագաթաժողով, օրհներգ, հիմնադրամ, ասուլիս, ճեպազրույց, հրասայլ, խորհրդարան, հանրաքվե, տեսահոլովակ, տեսավարծույթ, ատենախոսություն, սեղմագիր ն նման բազմաթիվ բառեր: Նորաբանությունները հիմնականումառաջանումեն երկու եղանակով(այս դեպքում նկատիչունենք փոխառությունները): Առաջին երբ անհրաժեշտությունէ առաջանումանվանելու հասարակականկյանքի տարբերոլորտներումու բնագավառներումնոր կիրառությունստացած առարկաներ,երնույթներ ու իրողություններ: Այսպես` 60-ական թվականներին,երբ ստեղծվեց դեպի տիեզերք թռչող նոր սարքավորում,բնականաբար այն պետք է ունենար իր հան մապատասխան անվանումը,ուստի անմիջապեսստեղծվեցտրճզերանավ, իսկ ապա նան՝` տիեզերագնաց,տիեզերագնացություն ն նման բազմաթիվ նորաբանություններ:Բառակազմական(Սույն իրողությունը կատարվել է նան հեռուստացույցի ն նման բազմաթիվ իրույթներիստեղծմանառիթով, երբ գործածությանմեջ դրվեցին հճռուստացույց, հեռուստատեսություն, հեռուստադիտորդ,հեռուստա-

(այան, հեռուստաներկայացումն այլ բարդություններ: Նկատենքնան, որ նման դեպքերում մինչն ազգային համարժեք ձների ստեղծումը հնարավոր է, որ ժամանակավորապեսկիրառության մեջ դրվեն նան որոշ փոխառություններ,որոնք հետագայում վերածվում են օտարաբանությունների: (Ինչպես` /76/68Ք03Օք, ԽՕՇԽՇՇ,

այլն): Վերջին ժամանակներսլայն կիրառությունստացած (8սճ6օ) արմատովարդեն կազմվել են բազմաթիվնորաբանություններ` (տեսախցիկ,տեսահոլովակ,տեսավարծույթ,տեսաժապավեն, իսկ ապա նան լայն կիրառություն են ստանում ցագաթաժոդով, խորհրդարան,անկախպետություններիհամագործակցություն, գերձայնային հրթիռ բառերն ու արտահայտությունները:Նորաբանություններիերկրորդ խումբն առաջանումէ այն դեպքում, երբ արդեն իսկ գործածության մեջ գտնվող իրույթը, առարկան, երնույթը կամ հասկացությունն ընդհանրապես(հատկապես փոխառությունները) անվանվումեն նոր բառերով ու արտահայտություններով,ինչպես` օրհներգ, հիմնադրամ,խորհրդարան,խոսնակ, հրասայլ, արտարժույթ, սեղմագիր, ատենախոսություն, ճեպազրույց ն այլն: Եվ վերջապես, ի տարբերությունբուն կամ լեզվական նորաբանությունների, անհրաժեշտ է տարբերակելնան հեղինակայինկամ անհատական նորակազմություններն իրենց ենթատեսակներով,որոնք հիմնականում ստեղծվում են գեղարվեստականոճում ն մասամբ հրապարակախոսական ենթաոճերում`ոճական տարբեր նպատակներով: Նորակազմություններիխմբավորումնըստ ենթատեսակների ամենից առաջ պայմանավորվածէ նրանց առաջացման ուղիներով, այն ուղիներով,որոնց մասինարդեննշվել է: Առաջինխումբը, ինչպես արդեննկատեցինք,լեզվական նորաբանություններնեն, որոնք առաջանումեն անհրաժեշտաբար,հասարակականկյանքի տարբերոլորտներումկատարվածփոփոխությունների հետնանքով:Նշված ենթախումբը,որ մենք անվանում ենք նան բուն նորաբանություններ,հիմնականում անվանողական դեր ունի, ն այս դեպքում արդեն նրանց արտահայտչական երանգավորումը առաջնայիննու կարնորըչէ, ուստի ն ոճաբանականուսումնասիրության համար առանձնակիհետաքրքրություն չեն ներկայացնում, քանի որ սրանք միայն ու միայն որոշակի հասկացություններ անվանող բառային միավորներեն ն գործ են ածվում տվյալ նյութի թելադրանքով: Նորաբանություններիերկրորդ խումբը, այսպես կոչված, /սռսքային կամ անհատականնորաբանություններեն, րրոնք է անվանել հեղինակայիննորակազմություննպատակահարմար ներ, քանի որ սրանք ունեն միայն անհատականբնույթ ն իրենց ծագումով պատկանում են միայն տվյալ հեղինակին: Նշված բառերը ստեղծվում են որոշակի շարժառիթներովն կազմվում տվյալ գրական լեզվում գործող բառակազմականմիջոցներով:Ժամանակակից 8046Օ

ն

«տեսա»

գրականհայերենում հեղինակայիննորակազմություններըհիմնականում ստեղծվում են բարդությանու ածանցումներիմիջոցով, իհարկե, վերջիններս այստեղ համեմատաբարավելի քիչ դեր ունեն, քան բարդությունները,որոնք ոճական բազմապիսինպատակներով են ստեղծվում, հայտնի են արդեն մեր լեզվի զարգացման հնագույն շրջաններից:Դեռնս 10-11-րդ դարերում Գր. Նարեկացինիր հանճարեղ պոեմում կերտել է բազմաթիվնորաբանություններ,որոնք ոչ միայնոճականորոշակի երանգավորումեն հաղորդում երկին, այլն իմաստալիեն, թարմ ու խիստանհատական,որոնք հետագայում ես, առավելապես բանաստեղծականխոսքում լայն կիրառություն են անասստացել, ինչպես` ծնծադախիտ,անմահարձան,գիսախոռիվ, ն նչակենցաղ այլն: Հեղինակայիննորակազմություններիառումով նս անգերազանցելի է Հովհ. Թումանյանը:Նրան են վերագրվումբազմաթիվ նորաստեղծ բառեր ու արտահայտություններ,ինչպես` քաղցրահուշիկ, ծաղկադալար, հայրենատենչ, սիրանվեր, սիրազուրկ, սիրատանք, միրատու, վշտակոտոր, ահեղասաստ, վարդափայլ, տխրահնշչյուն, նրբադոտն այլն: Վ. Տերյանի նուրբ գրչին են պատկանում ճրբահյուս, ցնորոտ, հրդեհավառ,քնքշաբույր, անրջանք,հոգեթով, հուսաշող, լուսակարկաչ, նրբանուրբ ն այլն: Ճիշտ է նկատել Ս. Մելքոնյանը, որ նորակազմություններիգնահատման հիմնական չափանիշը պայմանավորված է համապատասխանխոսքային միջավայրում դրանցունեցած արտահայտչականարժեքով: «Եթե կոնկրետ կիրառության մեջ նոր բառը հանդես է գալիս ոճական-արտահայտչական որոշակի արժեքով, նշանակում է` միանգամայն արդարացվում է դրա ստեղծումըանկախայն բանից,թե դա հետագայում ընդհանրանալու միտումներկցուցաբերի, թե ոչ: Նոր բառի ստեղծման Ժամանակ գրողի նպատակըոչ թե գրական լեզուն հարստացնելն է, այլ զգացմունքը, միտքը անհրաժեշտ նրբերանգներով,ոճական պատշաճ որակով արտահայտելը»՞՞: Ուրեմն` հեղինակայիննորակազմություններընախ ստեղծվում են խոսքի արտահայտչականության, պատկերավորությաննպատակով, ապա` անշուշտ նան նպաստում են գրական լեզվի բառապաշարի հարստացմանը:

5.

Մելքոնյան, նշվ. աշխ. էջ 174: ,

հարստացմանգործում անուրաԳրական լեզվի բառապաշարի նալի են ն ակնհայտ Հովհ. Շիրազին Պ. Սնակի, Հ. Սահյանիծառայությունները: Որքա՛ն հուզականությունն արտահայտչականություն են հաղորդում բանաստեղծական խոսքին անհատական նորակազմությունները Հովհ. Շիրազիհետնյալքառատողում.

Կրծքիսսալին սեր է կոփումսեր սիրամոտիմ սիրտը, իմ սիրտը, Սիրաշշունջ, միրամրմունջ,սիրատրյտունջ Սեր-սիրաշունչ, սեր-միրափունց,սիրամռունչսիրտսսեր, Հազար սրտի սիրաբաժինսիրակամուրջիմ սիրտը: Ոճական նման ն այլնայլ նպատակներովեն ստեղծվել Հովհ. Շիրազի հետնյալ նորակազմություններըա̀ստղդադիր,բյուրասար, գինեխենք, գաղտնալաց, դատատանջ, եղնկառոտ,թխազարդ, կարապնավիզ, կանթեղվել, հոգնափրփուր, մայրաժպիտ,մեղմածյուն, սրտափլուզ ն այլն: Վեղինակային,անհատականնորաբանությունները որքան էլ պայմանավորվածեն յուրաքանչյուր հեղինակիանայնուհատականությամբն ոճական առանձնահատկություններով, ամենայնիվ,բխում են նան տվյալ խոսքայինիրավիճակից,ուստի ն դրանք հիմնականում պատճառաբանվածեն, քանի որ հաճախ դրանք հնարավորությունեն ստեղծում ավելի տեսանելի, ամբողջական ն արտահայտիչընկալելու տվյալ գեղարվեստականպատկերը: Պ. Սնակը ամենասովորականն ամենագործածական բառային է միավորներովստեղծուս բավականինարտահայտիչ,պատկերավոր ն դիպուկնորակազմություններ,որոնք ինչ-որ տեղ նույնիսկ կարող են անսպասելիկամ ոչ սովորականթվալ: Այսպես. սովորաբարամեն(ա) ձնույթը իր բառակազմականարժեքով դրվում է ածականներիկամ բայերի վրա, հատկապես ածականներիուղիղ ձնի վրա դրվելով` կազմում է գերադրականաստիճան բարձր ամենաբարձր),բայց Պ. Սնակը իր (գեղեցիկ-ամենագեղեցիկ, մեկում այն գործ է ածում գոյականների բանաստեղծություններից -

հետ ն

"

ստեղծում շատ հետաքրքիրնորակազմություններ՞, ինչպես`

Վիշենք

այլն:

Ե.

Չարենցի «Ամենապոեմը», Ն. Զարյանի «Ամենագազանը» ն

Նորից երգում, մորմոքում է աստվածայինԿոմիտասը, Կախարդումէ ու մոգում է աստվածայինԿոմիտասը... Ամենամեծ դու նահատակ,ամենահայր, ամենահայ, Գինուկարասնուրիշներին,մեզ հերիք է քո մի թասըԱյս մի փոքրիկ հատվածումթեկուզն միայնընդգծված երկու նո(ամենահայրն ամենահայյ)գործածության շնորրաբանությունների հիվ ավելի ընդգծվում, ամբողջանում ն ավելի տեսանելի ու բնութագրականէ դառնում մեծ Կոմիտասիկերպարը:Մեկ այլ դեպքում. ինչպես ճիշտ նկատել է Արտ. Պապոյանը, բանաստեղծը կարծես «քանդումէ» դարերիգործածությունունեցող բարդություններիբաղադրամասերըն այս կամ այն տարրը փոխելով` ստեղծում է ««անշահագետ» բառ-միավորը/«Անշահագետ օգնություն եք թե ցույց տալիս...ես հպարտ եմ այդ օգնությամբ) Նկատենք նան, որ հեղինակայիննորակազմություններըհիմնականումստեղծվել են նմանողության(անալոգիայի)սկզբունքով: Այս առումով ուշագրավ են «շույ» բաղադրիչով կազմված «արճբառադուլ» րադուլ», նորաբանությունները,որոնք ստեղծվել են «հացադուլ», «գործադուլ» բառերինմանողությամբ. Ներսս հացադուլ է հայտարարել հիմա, սիրադուլ` սիրտս: Եվ ոտներս են միայն, որ չեն հայտարարում Իրենց գործադուլը... Ու

Եվ ապա` մեկ այլ տեղ`

«Լեզուս բառադուլ է հայտարարել`ազատվելու ականջ խոցող միտքցեխոտող «ցեխ» բառից»: Թվարկենքսնակյան նորակազմություններից մի քանիսը` մանավանդնկատիունենալով, որ հայ գրողներիցանհատականնորակազմություններիկերտման առումով, ըստ Սնակի չափածոյին նվիված բառարանի տվյալների, ամենամեծ դերը պատկանում է նրան: Դրանցից են` աշխարհազբոս, բառակեր, ` տրտմահամդես, խաչստեղծ, նվագարար,պատժապարտելի,գինեհարույց, կնակարոտ, կեռմանաշատ, հոգեսրբիչ,թոռնօրորն ա յլն:55 ն

5:

Տե՛ս Արտ. Պապոյան, Պ.

Սնակիչափածոյի բառարան, Ե., 1988թթ:

Բառակազմականայս եղանակով նոր բառեր են ստեղծվում ոչ միայն չափածոյում, այլն գեղարվեստականարձակում, հրապարակախոսությանմեջ ն հատկապես`մամուլում: Դեռնես 19-րդ դարի 60-80-ական թվականներիննշանավոր վիպասանԲաֆֆին, օգտագործելովնոր ձենավորվողգրական աշխարհաբարի բառակազմականմիջոցները,ստեղծել է բազմաթիվանհատական նորակազմություններ, ինչպիսիք են` քա/խտահմա,ձծայնահմա, ուրախչեք, երեքկնել, («կրկնել» բառի նմանողությամբ), իսկ ապա նան՝` հաավորություն, գոգարան, պարթնազն, համեստուհի, պարկեշտասուն, սրտապարար, նախաարփյան,մեծահրաշ, խայտաճամուկ, դիցանվեր ն այլն: Ժամանակակիցհայ գեղարվեստական արձակում այս առումով անուրանալիէ Հր. Մաթնոսյանիդերը: Նրա ստեղծած բազմաթիվնորակազմություններըհարստացնումեն Հաճախ նյութի թելադրանքովն մեր գրական լեզվի բառապաշարը: անհրաժեշտաբարբարդությունների կամ ածանցման շնորհիվ նա ստեղծում է նոր բառեր ու արտահայտություններ՝ դրանովիսկ ավելի համոզիչ դարձնում իր ասելիքը,ճշտորեն արտահայտումիր մտքերն ու դատողությունները ն առանձին հասկացությունների համար ստեղծում նորանորբառաձներ, որոնք մինչ այդ չեն եղել: Նկատենք նան, որ հեղինակայիննորակազմություններիստեղծմանբառակազմականհիմնականեղանակներիցմեկը, որ նկատելիէ դեռես Գր. Նարեկացու ն ապա՝ Հովհ. Շիրազի, Հ. Սահյանի ն ուրիշների ստեղծագործություններում, գոյականներիցբայեր կազմելն է, որը այս դեպքում նս հիմնականումկատարվում է լեզվականնմանողության(անալոգիայի)սկզբունքով,որոնք ինչ-որ տեղ նպաստում են նան խոսքի սեղմությանըն, կարելի է ասել, որ բառակազմականայս եղանակը առավել բնորոշ է խոսակցականոճին: Ճիշտ է նկատել պրոֆ. Ա. Աբրահամյանը,որ գոյական ն ածականանունների բայացումը հայոց լեզվի համար շատ արդյունավետ ն օրինաչափ երնույթ է: Ահա նշված բառակազմական եղանակը Հր. Մաթնոսյանի սիրած հնարանքներիցէ: Նա ոչ միայն գործ է ածում ոչ այնքանկենսունակ՝ ուսել, ծնկել, ոտքել ձները, որոնք հաճախ գործ են ածվում հարադիր բարդությունների կամ որոշ բառակապակցություններիփոխարեն, այլն նույնիսկ` մայսել (վալս պարել), թնել, բռնցքել, արմնկել, ծուղուրուղուել ն այլն, որոնք հիմնականումսեղմ ու ամփոփարտահայտում են տվյալ հասկացություններիիմաստը ն ինչ-որ տեղ իրենց գործածությամբարդարացվում տվյալ խոսքաշարում: Ահա մեկ-երկու օրինակ բնագրայինկիրառությամբ.

«Դատախազընրան մուր է քսում, իսկ նա Իշխանինարմճկումձ. Իշխան, հլա տես եէ աթոռը տակին պուճուր (5: Պարզ է, որ արմնկելբայը գործ է ածում «արմունկովխփել», «արմունկովբոթել» փոխարեն: արտահայտությունների ՔԹափովմոտեցավ ն ուսեց պարանը»: «Սի Կամ». րույե արծանացան,եզը ծնկեց»: Հր. Մաթնոսյանը բայեր է կազմում նույնիսկ որոշ ածականներից,ինչպես`բարձրաձայնել,ընտանիքավորվելն այլն: Բացի գոյականներով ն ածականներով բայեր կազմելու եղանակից` Հր. արձակում տեղ են գտել նան այլ նորակազմություններ, Մաթեոսյանի որոնք աստիճանաբարկարող են լայն կիրառությունստանալ,ինչպես`(որստատիրուհի,տիրոջական,անարու (վիզ), անահուդող, անսրանցավարի,վարունգավար,ովություն ն այլն: տառամիջաբար, են նան անհաջողնորակազմություններ,որոնք հեՀանդիպում տագայում լայն գործածություն չեն գտնում ն ոճական որոշակի երանգավորումչունեն: Ասվածըհատկապեսվերաբերում է առանձին գոյականներից«չ» մասնիկով նոր բառեր կազմելուն, որոնք խիստ անսովոր ն անգործածականձներ են, ինչպես` չո6 Մեր,չբանտար(ությունն այլն: Հեղինակայիննորակազմություններիմեջ անհրաժեշտ է տարբերակել բառապաշարիմեկ այլ շերտ, որը ընդունված է անվանել դիպվածայինկամ Օ(ազիոնալ բառեր: -

՞

«Լեյտենանտը

ԴԻՊՎԱԾԱՅԻՆ

ԲԱՌԵՐ

Հեղինակային,անհատականնորակազմություններիհամակար-

գում իրենց ոճական երանգավորումովն կիրառականհաճախականությամբորոշակիորեն տարբերակվում են, այսպես կոչված, դոպ-

վածայինբառերը, որոնք լեզվաբանականգրականության մեջ գործ ածվում նան տարբեր անվանումներով,ինչպես անհատական բառեր, անհատական-հեղինակային նորաբանություններ,ինքնաստեղծ բառեր, համաւտեքստային կամ` պարզանորաբանություններ պես օ(/ազիոնալբառեր: Վայերեն«դիպվածային»անվանումըպայէ հենց լատիներենօօօճՏօ (օկազիո) բառիիմաստով,որ մանավորված նշանակումէ «առիթ,դիպված»:Մենք ավելինպատակահարմար ենք գտնում բառերի այս խումբը անվանել համատեքստային կամ իրավիճակայիննորակազմություններ: նշենք, որ դիպվածանախապես են

կան բառերըխոսքում ավելի շատ ոճական, գեղարվեստականնպատակադրում ունեն, քան անվանողական,չնայած առանձին կիրառություններում նրանց անվանողականարժեքը կարող է ավելի առաջնային լինել: Դիպվածայինբառերը հեղինակային այն նորակազմությունլեզվում, ներն են, որոնք գործ են ածվում բանավոր-խոսակցական ն ոճում մեջ, գեղարվեստական հատկապես հրապարակախոսության մամուլում, խոսքային տվյալ իրաւլիճակում` նյութի թելադրանքով կամ հեղինակիոճական որոշակի նպատակադրումով՝խոսքն ավելի համոզիչ, պատկերավորդարձնելու համար: Ըստ որում, այս կարգի նորաբանություններըկարող են միայն մեկանգամյագործածություն ունենալ խոսքային տվյալ միջավայրում, իսկ հետագայում ընդհանրապես դուրս մնալ բառապաշարիոլորտից: Հենց այս առումով էլ սրանք պատեհային,դիպվածային(օկազիոնալ) կազմություններ են: Ինչպես նշում է Պ. Պողոսյանը, սրանք «սովորաբար ստեղծվում են գեղարվեստականերկում բովանդակությաններքին թելադրանքով, հրոնք խոսքային տվյալ միջավայրում ծառայում են հաղորդակցության գործառությանը,ունենում են երբեմն նան գեղագիտականլիցքավորում, սակայն ոչ մի տվյալ չունեն դառնալուընդհանուրգործաԱհա հենց այս առումով էլ, նկատիունենալով նշված ծականբառ»:"' կիրառության բառերի միջավայրը, նրանց ստեղծման նպատակադիումը, դիպվածային բառերը հաստատվում են նան «հնարած», տվյալ պահին«թխված», «էքսպրոմտային»բնույթի: «Այս տիպի բառերի ստեղծման առիթային,վայրկյանի մղումով կամ էքսպրոմտային բնույթը, պայմանավորվածկոնկրետ համատեքստային իրադրության պահանջով, իր հետ ներմուծում է նան ինչ-որ չափով «հնարածո», «թխածո» լինելու արտասովորությանորակ, որից ն քխում է այսօրինակբառերիոճականարդյունավետությունը ն ընդգծված անհատականդրոշմը... Այս է պատճառը,որ դիպվածական բառերը... մշտապես պահպանում են թարմության, նորության, ինքնատիպությանու անհատականությանդրոշմը»5-: Դիպվածայինբառերը, ահա, ակադ. էդ. Աղայանիբնութագրած մեկուսացած նորաբանություններն են, որոնք գործածվում են այս 5:

Պողոսյան, նշվ. աշխ., էջ 161: Ս.էլոյան, Ժամանակակիցհայերենի բառային ոճաբանություն, Ե., 1988, էջ 198: Պ,

Տ

-

կամ այն գրվածքում, բայց կրկնվող գործածություններչունենալու չեն ընդհանրանումն չեն անցնում բառապաշարիգորպատճառով ծուն շերտին: էդ. Աղայանըմեկուսացած նորաբանություններիշարքին է դասում նան անհարկի փոխառությունները(մեյոսիպեդ, վերտոլյոտ, սպուտնիկ,շուբա, տելեվիզորն այլն) ն ավելացնում, «որ թեն մեկուսացած փոխառություններըգործուն շերտին չեն անցնում, բայց նրանցմի մասը, առանձնապեսհեղինակայիննորաբանությունները, մնում է, այնուամենայնիվ, բառապաշարիոչ գործուն շերտում` որպես են ազատորենգործածվել ըստ անու տարր, կարող բառագանձի ն հրաժեշտության ինչ-որ ժամանականցնել գործուն շերտին»`:: Դիպվածայինբառերը բնութագրվումեն մի շարք տարբերակիչ առանձնահատկություններով:Մեր կարծիքով` ամենակարնորնու առաջնայիննայն է, որ սրանք պատկանում են ոչ թե լեզվի, այլ խոսքային ոլորտին,այսինքն՝ այս շարքի բառերը լեզւլի բառապաշարում գոյություն չունեն ն ստեղծվում են խոսքի տվյալ պահին, խոսքային որնէ իրավիճակում: Սա բավականինլուրջ ն կարնոր հատկանիշ է, որով էլ պայմանավորվածեն դիպվածայինբառերի մյուս տարբերակիչ հատկանիշները:Այսպես`հայերենի բառապաշարում չի եղել ասենք ու/ություն, ցրտերեն,լեզվասպան, օսմանացու, շիրազավարի, տերյանոտ,աշնանացումն նման բազմաթիվբառեր, որոնք ստեղծվել են առանձինանհատներիկողմից այս կամ այն առիթով,խոսքային տվյալ միջավայրում նյութի անմիջականթելադրանքով, որոնք հետագայում կարող են ն որնէ կիրառություն չունենալ, բայց տվյալ պահին անհռաժեշտեն եղել հաղորդվող նյութը ավելի համոզիչ, առավել նս պատկերավորդարձնելու համար, բնականաբար նման դեպքերում նրանց դերը ավելի ոճական է, քան անվանողական: Նշված բառերը որոշակի իմաստ կարող են արտահայտել միայն տվյալ բնագրում, ինչպես` «Հ(յնուհին, ծնան բաց կրծքին փարված, պղպջակներէր բարբառում շրթից» (4.2.83), «Երանի մարդիկ ավելի շատ զբաղվեն հողագործությամբ, քան փողագործությամբ» (մամուլ): «Կան շատ ջանավածառներ»:Պահի ն իրավիճակիթելադրանքով այսպիսի բազմաթիվ դիպվածայինբառեր է ստեղծել Ե. Չարենցը իր «Երկիր Նաիրի» վեպում, որոնք ընդհանրապես հետագայում ոչ մի գործածություն չունեցան, ինչպես` Կենտրոնաուղեղասարդի Ց

էդ. Աղայան, նշվ.աշխ., էջ 170:

տեղական գլխավորաթելի՝Համո Համբարձումովիչի Մազութի Հալակած «Սադերը» մոյր կողմից...: Գավառապետիտակլիզատորների չէր նրա նրա մռայլության պատճառը....Մենք կասեինք՝ «նավթամազութահամոյականգարու, որ ըստ նաիրյանանեկդոտիտեսել էր մի անգամ»:Ի դեպ, Չարենցինշված երկում «Նաիրի» բառով կազմված դիպվածայինբառեր են (ինչհամարյա բոլոր նորակազմությունները պես` ճահրադավաճան,նաիրուրաց, նաիրամազութականն այլն): Դիպվածայինբառերի առկայությունը միաժամանակյուրաքանչյուր լեզվի բառակազմականհնարավորություններիխոսքային իրականացումն Է, բառակազմականայն միջոցներիիրականացումը,որ գոյություն ունեն լեզվի զարգացմանտվյալ փուլում, բառակազմական գործուն կամ պատրաստիեղանակներիու միջոցների`նմանողությամբ կամ համաբանությամբ:Ի տարբերություն սովորական կամ, ինչպես արդեն նշել ենք, կանոնականբառերի՝դիպվածայինբառերի առկայությունը տվյալ խոսքաշարում կարող է ն պարտադիրչլինել, դրանք կարող են հեղինակային նախասիրությանարդյունք լինել կամ ինչ-որ մի տեղ նույնիսկ՝պատահականու անսպասելի:Այսպես՝ Ե. ՉարենցըՇամիրամիննվիրվածբանաստեղծություններից մեկում գործ է ածել «շամբշոտաշուրթ» նորակազմությունը,որն ավելի տեսանելի, բնութագրող ու համոզիչ է դարձնում պագշոտ ու ցանկասեր թագուհու կերպարը. Դառն է խորհուրդը սիրո, շամբշոտաշուրթ Շամիրամ... Դժվար թե լեզվի մեջ արդենիսկ եղած մեկ այլ բառով կամ արտահայտությամբավելի տեղին ու դիպուկ բնութագրվերՇամիրամը, քան նշված բանաստեղծության մեջ, բայց ն այնպես, այս անհատական նորակազմությունըհետագայում աստիճանաբարմոռացվեց ն կիրառությանոլորտներ չունեցավ, (բացառությամբ Հովհ. Շիրազի, որը մեկ անգամ մոտավորապեսոճական նույն նպատակովգործ է ածել այս բառը): Որքան էլ դիպվածայինբառերը պատահականեն ու անսպասելի,գործածությանառումովգուցեն ոչ նորմատիվ,այնուամենայնիվ,բառակազմականառումով յուրօրինակ են, ինքնատիպ, տվյալ կիրառության մեջ արտահայտիչ ու պատկերավոր,կարողանում են արտահայտել հեղինակիտպավորությունը,պատկերացումներն ու վերաբերմունքը,դրանովիսկ ամբողջականդարձնում նկարագրությունն ու գեղարվեստականպատկերը: Դիպվածայինբառերի խոսքային առանձնահատկությունը պայմանավորված է նրանց --

մեկ այլ հատկանիշով՝մեկանգամյա գործածությամբ, որը նույնպես նշվածբառաշերտիհամար պարտադիրու կարնոր հանգամանք է: Քանի որ դիպվածայինբառերը խոսքի մեջ սովորաբարգործ են ածվում միայն մեկ անգամ, ուստի ն այս խմբի մեջ մտնող բառերն ունեն, այսպես կոչված, «բացարձակ թարմություն», ինչպես հաճախ նշվում է լեզվաբանականգրականությանմեջ: Այս առանձնահատկությամբնս նշված բառախումբըհակադրվում է սովորական,կանո(կրկնվողությանը),ուստի ն անականբառերիվերարտադրելիությանը է վելի համոզիչ դառնումնրանց ստեղծովի,կերտովիանվանումը:Եվ նշում է ռուս լեզվաբաններիցմեկը, սովորական ինչպեսիրավացիորեն ինչ-որմի ժամանակաշրջաբառը, որը ստեղծվումէ հասարակայնորեն, նում, այնուհետնապրում է իր լեզվական, պատմականկյանքով, բազմիցսվերանումէ այդ լեզուն կրողներիհիշողությունից՝որպես նույն լեզվականմիավոր,ն գործ է ածվում որպես այդպիսինլեզվականտարբեր դրսնորումներումն խոսքաշարերում,մինչդեռդիպվածայինբառերը, ոայլ կերտվումեն, ստեղծվումյուրաքանչյուր րոնքչեն վերարտադրվում, կոնկրետգործածությանդեպքի համար, նորից վերածնվում են, նույն թարմությամբինչ-որ առաջինանգամ,քանի որ այս շարքի բառերիհամար յուրաքանչյուր կոնկրետգործածությունսկզբունքորենհամարվում է միակեզակին անկրկնելիկիրառությունիր խոսքայինիրողությանմեջ (60 քօԿ6ԲՕԱ քօՅոսՅՁԱսն)»-: Դիպվածայինբառերը սովորական,կանոնականբառերից տարբերվում են նան նրանով, որ սրանք ոչ թե ընդհանուր, հասարակական իրողություններ են, այլ` անհատական, հեղինակային: Որպես կանոն` դիպվածականբառերը անհատականնորակազմություններ են ն պատկանում են այս կամ այն անհատին, չնայած միշտ չէ, որ հստակորենհնարավորէ որոշել կամ տարբերակել այս կամ այն նորակազմության պատկանելությունը որնէ անհատի` անկախ դրանց կիրառությանոլորտից: Դիպվածայինբառերը հավասարապեսկարող են ստեղծվել ն՛ գրավոր, ն բանավորխոսքում` առօրյա-ւխոսակցական, հրապարակախոսականոճերում ն հատկապես գեղարվեստականգրականության մեջ: Երբեմննույնիսկորոշակիորենտարբերվումեն Շկազիոնալբառերը, նրանցգործածությունըբանավոր,խոսակցականն գրավորխոսքի

ճ

Տե՛ս,քՅնխոն

ոռ Էօքոտ",ԽԼ., 1977, ս

էջ 67:

չնայած դրանք լեզվական-բառակազմամի շարք տարբերակներում, կան առումով որպես խոսքայինմիավորներնույն իրողություններնեն, բայց որոշ դեպքերում,կիրառականայս կամ այն ոլորտում կարող են երանգները: տարբերլինել դրանցոճական,արտահայտչական ն Դիպվածայինբառերի ստեղծման գործածության հիմնական ոլորտը գեղարվեստականգրականությունն է: Այստեղ է հենց, որ նշված բառաշերտը ավելի շատ ոճական երանգավորում ն նպատակադրում ունի, քան անվանողական(նոմինատիվ):Այս բառաշերտի միջոցով է, որ հեղինակը հաճախ կարողանում է արտահայտել ոճական նրբերանգներ,պատկերավոր,դիպուկ դարձնել իր խոսքը: Ինչպես արդեն նշվել է, Հովհ. Շիրազը ոչ միայն սովորական, անհատականնորակազմություններիհեղինակ է, որոնք արդեն վաղուց է, ինչ մեր գրական լեզվի բառապաշարիսեփականություննեն դարձել, այլն ստեղծել է բազմաթիվ դիպվածականբառեր, որոնք հիմնականումունեցել են մեկանգամյակիրառություններ ն գրական լեզվի բառապաշար չեն անցել: Հ. Շիրազի բառակազմականնախասիրություններիցմեկը հատուկ անուններիցն մասնավորապեսանձնանուններիցբայեր կազմելու եղանակն է. որը համեմատաբարնոր իրողություն է հայերենի բառակազմականհամակարգում:Այտառումով վերջին տարիներինառավել տարածված են «վեյ» կրավորական իմաստովկազմված դիպվածաբառերը,ինչպես` (նդրանիկվել, Աքիլլեսվել, Կոմիտասվել, Լենկթեմուրվել, Նարենվել, Չինգիզվել, Ասորեստանվել ն ապա հեջանոսվել, հարեմվել, հանկարծակվել, թանգարանվել,կակազվել ն այլն: Վանդիպումեն նան «անալ» բայակերտ ածանցով կազմված դիպվածային նորակազմություններ, ինչպես` դանթեանալ, դերվիշանալ, աղավնանալ,լուսնանալ ն այլն: Հր. Մաթնոսյանիգեղարվեստական արձակում ստեղծված հեղինակային-անհատականնորակազմություններիշարքում զգալի են նան դիպվածային բառերը: Ոճական-արտահայտչականտարբեր նպատակներովգրողը կերտել է՝ /Սառնածինային,սրանցավարի,ովություն, ումնություն, եվրոպյաբար,նավթիադա,սիբիրիադա, անտառամիջարար,վարունգաբարն այլ բառային կառույցներ: Նշենք դրանցից մեկ-երկուսըբնագրայինկիրառությանմեջ. «...Ապացուցում է, որ ինքը ռուսական չէ, ուստաստանային խառնածինայինէ: Անպիտանվարունգըիր գլխից դուրս, վարունգաբարցանկացել (ր ուրիշի տեղը մտնել...

Ինքնիր ասածինչհավատալովերեխանսրանցավարիժայտումէր»: Ի դեպ, բառակազմության ն հատկապես նորակազմությունների ոճին յուրահատուկ բառակազմաառումով, նշենք Հր. Մաթնեոսյանի նս: Հեղինակի ճախասիրություններիցմեկը կան մեկ իրողություն կցականբարդություններիգործածությունն է: Հաճախ Մաթնոսյանի արձակումհարադրականկամ բաղհյուսականբարդությունների փոխարեննախապատվությունըտրվում է կցական բարդություններին, ն ստեղծվումեն բառակազմական նոր կաղապարներ,ինչպես` /սուքուզրույց, քիթուբերան,խոսքուծիծաղ, կամուչկամ, ձեռուոտ, խեղճուկրակ, հերուտղա, խոտուփետ, կոշտուկոսյիտն այլն: Հարադիր սովորաբարկցականեն կազմվում այն դեպքերում, բարդություններից երբ այդ բաղադրիչներիցյուրաքանչյուրը աստիճանաբարկորցնում է արտահայտում իր բառայինիմաստըն մեկ այլ բառի համադրությամբ է նոր իմաստ, հաճախ նան փոխաբերականիմաստ: Բառակազմական այս իրողությունը բավականինտարածված է մեր լեզվի ժոէ ժողովրդական ոլորտում ն պայմանավորված ղովրդախոսակցական լեզվամտածողությամբ:Այս մասինԳ. Սնակը գրում է. «Բաղհյուսական հարադրություններիցշատերը, մանավանդերբ նրանք իրենց բաղադրիչներիիմաստներիվերառմամբմի նոր ընդհանուրկամ փոխաբերական իմաստ են արտահայտում,հակվում են դեպի կցական բարդություններըն այդպիսովվերածվումմեկ բառի»55: Սա նշանակում է, որ Հր. Մաթնոսյանիկերտած հեղինակային նորակազմությունները, որոնց մի մասը դիպվածայինբառեր են, անկախ փոխաբերական իմաստ ունենալ-չունենալուց,աստիճանաբար կարողեն վերածվել համադրականբարդությունների ն ունենալ մեկ ն այլն): Դիպբառիարժեք (ինչպես` /Խոտուփետ,պարտքուպահանջ վածային բառերը լայն կիրառություն ունեն նան բանավոր-խոսակցականլեզվում, մամուլում ն հրապարակախոսության մեջ: Նշված ոլորտներումդիպվածայինբառերը հաճախ ստեղծվում են լեզվական նմանողության(անալոգիայի) սկզբունքով, բարդության կամ ածանցմանեղանակով, լեզվի բառակազմականկաղապարների համաբանությամբ: Այստեղից էլ դիպվածայինբառերի մեկ այլ առանձնս. որպես կանոն՝ այս շերտի բառերը կազմությամբ նահատկություն միշտ բաղադրյալ են, բազմաձնույթն հիմնականումկազմված են լինում երկու բաղադրիչներից: 5:

Գ.

Սեակ,Ժամանակակիցհայոց լեզվի դասընթաց,Ե., 1955, էջ 169:

Առօրյա, սովորականզրույցի ընթացքում են ձնավորվել թեյհստ, սրծիստ, նարդիստ,կարճիստ,տոկոսացավ,տոկոսախեղդ, դոլարացավ, աղքատավարծդիպվածայինները,իսկ մամուլում` (րթամաֆիա, կրպակախեղդ,նահանգացիություն,վայրենուհի, նախագահամերժ մտաբոբիկ ն այլ դիպվածային բառեր, որոնք սովորաբար միշտ պատկերավորեն, արտահայտիչ: Սա նույնպես նշված բառաշերտի առանձնահատկություններիցմեկն է, ըստ որում, դիպվածային նորակազմություններումհամեմատաբար ավելի թույլ է անվանողական գործառույթը, քան արտահայտչականը,մինչդեռ կանոնական բառերում հակառակնէ նկատվում: Լեզվպբանական գրականության մեջ դիպվածային բառերը ընդհանրապես բնորոշվում են նան այլ հատկանիշներով: Այսպես` այս բառաշերտիհամարկարնոր ն «շատ դժվար նկատելի» հատկաՍներնիշ են համարում նրանց համաժամանակյա-տարժամանակյա Սա է, թափանցումը::6նշանակում որ ինչքան էլ դիպվածայինբառերը գործ են ածվում խոսքի տվյալ պահին,որը ն նրանց իրականգործածության միակ ձնն է, այնուամենայնիվ,այս բառերը միաժամանակ ե համաժամանակյա (սինխրոն) են, ե տարաժամանակյա (դիախրոն):Այս երկակիությունըյուրահատուկ է միայն դիպվածային բառերին,իսկ սովորական,կանոնիկբառերին այն յուրահատուկ չէ, քանի որ համձաժամանակյան տարժամանակյա մոտեցումը այս դեպքում արդեն հարաբերականԷ ն ինքնատիպ:Դիպվածայինբառերի այս յուրահատկությունը, որ դրանք անմիջապես տվյալ պահին խոսքայինդրսնորում ունեն (ոչ լեզվական), դիտվում է որպես նրա մշտական. բայց դեռնսչմերված, չհարմարված «թարմությունը»: Այստեղից էլ հենց մասնավոթապեսգտնվում են դիպվածայինբառերի կերտման արտահայտչական հնարավորությունները: Դիպվածային բառերը մշտապես կապված են իրենց համատեքստին,խոսքաշարին, որը ն նպաստումէ այդ «թարմության»խտացմանըն պայմանավորված է այդ բառերի իմաստային-բառակազմական անսովոր (ոչ բնական)կառուցվածքով՝որպեսլեզվի բառակազմականմիավորի: Որոշ լեզվաբաններ(Ա. Գ. Լիկովը ն ուրիշներ) դիպվածայինբառերի տարբերակիչ առանձնահատկությունեն համարում նրանց ոչ նորմատիվբնույթը` նշելով, թե իբր նշված բառերը կանոնականբառաշերտինհակադրվում են հենց նորմավորմանառումով: Ըստ այս

56Տե՛ս,,ԷՔՅԽԽՁՈՍԻՑս

ԻՕքԽԹ",էջ 68:

տեսության`բոլոր դեպքերում դիպվածայինբառերի առկայությունը

բառակազմական,իմաստային նորմաների խախքերականական,

նույնիսկ` սխալ, բայց դա «ոչ թե բնական օրինական սխալ է, որը կարող է պայմանավորվածլինել լեզվական նորմայի չիմացությամբ.այլ այդպիսի(ոչ ճիշտ կամ սխալ) դրսնորումները նախապեսունեն հատուկ նպատակադրում,այսպես կոչված, «ծրագրավորված»բնույթ, այլ կերպ ասած` դա պատկերավոր,արտահայտիչ խոսքի մի դրսնորում է: Մեր կարծիքով, դիպվածայինբառերը ոչ սխալ, ոչ էլ նորմատիվ իրողություններենն ոչ էլ շեղվում են բառակազմականավանդականօրինաչափություններիցու լեզվական նորմայից, ինչպես նշում են որոշ լեզվաբաններ, այլ իրար հետ անհամատեղելի, ոչ սովորական ու ոչ կենսունակ կաղապարներով կազմվածբարդություններեն՝ ստեղծվածորնէհեղինակիայս կամ այն Այստեղ բառակազմականորնէ շեղում չկա, քանպատակադրմամբ: նի որ բարդությունը կամ ածանցումը կազմում է գրական լեզվում գործողբառակազմականմիջոցներովու կաղապարներով,պարզապես տվյալ դեպքում երկու ոչ համատեղելի բաղադրիչներիհամադրումը իմաստայինառումով անսովոր է, դեռնս ոչ ընդունելի: Այսպես՝ եթե-ուհը գոյականակերտածանցըշատ սովորականու բնականոնէ ուսուցչուհի, բանվորուհի,բժշկուհի, աշակերտուհին նման բարդություններում,ապա մի շարք այլ դեպքերում, ինչպես`տնօրենուհի,պետուհի, վարիչուհի ն այլն, նրանք դեռ անսովոր են, քիչ կենսունակ, քանի որ այստեղ առկա է բաղադրիչներիանհամադրելիությունը: ռուս Վերջինտարիներինմասնավորապես լեզվաբանությանմեջ ն (Վինոկուր,Սմիռնիցկի ուրիշներ) հեղինակայիննորակազմությունների շարքում տարբերակվումեն նան, այսպես կոչված, պոտենցիալ բառերը:Այս բառաշերտը՝որպես նորակազմությունների առանձինենթաշերտ,տարբերակվումեն նան Ս. էլոյանի «Ժամանակակից հայերենիբառայինոճաբանություն»ուսումնասիրությանմեջ: Մեր կարծիքով, նշված բառաշերտիտարբերակումը դիպվածային բառերիցանհամոզիչ է ն չունի գիտականորնէ հիմնավորում:Պոտենցիալկոչված բառերը ն իրենց կազմությամբ,ն՛ գործածությամբ, ն մանավանդ`ոսական-արտահայտչական առումով ու կիրառական հաճախականությամբ, նույն դիպվածային բառերնեն ն իրենց իսկ վեեման են այս բառաշերտին: րագրվողբոլոր հատկանիշներով Ինչպե՞սեն սահմանվումկամ բնութագրվումպոտենցիալբառերը: Ահա դրանցից մեկ-երկուսը: «Պոտենցիալ բառերը լեզվի այն տում է, շեղում,

12"

հնարավոր բառերն են, որոնք կարող են կազմվել (ուշադրություն Լ. Ե. կամ դարձնենք` նույնիսկ կարող են դեռ նոր կազմվել ն կաղապարներով կազմվել են լեզվի կենսունակ բառակազմական դեռնսչեն հասցրել մտնել ն ընդունվելլեզվի մեջ»: Ըստ Վինոկուրի`պոտենցիալբառերը «դեռես գոյություն չունեցող, սակայն հնարավոր, կազմվելու ենթակա բառեր են: Մեկ այլ սահմանմամբ(Ա. Սմիռնիցկի)պոտենցիալբառը ն այն է, ինչ կարող է կազմվել ու հնարավորէ, որ կազմվի, ն թե այն, ինչը կազմվել Է լեզվի բառակազմությանմիջոցով,սակայնդեռես չի մտել լեզվի մեջ»-5 Շարունակելով իր դատողություններնայս առիթով` Ս. էլոյանը ավելացնում է, որ պոտենցիալբառերիառկայությունըլեզվի բառակազմական օրինաչափություններիիրականացումնէ, որոնց կազմությունը բխում է տվյալ գրական լեզվի բառակազմականհամակարգերիցն նորմայից,այնուամենայնիվ,այս կարգի բառերը անհատական նորակազմություններ են, խոսքային իրողություններ, գտնվում են լեզվական նորմայիսահմաններում,նրանց մի մասը կարող է թափանցելլեզվի բառապաշարիմեջ ն դառնալ լեզվական իրողություն, այդ դեպքում միայն նրանք դադարում են պոտենցիալ լինելուց ն վերածվումհամալեզվականբառերի: Սակայնպոտենցիալբառերիմեծ մասը կարող է չընդունվել լեզվի կողմից ն մնալ իբրն խոսքայինիրողություն: Պոտենցիալ բառերը բուն նորաբանություններիցտարբերվում են նան նրանով, որ վերջիններսստեղծվում են արտալեզվական գործոններիհետնանքով, նոր առարկաների,երնույթների հասկացություններ անվանելու նպատակադրումով (հմմտ. ջուսր(յում, հրթիռարկում, լողարկում, հեղուկանալն այլն) ն ունեն գերազանցապես անվանողականարժեք: «Ուստի ն,- շարունակում է լեզվաբանը,--իբրն զուտ խոսքային իրողություններ` պոտենցիալբառերը անսովոր են թվում ն առավել են հակված լեզվի բառապաշարիմեջ մտնելու... պոտենցիալ բառերը լեզվի բառակազմականպոտենցիալհնարավորություններիիրականացումն ու հաստատումն են ն պոտենցիալեն այնքանով, որ` դեռնս չեն հասցրել մուտք գործել լեզվի մեջ ու վերարտադրվել,սակայն լինելով կանոնականկազմություններն գտնվելով լեզվական -

Մեջբերումներնըստ

Ս.

էլոյանի նշվ. աշխ., էջ 185:

նորմայիսահմաններում` դրանց մեծ մասը կարող է ընդհանրանալ լեզվի մեջ ն դառնալ համալեզվականիրողություն...»: Պոտենցիալ բառերնիրենցկանոնականությամբն սպասելիությամբ, անշուշտ, խիստ ընդգծված ն ցայտուն ոճական արժեք չունեն խոսքիմեջ, սակայն իրավիճակայինպահանջովոճական արդյունավետություն ստեղծում են համապատասխան համատեքստում (հմմտ. ջոաշոյանք, ջրականչ,ջրախոսք ն այլն), թեն առավել ակնառու է նրանց անվանողականարժեքը: Ամփոփելովպոտենցիալբառերիմասին ասվածը՝ նշենք անհան բուն նորաբանություններիհետ նրանց ունեցած տական-ոձճական հետնյալընդհանրություններնու տարբերությունները. ա) Բուն նորաբանությունների նման կանոնական, սովորական բառեր են, համապատասխանումեն լեզվական նորմային ն բխում են լեզվի համակարգից. բ) Խոսքային ոչ վերարտադրելիլեզվական միավորներ են ն տեսակետից ընդհանրանումեն դիպվածայինու հեղինակային այս հետ. բառերի նման չունեն որոշակի հեղինակագ) Բուն նորաբանությունների յին դրոշմ, ինչպես որ դիպվածայինն հեղինակայինբառերը. դ) Առավելապեսհակված են լեզվի բառապաշար մուտք գործելու, քան դիպվածայինն հեղինակայինբառերը: Ահա այս առանձնահատկությունները նշելով` մեկ անգամ նս կարելիէ համոզվել, որ նշված «պոտենցիալբառերը»` որպես անհատական նորաբանություններ,իրենց իմաստային,ոճական հատկանիշներովնույն դիպվածայինբառերնեն` կիրառականտարբեր հաճախականությամբ, որոնք էլ ավելի նպատակահարմարէ անվանել համատեքստային կամ խոսքաշարայիննորակազմություններ: :

ԲԱՌԱԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆ

Բառակազմությունն իբրն բառագիտությանենթաճյուղ ուսումնասիրում է լեզվի բառակազմականհամակարգը,բառերի կազմության, նրանց կառուցվածքի եղանակներնու օրինաչափությունները: Այս առումով բառակազմություննիր առջն նպատակէ դնում բացահայտել, թե ինչպիսի կառուցվածք ունի ն ինչ բաղադրիչներից է կազմված բառը, ինչ իմաստեն արտահայտում բառի բաղադրիչ մասերը ն ինչպիսի իմաստայինհարաբերությամբեն կապվածմիմյանց հետ ն վերջապես`որոնք են տվյալ լեզվի բառակազմականեղանակները, ն ինչ չափով են դրանք հարստացնում լեզվի բառապաշարը: Բառը լեզվի ինքնուրույնաբարգործածվող իմաստային հիմնական միավորնէ, ձնի ն իմաստի միասնությունարտահայտողհնչյուն կամ հնչյունակապակցություն,որն ունի իր բաղկացուցիչ տարրերը: Ձնի ն իմաստի միասնությունկազմող այդ տարրերը ձնույթներն են (մորֆեմա), որոնց շնորհիվ բառի մեջ արտահայտվում են շրջապատող իրականության, արտաքին աշխարհի երնույթները, իրողություններն ու եղելությունները ն դրանց միջն դրսնորվող կապերն ու հարաբերությունները: Ինչպես նկատել է ակադ. Գ. Սնակը, ձնույթի ձնը նյութականնէ, այն հնչյունը կամ հնչյունախումբը, որը դրսնորում է իմաստ, որին կառչած է այս կամ այն իմաստը,իսկ բովանդակությունն այն իմաստն է, որ դրել է հասարակությունըայս կամ այն հնչյունի կամ հնչյունախմբիմեջ, որը դրսնորվումէ այդ ձնով, առանցորի նա գոյությունչունի: Ձնույթը,որպեսձնի ն իմաստիմիասնություն,բառիչտարրալուծվող, իմաստայինամենափոքրկամ նվազագույնմիավորնէ: Ի տարբերություն բառերի, որոնք կոնկրետ իմաստ են արտահայտում, ձնույթների իմաստն ընդհանուր է, բառերնօժտված են քերականական ձնավորվածությամբ, իսկ ձնույթները` ոչ ն ապա՝ ձնույթները զուրկ են ինքնուրույնգործածությունից, մտնում են բառի մեջ ն կազմում նրա մի մասը:

ՁԵՎՈՒՅԹՆԵՐԻ

ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

իրենց իմաստային ն քերականական հատկանիշների` ձնույթներըբաժանվում են երկու խմբի` հիմնականն երկրորդական: Հիմնականձնույթները նյութական իմաստ ունեն ն արտաքին աշխարհիերնույթները,իրողություններնու հատկանիշներնարտահայտում են ընդհանուր առմամբ, նրանք հիմնականում հանդես են գալիս իբրն հնչյունափոխվածկամ չհնչյունափոխված արմատներ: Ինքնուրույն գործածություն ունեցող ձնույթները հիմնականում արմատական բառերն են կամ արմատի հնչյունափոխված ձները` արմատի տարբերակները,ինչպես` մարդ, քար, տուն, ծառ, քաղաք, կարմիր,կանաչ, արագ, դանդաղ,ինչպես նան` ջո(ջուր), տն (տուն), գր (գիր), զին (զեն) ն այլն: Ի տարբերություն հիմնական ձնույթների` երկրորդական ձեույթներըզուրկ են նյութական իմաստիցն արտահայտում են տարբեր բնույթի (բառակազմականն քերականական)կոնկրետ հարաբերություններ: Երկրորդականձնույթները բաժանվում են երկու խմբի՝ բառակազմականն բառահարաբերական: Բառակազմականձնույթներն այն մասնիկներնեն, որոնք, դրվելով բառի արմատի վրա, նոր բառ են կազմում կամ փոխում են տվյալ բառի իմաստը: Այլ կերպ ասած` երկրորդական բառակազմական ձնույթներնածանցներնեն: Բառակազմականձնույթները(ածանցները),հիմնականձնույթների կամ բառահիմքերիհետ բաղադրվելով,առարկաների,երնույթների ն իրողություններիտարբերհարաբերություններեն ցույց տալիս: Այսպես` -ավոր ածանցը, դրվելով բառահիմքերի վրա, ցույց է տալիս մի բան ունենալու հատկանիշը,ինչպես`/ուսավոր-- լույս ունեցող, գունավոր գույն ունեցող, բծավոր բիծ ունեցող, իսկ երբ ասում ենք անքիծ ան ձնույթով կազմված բառը արտահայտում է -ավռր ածանցի հակառակ իմաստը,այսինքն` որ չունի այդ հատկանիշը:Ուրեմն -ավոր, -ան երկրորդականբառակազմականձնույթներըցույց են տալիս առարկաների,իրերի հարաբերություններ,ուրեմն ն իրահարաբերականիմաստունեն, այդպես են նան մյուս բոլոր ածանցները: Երկրորդականձնույթների մյուս խումբը նույնպես ձնեականիմաստ ունի ն ցույց է տալիս ոչ թե իրերի, առարկաների,այլ բառերի տարբեր հարաբերություններ ն կոչվում են բառահարաբերական ձնույթներ:Սրանք,դրվելով բառերի վրա, փոխումեն ոչ թե նրանց բաԸստ

-

-

-

է81

ռայինիմաստը,այլ` քերականականիմաստը:Բառահարաբերական ձնույթները կոչվում են նան բառափոխականկամ շարահյուսական ձնույթներ, քանի որ նրանք այս կամ այն ձեով փոփոխում են բառը (հոլովում, խոնարհում), որպեսզիցույց տան նրանց հարաբերությունը այլ բառերի, նախադասությանայլ անդամներիհետ, իսկ նախադասության անդամներիկապը կամ հարաբերությունը շարահյուսական արժեք ունի ն ուսումնասիրվումէ շարահյուսությանմեջ:55 Այսպես` եթե քաղաք բառիվրա դրվում է -աան ածանցը,անմիջապես փոխվում է բառի ն բառային իմաստը, ն՛ խոսքիմասային պատկանելությունը,մինչդեռնույն բառի վրա երբ ավելացնում ենք -ներ հոգնակերտ,-րց, -ով, -ում հոլովակերտ վերջավորությունները, այսինքն` բառահարաբերական ձնույթները, բառիմաստի փոփոխություն տեղի չի ունենում, այլ փոխվում է միայն տվյալ բառի քերականական իմաստ (հոգնակի թիվ, բացառական, գործիական, ներգոյականհոլով ն այլն): Կամ` երբ ասում ենք ծմ ն դու, այստեղ ն շաղկապը ցույց է տալիս ծս ու դու առարկաներիմիջն եղած հարաէ նրանց բառային արբերություն (միասինլինելու), որը դրսենորվում ն տահայտությամբ: Այսինքն` ձնույթը (շաղկապը) ցույց է տալիս նշված երկու բառերի(դերանունների)հարաբերությունըկամ կապը: Բառահարաբերականձնույթներ են հոլովման, խոնարհման բոլոր վերջավորությունները,հոդերը, բոլոր շաղկապներնու կապերը: Բառի ձնույթային կառուցվածքում իբրն առանձին բաղադրիչ հանդես է գալիս նան ա հոդակապը,որը, երկու կամ ավելի ձնույթներ իրար կապելով, կազմում է նոր բառեր` արնածագ,վարդագույն ն այլն: Ոմանք ա հոդակապըհամարում են որոշակիիմաստունեցող բառակազմականձնույթ, իսկ ուրիշները գտնում են, որ այն երբեք բառակազմականձնույթներիբնորոշ իմաստկամ նշանակություն չի արտահայտում ն բաղադրյալ բառերի կազմում հանդես է գալիս սոսկ իբրնիմաստազուրկմիավորիչտարր: Ինչպես նկատել է Մ. Աբեղյանը,հոդակապըիրոք իմաստազուրկ միավոր է, որն օժտված է հիմնականձնույթներն իրար կամ երկրորդական բառակազմականձնույթներիհետ միավորելուհատկությամբ ն հանդես է գալիս ընդհանրապես բաղաձայնովսկսվող ձնույթից առաջ` կապելով դա մի այլ ձնույթի հետ, ինչպես` մարդասեր, արնավառ, արտահերթն այլն, կամ` ի-ով վերջացող բառաձնույթիհաջոր-

5245:

Գ.

Սնակ, Ժամանակակիցհայոց լեզվի դասընթաց,Ե., 1955, էջ 206:

դելու դեպքում սովորաբար միանում է նրա հետ ն տալիս ծ (իա), ինչպես` այցի ապան»ջայգեպան, բարիակամ»ջբարեկամ ն այլն: Այս առումով ձ ձայնավորընշված դեպքերում հոդակապ չէ, ինչպես կարծում են ոմանք, այլ պարզապես չմ հոդակապիհնչյունափոխված մի տարատեսակնէ. որը զուրկ է ինքնուրույնկենսունակություկից ն հանդես է գալիս /-ով վերջացող նախադասբառով կազմված

բարդություններում:-"

ՀԱՅԵՐԵՆԻ

ԲԱՌԱԿԱԶՄՈՒԹՅԱՆ

ՄԻՋՈՑՆԵՐԸ

Ինչպես արդեն նշվել է, գրական լեզվի բառապաշարի հարստացման երկու եղանակկա. առաջինըօտար լեզուներից կատարված ն կատարվողբառային փոխառություններնեն, իսկ երկրորդը` գրական լեզվի բառակազմականտարբեր միջոցների շնորհիվ նոր բառերիստեղծումնէ: Մեր գրական լեզուն այսօր ունի բառակազմությաներեք եղանակ` ածանցում,բարդություն ն հապավում:

ԱԾԱՆՑՈՒՄՆ

ԻԲՐԵՎ ԲԱՌԱԿԱԶՄՈՒԹՅԱՆ

ՄԻՋՈՑ

Ածանցումըբառակազմականայն եղանակն է, երբ բառին, արմատինկամ բառահիմքինավելանում են բառակազմականտարբեր ձնույթներ(ածանցներ)ն դրանովիսկ կազմվում նոր բառեր, ինչպես` տուն-տնակ, տնային, անտուն ն այլն: Ածանցումըորպես բառակազմությանհնագույն եղանակբառակազմականմեծ դեր ունի մեր :եռվի բառապաշարիհարստացմանգործում: Հայերենը հարուստ է բազմաթիվածանցներով,որոնք առաջացել, ձեավորվել են լեզվի զարգացման տարբեր փուլերում, տարբեր եղանակներով: Ակադ. Գ. Սնակի կարծիքով,ածանցներիառաջացման առաջին ն ամենահիմնականուղին արմատիիմաստիմթագնումն է, երբ լեզվի զարգացման ընթացքում որոշ արմատներ, որոնցից կազմված բարդություններըշարունակումեն մնալ լեզվի մեջ, առաջ են բերում ածանցիգիտակցում: Նշենք ճեկ-երկու օրինակ. հայերեն օոհորդ

Տե՛ս

Մ. Աբեղյան, Հայոց լեզվի տեսություն, 1965, էջ 190:

կազմված է երկու բաղադրիչներից, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի ինքնուրույն նյութական իմաստ` օրր նշանակում է /հշխան ն որդ` որդի, ուստի ն օրիորդ նախապեսնշանակել է հշխանի որդի: Հետագայում այս բաղադրիչըկորցրել է իր նյութական իմաստը ն հեն սովորական ածանցի,ինչայդ նշանակությունից վերածվել ռացել պես` ճայյոթռդ, հածախորդ,հետնորդ,լողորդ ն այլն: Կամ` -ավոր աէ մի բան ունեցող. առաջացել է բոր արմատից,ոծանցը նշսժքակում րը նույն իմաստն է ունեցել, ինչ որ այսօրվա քեր արմատը քերել, բերք ն նման բառերում, իսկ ա-ն հոդակապէ: Հետագայում համան պատասխան հնչյունափոխությանհետնանքով (ք»վ, քոր»ջտվոր այլն) նախորդ ձներից առաջացել է -ավոր ածանցը (զինվոր, լուսավոր, գունավոր ն այլն): Նման եղանակովեն առաջացել նան հայերենի -արար, -արդ, -բար, -որեն (-որեն ածանցն առաջացել է օրենք բառից հետագահնչյունափոխությամբ)ն մի շարք այլ ածանցներ: Ածանցներ են առաջանում նան հոլովի իմաստի մթագնումով, երբ հոլովական վերջավությունըգիտակցվում է իբրն ածանց: Ուշագրավն այն է, որ այսօր էլ մեր լեզվում սեռական հոլովով դրված գոյականը հաճախ արտահայտում է ածականի իմաստ, ինչպես՝ բրոնզի արձան, քարի դար, պողպատի կամք ն նման արտահայտություններն ունեն բռոնզ/ա, քարե, պողպատեհարաբերականածականներիիմաստ: Նույն եղանակովաղի հաց, ջրի կերակուր արտահայտություններիմեջ / ձեույթը ածանց է, որն առաջացել է սեռականի -հ վերջավորությունից:Նույն եղանակով գրաբարի հազիվ, խստիվ բառերի գործիականի-րվ վերջավորությունը դիտվում է իբրն մակբայակերտածանց, -ու վերջավորությունըահու, ջգրու բառերում գոյականակերտածանց է, ուց վերջավորությունըմակբայակերտ ածանց է (փոքրուց, վաղուց, մանկուց ն այլն): Ածանցներիառաջացմանհաջորդ եղանակը արմատներիհնչյունափոխություննէ: Վայերենի--ռւռ ածանցն առաջացել է հուռ բառիցհամապատասխան հնչյունափոխությամբ(հ-ի անկում), -ատ վերջածանցը` հատ (հատանել) արմատից ինչպես` պոչատ նշանակում է պոչը հատած, քնատ»ջքնահատ»քունը հատած, գլխատել»գլխահատել»գլուխը կտրել ն այլն: Նման եղանակովեն առաջացել նան հայերենի արտ, արտաքին, ներքին բառերի համապատաս ներ խան հնչյունափոխությամբ, ինչպեսնկատել է Գ. Սնակը` «նշված բառերիցարհեստականկերպով որոշ հնչյուններ հերձելու, կտրելու միջոցով»: բառը

նախածանցները՝

դեպ, նշված ածանցներըստեղծվել են դեռես 5-6-րդ դարերում հունաբան դպրոցի (Դավիթ Անհաղթ) ներկայացուցիչների կողմից: Այս շրջանում են ստեղծվել նան հայերենի շուրջ 23 նախածանցներ (ապ, արտ, գեր, դեր, ենթ, հակ, մակ, հոմ, ստոր, տրամ, վեր ն այլն): Նշենք նան, որ մինչն հունականդպրոցիհրապարակգալը հայոց լեզուն բացի ժխտականներիցուրիշ նախածանցներչի ունեցել: Մի խումբ ածանցներ առաջացել են երկու ածանցների միացումից, երբ դրանքստանում են նոր իմաստ ն ըմբռնվում իբրն մեկ ածանց. (/ուտ ածանցը (վախկոտ, պարծենկոտ ն այլն) առաջացել է ուն ն ռտ ածանցներիմիացումից, ակի ածանցը՝ (ուղղակի, մասնակի, թեթնակի) ակ ն ի ածանցներով. անակ ածանցը (զսպանակ, մրցանակ, շրջանակն այլն)` ան ն ալյ ածանցներով: Հայերենի ածանցների առաջացմանմյուս աղբյուրը քերականականձնույթներսեն` գրաբարի հոլովական ն խոնարհման, դերբայական ձները, հոգնակիի կազմության մասնիկները ն այլն: Այսպես` գրաբարյան ք հոգնակերտ մասնիկըարդի հայերենում գիտակցվում է իբրն ածանց, ինչպես` գիրք, հավք, վազք, հայրենիք ն այլն: Չնայած ածանցների փոխառությունը լեզվի մեջ հազվադեպ երնույթ է, այնուամենայնիվ,հայերենում կան ածանցներ, որոնք լեզվի մեջ են անցել փոխառյալբառերի կազմում: Գրաբարյանշրջանից հայերենումգործածական են պարսկերենիցփոխառյալ -ուհր ն դժ ածանցները,իսկ ռուսերենից ն նրա միջոցով -հզմ, -իստ, -իա, (այցիաածասցները, որոնց միջոցով հետագայում կազմվել են հայերենի բազմաթիվբառեր: Ի

-

ԱԾԱՆՑՆԵՐԻ

ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

Ածանցներընախ ն առաջ դասակարգվումեն ըստ իրենց բառակազմականգործունեության, այսինքն` ըստ այն հանգամանքի, թե որքանով են նրանք մասնակցում արդի գրական հայերենի բառակազմությանգործընթացին: Ըստ նշված հատկանիշների`ածանցները բաժանվում են երկու խմբի`կենսունակ ն ոչ կենսունակ (անկենսունակ) կամ` գործուն ն ոչ գործուն (ակտիվ ն պասիվ): Կենսունակեն այն ածանցները, որոնք ավելի գործուն մասնակցություն ունեն ածանցմանըն բնականաբար նոր բառերի ստեղծմանը: ժամանակակիցհայերենի ածանցներիգերակշիռ մասը (ն՛ նա185

խածանցները,ն՛ վերջածանցները)հիմնականումկենսունակ է, ինչպես -ան, -գեր, -հակ, -համ, -ներ, -յան, -ական, -ություն, -ուհի, -որեն, -բար, -որդ ն այլն: Անկենսունակ (ոչ գերծուն) են այն ածանցները, որոնք լեզվի զարգացմանժամանակակիցփուլում չեն մասնակցում կամ հազվադեպ են մասնակցումնոր բառերիկերտմանը:Անկենսունակածանցներից են` 7ժ (դժբախտ, դժգոհ), -աշ (մատղաշ, թթվաշ), ապ (ապերախտ, ապաբախտ, ապուշ), -եք (նշանդրեք, ջրօրհնեք), -չյա (ավետչյա, առհավատչյա), -ունի (ծերունի, տերունի, արքունի), -ունչ (անտերունչ, անմռունչ) ն այլն: Վաջորդ դասակարգումը ձնաբանական հատկանիշն է, այսինքն, թե տվյալ ածանցով ինչ խոսքի մասեր են կազմվում: Ըստ այդմ` նրանք բաժանվում են գոյականակերտ, ածականակերտ, մակբայակերտ,մասամբ թվականակերտն բայակազմական ածանցների: Գոյականակերտեն այն ածանցները,որոնք. դրվելով տարբեր հիմքերիվրա, կազմում են գոյականներ: Գոյականակերտ ածանցները հիմնականում վերջածանցներն են, ինչպես` -այիք, -եյիք (խաղալիք, ըմպելիք), -անակ (ժամանակ, ցուցանակ), -անք (կշտամբանք, հարգանք), -արք (գործարք, լուծարք), -իք (կեղծիք, չարիք), -ուհի (տիրուհի, ուսանողուհի), -պյան (ուղտապան, ձիապան) ն այլն: են այն ածանցները, որոնք, դրվելով տարբեր Ածականակերտ հիմքերի վրա, կազմում են ածականներ:Դրանք ն՛ նախածանցներ են, ն՛ վերջածանցներ,ինչպես` դժ (դժգոհ, դժբախտ), ապ (ապերջանիկ, ապաբախտ),տ (տգետ, տմարդի),-ալի, -ելի (հիանալի, զմայլեԼի), -իմ (հավատարիմ,մտերիմ), -ոտ (ժանգոտ, խանդոտ), -վետ (սիզավետ, ծաղկավետ), -լիկ (թխլիկ, կարճլիկ), -վուն (հիմարավուն, կլորավուն) ն այլն: Թվականանուններիցդասականթվականներեն կազմվում -ոորդ, -երորդ ածանցներով (երկրորդ, երրորդ, հինգերորդ,հազարերորդ), իսկ բաշխական ն կոտորակայինթվականներ` -աման ածանցով, ինչպես` ծռկուական,տասական,երկու երրորդականն այլն: Մակբայակերտեն այն ածանցները, որոնք, դրվելով տարբեր հիմքերի վրա, կազմում են մակբայներ: Դրանք են` -քար, -այես, -որեն, -գին, -ովին, -իվ, -պատիկ(միասնաբար,ապօրինաբար,մոտավորապես, ջերմորեն, կարոտագին, հիմնովին, կամովին, խստիվ, `

մեղմիվ,հնգապատիկ,բազմապատիկ ն այլն): ժամանակակից հայերենի բայական ածանցներըհիմնականում միջածանցներեն (կամ` ներածանցներ):Դրանք են` ան, են, չ, 0 սոսկածանցները(հագենալ, պարծենալ,զարմանալ, գտնել, մտնել, փայխչել, թռչել, ն այլն), ացն, եցն, ցն պատճառականածանցները(/սաղացնել. բարկացնել. պարեցնել,թռցնել, փախցնել), ատ, ոտ, տ բազմաածանցները((տրատել, ցատկոտել, կտրտել ն վ կրավոպատկական րականածանցը (սպանվել, գանգատվել,հագնվել) որոնք բոլորն էլ գործունեն: Որոշ ածանցներ հանդես են գալիս մեկից ավելի խոսքի մասերի կազմությանմեջ: Դրանք հիմնականումլինում են միաժամանակգոյականակերտ,ածականակերտու մակբայակերտ:Գոյական ու ածականեն կազմում հետնյալ ածանցները`-ածո` չափածո, պահածո, հանածո ն բրածո, պեղածո, շինածո, -ակ` գնդակ, նռնակն գիտակ, ներդաշնակ,-ան` իշխան, փական,խթանն դուրեկան,ճղճղան, -ացի` քաղաքացի, գյուղացի, երնանցին իրավացի,տառացի,բառացի, -ի` ծիրանի, հայելի, ունելի ն երբեմնի, բռնի, -իչ` կտրիչ, սրիչ, սափրիչ ն հմայիչ, բուժիչ, զովացուցիչ, -որդ` վարորդ, սայլորդ ն նախորդ, հաջորդ, -ուչ` ընկալուչ, տեսուչ ն սրտառուչ, վայելուչ, -ուն՝ փայլուն, հան սուն սողուն, ցողուն ն այլն. -ուստ` ապրուստ, հագուստ (գոյ.) ն արտաքուստ, ներքուստ (մակբայի) Ածականներ ն մակբայներ են կազմում` -անի` եզակի, որոշակի, կողմնակի(ած.) ն թեթջնակի, հաԾախակի, հանկարծակի (մակբայ), -ին՝ դժվարին,դյուրին, մթին (ածական)ն տակավին,ինքնին, ամենեին(մակբայ), -իվ՝լրիվ, ճշտիվ, մեղմիվ (ան այլն: ծական,մակբայ), առթիվ,շնորհիվ (կապ) են նան Ածանցները խմբավորվում ըստ դիրքի, այսինքն` բառարմատիկամ հիմքի նկատմամբգրաված տեղով, այն բանով, թե նրանք բառահիմքիոր մասին են կցվում: Ըստ այդմ լինում են` նախածանցներ,վերջածանցներ,միջածանցներ(ներածանցներ): Նախածանցներըլինում են դրական. հաստատատական(ինչպես` անդր, արտ, բաղ, բաց, գեր, դեր, ենթ, ընդ, թեր, հակ, համ, մակ, նախ, ներ, ստոր, վեր, տրամ ն այլն) ն ժխտական (ան, ապ, դժ, տ, չ), որոնք ոչ ժխտական,դրական ածանցներից տարբերվում են ոչ միայն իրենց նշանակությամբ, այլն ծագումով ն պատմական տարբեր հանգամանքներով.սրանք ավելի շուտ են ստեղծվել ն գալիս են նախագրաբարյանշրջանից: Վերջածանցներըդրվում են արմատիվերջում ն նոր բառեր են կազմում: Մոտավոր հաշվումներով հայոց լեզվում վերջածանցներըհասնում են շուրջ 900-ի, որոնց հիմ187

նական մասը գրաբարյան ժառանգություն է, իսկ որոշ ածանցներ բարբառայինկամ ժողովրդախոսակցականծագում ունեն: Վայերենիվերջածանցներիցեն` -քան, բար, գին, գործ, ակ, ական, ակի, ային, ան, անի, անոց, անք, պան, ավոր, վետ, ավետ, ավուն, ատ, արան, արք, եղ, եղեն, ենի, ացի, եցի, ացու, ցու, ենք, անք, ին, ի, եստ ն այլն: Հայերենի միջածանցներըհիմնականումբայական ածանցներն են, որոնք դրվում են բայահիմքի ն վերջավորությանմիջն: Դրանք են` ճ, չ, ան, են, ացն, եցն, ցն, վ, տ, ատ, կոտն այլն: Ածանցները խմբավորվում են նան ըստ իրենց իմաստային, ձնաիմաստայինհատկանիշների: Իմաստայինառումով ն նշանակությամբածանցները բազմաբովանդակ են: Նրանք արտահայտում են տեղ, ինչպես` -անոց, ոց, -արան,-ստան (հյուրանոց,մեղվանոց,լսարան, ննջարան, այգեստան, մենաստան, Հայաստան),գործողության կատարման ձն, ինչպես` քար, պես, որեն, ովին, ին (բարեբախտաբար,փառավորապես, հոգեբանորեն, հապճեպորեն,լիովին, կամովին, ուժգին), նվազական, փաղաքշական իմաստ, ինչպես` ակ, ուկ, իկ (ծովակ, լճակ, փռչնակ, աղջնակ, մանկիկ,թաթիկ, կաքավիկ, գառնուկ, ձագուկ, Ժերուկ, Ծնճղուկ) ն այլն, որակական, (ժամանակային տարածական զանազան հարաբերություններ` -ե, -/ա, -ական, -յան (փայտե, մարմարյա, ձմեռային, հյուսիսային, գյուղական, ուսանողական, երնանյաննայլն), մի բան անողի, զբաղվողի իմաստ` -արար, -րար (գյուտարար, ներկարար,նորարար,հայտարար),հավաքականգոյականներ` -ենք, -անք, -ոնք (Տիգրանենք, Վարդանանք,մերոնք, խնամոնք), վերացականգոյականներ`ութ/ուն, ում (մենություն, լավություն, քաջություն, ոռոգում, առնանգում ն այլն), իգական սեռ ցույց տվող անձեր` -ունի (տիրուհի, ուսանողուհի,բժշկուհի) ն այլն: Իբրն ձնի ն իմաստիմիասնությունկազմողլեզվական միավորներ (ձնույթներ)` ածանցներըորոշակի ձնային ն իմաստայինկապեր են դրսնորում միմյանց նկատմամբ, ուստի ն բառային միավորների նման նրանք նս բաժանվումեն ըստ ձեաիմաստայինհատկանիշների ն լինում են համանուն, հոմանիշն հականիշածանցներ: Համանուն ածանցներըհնչյունական կազմովնույն, իմաստով տարբեր ածանցներնեն: Այսպես`-անք ածանցըարտահայտումէ մի բան ունեցողի նշանակություն` /ծզվանի, գեղանին ունի նան հոգնակիի, հավաքականիիմաստ` ճամականի, տեսականի, -ոց ածանցն -

ունի տեղի, գործիքի նշանակություն (դարբնոց, մատնոց, ակնոց, հյուսնոց) ն հոգնակի սեռականի նշանակությամբ (հայոց, Վայոց, գյուխգործոց), -անակ` գործողությանարդյունքի, հետնանքի նշանակությամբ /հաղթանակ, մրցանակ) ն -անակ` կերպ նմանության նշանակությամբ(շեռջանակ,քրդանակ) ն այլն: Հոմանիշ ածանցները հնչյունական կազմով իրարից տարբեր, իմաստովնույն կամ մոտ ածանցներնեն: Այսպես` -քար, -այես,-որեն ածանցներն ունեն միննույն ձենինշանակությունը(հարազատաբար հարազատապես հարազատորեն), -իկ, -ակ, -ուկ ածանցները՝ փոքրացուցիչ, փաղաքշական նշանակություն (սհրունիկ, աղջնակ, արջուկ), -արան, -ստան, -անոց, -ոց, -ուտ ածանցները`տեղի նշանակություն (չսարան, Հայաստան, հիվանդանոց,դպրոց, շամբուտ) -իչ, -ող, -որդ, -պան, -արար, -վոր ածանցները` մի բան անողի, կատարողինշանակություն (երգիչ, ուսանող, որսորդ, այգեպան, գործարար, բանվոր), -ային -ական` վերաբերական, հատկացական նշանակություն(տնային, տնտեսական,տնական) ն այլն: Գականիշ ածանցներըհակադիրիմաստ են արտահայտում, ինչպես` -ավոր-ը մի բան ունեցողի` գունավոր, պոչավոր, իսկ -ան նախածանցը ն -ատ վերջածանցը`հակադիր` չունեցողի իմաստ` գունավոր անգույն, գունատ, պոչավոր անպոչ պոչատ ն այլն: -

-

-

-

ԲԱՐԴՈՒԹՅՈՒՆՆ

--

ԻԲՐԵՎ ԲԱՌԱԿԱԶՄՈՒԹՅԱՆ

ՄԻՋՈՑ

Բարդությունը բառակազմությանայն եղանակն է, երբ երկու կամ ավելի հիմնական ձնույթների (արմատների) կամ առանձին, ինքնուրույն բառերի միացումով`կցումով կամ հարադրությամբ,նոր բառեր են կազմվում: Ըստ բարդության բաղադրիչներիմիմյանցնկատմամբունեցած հարաբերակցությանն նրանց շարահյուսական կապակցության` բարդությունները բաժանվում են երկու խմբի` վերլուծական ն համադրական:

ՎԵՐԼՈՒԾԱԿԱՆ

ԲԱՐԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ,ՆՐԱՆՑ ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

Վերլուծականեն համարվում այն բարդությունները,որոնց բաղադրիչներըհանդես են գալիս անկաղապար,վերլուծականեղանակով, ունեն մեկ գլխավոր բառայինշեշտ ն գիտակցվումեն իբրն բա189

ռային մեկ միավոր, ինչպես` տեսակ-տեսակ,տխուր-տրտում, դեսդեն, գիշեր-ցերեկ,թույլ տալ, հանդես գալ, խաղ ու պար, առ ն տուր ն այլն: Վերլուծական բարդությունները լինում են երեք տեսակ՝

կրկնավոր,հարադրականն բաղհյուսականբարդություններ:55 Կրկնավորները նույն բառի կրկնությամբ կազմված հարադրական բարդություններնեն, որոնք վերլուծական բարդության ամենապարզ տենակնեն ն ծնունդ են առել լեզվի զարգացմանվաղ անցյալում: Սովորաբար կրկնավորբարդություններըկազմվում են կարճ՝ միավանկկամ երկվանկբառերի հարադրությամբ, ինչպես` մե-մեկ, ետ-ետ, զույգ-զույգ, թույլ-թույլ. հինգ-հինգ, արագ-արագ, փաթիլայլն: փաթիլ, տեսակ-տեսակ,երամ-երամն խոսԿրկնավոր բարդություններկազմվում են համարյա բոլոր քի մասերով, բայց համեմատաբարավելի հաճախված են ածականներով կազմվածկրկնավորները,որոնք ավելի շատ սաստակական երանգավորում են հաղորդում, ինչպես` սն-սն, ընտիր-ընտիր, ալմանր-մանը,տաք-տաք ն այլն: Տարածված են նան գովան-ալվան, յական, մակբայ, դերանուն, թվական խոսքի մասերով կրկնավոր բարդությունները, ինչպես` /նումբ-/Խումբ,գույն-գույն, ծով-ծով, կաԹիլ-կաթիլ, արագ-արագ, քիչ-քիչ, հինգ-հինգ, հազար-հազար, իրենհրեն, ինչ-ինչ, քանի-քանի, ուրիշ-ուրիշ ն այլն: Կրկնավոր բարդություններում հաճախ բաղադրիչներից մեկը հնչյունափոխվում է, ինչպես` բարակ-մարակ, խունջիկ-մունջիկ, սուսիկ-փումիկ,առոք-փառոք,ձեն-ձուն, լեփ-լեցուն, կաս-կարմիրն այլն: Հարադրական են այն բարդությունները, որոնք կազմված են մեկից ավելի բաղադրիչներից ն ռրվում են անջատաբար: Հարադրությունները լինում են անվանականն բայական: Անվանականհարադրականբարդություններեն կոչվում որնէ անուն խոսքի մասի պատկանող տարբեր բառերի հարադրությամբ կազմվածբարդությունները::' Անվանական հարադրական բարդություններ կարող են կազմվել նյութական իմաստ արտահայտողգրեթե բոլոր խոսքի մասերով, հատկապեսայնպիսի բառերով, որոնք իրար հետ կապված են ինչ-ինչ կողմերովն իրար հետ առնչվող երնույթներ, իրողություններ ն հատկանիշներեն ցույց տալիս: Անվանականհարադրություններ կարող են կազմվել հոմանիշ, հականիշ ն իրար հետ իմաստով առնչակիցբառերով, ինչպես` աղմուկ-աղաղակ,կոշտ-կոպիտ,բուքՕ

Ա. Սուքիասյան,նշվ. աշխ.էջ 232: Ալ. Մարգարյան,նշվ.աշխ., էջ 65: Տե՛ս

բորան(հոմ), գիշեր-ցերեկ, ներս-դուրս, հեռու-մոտիկ (հակ.) թն-թիկունք,աչք-ունք, տուն-տեղ,քիթ-մռութ, դուռ-դրկից, հինգ-վեց, զենքզրահն այլն: Վարադրականբարդություններ են կազմվում գոյականներիինչ-

պեսուղիղ, այնպես ն թեք հոլովաձներով, ինչպես` աղմուկ-աղաղակ, բուք-բորան, արյուն-քրտինք, աչքուվ-ունքով, տնով-տեղով, տնիցտեղից, ոտով-գլխով, սարեր-ծորեր, երգի-պարի, հորով-մորով ն այլն, որակականն հարաբերականածականների հարադրությամբ, ինչպես` անջիվ-անհամար, կիսատ-պռատ,լուռ ու մունք, ծանր ու թեթն, հեռու-մոտիկ,անտես-աննման, հրեղեն-փարեղեն,անձնականընտանեկանն այլն: Վերջին տարիներինհատկապեստարածվածեն այսպես կոչված հատվածական բարդություններով կազմված հարադրությունները,երբերկու հարաբերականածականներիցառաջինը հանդես է գալիս կրճատաբար,ինչպես` աատմա-բանասիրական, ռոմանա-գերմանական,որոնք հետագայում աստիճանաբարվերածվում են համադրականբարդությունների: Հարադրականբարդություններեն կազմվում նան թվականների, մակբայների,մասամբ նան շաղկապներին եղանակավորողբառերի հարադրությամբ,ինչպես` ծճռ(/ու-երեք,հազար ու մեկ, ետ ու առաջ, դես ու դեն, վեր ու վար, ապա թե ոչ, միայն թե, կարծես թե, ինչպես որ, ասես թե, մանավանդոր ն այլն:

Բայականհարադրություններըկազմվում

են որնէ

գոյակամեկ բայի կապակցությամբ,ինչպես նան երկու բայերի զուգադրությամբ, որոնք ունեն բառայինառանձինիմաստ ն մեկ ընդհանուրշեշտ: Բայականհարադրություններըհիմնականումբաժանվում են երեք խմբի." ա) Բարդություններ, որոնք կազմվածեն որնէ հարադրից (գոյական կամ մակբայ) ու բայից ն ըմբռնվում են որպես գործողության ընդհանուր նշանակություն արտահայտող ինքնուրույն բայական միավորներ,ինչպես` միտք անել, գլխի ընկնել, դուրս տալ, հանդես բերել, կանգ առնել ն այլն: Այս կարգի բարդությունները կոչվում են հարադիրբայեր: բ) Բարդություններ, որոնք կազմվածեն երկու ն ավելի բայերից ն արտահայտում են իրար հետ սերտորենկապված գործողություննով, մակբայով ն

Ք

Տե՛ս

Ա.

Մարգարյան,նշվ.աշխ., էջ 84:

ներ մի ընդհանուր նշանակությամբն կոչվում են զուգադրական բայեր, ինչպես` բշնել-բերել, ելնել-կանգնել,ուտել-խմել ն այլն: գ) Բարդություններ, որոնք կազմված են անորոշ դերբայից ն տալ բայից ն միասնաբար արտահայտումեն պատճառականություն: Այսպես են կազմվում պատճառականձների այն բայերը, որոնք սովորաբար պատճառականածանցներ չեն ստանում, ինչպես` ազատել տալ, բերել տալ, գողանալ տալ, փորել տալ ն այլն: Այս խմբի բարդությունները կոչվում են պատճառականհարադիր բայեր: Հարադրավոր բայերիզգալի մասն ունի համապատասխանհամտածել, կանգ առնել մադրական ձներ, ինչպես` միտք անել -

-

պար գալ-պարել, կանգնել, կռիվ անել կռվել, լող տալ լողալ, պատառ-պատառ պատառոտել,իմաց տալ իմացնել ն անել այլն: Հաճախ հարադրավորբայերը այլաբերական,փոխաբերական իմաստ են արտահայտում ն հանդես են գալիս որպես դարձվածային միավորներ,ինչպես` ա(յանջ դնել, խելքից հանել, երես առնել, սիրտ տալ, ականջի ետներգցել, գլխի ընկնել, աչքով տալ, աչքը մտնել, ձեռք առնել ն այլն: -

-

-

-

Բաղհյուսականբարդություններեն կոչվում այն հարադրական բարդությունները, որոնց բաղադրիչներըիրար նկատմամբ համազոր են ն միանում են ու կամ ն շաղկապներով, ինչպես` ահ ու դող, ցիր ու ցան, անց ու դարծ, նիստ ու կաց, առ ն տուր, ջարդ ու բուրդ ն այլն: Բաղհյուսական բարդության բաղադրիչներըսովորաբարիրար հետ առնչակիցկամ հարաբերակիցբառեր են, որոնք կարող են արտահայտել զանազանկապեր ու հարաբերություններ: Դրանք կարող են կազմվել հոմանիշ, հականիշ, երբեմն էլ իմաստովառնչակից կամ հարաբերակիցբառերիհարադրությամբ: ա) Հոմանիշ բառերի հարադրությամբ.ահ ու դող, բան ու գործ, ու լաց կոծ, դեղ ու Ծար, ծեծ ու կռիվ, ցիր ու ցան, փակ ու խուվփ,շառ ու շառաչ ն այլն: բ) Հականիշ բառերի հարադրությամբ.թանկ ու էժան, առ ու ծախ, հաստ ու բարակ, ծանր ու թեթն, չար ու բարի, ետ ու առաջ, աջ ու ծայխ,մութ ու լույս ն այլն:

գ) Իմաստով առնչակից բառերիհարադրությամբ. տուն ու տեղ, կարգու կանոն,աղ ու հաց, ազգ ու բարեկամ,զենք ու զրահ, նետ ու ադեղն այլն:5՝ Սովորաբար որպես բաղհյուսական բարդության բաղադրիչներ հանդեսեն գալիս ավելի կարճ` միավանկն երկվանկբառերը, սա նշանակում է, որ բաղհյուսական բարդություններիձնավորմանգործում կարնորդեր է խաղում ոչ միայն իմաստայինմերձությունըկամ սերտ առնչությունը,այլն նրանց հնչյունական,ձենաբանական կառուցվածքը: բարդությանբաղադրիչներիցյուրաքանչյուրըստանում Բաղհյուսական է ինքնուրույն,անկախշեշտ, տվյալ բարդությունըկարող է վերածվել կցականբարդության,ինչպես` առ ն տուր ն առնտուր. համադրական, Ասել են առ ն տուր, չեն ասել առ ն կուլ ԱռետուրնավարտվեցբարեհաջողՆույն սկզբունքովեր ու /նում, եռ ու զեռ, ջարդ ու բուրդ ն նման բաղհյուսականբարդություններ (կարող են գործածվել նան որպես եռուզեռ,ջարդուբուրդ ն այլն): կցականբարդություններ`(/ծճռու/նում, Բաղհյուսականբարդություններըկարողեն գործածվել նան դարձիմաստով:Այսպես` աղ ու հաց նշանակում է ճնոաշ/նիք, վածաբանական բարերարություն,թն ու թիկունք` հովանավոր,ապավեն, պաշտպան, գրող ու ցավ (անեծք),խեղԾու կրակ(խեղճ,թշվառ, անկարող) ն այլն: Հոլովման դեպքում բաղհյուսականբարդություններըդիտվում են իբրնմեկ բառ, ն հոլովվում են միայն նրանց վերջին բաղադրիչները/8եռուզեռ,եռ ու զեռի,եռ ու զեռից, եռ ու զեռովն այլն):

ՀԱՄԱԴՐԱԿԱՆ ԲԱՐԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

են Համադրական

կոչվումայն բարդությունները,որոնց բաղադրիչներըհանդեսեն գալիս միասնաբար, սերտ, ամբողջական,միաձույլ բառայինմիավորներեն ն ունեն մեկ ընդհանուրբառայինշեշտ: Իբրն ամբողջական,միաձույլ բառայինմիավորներն̀րանց բաղադրիչներիկաշարահյուսականկապըմիանմանչէ. կան համադրապակցելիությունը, կան բարդություններ,որոնց բաղադրիչներնավելի սերտորենեն կապվածիրար հետ ն կան բարդություններ,որոնցբաղադրիչներըթեն միացած են, բայց թույլ կերպովեն կապվածիրար հետ ն առանցբարդության իմաստըխախտելուկարող են միմյանցիցբաժանվել: Ըստ նշված հատկանիշների` համադրականբարդությունները բաժանվումեն երկու ն խմբի՝կցական իսկական: Կցական են այն համադրականբարդությունները,որոնց մեջ մտնողբաղադրիչներըհանդեսեն գալիս միասնաբար,ունեն բառային են իբրն մեկ բառ, բայց բաղադիրչմեկ շեշտ, գրվում ն արտասանվում Ց

Տե՛ս

13"

Ալ. Մարգարյան,նշվ. աշխ. էջ 76:

ների շարահյուսականկապը համեմատաբարթույլ է, ն ցանկացած դեպքում նրանցիցյուրաքանչյուրը կարող է առանձին գործածություն ունենալ առանցիր բառայինիմաստըկորցնելու,ինչպես` այսօր, կեսօր, հորեղբայր,նույնչափ,ինչեԼ, երբեէ,առետուրն այլն: Կցականբարդություններըկարող են առաջանալինչպես կրկնան հարադրություններից: վոր հարադիր,այնպեսն բաղհյուսական Կրկնավորներից առաջացածկցականբարդություններըկարողեն լինել ն բայական,ն՛ անվանականգործածությամբ,ինչպես` բքելբե բեկբեկուն,գեղգեղ գեղգեղալ,բարբառ բարբառել,դողդողալ, շողշողալ ն այլն: Ըստ որում, նշված դեպքերումհաճախկատարվումեն ձայնավորն բաղաձայնհնչյունների փոփոխություններ,ինչպես` մայյփլել (փայլփայլ-ել), ծակծկել,թափթփել,կսկիծ((իօ-կիծ), թրթիռն այլն: Բացիսրանցից`հատկապեսածականներիիմաստըուժեղացնելու նպատակով,արմատիկրկնությամբկցականբարդություններկազմելու ն՛ հնչյունափոխժամանակհաճախառաջինբաղադիչըմիաժամանակ վում, ն՛ հնչյուններիզգալի կորուստէ ունենում, որով ն դառնում է անճանաչելի,այսպես` (արմիր Սարմիր`կասկարմիր,լեցունլեցուն` լեփլեկանաչ` կափկանաչ,դատարկդատարկ`դափդատարկ ն այլն: Մի շարք կցականբարդություններ(հատկապեսբայեր) առաջացել են բնաձայնական բառերից,ինչպես`բզբզայ, տզտզալ, մշմշալ, վշվշալ, մռմռալ,թշթշալ, վզվզալ, ճվճվալն այլն: Վայերենումբավականինտարածվածեն հարադրականբարդություններից կազմված կցականները,ինչպես` Օործածել,ակնածել, հորեղբայր,քսանհինգ,երբեէն այլն: Կցականներեն կազմվումնան բաղհյուսական բարդություններից,մանավանդ,երբ այդ բաղադրիչներիիմաստներիվերառմաճբմի նոր ընդհանուրկամ փոխաբերականիմաստ է արտահայտվում:Այսպես` այ ու հաց բաղհյուսականբարդությունից ունենք աղուհացկցականը,որ նախապեսնշանակելէ հենց աղ ու հաց առարկաները,սակայն վաղուց արդենաղուհացընշանակում է բայրե(ամություն, հավատարմություն,երաշխիքն գրվում է իբրն մեկ բառ: Նույն ձնով ունենք նան ճիստուկաց,առնտուր,կերուխում,ասուլիս, այբուբեն, այրուձի,եռուզեռ,երթնեկ,խաղուպար,բառուբանն այլն: Այս խմբի բարդություններնառաջացելեն շարահյուսականտարբերհարաբերություններցույց տվող հարադրականկապակցություններից,ինչպես՝ -

-

ցուն, կանաչ

Տե՛ս՝

Գ.

Սնակ, նշվ. աշխ., էջ 165:

-

ա) Ենթակա-ստորոգյալի հարաբերությունցույց տվող` էջմիածին

է

բառը կազճված ձջ (Հիջա) ստորոգյալիցն միաժինենթակայից,ուրն, ինչեէբառերը` ու, ինչ ենթականերիցն մ ստորոգյալից:Նմանապես նան՝ ու/նիցե,ինչնիցեն այլն:

բ) Որոշիչ-որոշյալիհարաբերությունցույց տվող բարդություններ, որտեղիբրնորոշիչ հանդեսեն գալիս ն ածականներ,ն՛ գոյականներ,ն՛ (ճսօր, կեսգիշեր,տղամարդ,այսօր, այնչափ, ինչպես, դերանուններ` ա որպես,որչափն յլն: գ) Վատկացուցիչ-հատկացյալկցական բարդություններըհամեմատաբարքիչ են, դրանցիցեն` հորեդբայր, տանտիկին,մորեղբայր, տանտեր,քեռայր,քեռորդին այլն: Որոշքերականներկցականբարդությունեն համարում նան հռրաքույր, մորաքույր, հորապապն նման հոդակապունեցող բարդությունները:Բայց ինչպես նկատել է Գ. Սնակը, եթե նույնիսկ ընդունենք,որ սրանցմեջ հոդակապըմտել է հետագայում`իսկականբարդություննեայնուամենայնիվ,սրանք կցականբարդություններ րի նմանակությամբ, չեն, նախ նրա համար, որ առկաէ հոդակապը,որն այլես նրանցիցանբաժանելիէ, ն երկրորդ`քանի որ սեռականհոլովով դրված բառաձնից ես կազմվումեն իսկականբարդություններն նույնիսկ ածանցումներ: Հետնաբարմիայն սեռականհոլովի առկայությունըբավարարչէ այդպիսիբարդությունըկցականհամարելու:

ԻՍԿԱԿԱՆ ԲԱՐԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԲարդություններըդասակարգելիսԳ. Սնակը, նկատի ունենալով նրանցբաղադրիչներիշարահյուսականհարաբերությունը,դրանք բաժանում է երկու խմբի` անիսկականն իսկական:Ըստ որում` անիսկական են համարվում այն բարդությունները,որոնց բաղադրիչներիշարահյուսականհարաբերությունըկայուն է, ն նրանք հեշտությամբկարող են առանձնանալն առանցբառայինիմաստըկորցնելուգործածվել ինքնուրույնաբար` որպես առանձինբառային միավորներ:Բարդություններիայս խումբը մեր իսկ կողմիցներկայացվածվերլուծականբարդություններնեն: Իսկականեն համարվումայն բարդությունները,որոնք կազմվում են մեկիցավելի հիմնականձնույթներից(արմատներից)կամ իբրն արմատ գիտակցվածբառերից,որոնցմիջն եղած շարահյուսականհարաբերությունը մթագնածէ կամ ձենաբանորեն համապատասխանվերջադրսնորվածչէ. օրինակ` ջռկիր, դրկից, հացթուխ ն

վորություններով

այլն:

Իսկականբարդություններումմիայն վերջինվանկն է պահպանում

իր բառայինշեշտը, իսկ նրանիցառաջ եղած բաղադրիչներըզրկվում են այսպես`քաղաք, քաղաքաբնակ,գիր, գրասեր, գրաբեր ն այլն`: հիմնականումկորցնում են Իսկականբարդությանբաղադրիչները իրենցիմաստայինանկախությունը:Ըստ որում՝ բաղադրությանընդհանուր իմաստնավելի լայն է, քան նրա բաղադրիչների առանձինիմաստները, օրինակ` հացթույ/նչի նշանակումհաց ն թել, այլ` հաց թխող մարդ`մասնագետ,որ հաց է թխում, գրասեղանո̀չ թե գիր ն սեղան,այլ՝ սեղան,որիվրագիր են անում: Այսպիսով,բարդություննամբողջությամբարտահայտումէ մի այնպիսի նոր իմաստ, որը չի բխում բաղադրիչներիառանձին,անկախիմաստներից: միշտ միացած,միաձույլեն Իսկակաճբարդությանբաղադիրչները հանդես գալիս, ն հաճախնկատելիէ այդ բաղադրիչներիհնչյունափոհետ, ինչպես`ջոր, խություն, որը կապվածէ շեշտի տեղափոխության ս րտաբույս, այլն: գրագետ, լրտես,մշտայխոհ ն Իսկականբարդություններըկարող են լինել հոդակապովն անհոդակապ, ինչպես` հացթու/ն,լրտես, հրձիգ, բայց ն` նորահարս,արնածաց, ամրակազմ հրածինն այլն: Վոդակապի առկայությունըպայմանավորվածէ ոչ թե որնէ օրենքովկամ անհրաժեշտությամբ,այլ ավանդությամբ, սովորության ուժով: Այսպես` ջուր բառից ունենք ջռկրիո, ջրմուղ,բայց ն՝ ջռաբեր,ջրատար, ջրատեղ: Ինչպեսնկատելէ Գ. Սնակը,միննույնարմատներից կազմվածհոն են իմասստանում դակապով անհոդակապբարդությունները երբեմն ն տաբանականտարբերակում արտահայտում տարբեր իմաստներ, ինչպես` հրաձիգ (զինվոր) ն հրձիգ (հրդեհող),քարհատ(մուրճ) ն քարահատ(քարտաշջյն այլն: Ինչպես նշում է Մ. Աբեղյանը, ամ հոդակապիծագումը կապվումէ բառահիմքիվերջին «մձայնավորիհետ: Հայերեն մի շարք բառերում ձայնավորըսկզբնապեսեղել է արմատական,հանդես է եկել բաղադրություններում,ինչպես` մեծատուն բառիմեջ: Այսբարդությանառաջին բաղադրիչընախապեսոչ թե մեծ արմատնէ, այլ` մեծա: Հետագայում արմատականայդ ա՛ձայնավորի անկմանհետնանքովմեծ բառարմատի ուղիղ ձնը դառնում է մեծ, ն մեծատուն բարդությանմեջ ա-ն՝ իբրն հոդակապ,այլես չի գիտակցվում,որը ն համաբանությամբտարածվում է հայերենբաղադրյալ բառերիկազմության մեջ: Մի շարք բառերում բառակազմության Ժամանակ,ճ/ հոդակապը,

շեշտից.

Տե՛ս

Գ.

Սնակ,նշվ.աշխ., էջ 170:

նախորդբաղադրիչիվերջնահնչյուն// ձայնավորին.դառնում միանալով է ծ, ինչպես` այգիա»գործայգեգործ,բարիա՛կամ բարեկամ,տաըիչա"թիվ տարեթիվ -

-

--

Իսկականբարդությանմեջ ես գոյական բաղադրիչըկարող է հանդես գալ տարբերհոլովների, կապերի արտահայտած իմաստներով, ինչպես`սրտամեռ,լեղապատառ (ուղղ.), ջրատար, գայլակեր (սեռ.), ձյունապար,ձեռագործ(գործ.),խավարաբնակ,մոխրաթավալ(ներգ.) ն այլն:

ՀԱՊԱՎԱԿԱՆ

ԲԱՐԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՀՎապավումըբառակազմությանայնպիսի եղանակ է, երբ որոշ բառերի կամ անվանումների ու տերմինների տարբեր կրճատվածմասերի կամ առանձինբաղադրիչներիմիավորումովնոր բառերեն կազմվում,ինչպես բուհ-բարձրագույնուսումնականհաստատություն, ժողկրթբաժվար-Ժողովրդական կրթությանբաժնի վարիչ, ն այլն: Վապավումները, ՄԱԿ-միավորված ազգերիկազմակերպություն են հատկապեստառայինը, լայն տարածում ստացել 20-րդ դարի սկզբներինն հիմնականումգործածվելեն տեղի ն Ժամանակիխնայողությաննպատակով: Ինչպես նկատել է էդ. Աղայանը,հապավումներըսկզբնապեսառաջացել են համառոտագրությունների հիմքի վրա. նախապեսգրել են, օրինակբզմ («Բազմավեպ»),Ն. Դ. («Նոր Դար»), Հ. Ա. («զանդեսամսօրեայ»): Այդ նույն համառոտագրությունները հետագայում սկսել են գրել առանցկետերի,որոնք կրճատմանկամ համառոտագրության նշանների դեր էին կատարում:Կետերիբացթողումնէլ հետագայում հանգեցնում է համառոտագրություններինոր եղանակի համառոտագրված բառերիսկզբնատառերի միասինգրելուն, դրանով իսկ առաջինքայլն է կատարվումհապավումների,իբրն յուրատեսակհամառոտագրության, զարգացմանգործընթացում: ": Հասարակական,քաղաքական,մշակութային,գիտատեխնիկական ոլորտներիվիթխարիառաջընթացի,ու բուռն զարգացմանհետնանքով առաջ եկած նոր երնույթներիանվանումներըբաղադրյալ անուններ են ն ներկայացվումեն հապավումներիմիջոցով ն՛ գրավոր, ն՛ բանավոր բաղադրյալ

'

խոսքում: Բնականաբար,դրանք առավել ես ներկայացվել են նշված անվանումներիսկզբնատառերի, այսինքնտառայինհապավումներիմիջոցով,

ԳԱԱ, էդ. Աղայան ն ուրիշներ, Հայոց լեզու, Երնան, 1980, էջ 456:

ինչպեսՍԻՄ, ՖԻՖԱ, ՄՕԿ, ԲՀԿ, ՈՒԵՖԱ, ՄԱԿ, ՀԱՊ, ԲՍՊԸ ն այլն: Հապավականբարդություններըդասակարգվումեն ըստ իրենց բաղադրիչներիբնույթի ն դրանցովբաղադրվողբառայինմիավորումների: Այսպես`սոցապ ն բուհ բառերը առաջացել են հապավական բարդություններից,քանի որ կազմվելեն սոցիալականապահովագրություն ն բարձրագույնուսումնականհաստատությունբաղադրյալ անվանումների բաղադրիչները կրճատված մասերով, ըստ որում առաջինը բառամասերով,իսկ երկրորդը՝բաղադրիչնեկազճվելէ բաղադրիչների րի սկզբնատառերով: Ուրեմն`թե՝ առաջինում,թե՛ երկրորդումհապավականբարդություններիբաղադրիչներըկրճատված, հապավորվածբառերիմասեր են: Ըստ բաղադրիչներիհարաբերության հապավումներըլինում են սկզբնատառային(կամ տառային), բառամասայինկամ վանկային ն ն վանկաբառային): հատվածականկամ խառը(վանկատառային ա. Տառային հապավումներըկազմվում են հապավվող բառերի սկզբնատառերով, ինչպես`ՄԱԿ (միավորվածազգերի կազմակերպուէՀՄ թյուն), (էլեկտրոնայինհաշվիչ մեքենա), բուհ (բարձրագույնուսումնական հաստատություն),բշգ (բնակարանայինշահագործման գրասենյակ),հօպ (հակաօդային պաշտպանություն)ն այլն: բ. Վանկային կամ բառամասայինհապավումները կազմվում են բառերիսկզբնատառերով կամ սկզբնավանկերով,ինչպես`ժողկրթբաժվար-ժողովրդականկրթությանբաժնի վարիչ, զինկոմ-զինվորական ն այլն: կոմիսար,տեղարդ-տեղական արդյունաբերություն Գ. Խառը հապավումները լինում են ա) վանկատառային, որը կազմվումէ որնէ վանկին առանձինտառերի միասնությամբ,ինչպես`պաջը պաշտպանությանաջակցության ընկերություն, Համ ԼԿԵՄ համամիութենական լենինյան կոմունիստական երիտասարդական միություն.Վայ գտ-ՎՀայաստանի գյուղտեխնիկա (ձիավորում)ն այլն: բ) վանկատառային, որը կազմվումէ որնէ վանկին բառիմիացումով, ինչպես՝ պետհամալսարան, ժողդատարանԺողովրդական դատարան, պետօպերա-պետական օպերա ն այլն: Պրոֆ. էդ. Աղայանըառանձնացնումէ նան սիմվոլայինհապավումներ, որոնք կազմվում են բոլոր բաղաձայնականտառային հապավույթներով,ինչպեսնան մի քանի բաղաձայնհապավույթներիու միայն մեկ ձայնավորից բաղկացածհապավականբարդություններով, ինչպես՝ ՈԲՖ, ԲՇԳ, ԽՍՀՄնայլն: Մեր լեզւլի բառապաշարը հարուստ է նան բազմաթիվփոխառյալ հապավումներով, որոնք հիմնականումկատարվելեն ռուսերենիցկամ -

-

-

միջոցով որնէ օտար լեզվից, ինչպես նէպ-Էտյո (ոՕԲՅՋ ոօուտՁ) (38ոմՇե ՅՁԵաօՑ քՅյոի օօ զագս-38Շ

ՇՕՇՈԾԳԻՄՑ)

(ՎԲքՅԹԵԿՅՈՒՅՑ

ԽՕԽԽտՇտ,) գլավլիտ-ՐՈՅՑու չեկա-ՎՅԵՅ տ ն այլն: Ու ոօ ՈՔՈՅԽ

/ՅՈՅ-6ՈԵՇՈՑՁ)

ճքՁո/քԵլ (ՈՅՑԻՇՏՍոքՅՑոճԻ տ. են Իսկ ռուսերենի միջոցով փոխառվել հետնյալ հապավումները ՆԱՏՕ, ՅՈՒՆԵՍԿՈ, ՍԵՆՏՈ անգլերենից,ՖԻՖԱ, ՖԻԴԵ ֆրանսերենից ն այլն: ՅՈՒՆԵՍԿՈՄիավորված ազգերի կրթության, գիտության ն մշակույթիկազմակերպություն: ՆԱՏՕ- Հյուսիսատլանտյանդաշինքիկազմակերպություն: ՍԵՆՏՈ- Կենտրոնական դաշինքիկազմակերպություն: ՖԻՖԱ-Ֆուտբոլիմիջազգայինֆեդերացիա: ՖԻԴԵ Միջազգայինշախմատայինֆեդերացիա: նրա

ՅԵՕԻՇԽԱՈՎԾՇԵՑԹՑ

-

ՀԱՅԵՐԵՆԻ

ԴԱՐՁՎԱԾՔՆԵՐԸ

Ինչպես արդեն նշվել է, դարձվածքներըառօրյա, ժողովրդախոսակցականոճին բնորոշ բառայինմիավորներեն, որոնք յուրաքանչյուր ժողովրդիազգային մտածողությունը, տվյալ ժողովրդիլեզվամտածողությունը դրսնորող լեզվական միջոցներեն, որոնց միջոցով արտահայտվում են տվյալ ժողովրդիբարքերն ու սովորույթները,կենցաղն ու ապրելակերպը,ինչպես նան նրան բնորոշ հոգեկան, հոգեբանական խառնվածքն ու կենսափիլիսոփայությունը: Դարձվածքներըմիննույն ժամանակյուրաքանչյուր անհատիազգայինմտածողություննեն արտահայտում:Հենց այս առումով էլ դարձվածքները նպաստումեն լեզվի ժողովրդայնությանը: Դարձվածքներըկայուն ն ամբողջականբառակապակցություններ են ն՛ իրենցբաղադրիչներիկազմով,ն՛ քերականական-շարահյուսակած որոշակիկաղապարներով:Դարձվածքներընան լեզվի պատկերավորման միջոցներեն, խոսքինհաղորդումեն պատկերավորություն, հուզական երանգավորում,միաժամանակնպաստումխոսքի սեղմությաննու հակիրճությանը: Դարձվածքների կարնորհատկանիշներիցմեկը պետք է համարել փոխաբերական-այլաբանական իմաստը, ուստի ն դարձվածքներիմասին եղած բազմաթիվբնութագրումների մեջ մեզ համար ընդունելիէ այն, որ դարձվածքըփոխաբերական-այլաբանական միասնականիմաստ ունեցող կայուն, բառային անբաժանելի,պատրաստի կապակցությունէ: վերարտադրելի Դարձվածքըերկու ն ավելի բառերիայնպիսիկայուն, պատրաստի բառակապակցություն է, որի բաղադրիչներըվերաիմաստավորված

են, այսինքն` դարձվածքիբաղադրիչներիցյուրաքանչյուրն այդ կա-

պակցությանմեջ չի պահպանումիր բառային,բառարանայինբուն իմաստը ն ձեռք է բերումնոր նշանակություն,ուրեմն ն՝ տվյալ դարձվածքի արտահայտածընդհանուրիմաստըայդ բաղադրիչներիմեխանիկական գումարը չէ: Եվ անշուշտ, դարձվածքիհամար կարնորընան փոխաբերական-այլաբանական իմաստարտահայտելնէ: Մեր կարծիքով, եթե դարձվածքըչունի փոխաբերական իմաստ,ապա այն սովորական, է: Ինչ խոսք, դարձվածքների ազատ, ոչ կայուն բառակապակցություն նման բնութագրումտալիս անհրաժեշտէ նկատիունենալ դարձվածքի մեջ մտնող բաղադրիչներիշարահյուսականկապը, նրանց հարաբերությունն ու իմաստայինմիաձուլությանաստիճանը,ըստ որի էլ կադասակարտարվում է դարձվածքներիիմաստային-շարահյուսական ռուս սոգում: Վետնելով լեզվաբանությանմեջ իշխող տեսակետներին՝ են վորաբարդարձվածքներըբաժանում երեքխմբի. ա) Դարձվածաբանական սերտաճումայս խմբի մեջ մտնում են այն դարձվածքները, որոնց իմաստըչի բխում դարձվածքիմեջ մտնող բաղադրիչբառերիիմաստներից: Դրանքիմաստայինտեսակետիցայնպիսիանբաժանելի,միասնական բաղադրիչներեն, որոնց մեջ բառերը,կորցնելովարդենիրենց ունեցած, հանրորեն ընդունվածիմաստը,տվյալ բառակապակցության են ն արտահայտումբոլորովիննոր իմաստ, մեջ վերաիմաստավորվում ինչպես`գլ/սրընկնել, գլուխը կորցնել,աչքիցընկնել, աչքով տալ, երես առնել,սիրտըշահել, աչքի գրող ն այլն: Դարձվածաբանական սերտաճման հիմնականհատկանիշընրա բառայինանբաժանելիությունն է, բաղադրիչներիիմաստայինբացարձակսերտաճումը,որը միաժամանակ մեծ մասամբհամարժեքէ բառինն համանշանակբառերիհետ գտնվում է հոմանշային հարաբերությանմեջ: «Այս դարձվածքները,-նշում է Ա. Սուքիասյանը,- որոշակի քերականականկարգերի (խոսքի մասերի) պատկանողբացարձակապես անբաժան, միաձույլ իմաստայինմիավորներեն: Նրանց բաղադրիչներիմեջ կենդանի,գործող շարահյուսական կապիբացակայության պատճառովնախադասության մեջ հանդես են գալիս իբրն մեկ ամբողջական, անբաժանելիանդամ: Դարձվածքի բաղադրիչհանդիսացողյուրաքանչյուրբառ ոչ միայնչունի հանրորեն գիտակցվածն ընդունվածիր բառայինիմաստը,այլն զուրկ է որնէինքնուրույն,առանձինբառայինիմաստից»: բ) Դարձվածաբանական միասնություն.այս խմբի մեջ մտնում են

ընդհանրա

Տե՛ս

Սուքիասյան, Ժամանակակիցհայոց լեզու, Ե., 1999, էջ 302, Գ. Ջահուկյան, էդ. Աղայան ն ուրիշներ, «Հայոց լեզու», Ե., ինչպես 1980, էջ 475: Ա.

նան

նույնպես անբաայնդարձվածքները,որոնքչնայած իմաստաբանորեն

ժան են ն ամբողջական,բայց, ի տարբերություննախորդների,սրանց է ընդհանուր իմաստըորոշ չափովպատճառաբանված դարձվածքային

կազմող բաղադրիչբառերիառանձինփոխաբերականիդարձվածքը Այս դեպքում դարձվածքիիմաստըբխում է առանձինբամաստներով: բառայինիմաստներիմիավորումից,բայց այն տարբերութղադրիչների յամբ,որ բաղադրիչներըհանդես են գալիս փոխաբերականիմաստնեընդրով,դարձվածքըամբողջապեսստանում է վերաիմաստավորված, հանրացվածբովանդակություն: այս կարգինառաջինհերթինբնորոշ է պատկերաԴարձվածքների հիմնականումպատիմաստը:Դարձվածքային միասնությունները վոր ն ե ն, որով տարբերվումեն նույն կազկերավորարտահայտություններ մություննունեցող բառերիազատ կապակցություններից: Դրանցիցեն՝ աչք գցել, գլխինտալ, արյունըթափել, երես դարծնել,վիզ ծռել, ոտքերն կոչվում ընկնել,դուռը երեսինփակել ն այլն: Այս խմբի՛ դարձվածքները են նան հդհոմներկամ իդիոմատիկ արտահայտություններ: գ) Դարձվածքային կապակցութԴարձվածքային կասյակցություն. յուններըայն միավորներնեն, որոնց ընդհանուրիմաստըամբողջովին բխում է նրանց բաղադրիչ բառերի իմաստներից:Դրանք այնպիսի դարձվածքներեն, որոնց կազմի մեջ մտնողբառերն ունեն ինչպես ազատ, այնպես ն դարձվածաբանորեն կապվածգործածություն:Այս կարգի դարձվածքներումբաղադրիչներըհիմնականումպահպանումեն իրենց իմաստայինինքնուրույնությունը,բայց իրենց կապերով,այնուամենայնիվ,մնում են կախյալ վիճակում, բաղադրիչներիցմեկը հաճախ հանդես է գալիս փոխաբերականիմաստով:Այլ կերպ ասած` սրանց ընդհանուրնշանակությունըլիովին կախվածէ բաղադրիչներինշանակությունից,ուստի ն հաճախկազմվումեն ազատ ն դարձվածաբանորեն կապվածբաղադրիչներից, ինչպես`հոնքերըկիտել, գլուխը կախել, կանաչ Ծանապարհ, քիթը ջարդել, ատամներըսրել ն այլն: Որոշ լեզվաբաններտարբերակումեն նան չորրորդ խումբը` դարձվածքայինարորոնց մեջ զետեղում են այն բառակապակցությունտահայտությունը, ները, որոնք իմաստայինտեսակետիցոչ միայն բաժանելի են, այլն կազմվածեն ազատ իմաստունեցողբաղադրիչբառերից:Այս դեպքում դարձվածքի ընդհանուր իմաստըամբողջապեսկախված է ն բխում է դարձվածքկազմող բաղադրիչներիբառային իմաստից,դարձվածքի բառայինկազմըն դարձվածքային իմաստըկայուն են: Դարձվածքային արտահայտությունները սովորական,ազատ բահիմնականումտարբերվումեն իբրն լեզվի իռակապակցություններից մաստային Թե՞չլինել,կենդանի պատրաստիմիավորներ, ինչպես//հնճնեյ,

դիակ,պատենավորմարդ,ոսկե միջակությունն այլն: դասակարգման նշված մոտեցումՆերկայացնելովդարձվածքների կիրառությունըգեղարվեստական ները՝ հարկ է նշել, որ դարձվածքների խոսքում, նրանց ոճական արժեքը ամենից առաջ պայմանավորվածԷ նրանց բաղադրիչներիիմաստայինն շարահյուսականկապակցության եղանակով: Մեծ է ու բազմաբնույթդարձվածքիոճականարժեքը գեղարվեստական խոսքում, այն նախ ն առաջ պատկերավորու տպավորիչԷ ու սեղմությանը,ազդարձնումխոսքը,նպաստումնրա հակիրճությանն ն ն գային երանգավորում հաղորդում հեղինակի, կերպարներիխոսքին, բացահայտումնրանցիցյուրաքանչյուրինբնորոշ լեզվամտածողությունը: խտացվածխոսքիանզուգականարտահայտութ«Դարձվածքները յուն են,- նշում է Ս. Մելքոնյանը,--դրանց սեղմությունըպայմանավորող մեծ ուժով օգտագործելնէ, որտեղ հանգամանքըբառը ընդհանրացման են «հասարակ»բառերըհանդես գալիս որպես խոր բովանդակության կրողներ,որպես խորհրդանիշ:Դրա շնորհիվ էլ դարձվածքներըհատլայն շրջանակով,լսողին, ընթերցողինականշվում են վերաբերության են տալիսխոսքիբովանդակությանընկալման զատ հնարավորություն հարցում ակտիվլինել, իրողությունըյուրովի ըմբռնել»:5Վայ գեղարվեստականխոսքը, առավելապեսարձակըհարուստ է թարմ ու ինքնատիպ,գեղեցիկ ու պատկերավորդարձվածքներով,որոնք, կարելի է ասել, գեղարվեստականերկի ժողովրդայնություննապահովողլեզվականանգերազանցելիմիջոցներեն: լավագույն շտեմարանէ Խ. Աբովյանի«Վերք ՀաԴարձվածքների յաստանի»-ն,ուր դարձվածքիառաջինն հիմնականոճական արժեքը ու արտահայտչականությունն է: Մի շարք խոսքիպատկերավորությունն թարմ ու ինքնատիպդարձվածքների գործածությամբավելի տեսանելի ու ամբողջականէ դառնում հեղինակիպատկերավոր մտածողությունը՝ խոսքին հաղորդելովհուզականությունու ժողովրդայնություն:Այսպես` «Հենց մի փոքր մտքիսարնըերնացթե չէ. էլի սն-սն ամպերըգլիսըները բարձրացրին,կի կայծակն ու որոտումն սրտումս մեյդան բաց արին...Ախր էն ազգը, որ էն լեզվովը չի խոսում, էն լեզուն չի հասկանում, սաքի հենց բերնիցդկլ ոսկի վերածիր,ո՞ւմ պետք է ասես...» Ինչպես երնում է նշված հատվածից,ընդգծվածդարձվածքները ոչ միայնթարմ են, պատկերավոր, բնորոշեն Ժողովրդախոսակցական լեզվին, այլն ինքնատիպեն, նորաստեղծ,որ նույնիսկկարելիէ կոչել զուտ աբովյանական:

Ս.

Մելքոնյան, նշվ. աշխ., էջ

193:

Դարձվածքներըհաճախնպաստումեն ավելի տեսանելիդարձնեառանձինանձանց,կերպարների հոգեվիճակը: բացահայտելու Հենց Դարձյալդիմենք Խ. Աբովյանիանմահ ստեղծագործությանը: վեպիսկզբում,երբ հեղինակըներկայացնումէ Կրեսոսթագավորիհամր որը զգում է իր հոր մոտալուտվախճանը,ստեղծում որդու հոգեվիճակը, է միհետաքրքիրգեղարվեստական պատկեր,որ կառուցվումէ մի շարք ու ինքնատիպդարձվածքների գործածությամբ.«Իր ապատկերավոր զիզ հոր մահը որ առաջինտեսավ,-գրում է Խ. Աբովյանը.-սրուտն( իր լեզուն էլ իր կապը կտրեց,փակբերանը խուքը ետ գցեց, պապանծած հայտնեց,կարոտի իր կսկիծը վերջինթելն ընկածհերըիր որդու ձեիր ա Էսօր որ լսողի էլ կրակնընկնում, երբ մտածում ա թե նը լսեց, սիրտն էր, որ դրած սերն բնության զնջիլըջարդեցու փշրեց»: որդիական Հերոսների որոշակի հոգեվիճակ են ներկայացնումնան Հր. Մաթնոսյանիարձակումգործածած հետնյալդիպուկ դարձվածքները. «Մինչեթաթիծայրերըլարված այդ մարդը շուռ է տալիս մի բան, որ իրենիցքսան անգամծանր է»: «Բանը որ հասնում է մի քիչ լուրջ խոսելուն /եզուները կուլ են տալի»: «Նա մի որոշ ժամանակուռքից ուք (ր փոխում(այսինքն՝տատանվումէր) ն հետո ասում է»: Դր.Մաթնոսյանիարձակումշատ են հանդիպումնան նորաստեղծ, հեղինակային դարձվածքներ,ինչպես`«Գեներալըիրենչի զբաղեցնելու այդպիսիմանր գործերով, դա մի տեսակմտքինմաստակծամել տալ է պարզ է որ ծամել չի տա», (այսինքն՝ինչ-որ անտեղիչի մտածի):Կամ «Բերանըբացում է ն առաջինհերթինմիլավ շուլալում է աստծու բեղմոլու ն

բուքը».

«Ամուսնացնել»բառի փոխարենհաճախ է հանդիպում «գ/ու/սը եյուղել» կապակցությունը,որը նույնպես ժողովրդախոսակցական

րանգունի ն կարողէ գործածվելնան «համոզել»-ուիմաստով: Դարձվածքներընպաստում են նան խոսքի սեղմությանը,ինչպես՝ «Բջջի քարտուղարին ու կոմիտեիանդամներինկանչեցին կենտրոն հուս տալու- Այնտեղիցնրանքվերադարձանգլուխներըկախ»(ՀՄ): Այս առումով խիստ բնորոշ են Հ. Թումանյանի ստեղծագործությունները:Հովհ. Թումանյանընան դարձվածքների գործածությանմեծան է գույն վարպետ պատահականչէ, որ մի առիթովնա նշել է «Ազնիվնու գեղեցիկըկենդանիԺողովրդիկենդանիլեզուն է, որ հազար ու մի ոճերով ու ձներովէ խոսում, որ հազարավորտարիներիընթացքում հավաու պահել, զարգացրել,ճոխացրել, քել է հազարավոր գանձարաններից գեղեցկացրել, որ ամբողջովինհոգի է ու հոգեբանություն,պատկերու տրամադրություն, շունչ է ու զգացմունք»(ՀԹ, 6): Դարձվածքներինբնորոշ ոճական, արտահայտչականարժեքնե203

վերաբերմունքարտահայտելնէ: րից մեկնէլ հեգնական,երգիծական Ինչպես նկատել է Ս. Մելքոնյանը,խոսողիբացասականվերաբերունեմունքը դարձվածքներով կարողէ բազմազանարտահայտություն արտահայտումեն հեգնանք, արհամարնալ: Այդպիսիդարձվածքներն երանհանք, հանդիմանությունն̀պաստելովխոսքիհամապատասխան արգավորմանը:Հեգնականկամերգիծականբնույթիդարձվածքներով տահայտվումէ խոսողիհեգնականվերաբերմունքըխոսքի առարկա հանդիսացողանձիկամ երնույթինկատմամբ:Ընդորում, այդ վերաբերմունքն ունենում է ուղղակիե բավականսուր արտահայտություն,ինչպես` «Այ ջրատար, ես քեզ լավությունեմ անում, դու բախտիդքացի ես տալիս»: «Սպիտակձյունով պատել էր Սասուն»- (ԱԻ, 3) «Լեղին ջուր Ատրեց,կապ ընկավ լեզուն». (7Թ. 2) «նրանիցսպասելիքչունենամ, Է ծերը եկել են (մամուլ): Նշված դարձվածքներիթվին են պատկանում նան՝ /նեյքը հացի հետ ուտել, մկանծակըհազար թումանովառնել, հալած յուղի տեղընդունել,գրպանումմկներխաղալ ն այլն: Կարող են արտահայտել նան խոսողիարհամարհական, անարգական,հանդիմանական վերաբերմունքըխոսքի առարկային հատկապես`անձի նկատմամբ: Այսպես` «Դունասը Կարոյինհամարում էր ու հռչակում բախտախնդիր,անտուն-անհայտի մեկը... պատի տակե ելած, թոկե փախած»: (Ա3) -Ո՛ւր կորարԱնուշ, այ մազդ կտրած:(3Թ) «Պետականգործ է- խնամի-խնամի չենք խաղում, ամոթի-չամոթի ի՛նչ կա...»: (10) սաստկականերանգավորումնավելի ակնհայտէ Դարձվածքների դառնում մանավանդ այն կայուն բառակապակցություններում, ուր դարձվածքներիբաղադրիչներըհականիշ բառեր են, ինչպես` ծուռը նստել,շիտակ խոսել, ծանրու թեթն անել, գլուխը հաստ, ծուծը լավ վատյոլա գնալ,ցրի սնն ու սպիտակըջոկել (չջոկել) ն այլն"": Դարձվածքներիոճականարժեքը ներկայացնելու,նրանց արտահայտչական հնարավորություններն ավելի ամբողջական դարձնելու նպատակովանհրաժեշտէ անդրադառնալմեկ հարցինս: Վաճախ,նույնիսկ մեր օրերում, լեզվաբանությանմեջ վեճերի տեղիք է տվել այն հարցը, թե արդյոք առածները,ասացվածքները,թնավորխոսքերն ու պե՞տքէ դարձվածքներհամարել, թե՛ ոչ: Ոարտահայտությունները մանք հակվածեն կարծելու, որ դրանց մեջ, անշուշտ, կան որոշ ընդմանավանդ,եթե նկատիունենանք, որ դրանք ամենից հանրություններ, առաջ լեզվական պատրաստիմիավորներեն ն ոչ թե ստեղծվում են խոսքային,հաղորդակցական գործընթացում,ինչպեսազատ բառակա-

բարակ

Օ

Տե՛ս

Ս.

Մելքոնյան,նշվ. աշխ., էջ

190-198:

ն ապա՝ դրանք պատկերավոր արտահայտություններ պակցությունները են, թնավորխոսքեր, ն, այնուամենայնիվ,դրանց բաղադրիչներնարեն պատկերավոր, փոխաբերական իմաստ: տահայտում ն Բայց մյուս կողմից կարծում են, որ սրանք «չի կարելիդարձվածք համարելառաջինհերթինայն պատճառով,որ շարահյուսորենվերլուծելի կառուցվածքներեն, ն դրանց բաղադրիչներըբառային տեսակետիցինքնուրույնեն: Դրանք բառայինառանձինմիավորներեն, մինչդեռ բաղադրիչներըչունեն բառայինանկախություն... բուն դարձվածքների ն ապա՝ առածներըն ասացվածքներըորոշակիորեննախադասություն է բաղադրիչներիիմաստին, են, որոնց իմաստըհամապատասխանում իսկդարձվածքըբառայինմի ամբողջություն է ն տարրալուծելի չէ ին շարահյուսականտեսակետից»՛՞: մաստային Այլ կերպ ասած՝ ինչպեսնկատելի է բերված բնութագրումից,«առածներիու ասացվածքներիբովանդակությունըորպես կանոն, մեկ

բառովհնարավորչէ արտահայտել»՛": Որքան էլ այս տեսության հետնորդներընշում են առածների,ասացվածքներին թնավոր խոսքերի տարբերությունըդարձվածքներից, բայց ն այնպես, ի վերջո, չեն կարող անտեսել այն հանգամանքը,որ դրանքբավականաչափ շփման եզրերունեն. դեռ ավելին՝մի շարք դեպէ քերում կարող անցում կատարվելառածիցդեպիդարձվածք(ինչպես

լեզվականբազմաթիվիրողություններից կարող են կազմառհասարակ տուն վել դարձվածքները), շինել, մկանձակըհաինչպես`ավազիվրա զար թումանովառնել, կաղ էշովքարավանիխառնվելն այլն: Չպետք է ն թնավորխոսքերի մոռանալնան, որ ն առածների,ն ասացվածքների, կազմումկարող են լինել մի շարք դարձվածներ.ինչպես`« 7ոստյիկի լեզուն կարծ կլինի», «Կալ մտնող աղվեսը արյունն աչքի տակ կառնի», «Գինինմարդունչի մեռցնի, բայց շան օրը կգցի», ն ապա՝ մի շարք դարձվածքներ էլ առաջացելեն հենց առածներին ասացվածքներիհիման վրա, ինչպես` պռտոր ջրում ծուկ բռնել, ձեռքը փրփուրին գցել, ջուր ծեծել ն այլն՛՞: Մեր իսկ մոտեցմամբ`առածները,ասացվածքները,թնավորխոսքերն ու արտահայտություններըմ̀անավանդնրանց ոճական երանգաու արտահայտչականությամբ, վորումներով պետք է դասել դարձվածքոների շարքը ն դիտել իբրե դարձվածքայինարտահայտություններ, րոնք իմաստայինտեսակետիցոչ միայն անբաժանելիեն, այլե կազմված են ազատ իմաստունեցողբաղադրիչբառերից:Այս կարգի բառաԱղայանն ուրիշներ, «Հայոց լեզու», ոԳ. Ջահուկյան, էդ.478-479:

Նույն տեղում, էջ Նույն տեղում, էջ 480:

1980, Ե., էջ 478:

շարքին կարելիէ դասել գրականծագում ունեցող կապակցությունների թնավորխոսքերը, հեղինակայինդիպուկարտահայտությունները,զանազանասույթներ:Ժողովրդական,խոսակցականմաղթանքները,օրհնանքներնու անեծքները,որոնքպատկերավորբնույթ ունեն ն հենց փոիմաստստանալով` վեր են ածվել դարձվածների,ինչպես՝ խաբերական կարապիերգ, ավգյանախոռ,Քաջ Նազար,ՁախորդՓանու, ձայնբարբառոյ յանապատի,լինել, թե՞չլինել, միբաժակցրում փոթորիկն այլն: Առածներնու ասացվածքները`որպես ժողովրդականբանահյուսությանԺանրեր,խոսքիմեջ նույնպեսհանդես են գալիս իբրն լեզվի իմաստայինպատրաստիմիավորներ,այսինքն`ստեղծվումեն ոչ թե անընթացքում,այլ, ինչպես ն մյուս դարձվածքմիջապեսհաղորդակցման ները, փոխանցվումեն պատրաստիվիճակում:Դրանք, իրենց բովանարտահայտելով դակությամբն ժանրայինառանձնահատկություններով ժողովրդիդարավորիմաստությունը,իրենցկառուցվածքով,լեզվական տեսակետիցփաստացի դարձվածքային արտահայտություններ են: Ըստ ժանրային սահմանման` առածներըխրատական, իսկ ասացվածքները ոչ խրատականբնույթի պատկերավոր,դիպուկ արտահայտություններ են, կյանքիայս կամ այն երնույթիընդհանրացումներ: Դարձվածքներիկառուցվածքային-ոճական յուրահատկություններից մեկը նրանցբաղադրիչներիկայունություննէ, անփոփոխելիությունը: Սակայնմիշտ չէ, որ ոճականայս կամ այն նպատակադրմամբ կամ պարզապեսհեղինակայինայս կամ այն նախասիրությամբարդենիսկ ընտրվածն գործածականորոշ դարձվածքներում գրողներըկատարում են զանազան բնույթի փոփոխություններ`ինչպես բառային կազմի, նրանց արտահայտածիմաստի, այնպես ն բաղադրիչներիշարադասությանառումով: Այս երնույթը բավականինտարածվածէ Խ. Աբովյանիարձակում: Երբեմնգրողը արդենիսկ ծանոթ,Ժողովրդականլեզվում գործածական առանձինդարձվածքների (կամ առած, ասացվածքների)բաղադրիչներից մեկը որոշակիմիտումով(հավանաբարորոշ դեպքերումխոսքինավելի մեղմ բնույթ հաղորդելու կամ գուցե ն գռեհկաբանություններից խուսափելու նպատակով,փոխումէ, դրանով իսկ, անտարակույս,թուլանում են տվյալ դարձվածքիկամարտահայտության ուժգնություննու պատկերավորության աստիճանը: Այսպես` ժողովրդախոսակցական լեզվում բավականինտարածված«մշ ներել է էշ մեծացել» պատկերավոր արտահայտությունըգրողը վերածելէ «հոտաղ կերել, հոտաղ մեծացել» արտահայտության,ինչպես` «յՀուտաղկերել եմ, հոտաղ մեծացել, պարտականմնամ, որ ինձ մեկլավ ճամփացույց տվեց»: Բնական է, որ նշված տարբերակում բավականինթուլացել է արտահայտության

ուժգնությունը: Կամ` «ամենքն իրենց էշն են քշում» ժողովրդական հայտնիարտահայտությանփոխարենվեպում գործ է ածում «ամենն (լ իրանցձին են քշում» դարձվածքը:Մեկ այլ դեպքում մարդկանցծայրահեղությունը,ինչ-որ մի բանիանհնարինություննընդգծելու նպատարով գործածվող«Եզր վեր են քաշում, տեսնեն տակինհորթ կա՛, թե՞չէ5 աԱբովյանըփոխելէ դարձվածքիբաղադրիչնեսացվածք-դարձվածքում րից մեկը ն տվյալ դեպքում կարնորը`դրանովիսկ թուլացրել ողջ արու ուժգնությունը,ինչպես` «յրտահայտությանպատկերավորությունն մենկուլըվեր են քաշում, որ տեսնեն, թե տակինյարաբ ֆորթ կա՛, թե չէ Սատկածծիու նալնի են ման գալիս, էլ ո՛ւմ ասես դարդդ»են Նման, փոփոխվածբաղադրիչներով բազմաթիվդարձվածքներ նան Հովհ. Թումանյանիչափածոյում: Ինչպես` հանդիպում Դարձելէ աշխարհքն,ախպերառ ու փախ, Սերըդարձել սուր ու ջուրը-արին... Կամ՝

մարդիկերբ որ կռիվեն անում, Սեջտեղըփրլավիրարչեն բաժանում... Ավելացնենքնան, որ դարձվածքներըհիմնականումկառուցվում մարդու մարմնի մասերի անուններով ն կոչվում են նան սռմատիկ Դե

են

դարձվածքներ: Սա ընդհանուրլեզվաբանականիրողություն է ն ունի իր իրական ն արտահայտչականության հիմքը.խոսքիպատկերավորության համար յուրաքանչյուրոք աշխատումէ գործածելառավել մատչելի, առօրեական բառեր,իսկ այդպիսիբառերնամենից առաջ մարմնիմասերի անուններնեն: Ի դեպ, այս խմբի մեջ դարձվածքներնիրենց արտահայտած իմաստներով աշխարհիմի շարք լեզուներում համընդհանուրեն: Հաշվումներիհամաձայն`հայերենում«գլուխ» բառով կազմվել ԷՋ 650, «աչք»-ով` 350, «բերան» բառով` 260, «երես» բառով` 180 դարձվածքն այլն: Գեղարվեստականգրականության մեջ լայն տարածում ունեն նան, այսպես կոչված, միջազգայինդարձվածքները, որոնք գործածաականեն համարյաբոլոր լեզուներումն ավելիշատ աստվածաշնչյան, ռասպելաբանական ծագում ունեն կամ բխում են պատմականհին աղբյուրներից,խոսքինտալիս են վսեմություն,հնության փայլ ն այն դարձնում պատկերավորու վեհաշուք: Այդպիսիդարձվածքներիցեն (/ճնչհ դատաստան, աքիլլեսյան գարշապար, լուկուլլույան խրախճանք, պրոկրուստեսյան մահիճ, տրոյականձի, դամոկլյան սուր, պյուռույան հաղթանակ, Ռուբիկոննանցնել, քավության նոխազ, Արիադնայիթել, ավգյան ախոռ, Ամուրի նետ ն այլն: Ավելորդչենք համարում այստեղ

գրականությանմեջ հաճախակիգորներկայացնելգեղարվեստական ծածական մեկ-երկու դարձվածքներիծագումը: Այսպես` «Ռուբիկոնը անցնել» դարձվածքըծագել է շուրջ 2000 տարի առաջ Իտալիայում, երբ Հուլիոս Կեսարը, հակառակՍենատիկամքի,իր զորքով անցնում է Ռուբիկոնգետը, որով ն սկիզբէ դնում քաղաքացիականպատերազմի՝ Սենատին Հուլիոս Կեսարիմիջն, որի հետնանքովԿեսարըգրավում է Հռոմը: Ռուբիկոնգետն անցնելու այդ քայլը դիտվել է որպես հանդուգն վճռական,անդառնալիքայլ կատաարարք ն նշանակելէ «համարձակ, րել` թույլատրելիության սահմանն անցնելով»: «Աքիլլեսյան գարշապար» դարձվածքընշանակում է թույլ, խոցելիտեղ: Այս դարձվածքիառաջացմանհիմքումընկածէ հետնյալ առասպելը.քի//եսը հին հունական դիցաբանությանամենաքաջն ամենաուժեղհերոսներիցէր: Նրա մայրը` ծովերիաստվածուհիԹետիսը,իր որդունանխոցելիդարձնելու նպատակովլողացնում է Ստիքս սուրբ գետում ն Աքիլլեսի ամբողջ մարմինըդառնումէ անխոցելի,բացիգարշապարից,որիցբռնել էր մայրը, ն այն սուրբ ջրով չէր թրջվել: Այսպիսով,գարշապարը դառնումէ Անա ն է միակխոցելի տեղը, մահացու վիրավորվում Քիլլեսի որտեղից Պարիսինետու|ու մահանում: «Պրոկրուստեսյանմահիճ»դարձվածքընույնպես ծագել է հին հունականդիցաբանությունից, ըստ որի՝ ավազակՊոլիպեմոնըմահճակալին էր պառկեցնումիր մոտ եկողներին.իր մահճակալիցերկարների ոտքերը կտրում էր, իսկ կարճերի ոտքերը ձգում մահճակալի չափ դարձնելուհամար: Պոլիպեմոնիմականուննէր Պրոկրուստես,որ հունարեննշանակումէ «տանջարար»:Այս դարձվածքըգործածվում է արտահայտելու համարայնպիսիչափանիշ,որինբռնի կերպով,հարկադրաբար ենթարկումեն մեկինկամմի բանի:Այսպիսիքեն նան՝ Բաբելոնյանաշտարակաշինություն-խիստխառնակվիճակ Տորիչելյան դատարկություն անօդ տարածություն, փոխաբերաբար՝ տեղ, ուր ոչ մի էականբան, ոչինչ չկա: Ավգյանախոռ անպետք բաներովլեցուն տեղ, խառնափնթորու բարձիթողիվիճակ: քրքիջ- շատ բարձր,որոտալիցծիծաղ,որպիսիննկաՀոմերական րագրումէ Հոմերոսը«Իլիականում»: Տրոյականձի-- թաքցվածվտանգ՝ընծայիտեսքով: Պլատոնականսեր- իդեալական, ոչ ֆիզիկականսեր: Տեսական ուսումնասիրություններըսովորաբար առանձնացնում են նան հոմանիշ, համանուն ն հականիշդարձվածքները:Սովորաբար են համարումնույն իմաստըն բաղադդարձվածքային տարբերակներ րիչներիմիննույն, հաստատուն կազմ ունեցող այն դարձվածքները,ո-

-

րոնցբաղադրիչներընույն բառիքերականականտարաձներնեն կամ ն կամ էլ փոխառյալհամազորներնու համանշանակները: բարբառային Այսպես`գեղարվեստականգրականությանմեջ հաճախ զուգահեռաբար գործ են ածվում «գ/ու/սըյուղել», «գլուխը յուղ քսել», «գլուխը «քարը տալ», «գլուխըքարովը տալ», «արյունը աչքն առնել» ն «արյուորոնք որոշակի նը աչքերն առնել» ն նման բազմաթիվտարբերակներ, կարող են արտահայտել:Ժաոճական,երանգայինտարբերակումներ մանակակից գրականհայերենում«լռել» բառիինաստնարտահայտեհամար կարող են գտնվել բազմաթիվդարձվածքներ,որոնք բոլորն լու էլ պատկերավորարտահայտություններեն, ինչպես քեռանին կապ դնել, բերանը կապել` նստել, լեզուն պարկը դնել, լեզուն ծակը կոխել (գռեհկ.),/եզուն փորը քաշել, լեզուն փորնընկնել,լեզուն կպչել, լեզուն կտրվել,լեզուն բունը դնել, ձայնը փորը գցել, ձայնը փորն ընկնել ն այլն, որոնցից յուրաքանչյուրը մի որոշակի,յուրահատուկվերաբերմունք է արտահայտումխոսքիառարկայինկատմամբ: Դարձվածքային տարբերակներկարող են դիտվել նան գրական, երբեմն նան աշխոսակցական, արնելահայերենն արեմտահայերեն, խարհաբար-գրաբարտարբերակները,ինչպեսարջ /Խաղացնողն արջ պար ածող, աչքերինփոշի փչել ն աչքերինթոզ փչել, գլխի գցել, գլխի ձգել, ատամներըկտրել ն ակռաներըկտրել, խելքից դուրս, մտքից դուրս, խելքը պառկել ն խելքում պառկել, աստվածընդ քեզ ն աստվածքեզ հետ նայլն: Կան նան բուն հոմանիշ դարձվածքներ,որոնք նույն կամ մոտ իմաստներունեն, բայց կարող են տարբերվել ոճական տարբեր կիրառություններով ե արտահայտչականնրբերանգներով ու սաստկությամբ,ինչպես` ծայր պակաս ծուծը բարակ, ծուծը պակաս, կապիցփախած թոկից փախած կապըկտրված, գլուխ ծռել բերան ծռել վիզ ծռել կոկորդ բռնել ն այլն: Մի խումբ դարձվածքային միավորներիրենց հնչյունային, բառային կազմով, բառային բաղադրիչներովբացարձակապեսնույնն են, բայց արտահայտածիմաստներով տարբեր են ն դիտվում են իբրն տարբեր դարձվածքայինմիավորներ:Այսպես` «ծեռք տայ» դարձվածքըկարող է ունենալ. ա) մեկին դիպչել, նեղացնել, վնասել, խլել, յուրացնել, բ) օգնել, սատարել`ի նշան բարեկամության,հաշտության ձեռքը սեղմել, բարնել, գ) ձեռնտու, շահավետլինել, փոխադարձ համաձայնությանգալ: Կամ` «գլխով անցնել»դարձվածքըկարող է արտահայտել`մւռածել, ծրագրել, բաղծալ, տեղալ, ցանկանալ,պատահել, հանդիպել ն այլն: Խոսքին որոշակիերանգավորումեն հաղորդում նան հականիշ դարձվածքներըն հիմնականումբայական, մասամբնան՝ ածականա-

-

-

--

44"

-

-

--

կան ու մակբայականդարձվածքային միավորները:Սովորաբարհականշայինհարաբերությանմեջ են մտնում նույն բառաքերականական կառուցվածքով այն դարձվածքները, որոնք ունեն բաղադրիչների նույնական կազմ բացառությամբմեկականբաղադրիչի: Այս դեպքում դարձվածքային հականշությունը առաջանում է տարբեր բաղադրիչ բառերի հականիշ իմաստներիշնորհիվ, ինչպես` «աչքը դռանը» նշանակում է ամուսնականուխտինչդավաճանող, ամուսնական կյանքին հավատարիմտղամարդ, իսկ «աչքը դուրս»` ամուսնական ուխտին դավաճանող, ամուսնական կյանքինանհավատարիմ,«ձեռքը բաց» առատաձեռն, «ձեռքը փակ» ժլատ, «աչքի լույս» սիրելի, պաշտելի, ն «Աստծու գառ» (խեթանկագին «աչքի գրող» ատելի, անտանելի, ն ն «Աստծու (ոք, հեզ) կրակ» (չար, անհանգիստ) այլն: Դարձվածքները`որպես զուտ ժողովրդական ծագում ունեցող, նրա ոգին, նրա էությունն ու կենսափիլիսոփայություննու մտածողությունն արտահայտողլեզվական միավորներ, հաճախ ներկայացվում են իբրն անթարգմանելիբառակապակցություններ:Այո, կան դարձվածքներ, որոնք խիստ ազգային երանգավորում ունեն ն նույնությամբ` բառացի կամ համարժեք եղանակով չեն կարող թարգմանվել մեկ այլ լեզվով, ինչպես` աչքդ լույս, աչքի ընկնել, երես տալ, խելքը գլուխը հավաքել, աչքով տալ, գլխի ընկնել, քթից ընկնել, ձեռք առնել ն այլն: Անշուշտ, այս բառակապակցությունների բառացի կամ ըստ բաղադրիչներիճշգրիտ թարգմանություննանհեթեթությունկլինի, ինչ-

-

-

-

պես` հանրահայտ ,,Ոոճ30 ԸՇՑՇող", ար,,7ՈզՇոս» Ը ԼոճՅ՞ երգիծական տահայտությունները:Սա հենց այն դեպքն է, որ գեղարվեստական թարգմանության մեջ Կ. Չուկովսկին համարել է «անճշգրիտ ճշգոտություն»`(,,/ՅՈՈՕԿԻՅՑՈՈՕԿԻՕՇՈՒ "): Այսպիսիմի ծայրահեղության օրինակ է հետնյալը. Ս. Եսենինն իր բանաստեղծություններիցմեկում գործ է ածել «շոձքախւ Շուքւ» արտահայտությունը,որ նշանակում է «չափիցշատ խմել, կոնծել»- Եվահա հայ թարգմանիչներիցմեկը, հավանաբար անտեղյակ լինելով նշված արտահայտության փոխաբերական իմաստին,բառակապակցությունըթարգմանել է բառացի «ճշգրիտ» հավատարիմ մնալով բառացի թարգմանության սկզբունքներին ն անտեսելով դարձվածքների թարգմանական առանձնահատկությունները, Եվ նրանք սպիրտէին տապակում (փոխանակ`(ռճնծում)Պարզ է, որ սա խիստզավեշտականէ: Մեկ այլ թարգմանության ԷՇ Խօո/» մեջ «ոճքոծոԵ արտահայտությունըթարգմանվել է «համբերել չեմ կարողինչ-որ մեկին», մինչդեռ հայերենում ճիշտը «տանել չեմ կարող» արտահայտություննէ: Կամ՝ Դ. Գրանինի«Նկարը» վեպի

մեջ կան մի շարք սխալներ, նույնիսկ` զավեշտաթարգմանության կան արտահայտություններ,ինչպես`«Նա հայհոյում էր ակորդեոնը (0յ/2/), ասաց կուլտուրնիկը» ն այլն: `

-

ժամանակ խիստ կարնոր է Դարձվածքների թարգմանության ն նրանցբաղադրիչներիիմաստային շարահյուսականհարաբերություններիեղանակը, այսինքն` ըստ իմաստայինմիաձուլության, ըստ այն հատկանիշների,որոնց հիման վրա սովորաբար կատարվում է դարձվածքներիդասակարգումը (սերտաճում, միասնություն, կապակցություն),քանի որ նշված խմբերի մեջ մտնող յուրաքանչյուր դարձվածքայինմիավոր ունի իր թարգմանելիության առանձնահատկությունները: Սովորաբարդարձվածքներիթարգմանությանժամանակտարբերակումեն երեք հիմնական եղանակ. համարժեք (ադեկվատ) թարգն նկարագրամանություն,դարձվածքայինհամապատասխանություն առաջին կանթարգմանություն:Բնական է, որ մեր իսկ մատնանշած խմբի`դարձվածքային սերտաճման մեջ մտնող դարձվածքները համարժեքկամ բառացի թարգմանությունչեն կարող ունենալ, ինչպես՝ աչքդ լույս, աչքից ընկնել, երես տալ, աչքի փուշ, դուրս տալ. դուրս ընկնել,հուպ տալ, խելքին փչել ն այլն. սրանք սովորաբար ռուսերենում կամ որնէ մեկ այլ լեզվում թարգմանվումեն նկարագրականեղանակով,հաճախնույնիսկ ոչ թե բառակապակցությամբ,այլ դրան համարժեք մեկ բառով (ինչպես` ոօտցքճտոճուծ, քճ36644086ու»ն այլն): Նույն պատճառաբանությամբռուսերենի նմանօրինակկառուցվածքի բառակապակցություններըհայերենում չունեն համարժեք թարգմաՇՖ67 նություններ,ինչպես՝ Լ Առքռանիճ աՕւտտՕքճ, ԸՕՇՃԽ)/ ն այլն: Կա դարձվածքների մի խումբ, որոնց բաղադրիչների սերտաճումը տվյալ դեպքում այնքան էլ ակնհայտ չէ, ուստի ն դրանք հեշտությամբ կարող են բառացի կամ համարժեք թարգմանություններ Ց «օաաունենալ, ինչպես` մուն ու (ատու խաղալ սոքռոծ -

հելահն,

աչք

ծակել

-

հբՕոստե

օծոստճուծ, մազից կախված լինել

կորցնել- տճքտո»

մատները լիզել-

Լոճտը, -

ՑԱՇՇՈՌՖԵ

Էռ

80/ՕԸԽՇ,

ՈԶԴԵՎԱԽն

գլուխը

շինել- Ըցճիճտե սՅ ույս այլն: Դարձվածքների զգալի մասը տարբեր լեզուներում թարգմանվում է միայն նրանց արտահայտած իմաստներով, բայց տարբեր բառային բաղադրիչներով, որոնք ճիշտ ն ճիշտ նույն իմաստն են արտահայտում: Այսպես` մի առարկայի, տարածքի մոտիկ լինելու հանգամանքը հայերենում հաճախ ներկայացվում է «քթի տակ» դարձվածքով, իսկ ասենք ռուսերենում այն ներկայացվում է ԸՊօԷլԱ

ոօոօտ),

լուն ուղտ

ն

բոլորովին այլ բառակապակցությամբ՝«ք7ոօԱոօցճռԵջ ն այլն: Ինչպես արդեն նշվել է, դարձվածքների ծագումը կապված է տվյալ ժողովրդի կենցաղի, սովորույթների, վարքուբարքի, նրանց մտածելակերպիհետ, ուստի ն կան դարձվածքներ,որոնք զուտ ազգային բնույթ են կրում ն տեղայնացվում են: Այսպես` հայերենում շատ տարածված է «անտառ գնալ, փայտը (ցախը) հետը տանել» արտահայտություն-դարձվածքը,որ նշանակում Է` մր տեղ գնալուց չի կարելի հետը տանել այն, ինչից տվյալ դեպքում շատ կա- Բայց ահա ռուսերենում այս նույն իմաստը արտահայտվում է «Շռռոծ

ՇՕ ՇՑՕԱու

ՇՃուՕ8ճքօրւ» պատկերավորասացվածքով: Անշուշտ, նման դեպքերում խիստ կարնոր է տեղյակ լինել այդ ժողովրդի ապրելակերպին,կենցաղին ու սովորույթներին, այլապես նշված դարձվածքներիիմաստը անհասկանալի ն անիմաստ կլինի: Այսինքն` տվյալ դեպքում պետք է իմանալ, որ Տուլա քաղաքը հայտնի է իր ինքնաեռներով,ն այնտեղ եղել են այդ առարկան պատրաստող բազմաթիվ արհեստանոցներ: Վաճախդարձվածքներիթարգմանությանժամանակ փոխվում է նրանց բաղադրիչներից մեկը, բայց դարձվածքի իմաստը մնում է

7/7

նույնը, անփոփոխ: Այսպես` ռուսերեն 6քառ» (վերցնել) բայով կազմվածդարձվածքները հայերենում հիմնականում թարգմանվում են «գալ» բայով` առանց իմաստի փոփոխության, ինչպես` Շուճշ: 66ճքճո -ծիծաղս գալիս է 3268սՇոււ Շ6օքճու-նախանձս գալիս է քոցօետե Շճքճու ուրախությունս (քեֆս) գալիս է բայց նան 3Յ/ՕՇՈՂԵ Շ6քճող-չարությունս բռնում էԴարձվածքներիոճական մասին շարադրանքն ավարտելուց ավելորդ չենք համարում ներկայացնել մի շարք դարձվածքների խմբեր` ըստ նրանց գործածությանն մի շարք կարեորագույն ոլորտների ու բնագավառների`նրանց արտահայտած համապատասխան -

իմաստներով. ա) առօրյա, կենցաղում գործածվող. ձեռքերըծալած նստել ոչինչ չանել ջրի ճամփա դարձնել մի տեղ շատ գնալ ետնից կարմիրխնձոր ուղարկել հատուկ հրավիրել (ավելի --

--

-

շատ

հեգնականիմաստով) պատերիմեջ թաղվել շրջապատիցկտրվել բ) մարդու ֆիզիկական վիճակըբնութագրող դարձվածքներ. լեղին ջուր կտրել սաստիկվախենալ քթից բերել չթողնել, չվայելել

չորս

--

-

--

արյունը աչքերը կոխել գազազել, զայրանալ լեղին պատռվել սաստիկվախենալ սիրտըշարժել հուզել, խղճահարությունառաջ բերել քարը փեշիցթափել համոզվել,համաձայնվել գ) բնության երնույթների նկարագրությունիցառաջացած դարձ-

-

--

--

վածներ կանաչ-կարմիրկապել -- ծիածանել, նշանել, ամուսնացնել ջոխերեսըբարձրանալ բացահայտվել, երնան գալ քամի անել սուտ խոսել, պարծենալ, փչել քամի կուլ տալ անգործլինել, պարապ ժամանականցկացնել արնըմայր մտնել մահանալ դ) գիտության տարբեր բնագավառներում առաջացած դարձվածքներ. հավասարվելզրոյի արժեքազրկվել,վարկնընկնել ընդհանուր հայտարարիբերել դիտողություններումորոշել ընդհանուրը այբից մինչն ֆե սկզբից մինչն վերջ պատրաստիդեղատոմս հարցի պատրաստիլուծում հակադարծհամեմատականլինել որնէ հատկանիշի զարգացմանըհակառակ լինել ե) ռազմականբնագավառիցեկող դարձվածքներ. զենքերը վայր (ցած) դնել հրաժարվել պայքարից, իրեն պարտվածԾանաչել սուր ԾոԾել (մեկի դեմ) սպառնալ ծանր հրետանի գլխավոր ուժ, կարնորագույնմիջոց սվիններովդիմավորել հակառակվել,դեմ դուրս գալ դատարկ կրակոց ոչ նպատակային,անհասցե քննադատականխոսք զ) արվեստի տարբեր բնագավառներում առաջացած դարձվածքներ առաջինջութակ կարնորանձնավորություն,դեմք դիմակը պատռվել կեղծությունըբացահայտվել հին երգըերգել անցյալում ասվածըանհարկիհիշեցնել, կրկնել հր դերում լինել տվյալ գործումիրեն լավ զգալ է) դարձվածքներ, որոնք կապված են կրոնական հավատալիքներիհետ աստծու կրակ շատ չարաճճի, մեճ դժբախտություն հոգին հանել խիստչարչարել, տանջել, անհանգստացնել բախտավորաստղի տակ ծնվել բախտավոր,հաջողակ լինել իշի զատկին երբեք, մի անորոշ ու հեռավոր ժամանակ: -

-

-

--

-

-

-

-

--

-

--

-

--

-

--

--

-

--

--

--

-

-

ԲԱՌԱՐԱՆԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Բառարանագրությունը բառագիտության բաժիններից է, որն զբաղվում է բառարանների կազմության, ինչպես նան նրանց տեսության ուսումնասիրությանհարցերով: Բառարաններնընդհանուր առմամբ հարուստ բովանդակություն ունեն ն ծառայում են ն՛ գործնական, նե՛ տեսական բազմաթիվ ու տարբեր նպատակների:Նրանք ամենից առաջ բաժանվում են երկու ն բանասիրական մեծ խմբերի` հանրագիտական (լեզվաբանական): Վանրագիտականեն համարվում այն բառարանները, որոնցում պատկերվում ու նկարագրվում են առարկաներ ու երնույթներ, հասարակականկյանքի բազմազան իրողություններ, պատմականդեպքեր ու դեմքեր, աշխարհագրականանվանումներ, գիտության զանազան ճյուղերին վերաբերող հասկացություններ:Դրանք լինում են համընդհանուրն մասնավոր: Չամընդհանուր հանրագիտականբառարաններն իրենց մեջ ընդգրկում են կյանքի բոլոր բնագավառները ն տեղեկություններ տալիս հասարակական-տնտեսական,հոգնոր-մշակութային կյանքի, արտաքին աշխարհի բազմազան ու բազմաքանակ երնույթների, իրողությունների մասին: Այդպիսիբառարաններիցեն` «Սռմետական մեծ հանրագիտարանը» (50 հատորով) «Պայկական սովետական հանրագիտարանը» (13 հատորով), իսկ մասնավոր հանրագիտարաններըվերաբերում են կյանքի կամ գիտության որեէ բնագավառին ն պատկերում են միայն այդ ոլորտի իրողությունները: Դրանցից են՝ «Բժշկական մեծ հանրագիտարանը», «Փիլիսոփայականբառարանը», «Ռազմական տերմինների բառարանը», «Տնտեսագիտական տերմիններիբառարանը», Հր. Աճառյանի «Հայոց անձնանունների բառարանը», Թ. Հակոբյանի, 1 Բարսեղյանի, Ստ. Մելիք-Բախշյանի բազմահատոր«Հայաստանին հարակիցշրջաններիտեղանունների հանրագիտական բառարանը» ն այլն:

ԲԱՆԱՍԻՐԱԿԱՆ

ԲԱՌԱՐԱՆՆԵՐ

(ԿԱՄԼԵԶՎԱԲԱՆԱԿԱՆ)

Այս կարգի բառարաններումտրվում են բառերի կամ դարձվածքների բացատրությունը, իմաստային համապատասխանությունը, ստուգաբանությունը, ուղղագրությունըն կամ նրանց թարգմանությունը: Ըստ այդմ էլ նրանք լինում են միալեզվյանն թարգմանական:

Միալեզվյան բառարաններում ներկայացվում, նկարագրվում, մեկնաբանվումեն միայն մեկ լեզվի բառերը ն լինում են բացատրական, ստուգաբանական, պատմական, բարբառային,դարձվածաբանական, ուղղագրական, ուղղախոսական, մասնագիտական-տերմինաբանական,հաճախականության, համանունների, հոմանիշների, հականիշների,հապավումների,հեղինակայինն համաբարբառային: Թարգմանական բառարաններում բառերը մեկ լեզվից թարգմանվումեն այլ` մեկ կամ մեկից ավելի լեզուների: Առավել կարնորություն են ներկայացնում բացատրական բառարանները,որոնք ավելի համակողմանիորենեն բնութագրում բառերը,բացատրում նրանց իմաստները,մատնանշում քերականական մի շարք հատկանիշներ: Ստուգաբանականբառարաններում ստուգաբանվումեն բառերն ու արմատները,ցույց տրվում նրանց ծագումը, կյանքն ու կենսագրությունը,բարբառային(գավառական)բառերը, տրվում գրական լեզվում դրանց ունեցած համարժեքները, մասնագիտական-տերմինաբանականբառարաններում` հասարակական-տնտեսականկյանքի կամ գիտության այս կամ այն ճյուղին վերաբերող բառերը` գիտաբառերը կամ տերմինները, հեղինակային (համաբարբառային)բառարաններն ընդգրկում են առանձին հեղինակների կամ առանձին ստեղծագործություններում գործածված բառերը, ուղղագրական-ուղղախոսական բառարանները սովորաբար պարունակում են տվյալ լեզվի որնէ շրջանի բառապաշարը` յուրաքանչյուր բառի ընդունված ուղղագրությամբ, ինչպես նան գրական լեզվին հատուկ արտասանականձներով ն կոչված են նպաստելու բանավորխոսքի մշակույթի զարգացմանը: Առավել գործնական նշանակություն ունեն թարգմանական բառարաններըօտար լեզուների յուրացման գործում. լինում են երկլեզվյան ն բազմալեզվյան: Վայ բառարանագրությունըբազմադարյանպատմություն ունի ն սկզբնավորվումէ միջին դարերում: 1621 թ. Միլանում լույս է տեսնում Ֆրանչեսկո Ռիվոլայի «7այերեն-լատիներեն բառարանը», որն իր մեջ պարունակում է շուրջ 18 500 բառ ն բառակապակցություն,իսկ այնուհետն 1714 թ. Հռոմում հրատարակվում է Հակոբ Վիլլոդի «Բառգիրք հայկական լեզուի» բառարանը`26000 բառահոդվածով:

Վայ բառարանագրությունընոր վերելք է ապրում հատկապես 18-րդ դարի 2-րդ կեսերենի. 1749 թ. լույս է տեսնում ՄխիթարՍեբաստացու «Բառգիրք հայկազյան լեզվի» բառարանը, որը գիտական սկզբունքներով կազմված հին հայերենի` գրաբարի առաջին բացատրական բառարանն է. այն բաղկացած է երկու հատորից ն իր մեջ պարունակում է շուրջ 40000 բառ ն բառակապակցություն: Բացառիկ արժեք ունի «Նոր հայկազյան բառարանը»,որը լույս է տեսել 1836-37 թվականներինՎենետիկում`Գաբրիել Ավետիքյանի,Խաչատուր Սյուրմելյանի, Մկրտիչ Ավգերյանի հեղինակությամբ ն իր մեջ ընդգրկում է շուրջ 55000 բառահոդված:Նոր հայկազյան բառարանը նշված հեղինակների50 տարվա տանջալից ու տաժանակիրաշխատանքի արդյունքն է: Գրաբարի բառարաններիցէ նան Ռ. Ղազարյանի «Գրաբարի բառարանը»`երկու հատորով, որն ընդգրկում է 50 000 բառահոդված: Միջին հայերենի բառամթերքըամփոփված է Ռ. Ղազարյանի ն Հ. Ավետիսյանի«Միջին հայերենի բառարանում» շուրջ 30 000 բառ ու դարձվածաբանական միավոր: Աշխարհաբարիառաջին բառարաններիցէ Սիմոն Գաբամաճյանի «Նոր բառգիրք հայերեն լեզուի» բառարանը, որն առաջին անգամ հրատարակվել է 1892 թ.` 30 000 բառահոդվածով, այն ուշագրավ է նրանով, որ իր մեջ ներառնում է նան գրական արնեմտահայերենի բառամթերքը,ինչպես նան բազմաթիվ նորաբանություններ ու տերմիններ` հասարակականկյանքի տարբեր ոլորտներիվերաբերյալ: Աշխարհաբարիառաջին ն ամբողջականբառարանը Ստ. Մալխասյանի քառահատոր «Հայերեն բացատրականբառարանն»է, որ լույս է տեսել 1944-45 թվականներինն պարունակում է հայոց լեզվի բոլոր դրսնորումները` գրաբարի, միջին հայերենի, բարբառների, գրական արնելահայերենին արեմտահայերենիմոտ 120 000 բառ ն դարձվածքայինմիավոր: ՎայաստանիԳԱՍ լեզվի ինստիտուտիջանքերով կազմվել է քառահատոր «Ժամանակակիցհայոց լեզվի բառարանը», որ հրատարակվել է 1969-1981 թվականներինն պարունակում է արդի հայերեն գրական լեզվի ավելի քան 120 000 բառ ն դարձվածքայինմիավոր: Ուշագրավ ն արժեքավորէ էդ. Աղայանի«Արդի հայերենի բացատրական բառարանը»,որը լույս է տեսել 1976 թ. ն պարունակում է մոտ 136 000 բառ ն 11 000 դարձվածաբանական միավոր:

շուրջ

հայոց լեզվի ամբիոնի ջանքերով կազմվել ն հրատարա-

ԵՊՀ

կությանէ ներկայացվել «Վայոց լեզվի բացատրականնոր բառարանը», որը բացառիկ է նան նրանով, որ իր մեջ պարունակում է արնե-

լահայն արեմտահայ գրական լեզուներիշուրջ 250 000 բառ ն դարձմիավոր: վածաբանական Վայ բառարանագրությունը նոր թափ է ստացել հատկապես վերջինտարիներին:Լույս են տեսել բազմաթիվբացատրական,լեզթարգմանականն մասնագիտականբառարաններ: վաբանական, Դրանցից են Ա. Սուքիասյանի «Հոմանիշների բառարանը», որը լույս է տեսել 1966 թվականին,այն պարունակում է 83000 հոմանիշ բառ ն դարձվածաբանականմիավոր ն ապա` 2003 թվականին` 120 000, Ա. Սուքիասյանի ն Ս. Գալստյանի«Հայոց լեզվի դարձվածաբանական բառարանը» (1975 թ. 20 000 դարձվածքային միավոր), Հ. Բարսեղյանի «Հայերենն ուղղագրական-ուղղախոսական, տերմինաբանականբառարան» (1973 թ.) 152 000 բառ, Հ. Պետրոսյանն ուրիշ. «Լեզվաբանական բառարանը (1975թ.), էդ. Ջրբաշյանի ն Հ. Մախչանյանի գրականագիտական բառարանը (1972, 1980 թ.թ. շուրջ 500 տերմին ն հասկացություն),ՌՍաքապետոյանի«Արեմտահայերեն արնելահայերեն ուղղախոսական բացատրական բառարան» (2000թ. 16000 բառ ն դարձվածայինմիավոր) ն մի շարք մասնագիտական (տնտեսագիտական,փիլիսոփայական,մարզական ն այլն), տերմինաբանականբառարաններ: Վատկապեսլայն ծավալ են ստացել ուղղագրական, նորաբանություններիե թարգմանական բառարանագրությանաշխատանքները: Հիշատակության արժանի են Ա. Սուքիասյանին Ք. Սուքիասյանի «Արդիհայերենի ուղղագրական ձեակազմականբառարանը» (2002թ. 76 000 բառային միավոր), Ս. էլոյանի «Նորաբանությունների բառարան» (2000թ., 150 000 բառ), Փ. Մեյթիխանյանինորաբանությունների ն նոր ուղղագրական բառարանները,ինչպես նան մի շարք այլ` դպրոցականուղղագրական, բացատրականբառարաններ: Հայ բառարանագրությունը հարստացել է նան ռուսերենից, անգլերենից,ֆրանսերենից, գերմաներենից, իսպաներենից, պարսկերենից, արաբերենից, թուրքերենից, վրացերենից հայերեն ն հակառակը` հայհրենից նշված լեզուներով կատարված բազմաթիվ թարգմանական բառարաններով: Նշենք դրանցիցմի քանիսը. Ռուս-հայերենն հայ-ռուսերեն. -

--

Վ Դաղբաշյանի «Լիակատար ռուս-հայերեն բառարանը» (Թիֆլիս 1908 թ.), որ պարունակում է մոտ 125000 բառ, նույնի «Լիակատար հայ-ռուսերեն բառարանը» (Թիֆլիս, 1911 թ.) ընդգրկում է 1.

մոտ 70 000 բառ: 2. Թ. Ավդալբեկյանի, Պ.

Սոտնիկյանի, Ե. Տեր-Մինասյանի, Վ. Փոթեյանի «Ռուս-հայերեն նոր բառարանը», (1935 թ., պարունակում է մոտ 80000 բառ ու արտահայտություն): 3. Ե. Տեր-Մինասյանի, Վ. Փոթեյանի քառահատոր «Ռուս-հայերեն բառարանը (Երնան, 1954-1958 թ.թ. պարունակում է մոտ 100 000 բառ): 4. Ե. Ա. Ղարիբյանի «Ռուս-հայերեն բառարանը» (1968 թ. պարունակում է մոտ 100 000 բառ): 5. «Ռուս-հայերեն դարձվածաբանականբառարանը» (1978 թ.. պարունակում է ռուսերենի շուրջ 5600 դարձվածք ն 1600 տարբերակ ու փոփոխակ): 6. Մ. Աբեղյանի «Ռուս-հայերեն ռազմական բառարանը» (Երնան, 1925 թ.): 7. Թ. Ավդալբեկյանի«Տնտեսագիտականտերմիններիռուս-հայերեն բառարանը»(1964 թ. մոտ 35 000 տերմին): Ինչպես նան՝

Ասմանգուլյանի ն Մ. Հովհաննիսյանի«Անգլերեն-հայերեն բառարանը» (1924 թ. շուրջ 30 ), Գր. Անդրեասյանի«Գերմաներենհայերեն բառարանը» (1976 թ. 40 000 բառ), Վ. Արծրունու «Ռուսերեն-լատիներեն-հայերեն բժշկագիտականտերմինների բառարանը (1956 թ., Ռ. Աբրահամյանի «Պահլավերեն-պարսկերեն-հայերենռուսերեն-անգլերեն բառարանը» (1965 թ). Գ. Նալբանդյանի «Պարսկերեն-հայերեն բառարանը»(1987 թ., պարունակում է շուրջ 30 000 բառ), Թ. Ծառուկյանի «Բույսերի անունների լատիներեն-հայերեն-ռուսերեն բառարանը» (1962թ.), Ռ. Ղազարյանի«Բուսանունների հայերեն-լատիներեն-ռուսերեն-անգլերեն-ֆրանսերեն-գերմաներեն բառարանը» (1981 թ.) ն այլն: Վերջին տարիներիննոր վերելք է ապրումհատկապեսթարգմանական բառարանների ստեղծումը: Հիշատակության արժանի է հատկապես «Հայերեն-անգլերեն բառարանը» (Ն. Բարաթյան, Ե. Երզնկյան ն ուրիշներ), որն ընդգրկում է 50000 բառ ն բառակապակցություն (Երնան, 2002 թ.), Վ. Ասմանգուլյանին Մ. Վովհաննիսյանի «Անգլերեն-հայերենբառարանը» վերահրատարակվելէ 1991 թվականին (30 000 բառ), Յու. Գաբրիելյանին ուրիշ. «Գերմաներեն-հայերեն դպրոցական բառարանը» (2000 թ., 15 000 բառ), Ի. ՊետրոսՀ.

յան ն ուրիշներ` «Գերմաներեն-հայերենբառարան» (2003 թ, 40 000 բառ),Ռ. Օգանովայի «Գերմաներեն-հայերենիրավաբանականբառարան»(2002 թ.)` 5000 բառ, Վ. Սարգսյանի«Իսպաներեն-հայերեն» (2004 թ.. 40 000 բառահոդվածով)ն «Բասկերեն--հայերեն» (2004 թ., 20 000 բառահոդված),Ս. Գասպարյանի«Հայերեն-ֆրանսերեն բառարանը»(2003 թ. 30 000 բառ), Կ. Կոստանյանի«Թուրքերեն-հայերեն բառարանը» (2003 թ.), որն ընդգրկում է 20000-ից ավելի բառ ն Ռ. Ղազարյանի «Թուրքերեն-հայերեն բառաբառակապակցություն, 000 բառ ն բառակապակցություն): րանը»(2003 թ., շուրջ ՀՐ.

ԱՃԱՌՅԱՆԸ

ԲԱՌԱՐԱՆԱԳԻՐ

Վր. Աճառյանըոչ միայն տաղանդավորհայագետ է, բազմավաստակ լեզվաբան, այլ նան` վաստակաշատ բառարանագիր:Վատկապեսուշագրավ է նրա «Արմատականբառարանը»,որը բառարմատնեբառարի ընդգրկմանծավալով, քերականական իմաստաբանական, կազմական, ստուգաբանական, ստուգաբանության պատմության, մշակումով ե հանրագիտական-մասնագիտական բարբառագիտական այլնայլ տվյալների հարստությամբնշանակալից երնույթ է ոչ միայն հայ, այլն համաշխարհայինբառարանագրության պատմությանմեջ: նախ արմատականբառարանը» լույս է տեսել 1935«Հայերենի 1936 թվականներին,ապակետիպ,ապա երկրորդ հրատարակությամբ` 1971-1980 թվականներին4̀ հատորով: Այն պարունակումէ 11 000 բառարմատ, որոնցից ստուգաբանված են 5095 (4015-ը փոխառյալ), չստուգաբանվածեն մնում 3680-ը, ն 2221-ն էլ համարվումեն անվավեր: Վայ բառարանագրությանմեջ նոր երնույթ է Հր. Աճառյանիհինգ հատորանոց «Հայոց անձնանունների բառարանը» (Երնան, 19421962 թ.թ.), որն իր բնույթով հանրագիտական-լեզվաբանական է ն իր մեջ ամփոփում է 5-15-րդ դարերում հայոց գրավոր աղբյուրներում գործածված բոլոր անձնանունները`ստուգաբանությամբ կամ ծագումով, կենսագրական տվյալներով ե հետագա գործածության մատնանշումով:Բառարանըպարզ պատկերացումէ տալիս այս կամ այն անձի ոչ միայն անվան ծագման, այլն նրա ով լինելու մասին, բացահայտում հայոց անձնանուններիբնույթը, ցույց տալիս դրանց գործածությանհաճախականությունըն իրական պատկերը: Այսպես օրինակ` (շան անձնանունըստուգաբանելիսԱճառյանընշում է, որ այն ունի պարսկական ծագում ն նշանակում է` «Արջուկ» ն այս իմաստով համապատասխանում է լատիներենի ճռաշօ «փոքրիկ

անձնանվանը, որից ն հետագայում առաջացել է Արշակունի տոհմանունը, կամ Բարսեղ բառը ծագում է հունարենիցն նշանակել է «թագավոր» ն այնուհետն տալիս է այդ անունով կոչված անձերի արջ»

կենսագրությունըն այլն: Աշխարհաբարյանբառարանների մեջ առանձնահատուկ տեղ ունի Հր. Աճառյանի «Վայերեն գավառականբառարանը, որը լույս է տեսել 1912 թվականինն ընդգրկում Է 30 000-ից ավելի բառ ու ոճ: Այս բառարանումներկայացվածեն զուտ գավառականայն բառերը, որոնք հին մատենագրությամբավանդված չեն կամ, ինչպես հեղինակն է նշում, «Վենետիկում հրատարակված «Առձեռն բառարանում» չկան»: Բառարանի կարնոր արժանիքնայն է, որ Վր. Աճառյանըիրենց հիմնաձնով ներկայացրել է համապատասխանբառացանկը,մատնանշել նրանց ն կառուցվածքը,ն՛ գործածության տեղը, ն իմաստները, միաժամանակմի շարք դեպքերում նշել դրանք ցուցադրող օրինակները, բացի դրանից` բառարանում ներկայացվել են այնպիսի բառեր, որոնք հիմնականում աշխարհաբարի բառապաշարի բաղկացուցիչ մաս են կազմում ն վաղուց ի վեր գործածության մեջ են դրվել գրականհայերենում:

|

ՔԵՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Քերականությունըլեզվի այն բաժիններից է, որն ուսումնասիրում է լեզվի քերականականկառուցվածքը` իր ողջ դրսնորումներով, արտահայտություններովու համակարգով ն, ինչպես նկատել է Մ. Աբեղյանը, քերականության նպատակն է ուսումնասիրել լեզվի կազմությունը, այն միջոցները, որոնցով լեզուն արտահայտում է մտքի առարկաներիհարաբերությունները:Քերականությունը` իբրն լեզվաբանականգիտակարգ, բարդ համակարգէ. այն լեզվի քերականականկառուցվածքն ուսումնասիրում է տարբեր առումներով ու նպատակներովի̀նչպես տեսական, այնպես ն գործնական, լինում է նկարագրական,դպրոցական-նորմատիվ,գիտական, համեմատական, պատմական ն ձնական-համընդհանուր:Քերականությունն ունի երկու բաժին` ձնաբանություն ն շարահյուսություն, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի իր հետազոտությանինքնուրույն առարկան, իր սկզբունքներն ու մոտեցումները, բայց ն այնպես, նրանք իրարից կտրվածչեն. փոխադարձաբարլրացնում են միմյանց ն հանդես գալիս որպես միասնական ու աձբողջական ուսմունք լեզվի քերականականկառուցվածքիմասին:

ՁԵՎԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ, ՆՐԱ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅԱՆ

ԱՌԱՐԿԱՆ, ՆՊԱՏԱԿԸ ԵՎ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Ձնաբանությունտերմինն առաջացել է հունարեն մորֆոլոգիա բառից,որ նշանակում Է ուսմունք ձնի մասին (մորֆոՀծնլոգոսՀուսմունք): Այն ուսումնասիրում է լեզվի ձեաբանականկառուցվածքը. բացահայտումէ ն լուսաբանում բառերի ձենաբանական փոփոխութու յուններն դրսնորումները, նրանց խոսքիմասայինպատկանելությունը, բառերի ձնաբանական-քերականականիրողությունների արտահայտության միջոցները, քերականական կարգերը, քերականական ձների Ա իմաստներիկապերն ու հարաբերությունները,խոսքիմասային փոխանցումները նայլն՛՛Տե՛ս Ալ. Մարգարյան,Հայոցլեզվի

քերականություն,Ե., 2004, էջ 10:

Ձնաբանության ուսումնասիրության առարկան բառն է. այստեղ բառը` որպես խոսքի մաս, քննության է առնվում իր լայն դրսնորումներով ն իրողություններով: Բառի ուսումնասիրությամբզբաղվում են նան լեզվաբանության մյուս բաժինները: Այսպես` բառագիտությունն ուսումնասիրում է նրա պատմականզարգացումն ու փոտվյալ լեզվի բառապաշարը, փոխությունները, նրա ձնաիմաստայինխմբերը, բառերի արտահայտած կոնկրետ իմաստները,արդյոք ի՞նչ աղբյուրներից են ծագել դրանք, բնի՞կեն, թե՞ փոխառյալ,լեզվի ո՞ր ոճերում են գործածվում ն այլն: Շարահյուսությունը բառն ուսումնասիրում է իբրն լեզվի շարահյուսական միավոր, շարույթ. նախադասությանանդամ, պարզաբանում է բառերի կապակցմանն նախադասություններիկառուցման օրենքներն ու օրինաչափությունները: Ոճագիտության համար կարնորը ն առաջնայինը բառի պատկերավորման,արտահայտչական երանգավորումնէ. այստեղ բառնուսումնասիրվում է որպես գեղարվեստական պատկեր ստեղծող լեզվական միավոր: Եթե բառագիտության ուսումնասիրության համար կարնորը, առաջնայինը միայն բառի յուրահատուկ նեղ բառային կամ բառարանային իմաստն է, ապա ձնաբանությունն ուսումնասիրում է բառի ընդհանուր, քերականական հատկանիշները, բառի խոսքիմասային ա-

ռանձնահատկությունները:

-«

Այսպիով`ձնաբանությունըուսմունք է բառի, նրաձների ն այդ ձների արտահայտածքերականականիմաստներիմասին,խոսքի մասերի ն նրանցհատուկ բառակազմական օրինաչափությունների մասին:՛5 Ինչպես արդեն նշվեց, բառիքերականականիմաստըայդ բառի ընդհանուրիմաստնէ, նրա խոսքիմասայինհատկանիշները,որոնք ն արտահայտվում են քերականականմասնիկներիմիջոցով: Այսպես՝ ծառ, սեղան, ուսանող, մարդ բառերըստանալով -եր, -ներ, -ի/ մասնիկները, արտահայտում են հոգնակի թվի քերականական իմաստ. սեղանի, սեղանին, սեղանից, սեղանով, սեղանում բառերում գոյականի հոլովական իմաստը փոխվում է -/ի, -հճ, -ից, -ով, -ում վերջավորությունների միջոցով, Քաղաք, այգի գոյականները դրված են անորոշ առումով, բայց, երբ ավելացնում ենք ր, ճ հոդերը, վերածվում են որոշյալ առման ն այլն: Վաճախքերականական իմաստներըկաեն րող արտահայտվել ոչ միայն քերականականմասնիկներիմիջոՑ

Տե՛ս

Մ.

Ասատրյան,Ժամանակակիցհայոց լեզու, Ե., 2002, էջ 7:

ցով,

այլ

նան

հնարավոր, սպասելի մասնիկի բացակայությամբ:

Նման դեպքերում ընդունված Է նշել, որ քերականականիմաստն արտահայտվում է բացասականկամ զրո ձնով: Այսպես` ծառեր, ուսա-

նողներ,մարդիկ բառերում հոգնակիթիվն արտահայտվել է հատուկ ձներով`-եր, -ներ, -ի մասնիկներիմիջոցով, իսկ եզակի թվի իմաստը ծառ, ուսանող, մարդ բառերի մեջ արտահայտված է առանց հատուկ կամ` հնարավորմասնիկներիբացակայությամբ,գրեցի, մասնիկների, գրեցիր,գրեց բայերի մեջ անցյալ կատարյալիդեմքի ն թվի քերականականիմաստներնարտահայտվում են -ի, -իր վերջավորությունների միջոցով, իսկ երրորդ դեպքում` հնարավոր մասնիկի բացակայությամբ:Նույն ձեով նան` որոշյալ առումն արտահայտվումէ ը ն 0 մասնիկներով,ինչպես` ծառը, երեխան, աղջիկը, իսկ անորոշ առումն արտահայտվումէ առանց մասնիկների`ծառ, երեխա, աղջիկ: Ինչպես նկատել է Մ. Ասատրյանը, «բացասական կամ զրո ձնը քերականականիմաստի արտահայտիչ է դառնում միայն հարաբերակից ձների համակարգում: Այսպիսիդեպքերում մասնիկի բացակայությունըյուրահատուկ մի ձն է ն հակադրվում է մասնիկներ ունեցող մյուս ձներին՛՞»: Քերականական իմաստը հիմնականումարտահայտվումէ մեկ մասնիկիմիջոցով, բայց կան դեպքեր, երբ քերականականմեկ մասնիկը կարող է դրսնորել քերականական մի քանի իմաստներ: Այսպես` քաղաքից, ուսանողներիցս, աշակերտներիցս բառերում -ից մասնիկն արտահայտում է բացառականի, -Ճճեր-ը`հոգնակիի ն 62 մասնիկը`ստացականության իմաստ, այսինքն` յուրաքանչյուր քերականականիմաստ արտահայտվումէ առանձինմասնիկի միջոցով: Այս իրողությունը բնորոշ է կցական տիպի լեզուներին, ինչպիսի Է գրականհայերենը: ժամանակակից Մի շարք դեպքերում քերականականմեկ մասնիկը կարող է արտահայտել քերականական մի շարք իմաստներ: Այսպես` րհր, ծհծաղիր, սիրիր բառերի մեջ -/իր մասնիկն արտահայտում է մի շարք քերականականիմաստներ, ինչպես` բայական խոսքիմասային իմաստ, հրամայական եղանակ. եզակի թիվ, երկրորդ դեմք, կամ՝ գրեմ, սիրեմ, ծիծաղեմ բայերի մեջ եմ մասնիկն արտահայտում է բայական խոսքիմասայինիմաստ, ըղձականեղանակ, ապառնի ժամանակ,եզակի թիվ, առաջինդեմք: "Մ. Ասատրյան,նշվ. աշխ., էջ 13:

Քերականականիմաստներիդրսնորմանայսպիսիեղանակըբնորոշ

է թեքականտիպիլեզուներին,ինչպիսինէր հին հայերենը՝գրաբարը:

Քերականականայն իրողությունները,երբ նույն քերականական իմաստը կարող է տարբեր ձների միջոցով արտահայտվել, կոչվում են լրացուցիչ բաշխմանհարաբերությանմեջ գտնվող ձներ: Այսպես՝ ժամանակակիցհայերենում սեռական հոլովի իմաստն արտահայտվում Է հ, ու, ան, վա, ոջ ն այլ մասնիկներով`քաղաքի, այգու, ծագման, տարվա, քրոջ, գործիականիիմաստը` -ոռվն -ք մասնիկներով, օրինակ` քարով, արյամբ, բացառականիիմաստը` -իք ն -ուց մասնիկներով`քար/հց,ոսկուցն այլն: Մեր լեզվի մեջ նկատելի է նան այն երնույթը, երբ նույն ձեն ունեցող մասնիկնարտահայտում է տարբերքերականական իմաստներն հանդես է գալիս իբրն տարբերքերականականկարգերի արտահայտիչ: Այսպես` -ում մասնիկըկազմում Է ներգոյականհոլով` թառաքում, դաշտում, անկատարդերբայ` գրում, (արդում, երբեմն հանդես է գալիս նան իբրն գոյականակերտածանց` շարգացում, հեռացում: Ի մասնիկըարտահայտումէ սեռականհոլով (քաղաքի)կարող է կազմել գոյականներ(ածելի, հայելի), ածականներ(սիրելի, ատելի) ն հանդես գալ որպես նախադրություն(հ /առս, ի հեճուկս) ն այլն: Նշված ձները, ինչպես արդեն նշել ենք, կոչվում են քերականական համանուններ:

Քերականականկարգեր: Քերականական իմաստները սերտորեն առնչվում են քերականականձներին, որոնցով ն նրանք արտահայտվում են. չի կարող լինել որնէ քերականական իմաստ` առանց քերականականորոշակի ձնի: Յուրաքանչյուր քերականական իմաստ պետք է ունենա իր համապատասխանքերականական ձնը, իսկ ամեն մի քերականականձն պետք է արտահայտի որոշակի քերականականիմաստ,ուրեմն` քերականականկարգերը ձնի ն իմաստի փոխհարաբերությանարտահայտությունեն ն բնութագրվումեն իմաստայինն ձնային տեսակետից: «Իմաստային տեսակետիցքերականականկարգը համազոր ն հակադրության մեջ գտնվող քերականական իմաստների ամբողջությունն է, ինչպես` եզակի թիվ հոգնակիթիվ, որոշյալ առում անորոշ առում, ուղղական հոլով, սեռականհոլով, բացառականհոլով, գործիական հոլով, ներգոյական հոլով, ներկա ժամանակ, անցյալ ժամանակ,ապառնիժամանակ ն այլն: Ձնային տեսակետիցքերականականկարգը համազոր ն հակադրության մեջ գտնվողքերականականիմաստներարտահայտողձնե--

-

ձների հակադրութրի ամբողջություննԷ (մարդ-մարդիկ,քար- քարեր). է ժամանակակիցհայերենի գոյականի թվի արտահայտվում յամբ ն քարով հակադրությամբ` հոլովի քարից, այլ ձների կարգը.քար կարգը,գնացի գնացիր գնաց, գնացինք գնացիք գնացին ն այլ ձներիհակադրությամբ`բայի դեմքի ու թվի կարգերը այլն»"`: Քերականականկարգերի բնորոշ առանձնահատկություննայն է, որ նրանք միշտ արտահայտում են ընդհանուր իմաստներ, որոնք տարածվումեն բառերի որոշակի խմբերի վրա` անկախ նրանց բանշանակությունից: ռային-նյութական Քերականականկարգերը միշտ որոշվում են ձների հակադրությամբ. եթե չկա ձների հակադրություն, ուրեմն ն չկա քերականական կարգ:Այսպես` խոսվում է եզակի թվի մասին որպես քերականական կարգ, քանի որ կա հոգնակի թվի քերականական կարգը, կամ` կա գոյականի անորոշ առում (օրոք, գրքեր), որովհետն կա դրա հակադրությունը`որոշյալ առումը (գիրքր, գրքերը) ն այլն: Ամփոփելով սույն հարցի քննությունը` նշենք էդ. Աղայանի հետնյալ սահմանումը, որ այն բոլոր քերականական իմաստները, որոնք լեզվի մեջ ունեն իրենց քերականականարտահայտությունը, կոչվում են քերականականկարգեր(կամ կատեգորիաներ): Քերականականկարգերն ընդհանրացնումն ամբողջացնումեն բառերի այն ընդհանուր,քերականականհատկանիշները,որոնց հիման վրա բնութագրվումն խմբավորվումեն հայերենիխոսքի մասերը: --

-

-

-

-

ն

ԽՈՍՔԻ

ՄԱՍԵՐ, ՆՐԱՆՑ ԴԱՍԱԿԱՐԳՄԱՆ

ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

Յուրաքանչյուրլեզվի բառապաշարիմեջ մտնող բառերը իրենց ի-

մաստային, ձնաբանականն շարահյուսականառանձնահատկություններովբաժանվումեն որոշակիխմբերի,որոնքկոչվումեն խոսքիմասեր: Խոսքի մասերի դասակարգմանտարբեր չափանիշներու մոտեցումներ են եդել: Որոշ լեզվաբաններ դասակարգմանկարնոր ն առաջնայինչափանիշ են համարել բառերի շարահյուսական կիրառությունները խոսքի մեջ, մյուսները` իմաստաբանական,ձենաբանականն այլն, սակայն ընդունելի ն գիտական չէ սրանցիցմիայն մեկին

Մ.

լ»:

Ասատրյան,նշվ. աշխ., էջք 8-9:

առաջնություն տալը ն այդ հատկանիշիհիման վրա խոսքի մասերի խմբավորումկատարելը: ժամանակակից քերականագիտականուսումնասիրություններում ընդունված է խոսքի մասերը դասակարգելիսհաշվի առնել երեք հիմնականհատկանիշներ`բառի ընդհանուր, խոսքիմասայինիմաստը, նրա ձնավորումն ու ձեաբանականառանձնահատկությունները ն բառիշարահյուսականկիրառությունները: Ըստ նշված հատկանիշների` հայերենում խոսքի մասերը բաժանվում են երեք հիմնականխմբերի: ա) Նյութական իմաստ արտահայտող խոսքի մասեր. գոյական անուն, ածական անուն, թվական անուն, դերանուն, բայ, մակբայ: Սրանք կոչվում են նան հիմնականխոսքի մասեր: բ) Քերականական իմաստ արտահայտող կամ երկրորդական խոսքի մասեր` կապեր ու շաղկապներ: գ) Վերաբերմունքայինխոսքի մասեր` ձայնարկություններն եղանակավորողբառեր:

Խոսքի մասերի փոխանցում: Լեզուն կենդանի, զարգացող իրողություն է, գործընթաց:Եվ ահա լեզվի պատմական այդ զար-

գացման ընթացքում տեղի են ունենում բազմաթիվ փոփոխություններ, տեղաշարժեր: Այս կարգի փոփոխություններըվերաբերում են նան բառերի խոսքիմասայինպատկանելությանը:Այստեղ հիմնականում նկատելի են երկու կարգի տեղաշարժեր.առաջին` որոշ բառեր, բացի իրենց բուն խոսքիմասայինիմաստից, ձեռք են բերում նան մեկ այլ խոսքիմասային իմաստ ն երկրորդ` դուրս են գալիս նույն բառույթի ոլորտից ն նոր խոսքիմասայինիմաստ են արտահայտում: Բառերի խոսքիմասային փոխանցումները տեղի են ունենում նրանց շարահյուսականկիրառությանհիման վրա, երբ բառն աստիճանաբար ձեռք է բերում մի նոր ընդհանուր իմաստ, ն, այսպիսով, բառի խոսքիմասայինիմաստը երկփեղկվումէ: Հայերենում հատկապեստարածված են ածականներիգոյականաբար կիրառությունները, երբ ածականներըգործածվում են փոխանվանաբար(ստանում են որոշիչ հոդ, հոլովի, թվի քերականական կարգեր), ինչպես` մեծ/ը),/սելոք(ը), գեղեցիկ(ը), փոքրերիցն այլն: Բառերիմի ամբողջ խումբ կարող Է հանդես գալ ն՛ գոյականի,ն ածականիիմաստով:Դրանցից են` առքատ, հարուստ, երիտասարդ, կենդանի,խավար, խենթ, ծանոթ, քաջ ն այլն: Քանի որ հայերենի դերբայների մի մասը ցույց է տալիս նան առարկայի վիճակ, հատկա226

է նան առարկայականնշանակություն, ուսնիշ ն իր մեջ ներառնում տի կարող է գործածվել նան ածականաբար ն գոյականաբար, իսկ հետագայումվերածվել ածականներիկամ գոյականների: Այսպես՝ -ի-ով վերջացող ապառնիդերբայի բազմաթիվձներ այգրաբարյան սօր վերածվել են ածականների կամ գոյականների,ինչպես` ճրրելի, գովելի, տեսանելի, ուսանելի, շոշափելի, ինչպես նան` բանալի, ածելի, հայելի, ունելի ն այլն: Գրաբարյան-րհչ-ով կազմված ենթակայական ն -յայ/-ով անցյալ են ձները վերածվել ածականներիկամ գոյականների, դերբայական ինչպես` (հզիչ, Սեղեքիչ, համոզիչ, բուժիչ (ածականներ) ն երգիչ, գրիչ, կառավարիչ, թարգմանիչ, ուսուցիչ, բնակիչ (գոյականներ), ուսյալ, տվյալ, բանտարկյալ, ամբաստանյալ ն այլն: Մի սառուցյալ, շարք գոյականներվերածվել են կապերի կամ կարող են գործածվել չ կապականկիրառություններով (ժամանակ,չափ, տակ, երեսից, միջոցին, պատԾառովն այլն), մյուսները` մակբայների (առաջ, վերն, ներքն,դուրս, երեկ ն այլն): Խոսքիմասային փոխանցումներ են նկատվում նան ածական մակբայ,մակբայ կապ ն այլ ոլորտներում, ինչպես` Դուրս, հետո, մեջ, առաք ն նման մի շարք բառեր հավասարապեսգործ են ածվում ն՛ որպես մակբայ, ն' որպես կապ (ինչպես` ճա դուրս գնաց ն գնաց քաղաքից դուրս, հետո կգանն գալուց հետո ն այլն:) Ինչպես արդեն նշվել է, փոխանցումներըհիմնականումկատարվում են փոխանունությանպատճառով: Փոխանունությունը քերականականայն իրողությունն է, երբ որոշիչ-որոշյալ կապակցությունը կարող է արտահայտվել մեկ բառով` միաժամանակն՛ հատկանիշի, ն առարկայի գաղափարը,օրինակ` գեղեցիկընշանակում է գեղեցիկ մարդը, ծաղիկը, քաղաքը ն այլն: Սովորաբար որպես փոխանուն հանդեսեն գալիս ածականը, թվականը, հարակատար ու ենթակայականդերբայները: -

-

ԳՈՅԱԿԱՆ

ԱՆՈՒՆ

Որպեսխոսքի մաս` գոյականանունը ցույց է տալիս առարկակամ առարկայականհասկացություն. գիրք, քար, տուն, ծառ, մարդ, կին տղա, աղջիկ, գառ, առյուծ ն այլն: Նման հարյուրավոր, հազարավոր բառեր գոյականներ են, քանի որ ցույց են տալիս կոնկրետառարկա, անձ, կենդանին այլն, մինչդեռընթացք, վազք,լավություն, քաջությունն նման բառերիցառաջին երկուսում ունենք գործողությանառարկայացում (ընթանալ-- ընթացք, վազել-վազք), վերջիներկուսում` հատկանիշի առարկայացում/չամ/ -- /ավություն,քաք քաջություն): Որպես առարկա կամ առարկայական հասկացություն ցույց տվող բառերի խումբ` գոյական անունը ձեաբանորենբնութագրվում է որպես թեքվող խոսքի մաս ն ունի թվի, հոլովի, որոշյալի ու անորոշի, անձի ն իրի (ոչ անձի) քերականականկարգեր, իսկ շարահյուսական առումով այն խոսքի մեջ հիմնականումգործ է ածվում ենթակայի, խնդրի, հատկացուցչիպաշտոններով: Գոյականները հանդես են գալիս իմաստային-քերականական տարբերխմբերով ն լինում են հասարակու հատուկ: --

Հասարակ ն հատուկ գոյականներ: տՀասարակգոյականները

տալիս արտաքին աշխարհի բազմաքանակ ու բազմատեսակ առարկաներ ընդհանրացված, վերացարկված ձնով, առանց կոնկրետացման,ինչպես` մարդ, ուսանող, ուսուցիչ, բանվոր, բժիշկ, քաղաք, ծով, լեռ, գետ, երկիր ն այլն: Վատուկ անունները ցույց են տալիս միասեռ դասերի պատկանողառանձին, անհատական կամ մասնավորառարկաներ,գեղարվեստական ն այլ երկերի, գիտական աշխատությունների, հանդեսների, թերթերի ն այլ անվանումներ, ինչպես` Վարդան, Անահիտ,Արշակ, Գնել, Բակունց, Արաքս, Սն ծով, Սնանա լիծ, Գեղամալեռներ, «Սամվել», «Մշակ», «Ազդարար», «Իններորդ ալիք», «Գրականթերթ» ն այլն: Հատուկ անունները սովորաբար հոգնակի թվով չեն գործածվում: Լեզվի զարգացման ընթացքում բազմաթիվ հասարակ անուններ վերածվել են հատուկ անունների, ինչպես` (Մարտիկ, Վրեժ, Նվեր, Մանուկ, Ջրառատ, Թոռնիկ, Իշխան, Ծաղկածոր, Գետաշեն, Գոհարն այլն: ցույց

են

երնույթը, երբ հատուկ անունները Նկատելի է նան հակառակ են հասարակ անունների, օրինակ` (/այսր, Օգոսերբեմնվերածվում տուս, մաուզեր, ամպեր, վոլտ, Օհմ, բոստոն ն այլն:

Թանձրացականն վերացականգոյականներ:

գոյականեն կամ անկախ մտածված անվանում անկախ իբրն իրաներ,որոնք ն են թանձրացականգոյականներ: Դրանք կան առարկաներ կոչվում մարդկանց, կենդանիների, զանազան կոնկրետ առարկաների. բնությանտարբեր երնույթների անվանումներ են, ինչպես` տուն, ջուր, քար, մարդ, աղջիկ, առյուծ, ձուկ, անտառ, ոսկի, գինի, վարդ, ուռենի, թռչուն, սեղանն այլն: Հակառակ սրանց՝ երկրորդ խմբի գոյականներըցույց են տալիս ոչ թե անկախ կամ ինքնուրույն գոյություն ունեցող, այլ` իբրն այդպիսին մտածվածառարկաներ,իրողություններ ն կոչվում են վերացական գոյականներ, ինչպես` քաջություն, ագահություն, կամք, զգացում փառք, մտածություն, շարժում սարսափ, վախ, սեր, մահ, խանդ, գութ ն այլն: Վերացական գոյականները մեծ մասամբ կազմվումեն հատուկ ածանցներիմիջոցով` -ությ/ուն,-ումն -ք: Թանձրացականգոյականներըսովորաբար հաշվելի առարկաներ են ցույց տալիս, կարող են ստանալ քանակականթվականներով լրացումներ ն գործածվել հոգնակի թվով, իսկ վերացականները սովորաբար չեն կարող ստանալ, ինչպես` ծճր(ու աղջիկ, երեք տղա, մեկ անտառ, երկու թիթեռ, բայց ոչ մեկ աղքատություն, հինգ տխրություն, երեք ծագում, երկու կարոտ ն այլն: Քանի որ լեզուն անընդհատ զարգացող ու փոփոխվողկենդանի գործընթացէ, ուստի վերացական շատ գոյականներ կենդանի լեզվագործածությանընթացքում ձեռք են բերում նան թանձրացականի նշանակություն:Այսպես` մրություն, ընկերություն, շարժում, ձգտում բառերը վերացականգոյականներեն, բայց աստիճանաբարձեռք են բերել թանձրացականիիմաստն հաճախ գործ են ածվում նան հոգնակի թվով, ինչպես` միություններիտուն, մարզականընկերություններ, ձեռքիշարժումներ, նրա ձգտումներըն այլն: Անձն

ոչ անձ

կամ շնչավոր

Կան

անշունչ գոյականներ Հայերեգոյականները բաժանվում են նան անձ ն ոչ անձ ցույց տվող խմբերի,ապա նան` շնչավորի ն անշունչի: Անձի ն ոչ անձի տարբերակումն արտահայտվում Է ոչ միայն իմաստաբանորեն,գոյականի նում

ն

արտահայտած բառային իմաստով, այլն` ըստ հարցական դերանունների հետ ունեցած հարաբերակցության.անձ ցույց տվող գոյականները պատասխանումեն Դո՛/հարցին, իսկ ոչ անձ ցույց տվող անունները` /՞0չ հարցին: գոյականները,այդ թվում նան կենդանիների Անձ ն ոչ անձ ցույց տվող գոյականներըտարբերվում են նան քերականական հատկանիշներով, անձ ցույց տվող գոյականների դեպքում հայցական հոլովն արտահայտվումէ տրականաձն,ոչ անձի դեպքում` ուղղականաձն, օրինակ` տղան սիրում է մայրիկին ն տղան սիրում է իր քաղաքը: Հայերենում տարբերակվում են նան շնչավոր ն անշունչ գոյականները: Շնչավոր գոյականներըներկայացնում են կենդանական ողջ աշխարհը ն վերաբերում են բոլոր տեսակի կենդանի արարածներին` մարդկանց ու կենդանիներին,ինչպես` ժարդ, բժիշկ, աղջիկ, տղա, հովիվ, գայլ, կատու, առյուծ, կաքավ,շուն ն այլն: Անշունչ կամ ոչ շնչավոր գոյականներնանվանումեն բնության մեջ գոյություն ունեցող անշունչ առարկաները,ինչպես` սեդան, աթոռ, սար, լեռ, դաշտ, ծաղիկ, գիրք, ամպ, հեղեղն այլն: Հայերենում շնչավոր ն անշունչ գոյականներն իրարից ավելի շատ տարբերվում են իմաստաբանորենն ոչ այնքան ձնաբանորեն կամ ընդհանրապեսքերականորեն, ինչպես ռուսերենում: Այս առումով էլ հայերենում տարբերակվում են ոչ թե շնչավոր ն անշունչ, այլ անձ ն ոչ անձ նշանակողգոյականները,եթե ռուսերենում բոլոր տեսակի շնչավոր գոյականներըպատասխանումեն ո՛/ (///ոօ2) հարցին, ինչպես` շունը հաչում է ո՞վ է հաչում, աշակերտը կարդումէո՞վէ կարդում, ապա հայերենումհստակորենտարբերակվում են ո՛/ ն /՛ճչ հարցերը առանձինդեպքերի համար ն համապատասխանաբար ներկայացվում են հոլովականհարացույցում: -

յ3ավաքականգոյականներ: Գոյականիիմաստային,քերականա-

կան կարգերից են նան հավաքականգոյականները,որոնք ցույց են տալիս միատեսակ առարկաներիամբողջություն: Այս խմբի գոյականները ձնով եզակի են, բայց արտահայտում են հոգնակի թվի իմաստ, ինչպես` ուսանողություն, ղեկավարություն, գյուղացիություն բառերը ձնով եզակի են, բայց համապատասխանաբար նշանակում են` ուսանողներ, ղեկավարներ,գյուղացիներ ն ստորոգյալի հետ համաձայնվումեն եզակի թվով, ինչպես` /ւսանողությունը հուզված էր:

գյուղացիությունըպայքարում է: Այս ձները հաճախ կարող են փոխարինվելհոգնակիի ձներով (Ուսանողներըհուզված են ն գյուղացիներըպայքարում են) Հավաքականգոյականներեն կազմվում նան -եյշծն, -անք, -այք

ածանցներով,ինչպես` ումեղեն, երնաթեղեն,բանջարեղեն, ավագանի,նամականի,առածանի,դեղորայք ն այլն, սակայնսրանց մեջ, բադրսնորվում են նան այլ նշանակություններ: ցի հավաքականությունից,

ԳՈՅԱԿԱՆԻ ՔԵՐԱԿԱՆԱԿԱՆ ԿԱՐԳԵՐԸ

ԹՎԻ ՔԵՐԱԿԱՆԱԿԱՆ

ԿԱՐԳԸ

Թվի քերականականկարգը ցույց է տալիս առարկաներիքանակը, թիվը, մեկ թե մեկից ավել լինելը: Ըստ այդմ՝ առարկաներըլինում են եզակի ու հոգնակի: Եզակի թիվն արտահայտումէ մասնավոր առարկակամ միատեսակառարկաներիցմեկը` հակադրվելով հոգնակի թվին, ինչպես` մարդ, տուն, ծառ, աղջիկ, ուսանող, քաղաք նայլն: Հոգնակիթիվը ցույց է տալիս մեկից ավելի միասեռ առարկաներ ու առարկայական հասկացություններ: Ժամանակակից հայերենում հոգնակիթիվը կազմվում է -եր, -ներ, -ք, -իկ, մասնիկներով, որոնցից ամենահաճախակամնը -ծյ, -նեյ մասնիկներնեն: Միավանկբառերը հոգնակիթիվ են կազմում -եր մասնիկով` ծառ ծառեր, երգ երգեր, սիրտ սրտեր, տուն տներ ն այլն: Մի խումբ միավանկբառերում, որոնք գրաբարումունեցել են ճ վերջնահնչյունը, որն աշխարհաբարումընկել է, հոգնակիիկազմության դեպքում այն է, ն հոգնակինկազմվումԷ -ներ վերջավորությամբ,ինչվերականգնվում պես` Գառ(0ն)-գառներ, լեռ(ն)- լեռներ,ձուկ(ն)- ձկներն այլն: Կան բառեր, որոնք կազմված են մեկ լիարժեք վանկից ու մեկ ր ճգրվող) գաղտնավանկիցն հոգնակիթիվ են կազմում տարբեր եղանակներով:Այսպես` նախորդող գաղտնավանկունեցող բառերը հոգնակիեն կազմում բազմավանկ բառերի նման` -Ձեր մասնիկով, ինչպես` ժայհտ ժայլիտներ, սրբիչ սրբիչներ,կռիվ կռիվներ, վրանվրաններ,իսկ հաջորդող գաղտնավանկունեցող բառերը հակված -

-

--

--

--

--

--

են

հոգնակին կազմելու միավանկ բառերի նման` -ծր մասնիկով՝ ազդրեր, տետր տետրեր, կայսր կայսրեր ն այլն: Բազմավանկբառերի հոգնակի թիվը հիմնականումկազմվում է -ներմասնիկով`քաղաք-ներ, ուսանող-ներ,այգի-ներն այլն: ազդր

-

--

--

Բազմավանկ բառերի հոգնակիի կազմության Ժամանակ որոշակի օրինաչափությունեն դրսնորում այն բառերը, որոնց վերջին բաղադրիչըմիավանկէ, ինչպես` բանասեր, (աթնասեր, սարալանք, անձրնաջուր,մատենագիր,ունկնդիր, տոնածառ ն այլն. դրանց հոգնակին կարող է կազմվել ն՛ -ծր, ն -ներ մասնիկներով:-Եր մասնիկով հոգնակի են կազմում այն բառերը, որոնց մեջ երկրորդ միավանկ բաղադրիչը պահպանումէ իր հիմնական, անվանականնշանակությունը, օրինակ` սարալանջ-եր, անձրնաջը-եր,տոնածառ-եր,կայթնասեր-եր, ածխահոր-եր ն այլն, իսկ երբ վերջին բաղադրիչը իր բուն, հիմնականիմաստըչի պահպանում,ն իր նոր նշանակությամբ մի նոր բառ է կազմվում, բարդությունըդիտվում է իբրն բազմավանկ, ն հոգնակին կազմվում է -նեռ մասնիկով, ինչպես` բանասեր-ներ, ունկընդիր-ներ, մատենագիր-ներ,ազգասեր-ներ, շատախոս-ներ ն այլն: -Ք մասնիկովհոգնակիթիվ են կազմում --քի, -ացի, -եցի վերջածանցներովկազմված գոյականները`ծրնանցի-ք,գերմանացի-ք,քադաքացի-ք, լոռեցի-ք, մեղրեցի-ք ն այլն: -Իկ մասնիկովհոգնակիթիվ են կազմում մարդ բառը ն նրանով կազմված բարդությունները՝ մարդ-ին, տղամարդ-իկ,նախամարդ-իկն այլն: մասնիկով հոգնակիթիվ են կազմում ձյհն Թով բաղադրյալ -յք կանայք, տիկին տիկնայք, պարոն պարոնայք, տեր տիարք, -

--

արտ

-

արտորայք

--

ն նման

ՀՈԼՈՎԻ

-

բառերը:

ՔԵՐԱԿԱՆԱԿԱՆ

ԿԱՐԳԸ

Հոլովի քերականական կարգի քննությունն ու մեկնաբանությունը եղել է ն այսօր էլ մնում է հայ քերականագիտության վիճահարույց է, որ այս հարցին անդրադառխնդիրներիցմեկը: Ամբողջ հարցն այն նալիս հայ լեզվաբաններիցյուրաքանչյուրն ունեցել է իր սկզբունքներն ու մոտեցումները`անշուշտ, որոշակի գիտական ն տեսական համապատասխան հիմնավորումներովու ընբռնումներով: Մ. Աբեղյանը հակադրվում է հոլովման համակարգում Այսպես` իր նախորդներիարտահայտածտեսակետներինն, հոլովների որոշման համար հիմք ընդունելով հոլովների կազմությունը, արտաքին հնչյունականկողմը` ձնը, գտնում է, որ ժամանակիընթացքում սեռականը տրականին է ձուլվել, հայցականը` ուղղականին, ուստի դրանք դուրս են մնացել գործածությունից: Ելնելով այս սկզբունքից՝

համար ընդունում է հինգ հոլով` Աբեղյանըաշխարհաբարի ղական,տրական,բացառական.գործիականն ներգոյական: Մ.

ուղ-

հոլովների որոշման հարցում պետք է հաշվի առնել ոչ միայն նրանցձնը, այլն նրանցովարտահայտվածնշանակությունը կամ նրանց կիրառությունըխոսքի մեջ, Մ. Աբեղյանը իր «Աշխարհաբարիշարահյուսության» մեջ միաժամանակ նշում է, որ արնելյանաշխարհաբարըձնականորենհինգ հոլով է զանազանում, բայց ըստ նշանակությանառանձինհոլով պետք է համարել նան կոչական, հայցականն սեռականհոլովները: Վետագայում հայ լեզվաբաններիկողմից (Ստ. Մալխասյան, Ա. Ղարիբյան, Գ. Սեակն ուրիշներ) առաջ է քաշվում ն գիտականորենհիմնավորվում հոլովների որոշմանու դասակարգմանմի նոր տեսակետ, ըստ որի` ժամանակակից հայերենի հոլովման համակարգըորոշելիս անհրաժեշտ է հավասարապեսհաշվի առնել ն նրանց կազմությունն ու ձնը, ն նրանց արտահայտածբովանդակություննու նշանակությունը, ինչպես նան նրանցպաշտոնը,շարահյուսականկիրառություններըխոսքի մեջ: Նշված հանգամանքներընկատի ունենալով` այս տեսության հեղինակներըհիմնավորում են յոթ հոլովի համակարգը: Մենք նույնպես հակված ենք այն տեսակետին,որ ժամանակակից հայերենումպետք է ընդունել յոթ հոլով ն ահա թե ինչու: 1. Վոլովներիհամակարգըորոշելիս ամենից առաջ անհրաժեշտ է հաշվի առնել ինչպես հոլովականձնը, այնպեսն հոլովի իմաստնու կիրառությունները(հոլովականձն, իմաստն պաշտոն): 2. Սեռականն տրականհոլովները դերանվանականհամակարգում ունեն միանգամայնտարբեր ձներ (ես-իմ-ինծ,դու-քո-քեզ, նանրւմ-նրան,մենք-մեր-մեզ, դուք-ձեր-ձեզ ն այլն): Գոյականներիդեպքում տրականըստանում է 2 մասնիկը,ինչպես` քւղաք -- քաղաքի քաղաքին, մարդ մարդու մարդուն- Ըստ որում` նշված ձներում 6 մասնիկըոչ թե հոդ է, ինչպես նկատում են որոշ լեզվաբաններ,այլ` հոլովակերտմասնիկ: Եվ, ինչպես նկատել է Գ. Սնակը, ըստ ձնի` տրականնու սեռականըիրարից տարբերվում են նրանով, որ տրականը, երբ որոշյալ է, ընդունում է որոշիչ հոդ (Սուրենին, պատին), մինչդեռսեռականըերբեք չի ընդունում: Սեռականն տրականհոլովներիտարբերակմանկարնոր հանգամանքէ նան այն, որ սեռական հոլովովլրացումը անվանական(գոյականական) լրացում է, տրական հոլով տրված լրացումները` բայական,սեռական ն տրականհոլովները,հստակորենտարբերվումն առանձնանում են նան կապերի խնդրառության Ժամանակ: Բայց քանի

որ

-

-

--

3. Վայցականհոլովը կրող խնդրի,գործողությանանմիջական առարկա ցույց տվող ուղիղ խնդրիհոլովն է, որը ցույց է տալիս գործո-

:

ուստի ն այս հոլողությունկատարողին կատարվողիհարաբերություն, վը չի կարող նույնացվել ո՛չ տրականին,ո՛չ էլ, մանավանդ,ուղղականի հետ՝ ըստ իր ունեցածիմաստի:Իսկինչ վերաբերումէ ձենին, ապա նկատենք, որ հայցականհոլովն ունի ձնի յուրահատուկդրսնորում,որով ն տարբերվումէ մյուս հոլովներից.այն կարող է երկու տարբեր ձնավորում ստանալա̀րտահայտել իմաստայինզգալի երանգավորումներ՝ հայցականհոլովնանձիառումով ն հայցականհոլովն իրի առումով (մի տրականի,մյուս դեպքումուղղականինման): դեսպյքում Եվ, ինչպես նկատել է Գ. Սնակը,հայցականհոլովի ձնը պետք է որոնելնրաձնավորման ինքնատիպությանմեջ: Դա այն է, որ հայցական հոլովը, չունենալով իր սեփականձնական վերջավորությունը, օգտվում է ուղղական ն տրականհոլովների ձներից` իր իմաստային երանգավորումներիցմեկը (իրի առումը) դրսնորելով ուղղականի ձնով, իսկ մյուսը (անձի առումը)` տրականիձնով: Այսպիսով,հայցականըառանձինհոլով է, քանի որ այն ունի իր առանձնահատուկիմաստըն դրսնորվումէ ինքնատիպձնավորմամբ: 4. Եվ վերջապես, հոլովական համակարգըդասակարգելու ընթացքում, երբ այն ներկայացվումէ հինգ հոլովի համակարգովն՛ աշակերտների,ն՛ ուսանողությանշրջանում զգալի խառնաշփոթէ առաջանում կապերի խնդրառությանհարցում (սեռական,տրական)ն հատկապես`ուղիղ խնդրիկիրառությանդեպքում, երբ խոսվում է սեռական-տրական ն տրական՛հայցական հոլովների հարաբերակցության մասին այն աստիճանի,որ երբեմն ուղիղ խնդիրըկարող է ներկայացվել նույնիսկ սեռական հոլովով (շփոթվում են սեռականտրականհոլովաձներըանձի առման դեպքում): Ելնելով վերոհիշյալից` արդի հայերենի հոլովման համակարգը ներկայացնում ենք յոթ հոլովով` ուղղական, սեռական, տրական, հայցական, բացառական,գործիականն ներգոյական:

Ուղղական հոլովը գործող անձի, ենթակայիհոլովն է ըստ իմաստի, միաժամանակբառի ուղիղ. ելակետայինձնն է` հոլովական զրո

վերջավորությամբ: Ուղղականհոլովով արտահայտվումեն` ա. ենթական.Վաղորդյան մառախուղընոսրանումէր: է Արմանըգեղեցիկ երգում:

ստորոգելիականվերադիրը (ստորոգելին). ճուիզան մի գեսիրուն դեմքով, մեծ ու սեորակ աչքերով աղջիկ է: ղեցկահասակ, է նա, որ հայր չի լինում: Սրիմա գ. կոչականը. Պտի ր, պտտվի՛՞ր,կարուսել, ես քո երգը վաբ.

լսել: Սն-սն ամպեր, հեռացեք... դ. գոյական որոշիչը. Ծաղիկհասակըգերում էր բոլորին: Ցնորք հուշերովամոքիր հոգիս: ե. անվանական անդեմ նախադասությանգլխավոր անդամը. տխուր կյանք: Ահա մեր Դալուկդաշտեր, մերկ անտառ... Սահացողի մեր զուլալ գետը: գետը, ղուց եմ

Սեռականհոլովը ցույց

հատէ տալիսսերում,պատկանելություն,

կացում, ամբողջի ն մասի հարաբերություն,ունի իր հոլովական համապատասխան ձները հատկապեսդերանվանականհոլովման դեպքում, իսկ գոյականներիդեպքում հաճախ նմանվում է տրական հոլովի ձներին, թեն ունի իր առանձնահատկությունները,նախ, որ արտահայտումէ զուտ առարկաների միջն դրսնորվող հարաբերություն ն ապա՝անխտիրգործ է ածվում առանց հոդի: Սեռական հոլովն արտահայտվում է -ի, -ու, -ան, -յան(ա), -ոջ, -վա, -ց հոլովիչներով կամ հոլովացուցիչներով: Սեռականըտրականից տարբերվում է նան նրանով, որ սեռականըանկախաբարչի գործածվում ն բառակապակցությունիցդուրս չի հասկացվում, իսկ տրականը,ընդհակառակը,անկախաբար գործածվումն իր նշանակությամբ շատ պարզ գիտակցվումէ, ինչպես` ԹուղթԱկ. Բակունցին, կամ հատկապեսվերնագրերումն ուղերձներում, ինչպես`«Մայրիկիս»,«Հայ գրողներին», «Երնանին» ն այլն: Սեռականհոլովով են դրվում. ա. Վատկացուցիչը.ծս հմ անուշ այաստանի արնահամ բառն եմ սիրում: Այգու ծառերըբուրումնավետ են: Նշված կիրառություններիդեպքում սեռական հոլովով կարող է արտահայտվելոչ միայն պատկանելություն, այլն սերում ն ծագում: Այսպեսե̀թե րամի նր/արըկապակցությանմեջ մի դեպքում նշանակում է, որ նկարը պատկանումէ Արամին(պատկանելություն), ապա մյուսդեպքերումկարող է արտահայտել նան սերում ն ծագում` Արամիններկայացնողն Արամիկողմից նկարվածնկարը: բ. Գոյական որոշիչը. Նա սիրում էր սարի ծաղիկ, դաշտի շուշան: Եկան գարնան անուշ օրերը:

Կողմնակի ենթական. ճմմայիգոռալը անձրնի նշան է: Աշակերտիհեռանալըուսուցչին դուր չեկավ: դ. Մասնակիբացահայտիչը. ծրննի` մեր մայրաքաղաքիփողոցնյարներըգրավիչ են: ներըլայն են ու գեղեցիկ:Արմանի՝ թոռնիկիս գ.

Տրական հոլովը

ցույց

է տալիս

այն առարկան, որին

հան-

է որնէ անձ կամ առարկա ն ըստ այդմ ար-

գում, տրվում, տահայտում է առարկայի կամ գործողությանմիջն ոչ ուղղակիորեն դրսնորվող հարաբերություն: Տրական հոլովի վերջավորությունները հիմնականումնույնն են, ինչ նշվեց սեռականհոլովի դեպքում: Տրական հոլովով հիմնականումգործածվում են հանգման,մատուցման անուղղակի խնդիրները. Օրինակ` Նավակը մոտեցավ գետափին: Պարգնը հանձնեցինհաղթողին: Տրական հոլովով են հանդեսգալիս նան նսմատակիպարագան՝ Նա գնաց աղբյուր ջրի: Գյուղ էինիջել աղջիկ տեսնելու, պարի ու կոխի, տեղի պարագան` Փերհներըսարի գլխին հավաքվեցինգիշերով, ժամանակիպարագան/̀ուսաբացին նա բարձրացավկախաղան: մոտենում

Վայցականհոլովը ն ձնով. ն իմաստովինքնուրույն, առանձին հոլով է. ցույց է տալիս առարկային գործողությանմիջն ուղղակիորեն դրսնորվող հարաբերություն ն չնայած ձնով նման է ուղղականինն տրականին,բայց իր արտահայտած իմաստով ն շարահյուսական կիրառությամբբոլորովին տարբերվում է նրանցից: Հայցական հոլովով հիմնականում արտահայտվում է ուղիղ խնդիրը, այն կրող խնդրի հոլովն է. Օրինակ` Սիրում եմ մեր երկինքը մուգ, ջրերը ջինջ, լիճը լուսե: Նա վերցրեց բաժակը: Հայցական հոլովով երկրորդականնշանակությամբ կարող են արտահայտվել նան. ա) Տեղի պարագան`(Մարոնատեց իր մարդուն, փախավ եկավ իր հոր տուն: Եվ ինքը թեթն սլացավ եթեր: բ) Ժամանակիպարագան` Մի առավոտ վեր (ացավ գնաց քաղաք: Ամեն օր կանգնում էր պատշգամբում ն նայում հեռուները: գ) Նպատակիպարագան`ձԿիրւսմի օրը ուխտ են գնում: Ոչխարդ բեր կիթ: դ) Չափ ու քանակի պարագա` (մեն հնչյունը դարեր է ապրում: Գիրքնարժե հարյուր դրամ:

.

Հայցական հոլովը, բազմաթիվ կապերի հետ գործածվելով, կաարտահայտել նան շարահյուսականայլ պաշտոններ:

րող է

Բացառական հոլովը

ցույց

է տալիս բացառման, անջատ-

ման, հեռացմանիմաստ, այն առարկան,որից սկսվում կամ սերում է

գործողությունը,ինչպես` Վտակը ժայռից ներքն է թռչում: րեք այս խավար աշխարհից:

Ինձ

տա-

Բացառականհոլովը ձնավորվում է -/ց ն ուց վերջավորություններով ն նախադասությանմեջ կարող է հանդես գալ խնդրային ն կիրառություններով պարագայական նլինում է. ա) Անջատմանանուղղակի խնդիր` Ինձ ազատեք այս տարամերժ մտքերից: Հեռացնում էին որդուն ծնողից, եղբայրը եղբորից, կինըամուսնուց: բ) Ներգործմանանուղղակի խնդիր, որը սովորաբար գործ է ածվում կրավորականսեռի բայերի հետ ն ցույց է տալիս այն առարկան, որի գործողությունըքերականականենթակայինէ վերագրվում, ինչպես` Ծառերը շարժվում էին քամուց: Քաղաքը գրավվեցթշնամուց (կամ՝ կողմից) գ) Վերաբերությանխնդիր` /Նոսում էին Լոռվա քաջերից: Պատմում էինիրենց ցավ ու դարդից,իրենց կյանքիցդ) Մասնակիուղիղ խնդիրը` Յարս լ /սմեց էդ ջրից: Սի պատառ կերավ սն հացից: ե) Տեղի, ժամանակի, պատճառի,հիմունքի պարագաներ,ինչպես` Եւ դուրս եկավ խավար զնդանից: Այդ պատմությունը գալիս էր հին ժամանակներից:Այն օրվանից նա այդ բանը չի մոռացել: Եվ հառաչեցինլեռները ցավից: զ) Գոյականականանդամիլրացում, ինչպես`բռդից մերարկու,խելքից պատուհաս,տեսողությունից թույլ, թռիչք գնացքիցն այլն:

Գործիական հոլովն

ունի ով

ն բ

վերջավորությունները

ն

ցույց է տալիս այն առարկան, որով կամ որի միջոցով կատարվում Է

գործողությունը:Գործիականհոլովի հիմնականկիրառությունը նախադասության մեջ միջոցի անուղղակիխնդիրն է, ինչպես` Տանտերերը աղ ու հացով դիմավորեցինհյուրերին: Լուսաբացին նրանք մեկնեցինինքնաթիռով: Գործիականհոլովով կարող են արտահայտվել. ա) Ներգործման անուղղակի խնդիր` Ամպերը ծածկվեցին մառախուղով:Երկինքըլցվեց մռայլ ամպերով:

բ) Տեղի պարագան.Կաքավաբերդի քարափովբարձրանումէին երեք ձիավոր:Քայլում էին կանաչազարդպուրակով: գ) Ժամանակի պարագա. Փերհներըսարի գլխին հավաքվեցին գիշերով:Մեննեցիարձակուրդմեկ ամսով: դ) Ձնի պարագա. Եւս հիացմունքովէր խոսում ընկերոջ մասին: Նա վազելով անցավ ողջ տարածքը: ե) Հիմունքի,պատճառի, չափ ու քանակի պարագաները.Տճօրենի հրամանովնշանակվեցաշխատանքի:Նա բացակայեցտանիցմեկ շաբաթով:Ուսանողըգիրքը գնեց հազար դրամով: զ) Գոյական որոշիչը. Ֆետրե գլխարկով մարդը տեսավ կնոջ սպիտակճակատը:Ուսուցիչը սիրում էր խնձորով տոլմա-

Ներգոյականհոլովը կազմվումէ -ում վերջավորությամբ նցույց

է

որի սահմաններումկատարվումէ գործո-

տալիս այն տեղը, որտեղ ղությունը: Ներգոյականհոլովով հանդես են գալիս տեղի ն ժամանակի պարագաները,ինչպես` Նրւսնք Սռվում էին մարտի դաշտում: Սի տարում ավարտվեց աշխատանքը:Քառասուն տարում նա ա՛խ չէր քաշել իր օրում: Հայերենում ոչ բոլոր գոյականներնեն, որ ներգոյական են կազմում --ում վերջավորությամբ: Գոյականների զգալի մասը այս հոլովը կազմում է սեռականհոլովի ն մեջ կապիկապակցությամբ:Այս գոյականներիխմբինեն դասվում. ա) Վերացական գոյականները.քւսջություն, ազնվություն, ժոդովրդավարություն, զգացում, բորբոքում, զարմանք, թախիծ, երկյուղ, վախ, սեր, սարսափն այլն: բ) Վատուկն հասարակ անձնանունները.(շուտ, Անահիտ, Հասմին, Վահանյան,թագավոր, գյուղացի, թշնամի, ուսանող, տնօրեն, բժիշկ, եղբայր, հայր, մայրն այլն: գ) Վավաքականիմաստարտահայտողն ժամանակ ցույց տվող մի շարք բառեր. ՕԱրւմմենք, Վարդանանք, կիրակի, առավոտ, չորեքշաբթի, ամառ, գարուն, ձմեռ ն այլն: ն

ԳՈՅԱԿԱՆՆԵՐԻ ՀՈԼՈՎՈՒՄԸ

Գոյականներիհոլովումը հոլովների ամբողջությունն է կամ գոյականներիկրած փոփոխություններըհոլովների միջոցով: Հոլովվող բառերիհոլովվելու ողջ համակարգըհուովումն է: Բառերիհոլովման

ժամանակ առանձին խմբեր իրենց հոլովական ձնավորումը ստանում են տարբեր կերպով, որոնք մասնավորապեսհանդես են գալիս սեռականհոլովի մեջ: Սեռականհոլովի այդ տարբերակիչնշանները կոչվում են հոլովիչներ կամ հոլովումներ: Ըստ սեռական հոլովի ձնավորման`ժամանակակիցհայերենում տարբերվում են` /, ու, ա, ան, վա, ոջ, ո, ց հոլովիչները: Վայերենի հոլովման ձները հիմնականում կազմվում են երեք եղանակով. ա) Բառի վրա ավելանում են հոլովական վերջավորությունները, ժառչի, կարդալ կարդալ ու, օր օրվա, քույր ինչպես` ժառ --

-

-

-

քր-ոջ.

բ) Բառի վերջնահնչյուն ձայնավորի կամ բաղաձայնի փոփոխությամբ,օրինակ` այգր այգու, Արամենք Արամենցգ) Բառամիջի ձայնավորի կամ երկհնչյունի փոփոխությամբ, օրինակ` «ռուն տան, հայր հոր, հորեղբայր հորեղբորԸստ այդմ էլ հոլովումները բաժանվում են երկու խմբի. ու, ո: Արտաքինթեքման` /, ու, ան, վա, ոջ, ցն ներքին թեքման՝ -

-

--

Ի

--

--

հոլովումը ժամանակակիցհայերենիամենակենսունակհո-

լովումն Է. այս հոլովման են պատկանումգոյականներիճնշող մեծամասնությունը: Ի տարբերություն մյուս հոլովումների` այս հոլովման ենթարկվողբառերը ո՛չ ձնաբանորեն,ո՛չ էլ իմաստաբանորենտարբերակված չեն: Այս առումով էլ այն կոչվում է ընդհանրական կամ հասարակհոլովում: Հոգնակիթվի սեռականում/ հոլովիչ են ստանում նան այն գոյականները,որոնք եզակիում պատկանումեն այլ հոլովումների, ինչպես` ընկեր ընկերոջ, բայց` ընկերների, օր օրվա օրերի, ձուկ ծնան ձկների,գինի գինու գինիներին այլն: --

--

--

-

-

-

-

հոլովումն ունի երկու տարբերակ`հ-ու հերթագայությամբ` ոսկի ոսկու, այգի այգու, զրո/ու` գրել գրելու, խաղալ խաղա(ու, թռչել- թռչելու ն այլն: Այս հոլովման են պատկանումբոլոր բայերի անորոշ դերբայները` գրել գրելու, կարդալ կարդալու, սիրել սիրելու: Ի ձայնավորովվերջացողբառերըոռի Լոռու, Գյումրի Գյումրու, այգի այգու, թշնամի թշնամու, ուսանողուհի ուսանողուհու, ծի ձիու,ինչպեսնան մարդ, ամուսին,անկողին,Աստվածգոյականները: Ու --

-

-

-

--

--

--

--

-

--

-

--

-

Ան հոլովման պատկանող գոյականները սեռականում ստաեն ան վերջավորությունը: Դրանք են գրաբարում 2ճ վերջնադռան, գառան, դուռ հնչյուն ունեցող բառերը` բեռ բեռան, գառ ուսձուկ ձկան, ում ածանցով կազմված բայանունները`ուսում ման, ծագում ծագման, գարուն, ամառ, աշուն, ձմեռ բառերը, մաճուկ հասարակգոյականը,իսկ վերջինս որպես հատուկ անուն, անձնում

-

-

-

-

--

--

նանուն

ենթարկվումէ / հոլովման` Մանուկի:

Վա

վա վերջավորություն են հոլովում:Սեռականում

ստանում

հիմնականումժամանակ ցույց տվող բառերը` օո, տարի, ամիս, շագիշեր, այսօր, ցերեկ, այժմ, շուտ ն այլն: Ժամանակցույց տվող բառերի մյուս մասը պատկանում է հ հոլովման, ինչպես` /ոռա/ե-ի, վայրկյան-ի, դար դարի ն այլն:

բաթ,

-

Ոջ հոլովման պատկանումեն ազգակցական կապեր արտահայտող ու անձ նշանակող գոյականները` աճեր-ոջ,ընկեր-ոջ, կն-ոց, տեր-տիրոջ,քույր-քրոջ, ինչպես նան այդ բառերովիբրն վերջնաբաղադրիչ կազմված բարդ բառերը` /սաղընկեր-ոջ,քեռայկին քեռակնոջ, սեփականատեր սեփականատիրոջ նայլն: --

-

Ց

հոլովման պատկանումեն ենք, անք, ունք, ոնք ածանցնե-

րով կազմված հավաքական իմաստ արտահայտողգոյականները՝ Կրամենք Արամենց,Վարդանանք Վարդանանց,մերոնք մերոնց, Վանդունք Վանդունց ն այլն: -

--

--

--

Ա ներքին

հոլովման

պատկանում -ություն ածանցով կազմված գոյականները` քաջություն քաջության, պետություն պետության, միություն միության, յուն վերջնահնչյուն ունեցող բառերը` ծձ/ուճ ձյան, անկյուն անկյան,արյուն արյանն այլն: Այս հոլովմամբէ հոլովվում նան աճուն բառը (անուան): են

-

--

--

--

-

-

ներքին թեքումը տեղի է ունենում այ-ռ հերթագայության ՈՌ հետնանքով:Այս հոլովման են պատկանումազգակցական հարաբերություններ արտահայտողբառերը ն նրանցով կազմված բարդությունները, ինչպես` հայր հոր, մայր մոր, վանահայր վանահոր, կնքամայր կնքամորն ալլն: --

--

--

--

ՂՎայերենի հոլովման համակարգիցդուրս են մնում սահմանափակթվովգոյականներ,որոնք հատկապեսսեռականն տրական հոտարբերվումեն մյուս հոլովներից: Այս կարգի հոլովուլովաձներում մը կոչվումէ այլաձն կամ զարտուղիհոլովում: Այլաձն հոլովումները կարողեն լինել ինչպես արտաքին, այնպես ն ներքին թեքման, ինչգալստյան, պես` սեր-սիրո, հույս-հուսո, աղջիկ աղջկա, գալուստ ծննդյան, կորստյան, կորուստ դուստր դստեր, կայսր ծնունդ կայսեր:Նշված ձներից շատերը որպես հնաբանություններ այլես չեն, դրանց թվին է պատկանում նան մամլո ձեը մագործածական մուլի փոխարեն: -

-

-

-

-

-

-

ՁԵՎԱՅԻՆ, ԻՄԱՍՏԱՅԻՆ ԵՎ ՁԵՎԱԻՄԱՍՏԱՅԻՆ

ՀՈԼՈՎՈՒՄՆԵՐ

Սռանձինգոյականների որնէ հոլովման պատկանելությունը երբեմնորոշվում է նրանց արտահայտածիմաստովկամ ձնով, երբեմն` ն իմաստով, ն ձնով: Ըստ այդմ տարբերակվում են իմաստային, ձնայինն ձեաիմաստայինհոլովումներ: Սոսկ ձնային իմաստ ունի /-ու հերթագայությամբկազմվող հոլովումը, քանի որ այս դեպքում առանձինբառերի հոլովման պատկանելությունը որոշվում է նրանց ձնով, այսինքն` -րթվերջավորություն ունեցող գոյականները պատկանումեն ու արտաքինհոլովման, ինչպես`այգի այգու, գինի գինու, աղավնի աղավնու: Ուրեմն այս հոլովումըկոչվում է ձնայինհոլովում: Իմաստային հիմքեր ունեն վա ն ռջ հոլովումները, քանի որ նշվածհոլովումներինմի դեպքում պատկանումեն այն գոյականները, որոնք ժամանակ են ցույց տալիս, ինչպես` օո օովա, տարի տարվա,ամիս ամսվա ն երկրորդդեպքում` ոջ հոլովման պատկանում են ազգակցական հարաբերությունցույց տվող բառերը, ինչպես`քույր -- քրոջ, կին կնոջ, սկեսուր սկեսրոջ: Այս հոլովումներըկոչվումեն իմաստայինհոլովումներ: ռ հոլովումը,քանի որ այս Իմաստայինէ համարվում նան այ հոլովմանպատկանում են հայր, մայր, եղբայր գոյականները,որոնք իմաստային ընդհանրություններունեն, բայց սրանք միաժամանակ ունեն նան ձնային ընդհանրություններ:Կան մի շարք բառեր, որոնց հոլովմանպատկանելությունը որոշվում է միաժամանակն՛ ձնով, ն' -

-

-

--

-

-

-

--

--

`

իմաստով:Այսպես` ց արտաքինթեքման պատկանումեն այն գոյականները,որոնք ունեն ոնք, անք, ենք վերջավորությունները,բայց ն արտահայտումեն հավաքականիմաստ,ինչպես` Գոհգորենք Գրիգորենց, Վարդանանք Վարդանանց,մերոնք մերոնց ն այլն: Այս խմբի հոլովումները կոչվում են ձեաիմաստայինհոլովումներ: Այսպեսեն նան -ում ածանցովկազմվածբայանունները`(/աշտարում, ծագում, որոշում, հեռայցումն այլն, որոնք ունեն մեկ ընդհանուր իմաստ,որ պայմանավորվածէ -ում ածանցիիմաստով:Ուրեմննշված գոյականներըձեաիմաստային հոլովմանեն պատկանում, քանի որ մի դեպքում ունեն ձնային ընդհանրություն` -ում ածանց, մեկ այլ դեպքում նան՝ իմաստայինբ̀այանուն են, վերացականգոյականներեն: Ձեն նան-ությունվերջածանց ոունեցող գոյականները, նաիմաստային րոնք միաժամանակվերացականգոյականներ են, Ձ/ու հոլովումը անորոշ դերբայիդեպքումն այլն: Երբեմն տարբերակվումէ նան պատմականհոլովումը, որը բնորոշվում է պատմականզարգացմամբ, պատմականգործոններով, դրանցից են` ամուսին ամուսնու, մարդ մարդու, Աստված Աստծու, դար դարու. ինչպես նան` մուկ մ/ան, ծուկ ձկան, դուռ հուսո, պատիվ պատվո, դուստր դռան, կամ` սուգ սգո, հույս դստեր ն նման ձները: -

--

--

-

-

-

-

--

-

--

ԶՈՒԳԱՁԵՎՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

-

-

-

-

ՀՈԼՈՎՄԱՆ ՎԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

Գոյականներիհոլովմանժամանակհաճախմիննույն բառը կաարտահայտվելտարբերհոլովաձներովն պատկանելայս կամ այնհոլովմանը,որը ն համարվումէ հոլովականզուգաձնություն: Մ. Ասատրյանը նկատումէ, որ լեզվում հոլովական զուգաձնութԷ ժամանակայուններիառկայությունը հիմնականում բացատիվում կից հայերենի// հոլովմանգերիշխողդիրքով,ձնային,իմաստային, ձնաիմաստայինհոլովումների փոխներգործությամբ, ինչպես նան ժամանակակից հոլովման հայերենի ձներին զուգահեռգրաբարյան րող է

հոլովական ձեերիառկայությամբ""։ են սեՎոլովական զուգաձնությունները հիմնականում նկատելի ռական, բացառական, գործիական հոլովներում, ինչպես` տիական, սեռական, տրականում.

Մ. Ասատրյան,նշվ.աշխ., էջ 92:

ծագում ծագմանչծագումի, կատարում կատարԱնի մանչկատարումի, դասում դասման/դասումի, բեռ բեռան//բեռի, ծունկ ծնկանչծնկի ն այլն: Ի/ու/ի այրի այրուշայրիի, Մեղրի Մեղրու/Մեղրիին այլն: Ու/ա/ք սյուն սյանչնյունի, ձյուն ձյանճձյունի ն այլն: ժամ ժամվա//ժամի Վա/ք օր -Օրվա//Թթրի, ն այլն: փախուստ փախստյան/փախուստի,հանգիստ Յանի հանգստյանչ/հանգստի,գալուստ գալստյան/գալուստիսկեսուր, սկեսրոջց//սկեսուրի, ընկեր Ոջ/ի տալ տալոջ//տալլի, ընկերոջ//ընկերի ն այլն: Բացառականումն գործիականում. Ուց/ից- այս զուգաձնություննառաջանումէ ու հոլովման բառերի բացառականիդեպքում, քանի որ հ/ու հերթագայությամբկազմոՍվող բառերը ստանում են -ուց վերջավորություն, ինչպես` ուր կուց, գինի- գինուց, բայց Անի- Անուց, Անիից, Մեղրի Սեռրիից,Քենեդի-- Քենեդուց-- Քենեդիիցն այլն: Բացառականում զուգաձնություններեն առաջանում ըստ տարահիմքկազմությունների, այսինքն` բացառական հոլովը մի դեպքում կարող է կազմվել տրականից,մեկ այլ դեպքում` ուղղականից, ինչպես` օր օոհց, օրվանից, առավոտ առավոտից առավոտվանից,ընկեր ընկերոջից/ընկերից,շուն-- շնից/շանիցն այլն: Գործիականհոլովով զուգաձնություններեն առաջանում հատկապես -ում ն ություն ածանցներով կազմության դեպքում, որոնք կարողեն կազմվել -ք ն -ոլ/ վերջավորություններով,ինչպես` ծագում ծագմամբ ծագումով, շարժում շարժմամբ շարժումով, ըստ որում` այստեղ առաջին դեպքումգործիականըկազմվում է տրականից, իսկ երկրորդդեպքում` ուղղականից.,նույն ձեով նան` քաջություն քաջությամբ քաջությունով, մեծություն մեծությամբ մեծությունով,հերոսություն հերոսությամբ հերոսությունով: Ի վերջավորությամբու հոլովման պատկանող մի շարք գոյականներգործիականումր վերջնահնչյունը երբեմն պահպանումեն, իսկ երբեմն` ոչ, ինչպես` ապակի ապակիույ/ապակով, այգի այգով/այգիով,ոսկի ոսկով//ոսկիովն այլն: -

-

-

-

-

--

-

-

-

--

-

-

--

-

-

-

-

-

-

-

-

--

-

-

--

Սեղրո

-

-

-

-

-

--

-

-

-

--

-

-

-

-

--

ԳՈՅԱԿԱՆԻ ԱՌՄԱՆ ՔԵՐԱԿԱՆԱԿԱՆ ԿԱՐԳԸ

Գոյականի առման քերականական կարգը տարբերակվում է երկու տարատեսակներովո̀րոշյալի, անորոշի ն անձի ու իրի կամ անձի ն ոչ անձի: Ըստ որում` երկու քերականականկարգերնէլ որոշվում

հակադրությամբ: Որոշյալի, անորոշի(կամ առկայացման)կարգը հենվում է գոյանրանց փոխհարաբեկաններիընդհանուրն մասնավորիմաստների, որ աշխարհի առարկաներնու վրա, քանի արտաքին րությունների են երնույթները մեզ ներկայանում իբրն հայտնի, ծանոթ, մասնակի, կամ իբրն ոչ հայտնի, ոչ ծանոթ ն ընդհանուրիրողություններ: Գոյականի որոշյալ առումը ցույց է տալիս խոսողին հայտնի, ծանոթ կամ մասնակիառարկաներ,հասկացություններ,այն արտահայտվում է քերականականտարբեր միջոցներովն ամենից առաջ ը ն Օհոդերով: Ըստ որում` նշված հոդերը Ժամանակակիցհայերենում դրվում են միայնուղղականն տրական հոլովներիվրա, Ո հոդը դրվում է բաղաձայնովվերջացող բառերիվրա (փակ վանկ), իսկ ( հոդը` ձայնավորով վերջացող գոյականներիվրա (բաց վանկ), ինչպես` ժառլը), Քար(ը), աշակերտլը),այգի(ն), առու(ն), կատու(ն), արքալն)ն այլն: Գոյականները հիմնականում որոշյալ առումովեն գործածվում,երբ ա) Սեռական հոլովի հետ են կապվում ն իբրն հատկացյալ են գործածվում խոսքում, օրինակ` Սպիտակփաթիլները իջնում էին տանիքներիվրա, մարդկանցգլխին, ուսերին, ձիերի մեջքին, ծառերի ճյուղերին ու հեռագրաթելերին: բ) Այս, այդ, այն, սույն, նույն, բոլոր, ամբողջ, ողջ ն այլ ցուցական դերանուններովարտահայտվածորոշիչ են ստանում, ինչպես` Եվ համբուրիր մամռոտ այս ժայռը: Այդ վարքը ուներ ահագին հարստություն:Բոլոր լծակներըանտառապահիձեռքին էինգ) Առանց բացառության որոշյալ առմամբ են արտահայտվում ցուցական, ստացական,դիմորոշ հոդերով գործածվող գոյականները, ինչպես` գրրքս (իմ գիրքը), ընկերս (իմ ընկերը), մենք ուսանողներ(ը)ս, դութ աշակերտներդ,օրերս (այս օրերը), աշխարհքս (այս աշխարհքը) ն այլն: Գոյականներիանորոշ առումը հակադրվումէ որոշյալ առմանը ն արտահայտվումէ ձեաբանականերկու միջոցով` առանց համապատասխան հոդերի ն մհ անորոշ հոդով: Գոյականն անորոշ առումով է գործածվում,երբ առարկանծանոթ, հայտնիչէ խոսողինն կամ են

-

որի մասին հաղորդվումէ առաջինանգամ,օրինակ:Քնքշաբույր ծաղկանցհրեղեն խաղով ժատում են նորից անտառ ու ծորվյկ:Նա սիրում որնիր երգ ու ծաղիկ, կամ` որոշիչ լրացում է ստանում ռրնվ.՛հնչ-որ, ինչպես` ճ/յդ ցե, այլ, որոշ, ուրիշ, իմն ն նման անորոշ դերանուններով, ինչ-որ հաճամասը որնէ զինվոր չպիտի իմանար: Շենքին մոտեցավ ամեն ժամ: Նա օր, էր այդ մասին յուրաքանչյուր խորհում խորդ: առման կարնոր միջոԱնորոշ արտահայտությանձենաբանական ցը մի անորոշ հոդն է, որը ծագում է մր թվականից: հ անորոշ հոդը ն մի թվականը ժամանակակիցհայերենում ձնով ն դիրքով տարբերակվածչեն, նրանք հաճախ տարբերակվումեն շեշտով. սովորաբար մ/ի-նորպես թվական շեշտ է կրում, իսկ որպես անորոշ հոդ շեշտ չի կրում կամ արտասանվում է թույլ շեշտով, ինչպես` Նա մի՛ընկեր ն Նա մի ընկեր ունի, Մի՛ մարդ տեսա: ունի Ինչպես նկատում է Մ. Ասատրյանը,մր հոդի հիմնականնշանակություննայն է, որ գոյականի ընդհանուր իմաստը կոնկրետացնում, մասնավորումէ եզակի, անհատ առարկայի շուրջը, ինչպես` տուն մի տուն, մարդ մի մարդ, ծառ մի ծառ, կին մի կինն այլն, ապա՝ որոշիչ հոդով գործածվածգոյականը ցույց ք տալիս տվյալ տեսակի մի որոշակի առարկա, ն այլ առարկայի ընտրությունըբացառված է, ինչպես` «Չոռքը տուր, Աթոռըվերցրու՛ն նայիր,իսկ մի անորոշ հոդով գործածված գոյականը ցույց է տալիս պատահած առարկան` որպեստվյալ տեսակիմեջ մտնողառարկաներիվմեկը, ինչպես` «Մի գիրքտուր», «Սի աթոռ վերցրու՛ն նայիր»: Ինչպես արդեննշել ենք, անորոշ առումն արտահայտվումէ համապատասխան հոդերի բացակայությամբ(մարդ,/սնձոր, այգի)ն մի անորոշհոդով, որոնք ն այս առումովհավասարարժեքչեն, քանի որ դուրս անհոդ ձները նշանակում են տվյալ հասկապակցությունից կացությունը,ինչպես` մարդ, /ննձծոր,իսկ մհ հոդով ձները` տվյալ հասկացությանմեջ մտնող եզակի առարկան,որն անծանոթ է, ինչպես` մի.մարդ, մի խնծոր: Մյուս կողմից` անհոդգոյականը, երբ եզակի է, շատ դեպքերում անտարբեր է թվի քերականական կարգի նկատմամբն հոգնակի իմաստովես կարող է ըմբռնվել, օրինակ` Դուրս եկա փողոց, մարդ տեսա: Նա խնծոր գնեց ն այլն: Մի անորոշ հոդը սովորաբար հոգնակի թվով գոյականներիհետ կիրառվել չի կարող, բացառություններ կան ժողովրդախոսակցականլեզվում, ինչպես` Սի խոսքեր ասաց, որ մի փութ մեղրով չէհն ուտվի»77 -

-

Մ.

--

-

Ասատրյան,նշվ. աշխ. էջ 107-108:

Բացի անորոշ հոդի կիրառությունից` մի բառն ունի նան մի շարք այլ կիրառություններ,որոնք որոշյալի ու անորոշի կարգի հետ կապ չունեն: Այսպես` 1. Մի բառով կազմվում են մի քանի կայուն բառակապակցություններ` մհ Քիչ, մի փոքր, մի քանի, մի գլուխ ն այլն: 2. Դրվելով թվականներիվրա` ցույց է տալիս տվյալ թվով արտահայտված մոտավորքանակություն,օրինակ` Սի տասը հոգի կլինեին: Սիքսան մարդէր հավաքվել: 3. Ժողովրդախոսակցական լեզվում դրվում է նան բայերի դրական հրամայականին ըղձականեղանակիձների վրա: Այս դեպքում մի մասնիկը ոչ թե արգելական հրամայականի, այլ մեղմականիիմաստ ունի, ինչպես` (հ ասա` իմանամ-Սի գնա տես` ինչ եղան: Սի տես, ոնց է կանչում: Այս ձները հավանաբարառաջացել են անգամ կամ հատ բառերի սղումով:՛"

ԱՆՁԻ ԵՎ ԻՐԻ (ՈՉ ԱՆՁԻ) ՔԵՐԱԿԱՆԱԿԱՆ ԿԱՐԳԸ

Ժամանակակիցհայերենում տարբերակվումէ անձի ն իրի քերականականկարգը, որը չի եղել ինչպեսգրաբարում,այնպես ն միջին հայերենում: Այն ձենաբանորեն արտահայտվումէ հայցականհոանձ լովով, այսինքն` ցույց տվող գոյականներըհայցականհոլովում ստանում են տրականաձնվերջավորություն, ուղիղ խնդրի դեպքում ինչպես` Մայրը սիրում է աղջկան,իսկ իր ցույց տվող գոյականները՝ ուղղականաձն` Տռանճսիրում է իր հայրենիքը: Քանի որ գոյականները բազմաթիվու բազմաքանակ առարկաեն ներ ցույց տալիս, ուստի ն բաժանվում են անշունչների ն շնչավորների,իսկ վերջիններսէլ` անձերին ոչ անձերի: Այս առումով հայերենում կունենանք գոյականներիերեք խումբ` միայն անձ ցույց տվող գոյականներ,որոնք պատասխանումեն ռ՞վհարցին, միայն իր, առարկա ցույց տվող գոյականներ, որոնք պատասխանում են /հ՛2չ հարցին ն գոյականներ, որոնք շնչավոր են, բայց ո՛չ անձ են, ո՛չ իր ն պատասխանումեն նչ հարցին, չեն կարող պատկանելիր ցույց տվող գոյականներիշարքին: Ուստին այս խմբի մեջ մտնող գոյականները,որոնք կենդանիների,թռչունների անվանումներ են, համարվում են ոչ անձ ցույց տվող գոյականներ: Այս նշվ. աշխ., էջ

110:

առումով հիշյալ քերականականկարգը հաճախ կոչում են նան անձի ն ոչ անձիքերականականկարգ: Ժամանակակիցհայերենումմիայն անձի անուններնեն, որ անձի առում են ունենում ն պատասխանումո՛/ հարցին` ի տարբերություն ռուսերենի,որտեղ Դ՛/ հարցինպատասխանումեն նան կենդանիների (շնչավոր)անունները(ո՞վ՝ մարդը,տղան, ձին,շունը, կաքավըն այլ`:

Տրական հոջովովգործածվելով`կենդանիներիանուններըանձի չեն ստանում, այլ արտահայտումեն շնչավորիառում ն հաճախ դրանքմտածվում են ոչ թե որպեսանձ, այլ մտածվումեն որպեսշնչավոր` այսպիսով դրսնորելովանշունչ առարկաներիշնչավոր առում, ինչպես`Մերաքլորին եմ փնտրումկամ՝սիրում եմ իմ շնիկին«Մյուս կողմից,- նկատումէ Մ. Ասատրյանը,-ե՛ անձերի,ն՛ կենդանիների,ն՛ իրերի անունները գործածվելով ուղղականով` միավորվում են մի խմբի մեջ ն հավասարապեսպատասխանելով/՛ճչ հարցին`արտահայտում են իրի, անշունչի առում: Այսպես` Ի՛նչ տեսար հարցի պատասխանը հավասարապեսկարող է լինել ն՛ իրի, ն՛ կենդանու, ն՛ անձի անուն, ինչպես` տեսա քաղաք, ծով, նավ, զ ինվոր, նավաստի, աղջիկն այլն: Արդիհայերենումմեկ հակադրվումեն անձերըն ոչ անձերը,մեկ նոչ շնչավորները(իրերը)): կ՝ շնչավորները(անձերնու կենդանիները Ուրեմն` ժամանակակիցհայերենում դրսնեորվումեն անձի, շնչավորին անշունչի առումներ: ա) Անձի անունների տրականհոլովով արտահայտված ուղիղ է ո՛ւմհարցին: խնդիրըդրսնորումէ անձիառում ն պատասխանում ն բ) Կենդանիների իրերի անուններիտրականովարտահայտված ուղիղ խնդիրըարտահայտումէ շնչավորի առում` պատասխանելովհնչհ՞նհարցին: ն անձերիանունների գ) Իրերի, կենդանիների ուղղականով արտահայտվածուղիղ խնդիրըարտահայտումէ անշունչի (իրի) առում` պատասխանելով /'՞ճչ հարցին»"": առում

ԳՈՅԱԿԱՆՆԵՐԻ

ԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

կազմությանգոյականճեիըլինում են պարզ: ածանցավոր Պարզ են այն գոյականները, որոնք կազմվածեն միայն մեկ ձնույթից(արմատից),ինչպեսՔ̀ահ, տուն, ժառ,այգի, քաղաթ: Ըստ

ն բարդ:

Նշվ.

աշխ., էջ 114:

Ածանցավորեն այն գոյականները,որոնք կազմվումեն մեկ արմատով ն մեկ կամ ավելի ածանցներով: Ըստ ածանցների դիրքի՝ ածանցավոր գոյականները լինում են նախածանցավոր(ճերգաղք, հակաթույն, մակերեմ), վերջածանցավոր(ճնարիչ, դարոց, առվակ, նշենի, ներածանցավոր(թռչնաբույժ, ն(արչատուն, գրականագետ) ն նախածանցավերջածանցավոր (6ներշնչում,թելադրանք, վերաբնակեցումն այլն)Բարդ գոյականները կազմվումեն արդիհայերենիբարդությանբոն ունեն կազմությանտարբերկաղապարներ, ինչպես` լոր եղանակներով ա) Համադրականբարդություն. գոյականԻչգոյականջոահարս, նան բաղհյուսական գետափ, սարալանջ, լեռնալանց, ծոցատետրը, բարդություններից` ազգուտակ, այրուծի, աղուհաց, նիստուկաց, լացուկոծ, ելնէջ ն այլն: Գոյականչբայարմատ բանասեր, զորավար, բեռնակիր, գրագող, երախտամոռ,հայասեր, դասախոս ն այլն: Սծական(կամ մակբայ) Հ բայարմատ ծանրակշիռ,դյուրահավատ, արագընթաց,շատախոս, ուղղաթիռ ն այլն: ԱծականՀգոյական մերնազգեստ, մանրանկար, մեծատառ, ն այլն: նորալուսին,հարթավայր,սնահող,իխառնաժողով ԲայահիմքՀգոյական զբոսայծի, ելակետ,բնակավայր, սահադաշտ, ընթերցասրահ,մրցահրավերն այլն: Անորոշ դերբայժգոյական մառելափայտ,պատմելաոծ, վարվելակերպ, գրելածն,մտածելակերպն այլն: բ) Վերլուծական բարդություն. հարադրություններ թն ու թիկունք, օր ու գիշեր, գիշեր -ցերեկ, ընկեր-բարեկամ, կրկնավորներ՝ մարդ-մուրդ, բան-ման, թուղթ-մուղթ: գ) Վապավումներով.(ԱԿ, ԱՄՆ, ԴԴ, ԱԺ, ԱԻՍ, ՀԴՇ, ժողկրթբաժվար, պետհամալսարան, ժողպատգամավոր,պետօպերա, ժողդատարան,խնայդրամարկղն այլն: -

--

-

-

-

--

ԱԾԱԿԱՆ ԱՆՈՒՆ

Սծական խոսքի մասի մեջ

մտնում

այն բառերը, որոնք ցույց

են

են տալիսառարկայիորակականհատկանիշները, որպիսությունը,եր-

բեմննան պատկանելություն(գեղեցիկ այգի, (անաչ տերն, երկաթյա դուռ, ոսկե, մատանի, ուսանողական գարուն, մայրական սեր, ամառայինվերարկու)՛ Ինչպես երնում է բերված օրինակներից,գոյականներիվրա դրվող ն նրանց հետ գործածվողբառերը, որոնք ածականներեն, հատկանիշեն արտահայտումերկու ձեով` կամ անմիջականորեն առարկայինվերագրում են որնէ հատկանիշ (օեռեցին այգի, (անաչ տերն)կամ՝ ոչ անմիջականորեն, այսինքն`առարկայիհատկանիեն որնէ մեկ այլ առարկայիունեցած հատկանիշիմիջոշը վերագրում ցով,միջնորդավորված(տայտե դուռ, ոսկե մատանի, մայրականսեր, ամառայինվերարկու, զինվորականկարգապահություն)՝ Ըստ հատկանիշների վերագրման նշված եղանակների` ածականներըբաժանվումեն երկու խմբի`որակականն հարաբերական: Որակականածականներըցույց են տալիս առարկայի էությունից բխող ն նրանց մեջ գոյություն ունեցող անմիջականհատկանիշներ, ըստ որում` ներքին ն արտաքինհատկանիշներ,ինչպես` թույ// ուժեղ, բարակ, մաքուր, մանը, նուրբ, զվարթ, արդար, բարի, քնքուշ, կանաչ,կապույտ, մռայլ, անգույն, շվայտնայլն: Որակականածականներնիրենցհիմնականումմի շարք հատկանիշներովտարբերվումեն հարաբերական ածականներից:Դրանցիցեն՝ ա) Որակականածականներըսովորաբար ն հիմնականումունեն համեմատության աստիճաններ,ինչպես` Բարծր ավելի բարձր ամենաբարձր բարձրագույն, ազնիվ ավելի ազնիվ ամենաազնիվ ազնվագույն,գեղեցիկ ավելի գեղեցիկ ամենագեղեցիկ գեղեց(ագույնն այլն: Կան որակականածականներ,որոնք համեմատությանաստիճաններչեն կազմում, քանի որ դրանք արտահայտում են կայուն, անփոփոխորակականհատկանիշ,ինչպես` (ույր, տկլոր, մերկ, բոբիկ, ամուրի, հղի, ցամաք, բազում, ստերջն այլն: Վարաբերական սովորաբարհամեմատությանասածականները տիճաններ չեն կազմում,քանիոր դրանցովարտահայտվողհատկանիշը իր իմաստիպատճառովքանակականփոփոխություններկրել չի -

-

-

-

-

-

-

-

-

կարող,ինչպես՝(/աշվե,մայտյա, ծնողական,դասարանային, ամառալին, մայրական,ոսկյա ն այլն: Այստեղկան բացառություններ.մարդին, փողոցայինն նման բառերը,որոնք աստիճանաբարորակականածականներիիմաստ են արտահայտում,երբեմնկարող են ստանալ համեմատության աստիճաններ,ինչպես` ամելի մարդկային ամենամարդայլն: կային,ավելի փողոցային ամենափողոցայինն (Այսպես` Նա իմ նկատմամբցուցաբերեց ամենամարդկայինվերաբերմունք: Իր ընկերոջը վիրավորեց ամենափողոցայինարտահայտություններով)Նշված հատկանիշը այնքան բնորոշ է, որ հաճախ որակական ն հարաբերական ածականների տարբերակման միակ Ն ամենակարեորչափանիշնէ համարվել: բ) Որակական ածականներիցհամապատասխանածանցների միջոցով կազմվում են փոքրացուցիչ փաղաքշականն սաստկական քաղցրիկ, իմաստ արտահայտող ածականներ, ինչպես` քաղցր թուլխ թխլիկ, փոքր փոքրիկ,հաստ հաստլիկ, շեկ չեկլիկ, իսոր խորին, երկար երկարուկ ն այլն. ինչպես նան` կրկնավոր բարդություններ սաստկականիմաստով, մե(-մեկ, թույլ-թույլ, լավ-լավ, բարձր-բարձրն այլն: գ) Որակականածականներըսովորաբար ունենում են հակատաք, մեծ նիշներ` թեթն ծանր, (ժան -- թանկ, սառը փոքր ն այլն, են նան նրանցով հաճախ կարող կազմվել -ութ/ուն ածանցովվերացականգոյականներ` ազնճիմ ազնվություն, քաջ քաջություն, մեծ մեծություն, լավ լավությունն այլն: դ) Որակականածականներըհաճախ կարող են հանդես գալ -

-

-

--

--

-

-

-

-

-

-

-

-

--

--

-

պարագայականկիրառություններով,ինչպես` (ավը լավից հաճելի է: Սիրուններինմիշտ գերի է, արդարներինհ̀արգող: Կան՝ լավ, գեղեցիկ պարել, երգել, նվագել ն այլն: Նշված կիրառության դեպքում որակականածականներըկարող են նան հոգնակի թվով գործածվել (մեծերը, քաջերը, արդարներըՆ այլն): ե) Որակականածականներնարտահայտվումեն բառակազմական տարբեր միջոցներով ն լինում են պարզ (գեղեցիկ, լավ, կապույտ, ազնիվ), ածանցավոր (/ումավոր, գիրուկ, զորեղ), բարդ (լայնարձակ,սիրունատես,լուսապսակ), մինչդեռհարաբերականածականներըկազմճությամբ լինում են միայն բաղադրյալ ե կազմվում են տարբեր հարաբերություններարտահայտողածանցներով,ինչպես` փայտե, ոսկյա, արծաթե, ձմեռային,մայրական,հարավային,արյունոտ ն այլն: նան

Յարաբերական ածականները ցույց են տալիս միջնորդավորվածհատկանիշ, այսինքն` որեէ առարկայի հատկանիշն արտա-

հայտումեն մեկ այլ առարկային բնորոշ հատկանիշների միջոցով: Այսպես`մայտյա դուռ ն եր/աթյա դուռ արտահայտություններիմեջ դռան հատկանիշը մի դեպքում որոշվում է տայտ (հաճեմատաբար թույլ) ն ծր(/աթ (ավելի ուժեղ) առարկաներիհատկանիշների միջոցով, ձմեռային վերարկու արտահայտության մեջ վերարկու առարկայի հատկանիշըորոշվում է ծմեռ բառիմիջոցով, հարավայինքամի մեջ հարավ բառի (տաք) իմաստով ն այլն: արտահայտության Վարաբերական ածականներն արտահայտում են տարբեր բնույթի հարաբերություններ,ինչպես` տարածական,քաղաքային, գյուղական, հյումիա) Տեղային այլն: սային,հարավային, գավառական,անտառայինն բ) Ժամանակային.օարնանային,աշնանային, ցերեկային, հնաայլն: դարյան,մայիսյան, նորօրյա, արդիականն գ) Պատկանելության. մայրական, ուսանոդական,գազանային, գերբնակյան,արդիականն այլն: դ) Կազճության. ցույց են տալիս ինչից կազմված, ծագած լինելը, Ոսմ/ե,արծաթյա,երկաթյա,ադամանդե,ձյունեղեն, փայտե, բրդյա ն այլն: ե) Մի բան ունենալու կամ չունենալու, անոցավոր, մորուքավոր,հրացանավոր,անգլուխ, անտուն, անհոգին այլն: Նշենք նան, որ հարաբերական ածականների մեջ հաճախ դրսնորվումէ երկու իմաստ`առարկայականհարաբերության իմաստ ե հատկանշային-որակականիմաստ, ինչպես` մայրական սերչ-մոր սեր,լեռնայինլԾակլեռան լճակ,բրդյա վերարկուՀբրդիվերարկու--

ԱԾԱԿԱՆՆԵՐԻ

ԱՍՏԻՃԱՆՆԵՐԸ

ՀԱՄԵՄԱՏՈՒԹՅԱՆ

Համեմատությանաստիճանը ածականի քերականական կարգ

է, որով որոշվում են նրանց արտահայտածորակային հատկանիշի

տարատեսակները, որոնք, բնականաբար,հատուկ են միայն այն առարկաներին,որոնք որակային համեմատելի հատկանիշ են ցույց տալիս, ինչպես` ազնիվ ավելի ազնիվ ամենաազնիվ.գեղեցիկ ավելի գեղեցիկ ամենագեղեցիկ,լավ- ավելի լավ, ամենալավ: Ընդունված է ածականներիհամեմատության երեք աստիճան տարբերակելդ̀րական, համեմատականկամ բաղդատականն գե-

-

-

-

րադրական(ոմանք հաճախ դրական աստիճաններչեն առանձնացնում` այդ ձները համարելով ածականիուղիղ, ելակետային ձներ): ԴրականաստիԾանըածականիուղիղ ձենն է ն ցույց է տալիս առարկայիընդհանուր որակական հատկանիշ, այն մյուս աստիճաններից տարբերվում է նրանով, որ դրականի դեպքում արտահայտվում է բացարձակհատկանիշ, հատկանիշառանց համեմատության, բարի մարդն այլն: ինչպես` օեղեցիկ այգի, մեծ քաղաք, Բաղդատականաստիճանըցույց է տալիս առարկայիորակական հատկանիշի ավել կամ պակաս լինելը` նույն կամ այլ առարկայի համանման կամ տարբեր հատկանիշիհամեմատությամբ: Ածականիբաղդատականաստիճանըկազմվում է տարբերեղանակներով:Ավելի տարածվածն գործուն է վերլուծականեղանակով կազմությունը`դրական աստիճանիվրա ավելացնելով ավելի բառը (մակբայ),ինչպես` ավելիգեղեցիկ,ավելիգրավիչ,ավելիբարձրնայլն: Բաղդատականաստիճան է կազմվում նան գոյականի բացառական հոլովի ն ածականի առդրումով,ինչպես` սրրուց հզոր, բայխտից քաղցր, քրոջից գեղեցիկ, Մասիսից բարձր, Սնանից պղտոր, ինչպես նան՝ քանՀուղղական կապակցությամբ,ինչպես` ձ/ռ/ուծըուժեղ է քան վագրը, Անահիտըգեղեցիկ է քան Անուշը: Գերադրականաստիճանը ցույց է տալիս առարկայի տվյալ հատկանիշի գերազանցությունը, ամենաբարձր աստիճանը նույն կամ այլ առարկայիբաղդատականհատկանիշիհամեմատությամբն կազմվում է երկու եղանակով. ա) Ածականիդրական աստիճանիվրա ավելանում է ամեն(ա) մասնիկը համադրական եղանակով` օեղեցիկ ամենագեղեցիկ, բարի ամենաբարի,զգայուն ամենազգայուն, ազնիվ ամենաազճիվն գույն վերջամասնիկով,ինչպես` ազնիվ ազնվագույն, բարձր ամենաբարձր բարձրագույն, գեղեցիկ ամենագեղեցիկ գեղեցկագույն, լավ ամենալավ լավագույն ն այլն: -

-

-

-

-

-

-

-

-

-

--

ԱԾԱԿԱՆՆԵՐԻ ԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

կազմության ածականներըլինում են պարզ, ածանցավորն բարդ: Պարզ են այն ածականները,որոնք կազմված են մեկ հիմնական ձնույթից կամ արմատիցկա՛մ արդի լեզվական զգացողությամբ իբրն այդպիսինըմբռնվող արմատից, ինչպես` ազատ, թեթն, թույլ. առատ, բազում, հարթ, հորդ, չքնաղ, ծանր, կարմիր, գեղեցիկ,բարդ, Ըստ

ազնիվն այլն: Ածանցավոր են այն ածականները,որոնք կազմված են բառակազմական ձնույթներովկամ ածանցներով:Ածանցավորաեն լինում նախածանցավորն վերջածանցավոր: ծականները Նախածանցավորածականներըկազմվում են մեկ հիմնական ըստ որում՝ այդ նախաձնույթիցն մեկ կամ ավելի նախածանցներից, են ինչպես ժխտական, այնպես ն դրական, հասծանցներըլինում տատական,ինչպես` անտուն, տհաս, չտես, չբեր, դժբախտ, տգետ, տհաճ, տաիաբնակ, արտահերթ,ենթադաս,հակադարձ,հարակիցն ածականներըկազմվում են վերջածանցնեայլն: Վերջածանցավոր րով, որոնք ե՛ իճաստապես,ն՛ թե քանակով ու գործածությամբգերազանցումեն նախածանցավորածականներին:Դրանցիցեն` ճրրե(ի, բնական,լեզվանի, դեղնավուն, կիսատ, պոչատ, գունավոր, ոսկյա, կնճռոտ,խոհուն, թիկնավետ,քաղցրավուն, ազնվագույն, չքեղ ն այլն: Ածականներիկազմության մեջ զգալի դեր ունի բարդությունն իր տարբեր տեսակներով,ուր մեծ տարածում ունի համադրական բարդությունը: Վամադրականբարդությամբկազմվածածականները կարողեն ունենալ հետեյալ հիմնական կաղապարները: ա) Գոյականչգոյական. մարդագույն, այիքաձն, արծվաքիթ, առյուծասիրտ,ձյունագագաթ նայլն: բ) ԱծականՀչգոյական. ամրակազմ,տաքարյուն, փափկասիրտ, բարակիրան,կարմրաթուշն այլն: գ) ԹվականՀգոյական.հնգաթն, եռաձայն, երկսյուն, յոթնաստիճան, քառագագաթն այլն: դ) ԴերանունչՒգոյական.այյատեսակ, ինքնագլույխ, ճակ, նույնածն ն այլն: ե) Գոյականչբայահիմք. օործիմաց, բերքատու, մարդատյաց, Քնաբեր,ազգուրաց, փառազուրկ,ականազարդ նայլն: զ) ԱծականծԺածական. մեռմանուշ, լիառատ, քաջահմուտ, լայճարձակ,վատառողջ,քաջարին այլն: է) Ածական(մակբայ)ծԺբայահիմք. (արճատն, սրընթաց, վաղահաս, ուղղաձիգ, խստապահանջ, բարձրախոս, արագընթաց, դանդաղաշարժ,խորիմաստ ն այլն: Ժամանակակից հայերենում ածականներ են կազմվում նան վերլուծականբարդություններով,հատկապեսկրկնավոր` «ն-ն, սիրուն-սիրուն 6ալվան-ալվան, կապույտ-կապույտ, գունդ-գունդ, փունջ-լփունջ,գույն-գույն ն այլն, ինչպես նան` հարադրական ն

/ուրօր

բաղհյուսական մի շարք բարդություններով,ինչպես` ճար ու քարի, կոշտ ու կոպիտ, ցաք ու ցրիվ, ջարդ ու ուրդ (ծառեր), հեռու-մոտիկ, ավել-պակաս, անթիվ-անհամար նայլն:

ԱԾԱԿԱՆՆԵՐԻ ԳՈՐԾԱԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԽՈՍՔՈՒՄ

Ածականանունը չթեքվող խոսքի մաս է, այն խոսքի մեջ հանդես է գալիս շարահյուսականմի շարք կիրառություններով,որոնք պայմանավորվածեն նրա խոսքիմասայինիմաստով: Սծականըհիմնականումդրվում է գոյականի վրա ն կատարում որոշչի պաշտոն, ինչպես` չքնաղագեղ ոգիներ, արնահամբառ, հեզաԾկուն պար, փոթորկայինգիշեր, գարնանային, հովասուն, նադաղ առավոտ,արծաթյաբանալի, մայրականսեր ն այլն: Վանդեսէ գալիս նան իբրն ստորոգելի կամ ստորոգելիական վերադիր, ինչպես` Գեռեցին(ո այդ առավոտը: Նրաընկերը նիհար էր ու բարձրահասակ: Օդը մեղմ էր ու տաքուկ- Նրա մատանինոսկյա էր: Որակականածականներըկարող են արտահայտելնան գործողության հատկանիշ ե հադես գալ որպես ձնի պարագա, ինչպես` Տ/նուր մեռնում (ին կապուտաչյա երազները խաղաղ անցիր, զվարթ անցի՛րքո ճամփեն:Նա անհույս ու խոր լաց էր լինում: Ածականներըկարող են գործածվելփոխանվանաբարս̀տանալով ք որոշիչ հոդ, թվի, հոլովի քերականական կարգեր ն այս դեպքում խոսքի մեջ հանդես են գալիս գոյականին բնորոշ շարահյուսական բոլոր պաշտոններով (ենթակա, խնդիր Նե այլն): Օրինակ Գեղեցիկըհաճելի է: Նրանքհիանումէին կապույտով:

ԹՎԱԿԱՆ

ԱՆՈՒՆ

Թվականն իբրն առանձինխոսքի մաս հայ քերականագիտության մեջ երկար Ժամանակչի տարբերակվել ն համարվել է ածական կամանուն խոսքի մասիմի բաղադրիչ,քանի որ նրանք ես ածականներինման գործածվում են գոյականներիհետ որպես որոշիչ ն ածականներիցտարբերվում միայն ընդհանուր իմաստով, այն է` ցույց են տալիս առարկայիքանակական հատկանիշ: Սակայն նկատի ունենալովթվականներիոչ թե շարահյուսականկիրառությունը խոսքում. այլ նրանց բառայինընդհանուրիմաստը,թվական անունը տարբերակվումէ իբրն առանձին խոսքի մաս: Ուրեմն` թվական են համարվում այն բառերը, որոնք ցույց են տալիս առարկաներիորոշակի տարբերակվածքանակային թիվ. կարգ,հավասար բաշխում ն կաճ թվի աճբողջ մաս: Ձնաբանորեն թվականը բնորոշվում է որպես չթեքվող խոսքի ճաս ն գոյականների վրա դրվուճ է ուղիղ. անփոփոխ ձեով. իսկ շարահյուսորեն` նրանով. որ ածակւսնի նճան գործածվում է գոյականի հետ որպես որոշիչ (հինգ ուսանող, երկրորդ դասարան, վեցական զինվոր.երրորդ /խումբն այլն)Թվականներըլինում են քանակական,դասական, բաշխականն

կոտորակային: Քանակական կաճ բացարձակթվականները ցույց են տալիս կոնկրետթիվ. առարկաների քանակ, որոնց ճիջուկը կազճուճ են 1-ից, ճինչն 10-ը նշանակող թվականներըն որոնք, սկիզբ առնելը: հնդեվրոպականհիմք լեզվից. պահպանվել են հայոց լեզվի բոլոր փուլերում: Բացարձակ թվականներն արտահայտվում են սահմանափակ թվովբառերով` մեկ, երկու. երեք, չորս, հինգ. վեց, յոթ, ութ, ինն (ինը). տասը. հարյուր, հազար ն եվրոպականլեզուներից փոխառյալ` ժրլիոն, միլիարդ: Ք:սնանանան թվականներըգրվում են բառերով (ճեկ. Երկու. երեք. հինգ ինը, տասնմեկ. քառասունութ. ինը հարյուր ն այլն, թվային նշաններուլ(1.2.5, 70.27.99). այբուբենի տառերով (ա-7, Բ-2. Թ-9 ժ-10, 0-50, 6-200. օ- 1000 ն այլն). ինչպես նան խառը` թվերով ու բա255

ռերով ու թվերով (100 հազար քսանհինգ, 500 հազար 600հարյուր քսանմեկ ն այլն)"

Դասականթվականներըգույց են տալիս առարկաների հաջորդական դասը ն կարգը, կազմվում են քանակականթվականներից ն -րորդ, -երորդ մասնիկներով,ինչպես` երկրորդ, երրորդ, հարյուրերորդ, տասներորդ,իննսուներորդն այլն, բացի մել թվականից, որ լինում է առաջին: Դասականթվականներըգրավորարտահայտվումեն. ա) Բառերով. ճոռրորդ, երրորդ, տասներորդ, հարյուրերորդ, հարյուր հիսունհինգերորդ,հազարինը հարյուր ութսուներորդ,յոթանասունվեցերորդն այլն: բ) Արաբական թվանշաններով,որոնցից հետո գծիկով -րդ է գրվում. 2-րդ, 7-րդ, 70-րդ, 65-րդ, 107-րդնայլն: գ. Վռոմեականթվանշաններով. 2-ոդչՀ// 3- րդ»///, 4- ողն, 6-րդ- Մ, տասներորդՀ: քսաներորդՀշժ: 50-րդՀլ, 100-Շ, 500-0, 7000-րդՀԻ/: 65700 դ) Վայերենիայբուբենիտառերով` ԿՀ, Բ-2 9-3 ՐՀ: Ռ51000Ն այլն, ինչպես`(/շամ/Բ, Վաղարշակ Ա, ԵրկունքԹ դարուն այլն: Հռոմեականթվանշանով արտահայտվողդասականթվականից հետո --ռդ չի գրվում, իսկ 7(մե(յ) թվականիցհետո գրվում Է -ոԸ` 7-ին: Բաշխական թվականներըցույց

են

.

հատալիսառարկաների

վասարաչափբաշխում որոշ թվային կարգով ն կազմվում են երկու եղանակով` ա) Քանակականթվականներինավելանում է -ամ//անածանցը. մեկական,երկուական,տասական,վաթսունական: բ. Նույն քանակական թվականիկրկնությամբ. մե/-մեկ, երկուերկու, տասը-տասը, քառասուն-քառասունն այլն:

Կոտորակայինեն ամբողջի ն մասի հարաբերությամբքանակ

տվող թվականները,ինչպես` (ճարանում (ա 50 ուսանող, որից մել երրորդը տղաներ են, երկու երրորդը`աղջիկներ: Կոտորակայինթվականներըմատնանշումեն ամբողջի մասերը, այդ պատճառով էլ դրանք իրենց կոնկրետ թվային բովանդակությունն ստանում են միայն խոսքի մեջ: Սովորաբար կոտորակային թվականներըկազմվում են երկու մասից` քանակական թվականից, ցույց

Ց0

16-րդ դարիցհայերըընդունում են արաբականթվանշանները:

տալիս, թե ամբողջի քանի մասն է վերցդասականթվականից(հայտարարից), որը ցույց է տալիս, թե ամբողջըքանի մասի է բաժանված: որը համարիչն է ն ցույց

է

վածն

ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻ ԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

Թվականներնըստ կազմության լինում են

պարզ,

ածանցավորն

բարդ-

`

Պարզ թվականները կազմվում են միայն արմատով, ինչպես` մեն, երկու, երեք, չորս, տաս(ը), քսան, հարյուր, հազար, միլիոն, միլիարդԱծանցավոր թվականներընախ տասնյակների անվանումներն են` երեսուն, քառասուն, հիսուն, վաթսուն, յոթանասուն, ութսուն, իննսուն, որտեղ սուն ճասնիկը նախապեսնշանակել է «աս, բայց հետագայումկորցրել է իր ինճաստըն վերածվելտասնավորներկազմողմասնիկի: Ածանցավորեն նան դասական ն բաշխական թվականները, որոնցիցառաջիններըկազմվում են -ոռռրդ կամ -երորդ ածանցներով, ըստ որում -ռոոդ ածանց են ստանուվ երու, երեք, չորս թվականները` երկրորդ, երրորդ, չորրորդ, իսկ դնացածները`-ճրորդ ածանցը (հինգերորդ),վեցերորդ,իններորդ,տասներորդ,քսաներորդ ն այլն, իսկբաշխականները`-արան ածանցը` մեական, երկուական, հինգանան,տասականն այլն: Բարդեն այն թվականները,որոնք կազմվում են երկու կամ աթվական արմատներիցն հիմնականումլինում են կցական ե վելի հարադրականբարդություններ, ինչպես` կցական` տասնմեկ, տասներեք,քսանչորս, իննսունինը,հիսուներկու, վաթսունչորսն հարադրական,ինչպես` երմ/ուհարյուր, երկու հարյուր քսան, ինը հարյուր հիսունհինգ,վեց հազար հինգ հարյուր, վեզ միլիոն ութ հազար տասնմեկ,մեկ միլիարդ երեք հարյուրքսանչղրկն կրկնպվոր` մեկմեն,երկու-երկու,վեց-վեց, հինգ-հինգ ն այլն:

Թվականների հիմնական կիրադրւթյունը

տոնն է, բայց

կ

որոշչիպաշ-

ճի շարք կարող են հանդես գալ քանշար իյուսպլկան այլ կիրառություններով, ինչպես` ծոկուտարի,յոթ ծաղիկ, առաջին տաս դասարան, երկրորդ հերթ, տարի (որոշիչ), յոթ չափիր, մեկ

17"

կտրիր (պարագա), նրա գնահատականըհինգ է (ստ. վերադիր), խնդիր` (ինչն հաշվես երեք, մեկնարկը (տրվի, պարագա՝ Երեսուն տարվամեջ նա այդ բանը կատարեց: Թվականները նույնպես, հատկապեսդասական թվականները կարողեն գործածվել գոյականաբար( ք որոշյալ հոդով) ն նախադասությանմեջ հանդես գալ գոյականինբնորոշ շարահյուսականպաշտոններով,ինչպես` մռաջինը սն ձիավորնէր, երկրորդը`(ապույտը (ենթակա): Նա գլխավորեց երկրորդին, երրորդին, չորրորդին (Խնդիր) ն այլն:

ԴԵՐԱՆՈՒՆ

`

Հայ քերականագիտության մեջ դերանունն իբրե խոսքի մաս տարբեր,հաճախ նան իրարամերժսահմանումներ ու բնորոշումներ է ունեցել: Մ. Աբեղյանը,առաջնայինհամարելով բառերի շարահյուսական կիրառությունները,նրանց պաշտոնը խոսքում, դերանունը իբրե առանձին խոսքի մաս չի ընդունել, այլ նրանց առանձին տեսակներնու խմբերը դասդասել է տարբեր խոսքի մասերի մեջ: Այսպես` անձնական դերանունները ե որոշ առարկայանիշ ցուցական դերանունները համարել է գոյականներ, առարկայի ընդհանուր հատկանիշցույց տվող դերանունները՝ածականներ նայլն: Հետագայում, երբ առաջ են քաշվում խոսքի մասերի դասակարգմաննոր մոտեցումներ,բոլորովինպյլ տեսանկյունիցեն ներկայացվում դերանունը, նրա խոսքիմասայինառանձնահատկությունները, ն դերանունըուսումնասիրվումէ իբրնինքնուրույն, առանձինխոսմաս` Ըստ քի այս մոտեցման` դերանունեն իր ենթատեսակներով: կոչվում այն բառերը, որոնք ցույց են տալիս ընդհանուր, վերացական' ձեով չտարբերակված առարկա, առարկայի ն գործողության չտարբերակվածհատկանիշկամ հատկանիշիհատկանիշ:Այս առումով դերանունըհարաբերակցվումէ այն բոլոր խոսքի մասերին,որոնք ցույց են տալիս տարբերակված առարկա,առարկայի ն գործողության հատկանիշներ(գոյական,ածական,թվական,մակբայ): Ըստ նշված հանգամանքների`դերանուններընախ ն առաջ կարելի է բաժանել չորս խմբի`գոյականինհարաբերակից (ծս, դու, ճա, ն ինքը, ով այլն). ածականինհարաբերակից(այսայիսի,այնպիսի, նույն, մյուս, այլ. սույն ն այլն), թվականներինհարաբերակից (մր քանճի,այքան, նույնքան, նույնչափ, որերորդ) ն մակբայներինհադերանուններ (այսպես, այդպես, այնպես, այստեղ, այնրաբերակից երբ, ուր, ինչու ն այլն): տեղ, որտեղ, Ելնելովդերպնլլանխոսքիմասայինընդհանուր իմաստից,նրա ն շարահյուսականառպնձնահատկություններիցդ̀եձնաբանակվլն րանուններըկարելի է բաժանել կամ դասակարգելհետնյալ տեսակների` անձնական, ցուցական, փոխադարձ,հարցահարաբերական, որոշյալ, անորոշ ն ժխտական:

ԱՆՁՆԱԿԱՆ ԴԵՐԱՆՈՒՆՆԵՐ, ՆՐԱՆՑ ՀՈԼՈՎՈՒՄԸ

Անձնականեն այն դերանունները,որոնք անձ են ցույց տալիս ն արտահայտումեն դիմայինհարաբերություններ: Անձնականդերանուններնունեն դեմքի, թվի ն հոլովի քերականական կարգեր: Ժամանակակիցհայերենի անձնական դերանուններն են` ծս, դու, նա, ինքը եզակի թվում ն հոգնակի` մենք, դուք, նրանք, իրենք: Ես ինքս անձնականդերանուններըցույց են տալիս խոսողին(1-ին դեմք), Դու հնքդ` խոսակցին(2-րդ դեմք), ճա ինքը դերանունները ցույց են տալիս այն անձը, որի մասին խոսվում է (3-րդ դեմք): Գամապատասխանաբար հոգնակիթիվ են ցույց տալիս մենք, ն ինքներս,դուք, ինքներդ նրանքինքներըանձնականդերանունները: Անձնականդերանունները, ի տարբերությունանվանական հոլովումների, որոնք թեք հոլովաձներում ստանում են համապատասխան հոլովիչներ, հոլովվում են դերանվանական հոլովմամբ ն ունեն հետեյալ առանձնահատկությունները: ա. Ի տարբերություն անվանականհոլովման, որոնք հոլովիչ են ստանում, անձնականդերանուններըթեք հոլովաձներում փոխումեն իրենց արմատը, հոլովվում տարահիմք ձնով (ինչպես` ծս-իմ-ինծԻ դու-քո-քեզ ն այլն): Դերանվանականհոլովման դեւպքումսեռական ե տրական հոլովները ձեաբանորեն տարբերակվածեն, ստանում են տարբեր հոլովաձներ, ինչպես` ծճս-իժինծ,դու-քո-քեզ, իրհրեն ն այլն: գ. Դերանվանական հոլովման դեպքում գործիական, ներգոյական հոլովները կազմվում են տրական նմանվում Է տրականին: Ահա անձնականդերանուններիհոլովման

էնջըճա-նրա-նրան,

բացառական,

հոլովա

հարաժույցը

նա ինքը մենք դուք դու նրանք իրենք իմ նրա մեր ձեր իր քո նրանց իրենց ՏՐ. ին. քեզ նրան իրեն մեզ ձեզ նրանց իրենց ՀԱՅՑ. ինձ" քեզ նրան իրեն մեզ ձեզ նրանց իրենց ԲԱՑ. ինձ(ա)նից քեզ(ա)նիցնրանիցիրենիցմեզ(ա)նիցձեզ(ա)նիցնրանցից իրենցից ԳՈՐԾ. ինձ(ա)նով քեզ(ա)նովնրանովիրենով մեզ(ա)նով իրենցու՝ նրանցով ձեզ(ա)նուլ ՆԵՐԳ.ինձ(այնում քեզ(այնում ձեզ(այնում նրանցում իրենցում ՈւՂՂ ՍԵՌ.

ես

-

նրանում իրենով մեքլայքում

Նշենք նան,

որ ես, դու,

մենք, դուք դերանուններըբացառական,

գործիական,ներգոյական հոլովներում վերջավորությունիցառաջ ստանում են ճ, ան մասնիկներըն այս առումով գոյանում են զուգաձնություններՌ̀նծնից//ինձանից,ինձնով/ինձանով, ինձնում/ինձանում ն այլն:

Անձնական դերանունները նախադասությանմեջ հանդես են գալիսգոյականինհատուկ շարահյուսականպաշտոններովինչպես` ենթակա`ծս քեզ սիրում եմ, դու դեռ չես մեռել, ես ամենուրեքքեզ եմ որոնում, ինքդ գիտես այդ բոլորը, հիատկացուցիչն̀ա իր գործի (ավագույն վարպետն է. խնդիր` ես նայում եմ քեզ, հարգում ու սիրում, ես քեզնից դառնացածհեռացա, ես քեզնից հեռացա ու լացի ն այլն:

ՑՈՒՑԱԿԱՆ ԴԵՐԱՆՈՒՆՆԵՐ

Ցուցական են այն դերանունները, որոնք ցույց են տալիս չտարչտարբերակվածառարկա,առարկայինեգործողությանընդհացուիր, բերակվածհատկանիշ ն կարող են դրանք մատնացույց անել տարածականկամ ժամանակայինհարաբերությամբ: դերանուններըհարաբերակցվումեն գոյականներին, Ցուցակար ածականներինն մակբայներին: են սա, դա, նա ն սրանց համաԳոյպկանին հարաբերակցվում հոգնակիի(սրանք,դրանք, նրանք) ձները: պատասխան Նշված դերանուններըցույց են տալիս խոսողին (սա, մռանք), (շյա, դրանք) ն խոսողիցու խոսակցիցհեռու գտնվող ախոսակցին ռարկպ,որ կարող է ն՛ անձ, ն՛ ոչ պճձ լինել. Օրինակ` Սա մեր տունն է գնանք մեզ հյուր ն սա էլ իմացավ համբավըկռվի: Ցուցական դերանուններիայս շարքը ես հոլովվում է դերանվանականիոլովմամբ արդենիսկ նշված բոլոր առանձնահատկություններով(սա սրա սրան սրանից սրանով սրանում, դա դրա դրանից- դրանով- դրանում, սրանք- սրլանց- սրանցից դրան - դրանցով սրանցով - սրանցում,դրանք- դրանց- դրանց ն այլն): "`

թվականնկբին,

-

-

-

-

-

-

-

-

-

Դրանցում

դրանցից .

Քանի որ այս դերանուններըարտահայտումեն առարկայական հարաբերություն,ուստի սրանք նս նախադասությանմեջ հանդես են գալիս գոյականինհատուկ շարահյուսականպաշտոններով. Օռինակ` Սա մեր գլխինփորձանքէ բերելու (ենթակա): Դոագոյությունը բոլորին հայտնիեր (հատկացուցիչ): Դաշտում մեր փնտրածըսա էր (ստորոգելի): Զինվորներըսրան մի լավ դաս տվին: Դրանիցէր սկսվում ամեն ինչ (խնդիր): Այս, այդ, այն ցուցական դերանուններըհիմնականումհարաբերակցում են ածականներին,բայց երբեմն կարող են առարկայական նշանակությունունենալ` շփման եզրեր ունենալով սա, դա, նա դերանուններիհետ: Դերանուններիայս շարքը հիմնականումդրվում է գոյականների վրա ն արտահայտումորոշչի շարահյուսականպաշտոն. Օրինակ` Նա հավատում է այն օրերիպատմությանը: Այս աշխարհումոչինչ չկա զարմանալի: հարաբերակցումեն այսպիսի, այդպիսի,այնպիԱծականներին մի, նույնպիսի, սույն.,..նույնցուցականդերանունները, որոնք դրվում են գոյականներիվրա, ցույց են տալիս առարկայիորակականհատկանիշ ն հանդեսգալիս որոշչի պաշտոնով. Օրինակ` ճ/սպիսիօրեր մենք շատ ենք Այդպիսիերգեր դեռ շատ են լսվելու: Սույն հարցը ենթակաէ քննարկման ն այլն: Թվականներինհարաբերակցումեն հետնյալ ցուցական դերանունները` այսքան, այդքան, նույնքան, այսչափ,'պյդչափ,այնչափ, նույնչափ, որոնք դրվում են ն գոյականների,:ն՛բայերի վրա ն'հանդես գալիս որոշչի, չափ ու քանակիպարագայիպաշտոններով. Օրինակ` ճԱյսքան գերմանացիներչէր տեսել երբեք: Նույնքան ուսանողներկան մեր մասնաշենքում: Այդքան կարդալուցնա շուտ էր հոգնում: Նույնքան աշխատեցնա նան հաջորդ օրը ն այլն: են Մակբայներինիարաբերակցում ցուցական դերանուններ. ա) Ձնի այսպես,այդպես, այնպես, նուններընախադասության մեջ լինում են ձեի պարագպ. Օրինակ` Այսպեսխոսեց, այդպեսպատմեցմեր հերոսը: Նույնպես խոսեց նան հաջորդհռետորը. :

տեսել-

"

իմաստով

հետեյալ

նույնպես դերա-

բ) Չափ ու քանակի իմաստով` այսքան, այդքան, այնքան,նույնքան,այսչափ,նույնչափ դերանուններընախադասությանմեջ լինում են չափ ու

քանակի պարագա. Օրինակ` Նա երբեք այդքան չէր խոսել, ո՞վ նրա մեջ ներշնչեց այդչափանվեհերություն:Այսքանխոսելուց նա ոգնորվել էր: գ) Տեղի իմաստով` այստեղ, այդտեղ,այնտեղ. դերանունները նախադասությանմեջ լինում են տեղի պարագա. Ինչպես` Այստեղոչինչ չկա անհասկանալիԱյնտեղլավ էր, զով ու խոտառատ: Ինչպես երնում է բերված օրինակներից, հիշյալ դերանունները կազմությամբբաղադրյալ են ն նրանց հիմքում ընկած են այս, այդ, այնցուցականները,որոնց վրա ավելանում են տեղ, չափ գոյականներնու ս/ես,քան կապերը:

ՓՈԽԱԴԱՐՁ

ԴԵՐԱՆՈՒՆՆԵՐ

Փոխադարձ դերանունները ցույց են տալիս փոխադարձաբար իրար հետ կապվածառարկաներ:Դրանքեն` միմյանց,իրար, մեկմեդերանուններըհարաբերակցումեն գոյականներին, կու:Փոխադարձ գործածվում հոգնակի նշանակությամբ, զուրկ են ուղղական հոլովաձնից, սեռական, տրպկան,հայցական հոլովները կազմում են ձներով: միանման քերակակակպը

հոլովմանհարացույցը. դերանըլնների

Փոխադարձ ՈՒՂՂ. ՍԵՌ.

--

միմյանցիրարմեկմեկու(մեկմեկի) միմյանց իրար մեկմեկու ՀԱՅՑ. միմյանց իրար մեկմեկու ԲԱՑ. միմյանցիցիրարից մեկմեկուց ԳՈՐԾ. միմյանցով իրարովմեկմեկով ՆԵՐԳ. միմյանցումիրարումմեկմեկու Փոխադարձդերանուններընախադասությանմեջ հանդես են գալիս գոյականին հատուկ շարահյուսական պաշտոններով` բացի ենթակայից, քանի որ սրանքուղղականհոլովաձն չունեն: Ինչպես` Երուսնէլ ճանաչում են միմյանց,սիրումիրար: հեռու ն այլն: Գտնվումեն միմյանցքից ՏՐ.

ՀԱՐՑԱՀԱՐԱԲԵՐԱԿԱՆ ԴԵՐԱՆՈՒՆՆԵՐ

Դերանունների այս խումբը քերականականտարբեր ուսումնաէ առանձին-առանձին, երկու տարասիրություններումներկայացվել տեսակներով` հարցական նե հարաբերական: Սակայն սրանք միենույն դերանուններն են` հնչերանգային որոշակի տարբերություններով: դերանունները ցույց են տաՀայերենի հարցահարաբերական լիս չտարբերակվածառարկա,առարկային գործողությանչտարբերակված հատկանիշ ե արտահայտվումեն նույն բառի երկու ձնով՝ հարցումով ե առանց հարցման: Դրանք են` ու/, հնչ, որ երբ, ինչպես, ինչքան, ինչչափ, ինչու, ինչպիսի, որերորդ, որտեղ, երբ, ուր, քանի: Նույն դերանունները կարող են արտահայտվելնան հարցմամբ ե համարվում են հարցական դերանուններ: Դերանունների այս խումբը արտահայտվումէ միենույն բառույթով, որից ե պարզ է դառնում, որ հարցական դերանուններիհամար հիմք են ծառայում հարաբերականդերանունները: Վարցական նե հարաբերական դերանունները քերականորեն տարբերվում են միմյանցից, հարաբերակցվում են տարբեր խոսքի մասերի ե հանդես են գալիս շարահյուսական տարբեր պաշտոններով: Գոյականանվանը հարաբերակցումեն ո՞, հնչ դերանունները. առաջինը հոլովվում է դերանվանականհոլովմամբ /(/մ/ ում ումից ումով) ե արտահայտումէ հարցում անձերիմասին, իսկ /՞՛0չ դերանունը` հարցում իրի մասին, հոլովվում է անվանական հոլովմամբ (ինչ ինչի ինչից Ո՞վ դերանունը ներգոյական հոլով չունի, հոգնակինկազմում է ու/քեր ձեով, որը չի հոլովվում: Ով ն հնչ դերանուններընախադասությանմեջ հանդես են գալիս գոյականինհատուկ շարահյուսականբոլոր պաշտոններով: Ածականներինհարաբերակցվումե առարկայիչտարբերակված որակական հատկանիշ են արտահայտում` ռրա/իսի,ինչպիսի, որ, ինչ դերանունները, որոնք հիմնականում որոշչի շարահյուսական պաշտոն են կատարում. Օրինակ` Ի՞նչ արցունքներուՄհիմա հեկե(ամ, ի՞նչ խոսքերովես քեզ երգեմ: Ո՞ր կողմից եկար, որտեղի՞ցնետեցիրքո նետերը: Թվականներինհարաբերակիցեն` /նչչափ, ինչքան, որքան, որչափ, քանի, որերորդ, քանիերորդ դերանունները, որոնք ցույց են -

-

-

-

-

տալիս չտարբերակվածքանակայինն դասային հարատնություն, որոնք հանդես են գալիս հիմնականում որոշչի, երբեմն նան չափ ու քանակիպարագայի պաշտոններով.Օրինակ` Ինչքա՛ն մարդ էր հավաքվելհրապարակում:Որքանթախիծկա քո սրտում: Ինչքա՛ն, որքա՞նխմեց նա այդ ջրից: Մակբայներինհարաբերակցում են ո՛ր, ե՛րբ, ինչպե՛ս, ինչո՞ւ,

որտե՞ղ,ինչչա՛՞փ,ինչքա՛ն, ո՞րչափ,ո՞րքան,քանի՛ դերանուննե տեղի,Ժամանակի,ձեի, պատճառի,նպատակի ե չափ ու քանակի իմաստներովն նախադասությանմեջ հիմնականումլինում են պարաԵ՛րբ է գաներ. Օրինակ` Ճրդյոք ո՞ւր ես. խորհրդավոր արշալույս: լսվելու ղողանջը քո: Ինչո՛ւ ապշած ես, լճակ: Ինչպե՛ս որոշեցիր նրաինքնությունը:Ո՞րտեղորոնեմ երջանկությունըես: տարբերություն հարցական դերանունների` հարաբերականները կատարում են նան կապակցական դեր` երկրորդականկամ ստորադաս նախադասությունըկապելով գլխավորի հետ, ըստ որում, ոռ հարաբերականդերանունը պետք է տարբերել որ ստորադասականշաղկապից, որը նյութական իմաստ չի արտահայտում, չի հոլովվում ն նախադասությանանդամչի լինում: Այսպես` Մի՛թե (արող ես վերքերս բուժել, որ տիեզերքի հսկա վերքերի կաթիլներից են (հարաբերական դերանուն) Միշտ զգում ես, որ օտար աշխարհումմի վշտահար սիրտ է այրվում (ստորադասականշաղկապ): Անհրաժեշտէ տարբերակելնան նչպես, որպես հարաբերական դերանուններըհամանման կապերից:Վերջիններսհանդես են գալիս կապիխնդրիհետ ն նախադասությանմեկ անդամ են կազմում, ինչպես` Սիրտդ,որպես վառ ատրուշան,պահիր վառ: Եվ ինչպես երազ, եկա, ն՛ չկա: Ի

ՈՐՈՇՅԱԼ

ԴԵՐԱՆՈՒՆՆԵՐ

Որոշյալդերւսնունները ցույց են տալիսխոսողինհայւոկի,ձանոթ առարկակամ առարկայիհատկանիշընդհանուրառմամբ ն հարաբերակցվումեն գոյակաճին,ածականին,թվականինն մակբային: Դրանքեն` ամբողջ, ամեն, ամենայն,ամեն ինչ, ամեն մեկը, ամեն մի, ամեն ոք, ամենքը, բոլորը, յուրաքանչյուրը, յուրաքանչյուր ոք, համայն,ողջ: Ըստ իրենց ընդհանրական իմաստի դրսեորման տարբերութ265

`

յունների` որոշյալդերաճուններըկարելի է բաժանել երեք խմբի"՛. 1. Դերանուններ,որոնք ցույց են տալիս առարկաներիքանակային ամբողջությունը` չնշելով այդ ամբողջության մեջ մտնող աԴրանքեն` ամենքը, բոլորը: ռարկաներնառանձին-առանձին: 2. Դերանուններ,որոնք ցույց են տալիս առարկաներիկամ նրանց քանակի ամբողջությունը` շեշտելով ամբողջության մեջ մտնող առարկաներն առանձին-առանձին:Դրանք են` ամեն, ամեն ոք, ամեն ինչ, ամեն մեկը,յուրաքանչյուր, յուրաքանչյուրոք: Յ. Դերանուններ, որոնք ցույց են տալիս մի առանձինառարկայի ամբողջությունը:Դրանք են` ոջ, ամբողջ, համայն, ամենայն: Ըստ այս դասակարգման` որոշյալ դերանուններըբաժանվում են երկու հիմնականխմբի` հատկանշային ն առարկայական իմաստ արտահայտողների, որոնցով ե պայմանավորվածեն նրանց շարահյուսական կիրառությունները: Առարկայական իմաստարտահայտող են ն /հ.հոլովմամբ հանդես գալիս գոյակադերանուններըհոլովվում նին հատուկ շարահյուսականպաշտոններով.Ենթակւս`Բռյորն աշխատում էին որսալ այդ հայացքը: Յուրաքանչյուրը պնդում էր իր աԱմեն ոք գիտեր այդ բանը:Հատկացուցիչ` Երգ (ո սիրտը ասածը: մեն մեկի- Նսւոենք ու լանք ցավը բոլորի: Խնդիր` Մոռացել եմ ես ամենքին: Մոռանալ,մոռանալամեն ինչ, ամենքին, մոռանալ ն այլն: Վատկանշային իմաստ արտահայտող որոշյալ դերանունները հիմնականումկատարում են ոթոշչի պաշտոն.Օրինակ` (հ ամբողջ ժողովուրդ սրով մորթվեց: Ամեն մի շունչ կապրի աչքը լի այստեղ համարձակ ն այլն: գործածվելիսայս խմբի դերանունները կարող Գոյականաբար են նան գոյականին հատուկ պաշտոններ կատարել ե հանդես գալ ենթակայի. հատկացուցչի,խնդրի, պարագայի շարահյուսական պաշտոններով: ԱՆՈՐՈՇ

ԴԵՐԱՆՈՒՆՆԵՐ

Անորոշ դերանուններըյուրահատուկ քերականական հատկանիշներ չունեն ն ցույց են տալիս ընդհանուր,չտարբերակվածառարկա, անձ, առարկայիկամ գործողությանանորոշ հատկանիշ:Այս դերանուններընս կարող են հարաբերակցվելգոյականին,ածականին, թվականին ն մակբային:Անորոշ դերանուններն են` այսինչ, այնինչ,

Տե՛ս

Մ.

Ասատրյան,նշվ. աշխ., էջ 198:

այլնայլ,ինչ-որ, ինչ-ինչ, մի քանի. ոմն, մեկը, ուրիշ, այլ. որոշ, որնէ, որնիցե,երբեք,երբնիցե, մեկն ու մեկը: Առարկայականիմաստեն արտահայտումժեր, մեկնումեկը,ուրիշը, ոմն (ոմանք) դերանունները, որոնք հոլովվում են ե ստանում գոյականինհատուկ շարահյուսական պաշտոններ (ենթակա, հատկացուցիչ,խնդիր ե այլն). Օրինակ` Մեյը շշուկովպատմում էր իր կյանքը: Ուզում եմ մեկին քնքշորեն սիրել: Ոմանց պատմությունը ծանոթէր շատերին: Ինձ չես սիրում, ուրիշին, ուրիշին ես սիրում դուԱծականներինհարաբերակցում ե անորոշ հատկանիշ են արտահայտում հետեյալ դերանունները` այ/, այլնայ|, ինչ-ինչ, ինչ-որ, որնէ, որնիցե, ուրիշ, այսինչ, այնինչ ե նախադասությանմեջ լինում են որոշիչ. Օրինակ` Ուրիշ երգեր են հնչում իմ հոգում: Այլ աչքեր են տանջումնրան- Սպասումէին նրանիցորեէ բան իմանալ"'Թվականինհարաբերակիցե անորոշ քանակայինհատկանիշ են ցույց տալիս` մի քանի, որոշ դերանունները ն նախադասության մեջ.լինում են որոշիչ, երբեմն նան` չափ ու քանակի պարագա, ինչպես` Միքակի կոճղեր դրեց կրակին:Միքանի անգամ կրկնվեցայդ պատմությունը:Նրա պատիժըորոշ չափու|կրճլստվեց: Գործողության անորոշ հատկանիշ են արտահայտում ճրբնե են մակբաերբնիցե,ինչնէ դերանունները, որոնքհարաբերակցվում են յին, նախադասությանմեջ լինում պարագա. Օրինակ` երբեէ կվերջանանտանջանքները:Երբնիցեկհանդիպենքմենք իրար: ԻնչեԼ ինչնիցե անորոշ դերանուններըհաճախկարող են եղանակավորողբառերիարժեք ունենալ. Օրինակ`Ինչեմ(ինչեիցե), անցածը վերադարձնել հնարավորչէ՛ Ինչեէ,հիմատեսնենք,թե ինչ ենք անելուԺԽՏԱԿԱՆ ԴԵՐԱՆՈՒՆՆԵՐ

Ժխտական դերանունները ցույց են տալիս Ժխտվող առարկա կամառարկայիժխտվող հատկանիշ: Որոշ լեզվաբաններայս խումբը չեն առանձնացնում դերանուններիհամակարգումե դրանք համարումեն որոշյալ դերանուններիժխտականձները (ինչպես` ամեն ոք ոչ ոք, ամեն մեկը ոչ մեկըն այլն) Ժխտականդերանուններն են` ոչ ռք, ոչինչ, ոչ մենը, ոչ մի- Այս դերանուններըբառային ինքնուրույն միավորներեն ե արտահայտում են առարկայականհարաբերություններ, քանակային հատկանիշ` ժխտակած Ժխտականդերանունները հոլովվում են /հ ն հոլովմամբ մեջ կարող են հանդես գալ գոյակա-

--

իմաստով: նախադանության

նին ե թվականինհատուկ շարահյուսականպաշտոններով.Օրինակ` Ինձ այդ մասին ոչ ոք ոչինչ չասաց (առաջինը ենթակա է, երկրորդը՝ խնդիր): /մ/ում է, թե իր կյանքում ոչինչ չփոխվեց (ենթակա): Ոչ մենի ճիշտ չէր (հատկացուցիչ): Ոչնչից մեծ աղմուկ ստացվեց ասածը՝ ե (խնդիր) այլն: ժամանակակիցգրականարնելահայերենում,ի տարբերություն արեմտահայերենի, ժխտական կառույցի նախադասությունները կազմվում են կրկնակի ժխտումով` ե՝ ժխտական դերանունների,ն՛ բայի ժխտականխոնարհմամբ.Օրինակ` /) ռք չէր /նոսում այդ մասին: նրա այդ ելույթից ոչինչ չստացվեց:

ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՈԴԵՐԸ

Հայերենի մ, դ, 0 (ը) հոդերը առաջացել են դեռես գրաբարում՝ այդ, այն գուցական դերանուններից, ուստի ն շփման եզրեր ունեն այդ դերանուններիիմաստային ե կիրառականառանձնահատկություններիհետ: Ինչպես արդեն նշել ենք, ճ, ք հոդերը, դրվելով գոյականների վրա, ցույց են տալիս նրա որոշյալ լինելը ն կազմում են գոյականի առկայացմանքերականական կարգը, ինչպես` ցրոք գիրքը, ուսաառուն, կատու կատունն նող ուսանողը, առու այլն: Վետագայումճ, դ, 0 հոդերը հանդես են եկել տարբեր իմաստներով: Այսպես. ա) Ստացականիմաստովսրանք կարող են փոխարինելեւ, դու, նա բացարձակ դերանունների սեռական հոլովաձներին` հմ, քո, նրա, որոնք գրաբարում հանդես էին գալիս իբրն առանձին` ստացական դերանուններ, ինչպես` ԻՄ գիրքը գիրքս, քո գիրքը գիրքդ, նրա գիրքը գիրքը: Բ) Ցուցական իմաստով կարող են փոխարինել այս, այդ, այն ցուցական դերանուններին,ըստ որում` 2 հոդը ցույց է տալիս, որ առարկան առաջին դեմքին մոտ է` պատանիս այս պատանին,մատյանս այս մատյանը: Դ հոդը ցույց է տալիս երկրորդ դեմքին մոտ կանգնած առարկա` աատանիդ այդ պատանին,ամբոյխդ այդ ամբոյը: Ն հոդը ցույց է տալիս, որ առարկան մոտ է երրորդ դեմքին` պատանին այն պատանին,ամբոխը այն ամբոխը: գ) Դիմորոշջառումով ճս, 7, Մ հոդերը բառերին տալիս են առաջին, երկրորդ, երրորդդեմքի իմաստ` Եռ` ուսանողս, դու` ուսանողուն այլն: հիդ, նա` բժիշկը այս,

-

--

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

ԲԱՅ

ԲԱՅԻ ԽՈՍՔԻՄԱՍԱՅԻՆ

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Բայը իր քերականականկարգերովու հատկանիշներովամենահարուստխոսքիմասն է, որը ցույց է տալիս գործողություն,եղելություն, ընթացք,որը ն բայ խոսքիմասը բնորոշողկարնորագույնհատկանիշէ են բայի մյուս ն կոչվում է բայիմաստ: Դրանովէլ պայմանավորված կարնորխոսքիմասայինհատկանիշներըս̀եռը ն խնդրառությունը: Ուրեմն` բայը որպես խոսքի մաս բնութագրող հատկանիշները

երեքնեն` բայիմաստ, սեռ ն խնդրառություն: Ձնաբանորենբայն առանձնանում է նրանով, որ թեքվող խոսքի մաս է. այն խոնարհվումէ, այսինքն`խոնարհմանԺամանակբառերը փոփոխությունեն կրում Ժամանակայինհարաբերությամբ (ինչպես` գրում եմ, գրելու եմ, գրեցի ն այլն)՝ ի տարբերությունհոլովման, ուր բառի փոփոխությունըտեղի է ունենում տարածականհարաբերության մեջ (քաղաքի քաղաքից քաղաքով քաղաքում): Բայի հաջորդ ձենաբանական այն է, որ, ի տարբերութառանձնահատկությունն յուն մյուս խոսքի մասերի, բայը որպես կանոն բաղադրյալ կազմուքյուն ունի, ինչպես` Գր-ել, գր-ող, գր-եց, գր-ած, կարդ-ա, կարդ-աս ն այլն: Բայերըմյուս խոսքիմասերիցտարբերվումեն նան նրանով,որ սրանք ունեն նան ձնային ընդհանրություններ,այսինքն` հայերենի բոլոր բայերի ելակետային ձները` անորոշ դերբայականձները, վերջանում են -եյ, «այ մասնիկներով`գռել, երգել, /խԽաղալ, կարդալ ն --

--

--

այլն:

Որպես բայի ձենաբանական առանձնահատկությունպետքէ նշել բայի ժխտմանքերականականկարգի առկայությունը, որն արտահայտվումէ չ մասնիկի միջոցով` գրել-- չգրել, գրեցի չգրեցի, կարդամ չկարդամ, կարդացած չկարդացած ն այլն, իսկ հրամայականի դեպքում` մհ՛ մասնիկիմիջոցով` որր (արդա՛մի գրիր, մի՛ (արդա, խաղա- մի՛ խաղա: Ղայերենիխոսքի մասերի համակարգում բայն իր ուրույն տեղն ունի նան իր շարահյուսականառանձնանան

--

-

-

--

հատկություններով:

Բայի առաջին ն հիմնականշարահյուսական առանձնահատկություննայն է, որ հանդես է գալիս ստորոգյալի պաշտոնով ն ար269

տահայտում է ստորոգում: Ստորոգումը քերականական այն իրողությունն է, երբ խոնարհվածբայի միջոցով, այդ թվում ն օժանդակ բայի, ենթակային կամ որնէ առարկայի կամ անձի վերագրվում է որնէ գործողություն կամ հատկանիշ. Օրինակ` Ուսանողըկարդումէ: Տերնը դեղին է: Արամըբժիշկ է: Դերուր պարգնատրվեց: Հերոսը նա է: Երեխանքնած էԲայի հաջորդ շարահյուսականառանձնահատկություննայն է, որ այն ունի խնդրառություն,որը դրսնորվումէ գոյականներին առարկայականիմաստ արտահայտողայլ բառերի` բայերից ունեցած կախմամբ:Խնդրառությունը շարահյուսականայն իրողությունն է, երբ որնէ բայի կամ մեկ այլ գերադաս անդամիպահանջովգոյակահոլովաձներով: Ըստ նը կամ դերանունըդրվում է համապատասխան որում, բայերը այս կամ այն հոլովով կամ հոլովով ու կապով արտահայտված խնդիրներու պարագաներեն առնում իրենց իմաստիկամ սեռի թելադրությամբ ու պահանջով,ինչպես` ճիրել հայրենիքը, հեռանալ քաղաքից, հիանալ գեղեցկությամբ, մոտենալ քարտեզին, ծածկվել ձյունուլ ն այլն: նշենք, Ընդհանրացնելովբայի խոսքիմասայինհատկանիշները` է ընթացքի բայը գործողության որ իմաստաբանորենբնորոշվում գաղափարիարտահայտությամբ,ձնաբանորենո̀րպես խոսքի մաս ունեցած իր հատուկ ձներով` բաղադրյալ կազմությամբ, խոնարհեն մամբ, որի դեպքում դրսեորվում եղանակի, ժամանակի,դեմքի, թվի քերականականկարգերը,ինչպես նան բայասեշով, շարահյուսորեն` ստորոգման քերականական կարգի դրսնորմամբ ն խնդրառությամբ: Բայը խոսքի մեջ հանդես է գալիս երկու ձեով` դիմավոր կամ եղանակայինն անդեմ` դերբայական ձնով: Վերջիններսչունեն դեմքի. թվի, ժամանակի,եղանակիքերականականկարգեր: Նկատի ունենալով այս հանգամանքը ն առաջնությունըտալով շարահյուսական կիրառություններին` որոշ լեզվաբաններ ն հատկապեսՄ. Աբեղյանը դերբայներնառանձնացրելէ բայ խոսքի մասի համակարգիցն առանձին-առանձին բաշխել տարբեր խոսքի մասերի վրա` համապատասխանաբարհաշվի առնելով նրանց պաշտոնն ու կիրառությունները նախադասությանմեջ:

ԲԱՅԵՐԻ ԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ամենից առաջ բայերն ըստ կազմության բաժանվում են երկու խմբի`համադրականն վերլուծական: Այն բայերը, որոնք արտահայտվումեն մեկ ամբողջական,միաձույլ բառույթով,ն որոնց բաղադրիչներըգրվում են միասին, կոչվում են համադրական բայեր, ըստ որում, դրանք կարող են լինել երկու` ե ն ա լծորդությունների,ինչպես` փտայխչել, գրել, խորհել, կուռրատել, սովորեցնել,կարդացվել, ճչալ, հագենալ, մոտենալ, ցնծալ, մեծանալ, ողբալ ն այլն: Հարադրականբայերի բաղադրիչները գրվում են մեկ այլ խոսքի ու մասի համադրականբայի հարադրությամբ,ինչպես` (անգ առնել, երգել-պարել, գլորվել-ընկնել, առնել-փախչել, միտք անել, բերել տալ, աչք ածել ն այլն: Վարադրականբայերը, ըստ կառուցվածքի, լինում են հարադրավոր,պատճառականն զուգադրական: Բայերնըստ կազմությանբաժանվումեն նան երկու խմբի` պարզ ու ածանցավոի, որը որոշվում է անորոշդերբայիելակետայինձնով: Պարզ են համարվում այն բայերը, որոնք անորոշ դերբայի եյ ն այ մասնիկներիցառաջ որնէ բայածանցչունեն, ինչպես` ցրոծյ,(արդալ, երգել ն այլն: Ածանցավորբայերը անորոշ դերբայի վերջավորություններից առաջ կարող են ունենալ տարբեր ածանցներով ն ըստ այդմ էլ լինում են` սոսկածանցավոր, պատճառական,կրավորականն բազմապատկական բայեր:

Սոսկածանցավորբայերը, որոնք կոչվում են

նան

սոսկական կերպի,կազմվումեն -մ, -չ, -ան, -ենածանցներով, քանի որ դրանք, դրվելովբայերի վրա, իմաստայինորնէ փոփոխությունչեն առաջացնում, սոսկ ածանցիդեր են կատարումն խոնարհմանԺամանակառանձին ձներում, հատկապես անցյալի հիմքից կազմված ձներում կամ դուրս են ընկնումառանց բառայինիմաստը մթագնելուկամ հնչյունաեն, փոխվում ինչպես`թռչել --թռելթռա, կորչել (որա կորած կորել, գտնել գտա, գրել գրած, հեռանալ հեռացել,մուտենալ մուտեցել մուռեցած,զարմանալ զարմացած զարմացնելն այլն: -

-

-

--

-

--

-

-

--

--

-

ՊատԾծառական կամ պատճառականկերպի բայերն այն

բա-

յերն են, որոնք ցույց են տալիս այնպիսիգործողություն, որ ենթական պատճառէ լինում ուրիշին մի բան կատարելու ն ոչ թե ինքն է

կատարում:Այս խմբի բայերը կազմվում են -ացն, -եցն, -ցն ածանցներով, որոնք ն կոչվում են պատճառականկերպի ածանցներ: Այս խմբի բայերը հիմնականումկազմվում են չեզոք սեռի բայերից, ինչպես` Չարմանալ զարմացնել. տաքանալ տաքացնել, քնել ն քնեցնել, փախչել փախցնել այլն: Ներգործական սեռի բայերի պատճառականը հիմնականում կազմվում է անորոշ դերբայովն տայ բայի համադրությամբ,ինչպես՝ կառուցել տալ, սիրել սիրել տալ, գրել գրել տալ, կառուցել բայց նշված սեռի առանձինբայերկարող են պատճառականկազմել նան հիշյալ ածանցներով,ինչպես` զգայ զգացնել, հիշել հիշեցտալ տալ նել, լսել լսել լսեցնել, զգալ զգալ զգացնել ն այլն: Կան բայեր, որոնց պատճառականըկազմվում է միայն տալ բայի հարադրությամբ.աճել, տանել, բերել: -

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

Կրավորականկերպի բայերը ցույց

տալիս այնպիսի գործողություն, որ ենթականմի ուրիշ առարկայիցկրում է իր վրա կամ այդ գործողությունը կատարում է ինքնին, առանց որնէ մեկ այլ անձի կամ առարկայիմիջնորդության:Կրավորականբայերը կազմվում են վածանցով, որ դրվում է եյ բայակերտմասնիկից`լծորդությունից առաջ, ինչպես` գրել գրվել, սիրվել, (առուցվել, գտնվել, տեսնվել, զարդարվել, մոռացվել ն այլն: Վ ածանցովկրավորականկերպիբայեր են կազմվում ոչ միայն կրավորական,այլն չեզոք սեռի բայերից,ինչպես` բնակվել, գժտվել, օժտվել, խաղաղվել,խելագարվել,հաշտվել ն այլն: են

-

Բազմապատկականկերպի բայերը կազմվում են տ, ոտ, կոտ, ատ, ռտ, րտ, կրտ ածանցներովն ցույց են տալիս գործողության կրկնություն, սաստկությունկամ մի քանի առարկաներիմիանման գործողություն, ինչպես` (րոծուտել, ծամուռել, կ(ուռրատել, (տրտել, ճանկռտել,փշրտել, փակրտելն այլն:

ԲԱՅԱԿԱՆ ԼԾՈՐԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԵՎ ԲԱՅԱՎԻՄՔԵՐ

Ժամանակակիցհայերենում բայերը կազմվում են -եյ ն -այ մասնիկներով, որոնք կոչվում են լծորդություններ կամ խոնարհիչներ: Ըստ այդմ՝ բայերըբաժանվումեն երկու խմբի` ճ (կամ առաջին)ն ա (կամ երկրորդ) խոնարհմանբայեր: ծ խոնարհման բայերը անորոշ դերբայում վերջանում են -եյ-ով, իսկ ա խոնարհմանբայերը` ա/-ով, ինչպես` երգել, /խոսել, վազել, գտնել, փախչել, բարձրացնել,

հագցնել,կառուցվել, ջարդոտել, կոտրատելն հավատալ,զարգանալ, վախենալ,մերձենալ, ժպտալ, մնալ ն այլն: ժամանակակիցհայերենի բայերիգերակշիռ մասը ճ խոնարհմանբայերն են: կազմությանմասին ամբողջականպատկեԲայի ձենաբանական րացումկազմելու համար անհրաժեշտ է պարզել նան այն, թե բայի դերբայականն եղանակային ձների ինչ բաղադրիչներից են ն դրանքինչպեսեն կապակցվում կամ հարաբերակցվում իրար կազմված, ասած` է հետ, այլ կերպ պետք որոշել բայահիմքերը:Հայտնի է. որ յուրաքանչյուր բայ կամ բայաձն հիմքի ն վերջավորության միասնությունէ կազմում, բայի հիմքն արտահայտումէ գործողությանհիմնականիմաստը,կոնկրետացնումէ այդ իմաստը: Բայերի հիմքը որոշելիս անհրաժեշտէ անջատել, առանձնացնել նրանիցբայի վերջավորությունը, այսինքն` բայահիմքը բայի մինչն վերջավորություննընկած մասն է, ինչպես` գոծլ, գրում, գրեր, գրող ն նման ձների մեջ բայի հիմքը, նրա անփոփոխընդհանուր մասը գոձնույթնէ, որը նշված բայաձներիհիմքն է, գրեցի, գրեցիր, գրեց ձների մեջ`գրեց-ը, գրել, գրելիս, գրելու ձների մեջ` գրել-ը ն այլն: Նշված օրինակներըցույց են տալիս, որ հայերենում յուրաքանչյուր բայի բոլոր ձները կազմվում են երեք հիմքերից: Առաջինհիմքը, որ մեջ բերած օրինակներում գր ձնույթն է, կոչվում է ներկայի կամ անկատարիհիմք, երկրորդը`օրճց-ը` կատարյալիհիմք ն երրորդը` գրել դերբայականհիմք է: Բայի ներկայի հիմքը բոլոր բայերի անորոշ դերբայնէ` առանց ել կամ -ալ մասնիկներին լինում է պարզ ու ածանցավոր,ինչպես` խոս-ել,խաղ-ալ, կարդ-ալ. մն-ալ ն տեսն-ել, թող-նել, շարժ-վել, մոռաց-վել,կտր-ատ-ել, ջարդ-ոտ-ել, մեծ-ացն-ել ն այ/ն: Դերբայականհիմքը այդ բայերի անորոշ դերբայն է: Այս հիմքից են կազմվում ապառնի ն համակատարդերբայները,ինչպես` գրե/իս, կարդալ-իս, գրել-ու, կարդալ-ու,գրել-ի, կարդալ-իք ն այլն: Կատարյալի հիմքը, ըստ բայերի կազմության ն խոնարհումների, բազմաձն է ն կազմվում է տարբեր եղանակներով:Այսպես` Շն ա խոնարհման պարզ բայերիկատարյալիհիմքը հաճնապատասխանաբար ունենում է ճց ն աց բաղադրիչները,որոնք ավելանում են անկատարի հիմքի վրա, ինչպես` գո-ծլ գո գրո-եց,սիրել սիր միրեց, կարդալ կարդ կարդաց,խոսել-- խոս-- խոսեց, աղալ աղ են նան -են աղաց: Նշված եղանակով խոնարհվում -աճ, սոսկածանց ունեցողբայերը, ինչպես` մուռենալ ճոտեց մուռեցա,բարձրանալ -

-

--

-

-

-

--

18"

-

-

-

--

բարձրաց բարձրացա,մերձենալ մերձեց մերձեցա, հեռանալ հեռաց հեռացան այլն: Կատարյալի այս հիմքը կոչվումէ ցոյական (ց մասնիկ ստանալու պատճառով): Նն ճածանց ունեցող բայերի կատարյալիհիմքում անկատարի հիմքի ճ ն չ ածանցներնընկնում են, ե նշված բայերը խոնարհվում են պարզ կամ արմատականհիմքով, ինչպես` Չմնել գտ գտա, մտ մտա, թռչել -թռ թռա: Ացն, փախչել փախ փախա, մտնել եցն, ցն ածանց ունեցող պատճառականբայերը կատարյալի հիմՔում 0 հնչյունը փոխարինվումԷ Ռ-ով, որը ն կոչվում է րեականհիմք, ինչպես` բարձրացնել բարձրացր բարձրացրել, մոտեցնել մոտեցր մոտեցրի ն այլն: Այսպիսով,կատարյալիհիմքերը կազմության տեսանկյունից բաժանվում են երեքն խմբի` արմատական, ցոյական ն րեական: Մի շարք բայեր կատարյալիհիմքում ունեն զուգահեռ ձներ, ինչպես` արիհ-արիր, արեցի արեցիր, տվի տվիր ն տվեցի տվեցիր, ն բերի բերիր բերեցի բերեցիր, դրի դրիր ն դրեցի դրեցիր: Այս ձները ժամանակակիցհայերենում խոնարհմանընդհանուր ձներից շեղվող ձներեն ն կազմումեն հայերենիանկանոնբայերի շարքը: -

--

-

--

ռ

-ղ--

--

-

-

--

-

-

--

--

-

-

-

--

-

-

-

-

-

--

-

ԲԱՅԻ ՔԵՐԱԿԱՆԱԿԱՆ ԿԱՐԳԵՐԸ

Բայը հայերենի խոսքի մասերի համակարգում քերականական կարգերով ու հատկանիշներովամենահարուստ ու ամենաբազմազան խոսքի մասն է: Բայի խոսքիմասայինհատկանիշներըկամ նրա քերականական կարգերն ուսումնասիրելիսամենից առաջ անհրաժեշտէ տարբերակել քերականականայն կարգերը, որոնք բնորոշ են ընդհանրապես բայ խոսքի մասին,այսինքն` թե՛ անդեմ, թե՛ դիմավորձներին: Սեռի, կազմության կերպի ն մասամբնան ժամանակիքերականականկարգերը հատուկ են բայի ն՛ անդեմ(դերբայներ), ե՛ դիմավոր (եղանակային) ձներին, մինչդեռ մյուս քերականական կարգերը՝ դեմք, թիվ, եղանակ, ժամանակ,բնորոշ են միայն բայի դիմավոր կամ եղանակայինձներին:

ԲԱՅԻ ՍԵՌԻ ՔԵՐԱԿԱՆԱԿԱՆ ԿԱՐԳԸ

Բայի սեռիքերականականկարգնարտահայտումէ գործողության այդ գործողությունը կատարողի, սուբյեկտի կամ հարաբերությունն ենթակային կրող առարկայի, օբյեկտի կամ խնդրի քերականական Արտաքին աշխարհի առարկաների,նրանց գործողութնկատմամբ: յուններիկամ եղելություններիմիջն եղած կապերն ու հարաբերություններնարտահայտվումեն սեռի միջոցով, որոնց բնույթով էլ որոշվում են բայի սեռի տեսակներըժամանակակիցհայերենում: Ժամանակակիցհայերենումտարբերակվումեն բայի երեք սեռ` ներգործական,կրավորական ն չեզոք:

ՆԵՐԳՈՐԾԱԿԱՆ

ՍԵՌ

Ներգործականսեռի բայերը ցույց են տալիս այնպիսի գործողություն, որի կատարման համար պահանջվում է անմիջական առարկա,ու՞մ ն ի՞նչ հարցերինպատասխանողառարկա, ինչպես` ճ/րել ի՞նչը գիրքը, քաղաքը, ծաղիկը,անտառը,գեղեցկությունըն սիրել ո՛ւմ տղային,ուսուցչուհուն, ծնողներին,քրոջը, ն այլն: Ներգործականսեռի բայերը կազմությամբ լինում են պարզ ո(ինչպես` /արդալ, գրել, սիրել. կառուցել ն այլն) ն բաղադրյալ, րոնք կազմվում են երկու եղանակով` ացն, եցն, ցն պատճառական ածանցներով,ինչպես` մ/ազեցնել,ծիծաղեցնել,վախեցնելն անորոշ դերբայովն ալ բայի հարադրությամբ`(առուցել տալ. մոռացնել տալ, սիրել տալ, մաքրել տալ, կուռրել տալ ն այլն: Ներգործական սեռի բայերը միշտ պահանջում են ուղիղ խնդիր հայցական հոլովով: Ըստ որում` հայցականհոլովով ուղիղ խնդիրը անձ ցույց տվող գոյականներիդեպքում լինում է տրականաձն,ինչպես` ճրրել (ու՛մ) մայրիկին,իսկ իր (ոչ անձ), ցույց տվող գոյականներիդեպքում` ուղղականաձն,ինչպես` սրրել (ինչը) քաղաքը, հայրենիքը ն այլն: Ներգործականսեռի պահանջովդրվող ուղիղ խնդիրըկարող է ունենալիմաստայինտարբերդրսնորումներ:Այսպես` ա. Ուղիղ խնդիրը լինում է սոսկ կրող խնդիր,այսինքն` այն առարկանէ, որի վրա ուղղվում է գործողություննիր ամբողջ ծավալով, առանց իրական փոփոխությունների,ինչպես` ճսրրելհայրենիքը, հարգելընկերոջը, զգալ գեղեցիկը,լսել խոխոջյունըն այլն: բ. Ուղիղ խնդիրկարող է լինել այն առարկան,որը ներգործվում, ազդվում է ն կրում է որոշակի փոփոխություն,մի վիճակից անցնումէ -

-

մեկ այլ վիճակի, ինչպես` ջարդել բաժակը, պատռել գիրքը, զարդարել պատերըն այլն: գ. Ուղիղ խնդիրկարող է լինել այն առարկան,որն առաջացել է որպես արդյունք, հետնանք որնէ գործողության, ինչպես` ցրել ճամակ, կառուցել շենք, գործել գուլպա ն այլն: կարկ է նշել նան, որ պատճառականածանցով լազմված ներգործականսեռի բայերը հիմնականում կազմվում են չեզոք սեռի բայերից, ինչպես` մազել վազեցնել, բարձրանալ բարձրացնել,հասնել հասցնել, իսկ անորոշ դերբայ գումարած տալ ետադրությամբկազմությունները հիմնականումբնորոշ են ներգործականսեռի բայերին, ինչպես` ճիրել սիրել տալ, գրել գրել տալ ն այլն: -

--

-

-

-

ԿՐԱՎՈՐԱԿԱՆ ՍԵՌ

Կրավորականսեռի բայերը ցույց են տալիս այնպիսի գործողություն, որը խնդրից (տրամաբանականօբյեկտ) անցնում է ենթակային: Այս դեպքում արդեն գործողությունը ոչ թե քերականական ենթականէ կատարում, այլ իբրն խնդիր այն կրում է իր վրա. Օրինակ` Մայրը սիրում է աղջկանն աղջիկըսիրվում է մորից((ողմից): Ժամանակակիցհայերենում կրավորականսեռի բայերը սովորաբար կազմվում են ներգործական սեռի բայերից` մ ածանցով,ինչպես` սիրել սիրվել, գրել գրվել, կարդալ կարդացվել, կառուցել զառուցվել ն այլն: Ներգործական սեռի բայերից կազմված կրավորականներիմի մասը միայն կրավորականսեռի իմաստէ արտահայտում, իսկ մյուս ն՛ մասն ըստ գործածությանկարող է արտահայտելն՛ կրավորական, չեզոք սեռերի իմաստները.Օրինակ` Փարնանացանըսկսվեց գյուղացիներիկողմից: Քննություններըսկսվեցին հունվարին: Նյութերը պատրաստվեցինքննիչի կողմից: Նա պատրաստվումէր մեկնել: --

-

-

-

ՉԵԶՈՔ

ՍԵՌ

Չեզոք սեռի բայերը ցույց են տալիս այնպիսի գործողություն, որի կատարմանհամար չի պահանջվումորեէ առարկա, ն ոչ էլ ենթականէ կրում այդ գործողությունն իր վրա, ինչպես` վազել, բարծրանալ, իջնել, նստել, ժպտալ, վախենալն այլն: Ե՛վ ներգործական, ն չեզոք սեռի բայերը ցույց են տալիս այնպիսիգործողություն, որ

կատարումէ քերականականենթական,բայց առաջին խմբի բայերի դեպքումպահանջվումէ ուղիղ խնդիր, երկրորդ դեպքում` ոչ: Չեզոք սեռիբայերի զգալի մասը պահանջումէ տրականհոլովով դրված անուղղակի խնդիր, ինչպես` դիմադրելթշնամուն, նայել քաղաքին, մոտենալ սեղանին ն այլն: Չեզոք սեռի բայերի համակարգումտարբեէ րակվում բայերի մի խումբ, որոնք կազմվում են / կրավորակերպ ածանցով,բայց կրավորականսեռի չեն: Այս խմբի բայերը կոչվում են կրավորակերպ չեզոք, ինչպես` այրվել, բորբոքվել, փռվել, գժվել, սանրվել ն այլն: հագնվել, լվացվել, Նշված խմբի բայերը ժամանակակիցհայերենում հիմնականում իրենց համապատասխաններգործականձները չունեն, չեզոք սեռի բայերեն ն կոչվում են կրավորակերպչեզոք բայեր: Կրավորակերպչեզոք խմբի մեջ մտնող բայերի մի մասը ցույց է տալիս այնպիսիգործողություն, որ ենթականինքն իր վրա Է կատարում. դրանք կոչվում են անդրադարձ բայեր, ինչպես` /ացվել, հագնվել, սանրվել, սափրվել ն այլն, իսկ մյուսները` փոխադարձբայեր (ինչպես` ծրիտասարդներըհամբուրվում էին, նրանք փաթաթվել ձինմիմյանց) Վ ածանցով, ինչպես նան պարզ կազմությամբ կան բայեր, որոնք ոչ թե մեկ, այլ երկու` թե՛ ներգործական,թե կրավորական, կամ` թե՝ չեզոք, թե՛ կրավորականսեռի նշանակությամբեն գործածվում: Այս կարգի բայերը կոչվում են կրկնասեռկամ երկսեռ բայեր. Օրիակ` Նա երգում էր: Նա ռոմանս էր երգում- Կամ` Տղան ծուկ էր բռնում: Ձեռքս բռնիր ն ուղեկցիր ինձ: Փայտը այրվում էր: Երիտասարդն այրվում էր աղջկա սիրուց: Ժայռը գլորվում էր սարի գագաՔից- Գերիներըձորն էինգլորվում թշնամու զինվորներիկողմից:

ԲԱՅԻ ԱՐՏԱՀԱՅՏՈՒԹՅԱՆ

ՁԵՎԵՐԸ

ու քերակաԲայն իր խոսքիմասային ընդհանուր հատկանիշներով է նականկարգերովարտահայտվում երկուձներով`դիմավորու անդեմ: Բայի դիմավոր կամ եղանակային ձները բայի խոնարհված ձներն են, որոնք կազմում են տարբեր եղանակներ ն որոնց, բացի նշված ընդհանուր քերականական հատկանիշներից,հատուկ են եղանակի,ժամանակի,դեմքի ու թվի քերականականկարգերը:

Ժամանակակիցհայերենում բայն ունի հինգ եղանակ` սահմազական, ըղձական, ենթադրական,(կամ պայմանական), հարկադն հոամայական: րբասան Բայի անդեմ ձները կամ դերբայնեոըսոսկ գոլրճողությունեն արտասայտում ն զուրկ են եղանակի, ժամանակի, դեմքի ն բվի քերականականկարգերից: Վայերենի դերբայներնեն` անորոշ, անկատար, 1):ժխտման: աւճառնի.վաղակատար,հարակատար,ենթակայական

համակատ

ՀԱՅԵՐԵՆԻ

ԴԵՐԲԱՅՆԵՐԸ

եոկար ժամանակ հայ քերականագիտությանմեջ, հատկաՍ. Աբեղյանի ուսումնասիրություններում, դերբայները բայերի հսմանարգիցզդուրս են մնացել: Մ. Աբեղյասը բայ էր համարում մեալն բսւյյի դիմավոր, եղանակայինձները, որոնք արտահայտումեն մեջ հանդես են զալիս ստորոգյալի Կարգում ե նովխադասուբյան 22«6125յգմսս.կան պաշտոնով: Դերբայները,որոնք ունեն ձեաբանասան Ե շւ րահյուսական տարբեր, ոչ միանմանհատկանիշներ,ըստ ն շարահյուսական կիրառություններին արհրեն ձեւաբանական տահայտած իձաստների,այս դեպքում բաշխվել ն խմբավորվելեն ւու«րբերխոսքի մասերի մեջ: Գետագայումարդեն,երբ առաջ են քաշվում խոսքիմասերիդասա""րգմաննոր մոտեզումներն սկզբունքներ,վերանայվումեն նան դեր"ների բնութագրմանն դասակարգման սկզբունքներնու մոտեցումԱյս դեպքում «երր. արդենհաշվիառնելովբայի խոսքիմասային հիմնա"ոն հատկանիշներըբ̀այիմաստը,սեռը ն խնդրառությունը, որոնք հավասարապեսյուրահատուկ են նան բայի անդեմ ձներին,դերբայները են բայ խոսքիմասիհամակարգում: ճտգվումն ուսումնասիրվում Ինչպես նկատում է Մ. Ասատրյանը,ժամանակակիցհայերենում բոլոր դերբայները,անկախիրենց իմաստից ն լեզվի համակարգում չտապլացած դերից ու շարահյուսական կիրառություններից,իրար հետ կապված,իրարովպայմանավորվածհամագոյակիցձներ են, ն դրանցից մեկի գոյությունը կանխադրումէ նան մյուսների գոյությունը. նրանք միավորվում են մեկ բառի տակ որպես քերականական ձներ ն համախմբվումեն մի քերականականկարգիտակ՞՞: աես

ւ

Ջ

Տե՛ս Մ. Ասատրյան,Հայոց լեզու,

էջ 240:

Մինչդեռ պետք է նկատիունենալ, որ հայերենի դերբայներո '' Ի րենցարտահայտածիմաստնհրով, ն ձեսսբանականՈւ 7շսլրահի՞ԼԵ" միասնականչես, մտո ւրասեռ ես կանառանձնս հատկություններով ս իրաոից տարբերվում ես մի շարք էական Ու տկանհ տարաբնույթ ներով: Այսպօս` դռրբայնոոի մի խումբ ունի ինքնուրու չար.յիյ՞ սական կիլմառությունն անկալս բառայինմիավորներ են. եախոաու» սության մեջ հանդես են գալիս տարբեր շարահյուսականպաշտոն ներով ն կոչվում են անկախ դերբայներ: Դրանք են` անորո». անս. տար, համակատար,հարսկատար, ենթակայական,ապառսի Էր րորդ (հի,/ք Վերջավորությամբ). Դերբայներիերկրորդ խումբը իքչ նուրույն շարահյուսականկիրառությունիցզուրկ ն հետնաբադ,.:' ռայինանկախություն չունեցող դերբայներեն, որոնք հանդես են գ: լիս, գործ են ածվում միայն օժանդակ բայի ներկա ԽՐ դ 5. հետ ն կազմում ստորոգյալ: Սրանք կոչվում են կախյալ դերբքոսյ: են` Այդ դերբայներն անկատար,ապառնի,վաղակատար, ժխտման: Առաջինխմբի դերբայները էդ. Աղայանը անվանում է վիճակային. իսկ երկրորդխմբինը` կերպային: "

-

.

ԱՆՈՐՈՇ ԴԵՐԲԱՅ, ԿԻՐԱՌՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

սԿղսլությ»շ Անորոշ դերբայը ցույց է տալիս գործողությաս ընդհանուր գաղափար: Այն բայի հիմնական, ելակեւուսյրն ճան Է կազմվումԷ-ճ/, -այ մասնիկներով:Ըստ կազմության լինում է պարզ (գրել, կարդալ, երգել, աղալ) ն ածանցավոր(թռչել. գտնել, վազեցնեյ, ջարդոտել ն այլն): Անորոշ դերբայը բնորոշելիս այն համեմատ վում է գոյականի ուղղակածճհոլովաձնի հետ որպես ելակետաչյիսծ: Եվ իրոք, գոյակասի ուղղական հոլովաձները անվանում ես առայ: կան ն հանդես են գալիս որպես բառի ուղիղ, սկզբնականձներ, ո րոնցից հետագայում ածանցվում են գոյականի մյուս բոլոր ձները ինչպես` տուն, քաղաք, փողոց, տան, քաղաքի, փողոցի, տանի քաղաքից, փողոցից, տնով,քաղաքով, փողոցովն այլն: Մյուս կողմից` բայի անորոշ դերբայըանվանում Է գործողությո նը (օրեյ, Սարդ, երգել) ն բայականյուրաքանչյուր ձն ածանցվո՛ կամ ստորադասվում է նրան: Ուրեմն` անորոշ դերբայը ելակետայի/ սկզբնական,նախնական ձն է. միաժամանականվանողականդեր բայ է, որից ն կազմվում են մնացած բոլոր դերբայները, իսկ ապա նան՝ դիմավորեղանակայինձները: ս

դերբայական մի անորոշ դերբայունի իր հաճնապատասխան դիմավորձները(մասնակիբացառությամբե̀մ. (ամ, գիտեմ,ունեմ): Անորոշ դերբայը հոլովվում է ու հոլովումով, որը ն փոխանվանական հոլովում չէ ե նրանից տարբերվում է ն՛ իմաստով, ն՛ ձնով, քանի որ այն իր մեջ համատեղում է բայի ն գոյական անվան հատկանիշները:Անորոշ դերբայըբայ է, քանի որ արտահայտումէ գործողության, եղելության, ընթացքի գաղափար ն դրանցով պայմանավորված` ունի բայասեռի ն խնդրառության կարգեր, բայց քանի որ այն որպես գործողության անուն իր իմաստովհավասարվում է բայանուններին, արտահայտում է նան առարկայական գաղափար՝ ստանալով նան հոլովի քերականականկարգ: Ըստ որում` այս իրողությունը դրսնորվում է ոչ միայն նշված հանգամանքներում,այլն բացահայտվումանորոշ դերբայինտրվող հարցերում: Այսպես` «Նա սիրում է խաղալ, կարդալ, երգել, զվարճանալ»կապակցությանմեջ անորոշ դերբայները հավասարապեսկարող են պատասխանելինչպես «հ՛նչ անել», այնպես ն «ի՛նչ» հարցերին. Նա սիրում է ի՛նչ անել` վազել, խաղալ, երգել, կարդալ, ն նա սիրում( ի՞նչ` վազել, խխադալ, երգել, կարդալ ն այլն: Վենց նշված հատկանիշներով են պայմանավորված անորոշ դերբայիշարահյուսական կիրառությունները:Բայականնշանակությամբ անորոշ դերբայը հանդես է գալիս որպես` ա) անդեմ նախադասության անդամ` արտահայտելովընդհանուրին վերաբերող գործողություն կամ եղելություն, ինչպես` Մոռանա՛լ, մոռանա՛լ ամեն ինչ, Ամենքինմոռանա՛լ, Չըսիրել, չըսիրել, չափսոսալ հեռանալ: Ենթակա՝ Զինվորներինհրամայվածէր նահանջել, գ) Ուղիղ խնդիր` Կուզեր հալվել, ձուլվել իմ երգին- Ուզում եմ մեկինքնքշորեն սիրել: Որոշ լեզվաբաններ անորոշի այս կիրառությունը համարում են բայական ստորոգյալի մաս, բաղադրիչ, որն ար7 տահայտումէ ենթակայիհիմնականգործողությունը Անորոշ դերբայն ավելի շատ փոխանվանական գոյականական նշանակությամբ է գործածվում ն նախադասությանմեջ հանդես է գալիս շարահյուսական հետնյալպաշտոններով. ա. Ուղղական հոլովով ենթակա` (դջ/ա հայտնվելը ուրախացրեց բոլորին: Ստորոգելիականվերադիր` նրա ամենամեծ հաճույքը արտը մշակելն ու ջրելն էրԱմեն

ն

"

--

-

Ց

Տե՛ս Ալ. Մարգարյան,նշվ. աշխ., էջ 395:

Սեռական հոլովով լինում է հատկացուցիչ` Կնտառիցճյուղի կոտրվելուձայն լսվեց: Որոշիչ` Տդան կանգ առավ աղբյուրի մոտ, ն խմելուջուր ուզեց աղջկանից: գ. Տրական հոլովով տրվում է հանգման անուղղակի խնդիրը՝ Սպասումէին լույսը բացվելուն, նպատակիպարագա` Գյուղն էին իջնում աղջիկ տեսնելուդ. Գայցականհոլովով լինում է ուղիղ խնդիր` Այստեղիցհեռանալդ անկարելի եմ համարումե. Բացառականիդեպքում լինում է պատճառի, հիմունքի պարագա` Հոգիս ծարավ է հոգնել եմ սրան-նրանմտիկ տալուց: Ձի նստելուց երնում էր ճրա փորձված լինելը: Անջատմանանուղղակի խնդիր`յոգնել եմ նրան սիրելուց, որոշ կապերիհետ նան ժամանակի պարագակամ անուղղակի խնդիր, ինչպես` Քնելուց առաջ նա միշտզբոսնում էր: Երգելուց բացի նա նան լավ պարում էր 4. Գործիականհոլովով լինում է ձեի պարագա` Նոանք քայլում բ.

կիներգելով, միջոցի անուղղակիխնդիր` Արտասվելով,լալով ետ չես դարձնիքո գերուն: է. Ներգոյական հոլովի դեպքում հազվադեպ է գործածվում` արտահայտելովսահմանափակման նշանակություն, ինչպես` Եւ օգնում (ր վաճառականինկտորները բաց անելում ու ծալելում Կ վաճառվածապրանքըփաթաթելում(Շ.):

ՀԱՄԱԿԱՏԱՐ ԴԵՐԲԱՅ

Այս դերբայը քերականագիտությանմեջ ներկայացվել է նան որպես անկատարերկրորդ` -իս մասնիկովն ցույց է տալիս ընթացքի մեջգտնվող, շարունակական,տնականգործողություն: Վամակատարդերբայը կազմվում է դերբայականհիմքով ն -իս վերջավորությամբգ̀րելիս, (արդալիս, երգելիս: Իր արտահայտած իմաստովայս դերբայը մոտ է անկատարին,բայց նրանից տարբերվում է իր կիրառություններով: Համակատարդերբայն իբրն ինքնուրույն, անկախ դերբայ նամեջ հանդես է գալիս որպես ժամանակի պարագա, խադասության ինչպես` ծրգելիս նա հաճայխ հուզվում էր: Վազելիս վայր ընկավԽոսելիսկակազումէր ն այլն: Մեկ այլ կիրառությամբ համակատարը կարող է հանդես գալ նան իբրն կախյալ դերբայ` /հնել բայի հետ գործածությամբկազմե21

լով երկրորդականբաղադրյալ ժամանակներ,ինչպես` Երբ հարսնեկովերը կթելիս են լինում, նա անցնում էր մյուս կողմը ն հետնում նրան: էս մարդ ու կնիկիրար հավանելիսչեն լինում: Միավանկգայ, տալ, լալ բայերի դեպքում կազմում է սահմանական եղանակի ներկա ն անցյալի անկատարժամանակներ,ինչպես` Կորածհույսերիս կսկիծն եմ լալիս: Գալիս էիր միշտ ուրայխ,քայլում դերբայը ժամանակիպարագայի պաշէինքթեանցուկ-Վաճմակատար տոնովկարող է գործածվել բայականբոլոր ժամանակներիհետ:

որ

ՀԱՐԱԿԱՏԱՐ ԴԵՐԲԱՅ

Վարակատարդերբայը կազմվում է «ծ մասնիկով, որը դրվում է պարզ բայերի անկատարի,իսկ մնացած բայերի կատարյալիհիմքի վրա (գրել գրած, կարդալ կարդացած,վախենալ վախեցած, գտնել գտած ն այլն) ն ցույց է տալիս ավարտված, մնայուն արդյունքով գործողություն, ինչպես նան դրություն ն վիճակ: Հարակատարի այս երկու նշանակությունները հանդես են գալիս միասնաբար, քանի որ հարակատարդերբայի ցույց տված գործողությունը կարող է վերածվել դրության, վիճակի կամ այդ դրությունն ու վիճակը արդյունք է որնէ գործողության:Այստեղիցպարզ է դառնում, որ հարակատարդերբայը գործողության հետ միաժամանակունի նան հատկանշայիննշանակություն: Ուրեմն` հարակատար դերբայն իր մեջ համատեղում է բայական, գործողության նշանակություն, որը դրսնորվում է բայասեռի ն խնդրառությանմիջոցով, ն հատկանիշիդրության, վիճակի նշանակություն` այս դեպքում արդեննմանվելով ածականներին: Հարակատարդերբայի այս երկակիբնույթով են պայմանավորված նրա շարահյուսական կիրառությունները:Ամենից առաջ նկատենք, որ հարակատարդերբայը մյուս բոլոր դերբայների նման ուղիղ խնդիր է ընդունում, ինչպես` քննություն հանձնած ուսանող, աշխարհ տեսած մարդ, գիրք կարդացածմտավորականն այլն: Իբրն անկախ դերբայ` հարակատարըհանդես է գալիս որոշչի շարահյուսական պաշտոնով, ինչպես` քնած երեխա, զարմացած մարդ, դեղնած տերն, հարգված ուսանող ն այլն: Կարող է լինել նան ձնի պարագա, ինչպես` Նոանք զարմացածնայում էին տղային: Նա ոգնորված պատմում էր այդ մասին.ժամանակիպարագա` Վիրոավորին դեռ չտեսած` նա հուզվեց. ստորոգելիականվերադիր` ծրե/սան քնած է: Տերնը դեղնած է: Այգինկանաչապատվածէ-

-

-

--

Վարակատար դերբայը, ունենալով անկախ գործածություն, գործէ ածվում նան գոյականաբար,հոլովվում է ի հոլովումով, ստանում է առման, թվի քերականականկարգեր ն նախադասության մեջ հանդեսգալիս գոյականինհատուկ շարահյուսականպաշտոններով:

Լինումէ`

Ենթակա` Նրա կ(նրածըկորած էր Ասածս այն է, որ այդ մակինդեռ շուտ է խոսել: Նստածներըհարգանքովվեր կացան: բ. Վատկացուցիչ` Քնածի /խռմփոցըկտրվեց: Պատերազմում զոհվածներիանուններըմիշտ հիշվում ենԳգ. Ուղիղ ն անուղղակի խնդիրներ` Վհատ սոսկումի տանջանքով կզգաս, որ որոնածդբնավ չես գտնի: Այնպեսէ եղել, որ չծնվածներիներնեկ ենք տալիս. Հիացած եմ իմ տեսածներից: Կարդացածիցոչինչ չէր հասկանում: դ. Ստորոգելիականվերադիր(ստորոգելի) է լինում ոչ միայն ուղիղ, այլ փոխանվանականգործածությամբ,ինչպես` ն/դ դասագիրքը իմ ընկերոջ գրածն է- Այդբոլորը հեղինակիտեսածներն ենորոշ ձներ, աստիճանաբար հեռանալովբայական ՀՎՁարակատարի կամ գոյականների, նշանակությունից, վերածվելեն կամ ածականների, ինչպես`սոված, հոգնած,քաղցած,խորոված,սիրած,նշանածն այլն: Հարակատարդերբայը կարող է հանդես գալ իբրն կախյալ դերբայ ն, առանձին խմբի բայերի դեպքում օժանդակ բայի ներկա ն անցյալ ժամանակներիհետ բաղադրվելով, մասնակցել բայի եղանակաժամանակային ձների կազմությանը:Այս դեպքում արդեն կազմում է սահմանական եղանակիհարակատարներկա /(0ստածեմ, ես, է ենք, եք, են) ն անցյալի հարակատար (նստած էի, (հր, էր, էինք, միք, էին) ժամանակները,ինչպես նան /հնել բայի հետ կազմում է երկրորդականբաղադրյալ ժամանակներ, ինչպես` ճատած եմ լինում, հոգնած կլինեմ ն այլն: Հարակատարդերբայն այս կիրառությամբ հանդեսէ գալիս որպես պարզ ստորոգյալ, ինչպես` Տյան հիացած է նկարներով:Ես կանգնածեմ ժայռի կատարին: ա.

ԵՆԹԱԿԱՅԱԿԱՆ

ԴԵՐԲԱՅ

դերբայը ցույց է տալիս ընթացքիմեջ գտնվող ն Ենթակայական իբրն կայուն հատկություն ըմբռնվողգործողության կամ եղելության Այս դերբայը նույնպես չի մասնակցումբաընդհանուր գաղափար:"" Հ

Տե՛ս՝

Ալ. Մարգարյան,նշվ. աշխ., էջ 407:

ձների կազմությանը, բայց բնորոշվումէ յի եղանակաժամանակային բայական երեք հատկանիշներով`բայիմաստով, սեռով ն խնդրառությամբ: Ա խոնարհմանբայերի դեպքում այն դրվում է կատարյալի հիմքի վրա (կարդացող,աղացող): Ենթակայականդերբայը կազմվումէ -ոռդմասնիկով,որ դրվում է ե խոնարհմանբայերիներկայիհիմքի վրա (գրել-գրող, հասնել-հասն այլն): նող, փայխչել-փայխչող Ենթակայականդերբայընան գործողի անուն է. այն նան արտահայտում է գործողության ընթացքի մեջ գտնվող առարկա, ուստի ն այն ցույց է տալիս ն՛ գործողության, ն՛ առարկայիգաղափար, իսկ սա նշանակում Է, որ ենթակայականդերբայն իր մեջ համատեղումէ գործողության ն անվանականհատկանիշները: Ենթակայական դերբայի շարահյուսական կիրառությունները պայմանավորվածեն նրա իմաստային,քերականականառանձնահատկություններով. արտահայտելով առարկայական նշանակություն` այն կարող է հանդեսգալ նան գոյականինհատուկ շարահյուսականպաշտոններով: Ենթակայականդերբայընախադասությանմեջ լինում է. ա. Որոշիչ` Գերեզմանտաներ այրող կարոտը սուրբ հայրենիքիս: Ծանրխշշաց լացող ուռին: բ. Ստորոգելիական վերադիր`Քաղցրու գնրողէր նրատանջանքը: Նա ճամփիցդուրս եկողըչէ՛ Սա նրանիցձեռքքաշողը չէ գ. Ենթակա` /ւ (նքողս ինքը եղավ, որ սահմանեց ինձ պոետ. Տեղից վեր կենողըմեր ժողովրդիվրա է ձեռք բայրձրացնում: դ. ՎատկացուցիչՉ̀(ր /սվում աղոթողներիերգը գիշերվա ուշ ժամին: Մահացողիտխուր կյանք է սա: ե. Ուղիղ ն անուղղակիխնդիրներ`(չքերը տրորելով՝ մոտենում (ր եկողին: Նրանք տեսան ներս մտնողին: Լեզվի զարգացմանտարբերփուլերում մի շարք ենթակայական դերբայների մեջ զարգացել է թանձրացական-առարկայական բովանդակությունը,ն դրանք վերածվելեն նան գոյականների,դրանցից են` գրող, ծնող,ծառայող, հետազոտող,ուսանող ն այլն:

ԱՊԱՌՆԻ ԵՐԿՐՈՐԴ ԴԵՐԲԱՅ

Ապառնիերկրորդդերբայը հիմնականումկազմվում Է -իյ, ման ունի կատարելի գործողութսամբ նան -հ վերջավորություններով նան յան իմաստ, ինչպես արտահայտումԷէառարկայի որակական

հատկանիշիկամ առարկայականիմաստ: Սրանք ինքնուրույն բառայինմիավորներեն: Ին ք մասնիկներըբառակազմականձնույթներ են, որոնցով կազմվում են ոչ միայն ապառնիի2-րդ ձները, այլն բազմաթիվբառեր` ածականի, գոյականի խոսքիմասայիննշանակությամբ(ուտելիք, գիտելիք, իրացվելիք, առնելիք ն այլն): Ապառնի 2-րդ ձները նախադասության մեջ հանդես են գալիս որպես որոշիչ, ինչպես` (ատարելի գործողություն, գրելիք նամակ, առնելիք ապրանք, ճաշակելի պտուղներն այլն, պետք է նկատել նան, որ ավելի հաճախված են ապառնի 2-րդ դերբայի գոյականականկիրառությունները, ինչպես` Կրի մեզ մոտ, քեզ հետ խոսելիք ունեմ: Ասա, որ մենք անելիքներսիմանանք ն այլն: Ըստ որում` ապառնի2-րդի գոյականական կիրառությունը փոխանունությունչէ, այլ նրա հենց բնականդրությանդրսնորումն է: Նշված դերբայի գոյականական կիրառությունների հիմքի վրա մի շարք ձներ ձեռք են բերում թանձրացական-առարկայական նշաեն ն նակություն հետագայում վերածվում գոյականների (ուտելիք, հագնելիք,անելիք): ԿԱԽՅԱԼ

ԴԵՐԲԱՅՆԵՐ

Ինչպես արդեն նշվել է, կախյալ դերբայները նախադասության մեջ ինքնուրույն, անկախկիրառություն չունեն, հանդես են գալիս օժանդակբայի ներկա, անցյալ ժամանակներիհետ ստորոգյալի շարահյուսականպաշտոնով: Հայերենի կախյալ դերբայներն են` անկատար,ապառնի, վաղակատարն ժխտման(ժխտական):

ԱՆԿԱՏԱՐ ԴԵՐԲԱՅ

Անկատարդերբայը ցույց է տալիս ընթացքի մեջ գտնվող հարաձիգգործողություն ն կազմվում է -ում մասնիկով, որ դրվում է անորոշդերբայի -ել, -ալ մասնիկներիփոխարեն, նրանց տեղում, ինչպես` գրել գրում, կարդալ կարդում, զարմանալ զարմանում ն այլն: ծագումով նույնանում է ներգոյականի Անկատարի -ում մասնիկը ում վերջավորության հետ` ն՛ ձնային, ն իմաստայինաղերսներով: Անկատարդերբայը` որպես կախյալ դերբայ, միշտ հանդես է գալիս օժանդակ բայի ներկա ն անցյալ ձների հետ` կազմելով սահ-

-

-

մանական եղանակի ներկա ն անցյալ անկատար ժամանակները, ինչպես` գրում եմ, գրում էի, կարդում էի՛ Անկատարդերբայընախադասության մեջ այլ կիրառություն չունի, ուստի ն նրա դերը սոսկ ձնաբանականէ:

ՎԱՂԱԿԱՏԱՐ ԴԵՐԲԱՅ

Վաղակատարդերբայըցույց է տալիս կատարված,ավարտված գործողություն առանց հետնանքիկամ մնայուն վիճակի դրսեորման (հենց վերջին հանգամանքներովէլ այն տարբերվում է հարակատարից), ինչպես` գրել, կարդացել, երգել, խաղացել ն այլն: Ե խոնարհման պարզ բայերի (նան կրավորականու բազմապատկական բայեաէ անկատարիհիմքից. այս դեպքում րի) վաղակատարըկազմվում ն նորոշ վաղակատարդերբայներըձնային նույնություն ունեն, ինչպես` անորոշ` գրել, երգել, սիրել, վաղակատար`գրել, երգել, սիրել: Ա խոնարհմանպարզ ու սոսկածանցավոր,Ե խոնարհման ՁԶն չ սոսկածանցավոր,պատճառականբայերի վաղակատարըկազմվում է կատարյալի հիմքից, ինչպես` զգալ զգացել, հեռանալ հեռաց հեռացել, գտնել գտ գտել, փախչել փախ փայխել,մոտեցնել մոտեցր մոտեցրել, հագցնել հագցր հագցրել ն այլն: Վաղակատարդերբայը անկախ,ինքնուրույն կիրառություն չունի ն նախադասությանմեջ միշտ գործ է ածվում ծմ, (հ օժանդակ բայերի հետ ն կազմում է սահմանականեղանակիվաղակատարն անցյալի վաղակատարժամանակները,ինչպես` գրել եմ, գրել էի, կարդացել եմ, կարդացել էինայլն: -

-

--

--

-

-

--

-

-

-

--

ԱՊԱՌՆԻ ԴԵՐԲԱՅ

Ապառնիդերբայը ցույց է տալիս կատարելիգործողությունկամ եղելություն ն կազմվում է ու մասնիկով,որը դրվում է անորոշի վրա, ինչպես` գրել գրելու, կարդալ կարդալու, խաղացնել խաղացնելու, գտնել գտնելու, թողնել թողդնելու-Ապառնիդերբայը ձնով նման է անորոշ դերբայի սեռական,տրականհոլովաձներին,սակայն նրանցից էապես տարբերվում է զուտ բայական նշանակությամբն բայական Ժամանակներէ կազմում, մինչդեռ անորոշի սեռական, տրական հոլովաձներըկարող են հանդես գալ փոխանվանականկիրառությամբ` շարահյուսական տարբեր պաշտոններով (որոշիչ, հատկացուցիչ,պարագա): Ապառնի դերբայը անորոշի հոլովաձնե-

-

-

--

--

րից տարբերվում է նան նրանով, որ չ ժխտական մասնիկ չի ստանում, այս հատկանիշով նս այն կախյալ դերբայ է: Ապառնիդերբայը նախադասությանմեջ միշտ հանդես է գալիս օժանդակ բայի ներկա ն անցյալ ժամանակներիհետ ն կազմում է սահմանականեղանակի ապառնին անցյալի ապառնիժամանակաձները,ինչպես` գրելու եմ, գրելու է կարդալու եմ, կարդալու է, մինչդեռ անորոշ դերբայի սեռականհոլովաձնը նախադասությանմեջ լինում է որոշիչ, ինչպես` /արդալու գիրք, գրելու նամակ, հատկացուցիչ` գնալուդ օրը, իսկ տրական հոլովով` նպատակի պարագա` գնաց հանգստանալու, եկավ սովորելու ն այլն: Անորոշ դերբայիսեռական,տրականհոլովաձները նույնպեսկարող են գործածվել օժանդակ բայերի հետ: Այդ դեպքում նրանքկազմում են բաղադրյալ ստորոգյալ ն արտահայտում հատկանշայինիմաստ: «Այս ջուրը խմելու էթ» նախադասության մեջ «/սմելու է» ձնը ցույց է տալիս հատկանշայինիմաստ, այսինքն` /սմելու ջուր է, իսկ «Երեխանայս ջուրը խմելու էթ»նախադասությանմեջ արտահայտում է կերպային,ժամանակայինիմաստ: Նույն ձենովնան հետնյալ նախադասություններում` Նա այս ապրանքը վաճառելու է (ապառնի դերբայ): Այս ապրանքըվածառելուէ (անորոշի սեռական): Ինչպեսարդեն նշվեց, ապառնիդերբայգումարած օժանդակբայ ձն է (պարզստորոգյալ),իսկ անորոշ կառույցըդիմավոր,Ժամանակային է, որտեղհիշյալ դերբայիսեռական հոլովաձնեը բաղադրյալ ստորոգյալ ձնըհանդեսէ գալիս որպեսստորոգելիական վերադիր,ստորոգելի: ԺԽՏՄԱՆ

(ԺԽՏԱԿԱՆ)ԴԵՐԲԱՅ

Ժխտման դերբայը ցույց է տալիս օժանդակ բայի ժխտական ձներովարտահայտվող չկատարելի գործողության կամ եղելության ընդհանուրգաղափար ն գործ է ածվում պայմանական եղանակի ժխտականխոնարհման ձներում, ինչպես` գրի, կարդաշտ Ինչպես երնում է բերված օրինակներից,ե խոնարհման բայերիլծորդի ճ ձայնավորըփոխվում է ր-ի, իսկ Ա խոնարհմանբայերի դեպքում /-ն ընկնում է (կարդա, խաղա): Ժխտմանդերբայը կախյալ դերբայ է, չունի ինքնուրույն կիրառություն ն հանդես է գալիս միայն պայմանական կամ ենթադրականեղանակիապառնին անցյալ ապառնիիժխտական խոնարհմանկազմությանժամանակ: Ց

Տե՛ս

Ալ. Մարգարյան,նշվ. աշխ., էջ 410:

ԲԱՅԻ ԴԻՄԱՎՈՐ (ԵՂԱՆԱԿԱՅԻՆ)ՁԵՎԵՐԸ

Բայի եղանակայինկամ դիմավորձները ցույց են տալիս գործողության ն եղելության ընդհանուրգաղափար, կոչվում են նան ստորոգելիականձներ. քանի որ նախադասությանմեջ հանդես են գալիս ստորոգյալի պաշտոնով:Բայի եղանակայինձներին հատուկ են դեմքի. թվի, ժամանակի,գործողությանկերպի ն եղանակիքերականական կարգերը:

ԴԵՄՔԻ ՔԵՐԱԿԱՆԱԿԱՆ ԿԱՐԳԸ

Դեմքի քերականական կարգն արտահայտում է գործողության հարաբերությունն այն անձի կամ առարկայի նկատմամբ, որ նրա կատարողնէ, ն որը լինում է խոսողը, խոսակիցը կամ մի երրորդը, որի մասինխոսվում է: Հայերենում բայն ունի երեք դեմք՝ առաջին,երկրորդ ն երրորդ: Առաջինդեմքը ցույց է տալիս, որ գործողությունը կատարում է խոսողը` (արդացի, գնացի, երգեցի, տեսնեմ, գնում եմ, կարդում եմ, /խոսումեմ ն այլն: Երկրորդ դեմքը ցույց է տալիս այնպիսի գործողություն, որ կատարում է խոսակիցը,ինչպես` գնացիր, կարդացիր, տեսար, գնում ես, կարդում ես, խոսում ես ն այլն: Երրորդ դեմքը ցույց է տալիս այնպիսի գործողություն, որ կատարվում է մի երրորդ անձի կողմից,որի մասինխոսվում է, ինչպես՝ գնաց, տեսավ,խոսեց, գնում է, կարդում է խոսում էն այլն: Դեմքիքերականականկարգն արտահայտվումէ բայականհամապատասխան վերջավորությունների միջոցով, ինչպես` (արդացչի, գնացի, երգեցի, կարդացիր, գնացիր, երգեցչիր, կարձնեդաց»0, երգեցՓժ0, գնացՓ0ն օժանդակ բայի համապատասխան րով, ինչպես` գնում եմ, (արդում եմ, երգում եմ, գնում ես, կարդում ես, երգում ես, գնում է, կարդում է. երգում է Այսպիսով` բայի դեմքի քերականականկարգն արտահայտվում է հետնյալ վերջավորություններով. Եզակիթիվ (պարզ ժամանակներ) | դեմք՝ -ի՝ գրեցի, Սարդացի,մ՝ գրեմ, կարդամ ||դեմք՝ -իր՝ գրեցիր, (արդացիր, ս` գրես, Սարդաս |լ դեմք` 0(զրո)` գրեց, (արդաց, -ի, ա՝ գրի, (արդա

Հոգնակի թիվ գրեցինք, կարդացինք,նք՝ գրենք, կարդանք ||դեմք` -իք՝ գրեցիք, (արդացիք, ք` գրեք, կարդաք || դեմք՝ 0(զրո) գրեցին, /արդացին, ն` գրեն, կարդան Բայի բաղադրյալ ժամանակաձներումդեմքի քերականաբայի ներկա ն անցյալ ժական կարգնարտահայտվումէ ինչպես` մանակներով, | դեմք եմ, մի, ենք, էինք գրում եմ, գրում էի, գրում ենք, գրում էինք, կարդում եմ, կարդում էի, կարդում ենք, կարդում էինք ||դեմք ես, (իր, եք, էիք գրում ես, գրում էիր, գրում եք, գրում էիք, կարդում ես, կարդում էիր,կարդում եք, կարդումիք || դեմք մ, (ր, են, (ին գրում է. գրում էր, գրում են, գրում էին, կարդում է կարդում էր, կարդումեն կարդումէին | դեմք՝ -ինք՝

օժանդակ

ԹՎԻ ՔԵՐԱԿԱՆԱԿԱՆ ԿԱՐԳԸ

Բայի դեմքի ն թվի քերականականկարգերը սերտորեն կապված են միմյանց հետ ն հավասարապես արտահայտվում են միննույնվերջավորություններով: Բայն ունի երկու թիվ` եզակի ն հոգնակի:Եզակի թիվն արտահայտվումէ հետնյալ վերջավորություններով. ր` (արդացի, գրեցի, մ՝ ա՝ ու՝ կարդամ,գրեմ, կարդա, իր՝ գրի՛ր, վազեցրոԼ, ն օժանդակ բայի հետնյալ ձներով` ճմ, ես, 4 (ներկա)ն էհ, էիր, էր (անցյալ): Հոգնակիթվի պարզ ժամանակաձներնարտահայտվումեն հնք, իք, ին, անք, աք, ան վերջավորություններով,ինչպես` (արդացինք, կարդացիք,կարդացին ն կարդանք, կարդաք, կարդան:Հրամայական եղանակիբայաձներըկազմվում են ճք, եցեք վերջավորություններով,ինչպես` գրե՛ք, գրեցեք, կարդացեք, մեծացեք, վազեցրեք ն

այլն: ԲաղադրյալԺամանակների հոգնակինկագմվումԷ ժանդակ բայի հետնյալ ձներով` ծռճք,ծք, ծն, գրում ենք, գրում եք, գրում ենն էինք,էիք, էին, գրում էինք, գրում էիք, գրում էիննայլն:

-

ԺԱՄԱՆԱԿԻ ՔԵՐԱԿԱՆԱԿԱՆ

ԿԱՐԳԸ

Բայի Ժամանակըցույց է տալիս գործողության կատարման ժամանակը, գործողության կամ եղելության հարաբերությունը խոսելու պահի նկատմամբ: Ըստ այդմ` բայն ունի երեք ժամանակ` ներկա, անցյալ ն ապառնի: Ներկա ժամանակըցույց է տալիս, որ գործողությունը կատարվում է խոսելու պահին,ինչպես` ծս գրում եմ, կարդում եմԱնցյալ ժաճանակըցույց է տալիս այնպիսի գործողություն, որ կատարվել է խոսելու պահից առաջ` եւ: գրեց, կարդաց. Նա գրել է կարդացել էԱպառնիԺամանակըցույց է տալիս խոսելու պահից հետո կատարելի գործողություն կամ եղելություն: Եա գնալու է, կարդալու է Նա կգնա, կկարդաՆշված այս երեք ժամանակները համընկնում են Ժամանակի տրամաբանականկարգերին, որոնք լեզվում ունեն քերականական դրսնորումներ ն հաճախ կոչվում են նան քերականականժամանակաձներ, քանի որ ցույց են տալիս որեէ ժամանակակետիհամեմատությամբ վերցված գործողություն կամ եղելություն: Ժամանակակից հայերենը բավականին հարուստ է բայական քերականականժամանակներով,որոնք բայի հիմնական ժամանակներից տարբերվում են նրանով, որ ոչ թե ընդհանրապես, այլ որնէ ժամանակակետի համեմատությամբկատարված, կատարվող կամ կատարելի գործողություն են ցույց տալիս, որոնք արտահայտվում են դերբայի Ա օժանդակ բայի բաղադրությամբ, ինչպես` գրում եմ, Սարդումեմ, գրում էի, կարդում էի, գրելու եմ, կարդալու եմ ն զուտ բայական վերջավորությամբ, ինչպես` (արդացի, գրեցի, կարդամ, գրեմն այլն: Ըստ այդմ` բայի քերականական ժամանակներըլինում եմ բաղադրյալ կամ վերլուծական ն պարզ կամ համադրական:Բաղադրյալ ժամանակներըկազմվում են որնէ դերբայով ն օժանդակ բայի ներկա ն անցյալ ժամանակներով, իսկ պարզ Ժամանակները՝ բայական վերջավորությամբ: Բայի բաղադրյալ ժամանակներըսահմանականեղանակիներապառնի, անցյալ ապառնի,վադակատար, կա, անցյալ պկկատար, ն անցյալ վաղակատար երկրորդականբաղադրյալ (լինել բայով կազմված) բոլոր ժամանակներնեն, իսկ պարզ են սահմանականեղանակի անցյալ կատարյալ, ըղձական, պայմանական,հարկադրա290

կան,հրամայականեղանակներիբոլոր ժամանակները:Բաղադրյալ ժամանակները բաժանվումեն երկու խմբի`գլխավորն երկրորդական: Գլխավոր ժամանակներնարտահայտվում են որնէ դերբայով ն -եմ(էի) օժանդակ բայով, իսկ երկրորդականժամանակները`դերբայով ն /հնել բայի խոնարհված բոլոր ձներով (ինչպես` գրելիս եմ լինում, գրելիս կլինեմ, գրելու պիտիլինեմ): Բայի ժամանակի քերականական կարգի դրսնեորմանըհավասարապեսմասնակցում են ն՛ դերբայները, ն օժանդակ բայը, ըստ որում, դերբայները ցույց են տալիս գործողությունների հաջորդություն տվյալ ժամանակակետիհարաբերությամբ,իսկ օժանդակ բայը՝ ներկան անցյալ ժամանակակետեր:

ԲԱՅԻ ԵՂԱՆԱԿԻ ՔԵՐԱԿԱՆԱԿԱՆ

ԿԱՐԳԸ

Բայի եղանակի քերականականկարգը ցույց է տալիս գործողության ն իրականության հարաբերությունը, ինչպես նան գործողության կամ եղելության նկատմամբ խոսողի ունեցած վերաբերմունքը: Եղանակի քերականական կարգը անհրաժեշտ է տարբերել ընդհանրապեսեղանակավորությանկարգից, քանի որ վերջիններս ազատ շարահյուսական կապակցություններ են ն կարող են դրսնորվել եղանակավորտարբեր բառերի կամ կապակցություններիմիջոցով: Այսպես` միննույն գործողությունը տարբեր խոսողների կողմից կարող է ներկայացվել տարբեր կերպ, տարբեր վերաբերմունքով ու հնչերանգով,ինչպես` «Նա (գա»: «Գուցե նա կգա», «Սի՛թե նա կգա»: «Անշուշտ նա կգա» ն այլն: Այս ձնով տարբեր եղանակավորողբառերի միջոցով գործողությանը կարելի է հաղորդել տարբեր երանգներ, բայց սրանք բայի եղանակիքերականականկարգ չեն կարող ձնավորել: ժամանակակիցհայերենում տարբերակվում է բայի հինգ եղա-

նակ` սահմանական,ըղձական, պայմանական, հարկադրական ն հրամայական:

ՍԱՀՄԱՆԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿ

Սահմանականեղանակըցույց է տալիս ստույգ կատարվող, կատարվածն կատարելիգործողություն կամ եղելություն: Սահմանական նան իրականության եղանակԷ, քանի որ այս եղանակիբաեղանակը

յաձներով առարկայականաշխարհիեղելություններըներկայացվումեն բնականվիճակով,առանցանձնականայս կամ այն վերաբերմունքի: Սահմանականեղանակնունի յոթ ժամանակ` ներկա, անկատար անցյալ, ապառնի,անցյալի ապառնի,վաղակատար,անցյալի վաղակատար ն անցյալ կատարյալ:Այս ժամանակներիցառաջինվեցը բաղադրյալ, իսկվերջինը`անցյալ կատարյալը, պարզ ժամանակէ: Որոշ լեզվաբաններսահմանականեղանակիխոնարհմանհարացույցում նշում են նան հարակատարն անցյալի հարակատար(հրացած եմ, կանգնածեմ, հիացածէի, կանգնածեի) ժամանակները: Ներկա ժամանակը ցույց է տալիս խոսելու պահին կատարվող գործողություն ն կազմվում է անկատարդերբայով ն օժանդակ բայի ներկայի ձներով, ինչպես` /սոսում եմ, խոսում ես, խոսում է, կարդում եմ, կարդում ես, կարդում է խոսում ենք, կարդումենք ն այլն: Ներկա ժամանակի բայաձներով են արտահայտվում սահմանումները, բնորոշումները, իբրն կարգ, կանոն, սովորույթ կրկնվող գործողությունները, երբեմն նան` անցյալում կատարված գործողությունը, որը կոչվում է պատմականներկա, ինչպես` Մեսրոայրիջնում է Աղվանք Երեմիայի մոտ, ուր աշակերտներ են հավաքում ն նրան հանձնում:

Անցյալ անկատարժամանակըցույց է տալիս անցյալ ժամանակակետիհամեմատությամբկատարվող, սկսած ու շարունակվող գործողություն ն կազմվում է անկատարդերբայով ն օժանդակ բայի անցյալի ձներով, ինչպես` /սոսում էի, խոսում էիր, խոսում էր, կարդում էի, կարդում էիր, կարդում էր: Ապառնիժամանակըցույց է տալիս մի ներկա ժամանակակետի համեմատությամբկատարելի գործողություն, կազմվում է ապառնիդերբայով ն օժանդակ բայի ներկայի ձներով, ինչպես` /սոսծլու եմ, ես, է, կարդալու եմ, ես, է խոսելու ենք, եք, են ն այլն: Ապառնիժամանակովարտահայտվածգործողությունը կատարվելու է խոսելու պահից անմիջապեսհետո կամ շատ երկար ժամանակ հետո, ինչպես` Եմ հս(ույն գնալու եմ, աշխատանքի ն Այս շենքը կառուցվելու ն ավարտվելու է տարիներհետո-

Անցյալիապառնիժամանակըցույց

է տալիս մի անցյալ ժամա-

նակակետիհամեմատությամբկատարելիգործողություն ն կազմվում է ապառնի դերբայով ն օժանդակ բայի անցյալի ձներով, ինչպես`

խոսելու էհ, էիր, էր, կարդալու էի, էիր, էր, խոսելու էինք, էիք, էին, կարդալուէինք, էիք, էին-

Վաղակատարժամանակըցույց

է տալիս ներկա ժամանահամեմատությամբ կ ատարված, ա վարտվածգործողություն ն կակետի ն է կազմվում վաղակատարդերբայով օժանդակբայի ներկայիձներով, ինչպես/̀սոսել եմ, ես, է (արդացել եւ, ես, է խոսել ենք, եք, ենն այլն:

Անցյալ վաղակատարըցույց է տալիս մի անցյալ ժամանակակետի համեմատությամբ կատարված, ավարտված գործողութ-

յուն, ինչպես` /սոսել ձի, էիր, էր, կարդացել էի, էիր, էր, խոսել էինք, էիք, էին, կարդացել էինք, էիք, էին: Վաղակատար,անցյալի վաղակատարժամանակներըարտահայտում են նան այնպիսիգործողություն, որ խոսողն ականատես չի եղել, այլ պատմում է ուրիշներից լսելով կամ գործողությանհետնանքիցդատելով:

Անցյալ կատարյալժամանակըցույց է տալիս մի անցյալ ժամանակակետումանմիջականորեն,առանց տնականությանկատարված, ավարտված գործողություն ն կազմվում է կատարյալի հիմքերով ն համապատասխանվերջավորություններով,ինչպես` օրճցի, կարդացի, թռա, գտա, բարձրացա, մոտեցա, բարձրացրի, ն հանգստացրի այլն: ժամանակակիցհայերենում կատարյալիհիմքերը լինում են ցոյական (գրեց, վազեց), րեական (բարծրացր, հանգստացր) ն պարզ կամ արմատական(20/7,թռ, փայխնայլն): Ըստ նշված հիմքերի` անցյալ կատարյալը կազմվում է հետեյալ հիմքերով. ա. Ան եխոնարհման պարզ բայերը կազմվում են ցոյական հիմքով` գրեցի, գրեցիր, գրեց, կարդացի, կարդացիր, կարդաց, գրեցինք, կՍարդացիք: Ցոյականհիմքով են կատարվում նան ան, են սոսկածանցունեցող բայերը՝ հեռացա, մոտեցա, զարմացա ն այլն: բ. Ե խոնարհման սոսկածանցավորբայերը կազմվում են պարզ կամ արմատականհիմքով` ռա, թռար, թռավ, գտա, գտար, գտավ, փախա,փախար,փախավ գ. Պատճառական բայերի կատարյալը կազմվում է րեական հիմքով` մազեցրի,բարձրացրի,հեռացրի:

ԸՂՁԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿ

Ըղձականեղանակիբայաձներըցույց են տալիս գործողության կատարմանիղձ, ցանկություն, փափագ ն կազմվում են անկատարի հիմքով ն համապատասխանվերջավորություններով: Դրանք են` եզակի մ, մ, ի (գրեմ, գրես, գրի) ն հոգնակի` նք, ք, 6 (գրենք, գրեք, գրեն) ն այլն: Նշված վերջավորություններն ըստ առաջին ն երկրորդ խոնարհումների` ե ն ա լծորդ ձայնավորներիհետ, ինչպեսերնում է բերված դրվում են անկատարիհիմօրինակներից,համապատասխանաբար քի վրա, միայն Ե խոնարհմանդեպքում եզակի երրորդ դեմքի ճ ձայնավորըփոխվում է /-ի:

Անցյալի ապառնինգույց է տալիս չիրականացածգործողության իղձ, ցանկություն մի անցյալ ժամանակում: Կազմվում է անկատարի բայահիմքով ն համապատասխանվերջավորություններով: Դրանք են` եզակի թվում` ի, իր, ր, գրճի, գրեիր, գրեր, կարդայի, կարդայիր, կարդար, ն հոգնակիում` հնք, իք, ին (գրեինք, գրեիք, գրեին, կարդայինք,կարդայիք, կարդային) Իրենց արտահայտած իմաստներինհամապատասխան` ըղձականի ապառնի ն անցյալի ապառնիԺամանակաձներըլայնորեն կիրառվում են բարդ ստորադասականնախադասություններիտարբեր կառույցներում, ինչպես նան՝ որպես հորդոր, պատվեր, հրաման, անեծք, օրհնանք ն այլն, ինչպես` Ինձ մտահան չանես, հալ1 .../Թող փռվի անանցլռության, թող ինձ չհիշեն, թող ինձ մոռանան: Անիծվիայն օրը, երբ նա թույլ տվեց իր Սմբատինգնալ օտար երկիր:

շուրջը

ՊԱՅՄԱՆԱԿԱՆ ԿԱՄ ԵՆԹԱԴՐԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿ

Պայմանական կամ ենթադրական եղանակը ցույց է տալիս որնէ պայմանով կամ ենթադրաբար կատարվող գործողություն ն կազմվում է ըղձական եղանակիբայաձներին (//(ր)եղանակիչի միջոցով. ինչպես` գրեմ (գրեմ, կարդամ կկարդամ, գրեի կգրեի, կարդայի կկարդայի: Կ(ը) եղանակիչով կազմվող բայաձները պայմանականիիմաստ են արտահայտում հատկապես բարդ ստորադասականնախադասությունների այնպիսի կառույցներում,որտեղ երկրորդական նա-

--

-

-

խադասությունըպայմանի պարագա է, ինչպես` Մենք (գանք զբոսանքի, եթե անձրնը դադարի: Նա կշարունակեր իր շրջագայությունը, եթե հնարավորություններըթույլ տային: Մնացած բոլոր կիրառություններում (/ր) եղանակիչով կազմված բայաձները հիմնականում հաստատողական իմաստ են արտահայտում, ինչպես` Ես կգնամ,Մերուժանի ոտքերը կընկնեմ, կաղաչեմ, որ նա հետ կանգնի հր մտադրությունից: Պայմանական եղանակն ունի երկու ժամանակ` ապառնի ն անցյալի ապառնի: Ապառնիժամանակը ցույց է տալիս խոսելու պահից հետո կատարելի գործողություն ն կազմվում է ըղձական եղանակի ապառնիից` կ(ը) եղանակիչով. (գրեմ, ((արդամ: Անցյալի ապառնինցույց է տալիս մի անցյալ ժամանակակետի նկատմամբ կատարելի գործողություն ն կազմվում է ըղձական եղանակիանցյալի ապառնիից`(յը եղանակիչով`(գրեի, ((արդայի:

ՀԱՐԿԱԴՐԱԿԱՆ

ԵՂԱՆԱԿ

Վարկադրական եղանակըցույց է տալիս անհրաժեշտաբարկամ հարկադրաբարկատարելիգործողությունն կազմվում է ըղձականեղանակիբայաձներից`ճյհւտրկամ ճ/ետք է եղանակիչով,ինչպես` գրեմ -պիտի (պետքէ) գրեմ, կարդամ պիտի (պետքէ) կարդամ: -

)Չարկադրականեղանակի ապառնի ժամանակը

ցույց

է

տալիս ներկայի համեմատությամբ խոսելու պահից հարկադրաբար կամ անհրաժեշտաբար կատարելի գործողություն, ինչպես՝ եյիտի կարդամ, պիտի գրեմ: հետո

)յՉարկադրական եղանակի ապառնին գույց է տալիս մի անցյալ ժամանակակետիհամեմատությամբխոսելու պահից առաջ հարկադրաբար կատարելիգործողություն,ինչպես` ատր գնայի, պիտիկարդային այլն:

ՀՐԱՄԱՅԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿ

եղանակըցույց է տալիս հրաման. թելադրանք. Հրամայական կոչ, պատվեր ն ունի երկրորդդեմք, եզակի ն հոգնակիթվեր: Եզակի թիվը կազմվում է -/րո, -ւս ն ու վերջավորություններով՝ գոիր, կարդա. մոտեցրու295

Վոգնակիթիվը կազմվում է -ճք վերջավորությունով, որ բոլոր խմբերի բայերի դեպքում դրվում է կատարյալի հիմքի վրա, ինչպես` գրեցեք, փախեք, գտեք, կարդացեք, բարձրացրեք, զարմացրեք, մոտեցրեք ն այլն: Ե խոնարհման

բայերի հոգնակի հրամայականը ժոլեզվում կազմվում է նան անկատարիհիմքից՝ ղովրդախոսակցական գրեք, խոսեք, սիրեքն այլն: պարզ

ԵՐԿՐՈՐԴԱԿԱՆ

ԲԱՂԱԴՐՅԱԼ ԺԱՄԱՆԱԿՆԵՐ

Ժամանակներըկազմվում են հաԵրկրորդականբաղադրյալ մակատար (-իս-ով անկատար), հարակատար,ապառնի դերբայներով ե /հնել օժանդակբայով ն ցույց են տալիս այնպիսիգործողություն, որ հարաբերականորենէ կապվում գլխավոր ժամանակների հետ:

Վամակատարդերբայով(-հս վերջավորությամբ) ե /րնել օժանդակ բայով կազմված Ժամանակներըարտահայտում են հիմնական հարաբերակցվողկատարված,կատարվող, կատաժամանակներին րելի գործողություններ,ինչպես` Եա մի օր ծեծում Է ռեժիսորին,որ ծադրելիսէ լինում նրա շինած նոր կեղծամը: Մեկ անգամ, երբ հարսները կովերը կթելիս էին լինում, նա անցնում էր մյուս կողմը: Այդ օրը նա նախագահելիս է եղել իրենց Ժողովում: Երկրորդականբաղադրյալ Ժամանակներիկազմության ժամանակ առավել տարածված է հարակատարդերբայը, որը //նեյ բայի հետ գործ է ածվում ե՛ դերբայական, ե փոխանվանականձներով, ինչպես` ն/դ աղջիկը պսակվածէ լինում ն ունենում է մեկ երեխա: Լսած լինելով այդ մասին` նա այլես չի շարունակում իր զրույցը: Ապառնիդերբայը համեմատաբար քիչ է մասնակցում երկրորդականբաղադրյալ ժամանակներիկազմությանը,ինչպես` Մենք, որ կթելու լինենք, քո միակ այծը չենք կթի Եթե քեզ պատմելու լինեի, այդ մասինչեի հիշատակի:

ԱՆԿԱՆՈՆ ԲԱՅԵՐ

Անկանոն են համարվում այն բայերը, որոնք խոնարհմանժամանակ ընդհանուր կանոնականօրինաչափություններից շեղվում են ն այլ ձեերի համեմատությամբչեն կազմվում: Ըստ կազմության՝ անկանոնբայերը լինում են պարզ ն ածանցավոր: Ե խոնարհման պարզ անկանոն բայերն են` ասել, բերել, զարկել,ուտել: Ասել բայի անկանոնություննարտահայտվումէ նրանով, որ կատարյալի հիմքը կազմվում է աց բաղադրիչով`ասացի, ասացիր, ասաց, բերել բայի կատարյալը` բերբ̀երի, բերիր, բերեց, զարկել բայի կատարյալիհիմքը պարզ արմատականէ` զարկի, զարկիր, զարկեց, իսկ ուտել բայը խոնարհվելիս փոխում է արմատը, դառնում կեր՝ կերա, կերար, կերավ: Ե խոնարհման ն ածանց ունեցող անկանոն բայերն են անել, դնել, տանել ն ելնել, առնել, տեսնել, թողնել, լինել: Անել, դնել, տանել բայերի անցյալ կատարյալի հիմքը կազմվում է ն/ր հերթագայությամբ`անել արի, դնել դրի, տանել տարա, իսկ թողնել, ելնել, առնել, տեսնել բայերի կատարյալի հիմքը` պարզ արմատական`թո/շնել թողի, ելնել ելա, առնել առա, տեսնել տեսա, լինել բայի կատարյալի հիմքը կազմվում է ճշ արմատով`/հնել եղա, եղար, եղավ: Ա խոնարհման պարզ անկանոնբայերն են` տայ, գալ, լալ Այս բայերիանկանոնությունըդրսնեորվումէ նախ նրանով, որ անկատար դերբայըկազմում են ոչ թե սովորական-ում մասնիկով, այլ` -իճ-ով, ինչպես`մայիս, գալիս, լալիս: Եվ ապա` գալ բայի կատարյալի հիմքը կազմվում է այլ արմատից` ճմ, ինչպես` ճա, եկար, եկավ, տալ բայի կատարյալիհիմքը կազմվում է զուգաձնությամբ` ու/ ն տվեց` տվի, տվիր, տվին, տվեց, տվեցի, տվեցինք, տվեցին, լալ բայի կատարյալի հիմքը կազմվում է /աց արմատով` /ացի, (ացիր, լացեց, սակայնայս ձները համարյա անգործածականեն ն փոխարինվում են /աց լինել հարադիրբայով` /աց եղա, լաց եղար, լաց եղավ: Ա խոնարհմանսոսկածանցավորանկանոն բայերն են` դառնայ, լվանալ, կենալ: Դառնալ բայի կատարյալի հիմքն է դարծ` դարծա, դարձար, դարձավ, կենալ բայի կատարյալի հիմքը` (աց, ինչպես` վեր կենալ, վեր կացա, վեր կացար, վեր կացավ, լվանալ բայի անց-

--

-

-

--

-

-

-

կատարյալը կազմվում Է /մաց ցոյականհիմքով, ինչպես` / ացի, լվացիր, լվաց ն այլն: Անկանոնբայերի համակարգում տարբերակվումեն նան պակասավորն հավելավոր բայերը: Պակասավոր են համարվում այն բայերի, որոնք բոլոր ձները չունեն: Այսպես` ծւ, ամ, գիտեմ,ունեմ, արժեմ բայեին ունեն միայն ներկա ե անցյալ ժամանակներ, իսկ ապառնի Ժամանակ չունեն. ինչպես` ճմ. ծս, է, էհ, էիր, էր, գիտեմ,գիտես, գիտի, գիտեի, գիտեիր, գիտեր, կամ, կաս, կա, կայի, կայիր, կար, ունեմ, ունես, ունի, ուների,ունեիր, ուներ, արժեմ, արժես, արժի, արժեի, արԺեիր, արժեր: Պակասավոր բայերի շարքին են դասվում նան ցանկալ, հուսալ, լվալ բայերը, որոնք ունեն միայն ըղձականն հրամայական եղանակներիբայաձներ` ցան(քաւմ,հուսամ, լվանամ, ցանկա, ցանկացեք, հուսա, հուսացեք, լվա, լվացեք: Վավելավորբայերը իմաստապեսառնչակիցն նույն արմատից կազմվածբայերն են, որոնք հաճախգործ են ածվում իբրն հոմանիշներ, ինչպես` արժել արժենալ, լվալ լվանալ, ուզել ուզենալ, ցանկալ ցանկանալնայլն: յալ

խոնարհ

-

-

-

--

ՀՎԱՐԱԴՐԱԿԱՆ ԲԱՅԵՐԻ ԽՈՆԱՐՀՈՒՄԸ

Վարադրականկամ հարադրավոր(հարադիր ունեցող) բայերը կազմվում են որնէ հարադիրովու բայականբաղադրիչովն հանդես են գալիս իբրն բառայինինքնուրույն միավորներ:Վարադրականբայերի կազմությանըսովորաբար մասնակցում են որնէ խոսքի մաս (գոյական, մակբայ ն այլն) ն բայ` (ներս գալ, միտք անել, ձեռ առնել ն այլն), ինչպես նան՝ տայ բայը որնէ անորոշդերբայիհետ, որը հիմնականում պատճառականիիմաստէ արտահայտում`ցրծյ տալ, կառուցել տալ, խոսել տալ ն այլն: ՎԶարադրական բայերի խոնարհման ժամանակ վերլուծական ձներում օժանդակ բայն ընկնում է հարադրին բայական մասի միջն, ինչպես` Դուր է գալիս, դուր է եկել, դուր չի եկել, գրել է տալիս, գրել է տվել, գրել չի տվել ն այլն: Պարզ ժամանակներումայս բայերը խոնարհվում են սովորականբայերի նման, ինչպես՝ շուր ծնավ, դուր չեկավ, գրել տվի, գրել տվեց, գրել տվիր,գրել տան այլն: Պայմանական եղանակի ((ր) մասնիկը դրվում է խոնարհվող բայաձնիվրա` Դուրս կգամ,գրել կտամն այլն, իսկ պիտի եղանակի298

կարող է դրվել ե խոնարհվող բայի, ն՛ հարադրի վրա, ինչպես` դուրս պիտի գամ, պիտի դուրս գամ, գրել պիտի տամ, պիտի գրել տամ, իսկ չ մասնիկըդրվում է բայական մասի վրա, ինչպես` Դուրս գնաց դուրս չգնաց, գրել տամ գրել չտամ, խոնարհվողբայի վրա է դուրս գնա դրվումնան արգելական հրամայականի մի՛ մասնիկը` գրել տվեք գրել մի՛ տվեք: դուրս մի՛ գնա,

չը

-

-

-

-

'

ԲԱՅԻ ԺԽՏԱԿԱՆ ԽՈՆԱՐՀՈՒՄԸ

Ժխտականխոնարհմանդեպքումժխտվում,բացասվում է դրականխոնարհմամբարտահայտվածգործողությունը:Ժամանակակից հայերենումժխտականխոնարհումըկազմվում է դրականի ձներից չ մասնիկով,իսկ հրամայականիդեպքում` մի՛արգելականմասնիկով: Սահմանականեղանակիբաղադրյալ ժամանակներիդեպքումչ ժխտականմասնիկը դրվում է օժանդակ բայի վրա, որը հանդես է գալիս նախադաս, դերբայներից առաջ, ինչպես` չեմ ցրում, չես գրում,չի գրում, չենք գրում, չեք գրում, չեն գրումՍահմանականիպարզ անցյալ կատարյալիդեպքում չ մասնիկը դրվում է դրականբայաձներիվրա, ինչպես` չօրնցի, չգրեցիր, չգրեց, չգրեցինք, չգրեցիք, չգրեցինՎարկադրականեղանակիժխտականըես կազմվում է դրական ձներից`չ մասնիկով,որը դրվում է արտի եղանակիչիվրա սկզբից, ինչպես`չայհայրգրեմ, չպիտի գրեի, չպիտի գրենք, չաիտի գրեինք ն այլն: Պայմանական կամ ենթադրական եղանակի ժխտականը կազմվումէ ժխտականդերբայով ե օժանդակ բայի ժխտական ձներով, որոնք դրվում են դերբայից առաջ, ինչպես`չեմ գրի, չես գրի, չի գրի,չէի գրի, չեհր գրի, չէր գրի, չենք գրի, չէինք գրի ն այլն: Վրամայականիժխտականը,որը արգելական հրամայականնէ, կազմվումէ մր մասնիկով,ինչպես`մր՛գրեք, մի (արդացեք:

ԲԱՅԻ ԽՈՆԱՐՀՄԱՆ

1.

ՀԱՄԱԴՐԱԿԱՆ ԱՂՅՈՒՍԱԿ

ՍԱՀՄԱՆԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿ

Ռրականխոնարհում Ժխտականխոնարհում Ե խոնարհումԱ խոնարհում Ե խոնարհում Ա խոնարհում

Թիվ

Դեմք

Ժամանակ

Ներկա

Եզակի

Հոգնակի |

Թիվ

Է

կանգնում եմ մնում եմ

չեմ կանգնում չեմ մնում

կ

կանգնում ես մնում ես

չես կանգնում չես մնում

տ

կանգնումէ մնում է

չի կանգնում չի մնում

Լ

կանգնումենք մնում ենք

չենք կանգնում չենք մնում

Ա

կանգնում եք մնում

եք

չեք կանգնում չեք մնում

տ

կանգնում են մնում

են

չեն կանգնում չեն մնում

Դեմք

Եզակի

կանգնումէի մնում էի

չէի կանգնում չէի մնում

Ւ

կանգնումէիր մնում էիր

չէիր կանգնում չէիր մնում

կ

կանգնում էր մնում էր

Է

Հոգնակի

Անցյալի անկատար

Ւ

տ

տ

էր կանգնումչէր մնում

կանգնում էինք մնում էինք կանգնում էիք մնում էիք կանգնում էին մնում էին

էինք կանգնումչէինք մնում չէիք կանգնումչէիք մնում չէին կանգնումչէին մնում

Ապառնի Է

կանգնելու եմ մնալու եմ

չեմ կանգնելուչեմ մնալու

Ա

կանգնելու ես մնալու ես

չես կանգնելու չես մնալու

լ

կանգնելու է մնալու է

չի կանգնելու չի մնալու

կանգնելու ենք մնալու ենք

չենք կանգնելուչենք մնալու

Վոգնակիհ

կանգնելուեք մնալու եք

չեք կանգնելու չեք մնալու

ԿԼ

կանգնելուեն մնալու են

չեն կանգնելու չեն մնալու

Եզակի

Թիվ

|

Եզակի կ

կլ Է

կոգնակի Թիվ

Անցյալիապառնի

Դեմք

/

անգնելու էի մնալու էի անգնելու էիր էիրմնալու է էիր կանգնելու մնալու

կանգնելուէր մնալու էր

չէի կանգնելու չէի մնալու անգնելու չէիր մնալու է չէիր կանգնելու մնալ չէիր

չէր կանգնելու չէր մնալու

կանգնելու էինք մնալու էինք չէինքկանգնելուչէինքմնալու

կ

անգնելու էիք մնալու էիք

չէիք կանգնելու չէիք մնալու

ռլ

կանգնելու էին մնալուէին

չէին կանգնելու չէին մնալու

Դեմք

Վաղակատար(դրական)( ժխտական)

ի

կանգնել եմ մնացելեմ

չեմ կանգնել չեմ մնացել

Եզակի կ

անգնել ես մնացելես

չես կանգնել չես մնացել

լլ է

կանգնել է մնացել է

չի կանգնել չի մնացել

անգնել ենք մճացել ենք

ռոգնակիդ

կանգնել եք մնացել եք

ա

կանգնել են մնացել են

Թիվ

| Դեմք լ

Եզակի դ տ

Յոգնակի

:

ենք կանգնել չենք մնացել

չեք կանգնել չեք մնացել չեն կանգնել չեն մնացել

Անցյալիվաղակատար

անգնել էի մնացել էի

կանգնել էիր մնացել էիր կանգնելէր մնացել էր

էի կանգնել չէի մնացել չէիր կանգնել չէիր մնացել չէր կանգնել չէր մնացել

Է

կանգնելէինք մնացել էինք

չէինքկանգնելչէինքմնացել

կ

կանգնել էիք մնացել էիք

չէիք կանգնել չէիք մնացել

խանգնելէինմնացել էին

չէին կանգնել չէին մնացել

դ

Հարակատար

Եզակի

ՒԷ

կանգնած եմ մնացածեմ

կանգնածչեմ մնացած չեմ

կ

կանգնած ես մնացած ես

կանգնածչես մնացած չես

Ա) ՒԷ

Վոգնակիէ տ

Թիվ

կանգնածչի մնացածչէ չի կանգնած կանգնածենք մնացածենք | կանգնածչենք մնացածչենք կանգնած է մնացածէ

կանգնած եք մնացածեք

կանգնածչեք մնացածչեք

կանգնած են մնացած են

կանգնած չեն մնացածչեն

Դեմք

Եզակիմս

Անցյալիհարակատար կանգնած էի մնացածէի

կանգնածչէի մնացածչէի

կանգնածէիր մնացածէիր

կանգնածչէիր մնացածչէիր

անգնած էր մնացածէր

ա

անգնածէինք մնացածէինք կանգնած չէինք մնացած չէինք անգնածէիք մնացածէիք կանգնածչէիք մնացածչէիք

| կ Վոգնակի կլ

Թիվ

Է

Հոգնակի ||

կանգնածէին մնացածէին

Դեմք

Եզակի |

Ա փ

լ Ս տ

կանգնածչէր մնացածչէր

կանգնածչէին մնացածչէին

Անցյալ կատարյալ

կանգնեցիմնացի (կանգնեցիրմնացիր կանգնեցմնաց

չկանգնեցիչմնացի չկանգնեցիր չմնացիր չկանգնեցչմնաց

կանգնեցինք մնացինք լկանգնեցիքմնացիք կանգնեցինմնացին

չկանգնեցինքչմնացինք չկանգնեցիքչմնացիք չկանգնեցին չմնացին

ԸՂՁԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿ

Դրականխոնարհում Ե

Թիվ

խոնարհումԱ խոնարհում

Ժամանակ Ապառնի չկանգնեմ չմնամ չկանգնես չմնաս չկանգնի չմնա չկանգնենք չմնանք չկանգնեք չմնաք չկանգնեն չմնան

եմք լ

Եզակի

ն "մ |

Հոգնակի ի

"

ի Թիվ

կանգնեմ մնամ կանգնես մնաս կանգնի մնա կանգնենքմնանք կանգնեք մնաք կանգնեն մնան

Անցյալի ապառնի

Դեմք

Եզակի

| կ

ռ

լ ոգնակի լ

Ժխտական խոնարհում |Եխոնարհում ն խոնարհում

կանգնեի մնայի կանգնեիրմնայիր կանգներմնար

չկանգնեիչմնայի չկանգնեիր չմնայիր չկանգներ չմնար

կանգնեինքմնայինք կանգնեիքմնայիք կանգնեիրմնային

չկանգնեինք չմնայինք չկանգնեիք չմնայիք չկանգնեիրչմնային

2. ԵՆԹԱԴՐԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿ

ի արհում

Դրականխոնարհում Ե

խոնարհում Ա խոնարհում Ժամանակ

Թիվ

|Ռեմք

կկանգնեմկմնամ կկանգնեսկմնաս կկանգնիկմնա

է

Եզակի

|

Հոգնակի

ո: լ

կկանգնենք կմնանք կկանգնեքկմնաք կկանգնեն կմնան

նխանար

Ապառնի չեմ կանգնիչեմ մնա չես կանգնիչես մնա չի կանգնի չի մնա չենք կանգնի չենք մնա չեք կանգնիչեք մնա չեն կանգնի չեն մնա

Թիվ

Դեմք |

Եզակի|

Հոգնակի|

Է

Անցյալիապառնի չէի կանգնիչէի մնա չէիր կանգնիչէիր մնա չէր կանգնի չէր մնա

կկանգնեիկմնայի կկանգնեիրկմնայիր կկանգներկմնար

լ

|

Ակ

կկանգնեինքկմնայինք կկանգնեիքկմնայիք կկանգնեիրկմնային

չէինք կանգնիչէինք մնա չէիք կանգնիչէիք մնա չէին կանգնիչէին մնա

4. ՎԱՐԿԱԴՐԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿ

Ժխտականխոնարհում Դրականխոնարհում խոնարհում Ա խոնարհում խոնարհումԱ խոնարհում Ժամանակ Դեմք Ապառնի Թիվ մնամ չպիտի կանգնեմչպիտի մնամ Եզակի լ պիտիկանգնեմպիտի մնաս պիտիկանգնեսպիտի չպիտի կանգնես չպիտի մնաս ի մնա լիտի կանգնի չպիտի կանգնի չպիտի մնա պիտի լլ

Վոգ-

նակի

լ

դ տ

Թիվ

Դեմք

եզակի Ա Սէ

Վոգ-

նակի

| Ս ոէ

կանգնենքչպիտիմնանք կանգնենքպիտիմնանք չպիտի չպիտի կանգնեք չպիտի մնաք պիտիկանգնեն պիտիմնան չպիտիկանգնենչպիտի մնան

իտի |լպիտի կանգնեք պիտիմնաք

Անցյալիապառնի

պիտիկանգնեիպիտի մնայի չկանգնեի չպիտի մնայի պիտիկանգնեիրպիտիմնայիր չկանգնեիրչպիտի մնայիր պիտիկանգներպիտի մնար չկանգներչպիտի մնար պիտիկանգնեինք պիտիմնայինքչկանգնեինք չպիտիմնայինք պիտիկանգնեիքպիտիմնայիք չկանգնեիքչպիտի մնայիք պիտիկանգնեինպիտիմնային չկանգնեինչպիտի մնային

5.ՂՐԱՄԱՅԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿ

Թիվ| Դեմք

Եզակի Հոգնակի

`

ն

Ժխտականխոնարհում Դրականխոնարհում Ե խոնարհում Ա խոնարհում|Ե խոնարհումԱ խոնարհում Ժամանակ Ապառնի անգնի՛րմնա՛ մի՛ կանգնիր կանգնեցե՛քմնացեք

կանգնե՛ք

մի կանգնեք մի՛ մնաք մի՛ մնացեք

20"

ՄԱԿԲԱՅ

Մակբայն իբրն խոսքի մաս բնութագրվում է նրանով, որ ցույցէ տալիս գործողության հատկանիշ (արագ վազել, դանդաղ խոսել, տիրաբարթռչել) ն հատկանիշի հատկանիշ (չափազանց գեղեցիկ, բարոյապեսազնիվ,հազիվ լսելի): Մակբայը չթեքվող խոսքի մաս է (մասնակի բացառություններով) ն նախադասությանմեջ հիմնականումհանդես է գալիս պարաէ լինել նան որոգայի շարահյուսականպաշտոնով(երբեմն կարող ն կիրառություններով): շիչ հանդես գալ փոխանվանական Մակբայ խոսքի մասի մեջ մտնող մի խումբ բառեր հավասարապես կարող են ն՛ գործողության,ն առարկայիհատկանիշցույց տալ, սակայն նրանք չեն փոխում իրենց խոսքիմասայինպատկանելությունը, ինչպես պնդում են որոշ լեզվաբաններ, այլ մնում են որպես մակբայ ն մի դեպքում ստանում են պարագայական,մեկ այլ դեպքում որոշչային կիրառություններ,ինչպես` տյ/խուրերգել ն տյխուր մարդ, բարձր խոսել ն բարձր սարեր, զայրագին նողկանքովն զայրագին հրամայեց ն այլն: Այս նույն եղանակովեթե գոյականը հանդես է գալիս որոշչի շարահյուսական պաշտոնով,ապա դա չի նշանակում, որ նա վերածվումէ ածականի,այլ մնում է որպես գոյական, բայց որոշչի շարահյուսական պաշտոնով, ինչպես` թժիհշ(/երամ, աշակերտ Սուրեն,բանվոր Պողոսն այլն:

ՄԱԿԲԱՅՆԵՐԻ

ՏԵՍԱԿՆԵՐՆ

ԸՍՏ ԻՄԱՍՏԻ

Մակբայներնըստ իմաստի բաժանվում են չորս խմբի` տեղի, ժամանակի,ձնի ն չափ ու քանակի, հետագայումտարբերակվում են նան ընդհանրականմակբայները, որոնք իրենց բառային իմաստով համատեղումեն նան տեղի, ձնի, ժամանակի,չափ ու քանակի մակբայներինշանակությունները: Որոշ լեզվաբաններ վերոհիշյալ մակբայները խմբավորումեն երկու տարատեսակների մեջ` պարագայականն հատկանշային(Մ. Ասատրյան) կամ որոշչային (որակական ն քանակական) ն պարագայական (Ալ. Մարգարյան):

Տեղի մակբայները ցույց

տալիս գործողության կատարներս, առաջ. դեմ առ դեմ, ամենուրեք, տնետուն, սարնիվեր, վեր, վերն, ետ, պատեպատ ն այլն: Տեղի մակբայներիզգալի մասը առաջացել է տեղ ցույց տվող այն գոյականներից,որոնք կորցրել են իրենց առարկայականնշանակությունը ն գործածվելովբայերի հետ` ցույց են տալիս տեղի ընդհանուր իմաստ: Այդ իսկ պատճառովդրանցիցմի քանիսը կարող են նան հոլովվել (ինչպես` մեջ, դուրս, ներս, առաջ, վերն, ներքն ն այլն): Տեղի մակբայներըկազմվում են նան գոյականներին / մար, հ վեր բառերի կապակցություններով,ինչպես` սարն ի վեր, սարն ի վար, գետն ի վեր, գետն ի վար, ձորն ի վեր, ձորն ի վար, լանջն ի վեր,լանջնի վարնայլն: Տեղի մակբայներընախադասությանմեջ հանդես են գալիս տեղի պարագայիշարահյուսականպաշտոնով,ինչպես` Կմենուրեք իջնում էր աշունը դաշտի վրա: ժրաջան մեղուները,դեսուդեն վազվզե(ով, տանում էին նեկտարիանուշաբույրհյութը: ման

են

տեղը: Դրանցից են` դուրս,

ժամանակիմակբայներըցույց

տալիս գործողության կաայժմ, այլես, այսուհետն, առմիշտ, առավոտյան, դեռես, երբեմն, երեկ, այսօր, էգուց, հիմա, վաղուց, տարեցտարի,ժամ առ ժամ, առաջն այլն: Իրենց արտահայտած Ժամանակայինիմաստներով Ժամանակի մակբայներըհարաբերակցվում են ժամանակցույց տվող գոյականներին(ամիս, ամառ, տարի,շաբաթ, դար, գիշեր, զերեկ, օր ն այլն), բայց նրանցից տարբերվումեն հատկապեսքերականականհատկանիշներով,վերջիններս հոլովվում են, ունեն թվի քերականական կարգն հանդես են գալիս շարահյուսականտարբեր պաշտոններով: ժամանակիմակբայներընախադասությանմեջ լինում են Ժամանակի պարագա, ինչպես` (ռայժմ նրա սովորելու խնդիրը հետածգվում Է Նա վաղուց գիտեր այդ մասին:Քայլում եմ հիմա մենակ ու մոլոր: են

տարման ժամանակը: Դրանցից են`

Ձնի կամ որակական մակբայներըցույց են տալիս գործողության կատարմանձնը, որակը, ինչպես` ռանդաղ, արագ, արագաբար, արագորեն, սրտանց, ազատ, համարձակ, հիմնովին, հոտնկայս, իզուր, սերտորենն այլն: Այս մակբայներընախադասությանմեջ լինում են ձնի պարագա, ինչպես` Նա անգթորենմտրակեցիր նժույգը:

Ռունգներն ագահորեն ծծում էին անտառի զով օդը: Դռան շեմին կանգնածէր մերկ երեխանու բարձր-բարծրհեկեկում էր:

Քանակական(չափ ու քանակի) մակբայներըցույց

են

տալիս գործողության չափը, քանակը կամ աստիճանը: Դրանցից են՝ ամեննին, առավելապես, բավականին, անչափ, բազմիցս, երկակի, հիմնովին, հնգապատիկ,չափազանց, սաստիկ, գրեթե, կրկին, եռապատիկնայլն: Գործողությանկամ հատկանիշիչափը կարող է արտահայտվել նան թվականներին անգամբառերիկապակցությամբ արտահայտված վերլուծական մակբայներով,ինչպես` ծռ(ու անգամ, երեք անգամ, տաս անգամ, չորրորդ անգամն այլն: Քանակական մակբայներընախադասությանմեջ լինում են չափ ու քանակի պարագա, ինչպես` ճ(ռնըբավականինբարձրացել էր: Այդ լուրը չափազանց անհանգստացրեցնրան: Այդ մասին քանիցս ասվել է նրան: Ընդհանրական (կամ տարիմաստ) մակբայները, ըստ կիրառության, տարբեր իմաստներ են արտահայտում կամ նույն կիրառության մեջ համատեղումեն տարբերիմաստներ:Դրանք ոչ թե մեկ, այլ երկու, նույնիսկ երեք իմաստներովկարող են գործածվել: Կարող են արտահայտելձնի ն ժամանակի,տեղի ու ձնի, ձնի ու չափի, տեղի, ժամանակի,ձնի, Ժամանակիու չափի իմաստներ, ինչպես` Բանակը դանդաղ առաջ (ր շարժվում ն Առաջ ես շատ էի միրում նրան: Մեկ-մեկմոռանում էր իր անցյալը ն Նա հիվանդինայցելում էր մեկ-մեկ- Կամ` Նա շուտ-շուտ էր գալիս մեր տուն ն Շուտշուտ արի, մութն ընկնում էԱյնուամենայնիվ,նշված մակբայներըհատկանշվումեն մեկ հիմնականկամ գլխավոր, ն ապա միայն երկրորդականնշանակությամբ:

ՄԱԿԲԱՅՆԵՐԻ

ԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

Կազմությամբ մակբայները լինում են պարզ, ածանցավոր ն բարդ: Պարզ են կոչվում միայն մեկ արմատիցկազմված մակբայները, ինչպես` այժմ, երբեմն, միշտ, հետո, իսկույն, դեռ, մերթ, շտապ, շուտ, արագ, առաջն այլն:

Ածանցավորեն այն մակբայները,որոնք կազմվում են մեկ ար-

մատով ն մակբայակերտածանցով: Մակբայակերտածանցներիթիվը հայերենում հասնում է շուրջ 70-ի, Դրանցից են` -բար, -պես, ն այլն: -որեն, -ովին, -ակի, -վարի, -իցս, -պլատիկ,-աց, -ուստ Ըստ որում, բար ածանցը ծագում է բարք բառի Քար արմատից ն նշանակում է ձն ապես, նման, իբրն, որեն-ը ծագում է օրենք բառի արմատիցն ունի մուտավորապեսնույն նշանակությունը, իսկ -պես-ը նման նշանակությամբ սերում է պարսկերենից: Նշենք մյուս ածանցներովկազմվածմակբայներ՝ -ովին/ովի ազգովին,խմբովին,լիովին, կամովին,յուրովի. պատիկ հնգապատիկ,քառապատիկ,տասնապատիկ. -Ուց -- հնուց, վաղուց, մանկուց, էգուց. -Վանց հեռվանց, գլխանց, երեսանց, սրտանց, գիշերանց, -

-

-

սրտանց.

արտաքուստ, ներքուստ, վերուստ. նշանակում է «որտեղից». -իցս բազմիցս, երիցս,քանիցս, չորիցս ն այլն. -ակի շեշտակի, թեթնակի, հանկարծակի,հաճախակի. -ացի Բնրանացի,բառացի,փաստացի,արդարացի. -գին ջերմագին, տրտմագին,սրտագին,ցավագին ն այլն, ունի «գին», «մի բանի արժեք» իմաստը: -վարի տնավարի,քաղաքավարի, հիմարավարի,մեծավարի. -երեն հայերեն,իտալերեն, անգլերեն, պարսկերեն,ռուսերեն: Մակբայների հաջորդ խումբը բարդ մակբայներն են, որոնք կազմվում են բառաբարդման տարբեր եղանակներով համադրական ն վերլուծական: Համադրական մակբայները հիմնականում կազմվում են կցականբարդություններիմիջոցով, ինչպես`ամենուր, այսօր, դեռես, հետզհետե, օրավուր, օրեցօր, տարեցտարի,դռնեդուռ, Ժամեժամ ն այլն: Վամեմատաբարքիչ թիվ են կազմում իսկական բարդությամբ կազմվածմակբայները:Դրանցից են` միահամուռ, միատեղ, միաժամանակ,բարձրագույն, դանդաղաքայլ, արյուննվառ ն այլն: Վարադրականմակբայները հիմնականումկազմվում են գոյականներիկրկնությամբ` առ նախդիրովք̀այլ առ քայլ, (աթիլ առ կաԹիլ, ճակատ առ ճակատ, տող առ տող ն այլն, ինչպես նան՝ անվա-ուստ

-

-

-

-

--

--

--

նական հարադրությամբ` ամառ-ձմեռ, այսօր-վաղը, գիշեր-ցերեկ, դես-դեն, կամա-ակաման այլն, երբեմն նան՝ բաղհյուսական բարդություններով` ծր ու գիշեր, լուռ ու մունջ, վեր ու վար, ներս ու դուրս ն այլն: Վերլուծական բարդություններում զգալի են նան կրկնավոր բարդությունները, ինչպես` արագ-արագ, դատարկ-դատարկ,զույգգույգ, շուտ-շուտ, տեղ-տեղ,ստեպ-ստեպն այլն: Մակբայներիզգալի մասը առաջացել է գրաբարյան քարացած հոլովաձներից, ինչպես` մաղուց, հնուց, մանկուց, հազիվ, ի սրտե, ցմահ, առայժմնայլն:

ԿԱՊ

Կապը նյութական իմաստից զուրկ, քերականականզանազան հարաբերություններարտահայտողխոսքի մաս է, որը, դրվելով որնէ բառիվրա, որոշում է նրա պաշտոնընախադասությանմեջ ն հանդես գալիս որպես մեկ անդամ՝ կապվելով ստորոգյալի հետ պարագայական կամ խնդրային հարաբերությամբ: Կապերը նախադասությանմեջ մոտավորապեսնույն դերն ունեն, ինչ հոլովական վերջավորություններըն հաճախ կարող են մեկը մյուսով փոխարինվել, ինչպես` գերքը դրված է սեղանին Ն Գիրքը դրված է սեղանի վրա: Խոսում էին Լոռվա հին-հին քաջերից ն Խոսում էին Լոռվա հին-հին քաջերի մասին: Որպեսխոսքիմաս՝ կապըիմաստաբանորեն բնորոշվումէ նրանով, է, որ նյութական իմաստից զուրկ արտահայտումէ քերականական ձեաբանորենհիմնականումզուրկ է թեքտարբերհարաբերություններ, ման ձներից,չնայած տարածականիմաստարտահայտողորոշ կապեր կարողեն հոլովվել ն ընդունելստացականհոդեր,իսկ շարահյուսորեն բնութագրվումէ նրանով,որ առանձինվերցրած՝նախադասությանանդամչի լինում ն միշտ գործածվումէ առարկայական իմաստարտահայհետ՝ լրացնելով ստորոգյալին: տող բառերի Հայ քերականագիտությանմեջ ընդունված է տարբերակելկապերիերեք խումբ՝ իսկական,անիսկականն կապականբառեր: Իսկական են համարվում այն կապերը,որոնք միշտ հանդես են գալիս միայն որպես կապ, առանձինգործածվել չեն կարող, չեն կարող հոլովվել ն հոդ ստանալ: Դրանցից են՝ ի, ց, առ, ըստ, մինչն, դեպի, առանց,մասիննայլն: Անիսկականկապերը, բացի քերականականհարաբերություններից, արտահայտումեն նան նյութական իմաստ, կարող են հոլովվել, հոդ ստանալ ն կապից բացի՝ գործ են ածվում նան իրենց բուն խոսքիմասայինիմաստով:Դրանցիցեն` մուռ, դեմ, վրա, մեջ, առաց, շուրջ(ը), ներս, դուրս, չափ ն այլն: Կապականբառերընյութականիմաստունեցող այն բառերնեն, որոնք երբեմն փուփոխլլած ձեերով(հատկապեստարբեր հոլովաձներով) կարող են գործածվել նան կապի նշանակությամբ,ինչպես`եձրե311

սից, պատճառով,դեպքում, կողմից, հետեւանքով,ընթացքում, չնայած, ուղղությամբ ն այլն: Կապերըդասակարգվումեն նան ըստ շարադասության ն լինում են նախադրություններ,դրանցիցեն` առ, ըստ, առանց, դեպի, իբրե, որպես, մինչն, նախքան, քան ն այլն. իսկ կապվող բառերից հետո դրվող կապերը` ետադրություններ` առթիվ, առջն, մասին, դիմաց, կողմից,մեջ, միջոցով, պես, նման, ներքո, նկատմամբ,մոտնայլն:

ԿԱՊԵՐԻ ԻՄԱՍՏԱՅԻՆ

ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

Կապերը նյութական իմաստիցզուրկ բառեր են, բայց նրանք արտահայտում են զանազան հարաբերություններ (ժամանակային, տարածական ն այլն), որոնք ն պայմանավորվածեն նրանց բառային իմաստներով: Ըստ իրենց արտահայտած բառային իմաստների ն հարաբերությունների՝ կապերը հիմնականումլինում են. ա) Տարածական առաջ, առջն, դիմաց, վրա, տակ, մեջ, մոտ, մեր, ի վեր, միջն, ներքո, ներքե, ետ, ետն, վեր, դիմաց, դեմ հանդիման, հեռու, դուրս, ներս: բ) ժամանակային 2ախքւաան, օրոք, անց, հետո, միջոցին, պահին, սկսած,ընթացքում, ժամանակ,ի վեր: գ) Վերաբերության մասին,նկատմամբ,վերաբերյալ, հանդեպ, վերաբերմամբ,կապակցությամբ,գծովդ) Բացառման առանց,բացի, զատ, դուրս, բացառությամբ: ե) Պատճառի ն հիմունքի համար, պատճառով, առթիվ, հետնանքով,շնորհիվ, երեսից,ձեռքից, հիման վրազ) Նպատակի համար, հանուն, ի, նպատակով,հօգուտ, օգտին: է) Ձեի ն նմանության ս/ես, նման, ինչպես, որպես: ը) Փոխարինության փոխարեն,փոխանակ,տեղ, տեղակ: թ) Վամճապատասխանության հւսմածայն, ըստ, համապատասխան, հավասար, համեմատ: ժ) Միասնության չափի, շահի, ինչպես` հեւ, հւսնդերծ,համընթաց, չափ, ավելի, ավելի, ավելի քան, պակաս, հօգուտ, օգտին, համարն այլը: -

-

-

-

-

-

-

-

-

--

ԿԱՊԵՐԻ ԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆՆ

ՈՒ ԱՌԱՋԱՑՄԱՆ ՈՒՂԻՆԵՐԸ

կազմության կսպերը լինում են պարզ ն բաղադրյալ: այն կապերը, որոնք կազմված են միայն մեկ արմատից, Պարզ ինչպես`մոտ, մեջ, վրա, տակ, պես, նման ն այլն: Բաղադրյալ կապերը քերականականտարբեր իրողությունների հետնանքովառաջացած կապերն են, որոնք կազմված են մեկից ավելի արմատներով կամքերականականմասնիկներով,ինչպես`համընթաց,զուգընթաց, համապատասխան,ուղղությամբ, միջոցին, ձեռքից, անկախ, գորժումն այլն: Կապերըհիմնականումառաջացել են նյութական իմաստ արտահայտողխոսքի մասերից, հատկապեսայն բառերից, որոնց մեջ որոշ չափով առկա է հարաբերության իմաստը: Դեռնս լեզվի զարգացմանհնագույն շրջանում մի շարք բառեր կորցրել են իրենց նյութականիմաստը ն վերածվել ոչ միայն կապերի,այլն առանձինմասնիկներին հեռացել այն բառերից,որոնցից իրենք սերել են: Այդպիսի կապերիցեն գրաբարյանհ, ց, առ, ընդ, ըստ, զ նախդիրները,որոնք Հր. Աճառյանիվկայությամբ`բնիկ հայերեն բառեր են: Մի խումբ կապեր անմիջապես առաջացել են գոյականներից, ինչպես` Ժամանակ, հանդերձ,համար, չափ, տակ, տեղ ն այլն, կամ՝ գոյականներիտարբեր հոլովաձներից, ինչպես` ձեռքից, միջոցով, նպատակով,պատճառով, վերաբերությամբ, ուղղությամբ (գործիական), ընթացքում, դեպքում,գործում (ներգոյական) ն այլն: Մի շարք կապեր առաջացել են ածականներիցն հատկապես՝ մակբայներից,ինչպես` անկախ, զուգընթաց, հավասար, մոտիկ, նմանն առաջ, դուրս, ներս. հետո, վերն, շուրջ, հեռու, ներքնե, ընդառաջն այլն: Կապեր են առաջացել նան դերբայներիցն գրաբարյանքերականական տարբեր ձներից, ինչպես`.այած, չնայած, անցած, Սկսած, նայելով,չնայելով, վերաբերյալ ն առանց (առանց), բացի (բացի), դեպի(դեպի), դիմաց (դեմք բառի գրաբարյանսեռական, տրական հոլովաձնը), / դեմս (դեմք բառիգրաբարյաննախդրիվհայցականը), շնորհիվ(շնորհ բառի գրաբարյան հոգնակիգործիականը), հւսնուն (անուն բառի գրաբարյաննախդրիվհայցականը) ն այլն: Ըստ

են

ԿԱՊԵՐԻ ԽՆԴՐԱՌՈՒԹՅՈՒՆԸ

Կապերի խնդրառությունը քերականական (շարահյուսական) այն իրողությունն է, երբ կապը` որպես գերադաս անդամ, իր իմաստի թելադրանքովպահանջում է, որ իր հետ գործածվողտվյալ բառը, որ կոչվում է կապիխնդիր, դրվի համապատասխանհոլովով: Թե տվյալ բառը կապիպահանջովոր հոլովով է դրվում, պայմանավորված է կապի արտահայտածանմիջականիմաստովն նշանակությամբ: Ժամանակակիցհայերենում ուղղական հոլովով կապը խնդիր չի պահանջում, սակայն հինգ հոլովի համակարգովհայցականիկիրառությունները վերագրվում են ուղղականին: Ըստ այդմ` ուղղական-հայցականհոլովների հետ գործածվում են հետնյալ կապերը՝ առ, դեպի, զերդ, ի, իբր, իբրն, ինչպես, մինչ (մինչն), նախքան, որպես,քան: Պետք է նկատի ունենալ, որ ուղղություն ցույց տվող կապերը անձնականդերանուններիառաջին ն երկրորդդեմքերի հետ խնդիր են պահանջում տրական հոլովով, ինչպես շեպի ինծ, դեպի քեզ, ն մինչն մեզ, մինչն ձեզ այլն: Ժամանակակիցհայերենում կապերի մեծ մասը խնդիր է պահանջում սեռականհոլովով, ինչպես՝ վրւս, տակ, մեջ, ներքո, դիմուտ, մաց, պատճառով,մասին,պես, նման, հետնանքով,երեսից, հանուն ն այլն: Վիշյալ կապերից մի քանիսը, ինչպես` մուտ, վրա, հետ, պես, համար, հօգուտ, ի դեմս, հանուն անձնականդերանուններիառաջին ն երկրորդդեմքերի հետ խնդիր են պահանջում տրական հոլովով, ինչպես` /0ծ, քեզ վրա, մոտ, պես,համար,կամ` հօգուտ քեզ, ի դեմս քեզ ն այլն: Տրական հոլովով խնդիր են պահանջում նան` համառակ, զուգընթաց, ընդառաջ, կից, չնայած, համաձայն, չնայելով, ըստ, ընդդեմ, հօգուտ կապերը: Բացառականովխնդիր են պահանջում հատկապեսբացառմանհարաբերությունարտահայտողբւացի, ն ժամանակային զատ, ինչպես նան տարածական հարաբերություն հ եռու, արտահայտող մի շարք կապեր՝ ներս, ներքն, վերն, դուրս, վեր, առաջ, հետո, սկսած, ի վեր- Գործիականհոլովի հետ կիրառվում է հանդերծկապը. իսկ ներգոյականհոլովն ընդհանրապեսկապերի հետ չի գործածվում: -

-

ՇԱՂԿԱՊ

Շաղկապընյութականիմաստիցզուրկ, քերականականհարաբերություններարտահայտողխոսքիմաս է. այն արտահայտումէ առարկահարաբերություններ: ների,երնույթներիմիջնդրսնորվողհամադասական Շաղկապներն իրար են կապում նախադասության համազոր անդամներն համադաս նախադասություններ,իսկ բարդ ստորադասական նախադասություններում` երկրորդականնախադասությունները գլխավորի ն միմյանց հետ, ինչպես` Կուսմը ն Անահիտըգնացին: Արամըկարդումէր, իսկ Աշոտը`նկարում: Նա գնաց քաղաք, որպեսզի շարունայկի ուսումը: Եթե կատարես այս հանձնարարությունը, դու քեզ հետագայում լավ կզգաս: Շաղկապներըհատկապեսլայն կիրառություն ունեն բարդ նախադասության ոլորտում, ուր հանդես են գալիս շարահյուսականկապակցականբազմաթիվ գործառույթներով ն արտահայտում են բարդ նախադասության կապի մեջ մտնող բաղադրիչներիտարբեր համադասականն ստորադասականհարաբերություններ:

ՇԱՂԿԱՊՆԵՐԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

Շաղկապներըդասակարգվումեն տարբեր մոտեցումներով ու հատկանիշներով:Ինչպես արդեն նշվել է, շաղկապներիդերը խոսքում ավելի շատ շարահյուսական է, քան ձնաբանական,ուստի ն շաղկապներնամենիցառաջ խմբավորվումեն ըստ իրենց շարահյուսական կապակցության եղանակի ն շարահյուսականհարաբերությունների բնույթի: Ըստ այդմ` շաղկապներըլինում են համադասականն ստորադասական: Համադասականշաղկապները պարզ նախադասության դեպքում կապակցումեն քերականորենանկախ կամ համազոր անդամները միմյանց հետ, իսկ բարդ նախադասություններիմեջ իրար են կապակցումհամազորնախադասությունները: Համադասականշաղկապները են` նե, ու. իսկ, բայց, սակայն, կւսմ, նան, այլե, նույնիսկ, անգամ, մանավանդ,ուրեմնն այլն: Ի տարբերություն համադասականների՝` շաղստորադասական կապներըհանդես են գալիս բարդ ստորադասականնախադասու315

թյունների կազմում ե արտահայտումեն առարկաների,երնույթների, ն նշված նախահարաբերություններ եղելություններիստորադասական են դասություններում կապում երկրորդականնախադասությունները նախադասությունները միմյանցհետ: գլխավորիհետ ն երկրորդական Ստորադասական շաղկապներնեն` որ, թե, նթն, որպեսզի,որովհետե, մինչե, մինչ, թեն, թեկուզ, թեպետ,մինչն որ ն այլն: Շաղկապներըդասակարգվումեն նան ըստ կիրառության ձնի ն լինում են` մենադիր,կրկնադիրն զուգադիր: Մենադիր են առանձին, միայնակ գործածվող շաղկապները, ինչպես՝ձ, ու, բայց, կամ, որ, եթե, բե, իսկ ն այլն: Կրկնադիրեն կոչվում կրկնվող շաղկապները, ինչպես` ն՛..ն. թե...թե՛ ոշ...ոչ, կամ...կամն այլն: Ձուգադիր շաղկապներնայն շաղկապներն են, որոնք գործ են ածվում միասին,համապատասխան զույգերով, ինչպես` ոչ միայն... այլն (այլ նան), ոչ թե..այլ թեն..բայց, չնայած...բայց, որուլ հետն...ուստի,քանի որ...ուստի ն այլն: Շաղկապներըդասդասվումկամ խմբավորվումեն նան ըստ իրենց արտահայտածիմաստի, որը պամանավորվածէ նրանց կապակցականհարաբերություններովն բառիմաստով,քանի որ յուրաքանչյուր շաղկապ ունի միայն իրեն հատուկ ն մյուսներից տարբերվող բառայինիմաստ: Ըստ այդմ` կարելի է առանձնացնելշաղկապներիիմաստային հետնյալ խմբերը. 1. Միավորիչ-հավելական ճ, ու, էլ, նս, նան, այլն, թե. ոչ, Ռչ---ոչ, ոչ միայն--այլե,ինչպես---այնպեսկլ ն այլն: 2. Ներհակական հմմ, բայց, սակայն, մինչդեռ, այնինչ, ոչ թե..այլ, ոչ թե..այլապես,բայց ն այնպեսն այլն: 3. Տրոհական /ամ, ն Սամ,կամթե, կամ, թե չէ թեն այլն: 4. Պայմանի եթե,թե, թե որ, միայն, միայն թե, եթե միայն: 5. Պատճառին հիմունքի որ, ռրովհետն,քանի որ, չէ՛ որ, մանավանդոր, նամանավանդ որն ալլն: 6. Ժամանակային ճրբ, երբ որ, մինչն, մինչե որ, միշտ, հենց, հենց որ, քանի, քանի որ, քանի դեռ,թե չէ ն այլն: Մ. Ձնի ն նմանության հնչպես, ինչպես որ, ասես, ասես թե, կարծես,կարծեսթե, ինչպես որ ն այլն: 8. Վետնանքի հետնաբար,հետնապես,ուստի, ուրեմնն այլն: 9. Զիջական թեն, թեկուզ,թեկուզեն, թեպետ,չնայածն այլն: -

-

-

-

-

-

-

-

-

ՁԱՅՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆ

Ձայնարկությունը նյութականիմ"աչոից զուրկ չթեքվող խոսքի Այն պատկանումէ վերաբերականխոսքի մասերի խմբին ն արտահայտումէ խոսողի զգայականվերաբերմունքը`կամային ն ոչ կամայինզգացումներ: Դրանցից են` ա՛խ, ա՛հ, ավա՛ղ հայ, վախ, ջա՛ն վաշ-վի շ, քա՛, վա՛յ, պա՛հ, ո՛ւֆ, հարա՛յ, ի. ո՛ւ ն այլն: են՝ գգացական բացականՁայնարկություններն ըստ իմաստի լինում կամ ն նմանածայնական կաճբնաձայնական: կոչականկամկաճային չական, մաս է:

Բացականչականկամ զգացականեն այն ձայնարկություննե-

որոնք արտահայտումեն խոսողի զգացմունքները ներքին ապրումները,ինչպես նան զանազան իրողությունների նկատմամբցուրը,

ա՛հ, ցաբերածզգացումայինվերաբերմունք,ինչպեսա̀ սխ,

ամա՛ն, ե-

րանի՛, երնե՛՞լ, ափսո՛ս, ջա՛ն, վա՛յ, ա՛յ, ո՛ւֆ, ո՛ւխայ, օ՛հ, օ՛ն այլն: Ինչպես բացականչական,այնպես ն մյուս խմբի ձայնարկություններըբազմիմաստեն ն կարողեն գործածվելմի քանի իմաստներով: Այսպես` «մայ» ձայնարկության համար բառարաններում նշվում է մոտ 15 իմաստ`ցավ ն վիշտ, ափսոսանք,զարմանք, զվարճություն, ուրախություն ն այլն Զգացական տարբեր վերաբերմունքէ արտահայտում «ա՛յն» ձայնարկությունը,որոնք սովորական,դատողական,բնույթի բառերով դժվար է վերարտադրել: Կոչականկամ կամայինձայնարկություններիմիջոցով խոսողն իր կամքն Էէ արտահայտում խոսակցինն կամ ցանկանում է ուրիշի ուշադրությունը հրավիրել մի բանի վրա, հրամայել. կարգադրել ն այլն, ինչպես` ո ՛7, հե՛յ, հո՛պ, էհե՛յ, հեյ՛-հե՛յ, դե՛, դե՛հ ն այլն:

Բնաձայնականկամ նմանաձայնականձայնարկություններն

արտահայտում են զանազան կենդանիների,առարկաներիարձակած ձայները, ինչպես` ծհ՛վ-ժի՛վ, հա՛ֆ-հա՛ֆ, միա՛ու, լոլո, չըհը խկ, թըրը խկ, ը՛շտ, տը ղ-պըղ ն այլն: Ձայնարկություններն ընդհանրապեսայլ խոսքի մամերից տարբերվում են նան առոգանությամբ,որը զգացականներիդեպքում արտահայտվումէ բացականչությամբ,կոչականներիդեպքում` շեշտով, իսկ նմանաձայնակամ շեշտով: կաններիդեպքում` բացականչությամբ

ԵՂԱՆԱԿԱՎՈՐՈՂ ԲԱՌԵՐ

Եղանակավորողբառերընյութականիմաստիցզուրկ, չթեքվող խոսքիմասերիխմբին: խոսքիմաս են ն պատկանումեն վերաբերական Ի տարբերություն ձայնարկությունների, որոնք զգացական վերաբերմունք են արտահայտում,եղանակավորողբառերըարտահայտում են դատողական,մտածականվերաբերմունքն կազմվածեն ոչ թե առանձինհնչյուններից, այլ նրանք ինքնուրույն,առանձինբառային միավորներեն, ինչպես` գուցե,միթե, անշուշտ, գոնե, թերես, հավանաբար, հազիվ թեն այլն: Ըստ այդմ էլ եղանակավորողբառերը կարողեն արտահայտելտարբերիմաստներ նլինում են. ա. Վաստատական անշուշտ, անկասկած.անպայման,անտարակույս, իհարկե,իսկապես,իրավ, իրոք, հիրավի, հարկավն այլն: բ. Երկրբայական գուցե, արդյոք, ասես, կարծես, երնի, գրեթե, միգուցե, միթե,իբր, իբրն թենայլն: գ. Սաստկական անգամ,մինչն անգամ, մինչն իսկ, նամանավանդ,հատկապես,մանավանդ,նույնիսկն այլն: ահա, ահավասիկ, հրես, հրեդ, հրեն (ժող.) ն դ. Ցուցական այլն: ե. Սահմանափակմանգծջ, գոնե, գրեթե,լոն, միայն, սոսկ: զ. Զգացական ծորանի, երանիթե, երնեկ, դժբախտաբար,բարեբախտաբար,ցավոք, ցավոք սրտի ն այլն: է. Ձիջական / դեւ, հ միջի այլոց, ինչնե այսուհանդերձ,այնուամենայնիվ,ինչնիցե, այնուհանդերձ: ը. Պատասխանական - այո, ոչ, հւս, չէ: Եղանակավորողբառերը կազմությամբ լինում են պարզ (ահա, այո, ապա, լոկ, թող, երբ, գրեթե), ածանցավոր (անլասկած, անշուշտ, անպայման, անտարավույս, իսկապես,բնականաբար,հատն կապես) բարդ (միմիայն,արդարն, նույնիսկ, միթե, նամանավանդ, ասես թե, երանի թե, կարծես թե, ճիշտ որ, մանավանդ որ, ըստ երնույթին,մինչն անգամ,մինչնիսկ ն այլն): -

-

-

-

-

-

-

ՇԱՐԱՀՅՈՒՍՈՒԹՅՈՒՆ

Քերականությունն ունի երկու բաժին` ձնաբանություն ն շարահյուսություն: Ձնաբանությունն ուսումնասիրում է բառի ձները, նրանց քերականական իմաստներնու կարգերը, ընդհանրապես` խոսքի մասերը, իսկ շարահյուսությունը` բառերի շարահյուսական կապակցությունները,բառերի ունեցած հարաբերություններնու շարահյուսականկարգերը: առարկանբառակապակՇարահյուսությանուսումնասիրությաան ն բառնիբրննախադասության անդամ: ցություննէ, նախադասությունը Ի վերջո շարահյուսության ուսումնասիրությունըհենվում է շարահյուսականկաղապարների,նրանց կապակցությանմիջոցներիու եղանակներիվրա: Շարահյուսականկաղապարներըկազմվում են բառաձներիցն ինչպես` որոշիչՒորոշյալ կարող են ունենալ տարբեր կառույցներ, (քաղցր ժպիտ, կարմիր վարդ), հատկացուցիչՒհատկացյալ(քաղաքի ժխորը,ծաղկիթերթերը) ն ստորոգումային (դուռըբացվեց, արնը դուրս եկավն այլն): Շարահյուսականհիմնականկաղապարըենթակաչստորոգյալ կաղապարնէ, քանի որ ստորոգումընախադասությունըձնավորող հիմնականքերականականկարգ է: Շարահյուսականկառույցներն իրականանումեն տարբեր կապակցություններիմիջոցով, որոնք հիմնականումդրսնեորվումեն են ստորադասարեք եղանակով`ստորոգումային,համադասական հական, որոնցիցյուրաքանչյուրը գործում է նախադասությունների մապատասխանկառույցներում: Ստորոգումայինհարաբերությամբ կապակցվումեն ենթականն ստորոգյալը, որոնցովկազմվում է երկկազմ նախադասությունը,ինչպես` Գարունըեկավ՛ Ծառերըծաղկեցին: Անձրնէ գալիսՎամադասականկապակցությանդեպքում նախադասության կամ բառակապակցությանկազմում գտնվող բառերնիրար նկատմամբ քերականականկամ իմաստայինտեսակետիցհամազոր են, համարժեք,իրար չեն լրացնում, ինչպես` Եւս ժս/տադեմու հիացած դիտումէր սարերը,լեռներն ու անտառները:

Ստորադասականկապակցությանդեպքում կապակցվողբառերից մեկը լրացնում է գերադաս անդամինե քերակասորես կապված է նրանից. Ստորադասականկառույցի ժամանակ առկա է գերադաս ն ստորադաս կամ լրացումչ«լրացյալ հարաբերությունը, ինչպես` /եդիմ տերն, հոտավետ ծաղիկ, մեկնել գնացքով, նամակ գրել, արագ վազել, հեռանալ ջաղաքից, հիանալընկերոջովն այլն: Հաճախ միննույն նախադասությանմեջ կարող են հանդես գալ ն՛ համադասական,ն՛ ստորադասական կապակցություններ:

ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅԱՆ ՄԻՋՈՑՆԵՐԸ

Հայերենում շարահյուսական միավորներըմիմ,ոնց հեստ կապակցվումեն տարբերմիջոցներով:Դրանք են՝ բառաձները,կապնրը, շաղկապները,շարադասությունըն հնչերանգը: ձներնեն, որոնք հանդեսեն Բառաձները հոլովմանն խոնարհման գալիս որպեսշարահյուսական հարաբերությունների արտահայտիչներ: Հոլովներիարտահայտածձեաբանականընդհանուր իմաստնեն նախադասությունների րը բառակապակցությունների մեջ տարբեր են ստանում, ն նույն հոլովական ձները հանդես կոնկրեԱոնցումներ են գալիս որպես շարահյուսական տարբեր հարաբհրությունների արտահ»."ոիչներ որոնք պայձաճավորվածեն երվու գործոններով՝ ա) տվալ հոլովի հետ հարաբերության մեջ մտնողբառերով,բ)տվյալ հոլովով գործածված բառի իմաստով: Այսպես` 7այրը սիրվում է որդուց նախադասությանմեջ որդուց ձնեըներգործողխնդիր է ոչ միայնբառաձնի(բացառականհոլով) պատճառով,այլ նան նրանով, որ սիրվել բայը կրավորականսեռի է, մեկ այլ դեպքում, եթե նշված բայը փոխարինվեր մեկ ուրիշ, ասենք՝խուսափելբայով, ապա բայիմաստով պայմանավորվածո̀րդուց բառը հանդես կգար շարահյուսական մեկ այլ պաշտոնով՝ անջատմանանուղղակիխնդիր` Հայրը խուսափում է որդուց: Ուրեմն` նույն հոլովների արտահայտածշարահյուսականտարբեր հարաբերություններըհիմնականումպայմանավորվածեն այլ բառերիհետ ունեցած նրանց կապակցությամբ, մասամբնան բառերի բառայինիմաստներով":

Տե՛ս

Մ.

Ասատրյան,Ժամանակակիցհայոց լեզու (շարահյուսություն),Ե.,

1987, էջ 34:

Շարահյուսականմիավորներըկապակցվում են նան բայական տարբերձների միջոցով, հատկապես դիմային ու թվային վերջավորություններով:Եթե հոլովականձներըբազմանշանակեն ն ըստ տարբեր բառերի հետ ունեցած հարաբերության՝տարբեր նշանակությունապա դիմայինն թվայինվերջավորությունները ներ են արտահայտում, դիմիանշանակեն ն միշտ արտահայտումեն ենթակա-ստորոգյալի հարաբերություններ:Այսպես`Եմ գնացի, դու գնացիր, մային-թվային նա գնաց նախադասություններումբայական վերջավորություններն են ենթակա-ստորոգյալի դիմայինն թվային հարաբեարտահայտում վերջավորությունների միջոցով: րությունհամապատասխան Բայի եղանակի, ժամանակի, կերպի քերականական կարգերը բառերի հարաբերության դրսնորմանմեջ որնէ դեր չեն կատարում, բոլոր ձների քանի որ միննույն բառաձեըեղանակաժամանակային հետ նույն իմաստնէ արտահայտում, ինչպես` Տոան երգում է երգում մր,երգեց, կերգի ն այլն: Բայաձներըկապակցություններիմեջ հիմնականում արտահայտում են ենթակայականկամ գործողությունը կատարողիհարաբերություն: Շարահյուսականկապակցությանմիջոցներից են` շաղկապներնու կապերը: Շաղկապականկապակցությունըկոչվում է զոդվածական, ինչպես` Մանուշակներ ոտքերիս ու շուշաններ ձեռքերիս, ու վարդերը այտերիսու գարունը կրծքիստակ, ու աղբյուրներըլեզվիս՝ սարիցիջա ես քաղաք:

Առանց շաղկապիկապակցությունըկոչվում է անշաղկապկամ շարահարական, ինչպես՝ Ասում են` ուռին աղջիկ էր ինձ պես: Կապերըարտահայտումեն բառերի ստորադասականհարաբերություններն ցույց են տալիս, թե կապականինչպիսիհարաբերութու գոյայամբ են իրար հետ կապված գոյականները,դերանուններն կանաբարգործածված բառերն ընդհանրապեսգերադաս բառերի նկատմամբ: Նշված շարահյուսական դերովկապերը համարժեքեն ն են հոլովականձներին հաճախկարող փոխարինվել նրանցով,ինչպես` Խոսում էին քաջերի մասին ն Խոսում էին քաջերից: Գիրքը դրվածէ սեղանիվրան Գիրջըդրվածէ սեղանին: են արԿապերըչարահյուսական տարբերհարաբերություններ ճան հետ տահայտում հոլովական ձների միասին՝այս կամայն հոլովաձնով, ինչպեսգ̀նացանտակ առանց ընկեիոջ,պայքարումէին ահաբեկչությե'ք դեմնայլն:

-

`

Շարահյուսական կապակցության հաջորդ միջոցը շարադասությունն է, որը շարահյուսականկառույչ.ում բառերի դասավորության ընդունվածկարգնէ: Գրականհայերենում որպես կանոն լրացումը դրվում է լրացյալից առաջ, ինչպես՝(անաչ անտառ, դաշտի ծաղիկ ն այլն, իսկ ենթական միշտ դրվում է ստորոգյալից առաջ՝ Ծառերը ծաղկում են: Երեխան խաղում Լ ն այլն: Երբեմնշարադասությանփոփոխությամբորոշվում է նան բառերի պաշտոնը նախադասությանմեջ: Այսպես՝ «Աղջիկը գեղեցիկ է պարում» նախադասությանմեջ օգեշեցի կը ձեի պարագա է, իսկ «Չեեցին աղջիկը նվագում է» նախադասության մեջ գեղեցիկը որոշիչ է: Կապակցությանմիջոցներիցէ նան հնչերանգը, որը նախադաձնավորման,նախադասության ընդհանուրմտքի,նախադասության սությունների ն բառերի հարաբերություններիարտահայտմանմիջոցներից մեկնէ: Քանի որ յուրաքանչյուր նախադասությունարտահայտում է ամբողջականու ավարտուն միտք, ապա այդ ավարտուարտահայտմանմիջոցը հնչերանգն նության ն ամբողջականության է: Առանձիննախադասություններում,ուր բացակայումէ ստորոգումը, նախադասությունըձնավորվում է հնչերանգի միջոցով, ինչպես` Հեռանա՛լ. մոռանալ, չափսոսալ, չսիրել...Կայարան, ամբոխ, ժխոր: Վնչերանգի միջոցով է որոշվում նան նախադասությունների հնչերանգային բնույթը` պատմողական,հարցական, բացականչական ն հրամայական:Հնչերանգիհետ սերտորեն առնչվում է տրամաբանականշեշտը, որը «փաստորեննախադասությանհնչերանգի ամենաբարձրտոնն է. այն ունկնդրիուշադրությունը բնեռում է խոսքի առանցքի՝միջուկի, մտքի կենտրոնիվրա: Խոսքում հնչերանգն ու տրամաբանականշեշտը հանդես են գալիս միասնաբարն ձնավորում են թե՛երկկազմն թե՛ միակազմնախադասություններ»:՛: Նախադասությանցանկացածանդամ կարող է հանդես գալ որպես խոսքի կենտրոն,խոսքի առանցք, իր վրա կրել տրամաբանական շեշտ ն արտասանվելորոշակիուժգնությամբ: ՀՎետնյալ նախադասությանմեջ` «Երե երեկոյան ուսանողները գնացքով մեկնեցին ծովափ», նայած թե նախադասության ո՞ր Ք

Տես Ա. Պապոյան,Խ. Բադիկյան,Ժամանակակիցհայոց լեզվի շարահյուսություն, Ե., 2003թ., էջ 25:

անդամն է դառնում խոսքի կենտրոն, որի՞ վրա է կենտրոնանումհաղորդողի ուշադրությունը, ն ըստ այդմ էլ տրամաբանականշեշտն ընկնում է այդ անդամիվրա: Այսպես՝եթե կարնորը ն ընդգծվող գործողության ժամանակիիմաստն է, ապա բնականաբար տրամաբաէ նականշեշտն ընկնում առաջիներկու բառերի վրա. ծԵրելյկամ երենոյան,իսկ մեկ այլ դեպքում խոսքի կենտրոնումկարողէ ընկնել այն միջոցը, որով մեկնել են (ինչո՞վմեկնեցին),գնացքով, մեկ այլ դեպՔում կարող է շեշտվել, թե ո՞վքերմեկնեցին՝ուսանողները ն այլն: Ուրեմն` յուրաքանչյուր նախադասության մեջ արտասանության ժամանակառանձինդադարներովնախ առանձնանում են առանձին ճառեր կամ բառակապակցություններ(շարույթներ), իսկ անջատված մեկը ավելի ուժգին շեշտով է արտաշարույթներիկազմում բառերից ն սանվում,քան մյուսը, որը հենց կրում է տրամաբանականշեշտը: Ինչպես նկատել է Մ. Ասատրյանը,շարահյուսական ուսումնասիրությանտեսակետիցտրամաբանականշեշտը կարնոր է, քանի որ նրա միջոցով առանձնացվում,ընդգծվում է տվյալ հաղորդմանհամար կարնոր, էական բառը, որը ն կատարվումէ այդ բառի ուժգին հատուկ շեշտով, ինչպես` Շրե/խա՛նգնաց դպրոց: արտասանությամբ, երեխանդպրոց գնաց: երեխանգնա'ց դպրոց" Արտասանական տեսակետիցխոսքի մեջ կարնոր է նան արտաեն խոսքիզգացականերանհայտչականշեշտը, որով արտահայտվում գավորումներ,հատկապեսբառիշեշտվածձայնավորիերկարացմանն խոսքի տեմպը կամ տեմբրը, երբ իմաստայինտեսակետից կարնոր տարրերըարտասանվումեն դանդաղ,իսկ ոչ կարնեորները՝ արագ:

-

ՇԱՐԱՀՅՈՒՍԱԿԱՆ ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅԱՆ

ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

Հայերենում շարահյուսականկապակցությանեղանակները երեքն են՝ առդրություն, համաձայնությունն խնդրառություն: Առդրությունըստորադասականկապակցությանայն եղանակն է, երբ լրացումը լրացյալին է կապակցվում սոսկ իր ունեցած իմաստով, առանց ձնային փոփոխությունների,քանի որ առդրությամբ կապակցվողստորադաս բառերնընդհանրապեսձնայինփուիոխության չեն ենթարկվում`Տեսավ ավագընկերոջը, մոտեցավավագ ընՍերոջը,հեռացավավագընկերոջից,հիանումէ ավագ ընկերոջով-

'Նշվ. աշխ., էջ 48:

Լրացյալին առդրությանեղանակով են կապակցվումչթեքվող խոսքի մասերը (ածական, թվական, մակբայ ն այլն): Ըստ որում, առդրականկապակցությանմեջ կարնոր դեր է խաղում շարադասությունը.լրացումը, որ բառի կողքին դրվեց, նրան էլ կվերաբերի: Հայերենում առդրական կապակցություններըհիմնականում դրսնորվումեն հետնյալ եղանակներով՞:: ա. ՈրոշիչՀորոշյալ կապակցություններմ̀ծժ տուն, խելոք աշակերտ, երեք աղջիկ, երրորդ դասարան,այս մարդը, այսպիսի տղա, քնած երեխան այլն: ՊարագաՀգերադասբառ կապակցություններ,որոնք հիմնականում արտահայտվումեն մակբայներով ն մակբայաբարգործածվող այլ խոսքի մասերով, ինչպես` Ամենուրեքաշխատում էին: Շատ ր ոգնորված: Բարձր խոսում էին: Հուզված պատմում էր: Գնալիս հանդիպեցինրաննայլն: լ

կապակցության բառերի ստորադասական Չամածայնությունը այն եղանակն է, որի դեպքում ստորադաս անդամն ընդունում է գերադաս անդամիքերականականձնը, այսինքն` լրացումը դրվում է է լրացյալը: Վաայն հոլովով, դեմքովու թվով, որով արտահայտված մաձայնությունըորպես շարահյուսական կապակցությանեղանակ ժամանակակիցհայերենումդրսնորվումէ ենթակայի,ստորոգյալի ն բացահայտիչի ու բացահայտյալի կապակցություններում:Ենթական ն ստորոգյալը միմյանցհետ համաձայնումեն թվով ն դեմքով, ինչծս պես` գնագնացի, դու գնացիր, նա գնաց ն մենք գնացինք, ցիք, նրանքգնացին: Բացահայտիչըբացահայտյալիհետ համաձայնումէ ոչ միայն դեմքով ն թվով, այլն` հոլովով, ինչպես` Փողոցում հանդիպեցիմեր խմբի ավագին` Արամին:Ես հարգում եմ մեր քաղաքի լավագույն մարզիկներին`Աշուռին,Արամին,Սուրենին:Նա հեռացավիր մայրաքաղաքից` Երնանից: Դասղեկըհպարտանումէ իր լավագույն աշաՍերտներով՝Արամով,Աշոտով,Անահիտով,Դասմիկով: Մ. Աբեղյանը գտնում էր, որ բացահայտիչի ն բացահայտյալի է, ն բացահարաբերությունընս ստորադասական-ներունակական է հայտիչը բացահայտյալիկրկնությունն մեկ ուրիշ բառով, իսկ սա նշանակումէ, որ բացահայտիչ-բացահայտյալկապակցությունկա-

շութ

Տե՛ս.Մ.

Ասատրյան,նշվ. աշխ.,էջ 60:

ունենալ առարկայական իմաստարտահայտողնախադասության ցանկացածանդամ՝ենթակա,խնդիրներ,պարագաներ ն այլն: րող է

Խնդրառությունը (կամ կառավարումը,հոլովառությունը) կապակցությանայն եղանակն է, երբ ստորադաս անդամը կամ լրացումը գերադաս անդամիպահանջովդրվում է այս կամ այն հոլովով կամ ձնավորվում է կապերիմիջոցով, օրինակ` սիրել բայը պահանջում է, որ խնդիրըդրվի հայցականհոլովով (ուղղականաձնկամ տրականաձն),ինչպես` սիրել (ո՛ւմ) մայրիկինն սիրել (ի՛նչ) քաղաքը, հեռանալբայի պահանջովխնդիրըդրվում է բացառականհոլովով, օրինակ` հեռանալքաղաքից, մոտենալբայի պահանջովխնդիրըդրվում է տրական հոլովով` մոտենալ քաղաքին, մասին կապի պահանջով խնդիրըդրվումէ սեռականհոլովով, բացիկապիպահանջով`բացառականով, հանդերձկապիպահանջով`գործիականով, հարձակվելբայը է լրացում (հարձակվել թշնամու վրայ) պահանջում վրակապով ն այլն: է Խնդրառությանհամար հիմք ծառայում բառի քերականական իմաստը` գերադասանդամի ընդհանրացածխոսքիմասայինիմաստը: Այսպես` գոյականով արտահայտվածգերադաս անդամը սովորաբար առնում է որոշչային լրացումներ, իսկ բայով արտահայտվածը` խնդիրներու պարագաներ,դերանունները սովորաբար լրաու ցում չեն ընդունում, ածականներն թվականները լինում են որոշչային լրացումներ,իսկ մակբայները՝պարագայական "ո: Բայերի խնդրառությունըլինում է տվյալ բայի սեռի կամ արատահայտածիմաստիպահանջով: Այսպես՝ներգործականսեռի բայերը պահանջում են ուղիղ խնդիր`ուղղականաձնկամ տրականաձն՝ Սիրումէ մայրիկին ն սիրում է իր քաղաքը: Կրավորականսեռի բայերը` բացառական ն գործիական հոլովով ներգործման անուղղակի խնդիրներ, ինչպես` Զինվորը սպանվեց թշնամուց (կամ` թշնամու Կողմից):Գետինըծածկվեցձյունովն այլն: Բառիմաստիպահանջովխնդրառությանդեպքում կարնոր է ոչ միայն տվյալ բառի, այլն գերադասանդամի բառիմաստը,որը մասնավոր է ն միայն տվյալ բառին է վերաբերում:Միննույն բառը տարբեր իմաստներովգործածվելիս տարբերձնի լրացում կարող է ստանալ, թեն նրա խոսքիմասայինիմաստըչի փոխվում: Այսպես՝ապրել բառը ապրումներ ունենալու, զգացվելու իմաստով պահանջում է Տե՛ս Ս.

Գյուլբուդաղյան,Ժամանակակիցհայոց լեզու, Ե., 1998թ., էջ 18:

հայցականովուղիղ խնդիր(միշտը ծանր ապրել), իսկ բնակվելու իմաստով` տրականով կամ ներգոյականովտեղի պարագա (ապրել սարի գագաթին,ապրելքաղաքումնայլն): Բաժանել բառը իրարից ջոկելու, առանձնացնոլու իմաստով գործածվելիս ստանում է բացառական ն հայցական հոլովներով լրացումներ (երեխաներին իրարից բաժանելը), իսկ բաշխելու, հանձնելու իմաստովգործածվելիսհայցականն տրականհոլովներով լրացումներ(/Խնծորըբաժանեցիներեխաներին,աշակերտներին գրոք բաժանեցին): Սովորաբարտարբերակումեն Դւժեղ ն թույլ Խսդրառություն (Գ. Ջահուկյանընշում է նան պարտադիրն ոչ պարտադիր), քւսնի որ ոչ բոլոր լրացումներն են, որ միննույն ուժով ու պարտադիրկապվումեն իրենցլրացյալին: Ուժեղ կառավարմանդեպքում լրացումը լրացյալի թելադրանքով պարտադրաբար արտահայտվումէ այս կամ հոլովով կամ կաԸստ Գ. Ջահուկյանի՝ուժեղ է այն կառավապային կապակցությամբ: րումը, որի դեպքում լրացյալը պահանջումէ որոշակի հոլովով կամ կապով ձնավորվածխնդիր(այհմանալվշտերին», «ակնածել ավագճերին»-Պարտադիրկառավարումնուժեղ է, ոչ պարտադիրը՝թույլ:": Ներգործականսեռի բայերը ստանում են ուղղականաձնկամ տրականաձնուղիղ խնդիր, իսկ կրավորականսեռի բայերը պարտադրաբար ներգործողխնդիր բացառական,գործիականհոլովներով կամ «կողմից» կապով արտահայտված, ինչպես`հարգելխոսքը, ուսուցչին, ընդունել առաջարկը, աշակերտին,սիրվել մորից (կողմից), ծածկվել մշուշով, կՍարդացնել աշակերտինն այլն: Թույլ խնդրառությանդեպքում լրացումը պարտադիրչէ իր լրացյալին ն կարող էնույնիսկ չլինել, այս դեպքումլրացումը կարողէ դրվել ոչ թե լրացյալի պահանջով,այլ ըստ տվյալ կապակցությանձնավորմանու պահանջի: Թույլ խնդրառությունը,ըստ Ջահուկյանի,կապակցությանայն եղանակնէ, «երբ լրացյալների հոլովականձնավորումն ավելի շատ կախված է նրանց գործառությունից, շարահյուսական դերից ու պաշտոնից, այսինքն լրացյալի ն լրացման զուգորդումը ազատ բնույթ է կրում, լրացյալը կարող է զուգակցվել տարբերհոլովների ու կապվողխնդիրներիհետ. Գճայ ընկերներով,տուն, քաղաքից»:

Տե՛ս Գ. Բ. Ջահուկյան, Ժամանակակից հայերենիտեսության հիմունքները, Ե., 1974թ., էջ 424: Զ.Նշվ.աշխ., էջ 425:

Ուրեմն գնայ բայի խնդրառությունըհամեմատաբարթույլ է, քանի որ երո ասում ենք` Նա գնաց, արդեն նախադասությանիմաստն ընդհանուրառմամբ ավարտվում է ն արդենկարնոր չէ նշել, թե ճբ, ինչո՞ւ,ո՛ւմ հետ գնաց ն այլն: Համեմատալբար թույլ խնդրառություն ունեն նան գոյականով արտահայտվածհատկացուցիչը, որոշիչը, ինչպես` Ժռշովրդրիատելությունը, այգու մշակումը, քար սիրտ, ծաղիկ հասակ ն այլն: Խնդրառությանհետ սերտորենառնչվում է նան արժույթը, որը հիմնականումհատուկ է բային: Արժույթին հայ քերականագիտության մեջ առաջինն անդրադարձելէ ակադ. Գ. Ջահուկյանը, նշելով, որ արժույթը բայի կաէ ենթակայի,խնդիրներիու պարագաների հետ, այպակցելիությունն սոնքնարժու,թը որոշում է, թե բայն ինչպիսիհարաբերությանմեջ կաբոՂ Է ճտ մել ենթակայի,խնդիրներիու պարագաներիհետ: Ըստ այդմ` հայերենումկան բայեր, որոնք կարող են ենթակաչունենալ. սրանք միադիմիբայերն են, անենթականախադասությունկազմող մի շարք բայեր`ինչպես`անձրնել,խոսվել, երեկոյանալ,լուսանալ ն այլն: Կան բայեր, որոնք կարող են մեկից ավելի խնդիրներունենալ (հնչպես: Պարտեզիցմեկր մեքենայով տարավ բարեկամին),իսկ բայերի մի խումբ(չեզոք սեռի բայեր) կարող են նան խնդիրներչսլահ:սճջել:

ԲԱՌԱԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

Բառակապակցությունըերկու կամ ավելի լիիմաստ բառերի այնպիսիստորւսդասականկապակցությունէ, որն ունի անվանողակուն նշանակությունն հանդես է գալիս որպես նախադասության"Ին անդամ:Ուրեմն բառակապակցությունըպետք է կազմված լինի երկու ն ավելի բառերի կապակցությունից, որոնք ունեն նյութականիմաստ ն իրար նկատմամբգտնվում են ստորադասականհարաբերության մեջ, ինչպես` (արմիր գլխարկ, բանասիրականֆակուլտետի դեկանի տեղակալ, բարդ ստորադասական նախադասություն, բարձր կարգապահությունն այլն: աշխատանքային Բառակապակցությունը բառիցտարբերվումէ նրանով, որ նախ՝ ն այն երվու ավելի բառերից է կազմված, ն ապա` բառը շարահյուսականնվազագույնմիավորէ, մինչդեռբառակապակցությունն ունի գերադասն ստորադաս անդամներ,շարահյուսորեն վերլուծելի է, բառի հետ համեմատած` այն ավելի է կոնկրետացնումառարկայի,

երնույթի,հատկանիշիիմաստը,իսկ հարադիրբայերից տարբերվում է նրանով,որ հարադրությունըբարդ բառ է ն ունի մեկ շեշտ (ինչպես՝ տարդուր գալ, ներս մտնել, ձայն տալ), իսկ բառակապակցությունը բեր շեշտեր է ստանում, ինչպես` սարի ծաղիկ, դաշտիշուշան, ծիրաճի ծառնայլն:

ԲԱՌԱԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

դասակարգվումեն երեք հիմնական Բառակապակցությունները սկզբունքով. ա) ըստ բաղադրիչներիկապակցելիությանաստիճանի, բ) ըստ գերադաս անդամիխոսքիմասայինպատկանելության, Գգ)ըստ կազմության (պարզ ն բարդ): Պարզ բառակապակցություններն իրենց բաղադիչներիքանակով լինում են երկանդամ (աշնան արն, գիրք կարդալ, ծաղիկ հասակ, ոսկե աշուն) ն եռանդամ (ծաղիկը նվիրել ընկերուհուն, սարի կատարինկանգնել, մեքենայով մեկնել զբոսանքին այլն): Բարդ բառակապակցությունները կազմվում են մեկից ավելի ն ունեն մեկ գլխավոր անդամ,ինչպես` բառակապակցություններից ոգնորված կարդալ նոր ձեռագրիխամրած էջերը,բարեխղԾորենկան այլն: տարելտնօրենիհանձնարարությունը Առաջին կապակցությանմեջ կենտրոնականանդամը /արդալ բայն է, երկրորդում` «/ատարել»-ը, իսկ մյուսներըհանդեսեն գալիս ստորադասականհարաբերությամբ: Ըստ բաղադրիչներիկապակցելիությանաստիճանի`բառակապակցություններըլինում են կայունն ազատ: Կայուն բառակապակցություններն անվանողական նշանակութունեն, յուն նրանցմեջ մտնողբառային բաղադրիչները հանդեսեն գալիս ոչ թե իրենց իսկական`ուղղակի,այլ փոխաբերական իմաստով, ն այս դեպքում արդեն կապակցության իմաստը չի բխում նրանցառանձինբաղադրիչներիիմաստների գումարից,այլ ձեռք է է: Այլ կերպաբերումնոր իմաստ, այսինքն` վերաիմաստավորվում սած՝ կայուն բառակապակցությունները են Ն վերաիմաստավորված հանդեսեն գալիս որպես դարձվածքներ, ինչպես` ածը մտնել,աչՔից ընկնել,գլուխտալ, 4ծռ առնել, խելքիցթեթեն այլն: Ազատկահետ կապվում են ստոպակցություննեիի բաղադրիչների միմյանց ե են լրացում-լրացիադասական կապակցությամբ արտահայտում

հարաբերություն, այստեղ կապակցության յուրաքանչյուր անդամհանդես է գալիս իր ուղղակի իմաստով: Ազատ բառակապակցությամբ սովորաբար առնվում են աշանուններ (Սնանալիճ, Հյուսիսային սառուցյալ օվխարհագրական ն այլն), երկրների, պետությունների,մարզերի, քաղաքների, կիանոս անվանումները(Լեռնային Ղարաբաղ, Հին Բայազետ, Վեգյուղերի ն րին Սասնաշեն այլն), գիտականտերմինների,պարբերականների, գրքերի, ինչպես նան սովորականբառային իմաստներովբաղադրրյալ անվանուններ(դերբայականդարձված,ջրածնային ռումբ, խոսքի մաս, «Գրականթերթ», «Վերք Հայաստանի»,շտապ օգնություն, պատիթերթ, սառը քրտինք, ջերմ վերաբերմունքն այլն): Ըստ գերադաս անդամիխոսքիմասայինպատկանելության բառակապակցությունները լինում են. ա. Գոյականական.այս դեպքում նշված կարող է ունենալ գոյականի տարբեր հոլովներով արտահայտված լրացումներ,ինչպես` Վարդանզորավար,բժիշկ Վահան, ծաղիկ հասակ, աշնանքամի, ծղոտիցգլխարկ, թեյի գդալ, ձեռքի գնդակ, ակնոցով տղա, ծամով աղջիկ, բրնձովփլավ ն այլն: բ. Ածականական,որտեղ ածականըհանդեսէ գալիս որպես գերադաս անդամ,իսկ լրացումներըկարող են արտահայտվել գոյականով, ածականով,մակբայով, դերբայով Ն այլն, ինչպես` ցավին անտարբեր,դավին անտեղյակ, գործին ծանոթ, մտքով երկար, անսահման բարի, դժվար իրագործելի,արտաքուստ խաղաղ, գովելու արամուսնանալու պատրաստ այլն: ժանի, ն Գգ. Թվականական ն դերանվանականբառակապակցությունները համեմատաբար սակավ կիրառություն ունեն ն հիմնականում կազմվումեն համարյա, գրեթե, մոտավորապեսքսան, մոտ տասր, համարյա բոլորը, գրեթե այսքանը, այդքանը, այդ բոլորը, այդ ամենըՆ այլն: դ. Բայականբառակապակցությունները բաժանվում են երկու խմբի` բայականխնդրառականն առդրականկապակցությունների: «Առաջիններիդեպքում որպես բայից կախվածլրացումներ հանդես են գալիս գոյականները,առարկայական իմաստունեցող դերանունները ն գոյականաբարգործածվողբառերնընդհանրապես,ինչպես` հասնելնպատակին,կարդալ գիրքը, հիանալ աշակերտներով,մտածել ծնողների մասին,պայքարել ազատությանհամար, վճարել համածայն կարգադրության ն այլն: Առդրականկապակցությանդեպյալ

բառակապակց

մոտավորապես

քում որպես բայի լրացում հանդես են գալիս մակբայները, որակական ածականները, հարակատար ն համակատար դերբայները, ինչպես` առաջ սլանալ, ետ նայել, հայացքը հեռու հառել, տնետուն ման գալ, նախօրոք հայտնել, դաժանորեն վարվել, մեղմաբարխրատել. երկար տնել, հազիվ քայլել ն այլն: ե Մակբայական բառակապակցությունները հիմնականում կազմվում են ձնի, չափ ու քանակի մակբայներով, որոնք ցույց են տալիս որակական հատկանիշներն կարող են լրացվել հատկանիշի տարբեր աստիճանավորումներցույց տվող բառերով, ինչպես` չափազանց դանդաղ, շատ մոտ, քիչ վերն, անասելի արագ, ինչպես նան՝ մակբայների ն ամելի բառի հարադրությամբ`ավելի արաց, ամելի հապճեպ, ավելի շատն այլն: ՇԱՐՈՒՅԹ

Բառակապակցություններիհետ սերտորենւսռնչվում են շարույթի ըմբռնումըն նրա տարբերակումը: Մ. Ասատրյանիբնութագրմամբշ̀արույթը դադարից դադար անջատվող ն հետնաբարարտասանական մի ամբողջությունկազմողայնեն, պիսիբառախմբերըկամ բառերն որոնք միավորվածեն նան իմաստով: Եթե վերցնենք «Վարագույրըբացվեց, արնի շողքը շեշտակի դիպավ երեխայի աչքերին» նախադասությունըիրական,բնական եղանակով կարտասանվիհետնյալ դադարներով`Վարագույրըբացվեց/ արնի շողքը / շեշտակի դիպավ 7 երեխայիաչքերին: Առանձնացված հատվածները,որոնք արտասանվումեն մեկ շեշտով ն արտասանական մեկ ամբողջությունեն կազմում, դիտվումեն որպես շարույթներ: «Անջատվածլինելով դադարներով,-նշում է Մ. Ասատրյանը,շարույթները արտասանական տեսակետից մի միասնություն են կազմում, որովհետն շարույթը կազմող հնչյունական շղթան արտասանվում է առանց ընդմիջումների`ունենալով մի ուժգին շեշտ, որը ընկնումէ շարույթը կազմողվերջին բառի վրա»: սովորաբար Նախադասության ըստ շարույթներիիրականաանդամատումը նում է նախադասությունների մեջ եղած բառակապակցությունների

հիմքիվրա:

Ց

Տես Մ. Ասատրյան,նշվ. աշխ.,

էջ 102:

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆ,ՆՐԱ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

Նախադասությունըմտքի ձնավորման, հաղորդման ու հաղորդակցմանկարնորագույնմիավորէ: Հայ քերականագիտության մեջ եղել են ու կան նախադասությանբազմաթիվսահմանումներ,որոնցում հիմնականում նշվում են հետնյալ կարեոր հատկանիշները: Նախ` նախադասությունըմեկ բառով կամ բառերով ու բառակապակցություններովավարտունմիտք արտահայտողն հաղորդակցում ապահովող միավորէ, որն ունի որոշակիքերականականկառուցվածք, եղանակավորություն,ստորոգում ն հնչերանգային ավարտվածություն: Եղանակավորությանմիջոցով արտահայտվում է նախադասությանբովանդակությանհարաբերությունըիրականությանհետ ն խոսողիվերաբերմունքըհաղորդվածնյութի նկատմամբ: Եղանակավորումըկարող է արտահայտվելհնչերանգի,շարադասության,բայի խոնարհմանեղանակների,ձայնարկություններին վերաբերականներիմիջոցով: Նախադասության կարնորագույնքերականական կառուցվածքային խնդիրը ստորոգումն է, այսինքն` հատկանիշի կամ գործողության վերագրումը առարկային(ենթակային) որոշ ժամանակահատվածում(Ծառը Սանաչէ՛ Աշակերտըկարդումէ): Ստորոգումըվերաբերում է միայն դիմավորնախադասություններին,որտեղ առկա են դիմավոր,խոնարհվածբայեր, բայց հայերենում կան նան անդեմ նախադասություններ, որտեղ դիմավորբայը բացակայում է ն գլխավոր անդամնարտահայտվումէ անդեմ բայով կամ գոյականով, այս դեպքում բնականաբարստորոգում չի կարող լինել ե նախադասություններիայս խումբը ձնավորվում է հնչերանգային ավարտվածությամբխոսքայինհամապատասխանմիջավայրում (Լռել: Հրդեհ: Չեռանա՛լ, մոռանալ...ն այլն): Հնչերանգի շնորհիվ առանձին բառեր, բառակապակցություններ ստանձնում են հաղորդմանդեր ն դառնում նախադասություն հատկապես երկխոսություններում:Նախադասության ձնավորման համար կարնոր է նան տվյալ լեզվում ընդունվածբառերի շարադա-

սությունը:""

"'

Տե՛ս Ս.

Գյուլբուդաղյան, նշվ. աշխ., էջ 63-64:

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

Նախադասություններիդասակարգմանտարբեր սկզբունքներ չափանիշներկան: Հիմնականումընդունվածէ տարբերակելնախադասություններիհետնյալ խմբերը`ըստ հնչերանգի, ըստ գերադաս անդամներիառկայության,ըստ ստորոգումներիթվի, ըստ արհարաբերության: տահայտվածմտքի ն իրականության Ըստ հնչերանգի` նախադասությունները լինում են պատմողական, հրամայական,հարցականն բացականչական:Պատմողական արտահայտումեն մտքի հաղորդումսովորանախադասությունները են կան, չեզոք եղանակով, առանց որնէ հնչերանգի ն ձենավորվում ու նան սահմանական,պայմանական, ըղձական հարկադրաերբեմն կան եղանակներիբայաձներով,ինչպես` Գ/ուղացիՀամբոյի տունը (ռիվ էր ընկել: Ե. Չարենցը տաղանդավորբանաստեղծէ- Ծառերը ծաղկել են: Մարդկանցժխորը թողնեմ, հեռանամ, գրկեմ վարդերը դալուկմ դժգունակ: Նորից կթողնեմքաղաքն աղմկոտ: Լինեի չոբան սարերումհեռու, գայիր, անցնեիրվրանիսմոտով: Պատմողական նախադասություններըլինում են հաստատական ն Ժխտական(Դեռ չեմ տեսել ծովը Վանա, չեմ տեսել սարն իմ Սիփանա): ու

արտահայտումեն խոսողի Հրամայականնախադասությունն

կամքը. հրաման, հորդոր, թելադրանք, պահանջ ն ձնավորվում են հրամայականհնչերանգով,ուր հրամանարտահայտողբառը իր վրա է կրում նախադասության շեշտը, ինչպես` (անիր, տրամաբանական մանիր,իմ ճախարակ:Պահպանեցեքհայ լեզուն ն հայ գիրը: Հրամայական նախադասություններըհիմնականում ձնավորվում են հրամայականեղանակիբայաձներով, բայց երբեմն կարող են արտահայտվելպայմանական, հարկադրական,մասամբնան ըղձականեղանակովն անորոշ դերբայով: Ինչպես` Կգամ ն այդ բոլորը (հաղորդես ընկերոջդ: Ինձ մտահան չանես: Գնաս, կասես այդ մասին: Գետըպիտի անցնեքլուսաբացին: Պիտի աշխատես, չարչարվես, որ հասնենս նպատակիդ:Կոտորե՛լ թշնամիներին անխնաՊահպանելխաղաղությունը:Վերջ տալ պատերազմին: Հրամայական նախադասություններըկազմվում են նան մի՛

մասնիկով, որը մի դեպքում կարող է արտահայտել արգելականի իինչպես` (ի՛ գնա այդ քայլին: Մի՛խանգարիր ընկերոջդ: իսկ մեկ այլ դեպքում այն կարող է ունենալ մեղմականիմաստ ն արտահայտել ցանկություն,խնդրանք, ինչպես` «(Միգնա տես` ընկերդ ինչ եղավ»- «Սի մոտ արի՝ տեսնեմ»: Արգելականիդեպքում շեշտը դրվում է «մի» մասնիկի,իսկ մեղմականիդեպքում` բայի վրա:

մաստ,

Հարցական նախադասություններ:Հարցական են կոչվում

այն նախադասությունները,որոնք արտահայտումեն հարցում, ն որոնց միջոցով խոսողը ցանկանում է իմանալ կամ ճշտել իրեն հեդեպքեր, փաստեր, իրողություններ:Հարցական նախատաքրքրող դասություններըհիմնականումձեավորվում են երկխոսության ժամանակ համապատասխանհարցական հնչերանգի միջոցով ն առաոճին: վել բնորոշ են առօրյա-խոսակցական Վարցականնախադասություններն ըստ իրենց արտահայտածիմաստներիլինում են՝ բուն հարցական,լրացականն ճարտասանական: Բուն հարցական նախադասության դեպքում խոսողը հարցնում, ճշգրտում է իրեն անհայտ որնէ իրողության,փաստի մասին, ինչպես` (նոն, ճիշտն ասա, ի՛նչն է քեզ սվյիպումԻտալիա գնալ: Ի՛նչ ես ուզում դու ինձանից-Լրացական հարցականեն այն նախադասությունները,որոնցով խոսողը փորձում է իմանալ արտահայտած մտքի այս կամ այն տարրերը կամ որոշ մանրամասներ: Նշված հարցումներկարող են արտահայոկարգի նախադասություններում վել նախադասությանզանազան անդամներիմասին, ինչպես` Ո՞մ գնաց քաղաք: Ե՛րբ է տեղի ունենալու գիտաժողովը:Ինչո՞վ գնացիր ամառանոց: Ինչպիսի՛ եղանակ էր քաղաքում: Ճարտասանականհարցական նախադասության դեպքում խոսողը պատասխան չի սպասում, քանի որ նա այդ մասին գիտի կամ դա հանրահայտ ճշմարտություն է: Այս դեպքում հարցական հնչերանգըընտրվում է խոսքին հուզաարտահատչականերանգավորում հաղորդելու համար: Ճարտասանականհարցական նախադասություններըկարող են արտահայտել ժխտում, ինչպես` Դու հ՛նչ մեղք ունես, մեղավորը նա Է Սի՛թե Սմբատըթույլ կտա իրեն այդպես վիրավորել մի անպաշտպան աղջկա, հաստատում, ինչպես` ՉԷ՛ որ նրանք մտերիմընՍերուհիներէին: Ով քեզ քեզ ծեծեց, Մարո ջա՛ն, Ո՞վ անիծեց,Մարո՛ ջան: Մի թե վերջին պոետն եմ ես, վերջին երգիչն իմ երկրի, զար333

մանք, ցանկություն, երազանք ն այլն:

Բացականչականնախադասություններ:Բացականչական

այն նախադասությունները, որոնք արտահայտումեն հիացմունք, զարմանք, ափսոսանք, խոսքի զգացական տարբեր երանգներ ն ձնավորվումեն բացականչականհնչերանգով: Նշված կարգինախադասությանստորոգումըհիմնականումարտահայտվումէ ըղձականեղանակիբայաձներով,ինչպես՝/հնծի՛ չոբան սարերումհեռու, գայիր, անցնեիրվրանիս մոտով: Լինե՛ր հեռու մի անկյուն, Լինե՛ր մանկանարդար քուն..., ինչպես նան բայի մյուս եղանակներով`համապատասխան հնչերանգիմիջոցով, օրինակ` 6ծկա՛ն, եկա՛ն, բերի՛ն, բերի՛ն... Գալի՛ս եմ, գալիս, արդեն հասնում եմ: Պիտի՛ գոռամ, պիտի՛կրկնեմ անդադար, ազատությու՛ն: Եկե՛ք քույրեր, սեգ սարերիչքնաղագեղ ոգիներ: Բացականչականնախադասությունները ձնավորվումեն նան ձայնարկություններով, հարցահարաբերականդերանուններով,ինչպես` 76.7 վա՛յխ, Սոտրանիմ թները: Օ՛ նա շատ բարի է: Վա՛խ, վա՛խ,իմ անմեղոչխար: Ի՛նչ գեղեցիկ, ի՛նչ պայծառեղանակէ: Ա՛հ, որքա՛ն սրտիսմոտ է քո ասածը: են

-

ՄԻԱԿԱԶՄ ԵՎ ԵՐԿԿԱԶՄ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

գերադասանդամներիառկայության՝նախադասությունները բաժանվումեն երկու խմբի՝երկկազմն միակազմնախադասություններ: Երկկազմ են այն նախադասությունները,որոնք ունեն երկու գլխավոր անդամներ`ենթակա ն ստորոգյալ, ինչպես` Եմ հմ անուշ Հայաստանիարնահամ բառն եմ սիրում: Անձրներ դադարեց, ն ծաղիկներըբացվեցին: Միակազմ են այն նախադասությունները,որոնք միակենտրոն են, գլխավոր անդամներիցորնէ մեկը բացակայում է, ինչպես`(ուսացավ: Անձրնումէ: Կանաչներըչտրորել: Լռել: Ըստ

ՄԻԱԿԱԶՄ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

Ինչպես արդեն նշվել Է, միակազմնախադասություններում բաստոէ ցակայում գլխավոր անդամներիցորնէ մեկը` ենթականկամ րոգյալը, կամ` երկուսը միասին,բայց հաղորդակցումտեղի է ունենում համապատասխան հնչերանգիմիջոցով: Միակազմնախադասություններըբաժանվումեն երեք խմբի՝ դիմավորմիակազմ,անդեմ միակազմն բառ նախադասություններ:

ԴԻՄԱՎՈՐ ՄԻԱԿԱԶՄ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Դիմավոր նախադասություններըենթակա չունեն, անենթակա են, ունեն միայն մեկ գլխավոր անդամ` ստոնախադասություններ րոգյալ, որն արտահայտվումէ դիմավորբայով, ինչպես` Մթնեց: Լուսացավ- Անձրնելուէ: Ի տարբերությունզեղչված ենթակայով նախադասության, որտեղենթականընդհանրապես վերականգնելիչէ, դիմավորմիակազմ նախադասությունները լինում են՝ ա) Վիճակայինկամ բուն անենթակա, որոնք ցույց են տալիս տարվա եղանակ, մթնոլորտայիներնույթներ, ժամանակ, օդի ջերմություն, տեղումներն այլն, ինչպես` Գարուն է: Գիշեր է: Երեք ժամ է` անձրնում է: Ամպելէ: Լուսացավ. բ) Անորոշ դիմավոր (անենթակա) նախադասություններ, որոնք սոսկ ինչ-որ բան են հաղորդում,նույնիսկհայտնիչէ, թե ով (կամ ովքեր) է կատարում գործողությունը,ինչպես Զանգը տվեցին: Ասում են, թե ձյուն է գալու: Սիրեցի,յարս տարան:Սառըջուր լցրին նրա գլխին: գ) Ընդհանրականմիակազմնախադասություններ,որտեղ ստորոգյալն արտահայտվածէ խոնարհվածբայով, ունի դեմք, թիվ, եղանակ, ժամանակ, բայց չունի կոնկրետ ենթակա, այսինքն` ենթական որնէ ձեով արտահայտվածչէ, ինչպես`յՉրծյեն ձի սրան կասեն: Աչքդ թեքեցիր, բանիդ տերը չես: Ինչքանկարդումեք, այնքան խճմվումԱյս խմբին են պատկանում նան «մարդ» գերադաս բառով կազմված նախադասությունները,որտեղ հիշյալ բառը զուտ ձնական, անորոշ իմաստունի, ինչպես`(արդ չգիտի՝ ի՞նչանի, որ դրանցից ազատվի:Մարդինչ անի,իրեն կանին այլն:

ԱՆԴԵՄ ՄԻԱԿԱԶՄ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Անդեմ միակազմնախադասությունները զուրկ են դիմավոր բայերից, այստեղ չկա ստորոգում, նախադասությանձնավորմանհիմնականմիջոցը հնչերանգայինավարտվածություննէ որոշակի խոսքային միջավայրում:Այս խմբի նախադասությունները բաժանվում են երկու խմբի՝բայականն անվանական: գերադաս անդամն Բայականանդեմնախադասություններում է արտահայտվում անդեմ բայով, հիմնականումանոիոշ դերբայով, մասամբ նան` հարակատաիով,ինպես` Մռռանա՛լ, մոռանա՛չամեն

ինչ. Ամենքինմոռանա՛լ, չսիրել, չխորհել, չավփսոսալ...մպրե՛լ, ապրե՛լ, այնպես ապրել, որ սուրբ հողը երբեք չզգա քո ավելորդ ծանրությունը: Հերն անիծածԲայականանդեմնախադասություններովհիմնականուճ արտահայտվում են կարգադրություն,հրաման, ցանկությունն այլն: Անվանական անդեմ նախադասությունների գերադաս անդամն արտահայտվածէ որնէ անունով՝ գոյականովկամ գոյականական բառակապակցությամբ:Այս նախադասություններըչունեն ենթակա ն ստորոգյալ, նախադասությունեն այնքանով, որքանով միտք են արտահայտումհնչերանգիմիջոցով: Նշված խմբի նախադասություններիգերադասանդամըկարող է արտահայտվել. ա) Գոյականիուղղական հոլովով (Սն գիշեր, սն հուշե՛ր, ն խոհեր անհամար: Մոռացվածերազներ, շուշաններ թառամած:Երնան: Աստաֆյանփողոց: բ) Դերանվան,գոյականիուղղականհոլովով. ահա ն ա՛յ բառերով. Ահա մեր ջրերը, մեր զուլալ գետը: Ա՛յ դուք, ծախված պնակաԼեզներ: Ահա ն ես, ահա ն դու, ահա ն Փարիզը՝ գ) Թվականի, գոյականի կապակցությամբ`7920 թիվ: 7975 թիվ: Ապրիլի24: Օ՛, հերոսականքառասուհինգթիվդ) Կոչականով Կասյու՛յտ աղջիկ, ակաթի ու կաթի պես հոգնթով: Մայր իմ անուշ ու անգին... ե) Բարեմաղթանքներով, կոչերով, տարբերբնույթի անվանումներով Բարի ճանապարհ: Բարիգիշեր: ՇնորհավորՆոր տարի: «ԲարեՍամություն»կայարան:Փառք Աստծո: Ցտեսություն:Խաղաղությու՛ն՝ --

ամենատես...

--

-

ԲԱՌ-ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Բառ-նախադասությունըհիմնականումարտահայտվում է պան նպաստում տասխանականբառերով կամ վերաբերականներով ու խոսքի սեղմությանն հակիրճությունը,հաստատում, ժխտում կամ երկբայական վերաբերմունքդրսնորում հաղորդվող խոսքի նկատմամբ, ինչպես` Օյսօր մելնու՞մ ծս: Այո Ավարտե՞լես աշխատանքդ. Ռշ: Հիշու՞մծս հորդ: Իհարկե:Նրան ներո՛ւմ ե: Երբեք: Ըստ արտահայտած իմաստի`բառ-նախադասություններըլինում են հաստատական, ժխտական,հարցական, երկբայական,հորդորականնայլն:

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՆ

ՏԵՍԱԿՆԵՐՆ

ԸՍՏ ԿԱԶՄՈՒԹՅԱՆ

կազմության՝նախադասությունները լինում են պարզ ն բարդ: են Պարզ կոչվում այն նախադասությունները,որոնք արտահայտում են մեկ միտք ն ունեն մեկ ստորոգում, ինչպես` Սիրում եմ մեր երկինքը մուգ, ջրերը ջինք, լիճը լուսե: Գեղեցիկէր Արարատյանդաշտի առավոտը:Ժյունը հալվեց՝ Բարդ են այն նախադասությունները,որոնք արտահայտում են մեկից ավելի մտքեր, երկու կամ ավելի ստորոգումներով ն ունեն հնչերանգային մեկ ավարտվածություն,ինչպես`(նծրնը դադարեց, ն ծաղիկներըկամաց-կամացբացվեցին:Մաշտոցը մեկնեց հայրենիք, որպեսզի այնտեղ տարածեր գիր ն գրականություն, լուսավորեր իր Ըստ

ժողովրդին:

,

Պարզ նախադասություններըլինում են պարզ համառոտ ն պարզ ընդարձակ: Պարզ համառոտ է այն նախադասությունը, որը կազմված է միայնգլխավոր անդամներիցն չունի լրացումներ, օրինակ` Ծառերը դադարեց: Նա բժիշկ է: Պարզ ընդարձակէ այն ծաղկել են: Անձրնեը նախադասությունը, որի կազմում, բացի գլխավոր անդամներից, կան նան լրացումներ,օրինակ` 7Չարտեզումվարդ է բացվել: Բերքահավաքըսկսվում է աշնանը: Ես սիրում եմ մթնշաղըլուսեղեն: Նախադասության գլխավոր անդամներն են ենթական ն ստորոգյալը, որոնցից յուրաքանչյուրը համապատասխանաբարունի իր լրացումները:

ԵՆԹԱԿԱ, ՆՐԱ ԱՐՏԱՀԱՅՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ենթական նախադասությանայն գլխավոր անդամն է, որը մի քան է կատարում կամ լինում ն որին ստորոգմանմիջոցով վերագըրվում է որնէ գործողություն կամ հատկանիշ:Ենթականմիշտ հանդես է գալիս դիմավորբայի հետ ն դրվում է ուղղական հոլովով: Ենթականարտահայտվումէ տարբեր խոսքի մասերով. Ա. Գոյականով 7շարտեզումվարդ է բացվել: Ծիծեռնակըբույն է շինում: Անահիտըուսանողուհի է: Բ. Դերանուններով Ես հմ անուշ Չայաստանիարնահամ բառն եմ սիրում: Մենք ձգտում ենք ազատության: Դու պիտի հնչնս, հնչես հաղթակա՛ ն- Մյուսը որսորդ Ավին էր: Ոչ ոք չգիտեր այդ մասին: Դա նրա վերջինխոսքն էր: --

-

22"

Փոխանվանաբարգործածվածածականներով, թվականներով, դերբայներով.Գեղեցիկըհաճելի է- Ուժեղը միշտ հաղթում է թույլին: Երկուսն էլ հայ են, ունեն մի հավատ: Մարզիկներիմեկ երրորդը ժանրագույնքաշի էին: Տասը հինգի կրկնապատիկնէ Հաղթողներից երնրորդը մեր հայրենակիցնէր: Նվագելը Լենոնիտարերքն էր: Մնացածը պետք է ավարտերմեկ ամսում: նրա ուզածը շատ քիչ բան էր: Երգողըմեր հարնանի տղան էր Բեմադրողը նշանավոր արվեստաԳ.

Գետ էե) Ինքնանվանողաբարգործածված այլ խոսքի մասերով, ինչպես` «Բայց»-ը համադասական շաղկապ է, իսկ «դեպի»-ն կապ է: է: «Դանդաղ»-ըձնի մակբայ

ՍՏՈՐՈԳՅԱԼ, ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

Ստորոգյալը նախադասության այն գլխավոր անդամն է, որը է տալիս ենթակայի կատարած գործողությունը, արտահայէ ենթակայիհատկանիշըն այն վերագրում ենթակային:Ստոէ բայի դիմավոր ձներով ն այս առումով րոգյալնարտահայտվում դրսնորում նան բայի եղանակի,ժամանակի,դեմքի ու թվի քերականական կարգեր: Կազմությամբ ստորոգյալը լինում է պարզ ն բաղադրյալ: Պարզ է այն ստորոգյալը, որն արտահայտվածէ խոնարհվածբայով: Այս ստորոգյալը կոչվում է նան բայական ստորոգյալ, ինչպես` քույսը մեռնում էր, օրը` մթնում: Դու պիտի ծաղկես, երկիր հայրական ու պիտի հնչես ինչպես հաղթական: Դարձիրինձ մոտ, վերադարձիր դու նորից: Ու լաց էր լինում ուռին` աչքը հառած լացող ջրերին: Պտույտ է գալիս չքնաղ տիրուհինԲաղադրյալ ստորոգյալը կազմվում է դիմավոր բայով ն որնէ այլ խոսքի մասով, այն կոչվում է նան անվանաբայական: Բաղադրյալ ստորոգյալն ունի երկու հիմնական բաղադրիչ՝ ստորոգելիականվերադիրն հանգույց: Ստորոգելիականվերադիրը կամ ստորոգելին հատկանիշարտահայտողկամ որնէ վիճակ ցույց տվող բառն է, որ արտահայտվում է գոյակայնով,ածականով, թվականով կամ այլ խոսքի մասերով, իսկ հանգույցը ստորոգվող հատկանիշը ենթակայինվերագրողբաղադրիչնէ, որն արտահայտվումէ օժանդակ ն վերացականբայերով: Այսպես`երն դեղին է: Ծառերը են: կանաչ Արամըբժիշկ է: նրա ընկերների թիվը հինգն է- նշված ցույց տում

'

նախադասություններում2ճ/յիխն, բժիշկ, հինգ բառերը ստորոգելիականվերադիր են, իսկ օժանդակ բայը՝ ստորոգելիական հանգույց: Բաղադրյալ ստորոգյալ են կազմում նան գոյականի թեք հոլովաձներով,ինչպես` Բաժակը թեյի է: Նորակառույց շենքը տուֆից է: Քահանան մորուքով էեն կազմվում նան վերացականբայերի Բաղադրյալ ստորոգյալ միջոցով, ինչպես` Արմանըուսանող դարձավ: Քաղաքը Անի կոչվեց: Ընտրությունները չեղյալ համարվեցին:Նշված օրինակներում դառնալ, կոչվել, համարվել բայերը վերացական բայեր են ն հանդես են գալիս ստորոգելիականհանգույցի պաշտոնով: են կազմվում անկախ դերբայներով, Բաղադրյալ ստորոգյալ Իմ ինչպես` ցանկությունը հաղթելն է: Հայերը լավ մարտնչող ենՈւսանողը հուզված էՈրոշ լեզվաբաններ անորոշ դերբայի ն դիմավորբայի միասնաբար գործածությունը համարել են բարդ ստորոգյալ, օրինակ` Եա ուեմ ն Ես է զում վազելսիրում կարդալ այլն, մինչդեռ այս հարցում կարելի է ընդունելի համարել Մ. Ասատրյանիայն մոտեցումը, որ նման կապակցություններումանցողականբայերից կախված անորոշ դերբայը կարելի է համարել ուղիղ խնդիր, իսկ անանցողականբայերից կախված անորոշ դերբայը անուղղակի խնդիր, ինչպես` Եա սիրում է երգել: Գիտնականը շարունակում է ուսումնասիրել(ուղիղ խնդիրներ), իսկ Դիմորդըծգտում է ընդունվել համալսարան:Տղան խուսափում էր հր ընկերներինհանդիպելուց: Ես վախենումէի նրան տեսնել նախադասություններումանորոշդերբայըանուղղակիխնդիրէ:

ԵՆԹԱԿԱՅԻ ԵՎ ՍՏՈՐՈԳՅԱԼԻ

ՀԱՄԱՁԱՅՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Հայերենում ենթական ն ստորոգյալը համաձայնումեն դեմքովն թվով: Եթե ենթական արտահայտված է անձնական դերանունով, համաձայնում է անձնական դերանվան դեմքին, ինչստորոգյալը Ես պես` (գամ, ն դու ինձ կընդունես գրկաբաց: Դու պիտի երգես, երգես անդադար: Դու քաղցր ես, իմ հող հայրենի- Նա քայլում է քայլում անդադար: Եթե նախադասությանմեջ կան բազմակիենթականեր, ն դրանք տարբեր դեմքերի են, ապա ստորոգյալը համաձայնում է ըստ խոսողների դիմային-հաղորդակցական գերադասության,այսինքն` դեմքով ամենամոտին, առաջին դեմքի ենթակայի առկայության դեպքում '

դրվում է առաջին դեմքով, օրինակ` ծմ, դու ն նա պայմանավորվեցինք,իսկ եթե առաջին դեմքը բացակայում է, երկրորդն երրորդ դեմքերիենթականերիդեպքում ստորոգյալը համաձայնումէ երկրորդդեմքի հետ, ինչպես` դու նյո եղբայրը մասնակցելու եք այդ մրցումներին:Նշված դեպքերում ստորոգյալը միշտ դրվում է հոգնակի թվով: Ենթակայի ն ստորոգյալի թվային համաձայնությունը համեմատաբար անկանոն է. կան որոշակի շեղումներ: Ըստ ընդունված կարգի` եզակի ենթակայի հետ ստորոգյալը դրվում է եզակի թվով` Անձրեըմաղում է: Օրը մթնեց: Տերնը դեղնում է Վոգնակիենթակայի հետ ստորոգյալը դրվում է հոգնակի թվով` մաները դանդաղ շարժեն: վում Գյուղացիներըբերք են հավաքում՝ Վավաքականգոյականները, որքան էլ իմաստով հոգնակի են, այնուամենայնիվ քերականականառումով եզակի են ն ըստ այդմ՝ դիմավոր բայը դրանց հետ դրվում է եզակի թվով, ինչպես՝ Բանակը շարժվում էր դանդաղ: Ժողովուրդըքնած էր, վերջապեսարթնացավ: Երիտասարդությունը պայքարում է հանուն առաջադիմության: Նշված դեպքերում նկատելի են որոշ շեղումներ, երբ ենթակայի ն ստորոգյալի թվային համաձայնությունը կատարվում է ոչ թե ենթակայի քերականական թվով, այլ նրա արտահայտած իմաստներով, այսինքն` ստորոգյալը դրվում է հոգնակիթվով, ինչպես` Բւսզմությունը խոնարհվեցինմինչն գետին: Աշխատավորությունըիրենց հանգիստը անց են կացնում բնության գրկումԱյս իրողությունը հատկապեսնկատելի է մի մասը, մեծ մասը մեծ մասը բառակապակցություններիդեպքում, ինչպես` ն/խԽայների ենուղղագրական Անհասկանալի հարցերիմի մասը պարզվեցինՀամաձայնության նման եղանակը կոչվում է բակառություն (բակ առնել նշանակումէ անտեսել, հաշվի չառնել): Բաղադրյալ ստորոգյալի դեպքում նս ստորոգելին ն ստորոգելիական վերադիրն ունեն թվայինհամաձայնություն,ինչպես` ճոամը ուսանող է: Ծաղիկներըգեղեցիկեն- Սակայն այս դեպքում կարող են լինել նան որոշ զուգաձնություններ, ինչպես` /Ձութակը ն սոխակը թռչուն են ն (Թութակըն սոխակըթռչուններ են- Մենք զինվոր դարձանք ն Մենք զինվորներդարձանք:Դուքհերու եք ն Դուքհերոսներեք: Եթե ենթական արտահայտվածէ ս, դ դիմորոշ հոդերով, ստորոգյալը դրվում է հոգնակի թվով` (մեն մեկդ ձեր ասածն եք անում: Բոլորսիմացանք այդ մասին: ստորոգյալը

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՆ

ԵՐԿՐՈՐԴԱԿԱՆ

ԱՆԴԱՄՆԵՐ

Բացի նախադասությանգլխավոր անդամներից, նախադասության կազմում լինում են նան նրանց լրացնող անդամներ` լրացումներ կամ երկրորդականանդամներ,որոնք ն իրենց հերթին կարող են ունենալ համապատասխանլրացման լրացումներ: Նախադասությաներկրորդական անդամներըկամ լրացումները բաժանվումեն երկու խմբի` գոյականականանդամի կամ ենթակայի լրացումներն բայական անդամիկամ ստորոգյալի լրացումներ:

ԳՈՅԱԿԱՆԱԿԱՆ

ԱՆԴԱՄԻ

(ԵՆԹԱԿԱՅԻ)ԼՐԱՑՈՒՄՆԵՐ

Գոյսկանական անդամի լրացումները լրացնում, պարզաբաեն ոչ միայն ենթակայի, այլն գոյականով արտահայտվածորնէ մեկ այլ անդամի միտքը, ցույց տալիս, մատնանշում նրանց որակական ն քանակական տարբեր հատկանիշները: Ըստ լրացման հատկանիշների` նրանք լինում են որոշիչ, հատկացուցիչ ն բացահայտիչ: նում

ՈՐՈՇԻՉ, ՆՐԱ ԱՐՏԱՀԱՅՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

Որոշիչը ենթակայի կամ գոյականովարտահայտվածորնէ անդամի այն լրացումն է, որը ցույց է տալիս տվյալ առարկայի, անձի (առարկայացվածհասկացության) որակը, հատկանիշը, չափը, քանակը ն պատասխանում է ինչպիսի՞,ո՞ր, որքա՞ն,ինչքա՞ն, ո՞րեհարցերին: րորդ, քանի՞երորդ Որոշիչն արտահայտվում է տարբեր խոսքի մասերով, հատկապես հատկանիշ իմաստարտահայտողբառախմբերով: ա. Ածականով.որոշչի պաշտոնովհանդես են գալիս ն՛ որական՛ կան, հարաբերականածականները, ինչպես` Մեր հին սազի ողբանվագ, լացակումած լարն եմ սիրում: Փոքրիկ տղան խաղում էր գեղեցիկ ու ծառազարդպարտեզում: Հեռվից երնում էին կարկաչահոս վտակը ն գեղեցիկ, կանաչազարդբլուրներ: Օրիորդն այսօր ավելի գեղեցիկ էր, ավելի հմայիչ: Մորմոքում էր աստվածային Կոմիտասը: Մատներիարանքում զնգացնում էր արծաթե ն ոսկե դրամներ: Զինվորականկարգապահությունըբավականինխիստ է՛ բ. Թվական անվամբարտահայտածորոշիչը ցույց է տալիս գոյական անդամի թիվը, թվային կարգը, քանակը ն արտահայտվումէ 34)

թվականիբոլոր տեսակներով,ինչպես` ծրմու ընկերներ իրիննապահին գնացին անտառ: Հազար շեփոր հնչեն թող այս առավոտ: Մեր սարանը գտնվում է չորրորդ հարկում: Յուրաքանչյուրին բաժանվեց երեքականհարց: գ. Դերանուններով Տարիներ են անցել այն օրվանից: Այս մարդըբարի է ու իմաստուն: Ո՞ր երկրի սրտում թախիծ կա այնքան: Այսպիսիօրեր վաղուց են անցել: Նա գիտեր բոլոր մանրամասները: Եղնիկը ամբողջմարմնովդողում էրդ. Գոյականի տարբեր հոլովաձներով. Գոյականը որոշչի պաշտոնով կարող է հանդես գալ ինչպես ուղիղ, այնպես ն թեք հոլովաձներով,ինչպես` Բժիշը/Արամըբարեխիղճէ: Ուրցի թեյը հաճելի է՛ Դաշտի ծաղիկըհոտավետէ՛ Աղջիկըհագել էր չթից շրջազգեստ: Ակնոցով մարդը դասախոս է՛ Ուսուցիչս սիրում է խնձորով տոլմա ն փախլավա: ե. Վարակատար, ենթակայականդերբայներովն անորոշ դերբայի սեռական հոլովաձնով, ինչպես` Չանգած կրակը աստիճանաբար շիկանում էր: Փառաբանվում է պատերազմում զոհված հերուների հիշատակը: Նա տիրոջը նայում էր քծնող հայացքով: Կարդացող մարդիկ գրագետ են լինում: Սովորելու տարիներիննա միշտ բարեխիղծէր: Կարդալուգրքերշատ կան: զ. Բառակապակցությամբ /Օու/ս ժամերով, մետաքսե բարակ զգեստներով աղջիկներընազանքով պարում (ին- Մազը երկար,խելՔր կարծ(կինէր Արուսը: Պատերազմի մասինհաղորդումըցնցեց բոլորին: ժամանակակիցհայերենումորոշիչը որոշյալի հետ չի համաձայնում ն սովորաբարդրվում է որոշյալից առաջ, իսկ առանձինդեպքերում, մասնավորապեսգեղարվեստական գրականությանմեջ այն կարող է լինել նան ետադաս`ոճական,արտահայտչականնպատակներով, ինչպես` նհրում եմ ես երկինքըմուգ, ջրերը ջինջ, լիճը լուսե

-

ՀԱՏԿԱՑՈՒՑԻՉ

Վատկացուցիչըենթակայի կամ գոյականով արտահայտված մեկ այլ անդամի այնպիսի լրացում է, որ ցույց է տալիս պատկանելություն, վերաբերում, սերում, ծագում ն պատասխանում է ո՞ւմ, ի՞նչիհարցերին:

մեջ հատկացուցիչըմիշտ դրվում Նախադասության

է սեռական

արտահայտումէ. Վ. Տերյանի բառաա. Ստացականություն,պատկանելություն են: Գյուղացի Համբոյի տունը կռիվ էր ընկերտություններըհմայիչ նեյ: Ուսանողներիպատասխանըգոհացուցիչ էրբ. Սերում, ծագում Բայյունցի պատմվածքներըհուզիչ են. Թագավորիդուստրը հմայիչ էր: Հավի ճուտը դեղնակտուց է: գ. Առարկա, որից առանձնացվում, վերցվում է մի մասը (մասնական սեռական) Ուսանողների մի մասը մեկնեց: Այգու կեսը պատկանում էր հարնանին: Հացի կտորըչոր էր: դ. Առարկա,որից բաղկանում կամ կազմվում է մեկ այլ առարկա (նյութի սեռական) Ցորենի ալյուրը թարմ փո:Արծաթիբաժակը պատկերազարդէ- Վուշի թելը դիմացկուն է: ե. Այն տեղը ն ժամանակը, որի սահմաններում կա մեկ այլ առարկա Ձմռան ցոտերը անտանելի են- Մեր այգու ծառերը բերքաեն- Դաշտերի ու սարերի ծաղիկները հոտավետ են: Երեխան տու խմեցբաժակիհյութը: Ամառվաշոգը դուրեկանէհոլովով

ն

--

-

-

-

-

ԲԱՑԱՀԱՅՏԻՉ, ՆՐԱ ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

Բացահայտիչը ենթակայի կամ գոյականական անդամի այն լրացումն է, որը ցույց է տալիս գոյականով կամ գոյականին հարաբերակից որնէ դերանվամբ արտահայտված որնէ անդամի ով կամ ինչ լինելը: Բացահայտիչընախադասությանմեջ որնէ առարկա ցույց տվող անդամի կրկնությունն է մեկ այլ բառով կամ բառակապակցությամբ, այն կարող է լինել նախադասությանցանկացածանդամի լրացում ն պատասխանում է նույն անդամինտրվող հարցին: Բացահայտիչիպաշտոնով կարող են հանդես գալ գոյականնեն րը գոյականաբարգործածված այլ բառեր ն առարկայանիշդերանունները,ինչպես` ծռնանը` այաստանի մայրաքաղաքը, տուֆաշեն է՛ Շրանք` չորրորդ կուրսի ուսանողները, պարտածանաչեն: Աղջիկը ու շերտավորշորեր: սիրում ձր գույնզգույն՝ծաղկավոր են Սովորաբարտարբերակում բացահայտիչիերեք տեսակ`բուն (սովորական),մասնականն մասնավորողկամ պարագայական: Բուն

կեցնում է

բացահայտիչը ամբողջությամբ պարզաբանում, հստաբացահայտիչիէությունը, նրա ով կամ ինչ լինելը ն կարող

ինչպես առանձին բառերով, այնպես ն բառակապակցություններով,ինչպես` ճշուտը` ընկերս, խոստումնալիբանասեր է Րաֆֆին` հայ տաղանդավորպատմավիպասանը,կարճատն (յանք ունեցավ: Նա` հայոց աշխարհիտաղանդավոր նկարիչը, Ծանաչված է նան ողջ աշխարհում: Հայերենի առաքինուսուցիչը` Մեսրույ Մաշտոցը,ծնվել է Տարոնում: Բուն բացահայտիչը նախադասությանմեջ կարող է տարբեր անդամներիլրացնել (ենթակա, ստորոգելի, որոշիչ, հատկացուցիչ, խնդիրներ ն այլն): Օրինակ` (Մարտիրու Սարյանը` տաղանդավոր բնանկարիչը,գույների մեծ վարպետէԼ- Արմենի` մեր լավագույն ընկերոջ զեկուցումը հետաքրքրիրէր: Աղջիկը սիրում էր գույնզգույն՝ կարմիր,սպիտակ,դեղին մեխակներ Ուսուցիչը հարգում է իր լավագույն աշակերտներին`Արմանին,Աշոտին,Հասմիկին: Բուն բացահայտիչը միշտ համաձայնում է իր բացահայտյալի հետ դեմքով, թվով ն հոլովով, ինչպես` Մենք սիրում ենք մեր մայրաքաղաքը` Երնանը: Մենք հիանում ենք մեր մայրաքաղաքով` Երնանով: Նրանք գոհ են իրենց ուսուցիչներից` տիկին Ասատրյանից, Վարդանյանիցն Հակոբյանից:Դուք` ուսանողներդ, պարտավոր եք ավ սովորել: Սամվելիսենյակում հավաքվելէին ժամանակինշանամոր դեմքերը` Սուշեղը, Մեսրույը ն Սամվելը: Բուն բացահայտիչը միշտ դրվում է ետադաս ն սովորաբար տրոհվում բութով, իսկ նախադասությանմյուս անդամներից անջատվում է ստորակետով,ինչպես` ծռնանը` Հայաստանիմայրաքաղաքը, օրեցօր աճում է ու բարգավաճումՄասնականբացահայտիչը, ի տարբերություն բուն բացահայտիչի, բացահայտյալիհետ կապվում է որսյես, հբրն, ինչպես կապերով ն բացահայտյալինշանակությունը,նրա արտահայտած իմաստը բացահայտում է մասնակիորեն:Մասնական բացահայտիչիշարադասությունն ազատ է, բացահայտյալի հետ այն սովորաբարդեմքով չի համաձայնում, հոդ չի ստանում, իսկ հոլովական ն թվային համաձայնությունըհիմնականումառկա է: Օրինակ` նրամից` որպես բանիմաց ն բարեխիղծբժշկից, բոլորը գոհ են: Արամին`որպես լավագույն ընկերոջ, հարգում են շատերը: Աշոտին, Անահիտին,Սուրենին՝ որպես բարեխիղԾուսանողների, պարգնատրեցին: է արտահայտվել

Սովորաբար տարբերակվումէ նան մասնավորող կամ պարաորը հիմնականումվերաբերում է տեղի ն գայականբացահայտիչը՝՞, ժամանակիպարագաներին:Այս լրացումը ավելի կոնկրետացնումու որոշակի է դարձնում գործողության կատարման տեղը, ժամանակը: Մասնավորող պարագայական բացահայտիչը իր բացահայտյալի հետ սովորաբար չի համաձայնում ո՛չ թվով, ո՛չ հոլովով, ինչպես` (ի անգամէլ` շատ տարիներառաց, ծռնչաց այգու դուռը: Չանրահավաքը տեղի ունեցավ կեսօրից հետո` ժամը 6-ին, հրապարակում` աստիճաններիվրա:

ԲԱՅԱԿԱՆ ԱՆԴԱՄԻ (ՍՏՈՐՈԳՅԱԼԻ) ԼՐԱՑՈՒՄՆԵՐ

Բայական անդամի լրացումներ անվան տակ սովորաբար նկաունեցել ստորոգյալի լրացումները, բայց քանի որ խնդիրներ ն պարագաներկարող են առնել նան բայի անդեմ ձները, որոնք նախադասության մեջ հանդես են գալիս շարահյուսական տարբեր պաշտոններով, ուստի սրանք ընդհանրապես բայական անդամի տի են

լրացումներեն: Բայական անդամիլրացումներ են խնդիրներնու պարագաները:

ԽՆԴԻՐՆԵՐ, ՆՐԱՆՑ ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

Խնդիրները բայականանդամիայն լրացումներն են, որոնք ցույց տալիս ենթակայիգործողության հետ կապված կամ այդ գործողությանըմասնակցողառարկաները,որոնք հիմնականումպայմանավորված են բայի սեռի թելադրանքով:Ըստ այդմ՝ խնդիրներըբաժանվում են երկու խմբի` բայիսեռի խնդիրներն բնությանխնդիրներ: են

ԲԱՅԻ ՍԵՌԻ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Բայի սեռի խնդիրներըդրվում են տվյալ բայի սեռի պահանջով կամ թելադրանքով:Դրանք երկուսն են` ուղիղ խնդիր ն ներգործող

խնդիր:

»

Տես

Ա

Պապոյան,Խ. Բադիկյան,նշվ. աշխ. էջ

135:

Ուղիղ խնդիրըցույց է տալիս այն առարկան, որը գործողության անմիջականօբյեկտն է ն իր վրա է վերցնում ենթակայիկատարած գործողությունը: Ուղիղ խնդիրը դրվում է ներգործականսեռի բայերի պահանջով ն նախադասության մեջ հանդես է գալիս հայցական հոլովով: Ըստ որում, անձ ցույց տվող գոյականների դեպքումուղիղ խնդիրը ն է հայցականով պատասխանումոռ՛2Մհարցին, դրվում տրականաձն ինչհարգումէ իր ուսուցչուհուն: պես` (այրը սիրումէ աղջկան:Աշակերտը Իրի անուն ուղիղ խնդիրըարտահայտվումէ ուղղականաձն հայցականով,ինչպես` նորը սիրում է իր հայրենիքը:Բանվորըշենք է կառուցում` Կենդանիներիանուն ցույց տվող ուղիղ խնդիրը որոշյալ առումով դրվում է թե՛ ուղղական, թե՛ տրականհոլովով, ինչպես` /ռսորդը մի կաքավ էր խփել: Տղան խնամքով պահում էր իր ծիտիկներին: Նույն խմբի գոյականները անորոշ առումով դրվում են ուղղական հոլովով, ինչպես` 7ասյս արջի քոթոթ էր վարժեցնում: Եղբայրս շուն է պահում: Մի հավք զարկի ես մի օր: Երբեմն ուղիղ խնդիրը կարող է արտահայտվել բացառական հոլովով, երբ առարկանգործողությանը կարող է առնչվել մասամբ, մասնակիորենն կոչվել մասնականուղիղ խնդիր, ինչպես` Յարս (լ խմեց այդ ջրից: Նա արտասանում էր Վ. Տերյանի բանաստեղծություններից: Փորձիր ուտել այդ հացից: Ուղիղ խնդրին ներգործական սեռի բայերի հարաբերություններըբազմազան են, ուստի ն ուղիղ խնդիրըկարող է ցույց տալ. ա. Այն առարկան, որ ներգործվում, ազդվում, փոփոխվում, մի դրությունիցմեկ ուրիշ դրության է անցնում ենթակայիգործողության ազդեցությանտակ, օրինակ` Կարուտը ապ|նրեց ծաղկածայգիները: Բժիշկըբուժեց հիվանդին:Երեխանկոտրեցբաժակը: բ) Առարկան,որը որպեսարդյունքառաջանումԷ ենթակայիկատարածգործողության հետեանքով, Շրինակ.Բանվորըշենք կառուցեց: Տատըգուլպա է գործում:Պ. Սնեանկը պոեմներէ գիել' հիասքանչ Առարկան, որիվիասոսկուղղվածէ ենթակայի գործողություԵս միշտհիշումեմ իր առանը:8. ինչպես՝Եա դիտում(ր Քանդակի:

Գ)

Ընկծիս շատ է հարգում իմ ժնողներինՔինումուցչուհուն-

Գծն

Մ. Ասատրյան,ճջկ. աշխ.,

ԷԵ997:

Ներգործող խնդիրըդրվում է կրավորականսեռի բայի պահանջով ն ցույց է տալիս այն առարկան, որից գործողություննանցնում է ենթակային: Ներգործող խնդիրը արտահայտվում է բացառական, գործիական ն մասամբ նան տրականհոլովներով, ինչպես` ՁԶոնվորը վիրավորվեցթշնամու գնդակից: Ամպերը ծածկվեցինմշուշով: ԽաբԱնձ ցույց տվող գոյականներիդեպքում վեց չար խոսքերին աղվեսի: ներգործող խնդիրը կարող է արտահայտվել նան կողմից կապով, ինչպես` (դջինը սիրվում է մոր կողմից: Արմանըհարգված է ընկերների կողմից: Ներգործական կառույցի նախադասություններումքերականական ենթականհամընկնումէ տրամաբանականենթակային,մինչդեռ կրավորականիդեպքում ենթականհանդես է գալիս որպես խնդիր ն հակառակը:

ԲՆՈՒԹՅԱՆ

ԽՆԴԻՐՆԵՐ

պահանջով, որի Բնության խնդիրներըդրվում են բայի իմնաստի դեպքում բայի սեռը առանձնահատուկ դեր չի խաղում: Բնության խնդիրներըբավականինշատ են, բայց ավելի հաճախակիեն գործածվում հանգման, անջատման,միջոցի, վերաբերության ն սահմանափակմանխնդիրները: Նշված լրացումները կոչվում են նան անուղղակի խնդիրներ:

Չանգմանխնդիրը գույց

է տալիս այն առարկան, որին հան-

գում, մատուցում, մոտենում, հանդիպում է մի առարկա կամ որնէ

դրվում է տրականհոլովով, օրինակ` Զորքը մոտենում էր բերդի պարիսպներին: Ծառի ճյուղերը հասնում էին շենքի տանիքին"Նամակըհանձնեցինհրամատարներին:ՍամվելըհանդիպեցՄուշեղ Մամիկոնյանին: Վանգման խնդիրներ են ձնավորվում նան կապով ն կապի խնդրով,ինչպես` Չայերըհարձակվեցինթշնամու վրա: ճիշտ վարվեցինդավածանինկատմամբ: անձ ն

Անջատմանխնդիրը ցույց

է տալիս այն առարկան, որից ան-

ջատվում, ծագում, բաժանվում է մեկ այլ առարկա ն դրվում է բացառական հոլովով, օրինակ` քամբարյանըբաժանվել էր իր կնոջից:

Տնօրենին ազատեցինպաշտոնից: Աղջիկըսերում էր մտավորականի ընտանիքից:ԱղմուկըԼնոնին սթափեցրեցիր մտքերից:

Միջոցիխնդիրը ցույց

առարկան,որի միջոցով դրվում է գործիականհոլովով, օրինակ` ծրաժիշտներիխումբը մեկնեց գնացքով: Հայ ժողովուրդը հիանում է Կոմիտասով: Վ. Տերյանը ճանաչում գտավ իր քնարականբանաստեղծություններով: կատարվում է

է տալիս այն

ենթակայիգործողությունըն

Վերաբերությանխնդիրը ցույց

վերաբերումէ գործողությունը, որի է մի բան:

է տալիս այն առարկան,որին

մասին, որի վերաբերյալ ասվում

Վերաբերության խնդիրնարտահայտվումէ. ա) Գոյականիբացառականհոլովով, օրինակ` Պատմեք ձեզանից, ձեր օր ու կյանքից,ձեր դարդ ու ցավից: Խոսում են Լոռվա հինհին քաջերից: Պատմում էինիրենց երջանիկկյանքիցն երգերից,որ պիտիգան: բ) Մասին.վերաբերյալ,առթիվ,նկատմամբն նման կապերովու կապի խնդրով,ինչպես` Չարենցըմասինխոսում են որպես տաղանդավոր բանաստեղծի:Այդ տեսությանվերաբերյալկան իրարամերժ կարծիքներ: Պատվավորհյուրերի առթիվտրվեցճոխ համերգՍահմանափակման խնդիրըցույց է տալիս այն առարկան,որով սահմանափակվում, մասնավորեցվումէ ենթակայիգործողությունը կամ հատկանիշիվերագրումը,ն արտահայտվումէ. ա) Գոյականիբացառական,գործիական,ներգոյականհոլովներով, օրինակ` /եզմից ճարտարուսանողը բարձր գնահատականէ ստանում: Ընկերս պատմությունից ն աշխարհագրությունից թույլ է մաթեմատիկայիցո̀ւժեղ: Նա հոգով բարի է մտքով` հզոր: Երեխան սովորելում լավ է. իսկ աշխատանքումծուլանում է: բ) Կապերով ն կապի խնդրով, ինչպես` Ընկերս աշխատանքի մեջ միշտ բացահայտում է իրեն: Ուրիշների նկատմամբլավ ենք վերաբերում, իրար նկատմամբ`ոչ: Սահմանափակման խնդիրը պատասխանում է /ճչ/հ՛ց,բնչո՞վ,ինչո՞ւմհարցերին:

ՊԱՐԱԳԱՆԵՐ, ՆՐԱՆՑ ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

Պարագաները բայական անդամի այն լրացումներն են, որոնք են տալիս գործողության կատարմանպարագաներ, հանգամանքներ ու ըստ այդմ՝ լինում են տեղի, ժամանակ, ձնի, չափ ու քանակի, նպատակի,հիմունքի,հակառակհիմունքի,պատճառի: ցույց

ՏԵՂԻ

ՊԱՐԱԳԱ

Տեղի պարագան ցույց է տալիս գործողության կատարմանտեղը, որտեղ կատարվում է, որտեղից սկսվում է, որտեղովն դեպի ուր է կատարվումենթակայիկատարածգործողությունը: Տեղի պարագանարտահայտվումէ. ա) Տեղ ցույց տվող մակբայներով ն դրանց հարաբերակիցդերանուններով, օրինակ. Դեմառդեմ երենումէ Արարատյան դաշտավայրը: Լեռնագնացներըբարձրանում էին սարնիվեր: Գզիրն ընկավ դռնեդուռ: Ամենուրեքլուռ է՛ Այստեղ եղանակըշոգ է՛ Այնտեղ` սահմանիցայն կողմ, մութ է ու խավար: բ) Գոյականի տարբեր հոլովաձներով. Ես կանգնած եմ վայրի ժայռի կատարին (տրական) Դեպի արեն էին գնում ամբոխներըխելագարված (հայցական): Բարձունքից երնում էր գյուղի ցածրահարկեկեղեցին (բաց.): Տանկային շարասյունը սլանում էր սարերով ու լայն դաշտերով (գործ.) Դիլան դային Սոնայինհանդիպեցայգում (ներգ.)Ժողովրդախոսակցական լեզվում ներգոյականիիմաստովտեղի պարագան երբեմն դրվում է նան հայցական հոլովով, ինչպես` Ընկերս Արաբկիր է ապրում, ինչպես նան՝` կապով ն կապի խնդրով՝ Քարտեզի վրա նշված էր չվերթի ուղղությունը: Տղան վախից թաքնվել էր սեղանի տակ: Աբուլ լեռը գտնվում է Փարվանալճի մոտ:

ԺԱՄԱՆԱԿԻ ՊԱՐԱԳԱ

Ժամանակիպարագանցույց է տալիսգործողությանկատարման ժամանակը(ե՞րբ, երբվանի՞ց, ի՞նչ ժամանակով)ն արտահայտվում

է.

-

ա) ժամանակցույց տվող մակբայներով.

Թատերական ներկայացումներըսկսվում

են

երեկոյան: Այսօր

ավարտիր գործերդ,թե չէ վաղը ուշ կլինի: Տղան երբեք չի մոռանա իր դասընկերներին: բ) Գոյականիտարբեր հոլովաձներով. Լուսաբացիննա բարձրացավկախաղան(տրակ.): Ապրիլինծաղկում է ծիրանենին(տրակ.)Կեսօրիցանձրնըաստիճանաբարդադարեց(բաց.): Պարապմունքներըտնեցինմեկ ամիս(հայց.): Գետախույզներըվերադարձան գիշերով (գործ.)Սի տարում ավարտեցաշխատանքը(ներգ.)գ) ՍեռականչՒկապ կապակցությամբ.սրանք այն կիրառություններն են, երբ անուն խոսքի մասերըտվյալ դեպքում հանդեսեն գալիս որպես կապական բառեր, ինչպես` Քննության ժամանակ ուսանողներըհուզվումեն- ՎտանգիպահինԱրամըմիշտընկերոջ կողքինէդ) Վամակատարկամ անկատարերկրորդ դերբայով, օրինակ` պետք չէ հուզվել: Ուտելիսչի կարելի խոսել: ՎաՊատասխանելիս գլուխդ բարձր պահիր: զելիս

ՁԵՎԻ ՊԱՐԱԳԱ

Ձնի պարագանցույց է տալիս գործողությանկատարմանձնը, որակը, եղանակը ն արտահայվումէ. ա) Ձն ցույց տվող մակբայներովն նրանցհարաբերակիցդերանուններով,օրինակ` Ուռտերըքարավանըդանդաղշարժվում էր անապատով: Նրանք բարեկամաբարողջունեցին հյուրերին: Հայ ժողովուրդը ջերմորեն դիմավորեցՄ. Մաշտոցին:Այնպեսէր խոսում, կարծես այդ մասինոչինչ չգիտեր: Ախրես ինչպե՞սվեր կենամ,գնամ բ) Որակականածականներով`ճղջինը լավ երգում էր ու գեղեպարում: Ընկերս շատ բարձրէ խոսում: ցիկ գ) Վարակատարդերբայով` Մարզիչը հիացած հետնում էր իր սանի ելույթներին: Զինվորը ոգնորված պատմում էր իր ընկերների անձնազոհությանմասին: Հոգնածնայում եմ ես ճամփաներին: դ) Գոյականի ն անորոշ դերբայի գործիական հոլովաձներով՝ Լեռնագնացներըդժվարությամբբարձրացանլեռան գագաթը: Երգչուհու մասին խոսում էին հիացմունքով:Հայ զինվորներըգրոհելով հասան բերդի պարիսպներին: ե) Գոյականիսեռականհոլովաձնով ն որնէ կապով` (Մենք/նաղաղ կինք մեր լեռների պես: Զինվորները մարտնչում էին իրենց նախնիներինման, որպես նահատակներ:

Ոմանք ձենիպարագա են համարում նան ներգոյական հոլովով դրված հետնյալ ն նման կիրառությունները`Նա /նոսումէրքթում: Նա երգում էր կոկորդումզ) Մակբայներինհարաբերակիցդերանուններով. Շա միշտ այդմես է պարում: Այսպեսխոսեց Սայաթ-Նովան:

ՉԱՓ ՈՒ ՔԱՆԱԿԻ ՊԱՐԱԳԱ

Չափ ու քանակի պարագան ցույց է տալիս գործողության կատարմանչափն ու քանակը ն արտահայտվումէ. ա) Չափ ու քանակ ցույց տվող մակբայներով, օրինակ` //ոշ գիտնականներշատ են խոսում, բայց քիչ են գրում: Բազմիցս նշվել է Չարենցի տաղանդիմասին: բ) Թվականներով ու անգամ բառի կապակցությամբ, օրինակ` Ուսուցիչը երեք անգամկրկնում էր նույն հարցը: Յոթ անգամչափիր, մեն անգամ ծնիր-

դեպ, սխալ է ն ոչ հանձնարարելիկրկին, երիցս, բազմիցս, քանիցս մակբայներիհետ անգամ բառի գործածությունը, ինչպես` Բազմիցս անգամ խոսվել է այդ մասին: Կրկին անգամ հարցնում էր մեղադրյալին: գ) Ցուցական ն հարաբերական դերանուններով Տանտերը սպասեց այնքան, մինչն ձիավորները դարնիվերբարձրացան: Որքա՛ն ենք մենք խաղացել, իրար սիրել ու ծեծել: Ինչքա՛ն հուր կա իր սրտում, բոլորը ձեզ: Ի

-

ՆՊԱՏԱԿԻ

ՊԱՐԱԳԱ

Նպատակիպարագանցույց է տալիս գործողության կատարնպատակը ն արտահայտվումէ. ա) Գոյականին անորոշ դերբայի տրականհոլովաձներով,օրինակ` Կղջիկը աղբյուր գնաց ջրի, իսկ որսորդը գնաց անտառ որսիԳյուղն էին իջել աղջիկ պատանիք` պարի ու կռվի: Կամսարյանը մեկնեց գյուղ այն լուսավորելու: Ուսանողըհաճախէր գնում զրադարանպարապելոէ'Ժողովրդախոսակցական լեզվում երբեմննպա-, տակիպարագան կարող է դրվելնան հայցական հոլովով,ինչպես` ման

Ոչխարդբեր կիթ: բ) Գոյականի, սեռական հոլովովն համաի,հանուն անորոշ հանուն կապերով, (88 ինչպես` չրանքմարտոչում ազետութհայրենիքի յան: Ուսանողըշատ է կարդում իիԲճեհհակին հմմ գիհասնելու

դերբայի

Սակայն միշտ չէ, որ նշված դեպքերում (հատկապես անորոշ դերբայիտրական հոլովի) համարկապի կիրառությունը հանձնարարելի է, հաճախ այն դրվում է որպես բառայինանհարկի հավելում ն մերժելի է. ինչպես` ծռրտասարդըմեկնեց մայրաքաղաք սովորելու (բայց ոչ համար): Նա գնաց տուն հանգստանալու (ն ոչ թե հանգստանալու համար):

ՀԻՄՈՒՆՔԻ, ՀԱԿԱՌԱԿ ՀԻՄՈՒՆՔԻ

ԵՎ ՊԱՏՃԱՌԻ

ՊԱՐԱԳԱՆԵՐ

ՀՎիմունքիպարագան ցույց է տալիս այն հիմունքը (հրաման, պահանջ, կարգադրություն, ցանկություն), որի հիման վրա կատարվում է որնէ գործողություն: Այն արտահայտվում է կապով ն կապի խնդրով, ինչպես նան գոյականի գործիականհոլովաձնով, ինչպես` Համաձայն տնօրենի կարգադրությանբ̀անվորն ազատվեց աշխատանքից: Ըստ ռեկտորատիորոշման` քննաշրջանի ժամկետը երնարացվեց: Դեկանիհրամանովուսանողը զրկվեցթոշակից: Հակառակ հիմունքիպարագանցույց է տալիս այնպիսի գործողություն, որը կատարվումէ հակառակորնէ հրամանի,կարգադրության ն ցանկության, որը հիմնականումարտահայտվումէ կապով ն կապի խնդրով, օրինակ` Չնայած մոր աղերսանքներին`Համբոն ԳիՔորին տարավ քաղաք: Հակառակհոր ցանկությանը` Սմբատն ամուսնացավռուս աղջկա հետ: Պատճառի պարագան բայական անդամի այն լրացումն է, որի հետնանքովկամ պատճառովկատարվումէ որնէ գործողություն: Այն արտահայտվումէ գոյականի, անորոշ դերբայի բացառական հոլովաձնով ն կապով ու կապի խնդրով,օրինակ` Աղջիկը հուզմունքից դողում էր: Ցրտահարությունիցվարդի թերթերը թոշնել էին: Շատ վազելուց մարզիկի ոտքերը հոգնել էին: Բարձր խոսելուց տղայի ծայնը կտրվել էր: Հիվանդությանպատճառովուսանողը դասիչէր ենել: Կարկուտի հետեանքովտնկիներըչորացել էին: Բժշկի հոգա-

տարությանշնորհիվ հիվանդըփրկվեց-

ՊԱՅՄԱՆԻ ՊԱՐԱԳԱ

Պայմանիպարագան ցույց

է տալիս այն

պայմանը, հանգաման-

է ենթակայի գործողությունը: Այն հիմքը,որոնցով պայմանավորված է անորոշդերբայի գործիականհոլովով նականում արտահայտվում ն

դեպքում կապական բառով, օրինակ` (հայն ծնողներիցանկութ-

յան դեպքում Աշոտը կարող էր մեկնել արտասահման: Այսպես աշխատելով`՝նա կարող էր վստահությունձեռք բերել: Այդ գործը գլուխ նգա միայն տնօրենիօգնությանդեպքում:

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՆ

ԲԱԶՄԱԿԻ

ԿԱՄ ՎԱՄԱԴԱՍ ԱՆԴԱՄՆԵՐ

Վամադասկամ բազմակի անդամ են կոչվում նախադասության միննույն անդամինկապակցված մեկից ավելի այն բառերը, որոնք նույն պաշտոնն են կատարում:Նախադասությանբազմակի անդամները միննույն շարահյուսականկիրառություննունեն, պատասխանում են միենույնհարցինու կարող են լինել նախադասությանբոլոր անդամները:՛, ինչպես` ա) Բազմակի ենթականեր. ճճնուշ ննջեցին ծով, անտառ ու լեռ, ննջեցին անուշ երկինք ու երկիր: Ապրիլին ծաղկում են յասամաններն ու մանուշակները: բ) Բազմակի որոշիչներ. Միջահասակ,թիկնեղ ու դյուրահադորդ մի երիտասարդէր Ավետիսյանը:Այդ գեղեցիկ,քնքուշ, չքնաղ, խելացի կինը պատիվ էր անում այցելելու իրենգ) Բազմակիհատկացուցիչներ.Գառնիի,էջմիածնի, Սանահինի վանքերը ճարտարապետականհնագույն կոթողներ են: Հովհ. Թումանյանի, Ավ, Իսահակյանի, Վ Տերյանի բանաստեղծություններն անգերազանցելիեն հայ գրականությանմեջդ) Բազմակիխնդիրներ.ճհրում եմ մեր երկինքըմուգ, ջրերը ջինջ, (իճը լուսե- Ջրի ձայնըհիշեցրեց նրան եռման կաթսան, տունը, վառած օջախը: Նրա հայացքը սնեռած մնացմխացողօջախին,մոխրի մեջ չոքած կնոջը: Պատմիրձեր կյանքից,ձեր օրից, ցավիցու ձերդարդերից: նրա կյանքըլի էր եղել զայրույթով,վշտով,իսնդությամբ,լացով, ձիծաու ծանրհիասթափությամբ: ղով, կարոտով,ափսոսանքով ե) Բազմակի պարագաներ. (մառ-ծմեռ, գրշեր-ցերեկ նա իր ցործին էր՛ Նա կաս-կարմիրկտրեցհուզմունքից ու ուրախությունից: Գարունըծաղկել է սարում, անտառում, այգում, ամենուրեք: Տնեցիները արձանացած,զարմացածիրար նայեցին:

Տե՛ս Մ.

23"

Ասատրյան, նշվ. աշխ., էջ 283-285:

Բազմակիանդամներըկարող են կապակցվել նան համադասական շաղկապներով ն արտահայտելտարբեր հարաբերություններ, ինչպես` Նախագահն ուներ կին, երեք փոքր երեխաներ ն աշխատանքիցզրկված աներ ու զոքանչ: Նրա սիրտը տրոփեցայդ չափազանց հանդուգն, բայց հեշտագրգիռ մտքից: Թեն աշխատասեր, բայց թեջնամիտ տղա էր նա: Որոշ լեզվաբաններտարբերակումեն նան բազմակի ստորոգյալներով նախադասություններ,որը ընդունելի չէ, քանի որ նշված կառույցի նախադասությունները,ուր կան մի քանի ստորոգյալներ, ոչ թե պարզ, այլ բարդ նախադասություններեն, ինչպես` (Մայրը ներս մտավ, գլի շորը մի քիչ իջեցրեց, մոտեցավու ծալքից երկու բարծ մեկնեց հյուրերին: Նա վեր ցատկեց, նստեց անկողնու մեջ ու դուրս նայեց լուսամուտից:

ՏՐՈՀՎՈՂ ԼՐԱՑՈՒՄՆԵՐ

Հաճախ նախադասությանառանձինանդամներարտաբերվելիս էրացումիցառաջ որոշակիդադար են առնում, առանձնանում են իրենց ն արտասանվում հատուկհնչերանգովն տրոհմամբ: էրացյալներից ն Դադարով ուժգին շեշտով արտահայտվածայդ լրացումները,որոնք իմաստայինլրացուցիչ երանգ են հաղորդում խոսքին ն հաղորդակցի ուշադրությունը հրավիրումեն նախադասությանայդ անդամի վրա, կոչվում են տրոհվող լրացումներկամ նախադասությանտրոհվող անդամներ:Ժամանակակից հայերենումբոլոր անդամներըկարող են այս կամ այն չափով տրոհվել իրենց լրացյալից, ըստ որում, բացահայտիչըմիշտ է տրոհվում,որոշիչներնու պարագաները`հաճախ, իսկ հատկացուցիչնու հատկացյալը`սակավ դեպլքերում: Տրոհվող լրացումներն իրենց լրացյալներից սովորաբար անջատվում են բութով կամ ստորակետով:Օրինակ` Դա մր գիրուն, կարճահասակմարդ էր` արնահար դեմքով: Սի ճերմակ ամպ` թափանցիկ ու տծն, հանդարտ լողում էր լազուրի մեջ: Պարսպի տակ խռնվել էին գեղջուկների` ճակատներըկարմիր ներկած մատաղացու գառները: Ծաղկած ծառերն ու ծաղիկներըժպտում էին հրաշեկ արեգակին` ցերեկային լուսատուին: Ոռնում են գայլերը` դնչները լուսնյակին մեկնած: Գնում էր տուն՝ դատարկ պայուսակը թնի տակ: Հասնելովբերդի ավերակներին`նրանք վայր իջան ձիերից:

Նախադասության տրոհվող անդամներիցէ նան կոչականը, չնայած ավանդական քերականության մեջ միշտ չէ, որ կոչականը համարվել Է նախադասությանինքնուրույն,առանձինանդամ: Կոչականընախադասությանայն անդամն է. որը ցույց է տալիս, թե ում է ուղղված խոսքը, որի միջոցով խոսակցիուշադրությանն է հրավիրվումխոսքի, հաղորդվողնյութի բովանդակությունը: Որպես կոչական կարող են հանդես գալ ինչպես անձի, հատուկ ն հասարակ անունները, այնպես ն առանձին բառեր ու բառակա-

պակցություններ: Նախադասությանմեջ կոչականներըկարող են լինել նախադաս, միջադասն վերջադասն մյուս անդամներից անջատվել ստորակետով.կոչականներըմիշտ շեշտ են կրում, օրինակներ` Սհոուն աստղեր, անուշ հովեր, յարս ո՞ւր է էս գիշեր: Եկեք, քույրեր, սեգ սարերիչքնաղագեղ ոգիներ, եկեք` ջահել սիրահարիսերը ողբանք վաղամեռ: Մնաք բարով, իմ հայր Սիփանն դու, իմ մայր Վանա ծով: Քեզ երբեք սիրտսչի մոռանա, իմ մաքուր, առաջին անուրջ: Դու հիմա ծաղկել, հզորացել ես, երկիր Նաիրի: Ես քեզ կպատմեմ ոսկե հեքիաթներ,իմ սիրուն մանուկ,իմ քնքուշ մանուկ: Կոչականըմիշտ դրվումէ ուղղականհոլովովն որոշիչ չի ընդունում:

ԲԱՐԴ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆ

Բարդ է կոչվում այն նախադասությունը,որն արտահայտում է մեն մտքեր կա Բարդ նախադաորտեղ կից ավելի մի քանի ստորոգում: սությունը սովորաբարկազմվածԷ լինում պարզ նախադասություննեկարող են ձնավորվել ոչ միայն ստորից: Բարդ նախադասություններ րոգմանմիջոցով, այլն հնչերանգային ավարտվածությամբ: Բարդ նախադասությունները,ըստ իրենց կազմում եղած բաղադրիչ նախադասություններիմիջե դրսնեորվողշարահյուսական հարաբերություններիբնույթի, բաժանվում են երկու խմբի` բարդ համադասական ն բարդ ստորադասական:Շարահյուսական այս կարգերիտարբերությունը հիմնականումպայմանավորվածէ համադասական ն ստորադասականշաղկապների,հարաբերականդերանունների շարահյուսական կիրառականառանձնահատկություններով. համադասականշաղկապները ներկայացնում են որպես շարահյուսորեն համադաս,հավասարազոր,իսկ ստորադասականշաղկապներն ու հարաբերականդերանունները` որպես շարահյուսորեն

Բացի դրանից՝ համազոր, ստորադաս նախադասություններ»": համադասականկապակցության դեպքում բաղադրիչները հիմնականում պահպանումեն շարահյուսականանկախություննու իմասկապակցության տային ինքնուրույնությունը, իսկ ստորադասական դեպքումայն բաղադրիչը, որի կազմումգտնվում է ստորադասական շաղկապը կամ հարաբերականդերանունը, զուրկ է նման ինքնուրույնությունիցու անկախությունից:

ոչ

ԲԱՐԴ ՀԱՄԱԴԱՍԱԿԱՆ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆ

Բարդ համադասականնախադասությանկազմում միավորված բաղադրիրչնախադասությունները քերականորենհամազոր են, համադասն միմյանց հետ կապվում են համադասականշաղկապներով: Բարդ համադասականնախադասությանմեջ բաղադրիչներըկարող են կապակցվել երկու եղանակով`սպասարկուբառերով, որոնք համադասականշաղկապներն են ն առանց շաղկապների` շարահարությամբ,ինչպես` Մենք գնում էինք գյուղերի միջով, ն գյուղերից լացի ձայն էր լսվում ն Քուն թե արթուն` օրիս շատը երազ եղավ, անց (ացավ: Երազնէ` նուրբ ու խուսափուկ, վռազ եղավ, անց կացավ՝ Բարդ համադասականնախադասությանբաղադրիչներնիրար նկատմամբկարող են ունենալ տարբեր հարաբերություններ,որոնք պայմանավորվածեն ինչպես նախադասության արտահայտածիմաստով,այնպես ն համադասականշաղկապներիդրսնեորած բառաԸստ են` յին իմաստներով: այդմ էլ լինում ա. Միավորիչ հարաբերությունարտահայտողնախադասութեն յուններ, որոնց մեջ բաղադրիչներըմիավորվումկամ թվարկվում մեկ ընդհանուրամբողջի մեջ, ն բաղադրիչներըկապակցվումեն ձ, ու, նան, ես, էլ, նույնպլեսմիավորիչշաղկապներով,օրինակ` (/ճնծրնը դադարեց ն ծաղիկներըբացվեցին: Աթոռիվրա փաշան ննքում էր, ու նրան օրորում էին գեղեցկադեմկանայք: Մեր խմբի անդամներըլավ են երգում, պարում էին, նան` նվագում: Նրանք ոչ միայն փրկել են մարդկանցգերությունից ն հալածանքից, այլն բարեկեցիկ ու նոր ապագա ես ստեղծել: բ) Վակադրականհարաբերություն արտահայտող նախադասությունների բաղադրիչներըմիավորվում ն հակադրվում են իրար »

Տե՛ս Գ.

Գարեգինյան,Հայոց լեզու, Ե., 1984, էջ 16:

ներհակփաստերովն իրողություններով: Վակադրականկապակցություններըիրար հետ միանում են հակադրություն արտահայտողհամադասականշաղկապներով: Դրանցից են` քայց, Սակայն,իսկ, մինչ, մինչդեռ, այնինչ, հապա, այլապես նայլն: Օրինակ` Չայրը աշխատումէր գործակատար,իսկ մայոը ուսուցչուհի (ր Ես միշտ հավատացել եմ իմ ընկերոջը, բայց նա իր հույսերը չի արդարացրել:Թեն որսը հաջողվածչէր, բայց ես դրանից հաճույք էի զգում: գ) Տրոհական հարաբերությունարտահայտողնախադասություններում արտահայտվածգործողություններից, եղելություններից նե փաստերիցմեկն է ընդունվում ե փոխադարձաբար ժխտում, բացառում մյուսներին:Այդ իրողություններիցմիայն մեկը կարող է լինել իրական,ընդունելի: Այս խմբինախադասություններըիրար հետ կապակցվում են (ամ, Սամ թե, ն (ամ, կամ թե չե թե մենադիր ն կամ..կամ, ոչ այն է..ոչ այն է (թե) կրկնադիրշաղկապներով:Օրինակ` Սմբատը ուրախ չէր կամ գուցե թաքրեց ուրախությունը: Կամ քսան ռուբլի տուգանք անտառիցփայտ գողանալու համար, կամ կ Սթնաձորիմի արջ սպանել: Աղջիկներիմայրը` գլուխը ծնկներին, ոչ այն է նիրհում էր, ոչ այն է տխրումջրերի վրա: Գետակիկանչն է արձագանք տալիս, կամ թե մանկություննէ ձորերումլալիս: դ) Մեկնականհարաբերությունարտահայտողնախադասությունները այն կառույցներնեն, որոնց մեջ վերջադաս նախադասությունը պարզաբանում, բացահայտում է մյուսի բովանդակությունը կամ ճշգրտում նրա միտքը: Այս խմբինախադասություններըմիմյանցհետ կապակցվումեն այսինքն(թե), այնէ ասել է ասել է թե շաղկապներով, որոնցով կազմվածնախադասությունները միշտ դրվում են վերջադաս, ինչպես` Երեխայիմազերի գույնը հրաշեկ էր, այսինքն` կրակի գույն ուներ: Բայց նրանհարկավորէր մի գառտնիքես բանալ, այն է՝ թե ինչը դրդեց Ցլիկ Ամրամինապստամբելարքայիդեմ: Աշխարհնհայոց` ասել էթե՝ ժողովուրդնհայոց, քարանձավները չի մտնիե) Սահմանափակմանհարաբերություն արտահայտող բարդ համադասական նախադասության երկրորդ բաղադրիչով արտահատված գործողությունը,եղելությունը, երեույթը չեն մակաբերվում նախորդ բաղադրիչումասվածից,այլ չափավորում, սահմանափակում են նրա բովանդակությունը:»: է

Ջ

Տե՛ս Ա.

Պապոյան նուր.,

նշվ. աշխ., էջ 268:

Բաղադրիչներնունեն կայուն շարադասություն ն միմյանց հետ կապակցվումեն բայց ն այնպես, այնուամենայնիվ,այնուհանդերձ, մինչդեռ, միայն թե շաղկապներով ն իմաստովմոտ են հակադրութօրինակ` նմբատը լրիվ յուն արտահատողնախադասություններին, նկատմամբ, այնուամենայնիվ այդ դարձյալ անտարբեր էր կնոջ բայց ծնողների սրտով չէր: Որքան ե Հասմիկը ջերմ էր Վասակինկատմամբ, բայց ն այնպեսնրան սիրելչէր կարող: «

ԲԱՐԴ ՍՏՈՐԱԴԱՍԱԿԱՆ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆ

Նտորադասականեն կոչվում այն բարդ նախադասությունները, որոնց բաղադրիչներըիրար նկատմամբքերականորենանհամազոր են, ստորադաս ն մեկը լրացնում է մյուսի միտքը: Բարդ ստորադասականնախադասության կազմի մեջ մտնող նախադասություններնիրար հետ կապակցվումեն ստորադասական շաղկապներովն հարաբերականդերանուններով:Բարդ ստորադասական նախադասությանբաղադրիչներիցմեկը գերադաս է, գլխավոր, իսկ մյուսը կամ մյուսները` ստորադաս կամ երկրորդական: Գլխավոր է այն նախադասությունը,որն արտահայտումէ տվյալ նախադասությանհիմնականմիտքը ն ունի իրեն լրացնող, ստորադաս նախադասություններ, որոնք փոխարինումեն գլխավոր նախադասությանորնէ անդամին: Երկրորդականնախադասությունը շարահյուսորեն կախված է գլխավոր նախադասությունից,լրացնում է նրան, ն որի կազմում հանդեսէ գալիս ստորադասական շաղկապը: Այսպես` «Բոռ/որըգիտեին,որ Անդրանիկըքաջ զորավար է» նախադասությանմեջ հիմնական միտքն արտահայտվում է առաջին կապակցությամբ.այն գլխավոր նախադասություննէ, իսկ երկրորդը, որի կազմում է որ ստորադասականշաղկապը, լրացնում-պարզաբանում է գլխավոր նախադասությանմիտքը, ուստի ն ստորադաս, երկրորդականնախադասությունէ: Կամ` Արտակինզարմացնում էր, որ այս ընտանիքումչէին խոսում իրենց հերոս զավակներիմասին: Երկրորդականնախադասություններըգլխավորի նկատմամբ կարող են ունենալ տարբեր բնույթի հարաբերություններն հանդես գալ շարահյուսականտարբերպաշտոններով`փոխարինելովնրա՝ այս կամ այն անդամին:Երկրորդական նախադասություններըկա358

դրվել տարբեր դիրքերում ն լինել առաջադաս, միջադաս ն վերջադաս:Բարդ ստորադասականնախադասությանկազմում երկրորդականնախադասություններըլինում են ենթակա, ստորոգելիական, գոյականականն բայական անդամներինլրացնող հարաբերակիցնախադասություններ: րող են

ԵՆԹԱԿԱ ԵՐԿՐՈՐԴԱԿԱՆ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Բարդ ստորադասականնախադասությանկազմում գլխավորին լրացնող այն նախադասությունը,որը ենթակայիպաշտոն է կատարում, կոչվում է ենթակաերկրորդականնախադասություն: Երկրորդականնախադասությունըենթակա է լինում այն դեպքում, երբ նրանում ենթականընդհանրապես արտահայտվածչէ կամ էլ արտահայտվածէ այդ դերը ձնականորենկատարող ուղղական հոլովով դրվածհարաբերյալով ն այն դեպքում,երբ ստորոգյալնարտահայտվածէ լինում միշտ դիմավորբայի 3-րդ դեմքոկ'":Օրինակ` Պարզվեց, որ նրա հայրը զոհվել էր պատերազմում: Նա, ով սիրել չգիտե, չի կարող նան ատել: Ով շատ է կարդում, նա միշտ հաջողությունների է հասնում: Չայտնիէ որ հայ նշանագրերը Մաշտոցնստեղծել է Եդեսիաքաղաքում: Հայտնիէ ն այն, որ դանիելյան նշանագրեոք հայկականչէին:

ՍՏՈՐՈԳԵԼԻԱԿԱՆ

ՎԵՐԱԴԻՐ ԵՐԿՐՈՐԴԱԿԱՆ

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Բարդ ստորադասականնախադասությանկազմում ստոռոգելիական երկրորդականնախադասությունն արտահայտում է այն հատկանիշը, որ վերագրվում է գլխավոր նախադասհւթյանստորոգելիականվերադրին: են լիԵրկրորդականնախադասություններըստորոգելիական նում հատկապեսայն դեպքերում, երբ գլխավոր նախադասության ստորոգյալը բաղադրյալ է, իսկ վերադիրը` այդ դերը ձնականորեն կատարող դերանվանականհարաբերյալ, որի միջոցով երկրորդակաս նախադասությամբ արտահայտվածհատկանիշըվերագրվումէ գլխավորնախադասությանենթակային:

Տես

Գ.

Գարեգինյան,Հայոց լեզու,

Ե. 1984,

էջ 134:

Ստորոգելիականերկրորդականնախադասությունըգլխավորին ստորադասվումէ ինչպես շաղկապներով, այնպես ն հարաբերական դերանուններով ն իբրն կանոն բացառապեսլինում է վերջադաս: Օրինակ` Տարբերությունը մեր մեք այն է, որ ես ժամանակինեմ սկսել, իսկ դու ուշացել ես: Գլխավորն այն է թե ինչպես է վերջացնում մարդնիր Սյանքը-Ուսուցիչը նա չէ ով սովորեցնումէ, ուսուցիչը նա ե ումից սովորում են: Այդթանգարանըոչ այլ ինչ է, եթե ոչ հասարակ մի խուցԳՈՅԱԿԱՆԱԿԱՆ

ԱՆԴԱՄԻ ԼՐԱՑՈՒՄ ԵՐԿՐՈՐԴԱԿԱՆ

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Բարդ ստորադասական նախադասություններիմեջ առանձին խումբ են կազմում այն երկրորդականնախադասությունները,որոնք լրացնում են գլխավոր նախադասության`գոյականով արտահայտված ենթակայինկամ մեկ այլ անդամին`կատարելով շարահյուսական նույն պաշտոնը,որն արտահայտվածէ գոյականխոսքի մասով

արտահայտումէ համապատասխան իմաստայինհարաբերություն: նրանց արտահայտած իմաստներին շարահյոսական կիրառությունների` գոյականով արտահատված որնէ անդամի լրացում երկրորդականնախադասությունները լինում են որոշիչ, հատկացուն բացահայտիչ: ցիչ

ն

Ըստ

ՈՐՈՇԻՉ

ԵՐԿՐՈՐԴԱԿԱՆ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Որոշիչ երկրորդականնախադասությունըլրացնում է գլխավոր նախադասությանգ̀ոյականով արտահայտվածորնէ անդամի,ցույց է տալիս նրա որակական, քանակական,տարածական,ժամանակային որնէ հատկանիշը: Որոշչային երկրորդականնախադասություններըգլխավորի հետ կարող են կապակցվել ինչպես շաղկապներով, հարաբերական դերանուններով, այնպես ն շարահարությամբ: Դրանցիցհիմնականումգործածական են որ, թե շաղկապներնու ով, ինչ, ուր, որտեղ, ինչպիսի, որպիսի, ինչպես, որքան, ինչքան հարաբերականները: Որոշիչ երկրորդականնախադասություններըկարող են արտահայտել տարածական,ժամանակային, նպատակի,հետնանքի ն այլ հարաբերություններ,ինչպես` «դամը, բեռնավորված զամբյուղնե360

րով, վերջալույսին հասավ այն լճակը, ուր Լիլիթը անհամբեր սպասում էր իրեն: Հաճույքով եմ հիշում այն օրը, երբ առաջին անգամ մտա լսարան: Պատմիր մի պատմություն, որը կհանգստացնի ու կթեթնացնիմեր հոգսերն ու վշտերը: Որոշիչ երկրորդական նախադասությունները գլխավորի հետ հաճախ կապակցվումեն որ հարաբերականով,որը կարող է արտահայտել իմաստային տարբեր երանգավորումներ,ինչպես` Դա այն զինվորն է, որ պատերազմումքաջ կռվել է- Ո՞ւր է այն պատանին,որ ապագայումպետք է հիացնիբոլորին: Ո՞ւր է այն թշվառ թռչունների չուն, որով իմ բախտն էր գուշակում գնչուն: Եվ կույսեր, որոնց ծոցի մեջլույսն անգամ ծածուկչէր հոսել: Որոշիչ երկրորդական նախադասությունները հիմնականումլինում են ետադաս կամ միջադաս,որը պայմանավորվածէ շարահյուսականորոշակի իրողություններով:

ՎԱՏԿԱՑՈՒՑԻՉ

ԵՐԿՐՈՐԴԱԿԱՆ

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Վատկացուցիչերկրորդականնախադասություններըփոխարինում են գլխավոր նախադասությանգոյականական անդամին` բնութագրելով նրա հատկանիշը` պատկանելության, ստացականության առումով: Այս դեպքում ստացականությունըկարող է դրսեորվել լայն առումով` պատկանելություն,վերաբերություն,հատկացում, սերում, ծագում. ամբողջին մասի հարաբերություն ն այլն: գլխավորի Վատկացուցիչերկրորդականնախադասությունները հետ կապակցվումեն որ, ու/, նչ հարաբերականներովն որ, թե շաղկապներով,ինչպես` /Խմենք նրա կենացը, ով ճանապարհինէ՛ Ժամանակն է, որ դուք բացեք ձեր խաղաքարտերը:Զարթնեց հույսը, թե շուտով նորից կառնեն մանգաղն ու գերանդին Ովքեր հաստոցների մոտ էին նստած, նրանց դեմքերն արդենլուսավորվածէին: ՎՀատկացուցիչերկրորդականնախադասություններըսովորաբար շարահարությամբչեն կապակցվում:

ԲԱՑԱՀԱՑՑԻՉ

ԾՐԿՐՈՐԴԼԱԿԼՆ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Բացահայտիչ երկրորդականնախադասություններըլրացնում, բացահայտում են գլխավոր նախադասությանմեջ գոյականովարտահայտվածորնէ անդամի,ցույց տալիս նրա ով կամ ինչ լինելը:

միջոցով աԲացահայտիչերկրորդականնախադասությունների ու է վելի մանրամասն ծավալուն ներկայացվումգլխավոր նախադասության մեջ առկա գոյականով արտահայվածլրացյալը, ինչպես` Մասիսը, որը պատմականՀայաստանիամենաբարձրլեռն է, այժմ գտնվում է գերության մեջ: Միքայելը, որը Ալիմյանի զավակներից մեկն էր, անխնա շռայլում էր հոր ունեցվածքը: Ես, որ որոշ չափով վարժվել էի նրա հումորին,չկարողացա ճիշտ կողմնորոշվել: Նրանք, որ վաղուց չէին երնում, վերջապեսհայտնվեցինԲացահայտիչ երկրորդականնախադասություններնիրենց արտահայտածիմաստովհաճախ նմանվում են որոշիչ երկրորդական նախադասություններին,այն տարբերությամբ,որ որոշչի դեպքում առաջնային, ընդգծվողը հատկանշայինէ, իսկ երկրորդ դեպքում՝ լրացյալի ով կամ ինչ լինելը: Բացահայտիչ երկրորդական նախադասությանմի տեսակն է պարագայականմասնավորեցնողբացահայտիչը,որը բնորոշվում է նրանով, որ լրացնում է գերադաս բաղադրիչում կիրառված ժամանականիշ կամ տեղանիշ որնէ բառի, առավելապեսգոյականի, տեղի կամ ժամանակի մակբայի, որոնք կատարում են ժամանակի կամ տեղի պարագայի դեր'"',օրինակ` 0 գիշեր, ծրբ Բաղդատըքուն էր մտել Տիգրիսի նոճիածածկափերիվրա, նա գաղտնի հեռացավ քաղաքից: Պիտիլինեմ ամենուրեք,որտեղ իմ կարիքը կզգան: Իրիկնապահին, երբ անց էին կենում սարերը, տնակըմի անգամէեերնացիրենց գյուղի հեռու մշուշում: Այս կառույցները նույնպես գլխավորի հետ կապակցվումեն ո/, որը, ով, ով որ, երբ, ուր, որտեղ շաղկապներովն հարաբերականդերանուններով:

ԲԱՅԱԿԱՆ ԱՆԴԱՄԻ ԼՐԱՑՈՒՄ ԵՐԿՐՈՐԴԱԿԱՆ

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Այս խմբի երկրորդական նախադասություններըլրացնում են գլխավոր նախադասության մեջ բայով արտահայտվածորնէ անդամի ն հարաբերակցումեն պարզ նախադասության բայական անդամի լրացումներին: Ըստ այդմ էլ նրանք կարող են դրսնորել երկակի հարաբերություններ`խնդրայինն պարագայական:

Ք.

Տես

ն

Ա. Պապոյան ուր,

նշվ. աշխ., էջ 306:

Ինչպես արդեն նշվել է, խնդիրները որպես բայական անդամի լրացումներ,կարող են դրվել բայերի սեռի կամ իմաստայինպահանջով ն ըստ այդմ էլ լինել բայասեռիկամ բայիմաստիլրացումներ: Բայասեռիլրացումները դրվում են ներգործականն կրավորական սեռի բայերի պահանջով, իսկ մյուս խնդիրներիդեպքում բայի սեռը գործունյա չէ, չեզոք է, այստեղ կարնորն ու վճռականըբայի իմաստն է: Բայի սեռի պահանջովխնդիրներըլինում են ուղիղ ն ներգործմանանուղղակի խնդիրներ:

ՈՒՂԻՂ ԽՆԴԻՐ

ԵՐԿՐՈՐԴԱԿԱՆ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Ուղիղ խնդիր երկրորդական նախադասություններըլրացնում գլխավոր նախադասության ներգործականսեռի բայերով արտահատված խնդրառու բային ն նշում այն առարկան կամ անձը, որն անմիջապեսիր վրա է կրում ենթակայիկատարածգործողությունը: Օրինակ` Ժոռովուրդը պահանջում էր, որ նախարարներըչուրանան իրենց կրոնը: Հարութը հաղորդեց, որ եղանակըչորային է, գիշերները կանաչը մրսում է Ասում են, որ վերջին քառասուն տարում այսպիսի սառնամանիքներ չեն եղել: Ես ուզում եմ, որ տարափը տեղա ն Նա գիտեր,թե ինչ բան է պատերազմը: թե վրա: արտի ոչ ծովի Ուղիղ խնդիր երկրորդական նախադասություններըլինում են նշույթավոր ն հիմնականումկապակցվումեն որ, Թե շաղկապներով, ինչ(ը), որ(ը), ով հարաբերականդերանուններովն աննշույթ` շարահարությամբ, ինչպես` Տեսանք`չի գայիս, մենք շարժվեցինք: Չես իմանում՝ ո՛ւր կորչես: են

ՆԵՐԳՈՐԾՈՂ

ԱՆՈՒՂՂԱԿԻ ԽՆԴԻՐ

ԵՐԿՐՈՐԴԱԿԱՆ

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Ներգործող խնդիր երկրորդականնախադասությանմիջոցով վերառվածնշվում է այն անձը, իրը, իրողությունը, որոնց գործողությունը կրողը գլխավոր նախադասությանենթականէ:':2 Նման կառույցներում,ուր գլխավոր նախադասության ստորոգյալն արտահայտվածէ կրավորականսեռի բայով, բնական ն տրամաբանական ենթական դառնում է ներգործող անուղղակի խնդիր, իսկ խնդիրըդառնում է ենթակա,ինչպես` (րհամարհված ու ծաղրվածէր 'Զ

Տե՛ս Ա. Պապոյան նուր.,

նշվ. աշխ., էջ 319:

նրանցից,ովքեր իր շնորհիվէինբարձր դիրքի հասել: նրա անմեղությունը բացատրվումէր նրանով, որ նա այդ քաղաքից բացակայել է: Գիտնականիասածը հաստատված էր նան նրանով, որ այղ մասիննշվում էր օտար աղբյուրներում: նա

ԲԱՅԻՄԱՍՏԻ

(ԲՆՈՒԹՅԱՆ) ԽՆԴԻՐ ԵՐԿՐՈՐԴԱԿԱՆ

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Այսխմբինպատկանողանուղղակիխնդիրերկրորդականնախադասություններում բայի սեռը առանձնահատուկդեր չի կատարում, խնդրախնդրառությունըտեղի Է ունենում գլխավոր նախադասության ռու բայի իմաստով,որը ն կոչվում է բայիմաստի (բնության)խնդիր: Նշված խնդիրներըկարող են դրվել ն ներգործական,ն՛ կրավորական, ն՛ չեզոք սեռի բայերի պահանջով`գլխավոր նախադասության բայի բառայինիմաստիթելադրանքով: Ըստ իրենց արտահայտածիմաստների լինում են` հանգման, անջատման, միջոցի, վերաբերության, միասնության անուղղակի խնդիր երկրորդականնախադասություններ: բՉանգմանանուղղակի խնդիր երկրորդականնախադասությունը լրացնում է հանգմանխնդիր պահանջողբայերին ն հիմնականում նրանց հետ կապվում է հարաբերյալներով(նրան, այն բանին), օրինակ` Ինչպե՞սչվստահեիննրան,որին միաձայն ընտրել էր ժողովուրդը: «եքիաթներդ պատմիր նրանց, ովքեր զարմանալու ունակությունը դեռ չեն կորցրել: Նա հասավ այն բանին, որ աղջիկը մերժեցընկերոջ առաջարկը: խմբում սովորաբար նշվում է նան Այս նախադասությունների մեկ այլ տեսակ` մատուցման անուղղակի խնդիր, որը նշում է այն անձը, որին տրվում է մի բան կամ հաղորդվում է մի տեղեկություն, ինչպես` (Թագավորըծերացավն իր թագավորությանսանձը հանձնեց նրան, որն ավելի ընդունակ կլինի այդ դժվար գործին: Հարսանիքի ժամանակ ում որ ցանկանում ես հրավիրել, մի կարմիրխնձոր ուղակիր նրան: Շորերըհանձնիր նրան,ով մերկ է ու մրսում է:

Անջատման անուղղակիխնդիր երկրորդականնախադասություններումերկրորդականը ցույց է տալիս այն անձըկամ առարկան, որը դիտվում է որպես ելակետ գլխավոր նախադասության խնդրառու բայի արտահայտածգործողության,ինչպես` Զգուշացիր նրանից, ով շատ է հաճոյախոսում մարդկանց Տղան բաժանվեց

նրանցից, ովքեր երկար Ժամանակխնամել էին իրեն: նում էր այն ամենից,ինչը կասկածիտեղիք էր տալիս:

Նա զգուշաց-

ՍՄիջոցիանուղղակիխնդիր երկրորդականնախադասությունը լրացնում է գլխավոր նախադասության խնդրառու բային ն ցույց է տալիս այն առարկան,անձը,որի միջոցովկատարվում է գործողությունըկամ եղելությունը: Նշված կարգի նախադասությունները կարող են դրվել ներգործական,կրավորական ն չեզոք սեռի բայերի են ն ճրանով, այն բանով հապահանջով հիմնականումկազմվում րաբերյալներով,ինչպես` Մարզիկըհպարտանումէ նրանցով, ովքեր մրցանակներշահեցին: Հուզված եմ նրանով,ինչ տեսա ն ճաշակեցի՛Նա իրեն հսյարտ էր զգում այն բանով, որ բեմում տեսել էր Վահրամ Փափազյանինն սուրճ խմել Ե. Չարենցի հետ: Վերաբերության անուղղակիխնդիր երկրորդականնախադասությունը ցույց է տալիս այն անձը կամ առարկան,որին վերաբերում կամ որին առնչվում է գլխավոր նախադասությանխնդրառու բայի գործողությունը: Այս խմբի նախադասություններըսովորաբար դրվում են ասացողական, մտածական իմաստ արտահայտող տարբեր բայերի պահանջով, ինչպես Նա հաճախ պատմում էր նրանց մասին,ովքեր իրեն օգնել են: Լուր տարածվեցայն մասին,որ հիվանդ էճԱլիմյանը

միասնության անուղղակիխնդիր երկրորդականնախադա.-՛՛ սությունը նշում է այն անձը, որի հետ միասինգլխավոր նախադասությանենթականկատարում է գործողությունը, ինչպես` յ7այրըմենրանց հետ, ովքեր կառուցելու կին շենքը: Կյանքդ կարաղդարձավ պիր նրա հետ, ով քեզ շատ է սիրում: Հյուսիր քո բույնը, ում հետ որ կուզես:

ՊԱՐԱԳԱՅԱԿԱՆ ԵՐԿՐՈՐԴԱԿԱՆ

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Պարագա երկրորդական նախադասություններըլրացնում են գլխավոր նախադասությանբայով արտահայտվածխնդրառու անդամին ն ցույց տալիս գործողությանկամ եղելության տարբեր հանգամանքներ ու հատկանիշներ:

արտահայտվող իմաստայինհարաբերություններիլ̀ինում տեղի, ժամանակի, ձնի, պատճառի,նպատակի, պայմանի,չափ Ըստ

են ու

քանակի,զիջման:

Տեղի պարագա

երկրորդականնախադասությունը ցույց է տալիս այն տեղը, որի հետ առնչվում է գլխավոր նախադասությանբայով արտահայտված անդամի գործողությունը: Այն հիմնականում լրացնում է դիմավոր բայերին,սակայներբեմն կարող է ստորադասվել նան բայի անդեմ ձներին՝ ա/նտեղ հարաբերյալի միջնորդությամբ'"3, ինչպես` Մեկնելով այնտեղ, որտեղ գործուղված էր, Տիգրաճը հանդիպեցիր վաղեմիծանոթին: կապակցությունը հիմնակաԱյս խմբի նախադասություններում նում իրացվումէ ուր (որ), որտեղ հարաբերականներով, որոնցիցերկրորդը կարողէ հանդեսգալ նան հոլովվածձնով (ոուռեղից, որտեղով): Տեղի պարագա երկրորդականներըկարող են արտահայտել բուն տեղի պարագա, ուղեորման, ելման, ուղեկցման ն այլ հարաբերություններ,ինչպես` Կռվեստըսպառվումէ այնտեղ, որտեղ սկսվում է շահամոլությունը: Մենք գնում ենք այնտեղ, որտեղից լսվում շեփորիձայնը: Վերադարձավ այնտեղից, որտեղ աշխատել էր երկար տարիներ: Այդ ճանապարհըտանում էր այնտեղ, ուր նա ուզում էր հասնել: . Տեղի պարագա երկրորդականնախադասությունները կարող են նան ն լինել միջադաս ետադաս, ինչպես`(/0տեղ, ուր գետակնԼ խոխոջում,կանաչ է ու բուրումնավետ:Ուր է լինեմ, չեմ մոռանա ես ողբաձայն երգերը մեր: Որտեղ կհոգնես,այնտեղկանգ առ:

էր

ժամանակի

երկրորդականներըցույց են տալիս գլխավոր նախադասությանբայով արտահայտված անդամիհետ առնչվող գործողությանկատարմանկամ որնէ հատկանիշի դրսեորման ժամանակը: Նշված կարգի երկրորդականնախադասությունները կարող են արտահայտելինչպես համաժամանակյա, այնպես ն տարժամանան հետ գլխավորի կապակցվում են երբ, կայինհարաբերություններ երբ որ, որ, մինչ, մինչդեռ,քանի, քանի դեռ, ինչ հարաբերականբառերով: Նրանք կարող են լինել առաջադաս, միջադաս ն ետլսդաս, ինչպես` ծրբ ես նայում էի նրան, հուզվում էր ու գլուխը կախում: Դեռ Ց

Տես

Գ.

պարագա

Գարեգինյան,նշվ. աշխ., էջ 218:

հորթարած էր, երբ մայրը մահացավ- Բոլորը սկսեցինաղմկել, հենց որ նա խոսեց: Սի ժամի չափ գերեվարը տանջեցանձնվեր աղջկան, մինչն որ նա նիրհեց ն ընկավ անզգայությայնմեքԱյս բնույթի երկրորդականնախադասությունները հաճախ կաեն Ժամանակ այն ունենալ րող հարաբերյալը,օրինակ` Դու /հովին ազատ կլինես այն ժամանակ, երբ կհանձնեսբոլոր քննությունները:

Ձնի պարագա երկրորդականնախադասությունըցույց է տալիս գլխավոր նախադասությանբայով արտահայտվածանդամիկատարած գործողության եղանակը,ձնը, երբեմն նան այդ գործողության ձնից բխող հետնանքի նկարագրությունը:Գլխավոր նախադասությանհետ նրանք կապակցվումեն որ, հնչպես, ինչպես որ, որպես, որպես թե, ոնց որ, կարծես, ասես, ասես թե, քան, քան թե շաղկապներով ն հարաբերականդերանուններով:Օրինակ` գ/որեսը մեռնում էր, ինչպես մեռնում էր ձորի վերջին կաղնին: Դու կմոտենասբերդին այնպես, որ ոչ ոք չնկատի: Գգվեցիր դու ինձ գգվանքովքնքուշ, ինչսյես լուսահար աղջիկն է գգվում: ՎՂաճախ գերադասեզրում դրվում է նան այնսյես հարաբերյալը, ինչպես` Եա այնպես արագ էր վազում, Թվումէր, թե շուտով շնչահեղձ կլինի- Այնպեսէր երգում,թվում էր, թե ձայնըխզված է-

Չափի

երկրորդականնախադասությունըցույց է տալիս գլխավոր նախադասությանբայով արտահայտվածանդամի կատարածորնէ գործողությունկամ հատկանիշիդրսնորման չափը կամ աստիճանը: Սրանք կառուցվածքայինառումով նմանվում են ձնի պարագա երկրորդականներին: գլխավորիհետ կաւսակցվում նախադասությունները Երկրորդական են որ, ինչքան, որքան, որչափ, ինչչափ շաղկապներով ն հարաբերական դերանուններով, ինչպես` ձճ/յ ճրաժշտությունն այնքան դյութեղ է. որ մարդ անընդհատցանկանումէ լսել. Ինչքան հեռանում մր գյուղից, այնքան ավելի խտանում էր անտառը:Որքան հրդեհն ընդարձակվում էր, այնքան ամբոխի շարժման օղակը լայնանում էրհեՔանի խորանում էր պատմության մեջ,այնքան փաստերն ԿՔ սագո, չ-1դ ի էին դառնուն""'"` տաքրքիր Չափի հարաբերությունը երբեմն կարող է ունենալ նան ժամանակային երանգավորում,ինչպես` Քանի բազուկներս չեն հոգնել, պարագա

ՈԼԸ

.

ավելի

այնքան էլ կաշխատեմ:Մենք մեր ծննդավայրումմնացինք այնքան քանի դեռ պատերազմչէր սկսվել:

Պատճառի

երկրորդական նախադասությունը պարագա տալիս գլխավոր նախադասությանմեջ կատարված գործողության պատճառը կամ հիմունքը լրացնելով գերադաս նախադասության` բայով արտահայտվածանդամին: են գլխավորիհետ կապակցվում Այս բնույթինախադասությունները Նա որովհետն, որ, քանի որ շաղկապներով,ինչպես` չկարողացավ մոտենալ ապստամբներին,որովհետնիշխանը կտրեց նրա ճանապարհը: Նախագահըհետաձգեց նիստը,քանի որ խորհրդի անդամները ներկա չէին: Նրանք անիծում կինիրենց բախտը, որ չէին կարողանում վայելել այդ մեծ մարդու ներկայությունը: է

ցույց

Դայմանի պարագա

երկրորդականնախադասությունըլրացգլխավոր նախադասությանբ̀այով արտահայտվածանդամին ն ցույց է տալիս այն պայմանը,որի առկայությանդեպքում կարող է կատարվել գերադաս նախադասությանմեջ նկարագրվող գործողությունը կամ եղելությունը: Նշված խմբինախադասությունները գլխավորիհետ կապակցվում են եթե, թե, որ, թե որ, երբ, միայն, միայն թե, պայմանովոր շաղկապներով, ն նրանց շարադասություննազատ է. կարող են լինել առաջադաս, միջադաս ն վերջադաս, սակայն առավել տարածված է նրանցառաջադաս կիրառությունը: Նշենք մի քանի օրինակներ` ծթե բախտն ու վայելքները քեզ ժպտան, օտար մարդիկքեզ սիրաբարողջույն տան, գուցե ես լամ բախտիդ համար, իմ անգին... Թե որ ամբողջ գիշերը գնալու լինենք, վաղը ցերեկով տեղ կհասնենք: Նա հարազատ որդուն կարող էր ծախել, միայնթե հասներիր նպատակին: նում է

Նպատակի պարագա

լրացերկրորդական նախադասությունը բայով արտահատվածանդամինն գլխավորնախադասության` ցույց է տալիս այննպատակը, որի համարկատարվումէ գործողությունը: « "Այս կարգի երկրորդական նախադասություններըգլխավորի հետ կապակցվում են ոռոս/եսզի, որ շաղկապներով:Նշված նախադասությունների շարադասությունն ազատ է, թեն գերակշռում է ետադաս կառույցը, ինչպես` (Սուտ ենք գնում աղջիկներին,ընկերս շորը հանեց, որ չպատռվի, բռնեց աղջկա բոլոր մազերը միանգամից, որ

նում է

փունջը փոքր չլինի՛ Որպեսզի մեզ համոզի, գիտնականըառաջ շեց վերջինփաստարկը:

քա-

Զիջման պարագա երկրորդականնախադասություններնար-

տահայտումեն հիմունքի ն նրան հակասող, նրան չհամապատասխանողհետնանքի հարաբերություն:Եվ ինչպես նկատել է Գ. Գարեգինյանը,երկրորդականնախադասությունընշում է մի այնպիսի հիմունք, որին հակադրվում Է գլխավորումնկարագրվածիրողությունը ն այս տեսակետից նրանք հականիշ են պատճառին պայմանի երկրորդականնախադասություններին: Գլխավոր նախադասությանըկապակցվումեն Քեն, թեմուզ, չնան, չնայած որ, այնուամենայնիվշաղյած, սակայն, բայց, Թեպետ կապներովն հնչ, հնչքան, որքան, ուր, որտեղ, երբ, ինչպես հարաբերականդերանուններով, ինչպես` Չնայած եղանակը անձրնայինէր, մենք չհրաժարվեցինք զբոսանքից: Թեպեւո կույր չեմ բնավ, սակայն շուրջս նայում ու չեմ տեսնում ոչինչ: Չեմ դավաճանիիմ Նվարդին, որքան էլ դյութես, օ., Շամիրամ:

24"

ԲԱԶՄԱԲԱՐԴ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Բազմաբարդ(բազմաբաղադրիչ)նախադասություններըերեք ն ավելի բաղադրիչներ ունեցող բարդ նախադասություններնեն, որոնք հատկապես գործածական են ն՛ գեղարվեստական,ն՛ գիտական ու հրապարակախոսականոճերում, մասամբ հանդիպում են նան ժողովրդախոսակցական լեզվում: Ըստ բաղադրիչներիմիջն եղած շարահյուսականհարաբերություններիբ̀ազմաբարդնախադան ստորադասական: սություններըլինում են համադասական

Բազմաբարդ համադասականնախադասություններըսովո-

կազմվում են երեք կամ ավելի համադասբաղադրիչներից,որոնք միմյանց հետ միավորվումեն նույն իմաստայինհարաբերությամբ: Այս նախադասություններըհիմնականումկարող են արտահայտել միավորիչ, տրոհական,համադրական,հակադրականհարաբերություններ ն միմյանց հետ կապակցվել ինչպես շաղկապներով, այնպես ն անշաղկապկապակցությամբ:Օրինակ` Փչում է առավոտյան սառը քամին, ն խոտերըսրսփումեն, ն ցողը նրեննցցողունների վրայով գլորվում է ցաժ, ճամփեզրիսարը արջն էր դժվար մագլցել, մա՛՞րդնէր ետ սահել, թե՞ ետ էին գլորվել երկուսը միասին-Բարդինեոր օրորվում են ջրերի վրա, կանաչըծվում է իսկ մացառոտժայռերի մեջ կաքավներըլուռ են- Կամ ուղարկեցեք մեզ` կռվենքքուշանների դեմ, կամ հայրենիքուղարկեք՝ կռվենքձեր դեմրաբար

Բազմաքարդստորադասականնախադասություննիր կազ-

մում ունենում

է մեկ գլխավորն երկու կամ ավելի ստորադաս բաղադ-

րիչներ: Կառուցվածքային առումով այս խմբի նախադասությունները հիմնականումբաժանվումեն երկու խմբի` մեկ գլխավորով ն մի քան մի քանի գլխավորնի երկրորդականներով նախադասություններ ն ներով ընդհանուր երկրորդականովկառույցներ: Նույն գլխավոր նախադասությանըստորադասվողերկրորդականներըլինում են համասեռ ն անհամասեռ: Գամասեռ

են

այն երկրորդականները,որոնք լրացնում

են

գլխավորի նույն անդամին կամ ամբողջ գլխավորին` իմաստային նույն հարաբերությամբ`կատարելովշարահյուսականնույն պաշտոնը:"",ինչպես` Նա գիտեր, որ Աբասըթագավոր Է պսակվել Վասպուականում ն որ հայոց իշխանները մեծ մասամբ նրա հետ են: Ես մինչն անգամսիրում էի մրրիկը,երբ երկինքըսարսափելիկերպով ոհոտում էր, երբ օդի մեջ տիրում էր մի սոսկալի ալեկոծությունԱնհամասեռ

երկրորդականներըտարաբնույթ են ն լրացնում գլխավորի նույն կամ տարբեր անդամներին,ինչպես` ծռբ հասան վրաններին,ամենքը ձիերիցիջան, որ փոքր-ինչ հանգստանան: Թեպետ խավարում չեմ տեսնում նրան, բայց գիտեմ, որ վարչապետի դեմքը բարկությունից լարվել էր: Երբ գյուղինբավականմոտեցել էի, տեսա, որ շունը դանդաղ գալյիսէ իմ ետնիցԲազմաբարդ ստորադասականնախադասությունների համակարգում տարածված է նան շարահյուսականմի այնպիսի կառույց, երբ գլխավորինստորադասված երկրորդականնէ հանդես գալիս որպես գերադաս, իսկ վերջինս էլ իր հերթին կարող է հանդես գալ որպես գերադասմեկ այլ երկրորդականիհամար: Այսպիսիկառույցները կոչվում են ենթաստորադասերկրորդականնախադասություններ, օրինակ` Մանեն նայեց եղբորն այնպիսիհայացքով, որից երնում էր, որ չհասկացավ, թե ինչ ասաց Վահանը:Երբ նա համոզվեց, որ իրենք այլես մեկնել չեն կարող, որովհետե նախատեսվածմեքենան վերանորոգմանմեջ է առաջարկեցբոլորին ցրվելՄի քանի գլխավորներովն ընդհանուրերկրորդականովնախադասություններում որնէ բարդ համադասական նախադասություն լրացվում Է ընդհանուրերկրորդականով,որը հավասարապեսվերաբերում է բարդ համադասականնախադասությանբոլոր բաղադրիչներին, որոնք այս դեպքում հանդես են գալիս որպես համադասական հարաբերությամբ կապված գլխավոր նախադասություններ' ինչպես` յ7ենց որ արնը հասավ քաղաքին, ն ձյունն սկսեց հալչել. պատերըթրջվեցին, փողոցներումջրափոսեր գոյացան: Ով սիրում է իր թագավորին, ում համարթանկ է նրա կյանքը,շուտով ձիավորվին գա իր հետնից: են

Տե՛ս Գ.

Տե՛ս Գ.

Գարեգինյան, նշվ. աշխ., էջ 323: Գարեգինյան,նշվ. աշխ., էջ 336:

Գլխավոր նախադասությանըլրացնող ընդհանուր երկրորդական նախադասություններըկարող են լինել երկբնույթ կամ բազմաէ գլխավորնախադասության բնույթ, որը պայմանավորված քերականական կառուցվածքով: Օրինակ` նրա աչքերն այնքան աղաչական նայվածք ունեն, նրա ձայնն այնպեսէ բզչտված ու ընկճված,որ մենք հաանհանգստանումենք: Տեսավ, հասկացավ ն վերջնականապես մոզվեց, որ այդ բարբարոսներին պետք է Դայաստաննառանցհայերի: Առաջիննախադասությանմեջ ընդգծվածընդհանուրերկրորդականը առաջինգլխավորիհամարչափի պարագա է, երկրորդիհամար`ձնի, իսկ երկրորդօրինակում ընդհանուրերկրորդականըառաջիներկու գլխավորներիհամարուղիղ խնդիրէ, երրորդիհամար`անուղղակի:

ԲԱՐԴ ՍՏՈՐԱԴԱՍԱԿԱՆ

ՊԱՐԶԵՑՈՒՄ

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՆ

ԿԱՄ ՓՈԽԱԿԵՐՊՈՒՄ

Բարդ ստորադասականնախադասության պարզեցում կամ փոխակերպում նշանակում է գլխավոր նախադասությանորնէ անդամի վերականգնում (բառով կամ բառակապակցությամբ,ինչպես՝ Ես գիտեմ, որ դու ուսանող ես ն Ես գիտեմքո ուսանող լինելը (ուղիղ խնդիր): Տղան, որ նստած էր վերջին շարքում, ննջում էր: Վերջին շարքում նստած տղան ննջում էր (որոշիչ): Պետք է նկատի ունենալ, որ ոչ բոլոր բարդ ստորադասական նախադասություններըկարող են պարզեցվելկամ փոխակերպվել: Փոխակերպվողկառույցներում տեղի են ունենում կառուցվածքային հետնյալ փոփոխությունները. ա) Դուրս են ընկնում գլխավոր նախադասությանհարաբերյալը ն երկրորդականնախադասությանշաղկապներնու հարաբերական դերանունները (ինչպես` /Թոռռցա նա, ով լավ է սովորում: Թող գա լավ սովորողը): բ) Երկրորդական նախադասության դիմավոր բայով արտահայտված ստորոգյալը վերածվում է որնէ դերբայի (ինչպես` Տճսւս, որ նա գալիս է: Տեսա նրա գալը): Բարդ ստորադասականնախադասության պարզեցմանդեպքում երկրորդական նախադասությունը սովորաբար վերածվում է դերբայականդարձվածի,իսկ այդ նախադասությանմյուս անդամները դառնում են դերբայիլրացումներ կամ նախադասության կողմնակի անդամներ,ինչպես` (յս աղջիկը, որ մերթփից վարդ է պոկում,իմ

հարնանուհինէ Փոխակերպվումէ` Մեր թփից վարդ պոկող աղջիկը իմ հարնանուհինէ- Այստեղպոկող ենթակայականդերբայիլրացումները (թ/որց,մարդ)նախադասությանկողմնակիանդամներեն:

ՊԱՐԲԵՐՈՒՑԹ

Պարբերույթը բազմաբաղադրիչնախադասություններիայնպիսի ծավալուն կառույց է, որի բաղադրիչներնիրար հետ կապվածեն իմաստային,քերականականն հնչերանգայինհարաբերությամբ: Պարբերույթը սովորաբարլինում է երկբաղադրիչ,նրա առաջին մասը համեմատաբարբարձր հնչերանգով է արտաբերվում ն կոչվում է բարձրացող, իսկ երկրորդը համեմատաբարցածր տոնով է արտասանվում ն կոչվում է ցածր կամ իջեցվող, որոնք իրարից բաժանվում են կամ առանձնանում են որոշակի դադարով, ինչպես`

թաղեք, երբ տիխնուր մթնշաղն է իջնում, Երքլռում են օրվա աղմուկներըզվարթ, Երբշողերն են մեռնում, ծաղիկները`ննջում. Երբ մթնում կորչում են լեռ ու արտ:

Ինձ

մասերի միջն եղած շարահյուսական հարաբերության՝ պարբերույթները լինում են համադասական ն ստորադասական, են, ուր հատկապես բայց ավելի տարածվածըստորադասականներն նկատելի են պարագայական(ժամանակի, նպատակի, պայմանի, պատճառի ն այլն) ն խնդրայինկառույցներ,ինչպես՝ Ըստ

Եթե աշխարհընույնն էր մնալու, Եթեքո ջանքից Նրա բեռը չէր թեթնանալու, էլ ո՛վ էր ասում, Որ այնքան ծանրհոգսերընրա Առնեիրքո թույլ ուսերի վրա-

Վամադասականնախադասություններիցկազմված ապարբերույթներում կարող են դրսնորվելմիավորիչ,հակադրական,տրոհական հարաբերություններ,ինչպես` Եվ գլուխս գուրգուրում, Սեղմում կրծքինիր մաշված, Եվ աչքերս է համբուրում, Եվ ձեռքերս մրոտված

Եմ կրկնում էր` «գիժ ջան, գիժ», Եվ լալիս էր, ն գգվում, Եվ դեռ մեր շուրջն ակնապիշ Մարդիկ էին հավաքվում: Մ. Աբեղյանիկարծիքով` պարբերույթն ավելի շատ ոճական երանգավորումունի, քան քերականական: Այդ առումով էլ նրա կիրառությանոլորտը հատկապեսգրականգեղարվեստականոճն է, մասնավորապեսչափածոն, մասամբ նան

հրապարակախոսությունը:

ՄԻՋԱՆԿՅԱԼ

ԵՎ ՆԵՐԴՐՅԱԼ

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Միջանկյալ նախադասություններըքերականակորենկապված չեն այն նախադասությանհետ, որի կազմում են, նրանից առանձնանում են հնչերանգով ն արտահայտումորոշակի վերաբերմունքային հարաբերություն: Այս կարգի նախադասություններըսովորաբար վերաբերում են սակայներբեմննրանքկարող են առնչվել ամբողջնախադասությանը, նան նրա առանձին անդամներին, ինչպես` ծջե չեմ սխալվում, նրանք իրենց ընտանիքովտեղափոխվելեն իրենց հայրենի գյուղը: Նա, որքան ինձ հայտնի է դեռ չի ավարտել դպրոցը: Մեծ տիկինը, ինչպես երնում է, կարեորգործով էր եկել: Ներդրյալ նախադասություններնարտահայտում են լրացուցիչ տեղեկություններ, բացատրություններն ճշգրտումներ, որոնք կապված են հիմնական նախադասությանբովանդակությանը,ինչպես՝ Գարու հնձից հետո,- դեռ այն չէին փոխադրել կալերը,- մոտեցավն ցորենի հունձը: Սի երեկո,- ես այդ երբեք չեմ մոռանա,- Ռոմանոս Մե(իքյանը եկավ ինձ մոտ: Փեսան (նրան ասացին`չշարժվես տեղիցդ) գալարվում էր նստած տեղում: Ներդրյալ ն միջանկյալ նախադասություններըմիմյանցից հիմնականում տարբերվումեն իմաստով,ուստի ն երբեմն դժվար է լինում զրանց սահմանազատել:

ՈՒՐԻՇԻ ԽՈՍՔ

Հաղորդակցմանընթացքում հաճախ հարկ է լինում մեջ բերել, մատնանշելայն անձանց խոսքը, ովքեր այդ պահիններկա չեն ն չեն մասնակցումայդ գործընթացին: Ի տարբերությունհեղինակայինխոսքի` այն կոչվում է ուրիշի խոսք կամ մեջբերվող խոսք: Ուրիշի խոսքը կարող է ներկայացվելերկու եղանակով` ուղղան կի անուղղակի:

Ուդղակի

է այն խոսքը, երբ մեկ

ուրիշի (երբեմն նան հենց իր՝ խոսողի)ասածըառանցփուիոխությունների, բառացիմեջ է բերվում: է Ուղղակի խոսքը հաճախ կապվում ասացական բայերի հետ, ինչպես` ասել, արտասանել,հայտնել, հարցնել, հաղորդել, պատասխանել ն այլն): Այսպես` Եմ այդ պահինվարպետընրան ասաց. -Դատարկխոսքեր են դրանք, ուրախ լինենք, քեֆ անենք, ամեն տարիողջ, առողջ: Դեհ, ուրեմն հայտնիրինձ այդ ավագներիտեղը,հրամայեց զորապետը՝ -Ես իրավունք չունեմ,- պատասխանեց վանահայրը: Ըստ հնչերանգի` ուրիշի ուղղակի խոսքը կարող է լինել պատմողական, հարցական, բացականչական ն հրամայական: Այդ իսկ պատճառով նրա կազմում գործ են ածվում կոչականներ, ձայնարկություններ, եղանակավորողբառեր նայլն, ինչպես` -Օ՛օ, բարով, Սիքայել,- դիմավորեցնա հյուրին,- այս ո՛ր աստծուց է որ մեզ հիշել ես: -Վեռացիր, հեռացիր, մենք օրհնում ենք քո ճանապարհր,--չ"չեցին ամեն կողմից միաբանները: Ուրիշի ուղղակիխոսքը ըստ կազմությանլինում է պարզ (երկկազմ կամ միակազմ)ն բարդ (համադասական կամ ստորադասական):

Անուղղակի խոսքը ուրիշի ուղղակի խոսքի վերաշարադրված, պատճողաբար ներկայացվող տարբերակնէ: Անուղղակի խոսքը սովորաբարներկայացվում է խնդիր երկրորդականնախադասություններով, որը գլխավորի հետ կապվում է ասացական ն մտածական բայերով:Օրիկակ`Կրամնասաց. «ես այդ մասին անպայմանկմտածեմ» ուղղակի խոսքը փոխակերպվումէ` (ոամն ասաց, որ ինքն այդ մասինանպայմանկմտածի:

Երբ ուրիշի ուղղակի խոսքը վերածվումէ անուղղակիի, պատմրողական, բացականչական ն հրամայական նախադասությունները գլխավորի հետ կապվում են ռր շաղկապով, իսկ հարցականնախադասությունները Թե շաղկապով, ինչպես` (Մայրն ասաց որդուն. «Որքան չար ես այսօր ուղղակի խոսքը փոխակերպվում է՝ Մայրն ասաց որդուն, որ նա այսօր շատ չար է Մայրն ասաց որդուն. «Գնա՛ հացի»: Մայրն ասաց որդուն, որ նա գնա հացի: Մայրն ասաց որդուն. «Որտե՞ղէ քույրդ». Մայրն ասաց որդուն, թե որտեղ է քույրը: Անուղղալի խոսքի շարադասությունը համեմատաբարկայուն է. այն հիմնականումվերջադասէ: Փոխակերպմանժամանակբայի բո-

եղանակները հիմնականումպահպանվում են` բացառությամբ հրամայականի,որը վերածվում է ըղձականի, ինչպես` Նավապետը հրամայեց. «Բարձրացնելխարիսխներըն առաջ շարժվել»: Նավաապյետը հրամայեց,որ բարձրացնենխարիսխներըն առաջ շարժվեն: լոր

ԿԵՏԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆ"

Գրավոր խոսքը բանավոր խոսքի գրավոր պատկերն է: Բանավոր խոսքի արտասանական,հնչերանգայինդրսնեորումները ներկայացվում են համապատասխանկետադրական նշաններով, որոնք բաժանվում են երեք խմբի` տրոհության, բացահայտության ն առոգանության նշաններ:

ՏՐՈՀՈՒԹՅԱՆ

ՆՇԱՆՆԵՐ

Տրոհության նշաններնեն` վերջակետը,միջակետը, ստորակետը, բութը, փակագծերը,որոնք ցույց են տալիս խոսքի, նախադասության մեջքերականականարժեք ունեցող տրոհումները,դադարները: 1.Վերջակետըդրվում է. Ա. Ինքնուրույննախադասության վերջում` արտահայտելովհամեմեծ մատաբար դադար նախադասությունների միջն. Բացվում է օրը: Գյուղնարթնացելէր արնիցառաջ: Նորթխածհացիբուրմունք ( գալիս: Բ. Տողասկզբում գործածվող վերնագրից, ծանոթություն, վարժություն, խնդիր, առաջադրանքն նման բառերից կամ նրանց թվահամարիցհետո: Կատակերգություն: Կատակերգությունըգրականության բուն երգիծականժանրերից ամենախոշորն է: Առաջադրանք: Վերհիշել բայի ն նրաանդեմ ու դիմավորձներիսահմանները: Գ. Մատենագիտական ցանկում, տողատակումմատենագիտական ամեն մի ինքնուրույն հղումից հետո: Գրականություն Աբեղյան Մ., Աշխարհաբարիքերականություն, Վաղարշապատ, 7906: ԱբեղյանՄ., Հայոց լեզվի տեսություն, Երնան, 1965: 2. Միջակետըդրվում է. Ա. Բարդ համադասական նախադասությանայնպիսի համադաս նախադասությունների միջն, որոնք կապվածեն առանց շաղկապի,ունեն զգալի ինքնուրույնությունն արտասանվումեն զգալի դադարով.

Ներկայացվում Է ըստ դասագրքի:

Ս.

Աբրահամյանի«Հայոց լեզվի շարահյուսություն»

Դադարեց անծձրնը. լուսինը վար նայեց սպիտակլեռների կաձորից. անտառապահիաղջիկըբորբոքեց կրակը: Բ. Առանց շաղկապի կամ շաղկապականբառերի կապակցված այն նախադասություններիմիջն, որոնցից մեկը մյուսի բացատրությունը, մեկնաբանություննէ. յզոր է Ակսելի մեջ բնապաշտականզգացողությունը. նա ապրում ե զգում է հողը, տարերքը, եղբայրական մի բարությամբ համակված է դեպիբույսերը, թռչունները, կենդանիները: գ) Մեջբերվողուղղակի խոսք ունեցող նախադաս հեղինակային խոսքից առաջ. Ավ. Իսահակյանըգրել է. «երանի՛ ովքեր սովորում են ն նրանց, սովորեցնում»: դ) Առավելապես վերնագրերում այն բառերի, բառակապակցությունների միջն, որոնցից մեկն արտահայտում է մյուսի վերաբերյալ կամ նրա կապակցությամբ մասնավորում(հաճախ որպես ենթավերնագիր), ընդհանրացում,լրացուցիչ միտք. «Հայոց լեզու. շարահյուսություն» Երեան. բացվեց հայերենագիտականմիջազգային երրորդ գիտաժողովը: Ե. Թվարկում նշող թվականներից,տառերից հետո. Նիստի օրակարգիհարցերնեն` ա. Երիտասարդների հետ տարվող աշխատանքը. բ. Մարզականմիջոցառումներին նախապատրաստվելու մասին: Ձ. Այն թվարկվողմիավորների միջն, որոնք արտահայտվածեն ծավալուն բառակապակցություններովկամ ունեն ստորակետով. շաղկապովնշված ներքին տրոհումներ,ինչպես` Մենք տարբերում ենք ստորադասական շաղկապներիերկուխումբ՝ 1) Նշանակայինուղղվածությանշաղկապներ. ա) մեննական, Բ) բացահայտության. 2) օբյեկտայինուղղվածությանշաղկապներ ա) համեմատության Բ) կախման է) Անվանում, կոչ. հարցադրումարտահայտողբառերից, բառերի կապակցություններից, ինչպես ն նախադասություններիցհետո, որոնց հաջորդում է դրանց հետ ուղղակիորեն կապված, դրանց անմիջականորենվերաբերողկարծիք, գնահատություն. պույտ

ա) Սիասնություն.ահա այն նշանաբանը,որով մենք պետք է դե-

կավարվենք: Բ) Թումանյան, Իսահակյան, Տերյան, Վարուժան,Մ Մեծարենց. սրանք են իմ սիրած դասականբանաստեղծները: գ) Սիշտ նայել առաջ. սա բոլորիս պարտականություննէ դ) Ռ՛րն է ելքը. սա է մեր մտահոգությունը: Ը. Կանոններից, սահմանումներիցհետո, երբ դրանց անմիջապես հաջորդում է օրինակը` առանց օրինակ, ինչպես, այսպես ն նման բառերի, ինչպես ն ընդհանրականմտքից հետո, որին հաջորդում է թվարկում, հատկապեսեթե գործածվածեն հետնյալ, ներքոհիշյալ ն նման բառեր. ա) Տեղի պարագանկարող է արտահայտվելտրական, բացառական, գործիական,ներգոյականհոլովներով, Գրքերը դասավորվածեն գրասեղանին:Նրանք վերադարձան Արցախից: Ավտոմեքենաներըսլանում են մայրուղով Դրսում օդը սառն է-

բ) Պետք է տարբերել հետնյալ դեպքերը. ա) Երեխան արարքը թույլ է տվել անգիտակցաբար: Բ) Նա տվյալ քայլը կատարել է նպատակադրված: Թ. Բառերիկրճատգրված մասից հետո. Պրոֆ. Ս. Աբեղյանըմեծ գրանագետու մեծ լեզվաբան էր: Յ. Ստորակետըդրվում է` ս. Գերադասն ստորադաս նախադասությունների միջն. Աշակերտներնակնածանքի զգացումով մտան այն տունը, որտեղ ապրել ու ստեղծագործելէ մեծ բանաստեղծը: Ծանոթություն: Եթե ստորադասականշաղկապը զեղչված է, գերադաս ն ստորադաս նախադասություններիտրոհումը սովորաբար կատարվումէ բութով. Թվաց՝ երկինքըշողեր է շաղում: Չգիտենք` երբ է տնկված, ում ձեռքով (Ավ. Իս.): Տեսան` տանը չի կարողանումծառայի,խանութ տարան Գիքոոին (1 Թ.: Բ. Վամադաս նախադասություններիմիջն, երբ սրանք կապակցված են առանց շաղկապիկամ րալ, բայց, սակայն, մինչդեռ, այլ ն նման

շաղկապներով.

ա) Անրջայինկիսալույսովկամաց-կամացիջնում է մթնշաղը, նախիրըտուն է դառնումհանդից,վառվումեն տներիճրագները(Ավ. Իս.)379

Ի) Նա մարդկանցչի դատապարտում,այլ սիրում է նրանցգ) Աշակերտներըերեկ պիտիգնային էքսկուրսիա, սակայն վատ

եղանակիպատծառովէքսկուրսիանհետաձգվեց: Գ. Եվ, ու, կամ շաղկապներովկապակցվածհամադաս նախադասություններիմիջն, որոնք չունեն ընդհանուրենթակա. ա) Տներում վառվում են ճրագները, ն գյուղի վրա բացվում պարզ. աստղազարդ երկինք (Ս. Խ.): Բ) Նրանք վաղուց սպասում էին լույսը բացվելուն, ն լուսացավ: Դ. Նախադասությանհամադաս անդամներիմիջն, երբ սրանք կապակցվածչեն ձ, ու (ամ շաղկապներով. ւս) Երկրումստեղծվեց միխառնակ,անորոշ,անտձելի վիճակ(Ղ Դ) Բ) Ռշտունյաց նախարարըեկել էր որսի`բարակներով, ծառանեու րով զինվորներով(Դ. Դ.)Ե. Միջանկյալ բառերի, բառակապակցությունների, նախադասություններին նախադասությանհիմնականմասիմիջն. ա) Իհարկե, նրա նման ես չեմ կարող պատմել (1 Թ): Բ) Եվ, սոսկալի բան, կայծակի նման կիզիչ ու արագ մի ցնցում անցավ մարմնով(Վրթ. Փ.): գ) Նույն մտահոգությանմեջ (. ինչպեսերնում է, նան հայրս (Ա Գ): Զ. Կոչականին նախադասության հիմնականմասի միջն. -Չայրիկ, ինչո՞ւ ետ չդարձան էն քաջերը սիրատենչ. Մի՛թե,հայրիկ, ինձ մոռացան, էլ չեն բերի հուրն անշեքջ(1 Թումանյան) Սեպտեմբերիմեկը, սիրելի կդառնա ձեր կյանքիաերեխաներ, մենահիշարժանօրերից մեկը: է. Կրկնադիր ե...ն, թե...թե, կամ...կամ, ոչ...ոչ շաղկապներով կապակցվածբառերի, նախադասությունների միջն. ա) Նակարգապահ թե՛տանը,թեդպրոցումթե՛դրսում. | ամենուրեք՝ են Բ) Նրանք որոշել ամռանըհանգստանալկամ Սնանում, կամ Դիլիջանում, կամ Լոռիում: Գ) Նրանք ն՛ տեսնում էին ամեն ինչ, ն՛ ոչինչ չէին հասկանում: Ը. Միջադաստրոհվածդերբայական դարձվածիցառաջ ն հետո. Նրանք, ավարտելով իրենց աշխատանքը, սկսեցին Օգնել ըն-

մ

մերջապ

կերներին: :80

Ըստ, նայած, համապատասխան,համաձայն, հակառակ, հանդերձն նման կապերովձնավորված տրոհված հիմունքի ու զիջման պարագաներիցառաջ ն հետո. այ) ճամբարում հանգստացողները պետի հատուկ` կարգադրության համաձայն, պիտի մասնակցենմոտակա անտառըփտած ու չորացած ճյուղերից մաքրելու աշխատանքներին: Բ) Լեռնագնացները, չնայած դժվարինտեղանքինու անբարենպաստ հաջողությամբ ավարտեցին նախատեսված արշավը: եղանակին, Ժ. Բացահայտչիցհետո. Վաղը մենք` կանայքս, կմեկնենք գավառները ն նոր զոհաբերություններ կհավաքենք(Ս. Խ.)Ձմեռայինարձակուրդները`հունվարի 1-10-ը, մենք կանցկացնենք Ծաղկաձորում: Ծանոթություն: Բացահայտչիցհետո ստորակետչի դրվում` 4) Երբ բացահայտիչըդրված է սեռականհոլովով, ն նրան չի հաջորդում սեռականովդրված բառ. Մեծատաղանդդերասանի` Վահրամ Փափազյանի արվեստը միշտ հիացմունքէ պատճառելբոլորիս: Եթե սեռականովարտահայտվածբացահայտիչինհաջորդումէ նույն հոլովով դրված այլ բառ, որը կարող է շփոթվել բացահայտիչի հետ, ապա այդ թյուրիմացությունըկանխելու համար բացահայտչից հետո դրվում է ստորակետ. Աշոտի` ընկերոջս, որդու կազմակերպվածությունը հիացրել է բոլորինԱյստեղ բացահայտիչնէ ըններոջս բառը, իսկ առանցստորակետի՝ բացահայտիչըկլինի որդու -ն: 2) Երբ բացահայտիչիհետ գործածվածէ հետադաս կապ. Այս ամենը բոլորիս` ձեզ ն մեզ համար կատարվածիմիայն մի Թ.

մասն է-

իր մոր՝ որպեսառաջինխորհրդատուիհետ էլ խորհրդակցեց: 3) Երբ տրամաբանականշեշտը բացահայտիչիվրա ընկնելու պատճառովստորոգյալի հանգույցը կամ օժանդակ բայը դրվում է Նա

բացահայտիչիցհետո. հայ երաժշտությունը մեծ կոմպոզիտորին`ԿոԺամանակակից միտճւսինէ պարտականիր զարգացմանմի շարք կողմերուլ-Ամռանը` ամենաարնոտօրերին( նա սիրումնստել պարտեզում: 4) Երբ բացահատիչինհաջորդումէ հավելականձ/շաղկապը:

Մեր դասարանիավագը՝Լիլիթն էլ այդ կարծիքինէ: Մեկնականբառիցառաջ. Արշավախումբնուղնորվեցդեպի վեցերորդաշխարհամաս,այն

ԺԱ.

չ՝ Անտարկտիդա:

նկարագրության

Մատենագիտականաղբյուրի մեջ ներկայացվող տվյալների միջն. Ալ. Շիրվանզադե,երկերիլիակատար ժողովածու, հ. 8. երեան, ԺԲ.

1951, էք 421:

Բութը դրվում է՝ Ա. Բացահայտյալիվրա՝ բացահայտիչիցանջատելուհամար. ա) Մենք` երիտասարդներս, լավ գիտենք մեր պարտականութու յուններն իրավունքները: Բ) Անքունէր միայն բերդիթագուհին` Փառանձեմը (Ր): գ) ակոբին` որսլեսմասնագետի,բոլորը հարգում են: դ) Հանդիսյումըտեղի կունենա մարտի 1-ին՝ կիրակի օրըԲ. Նախադաս ն հետադաստրոհվածդերբայականդարձվածնեն րի նախադասությանհիմնականմասի միջն. ա) Հաջողությամբ ավարտելովօրվա աշխատանքը`նրանք գոհ վերադարձանտուն: Բ) Մեր դպրոցնամեն ինչ անում է` հաղթելու առաջիկամրցումներում: Ծանոթություն: Միջադաս տրոհված դերբայական դարձվածը նախադասությանմյուս անդամներիցբաժանվումէ ստորակետով. Նրանք, հաջողությամբ ավարտելով օրվա աշխատանքը, գոհ վերադարձանտուն: Գ. Ըստ, նայած, համապատասխան,համաձայն, հակառակ, հանդերձ, չհաշված ն նման կապերով ձնավորվածնախադասու հետադաս տրոհված հիմունքի ու զիջման պարագաներին նախադասության մյուս անդամներիմիջն. ա) Ըստ դպրոցի տնօրենիկարգադրության`մեր ամառային արձակուրդի մի մասը պետք է հատկացնենքդաշտայինաշխատանքներին: Բ) Հակառակիր հայացքներին՝ Սմբատըհամաձայնություն էր տվել: Նա է դ) գալիս աշխատանքի`չնայած վատառողջությանը: Սմբատըհամաձայնությունէր տվել` հակառակիր հայացքներին: Ծանոթություն:Նշվածպարագաներըմիջադասգործածության դեպքում նախադասության մյուս անդամներից բաժանվումեն ստորակետուլ 4.

ա) Նա, չնայած վատառողջությանը,գալիս է աշխատանքիէ տվել: թ) Սմբատը,հակառակիր հայացքներին,համաձայնություն Դ. Անորոշ առումով թվարկվածհետադասբազմակիենթականե-

րից առաջ. ա) Հայաստանի Հանրապետության մեծ քաղաքներն են` Երեան, Գյումրի, Վանաձոր: Ք) Նրա դավանածսկզբունքներնեն` ազատություն, արդարութ-

յուն,

մարդասիրություն:

Թվարկմանընախորդող բառի վրա, եթե թվարկվող բազմակի են. անդամներըհամարակալված 3լսյ դպրությանընկերությանհակրագումարը` Ս որոշում է ընկերությանգործունեությանհիմնականուղղութԵ.

յունները.

'

ընկերությանկանոնադրությունը,անհրաժեշտ ն լրացումներմտցնումնրւս մեջ. փոփոխություններ 3) ընտրում է ընկերությանկենտրոնականվարչություն ն կենտրոնական վերստուգիչ հանձնաժողով: Ծանոթություն: Այս նույն պարագայում թվարկմանընախորդող բառից հետո կարող է դրվել միջակետ,հատկապեսեթե գործածված են հետնյալ, ներքոհիշյալ ն նման բառեր: Անձնանուններիցանկը կազմելիս հիմք են ընդունվել հետեյալ ընդհանուր սկզբունքները. Լ Ժամանակակիցհայերենիանձնանունները ռուսերեն արտաեն հայտվում տառադարձության ոչ թե գրադարձությամբ, այլ սկզբունքով: 2. Հայերենի այն հնչույթները, որոնք չունեն ռուսական հասաչշժեքներ, տառադարձվում են նրանց ըստ հնարավորին առավել մոտ հնչույթներ արտահայտողտառերով: 3. Հայերեն անձնանուններըռուսերեն տառադարձելիսնկատի են առնում ռուսերենիգրությանն ուղղագրությանկանոններովպայմանավորվածսահմանափակումները: (Տերմինաբանական կոմիտեիորոշումից) Զ. Նախադասության մեջ իրարհետ չկապվող,բայց իրարհաջորդող շփոթումըկանխելուհամար. բառերիցառաջինիվրա` իմաստային ու Դանդաղ աննկատելի`այգեստանըվերածվում էր գյուղի: Պատահականչէ որ նրա` Օշական գյուղում գտնվող համեստ շիրիմն այսօր էլ հայ ժողովրդիսրբություն սրբոցնէ: (Գ. էմին) 2) հաստատում

է

Թվարկում արտահայտողնախ, ապա, առաջին,երկրորդ, երրորդ, չորրորդ ն նման այլ բառերիվրա. Մեր դասարանիհաջողություններիմեք դեր են կատարում տարբեր պաւտծառներ,նախ` մենք լավ ենք գիտակցում ն կատարում մեր պարտականությունները,ապա` մենք սովորություն ունենք իրար օգնել նան մեր դիտողություններով,հենց որ դրա կարիքըլինում է: Ը. Մեկնական այսպես, այսպիսով, այն է այսինքն, որոնք են, օրինակն նման բառերիվրա: ա) Գործարանում շատ բան է արվումվերակառուցման ուղղությամբ: Օրինակ` ճիշտ է կազմակերպվումարտադրությունը, հատուկ հսկողություն է սահմանված արտադրականցուցանիշներիվրա: 1 մեր սիրտը, այսինքն` մեր զգացմունքների մեծ ու բ) Առեղծվաժծ խորունկ աշխարհը (Ավ. Իս.): Ծանոթություն 1: Մեկնականբառից առաջ նույն նախադասության մեջ սովորաբարդրվում է ստորակետ. Արշավախումբնուղնորվեց դեպի վեցերորդ աշխարհամաս,այն է՝ ԱնտարկտիդաԾանոթություն 2: Այսպիսով, ուրեմն, օրինակն նման մեկնական բառերըմիջադասգործածության դեպքումընկալվում են որպեսմիջանկյալ բառեր ն առնվում են ստորակետերիմեջ. ա) Բոլոր ելույթ ունեցողները, այսպիսով, հանգեցին նույն եզրակացությանը: բ) Մեր դասարանը,օրինակ, այս տարի լավ նախաձեռնությունէ ներ հանդես բերումԹ. Նախադասության զեղչվածանդամի կամզեղչվածբառիփոխարեն. ա) Մենք աշխատում էինք դպրոցամերծ հողամասում, նրանք՝ արհեստանոցում: բ) Անահիտնուսանողուհիէ. իսկ Լիլիթը՝ աշակերտուհի: գ) Կարծումեմ` ամեն ինչ կվերջանա Ժ. Շատ հակիրճ, առավելապես միկ բառովարտահայտված է առանց չամեջբերվող ուղղակի խոսքից առաջ, երբ այն դրվում է.

բարեհաջող:

կերտների:

Արամն խնդրանքը:

ասում

էր`

մնա,բայց

ես

չկարողացա

ճրա կատարել

արգործածվող տեղեկատու տահալյտություններում՝ տեղեկույթպահանջող բառի կամ կապակ ցության վրա.

ժԱ.

Կապակցվածխոսքից

դուրս

ա) Տնօրեն` Ս. Հովնանյան Բ) Խմբագիր` Դ. Գնորգյան գ) Հանձնաժողովինախագահ`Մ. Գասպարյան դ) Գործ՝ Մ. Սարյանի ե) Նկարում՝ Երեանիմարզահամերգայինհամալիրը զ) Սկիզբը՝ ժամը 20-ին է) մուտքը`բակի կողմից 5. Փակագծերիմեջ են առնվում տեղեկատու,մեկնականիմաստ արտահայտողներդրյալ բառերը, բառերի կապակցությունները,նա-

խադասությունները. ա) ԱվետիքԻսահակյանը ծնվել է 1875թ. հոկտեմբերի30-ին Ալեքսանդրապոլում (այժմ` Գյումրի): Բ) Րաֆֆին (Հակոբ Մելիք-7ակոբյան)հայ պատմավիպասանությունըբարձրացրեցնոր աստիճանի: գ) Եվ անկարող եմ նան քրքջալ (քրքիցի համար ուժ է հարկավոր) (Պ. Ս.): դ) Կախմանկետերը(...) պետքէ տարբերելբազմակետից(....)ԲԱՑԱՀԱՅՏՈՒԹՅԱՆ

ՆՇԱՆՆԵՐ

Բացահայտությաննշաններն են` չակերտները («»), միության գծիկը (-), անջատմանգիծը (-), կախմանկետերը (...), բազմակետը (....), ենթամնան(-), ապաթարցը (), որոնք նպաստում են նախադասությունների մտքի, բառերի իմաստների,բաղադրիչներիհարաբերության ճիշտ ընկալմանը: 1. Չակերտներիմեջ են առնվում` Ա. Մեջբերվողուղղակի խոսքը. ա) Իսահակյանն ասել է«մարտիրոս Սարյանի արվեստը բովանդակաշխարհիննէ, սիրելի բոլորին»: Բ) Դուրյանը մեզ իր օրինակովմտերմացրեցայդ «մելամաղձոտ Լլճակ»-ին,ինչպես նան սովորեցրեց«գրավիլ.լռել ու խոկալ» (Պ. Ա): Բ. Գեղարվեստական երկերի, գիտական աշխատությունների, հոդվածներիվերնագրերը, արվեստի ստեղծագործությունների,թերթերի, հանդեսներիանուններըխոսքում մեջբերվելիս. Նա մեծ ոգնորությամբ արտասանեցԵ. Չարենցի «Ես իմ անուշ Հայաստանի»չքնաղ բանաստեղծությունը:«Հայաստանի Հանրապետություն» օրաթերթ, «Ղայրենիքիձայն» շաբաթաթերթ,«Ղայոց 25"

-

-

լեզուդ դասագիրք, Երվանդ Քոչարի «Սասունցի Դավիթ» արձանը, ԳրիգորԽանջյանի «Հայոց այբուբեն» ստեւլծագործությունը: Գ.

Ընկերություններին, հիմնարկներին, ձեռնարկություններին

տրվող պայմանականանունները,սարքերի,մեքենաներիմակնիշները. «Լույս» հրատարակչություն, «Նախրի»կինոթատրոն,«Մասիս» գործարան, «երնան» հյուրանոց, «Վոլգա» ավտոմեքենա, «Արագած» սառնարան, «Սոյուզ-6» տիեզերանավ: Դ. Վեգնական,ժխտականիմաստով գործածված բառերը, ար-

տահայտությունները. ա) Բանտարկյալներիսմի կարծ պահ հանում էին բանտի բարձր պարիսպներովպատածբակը «զբոսանքի» (Ավ. Իս): Բ) Նա շատ «համեստ» է, ամբողջ օրն իր գովքն է անում: գ) Այդ «անմեղ գառից» հարկավոր էմի քիչ զգույշ լինել: Ե. Բառը, լեզվական միավորը, որը հիշատակվում է խոսքում, ն նրա մասին որնէ բան է ասվում. ա) «Հայրեն»բառը ծագումէ «հայ» ն ոչ թե «հայր» արմատից(Պ. Ա): Ք) «Վարկաբեկել» բառը կազմված է «վարկ» ն «բեկել» բադադրիչներիցեն: 5 նախադասություններն գ) «Լուսացավթ, «Անձրնում անենթակա Ծանոթություն:Նույն պարագայումվկայվող բառի, միավորիառանձնացումըկարող է կատարվել նան ընդգծումով, բուն շարվածքից տարբեր տառատեսակով,մասնավորապեսշղատառով. ա) 7այրեն բառը ծագում է հայ ն ոչ թե հւայրարմատից: բ) Վարկաբեկելբառը կազմվածէ վարկն բելել բաղադիչներից: գ) ճուսացավ, Անձրնումէ նախադասություններնանենթակաեն: 2. Միությանգծիկով գրվում են՝ Ա. Նույն բառի կրկնությամբ (անհնչյունափոխ կամ հնչյունակաարագ-արագ, փոխված) կազմված բարդ բառերը, զույգ-զույգ, մաց-կամաց, մեկ-մեկ, ուշ-ուշ, մանր-մունը,ոլոր-մոլոր, պարապ-սարապչնայլն: Ծանոթություն1: Այնկրկնավորբարդ բառերը,որոնց բաղադրիչներից մեկը քարացածքերականականձն է, գրվում են առանց գծիկի՝ միասին.տնետուն, գյուղեգյուղ,բերնեբերան,տարեցտարի ն այլն: 2: Ծանոթություն Կրկնությամբկազմված այն կապակցությունները, որոնց թեքված բաղադրիչի հոլովականիմաստըգիտակցումէ, գրվում են առանց գծիկի՝ անջատ.քաղաքից քաղաք, գյուղից գյուղ, երկրիցերկիր, ձեռք ձեռքի ն այլն: `

Միննույն խոսքի մասին պատկանող բառերի այն միացությունները,որոնք, առարկան,անձը, իրը, երնույթը բնութագրելովկամ ներկայացնելովտարբեր կողմերից, արտահայտումեն մեկ հասկացություն կամ հանդեսեն գալիս որպեսմեկ անուն. ա) Ինժեներ-մեխանիկ, տուն-թանգարան, վագոն-ռեստորան, Բ.

հյուսիս-արնելք, հարավ-արնմուտք, կիլովատ-ժամ, լիտր-վայրկյան, ճեքենա-օր, Բ) ասել-խոսել, ուտել-խմել, գնալ-գալ, լինել-չլինել, գ) Սալտիկով-Շչեդրին, Դուրյան-Արմենյան, էլզաս-Լոթարինգիա, գ) աշակերտ-աշակերտուհի,ուսանող-ուսանողուհի,ուսուցիչուսուցչուհի, բանվոր-բանվորուհի, ե) ազգային-ազատագրական, հասարակական-քաղաքական: Գ. Բառերի այնպիսի միացությունները(առաջին բառի վերջածանցի կրճատումով), որոնք արտահայտում են տարբեր կողմերի (լեզուների, ժողովուրդների, պետությունների)հարաբերություններ` ա) հայ-ռուսերեն, ֆրանս-գերմաներեն,ռուս-լատիներեն, Ք) գերմանա-իտալական,եգիապյտա-միրիական ն այլն: 1: /(եզմագրական, Ծանոթություն ֆիզիկամաթեմատիկական, դրամաիխրային, նյութատեխնիկական, պատմաաշխարհագրական, ռազմածովային,բառաքերականական, ուսումնադաստիարակչական, աղեստամոքսային ն նման կազմությամբբառերի բաղադրիչները, որոնցից առաջինի վերջածանցը լրիվ կամ մասամբ ընկել է. գրվում են առանց գծիկի` միասին: Ծանոթություն 2: Այն կապակցությունները,որոնց բաղադիրչն արտահայտվածէ որոշիչի դեր կատարողածականովկամ գոյականով, գրվում են առանց գծիկի` անջատ, ինչպես` «) այ Սարմիր,բաց դեղին, բաց կապույտ, մուգ կարմիր, բ) Նոր Զելանդիա, Նոր Նա/խիջեան,Սեծ Պարնի, ՎերինԹալին, Չեռավոր Արնելք, Փոքր ԱսիաԲ կետում նշված տեղանուններիցկազմվածածականներըն գոյականները գրվում են միասին, օրինակ` ճռրզելանդական,հեռավորարնելյան, փոքրասիական,մեծպարնեցի,վերինջալինցի ն այլն: Ծանոթություն 3. Անձիանվան ն նրա գործունեություննայս կամ այն առումով բացահայտողգոյականիկապակցությունըգրվում է առանց գծիկի` անջատ,օրինակ` /օումանյանքննադատը,Շիրվանզադե, դրամատուրգը,Րաֆֆի վիպասանը: Դ. Որնէ անունից (կամ ազգանունից) ն տեր, մեյիք, միրզա ու նման բաղադրիչներիցկազմվածանծնանունները(կամ ազգանուն.

ները), երբ նշված բաղադրիչներնարտասանվումեն առանձին,օրիՍիրզա-Ավագյան նակ` Տեր-Գաբրիելյան, Մելիք-ՍՄուսյան, ն այլն: Ծանոթություն 1. Նշված բաղադրիչներնանձնական(կամ ազգանվան) մյուս բաղադրիչներիհետ միասին արտասանվելու դեպքում գրվում են առանց գծիկի` միասին,օրինակ` Մեյիքսեթյան,Բեկնազարյան,Սիրզախանյան,Միրզաբեկյաննայլն: Ե. Ինչ դերանունովբաղադրվածանորոշ իմաստ արտահայտող բառերը`//նչ-որ, փոքր-ինչ, դույզն-ինչ: Զ. Ավանդաբարգծիկով գրվող հատուկ անունները` Եար-Դու, Գւմառ-Քաթիպա, Սայաթ-Նովա,Խնկո-Ապերն այլն: Ծանոթություն 1: Առանց գծիկի` անջատ են գրվում երկու կամ ավելի առանձին բաղադրիչներիցկազմված հետնյալ օտարազգի հատուկ անունները. ա) արնմտյան2, դը, վան, ֆոն, սենտ ն նման այլ բաղադրիչներ ունեցող անձնանունները.օրինակ`(եռնարդո դա Վինչի, Լյուդվիգ վան Բեթհովեն, Անտուան դը սենտ էքզյուպերի, Վիլհելմ ֆոն յումքոլդտ, բ) արնելյան այ, (լ, էդ, էն ն նման այլ բաղադրիչներունեցող անունները.օրինակ` յարուն այ Ռաշիդ, Նահր ե Բարիդ, «Ալ Ահրամ» թերթ, Գ) Որոշչի ու որոշյալի կապակցությամբարտահայտված օտարազգի բաղադրյալ տեղանունները.օրինակ` Եյու Յորք, Նյու Ջերսի, Ալմա Աթա, Նիժնի Տագիլ ն այլն: Ծանոթություն 2.: Փոս, էքս, օբեր բաղադրիչներովկազմված բառերըգրվում են առանց գծիկի՝ միասին.օրինակ` փո/սգնդապետ, փոխնախագահ,փոխծովակալ,փոխարքա,էքսչեմաիոն,Օբերլեյտեսանտ ն այլն: է. Թվականների այն կապակցությունները,որոնք արտահայտում են մոտավորության իմաստ` տասը-տասնհինգ(10-15) մարդ, չորս-հինգ (4-5) օր, քսան-քսանհինգ(20-25) տարի, ինը-տասը (9-10) տարեկանն այլն: Ծանոթություն: Թվականներիայն կապակցությունը,որի առաջին բաղադրիչնունի բացառականիիմաստ, գրվում է` ա) անջատման գծով, եթե արտահայտվածէ թվանշաններով,որոնցիցառաջինը բացառականիիմաստ է արտահայտում`դրվածլինելով ուղիղ ձնով, օրինակ` Հք 70-75, /-/Մ՛ դասարաններ,/-Մ//| հատորներ, Ն-20 դարեր, բ) առանձին,եթե արտահայտվածեն բառերով, օրինակ` առաջինից չորրորդ դասարաններ,տասից տասնհինգէջերը, հինգից տասնմեկերորդ դարեր, առաջինիցութերորդհատորներ:

բառերը,որոնցհիմքերըգրվածեն թվանշաննեեն կամփոխանուններ` րով,տառային, վանկատառային հապավումներ ա) 3-ից, 5-ից, 2-ի, 2Դ՛ից, 15-ամյակ,2-րդ, 8-ական: Բ) ԱՄՆ-ն, ՄԱԿ-ում, ԱՊ-ից, ՀԴ-ի. գ) Հինգ-ը թվական է, գարուն-ըերկվանկբառ (, երգ-ը գրվում է գ-ով, բայց կարդացվում( ք-ովԾանոթություն: Ինքնուրույն բառի վերածվածհապավումներով կազմություններըգրվում են առանց գծիկի` միասին. Բուհրի,բուհական, բուհեր, զագսի, զագսովն այլն: Թ. Տառերով արտահայտվածպայմանանիշերի,այլն բառերի ն նրանց հետ գործածվող թվանշաններիկապակցությունները,օրինակ` 6-93 բենզին, ՏՈՒ-104 ինքնաթիռն այլն: 3Յ. Անջատմանգիծը դրվում է` Ա. Երկխոսությանամեն մի մասի սկզբում, որն սկսվում է նոր տողից. մեջբերվող ուղղակի խոսքի ն հեղինակայինխոսքի միջն նույն նախադասությանմեջ դրվում է ստորակետու գիծ: -Ինչո՞ւ լուռ ես,-- հարցրեցնա: -Հայր Ջիովաննի, սիրո՞ւմես դու Գարիբալդիին-Օ՛, ինչե՛ր ես ասում, բարեկամ,- զարմացածհնչեց նրա ձայնը,-- մարդէլ չսիրի՞ Գարիբալդիին: (Ավ. Իսահակյան) Ծանոթություն 1: Եթե հեղինակայինխոսքից հետո շարունակվում է մեջբերվողխոսքն իկքնուրույննախադասությամբ,այս վերջինից առաջ դրվում է անջատման գիծ, որին նախորդումէ ավարտված նախադասության վերջակետը: -Սմիրեցեքգիրքը ն շատ կարդացեք,-տվեցուսուցիչը: խորհուրդ է -Մարդ, իհարկե, սովորում ամբողջ կյանքում, բայց դպրոցում ձեռք բերածըբացառիկու որոշիչ դեր ունի մարդու համար: Բ. Խոսողի անվան ն նրա խոսքի միջն (դրամատիկական ստեղծագործություններում,իրկխոսություններում). ԲԱԳՐԱՏ Երեկդու այդպեսչէիր խոսում: ԱՆԴՐԵԱՍ Երեկըերեկէր, այսօրը՝ այսօր: (Շիրվանզադե) Գ. Բառերի բացատրություններումբ̀ացատրվող բառի ն բացատրության միջն. հոտնկայս ոտքի կանգնած գույն, երանգ թույր Ը. Այն բառաձներն ու

-

-

--

`

--

Քղդանցք հագուստի ներքնիմասը, փեշ Դ. Բառերի (թվերի) միջն, որոնցից առաջինը ցույց է տալիս սնիգբ. սկզբնակետ(ունենալով բացառականի իմաստ), հաջորդը՝ վերջ, վերջակետ: Երնան-Կիրովականերթուղի Ծրագրեր /12-( դասարաններիհամար դանրախանութըբաց է ժամը 10-12-ը Ե. Թվարկումով ներկայացվողայնպիսի բառերի, բառակապակցությունների միջն, որոնցիցհաջորդը նախորդիվերաբերյալ տալիս է որնէ տեղեկություն` արտահայտելովտարբեր հարաբերություններ (գործող անձ ն բնութագիր, դեր ն դերասան, հեղինակ ն ստեղծագործություն ն այլն): ա) Ջասպեր Մեք-Գրեգոր լեռներով հափշտակվածմարդ Պարոն Կոսակ նպարավածառ Բ) Ջասպեր Մեք-Գրեգոր--Հրաչյա Ներսիսյան Պարոն Կոսակ ՄհերՄկրտչյան գ)Անգիր սովորել յոմհաննես Թումանյան «Դինօրհնություն» ԿվեւտիքԻսահակյան «Արագածին» 4. Կախման կետերը (երեք կետ) գործածվումեն այնպիսի նախադասությանմեջ, որը լրիվ չի արտահայտումխոսողի ասելիքը, ն նա ուզում է հատկապեսնշել չդրսնորված իույզ, զգացմունք: Կախման կետեր կարող են դրվել վերջում, մեջտեղում՝ նախադասության սկզբում` պայմանավորված նրանով,թե չարտահայտվածհույզը նախադասությանհատկապեսո՛ր մասի հետ է կապվում. ա) -Դուք նա՞ -Այո, նա եմ... Զարմանում եմ, որ չճանաչեցիք: -Ախր, շատ եք փոխվել...միայնաչքերը... այո, նույնն են(0. Բակունց) 5. Բազմակետը(երեք կետիցավելի) գործածվումէ մեջբերումներում ն դրվում Է մեջբերմանկրճատվածմասիտեղում. ....Վարդավառիտոներինիմ բարեկամներից մեկը հրավիրել էր ինձ գնալ իր հետ միասին Դիզափայտ,որ բավականիննշանավորն հայտնի ուխտավայրէր....Երկարատն անշարժությունից հետո տեսնել կրկին անգամ Ղարաբաղիգեղեցիկ տեսարանները,հարուստ ու վայրենի բնությունը, մտնել գյուղական պարզ նահապետական կյանքի մեջ, այս ամենն այնքան հրապուրում էր ինձ, որ ես շտապեցի միքանի օր առաջ....դուրս գնալ Շուջիից:(Լեռ) --

--

--

--

--

--

եք...

Այս մեջքերման մեջ կրճատվածեն երեք մանրամասներ,որոնց տեղում Ոշանակվածէ բազմակետ: 6. Ենթամնանդրվում է տողադարձիդեպքում. սովոառրել վորել

Ւ Ապաթարցը գործածվում է արնճտահայ գրական լեզվում. դրվում է բառի զեղչված ձայնավորիփոխարեն,հատկապես (ը, մը մասնիկներիր-ի սղման դեպքում. Դայուհիմէր վեր ելնողն, Բարձրահասակն գեղադեմ. Անցավմոտես նե սիգաճեմ, Նստավ անկյուն մ" ինձ դեմ առ դեմ: (7. Դուրյան) կ'անցնինհովերնողբագին Դհակներունվրայեն ն վրայեն փլաւտակին.... (Դ. Վարուժան)

ԱՌՈԳԱՆՈՒԹՅԱՆ ՆՇԱՆՆԵՐ

Առոգանությաննշաններնեն` շեշտը(), հարցականը(՞), բացականչականը(՛): Նրանցովնշվում են հնչման ելնէջները`համապատասխան վերաբերմունք,հաղորդակցային երանգարտահայտելուհամար: 1. Շեշտը դրվում է՝ Ա. Հրամայական նախադասության մեջ` հրամայական բայաձնի, ինչպես ն հրաման, կոչ, խնդրանք,հորդոր արտահայտողայլ բառերիվրա.

ելեք, զարթնեցեք,կանգնեցեքարթուն. Գիտցեք,քնում են գետերնու քամին, Սակայն չի քնում երբեքթշնամին: (Ավ. Իսահակյան) ք. րաբար

Կոչականիվրա, իսկեթե նախադասլրացումներ ունի, սովոնրան նախորդողբառի վրա (բացի դերանունից).

Երկիր Հայաստան, նորիցլեռնայինճամփադ( իմ դեմ.... Երկիր, առեզծվաձ,գեռ պիտիիջնեմվիհերըոգուդ, Այնտեղիցոսկե աստղերդդիտեմ...(Վ. Դավթյան)

Կամային ն բնաձայնականձայնարկություններիվրա. ա) -էյ, այդ ինչո՞վ ես զբաղված: (Ս. Զորյան) Բ) -Փիշտ, փիշտ,- վեր թռանք ամենքս, իսկ ծիծեռնակը սուր ծղրտոցովընկավ կաւովի եւտնից:(1. Թումանյան) գ) -Շրըխկ, մթության մեջ լսվեց տապալվելու ձայն: Դ. Նախադասությանմեջ որնէ բառի վրա, որին խոսողը տրամաբանական,ոճականառումներովհատուկ կարնորություն է տալիս ն ուզում է շեշտել. Գ.

-

Հիմաբոլորին հրավիրեցեքդահլին: բոլորին հրավիրեցեքդահլիԾ: Հիմա՛ Հիմաբոլորի ն հրավիրեցեքդահլիԾ: Հիմադահլի 6 հրավիրեցեքբոլորին: 2. Վարցականնշանը դրվում է այն բառերի վրա, որոնք հարցականհնչերանգ.

ունեն

Լիլիթը գնա՞ցգրախանութ: Լիլի թը գնաց գրախանութ: Լիլիթը գնաց գրախանո՞ւթ: Յ.

Բացականչականնշանը դրվում է այն բառերի վրա, որոնք

ունեն բացականչականհնչերանգ.

ա) Շողա՛, շողա՛, բարի՛ արն, հիվա՛նդ եմ...(Մ. Մեծարենց) բ) Լո՛ւյս, լո՛ւյս զվարթ, Լույս զվա՛րթ ու գերազանցի՛կ, Լույս երգեցի՛կ ու նվագո՛ւն: (Պ. Սնակ) Ուղղագրական, կետադրական նշված կանոններըգործուն են, հանձնարարելի` մինչն համապատասխանմասնագիտական,պաշտոնականատյանների կողմից ընդունված ն հաստատվածնոր փո-

փոխությունները:

ԵՎ ՀԱՆՁՆԱՐԱՐՎՈՂ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՎԱԾ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ԱբեղյանՄ. Վայոցլեզվի տեսություն, Ե. 1865: ԱճառյանՀր. Վայոց լեզվի պատմություն, Ե., 1951: Աղայանէդ. Ընդհանուր ն հայկականբառագիտություն,Ե., 1984: Աղայան էդ. Լեզվաբանությանհիմունքներ, Ե., 1987: ԱսատրյանՄ. Ժամանակակից հայոց լեզու (ձնաբանություն),Ե., 1985: Մ. հ Ասատրյան Ժամանակակիցայոց լեզու (շարահյուսություն),Ե., 1987 Գ. Գարեգինյան Վայոցլեզու (շարահյուսություն), Ե., 1984: Գյուլբուդաղյան Ս. Ժամանակակիցհայոց լեզու (շարահյուսություն), Ե. 1998: Եզեկյան Լ. Ոճագիտություն,Ե., 2003: էլոյան Ս. Բառային ոճաբանություն,Ե., 1996: Ջահուկյան Գ. ժամանակակիցհայերենի տեսության հիմունքները, --

--

--

--

--

--

--

--

--

--

--

"

ե., 1998:

Ջահուկյան Գ. ն ուր. Վայոց լեզու, Ե., 1980: Գ. Ջահուկյան Վայոցլեզվի զարգացմանփուլերը, Ե., 1964: Ջրբաշյան էդ. Աշխարհայացքն վարպետություն,Ե., 1967: ՄարգարյանԱլ. Ժամանակակից հայոց լեզում Ե., 1997: Ե. 2004: Ալ. այոց լեզվիքերականություն Մարգարյան (ձնաբանություն), Ե., 1985: Մելքոնյան Ս. Ակնարկներհայոց լեզվի ոճագիտության: Պապոյան Ա., ԲադիկյանԽ. Ժամանակակիցհայոց լեզվի շարահյուսություն, Ե., 2003: Պառնասյան Ն. Շարահյուսական հոմանիշները ժամանակակից հայերենում, Ե., 1970: ՍարգսյանԱ. Արնելահայն արեմտահայգրականլեզուներ, Ե., 1955: ՍնակԳ.-- Ժամանակակից հայերենիհամառոտ պատմություն,Ե., 1948: հայոց լեզվի դասընթաց,Ե., 1955: ՍնակԳ. Ժամանակակից Սուքիասյան Ա. Ժամանակակիցհայոց լեզու, Ե., 2000: --

--

--

--

--

--

--

-.

--

--

--

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Յ ԵրկոԼ |խՌմք...եեեեեԼ.ԼենԼենննւնենւնեեե եո ե ւնա կակա», Առդաջաբմամ ակաւ կակա նակական4 ն Գրական լեզու բարբառներ............................................................... 6 Հայերենն իբրն հնդեվրոպականլեզու................................................ 8 Հայոց լեզվի զարգացման փուլերը ե...

կաա

նավա

աաա

ւււ.

Հին հայերեն (գրիաբեար ԼԼ...

Մ.

Մաշտոցը ն հայ գրերի գյՈԼտը

եւեե ԼԱԼ աԱ եեւ ՆԱկամա ւորա, ե... եե ԼԼ նան աւանա15 նաան

....................ՎՎ....

Միջինհայերեն.......................................

ՔԱավակ

Քաաաաաաամասնակաան

Հաաա

Նոր գրական հայերեն (աշխարհաբար) Սրնելահայ

ն

աայանայանըը

արեմտահայ գրական լեզուներ...........................................

Ժամանակակիցհայոց լեզվի համակարգը.......................................25 Վնչյունաբանություն........................................................................ 27 Հնչյունների դասակարգումը... ԼԼ... ԼԼ...

Հայերենի ձայնավորները...

Հայերենի բաղաձայններըն Երկբարբառներն

Լ.Լ...

եՆ...

աաան

ՆՆ.

ԼՎՆՆՆՆՆՆՆՆ

նրանց դասակարգումը................................. 30

Լե...

երկհնչյուններ

ԼԼ...

Վանկ ն (ՊդՌղադարձ....եե.ե.ԼեԼԼեԼԼեեն Վայերենիշեշտը... ե... Հնչյունափոխությում`Լ.Լ............եեԼԼեեԼեեւեեեեւեեեւ եւա

Լա...

անա

աաա

Պատմական հնչյունափոխություն

ԼՆ... եե

.,ն

ե...

Լ.Լ...

աաա

ա ոաւան

Ն աաա անա

Դիրքայինկամ շեշտից կախվածհնչյունափոխություն.............................. 43 Փոխազդեցականհնչյունափոխություն..Լ.Լ.....Ն.ԼԼ......ՆՆ..ՎՆ.

ՈւղղագրություԸմ Բաղաձայններիուղղագրությունը Լ...

ԼԼ...

Լ...

աաա

ՆՆ

5) Օտարազգիբառերիուղղագրությունը մա ունն Մեծատառերիգործածությունը բաղադրյալ հատուկ անուններում ւա 58 Բառերիգծիկովն անջատգրություն................................................ 67 Ի վայր (վար), ի վեր հետադրություններովկազմված բառակապակցություններին բառերիգրության կանոնները Հայերեն գրավոր ն բանավոր խոսքում դասական թվականներիգործածությանկանոններ ՔԱ

կական

նավա

մաակ

..Լ..եե.եեեե.եելււԼեեԼեււեււենլեելնւեւււ

Զակերտներիմեջ առնվող անուններիհոլովական վերջավորություններին հոդերի գործածությունը.........................

Լ.Լ...

Ուղղախոսություը (գրաֆիկա)... Գրաբանություն Լ...

աւաաաաա

Վկայկական այբուբենի տառերիանվանումն Թվայինարժեքը... Տառադարձություն.Լ....ԼԼ..Լ.ԼԼեԼ.ԼենււԼեեեե

ու

աաա

ԼԼԼԼԼԼ

Լեւ...

Բառիսահմանմումբ...ԼեեենենեեւլւԼւնււեււեււ Բառույթ, բառաձներ ն

աաա

ԼԼ...

Բառագիտություն...

են,

բառի տարբերակներ............................................

Իմաստաբանություը

աա

Ն.Վ...

Մենիմաստն

բազմիմաստբառեր..................................................... 93 Բառապաշարիձնաիմաստայինխմբերը ց5 Ցոմանիշներ,նրանց տեսակները Վականիշներ,նրանց տեսակները................................................... Հայերենի համանուններըն նրանց տեսակները

Համանուններիառաջացմանուղիները.....Լ.......Լ.........Լ.եեեե.Լ...............

Հայերենի հարանունները................................................................

Իմաստափոխություն

Բառերի իմաստափոխության հիմունքները....................................116

հայերենի բառապաշարը...................................... Ժամանակակից Փոխառյալ բառերը Ժամանակակից հայերենում

Նոր

ն

ԼՆ...

նորագույն փոխառություններ

Լ.Լ...

նա.127

Օտարաբանություններ Բնաձայնականբառեր... Բառապաշարիշերտաբանականդասակարգումը.........................130

եե...

Գրաբարյանբայռեր......Ն

ՆՆ...

Ն...

Լե...

Միջինհայերեն բայռեր Բարբառայինբայեր ...Լ....ԼՆՆԼ... Լ.Ն... Արնեմտահայերեն բառեր ՛Լ....Լ..ե..Լ.եե..Լեեեեե.

Լ...

Նոր հայերեն բայռեր. մ...

..Լ.ՆԼՆՆՆ.ԸՎԸՆԼՆՆՆՆ

ԼԼ...

աա նոնա եո աաաաաա նոն աաաանա աան աան ԼԱԼաա մաման անան ննա ԵԼՆ. ԼՆՆԼԼ Լ.ԼԱոՀռոմեա ո աաա աա ասանանը տական

ԼԱԼ

եՎ

անան

ԱԱ

ւա

Անան

Ն.Վ.

Բարբառայինն ժողովրդախոսակցականբառաշերտեր ժարգոնայինբառեր ն գռեհկաբանություններ

ըստ Հայերենիբառապաշարն

հատկանիշների.

գործունն ոչ գործուն ..ԸԼԼԼ-ԼԼԼԼԼԸԼԼԸԼԼԼԼեԼԼեԼեեւենելեյւ

ամ

'

աաւաւաւաաաաը

Հնաբանություններ,նրանց տեսակները................................................

Նորաբանություններ, նրանց տեսակները ՋԱԶ

Դիպվածայինբառեր................

Հ.Զ

02242620

Բառակազմություն............

Ձնույթների տեսակները

աաաաօօՓօա90աաաաաաաաօշագա

շաատ

24ա22աաթա4244249Փառաաաաաա22օ2222Թօաա

22402

,Ա.աաա

անագ օառաշշաաօ «22222222

օ0օ22222220026«օ-

«Ջաաաագազաաագառաջաա

2Փաառաաա4242424Փաօօօօաօօ24օ

Չաջաաաաա

Փաաաա2աՓաօա

Վայերենիբառակազմությանմիջոցները Ածանցումնիբրն բառակազմությանմիջոց

աառաաաա

Ածանցներիդասակարգումը

աաա

ա

աաա

թագա

ա22222222օաաօՓագգառաօ

20242 աառաաա 622օաաաաա222422424262օ2222աաօօ«2օ 24222

Բարդություննիբրն բառակազմությանմիջոց«աՅՉ«0002օ02Փաաաօաօաաաօօօ0օ Վերլուծական բարդություններ, նրանց տեսակները...............................

Վամադրականբարդություններ Իսկականբարդություններ

-

Թառ

աաա

22226642422222209Փ02222222422ՓօՓ4462օ62262օ«

աաա

Հայերենի դարձվածքները...

աաառա22242ագացաաաա2222աաա

ԲառարանագրությունՉաաաա ասան

աաա46426600Փ2առաթաա2օ46օՓօո

աաա

«20020

աաա

22222

գաաՓաաաաա222Թօօօ66օ

42420020

Բանասիրական(կամ լեզվաբանական)բառարաններ Հ.

Աճառյանըբառարանագիր...

Քերականություն

տազ

02202422

աաաա2

ՑԱ.

ա22222242Փաա2

222242626ՓՓ00226426666օ6օօօօ:

22222242

22222 422222ա2Փ2222222222Փաաօ«օ««

աաա22

Ձնաբանություն, նրա ուսումնասիրության առարկան, նպատակըն խնդիրները Խոսքի մասեր, նրանցդասակարգմանհիմունքները 02222 2աաաաաա4 20220209 Գոյականանուն................. .ՋՋ2

.ԱԶԱԱՏՀաաԱ

՛

Գոյականիքերականականկարգերը

2.0

Փաաշաա4222299029օաաաօօօաաօօ6

ա

տա.

Թվի քերականականկարգը Վոլովիքերականկարգը...........

աաաաա2աաաաօաօաաօօաաաաօօաօռոց

222262

22222224242օօառաաաաա2246օօօօ

26224222

ԶԱԱԱ2ԱՅԱ

222020 2222225աաաաաա 22224222 96222202 22օօ աա

առան

Գոյականներիհոլովումը.......... օՓացացաճաօաաաօաօօացգ Ձնային, իմաստայինն ձենաիմա ստային հոլովումները............................ .ՑոԱԱաԱՏԱաթաաաշաաաա242224Փագառաագաթ

Զուգաձնություններըհոլովման համակարգում Գոյականիառման քերականականկարգը Անձին իրի (ոչ անձի) առում.....

Գոյականներիկազմությունը

Ածականանուն.................. Ածականներիհամեմատությանաստիճանները

Ածականներիկազմությունը գործածությունըխոսքում Ածականների

Թվական անուն..............

Թվականներիկազմությունը

աաա