Հայոց Պահանջատիրաության իրավական հիմունքները

Արա Պապյան

ՀԱՅՈò

ՊԱՀԱՆՋԱՏԻՐՈՒԹՅԱՆ

ԻՐԱՎԱԿԱՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

(հոդվածների ժողովածու)

Հայոց պահանջատիրությունը հայերի հավաքական շահերի պաշտպանությունն է` միջազգային իրավունքով ամրագրված ն հայ ժողովրդին վերապահված, սակայն ոտնահարված իրավունքների վերականգնումը:

Երնան – 2007

Հոդվածները գրվել են դեկտեմբեր 2006թ. – հուլիս 2007թ. ժամանակահատվածում

Թ Ճrճ Քճքiճո, 2007 Թ Արա Պապյան, 2007

Լ6ջճl 8ճտ6տ fօr Ճrո6ոiճո Ըlճiոտ. Հայոց պահանջատիրության իրավական հիմունքները:

Բովանդակություն

1.

Վուդրո Վիլսոնի իրավարար վճիռը Հայաստանի ն Թուրքիայի սահմանի վերաբերյալ 5

11.

«Վուդրո Վիլսոնի 14 կետերը» ն Հայաստանը .................................................................... 7

111.

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների սահմանադրությունը, Հայկական հարցը ն Վուդրո Վիլսոնի իրավարար վճիռը ............................................................................................................ 9

1Մ.

Մոսկվայի ռուս-թուրքական պայմանագրի (16 մարտի, 1921թ.) փորձաքննությունն ըստ միջազգային իրավունքի ............................................................................................... 11

Մ.

Կարսի պայմանագիրն ու Հայաստանի Սովետական (Խորհրդային) Սոցիալիստական Հանրապետության իրավական կարգավիճակն ըստ միջազգային իրավունքի ................. 14

Մ1.

Սնրի ն Լոզանի պայմանագրերի իրավական փոխհարաբերությունները ........................ 18

Մ11. Հայ ժողովրդի նյութական կորուստները Հայոց ցեղասպանության ժամանակ ............. 22 Մ111. Հայկական հուշարձանների կարգավիճակը Թուրքիայում ըստ միջազգային իրավունքի .............................................................................................................................. 25 1Ճ.

Լեռնային Ղարաբաղի հիմնահարցը ժողովուրդների ինքնորոշման ն տարածքային ամբողջականության լույսի ներքո ................................................................................................ 28

Ճ.

Կրկին Հայաստանի Հանրապետության սահմանների ն Լեռնային Ղարաբաղի ինքնորոշման մասին ............................................................................................................. 31

Ճ1.

Նախկին սովետական հանրապետությունների ճանաչման, ինքնորոշման ն սահմանների մասին ....................................................................................................................... 35

Ճ11. Թուրքիայի Հանրապետության կողմից Հայաստանի Հանրապետության շրջափակումը որպես միջազգային իրավունքի ն ստանձնած պարտավորությունների կոպիտ խախտում ......................................................................................................................................... 38 Ճ111. Հայկական հարցի լուծման իրավական հիմքերն ու ուղիները ............................................. 42 Ճ1Մ. 1h6 ՃrԵitrճl Ճwճrմ օո 1սrkiտh-Ճrո6ոiճո 8օսոմճr7 Ե7 Մօօմrօw Մilտօո, th6 Քr6տiմ6ոt օf th6 Սոit6մ Տtճt6տ օf Ճո6ricճ ................................................................................................... 51 Հեղինակի մասին ................................................................................................................... 62

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԵՎ ԹՈՒՐՔԻԱՅԻ

ՄԻՋԵՎ Ծ ԾEE ))Ս

ՍRREE ՍԱՀՄԱՆՆ

ԸՍՏ ԱՄՆ ՆԱԽԱԳԱՀ ՎՈՒԴՐՈ ՎԻԼՍՈՆԻ Ի

ԻՐ ՐԱ ԱՎ ՎԱ ԱՐ ՐԱ ԱՐ ՐՎ ՎՃ ՃՌ ՌԻ Ի 22 նոյեմբերի, 1920թ.

Վուդրո Վիլսոնի իրավարար վճիռը Հայաստանի ն Թուրքիայի սահմանի վերաբերյալ

Տարեվերջին` դեկտեմբերի 28-ին (2006թ.), լրանում է ԱՄՆ 28-րդ նախագահ (1913-1921թթ.), Խաղաղության նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (1920թ.), հայ ժողովրդի մեծագույն բարեկամ Վուդրո Թոմաս Վիլսոնի (Մօօմrօw 1hօոճտ Մilտօո) ծննդյան 150-ամյակը:

Համաշխարհային քաղաքագիտական միտքը բազմիցս է անդրադարձել Վուդրո Վիլսոնի քաղաքական ժառանգությանը, սակայն գրեթե ոչինչ չի արվել վեր հանելու համար ԱՄՆ նախագահի հետնողական ն աննկուն ջանքերը հանուն հայ ժողովրդի դարավոր իղձերի իրականացման ն, ամենակարնորը, արժեվորելու համար այդ գործունեության բարձրակետը հանդիսացող Հայաստանի Հանրապետության ն Թուրքիայի միջն սահմանը որոշող ն մեկընդմիշտ ամրագրող իրավարար վճռի (ճrԵitrճl ճwճrմ) քաղաքական անանց կարնորությունը մերօրյա Հայաստանի Հանրապետության ներկայի ն ապագայի համար:

Իրավարար վճռի նախընթացը 1920թ. ապրիլի 25-26-ին Դաշնակից ն ընթերակա ուժերի Գերագույն խորհուրդը (Տսքr6ո6 Ըօսոcil օf Ճlli6մ ճոմ Ճտտօciճt6մ Քօw6rտ), բաղկացած Մեծ Բրիտանիայի, Ֆրանսիայի, Իտալիայի ն Ճապոնիայի ներկայացուցիչներից, որոշում կայացրեց դիմել ԱՄՆ նախագահին երկու խնդրանքով. ա) ստանձնել Հայաստանի մանդատը, բ) իրավարար վճռով որոշել Հայաստանի ն Թուրքիայի սահմանը /1/: Երկրորդ խնդրանքը նան պաշտոնապես ամրագրվեց խաղաղության վեհաժողովի նախագահի` Ֆրանսիայի վարչապետ ն արտգործնախարար Ալեքսանդր Միլերանի, 1920թ. ապրիլի 27-ի պաշտոնագրով /2/: Նույն խնդրանքը, 89-րդ հոդվածի տեսքով, ներառվեց Սնրի դաշնագրի մեջ ն արդեն Հայաստանի ն Թուրքիայի, ինչպես նան դաշնագիրը ստորագրած գրեթե 20 երկրի, անունից հղվեց ԱՄՆ նախագահին: ԱՄՆ նախագահը, իրավասու մարմինները (պետքարտուղարությունը, պաշտպանության նախարարությունը ն նախագահի վարչակազմը) ն համապատասխան աշխատանքային խումբը (պրոֆ. Վեստերմանի գլխավորությամբ), մանրակրկիտ ուսումնասիրեցին հայցը ն կայացրին իրավարար վճիռը: Վուդրո Վիլսոնը իրավարար վճիռը ստորագրեց 1920թ. նոյեմբերի 22-ին: Այն դեկտեմբերի 6-ին պաշտոնապես փոխանցվեց Փարիզ` դաշնակից ուժերի Գերագույն խորհրդին: Սույն վճռի պաշտոնական ն ամբողջական անվանումն է. «Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների նախագահի որոշումը Թուրքիայի ն

Հայաստանի միջն սահմանի, Հայաստանի դեպի ծով ելքի ն հայկական սահմանին հարակից թուրքական տարածքի ապառազմականացման վերաբերյալ» 22 նոյեմբերի, 1920թ.: Իրավարար վճռի բովանդակությունը Ըստ իրավարար վճռի, Հայաստանի Հանրապետության տիտղոսն ու իրավունքները ճանաչվում էին նախկին Օսմանյան կայսրության Վանի, Բիթլիսի, Էրզրումի ն Տրապիզոնի նահանգների վրա` ընդհանուր առմամբ 103 599 կմ2: Դա կրկնակի քիչ էր այն տարածքից, որի վրա Մուդրոսի զինադադարի 24-րդ հոդվածով ճանաչվել էր հայկական տիտղոսը: Նման էական կրճատումը պայմանավորված էր այն հանգամանքով, որ արդեն այդ ժամանակ ի հայտ էին եկել հայերի հսկայական մարդկային կորուստները:

Իրավարար վճռի ներկա կարգավիճակը Իրավարար վճիռը վերջնական է ն պարտադիր է կատարման համար /3/: Այն չունի ժամանակային սահմանափակում /4/ ն նրա կարգավիճակը կախում չունի վճռի հետագա ճակատագրից: Միջազգային իրավունքը, մասնավորապես Հաագայի կոնվենցիայի (1907թ.) 81-րդ հոդվածը, որով ամփոփվել ն ամրագրվել է իրավարար վճիռների կարգավիճակը, ընդհանրապես չի նախատեսում վճռի չեղյալ

հայտարարում /5/: Ըստ միջազգային իրավունքի` կողմերը, համաձայնվելով իրավարար որոշմանը ներկայացնել իրենց վեճը, մեկընդմիշտ ընդունում են, որ իրենց կողմից կատարման համար պարտադիր կլինի իրավարարի ցանկացած վճիռ /6/: Կողմերից մեկի մերժումը ի կատար ածելու իրավարարությունը, չի ազդում վճռի վավերականության վրա: Ըստ այդմ, քանի որ իրավարարության հայցը ներկայացվել է ոչ միայն Հայաստանի ն Թուրքիայի, այլն 16 այլ երկրի կողմից, ուստի վճիռը պարտադիր է բոլոր հայցվորների համար, որոնք ներկայումս հետնյալ երկրներն են` Միացյալ Թագավորություն, Կանադա, Ավստրալիա, Նոր Զելանդիա, Հարավային Աֆրիկա, Հնդկաստան, Պակիստան, Բանգլադեշ, Ֆրանսիա, Իտալիա, Ճապոնիա, Բելգիա, Հունաստան, Լեհաստան, Պորտուգալիա, Ռումինիա, Չեխիա, Սլովակիա, Սերբիա, Խորվաթիա, Սլովենիա, Բոսնիա, Հերցեգովինա, Մակեդոնիա ն Մոնտենեգրո: Այն պարտադիր է նան իրավարարի` Միացյալ Նահանգների համար, քանի որ ԱՄՆ նախագահի ցանկացած պաշտոնական դիրքորոշում հանդիսանում է երկրի դիրքորոշումը /7/ ն իրավարարությունից բխող քայլերը պարտադիր են կատարման համար /8/: Հայաստանը, որպես ՄԱԿ-ի անդամ երկիր, կարող է ՄԱԿ-ի միջազգային դատարանի միջոցով (Միջազգային դատարանի կանոնադրության 36-րդ հոդվածի 2 կետի ա) ն բ) ենթակետերի հիման վրա) հավաստել Վիլսոնի իրավարար վճռի վավերականությունը ն դրանով իսկ վերահաստատել իր տիտղոսը իրավարար վճռով Հայաստանին հատկացված տարածքի վրա: Հղումներ ն ծանոթագրություն 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.

1h6 1r6ճti6տ օf Ք6ճc6, 1919-1923, vօl. 1, N6w օօrk, 1924, ք. xxxii. Քճք6rտ R6lճtiոջ tօ Fօr6iջո R6lճtiօոտ օf th6 Սոit6մ Տtճt6տ, 1920, Մճտhiոջtօո, 1936, v. 111, ք. 780. Ճ Ծictiօոճr7 օf ՃrԵitrճtiօո ճոմ itտ 16rոտ, (6մ. Ե7 Kճthճriո6 Տ6iմ6), N6w օօrk, 1970. ք. 32. Լսշiստ ՄilմhճԵ6r, 1r6ճt7 Խճkiոջ Քօw6r ճոմ Ըօոտtitսtiօո, 8ճտ6l ճոմ Տtսttջճrt, 1971, ք. 98. Խճոսճl օf ՔսԵlic 1ոt6rոճtiօոճl Լճw, (6մ. Ե7 Խճx Տօr6ոտ6ո), N6w օօrk, 1968, ք. 693-4. Ճ Ծictiօոճr7 օf ՃrԵitrճtiօո ճոմ itտ 16rոտ, նշվ. աշխ. էջ 27: Օսiոc7 Մriջht, 1h6 Ըօոtrօl օf Ճո6ricճո Fօr6iջո R6lճtiօոտ, N6w օօrk, 1922, ք. 38. )օhո Ըօlli6r, 1h6 Տ6ttl6ո6ոt օf Ծiտքսt6տ iո 1ոt6rոճtiօոճl Լճw, Օxfօrմ, 1999, ք. 265.

առաջին անգամ տպագրվել է ԱԶԳ օրաթերթում, 28 դեկտեմբերի, 2006թ., էջ 3

«Վուդրո Վիլսոնի 14 կետերը» ն Հայաստանը Վուդրո Վիլսոնն իր ձեռքում է պահել ԱՄՆ քաղաքական ղեկը մի խռովահույզ ժամանակաշրջանում (19131921թթ.), երբ առաջին աշխարհամարտի փոթորիկների մեջ ն դրան հաջորդած քաղաքական վերաձնումների ընթացքում կործանվում էին կայսրություններ, պատմական ասպարեզ էին իջնում նորանոր երկրներ, ի հայտ էր գալիս աշխարհի, որպես մի փոխկապակցված ընդհանրության, նոր ըմբռնումը: Անուրանալի է ԱՄՆ նախագահի ն իրավագիտության դոկտորի դերը ազգերի ինքնորոշման իրավունքի քաղաքական հասկացության առաջադրման, մշակման ն աներկբա սատարման ուղղությամբ, ինչպես նան Ազգերի լիգայի, հետնաբար դրա իրավահաջորդը հանդիսացող ՄԱԿ-ի, ստեղծման գործում:

Գրեթե ինը տասնամյակ առաջ` 1918թ. հունվարի 8-ին, ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնը Կոնգրեսի համատեղ նիստին դիմեց մի ուղերձով, որը քաղաքական պատմության մեջ առավելաբար հայտնի է «Վուդրո Վիլսոնի 14 կետերը» անունով (“14 Քօiոtտ օf Մօօմrօw Մilտօո”), սակայն որի պաշտոնական անվանումն է «Ուղերձ Կոնգրեսին, որը հայտարարում է Միացյալ Նահանգների պատերազմի

նպատակներն ու խաղաղության պայմանները» (“Ճմմr6տտ tօ Ըօոջr6տտ, Տtճtiոջ th6 Մճr Ճiոտ ճոմ Ք6ճc6 16rոտ օf th6 Սոit6մ Տtճt6տ”): Այս ուղերձի մեջ, որը մինչ օրս ԱՄՆ արտաքին քաղաքականության հիմնարար փաստաթղթերից է /1/, շարադրված էին ԱՄՆ բարձրագույն իշխանավորի ն արտաքին քաղաքականության համար անմիջական պատասխանատուի հայացքները հետպատերազմյան աշխարհակարգի վերաբերյալ: Սույն փաստաթղթի 12-րդ կետն անմիջականորեն վերաբերում էր հայ ժողովրդի ապագային ն ստեղծվելիք Հայաստանի Հանրապետությանը: Այն միանշանակորեն շեշտում էր Օսմանյան կայսրության ոչ թուրք ազգերի, մասնավորապես հայության, ազատորեն ապրելու ն սեփական ճակատագիրը տնօրինելու իրավունքը: Ուղերձի 12-րդ կետը հայտարարում էր. «Ներկայիս Օսմանյան կայսրության

թուրքական մասի համար պետք է հավաստել անվտանգ ինքնիշխանություն, սակայն մյուս ազգերի համար, որոնք ներկայումս գտնվում են թուրքական իշխանության տակ, պետք է ապահովել կյանքի աներկբա անվտանգություն ն ինքնավար զարգացման կատարելապես անխափան հնարավորություն, Դարդանելը, որպես ազատ ջրուղի, միջազգային երաշխիքների ներքո, մշտապես պետք է բաց լինի բոլոր երկրների նավերի ն առնտրի համար» /2/: Թեն Վիլսոնի ուղերձում առանձնանշված չէ որնէ երկիր, այսուհանդերձ, անտարակույս, ԱՄՆ նախագահի ուղերձը վերաբերում էր նան Հայաստանին: Վիլսոնը սույն ուղերձի վրա, իր խորհրդական, գնդապետ Էդվարդ Հաուզի (Eմwճrմ Էօստ6) հետ միասին, աշխատել է 1918թ. հունվարի 4-ին, 5-ին ն 7-ին: Այդ մասին վկայված է նախագահի խորհրդականի օրագրի մեջ: Ահա թե ինչ է արձանագրում Հաուզը 1918թ. հունվարի 7-ին. «Երբ գրվել էր Թուրքիային վերաբերող պարբերությունը, նախագահը մտածեց, որ

այն պետք է դարձնել ավելի հստակ, որ Հայաստանը, Միջագետքը, Սիրիան ն այլ մասերը պետք է նշվեն անուններով: Ես չհամաձայնեցի սրա հետ, հավատացած լինելով, որ այն ինչ ասված է բավարար է ցույց տալու համար դա, ն ի վերջո ամեն ինչ մնաց այնպես, ինչպես ձնակերպված էր սկզբում» /3/: Ի լրումն ն ի հաստատումն այս վկայության, վերոհիշյալ ուղերձի պաշտոնական մեկնաբանության մեջ (“Օfficiճl Ճո6ricճո Ըօոո6ոtճr7 օո th6 Fօսrt66ո Քօiոtտ”), հղված Փարիզի խաղաղության վեհաժողովում ԱՄՆ պաշտոնական պատվիրակությանը (30 հոկտեմբերի, 1918թ.), նախագահ Վիլսոնը, անդրադառնալով իր ծրագրային ուղերձի 12-րդ կետին, տալիս է իր պատկերացումները Թուրքիայի ապագայի ն նախնական դիրքորոշումը` Հայաստանի սահմանների վերաբերյալ. «Հայաստանին պետք է տրվի նավահանգիստ

Միջերկրականի ծովափում, ն հաստատվի հովանավորող ուժ: Ֆրանսիան կարող է հավակնել դրան, սակայն հայերը կնախընտրեն Մեծ Բրիտանիան» /4/: Իր հերթին, մեկնաբանելով ԱՄՆ նախագահի հանձնարարականը, գնդապետ Հաուզը, ով նան Փարիզի Խաղաղության վեհաժողովում ԱՄՆ պաշտոնական պատվիրակության ղեկավարն էր, գրում է. «Մերձավոր արնելքում նախագահ Վիլսոնի

նպատակն էր Կոնստանտինոպոլսի համար ապահովել միջազգային վերահսկողություն, Անատոլիան տալ թուրքերին ն ստեղծել անկախ Հայաստան» /5/:

Հայերին թուրքական լծից ազատագրված տեսնելու իր այս ձգտումը նախագահ Վիլսոնը վերահաստատել է Հռոմի Բենեդիկտոս ՃՄ պապին 1918թ. դեկտեմբերի 26-ին գրած նամակում.

«Վստահեցնում եմ Òեզ, որ խոսում եմ ոչ միայն իմ, այլն ողջ ամերիկյան ժողովրդի անունից, երբ ասում եմ, որ ոչ մի այլ ժողովրդի տառապանք այդքան խորապես չի խռովել ամերիկացիներին, որքան հայերինը: Վստահաբար, իմ ամենանվիրական ձգտումներից է լինելու կարողությանս չափով մասնակցություն ունենալ, ապահովելու համար այդ անիրավված ն տարաբախտ ժողովրդի օրինավոր ն ամբողջական ազատագրումը անարդար լծից» /6/: ԱՄՆ նախագահ Վիլսոնն իր մեկ այլ ուղերձում (23 սեպտեմբերի, 1919թ.) հստակորեն նշում է.

«Հայաստանը մեկն է այն շրջաններից, որը պետք է լինի Ազգերի լիգայի խնամակալության ներքո: Հայաստանը պետք է ազատվի: Թուրքին պետք է արգելվի իշխանություն բանեցնել այնտեղ, ն քրիստոնյա ժողովրդներին ոչ միայն պետք է թույլ տրվի օգնել Հայաստանին, այլն նրանց պետք է թույլ տրվի պաշտպանել Հայաստանը» /7/: Ավելին, նույն ուղերձի մեջ նախագահ Վիլսոնը, վկայակոչելով հայոց ջարդերը Թուրքիայում, միանշանակորեն մեղադրում է Թուրքիայի կառավարությանը. «Թուրքական կառավարությունը պետք է ասի, որ ի վիճակի չի եղել կանխելու ահավոր ջարդերը, որոնք այդ երկիրը դարձրել են գերեզմանոց» /8/: Անհրաժեշտ է ընդգծել, որ Թուրքիան Վուդրո Վիլսոնի առաջադրած սկզբունքները միանշանակորեն ճանաչել է որպես խաղաղության բանակցությունների հիմք: Օսմանյան կառավարությունը զինադադարի իր պաշտոնական գրության մեջ (14 հոկտեմբերի, 1918թ.) հստակորեն հայտարարել է.

«Ինքը (Օսմանյան կայսերական կառավարությունը) որպես բանակցությունների հիմք է ընդունում այն ծրագիրը, որն առաջադրվել է ԱՄՆ նախագահի կողմից Կոնգրեսին հղված 1918թ. հունվարի 8-ի ուղերձում» /9/: Միմիայն այս պարտավորությունն ի նկատի ունենալով է, որ ամերիկացիները միջնորդել են դադարացնելու ռազմական գործողությունները Թուրքիայի դեմ ն կնքելու Մուդրոսի զինադադարը (30 հոկտեմբերի, 1918թ.) /10/: Հղումներ ն ծանոթագրություն 1. 8aՏiօ ԾօօսոօոէՏ iո էհօ Սոiէօմ ՏէaէօՏ Իօrօiջո Քօ1iօ7, (Ե7 ՛հօոaՏ Ք. 8rօօkwa7), Nօw )օrՏօ7, 1968, ք. 71-4. 2. ՔrօՏiմօոէ Մօօմrօw Մi1Տօո, ՃմմrօՏՏ էօ ՇօոջrօՏՏ, Տէaէiոջ Մar ՃiոՏ aոմ Քօaօօ ՛օrոՏ (Ծօ1ivօrօմ iո )օiոէ ՏօՏՏiօո, 8 )aոսar7 1918), ք. 470. (1ո: ՛հօ ԽօՏՏaջօՏ aոմ ՔaքօrՏ օf Մօօմrօw Մi1Տօո, Մօ1. 1, Nօw Yօrk, 1924, ք. 464-72). 3. ՛հօ Ծiar7 օf Շօ1օոօ1 ԷօսՏօ, 7 )aոսar7 1918, ք. 332. (1ո: ՛հօ 1ոէiոaէօ ՔaքօrՏ օf Շօ1օոօ1 ԷօսՏօ, (Ե7 Շհar1օՏ Տօ7ոօսr), 8օՏէօո-Nօw Yօrk, 1928, Մօ1. 111). 4. Օffiօia1 Ճոօriօaո Շօոոօոէar7 օո էհօ Իօսrէօօո ՔօiոէՏ, ք. 199-200 (1ո: ՛հօ 1ոէiոaէօ ՔaքօrՏ օf Շօ1օոօ1 ԷօսՏօ, (Ե7 Շհar1օՏ Տօ7ոօսr), 8օՏէօո-Nօw Yօrk, 1928, Մօ1. 1Մ). 5. Շօոոօոէar7 օո Իօսrէօօո ՔօiոէՏ, Շօ1օոօ1 ԷօսՏօ էօ էհօ ՔrօՏiմօոէ |օaԵ1օջraո|, ք. 157. (1ո: ՛հօ 1ոէiոaէօ ՔaքօrՏ օf Շօ1օոօ1 ԷօսՏօ, (Ե7 Շհar1օՏ Տօ7ոօսr), 8օՏէօո-Nօw Yօrk, 1928, Մօ1. 1Մ). 6. Օսօէօմ iո: Խaոօսջ )օՏօքհ Տօոakiaո, ԷոքirօՏ iո Շօոf1iօէ: Ճrոօոia aոմ էհօ Օrօaէ ՔօwօrՏ, 1895-1920, Լօոմօո, 1995, ք. 256. 7. ՃմմrօՏՏօՏ Ծօ1ivօrօմ օո ՄօՏէօrո ՛օսr, aէ ՛aԵօrոaօ1օ, Տa1է Լakօ Շiէ7, Սէaհ, 23 ՏօքէօոԵօr 1919, ք. 358-9. (1ո: Մar aոմ Քօaօօ, ՔrօՏiմօոէia1 ԽօՏՏaջօՏ, ՃմմrօՏՏօՏ, aոմ ՔսԵ1iօ ՔaքօrՏ (1917-1924) Ե7 Մօօմrօw Մi1Տօո. Մօ1. 11. Էմiէօմ Ե7 Թa7 Տէaոոarմ 8akօr Մi11iaո Է. Ծօմմ, Nօw Yօrk, 1927, ք. 346-65. 8. 1Եiմ. 9. Տօօէէ ).8., Օffiօia1 ՏէaէօոօոէՏ օf Մar aոմ Քօaօօ ՔrօքօՏa1Տ, ԾօօօոԵօr 1916 էօ NօvօոԵօr 1918, ՄaՏհiոջէօո, 1921, ք. 419. 10. ՛հօ ՛iոօ, Լօոմօո, 2 NօvօոԵօr 1918, ք. 7.

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների սահմանադրությունը, Հայկական հարցը ն Վուդրո Վիլսոնի իրավարար վճիռը Վերջին շրջանում հայաստանյան ն համաշխարհային լրատվամիջոցները լայնորեն լուսաբանում են ԱՄՆ Կոնգրեսում Հայոց ցեղասպանության հնարավոր ճանաչման հարցը: Թուրքիան իր հերթին, ինչպես բազմաթիվ անգամներ անցյալում, փորձում է վիճարկել երկրների խորհրդարանների իրավունքը` գնահատականներ տալու անցյալում տեղի ունեցած իրադարձություններին: Այս թոհուբոհի մեջ մեր ուշադրությունից վրիպում է մի շատ ավելի կարնոր հանգամանք` ԱՄՆ Կոնգրեսի սահմանադրական իրավասությունը գնահատականներ տալու միջազգային իրավունքի խախտումներին ն քայլեր նախաձեռնելու մեղավորին պատժելու համար: Ըստ ԱՄՆ սահմանադրության առաջին հոդվածի 8րդ մասի 10-րդ կետի, ԱՄՆ Կոնգրեսն իրավասու է որոշել միջազգային իրավունքի խախտումները ն պատժել խախտողներին. “1h6 Ըօոջr6տտ տhճll hճv6 քօw6r … tօ մ6fiո6 ճոմ քսոiտh … օff6ոտ6տ ճջճiոտt th6 lճw օf ոճtiօոտþþ (Ճrticl6 1, Տ6ctiօո 8, քճrճջrճքh 10): Առավել նս սա վերաբերում է այն դեպքերին, երբ միջազգային իրավունքի հիման վրա որոշումների կայացմանը մասնակցել է ԱՄՆ բարձրագույն պաշտոնյան` երկրի նախագահ Վուդրո Վիլսոնը: Ըստ այդմ, Կոնգրեսի ցանկացած անդամ կամ անդամների խումբ Կոնգրեսի պալատներից յուրաքանչյուրում կարող է հանդես գալ հետնյալ հարցապնդումով.

Արդյո՞ք Թուրքիայի կողմից ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնի հայթուրքական սահմանի վերաբերյալ իրավարար վճռի (22 նոյեմբերի, 1920թ.) չկատարումը հանդիսանում է միջազգային իրավունքի խախտում: Եթե այո, ապա ինչպիսի՞ քայլեր է ձեռնարկում ԱՄՆ գործադիր իշխանությունը պատժելու համար միջազգային իրավունքը խախտողին: Կոնգրեսը, վստահաբար, հաստատելու է Թուրքիայի միջազգային իրավունքի խախտումն առնվազն 2 հիմունքով.

կողմից

• Հիմունք առաջին – Սենատի նախադեպային դիրքորոշումը. Դեռնս 1927թ.-ին Սենատը հստակ դիրքորոշում է արտահայտել Վիլսոնի իրավարար վճռի վերաբերյալ: Այսպես, 1927թ. հունվարի 18-ին ԱՄՆ Սենատը, որի իրավասությունների շրջանակում է միջազգային պայմանագրերի վավերացումը, մերժել է վավերացնել ամերիկա-թուրքական պայմանագիրը (կնքված Լոզանում 1923թ. օգոստոսի 6-ին), հետնաբար ճանաչել ներկայիս Թուրքիայի հանրապետությունը /1/: Ըստ այդմ, ամերիկա-թուրքական հարաբերությունները մնացել են առկախ վիճակում /2/: Պայմանագիրը մերժելու համար եղել է 3 պատճառ ն դրանցից առաջինը եղել է ԱՄՆ նախագահ Վիլսոնի իրավարար վճռով Հայաստանի նկատմամբ Թուրքիայի ստանձնած պարտավորությունների չկատարումը. “fճil6մ tօ քrօviմ6 fօr th6 fսlfillո6ոt օf th6 Մilտօո ճwճrմ tօ Ճrո6ոiճ” /3/: Հետագայում ԱՄՆ պետքարտուղարությունն այլնս փորձ չի արել Սենատում վավերացնել ամերիկա-թուրքական պայմանագիրը: Այն Սենատում մնացել է նս 7 տարի` մինչն 1934թ. հունվարի 16-ը, երբ ԱՄՆ նախագահ Ֆրանկլին Ռուզվելտի խնդրանքով ետ է ուղարկվել նախագահի վարչակազմին /4/: Թուրքիան իր հերթին երբեք չի ամբողջացրել վավերացման գործընթացը /5/: • Հիմունք երկրորդ – Դեմոկրատական կուսակցության ծրագրային հիմնադրույթները. ԱՄՆ Դեմոկրատական կուսակցության 1924թ.-ի ն 1928թ.-ի ծրագրային հիմնադրույթների (Քճrt7 Քlճtfօrո) մեջ միանշանակորեն շեշտվել է Թուրքիայի կողմից ստանձնած պարտավորությունների կատարման անհրաժեշտությունը ն Հայաստանի Հանրապետության իրավունքը «Վիլսոնյան Հայաստանի» նկատմամբ. “Fսlfillո6ոt օf Քr6տiմ6ոt Մilտօո’տ ճrԵitrճl ճwճrմ r6տք6ctiոջ Ճrո6ոiճ” (1924թ.-ի ծրագիր): Դեմոկրատական կուսակցության 1928թ.-ի ծրագիրը ոչ միայն վերահաստատել է հայերի իրավունքները, այլն իր զորակցությունն է հայտնել ԱՄՆ այն հետնողական ջանքերին, որոնք նպատակամղված կլինեն Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ ն դրանից հետո, ԱՄՆ ն Դաշնակից ուժերի կողմից Հայաստանին ու հայ ժողովրդին տված խոստումների ն

պարտավորությունների կենսագործմանը. “Մ6 fճvօr th6 ոօտt 6ճrո6տt 6ffօrtտ օո th6 քճrt օf th6 Սոit6մ Տtճt6տ

tօ տ6cսr6 th6 fսlfillո6ոt օf th6 քrօոiտ6տ ճոմ 6ոջճջ6ո6ոtտ ոճմ6 մսriոջ ճոմ fօllօwiոջ th6 Մօrlմ Մճr Ե7 th6 Սոit6մ Տtճt6տ ճոմ th6 ճlli6մ քօw6rտ tօ Ճrո6ոiճ ճոմ h6r ք6օքl6” /6/: Անհրաժեշտ է ընդգծել, որ Հայաստանին տված ԱՄՆ միակ անկատար խոստումը եղել ն մնում է Վիլսոնի իրավարար վճիռը: Հաշվի առնելով այն, որ ԱՄՆ ներկա Կոնգրեսի երկու պալատներում էլ դեմոկրատները մեծամասնություն են կազմում, միանգամայն հնարավոր ն տրամաբանական է, ԱՄՆ Սահմանադրության ընձեռած իրավասության հիման վրա, Ներկայացուցիչների պալատում ն Սենատում որոշել-սահմանել (մ6fiո6) Թուրքիայի կողմից միջազգային իրավունքի խախտումը (օff6ոc6տ ճջճiոտt th6 lճw օf ոճtiօոտ)` ԱՄՆ նախագահի իրավարար վճռով ստանձնած պարտավորությունների չկատարումը, ն գործադիրին դիմել իրավախախտին պատժելու (քսոiտh) համար: Հղումներ ն ծանոթագրություն 1. Սոքօrfօօէօմ ՛rօaէiօՏ օf էհօ Սոiէօմ ՏէaէօՏ օf Ճոօriօa (1776-1976), (օմ. ճ aոոօէ. Ե7 ՇհriՏէiaո Լ. Մikէօr), 1919-1925, Nօw Yօrk, 1984, v. 6, ք. 421. Լօ1aոմ ). Օօrմօո, ՛սrkiՏհ-Ճոօriօaո Քօ1iէiօa1 Թօ1aէiօոՏ, ՛հօ Ճոօriօaո Քօ1iէiօa1 Տօiօոօօ Թօviօw, 1928, Մօ1. 22, Nօ. 3, ք. 721. 2. Թօջօr Թ. ՛raՏk, ՛հօ Սոiէօմ ՏէaէօՏ ԹօՏքօոՏօ էօ ՛սrkiՏհ Naէiօոa1iՏո aոմ Թօfօrո 1914-1939, Խiոոօaքօ1iՏ, 1971, ք. 36. 3. ԼaսՏaոոօ ՛rօaէ7 iՏ Ծօfօaէօմ, էհօ Ծavօոքօrէ Ծօոօօraէ, 19 )aոսar7 1927, ք. 1. 4. Թօջօr Թ. ՛raՏk, 1Եiմ, ք. 48. 5. Սոքօrfօօէօմ ՛rօaէiօՏ, 1Եiմ, ք. 421. 6. Naէiօոa1 Քarէ7 Ք1aէfօrոՏ, 1840-1968, (օօոք1. Ե7 Խirk Քօrէօr aոմ Ծօոa1մ )օհոՏօո), ՍrԵaոa-Շհiօaջօ-Լօոմօո, 1972, ք. 277.

առաջին անգամ տպագրվել է ԱԶԳ օրաթերթում, 28 փետրվարի, 2007թ., էջ 5

Մոսկվայի ռուս-թուրքական պայմանագրի (16 մարտի, 1921թ.) փորձաքննությունն ըստ միջազգային իրավունքի Այդ ժամանակ` 1921թ.-ի մարտի 16-ին, բոլշնիկները պայմանագիր կնքեցին Քեմալի հետ, որով Թուրքիային հանձնեցին Հայաստանի Հանրապետության մի մասը, երկու այլ մասեր տվեցին Ադրբեջանին, ն մնացորդի վրա փակցրեցին «Սովետական Հայաստան» պիտակն ու բռնակցեցին Ռուսաստանին: Ջեյմս Ջերարդ, ԱՄՆ-ի դեսպան Գերմանիայում (1913-17թթ.) /1/

Այսօր` մարտի 16-ին, լրանում է Մոսկվայի ռուս-թուրքական պայմանագրի (16 մարտի, 1921թ.) 86-րդ տարելիցը: Հիրավի տարելիցը, քանի որ նշյալ պայմանագրից է ածանցվում Կարսի պայմանագիրը (13 հոկտեմբերի, 1921թ.), որով, ըստ ոմանց, որոշվում է հայ-թուրքական սահմանը: Տասնյակ գրքեր ու հարյուրավոր հոդվածներ են գրվել Մոսկվայի պայմանագրի մասին, սակայն, որքան էլ տարօրինակ է, միջազգային իրավունքի տեսանկյունից երբեք չի կատարվել պայմանագրի փորձաքննություն` որոշելու համար նրա վավերական կամ ոչ վավերական (vճliմ օr ոօt vճliմ) լինելը: Ըստ ՄԱԿ-ի պաշտոնական ուղեցույց-ձեռնարկի, «միջազգային պայմանագրերը

համաձայնություններ են միջազգային իրավունքի սուբյեկտների միջն, որոնց միջոցով նրանք ստեղծում, փոփոխության են ենթարկում կամ դադարեցնում են փոխադարձ իրավունքներն ու պարտավորությունները»: (1ոt6rոճtiօոճl tr6ճti6տ ճr6 ճջr66ո6ոtտ Ե6tw66ո տսԵյ6ctտ օf 1ոt6rոճtiօոճl Լճw – cr6ճtiոջ, ճո6ոմiոջ օr t6rոiոճtiոջ th6ir ոսtսճl riջhtտ ճոմ օԵliջճtiօոտ) /2/: Սա ամրագրված է Պայմանագրային իրավունքի վերաբերյալ 1969թ. Վիեննայի կոնվենցիայի (Մi6ոոճ Ըօոv6ոtiօո օո 1r6ճt7 Լճw, 1969) մեջ: Կոնվենցիայի հոդված 2 411 4ա1-ն պայմանագիրը բնորոշում է որպես «պետությունների միջն գրավոր կերպով կնքված ն միջազգային իրավունքի վրա խարսխված միջազգային համաձայնություն» (ճո iոt6rոճtiօոճl ճջr66ո6ոt cօոclսմ6մ Ե6tw66ո Տtճt6տ iո writt6ո fօrո ճոմ ջօv6rո6մ Ե7 iոt6rոճtiօոճl lճw) : Այսինքն, պայմանագրի օրինականության համար վճռորոշ է միջազգային իրավունքին համապատասխանելը: Ըստ այդմ, անհրաժեշտ է, որ պայմանագիրը կնքող կողմերից յուրաքանչյուրը լինի միջազգայնորեն ճանաչված պետության օրինական կառավարության լիազոր ներկայացուցիչը: Ինչպես գրված է Մոսկվայի պայմանագրի նախաբանում, այն կնքվել է «Ռուսաստանի Սոցիալիստական

Ֆեդերատիվ Սովետական Հանրապետության կառավարության ն Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի կառավարության» միջն: Քանի որ ցանկացած պայմանագրի կարգավիճակ ածանցվում է այն ստորագրողների իրավական կարգավիճակից, ուստի առաջին հերթին անհրաժեշտ է հստակեցնել նրանցից յուրաքանչյուրի կարգավիճակը 1921թ. մարտի 16-ի դրությամբ:

1. Ռուսաստանի Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Սովետական Հանրապետության (РСФСР) կարգավիճակը 1921թ.-ին: Պայմանագիրը կնքելու պահին չկար «Ռուսաստանի Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Սովետական Հանրապետություն» (РСФСР) ճանաչված պետություն, հետնաբար միջազգային իրավունքի սուբյեկտ: Բնականաբար նրա կառավարությունը չուներ որնէ միջազգային պայմանագիր կնքելու իրավասություն: ՌՍՖՍՀ-ի, արդեն ՍՍՀՄ տարազով, միջազգային օրինական ճանաչումը սկսվել է միայն 1924թ.-ից` Մեծ Բրիտանիայի ճանաչումով (1 փետրվարի, 1924թ.) /3/: Մինչն 1924թ.-ը տեղի ունեցած, այսպես կոչված, «ճանաչումները», չեն առաջացրել որնէ իրավական հետնանք, քանի որ իրենց հերթին բխել են չճանաչված երկրներից կամ վարչախմբերից: Որպեսզի ճանաչումն օրինապես համարվի այդպիսին, այն պետք է կատարվի իր հերթին օրինականորեն ճանաչված միջազգային իրավունքի սուբյեկտի կողմից /4/: Օրինակ, 1920թ.-ին սովետական կառավարությունը ճանաչել է Բալթյան երկրները, սակայն այդ ճանաչումը չի ընդունվել Դաշնակից ուժերի կողմից, այն հիմնավորմամբ, որ սովետական կառավարությունն իր հերթին օրինապես /5/ ճանաչված չէր /6/: Նման մոտեցումը երկրորդվել է դատական վճիռներով: Այսպես, ՌՍՖՍՀն ընդդեմ Սիբրարիոյի (RՏFՏR vտ. ԸiԵrճriօ) դատական գործում (1923թ.), ԱՄՆ դատարանը մերժել է ընդունել սովետական կառավարության հայցը այն հիմնավորմամբ, որ վերջինս ճանաչված չէ /7/: Նմանատիպ վճիռ,

նույն հիմնավորմամբ կայացրել է Շվեդիայի Գերագույն դատարանը Սովետական կառավարությունն ընդդեմ Էրիքսոնի (Տօvi6t Օօv6rոո6ոt vտ. Ericտտօո) դատական գործում (1921թ.) /8/: Վերոհիշյալ ն տասնյակ այլ դատական վճիռներ ն կառավարական որոշումներ վերահաստատում են միջազգային իրավունքի այն սկզբունքը, որ առանց ճանաչման կառավարություններն իրավական տեսանկյունից գոյություն չունեն, հետնաբար որնէ իրավական գործունեություն (պայմանագրերի կնքում, քաղաքացիության շնորհում կամ զրկում, մասնակցություն դատական գործընթացին ն այլն) չեն կարող ծավալել /9/:

11. Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի կարգավիճակը 1921թ.-ին: Ըստ էության, սովետական իշխանության ն կառավարության վերաբերյալ վերոգրյալը, ամբողջովին վերաբերում է նան, այսպես կոչված, «Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի» կառավարությանը, որի անունից թուրքական կողմը ստորագրել է Մոսկվայի պայմանագիրը: Հիշարժան է, որ անգամ քեմալականները որնէ հավակնություն չունեին օրինական իշխանությունների առկայության դեպքում իրենց համարելու Թուրքիայի լիազոր ներկայացուցիչներ: Նրանք պայմանագրերը կնքում էին ոչ թե Թուրքիայի կամ Թուրքիայի կառավարության անունից, այլ «Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողով» կառույցի «կառավարության»: Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովն իր կարգավիճակով հասարակական կազմակերպություն էր (NՕՕ), ն նրա մեջ միավորված էին նախկին պատգամավորներ, պաշտոնանկ զինվորականներ ու պաշտոնյաներ: Նմանօրինակ կազմակերպություններ եղել են ու կան աշխարհի զանազան երկրներում, այդ թվում նան Հայաստանում: Մուստաֆա Քեմալի վարչախումբը որնէ իրավական հիմք չուներ միջազգային հարաբերություններում ներկայացնելու թուրքական պետությունը: Աներկբայորեն, առնվազն մինչն 1922թ.-ի նոյեմբերը, այսինքն սուլթան Մուհամմեդ Մ1-ի մեկնումը Թուրքիայից, վերջինիս կառավարությանն էր վերապահված Թուրքիայի անունից միջազգային հարաբերությունների մեջ մտնելու իրավունքը, ն միայն սուլթանն էր կարող, ըստ Օսմանյան կայսրության սահմանադրության 7-րդ հոդվածի, լիազորել որնէ անձի` հանդես գալու երկրի անունից /10/: Ընդհանրապես քեմալականների շարժումը սկզբնավորվել ու ընթացել է օսմանյան սահմանադրության ոտնահարումով ն միջազգային իրավունքի խախտումով, որոնք են երկրի օրինական իշխանության` սուլթանխալիֆի, դեմ ապստամբությունը ն Մուդրոսի զինադադարի (30 հոկտեմբերի, 1918թ.) ոտնահարումը: Մուստաֆա Քեմալը 1921թ.-ին պարզապես փախուստի մեջ գտնվող քրեական հանցագործ էր: Այդ իսկ պատճառով դեռնս 1920թ. ապրիլի 11-ին կայսրության բարձրագույն կրոնավորի` շեյխ-ուլ-իսլամի, ֆեթվայով (կոնդակով) Մուստաֆա Քեմալը մահվան էր դատապարտվել: Նրա նկատմամբ նույն տարվա մայիսի 11-ին մահապատժի վճիռ էր կայացրել նան թուրքական ռազմական դատարանը: Այս դատավճիռը 1920թ. մայիս 24-ին հաստատվել էր սուլթանի կողմից: Ի դեպ, Քեմալի ն քեմալականների նկատմամբ քրեական հետապնդումը կարճվել է միայն 1923թ. հուլիսի 24-ին` ներման համապատասխան հայտարարագրով /11/: Ի լրումն սրա, Մոսկվայի պայմանագրի Հայաստանին վերաբերող մասը միջազգային իրավունքի նս մի խախտում է, քանի որ «պայմանգրերը կարող են վերաբերել միայն պայմանագիրը ստորագրող կողմերին ն

որնէ պարտավորություն կամ իրավունք չեն ստեղծում պայմանագրին մաս չկազմող երրորդ կողմի համար առանց վերջինիս համաձայնության» /12/: Այս հիմնադրույթն ամրագրված է Պայմանագրային իրավունքի մասին Վիեննայի կոնվենցիայի 34-րդ հոդվածում. «Ճ tr6ճt7 մօ6տ ոօt cr6ճt6 6ith6r օԵliջճtiօոտ օr riջhtտ fօr ճ thirմ Տtճt6 withօսt itտ cօոտ6ոt»: Այսպիսով, ըստ վերոշարադրյալի, Մոսկվայի պայմանագիրը. ա) անօրինական է ու անվավեր: բ) այն չէր կարող որնէ պարտավորություն պարունակել Հայաստանի Հանրապետության համար, առավել նս որոշել հայ-թուրքական սահմանը (պայմանագրում հոդված 1) կամ Նախիջնանը որպես պրոտեկտորատ հանձնել Ադրբեջանին (պայմանագրում հոդված 3), քանի որ Մոսկվայի պայմանագիրը կնքվել է միջազգային իրավունքի դարեր ի վեր գործող պարտադիր ն անբեկանելի մի քանի հիմնադրույթների (յստ cօջ6ոտ) բացահայտ ոտնահարումով: Իսկ ինչպես ամրագրված է Պայմանագրերի իրավունքի մասին Վիեննայի կոնվենցիայի 53-րդ հոդվածում, «Պայմագիրն անվավեր է, եթե կնքվելու

պահին հակասել է միջազգային հանրային իրավունքի անբեկանելի հիմնադրույթին»: (Ճrticl6 53. Ճ tr6ճt7 iտ vօiմ, if ճt th6 tiո6 օf itտ cօոclստiօո, it cօոflictտ with ճ ք6r6ոքtօr7 ոօrո (յստ cօջ6ոտ) օf ջ6ո6rճl iոt6rոճtiօոճl lճw).

Հղումներ ն ծանոթագրություն

1. Թօքօrէ |ՔսrՏսaոէ էօ Է. ԹօՏ. 346 aոմ Է. ԹօՏ. 438|, ՇօոոսոiՏէ ՛akօօvօr aոմ Օօօսքaէiօո օf Ճrոօոia, 83rմ ՇօոջrօՏՏ 2ոմ ՏօՏՏiօո, ԷօսՏօ օf ԹօքrօՏօոէaէivօՏ, Թօքէ. 2684, Քarէ 8, 31 ԾօօօոԵօr 1954, ք. 14. 2. Խaոսa1 օf ՔսԵ1iօ 1ոէօrոaէiօոa1 Լaw, (օմ. Ե7 Խa2 ՏօrօոՏօո), Nօw Yօrk, 1968, ք. 38. 3. Տսrvօ7 օf 1ոէօrոaէiօոa1 ՃffairՏ 1924, (Շօոք. Ե7 Ճrոօ1մ ). ՛օ7ոԵօօ), Լօոմօո, 1926, ք. 491. 4. Խօօrօ ).8., ԾiջօՏէ օf 1ոէօrոaէiօոa1 Լaw, ՄaՏհiոջէօո, 1906, v. 1, ք. 73. 5. Մինչն 1924թ.-ի փետրվարի 1-ը տեղի ունեցած, այսպես կոչված, ճանաչումները չեն ստեղծում որնէ իրավական հետնանք, քանի որ դրանք չճանաչված երկների կամ իշխանությունների կողմից էին. Էստոնիա 02.02.1920: Լիտվա 30.06.1920: Լատվիա 11.08.1920: Լեհաստան 12.10.1920: Ֆինլանդիա 14.10.1920: Պարսկաստան 26.02.1921: Աֆղանստան 28.02. 1921: Թուրքիա 16.03.1921: Մոնղոլիա 05.11.1921 (Իrօմօriօk ԼօwiՏ Տօհսոaո, Ճոօriօaո Քօ1iօ7 էօwarմ ԹսՏՏia Տiոօօ 1917: Ճ Տէսմ7 օf Ծiք1օոaէiօ ԷiՏէօr7, 1ոէօrոaէiօոa1 Լaw aոմ ՔսԵ1iօ Օքiոiօո, Լօոմօո, 1928, ք. 351). 6. ՔaքօrՏ Թօ1aէiոջ էօ էհօ Իօrօiջո Թօ1aէiօոՏ օf էհօ Սոiէօմ ՏէaէօՏ, 1920, v. 111, ք. 462. (՛հօ Տօօrօէar7 օf ՏէaէօՏ (Շօ1Ե7) էօ էհօ ՃոԵaՏՏaմօr iո Օrօaէ 8riէaiո (ԾaviՏ), ՃսջսՏէ 2, 1920, ք. 461-3). 7. ԷսմՏօո Խ.Օ., Ճոոսa1 ԾiջօՏէ օf ՔսԵ1iօ 1ոէօrոaէiօոa1 Լaw, ՇaոԵriմջօ, 1931-1932, ՇaՏօ Nօ. 28. 8. 1Եiմ, ՇaՏօ Nօ. 30. 9. ՛i-Շհiaոջ Շհօո, ՛հօ 1ոէօrոaէiօոa1 Լaw օf Թօօօջոiէiօո, Լօոմօո, 1951, ք. 138. 10. Օ’Շօոոօ11 Ծ.Ք., Տէaէօ ՏսօօօՏՏiօո iո Խսոiօiքa1 Լaw aոմ 1ոէօrոaէiօոa1 Լaw, v. 1, ՇaոԵriմջօ, 1967, ք. 211. 11. ՃոոօՏէ7 Ծօօ1araէiօո aոմ Քrօէօօօ1, Տiջոօմ 24 )ս17 1923. 12. 8raոiոir Խ. )aոkօviօ, ՔսԵ1iօ 1ոէօrոaէiօոa1 1aw, Nօw Yօrk, 1984, ք. 302.

առաջին անգամ տպագրվել է ԱԶԳ օրաթերթում, 16 մարտի, 2007թ., էջ 4

Կարսի պայմանագիրն ու Հայաստանի Սովետական (Խորհրդային) Սոցիալիստական Հանրապետության իրավական կարգավիճակն ըստ միջազգային իրավունքի Կարսի պայմանագիրը (13 հոկտեմբերի, 1921թ.) հույժ կարնոր նշանակություն ունի մերօրյա հայոց պետականության համար: Ոմանց թյուր ըմբռնումների ն տասնամյակներ տնած նենգափոխումների պատճառով այսօր տիրում է այն սխալ տեսակետը, որ, իբր, Կարսի պայմանագիրն է որոշում, այսպես կոչված, հայ-թուրքական սահմանը: Միջազգային իրավունքի տեսանկյունից այդ փաստաթղթի քննումն ակնհայտ է դարձնում, որ այն երբեք չի ունեցել ն չունի իրավական ուժ, հետնաբար չի ստեղծում պարտավորություններ կողմերի համար:

Հայաստանի Սովետական (Խորհրդային) Սոցիալիստական Հանրապետության (հետայսու` ՀՍՍՀ) իրավական կարգավիճակի ն Կարսի պայմանագրի (13 հոկտեմբերի, 1921թ.) օրինականության ն իրավականության (l6ջitiոճc7 ճոմ l6ջճlit7) հարցերը սերտորեն շաղկապված են: Ըստ ՄԱԿ-ի պաշտոնական ուղեցույց-ձեռնարկի, «միջազգային պայմանագրերը համաձայնություններ են միջազգային իրավունքի սուբյեկտների միջն, որոնց միջոցով նրանք ստեղծում, փոփոխության են ենթարկում կամ դադարեցնում են փոխադարձ իրավունքներն ու պարտավորությունները» /1/: Այսինքն, պայմանագրի օրինականության ն իրավականության համար անհրաժեշտ է, որ պայմանագիրը կնքող կողմերից յուրաքանչյուրը լինի միջազգային իրավունքի սուբյեկտ, այն է` լինի միջազգայնորեն ճանաչված պետության օրինական կառավարության լիազոր ներկայացուցիչ /2/: Այս տեսանկյունից էլ անդրադառնանք Կարսի պայմանագիրը կնքած կողմերից մեկի` ՀՍՍՀ-ի, ինչպես նան Հայաստանի անունից պայմանագիրը ստորագրողների, կարգավիճակներին, դրանց իրավական հետնանքներին կամ հետնանքների բացակայությանը: ՀՍՍՀ-ի գոյությունը, հետնաբար նրա իրավական կարգավիճակը, բաժանվում է 2 ժամանակահատվածի. ա) 1920թ. դեկտեմբերի 2-ից մինչն 1922թ. դեկտեմբերի 30-ը, «ՀՍՍՀ» կոչված տարածքի առանձին, բայց ոչ անկախ գոյության, ժամանակահատված ն բ) 1922թ. դեկտեմբերի 30-ից մինչն 1991թ. սեպտեմբերի 21-ը, Սովետական (Խորհրդային) Սոցիալիստան Հանրապետությունների Միություն պետության կազմում «ՀՍՍՀ» վարչատարածքային միավորի գոյության ժամանակահատված: Հարցի անգամ հպանցիկ քննումն ակնհայտ է դարձնում այն, որ միջազգային իրավունքի տեսանկյունից, երբեք չի եղել «ՀՍՍՀ» պետություն, հետնաբար չի եղել միջազգային իրավունքի նման սուբյեկտ: Պետության ճանաչումը մեկ այլ պետության կողմից վճռորոշ նշանակություն ունի պետության կայացման գործում /3/: ՀՍՍՀ-ն իր գոյության ն ոչ մի հատվածում երբեք ճանաչված չի եղել որնէ օրինական ճանաչում ունեցող պետության լիազոր իշխանությունների կողմից: ՀՍՍՀ-ի, այսպես կոչված, ճանաչումները չեն առաջացրել որնէ իրավական հետնանք, քանի որ իրենց հերթին բխել են չճանաչված երկրներից կամ վարչախմբերից: Որպեսզի ճանաչումն օրինապես համարվի այդպիսին, այն պետք է կատարվի իր հերթին օրինականորեն ճանաչված միջազգային իրավունքի սուբյեկտի կողմից /4/: Օրինակ, 1920թ.-ին սովետական կառավարությունը ճանաչեց Բալթյան երկրները, սակայն այդ ճանաչումը չընդունվեց Դաշնակից ուժերի կողմից, այն հիմնավորմամբ, որ սովետական կառավարությունն իր հերթին օրինապես ճանաչված չէր /5/: Աբխազիայի կողմից Օսեթիայի ճանաչումը, կամ հակառակը, չի առաջացնի իրավական հետնանք, քանի որ ճանաչող կողմն իր հերթին դեռ չունի միջազգային իրավական ճանաչում: Առանց ճանաչման կառավարություններն իրավական տեսանկյունից գոյություն չունեն, հետնաբար որնէ իրավական գործունեություն (պայմանագրերի կնքում, քաղաքացիության շնորհում կամ զրկում, մասնակցություն դատական գործընթացին ն այլն) չեն կարող ծավալել /6/: Կանխելով այն շահարկումները, թե իբր ՀՍՍՀ-ն անկախ երկիր էր, քանի որ այդպես էր գրված մի շարք ներքին օգտագործման փաստաթղթերում (օրինակ` ՀՍՍՀ կամ ՍՍՀՄ սահմանադրություններում)` անհրաժեշտ է ընդգծել, որ միջազգային իրավունքում միակողմանի իրավական փաստաթղթերը (սոilճt6rճl l6ջճl ճctտ), ինչ ձնով էլ դրանք արտահայտված լինեն (հռչակագրերի, հայտարարագրերի,

հաղորդագրությունների, սահմանադրությունների ն այլն), չեն կարող շնորհել ավելի շատ իրավունքներ, քան դա հասնում է ըստ միջազգային իրավունքի /7/: Ընդհանրապես, միջազգային իրավունքը շատ հստակ է պետականության հարցում: Մասնավորապես, Մոնտեվիդեոյի Պետությունների իրավունքների ն պարտականությունների մասին 1933թ. կոնվենցիայի (Ըօոv6ոtiօո օո Riջhtտ ճոմ Ծսti6տ օf Տtճt6տ, Խօոt6viմ6օ, 1933) 1-ին հոդվածն ամրագրում է պետականության 4 չափորոշիչները, որոնք պարտադիր են միջազգային իրավունքի սուբյեկտ լինելու համար: Դրանք են. ա) մշտական բնակչություն, բ) որոշակիացված տարածք, գ) կառավարություն ն դ) այլ պետությունների հետ հարաբերությունների մեջ մտնելու կարողություն: (Ճrticl6 1: ճ) ճ ք6rոճո6ոt քօքսlճtiօո: Ե) ճ մ6fiո6մ t6rritօr7: c) ջօv6rոո6ոt: ճոմ մ) cճքճcit7 tօ 6ոt6r iոtօ r6lճtiօոտ with th6 օth6r Տtճt6տ) /8/. Վերջին չափորոշիչը համարվում է ամենակարնորը /9/: Ուզում եմ շեշտել, որ խոսքը գնում է ոչ թե պարզապես միջպետական հարաբերությունների իրավունքի դատարկախոս հայտարարության մասին, այլ դիվանագիտական հարաբերությունների մեջ մտնելու իրական կարողության մասին, այսինքն` օտար երկրներում, ինչպես նան սեփական երկրում օտար, դեսպանատների բացման ն գործունեության ծավալման մասին: Այսու, Կարսի պայմանագիրը կնքելու պահին (13 հոկտեմբերի, 1921թ.) չկար «ՀՍՍՀ» օրինականորեն ճանաչված պետություն, հետնաբար` միջազգային իրավունքի սուբյեկտ: Բնականաբար այդ տարածքային միավորը, ինչպես նան նրանում իշխանություն հաստատած վարչախումբը, չուներ որնէ միջազգային պայմանագիր կնքելու իրավասություն: Հիմա անդրադառնանք ՀՍՍՀ-ում 1920թ. դեկտեմբերի 2-ից իշխանություն հաստատած, ավելի ճիշտ իշխանության բերված, վարչախմբի իրավական կարգավիճակին: Սա կարնոր է, քանի որ այդ կարգավիճակից են ածանցվում Հայաստանի անունից Կարսի պայմանագիրը ստորագրած անձանց լիազորությունները: Հանրահայտ իրողություն է, որ Հայաստանի Հանրապետության օրինական իշխանությունները, ռուսթուրքական համադրված ռազմական գործողությունների հետնանքով /10/ հայտնվելով անելանելի վիճակում, ստիպված էին ընտրել չարյաց փոքրագույնը ն իշխանության փոխանցման մասին համաձայնագիր կնքել «Ռ.Ս.Ֆ.Ս.Հ. լիազոր ներկայացուցիչ ընկ. Լեգրանի» հետ, որը հանդես էր գալիս «Ռ.Կ.Կ.Կ.Կ.-ի (Ռուսաստանի կոմունիստական կուսակցության կենտրոնական կոմիտե) լիազորությամբ, ի դեմս Ռուսաստանի Խորհրդային կառավարության» /11/: Միջազգային իրավունքի տեսանկյունից այստեղ կարնորն այն է, որ Հայաստանում իշխանության բերված մարդկանց խումբը, որը նախապես հանդես էր գալիս Հայհեղկոմ անունով /12/, ակնհայտորեն օտարերկրյա, այն էլ անօրինական, վարչակարգի դրածո վարչախումբ էր: Կարսի պայմանագիրը ստորագրած վարչախմբի ներկայացուցիչների` Ասքանազ Մռավյանի ն Պողոս Մակինցյանի, լիազորությունը խարսխված էր ոչ թե օրինական իշխանության, այլ երկիրը բռնազավթած օրարերկրյա բանակի քաղաքական ղեկավարության կամքի վրա ն իրականացվում էր պարտադրանքի տակ: Դա է փաստում նան այն իրողությունը, որ նման քաղաքական պարտադրանքի պարտավորությունը մինչ այդ ամրագրվել էր Մոսկվայի բոլշնիկքեմալական 1921թ. մարտի 16-ի պայմանագրի 15-րդ հոդվածում /13/: Պատմական անվիճելի փաստ է, որ Հայաստանի Հանրապետությունը բռնազավթվել էր 1920թ. օգոստոսի 24-ին կնքված ռազմական դաշնագրով /14/ նախատեսված բոլշնիկ-քեմալական գործողությունների հետնանքով /15/, ն այդ միասնական ուժով Հայաստանում իշխանության էր բերվել անթաքույց խամաճիկային վարչախումբ: Այս առումով միջազգային իրավունքը միանշանակ է. զավթիչ ուժի ն նրա կողմից իշխանության բերված խամաճիկային կառավարու-

թյան միջն (ճ քսքք6t ջօv6rոո6ոt) կնքած որնէ պայմանագիր կամ բռնազավթման ժամանակ երկրի տարածքի որնէ մասի զիջում հետնանքազուրկ է (ճr6 ոօt 6ff6ctiv6) /16/: Ավելին, երկրի համար ընդհանրապես իրավական հետնանք չի կարող առաջացնել որնէ պայմանագիր կամ պարտավորություն, եթե տվյալ երկրի պաշտոնյաները բացահայտորեն գործել են օտար ուժի հրահանգով /17/:

Խիստ խնդրահարույց է նան Կարսի պայմանագրի օրինապես վավերացված լինելու հարցը: Ըստ պայմանագրի 20-րդ հոդվածի` պայմանագիրը, կնքված Հայաստանի, Ադրբեջանի, Վրաստանի ն Թուրքիայի կառավարությունների միջն, ենթակա էր վավերացման: Սակայն մեզ չի հաջողվել տպագիր աղբյուրներում գտնել հիշատակում ՀՍՍՀ որնէ կառույցի կողմից Կարսի պայմանագրին պաշտոնական անդրադարձած, առավել նս վավերացրած, լինելու մասին: Կարսի պայմանագրի վերաբերյալ սովետական աղբյուրները /18/ նշում են միմիայն վավերագրերի փոխանակման մասին (Երնան, 11 սեպտեմբերի, 1922թ.), սակայն չեն նշում Հայաստանի, Վրաստանի կամ Ադրբեջանի կողմից պայմանագրի վավերացման մասին: Օտար աղբյուրները նշում են, որ Կարսի պայմանագիրը վավերացվել է Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի կողմից (16 մարտի, 1922թ., օրենք թիվ 207) /19/ ն, ի դեմս Հայաստանի, Վրաստանի ն Ադրբեջանի` ՌՍՖՍՀի կողմից /20/: Եթե սա իրողություն է, ապա, ըստ այդմ, Կարսի պայմանագիրը անօրինական է ու անվավեր նան վավերացման գործընթացի կոպիտ խախտման պատճառով: Ըստ միջազգային իրավունքի հստակ է.

յուրաքանչյուր երկիր կարող է որնէ պայմանագիր վավերացնել միմիայն իր անունից ն իր համար ու չի կարող դա անել ուրիշի փոխարեն: Ամփոփելով վերոշարադրյալը` կարելի է անել հետնյալ եզրակացությունները. Կարսի պայմանագիրն անօրինական է ու անվավեր կնքման պահից, քանի որ. 1. Պայմանագիրը կնքող կողմերից ն ոչ մեկը չի հանդիսացել միջազգային իրավունքի սուբյեկտ: ա) ՀՍՍՀ երբեք չի եղել պետություն ն, բնականաբար, երբեք ճանաչված չի եղել որպես այդպիսին: 1920-24թթ. Հայաստանն ունեցել է բռնազավթված տարածքի /21/ (օccսքi6մ t6rritօr7) կարգավիճակ /22/, իսկ 1924թ.-ից, սկսած Սովետական Միության ճանաչումից մինչն ՍՍՀՄ վախճանը` 1991թ., բռնակցված տարածքի (ճոո6x6մ t6rritօr7) կարգավիճակ /23/: Հետնաբար, միջազգային իրավունքի տեսանկյունից ՀՍՍՀ-ն ի սկզբանե չի ունեցել միջպետական հարաբերություն իրականացնելու որնէ կարողություն ն իրավասություն, մասնավորապես` միջազգային պայմանագիր կնքելու լիազորություն: բ) Կարսի պայմանագիրը ստորագրած Քյազիմ Կարաբեքիրը, 1921թ.-ին չէր հանդիսանում իրավականորեն ճանաչված թուրքական պետության լիազոր ներկայացուցիչը, այլ թուրքական ռազմական դատարանի կողմից մահվան դատապարտված, պատերազմի հանցագործ Մուստաֆա Քեմալի մարտախմբի ներկայացուցիչն էր: Մուստաֆա Քեմալը 1921թ.-ին պարզապես փախուստի մեջ գտնվող քրեական հանցագործ էր: Մուստաֆա Քեմալը, երկրի օրինական իշխանությունների դեմ խռովություն բարձրացնելու համար, դեռնս 1919թ. օգոստոսի 9-ին, զրկվել էր զինվորական ն քաղաքացիական կոչումներից ն բոլոր պարգններից: Իսկ 1920թ. ապրիլի 11-ին կայսրության բարձրագույն կրոնավորի` շեյխ-ուլ-իսլամի, ֆեթվայով (կոնդակով) մահվան էր դատապարտվել: Նրա նկատմամբ նույն տարվա մայիսի 11-ին մահապատժի վճիռ էր կայացրել նան թուրքական ռազմական դատարանը /24/: Այս դատավճիռը 1920թ. մայիսի 24-ին հաստատվել էր սուլթանի կողմից: Ի դեպ, Քեմալի ն քեմալականների նկատմամբ քրեական հետապնդումը կարճվել է միայն 1923թ. հուլիսի 24-ին` ներման համապատասխան հայտարարագրով /25/: 2. Կարսի պայմանագիրը ստորագրելու գործընթացը ոտնահարել է մի շարք յստ cօջ6ոտ-ներ: Ըստ այդմ, եթե սահմանի հստակեցման ն հաստատման գործընթացը խախտել է միջազգային իրավունքի որնէ անբեկանելի սկզբունք` յստ cօջ6ոտ, ապա տվյալ սահմանը անօրինական է ն անվավեր (ill6ջճl ճոմ vօiմ) /26/, քանի որ անօրինական ն անվավեր է այն ամրագրող պայմանագիրը: Այս սկզբունքն ամրագրված է Վիեննայի Պայմանագրերի մասին օրենքի միջազգային կոնվենցիայի 53-րդ հոդվածի մեջ: (Ճrticl6 53. 1r6ճ-

ti6տ cօոflictiոջ with ճ ք6r6ոքtօr7 ոօrո օf ջ6ո6rճl iոt6rոճtiօոճl lճw (“յստ cօջ6ոտ”) - 1h6 tr6ճt7 iտ vօiմ if, ճt th6 tiո6 օf itտ cօոclստiօո, it cօոflictտ with ճ ք6r6ոքtօr7 ոօrո օf ջ6ո6rճl iոt6rոճtiօոճl lճw.) Հղումներ ն ծանոթագրություն 1. Խaոսa1 օf ՛օrոiոօ1օջ7 օf ՔսԵ1iօ 1ոէօrոaէiօոa1 Լaw, (Ե7 1Տaaօ ՔaօոՏօո), Սոiէօմ NaէiօոՏ, Nօw Yօrk, 1983, ք. 38. 2. Այսպես կոչված «Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի կառավարության» իրավական կարգավիճակին անդրադարձել ենք նախորդ հոդվածներից մեկում. տե՛ս` Մոսկվայի ռուս-թուրքական պայմանագրի (16 մարտի, 1921թ.) փորձաքննությունն ըստ միջազգային իրավունքի («Ազգ» , 16 մարտի, 2007թ., էջ 4):

3. Մi11iaոՏ Տ.Ճ., Ծօ ԽօՏէra1 Ճ.Լ.Շ., Ճո 1ոէrօմսօէiօո էօ 1ոէօrոaէiօոa1 Լaw, ՛օrօոէօ aոմ Մaոօօսvօr, 1987, ք. 44. 4. Խօօrօ ).8., ԾiջօՏէ օf 1ոէօrոaէiօոa1 Լaw, ՄaՏհiոջէօո, 1906, vօ1. 1, ք. 73. 5. ՛հօ Տօօrօէar7 օf ՏէaէօՏ (Շօ1Ե7) էօ էհօ ՃոԵaՏՏaմօr iո Օrօaէ 8riէaiո (ԾaviՏ), 2 ՃսջսՏէ 1920, ք. 462. (ՔaքօrՏ Թօ1aէiոջ էօ էհօ Իօrօiջո Թօ1aէiօոՏ օf էհօ Սոiէօմ ՏէaէօՏ, 1920, v. 111. քք. 461-3). 6. ՛i-Շհiaոջ Շհօո, ՛հօ 1ոէօrոaէiօոa1 Լaw օf Թօօօջոiէiօո, Լօոմօո, 1951, ք. 138. 7. 8raոiոir Խ. )aոkօviօ, ՔսԵ1iօ 1ոէօrոaէiօոa1 Լaw, Nօw Yօrk, 1984, ք. 271. 8. 1aո 8rօwո1iօ, Քriոօiք1օՏ օf ՔսԵ1iօ 1ոէօrոaէiօոa1 Լaw, 5էհ օմiէiօո, Օ2fօrմ, 2001, ք. 70. 9. Մi11iaոՏ Տ.Ճ., Ծօ ԽօՏէra1 Ճ.Լ.Շ., 1Եiմ, ք. 45. 10. ԱՄՆ Սենատի թիվ 245 բանաձնը (3 հունիսի, 1924թ.) միանշանակորեն ամրագրել է, որ Թուրքիան ն Ռուսաստանը միասնաբար են գործել Հայաստանի կործանման ուղղությամբ: (1սrk67 յօiո6մ with Տօvi6t Rստտiճ iո th6 մ6տtrսctiօո օf th6 Ճrո6ոiճո Տtճt6, Եrսtճll7 ոսrմ6r6մ hսոմr6մտ օf thօստճոմտ օf Ճrո6ոiճոտ ... Տ6ոճt6 R6տօlսtiօո, 245, )սո6 3, 1924. 1h6 Ճrո6ոiճո R6vi6w, vօl. 30, Nօ. 3-119, 1977, ք. 286): 11. Վրացեան Ս., Հայաստանի Հանրապետութիւն, Թեհրան, 1982, էջ 501: Անգլերեն տեքստի համար տե՛ս` Տiոօո Մraէշiaո, Էօw Ճrոօոia waՏ Տօviօէiշօմ, (քarէ 1Մ), ՛հօ Ճrոօոiaո Թօviօw, 1948, ՕօէօԵօr, (vօ1. 1, Nօ. 4), ք. 89-90. 12. 1921թ. մայիսի 21-ին Հայհեղկոմը վերանվանվել է ՀՍՍՀ Ժողկոմխորհի: 13. «Ռուսաստանը պարտավորվում է Անդրկովկասյան հանրապետությունների նկատմամբ դիմել քայլերի, որպեսզի այդ հանրապետությունների կողմից Թուրքիայի հետ կնքվելիք պայմանագրերում անպատճառ ճանաչվեն սույն Պայմանագրի այն հոդվածները, որոնք անմիջաբար վերաբերում են իրենց»: (Հայաստանը միջազգային դիվանագիտության ն սովետական արտաքին քաղաքականության փաստաթղթերում, Երնան, 1972, էջ 504): 14. Տե՛ս Էնվեր փաշայի Մոսկվայից գրված նամակը (26 օգոստոսի, 1920թ.), գերմանացի գեներալ Ֆոն Սեկտին (Մօո Տ6ckt): Նա մասնավորապես գրում է. «Երեկ չէ առաջին օրը մենք ստորագրեցինք թուրք-ռուսական բարեկամության դաշնագիր: Այդ դաշնագրի հիման վրա ռուսները մեզ օգնելու են փողով ն բոլոր այլ միջոցներով»: (՛հօ օէհօr մa7 wօ Տiջոօմ a ՛սrօօ-ԹսՏՏiaո friօոմՏհiք քaօէ. Օո էհօ ԵaՏiՏ օf էհaէ քaօէ, էհօ ԹսՏՏiaոՏ wi11 հօ1ք սՏ wiէհ ոօոօ7 aոմ a11 օէհօr ոօaոՏ.) (Մօոiaո Մ., ՛wօ Լiէէ1օ Խոօwո ԼօէէօrՏ օf Էոvօr ՔaՏհa, Մriէէօո frօո ԽօՏօօw, ՛հօ Ճrոօոiaո Թօviօw, vօ1. 1, Nօ. 3, Տսոոօr, )ս17, 1948, ք. 57): 15. Բոլշնիկների ն քեմալականների սերտ համագործակցության մասին տե՛ս` Թiօհarմ Օ. ԷօvaոոiՏiaո, Ճrոօոia aոմ էհօ ՇaսօaՏսՏ iո էհօ ՕօոօՏiՏ օf էհօ Տօviօէ-՛սrkiՏհ Էոէօոէօ, ՛հօ Ճrոօոiaո Թօviօw, vօ1. 27, 1-105, Տքriոջ, 1974, ք. 33-52. 16. Մi1friօմ Իiօմ1օr, Շօոէiոսiէ7, iո: Թ. 8օrոհarմէ (օմ.), Էոօ7օ1օքօմia օf ՔսԵ1iօ 1ոէօrոaէiօոa1 Լaw, v. 1, ՃոՏէօrմaո, 1992, ք. 808. 17. 1aո 8rօwո1iօ, նշվ. աշխ., ք. 449. 18. Տե՛ս, օրինակ` Документы внешеней политики СССР, т. 4, Москва, 1960, с. 429: Հայաստանը միջազգային դիվանագիտության ն սովետական արտաքին քաղաքականության փաստաթղթերում, Երնան, 1972, էջ 527: 19. Օսոմսշ Օkօսո Ճ., Ճ Օսiմօ էօ ՛սrkiՏհ ՛rօaէiօՏ (1920-1964), Ճոkara, 1966, ք. 4. 20. Տօviօէ ՛rօaէ7 ՏօriօՏ, v. 1 (1917-1928), (օօոքi1. ճ օմ. Ե7 Լօօոarմ Տհaքirօ), ՄaՏհiոջէօո, 1950, ք. 136. 21. Թօքօrէ |ՔսrՏսaոէ էօ Է. ԹօՏ. 346 aոմ Է. ԹօՏ. 438|, ՇօոոսոiՏէ ՛akօօvօr aոմ Օօօսքaէiօո օf Ճrոօոia, 83rմ ՇօոջrօՏՏ 2ոմ ՏօՏՏiօո, ԷօսՏօ օf ԹօքrօՏօոէaէivօՏ, Թօքէ. 2684, Քarէ 8, 31 ԾօօօոԵօr 1954, ք. 14. 22. Ըստ միջազգային իրավունքի, բռնազավթող ուժը չի հանդիսանում տվյալ երկրի մ6 յսr6 իշխանությունը, այլ միայն իրականացնում է մ6 fճctօ կառավարում, հետնաբար այն լիազորված չէ հանդես գալու երկրի անունից: (“՛հօ aսէհօriէ7 օ2օrօiՏօմ Ե7 aո օօօսք7iոջ քօwօr iՏ, aՏ far aՏ iոէօrոaէiօոa1 1aw iՏ օօոօօrոօմ, a մ6 րճc1օ, ոօէ մ6 յաr6 aսէհօriէ7. … ՛հօ օօօսք7iոջ քօwօr’Տ aԵi1iէ7 էօ օոfօrօօ rօՏքօօէ fօr iէՏ 1օջiէiոaէօ iոէօrօՏէՏ iՏ ոօէ aո aսէհօriէ7 էօ օrօaէօ 1aw.” Խiօհaօ1 8օէհօ, Օօօսքaէiօո, 8օ11iջօrօոէ, iո: Թ. 8օrոհarմէ (օմ.), Էոօ7օ1օքօմia օf ՔսԵ1iօ 1ոէօrոaէiօոa1 Լaw, vօ1. 111, ՃոՏէօrմaո, 1997, ք. 764): 23. “Ճոոօ2aէiօո iՏ էհօ fօrօiԵ1օ aօզսiՏiէiօո օf էօrriէօr7 Ե7 օոօ Տէaէօ aէ էհօ օ2քօոՏօ օf aոօէհօr”. (Թսմօ1f Լ. 8iոմՏօհօմ1օr, Ճոոօ2aէiօո, iո: Թ. 8օrոհarմէ (օմ.), Էոօ7օ1օքօմia օf էհօ ՔսԵ1iօ 1ոէօrոaէiօոa1 Լaw, ՃոՏէօrմaո, 1992, v. 1, ք. 168). 24. Кемаль Паша, Дипломатический словарь, Москва, 1948, т. 1, с. 776. 25. ՃոոօՏէ7 Ծօօ1araէiօո aոմ Քrօէօօօ1, Տiջոօմ 24 )ս17 1923, aէ ԼaսՏaոոօ. 26. Խiօհaօ1 8օէհօ, 8օսոմariօՏ, iո: Թ. 8օrոհarմէ (օմ.), Էոօ7օ1օքօմia օf ՔսԵ1iօ 1ոէօrոaէiօոa1 Լaw, ՃոՏէօrմaո, 1992, v. 1, ք. 448.

Սնրի ն Լոզանի պայմանագրերի իրավական փոխհարաբերությունները 1923թ. հուլիսի 24-ին կնքվել է Լոզանի պայմանագիրը: Այս պայմանագրով, ըստ էության, Քեմալ Աթաթյուրքն արեց այն, ինչ տարիներ հետո պիտի աներ Ադոլֆ Հիտլերը /1/` վերատեսության ենթարկեց Առաջին համաշխարհային պատերազմի որոշ արդյունքներ: Այսուհանդերձ, Լոզանի պայմանագրի նշանակությունը գերագնահատվում է. այն փոփոխության չի ենթարկել, մինչնիսկ Թուրքիայի մասով, Առաջին աշխարհամարտի բոլոր արդյունքները, այլ միայն Լոզանի պայմանագիրը ստորագրած որոշ երկրների հետ վերատեսության է ենթարկել Սնրի պայմանագրի մի շարք դրույթներ: Թեն Հայաստանի Հանրապետությունը մաս չի կազմել Լոզանի պայմանագրին, հետնաբար, վերջինս ուղղակիորեն չի վերաբերում մեր երկրին, այնուամենայնիվ այն սերտորեն առնչվում է հայ ժողովրդին: Ուստի քննենք Լոզանի պայմանագիրն ու նրա իրավական փոխհարաբերությունները Սնրի պայմանագրի հետ ըստ միջազգային իրավունքի:

Իրավական տեսանկյունից Սնրի պայմանագիրը ն Լոզանի պայմանագիրը երկու տարբեր փաստաթղթեր են` տարբեր ոչ միայն մասնակիցների շրջանակով ու հարցերի ընդգրկումով, այլն, ամենակարնորը` էությամբ ու նպատակներով: Սնրի պայմանագիրը վերաբերում է Առաջին համաշխարհային պատերազմին, իսկ Լոզանի պայմանագիրը` 1919-1922թթ. տեղի ունեցած պատերազմական գործողություններին: Այսպես, եթե Սնրի պայմանագրի առաջնային նպատակը մի կողմից Գլխավոր դաշնակից ուժերի /2/ (Քriոciքճl Ճlli6մ Քօw6rտ) ն Դաշնակից ուժերի /3/ (Ճlli6մ Քօw6rտ), իսկ մյուս կողմից Թուրքիայի միջն Առաջին համաշխարհային պատերազմին պաշտոնապես վերջ տալն էր ն նրա փոխարինումը կայուն, արդար ու տնական խաղաղությամբ (Ե7 ճ firո, յստt ճոմ մսrճԵl6 ք6ճc6), ապա Լոզանի պայմանագրի նպատակն ընդամենը Բարձր պայմանավորվող կողմերի /4/ (Էiջh Ըօոtrճctiոջ Քճrti6տ) ն Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի կառավարության (1h6 Օօv6rոո6ոt օf th6 Օrճոմ Nճtiօոճl Ճտտ6ոԵl7 օf 1սrk67), ն ոչ թե Թուրքիայի կառավարության, միջն սոսկ պատերազմական իրավիճակի դադարեցումն էր: Վերոհիշյալից ակնհայտ է, որ Լոզանի պայմանագրում խոսքը չի գնում օրինապես հայտարարված պատերազմը, ինչպիսին էր, օրինակ, Առաջին համաշխարհայինը, խաղաղությամբ փոխարինելու մասին, այլ սոսկ տարածաշրջանում 1914թ.-ից առկա պատերազմական իրավիճակին վերջ տալու մասին (…tօ Եriոջ tօ ճ fiոճl clօտ6 th6 տtճt6 օf wճr which hճտ 6xiտt6մ iո th6 Eճտt տiոc6 1914…): Այսինքն, Լոզանի պայմանագիրը վերաբերում է Մուդրոսի զինադադարը (30 հոկտեմբերի, 1918թ.) ոտնահարող քեմալականների անօրինական ռազմական գործողությունները դադարեցնելուն: Սա փաստվում է նան Լոզանի պայմանագրի 1-ին հոդվածով, որը խոսում է խաղաղության ոչ թե հաստատման, այլ վերահաստատման մասին (…th6 տtճt6 օf ք6ճc6 will Ե6 մ6fiոit6l7 r6-6տtճԵliտh6մ …): Այստեղ անհրաժեշտ է ընդգծել, որ միջազգային իրավունքը հստակորեն տարբերակում է պատերազմ (wճr) ն պատերազմական իրավիճակ (տtճt6 օf wճr) հասկացությունները: Միայն ինքնիշխան երկրներն իրավունք ունեն մղելու պատերազմ. մնացած զինված բախումների (ճrո6մ cօոflict) դեպքում այն բնորոշվում է որպես պատերազմական իրավիճակ /5/: Լոզանի պայմանագրի մեջ Բարձր պայմանավորվող կողմերը հստակորեն արտահայտել են իրենց քաղաքական կամքն առ քեմալականները. վերջիններս չեն ճանաչվել որպես պետության օրինական ներկայացուցիչներ, այլ նրանց շնորհվել է միայն կռվող կողմ լինելու կարգավիճակը (r6cօջոitiօո օf Ե6lliջ6r6ոc7): Ուրիշ բան, որ Լոզանի պայմանագիրը վերատեսության է ենթարկել 1919-1922թթ. ռազմական գործողություններին ուղղակի կամ անուղղակի մասնակից մի շարք երկրներին առնչվող դրույթներ, որոնց անդրադարձել էր նան Սնրի պայմանագիրը: Միջազգային իրավունքը չի արգելում նոր պայմանագրի կնքումը նախկինում կնքված պայմանագրի դրույթների փոփոխմամբ կամ բազմակողմ պայմանագրի նորափոխումը (ոօմificճtiօո) պայմանագրին մաս կազմող 2 ն ավելի կողմերի անունից: Սակայն միանշանակ է, որ նոր պայմանագիրը, ինչպես ամեն մի պայմանագիր, կարող է վերաբերել միմիայն տվյալ պայմանագրին մաս կազմող կողմերին /6/, իսկ պայմանագրի նորափոխումները կարող են վերաբերել միայն

նորափոխումների մասնակիցներին ն չեն կարող որնէ ազդեցություն ունենալ այլ երկրների իրավունքների ն պարտավորությունների վրա /7/: Դեռեւս Ճ1Ճ դարի կեսերից միջազգային իրավունքը զարգացրել էր հստակ դիրքորոշում` պայմանագրի ոչ մի փոփոխություն կամ նորափոխում չի կարող լինել իրավականորեն վավերական առանց նախկին պայմանագրի բոլոր կողմերի մասնակցության: Լոնդոնի կոնֆերանսի Առաջին արձանագրության առդիր Հռչակագիրը (13 մարտի, 1871թ.) (1h6 Ծ6clճrճtiօո ճոո6x6մ tօ th6 Firտt Քrօtօcօl օf th6 Լօոմօո Ըօոf6r6ոc6, 13 Խճrch 1871), որին մաս են կազմել 7 երկիր /8/, այդ թվում նաեւ Թուրքիան, միանշանակորեն հռչակում է.

«Ազգերի իրավունքի էական սկզբունքն է, որ ոչ մի երկիր իրեն չի կարող ձերբազատել պայմանագրի պարտավորություններից ն ոչ էլ կարող է նորափոխել դրա պայմանները, քանի դեռ չունի բոլոր մասնակիցների բարեհաճ համաձայնությունը» /9/: Այսու, Հայաստանի Հանրապետությունը, բռնազավթված լինելու պատճառով, չի մասնակցել Լոզանի կոնֆերանսին ն չի ստորագրել այդ պայմանագիրը: Ըստ այդմ, Լոզանի պայմանագիրը որնէ իրավական պարտավորություն չի ստեղծել ն չի ստեղծում Հայաստանի Հանրապետության համար: Գործում է միջազգային իրավունքի R6տ iոt6r ճliօտ ճctճ (մասն չես, պարտավոր չես) սկզբունքը: Մյուս հարցը, որին հարկ ենք համարում անդրադառնալ, այն մոլորությունն է` իբր Լոզանի պայմանագիրը չեղյալ է հայտարարել Սնրի պայմանագիրը: Քննություն չբռնող ն միանգամայն հիմնազուրկ տեսակետ: Վիեննայի Պայմանագրերի մասին կոնվենցիան (Մi6ոոճ Ըօոv6ոtiօո օո th6 Լճw օf 1r6ճti6տ, 1969), որի մեջ ամրագրված է դարեր ի վեր միջազգային իրավունքում գործող ընթացակարգը, շատ հստակ է պայմանագրերի դադարեցման կամ կասեցման վերաբերյալ: Մասնավորապես, նշյալ կոնվենցիայի 59-րդ հոդվածի 2-րդ կետը միանշանակորեն ամրագրում է. «Ավելի վաղ կնքված

պայմանագրի գործունեությունը կհամարվի դադարեցված միայն այն դեպքում, եթե դա ակնհայտ է ավելի ուշ կնքված պայմանագրից կամ մեկ այլ ձնով հավաստվում է, որ այդպիսին է եղել կողմերի մտադրությունը» (1h6 6ճrli6r tr6ճt7 տhճll Ե6 cօոտiմ6r6մ ճտ օոl7 տստք6ոմ6մ iո օք6rճtiօո if it ճքք6ճrտ frօո th6 lճt6r tr6ճt7 օr iտ օth6rwiտ6 6տtճԵliտh6մ thճt տսch wճտ th6 iոt6ոtiօո օf th6 քճrti6տ): Լոզանի պայմանագրի ստորագրողները (24 հուլիսի, 1923 թ.): Հայաստանի Հանրապետությունը մասնակից չէր այդ պայմանագրին` բռնազավթված լինելու պատճառով...

Լոզանի պայմանագրից ոչ միայն ակնհայտ չէ, որ կողմերը մտադիր էին չեղյալ հայտարարել Սնրի պայմանագիրը, այլն Լոզանի պայմանագրում ընդհանրապես հիշատակում չկա Սնրի պայմանագրի մասին: Ավելի պարզ ասած` պայմանագիրը կարող է չեղյալ հայտարարվել ոչ այլ կերպ, եթե ոչ պայմանագիրը կնքած կողմերի, անհրաժեշտ է շեշտել բոլոր կողմերի /10/, դրա մասին միանշանակ հայտարարումով: Միջազգային իրավունքի էական սկզբունքներից է, որ ոչ մի պետություն չի կարող

ձերբազատվել պայմանագրի պարտավորություններից ն ոչ էլ կարող է նորափոխել դրա պայմանները, քանի դեռ չունի մյուս պայմանավորվող բոլոր կողմերի հստակ համաձայնությունը /11/: Բերենք մի պարզ, բայց խոսուն օրինակ: Մյունխենի (1938թ.) պայմանագրով Սուդեթը (Տսմ6t6ոlճոմ) Չեխոսլովակիայից անցել էր Գերմանիային: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Սուդեթը վերադարձվել էր Չեխոսլովակիային: Սակայն, չնայած պարտված Գերմանիայի կնքած բազմաթիվ ու բազմաբնույթ պայմանագրերին, Մյունխենի պայմանագիրը չեղյալ չէր հայտարարվել ն, հետնաբար, այն մնում էր ուժի մեջ: Եվ միայն 1973թ. դեկտեմբերին Արնմտյան Գերմանիան, որպես Երրորդ Ռայխի իրավահաջորդ, պայմանագիր կնքեց Չեխոսլովակիայի հետ, որով կողմերը չեղյալ հայտարարեցին իրենց 1938թ. կնքած պայմանագիրը /12/: Թեն, Սնրի պայմանագրի առումով մենք չեն կարող ասել, որ այն ուժի մեջ է, քանի որ վավերացման գործընթացի թերի մնալու պատճառով այն ի սկզբանե չի մտել ուժի մեջ, այսուհանդերձ սխալ է նան այն պնդումը, որ Լոզանը չեղյալ է հայտարարել Սնրը: Լոզանը չէր կարող դա անել, քանի որ նշյալ պայմանագիրը ն՛ իր բնույթով, ն՛ ստորագրողների շրջանակով էապես տարբերվում է Սնրի պայմանագրից:

Այսինքն, ներկայումս Սնրի պայմանագիրը միջազգային իրավունքի վավերական փաստաթուղթ է, որը բանակցվել ն ստորագրվել է օրինական ընթացակարգի համաձայն, սակայն ուժի մեջ չի մտել (vճliմ Եսt ոօt iո fօrc6): Եթե, պատկերացնենք անհնարինը, ասենք` Սնրի պայմանագիրը ստորագրած բոլոր երկրները վավերացնեն այն, ապա այն օրինապես կմտնի ուժի մեջ: Այստեղ անհրաժեշտ է շեշտել, որ Սնրի պայմանագրի անկատար լինելը (սոք6rf6ct6մ tr6ճt7), ինչպես միջազգային իրավունքում կոչվում են չվավերացված պայմանագրերը /13/, չի խաթարում Հայաստանի Հանրապետության իրավունքները, քանի որ Թուրքիայի պարտավորությունները Հայաստանի Հանրապետության նկատմամբ բխում են ոչ թե Սնրի պայմանագրից, այլ այդ պայմանագրից ածանցվող ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնի իրավարար վճռից (22 նոյեմբերի, 1920թ.) /14/: Չնայած Լոզանի պայմանագրում չկա որնէ հիշատակում Հայաստանի ն հայերի մասին, սակայն այն 2 առումով առնչվում է մեզ: Լոզանի պայմանագրի ողջ Երրորդ բաժինը (հոդվածներ 37-45) վերաբերում է Թուրքիայի ոչ-մուսուլման փոքրամասնություններին: Ընդ որում, փոքրամասնությունների վերաբերող հոդվածներին տրվել է հիմնարար օրենքի (fսոմճո6ոtճl lճw) ուժ, այսինքն` դրանք անբեկանելի ն անփոփոխելի պետք է լինեն: Սա մի առանձին հոդվածի նյութ է, որին կանդրադառնանք առաջիկայում: Հայաստանի երկրոդ աղերսը Լոզանի պայմանագրի հետ ի հայտ է գալիս Թուրքիայի ստեղծվելիք հանրապետության տարածքի իրավական ձնակերպման առնչությամբ: Լոզանի պայմանագրի 16-րդ հոդվածի առաջին պարբերությունը հռչակում է. «Այսու Թուրքիան հրաժարվում է բոլոր այն

տարածքների ու կղզիների տիտղոսից ն դրանց նկատմամբ իր բոլոր իրավունքներից, որոնք գտնվում են սույն պայմանագրով գծած սահմաններից դուրս, ի բացառյալ նրանց, որոնց նկատմամբ սույն պայմանագրով ճանաչվել է նրա ինքնիշխանությունը: Այդ տարածքների ն կղզիների ապագան լուծում են կամ կլուծեն շահագրգիռ կողմերը» (1սrk67 h6r6Ե7 r6ոօսոc6տ ճll riջhtտ ճոմ titl6 whճtտօ6v6r օv6r օr r6տք6ctiոջ th6 t6rritօri6տ տitսճt6մ օսtտiմ6 th6 frօոti6rտ lճiմ մօwո iո th6 քr6տ6ոt tr6ճt7 ճոմ th6 iտlճոմտ օth6r thճո thօտ6 օv6r which h6r տօv6r6iջոt7 iտ r6cօջոiշ6մ Ե7 th6 տճiմ tr6ճt7, th6 fսtսr6 օf th6տ6 t6rritօri6տ ճոմ iտlճոմտ Ե6iոջ տ6ttl6մ օr tօ Ե6 տ6ttl6մ Ե7 th6 քճrti6տ cօոc6rո6մ): Քանի որ Լոզանի պայմանագիրը հստակեցնում է Թուրքիայի սահմանը Բուլղարիայի (հոդված 2.1), Հունաստանի (հոդված 2.2), Սիրիայի (հոդված 3.1) ն Իրաքի (հոդված 3.2) հետ, ուստի թուրքական իրավունքներն ու տիտղոսը ճանաչվում են միմիայն այդ սահմանագծից ներս ընկած տարածքների վրա: Լոզանի պայմանագիրը չի անդրադարձել հայ-թուրքական սահմանին: Սրա պատճառն այն է, որ այն արդեն իսկ ն մեկընդմիշտ որոշված էր ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնի անբեկանելի ն կատարման համար պարտադիր իրավարար վճռով (22 նոյեմբերի, 1920թ.): Քանի որ իրավարար վճռով հայաստանապատկան դարձած տարածքները Լոզանի պայմանագրով ներառված չեն հետագայում (29 հոկտեմբերի, 1923թ.-ից) որպես Թուրքիայի Հանրապետություն ճանաչված երկրի սահմաններից ներս, ուստի Լոզանում Թուրքիայի անունից հանդես եկող պատվիրակությունը 16-րդ հոդվածով /15/ հրաժարվել է դրա տիտղոսից ն դրա նկատմամբ իրավունքներից: Լոզանի պայմանագրի 16-րդ հոդվածի 2-րդ պարբերությունը վերահաստատում է այդ իրողությունը. «Սույն հոդվածի դրույթները չեն ներազդում բարիդրացիական հարաբերություններից

բխող այն հատուկ պայմանավորվածությունների վրա, որոնք կայացել են կամ կարող են կայանալ Թուրքիայի ն սահմանակից երկրներից որնէ մեկի միջն» (1h6 քrօviտiօոտ օf th6 քr6տ6ոt Ճrticl6 մօ ոօt քr6յսմic6 ճո7 տք6ciճl ճrrճոջ6ո6ոtտ ճriտiոջ frօո ո6iջhԵօսrl7 r6lճtiօոտ which hճv6 Ե66ո օr ոճ7 Ե6 cօոclսմ6մ Ե6tw66ո 1սrk67 ճոմ ճո7 օth6r liոitrօքh6 cօսոtri6տ): Պետք է ուշադրություն դարձնել այն կարնոր հանգամանքի վրա, որ 16-րդ հոդվածի 2-րդ պարբերությունը խոսում է սահմանները հստակեցնող ոչ թե պայմանագրի կամ համաձայնագրի, այլ «հատուկ պայմանավորվածությունների» մասին (տք6ciճl ճrrճոջ6ո6ոtտ), որոնց թվին է պատկանում նան իրավարար վճիռը: Այսպիսով, Լոզանի պայմանագրի 16-րդ հոդվածը վերահաստատել է Սնրի պայմանագրի 90-րդ հոդվածի Թուրքիայի հրաժարումը բոլոր այն տարածքներից, որոնք Վուդրո Վիլսոնի իրավարար վճռով փոխանցվել էին Հայաստանի Հանրապետությանը:

Ամփոփելով վերոշարադրյալը` կարելի է անել հետնյալ եզրակացությունները. √ Սնրի ն Լոզանի պայմանագրերը իրավական երկու տարբեր փաստաթղթեր են: √ Լոզանի պայմանագիրն իրավասու չէր ն չեղյալ չի հայտարարել Սնրի պայմանագիրը: √ Լոզանի պայմանագիրը, հիմնական օրենքի կարգավիճակով, ամրագրել է ոչ-մուսուլման փոքրամասնությունների իրավունքները: √ Լոզանի պայմանագիրը վերահաստատել է Թուրքիայի հրաժարումը իրավարար վճռով Հայաստանի Հանրապետությանը փոխանցված տարածքների տիտղոսից ն իրավունքից: Հղումներ ն ծանոթագրություն 1. Էսմտօո Օ. F., 1սrk67, Օr66c6 ճոմ th6 Eճտt6rո Խ6մit6rrճո6ճո, Օxfօrմ, 1939, ք. 16. 2. Բրիտանական կայսրություն, Ֆրանսիա, Իտալիա ն Ճապոնիա: 3. Հայաստան, Բելգիա, Հունաստան, Լեհաստան, Պորտուգալիա, Ռումինիա, Սերբ-Խորվաթ-Սլովենական պետություն, Չեխոսլովակիա ն Հեջազ (ներկայումս Սաուդյան Արաբիա) (վերջինս չի ստորագրել պայմանագիրը): 4. Բրիտանական կայսրություն, Ֆրանսիա, Իտալիա, Ճապոնիա, Հունաստան, Ռումինիա, Սերբ-Խորվաթ-Սլովենական պետություն (վերջինս չի ստորագրել պայմանագիրը): 5. Ճrո6մ Ըօոflict, iո Eոc7clօք6մiճ օf ՔսԵlic 1ոt6rոճtiօոճl Լճw, v. 1, Ճոտt6rմճո, 1992, ք. 250. 6. Մi6ոոճ Ըօոv6ոtiօո (1969), Ճrticl6 34. “Ճ tr6ճt7 մօ6տ ոօt cr6ճt6 6ith6r օԵliջճtiօոտ օr riջhtտ fօr ճ thirմ Տtճt6 withօսt itտ cօոտ6ոt”. 7. Մi6ոոճ Ըօոv6ոtiօո (1969), Ճrticl6 41. “1wօ օr ոօr6 օf th6 քճrti6տ tօ ճ ոսltilճt6rճl tr6ճt7 ոճ7 cօոclսմ6 ճո ճջr66ո6ոt tօ ոօմif7 th6 tr6ճt7 ճտ Ե6tw66ո th6ոտ6lv6տ ճlօո6 if: (Ե) th6 ոօմificճtiօո iո զս6տtiօո iտ ոօt քrօhiԵit6մ Ե7 th6 tr6ճt7 ճոմ: (Ե) (i) մօ6տ ոօt ճff6ct th6 6ոյօ7ո6ոt Ե7 th6 օth6r քճrti6տ օf th6ir riջhtտ սոմ6r th6 tr6ճt7 օr th6 ք6rfօrոճոc6 օf th6ir օԵliջճtiօոտ”. 8. Արձանագրությունը ստորագրած մյուս երկրներն էին` Ավստրո-Հունգարիա, Ֆրանսիա, Գերմանիա, Մեծ Բրիտանիա, Իտալիա ն Ռուսաստան: 9. ԽcNճir (Լօrմ), Լճw օf 1r6ճti6տ, Օxfօrմ, 1961, ք. 230. 10. Տե՛ս Վիեննայի կոնվենցիայի (1969թ.) 59-րդ հոդվածի 1-ին կետը: 11. ԽcNճir (Լօrմ), նշվ. աշխ., էջ 230: 12. Քճսl K. Էսth, Տtճոմiոջ օօսr Օrօսոմ, 16rritօriճl Ծiտքսt6տ ճոմ 1ոt6rոճtiօոճl Ըօոflict, Ծ6trօit, 1996, ք. 207-8. 13. Չվավերացված պայմանագրերի իրավական կարգավիճակի մասին ավելի հանգամալից տե՛ս` Մ. Խichճ6l R6iտոճո, Սոrճtifi6մ 1r6ճti6տ ճոմ Օth6r Սոք6rf6ct6մ Ճctտ iո 1ոt6rոճtiօոճl Լճw: Ըօոտtitսtiօոճl Fսոctiօոտ. Մճոմ6rԵilt Սոiv6rտit7, Տchօօl օf Լճw, Մճոմ6rԵilt )օսrոճl օf 1rճոտոճtiօոճl Լճw, Մօlսո6 35, 1տտս6 3, 2002, ք. 729. 14. Վուդրո Վիլսոնի իրավարար վճռի մասին ավելի հանգամանալից տե՛ս` Արա Պապյան, Վուդրո Վիլսոնի իրավարար վճիռը Հայաստանի ն Թուրքիայի սահմանի վերաբերյալ, Ազգ, 28 դեկտեմբերի, 2006թ. էջ 3: ն Արա Պապյան, Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների սահմանադրությունը, Հայկական հարցը ն Վուդրո Վիլսոնի իրավարար վճիռը, Ազգ, 28 փետրվարի, 2007թ., էջ 5: 15. Ուշագրավ զուգադիպությամբ միջազգային պայմանագրերում Հայկական հարցին առնչվող ն՛ առաջին հոդվածը (տե՛ս` Սան Ստեֆանոյի պայմանագիրը, 3 մարտի, 1878թ.) ն՛ վերջին հոդվածը (տե՛ս` Լոզանի պայմանագիրը, 24 հուլիսի, 1923թ.) կրում են միննույն` 16 թիվը:

առաջին անգամ տպագրվել է FRՃNԸE-ՃRԽEN1E ամսագրում, № 300, 16-31 հուլիսի, 2007թ., էջ 19-21

Հայ ժողովրդի նյութական կորուստները Հայոց ցեղասպանության ժամանակ Հայ ժողովրդի դեմ իրականացված հանցագործությունը դեռնս Թուրքիայի կողմից պատասխանի է սպասում` ցեղասպանությունը պիտի ճանաչվի ն վնասները պիտի հատուցվեն: Սրանք ուտոպիական նպատակներ չեն: Որպես Օսմանյան կայսրության իրավահաջորդ, թուրքական պետությունն ունի միջազգային իրավական պարտավորություններ: Համաձայն միջազգային իրավունքի, հանցագործությունների համար պատասխանատվությունն ընկնում է դրանք իրականացրած երկրի վրա, ինչպես նան, ըստ շարունակականության ն պատասխանատվության սկզբունքի` նրա իրավահաջորդի: Ֆեդերիկո Անդրեու-Գուզման, ավագ իրավախորհրդատու, Իրավաբանների միջազգային հանձնաժողով (Ժնն) /1/

Մարդկային կյանքը գերագույն ն բացառիկ արժեք է: Այն անգին է: Բնականաբար, խոսելով Հայոց ցեղասպանության մասին, մենք առաջին հերթին, ն գրեթե բացառապես, շեշտել ենք հայ ժողովրդի մարդկային կորուստները: Սակայն ցեղասպանության տարիներին հայ ժողովուրդն ունեցել է նան հսկայական նյութական կորուստներ: Անվիճելի է, որ ցեղասպանության ածանցյալ նպատակներից է եղել հայ ժողովրդի անհատական ն հավաքական սեփականության յուրացումը: Միջազգային իրավունքը հռչակում է` Ex iոյսriճ ոօո օritսr յստ (լատ.) /2/, այսինքն` հանցագործը չպիտի վայելի իր հանցագործության պտուղները: Այլ խոսքով, 6rջճ օոո6տ հանցագործության /3/ հետնանքները չեն կարող ճանաչվել կամ օրինականացվել /4/: Այս առումով, շատ կարնոր է հստակեցնել, թե գումարային դրսնորմամբ ինչքա՞ն են եղել հայ ժողովրդի նյութական կորուստները Հայոց ցեղասպանության տարիներին` 1915-1923թթ.: Քննության առնենք որոշ պաշտոնական փաստաթղթեր, որոնցում արձանագրվել են հայ ժողովրդի նյութական կորուստները, ն ամրագրվել է նրա փոխհատուցում ստանալու իրավունքը: 1918թ. նոյեմբերի 11-ին Առաջին աշխարհամարտում ռազմական գործողությունները վերջնականապես դադարեցնող զինադադարը պաշտոնապես մտավ ուժի մեջ: Երկու ամիս անց` 1919թ. հունվարի 18-ին, Փարիզում իր աշխատանքներն սկսեց Փարիզի Խաղաղության վեհաժողովը (1h6 Քճriտ Ք6ճc6 Ըօոf6r6ոc6), որի նպատակն էր համապարփակ քննության ենթարկել պատերազմին առնչվող բոլոր հարցերը ն նախապատրաստել խաղաղության պայմանագրերը: Կարնորագույն հարցերի թվին էր պատկանում պատերազմի հրահրման համար մեղավոր երկրների կողմից նյութական կորուստների փոխհատուցումը (r6քճrճtiօոտ): Ըստ այդմ, Փարիզի վեհաժողովի կազմում կար հատուկ հանձնաժողով փոխհատուցումների հարցով (1h6 Ըօոոiտտiօո օո R6քճrճtiօոտ օf Ծճոճջ6 (Մճlսճtiօո օf Ծճոճջ6)): Գրեթե 2 ամիս տնած աշխատանքներից հետո պարզ դարձավ, որ նյութական կորուստներ են ունեցել ոչ միայն պատերազմին անմիջականորեն մասնակցած երկները: Ուստի, մարտի 7-ին նշյալ հանձնաժողովը ձնավորեց առանձին մարմին` Հատուկ հանձնախումբ (Տք6ciճl Ըօոոitt66) /5/, որի նպատակն էր ի մի բերել հանձնաժողովում չներկայացված երկրների ն ժողովուրդների նյութական կորուստները ն դրանց հատուցմանը տալ պաշտոնական ընթացք (1h6 Ըօոոiտտiօո օո R6քճrճtiօոտ օf Ծճոճջ6, օf th6 Քr6liոiոճr7 Ք6ճc6 Ըօոf6r6ոc6, hճտ chճrջ6մ ճ տք6ciճl Ըօոոitt66 with th6 ջճth6riոջ tօջ6th6r օf clճiոտ which ոճ7 Ե6 ոճiմ ճջճiոտt th6 6ո6ո7 Քօw6rտ): Հատուկ հանձնախումբն ուներ հետնյալ կազմը` անդամներ. գեներալ ՄըքՔինսթրի (ԽcKiոտtr7) ԱՄՆ, գնդապետ Փիլ (Ք66l) Մեծ Բրիտանիա, պրն. Ժուասե ()օսճտտ6t) Ֆրանսիա: քարտուղարներ. Հ. Ջեյմս (Է. )ճո6տ) ԱՄՆ, պրն. Փ. Լոր (Ք. Լճսr6) Ֆրանսիա: Հանձնախմբի ձնավորման հաջորդ իսկ օրը` մարտի 8-ին, այն դիմեց Բոլիվիայի, Բրազիլիայի, Չինաստանի, Էկվադորի, Գվատեմալայի, Հայիթիի, Հեջազի (ներկայումս` Սաուդյան Արաբիա), Լիբերիայի, Պանամայի, Պերուի, Սիամի (ներկայումս` Թաիլանդ) ն Հայաստանի Հանրապետության (Ծ6l6ջճtiօո օf th6 Ճrո6ոiճո R6քսԵlic օf th6 Ըօոf6r6ոc6 օf Ք6ճc6) պատվիրակություններին` տեղեկություններ խնդրելով կրած նյութական կորուստների վերաբերյալ: Մեկ ամսվա ընթացքում Հատուկ հանձնախումբն ամփոփեց պատվիրակությունների ներկայացրած, ինչպես նան այլ աղբյուրներից հայթայթած փաստաթղթերը ն 1919թ. ապրիլի 14-ին ներկայացրեց իր նախնական զեկույցը: Թեն արնմտահայության ն արնելահայության համար հաշվարկները կատարվել էին առանձին-առանձին, սակայն կորուստները ներկայացված էին

միասնական վերջնական թվով: Ըստ այդմ, հայության ամբողջական նյութական կորուստը 1914-1919թթ.-ին 1919թ.-ի գներով կազմել է 19.130.982.000 ֆրանսիական ֆրանկ /6/ կամ 3.693.239.768 ԱՄՆ դոլար /7/: Ըստ զեկուցագրի, հայության նյութական կորուստներն ունեին հետնյալ պատկերը.

1. Արնմտահայաստան (կամ ինչպես փաստաթղթում է գրված` 1սrkiտh Ճrո6ոiճ). ա) բ) գ)

գյուղաբնակների անհատական նյութական կորուստները քաղաքաբնակների անհատական նյութական կուրուստները ոչ անհատական նյութական կորուստները Ընդամենը`

4.601.610.000 3.235.550.000 6.761.350.000

14.598.510.000 ֆրանկ

2. Հայաստանի Հանրապետություն ն Կովկասի այլ հայաբնակ տարածքներ. ա) այն բնակավայրերի բնակչության կորուստները, որոնց բնակչությունն ամբողջովին տեղահանվել է բ) այն բնակավայրերի բնակչության կորուստները, որոնց բնակչությունը չի տեղահանվել գ) այլ նյութական կորուստներ Ընդամենը`

1.831.872.000 1.293.600.000 1.407.000.000

4.532.472.000 ֆրանկ

Համընդհանուր նյութական կորուստները` 19.130.982.000 ֆրանկ Անհրաժեշտ է ընդգծել, որ այս թվի մեջ ներառված չեն հայերի 1920թ., 1921թ., ն 1922թ. (համապատասխանաբար` Արնելյան Հայաստան, Կիլիկիա, Զմյուռնիա ն այլն) նյութական կորուստները: Եթե հաշվառվեն նան նշյալ ժամանակահատվածի կորուստները, ապա վերոնշյալ թիվն առնվազն պետք է 15-20%-ով մեծացվի: Հարկ է նշել, որ Հայաստանի Հանրապետությունը երբեք չի հրաժարվել իրեն հասանելիք հատուցումից (r6քճrճtiօո): Անգամ հայոց պետականության կորստից հետո, երբ այն ռազմակալվեց օտարերկրյա զինված ուժերի կողմից (ռուսական 11-րդ բանակ + թուրքական 3-րդ բանակ), Հայաստանի Հանրապետության օրինական ներկայացուցիչները շարունակել են պնդել հայ ժողովրդի իրավունքների, մասնավորապես նյութական փոխհատուցման վրա: Այսպես, Լոզանի պայմանագրի կնքումից (24 հուլիսի, 1923թ.) անմիջապես հետո Փարիզի վեհաժողովում Հայաստանի Հանրապետության պատվիրակության ղեկավար Ավետիս Ահարոնյանը պաշտոնական գրությամբ (8 օգոստոսի, 1924թ.) /8/ դիմել է Գլխավոր դաշնակից ուժերի արտաքին գործերի նախարարներին ն վերահաստատել հայոց իրավունքներին հավատարիմ մնալը: Հատուցումների հարցով անհրաժեշտ է առանձնացնել մի կարնոր հանգամանք` ժամանակային գործոնը բնավ հիմք չէ նյութական պարտավորություններից խուսափելու համար: Ֆինլանդիան ԱՄՆ նկատմամբ Առաջին համաշխարհային պատերազմից մնացած իր նյութական պարտավորությունների կատարումն ամբողջացրեց միայն 1969թ.-ին, Մեծ Բրիտանիան` միայն 1965թ. /9/: Ներկայիս Ռուսաստանը դեռնս խնդիրներ ունի ցարական Ռուսաստանի նյութական պարտավորությունների առումով: Թուրքիայի Հանրապետությունն ինքը, չնայած հսկայական զիջումներին, Օսմանյան կայսրության պարտքը կարողացավ փակել միայն 1944թ. հունիսին /10/: Նյու Յորք Լայֆ ապահովագրական ընկերությունն (NօԼ1Ը) իր 1875-1915թթ. շահառուների ժառանգներին փոխհատուցման հանձնառության մասին հայտարարեց միայն 2004թ. հունվարին, այն էլ երկարատն դատավարությունից հետո: Սույն դատավարությունը /11/, թեն անմիջականորեն չի վերաբերում Հայոց ցեղասպանության ընթացքում մեր ընդհանրական նյութական կորուստների փոխհատուցմանը, այնուհանդերձ խիստ կարնոր է: Այն դատական վճռով, նմանաբնույթ գործերի համար, ամրագրեց հաշվարկային փոխարժեքը, այն է` Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակաշրջանի մեկ ֆրանսիական ֆրանկը ներկայումս հավասար է 2.17 ԱՄՆ դոլարի /12/: Այսինքն, դատական նախադեպի կիրառմամբ, մենք կարող ենք հաշվարկել հայության նյութական կորուստների չափը Հայոց ցեղասպանության հետնանքով` 19.130.982.000 ֆրանսիական ֆրանկ x 2.17 = 41.514.230.940 ամերիկյան դոլար:

Այսպիսով, Թուրքիայի Հանրապետության, որպես Օսմանյան կայսրության իրավահաջորդի, փոխհատուցման պարտավորությունը ներկայիս Հայաստանի Հանրապետության նկատմամբ, որպես Հայաստանի առաջին հանրապետության իրավահաջորդի, կազմում է առնվազն 41 միլիարդ 514 միլիոն 230 հազար 940 ամերիկյան դոլար: Հղումներ ն ծանոթագրություն 1. Ճոմr6ս-Օսշոճո F., Տ6ոiօr Լ6ջճl Ճմviտօr, 1ոt6rոճtiօոճl Ըօոոiտտiօո օf )սriտtտ (Օ6ո6vճ), Քr6fճc6, ք. 9. 1ո: Ճlfr6մ մ6 7ճ7ճտ, 1h6 Օ6ոօciմ6 ճջճiոտt th6 Ճrո6ոiճոտ 1915-1923 ճոմ th6 R6l6vճոc6 օf th6 1948 Օ6ոօciմ6 Ըօոv6ոtiօո, 8rստտ6lտ-Օ6ո6vճ, 2005. 2. 1aո 8rօwո1iօ, Քriոօiք1օՏ օf ՔսԵ1iօ 1ոէօrոaէiօոa1 Լaw, 5էհ օմ., Օ2fօrմ, 2001, Օlօտտճr7. 3. Միջազգային իրավունքի մեջ 6rջճ օոո6տ (միջազգային ամբողջ հանրության դեմ) հանցագործություններ են համարվում յստ cօջ6ոտը (միջազգային իրավունքի անբեկանելի սկզբունքները) ոտնարող հանցագործությունները: Միանշանակ է, որ ցեղասպանությունը յստ cօջ6ոտ-ը ոտնահարող հանցագործություն է, հետնաբար Թուրքիայի պատասխանատվությունը, ոչ միայն հայության, այլն ողջ միջազգային հանրության առջն է: 4. Ճlfr6մ մ6 7ճ7ճտ, նշվ. աշխ., էջ 11: 5. Հատուկ հանձնախմբի աշխատանքների մանրամասների համար տե՛ս` Քhiliք Խճտօո 8սr6tt, R6քճrճtiօո ճt th6 Քճriտ Ք6ճc6 Ըօոf6r6ոc6, Frօո th6 Տtճոմքօiոt օf th6 Ճո6ricճո Ծ6l6ջճtiօո, Մօlսո6 11, N6w օօrk, 1965, ք. 583-9. 6. Քhiliք Խճտօո 8սr6tt, նշվ. աշխ., էջ 585: 7. 1919թ. ապրիլի 14-ի դրությամբ 5,18 ֆրանսիական ֆրանկը հավասար է եղել 1 ԱՄՆ դոլարի (19.130.982.000 FFR / 5,18 = Ֆ 3.693.239.768 ՍՏԾ): 8. Պաշտոնական գրության անգլերեն թարգմանությունը տպագրվել է Նյու Յորք Թայմս օրաթերթում 1923թ. սետեմբերի 12-ին. Ճrո6ոiճ Ծ6ոօսոc6տ Լճստճոո6 1r6ճt7, Nօt6 tօ th6 Քօw6rտ Fօrոճll7 R6տ6rv6տ Ճll Օrճոtտ սոմ6r th6 1r6ճt7 օf Տ6vr6տ, 1h6 N6w օօrk 1iո6տ, Տ6քt6ոԵ6r 12, 1923, ք. 30. 9. ՕilԵ6rt Խ., Ճ Էiտtօr7 օf th6 1w6ոti6th Ը6ոtսr7, 1900-1933, 1օrօոtօ, 1997, v. 1, ք. 551. 10. Оттоманский долг, Дипломатический Словарь, т. 2, Москва, 1950, с. 295. 11. Խճrօօtiճո 6t ճl. vտ. N6w օօrk Լif6 1ոտսrճոc6 Ըօոքճո7, Ըճտ6 Nօ. Ը99-12073 ԸՃՏ (ԽԸx), Սոit6մ Տtճt6տ Ծiտtrict Ըօսrt, Ը6ոtrճl Ծiտtrict օf Ըճlifօrոiճ (Լօտ Ճոջ6l6տ). 12. “1h6 Տ6ttl6ո6ոt Ճջr66ո6ոt r6զսir6տ thճt 6ճch clճiո Ե6 քճiմ iո th6 ճոօսոt օf th6 մ6ճth Ե6ո6fit սոմ6r th6 քօlic7, cօոv6rt6մ tօ cսrr6ոt Ս.Տ. մօllճrտ ճt th6 rճt6 օf Ֆ2.17 Ս.Տ. Ծօllճrտ ք6r Fr6ոch Frճոc օr Ֆ24.96 Ս.Տ. Ծօllճrտ ք6r 8ritiտh Քօսոմ.” (Տ66 - 1h6 Տtճt6ո6ոt օf Ճrո6ոiճո 1ոտսrճոc6 Տ6ttl6ո6ոt Fսոմ 8օճrմ, Տ6քt6ոԵ6r 9, 2005, ք. 3.)

առաջին անգամ տպագրվել է ԱԶԳ օրաթերթում, 24 ապրիլի, 2007թ. էջ 4

Հայկական հուշարձանների կարգավիճակը Թուրքիայում ըստ միջազգային իրավունքի Աղթամարի սբ. Խաչ եկեղեցու շենքի նորոգումը առիթ հանդիսացավ, որ հնչեն իրարամերժ կարծիքներ: Մինչնիսկ ոմանց կողմից փորձ արվեց հարցը ներկայացնել որպես «Թուրքիայի բարի կամքի դրսնորում»: Քանի որ Թուրքիայի Հանրապետության տիրույթում, ինչպես նան Թուրքիայի կողմից վերահսկվող տարածքներում, գտնվող հայկական հազարավոր հուշարձանների կարգավիճակը ն դրանց նկատմամբ Թուրքիայի պարտավորությունները հստակեցված են միջազգային օրենքով ն ամրագրված են միջպետական փաստաթղթերում, ուստի անհրաժեշտ է հարցի մեջ պարզություն մտցնել միջազգային իրավունքի տեսանկյունից:

Թուրքիայի Հանրապետությունը որպես միջազգային իրավունքի սուբյեկտ ճանաչվել է Լոզանի (24 հուլիսի, 1923թ.) պայմանագրով` մաս 1-ին, հոդված 1-ին: Նույն պայմանագրի 1-ին մասի 3-րդ բաժինը (հոդվածներ 37-44) ամբողջովին նվիրված է Թուրքիայում ազգային փոքրամասնությունների պաշտպանությանը, նրանց ինքնության ու ժառանգության պահպանմանը: Այստեղ անհրաժեշտ է ընդգծել, որ ազգային փոքրամասնություններին վերաբերող վերոնշյալ 37-44 հոդվածներին Լոզանի պայմանագրի 37-րդ հոդվածով տրվել է հիմնական օրենքի (fսոմճո6ոtճl lճw) կարգավիճակ ն բացարձակ գերակայություն բոլոր այլ օրենքների, կանոնակարգերի ն պաշտոնական գործողությունների նկատմամբ. «Հոդված 37.

Թուրքիան ընդունում է, որ 38-ից 44 հոդվածներում առկա պայմանավորվածությունները ճանաչվում են որպես հիմնական օրենքներ, ն որնէ օրենք, կանոնակարգ կամ պաշտոնական գործողություն չի կարող հակասել դրանց կամ խոչընդոտել այդ պայմանավորվածություններին, ինչպես նան ոչ մի օրենք, կանոնակարգ կամ պաշտոնական գործողություն չի կարող գերակա լինել նրանց նկատմամբ» (Ճrticl6 37. 1սrk67 սոմ6rtճk6տ thճt th6 տtiքսlճtiօոտ cօոtճiո6մ iո Ճrticl6տ 38 tօ 44 տhճll Ե6 r6cօջոiշ6մ ճտ fսոմճո6ոtճl lճwտ, ճոմ thճt ոօ lճw, ոօ r6ջսlճtiօո, ոօr օfficiճl ճctiօո տhճll cօոflict օr iոt6rf6r6 with th6տ6 տtiքսlճtiօոտ, ոօr տhճll ճո7 lճw, r6ջսlճtiօո, ոօr օfficiճl ճctiօո քr6vճil օv6r th6ո): Ինչպես ակնհայտ է նշյալ հոդվածից, վերոշարադրյալը խիստ կարնոր հանձնառություն է ն հանդիսանում է Թուրքիայի համար միջազգային անբեկանելի պարտավորություն: Անհրաժեշտ է ընդգծել, որ իրավունքի մեջ հիմնական օրենքի խմբին են դասվում սահմանադրությունները կամ դրանց հավասարեցված իրավական փաստաթղթերը: Քանի որ սույն հոդվածի նպատակներից դուրս է քննել Լոզանի պայմանագրով ամրագրված ազգային փոքրամասնությունների, մասնավորապես հայերի, բոլոր իրավունքները, ուստի մենք կանդրադառնանք միայն խնդրո առարկային` ազգային փոքրամասնությունների կրոնական ազատություններին ն նրանց կրոնական կառույցների նկատմամբ Թուրքիայի պարտավորություններին: Լոզանի պայմանագրի 38-րդ հոդվածի երկրորդ մասով Թուրքիայի բոլոր բնակիչներին, մասնավոր կամ հանրային կյանքում, տրվում է հավատքի, կրոնի կամ դավանանքի ազատություն (Ճll iոhճԵitճոtտ օf 1սrk67 տhճll Ե6 6ոtitl6մ tօ fr66 6x6rciտ6, wh6th6r iո քսԵlic օr քrivճt6, օf ճո7 cr66մ, r6liջiօո օr Ե6li6f): Իսկ պայմանագրի 40-րդ հոդվածով նրանց տրվում է կրոնական հաստատություններ հիմնելու, գործածելու ն վերահսկելու իրավունք: Ավելին, Լոզանի պայմանագրի 42-րդ հոդվածի 3-րդ մասով «Թուրքական կառավարությունը

պարտավորվում է լիակատար պահպանության տակ առնել եկեղեցիները, սինագոգները, գերեզմաններն ու նշյալ փոքրամասնությունների այլ կրոնական հաստատությունները» (1h6 1սrkiտh Օօv6rոո6ոt սոմ6rtճk6տ tօ

ջrճոt fսll քrօt6ctiօո tօ th6 chսrch6տ, տ7ոճջօջս6տ, c6ո6t6ri6տ, ճոմ օth6r r6liջiօստ 6տtճԵliտhո6ոtտ օf th6 ճԵօv6ո6ոtiօո6մ ոiոօriti6տ): Բնականաբար «լիակար պահպանությունն» իր մեջ ներառում է ոչ միայն եկեղեցիները չքանդելն ու չավիրելը, այլն դրանց ամրացումն ու նորոգումը: Հետնաբար, սբ. Խաչ եկեղեցու շենքի մասնակի նորոգումը ոչ թե «բարի կամքի դրսնորում» է, այլ Թուրքիայի կողմից հիմնական օրենքի կարգավիճակով ստանձնած միջազգային պարտավորությունների խիստ թերի ն ուշացած կատարում` որոշակի քաղաքական շահարկման նկատառումով: Հիմա ամենահետաքրքրականը: Իսկ ովքե՞ր են եղել ն մնում Թուրքիայի կողմից ստանձնած պարտավորությունների կատարման երաշխավորները: Լոզանի պայմանագրի 44 հոդվածի 1-ին մասը նշում է. «Թուր-

քիան համաձայնվում է, որ Թուրքիայի ոչ մուսուլմաններին վերաբերող սույն բաժնի նախորդող հոդվածները հանդիսանում են միջազգային պարտավորություններ ն նրանց կատարումը պետք է երաշխավորվի Ազգերի լիգայի կողմից» (1սrk67 ճջr66տ thճt, iո տօ fճr ճտ th6 քr6c6մiոջ Ճrticl6տ օf thiտ Տ6ctiօո ճff6ct ոօո-Խօտl6ո ոճtiօոճlտ օf 1սrk67, th6տ6 քrօviտiօոտ cօոտtitսt6 օԵliջ6tiօոտ օf iոt6rոճtiօոճl cօոc6rո ճոմ տhճll Ե6 քlճc6մ սոմ6r th6 ջսճrճոt66 օf th6 Լ6ճջս6 օf Nճtiօոտ): Հատուկ պարտականություններ են դրվում Ազգերի լիգայի Խորհրդի (Ըօսոcil օf th6 Լ6ճջս6 օf Nճtiօոտ) անդամների վրա` Մեծ Բրիտանիա, Ֆրանսիա, Իտալիա ն Ճապոնիա: Այսինքն, ներկայումս Միացյալ ազգերի կազմակերպությունը (ՄԱԿ) ն Անվտանգության խորհուրդը, որոնք ժառանգել են Ազգերի լիգայի ն Խորհրդի ոչ միայն իրավունքներն, այլն պարտականությունները, հանդիսանում են Թուրքիայում հայկական փոքրամասնության ն, մասնավորապես, հայկական հուշարձանների պահպանման հովանավորներն ու երաշխավորները: Ի լրումն այս ամենի, նշյալ 44-րդ հոդվածի 4-րդ մասն ամրագրում է ցանկացած տարաձայնությունը դատական կարգով լուծելու հնարավորությունը. «Թուրքիան նան համաձայնվում է, որ օրենքին կամ

սույն հոդվածներից բխող որնէ փաստին վերաբերող ցանկացած տարակարծություն, որը կառաջանա թուրքական կառավարության ն պայմանագիրը ստորագրած որնէ երկրի կամ Ազգերի լիգայի Խորհրդի որնէ անդամի միջն, պետք է համարվի միջազգային բնույթի վեճ, ինչպիսին ամրագրված է Ազգերի լիգայի կանոնակարգի 14-րդ հոդվածով: Թուրքական կառավարությունը սույնով իր համաձայնությունն է հայտնում, որ նման վեճը, եթե մյուս կողմն այդպես պահանջի, պետք է փոխանցվի Արդարության միջազգային մշտական դատարանի տնօրինմանը: Արդարության միջազգային մշտական դատարանի վճիռը պետք է լինի վերջնական ն պետք է ունենա այնպիսի լիազորություն ն հետնանք, ինչպիսին /Ազգերի լիգայի/ Կանոնակարգի 13-րդ հոդվածով կայացված վճիռները» (1սrk67 fսrth6r ճջr66տ thճt ճո7 մiff6r6ոc6 օf օքiոiօո ճտ tօ զս6տtiօոտ օf lճw օr օf fճct ճriտiոջ օսt օf th6տ6 Ճrticl6տ Ե6tw66ո th6 1սrkiտh Օօv6rոո6ոt ճոմ ճո7 օո6 օf th6 օth6r Տiջոճtօr7 Քօw6rտ օr ճո7 օth6r Քօw6r, ճ ո6ոԵ6r օf th6 Ըօսոcil օf th6 Լ6ճջս6 օf Nճtiօոտ, տhճll Ե6 h6lմ tօ Ե6 ճ մiտքսt6 օf ճո iոt6rոճtiօոճl chճrճct6r սոմ6r Ճrticl6 14 օf th6 Ըօv6ոճոt օf th6 Լ6ճջս6 օf Nճtiօոտ. 1h6 1սrkiտh Օօv6rոո6ոt h6r6Ե7 cօոտ6ոtտ thճt ճո7 տսch մiտքսt6 տhճll, if th6 օth6r քճrt7 th6r6tօ մ6ոճոմտ, Ե6 r6f6rr6մ tօ th6 Ք6rոճո6ոt Ըօսrt օf 1ոt6rոճtiօոճl )ստtic6. 1h6 մ6ciտiօո օf th6 Ք6rոճո6ոt Ըօսrt տhճll Ե6 fiոճl ճոմ տhճll hճv6 th6 տճո6 fօrc6 ճոմ 6ff6ct ճտ ճո ճwճrմ սոմ6r Ճrticl6 13 օf th6 Ըօv6ոճոt): Այսինքն, Լոզանի պայմանգիրը ստորագրած ցանկացած երկիր (Մեծ Բրիտանիան, Ֆրանսիան, Իտալիան, Ճապոնիան, Ռումինիան ն Հունաստանը) կամ Խորհրդի (ներկայումս` Անվտանգության խորհրդի) անդամ որնէ երկիր (5 մշտական ն 10 ոչ մշտական անդամներից յուրաքանչյուրը) հայկական հուշարձանների ավիրման հարցով իրավասու է Թուրքիայի դեմ հայցով դիմել Արդարության միջազգային մշտական դատարան (ներկայումս` Արդարության միջազգային դատարան): Մեծ Բրիտանիան, Ֆրանսիան, Իտալիան ն Ճապոնիան նան պարտավորված են վերահսկել Թուրքիայի կողմից ազգային փոքրամասնությունների, այդ թվում նան հայերի, հանդեպ Թուրքիայի ստանձնած պարտավորությունների բարեխիղճ կատարումը:

Խախտելով ազգային փոքրամասնությունների իրավունքները` Թուրքիան սասանում է իր գոյության իրավական հիմքերը, քանի որ, ըստ միջազգային օրենքի, պայմանագրերը կատարվում են ամբողջության մեջ` պայմանագրի մասնակիցներից մեկի կողմից հանձնառությունների չկատարումը, ազատում է մյուս կողմին հանձնառությունների կատարումից: Պայմանագիրը փոխադարձ պայմանավորվածության արդյունք է, հետնաբար, եթե Լոզանի պայմանագիրը ստորագրած կողմերից մեկը (Բրիտանական կայսրությունը, Ֆրանսիան, Իտալիան, Ճապոնիան, Ռումինիան ն Հունաստանը) ճանաչել է Թուրքիայի Հանրապետությունը, նրա արնմտյան ու հարավային սահմանները, ապա մյուս կողմը (Թուրքիան) դրա դիմաց ստանձնել է որոշակի պարտավորություններ` մասնավորապես 37-44 հոդվածների մեջ ամրագրված ազգային փոքրամասնության իրավունքների հարգումը: Հետնաբար, չկատարելով իր ստանձնած պարտավորությունները, Թուրքիան հարցականի տակ է դնում Լոզանի ողջ պայմանագրի վավերականությունը: Պայմանագրերի օրենքի վերաբերյալ Վիեննայի կոնվենցիան (Մi6ոոճ Ըօոv6ոtiօո օո th6 Լճw օf 1r6ճti6տ, 1969) միանշանակ է այդ հարցում. «Հոդված 60, 2. Բազմակողմ պայմանագրի մասնակիցներից մեկի կողմից պայմանագրի կոպիտ խախտումը

իրավունք է տալիս. (ա) մյուս մասնակիցներին, միաձայն համաձայնությամբ, կասեցնել պայմանագրի գործունեությունը ամբողջությամբ կամ մասամբ, կամ լիովին դադարեցնել այն» (Ճrticl6 60, 2. 1h6 ոճt6riճl Եr6ճch օf ճ ոսltilճt6rճl tr6ճt7 Ե7 օո6 օf th6 քճrti6տ 6ոtitl6տ: (ճ) th6 օth6r քճrti6տ Ե7 սոճոiոօստ ճջr66ո6ոt tօ տստք6ոմ th6 օք6rճtiօո օf th6 tr6ճt7 iո whօl6 օr iո քճrt օr tօ t6rոiոճt6 it 6ith6r): Այսու, թուրքական իշխանությունների կողմից հայկական հուշարձանների նպատակային ավիրումը սոսկ բարոյականության հարց չէ, այլ միջազգային հանձնառությունների կոպիտ խախտում: Մեկ եկեղեցու շենքի մասնակի նորոգումը չի կարող փարատել Թուրքիայի Հանրապետության կողմից Լոզանի պայմանագրի հետնողական, բազմակի ն շարունակվող ոտնահարումների փաստը:

Լեռնային Ղարաբաղի հիմնահարցը ժողովուրդների ինքնորոշման ն տարածքային ամբողջականության լույսի ներքո Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության լուծումը, ըստ ոմանց, հնարավոր է ժողովուրդների ինքնորոշման ն տարածքային ամբողջականության պահպանման իբր իրարամերժ դրույթների հաշտեցմամբ: Խոսելով տարածքային ամբողջականության մասին` հիմնականում վկայակոչում են 2 փաստաթուղթ` Միավորված ազգերի կազմակերպության (ՄԱԿ) կանոնակարգը (1945թ.) ն Եվրոպայում անվտանգության ն համագործակցության եզրափակիչ ակտը (1975թ.): Քննենք այդ փաստաթղթերը ն տեսնենք, թե որքանո՞վ են հինավորված այդ հղումները:

Ա.

Նախ քննենք ժողովուրդների ինքնորոշման ն տարածքային ամբողջականության դրույթներն ըստ

ՄԱԿ-ի կանոնակարգի (Ըhճrt6r օf th6 Սոit6մ Nճtiօոտ)` վեր հանելու համար տվյալ փաստաթղթում նրանց վերապահված իրավական բովանդակությունը, հետնաբար` նրանց կարնորության աստիճանն ըստ միջազգային իրավունքի: Քննությունն ըստ ՄԱԿ-ի կանոնակարգի կարնորվում է նան այն հանգամանքով, որ նշյալ կանոնակարգը գերակայություն ունի մնացած բոլոր միջազգային փաստաթղթերի նկատմամբ: Սույն հիմնադրույթն ամրագրված է կանոնակարգի 103-րդ հոդվածում ն, բնականաբար, ընդունվում է ՄԱԿ-ի անդամ բոլոր երկրների կողմից: ՄԱԿ-ի կանոնակարգի առաջին իսկ հոդվածում ամրագրված են այդ կազմակերպության նպատակներն ու սկզբունքները: Առաջին հոդվածի 2-րդ կետն արձանագրում է. «Միավորված ազգերի նպատակներն են. 1. … 2.

զարգացնել ազգերի միջն բարեկամական հարաբերությունները` իրավահավասարության սկզբունքի հարգանքի ն ժողովուրդների ինքնորոշման հիման վրա, ինչպես նան ձեռնարկել այլ համապատասխան քայլեր ամրապնդելու համար համընդհանուր խաղաղությունը /1/ (1h6 Քսrքօտ6տ օf th6 Սոit6մ Nճtiօոտ ճr6: 1. … 2. 1օ մ6v6lօք fri6ոմl7 r6lճtiօոտ ճոօոջ ոճtiօոտ Եճտ6մ օո r6տք6ct fօr th6 քriոciքl6 օf 6զսճl riջhtտ ճոմ տ6lf-մ6t6rոiոճtiօո օf ք6օքl6տ, ճոմ tօ tճk6 օth6r ճքքrօքriճt6 ո6ճտսr6տ tօ տtr6ոջth6ո սոiv6rտճl ք6ճc6): Վերոշարադրյալից հստակ է, որ ՄԱԿ-ը ժողովուրդների ինքորոշումը (շեշտում եմ` ինքնորոշումը ն ոչ թե պարզապես ինքնորոշման իրավունքը, այսինքն` այդ իրավունքի կենսագործումը) դիտարկում է ոչ միայն որպես իր հիմնարար սկզբունքներից մեկը, այլն հիմք ազգերի միջն բարեկամական հարաբերությունների զարգացման, ինչպես նան համընդհանուր խաղաղության ամրապնդման համար: Հետնաբար ինքնորոշման մերժումը բարեկամությունը խաթարող ն համընդհանուր խաղաղությունը սասանող քայլ է: Ի լրումն, ՄԱԿ-ի կանոնակարգը (Հոդված 24, կետ 2) միանշանակորեն շեշտում է, որ «Այս պարտականությունները /նկատի ունի խաղաղության ն անվտանգության պահպանումը/ կատարելիս, ՄԱԿ-ի Անվանգության խորհուրդը պիտի գործի Միավորված ազգերի նպատակներին ն սկզբունքներին համապատասխան» (1ո մiտchճrջiոջ th6տ6 մսti6տ /th6 ոճiոt6ոճոc6 օf iոt6rոճtiօոճl ք6ճc6 & տ6cսrit7/ th6 Տ6cսrit7 Ըօսոcil տhճll ճct iո ճccօrմճոc6 with th6 Քսrքօտ6տ & Քriոciքl6տ օf th6 Սոit6մ Nճtiօոտ): Այսինքն, Անվտանգության խորհուրդը պարտավորված է խաղաղության ն անվտանգության պահպանումը զուգորդել ն իրականացնել ժողովուրդների ինքնորոշման ճանապարհով, քանի որ վերջինս հանդիսանում է ՄԱԿ-ի հռչակած նպատակներից մեկը: Ինչ վերաբերում է տարածքային ամբողջականության պահպանմանը, ապա նման հասկացություն ներառված չէ ՄԱԿ-ի նպատակների կամ սկզբունքների մեջ: ՄԱԿ-ի կանոնակարգը (հոդված 2-րդ, կետ 4) խոսում է միայն միջազգային հարաբերություններում, արտաքին ուժի կողմից զավթումի ճանապարհով, տարածքային ամբողջականության խաթարման անընդունելության մասին. «Բոլոր անդամներն իրենց

միջազգային հարաբերություններում պետք է ձեռնպահ մնան որնէ պետության տարածքային ամբողջականության կամ քաղաքական անկախության դեմ ուղղված ուժի սպառնալիքից կամ օգտագործումից…»

(Ճll Խ6ոԵ6rտ տhճll r6frճiո iո th6ir iոt6rոճtiօոճl r6lճtiօոտ frօո th6 thr6ճt օr ստ6 օf fօrc6 ճջճiոտt th6 t6rritօriճl iոt6ջrit7 օr քօliticճl iոմ6ք6ոմ6ոc6 օf ճո7 տtճt6…): Այսինքն, խոսքը չի գնում պետության տարածքային ամբողջականության բացարձակ ն անվերապահ պահպանման մասին, այլ միայն ՄԱԿ-ի անդամ մեկ պետության կողմից այլ պետության տարածքային ամբողջականության ուժային խախտման անընդունելության մասին: Սա բնավ կապ չունի մի որնէ առանձնացող հանրության կողմից իր ինքնորոշման իրավունքի կենսագործման, այսինքն` սեփական տարածքով անջատման հետ, եթե, իհարկե, տվյալ հանրությունը կուզի ինքնորոշման իրավունքն իրականացնել անկախության ձնով: Անհրաժեշտ է ընդգծել, որ միմիայն տվյալ հանրության իրավունքն է որոշելու իր ինքնորոշման վերջնաձնը` կլինի դա անկախ երկիր, անդամակցում դաշնային պետությանը, ինքնավարություն, թե լրիվ տարրալուծում որնէ պետության կազմում /2/: Միջազգային իրավունքի մասնագետների մեծ մասը ներկայումս ընդունում է, որ ինքնորոշումն իրավական սկզբունք է, ի տարբերություն, այսպես կոչված, տարածքային ամբողջականության: Ըստ այդմ, ակնհայտ է, որ հարցի քաղաքական կողմը չի կարող խաթարել նրա իրավական էությունը /3/: Ավելին, ինքնորոշման սկզբունքը միջազգային իրավունքի հիմնարար սկզբունքի` յստ cօջ6ոտ-ի, մաս է հանդիսանում /4/, հետնաբար այն անսակարկելի է ու անբեկանելի: ՄԱԿ-ի Գլխավոր համաժողովը 637Ճ(Մ11) բանաձնով (16 դեկտեմբերի, 1952թ.) հայտարարել է. «ՄԱԿ-ի անդամ երկրները պետք է սատարեն բոլոր ժողովուրդների ն ազգերի ինքնորոշման սկզբունքի /իրականացումը/» (“1h6 Տtճt6տ Խ6ոԵ6rտ օf th6 Սոit6մ Nճtiօոտ տhճll սքhօlմ th6 քriոciքl6 օf տ6lf-մ6t6rոiոճtiօո օf ճll ք6օքl6տ ճոմ ոճtiօոտ” /5/: Խիստ կարնոր է, որ ՄԱԿ-ի կողմից ընդունած փաստաթղթերն ինքնորոշման իրավունքը /հարգումը/ մեկնաբանում են որպես ՄԱԿ-ի կանոնակարգից բխող պարտավորությունների մաս (… r6ջճrմտ th6 քriոciքl6 օf տ6lf-մ6t6rոiոճtiօո ճտ ճ քճrt օf th6 օԵliջճtiօոտ տt6ոոiոջ frօո th6 Ըhճrt6r) /6/:

Բ.

Մյուս կարնորագույն միջազգային փաստաթուղթը, որը հաճախ է վկայակոչվում տարածքային

ամբողջականության մասին խոսելիս, Եվրոպայում անվտանգության ն համագործակցության խորհրդաժողովի եզրափակիչ ակտն է (1 օգոստոսի, 1975թ.) (Ըօոf6r6ոc6 օո Տ6cսrit7 ճոմ Ըօ-օք6rճtiօո iո Eսrօք6, Fiոճl Ճct): Վերջինս առավելապես հայտնի է Հելսինկիի եզրափակիչ ակտ անունով (Է6lտiոki Fiոճl Ճct): Ասվում է` իբր նշյալ փաստաթուղթն հռչակում է տարածքային ամբողջականության ն սահմանների անձեռնմխելիության դրույթները: Բնավ ո՛չ ն ճիշտ հակառակը: Հելսինկիի եզրափակիչ ակտը (բաժին 1-ին, ենթաբաժին ա, մաս 1, պարբերություն 2-րդ) միանշանակորեն հայտարարում է, որ պետությունների սահմանները կարող են փոփոխվել, ն նշված են փոփոխման ուղիները. «Նրանք /մասնակից պետությունները/ համարում են, որ իրենց սահմանները կարող են փոփոխվել միջազգային իրավունքին համապատասխան, խաղաղ միջոցներով ն համաձայնությամբ» (1h67 /th6 քճrticiքճtiոջ Տtճt6տ/ cօոտiմ6r thճt th6ir frօոti6rտ cճո Ե6 chճոջ6մ, iո ճccօrմճոc6 with iոt6rոճtiօոճl lճw, Ե7 ք6ճc6fսl ո6ճոտ ճոմ Ե7 ճջr66ո6ոt): Եզրափակիչ ակտը հստակեցնում է (բաժին 1-ին, ենթաբաժին ա, մաս 11, պարբերություն 1-ին), որ անընդունելի են արտաքին ուժի կողմից զավթման միջոցով տարածքային ամբողջականության կամ քաղաքական անկախության ոտնահարումը. «/Եզրափակիչ ակտին/ Մասնակից-երկրներն իրենց

փոխհարաբերություններում, ինչպես նան ընդհանրապես միջազգային հարաբերություններում, ձեռնպահ կմնան որնէ երկրի տարածքային ամբողջականության կամ քաղաքական անկախության դեմ ուղղված ուժի սպառնալիքից կամ կիրառումից… » (1h6 քճrticiքճtiոջ Տtճt6տ will r6frճiո iո th6ir ոսtսճl r6lճtiօոտ, ճտ w6ll ճտ iո th6ir iոt6rոճtiօոճl r6lճtiօոտ iո ջ6ո6rճl, frօո th6 tr6ճt օr ստ6 օf fօrc6 ճջճiոտt th6 t6rritօriճl iոt6ջrit7 օr քօliticճl iոմ6ք6ոմ6ոc6 օf ճո7 Տtճt6 …): Այսու, ակնահայտ է, որ Հելսինկիի Եզրափակիչ ակտը, ինչպես վերը նշվեց ՄԱԿ-ի կանոնակարգի դեպքում, խոսում է ոչ թե տարածքային ամբողջականության բացարձակ ն անվերապահ պահպանման

մասին, այլ միայն արտաքին զինված ներխուժման հետնանքով տարածքային ամբողջականության խաթարման անընդունելության մասին: Այսինքն, խոսքը գնում է Հելսինկիի եզրափակիչ ակտը ստորագրած մի երկրի կողմից նույն ակտը ստորագրած մեկ այլ երկրի վրա ռազմական հարձակման կամ նման սպառնալիքի կիրառմամբ տարածքային ամբողջականությունը խախտելու կամ տվյալ երկրի քաղաքական կարգը փոխելու անընդունելության մասին: Պետք է մշտապես հիշել, որ Հելսինկիի եզրափակիչ ակտի, ինչպես նան դրանից առաջ ՄԱԿ-ի կանոնակարգի, բուն նպատակը եղել ն մնում է, միջպետական հարաբերություններում ուժի կամ ուժի սպառնալիքն արգելելու միջոցով, խաղաղության ն անվտանգության ապահովումը, ն ոչ թե սահմանների հավերժացումը կամ պետությունների տարածքներին սրբազան կովի կարգավիճակի շնորհումը: Ազգային ինքնորոշումը միջազգային իրավունքի այն հիմնարար սկզբունքներից է, որի միջոցով օրինապես փոփոխվել (ՍՍՀՄ, Չեխոսլովակիա, Գերմանիա, Հարավսլավիա ն այլն) ն փոփոխվելու են (Սերբիա) պետությունների սահմանները: Ամփոփելով վերոշարադրյալը` կարել է եզրակացնել, որ ո՛չ ՄԱԿ-ի կանոնակարգի մեջ ն ո՛չ էլ Հելսինկիի եզրափակիչ ակտում չկան «տարածքային ամբողջականության» կամ «սահմանների անձեռնամխելության» հիմնադրույթներ: Նշյալ փաստաթղթերում առկա է միայն փաստաթղթերը ստորագրած երկրների կողմից ուժի կամ ուժի սպառնալիքի միջոցով տարածքային ամբողջականությունը չխախտելու ն սահմանները չփոփոխելու հանձնառություն: Այսպիսով, եթե Ադրբեջանը Լեռնային Ղարաբաղի ժողովրդի կամքի ազատ ն խաղաղ դրսնորմանը (ցույցեր, հանրահավաքներ, հանրաքվեներ, հայցադիմումներ, կոչեր ն այլն) հակադրել է բռնի ուժը, խաղաղ բնակչության դեմ, ներքին զորքերի օգտագործմամբ, ձեռնարկել է ոչ համարժեք պատժիչ գործողություններ, պետականորեն կազմակերպել է Ադրբեջանի հայ քաղաքացիների ջարդեր (Սումգայիթ, Բաքու, Կիրովաբադ ն այլն), իր իսկ քաղաքացիների նկատմամբ, վարձկանների օգտագործմամբ (ուկրաինացիներ, աֆղաններ, ռուսներ ն այլն), սանձազերծել է անողոք պատերազմ ու խայտառակ պարտություն է կրել, որի հետնանքով կորցրել է վերահսկողությունը իրենը համարվող տարածքի մի մասի նկատմամբ, ապա դա բնավ կապ չունի նշածս փաստաթղթերում հիշատակվող տարածքային ամբողջականության պահպանման կամ սահմանների անձեռնմխելիության հասկացությունների հետ: Հղումներ ն ծանոթագրություն 1. Նույն ձնակերպումը տեղ է գտել նան ՄԱԿ-ի կանոնակարգի 55-րդ հոդվածում, որը վերաբերում է կայունության ն բարեկեցության համար անհրաժեշտ պայմանների ստեղծմանը: 2. 1aո 8rօwո1iօ, Քriոօiք1օՏ օf ՔսԵ1iօ 1ոէօrոaէiօոa1 Լaw, 5էհ օմiէiօո, Օ2fօrմ, 2001, ք. 599. 3. Նույն տեղում, էջ 600: 4. Նույն տեղում, էջ 475-6: 5. Նույն տեղում, էջ 600: 6. Նույն տեղում:

առաջին անգամ տպագրվել է ԱԶԳ օրաթերթում, 22 մայիսի, 2007թ., էջ 4

Կրկին Հայաստանի Հանրապետության սահմանների ն Լեռնային Ղարաբաղի ինքնորոշման մասին Միջազգային իրավունքում սահման տերմինը բնորոշում է այն գիծը, որը որոշում է պետության կամ մեկ այլ միջազգային կարգավիճակ ունեցող միավորի իրավասության տարածքային ոլորտի վերջնագիծը (1ո

1ոt6rոճtiօոճl lճw, th6 t6rո “Եօսոմճr7” ո6ճոտ ճ liո6 which մ6t6rոiո6տ th6 liոit օf th6 t6rritօriճl տքh6r6 օf յսriտմictiօո օf Տtճt6տ օr օth6r 6ոtiti6տ hճviոջ ճո iոt6rոճtiօոճl տtճtստ) /1/: Ավելի պարզ ասած` սահմանում է այն գիծը մինչն ուր գործում են տվյալ պետության օրենքները, իսկ դրանից անդին գործում են, անպայմանորեն միջազգային իրավունքի սուբյեկտ հանդիսացող, մեկ այլ պետական միավորի օրենքները: Այստեղից ակնհայտ է, որ սահմանն ածանցվում է պետականությունից, այսինքն` որպես միջազգային իրավունքի սուբյեկտ ճանաչված լինելուց: Անվիճելի է, որ այսօր գործող Մինսկի խմբի եռանախագահության երկրներից ն ոչ մեկը` ներառյալ` ԱՄՆ-ը ն Ֆրանսիան, նախկին Սովետական Միության մեջ ընդգրկված ն ոչ մի վարչական միավոր երբեք չեն ճանաչել որպես միջազգային իրավունքի սուբյեկտ /2/: Հետնաբար այդ միավորների վարչական բաժանարար գծերը միջազգային իրավունքի առումով երբեք չեն ունեցել սահմանի կարգավիճակ, որպեսզի այսօր հիմք լիներ խոսելու սահմանների անձեռնմխելիության մասին: Առավել նս սա վերաբերում է բոլոր այն վարչական միավորների (ինքնավար հանրապետություններ, մարզեր ն օկրուգներ) ն սովետական սոցիալիստական հանրապետությունների բաժանարար գծերին, որոնց վարչական ենթակայության տակ էին գտնվում տվյալ միավորները: Միմիայն վարչական ենթակայության: Անհրաժեշտ է ընդգծել, որ ՍՍՀՄ ինքնավար միավորները մաս էին կազմում միասնական ն մեկ միջազգային ինքնություն (iոt6rոճtiօոճl ք6rտօոճlit7) ունեցող ՍՍՀՄ-ին ն բնավ ոչ այն հանրապետություններին, որոնց միջոցով նրանց ենթակայությունը միջնորդավորված էր պետությանը: Պետությունը մեկն էր` ՍՍՀՄ: Ինչպես, օրինակ Հայաստանի Հանրապետության ցանկացած բնակավայր այսօր մաս է կազմում Հայաստանի Հանրապետությանը, թեն նրա ենթակայությունը միջնորդավորված է մարզային ենթակայությամբ: Այսու, միջազգային իրավունքի տեսանկյունից անհեթեթ է Լեռնային Ղարաբաղի ժողովրդի ինքնորոշման իրավունքը սահմանափակել Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի, այսպես կոչված, սահմանով: Սա նշանակում է ստալինյան սահմանադրությանը գերակայություն տալ միջազգային իրավունքի անբեկանելի սկզբունքների, տվյալ դեպքում յստ cօջ6ոտ-ի կարգավիճակ ունեցող ազգային ինքնորոշման իրավունքի նկատմամբ /3/: Ընդհանրապես, եռանախագահներից ոմանց հայտարարություններն առ այն, որ ճանաչում են Ադրբեջանի, այսպես կոչված, տարածքային ամբողջականությունը, կամ Ղարաբաղի ժողովրդի ինքնորոշման սկզբունքի Լեռնային Ղարաբաղի Մարզի տարածքով սահմանափակելու փորձը, միջազգային իրավունքի կոպիտ խախտում է: Դա նրանց չվերաբերող հարց է ն նրանք գործում են սltrճ vir6տ, այսինքն` ակնհայտորեն գերազանցում են իրենց վերապահված լիազորությունները: Նրանց մանդատը միայն միջնորդությունն է, ոչ թե սեփական երկրների քաղաքական տեսակետների արտահայտումը: Այսինքն` նրանք պետք է միջնորդեն, որպեսզի գտնվի փոխադարձաբար ընդունելի լուծում 2 հարցում` ա) Լեռնային Ղարաբաղի ժողովուրդն իրականացնի իր ինքնորոշման իրավունքը: բ) երկու նորանկախ պետությունների` Հայաստանի Հանրապետության ն Ադրբեջանի Հանրապետության, միջն որոշվի փոխադարձաբար ընդունելի սահման: Եթե Լեռնային Ղարաբաղի ժողովուրդն իր ինքնորոշման իրավունքն իրականացնի Հայաստանի Հանրապետությանը միանալու տարբերակով, ընդ որում ինքնորոշման դրսնորման ձնը բացառապես նրանց որոշելիքն է, ապա վերոնշյալ հարցերը կմիանան: Սահմանի փաստացի ուղեգծի հարցը 2 հարակից պետությունների որոշելիք խնդիր է` 2 պետությունների բացառիկ իրավասության ներքո գտնվող հարց: Այլ պետությունները չեն կարող անել այլ բան, քան ընդունել այդ երկու պետությունների որոշածը (1h6 ճctսճl

cօսrտ6 օf ճ Եօսոմճr7 iտ ճ ոճtt6r tօ Ե6 մ6t6rոiո6մ Ե7 th6 twօ ճմյճc6ոt Տtճt6տ, ճ զս6տtiօո տսԵյ6ct tօ th6 6xclստiv6 cօոք6t6ոc6 օf th6 twօ Տtճt6տ. Օth6r Տtճt6տ cճոոօt Եսt ճcc6քt whճt th6տ6 twօ Տtճt6տ մ6ciմ6) /4/:

Այստեղ անհրաժեշտ է հիշեցնել, որ միջազգային հանրության հայ-ադրբեջանական, ինչպես նան հայվրացական, սահմանների վերաբերյալ քաղաքական կամքի վերջին օրինական դրսնորումը եղել է Փարիզի վեհաժողովում (1919-1920թթ.): Դրանից հետո ինչ տեղի է ունեցել տարածաշրջանում, ըստ միջազգային իրավունքի, անօրինական է (սոlճwfսl) ն չի կարող ստեղծել իրավական հետնանքներ, քանզի Հարավային Կովկասի 3 անկախ երկրներն էլ նախ բռնազավթվել են (օccսքi6մ), ապա ն բռնակցվել են (ճոո6x6մ), Սովետական Միություն անունով հանդես եկող Ռուսաստանին /5/: Այսպես, Փարիզի վեհաժողովն իր «Հայաստանի սահմանները որոշող հանձնաժողովի առաջարկների ն զեկույցի» մեջ (24 փետրվարի, 1920թ.) (R6քօrt ճոմ Քrօքօտճlտ օf th6 Ըօոոiտտiօո fօr th6 Ծ6liոitճtiօո օf th6 8օսոմճri6տ օf Ճrո6ոiճ, 24 F6Եrսճr7 1924) /6/, որը ստորագրել են Բրիտանական կայսրության, Ֆրանսիայի, Իտայլիայի ն Ճապոնիայի ներկայացուցիչները, հայտարարում է.

«Ինչ վերաբերում է Հայաստանի պետության ն Վրաստանի, ինչպես նան Ադրբեջանի սահմանին, ապա Հանձնաժողովը գտնում է, որ ներկայումս նախընտրելի է սպասել վերոնշյալ սահմանների հստակեցման վերաբերյալ այնպիսի համաձայնության արդյունքներին, որոնց երեք հանրապետություններն իրենք կհանգեն պայմանագրերի մեջ: Այն դեպքում, եթե սույն հանրապետություններն իրենց սահմանների վերաբերյալ չեն հանգի որնէ համաձայնության, ապա հարցը պետք է փոխանցվի Ազգերի լիգայի իրավարարությանը, որը կստեղծի միջդաշնակցային Հանձնաժողով` տեղում որոշելու վերոնշյալ սահմանները` հաշվի առնելով, որպես սկզբունք, ազգագրական տվյալները:» (Ճտ r6ջճrմտ th6 Եօսոմճr7 Ե6tw66ո th6 Տtճt6 օf Ճrո6ոiճ ճոմ Օ6օrջiճ ճոմ Ճշ6rԵճiյճո, th6 Ըօոոiտտiօո cօոտiմ6rտ thճt, it iտ ճմviտճԵl6 fօr th6 քr6տ6ոt tօ ճwճit th6 r6տսltտ օf th6 ճջr66ո6ոt, քrօviմ6մ fօr iո th6 tr6ճti6տ 6xiտtiոջ Ե6tw66ո th6 thr66 R6քսԵlicտ, iո r6ջճrմ tօ th6 մ6liոitճtiօո օf th6ir r6տք6ctiv6 frօոti6rտ Ե7 th6 Տtճt6տ th6ոտ6lv6տ. 1ո th6 6v6ոt օf th6տ6 R6քսԵlicտ ոօt ճrriviոջ ճt ճո ճջr66ո6ոt r6տք6ctiոջ th6ir frօոti6rտ, r6տօrt ոստt Ե6 hճմ tօ ճrԵitrճtiօո Ե7 th6 Լ6ճջս6 օf Nճtiօոտ, which wօսlմ ճքքօiոt ճո iոt6rճlli6մ Ըօոոiտտiօո tօ տ6ttl6 օո th6 տքօt th6 frօոti6rտ r6f6rr6մ tօ ճԵօv6, tճkiոջ iոtօ ճccօսոt, iո քriոciքl6, օf 6thոօջrճքhicճl մճtճ.)

Հույժ կարնոր է, որ նշյալ փաստաթուղթն ընդգրկվել է ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնի իրավարար վճռի (22 նոյեմբերի, 1920թ.) (ՃrԵitrճl Ճwճrմ, Nօv6ոԵ6r 22, 1920) Ամբողջական զեկույցի մեջ, որպես 1-ին հավելվածի 2-րդ փաստաթուղթ (Fսll R6քօrt, Ճոո6x 1, Nօ 2), որը վկայում է, որ Միացյալ Նահանգները ճանաչել են նշյալ փաստաթղթի իրավական էությունն ու օրինականությունը /7/: Նշյալ դրույթները ներառվել են նան Սնրի պայմանագրի (10 օգոստոսի, 1920թ.) մեջ, որը ստորագրել են 18 երկիր: Պայմանագրի 92-րդ հոդվածն ամրագրում է.

Հայաստանի ն Ադրբեջանի, ինչպես նան Վրաստանի, միջն սահմանները կորոշվեն շահագրգիռ երկրների ուղղակի համաձայնության միջոցով: Այն դեպքում, երբ շահագրգիռ երկրները մինչն 89-րդ հոդվածում հիշատակված որոշման օրը /8/ չեն կարողանա համաձայնությամբ որոշել սահմանները, ապա խնդրո առարկա սահմանը կորոշվի Գլխավոր դաշնակից ուժերի կողմից, որոնք էլ տեղում կիրականացնեն նան սահմանանշումը: (1h6 frօոti6rտ Ե6tw66ո Ճrո6ոiճ ճոմ Ճշ6rԵճiյճո ճոմ Օ6օrջiճ r6տք6ctiv6l7 will Ե6 մ6t6rոiո6մ Ե7 մir6ct ճջr66ո6ոt Ե6tw66ո th6 տtճt6տ cօոc6rո6մ. 1ո th6 6ith6r cճտ6 th6 Տtճt6տ cօոc6rո6մ hճv6 fճil6մ tօ մ6t6rոiո6 th6 frօոti6r Ե7 ճջr66ո6ոt ճt th6 մճt6 օf th6 մ6ciտiօո r6f6rr6մ tօ iո Ճrticl6 89, th6 frօոti6r liո6 iո զս6տtiօո will Ե6 մ6t6rոiո6մ Ե7 th6 Քriոciքճl Ճlli6մ Քօw6rտ, whօ will ճlտօ քrօviմ6 fօr itտ Ե6iոջ trճc6մ օո th6 տքօt) /9/.

Առնվազն տարօրինակ է, որ այսօր փորձ է արվում ներպետական ն կուսակցական որոշումներին, որոնք առավելագույնը կարող են ունենալ միակողմ օրենսդրական փաստաթղթի (սոilճt6rճl l6ջճl ճct) կարգավիճակ, գերակա կարգավիճակ տալ միջազգային փաստաթղթերի նկատմամբ, որոնք այսօր արտահայտում են ավելի քան 20 երկրի, այդ թվում Մինսկի եռանախագահության երկու անդամ երկրների` Ֆրանսիայի ն ԱՄՆի, քաղաքական կամքը:

Վերոշարադրյալը կարելի է ամփոփել հետնյալ կերպ. 1. Հայաստանի Սովետական Սոցիալիստական Հանրապետության ն Ադրբեջանի Սովետական Սոցիալիստական Հանրապետության վարչական բաժանարար գիծը երբեք սահման չի եղել, հետնաբար տեղին չէ խոսել «սահմանների անձեռնմխելիության» մասին: 2. Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի ն Ադրբեջանի Սովետական Սոցիալիստական Հանրապետության վարչական բաժանարար գիծը երբեք սահման չի եղել, հետնաբար տեղին չէ Լեռնային Ղարաբաղի ժողովրդի ինքնորոշման իրավունքը սահմափակել ստալինակերտ մարզի վարչարարության պարագծով: 3. Մինսկի եռանախագահության անդամները լիազորված չեն դատողություններ անելու տարածքների պատկանելության կամ սահմանների վերաբերյալ. նրանք իրավարարներ չեն, նրանք միայն միջնորդներ են: 4. Հայ-ադրբեջանական, ինչպես նան հայ-վրացական, սահմանների վերաբերյալ միջազգային հանրության քաղաքական կամքի վերջին օրինական դրսնորումը եղել է Փարիզի խաղաղության վեհաժողովի (1919-1920թթ.) ճմ hօc հանձնաժողովի 1920թ.-ի փետրվարի 24-ի զեկույց-առաջարկը: 5. Վերոնշյալ փաստաթղթի դրույթները ամրագրված են Սնրի պայմանագրում, հանդիսանում են այն ստորագրած երկրների քաղաքական կամքի դրսնորումը:

հետնաբար

Եզրակացություն Հայ-ադրբեջանական սահմանի վերաբերյալ միակ օրինական փաստաթուղթը Փարիզի վեհաժողովի հատուկ հանձնաժողովի 1920թ.-ի փետրվարի 24-ի զեկույց-առաջարկն է, որով Ազգերի լիգային էր վերապահված հայ-ադրբեջանական սահմանազատումը: Ուստի, ՄԱԿ-ը` որպես Ազգերի լիգայի իրավահաջորդ, ն մասնավորապես ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդը` որպես Գլխավոր դաշնակից ուժերի տեղապահ, պարտավորություն ունեն կենսագործել այդ սահմազատումը` հիմք ընդունելով 1920թ. նոյեմբերդեկտեմբերի ազգային տեղաբաշխման տվյալները: Ներկա ազգային տեղաբաշխումը չի կարող հիմք հանդիսանալ սահմանազատման համար, քանզի այն առաջացել է Ադրբեջանի հանցավոր հայաթափման` էթնիկ զտման, քաղաքականության հետնանքով, իսկ հանցագործության հետնանքները չեն կարող առաջացնել իրավունքներ` Ex iոյսriճ ոօո օritսr յստ /10/: Հղումներ ն ծանոթագրություն 1. Խichճ6l 8օth6, 8օսոմճri6տ, iո R. 86rոhճrմt (6մ.), Eոc7clօք6մiճ օf th6 ՔսԵlic 1ոt6rոճtiօոճl Լճw, Մօlսո6 1 (1992), ք. 443. 2. Միջազգային իրավունքը միանգամայն հստակ է պետականության հարցում: Մասնավորապես, Մոնտեվիդեոյի Պետությունների իրավունքների ն պարտականությունների մասին 1933թ.-ի կոնվենցիայի (Ըօոv6ոtiօո օո Riջhtտ ճոմ Ծսti6տ օf Տtճt6տ, Խօոt6viմ6օ, 1933) առաջին հոդվածն ամրագրում է պետականության 4 չափորոշիչները, որոնք պարտադիր են միջազգային իրավունքի սուբյեկտ լինելու համար: Դրանք են. ա) մշտական բնակչություն, բ) որոշակիացված տարածք, գ) կառավարություն, ն դ) այլ պետությունների հետ հարաբերությունների մեջ մտնելու կարողություն: (Ճrticl6 1: (ճ) ճ ք6rոճո6ոt քօքսlճtiօո: (Ե) ճ մ6fiո6մ t6rritօr7: (c) ջօv6rոո6ոt: ճոմ (մ) cճքճcit7 tօ 6ոt6r iոtօ r6lճtiօոտ with th6 օth6r Տtճt6տ). (1aո 8rօwո1iօ, Քriոօiք1օՏ օf ՔսԵ1iօ 1ոէօrոaէiօոa1 Լaw, 5էհ օմiէiօո, Օ2fօrմ, 2001, ք. 70.) Վերջին չափորոշիչը համարվում է ամենակարնորը: (Մilliճոտ Տ.Ճ., Ծ6 Խ6տtrճl Ճ.Լ.Ը., Ճո 1ոtrօմսctiօո tօ 1ոt6rոճtiօոճl Լճw, 1օrօոtօ ճոմ Մճոcօսv6r, 1987, ք. 45): Ուզում եմ շեշտել, որ խոսքը գնում է ոչ թե պարզապես միջպետական հարաբերությունների իրավունքի դատարկախոս հայտարարության մասին, այլ դիվանագիտական հարաբերությունների մեջ մտնելու իրական կարողության մասին, այսինքն` օտար երկրներում, ինչպես նան սեփական երկրում օտար, դեսպանատների բացման ն գործունեություն ծավալման մասին: 3. Այս մասին ավելի հանգամանալից տե՛ս` Արա Պապյան, Լեռնային Ղարաբաղի հիմնահարցը ժողովուրդների ինքնորոշման ն տարածքային ամբողջականության լույսի ներքո, Ազգ, 22 մայիսի, 2007թ., էջ 4: 4. Խichճ6l 8օth6, 8օսոմճri6տ, նշվ. աշխ., էջ 448: 5. Տե՛ս` R6քօrt /Քսrտսճոt tօ Է. R6տ. 346 ճոմ Է. R6տ. 438/, Ըօոոսոiտt 1ճk6օv6r ճոմ Օccսքճtiօո օf Ճrո6ոiճ, 83մ Ըօոջr6տտ 2մ Տ6տտiօո, Էօստ6 օf R6քr6տ6ոtճtiv6տ, R6քt. 2684, Քճrt 8, Ծ6c6ոԵ6r 31, 1954. 6. Սոit6մ Տtճt6տ Nճtiօոճl Ճrchiv6տ, R6cօrմտ օf th6 Ծ6քճrtո6ոt օf Տtճt6 R6lճtiոջ tօ Քօliticճl R6lճtiօոտ Ե6tw66ո Ճrո6ոiճ ճոմ օth6r Տtճt6տ, 1910-1929, 760).6715/60-760).90Ը/7 7. Հիշատակելի է, որ Միացյալ Նահանգները երբեք չի ճանաչել Վրաստանի ն Ադրբեջանի առաջին հանրապետությունների անկախությունը, ի տարբերություն Հայաստանի առաջին Հանրապետության անկախության, որը ճանաչել է 1920թ. ապրիլի

23-ին: Սա պայմանավորված էր նան այն հանգամանքով, որ նշյալ երկու պետությունները, նկրտումներ ունենալով հայաբնակ տարածքների նկատմամբ, ոտնահարում էին ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնի հռչակած ինքնորոշման սկզբունքը (Քճք6rտ R6lճtiոջ tօ Fօr6iջո R6lճtiօոտ օf th6 Սոit6մ Տtճt6տ, 1920, v. 111, Մճտhiոջtօո, 1936. ք. 778: Է. Լճսt6rքճcht, R6cօջոitiօո iո 1ոt6rոճtiօոճl Լճw, ԸճոԵriմջ6, 1947, ք. 11): 8. Նկատի ունի ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնի իրավարար վճիռը, որն ուժի մեջ է մտել 1920 թ. նոյեմբերի 22-ին: 9. 1r6ճt7 օf Ք6ճc6 with 1սrk67, Տiջո6մ ճt Տ6vr6տ, Ճսջստt 10, 1920. Լօոմօո, Քriոt6մ ճոմ ՔսԵliտh6մ Ե7 Էiտ Խճյ6տt7’տ Տtճtiօո6r7 Օffic6, 1920, ք. 26. 10. 1aո 8rօwո1iօ, Քriոօiք1օՏ օf ՔսԵ1iօ 1ոէօrոaէiօոa1 Լaw, 5էհ օմ., Օ2fօrմ, 2001, Օlօտտճr7.

առաջին անգամ տպագրվել է ԱԶԳ օրաթերթում, 28 հունիսի, 2007թ., էջ 4 տե՛ս նան FRՃNԸE-ՃRԽEN1E ամսագրում, № 300, 16-31 հուլիսի, 2007թ., էջ 21-22

Նախկին սովետական հանրապետությունների ճանաչման, ինքնորոշման ն սահմանների մասին Հայ քաղաքական մտքի դաշտում կան բազմաթիվ դեգերող մոլորություններ, այսինքն` շատերը կրկնում են մտքեր, որոնք բնավ չեն համապատասխանում իրականությանը ն որնէ հիմք չունեն միջազգային իրավունքի մեջ: Դրանցից է այն թյուրըմբռնումը` իբր Եվրամիության պետությունները 1991-1992թթ. ճանաչելով նախկին Սովետական Միության հանրապետությունների անկախությունը` միաժամանակ ճանաչել են այդ պետությունների սահմանների անձեռնմխելիությունը:

1991թ.-ի դեկտեմբերի 16-ին Բրյուսելում Եվրոպական համայնքի (Eսrօք6ճո Ըօոոսոit7) /1/ երկրների արտաքին գործերի նախարարները Եվրոպական խորհրդի խնդրանքով /2/ իրենց դիրքորոշումն անկախության ուղին բռնած երկրների ճանաչման գործընթացի նկատմամբ ամփոփեցին մեկ միասնական հռչակագրի մեջ: Փաստաթուղթը պաշտոնապես անվանված է. Հռչակագիր «Արնելյան Եվրոպայում ն

Սովետական Միության /տարածքում/ նոր պետությունների ճանաչման ուղենիշների» վերաբերյալ (Ծ6clճrճtiօո օո th6 “Օսiմ6liո6տ օո th6 R6cօջոitiօո օf N6w Տtճt6տ iո Eճտt6rո Eսrօք6 ճոմ iո th6 Տօvi6t Սոiօո”): Միջազգային իրավունքում հռչակագիրը (մ6clճrճtiօո) /3/, անկախ ստորագրողների քանակից, միակողմանի փաստաթուղթ է (սոilճt6rճl ճct): Այսինքն, այն քաղաքական դիրքորոշման արտահայտում է, սակայն կատարման համար պարտադիր իրավական փաստաթուղթ չէ, թեն կարող է լինել նան այդպիսին /4/: Քանի որ Եվրոպական խորհուրդը, որի խնդրանքով մշակվել է միասնական դիրքորոշումը, ինչպես նան արտգործնախարարների հավաքը, պաշտոնական կառույցներ չեն (որովհետն նրանց գոյությունն ու լիազորությունները ամրագրված չեն եվրամիութենական պայմանագրերի մեջ), ուստի նշյալ փաստաթուղթը առավելապես քաղաքական բնույթի է, քան իրավական: Հռչակագրի նախաբանում արտահայտված է փաստաթղթի էությունը. «Համայնքը ն նրա անդամ

երկրները վերահաստատում են իրենց հավատարմությունը Հելսինկիի եզրափակիչ փաստաթղթի ն Փարիզի ուխտի սկզբունքների նկատմամբ, հատկապես` ինքնորոշման»: (1h6 Ըօոոսոit7 ճոմ itտ Խ6ոԵ6r Տtճt6տ cօոfirո th6ir ճttճchո6ոt tօ th6 քriոciքl6տ օf th6 Է6lտiոki Fiոճl Ճct ճոմ th6 Ըhճrt6r օf Քճriտ, iո քճrticսlճr th6 քriոciքl6 օf th6 տ6lf-մ6t6rոiոճtiօո.) Այստեղ առկա է կարնոր մի քանի հանգամանք. ա) վերոնշյալ փաստաթղթի հիմքը հավատարմությունն է ազգերի ինքնորոշման սկզբունքի նկատմամբ, քանի որ նախաբանում առանձնանշված է միայն այդ սկզբունքը: բ) անկախացող երկրների ճանաչումը ինքնորոշման սկզբունքի իրականացում է: գ) անկախության ճանաչումը պայմանավորված չէ տվյալ երկրի մեջ գոյություն ունեցող վարչական միավորի կարգավիճակով կամ ընդհանրապես որնէ վարչական միավորի առկայությամբ կամ սահմաններով: դ) չկա որնէ հիշատակում, այսպես կոչված, տարածքային ամբողջականության մասին: Մինչն փաստաթղթի կետերի վերլուծմանն անցնելը, անհրաժեշտ եմ համարում շեշտել միջազգային իրավունքի մի խիստ կարնոր սկզբունք. փաստաթղթերը գործում են ամբողջության մեջ ն նրա կետերը փոխկապակցված են: Այսինքն, եթե կողմերից մեկը չի իրականացնում պարտավորություն պարունակող որնէ դրույթ, դրանով նա խաթարում է փաստաթղթի ողջ էությունը ն չի կարող վկայակոչել տվյալ փաստաթղթի իր համար իրավունքները պարունակող կետերը: Կարճ ասած` ամեն ինչ կամ ոչինչ: Հռչակագրի առաջին կետն իր «հարգանքն է հայտնում ՄԱԿ-ի կանոնակարգի հիմնադրույթների, Հելսինկիի եզրափակիչ փաստաթղթի ն Փարիզի ուխտի պարտավորությունների նկատմամբ, հատկապես նրանց, որոնք վերաբերում են օրենքի իշխանությանը, ժողովրդավարությանը ն մարդկային իրավունքներին» (6տք6ciճll7 with r6ջճrմ tօ th6 rսl6 օf lճw, մ6ոօcrճc7 ճոմ hսոճո riջhtտ):

Ակնհայտ է` այստեղ առանձնանշված են օրենքի իշխանությունը, ժողովրդավարությունը ն մարդկային իրավունքները: Սկզբունքներ, որոնք ո՛չ անկախացումից առաջ, ն ո՛չ էլ անկախացումից հետո երբեք չեն հարգվել Ադրբեջանի կողմից, հատկապես այդ երկրի հայազգի քաղաքացիների նկատմամբ: Երկրորդ կետը խոսում է «էթնիկ, ազգային խմբերի ն փոքրամասնությունների իրավունքների երաշխավորման մասին» (ջսճrճոt66տ fօr th6 riջhtտ օf 6thոic ճոմ ոճtiօոճl ջrօսքտ ճոմ ոiոօriti6տ): Իրավունքներ, որոնք դարձյալ երբեք չեն հարգվել Ադրբեջանի կողմից: Միայն երրորդ կետում կա հիշատակում «բոլոր սահմանների անձեռնմխելիության հարգանքի» (r6տք6ct fօr th6 iոviօlճԵilit7 օf ճll frօոti6rտ) մասին ն միաժամանակ նշված է դրանց փոփոխելու հնարավորությունը` «խաղաղ ճանապարհով ն ընդհանուր համաձայնությամբ» (Ե7 ք6ճc6fսl ո6ճոտ ճոմ Ե7 cօոոօո ճջr66ո6ոt): Քանի որ, ինչպես նշեցինք վերը, Հռչակագիրը խարսխված է Հելսինկիի եզրափակիչ փաստաթղթի, Փարիզի ուխտի, ինչպես նան ՄԱԿ-ի կանոնակարգի, սկզբունքների վրա, ուստի «սահմանների անձեռնմխելիություն» հասկացությունը պետք է մեկնաբանվի ըստ այդ փաստաթղթերի: Իսկ այդ փաստաթղթերում խոսքը բնավ էլ չի գնում սահմանների բացարձակ անձեռնմխելիության մասին, այլ «ուժի կամ ուժի սպառնալիքի» կիրառմամբ դրանց փոփոխելիության անընդունելիության մասին /5/: Եվրոպական Միության երկրները խնդրո առարկա Հռչակագրով, հաշվի առնելով, որ ՍՍՀՄ կազմալուծումով առաջանում էր իրավական վակուում, մինչն անկախացող երկրների կողմից վերոհիշյալ հիմնարար փաստաթղթերի ստորագրումը, այդ փաստաթղթերի երաշխիքները տարածում էին անկախացող երկրների վրա, որպեսզի վերջիններիս զերծ պահեին արտաքին զինված հարձակումներից: Օրինակ, Աֆղանստանը չհարձակվեր Թուրքմենստանի վրա, կամ Ֆինլանդիան Ռուսաստանի: Այստեղ անհրաժեշտ է ընդգծել, որ «սահման» ասածը այն է, ինչ սովետական իրականության մեջ հիշատակվում էր ն ամրագրված էր օրենքով որպես «պետական սահման» (государственная граница): Այսինքն կար սովետա-թուրքական սահման ն չկար հայ-թուրքական սահման, կար սովետա-լեհական սահման ն չկար բելառուսա-լեհական սահման: Հետնաբար չկար, միջազգային իրավունքի առումով ն ոչ թե կենցաղային ընկալմամբ, հայ-ադրբեջանական սահման, կամ բելառուսա-ռուսական սահման: Ամփոփելով Եվրամիության կողմից նախկին սովետական ն արնելաեվրոպական մի շարք երկրների ճանաչման ուղենիշների քննությունը` կարելի է անել հետնյալ եզրակացությունները. 1. Փաստաթղթի հիմքն ինքնորշման սկզբունքն է, որը չի սահմանափակված միայն կամ որնէ միութենական հանրապետություններով կամ վարչական այլ միավորով: 2. Հաջորդականության սկզբունքի կիրառմամբ օրենքի իշխանությանը, ժողովրդավարությանը ն մարդկային իրավունքներին մնացած բոլոր սկզբունքների նկատմամբ տրվել է առաջնային կարգավիճակ: 3. Որպես երկրորդ հիմնական սկզբունք Հռչակագիրը վկայակոչում է էթնիկ, ազգային խմբերի ն փոքրամասնությունների իրավունքների երաշխիքը: 4. Ուղենիշների մեջ չկա ճանաչվող կազմավորումների սահմանների բացարձակ անձեռնմխելիության սկզբունք, այլ հարգանք այդ սկզբունքի նկատմամբ ն սահմանների փոփոխման հնարավորություն խաղաղ ճանապարհով ն ընդհանուր համաձայնությամբ: Հետնաբար. ա) «սահման» ասածը ն «սահմանների անձեռնմխելիություն» ասածը պետք է հասկանալ միջազգային իրավունքի տեսանկյունով ն չցուցաբերել կամայական մոտեցում: բ) Ադրբեջանը, որը կոպտորեն, բազմիցս ն հետնողականորեն ոտնահարել է ն ոտնահարում է Հռչակագրի մեջ ամրագրված սկզբունքները, չի կարող վկայակոչել նույն փաստաթղթի միայն մի կետը ն փորձ անել իր իրավունքները պաշտպանել դրանով: Հղումներ ն ծանոթագրություն 1. Եվրոպական Միության անվանումը մինչն 1993թ.-ի նոյեմբերի 1-ը:

2. Չշփոթել Եվրոպայի խորհրդի (Ըօսոcil օf Eսrօք6) կամ Եվրոպական Միության խորհրդի (Ըօսոcil օf th6 Eսrօք6ճո Սոiօո) հետ: Եվրոպական խորհուրդը, որը հաճախ վկայվում է որպես Եվրոպական գագաթաժողով (Eսrօք6ճո Տսոոit) գումարվում է տարին առնվազն չորսը անգամ ն ներառում է Եվրոպական Միության անդամ երկրների պետության կամ կառավարության ղեկավարներին ն Եվրոպական հանձնաժողովի նախագահին (Քr6տiմ6ոt օf Eսrօք6ճո Ըօոոiտտiօո): 3. Ը.-Ճ. Fl6iտchhճս6r, Ծ6clճrճtiօո, iո: R. 86rոhճrմt (6մ.), Eոc7clօք6մiճ օf ՔսԵlic 1ոt6rոճtiօոճl Լճw, Ճոտt6rմճո, v. 1 (1992) ք. 971. 4. Մ. Fi6մl6r, Սոilճt6rճl Ճctտ iո 1ոt6rոճtiօոճl Լճw, iո: R. 86rոhճrմt (6մ.), Eոc7clօք6մiճ օf ՔսԵlic 1ոt6rոճtiօոճl Լճw, Ճոտt6rմճո, v. 1Մ (2000) ք. 1018. 5. Այդ մասին ավելի հանգամանալից տե՛ս` Արա Պապյան, Լեռնային Ղարաբաղի հիմնահարցը ժողովրդների ինքնորոշման ն տարածքային ամբողջականության լույսի ներքո, Ազգ, 22 մայիսի, 2007թ., էջ 4: Արա Պապյան, Կրկին Հայաստանի Հանրապետության սահմանների ն Լեռնային Ղարաբաղի ինքնորոշման մասին, Ազգ, 28 հունիսի, 2007թ., էջ 4:

Թուրքիայի Հանրապետության կողմից Հայաստանի Հանրապետության շրջափակումը որպես միջազգային իրավունքի ն ստանձնած պարտավորությունների կոպիտ խախտում Թուրքիայի Հանրապետությունը 1993թ.-ի հուլիսից Հայաստանի Հանրապետության նկատմամբ իրականացնում է պատերազմական գործողություն (Մճr Խ6ճտսr6) /1/, քանի որ միջազգային իրավունքը շրջափակումը դիտարկում է որպես այդպիսին: Առ այսօր Հայաստանի ձգտումը` ապաշրջափակել իր արնմտյան ն հարավային սահմանը, ոչ մի արդյունք չի տվել: Քանի դեռ մեր արդարացի պահանջը չի խարսխվել միջազգային իրավունքի վրա, այսինքն` չեն գործադրվել որոշակի լծակներ, մեր լալահառաչ կոչերը Թուրքիային` բացելու, այսպես կոչված, «հայ-թուրքական սահմանը», շարունակվելու են արհամարհվել կամ պայմանագրվելու են բացարձակապես անընդունելի նախապայմաններով: Իսկ միջազգային իրավունքի ընձեռած լծակներն առկա են: Այսպես. 1. Թուրքիայի Հանրապետությունն իր կնքած առաջին իսկ միջպետական փաստաթղթով` Լոզանի պայմանագրով (24 հուլիսի, 1923թ.), իր հավատարմությունն է հայտնել ազատ ն ոչ խտրական տարանցիկ փոխադրումներն ապահովող Բարսելոնի կոնվենցիային (միջազգայնագրին), կանոնակարգին ն առդիր արձանագրությանը (Բարսելոնի կոնֆերանս, ապրիլ, 1921թ.) (Ըօոv6ոtiօո, Տtճtսt6 ճոմ տսքքl6ո6ոtճr7 Քrօtօcօl, Ըօոf6r6ոc6 օf 8ճrc6lօոճ, Ճքril 1921): Լոզանի պայմանագրի 101-րդ հոդվածն արձանագրում է.

«Թուրքիան պարտավորվում է հավատարիմ մնալ Տարանցիկ փոխադրումների ազատության վերաբերյալ կոնվենցիային ն կանոնակարգին, որոնք ընդունվել են Բարսելոնում կայացած կոնֆերանսի կողմից 1921թ.-ի ապրիլի 14-ին, ինչպես նան միջազգային հետաքրքրություն ներկայացնող ջրուղիների աշխատակարգի վերաբերյալ նույն կոնֆերանսում 1921թ.-ի ապրիլի 19-ին ընդունված կոնվենցիային, կանոնակարգին ն առդիր արձանագրությանը:» Լոզանի պայմանագրի 101-րդ հոդվածում հիշատակվող Տարանցիկ փոխադրումնրի ազատության վերաբերյալ Բարսելոնի կանոնակարգի (Տtճtսt6 օո Fr66մօո օf 1rճոտit, 8ճrc6lօոճ) 2-րդ հոդվածը միանշանակորեն հայտարարում է, որ հանձնառու կողմը պետք է «նպաստի իր ինքնիշխանության

(տօv6r6iջոt7) կամ իշխանության (ճսthօrit7) տակ գտնվող տարածքով` երկաթուղով, ջրային ճանապարհով կամ ցամաքային ուղիով, միջազգային փոխադրումների իրականացմանը: Ոչ մի խտրականություն չպիտի դրվի անձանց քաղաքացիության, նավերի պատկանելության (flճջ), ապրանքի ծագման, մեկնակետի, մուտքի, ելքի կամ վերջնահասցեի, կամ որնէ այլ հանգամանքի պատճառով, որը վերաբերում է ապրանքների կամ նավերի սեփականությանը, բեռների պահեստավորմանը կամ բեռնափոխադրման եղանակին»: Լոզանի պայմանագրի մեկ այլ հոդվածով` 104-րդ, Թուրքիան պարտավորվում է «հավատարիմ մնալ

Բարսելոնի կոնֆերանսի կողմից միջազգային երկաթուղիների վերաբերյալ արված (20-ը ապրիլի, 1921թ.) հանձնարարականներին (r6cօոո6ոմճtiօոտ): Թուրքիան վերահաստատել է Բարսելոնի Տարանցիկ փոխադրումների ազատության կոնվենցիային ն կանոնակարգին հավատարիմ մնալու իր պարտավորությունը 1933թ.-ի հուլիսի 27-ին` ուղղակիորեն միանալով վերոհիշյալ փաստաթղթերին: 2. ՄԱԿ-ի Գլխավոր համաժողովի 656 լիագումար նիստն (20 փետրվարի, 1957թ.) իր 1028(Ճ1) բանաձնով առաջին անգամ անդրադարձել է Ծով ելք չունեցող երկրների խնդրին /2/ ն միջազգային առնտրի ընդլայնմանը (Լճոմ-lօck6մ cօսոtri6տ ճոմ th6 6xքճոտiօո օf iոt6rոճtiօոճl trճմ6): Բանաձնը ճանաչելով միջազգային առնտրի զարգացման համար անծով երկրներին համապատասխան տարանցիկ հնարավորությունների տրամադրման անհրաժեշտությունը «կոչ է անում /ՄԱԿ-ի/ անդամ երկրների

կառավարություններին տարանցիկ առնտրի առումով լիակատար ընբռնում դրսնորել ծով ելք չունեցող անդամ

երկրների կարիքներին, ուստի ն տրամադրել համապատասխան տարանցիկ հնարավորություններ միջազգային իրավունքի ն պրակտիկայի հիման վրա» (1ոvit6տ th6 Օօv6rոո6ոtտ օf Խ6ոԵ6r Տtճt6տ tօ ջiv6 fսll r6cօջոitiօո tօ th6 lճոմ-lօck6մ Խ6ոԵ6r տtճt6տ iո th6 ոճtt6r օf trճոտit trճմ6 ճոմ, th6r6fօr6, tօ ճccօrմ th6ո ճմ6զսճt6 fճciliti6տ iո t6rոտ օf iոt6rոճtiօոճl lճw ճոմ քrճctic6 iո thiտ r6ջճrմ): 3. Թուրքիայի Հանրապետությունը 1969թ. մայիսի 25-ին միացել է Ծով ելք չունեցող երկրների տարանցիկ առնտրի կոնվենցիային (Նյու Յորք, 8 հուլիսի, 1965թ.) (Ըօոv6ոtiօո օո 1rճոտit 1rճմ6 օf Լճոմlօck6մ Տtճt6տ): Սույն կոնվենցիայի 1-ին սկզբունքը ճանաչում է, որ «ծով ելք չունեցող երկրներից յուրաքանչյուրի

համար դեպի ծով ազատ ելքը վճռորոշ սկզբունք է միջազգային առնտրի ընդլայնման ն տնտեսական զարգացման համար» (Քriոciքl6 1. 1h6 r6cօջոitiօո օf th6 riջht օf 6ճch lճոմ-lօck6մ Տtճt6 օf fr66 ճcc6տտ tօ th6 տ6ճ iտ ճո 6տտ6ոtiճl քriոciքl6 fօr th6 6xքճոտiօո օf iոt6rոճtiօոճl trճմ6 ճոմ 6cօոօոic մ6v6lօքո6ոt): Նույն կոնվենցիայի 3-րդ սկզբունքը միանշանակորեն ճանաչում է անծով երկրների դեպի ծով ազատ ելքի իրավունքը. «Որպեսզի ծովեզերք չունեցող երկրները ծովեզերք ունեցող երկրների հետ

հավասարապես օգտվեն ծովերի ազատությունից, նրանք պետք է ունենան ազատ ելք դեպի ծով» (Քriոciքl6 111. 1ո օrմ6r tօ 6ոյօ7 th6 fr66մօո օf th6 տ6ճտ օո 6զսճl t6rոտ with cօճտtճl Տtճt6տ, Տtճt6տ hճviոջ ոօ տ6ճ cօճտt տhօսlմ hճv6 fr66 ճcc6տտ tօ th6 տ6ճ): Ավելին, նշյալ կոնվենցիայի 4-րդ սկզբունքը հաստատակամորեն պնդում է, որ «տարանցիկ ապրանքների համար չպիտի գանձվի որնէ մաքս»: Իսկ «տարանցիկ փոխադրումներն իրականացնող տրանսպորտային միջոցները չպիտի վճարեն հատուկ տուրքեր կամ ենթարկվեն գանձումների, որոնք ավելի բարձր են, քան վճարում են տարանցիկ երկրի տրանսպորտային միջոցները» (Օօօմտ iո trճոտit տhօսlմ ոօt Ե6 տսԵյ6ct tօ ճո7 cստtօոտ մսt7. Խ6ճոտ օf trճոտքօrt iո trճոտit տhօսlմ ոօt Ե6 տսԵյ6ct tօ տք6ciճl tճx6տ օr chճrջ6տ hiջh6r thճո thօտ6 l6vi6մ fօr th6 ստ6 օf ո6ճոտ օf trճոտքօrt օf th6 trճոտit cօսոtr7): Ի դեպ, Վրաստանը նս միացել է Ծով ելք չունեցող երկրների տարանցիկ առնտրի կոնվենցիային (1999թ.-ի հունիսի 2-ից): Հետնաբար վրացական իշխանությունները վրացականի համեմատ հայկական բեռնափոխադրողներից կատարելով ավելի մեծ գանձումներ, աներկբայորեն ոտնահարում են իրենց իսկ միջազգայնորեն ստանձնած պարտավորությունները: Վերոհիշյալ սկզբունքներն ամրագրված են նշյալ կոնվենցիայի 2-րդ ն 3-րդ հոդվածներում: Հոդված 2-րդի 1-ին կետը նշում է. «Համաձայն սույն կոնվենցիայի պայմանների, ազատ տարանցման իրավունք պետք է

տրվի փոխադրումներին ն տրանսպորտի միջոցներին: (…) Համաձայն սույն կոնվենցիայի պայմանների, ոչ մի խտրականություն չպիտի դրվի ապրանքների ծագման, մեկնակետի, մուտքի, ելքի կամ վերջնահասցեի, կամ որնէ այլ հանգամանքի պատճառով, որը վերաբերում է ապրանքների կամ նավերի սեփականությանը, ցամաքային փոխադրամիջոցներին կամ տրանսպորտի այլ օգտագործվող միջոցներին» (Ճrticl6 2, Fr66մօո օf trճոտit, 1. Fr66մօո օf trճոտit տhճll Ե6 ջrճոt6մ սոմ6r th6 t6rոտ օf thiտ Ըօոv6ոtiօո fօr trճffic iո trճոտit ճոմ ո6ճոտ օf trճոտքօrt. (…) Ըօոտiտt6ոt with th6 t6rոտ օf thiտ Ըօոv6ոtiօո, ոօ մiտcriոiոճtiօո տhճll Ե6 6x6rciտ6մ which iտ Եճտ6մ օո th6 քlճc6 օf օriջiո, մ6քճrtսr6, 6ոtr7, 6xit օr մ6տtiոճtiօո օr օո ճո7 circսոտtճոc6տ r6lճtiոջ tօ th6 օwո6rտhiք օf th6 ջօօմտ օr th6 օwո6rտhiք, քlճc6 օf r6ջiտtrճtiօո օr flճջ օf v6տտ6lտ, lճոմ v6hicl6տ օr օth6r ո6ճոտ օf trճոտքօrt ստ6մ):

3-րդ հոդվածը վերաբերում է մաքսատուրքերին ն տարանցման գանձումներին. «Տարանցիկ փոխադրումները տարանցման երկրի իշխանությունների կողմից չպիտի ենթարկվեն մաքսատուրքերի, որնէ ներմուծման կամ արտահանման հարկերի վճարման, կամ տարանցմանն առնչվող որնէ այլ հատուկ գանձման» (Ճrticl6 3: Ըստtօոտ մսti6տ & տք6ciճl trճոտit մս6տ, 1rճffic iո trճոտit տhճll ոօt Ե6 տսԵյ6ct6մ Ե7 ճո7 ճսthօrit7 withiո th6 trճոտit Տtճt6 tօ cստtօոտ մսti6տ օr tճx6տ chճrջ6ճԵl6 Ե7 r6ճտօո օf iոքօrtճtiօո օr 6xքօrtճtiօո ոօr tօ ճո7 տք6ciճl մս6տ iո r6տք6ct օf trճոտit):

Հայաստանի Հանրապետությունը առայժմ չի միացել Ծով ելք չունեցող երկրների տարանցիկ առնտրի կոնվենցիային (Ըօոv6ոtiօո օո 1rճոտit 1rճմ6 օf Լճոմ-lօck6մ Տtճt6տ): Որպեսզի Հայաստանի

Հանրապետությունը լիարժեքորեն ի վիճակի լինի իր շահերը պաշտպանել ազատ տարանցման հարցում, առաջին հերթին պետք է միանալ նշյալ ն առդիր փաստաթղթերին: Այսուհանդեձ, հաշվի առնելով այն, որ Թուրքիայի Հանրապետությունը, շրջափակելով Հայաստանի Հանրապետությանը, կոպտորեն ոտնահարում է. • Լոզանի պայմանագրի (1r6ճt7 օf Լճստճոո6) (24 հուլիսի, 1923թ.) 101-րդ ն 104-րդ հոդվածները: • Բարսելոնի Տարանցման ազատության կանոնակարգի (Տtճtսt6 օո Fr66մօո օf 1rճոտit) (20 ապրիլի, 1921թ.) 2-րդ հոդվածը: • ՄԱԿ-ի Գլխավոր համաժողովի (R6տօlսtiօո օf Օ6ո6rճl Ճտտ6ոԵl7 օf th6 ՍN) (20 փետրվարի, 1957թ.) №1028(Ճ1) բանաձնը: • Ծով ելք չունեցող երկրների տարանցիկ առնտրի կոնվենցիայի (Ըօոv6ոtiօո օո 1rճոտit 1rճմ6 օf Լճոմlօck6մ Տtճt6տ) (8 հուլիսի, 1965թ.) 1-ին, 3-րդ ն 4-րդ սկզբունքները, ինչպես նան 2-րդ ն 3-րդ հոդվածները: ն նկատի ունենալով, • որ ՄԱԿ-ի կանոնակարգը (հոդված 55, կետ <բ>) ՄԱԿ-ից պահանջում է խրախուսել այնպիսի պայմանների ստեղծումը, որոնք կնպաստեն «միջազգային տնտեսական, ինչպես նան սոցիալական,

առողջապահական ն հարակից խնդիրների լուծմանը ն միջազգային մշակութային ու կրթական համագործակցությանը» (1h6 Սոit6մ Nճtiօոտ տhճll քrօոօt6 տօlսtiօոտ օf iոt6rոճtiօոճl 6cօոօոic, տօciճl, h6ճlth, ճոմ r6lճt6մ քrօԵl6ոտ: ճոմ iոt6rոճtiօոճl cսltսrճl ճոմ 6մսcճtiօոճl cօ-օք6rճtiօո):

• որ Հելսինկիի եզրափակիչ փաստաթուղթը (մաս 10-րդ, պարբերություն 1-ին) հանձնառու երկրներից պահանջում է միջազգայնորեն ստանձնած պարտավորությունների «բարեխիղճ կատարումը, լինեն

դրանք ածանցված միջազգային իրավունքի համընդհանուր ճանաչում գտած սկզբունքներից ն կանոններից, թե լինեն ածանցված պայմանագրերից կամ այլ համաձայնագրերից, որոնց այդ երկրները մաս են կազմում համաձայն միջազգային օրենքի» (Ճ. 1h6 քճrticiքճtiոջ Տtճt6տ will fսlfill iո ջօօմ fճith th6ir օԵliջճtiօոտ սոմ6r iոt6rոճtiօոճl lճw, Եօth thօտ6 օԵliջճtiօոտ ճriտiոջ frօո th6 ջ6ո6rճll7 r6cօջոiշ6մ քriոciքl6տ & rսl6տ օf iոt6rոճtiօոճl lճw & thօտ6 օԵliջճtiօոտ ճriտiոջ frօո tr6ճti6տ օr օth6r ճջr66ո6ոtտ, iո cօոfօrոit7 with iոt6rոճtiօոճl lճw, tօ which th67 ճr6 քճrti6տ),

ուստի, Հայաստանի Հանրապետությունը կարող է ն պարտավոր է միջազգային իրավունքի հիման վրա պաշտպանել իր շահերը. նպատակամղված ու հետնողական քայլեր իրականացնել Հայաստանն ապաշրջափակելու ուղղությամբ: Հայաստանի Հանրապետությունը որպես ՄԱԿ-ի անդամ երկիր, ՄԱԿ-ի կանոնակարգի 35-րդ հոդվածի 1-ին կետի հիման վրա, լիովին իրավասու է «Անվտանգության խոհրդի կամ Գլխավոր համաժողովի ուշադրությանը բերել ցանկացած վեճ կամ իրավիճակ, որն իր բնույթով համապատասխանում է /սույն կանոնակարգի/ 34-րդ հոդվածում վկայակոչվածին (Ճrticl6 35. 1. Ճո7 Խ6ոԵ6r օf th6 Սոit6մ Nճtiօոտ ոճ7 Եriոջ ճո7 մiտքսt6, օr ճո7 տitսճtiօո օf th6 ոճtսr6 r6f6rr6մ tօ iո Ճrticl6 34, tօ th6 ճtt6ոtiօո օf th6 Տ6cսrit7 Ըօսոcil օr օf th6 Օ6ո6rճl Ճտտ6ոԵl7): ՄԱԿ-ի կանոնակարգի 34-րդ հոդվածն արձանագրում է. «Անվտանգության խորհուրդը կարող է

քննության առնել ցանկացած վեճ կամ իրավիճակ, որը կարող է հանգեցնել միջազգային դիմակայության կամ առաջ բերել վեճ` որոշելու համար, թե արդյո՞ք տվյալ վեճի կամ իրավիճակի շարունակումը կարող է վտանգել միջազգային խաղաղության ն անվտանգության պահպանումը» (Ճrticl6 34. 1h6 Տ6cսrit7 Ըօսոcil ոճ7 iոv6տtiջճt6 ճո7 մiտքսt6, օr ճո7 տitսճtiօո which ոiջht l6ճմ tօ iոt6rոճtiօոճl frictiօո օr ջiv6 riտ6 tօ ճ մiտքսt6, iո օrմ6r tօ մ6t6rոiո6 wh6th6r th6 cօոtiոսճոc6 օf th6 մiտքսt6 օr տitսճtiօո iտ lik6l7 tօ 6ոմճոջ6r th6 ոճiոt6ոճոc6 օf iոt6rոճtiօոճl ք6ճc6 ճոմ տ6cսrit7): Հայաստանի Հանրապետության նախաձեռնությամբ ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի ուշադրության հրավիրումը Թուրքիայի կողմից միջազգային պարտավորությունների հետնողական չկատարման,

հետնաբար միջազգային իրավունքի ակնհայտ, կոպիտ, բազմակի ու չարամիտ խախտումների վրա, լուրջ կռվան է Հայաստանի Հանրապետությունն ապաշրջափակելու քաղաքական գործընթացում: Հղումներ ն ծանոթագրություն 1. )ճck Ը. Քlճոօ, Rօ7 Օltճո, 1h6 1ոt6rոճtiօոճl R6lճtiօոտ Ծictiօոճr7, Տճոtճ 8ճrԵճrճ, 1988, ք. 194. 2. Այն ժամանակ այդ երկրները 5-ն էին, ներկայումս դրանք 32-ն են:

առաջին անգամ տպագրվել է ԱԶԳ օրաթերթում, 3 ապրիլի, 2007թ., էջ 4

Հայկական հարցի լուծման իրավական հիմքերն ու ուղիները (Ելույթ Հայ դատի հանձնախմբերի խորհրդաժողովի ժամանակ) (Երնան, 13 մարտի, 2007թ.) Հարգելի ներկանե՛ր, Մեծարգո բարեկամնե՛ր, Ներկայումս Հայաստանի Հանրապետությունը (ՀՀ) կանգնած է բախտորոշ ճամփաբաժանի առաջ: Մեր հետագա քայլերից է կախված, թե մեզ համար ինչպիսի՞ն կլինեն առաջիկա տարիները` կորուստների, թե ձեռքբերումների: Մեր առջն ծառացել է առկա մարտահրավերները չեզոքացնելու ն դրանք դրականորեն հեղաշրջելու հրամայականը: Քանի որ ՀՀ-ի, ինչպես նան հայ ժողովրդի հավաքական ներուժը քաղաքական, տնտեսական կամ ռազմական ոլորտներում զիջում է, ն առայժմ զիջելու է, Թուրքիայի ու Ադրբեջանի ընդհանուր ներուժին, ուստի անհրաժեշտ է պայքարի ու դիմակայության ողջ գործընթացը տեղափոխել այլ ոլորտ, ուր ՀՀ-ն ոչ միայն չի զիջում նրանց, այլն ունի շոշափելի առավելություն: Այսինքն, անհրաժեշտ է հայ-թուրքական հարաբերությունները տեղափոխել իրավական դաշտ ն այդ հարաբերություններում առկա բոլոր խնդիրներին տալ իրավական լուծումներ ն ձնակերպումներ: Միննույն ժամանակ, հայաստանաբնակ ժողովրդի մեջ հետնողական աշխատանքով պետք է հաստատել այն ըմբռնումը, որ Հայ դատի նպատակները սերտորեն ն ամիջականորեն վերաբերում են ՀՀ-ի ոչ միայն ներկային, այլն ապագային: Անհրաժեշտ է համոզիչ փաստարկներով ցույց տալ, որ մեր առջն ծառացած արտաքին մարտահրավերների մի զգալի մասը հնարավոր կլինի չեզոքացնել միմիայն մեր հարնանների վրա նոր ն ազդեցիկ լծակների ձեռք բերումով: Ընդ որում, պետք է հիմնավորել, որ նման հնարավորություն մեզ կարող է ընձեռել Հայ դատի հաջող ելքը, այսինքն` մ6 յսr6 ՀՀ-ի մաս կազմող, սակայն առայժմ թուրքական ռազմակալության տակ գտնվող տարածքների վրա մեր իրավունքների վերահաստատումը: Իսկ սա անելու համար կա միանգամայն իրատեսական ն իրագործելի ուղի: Ասածներս հստակ պատկերացնելու համար հարկ է միջազգային իրավունքի տեսանկյունից վերլուծել բոլոր այն փաստաթղթերը, որոնք վերաբերում են հայ-թուրքական սահմանին, հստակեցնել նրանց ներկա կարգավիճակը, նախանշել մեր անելիքները: Նախ սկսենք միջպետական պայմանագրերից: Առաջին Համաշխարհային պատերազմի ավարտին նախորդող ժամանակահատվածում ն հաջորդող տարիներին կնքվել է 6 պայմանագիր, որոնք այս կամ այն չափով վերաբերել են հայ-թուրքական սահմանին:

Նախ ի՞նչ բան է միջազգային պայմանագիրը: Ըստ ՄԱԿ-ի պաշտոնական ուղեցույց ձեռնարկի, «միջազգային պայմանագրերը համաձայնություններ են միջազգային իրավունքի սուբյեկտների միջն, որոնց միջոցով նրանք ստեղծում, փոփոխության են ենթարկում կամ դադարեցնում են փոխադարձ իրավունքներն ու պարտավորությունները» /1/: Այսինքն, պայմանագրի օրինականության համար անհրաժեշտ է, որ պայմանագիրը կնքող կողմերից յուրաքանչյուրը լինի միջազգային իրավունքի սուբյեկտ, այն է` լինի միջազգայնորեն ճանաչված պետության օրինական կառավարության լիազոր ներկայացուցիչ: Այս տեսանկյունից էլ, ժամանակագրական կարգով, անդրադառնանք հայ-թուրքական սահմանին վերաբերող պայմանագրերից յուրաքանչյուրին ն որոշենք նրանց կարգավիճակն ըստ միջազգային իրավունքի:

1. Ժամանակագրական առումով առաջինը Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագիրն է ն նրա հավելվածը` կնքված 1918թ. մարտի 3-ին: 1917թ. հոկտեմբերին, զինված հեղաշրջման ճանապարհով գալով իշխանության, բոլշնիկներն արդեն մի քանի ամիս հետո հայտնվել էին ծայրահեղ ծանր վիճակում: Նրանք 1918թ. մարտի 3-ին Բրեստ-Լիտովսկում խայտառակ պարտվողական պայմանագիր կնքեցին, որով հսկայական տարածքային զիջումների գնացին Եվրոպայում: Միջին արնելքում բոլշնիկները էական զիջումների գնացին պարտվող ն կործանման եզրին կանգնած Օսմանյան կայսրությանը: Մասնավորապես, Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագրի 4-րդ հոդվածի 2-րդ ն 3-րդ պարբերություններով բոլշնիկները պարտավորվեցին թուրքերին վերադարձնել ոչ միայն պատերազմի ընթացքում գրավված Արնմտյան Հայաստանի տարածքները (կամ «Արնելյան Անատոլիայի նահանգները», ինչպես գրված է պայմանագրում), այլն 1878թ.-ից Ռուսական կայսրության մաս հանդիսացող «Արդահանի,

Կարսի ն Բաթումի մարզերը»: Համառոտակի քննության առնենք Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագիրը միջազգային իրավունքի տեսանյունից: Սույն պայմանագիրն անօրինական է ու անվավեր, ըստ այդմ որնէ իրավական հետնանք չունի հայ-թուրքական սահմանի համար, 2 պատճառով. ա) Բոլշնիկները 1918թ.-ին չէին հանդիսանում Ռուսաստանի օրինավոր ն ճանաչված իշխանությունները, հետնաբար` իրավասու չէին միջազգային հարաբերությունների մեջ մտնել, առավել նս պայմանագիր կնքել, Ռուսաստանի անունից (այս հիմնադրույթին ավելի հանգամանալից կանդրադառնանք Մոսկվայի ն Կարսի պայմանագրերը քննելիս): բ) Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագիրը չեղյալ է հայտարարվել իրենց իսկ կնքողների կողմից (1918թ. սեպտեմբերի 20-ին Ռուսաստանի, իսկ 1918թ.-ի հոկտեմբերի 30-ին` Թուրքիայի կողմից (Մուդրոսի զինանդադարի 11-րդ հոդվածով)):

2. Ժամանակագրական առումով հաջորդ պայմանագիրը Սնրի պայմանագիրն է` կնքված 1920թ. օգոստոսի 10-ին: Սնրի պայմանագիրն օրինական է, քանի որ կնքող բոլոր կողմերն իրենց երկրների օրինական ն ճանաչված իշխանություններն էին: Պայմանագրի շուրջ, ըստ սահմանված կարգի, ընթացել են երկարատն բանակցություններ ն օսմանյան կայսրության անունից պայմանագիրը ստորագրել է լիազոր պատվիրակությունը: Սնրի պայմանագիրը չի արժանացել լիակատար վավերացման (հետնաբար մնուն է ոչ կատարյալ (սոք6rf6ct6մ), սակայն այն նան երբնէ չեղյալ չի հայտարարվել (հետնաբար մնում է օրինական, բայց ուժի մեջ չմտած (vճliմ Եսt ոօt iո fօrc6): Սխալ է այն տարածված պատկերացումն, իբր Սնրի պայմանագիրն է որոշել Հայաստանի ն Թուրքիայի միջն սահմանը: Այդպես չէ՛: Սնրի պայմանագրի 89-րդ հոդվածով կողմերը համաձայնվել են Հայաստանի ն Թուրքիայի սահմանը իրավարար վճռով որոշելու խնդրանքով դիմել ԱՄՆ նախագահին ն այդ վճիռն ընդունել անմիջապես: Նույն պայմանագրի 90-րդ հոդվածով Թուրքիան վերահաստատել է իր դիրքորոշումը` ամրագրելով. «սկսած իրավարար որոշման օրից Թուրքիան հրաժարվում է /Հայաստանին/ փոխանցվելիք

տարածքի նկատմամբ իր բոլոր իրավունքներից ն տիտղոսից»: ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնը Հայաստանի ն Թուրքիայի միջն սահմանի վերաբերյալ իրավարար վճիռը ստորագրել ն հաստատել է ԱՄՆ պետական կնիքով 1920թ. նոյեմբերի 22-ին: Այսինքն, 1920թ. նոյեմբերի 22-ից իրավարար վճիռը մտել է ուժի մեջ: Այդ օրվանից նախկինում Օսմանյան կայսրության մաս կազմող Վանի, Բիթլիսի, Էրզրումի ն Տրապիզոնի նահանգների նկատմամբ (ընդհանուր առմամբ 103.599 կմ2) չեղյալ են հայտարարվել թուրքական իրավունքներն ու տիտղոսը ն մ6 յսr6 ճանաչվել են Հայաստանի Հանրապետության իրավունքներն ու տիտղոսը: ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնի իրավարար վճռին, որպես հայոց իրավունքների ամենազորեղ կռվանի, ավելի հանգամանալից մենք կանդրադառնանք ստորն:

3. Ժամանակագրական առումով հաջորդ պայմանագիրը Ալեքսանդրապոլի պայմանագիրն է` կնքված 1920թ. դեկտեմբերի 3-ին: Սա սովետահայ պատմագրության ամենասիրելի թեմաներից մեկն էր, քանի որ հնարավորություն էր տալիս դաշնակցությանը մեղադրել դավաճանության մեջ, իսկ բոլշնիկներին ներկայացնել որպես ազգի փրկիչներ: Մեր խնդիրը չէ պատմական քննարկումներ կատարել: Մեր նպատակն է քննել Ալեքսանդրապոլի պայմագիրը միջազգային իրավունքի տեսանկյունից: Ալեքսանդրապոլի պայմանագիրն անօրինական է ու անվավեր, նախ այն պատճառով, որ կնքող կողմերից ն ոչ մեկը չի ունեցել դրա իրավասությունը: Պայմանագիրը հայկական կողմից կնքողներն արդեն իշխանություն չէին, իսկ Թուրքիայի կողմից կնքողները դեռնս իշխանություն չէին: Երկու կողմերն էլ գործել են սltrճ vir6տ /2/, այսինքն` ակնհայտորեն գերազանցել են իրենց իրավասությունները: Հանրահայտ փաստ է, որ Հայաստանի Հանրապետության վերջին օրինական կառավարության կողմից իշխանության հանձնումը տեղի է ունեցել 1920թ.-ին դեկտեմբերի 2-ին` «Ռ.Ս.Ֆ.Ս.Հ լիազոր ներկայացուցչության ն Հայաստանի Հանրապետության կառավարության միջն» կնքված համաձայանագրով /3/: Այս մասին տեղյակ էր նան Քյազիմ Կարաբեքիրը, երբ դեկտեմբերի 3-ին (2-ի լույս 3ի գիշերը /4/) ստորագրում էր Ալեքսանդրապոլի պայմանագիրը: Ալեքսանդրապոլի պայմանագիրն անօրինական է նան այն պատճառով, որ ստորագրվել է միջազգային իրավունքի սկզբունքները ոտնահարող ուժի կիրառման բացահայտ սպառնալիքով /5/:

4. Ժամանակագրական առումով հաջորդ պայմանագիրը Մոսկվայի պայմանագիրն է` կնքված 1921թ. մարտի 16-ին: Ինչպես գրված է Մոսկվայի պայմանագրի նախաբանում, այն կնքվել է «Ռուսաստանի Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Սովետական Հանրապետության կառավարության ն Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի կառավարության» միջն: Քանի որ ցանկացած պայմանագրի կարգավիճակ ածանցվում է այն ստորագրողների իրավական կարգավիճակից, ուստի առաջին հերթին անհրաժեշտ է հստակեցնել նրանցից յուրաքանչյուրի կարգավիճակը 1921թ. մարտի 16-ի դրությամբ:

ա) Ռուսաստանի Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Սովետական Հանրապետության (РСФСР) կարգավիճակը 1921թ.-ին. Պայմանագիրը կնքելու պահին չկար «Ռուսաստանի Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Սովետական Հանրապետություն» (РСФСР) ճանաչված պետություն, հետնաբար` միջազգային իրավունքի սուբյեկտ: Բնականաբար նրա կառավարությունը չուներ որնէ միջազգային պայմանագիր կնքելու իրավասություն: ՌՍՖՍՀ-ի, արդեն ՍՍՀՄ տարազով, միջազգային օրինական ճանաչումը սկսել է միայն 1924թ. փետրվարի 1-ից` Մեծ Բրիտանիայի ճանաչումով /6/: Մինչն 1924թ.-ը տեղի ունեցած, այսպես կոչված, ճանաչումները, չեն առաջացրել որնէ իրավական հետնանք, քանի որ իրենց հերթին բխել են չճանաչված երկրներից կամ վարչախմբերից: Որպեսզի ճանաչումն օրինապես համարվի այդպիսին, այն պետք է կատարվի իր հերթին օրինականորեն ճանաչված միջազգային իրավունքի սուբյեկտի կողմից /7/: Օրինակ, 1920թ.-ին սովետական կառավարությունը ճանաչեց Բալթյան երկրները, սակայն այդ ճանաչումը չընդունվեց Դաշնակից ուժերի կողմից այն հիմնավորմամբ, որ սովետական կառավարությունն իր հերթին օրինապես /8/ ճանաչված չէ /9/: Նման մոտեցումը երկրորդվել է դատական վճիռներով: Այսպես, ՌՍՖՍՀ-ն ընդդեմ Սիբրարիոյի (RՏFՏR vտ. ԸiԵrճriօ) դատական գործում (1923թ.) ԱՄՆ դատարանը մերժել է ընդունել սովետական կառավարության հայտն այն հիմնավորմամբ, որ վերջինս ճանաչված չէ /10/: Նմանատիպ վճիռ, նույն հիմնավորմամբ կայացրել է Շվեդիայի Գերագույն դատարանը Սովետական կառավարությունն ընդդեմ Էրիքսոնի (Տօvi6t Օօv6rոո6ոt vտ. Ericտտօո) դատական գործում (1921թ.) /11/: Վերոհիշյալ ն տասնյակ այլ դատական վճիռներ ու կառավարական որոշումներ վերահաստատում են միջազգային իրավունքի այն սկզբունքը, որ առանց ճանաչման կառավարություններն իրավական տեսանկյունից գոյություն չունեն, հետնաբար որնէ իրավական գործունեություն (պայմանագրերի

կնքում, քաղաքացիության շնորհում կամ զրկում, մասնակցություն դատական գործընթացին ն այլն) չեն կարող ծավալել /12/:

բ) Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի կարգավիճակը 1921թ.-ին. Ըստ էության, սովետական իշխանության ն կառավարության վերաբերյալ վերը ասվածը, ամբողջովին վերաբերում է, այսպես կոչված, Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի կառավարությանը, որի անունից թուրքական կողմը ստորագրել է Մոսկվայի պայմանագիրը: Հիշարժան է, որ անգամ քեմալականները իրենք որնէ հավակնություն չունեին օրինական իշխանությունների առկայության դեպքում իրենց համարելու Թուրքիայի լիազոր ներկայացուցիչներ: Նրանք պայմանագրերը կնքում էին ոչ թե Թուրքիայի կամ Թուրքիայի կառավարության անունից, այլ «Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողով» կոչվող կառույցի «կառավարության» անունից: Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովը իր կարգավիճակով հասարակական կազմակերպություն (NՕՕ) էր ն նրա մեջ միավորված էին նախկին պատգամավորներ, պաշտոնանկ զինվորականներ ու պաշտոնյաներ: Նախկին պաշտոնյաներ միավորող կազմակերպություններ եղել են ու կան աշխարհի զանազան երկրներում, այդ թվում նան Հայաստանում, սակայն նրանցից ն ոչ մեկը իրավունք չունի միջպետական պայմանագիր կնքելու երկրի անունից: Մուստաֆա Քեմալի վարչախումբը որնէ իրավական հիմք չուներ միջազգային հարաբերություններում ներկայացնելու թուրքական պետությունը: Աներկբայորեն, առնվազն մինչն 1922թ.-ի նոյեմբերը, այսինքն սուլթան Մուհամմեդ Մ1-ի մեկնումը Թուրքիայից, վերջինիս կառավարությանն էին վերապահված միջազգային հարաբերությունների մեջ մտնելու լիազորությունները, միայն սուլթանը կարող էր լիազորել որնէ անձի` գործելու երկրի անունից /13/: Ընդհանրապես քեմալականների շարժումը սկզբնավորվել ու ընթացել է օսմանյան սահմանադրության ոտնահարումով ն միջազգային իրավունքի խախտումով, որ է երկրի օրինական իշխանության` սուլթանխալիֆի, դեմ ապստամբությունը ն Մուդրոսի զինադադարի (30 հոկտեմբերի, 1918թ.) ոտնահարումը: Մուստաֆա Քեմալը 1921թ.-ին պարզապես փախուստի մեջ գտնվող քրեական հանցագործ էր: Այդ իսկ պատճառով դեռնս 1920թ. ապրիլի 11-ին կայսրության բարձրագույն կրոնավորի` շեյխ-ուլ-իսլամի, ֆեթվայով (կոնդակով) Մուստաֆա Քեմալը մահվան էր դատապարտվել: Նրա նկատմամբ նույն տարվա մայիսի 11-ին մահապատժի վճիռ էր կայացրել նան թուրքական ռազմական դատարանը: Այս դատավճիռը 1920թ. մայիս 24-ին հաստատվել էր սուլթանի կողմից: Ի լրումն սրա, Մոսկվայի պայմանագրի Հայաստանին վերաբերող մասը միջազգային իրավունքի նս մի խախտում է, քանի որ պայմանագրերը կարող են վերաբերել միայն պայմանագիրը ստորագրող կողմերին ն որնէ պարտավորություն կամ իրավունք չեն ստեղծում պայմանագրին մաս չկազմող երրորդ կողմի համար /14/:

5. Հայ-թուրքական սահմանին վերաբերող հաջորդ պայմանագիրը Կարսի պայմանագիրն է` կնքված 1921թ. հոկտեմբերի 13-ին: Միանշանակ է, որ Կարսի պայմանագիրն անօրինական է ն անվավեր, քանի որ պայմանագիրը կնքած կողմերից ն ոչ մեկը չի եղել միջազգային իրավունքի սուբյեկտ: Ալեքսանդրապոլի ն Մոսկվայի պայմանագրերին վերաբերող հատվածում քեմալականների մասին արդեն խոսվեց: Անդրադառնանք Հայաստանի Սովետական Սոցիալիստական Հանրապետության կարգավիճակին, որն էլ հանդիսացել է քեմալականների հետ պայմանագիրը կնքած կողմերից մեկը: Անվիճելի է, որ Սովետական Հայաստանը երբեք չի եղել միջազգային իրավունքի սուբյեկտ: Այն երբեք ճանաչված չի եղել միջազգային իրավունքի որնէ այլ սուբյեկտի կողմից, երբեք չի ունեցել այլ երկրների հետ հարաբերությունների մեջ մտնելու կարողություն: Պարզ ասած, այն երբեք չի ունեցել դեսպանություններ ն Հայաստանի Սովետական Սոցիալիստական Հանրապետության անունից երբնէ ոչ մի դեսպան չի հավատամագրվել: Իսկ «այլ

պետությունների հետ հարաբերությունների մեջ մտնելու կարողությունը» (cճքճcit7 tօ 6ոt6r iոtօ r6lճtiօոտ with th6 օth6r տtճt6տ) հանդիսանում է պետականության 4 չափորոշիչներից մեկը, որն ամրագրված է Մոնտեվիդեոյի պետությունների իրավունքների ն պարտականությունների մասին 1933թ.-ի (Ըօոv6ոtiօո օո

Riջhtտ ճոմ Ծսti6տ օf Տtճt6տ, Խօոt6viմ6օ, 1933) կոնվենցիայի առաջին հոդվածի 4-րդ կետում: Սովետական Միության կազմում պարզապես եղել է «Հայաստանի Սովետական Սոցիալիստական Հանրապետություն» վարչատարածքային միավորը:

6. Ժամանակագրական առումով վերջին պայմանագիրը, որին հարկ ենք համարում անդրադառնալ, Լոզանի պայմանագիրն է` կնքված 1923թ. հուլիսի-ի 24-ին: Նախ մի շատ տարածված մոլորության մասին: Լոզանի պայմանագրի կնքումով Սնրի պայմանագիրը չեղյալ չի հայտարարվել: Որնէ պայմանագիր կամ միջազգային պարտավորություն նոր պայմանագիր կնքելու պարագային ինքնըստինքյան չեղյալ չի լինում: Պայմանագիրը չեղյալ է դառնում ոչ այլ կերպ, քան չեղյալ հայտարարումով: Ընդ որում, պայմանագիրը կարող է չեղյալ հայտարարվել միմիայն նախորդ պայմանագրի մաս հանդիսացող բոլոր, կրկնում եմ բոլոր, կողմերի համաձայնությամբ` դրա մասին հստակ հայտարարումով ն այդ իրողության ամրագրումով հաջորդ պայմանագրի մեջ: Լոզանի պայմանագիրը չեղյալ չի հայտարարել Սնրի պայմանագիրը: Լոզանի պայմանագրի մեջ ընդհանրապես որնէ հիշատակում չկա Սնրի պայմանագրի մասին: Այո՛, ըստ միջազգային իրավունքի, պայմանագիրը կնքած երկրները իրավասու են հաջորդ պայմանագրով վերատեսության ենթարկել նախորդ պայմանագրի դրույթները: Սակայն փոփոխված կամ նորամուտ դրույթները իրավական ուժ ունեն միայն նոր պայմանագիրը ստորագրած երկրների համար, իսկ մնացածների համար շարունակում են ուժի մեջ մնալ նախորդ պայմանագրի դրույթները: Սա հստակորեն ամրագրված է Վիեննայի Պայմանգրերի իրավունքի մասին կոնվենցիայի 39, 40 ն 41-րդ հոդվածներում: Սնրի պայմանագիրը ստորագրել է 18 երկիր, իսկ Լոզանի պայմանագիրը ընդամենը` 7-ը: Այսինքն, Լոզանին չմասնակված երկրների համար իրավական է Սնրի պայմանագիրը, իսկ Լոզանի պայմանագիրը ստորագրած երկրների համար իրավական են Սնրի պայմանագրի այն դրույթները, որոնք չեն փոփոխվել Լոզանի պայմանագրում: Ավելին, Լոզանը ոչ միայն չեղյալ չի հայտարարել հայոց իրավունքները, այլն 16-րդ հոդվածով վերահաստատել է դրանք: Այսպես, Լոզանի պայմանագիրն անդրադառնում է թուրք-բուլղարական, թուրքհունական ն թուրք-սիրիական սահմաններին, ըստ այդմ` հստակեցնում Թուրքիային պատկանող տարածքները միայն երկրի այդ հատվածներում: Իսկ քանի որ Լոզանի պայմանագրի 16-րդ հոդվածը հայտարարում է, որ Թուրքիան հրաժարվում է բոլոր այն տարածքներից, որոնց վրա Լոզանի պայմանագրով չի ճանաչվել Թուրքիայի ինքնիշխանությունը, իսկ Վիլսոնի իրավարար վճռով Հայաստանին հատկացված տարածքների վրա Լոզանի պայմանագիրը չի ճանաչել թուրքական ինքնիշխանությունը, հետնաբար Թուրքիան մեկ անգամ նս հաստատել է վիլսոնյան Հայաստանից իր հրաժարումը: Հիմա ամփոփենք մեր քննության արդյունքները ն անդրադառնանք բազմիցս հիշատակված ն իմ համոզմամբ Հայ դատի հիմնասյունն ու նրա հաջողության գրավականը հանդիսացող ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնի իրավարար վճռին: Սակայն մինչ այդ հստակեցում: Ճիշտ է, որ Պայմանագրերի իրավունքի մասին Վիեննայի կոնվենցիան ընդունվել է 1969թ.-ին ն հետադարձ ուժ չունի, ինչպես հայտարարված է կոնվենցիայի 4-րդ հոդվածում, այնուամենայնիվ հստակ է, որ բոլոր այն չափորոշիչային հիմնադրույթները, որոնցով քննության առանք վերոնշյալ պայմանագրերը, միջազգային իրավունքում առկա են եղել ն գործել են դարեր ի վեր, այսինքն, լատիներեն ասած, եղել են յստ cօջ6ոտ, այն է` բոլորի համար պարտադիր ու անբեկանելի: Դրանք պարզապես վերամրագրվել են Վիեննայի միջազգային կոնվենցիայի մեջ: Եվ ինչպես հաստատում է նույն Վիեննայի կոնվենցիայի 53-րդ հոդվածը, պայմանագիրն անվավեր է, եթե կնքելու պահին ոտնահարվել է միջազգային իրավունքում ճանաչում գտած որնէ անբեկանելի հիմնադրույթ, այսինքն` որնէ յստ cօջ6ոտ: Հետնաբար, վերը քննության առած 6 պայմանգրից 4-ն անվավեր են, քանի որ դրանցից յուրաքանչյուրը կնքվել է միանգամից մի քանի յստ cօջ6ոտ-ների ոտնահարմամբ: Անվավեր պայմանագրերն են` Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագիրը, Ալեքսանդրապոլի պայմանագիրը, Մոսկվայի պայմանգիրը ն Կարսի պայմանագիրը:

Սնրի պայմանագիրը օրինական է ն վավեր, սակայն այն ուժի մեջ չի մտել, քանի որ լիովին չի վավերացվել: Իսկ վավերական ու օրինական Լոզանի պայմանագիրը, ինչպես ասվեց, Հայաստանին վերաբերում է անուղղակիորեն: Հիմա, ինչպես ասացի, Հայ դատի հիմնասյունը ն հաջողության գրավականը հանդիսացող ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնի իրավարար վճռի (ՃrԵitrճl Ճwճrմ) մասին: Նախ մի փոքր պատմական ակնարկ: 1920թ. ապրիլի 25-26-ին Դաշնակից ն ընթերակա ուժերի Գերագույն խորհուրդը (Տսքr6ո6 Ըօսոcil օf Ճlli6մ ճոմ Ճտտօciճt6մ Քօw6rտ), բաղկացած Մեծ Բրիտանիայի, Ֆրանսիայի, Իտալիայի ն Ճապոնիայի ներկայացուցիչներից, որոշում կայացրեց դիմել ԱՄՆ նախագահին երկու խնդրանքով. ա) ստանձնել Հայաստանի մանդատը, բ) իրավարար վճռով որոշել Հայաստանի ն Թուրքիայի սահմանը /15/: Նույն խնդրանքը, 89-րդ հոդվածի տեսքով, ներառվեց Սնրի դաշնագրի մեջ ն արդեն Հայաստանի ու Թուրքիայի, ինչպես նան դաշնագիրը ստորագրած գրեթե 20 երկրի անունից հղվեց ԱՄՆ նախագահին: ԱՄՆ նախագահը, իրավասու մարմինները (պետքարտուղարությունը, պաշտպանության նախարարությունը ն նախագահի վարչակազմը) ն համապատասխան աշխատանքային խումբը (պրոֆ. Վեստերմանի գլխավորությամբ), մանրակրկիտ ուսումնասիրեցին հայցը ն կայացրին իրավարար վճիռը: Վուդրո Վիլսոնն իրավարար վճիռը ստորագրեց 1920թ. նոյեմբերի 22-ին: Այն դեկտեմբերի 6-ին պաշտոնապես փոխանցվեց Փարիզ` դաշնակից ուժերի Գերագույն խորհրդին: Սույն վճռի պաշտոնական ն ամբողջական անվանումն է.

«Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների նախագահի որոշումը Թուրքիայի ն Հայաստանի միջն սահմանի, Հայաստանի դեպի ծով ելքի ն հայկական սահմանին հարակից թուրքական տարածքի ապառազմականացման վերաբերյալ» 22 նոյեմբերի, 1920թ.: Իրավարար վճռի բովանդակությունը Ըստ իրավարար վճռի, Հայաստանի Հանրապետության տիտղոսն ու իրավունքները ճանաչվում էին նախկին Օսմանյան կայսրության Վանի, Բիթլիսի, Էրզրումի ն Տրապիզոնի նահանգների վրա` ընդհանուր առմամբ 103 599 կմ2: Դա կրկնակի քիչ էր այն տարածքից, որի վրա Մուդրոսի զինադադարի 24-րդ հոդվածով ճանաչվել էր հայկական տիտղոսը: Նման էական կրճատումը պայմանավորված էր այն հանգամանքով, որ արդեն այդ ժամանակ ի հայտ էին եկել հայերի հսկայական մարդկային կորուստները:

Իրավարար վճռի ներկա կարգավիճակը Իրավարար վճիռը վերջնական է ն պարտադիր է կատարման համար /16/: Այն չունի ժամանակային սահմանափակում /17/ ն նրա կարգավիճակը կախում չունի վճռի հետագա ճակատագրից: Միջազգային իրավունքը, մասնավորապես Հաագայի կոնվենցիայի (1907թ.) 81-րդ հոդվածը, որով ամփոփվել ն ամրագրվել է իրավարար վճիռների կարգավիճակը, ընդհանրապես չի նախատեսում վճռի չեղյալ հայտարարում /18/: Ըստ միջազգային իրավունքի, կողմերը, համաձայնվելով իրավարար որոշմանը ներկայացնել իրենց վեճը, մեկընդմիշտ ընդունում են, որ իրենց կողմից կատարման համար պարտադիր կլինի իրավարարի ցանկացած վճիռ /19/: Կողմերից մեկի մերժումը ի կատար ածելու իրավարարությունը, չի ազդում վճռի վավերականության վրա: Ըստ այդմ, քանի որ իրավարարության հայցը ներկայացվել է ոչ միայն Հայաստանի ն Թուրքիայի, այլն 16 այլ երկրի, կողմից ուստի վճիռը պարտադիր է բոլոր հայցվորների համար, որոնք ներկայումս հետնյալ երկրներն են` Միացյալ Թագավորություն, Կանադա, Ավստրալիա, Նոր Զելանդիա, Հարավային Աֆրիկա, Հնդկաստան, Պակիստան, Բանգլադեշ, Ֆրանսիա, Իտալիա, Ճապոնիա, Բելգիա, Հունաստան, Լեհաստան, Պորտուգալիա, Ռումինիա, Չեխիա, Սլովակիա, Սերբիա, Խորվաթիա, Սլովենիա, Բոսնիա, Հերցեգովինա, Մակեդոնիա ն Մոնտենեգրո: Այն պարտադիր է նան իրավարարի` Միացյալ Նահանգների համար, քանի որ ԱՄՆ նախագահի ցանկացած պաշտոնական դիրքորոշում հանդիսանում է երկրի դիրքորոշումը /20/ ն իրավարարությունից բխող քայլերը պարտադիր են կատարման համար /21/:

Հիմա ամենակարնորի մասին:

Որո՞նք պետք է լինեն մեր հետագա քայլերը: Առաջին հերթին մենք ոչ միայն պիտի հայտարարենք, որ պետություն ունեցող ազգ ենք, այլ պիտի գործենք որպես այդպիսին: Այսինքն պիտի օգտվենք միջազգային սուբյեկտի մեր կարգավիճակից: Քանի որ միջազգային իրավունքը ն միջպետական բազմաթիվ փաստաթղթեր, ինչպես օրինակ Եվրոպայում անվտանգության ն համագործակցության Հելսինկիի 1975թ.-ի եզրափակիչ փաստաթուղթը (մաս 10-րդ, պարբերություն 1-ին), որի տակ կա նան Թուրքիայի ստորագրությունը, հանձնառու երկրներից պահանջում է միջազգայնորեն ստանձնած պարտավորությունների «բարեխիղճ կատարումը, լինեն դրանք

ածանցված միջազգային իրավունքի համընդհանուր ճանաչում գտած սկզբունքներից ն կանոններից, թե ածանցված լինեն պայմանագրերից կամ այլ համաձայնագրերից, որոնց այդ երկրները մաս են կազմում համաձայն միջազգային օրենքի», ուստի Հայաստանի Հանրապետությունը կարող է ն պարտավոր է միջազգային իրավունքի հիման վրա պաշտպանել իր շահերը, այսինքն` Անվտանգության խորհրդի ուշադրությունը պիտի հրավիրի այն հանգամանքի վրա, որ Թուրքիան չի կատարում Վիլսոնի իրավարար վճռով ստանձնած պարտավորությունները, որի հետնանքով առաջացել է միջազգային, այսինքն հայթուրքական դիմակայություն ն վեճ: Հայաստանի Հանրապետությունը որպես ՄԱԿ-ի անդամ երկիր, ՄԱԿ-ի կանոնակարգի 35-րդ հոդվածի 1-ին կետի հիման վրա, լիովին իրավասու է «Անվտանգության խորհրդի կամ

Գլխավոր համաժողովի ուշադրությանը բերել ցանկացած վեճ կամ իրավիճակ, որն իր բնույթով համապատասխանում է /սույն կանոնակարգի/ 34-րդ հոդվածում վկայակոչվածին»: Իսկ ՄԱԿ-ի կանոնակարգի 34-րդ հոդվածն արձանագրում է. «Անվատանգության խորհուրդը կարող է քննության առնել ցանկացած վեճ կամ իրավիճակ, որը կարող է հանգեցնել միջազգային դիմակայության կամ առաջ բերել վեճ` որոշելու համար, թե արդյոք տվյալ վեճի կամ իրավիճակի շարունակումը կարո՞ղ է վտանգել միջազգային խաղաղության ն անվտանգության պահպանումը»: Ակնհայտ է, որ ներկա իրավիճակը արդեն իսկ հանգեցրել է հայ-թուրքական դիմակայության ն վիճահարույց վիճակի, ն այս ամբողջը հետնանք է Թուրքիայի կողմից իր միջազգայնորեն ստանձնած պարտավորությունների չկատարման: Միննույն ժամանակ, Հայաստանը միջնորդի, օրինակ` ԱՄՆ-ի, միջոցով կարող է դիմել Թուրքիային, որպեսզի միասնաբար դիմեն ՄԱԿ-ի միջազգային դատարան (Միջազգային դատարանի Կանոնադրության 36-րդ հոդվածի 2 կետի ա) ն բ) ենթակետերի հիման վրա) հստակեցնելու համար Վուդրո Վիլսոնի իրավարար վճռի ներկա կարգավիճակը: Զուգահեռաբար Հայաստանը պիտի հայց ներկայացնի ՄԱԿ-ի Գլխավոր համաժողովին, որպեսզի վերջինս, Միջազգային դատարանի կանոնադրության 65-րդ հոդվածի համաձայն, Վիլսոնի իրավարար վճռի մասին պարզաբանական կարծիքի համար (ճմviտօr7 օքiոiօո) դիմի միջազգային դատարան: Ուզում եմ ընդգծել, որ Հայաստանի Հանրապետության կողմից միջազգային կառույցների ներգրավմամբ հայ-թուրքական դիմակայությունը լուծելու ձգտումը չի կարող դիտարկվել հարաբերությունների սրման միտում, այլ, ընդհակառակը, կարող է գնահատվել, որպես հաստատակամ ու դրական քայլ առկա խնդիրները միջազգային իրավունքի հիման վրա լուծելու ուղղությամբ ն արձագանք վերջին շրջանում հաճախացող հայ-թուրքական հաշտության կոչերի: Սա Հայաստանի մասով: Սփյուռքը, մասնավորապես ԱՄՆ-ի հայ համայնքը, նս կարող է դիմել գործնական քայլերի: Ըստ ԱՄՆ սահմանադրության 1-ին հոդվածի 8-րդ մասի 10-րդ կետի, ԱՄՆ Կոնգրեսը իրավասու է որոշել միջազգային իրավունքի խախտումները ն պատժել խախտողներին (1h6 Ըօոջr6տտ տhճll hճv6 քօw6r tօ մ6fiո6 ճոմ քսոiտh օff6ոտ6տ ճջճiոտt th6 lճw օf ոճtiօոտ): Առավել նս սա վերաբերում է այն դեպքերին, երբ միջազգային իրավունքի հիման վրա որոշումների կայացմանը մասնակցել է ԱՄՆ բարձրագույն պաշտոնյան, այս պարագայում` երկրի նախագահ Վուդրո Վիլսոնը: Ըստ այդմ, Կոնգրեսի որնէ անդամ կամ անդամների խումբ Կոնգրեսի պալատներից յուրաքանչյուրում կարող է հանդես գալ հետնյալ հարցապնդումով.

Արդյո՞ք Թուրքիայի կողմից ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնի հայ-թուրքական սահմանի վերաբերյալ իրավարար վճռի չկատարումը միջազգային իրավունքի խախտում է: Եթե այո, ապա ինչպիսի՞ քայլեր է ձեռնարկում ԱՄՆ-ի գործադիր իշխանությունը պատժելու համար միջազգային իրավունքը խախտողին: Կոնգրեսը դյուրությամբ չի կարող հրաժարվել այս հարցի քննարկումից, քանի որ, ըստ էության, սա հարցի վերաքննում է, իսկ Կոնգրեսը իրավասու է ժամանակ առ ժամանակ անդրադառնալ իր արտահայտած դիրքորոշումների ու հանձնարարականների ճակատագրին: Ուզում եմ հիշեցնել, որ դեռնս 1927թ.-ին Կոնգրեսը, ավելի ստույգ նրա մի պալատը` Սենատը, արդեն մի անգամ հստակորեն արտահայտել է իր դիրքորոշումը Վիլսոնի իրավարար վճռի վերաբերյալ: Այսպես, 1927թ. հունվարի 18-ին ԱՄՆ Սենատը, որի իրավասությունների շրջանակում է միջազգային պայմանագրերի վավերացումը, մերժել է վավերացնել ամերիկա-թուրքական պայմանագիրը (Լոզան, 6 օգոստոսի, 1923թ.), հետնաբար ճանաչել ներկայիս Թուրքիայի հանրապետությունը /22/: Պայմանագիրը մերժելու համար եղել է 3 պատճառ, ն դրանցից առաջինը եղել է ԱՄՆ նախագահ Վիլսոնի իրավարար վճռով Հայաստանի նկատմամբ Թուրքիայի ստանձնած պարտավորությունների չկատարումը. «fճil6մ tօ քrօviմ6 fօr th6 fսlfillո6ոt օf th6 Մilտօո ճwճrմ tօ Ճrո6ոiճ» /23/: Հաշվի առնելով, որ ԱՄՆ-ի ներկայումս Կոնգրեսի 2 պալատներում էլ դեմոկրատները մեծամասնություն են կազմում, կարելի է օգտագործել նան կուսակցական գործոնը: ԱՄՆ Դեմոկրատական կուսակցության 1924թ.-ի ն 1928 թ.-ի ծրագրային հիմնադրույթների մեջ միանշանակ շեշտվել է Թուրքիայի ստանձնած պարտավորությունների կատարման անհրաժեշտությունը ն Հայաստանի Հանրապետության իրավունքը վիլսոնյան Հայաստանի նկատմամբ. Fսlfillո6ոt օf Քr6տiմ6ոt Մilտօո’տ ճrԵitrճl ճwճrմ r6տք6ctiոջ Ճrո6ոiճ (1924 թ.ի ծրագիր): Դեմոկրատական կուսակցության 1928թ. ծրագիրը ոչ միայն վերահաստատել է հայերի իրավունքները, այլն իր զորակցությունն է հայտնել ԱՄՆ այն հետնողական ջանքերին, որոնք նպատակամղված կլինեն Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ ն դրանից հետո ԱՄՆ ու Դաշնակից ուժերի կողմից Հայաստանին ն հայ ժողովրդին տված խոստումների ն պարտավորությունների կենսագործմանը. «Մ6 fճvօr th6 ոօտt 6ճrո6տt 6ffօrtտ օո th6 քճrt օf th6 Սոit6մ Տtճt6տ tօ տ6cսr6 th6 fսlfillո6ոt օf th6 քrօոiտ6տ ճոմ 6ոջճջ6ո6ոtտ ոճմ6 մսriոջ ճոմ fօllօwiոջ th6 Մօrlմ Մճr Ե7 th6 Սոit6մ Տtճt6տ ճոմ th6 ճlli6մ քօw6rտ tօ Ճrո6ոiճ ճոմ h6r ք6օքl6»: Այսօր մեր ազգային գոյությունը թնակոխել է նոր փուլ: Մենք վերանվաճել ենք մեր պետականությունը, նորից դարձել ենք պետություն ունեցող ազգերի ընտրյալ ընտանիքի լիիրավ անդամ: Մենք իրավացիորեն հպարտանում ենք մեր ազգային պետականությամբ, սակայն, ցավոք սրտի, դեռնս թերի ենք օգտագործում այդ պետականության ընձեռած հնարավորությունները: Պետականություն նշանակում է միջազգային իրավունքի կրող, այսինքն սուբյեկտ, որը կարող է իր շահերը պաշտպանել ն իր նպատակներին հասնել միջազգային իրավունքի հիման վրա: Հայ դատը, այսինքն` հայոց արդար իրավունքներին հասնելու հարցը, առաջին հերթին Հայաստան ն Թուրքիա պետություններին վերաբերող հարց է, հետնաբար այն միջազգային, որ է միջպետական, իրավունքի հարց է: Միջազգային իրավունքն է, որ այսօր մեզ` հայերիս որպես ազգ ն Հայաստանի Հանրապետությանը որպես պետություն, տալիս է անսակարկ իրավունք տեր կանգնելու իր ժառանգությանը: Վերջին 50 տարում Հայ դատն առավելապես եղել է Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչմանը նպատակամղված աննկուն աշխատանք: Եվ դա եղել է միանգամայն հասկանալի, քանի որ պարտադրված է եղել մեր պետականազուրկ վիճակով: Միննույն ժամանակ կարծում եմ, որ այն եղել է ավելի շատ միջոց, քան նպատակ: Ներկայումս հասունացել է պահն աստիճանաբար ցեղասպանության ճանաչումից շեշտադրումը տեղափոխելու բուն պահանջատիրության վրա: Ինչքան էլ անհավատալի հնչի, պահանջատիրության դաշտում մեր դիրքերն ավելի ուժեղ են ն մեր փաստարկներն ավելի զորեղ, քան մինչնիսկ ցեղասպանության ճանաչման գործընթացում, քանի որ մեր տարածքային ու նյութական փոխհատուցման իրավունքները խարսխված են միջպետական երկկողմ ն բազմակողմ փաստաթղթերի, Հայաստանի Հանրապետության հանդեպ պետությունների ստանձնած անսակարկ պարտավորությունների ն, առաջին հերթին, Հայաստանի

Հանրապետության ու աշխարհի ներկայիս ամենազորեղ պետությունների առջն թուրքական պետության անբեկանելի պարտավորությամբ` ի կատար ածելու ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնի իրավարար վճիռը: Աշխարհում գործընթացներն առաջ են գնում հարաճուն արագությամբ ն միշտ չէ, որ այդ գործընթացները մեր օգտին են: Մենք հապաղելու ժամանակ չունենք: Եկել է լուրջ որոշումներ ընդունելու ն առավել լուրջ քայլեր ձեռնարկելու ժամանակը: Շնորհակալություն: Հղումներ ն ծանոթագրություն 1. 2. 3. 4.

Խճոսճl օf 16rոiոօlօջ7 օf ՔսԵlic 1ոt6rոճtiօոճl Լճw, (Ե7 1տճճc Քճ6ոտօո), Սոit6մ Nճtiօոտ, N6w օօrk, 1983, ք. 38. Լսշiստ ՄilմhճԵ6r, 1r6ճt7 Խճkiոջ Քօw6r ճոմ Ըօոտtitսtiօո, 8ճտ6l ճոմ Տtսttջճrt, 1971, ք. 150. Սիմոն Վրացեան, Հայաստանի Հանրապետութիւն, Թեհրան, 1982, էջ 501-2: Այն, որ պայմանագիրը ստորագրվել է դեկտեմբերի 3-ին վկայված է նան Քեմալ Աթաթյուրքի կողմից (Խստtճfճ K6ոճl Ճtճtսrk, Ճ Տք66ch մ6liv6r6մ Ե7 Խստtճfճ K6ոճl Ճtճtսrk 1927, 1տtճոԵսl, 1963, ք. 418). 5. Մi6ոոճ Ըօոv6ոtiօո օո th6 Լճw օf 1r6ճti6տ, 1969, ՍNՕ, N6w օօrk, Ճrticl6 52. 6. Տսrv67 օf 1ոt6rոճtiօոճl Ճffճirտ 1924, (cօոք. Ե7 Ճrոօlմ ). 1օ7ոԵ66), Լօոմօո, 1926, ք. 491. 7. Խօօr6 ).8., Ծiջ6տt օf 1ոt6rոճtiօոճl Լճw, Մճտhiոջtօո, 1906, v. 1, ք. 73. 8. Մինչն 1924թ.-ի փետրվարի 1-ը տեղի ունեցած, այսպես կոչված, ճանաչումները չեն ստեղծում որնէ իրավական հետնանք, քանի որ դրանք չճանաչված երկների կամ իշխանությունների կողմից էին. Էստոնիա 02.02.1920: Լիտվա 30.06.1920: Լատվիա 11.08.1920: Լեհաստան 12.10.1920: Ֆինլանդիա 14.10.1920: Պարսկաստան 26.02.1921: Աֆղանստան 28.02. 1921: Թուրքիա 16.03.1921: Մոնղոլիա 05.11.1921 (Fr6մ6rick Լ6wiտ Տchսոճո, Ճո6ricճո Քօlic7 tօwճrմ Rստտiճ տiոc6 1917: Ճ Տtսմ7 օf Ծiքlօոճtic Էiտtօr7, 1ոt6rոճtiօոճl Լճw ճոմ ՔսԵlic Օքiոiօո, Լօոմօո, 1928, ք. 351). 9. Քճք6rտ R6lճtiոջ tօ th6 Fօr6iջո R6lճtiօոտ օf th6 Սոit6մ Տtճt6տ, 1920, Մճտhiոջtօո, 1936, v. 111, ք. 462. (1h6 Տ6cr6tճr7 օf Տtճt6տ (ԸօlԵ7) tօ th6 ՃոԵճտտճմօr iո Օr6ճt 8ritճiո (Ծճviտ), Ճսջստt 2, 1920, ք. 461-3). 10. Էսմտօո Խ.Օ., Ճոոսճl Ծiջ6տt օf ՔսԵlic 1ոt6rոճtiօոճl Լճw, ԸճոԵriմջ6, 1931-1932, Ըճտ6 Nօ. 28, ք. 114. 1i-Ըhiճոջ Ըh6ո, 1h6 1ոt6rոճtiօոճl Լճw օf R6cօջոitiօո, Լօոմօո, 1951, ք. 137. 11. 1i-Ըhiճոջ Ըh6ո, նշվ. աշխ., էջ 137: Էսմտօո Խ., Ճոոսճl Ծiջ6տt, 1919-22, Ըճտ6 # 30. 12. 1i-Ըhiճոջ Ըh6ո, նշվ. աշխ., էջ 138: 13. Օ’Ըօոո6ll Ծ. Ք., Տtճt6 Տսcc6տտiօո iո Խսոiciքճl Լճw ճոմ 1ոt6rոճtiօոճl Լճw, v. 1, ԸճոԵriմջ6, 1967, ք. 211. 14. 8rճոiոir Խ. )ճոkօvic, ՔսԵlic 1ոt6rոճtiօոճl Լճw, N6w օօrk, 1984, ք. 302. 15. 1h6 1r6ճti6տ օf Ք6ճc6, 1919-1923, vօl. 1, N6w օօrk, 1924, ք. xxxii. 16. Ճ Ծictiօոճr7 օf ՃrԵitrճtiiօո ճոմ itտ 16rոտ, (Eմ. Ե7 Kճthճriո6 Տ6iմ6) N6w օօrk, 1970. ք. 32. 17. Լսշiստ ՄilմhճԵ6r, նշվ. աշխ., էջ 98: 18. Խճոսճl, նշվ. աշխ., էջ 693-94: 19. Ճ Ծictiօոճr7, նշվ. աշխ., էջ 27: 20. Մriջht Օ., 1h6 Ըօոtrօl օf Ճո6ricճո Fօr6iջո R6lճtiօոտ, N6w օօrk, 1922, ք. 38. 21. Ըօlli6r )., 1h6 Տ6ttl6ո6ոt օf Ծiտքսt6տ iո 1ոt6rոճtiօոճl Լճw, Օxfօrմ, 1999, ք. 265. 22. Սոք6rf6ct6մ 1r6ճti6տ օf th6 Սոit6մ Տtճt6տ օf Ճո6ricճ, 1776-1976, (6մ. & ճոոօt. Ե7 Ըhriտtiճո Լ. Մiktօr), v. 6, 1919-1925, N6w օօrk, 1984, ք. 421. Լ6lճոմ ). Օօrմօո, 1սrkiտh-Ճո6ricճո Քօliticճl R6lճtiօոտ, 1h6 Ճո6ricճո Քօliticճl Տci6ոc6 R6vi6w, 1928, v. 22, Nօ. 3, ք. 721. 23. Լճստճոո6 1r6ճt7 iտ Ծ6f6ճt6մ, 1h6 Ծճv6ոքօrt Ծ6ոօcrճt, )ճոսճr7 19, 1927, ք. 1.

Ղհճ ՃrԵiէra1 Ճ7arմ օո ՂսrնiՏհ-Ճrոճոiaո Ծօսոմary Եy Wօօմrօ7 Wi1Տօո, էհճ ԵrճՏiմճոէ օ1 էհճ Սոiէճմ ՏէaէճՏ օ1 ՃոճriԸa (Hi51օricճ1 8ճckջrօաոմ, Լ6ջճ1 A5ք6c15 ճոմ 1ո16rոճ1iօոճ1 Թiո6ո5iօո5)

Ju5 65t ar5 Եօոi 6t a6qui (1ճ1.) (1ի6 1ճw i5 1ի6 ճr1 օր 1ի6 ջօօմ ճոմ 1ի6 յա51). Nօ օէհօr Տiոջ1օ iՏՏսօ հaՏ arօսՏօմ Տօ ոսօհ քaՏՏiօո aոմ օօոէrօvօrՏ7 aոմ օօօսքiօմ էհօ aէէօոէiօո օf էհօ քrօՏօոէ Ճrոօոiaո քսԵ1iօ aոմ քօ1iէiօa1 1ifօ aՏ էհօ rօ1aէiօոՏհiք wiէհ ՛սrkօ7. ՛հօ 1awfս1 օ1aiոՏ օf ՃrոօոiaոՏ fօr ոօra1 ՏaէiՏfaօէiօո, fiոaոօia1 iոմօոոifiօaէiօո aոմ էօrriէօria1 rօaմյսՏէոօոէ, rօոaiո էհօ 1օոջօՏէ, ոօՏէ iոէraօէaԵ1օ, aոմ քօէօոէia117 օոօ օf էհօ ոօՏէ մaոջօrօսՏ սոՏօ1vօմ քrօԵ1օոՏ օf iոէօrոaէiօոa1 rօ1aէiօոՏ aոմ wօr1մ օօոոսոiէ7 օf էհօ ոօմօrո էiոօՏ. ՛հօ օոօrջօոօօ օf էհօ Ճrոօոiaո Տէaէօ – էհօ ԹօքսԵ1iօ օf Ճrոօոia, aոմ iէՏ քrօՏօոօօ օո էհօ wօr1մ քօ1iէiօa1 Տէaջօ aՏ էհօ ՏսօօօՏՏօr օf էհօ firՏէ Ճrոօոiaո ԹօքսԵ1iօ (1918-1920), aմմՏ a օriէiօa1 մiոօոՏiօո էօ էհօ ոaէէօr. ՛հօ iոքօrէaոօօ օf էհօ ոօw մiոօոՏiօո iՏ ԵaՏօմ օո էհօ faօէ էհaէ aՏ a ՏսԵյօօէ օf iոէօrոaէiօոa1 1aw էհօ ԹօքսԵ1iօ օf Ճrոօոia iՏ iո fս11 քօwօr aոմ հaՏ a11 1օջa1 riջհէՏ էօ քսrՏսօ էհօ iոք1օոօոէaէiօո օf էհօ 1օջa1 iոՏէrսոօոէՏ aոմ էօ iոՏiՏէ օո էհօ fս1fi11ոօոէ օf iոէօrոaէiօոa1 օԵ1iջaէiօոՏ aՏՏսոօմ Ե7 էհօ ՛սrkiՏհ ՏէaէօՏ – էհօ ԹօքսԵ1iօ օf ՛սrkօ7 օr էհօ Օէէօոaո Էոքirօ, aՏ a 1օջa1 քrօմօօօՏՏօr օf էհօ ՛սrkiՏհ ԹօքսԵ1iօ. 1է iՏ էհօrօfօrօ iոքօraէivօ էօ aոa17շօ a11 rօ1օvaոէ 1օջa1 iոՏէrսոօոէՏ, i.6. Եi1aէօra1 aոմ ոս1էi1aէօra1 էrօaէiօՏ, Մօօմrօw Մi1Տօո’Տ ՃrԵiէra1 Ճwarմ (22 NօvօոԵօr 1920), մiք1օոaէiօ մօօսոօոէՏ aոմ iոէօrոaէiօոa1 քaքօrՏ, rօՏօ1սէiօոՏ օf iոէօrոaէiօոa1 օrջaոiշaէiօոՏ, rօօօոոօոմaէiօոՏ օf Տքօօia1 ոiՏՏiօոՏ, մօօiՏiօոՏ օf 1aw-մօէօrոiոiոջ aջօոօiօՏ (քarէiօս1ar17 օf էհօ 1ոէօrոaէiօոa1 Շօսrէ օf )սՏէiօօ), էհօ օքiոiօոՏ օf aսէհօriէaէivօ iոՏէiէսէiօոՏ, օէօ. էօ օ1arif7 էհօ 1օջa1 Տէaէօ օf Ճrոօոiaո-՛սrkiՏհ օօոfrօոէaէiօո aոմ մօէօrոiոaէօ էհօ 1օջa1 aՏքօօէՏ օf էհօ Ճrոօոiaո օ1aiոՏ rօջarմiոջ ՛սrkօ7. Ծսօ էօ fiոa1 aոմ Եiոմiոջ օհaraօէօr օf էհօ arԵiէra1 awarմՏ iէ ՏօօոՏ էհօ ոօՏէ aքքrօքriaէօ էօ Եօջiո էհօ օ1aԵօraէiօո օf էհօ 1օջa1 iոՏէrսոօոէՏ wiէհ էհօ arԵiէra1 awarմ օf էհօ ՔrօՏiմօոէ օf էհօ Սոiէօմ ՏէaէօՏ օf Ճոօriօa Մօօմrօw Մi1Տօո (22 NօvօոԵօr 1920): “Թ6ci5iօո օր 1ի6 Քr65iմ6ո1 օր 1ի6 Սոi16մ Տ1ճ165 օր Aո6ricճ r65ք6c1iոջ 1ի6 Էrօո1i6r Ե61w66ո 1աrk6) ճոմ Arո6ոiճ, Acc655 րօr Arո6ոiճ 1օ 1ի6 Տ6ճ, ճոմ 1ի6 Թ6ոi1i1ճriշճ1iօո օր 1աrki5ի 16rri1օr) ճմյճc6ո1 1օ 1ի6 Arո6ոiճո Էrօո1i6r.” 1. ՃrԵiէraէiօո aՏ a քrօԸճմսrճ 1օr քճaԸճ1ս1 Տճէէ1ճոճոէ օ1 մiՏքսէճՏ Եճէ7ճճո էհճ ՏէaէճՏ ՃrԵiէraէiօո օ2iՏէՏ սոմօr Եօէհ մօոօՏէiօ aոմ iոէօrոaէiօոa1 1aw, aոմ arԵiէraէiօո օaո Եօ օarriօմ օսէ Եօէwօօո քrivaէօ iոմiviմսa1Տ, Եօէwօօո ՏէaէօՏ, օr Եօէwօօո ՏէaէօՏ aոմ քrivaէօ iոմiviմսa1Տ. ՃrԵiէraէiօո, iո էհօ 1aw, iՏ a 1օջa1 a1էօrոaէivօ էօ էհօ օօսrէՏ wհօrօԵ7 էհօ քarէiօՏ էօ a մiՏքսէօ aջrօօ էօ ՏսԵոiէ էհօir rօՏքօօէivօ քօՏiէiօոՏ (էհrօսջհ aջrօօոօոէ օr հօariոջ) էօ a ոօսէra1 էհirմ քarէ7 – էհօ arԵiէraէօr(Տ) fօr rօՏօ1սէiօո. 1ոէօrոaէiօոa1 ՔսԵ1iօ ՃrԵiէraէiօո (հօrօafէօr – ՃrԵiէraէiօո) iՏ aո օffօօէivօ 1օջa1 քrօօօմսrօ fօr մiՏքսէօ Տօէէ1օոօոէ Եօէwօօո էհօ ՏէaէօՏ |1). Ճօօօrմiոջ էօ 1953 rօքօrէ օf էհօ 1ոէօrոaէiօոa1 Լaw ՇօոոiՏՏiօո |2) arԵiէraէiօո iՏ a քrօօօմսrօ fօr էհօ Տօէէ1օոօոէ օf մiՏքսէօՏ Եօէwօօո ՏէaէօՏ Ե7 a Եiոմiոջ awarմ օո էհօ ԵaՏiՏ օf 1aw aոմ aՏ a rօՏս1է օf aո սոմօrէakiոջ vօ1սոէar7 aօօօքէօմ |3). ՛հօ օՏՏօոէia1 օ1օոօոէՏ օf ՃrԵiէraէiօո օօոՏiՏէ iո – (1) Ճո aջrօօոօոէ օո էհօ քarէ օf ՏէaէօՏ հaviոջ a ոaէէօr, օr Տօvօra1 ոaէէօrՏ, iո մiՏքսէօ, էօ rօfօr էհօ մօօiՏiօո օf էհօո էօ a էriԵսոa1, Եօ1iօvօմ էօ Եօ iոքarէia1, aոմ օօոՏէiէսէօմ iո Տսօհ a wa7 aՏ էհօ էօrոՏ օf էհօ aջrօօոօոէ Տքօօif7, aոմ էօ aԵiմօ Ե7 iէՏ յսմջոօոէ: aոմ iո – (2) ՇօոՏօոէ օո էհօ քarէ օf էհօ քօrՏօո, քօrՏօոՏ, օr ՏէaէօՏ, ոօոiոaէօմ fօr էհօ էriԵսոa1, էօ օօոմսօէ էհօ iոզսir7 aոմ էօ մօ1ivօr յսմջոօոէ |4). ՃrԵiէraէiօո հaՏ Եօօո քraօէiօօմ a1rօaմ7 iո aոէiզսiէ7 aոմ iո էհօ ոiմմ1օ aջօՏ. ՛հօ հiՏէօr7 օf ոօմօrո arԵiէraէiօո iՏ սՏսa117 օօոՏiմօrօմ էօ Եօջiո wiէհ էհօ էrօaէ7 օf arԵiէraէiօո Եօէwօօո Օrօaէ 8riէaiո aոմ էհօ Սոiէօմ ՏէaէօՏ օf 1794 |5), ()a7’Տ ՛rօaէ7 – 1r6ճ1) օր Aոi1), Ըօոո6rc6 ճոմ /ճviջճ1iօո, Ե61w66ո Hi5 8ri1ճոոic 1ճյ651) ճոմ 1ի6 Սոi16մ Տ1ճ165 օր Aո6ricճ, Ե) 1ի6ir Քr65iմ6ո1, Տiջո6մ օո 19 /օv6ոԵ6r 1794, rճ1iրi6մ օո մաո6 24, 1795). ՛հօ rս1օՏ օf arԵiէraէiօո wօrօ օօմifiօմ Ե7 1ի6 Hճջա6 Ըօոv6ո1iօո րօr 1ի6 Քճciրic Տ61116ո6ո1 օր 1ո16rոճ1iօոճ1 Թi5քա165, օօոօ1սմօմ օո 29 )ս17 29 1899

aոմ vօr7 Տ1iջհէ17 aոօոմօմ iո էհօ Շօոvօոէiօո օf էհօ Տaոօ ոaոօ օօոօ1սմօմ 18 ՕօէօԵօr 1907 (օոէօrօմ iոէօ fօrօօ 26 )aոսar7 1910). ՛հօ Էaջսօ Շօոvօոէiօո (Ճrէiօ1օ 15 օf 1899 aոմ arէiօ1օ 37 օf 1907) մօfiոօՏ էհօ iոէօrոaէiօոa1 arԵiէraէiօո aՏ: “1ի6 561116ո6ո1 օր մi5քա165 Ե61w66ո Տ1ճ165 Ե) յամջ65 օր 1ի6ir օwո cիօic6 ճոմ օո 1ի6 Եճ5i5 օր r65ք6c1 օր 1ճw.” |6) ՛հօ Ըօv6ոճո1 օf էհօ Լօaջսօ օf NaէiօոՏ (Ճrէiօ1օ 13) քrօviմօՏ arԵiէraէiօո aոմ յսմiօia1 Տօէէ1օոօոէ aՏ օոօ օf էwօ ոaյօr քrօօօմսrօՏ օf քօaօօfս1 Տօէէ1օոօոէՏ |7): 1ի6 16ոԵ6r5 օր 1ի6 Լ6ճջա6 ճջr66 1իճ1 wի6ո6v6r ճո) մi5քա16 5իճ11 ճri56 Ե61w66ո 1ի6ո wիicի 1ի6) r6cօջոiշ6 1օ Ե6 5աi1ճԵ16 րօr 5աԵոi55iօո 1օ ճrԵi1rճ1iօո ճոմ wիicի cճոոօ1 Ե6 5ճ1i5րճc1օri1) 561116մ Ե) մiք1օոճc) 1ի6) wi11 5աԵոi1 1ի6 wիօ16 5աԵյ6c1-ոճ116r 1օ ճrԵi1rճ1iօո. ՛հօ Շհarէօr օf էհօ Սոiէօմ NaէiօոՏ (Ճrէiօ1օ 33, քaraջraքհ 1) օ2քrօՏՏօՏ iէՏ քrօfօrօոօօ fօr a մiՏքսէօ Տօէէ1օոօոէ էհrօսջհ arԵiէraէiօո: “1ի6 քճr1i65 iո ճո) մi5քա16, 1ի6 cօո1iոաճոc6 օր wիicի i5 1ik61) 1օ 6ոմճոջ6r 1ի6 ոճiո16ոճոc6 օր iո16rոճ1iօոճ1 ք6ճc6 ճո 56cաri1), 5իճ11, րir51 օր ճ11, 566k ճ 5օ1ա1iօո Ե) ո6ջօ1iճ1iօո, 6ոզաir), ո6մiճ1iօո, cօոci1iճ1iօո, ճrԵi1rճ1iօո, յամiciճ1 561116ո6ո1, r65օr1 1օ r6ջiօոճ1 ճջ6ոci65 օr ճrrճոջ6ո6ո15, օr օ1ի6r ք6ճc6րա1 ո6ճո5 օր 1ի6ir օwո cիօic6.” 2. Ղհճ HiՏէօriԸa1 ԾaԸնջrօսոմ օ1 Wi1Տօո’Տ ՃrԵiէraէiօո Օո 19 )aոսar7 1920, էհօ Տսքrօոօ Շօսոօi1 օf էհօ Քriոօiքa1 Ճ11iօմ aոմ ՃՏՏօօiaէօմ ՔօwօrՏ iո ՔariՏ (Քriոօ ԽiոiՏէօrՏ օf Օrօaէ 8riէaiո, Իraոօօ aոմ 1էa17: rօՏքօօէivօ17 – Խr. Լ1օ7մ Օօօrջօ, Խr. Շ1օոօոօօaս aոմ Խr. Niէէi |8)) aջrօօմ էօ rօօօջոiշօ էհօ ջօvօrոոօոէ օf էհօ Ճrոօոiaո Տէaէօ aՏ a մ6 րճc1օ ջօvօrոոօոէ օո էհօ օօոմiէiօո էհaէ էհօ rօօօջոiէiօո Տհօս1մ ոօէ քrօյսմջօ էհօ զսօՏէiօո օf էհօ օvօոէսa1 frօոէiօr |9). ՛հօ Սոiէօմ ՏէaէօՏ rօօօջոiշօմ էհօ մ6 րճc1օ ջօvօrոոօոէ օf էհօ ԹօքսԵ1iօ օf Ճrոօոia օո 23 Ճքri1 1920 |10), օո էհօ օօոմiէiօո էհaէ էհօ էօrriէօria1 frօոէiօrՏ Տհօս1մ Եօ 1օfէ fօr 1aէօr մօէօrոiոaէiօո |11). Օո 26 Ճքri1 1920, էհօ Տսքrօոօ Շօսոօi1 (iոօ1սմiոջ էհiՏ էiոօ էհօ )aքaոօՏօ ՃոԵaՏՏaմօr էօ ՔariՏ Խr. ԽaէՏսi aՏ wօ11) ոօօէiոջ aէ Տaո Թօոօ rօզսօՏէօմ: a) ՛հօ Սոiէօմ ՏէaէօՏ aՏՏսոօ a ոaոմaէօ օvօr Ճrոօոia: Ե) ՛հօ ՔrօՏiմօոէ օf էհօ Սոiէօմ ՏէaէօՏ էօ ոakօ aո ՃrԵiէra1 ԾօօiՏiօո էօ fi2 էհօ ԵօսոմariօՏ օf Ճrոօոia wiէհ ՛սrkօ7 |12): “1ի6 Տաքr6ո6 Ըօաոci1 իօք65 1իճ1, իօw6v6r 1ի6 Aո6ricճո Օօv6rոո6ո1 ոճ) r6ք1) 1օ 1ի6 wiմ6r ոճ116r օր 1ի6 1ճոմճ16, 1ի6 Քr65iմ6ո1 wi11 աոմ6r1ճk6 1իi5 իօոօաrճԵ16 մա1) ոօ1 օո1) րօr 1ի6 5ճk6 օր 1ի6 cօաո1r) cիi6ր1) cօոc6rո6մ Եա1 րօr 1իճ1 օր 1ի6 ք6ճc6 օր 1ի6 /6ճr Խճ51.” |13) Օո 17 Խa7 1920 էհօ Տօօrօէar7 օf Տէaէօ iոfօrոօմ էհօ Ճոօriօaո ՃոԵaՏՏaմօr iո Իraոօօ էհaէ էհօ ՔrօՏiմօոէ հaմ aջrօօմ էօ aօէ aՏ arԵiէraէօr |14). 1ո ոiմ-)ս17 էհօ Տէaէօ Ծօքarէոօոէ Եօջaո էօ aՏՏօոԵ1օ a էօaո օf օ2քօrէՏ fօr էհօ aՏՏiջոոօոէ – “1ի6 Ըօոոi1166 աքօո 1ի6 ArԵi1rճ1iօո օր 1ի6 8օաոմճr) Ե61w66ո 1աrk6) ճոմ Arո6ոiճ”. ՛հօ Եօսոմar7 օօոոiէէօօ waՏ հօaմօմ Ե7 Քrօf. Մi11iaո ՄօՏէօrոaոո, հiՏ kօ7 aՏՏօօiaէօՏ wօrօ Լawrօոօօ Խarէiո aոմ ԷarriՏօո Օ. Ծwiջհէ. ՃՏ էհօ ՛rօaէ7 օf ՏօvrօՏ waՏ Տiջոօմ օո 10 ՃսջսՏէ 1920, էհօ Եօսոմar7 օօոոiէէօօ Եօջaո iէՏ մօ1iԵօraէiօոՏ. ՛հօ ջսiմօ1iոօՏ aմօքէօմ Ե7 էհօ օօոոiէէօօ wօrօ էօ մraw էհօ Տօսէհօrո aոմ wօՏէօrո ԵօսոմariօՏ օf Ճrոօոia օո էհօ ԵaՏiՏ օf a օօոԵiոaէiօո օf օէհոiօ, rօ1iջiօսՏ, օօօոօոiօ, ջօօջraքհiօ, aոմ ոi1iէar7 faօէօrՏ. ՛հօ օօոոiէէօօ հaմ aէ iէՏ մiՏքօՏa1 a11 էհօ քaքօrՏ օf էհօ Ճոօriօaո քօaօօ մօ1օջaէiօո aոմ էհօ ԷarԵօrմ ոiՏՏiօո, էհօ fi1օՏ օf էհօ Ծօքarէոօոէ օf Տէaէօ, Մar, aոմ 1ոէօriօr, aոմ էհօ օarէօ1օջiօa1 ՏօrviօօՏ օf էհօ Սոiէօմ ՏէarօՏ Օօօ1օջiօa1 Տսrvօ7. ՃՏiմօ frօո էհօ aմviօօ օf օ2քօrէՏ iո ջօvօrոոօոէ Տօrviօօ aոմ մirօօէ օօոՏս1էaէiօոՏ wiէհ Օօոօra1 ԷarԵօrմ, էհօ օօոոiէէօօ Տօսջհէ էհօ iոքսէ օf ոiՏՏiօոariօՏ aոմ օէհօrՏ wiէհ fiօ1մ օ2քօriօոօօ wհօ օօս1մ ջivօ մօէai1օմ iոfօrոaէiօո aԵօսէ էհօ օէհոiօ ոakօսք օf քarէiօս1ar vi11aջօՏ ոօar էհօ Եօrմօr wօս1մ քrօԵaԵ17 քaՏՏ, էհօ rօaմՏ aոմ ոarkօէՏ օօոոօօէiոջ օօrէaiո vi11aջօՏ, էօwոՏ, aոմ օiէiօՏ, aոմ Տքօօifiօ քհ7Տiօa1 1aոմոarkՏ. ՛հօ “Էա11 Խ6քօr1 օր 1ի6 Ըօոոi1166 աքօո 1ի6 ArԵi1rճ1iօո օր 1ի6 8օաոմճr) Ե61w66ո 1աrk6) ճոմ Arո6ոiճ” waՏ ՏսԵոiէէօմ էօ էհօ Ծօքarէոօոէ օf Տէaէօ օո 28 ՏօքէօոԵօr 1920, fivօ ոօոէհՏ afէօr էհօ Ճ11iօմ Տսքrօոօ Շօսոօi1’Տ iոviէaէiօո էօ ՔrօՏiմօոէ Մi1Տօո |15). ՛հօ rօքօrէ մօfiոօմ էհօ arօa ՏսԵոiէէօմ fօr arԵiէraէiօո, էհօ ՏօսrօօՏ avai1aԵ1օ էօ aոմ սՏօմ Ե7 էհօ օօոոiէէօօ, էհօ քriոօiք1օՏ aոմ ԵaՏօՏ օո wհiօհ էհօ wօrk հaմ քrօօօօմօմ, էհօ ոօօմ fօr էհօ iոօ1սՏiօո օf ՛rօԵiշօոմ էօ ջսaraոէօօ սոiոքօմօմ aօօօՏՏ էօ էհօ Տօa, էհօ մօՏiraԵi1iէ7 օf մօոi1iէariշaէiօո frօոէiօr 1iոօ, էհօ օհaraօէօr օf էհօ rօՏս1էiոջ Ճrոօոiaո Տէaէօ, էհօ iոոօմiaէօ fiոaոօia1 օսէ1օօk օf Ճrոօոia, aոմ էհօ օ2iՏէiոջ քօ1iէiօa1 Տiէսaէiօո iո էհօ Nօar ԷaՏէ. ՛հօ Տօvօո aքքօոմiօօՏ օf էհօ rօքօrէ iոօ1սմօմ էհօ մօօսոօոէՏ rօ1aէivօ էօ էհօ arԵiէraէiօո, էհօ ոaքՏ սՏօմ iո մrawiոջ էհօ ԵօսոմariօՏ, iՏՏսօ օf Խհarքսէ, էհօ զսօՏէiօո օf ՛rօԵiշօոմ, էհօ ՏէaէսՏ օf էհօ Եօսոմar7 Եօէwօօո ՛սrkօ7 aոմ

ՔօrՏia, էհօ ոi1iէar7 Տiէսaէiօո iո rօ1aէiօո էօ Ճrոօոia, aոմ էհօ fiոaոօia1 քօՏiէiօո օf էհօՏօ քarէՏ օf էհօ fօսr vi1a7օէՏ aՏՏiջոօմ էօ Ճrոօոia. 1ոՏօfar aՏ էհօ fօսr քrօviոօօՏ iո զսօՏէiօո wօrօ օօոօօrոօմ, էհօ kօ7 faօէօrՏ wօrօ ջօօջraքհ7, օօօոօո7, aոմ օէհոօջraքհ7. ԷiՏէօriօ aոմ օէհiօa1 օօոՏiմօraէiօոՏ wօrօ քaՏՏօմ օvօr. ՛հօ օօոոiէէօօ էriօմ էօ մraw ԵօսոմariօՏ iո wհiօհ էհօ Ճrոօոiaո օ1օոօոէ, wհօո օօոԵiոօմ wiէհ էհօ iոհaԵiէaոէՏ օf էհօ օ2iէiոջ Տէaէօ iո ԹսՏՏiaո Ճrոօոia, wօս1մ օօոՏէiէսէօ a1ոօՏէ հa1f օf էօէa1 քօքս1aէiօո aոմ wiէհiո fօw 7օarՏ frօո aո aԵՏօ1սէօ ոaյօriէ7 iո ոօar17 a11 մiՏէriօէՏ. Տսօհ օa1օս1aէiօոՏ էօօk iոէօ aօօօսոէ էհօ warէiոօ մօքօrէaէiօոՏ aոմ ոaՏՏaօrօՏ օf էհօ ՃrոօոiaոՏ, ԽսՏ1iո 1օՏՏօՏ մսriոջ էհօ war, aՏ wօ11 aՏ, էհօ քrօԵaԵi1iէ7 էհaէ Տօոօ քarէ օf էհօ rօոaiոiոջ ԽսՏ1iո քօքս1aէiօո wօս1մ էakօ aմvaոէaջօ օf էհօ քrօviՏiօոՏ օf էհօ քօaօօ էrօaէ7 rօջarմiոջ vօ1սոէar7 rօ1օօaէiօո էօ էօrriէօriօՏ էհaէ wօrօ էօ Եօ 1օfէ էօ ՛սrkօ7 օr էօ aո aսէօոօոօսՏ ԽսrմiՏէaո. ՛հօ ՛օrriէօr7 էհaէ waՏ Եօiոջ a11օօaէօմ էօ Ճrոօոia Ե7 arԵiէraէiօո (40 000 Տզսarօ ոi1օՏ - 103 599 Տզսarօ ki1օոօէօrՏ) waՏ 1օՏՏ էհaո հa1f օf էհօ էօrriէօr7 (108 000 Տզսarօ ոi1օՏ - 279 718 Տզսarօ ki1օոօէօrՏ), wհiօհ iո Օէէօոaո, aՏ wօ11 aՏ iո a11 ոօո-օէէօոaո, ՏօսrօօՏ aոմ ոaքՏ էհrօսջհօսէ օօոէaսriօՏ vaՏէ17 հaմ Եօօո iմօոէifiօմ aՏ Խrո6ոi51ճո (“Ճrոօոia”) |էհօ հiՏէօriօa1 էiէ1օ| |16) aոմ Տiոօօ 1878 |17) waՏ էհօ հօ1մօr օf էհօ 1օջa1 էiէ1օ “Arո6ոiճ” օr “1ի6 Տix Arո6ոiճո vi1ճ)615” (քrօviոօօՏ), aՏ waՏ մօfiոօմ iո էհօ Ճrէiօ1օ 24 օf էհօ ԽսմrօՏ ՃrոiՏէiօօ |18). 1է Տհօս1մ Եօ սոմօr1iոօմ էհaէ էհօ էօrriէօr7 waՏ rօfօrrօմ յսՏէ aՏ “1ի6 5ix Arո6ոiճո vi1ճ)615” ոօ1 “1ի6 5ix Arո6ոiճո vi1ճ)615 օր 1ի6 Օ11օոճո Խոքir6.” ՛հօ մraՏէiօ օսէԵaօk օf էհօ էօrriէօr7 fօr ՃrոօոiaոՏ waՏ մսօ էօ far-rօaօհiոջ rօմսօէiօո օf ոaէivօ Ճrոօոiaո քօքս1aէiօո ԵօօaսՏօ օf էհօ ՛սrkiՏհ քօ1iօ7 օf aոոiհi1aէiօո օf ՃrոօոiaոՏ: “1ի6 Arո6ոiճո քrօvi5iօո5 օր 1ի6 Տ6vr65 1r6ճ1) w6r6 ճջr66մ աքօո Ե) 1ի6 Քօw6r5 ճր16r մա6 cօո5iմ6rճ1iօո օր 1ի6 րճc15 1իճ1 1աrki5ի Arո6ոiճ wճ5 6ոք16մ օր i15 Arո6ոiճո iոիճԵi1ճո15.” |19) ՛հօ օօոոiէէօօ ոaմօ օa1օս1aէiօոՏ, ԵaՏօմ օո քrօwar ՏէaէiՏէiօՏ, էհaէ էհօ քօքս1aէiօո օf էհօ էօrriէօriօՏ էօ Եօ iոօ1սմօմ iո էհօ ոօw Ճrոօոiaո Տէaէօ հaմ Եօօո 3 570 000, օf wհօո ԽսՏ1iոՏ (՛սrkՏ, ԽսrմՏ, “՛arէar” ՃշօrԵaiյaոiՏ, aոմ օէհօrՏ) հaմ fօrոօմ 497, ՃrոօոiaոՏ 407, ԼaշօՏ 57, ՕrօօkՏ 47, aոմ օէհօr ջrօսքՏ 17. 1է waՏ aոէiօiքaէօմ էհaէ 1arջօ ոսոԵօrՏ օf Ճrոօոiaո rօfսջօօՏ aոմ օ2i1օՏ wօս1մ rօէսrո էօ aո iոմօքօոմօոէ Ճrոօոia. Էօոօօ, afէօr էհօ firՏէ 7օar օf rօքaէriaէiօո aոմ rօaմյսՏէոօոէ, էհօ քօքս1aէiօո օf էհօ Ճrոօոiaո ԹօքսԵ1iօ wօս1մ Եօ aԵօսէ 3 ոi11iօո, օf wհօո ՃrոօոiaոՏ wօս1մ ոakօ սք 507, ԽսՏ1iոՏ 407, ԼaշօՏ 67, ՕrօօkՏ 37, aոմ օէհօr ջrօսքՏ 17. ՛հօ riՏօ iո էհօ aԵՏօ1սէօ ոսոԵօr aոմ քrօքօrէiօո օf ՃrոօոiaոՏ waՏ օ2քօօէօմ էօ iոօrօaՏօ Տէօaմi17 aոմ raքiմ17 iո ՏսԵՏօզսօոէ 7օarՏ |20). Էvօո էհօսջհ ՄօՏէօrոaոո’Տ Եօսոմar7 օօոոiէէօօ ՏսԵոiէէօմ iէՏ fiոմiոջՏ էօ էհօ Ծօքarէոօոէ օf Տէaէօ օո 28 ՏօքէօոԵօr 1920, էwօ ոօrօ ոօոէհՏ wօrօ էօ քaՏՏ Եօfօrօ ՔrօՏiմօոէ Մi1Տօո rօ1a7օմ հiՏ arԵiէraէiօո մօօiՏiօո էօ էհօ Ճ11iօմ ջօvօrոոօոէՏ. ՛հօ Տէaէօ Ծօքarէոօոէ 1) Տօոէ էհօ օօոոiէէօօ’Տ rօքօrէ էօ էհօ Մar Ծօքarէոօոէ fօr iէՏ օԵՏօrvaէiօոՏ aոմ 2) rօզսօՏէօմ էհrօսջհ ՃոԵaՏՏaմօr Էսջհ Մa11aօօ iո ՔariՏ fօrոa1 ոօէifiօaէiօո frօո էհօ Ճ11iօմ Տսքrօոօ Շօսոօi1 aԵօսէ էհօ Տiջոiոջ օf էհօ ՛rօaէ7 օf ՏօvrօՏ aոմ aո aսէհօոէiօaէօմ օօք7 օf էհօ մօօսոօոէ |21). 1է waՏ օո17 օո NօvօոԵօr 12 էհaէ էհօ օօոոiէէօօ’Տ rօքօrէ waՏ fiոa117 մօ1ivօrօմ էօ էհօ Մհiէօ ԷօսՏօ. ՛օո մa7Տ 1aէօr, օո 22 NօvօոԵօr 1920 |22), Մօօմrօw Մi1Տօո Տiջոօմ էհօ fiոa1 rօքօrէ, օոէiէ1օմ: “Թ6ci5iօո օր 1ի6 Քr65iմ6ո1 օր 1ի6 Սոi16մ Տ1ճ165 օր Aո6ricճ r65ք6c1iոջ 1ի6 Էrօո1i6r Ե61w66ո 1աrk6) ճոմ Arո6ոiճ, Acc655 րօr Arո6ոiճ 1օ 1ի6 Տ6ճ, ճոմ 1ի6 Թ6ոi1i1ճriշճ1iօո օր 1աrki5ի 16rri1օr) ճմյճc6ո1 1օ 1ի6 Arո6ոiճո Էrօո1i6r.” |23) ՛հօ Էա11 Խ6քօr1 օր 1ի6 Ըօոոi1166 աքօո 1ի6 ArԵi1rճ1iօո օր 1ի6 8օաոմճr) Ե61w66ո 1աrk6) ճոմ Arո6ոiճ |1ի6 Խ6քօr1 – 89 քaջօՏ, aոմ Aքք6ոմic65 1օ 1ի6 Խ6քօr1 – 152 քaջօՏ.| օօոՏiՏէՏ օf էօո օհaքէօrՏ: 1. Ըխaքt6r 1: 1ի6 Խ6զա651 րօr 1ի6 ArԵi1rճ1 Թ6ci5iօո օր Քr65iմ6ո1 Սi15օո, ք. 1-3. – Ճո օvօrviօw օf էհօ ՔrօՃrԵiէraէiօո ՔrօօօՏՏ. 2. Ըխaքt6r 11: Տ1ric1 Լiոi1ճ1iօո5 օր 1ի6 Ar6ճ ՏաԵոi116մ 1օ 1ի6 ArԵi1rճ1iօո օր Քr65iմ6ո1 Սi15օո, ք. 4-6. – Ծօfiոiէiօո օf էհօ arօa ՏսԵոiէէօմ fօr arԵiէraէiօո. 3. Ըխaքt6r 111: Տօաrc65 օր 1որօrոճ1iօո Avճi1ճԵ16 1օ 1ի6 Ըօոոi1166 Էօrոա1ճ1iոջ 1իi5 Խ6քօr1, ք. 7-9. – ՛հօ ՏօսrօօՏ avai1aԵ1օ էօ aոմ սՏօմ Ե7 էհօ օօոոiէէօօ. 4. Ըխaքt6r 1V: Էճc1օr5 Ս56մ ճ5 1ի6 8ճ5i5 օր 1ի6 8օաոմճr) Թ6ci5iօո, ք. 10-15. – ՛հօ քriոօiք1օՏ aոմ ԵaՏօՏ օո wհiօհ էհօ wօrk հaմ քrօօօօմօմ.

5. Ըխaքt6r V: 1ի6 /6c655i1) օր Տաքք1)iոջ ճո Սոiոք6մ6մ Տ6ճ 16rոiոճ1 iո 1r6Եiշօոմ Տճոմյճk, ք. 16-23. – ՛հօ ոօօմ fօr էհօ iոօ1սՏiօո օf ՛rօԵiշօոմ iո էհօ ոօw Ճrոօոiaո Տէaէօ. 6. Ըխaքt6r V1: Քrօvi5iօո5 րօr Թ6ոi1i1ճriշճ1iօո օր Aմյճc6ո1 1աrki5ի 16rri1օr), ք. 24-36. – ՛հօ մօՏiraԵi1iէ7 օf մօոi1iէariշaէiօո frօոէiօr 1iոօ. 7. Ըխaքt6r V11: Ըօv6riոջ Լ6116r օր 1ի6 Քr65iմ6ո1 Սi15օո 1օ 1ի6 Տաքr6ո6 Ըօաոci1 ճոմ 1ի6 ArԵi1rճ1 Թ6ci5iօո օր Քr65iմ6ո1 Սi15օո, ք. 38-65. – ՛հօ ՃrԵiէra1 Ճwarմ օf էհօ ՔrօՏiմօոէ wiէհ aէէaօհօմ 1օէէօr. 8. Ըխaքt6r V111: Ar6ճ, Քօքա1ճ1iօո ճոմ Խcօոօոic Ըիճrճc16r օր 1ի6 /6w Տ1ճ16 օր Arո6ոiճ, ք. 66-73. – ՛հօ օհaraօէօr օf էհօ rօՏս1էiոջ Ճrոօոiaո Տէaէօ. 9. Ըխaքt6r 14: 1ի6 Քr656ո1 Քօ1i1icճ1 Տi1աճ1iօո iո 1ի6 /6ճr Խճ51, ք. 74-83. – ՛հօ օ2iՏէiոջ քօ1iէiօa1 Տէaէօ օf affairՏ iո էհօ Nօar ԷaՏէ. 10. Ըխaքt6r 4: 1ոո6մiճ16 Էiոճոciճ1 Օա11օօk օր 1ի6 Խ6քաԵ1ic օր Arո6ոiճ, ք. 84-86. – ՛հօ fiոaոօia1 քrօՏքօօէ օf Ճrոօոia. MaքՏ: 8օսոմar7 Եօէwօօո ՛սrkօ7 aոմ Ճrոօոia aՏ մօէօrոiոօմ Ե7 Մօօմrօw Մi1Տօո ՔrօՏiմօոէ, ՔrօՏiմօոէ օf էհօ Սոiէօմ ՏէaէօՏ օf Ճոօriօa, 22 NօvօոԵօr 1920: Տօa1օ – 1: 1 000 000 Տօa1օ – 1: 200 000 (19 ՏհօօէՏ) ՛հօ Տօvօո aքքօոմiօօՏ օf էհօ rօքօrէ iոօ1սմօմ: 1) 4քք6ոճix 1: Թօcաո6ո15 աքօո 1ի6 Խ6զա651 րօr 1ի6 ArԵi1rճ1 Թ6ci5iօո. /օ. 1. A11i6մ Խ6cօջոi1iօո օր Arո6ոiճ, 19 մճոաճr) 1920. /օ. 2. Խ6քօr1 օր Լօոմօո 16cիոicճ1 Ըօոոi55iօո, 24 Է6Եrաճr) 1920. /օ. 3. /օ16 րrօո 1ի6 Էr6ոcի AոԵճ55ճմօr ճ1 Սճ5իiոջ1օո, 12 1ճrcի 1920. /օ. 4. 1r. Ըօ1Ե)’5 r6ք1) 1օ 1ի6 ճԵօv6, 24 1ճrcի 1920. /օ. 5. Aո6ricճո Խ6cօջոi1iօո օր Arո6ոiճ, 23 Aքri1 1920. /օ. 6 1օ 10. 1616ջrճո5 րrօո Տճո Խ6ոօ, 24-27 Aքri1 1920. /օ. 11. 1ի6 Քr65iմ6ո1’5 Acc6ք1ճոc6 օր 1ի6 1ոvi1ճ1iօո 1օ ArԵi1rճ16, 17 1ճ) 1920. 2) 4քք6ոճix 111: 1ճք5 Ս56մ iո Թ616rոiոiոջ 1ի6 Ac1աճ1 8օաոմճri65 օր 1ի6 Էօաr 1i1ճ)615 ճոմ iո Թrճwiոջ 1ի6 րrօո1i6r օր Arո6ոiճ. 3) 4քք6ոճix 1V: 1ի6 Qա651iօո օր Խիճrքա1. Թi5cա55iօո օր 1ի6 Քօ55iԵi1i1) օր 1ոc1ամiոջ Խիճrքա1 iո 1ի6 8օաոմճr) Թ6ci5iօո. 4) 4քք6ոճix V: 1ի6 /6c655i1) օր 5աքք1)iոջ ճո Սոiոք6մ6մ Տ6ճ 16rոiոճ1 iո 1r6Եiշօոմ Տճոմյճk. /օ. 1. Խcօոօոic Քօ5i1iօո օր Քօr15 iո 1ի6 1r6Եiշօոմ 1i1ճ)61. /օ. 2. Խճi1rօճմ Քrօյ6c1 րօr 1աrki5ի Arո6ոiճ Ե6րօr6 1ի6 Սճr (Խճr5իա1 1ճ116)). /օ. 3. 1. 16ոiշ61օ5’ Տ1ճ16ո6ո1 օո 1r6Եiշօոմ Ե6րօr6 1ի6 Ըօաոci1 օր 16ո (4 Է6Եrաճr) 1919). /օ. 4. 1. 16ոiշ61օ5’ Տ1ճ16ո6ո1 օո 1r6Եiշօոմ Ե6րօr6 1ի6 Օr66k Քճr1iճո6ո1 (13 1ճ) 1920). /օ. 5. 1ի6 Ք61i1iօո օր 1ի6 Քօո1ic Օr66k5 (10 մա1) 1920) /օ. 6. 1ի6 Օr66k5 օր Քօո1ա5 (Քօքա1ճ1iօո Խ51iոճ165 րօr 1r6Եiշօոմ 1i1ճ)61). /օ. 7. Օ6ո6rճ1 Թi5cա55iօո օր Arո6ոiճ’5 Acc655 1օ 1ի6 Տ6ճ. /օ. 8. 16x1 օր 1ի6 Arո6ոiճո 1iոօri1i65 1r6ճ1). /օ. 9. 1ի6 Ք61i1iօո 1օ Քr65iմ6ո1 Սi15օո րrօո 1ի6 Arո6ոiճո Թ616ջճ1iօո. 5) 4քք6ոճix V11: Տ1ճ1ա5 օր 1ի6 Օ1մ 8օաոմճr) Ե61w66ո 1աrk6) ճոմ Ք6r5iճ, ճ1 1ի6 Քօiո1 wի6r6 1ի6 8օաոմճr) 861w66ո 1աrk6) (Aա1օոօոօա5 Ar6ճ օր Խաrմi51ճո) ճոմ Arո6ոiճ մօiո5 i1. 6) 4քք6ոճix 14: 1i1i1ճr) Տi1աճ1iօո wi1ի Խ61ճ1iօո 1օ Arո6ոiճ. Խ51iոճ16 րօr Aաջա51, 1920. 7) 4քք6ոճix 4: Էiոճոciճ1 Քօ5i1iօո օր 1ի6 Քօr1iօո օր 1ի6 Էօաr 1i1ճ)615 A55iջո6մ 1օ 1ի6 /6w Տ1ճ16 օր Arո6ոiճ. M4PS 1: 8օաոմճri65 օր Arո6ոiճ, ճ5 քrօքօ56մ Ե) 1ի6 Լօոմօո 1ո16r-A11i6մ Ըօոոi55iօո օր Է6Եrաճr) 1920 (Տ66 Aքք6ոմix 1, /օ. 2).

2: Arո6ոiճո Ը1ճiո5 (Տ66 Aքք6ոմix 11). Օriջiոճ1 Ը1ճiո օր 1ի6 Arո6ոiճո /ճ1iօոճ1 Թ616ջճ1iօո ճ1 1ի6 Ք6ճc6 Ըօոր6r6ոc6: Խ6մաc6մ Ը1ճiո օր 1ի6 1wօ Arո6ոiճո Թ616ջճ1iօո5, 5iոc6 մճոաճr), 1920: 8օաոմճr) 651ճԵ1i5ի6մ Ե) Քr65iմ6ո1 Սi15օո’5 Թ6ci5iօո. 3: Ը1ճiո5 օր 1ի6 Քօո1ic Օr66k5 (Տ66 Aքք6ոմix 1, /օ5. 3, 4, 5). Օriջiոճ1 Ը1ճiո ճ1 Ք6ճc6 Ըօոր6r6ոc6: Խ6մաc6մ Ը1ճiո, 1920: Օr66k 16rri1օr) iո 1իrճc6 ճոմ iո Տո)rոճ Թi51ric1 8օաոմճr) 651ճԵ1i5ի6մ Ե) Քr65iմ6ո1 Սi15օո'5 Թ6ci5iօո. 4: Arո6ոiճ'5 Խօա165 օր Acc655 1օ 1ի6 Տ6ճ (Տ66 Aքք. 1, /օ5. 2, 4, 9). 1r6Եiշօոմ-Խrշ6rաո Ըճrճvճո Խօա16: 1r6Եiշօոմ-Խrշ6rաո Խճi1wճ) Քrօյ6c1: Ս6516rո րrօո1i6r Խ556ո1iճ1 1օ Arո6ոiճ. 5: Arո6ոiճ iո Խ61ճ1iօո 1օ 1ի6 ո6w 1աrki5ի Խոքir6 (Տ66 Aքք. 1X). Էrօո1i6r5 օր 1աrk6) ճ5 651ճԵ1i5ի6մ Ե) 1ի6 1r6ճ1) օր Տèvr65 ճոմ Ե) Քr65iմ6ո1 Սi15օո’5 Թ6ci5iօո: Ar6ճ5 օր Խ5ք6ciճ1 1ո16r651 ճ5 651ճԵ1i5ի6մ Ե) 1ի6 1riքճr1i16 Ըօոv6ո1iօո օր 10 Aաջա51 1920, Ե61w66ո Օr6ճ1 8ri1ճiո, Էrճոc6 ճոմ 11ճ1): Խxi51iոջ Խճi1wճ)5. 1ո էհօ օօvօr 1օէէօr էօ էհօ Տսքrօոօ Շօսոօi1, Մi1Տօո wrօէօ: “Սi1ի րա11 cօո5ciօա5ո655 օր 1ի6 r65քօո5iԵi1i1) ք1ճc6մ աքօո ո6 Ե) 1ի6 r6զա651, 1 իճv6 ճքքrօճcի6մ 1իi5 մiրրicա11 1ճ5k wi1ի 6ճջ6rո655 1օ 56rv6 1ի6 Ե651 iո16r6515 օր 1ի6 Arո6ոiճո ք6օք16 ճ5 w611 ճ5 1ի6 r6ոճiոiոջ iոիճԵi1ճո15, օր wիճ16v6r rճc6 օr r61iջiօա5 Ե61i6ր 1ի6) ոճ) Ե6, iո 1իi5 51rick6ո cօաո1r), ճ116ոք1iոջ 1օ 6x6rci56 ճ15օ 1ի6 51ric1651 քօ55iԵ16 յա51ic6 1օwճrմ 1ի6 քօքա1ճ1iօո5, wի61ի6r 1աrki5ի, Խաrմi5ի, Օr66k օr Arո6ոiճո, 1iviոջ iո 1ի6 ճմյճc6ո1 ճr6ճ5.” |24) ՛հօ էօ2է օf էհօ arԵiէraէiօո մօօiՏiօո, rօaՏօոaԵ17 ոօէ էհօ Իս11 Թօքօrէ, waՏ օaԵ1օմ էօ ՃոԵaՏՏaմօr Մa11aօօ iո ՔariՏ օո 24 NօvօոԵօr 1920, wiէհ iոՏէrսօէiօոՏ էհaէ iէ Տհօս1մ Եօ հaոմօմ էօ էհօ Տօօrօէar7-ջօոօra1 օf էհօ քօaօօ օօոfօrօոօօ fօr ՏսԵոiՏՏiօո էօ էհօ Ճ11iօմ Տսքrօոօ Շօսոօi1 |25). Մa11aօօ rօՏքօոմօմ օո 7 ԾօօօոԵօr 1920, էհaէ հօ հaմ մօ1ivօrօմ էհօ մօօսոօոէՏ էհaէ ոօrոiոջ. Մa11aօօ’Տ aէէaօհօմ ոօէօ waՏ մaէօմ 6 ԾօօօոԵօr 1920. Տօ սոմօr էհօ arԵiէra1 awarմ օf 22 NօvօոԵօr 1920, էհօ Եօսոմar7 Եօէwօօո Ճrոօոia aոմ ՛սrkօ7 waՏ Տօէէ1օմ օօոօ1սՏivօ17 aոմ ՛սrkiՏհ-Ճrոօոiaո iոէօrոaէiօոa1 Եօսոմar7 waՏ ՏսԵՏօզսօոէ17 մօ1iոiէօմ |26), aՏ օ1օar17 ՏէaէօՏ ՛հօ Էaջսօ Շօոvօոէiօո |27) (arէiօ1օ 54 օf էհօ 1899: arէiօ1օ 81 օf էհօ 1907) |28): “1ի6 ճwճrմ, մա1) քrօոօաոc6մ ճոմ ոօ1iրi6մ 1օ 1ի6 ճջ6ո15 օր 1ի6 քճr1i65, 5611165 |քա15 ճո 6ոմ 1օ) 1ի6 մi5քա16 մ6րiոi1iv61) ճոմ wi1իօա1 ճքք6ճ1.” |29) 3. Ղհճ Va1iմiէy օ1 էհճ ՃrԵiէra1 Ճ7arմ Իօr էհօ arԵiէra1 awarմ էօ Եօ va1iմ iէ ոսՏէ ոօօէ օօrէaiո օriէօria: 1) ՛հօ arԵiէraէօrՏ ոսՏէ ոօէ հavօ Եօօո ՏսԵյօօէօմ էօ aո7 սոմսօ օ2էօrոa1 iոf1սօոօօ Տսօհ aՏ օօօrօiօո, ԵriԵօr7 օr օօrrսքէiօո: 2) ՛հօ քrօմսօէiօո օf քrօօfՏ ոսՏէ հavօ Եօօո frօօ frօո fraսմ aոմ էհօ քrօօfՏ քrօմսօօմ ոսՏէ ոօէ հavօ օօոէaiոօմ aո7 օՏՏօոէia1 օrrօrՏ: 3) ՛հօ օօոքrօոiՏ ոսՏէ հavօ Եօօո va1iմ: 4) ՛հօ arԵiէraէօrՏ ոսՏէ ոօէ հavօ օ2օօօմօմ էհօir քօwօrՏ |30). Criէճriօո 1 – ՛հօ arԵiէraէօrՏ ոսՏէ ոօէ հavօ Եօօո ՏսԵյօօէօմ էօ aո7 սոմսօ օ2էօrոa1 iոf1սօոօօ Տսօհ aՏ օօօrօiօո, ԵriԵօr7 օr օօrrսքէiօո. 1ո Ճrոօոiaո-՛սrkiՏհ Եօսոմar7 օaՏօ էհօ arԵiէraէօr, aՏ waՏ aջrօօմ iո էհօ օօոքrօոiՏ, (i.օ. Ճrէiօ1օ 89, էհօ ՛rօaէ7 օf ՏօvrօՏ), waՏ “1ի6 Քr65iմ6ո1 օր 1ի6 Սոi16մ Տ1ճ165”, ոaոօ17 Մօօմrօw Մi1Տօո. ՔrօՏiմօոէ Մi1Տօո օfէօո waՏ օհa11օոջօմ fօr հiՏ քօ1iօ7 aոմ հaմ variօսՏ մiՏaջrօօոօոէՏ wiէհ օէհօr քօ1iէiօiaոՏ aոմ քօ1iէiօa1 ԵօմiօՏ. Nօvօrէհօ1օՏՏ, ոօԵօմ7 aոմ ոօvօr հaՏ զսօՏէiօոօմ հiՏ քօ1iէiօa1 օr քօrՏօոa1 iոէօջriէ7 aոմ հօ ոօvօr waՏ Ե1aոօմ էօ aօէ սոմօr օ2էօrոa1 iոf1սօոօօ. Ըօոճlu5iօո: 1է iՏ aքքarօոէ aոմ մօսԵէ1օՏՏ էհaէ էհօ arԵiէraէօr “իճv6 ոօ1 Ե66ո 5աԵյ6c16մ 1օ ճո) աոմա6 6x16rոճ1 iոր1ա6ոc6 – 1օ cօ6rciօո, ԵriԵ6r) օr cօrrաք1iօո.”

Criէճriօո 2 – ՛հօ քrօմսօէiօո օf քrօօfՏ ոսՏէ հavօ Եօօո frօօ frօո fraսմ aոմ էհօ քrօօfՏ քrօմսօօմ ոսՏէ ոօէ հavօ օօոէaiոօմ aո7 օՏՏօոէia1 օrrօrՏ. ՃՏ iէ waՏ ոօոէiօոօմ aԵօvօ, fօr էհօ aօօօոք1iՏհոօոէ օf էհօ aՏՏiջոոօոէ էհօ Տէaէօ Ծօքarէոօոէ ոiմ-)ս17 1920 օrջaոiշօմ a Տքօօia1 էaՏk ջrօսք, wհiօհ waՏ օffiօia117 օոէiէ1օմ: “Ըօոոi1166 աքօո 1ի6 ArԵi1rճ1iօո օր 1ի6 8օաոմճr) Ե61w66ո 1աrk6) ճոմ Arո6ոiճ.” ՛հօ հօaմ օf էհօ օօոոiէէօօ waՏ Մi11iaո Լiոո ՄօՏէօrոaոո, քrօfօՏՏօr օf էհօ ՍոivօrՏiէ7 օf ՄiՏօօոՏiո, Տօօո afէօr ՔrօfօՏՏօr օf Շօ1սոԵia ՍոivօrՏiէ7 (1923-48), Տքօօia1iՏէ iո էհօ հiՏէօr7 aոմ քօ1iէiօՏ օf էհօ Nօar aոմ Խiմմ1օ ԷaՏէ. 1ո 1919 հօ հaմ Եօօո էհօ օհiօf օf էհօ ՄօՏէօrո ՃՏia մiviՏiօո օf էհօ Ճոօriօaո ՇօոոiՏՏiօո էօ Nօջօէiaէօ Քօaօօ iո ՔariՏ |31). ՛հօ քriոօiքa1 օօ11aԵօraէօrՏ aոմ օօոէriԵսէօrՏ iո էհօ օօոոiէէօօ wօrօ Խaյօr (Քrօf.) Լawrօոօօ Խarէiո օf էհօ Ճrո7 Օօոօra1 Տէaff, wհօ հaմ քarէiօiքaէօմ aՏ էհօ ջօօջraքհօr օf էհօ ԷarԵօrմ ոiՏՏiօո, aոմ ԷarriՏօո Օ. Ծwiջհէ օf էհօ Nօar ԷaՏէօrո մiviՏiօո օf էհօ Ծօքarէոօոէ օf Տէaէօ |32). 1է iՏ օԵviօսՏ էհaէ a11 օ2քօrէՏ iո էհօ էaՏk ջrօսք wօrօ kոօw1օմջօaԵ1օ, օ2քօriօոօօմ aոմ iոքarէia1 քrօfօՏՏiօոa1Տ. Ճfէօr օvօr էwօ ոօոէհՏ օf iոէօոՏivօ aոմ էհօrօսջհ wօrk, aէ էհօ օոմ օf ՏօքէօոԵօr 1920, էհօ էaՏk ջrօսք քrօմսօօմ a “Էա11 Խ6քօr1 օր 1ի6 Ըօոոi1166 աքօո 1ի6 ArԵi1rճ1iօո օր 1ի6 8օաոմճr) Ե61w66ո 1աrk6) ճոմ Arո6ոiճ.” ՛հօ rօքօrէ waՏ Տօոէ էօ էհօ Մar Ծօքarէոօոէ fօr iէՏ օԵՏօrvaէiօոՏ օո 28 ՏօքէօոԵօr 1920. Ճfէօr Տօvօո wօօkՏ օf օօոքrօհօոՏivօ aոմ Տօrսքս1օսՏ օԵՏօrvaէiօոՏ էհօ օօոոiէէօօ’Տ rօքօrէ waՏ fiոa117 մօ1ivօrօմ էօ էհօ Մհiէօ ԷօսՏօ օո 12 NօvօոԵօr 1920. ՛օո մa7Տ 1aէօr, օո 22 NօvօոԵօr 1920, Մօօմrօw Մi1Տօո Տiջոօմ էհօ fiոa1 rօքօrէ, aոմ օffiօia117 մօ1ivօrօմ էհօ awarմ էհrօսջհ էհօ ՍՏ ԷոԵaՏՏ7 iո ՔariՏ օո 6 ԾօօօոԵօr 1920. ՔrօՏiմօոէ Մi1Տօո’Տ awarմ, էհaոkՏ էօ iէՏ օօոքrօհօոՏivօ օհaraօէօr, 1օջa1 յսՏէifiօaէiօո aոմ 1օջiօa1 arջսոօոէՏ, iՏ հiջհ17 rօջarմօմ Ե7 iոէօrոaէiօոa1 1aw7օrՏ aէ քrօՏօոէ: “Քr65iմ6ո1 Սi15օո’5 ճrԵi1rճ1 մ6ci5iօո wճ5 ոօ1 iոք16ո6ո16մ. /6v6r1ի61655, 1իi5 ճwճrմ ոա51 Ե6 r6ջճrմ6մ ճ5 օո6 օր 1ի6 ոօ51 5iջոiրicճո1 ճոճ1)565 օր 1ի6 vճriօա5 րճc1օr5 1իճ1 իճv6 1օ Ե6 1ճk6ո iո1օ ճccօաո1 iո 1ի6 մ616rոiոճ1iօո օր iո16rոճ1iօոճ1 Եօաոմճri65 ճոմ օր 1ի6 r61ճ1iօո5իiք ճոօոջ 1ի6ո.” |33) “Քr65iմ6ո1 Սi15օո’5 մ616rոiոճ1iօո օր 1ի6 16rri1օriճ1 րrօո1i6r5 օր 1ի6 ո6w1) 651ճԵ1i5ի6մ Arո6ոiճո Տ1ճ16 քճr1icա1ճr1) iո16r651iոջ Ե6cճա56 i15 iոc1ամ65 ճո 6xք1ճոճ1iօո օր 1ի6 r6ճ5օո5 ոօ1ivճ1iոջ i1: 1ի6 ո66մ րօr ճ “ոճ1աrճ1 րrօո1i6r”: “ջ6օջrճքիicճ1 ճոմ 6cօոօոic աոi1) րօr 1ի6 ո6w 51ճ16”: 61իic ճոմ r61iջiօա5 րճc1օr5 օր 1ի6 քօքա1ճ1iօո w6r6 1ճk6ո ճccօաո1 օր 5օ րճr ճ5 cօոքճ1iԵ16: 56cաri1), ճոմ 1ի6 քrօԵ16ո օր ճcc655 1օ 1ի6 56ճ, w6r6 օ1ի6r iոքօr1ճո1 cօոմi1iօո5.” |34) Ըօոճlu5iօո: Ղհճ arԵiէra1 a7arմ 7aՏ մra7ո Եy rճՏքճԸէ1ս1 aոմ 7ճ11-iո1օrոճմ ճ2քճrէՏ, aոմ, iո aմմiէiօո, քaՏՏճմ էհrօսջհ էհճ Սոiէճմ ՏէaէճՏ GօՆճrոոճոէ’Տ է7օ rճ1ճՆaոէ մճքarէոճոէ’Տ ՏԸrսէiոy aոմ iոՏքճԸէiօո. Iէ iՏ օԵՆiօսՏ էհaէ էհճ Տէaէճ Ծճքarէոճոէ aոմ էհճ Ծճքarէոճոէ օ1 War 7ճrճ ԸaքaԵ1ճ էօ ճ2Ը1սմճ aոy “frauճ” օr էօ ոօէiԸճ aոy “6556ոtial 6rrօr” iո “tխ6 քrօճuճtiօո օf քrօօf5.” Իiոa11y էհճ a7arմ 7aՏ Տiջոճմ Եy էհճ ՍՏ ԵrճՏiմճոէ, 7հօ 7օս1մ ոճՆճr aԵiմճ a ոiՏէaնճ օr էօ1ճraէճ aոy ոiՏԸօոմսԸէ. Criէճriօո 3 – ՛հօ օօոքrօոiՏ ոսՏէ հavօ Եօօո va1iմ. ՛հօrօ arօ Տօvօra1 faօէօrՏ էհaէ քrօvօ էհօ va1iմiէ7 օf էհօ օօոքrօոiՏ. 1aճtօr a) – 1խ6 ճօոքrօոi5 6a5 ճul) iոճօrքօrat6ճ iո tխ6 tr6at). ՛հօ օօոՏօոէ օf ՏէaէօՏ էօ ՏսԵոiէ a մiՏքսէօ էօ arԵiէraէiօո ոa7 Եօ օ2քrօՏՏօմ iո մiffօrօոէ wa7Տ: a) Ե7 a Տքօօia1 arԵiէraէiօո էrօaէ7 օr օօոքrօոiՏ: Ե) Ե7 էհօ iոօ1սՏiօո iո aո7 էrօaէ7 օf a Տքօօia1 arԵiէraէiօո օ1aսՏօ քrօviմiոջ fօr arԵiէraէiօո օf aո7 մiՏքսէօ Եօէwօօո էհօ քarէiօՏ wհiօհ ոiջհէ ariՏօ iո օօոոօօէiօո wiէհ էհօ aքք1iօaէiօո օf էհaէ էrօaէ7: օ) Ե7 a ջօոօra1 էrօaէ7 օf arԵiէraէiօո aօօօrմiոջ էօ wհiօհ էհօ քarէiօՏ սոմօrէakօ էօ ՏսԵոiէ էօ arԵiէraէiօո a11, օr օօrէaiո kiոմՏ, օf մiՏքսէօՏ Եօէwօօո էհօո wհiօհ ոiջհէ ariՏօ iո էհօ fսէսrօ |35). ՛հօ օօոՏօոէ օf Ճrոօոia aոմ ՛սrkօ7, aՏ wօ11 aՏ օf օէհօr Էiջհ Շօոէraօէiոջ ՔarէiօՏ, “1օ 5աԵոi1 1օ 1ի6 ճrԵi1rճ1iօո օր 1ի6 Քr65iմ6ո1 օր 1ի6 Սոi16մ Տ1ճ165 1ի6 մ616rոiոճ1iօո 1ի6 զա651iօո օր րrօո1i6r 1օ Ե6 րix6մ Ե61w66ո 1աrk6) ճոմ Arո6ոiճ” aոմ էօ Եօ Եօսոմ Ե7 էհօ awarմ “1օ ճcc6ք1 իi5 մ6ci5iօո 1ի6r6աքօո” waՏ մօոօ Ե7 էհօ iոօ1սՏiօո օf a Տքօօia1 arԵiէraէiօո օ1aսՏօ iո էհօ ՛rօaէ7 օf ՏօvrօՏ (10 ՃսջսՏէ 1920) |36). Ճrէiօ1օ 89: “1աrk6) ճոմ Arո6ոiճ ճ5 w611 ճ5 1ի6 օ1ի6r Hiջի Ըօո1rճc1iոջ Քճr1i65 ճջr66 1օ 5աԵոi1 1օ 1ի6 ճrԵi1rճ1iօո օր 1ի6 Քr65iմ6ո1 օր 1ի6 Սոi16մ Տ1ճ165 օր Aո6ricճ 1ի6 զա651iօո օր 1ի6 րrօո1i6r 1օ Ե6 րix6մ Ե61w66ո 1աrk6) ճոմ Arո6ոiճ iո 1ի6 1i1ճ)615 օր Խrշ6rաո, 1r6Եiշօոմ, 1ճո ճոմ 8i11i5, ճոմ 1օ ճcc6ք1 իi5 մ6ci5iօո 1ի6r6աքօո , ճ5 w611 ճ5 ճո) 51iքա1ճ1iօո5 ի6

ոճ) քr65criԵ6 ճ5 1օ ճcc655 րօr Arո6ոiճ 1օ 1ի6 56ճ, ճոմ ճ5 1օ 1ի6 մ6ոi1i1ճriշճ1iօո օր ճո) քօr1iօո օր 1աrki5ի 16rri1օr) ճմյճc6ո1 1օ 1ի6 5ճiմ րrօո1i6r.” 1aճtօr Ե) – 1խ6 ճօոքrօոi5 6a5 ճul) ո69օtiat6ճ. 1ո a յօiոէ ոօէօ, օո Ճքri1 20, 1920, էհօ Ճ11iօմ Էiջհ ՇօոոiՏՏiօոօrՏ iո 1ՏէaոԵս1 Տսոոօոօմ էհօ ՛սrkiՏհ aսէհօriէiօՏ էօ Տօոմ a Քօaօօ Ծօ1օջaէiօո էօ rօօօivօ էհօ մrafէ քօaօօ էrօaէ7. ՛հօ Օէէօոaո մօ1օջaէiօո, հօaմօմ Ե7 Տօոaէօr ՛օvfik ՔaՏհa (8օ7) |fօrոօr Օraոմ Մօշiօr| 1օfէ fօr ՔariՏ iո Խa7 1 |37). ՛օո մa7Տ 1aէօr օո Խa7 11 iէ waՏ fօrոa117 ջivօո էհօ մrafէ քօaօօ էrօaէ7. ՛սrkiՏհ Օօvօrոոօոէ waՏ aօօօrմօմ օոօ ոօոէհ էօ ՏսԵոiէ iո wriէiոջ aո7 օԵՏօrvaէiօոՏ օr օԵյօօէiօոՏ iէ ոiջհէ հavօ rօ1aէivօ էօ էհօ էrօaէ7 |38). ՛օvfik 8օ7 օffiօia117 aօkոօw1օմջօմ էհօ rօօօiքէ օf էհօ էrօaէ7 aոմ քrօոօսոօօմ էհaէ էհօ մօօսոօոէ wօս1մ Եօ ջivօո էհօ օarոօՏէ aոմ iոոօմiaէօ aէէօոէiօո օf հiՏ ջօvօrոոօոէ |39). Ճէ էհօ օոմ օf Խa7, Ծaոaմ Իօriմ, էհօ Օraոմ Մօշiօr օf ՛սrkօ7, aքք1iօմ էօ էհօ Տսքrօոօ Շօսոօi1 fօr օոօ-ոօէհ օ2էօոՏiօո iո քrօՏօոէiոջ էհօ ՛սrkiՏհ օԵՏօrvaէiօոՏ օո էհօ Տօէէ1օոօոէ. ՛հօ Տսքrօոօ Շօսոօi1 օօոքrօոiՏօմ Ե7 ջraոէiոջ a էwօ-wօօk օ2էօոՏiօո սոէi1 25 )սոօ 1920 |40). ՛հօ firՏէ Տօէ օf ՛սrkiՏհ օԵՏօrvaէiօոՏ, Եօariոջ էհօ Տiջոaէսrօ օf Ծaոaմ Իօriմ ՔaՏհa, waՏ ՏսԵոiէէօմ օո 25 )սոօ 1920. Օո )ս17 7 Տօօօոմ ՛սrkiՏհ ոօոօraոմսո waՏ rօօօivօմ. 1ո aմօքէiոջ a rօք17 Տսքrօոօ Շօսոօi1 aսէհօriշօմ էհօ մrafէiոջ օօոոiէէօօ էօ ոakօ ոiոօr rօviՏiօոՏ օո էհօ wօrմiոջ օf էհօ էrօaէ7 wiէհօսէ a1էօriոջ էհօ ՏսԵՏէaոօօ |41). Թօջarմiոջ էհօ fսէսrօ օf Ճrոօոia aոմ էհօ arԵiէraէiօո օf էհօ ԵօսոմariօՏ Տսքrօոօ Շօսոօi1 Տէaէօմ: “1ի6) cճո ոճk6 ոօ cիճոջ6 iո 1ի6 քrօvi5iօո5 wիicի քrօviմ6 րօr 1ի6 cr6ճ1iօո օր ճ րr66 Arո6ոiճ wi1իiո Եօաոմճri65 wիicի 1ի6 Քr65iմ6ո1 օր 1ի6 Սոi16մ Տ1ճ165 wi11 մ616rոiո6 ճ5 րճir ճոմ յա51.” |42) ՛հօ օօrէiէսմօ էհaէ ՃrոօոiaոՏ wi11 ոօէ Եօ Տafօ aոմ wi11 ոօէ Եօ էrօaէօմ fair17 Ե7 ՛սrkiՏհ aսէհօriէiօՏ waՏ ԵaՏօմ օո 1ifօ1օոջ սոմօrՏէaոմiոջ էհaէ: “Թաriոջ 1ի6 քճ51 1w6ո1) )6ճr5 Arո6ոiճո5 իճv6 Ե66ո ոճ55ճcr6մ աոմ6r cօոմi1iօո5 օր աո6xճոք16մ ԵճrԵճri1), ճոմ մաriոջ 1ի6 wճr 1ի6 r6cօrմ օր 1ի6 1աrki5ի Օօv6rոո6ո1 iո ոճ55ճcr6, iո մ6քօr1ճ1iօո ճոմ iո ոճ11r6ճ1ո6ո1 օր քri5օո6r5 օր wճr iոո6ճ5աrճԵ1) 6xc66մ6մ 6v6ո i15 օwո քr6viօա5 r6cօrմ (…) /օ1 օո1) իճ5 1ի6 1աrki5ի ջօv6rոո6ո1 րճi16մ 1օ քrօ16c1 i15 5աԵյ6c15 օր օ1ի6r rճc65 րrօո քi11ճջ6, օա1rճջ6 ճոմ ոաrմ6r, Եա1 1ի6r6 i5 ճԵաոմճո1 6viմ6ոc6 1իճ1 i1 իճ5 Ե66ո r65քօո5iԵ16 րօr մir6c1iոջ ճոմ օrջճոiշiոջ 5ճvճջ6r) ճջճiո51 ք6օք16 1օ wիօո i1 օw6մ քrօ16c1iօո.” |43) ՛հօ Ճ11iօմ rօՏքօոՏօ waՏ մօ1ivօrօմ էօ էհօ ՛սrkiՏհ մօ1օջaէiօո օո 17 )ս17 1920. 1aճtօr ճ) – 1խ6 ճօոքrօոi5 6a5 5i9ո6ճ Ե) autխօriz6ճ r6քr656ոtati265 օf a la6ful 9օ26rոո6ոt. 1ո 1918-1922 Տս1էaո-Շa1iքհ Խօոօմ Մ1 (Մaհ7մսմ-Ծiո Էfօոմi // Մaհiմօմմiո) waՏ էհօ հօaմ օf էհօ Օէէօոaո Էոքirօ, քօ1iէiօa117 rօօօջոiշօմ 1օջiէiոaէօ rս1օr |44). Տս1էaո rօքrօՏօոէՏ էհօ մօ յսrօ Օօvօrոոօոէ |45). ՔսrՏսaոէ էօ arէiօ1օ 3 օf էհօ Օէէօոaո օօոՏէiէսէiօո |23 ԾօօօոԵօr 1876: 23 )ս17 1908| “1ի6 Օ11օոճո 5օv6r6iջո1) (…) Ե61օոջ5 1օ 1ի6 61մ651 Քriոc6 օր 1ի6 Hօա56 օր Օ11օոճո5”. ՛rօaէ7 ոakiոջ քօwօr waՏ vօՏէօմ iո էհօ Տս1էaո. ՛հօ Տս1էaո հaմ էհօ Տօ1օ քօwօr էօ 1օջiՏ1aէօ |46). Ճոօոջ էհօ Տօvօrօiջո riջհէՏ օf էհօ Տս1էaո (՛հօ Օէէօոaո ՇօոՏէiէսէiօո, arէiօ1օ 7) aոօոջ օէհօrՏ iՏ էհօ օօոօ1սՏiօո օf էհօ էrօaէiօՏ. Օո 22 )ս17 1920, Տս1էaո Խօհոօմ Մ1, էհօ օօոՏէiէսէiօոa1 հօaմ օf էհօ Տէaէօ, օօոvօոօմ a Տաrճ)-i Տճ11ճոճ1 (Շrօwո Շօսոօi1), aէ էհօ Yi1մiշ Քa1aօօ. ՛հօ arջսոօոէ fօr Տiջոaէսrօ waՏ ԵaՏօմ օո էհօ “ո6c655i1i65 օր 1ի6 5i1աճ1iօո”. ՛հօ Շօսոօi1, wհiօհ waՏ aէէօոմօմ Ե7 fifէ7 քrօոiոօոէ ՛սrkiՏհ քօ1iէiօa1 aոմ ոi1iէar7 fiջսrօՏ, iոօ1սմiոջ fօrոօr ոiոiՏէօrՏ, ՏօոaէօrՏ aոմ ջօոօra1Տ, aՏ wօ11 aՏ Ե7 Քriոօ ԽiոiՏէօr Ծaոaմ Իօriմ ՔaՏհa, rօօօոոօոմօմ iո favօr օf Տiջոiոջ էհօ էrօaէ7. ՛հօ Տս1էaո rօսոմօմ սք էհօ քrօօօօմiոջՏ Ե7 aՏkiոջ էհօՏօ iո favօr օf Տiջոaէսrօ էօ Տէaոմ սք. Էvօr7Եօմ7 Եսէ օոօ Տէօօմ սք. ՛հօ ՛rօaէ7 waՏ aօօօքէօմ |47). ՛հօ fiոa1 էrօaէ7, iոօ1սմiոջ էհօ arԵiէra1 օ1aսՏօ |Ճrէiօ1օ 89| waՏ Տiջոօմ Ե7 ՛սrkiՏհ ք1օոiքօէօոէiariօՏ |Օօոօra1 Էaaմi ՔaՏհa, Տօոaէօr: Թiշa ՛օvfik 8օ7, Տօոaէօr: Թօօհaմ Էa1iՏՏ 8օ7, Էոvօ7 Է2էraօrմiոar7 aոմ ԽiոiՏէօr Ք1օոiքօէօոէiar7 օf ՛սrkօ7 aէ 8օrոօ| Տօոէ Ե7 էհօ Տս1էaո’Տ Օօvօrոոօոէ aէ ՇօոՏէaոէiոօք1օ սոմօr էհօ 1օaմօrՏհiք օf Ծaոaմ Իօriմ ՔaՏհa |48). Ըօոճlu5iօո: 1խ6 ճօոքrօոi5 6a5 2aliճ. Criէճriօո 4 - ՛հօ arԵiէraէօrՏ ոսՏէ ոօէ հavօ օ2օօօմօմ էհօir քօwօrՏ. ՛հօ օօոքrօոiՏ |Ճrէiօ1օ 89 օf էհօ ՏօvrօՏ ՛rօaէ7| aՏkօմ էհօ arԵiէraէօr 1) էօ fi2 էհօ frօոէiօr Եօէwօօո ՛սrkօ7 aոմ Ճrոօոia iո էհօ Մi1a7օէՏ օf Էrշօrսո, ՛rօԵiշօոմ, Մaո aոմ 8iէ1iՏ: 2) էօ քrօviմօ aօօօՏՏ fօr Ճrոօոia էօ Տօa: 3) էօ քrօՏօriԵօ Տէiքս1aէiօոՏ fօr էհօ մօոi1iէariշaէiօո օf ՛սrkiՏհ էօrriէօr7 aմյaօօոէ էօ էհօ ՛սrkiՏհ-Ճrոօոiaո frօոէiօr.

ՔrօՏiմօոէ Մօօմrօw Մi1Տօո Տէriօէ17 rօոaiոօմ wiէհiո էհօ aՏՏiջոոօոէ wհiօհ հaՏ Եօօո քrօՏօriԵօմ Ե7 օօոքrօոiՏ. Էvօո էհօrօ waՏ a Տէrօոջ քrօՏՏսrօ օո հiո Ե7 ոiՏՏiօոar7 ջrօսքՏ էօ iոօ1սմօ էօwո օf Խarքսrէ aոմ viօiոiէiօՏ iո էհօ fսէսrօ ԹօքսԵ1iօ օf Ճrոօոia, Մi1Տօո մiմ ոօէ օ2օօօմ հiՏ քօwօrՏ. ՛հօ օffiօia1 էiէ1օ օf հiՏ մօօiՏiօո օ1օar17 ՏհօwՏ էհaէ հօ aօօսraէօ17 fս1fi11օմ հiՏ մսէ7: “Թ6ci5iօո օր 1ի6 Քr65iմ6ո1 օր 1ի6 Սոi16մ Տ1ճ165 օր Aո6ricճ r65ք6c1iոջ 1ի6 Էrօո1i6r Ե61w66ո 1աrk6) ճոմ Arո6ոiճ, Acc655 րօr Arո6ոiճ 1օ 1ի6 Տ6ճ, ճոմ 1ի6 Թ6ոi1i1ճriշճ1iօո օր 1աrki5ի 16rri1օr) ճմյճc6ո1 1օ 1ի6 Arո6ոiճո Էrօո1i6r.” 4. Lճջa1 ԻճaէսrճՏ aոմ էհճ Cսrrճոէ ՏէaէսՏ օ1 էհճ Ճ7arմ a) ՛հօսջհ էհօ arԵiէraէiօո ոaiո17 iՏ մօոօ օսէ օf օօսrէՏ Եսէ iէ iՏ a 1օջa1 քrօօօմսrօ. ՛հօ arԵiէraէiօո iՏ ԵaՏօմ օiէհօr սքօո օօոէraօէ 1aw օr, iո էհօ օaՏօ օf iոէօrոaէiօոa1 arԵiէraէiօո, էհօ 1aw օf էrօaէiօՏ, aոմ էհօ aջrօօոօոէ Եօէwօօո էհօ քarէiօՏ էօ ՏսԵոiէ էհօir մiՏքսէօ էօ arԵiէraէiօո iՏ a 1օջa117 Եiոմiոջ օօոէraօէ. ՛հսՏ էհօ iոմiՏքօոՏaԵ1օ fօaէսrօ օf arԵiէraէiօո awarմ iՏ էհaէ iէ քrօմսօօՏ aո awarմ էհaէ iՏ fiոa1 aոմ Եiոմiոջ – “1ի6 ճrԵi1rճ1 ճwճrմ i5 1ի6 րiոճ1 ճոմ Եiոմiոջ մ6ci5iօո Ե) ճո ճrԵi1rճ1օr iո 1ի6 րա11 561116ո6ո1 օր ճ մi5քա16.” |49) 87 aջrօօiոջ էօ ՏսԵոiէ էհօ մiՏքսէօ էօ arԵiէraէiօո – cօոքrօոi5 |50) - էհօ քarէiօՏ iո aմvaոօօ aջrօօ էօ aօօօքէ էհօ մօօiՏiօո |51). Ե) ՔսrՏսaոէ էօ arէiօ1օ 89 օf էհօ ՛rօaէ7 օf ՏօvrօՏ, էհօ arԵiէra1 օ1aսՏօ waՏ օոմօrՏօմ Ե7 “1ի6 օ1ի6r Hiջի Ըօո1rճc1iոջ Քճr1i65”, Տօ iՏՏսօ օf մօէօrոiոaէiօո օf էհօ Եօսոմar7 waՏ ՏսԵոiէէօմ էօ էհօ arԵiէraէiօո օո Եօհa1f օf a11 Տէaէօ-ՏiջոaէօriօՏ օf էհօ ՛rօaէ7 օf ՏօvrօՏ aՏ wօ11. ՃՏ էհօ ՛rօaէ7 օf ՏօvrօՏ waՏ Տiջոօմ Ե7 1awfս1 rօքrօՏօոէaէivօՏ (“իճviոջ cօոոաոicճ16մ 1ի6ir րա11 քօw6r5, րօաոմ iո ջօօմ ճոմ մա6 րօrո”) օf էհօ 18 օօսոէriօՏ |՛հօ 8riէiՏհ Էոքirօ |Տօքaraէօ17| – 1) Սոiէօմ Խiոջմօո, 2) Շaոaմa, 3) ՃսՏէra1ia, 4) Nօw 2օa1aոմ, 5) Սոiօո օf Տօսէհ Ճfriօa, 6) 1ոմia |52), 7) Իraոօօ, 8) 1էa17 aոմ 9) )aքaո |aՏ Քriոօiքa1 Ճ11iօմ ՔօwօrՏ|, aՏ wօ11 aՏ Ե7 10) Ճrոօոia, 11) 8օ1ջiսո, 12) Օrօօօօ, 13) Քօ1aոմ, 14) Քօrէսջa1, 15) Թօոaոia, 16) Խiոջմօո օf ՏօrԵՏ-ՇrօaէՏ-Տ1օvօոօՏ |53), aոմ 17) Շշօօհօ-Տ1օvak ԹօքսԵ1iօ |54) օf էհօ օոօ քarէ aոմ 18) ՛սrkօ7 օf էհօ օէհօr քarէ|, aոմ էհօ7 ք1օմջօմ “1օ ճcc6ք1 1ի6 մ6ci5iօո 1ի6r6աքօո”, էհսՏ iէ iՏ մօfiոiէօ17 օօոքս1Տօr7 arԵiէraէiօո aոմ iՏ օԵ1iջaէօr7 fօr a11 օf էհօո. օ) Օոօօ arԵiէraէiօո հaՏ Եօօո քrօքօr17 օ2օօսէօմ iէ ԵօօօոօՏ irrօvօօaԵ1օ. 1է օոք1օ7Տ էհօ 1օջa1 մօօէriոօ օf Խ65 մամicճ1ճ (րiոճ1i1) օր յամջո6ո15), wհiօհ հօ1մՏ էհaէ օոօօ a 1օջa1 օ1aiո հaՏ օօոօ էօ fiոa1 օօոօ1սՏiօո iէ օaո ոօvօr aջaiո Եօ 1iէiջaէօմ |55). ՛հօ մօօէriոօ օf r65 յամicճ1ճ iՏ օօոՏiմօrօմ aքք1iօaԵ1օ էօ a11 arԵiէra1 awarմՏ, wհօէհօr էհօ Տքօօia1 aջrօօոօոէ օr ջօոօra1 էrօaէ7 օf arԵiէraէiօո օօոէaiոՏ Տսօհ a քrօviՏiօո օr ոօէ. մ) ՛հօ arԵiէra1 awarմՏ aոմ օօսrէ յսմջոօոէՏ arօ Տiոi1ar iո էհօir ոaէսrօ, aՏ Եօէհ arօ ԵaՏօմ օո 1aw |56). ՛հօ7 Եօէհ arօ 1օջa1 մօօiՏiօոՏ. ՛հօrօfօrօ, էհօ Ծօօէriոօ օf Շօ11aէօra1 ԷՏէօքքօ1, wհiօհ affirոՏ էհaէ aո iՏՏսօ, wհiօհ հaՏ a1rօaմ7 Եօօո 1օջa117 մս17 մօէօrոiոօմ, օaոոօէ Եօ rօօքօոօմ օr 1iէiջaէօմ aջaiո iո a ՏսԵՏօզսօոէ քrօօօօմiոջ, aքք1iօՏ iո arԵiէraէiօո օaՏօՏ aՏ wօ11 |57). օ) 1f a քarէ7 էօ aո arԵiէraէiօո Ե7 aո aօէiօո օօոfօrոՏ էհօ awarմ օr, Ե7 1aօk օf aո7 aօէiօո iո a rօaՏօոaԵ1օ քօriօմ, ոօvօr օօոfrօոէ էհօ awarմ, wհiօհ Եօ1iօvօմ էօ Եօ a էaօiէ aջrօօոօոէ, էհօ awarմ օօոՏiմօrօմ Եօ va1iմ aոմ Եiմiոջ. 1է iՏ էհօrօafէօr քrօօ1սմօմ frօո ջօiոջ Եaօk օո էհaէ rօօօջոiէiօո aոմ օհa11օոջiոջ էհօ va1iմiէ7 օf էհօ awarմ |ՃrԵiէra1 Ճwarմ Ե7 էհօ Խiոջ օf Տքaiո (1960) 1ոէօrոaէiօոa1 Շօսrէ օf )սՏէiօօ, Թօք. 213| |58). ՛սrkօ7 ոօvօr հaՏ օհa11օոջօմ էհօ va1iմiէ7 օf ՔrօՏiմօոէ Մi1Տօո’Տ arԵiէra1 awarմ, ոօvօr Տէarէօմ aո7 aօէiօո fօr օaոօօ11aէiօո օf էհօ awarմ, aոմ Ե7 1aօk օf aո7 aօէiօո ջavօ iէՏ “էaօiէ aջrօօոօոէ”, էհօrօfօrօ էհօ awarմ iՏ aԵՏօ1սէօ17 aոմ մօfiոiէօ17 “va1iմ aոմ Եiոմiոջ”. f) ՛հօ arԵiէraէiօո մօօiՏiօոՏ օոջaջօ էհօ քarէiօՏ fօr aո սո1iոiէօմ քօriօմ |59). ՛հօ va1iմiէ7 օf էհօ arԵiէraէiօո iՏ ոօէ մօքօոմօոէ սքօո iէՏ ՏսԵՏօզսօոէ iոք1օոօոէaէiօո. հ) ՛հօ ՔrօՏiմօոէ iՏ էհօ rօքrօՏօոէaէivօ aսէհօriէ7 iո էհօ Սոiէօմ ՏէaէօՏ, “իi5 vօic6 i5 1ի6 vօic6 օր 1ի6 ոճ1iօո” |60). ՛հօ ՔrօՏiմօոէ’Տ rօքrօՏօոէaէivօ օհaraօէօr a1Տօ iոք1iօՏ էհaէ a11 օffiօia1 սէէօraոօօՏ օf էհօ ՔrօՏiմօոէ arօ օf iոէօrոaէiօոa1 օօջոiշaոօօ aոմ arօ քrօՏսոօմ էօ Եօ aսէհօriէaէivօ |61). Իօrօiջո ոaէiօոՏ ոսՏէ aօօօքէ էհօ aՏՏօrէiօո օf էհօ ՔrօՏiմօոէ aՏ fiոa1 |62). 87 virէսօ օf էհօ arԵiէraէօr’Տ քօՏiէiօո էհօ awarմ iՏ Եiոմiոջ fօr էհօ Սոiէօմ ՏէaէօՏ aՏ wօ11. i) Ճոոս1ոօոէ (ոս11ifiօaէiօո օf էհօ 1օջa1iէ7) օf aո arԵiէra1 awarմ օօօսrՏ օո17 wհօո էհօrօ iՏ Տօոօ aսէհօriէaէivօ քսԵ1iօ օr յսմiօia1 օօոfirոaէiօո օf էհօ ջrօսոմ fօr Տսօհ aո aոոս1ոօոէ. ՛հiՏ օօոfirոaէiօո ոiջհէ օօոօ frօո aո iոէօrոaէiօոa1 aջօոօ7 Տսօհ aՏ էհօ 1ոէօrոaէiօոa1 Շօսrէ օf )սՏէiօօ. Շօոfirոaէiօո օf էհօ ջrօսոմ օf aո aոոս1ոօոէ ոiջհէ a1Տօ Եօ ԵaՏօմ օո iոէօrոaէiօոa1 քսԵ1iօ օքiոiօո մօriviոջ frօո ջօոօra1 քriոօiքa1Տ օf 1aw օօոոօո էօ a11 ոaէiօոՏ |63).

ԹօfսՏa1 Ե7 էհօ 1օՏiոջ քarէ7 էօ օօոք17 wiէհ էհօ awarմ iՏ ոօէ iո iէՏօ1f օզսiva1օոէ էօ a 1awfս1 aոոս1ոօոէ. ՛հօ ք1օa օf ոս11iէ7 iՏ ոօէ aմոiՏՏiԵ1օ aէ a11 aոմ էհiՏ viօw iՏ ԵaՏօմ սքօո Ճrէiօ1օ 81 օf ՛հօ Էaջսօ Շօոvօոէiօո 1 օf 1907, aոմ էհօ aԵՏօոօօ օf aո7 iոէօrոaէiօոa1 ոaօհiոօr7 էօ մօօ1arօ aո awarմ ոս11 aոմ vօiմ |64). Իiոa1 CօոԸ1սՏiօոՏ ՛օrriէօria1 մiՏքսէօՏ, օvօո wհօո էհօ7 arօ օf 1aw iոէօոՏiէ7, օօոէiոսօ էօ rօքrօՏօոէ a Տiջոifiօaոէ էհrօaէ էօ էհօ iոէօrոaէiօոa1 քօaօօ aոմ Տօօսriէ7. 1է iՏ քarէiօս1ar17 էrսօ օf էհօՏօ օօոf1iօէՏ էհaէ rօոaiո սոrօՏօ1vօմ fօr a 1օոջ էiոօ, a11օwiոջ էհօ raէiօոa1 ԵaՏօՏ օf Տօէէ1օոօոէ էօ Եօ 1a7օrօմ Ե7 քaiոfս1 օոօէiօոՏ. Իօr օ2aոք1օ, Ճraraէ iՏ ոօէ a ոօrօ ոօսոէaiո fօr ՃrոօոiaոՏ. 1է iՏ ոօէ a ոսոԵօr օf ոi11iօո էօոօՏ օf Տէօոօ, Տօi1 aոմ Տոօw. 1է’Տ էհօ օօrօ օf էհօ Ճrոօոiaո ոaէiօոa1 aոմ 8iԵ1iօa1-ՇհriՏէiaո iմօոէiէ7. ՛հսՏ էհօ ՛սrkiՏհ “cճք1ivi1)” օf Ճraraէ aոմ էհօ wօr1մ iջոօraոօօ օf էհօ faօէ հavօ ջrօwո iոէօ a vօr7 օօոՏiմօraԵ1օ քՏ7օհօ1օջiօa1 faօէօr, wհiօհ iՏ iոքօՏՏiԵ1օ էօ iջոօrօ. Ճfէօr էհօ arԵiէrar7 awarմ օf էհօ ՔrօՏiմօոէ օf էհօ ՍՏՃ, |Տiջոօմ օո 22 NօvօոԵօr 1920, aոմ մս17 ոօէifiօմ օո 6 ԾօօօոԵօr 1920| էհօ քrօՏօոօօ aոմ a11 aօէՏ էakօո Ե7 էհօ ՛սrkiՏհ ԹօքսԵ1iօ iո էհօ “Մi1Տօոiaո Ճrոօոia” arօ i11օջa1 aոմ iոva1iմ. ՇօոՏօզսօոէ17, iո Տքiէօ օf էհօ 1օոջ Տէaոմiոջ օօօսքaէiօո ՛սrkօ7 մօօՏ ոօէ քօՏՏօՏՏ aո7 1օջa1 էiէ1օ էօ էհօ էօrriէօr7 aոմ iէՏ մ6 րճc1օ Տօvօrօiջոէ7 iՏ ոօէ ոօrօ էհaո aո aմոiոiՏէraէivօ օօոէrօ1 Ե7 fօrօօ օf arոՏ. 8օ11iջօrօոէ օօօսքaէiօո մօօՏ ոօէ 7iօ1մ 1awfս1 rս1օ օvօr a էօrriէօr7. Ճ Տiոջ1օ aօէ օf օօոէrօ1 iՏ ոօէ օոօսջհ էօ օՏէaԵ1iՏհ a էraոՏfօr օf էiէ1օ aՏ ՛սrkօ7 ոiջհէ հօքօ. Nօէ օvօո օօոէiոսօսՏ օօօսքaէiօո Տiոօօ 1920, fօrօօմ օհaոջօմ մօոօջraքհ7 օf էհօ էօrriէօriօՏ aոմ քraօէiօօՏ aiոiոջ aէ a1էօriոջ էհօ հօriէaջօ aոմ էհօ օհaraօէօr օf էհօ օօսոէr7 wօս1մ հօ1ք ՛սrkօ7 ջօէ էհօ էiէ1օ. ՛հօ arԵiէra1 awarմ օf էհօ ՔrօՏiմօոէ օf էհօ Սոiէօմ ՏէaէօՏ ոօvօr waՏ rօvօkօմ aոմ iէ օaո’է Եօ մօոօ. ՛հօrօ iՏ ոօէ a Տiոջ1օ 1օջa1 iոՏէrսոօոէ էհaէ օօոօօմօմ “Սi15օոiճո Arո6ոiճ” էօ ՛սrkօ7. Իսrէհօrոօrօ, էհօ Եօսոմar7 Եօէwօօո Ճrոօոia aոմ ՛սrkօ7, aՏ մօէօrոiոօմ Ե7 ՔrօՏiմօոէ օf էհօ Սոiէօմ ՏէaէօՏ, waՏ rօօօոfirոօմ Ե7 էհօ ԹօքսԵ1iօ օf ՛սrkօ7 Ե7 virէսօ Ճrէiօ1օ 16 օf էհօ ՛rօaէ7 օf ԼaսՏaոոօ (24 )ս17 1924). 87 էհօ ՛rօaէ7 օf ԼaսՏaոոօ, wհiօհ iՏ օօոՏiմօrօմ “Եir1ի c6r1iրicճ16 օր 1ի6 Խ6քաԵ1ic օր 1աrk6)”, ՛սrkօ7 aոմ օէհօr Էiջհ Շօոէraօէiոջ ՔarէiօՏ rօօօջոiշօմ էհօ ՛սrkiՏհ էiէ1օ օո17 օvօr էհօ էօrriէօriօՏ Տiէսaէօմ iոՏiմօ էհօ frօոէiօrՏ ”1ճiմ մօwո” iո էհօ ՛rօaէ7 օf ԼaսՏaոոօ. Nօ frօոէiօr waՏ 1aiմ մօwո Եօէwօօո Ճrոօոia aոմ ՛սrkօ7, էհսՏ “Սi15օոiճո Arո6ոiճ” մօfiaոէ17 aոմ օviմօոէ17 waՏ ոօէ iոօ1սմօմ iո ԹօքսԵ1iօ օf ՛սrkօ7. 87 rօոօսոօiոջ a11 “riջի15 ճոմ 1i116” օvօr էօrriէօriօՏ “5i1աճ16մ օա15iմ6 1ի6 րrօո1i6r5 1ճiմ մօwո” iո էհօ ՛rօaէ7 օf ԼaսՏՏaոօ, էհօ ԹօքսԵ1iօ օf ՛սrkօ7 rօոօսոօօմ iէՏ էiէ1օ “wիճ15օ6v6r” օvօr “Սi15օոiճո Arո6ոiճ” aոմ Ե7 virէսօ օf iոէօrոaէiօոa1 էrօaէ7 rօօօոfirոօմ էհօ 1օջa1 օffօօէՏ օf էհօ arԵiէra1 awarմ օf էհօ ՔrօՏiմօոէ օf էհօ Սոiէօմ ՏէaէօՏ: Ar1ic16 16. 1աrk6) ի6r6Ե) r6ոօաոc65 ճ11 riջի15 ճոմ 1i116 wիճ15օ6v6r օv6r օr r65ք6c1iոջ 1ի6 16rri1օri65 5i1աճ16մ օա15iմ6 1ի6 րrօո1i6r5 1ճiմ մօwո iո 1ի6 քr656ո1 1r6ճ1) ճոմ 1ի6 i51ճոմ5 օ1ի6r 1իճո 1իօ56 օv6r wիicի ի6r 5օv6r6iջո1) i5 r6cօջոiշ6մ Ե) 1ի6 5ճiմ 1r6ճ1), 1ի6 րա1աr6 օր 1իօ56 16rri1օri65 ճոմ i51ճոմ5 Ե6iոջ 561116մ օr 1օ Ե6 561116մ Ե) 1ի6 քճr1i65 cօոc6rո6մ. 1է iՏ էrսօ էհaէ Ճrոօոia քօՏՏօՏՏօՏ էհօ 1օջa1 va1iմiէ7 էօ էհօ “Սi15օոiճո Arո6ոiճ”, Եսէ iէ iՏ a1Տօ էrսօ էհaէ 1օջa1 va1iմiէ7 Ե7 iէՏօ1f wi11 ոօէ 1օaմ էօ a Տօ1սէiօո. 1ոմօօմ Ճrոօոia iՏ էհօ մ6 յաr6 հօ1մօr օf էհօ էiէ1օ aոմ ՛սrkօ7 ջriքՏ էհօ օօոէrօ1, aոմ ոօոօ wօս1մ rօ1iոզսiՏհ iէՏ օ1aiոՏ, ԵaՏօմ օո Ճrոօոiaո Տiմօ օո էհօ 1օջa1 va1iմiէ7 aոմ օո ՛սrkiՏհ Տiմօ օո էհօ ոi1iէar7 քօwօr. 1է iՏ էrսօ էհaէ iոէօrոaէiօոa1 1aw Ե7 iէՏօ1f wi11 ոօէ Եօ aԵ1օ էօ Եriոջ aԵօսէ a Տօ1սէiօո fօr էհօ Ճrոօոiaո-՛սrkiՏհ օօոfrօոէaէiօո. Nօոօէհօ1օՏՏ, էհօrօ iՏ ոօ մօսԵէ էհaէ iոէօrոaէiօոa1 1aw iՏ էհօ օո17 wa7 էօ Եriոջ aԵօսէ a յսՏէ aոմ քօaօօfս1 rօՏօ1սէiօո, էհսՏ a մսraԵ1օ aոմ քօrոaոօոէ Տօ1սէiօո. Խոմոօ165 1. ԼօսiՏ 8. Տօհո, ՛հօ Թօ1օ օf ՃrԵiէraէiօո iո Թօօօոէ 1ոէօrոaէiօոa1 Խս1էiոaէiօոa1 ՛rօaէiօՏ, Մirջiոia )օսrոa1 օf 1ոէօrոaէiօոa1 Լaw, # 23,1983, ք. 171-2. 2. 1ոէօrոaէiօոa1 Լaw ՇօոոiՏՏiօո YօarԵօօk, Ծօօ. Ճ/2436, 1953, 11 ք. 202. 3. ՏհaԵէai ԹօՏօոոօ, ՛հօ Լaw aոմ Քraօէiօօ օf էհօ 1ոէօrոaէiօոa1 Շօսrէ, 1920-1996, ՛հirմ օմiէiօո, vօ1. 1, (՛հօ Շօսrէ aոմ էհօ Սոiէօմ NaէiօոՏ), 1997, ՛հօ Էaջսօ-8օՏէօո-Լօոմօո, ք. 11. Ճ Ծiօէiօոar7 օf ՃrԵiէraէiօո aոմ iէՏ ՛օrոՏ, (օմ. Ե7 Խaէհariոօ Տօiմօ) Nօw Yօrk, 1970. ք. 126. 4. Տհօ1մօո ՃոօՏ, Քօ1iէiօa1 aոմ Լօջa1 ԹօոօմiօՏ fօr Մar, Լօոմօո-ՔariՏ- Nօw Yօrk, 1880, ք. 164-5. 5. Խaոսa1 օf ՔսԵ1iօ 1ոէօrոaէiօոa1 Լaw, (օմ. Ե7 Խa2 ՏօrօոՏօո), Nօw Yօrk, 1968, ք. 584. 6. ՛հօ Էaջսօ Շօսrէ ԹօքօrէՏ, (օմ. Ե7 )aոօՏ 8rօwո Տօօէէ), Nօw Yօrk, 1916, ք. 1vi-1vii. 7. Խaոսa1 օf ՔսԵ1iօ 1ոէօrոaէiօոa1 Լaw, օք. ci1., ք. 717. 8. Ճrոօ1մ ). ՛օ7ոԵօօ, Տսrvօ7 օf 1ոէօrոaէiօոa1 ՃffairՏ 1920-1923, Լօոմօո, 1925, ք. 9

9. Օ. Է. Էaօkwօrէհ, ԾiջօՏէ օf 1ոէօrոaէiօոa1 Լaw, ՛սrkiՏհ-Ճrոօոiaո 8օսոմar7 ՕսօՏէiօո, v. 1, ՇհaքէօrՏ 1-Մ, ՄaՏհiոջէօո, 1940, ք. 715. 10. ՛հօ Սոiէօմ ՏէaէօՏ rօօօջոiշօմ էհօ iոմօքօոմօոօօ օf Ճrոօոia, Եսէ rօfսՏօմ էօ rօօօջոiշօ էհaէ օf Օօօrջia aոմ ՃշօrԵaiյaո. (Է. Լaսէօrքaօհէ, Թօօօջոiէiօո iո 1ոէօrոaէiօոa1 Լaw, ՇaոԵriմջօ, 1947, ք. 11. ՔaքօrՏ Թօ1aէiոջ էօ Իօrօiջո Թօ1aէiօոՏ օf էհօ Սոiէօմ ՏէaէօՏ, 1920, v. 111, ՄaՏհiոջէօո, 1936. ք. 778.) |հօrօiոafէօr – ԻԹՍՏ|. 11. Էaօkwօrէհ, օք. ci1., ք. 715. 12. ՛հօ ՛rօaէiօՏ օf Քօaօօ, 1919-1923, (Քrօfaօօ Ե7 Լէ.-Շօ1. Լawrօոօօ Խarէiո).vօ1. 1, Nօw Yօrk, 1924, ք. 222ii. 13. ՔaքօrՏ Թօ1aէiոջ էօ Իօrօiջո Թօ1aէiօոՏ օf էհօ Սոiէօմ ՏէaէօՏ, 1920, 111, ՄaՏհiոջէօո, 1936. ք. 780. 14. 1Եiմ., ք. 783. 15. Իօr էհօ Իս11 Թօքօrէ wiէհ rօ1aէivօ ոaէօria1Տ, Տօօ: ՍՏ ՃrօհivօՏ, Օօոօra1 ԹօօօrմՏ օf էհօ Ծօքarէոօոէ օf Տէaէօ (Ծօօiոa1 fi1օ, 1910-1920), ԹՕ 59, ԹՕ 59, 760).6715/65. 16. ՛հօ ոօէiօո օf aո հiՏէօriօ էiէ1օ iՏ wօ11 kոօwո iո iոէօrոaէiօոa1 1aw. ԷiՏէօriօ էiէ1օ iՏ a էiէ1օ էհaէ հaՏ Եօօո Տօ 1օոջ օՏէaԵ1iՏհօմ Ե7 օօոոօո rօքսէօ էհaէ էհiՏ օօոոօո kոօw1օմջօ iՏ iէՏօ1f a Տսffiօiօոէ էiէ1օ. 17. Տօօ: Ճrէiօ1օ 16, ՛rօaէ7 օf Տaո Տէօfaոօ, Խarօհ 3, 1878. Տօօ a1Տօ: ՕսՏէavօ Թօ1iո-)aօզսօո7ոՏ, Ճrոօոia aոմ ՃrոօոiaոՏ iո էհօ ՛rօaէiօՏ, Լօոմօո 1891. 18. Ծiք1օոaօ7 iո էհօ Nօar aոմ Խiմմ1օ ԷaՏէ, 1914-1956, (Ե7 ).Շ. Էսrօwiէշ) vօ1. 11, Nօw )օrՏօ7, 1956, ք. 37. 19. Մaհaո ՇarմaՏհiaո, Ճrոօոiaո 1ոմօքօոմօոօօ, Nօw Yօrk ՛iոօՏ, 30 Խarօհ 1922, ք. 93. 20. Թ. ԷօvaոոiՏiaո, v. 1Մ, օք.ci1., ք. 37. 21. 1Եiմ., ք. 40. 22. Շսkwսraհ Ճ. Օ., ՛հօ Տօէէ1օոօոէ օf 8օսոմar7 ԾiՏքսէօՏ iո 1ոէօrոaէiօոa1 Լaw, ԽaոօհօՏէօr, 1967, ք. 165-6. 23. 1Եiմ., ք. 31. Էaօkwօrէհ, օք.ci1., ք. 715. 24. Իօr էհօ fս11 էօ2է օf Մi1Տօո’Տ 1օէէօr Տօօ: ԻԹՍՏ, v. 111, քք. 790-795. 25. 1Եiմ., ք. 789-90. 26. Շսkwսraհ Ճ.Օ., օք. ci1., ք. 31. Էaօkwօrէհ, օք..ci1., ք. 715. 27. ՛հօ 1899 Շօոvօոէiօո waՏ raէifiօմ Ե7 ՛սrkօ7 օո )ս17 12, 1907. (՛հօ Էaջսօ Շօսrէ ԹօքօrէՏ, օք. ci1., ք. օii). 28. ՛հiՏ ոօէiօո waՏ օօոքriՏօմ iո arէiօ1օ # 54 օf էհօ 1899 Շօոvօոէiօո wiէհ Տ1iջհէ17 մօfօrօոէ wօrմiոջ: “1ի6 ճwճrմ, մա1) քrօոօաոc6մ ճոմ ոօ1iրi6մ 1օ 1ի6 ճջ6ո15 օր 1ի6 քճr1i65 |ճ1 vճriճոc6, քա15 ճո 6ոմ 1օ) 1ի6 մi5քա16 մ6րiոi1iv61) ճոմ wi1իօա1 ճքք6ճ1.”( ՛հօ Էaջսօ Շօսrէ ԹօքօrէՏ, օք. ci1., ք. 1222i2). 29. 1Եiմ. 30. Խaոսa1 օf էհօ ՛օrոiոօ1օջ7 օf ՔսԵ1iօ 1ոէօrոaէiօոa1 Լaw, օք.ci1., Տ 508, ք. 588-90. 31. Թ. ԷօvaոոiՏiaո, օք. ci1., vօ1. 1Մ, ք. 30. 32. 1Եiմ. 33. Yaհսմa 2. 81սո, Տօօսrօ 8օսոմariօՏ aոմ Խiմմ1օ ԷaՏէ Քօaօօ, 1ո Լiջհէ օf 1ոէօrոaէiօոa1 Լaw aոմ Քraօէiօօ, )օrսՏa1օո, 1971, ք 26. 34. Ճ.Լ.Մ. Խսոkոaո, Ճմյսմiօaէiօո aոմ ՃմյսՏէոօոէ – 1ոէօrոaէiօոa1 )սմiօa1 ԾօօiՏiօո aոմ էհօ Տօէէ1օոօոէ օf ՛օrriէօria1 aոմ 8օսոմar7 ԾiՏքսէօՏ, ք. 139: ո. 4 | 1ո: ՛iէ1օ էօ ՛օrriէօr7, (օմ. Խa1օօ1ո N. Տհօw), Ծarէոօսէհ, 2005.| 35. Խaոսa1 օf էհօ ՛օrոiոօ1օջ7 օf ՔսԵ1iօ 1ոէօrոaէiօոa1 Լaw, օք. ci1., Տ 506, ք.586. 36. ՛հօ օffiօia1 fս11 էօ2է օf էհօ ՛rօaէ7 օf ՏօvrօՏ waՏ քսԵ1iՏհօմ - 8riէiՏհ aոմ Իօrօiջո Տէaէօ ՔaքօrՏ, 1920. vօ1. ՇՃ111, Քriոէօմ aոմ ՔսԵ1iՏհօմ Ե7 ԷiՏ ԽaյօՏէ7’Տ Տէaէiօոar7 Օffiօօ, Լօոմօո, 1923, քք. 652-776, |հօrօiոafէօr - 8riէiՏհ ՔaքօrՏ| aոմ Տօքaraէօ17, aՏ Շօոոaոմ Քaքօr 964 – ՛rօaէ7 ՏօriօՏ Nօ. 11 (1920), ՛rօaէ7 օf Քօaօօ wiէհ ՛սrkօ7, Տiջոօմ aէ ՏօvrօՏ, ՃսջսՏէ 10, 1920, ԷԽՏՕ, Լօոմօո, 1920, 100 քaջօՏ. 37. Թ. ԷօvaոոiՏiaո, օք. ci1., v. 111, ք.106. 38. ԷօrԵօrէ ՃմaոՏ ՕiԵԵօոՏ, Ճո 1ոէrօմսօէiօո էօ Մօr1մ Քօ1iէiօՏ, ՛հօ Շօոէսr7 Շօ., Nօw Yօrk, 1922, ք. 430. Քaս1 Շ. Էօ1ոrօiօհ, Իrօո ՔariՏ էօ ՏօvrօՏ, Օհiօ, 1974, ք. 309. 39. 8riէiՏհ ՔaքօrՏ, օք1.ci1., v. Ճ111, ք. 70. 40. 1Եiմ. ք. 79. 41. 1Եiմ. Մ111, քք. 553-556. 42. 1Եiմ. 43. 1Եiմ. 44. Ճrոօ1մ ). ՛օ7ոԵօօ, Խօոոօէհ Ք. Խirkwօօմ, ՛սrkօ7, Nօw Yօrk, 1927, ք. 151. 45. Էarօ1մ ՃrոՏէrօոջ, ՛սrkօ7 iո ՛ravai1, ՛հօ 8irէհ օf a Nօw Naէiօո, Լօոմօո, 1925, ք. 113. 46. ԷvօrՏ1օ7 |Լօrմ|, ՛հօ ՛սrkiՏհ Էոքirօ, Իrօո 1288 էօ 1914, aոմ Իrօո 1914 էօ 1924, |Ե7 Տir Մa1օոէiոօ Շհirօ1|, (ՃԵriմջօմ), Լaհօrօ, 1958, ք. 295. 47. Տa1aհi ԹaոՏմaո Տօո7օ1, ՛սrkiՏհ Ծiք1օոaօ7 1918-1923, ԽսՏէafa Խօոa1 aոմ էհօ ՛սrkiՏհ Naէiօոa1 Խօvօոօոէ, Լօոմօո, 1975, ք. 82. 48. Ճ. ՛օ7ոԵօօ, Խ. Խirkwօօմ, օք.ci1., ք. 76. Է1aiոօ Ծiaոa Տոiէհ, ՕriջiոՏ օf էհօ Խօոa1iՏէ Խօvօոօոէ aոմ էհօ Օօvօrոոօոէ օf էհօ Օraոմ Naէiօոa1 ՃՏՏօոԵ17 (1919-1923), )սոօ 1959, ՛հօ Ճոօriօaո ՍոivօrՏiէ7 ՄaՏհiոջէօո Ծ.Շ., (Քհ.Ծ. iո 1ոէօrոaէiօոa1 Թօ1aէiօոՏ aոմ Օrջaոiշaէiօո), ք. 133. 49. Ճ Ծiօէiօոar7 օf ՃrԵiէraէiօո aոմ iէՏ ՛օrոՏ, օք. ci1., ք. 32. 50. 1ի6 cօոքrօոi5 i5 1ի6 ճrԵi1rճ1iօո ճջr66ո6ո1 Ե61w66ո 5օv6r6iջո Տ1ճ165 wիicի 6ոքօw6r5 1ի6ո 1օ ճrԵi1rճ16 ճո 6xi51iոջ մi5քա16. (Ճ Ծiօէiօոar7 օf ՃrԵiէraէiօո aոմ iէՏ ՛օrոՏ, օք. ci1., ք. 54) 51. 1Եiմ., ք. 27. 52. Ճէ քrօՏօոէ 1ոմia, ՔakiՏէaո aոմ 8aոջ1aմօՏհ. 53. Ճէ քrօՏօոէ ՏօrԵia, Շrօaէia, Տ1օvօոia, 8օՏոia aոմ Էօrշօջօviոa, Խaօօմօոia aոմ Խօոէօոօջrօ. 54. Ճէ քrօՏօոէ Շշօօհ ԹօքսԵ1iօ aոմ Տ1օvak ԹօքսԵ1iօ. 55. 1Եiմ., ք. 198. 56. Խaոսa1 օf ՔսԵ1iօ 1ոէօrոaէiօոa1 Լaw, օք.ci1., ք. 584. 57. Ճ Ծiօէiօոar7 օf ՃrԵiէraէiօո aոմ iէՏ ՛օrոՏ, օք. ci1., ք. 49

58. 59. 60. 61. 62. 63. 64.

Խaոսa1 օf ՔսԵ1iօ 1ոէօrոaէiօոa1 Լaw, օք.ci1., ք. 694. ԼսշiսՏ Մi1մհaԵօr , ՛rօaէ7 Խakiոջ Քօwօr aոմ ՇօոՏէiէսէiօո, 8aՏօ1 aոմ Տէսէէջarէ, 1971, ք. 98. Օսiոօ7 Մriջհէ, ՛հօ Շօոէrօ1 օf Ճոօriօaո Իօrօiջո Թօ1aէiօոՏ, Nօw Yօrk, 1922, ք. 36. 1Եiմ, ք. 37. 1Եiմ., ք 38. Ճ Ծiօէiօոar7 օf ՃrԵiէraէiօո aոմ iէՏ ՛օrոՏ, օք.ci1., ք. 15. Խaոսa1 օf ՔսԵ1iօ 1ոէօrոaէiօոa1 Լaw, օք.ci1., ք. 693-94.

ԱՐԱ ՊԱՊՅԱՆ

Աշխատանքային գործունեությունը • 2000-2006թթ. – ՀՀ արտակարգ ն լիազոր դեսպան Կանադայում: • 1999-2000թթ. – ՀՀ արտգործնախարարության խոսնակ, Հասարակության հետ հարաբերությունների վարչության պետ: • 1997-99թթ. – ՀՀ ԱԳՆ անվտանգության համագործակցության բաժնի վարիչ: • 1995-97թթ. – Ռումինիայում ՀՀ դեսպանության առաջին քարտուղար, ՀՀ գործերի ժամանակավոր հավատարմատար: • 1994-95թթ. – ՀՀ ԱԳՆ Իրանի բաժնի վարիչ: • 1992-93թթ. – Իրանում ՀՀ դեսպանության երկրորդ քարտուղար: • 1992թ. – երկրորդ քարտուղար ՀՀ ԱԳՆ ԱՄՆ ն Կանադայի, ապա Իրանի բաժնում: • 1989-91թթ. – դասախոս Կիպրոսի Մելքոնյան կրթահամալիրում: • 1981-82թթ. ն 1984-86թթ. – զինվորական թարգմանիչ Աֆղանստանում:

Կրթությունը • • • • •

1999թ. – ավարտել է Օքսֆորդի (Մեծ Բրիտանիա) համալսարանի «Հանրային դիվանագիտության» դասընթացը: 1998թ. – ավարտել է ՆԱՏՕ-ի ռազմա-դիվանագիտական ակադեմիան (Հռոմ, Իտալիա): 1994թ. – գերազանցությամբ ավարտել է ՌԴ ԱԳՆ դիվանագիտական ակադեմիան (Մոսկվա): 1989թ. – ավարտել է ԵՊՀ Հայ ժողովրդի պատմության ամբիոնի ասպիրանտուրան: 1984թ. – գերազանցությամբ ավարտել է ԵՊՀ Արնելագիտության ֆակուլտետը` իրանագիտություն մասնագիտությամբ:

Այլ տեղեկություններ • • • • • • • • •

Ծնվել է 1961թ. հունիսի 6-ին, Երնանում: Ամուսնացած է, ունի երկու որդի` Նարեկ ն Տարոն: Տիրապետում է հայերեն, ռուսերեն, անգլերեն, պարսկերեն ն հունարեն լեզուներին: Ունի արտակարգ դեսպանորդի ն լիազոր նախարարի աստիճան (2001թ.-ից): Որնէ կուսակցության անդամ չէ ն չի եղել: Պարգնատրվել է մարտական 7 շքանշանով ն մեդալով: 2006թ. պարգնատրվել է Կանադայի ԱԳՆ «Ծiքlօոճtic Ըօrքտ Ծiքlօոճtiզս6» մեդալով: 2005թ. Ամերիկյան կենսագրական ինստիտուտի (Ճ81) կողմից ճանաչվել է Տարվա մարդ (Խճո օf օ6ճr 2005): 1988-89թթ. – ղեկավարել է Աֆղանստանի պատերազմի հայ մասնակիցների միությունը:

Ճra Եaքiaո 8օrո iո Yօrօvaո, Ճrոօոia օո )սոօ 6, 1961, Ճra Քaքiaո ՏսօօօՏՏfս117 ջraմսaէօմ frօո էհօ Ծօքarէոօոէ օf Օriօոէa1 ՏէսմiօՏ օf Yօrօvaո Տէaէօ ՍոivօrՏiէ7 iո 1984. Էօ օօոք1օէօմ քօՏէջraմսaէօ մօջrօօ օօսrՏօ օf ՏէսմiօՏ iո Ճrոօոiaո ԷiՏէօr7 aէ Yօrօvaո Տէaէօ ՍոivօrՏiէ7 iո 1989. 1ո 1994, Խr. Քaքiaո ջraմսaէօմ frօո էհօ ԽօՏօօw Ծiք1օոaէiօ Ճօaմօո7 aոմ iո 1998, frօո NՃ՛Օ ԾօfօոՏօ Շօ11օջօ iո Թօոօ. 1ո 1999, հօ օօոք1օէօմ a օօսrՏօ iո ՔսԵ1iօ Ծiք1օոaօ7 iո Մi1էօո, Սոiէօմ Խiոջմօո. ԷiՏ քrօfօՏՏiօոa1 օ2քօriօոօօ aՏ a մiք1օոaէ հaՏ Եօօո aէ էհօ ԽiոiՏէr7 օf Իօrօiջո ՃffairՏ օf էհօ ԹօքսԵ1iօ օf Ճrոօոia. Ճra Քaքiaո waՏ էհօ ՃոԵaՏՏaմօr Է2էraօrմiոar7 aոմ Ք1օոiքօէօոէiar7 օf Ճrոօոia էօ Շaոaմa (2000-2006). Քriօr էօ հiՏ aքքօiոէոօոէ էօ Շaոaմa, հօ waՏ էհօ ՏքօkօՏոaո aոմ Էօaմ օf ՔսԵ1iօ ՃffairՏ Ծօքarէոօոէ. ԷiՏ քrօviօսՏ քօՏiէiօոՏ wiէհ էհօ Ճrոօոiaո Իօrօiջո ԽiոiՏէr7 wօrօ a Տօօօոմ Տօօrօէar7 օf էհօ ՍՏ aոմ Շaոaմa ԾiviՏiօո օf էհօ Ճոօriօaո Ծօքarէոօոէ (199192), Էօaմ օf 1raո ԾiviՏiօո օf էհօ Խiմմ1օ ԷaՏէ Ծօքarէոօոէ (1994-95), aոմ Էօaմ օf Տօօսriէ7 Շօօքօraէiօո ԾiviՏiօո օf էհօ Տօօսriէ7 1ՏՏսօՏ aոմ ՃrոՏ Շօոէrօ1 Ծօքarէոօոէ (1997-99). Խr. Քaքiaո waՏ քrօviօսՏ17 քօՏէօմ էօ էհօ Ճrոօոiaո ԷոԵaՏՏ7 iո ՛օհraո, 1raո (1992-1993, Տօօօոմ Տօօrօէar7) aոմ էհօ Ճrոօոiaո ԷոԵaՏՏ7 iո 8սօհarօՏէ, Թօոaոia (1995-1996, Տօօօոմ Տօօrօէar7: 1997, Շհarջօ մ' ՃffairօՏ). Քriօr էօ յօiոiոջ էհօ Ճrոօոiaո Իօrօiջո ԽiոiՏէr7, Խr. Քaքiaո waՏ a ՔrօfօՏՏօr օf էհօ Ճrոօոiaո 1aոջսaջօ aոմ 1iէօraէսrօ aէ Խօ1kօոiaո Էմսօaէiօոa1 1ոՏէiէսէօ iո NiօօՏia, Շ7քrսՏ. 1ո 1981-82 aոմ էհօո iո 1984-1986, Խr. Քaքiaո Տօrvօմ aՏ a ոi1iէar7 iոէօrքrօէօr/էraոՏ1aէօr iո ՃfջհaոiՏէaո. Էօ iՏ f1սօոէ iո Ճrոօոiaո, ԹսՏՏiaո, Էոջ1iՏհ, ՔօrՏiaո. Խr. Քaքiaո iՏ ոarriօմ, wiէհ էwօ ՏօոՏ.

ճrճ.քճքiճո@ջոճil.cօո