Հայոց պատմության աղբյուրագիտություն

Հարգելի՜ ընթերցող. ԵՊՀ հայագիտական հետազոտությունների ինստիտուտը, չհետապնդելով որևէ եկամուտ, իր կայքերում ներկայացնելով հայագիտական հրատարակություններ, նպատակ ունի հանրությանն ավելի հասանելի դարձնել այդ ուսումնասիրությունները: Մենք շնորհակալություն ենք հայտնում հայագիտական աշխատասիրությունների հեղինակներին, հրատարակիչներին:

Մեր կոնտակտները` Պաշտոնական կայք՝ http://www.armin.am Էլ. փոստ՝ [email protected]

ԵՐԵՎԱՆԻ

ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

,

ՍՏ. Տ. ՄԵԼԻՔ-ԲԱԽՇՅԱՆ

` `

ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՅՈՑ

ԱՂԲՅՈՒՐԱԳԻՏՈՒԹ

ՀՆԱԳՈՒՑՆ ԺԱՄԱՆԱԿՆԵՐԻՑ

ՄԻՆՉԵՎ 17111 ԴԱՐԻ ՎԵՐՋԸ

Երբորդճրատարակություն

ԴԱՍԱԳԻՐՔ

ԲՌՒՀԵՐԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԲԱՆԱՍԻՐՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՄԱՐ

ՖԱԿՈՒԼՏԵՏՆԵՐԻ ՈՒՍԱՆՈՂՆԵՐԻ

-

ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

ՓՐԵՎԱՆԻ

ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ

ՀԱՐ

ՖԲԵՎԱ-1960՝

`

81 (2) ԳՄԴ ՆՎ

"

`

|

ՆՐ

|

ՏՈՐ

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

րագբբ՝պառոմ:.գիտ. Թեկնածու Խմ

`

դոցենտ Պ. Հ

-

պատմական գիտությանն Աղբյուրագիտությունը

ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՑԱ1

նության է

ժան

գրակա-

պատմության օժանդակառարկաներից մեկն է, որը «Մշակում, ուսումնասիրում է աղբյուրներըն նրանց օգտագօրծ-

կղանակները:

Աղբյուրագիտության խնդիրնէ

,

տալ պատմականսկզբնաղԷ բյուրների ծագումը, դասկարգումը,քննադատական վերլուժությունը,բացաճայտել ուսումնասիրվողնյութի դասակարգաու ցինբնույթը, նրա արժանաճավատությունն գիտական արժեՔր: Գիտականաղբյուրադիտությունը ամեն մի սկզբնաղբյուր դիտում է որպես որոշակի ու ճասարակաՎան որոշակի միջավայրիծնունդ ն, րստ այդմ, արժեքավորում լ այնո իրենց բնույթով ն արժեքավորությամբ Սկզբնաղբյուրներն շատ բազմազան են ն մտնում են դիտական ամենատարբեր մեջ: Դրա ճամար էլ աղբյուրագիտությունի, տարկաների որպես այդպիսին, լայնորեն օգտագործում է պատմական Ստ. Տ. Մելիք-Քախշյան գիտության Մ 425 է պատմության մյուս օժանդակ առարկաների Հայոցպատմության դրականության Հեաու վյալներն գույն ժամանակներից նյութերը: Այն, օրինակ, սերտորեն կապված է մինչն 8-րդ դարի վերջը: աոա նիրորդ ճըՃնագրության ,

՛

Լ:

.

՛

'

ւ

ժամանակաշրջանի

՛

:

:

ՐՈ:

՝

:

.

Է

ա-

, լ

ազբյուրադիտություն.

|

| ,

|

ո.

Գրքում ժամանակագրական

ի:

այ Է

մբ,

՛"

|

.

|

|

:

կարգով

վերլուծությունը այլն նախատեսված չ Համալսարանի

սբամագիտության Հնագիտության (նումիզմատիկա), (արխեոլոպատմության 4:թանաօիիության գիա) ե պատմականաշխարճադրության զո. Հեւոչ Այս առարկանեՀամար բըն առանձին-առանձին Արանուսանողների են Է

| '

Հալաշաւբ.

Ֆագիտության (ճերալդիկա), չափագիտության ((նտրոլոգիա), Էրվալաթվածձե " Մարագիտության անմիջականորձն (խրոնոլոգիա), առնչվող Հալկական դ իվանագիտության ու. (դիպԱՄորեծրը, դրանց տնսակեերը, պատմագիտական ազգազրության(էթնոգրաֆիա:), արժնքավորու. 1ոմատիա, դիպլոմատիկա), դըե ն

ոլ

ո

104 (02)-96

ԳԾԴ 632

Տ , ։

: -

(պալնոգրաֆիա), արձանադրադիտության (չ-

Ճամալս.-եր.։ երնանիՀա-

Տրու`

գ

(24) 73-

։

տնեն

։

--8084--0245--չ ոս

ՕՕ ".3.

19990 Մ.լի-Քախչյան,

ուսումնասիրում

սական

Բ

Հառսարակատնտե-

ֆորմացիաների նյութերը: Նոր ն նորադույն ժամանակաշրջանների պատմությանճարցերի մշակումը, սակայն, ասպարհղ է ճանում իրենց տեսակովն որակով միանգամայն տարբերաղբյուրներ: Հեղափոխական շարժումների պատմուցյան ուսումնասիրության ճամար, օրինակ, մեժ նշանակություն բոլոր

-

ֆ

|

' Մ

ւ... ՝

արմիությունկաղմակերպությունների, ոնիՀեղափոխական

նակաշրջանի առնտրի ու

արճեստաղործության զարգացման»

աստիճանը, Մասարակական շնրտավորումն դասակարգայ ճարաբերությունները, ճասարակության "

մարմինների(ժանդարմերիա, ների, պետականիշխանության մտավոր ու. մշակուբաժանմունքներ,բանտ, Ճեպաճնորդական ,պատիկանություն, ն թային զարգացման աստիճանը այլն: տախուզություն,դատական,քննչական մարմիններ, բանակ նե ` Ազգագրական բնույթինյութերը նույնպես կարնոր նշանաԱյսուսումնասիրությունը: փաստաթղթերի այլն) արխիվային ունեն կություն մարդկային նան Ճասարակության Հեղափոխականբովանդապատմության. տեղ կարնոր տեղ են գրավում «ումնասիրությանճամար, ծուրաքանչյուր ժողովրդի ազգային կություն ունեցող թռուցիկները,թերթիկները, կոչերը, գրթուլկ| «ովորությունները են շատ երկար, ե նրանց վերպաճպանվում ները, դրոշները, գաղտնի տպարտնների սարքավորումները, ապրուկներըերբեմն Ճճասնում են մինչն մեր օրերը»: իրերն ու առարկաներըն. Օրինակվ,. առօրյագորժածության զենքերը, մուտ մինչե օրս էլ պաճպանվում են ճայերի ճատուկ ակնածանուսումնասիրության. պ ատմության վերջին իսկ այլն: շրջանի, Քբն ու Ճճամակրանքը են թերթերը, ամսաամենկամեծաշա-չընտանիքի (գերդաստանի) ճամար որպես սկզբնաղբյուր ծառայում սակ կնոջ նկատմամբ, մանավանդ հթե այրը վախգրերը, տպագիր գրականությունը,լուսանկարները,ձայնապըմեծժաճասակ է լինում: Ընտանիքի մեժ մոր խորճուրդներն խրատճանված նակները, մագնիտոֆոնայինժապավենները, տեսադրությունները փոքրերիՀամար օիննքի ուժ ունեն։ Սա, թերնա մայր-կինոնկարները: "ներն ու փաստագրական ժամանակաշրջանի վերապրուկ.է: Դեռ անցյալ իշխանության Աղբյուրներըկարելիէ բաժանել 5 ճիմնական խմբի՝ նլուդարում Հայաստանում ն տեղ-տեղ պաճպանվումէր ճետնեյալ՝ լեզվական, բանավոր գրավոր: թական, ազգագրական, են. սովորությունը. երաշտիժամանակ գյուղի մնեծաճասակ կա-Նյուքականաղբյուրների մեջ 4իմնականտեղը գրավում նայքլծվում էին արորին ն վարում էին ցամաքած գետի ճունը: Հնագիտական բնույթի նլութերն ու առարկաները,որոնց ճան-. Դրանովնրանք խորճրդանշում էին իրենց առաջին երկրաՀետազոտողին երբեմն Ճնաուսումնասիրությունը դամանալից ն փորձում էին գործ լինելը շչարժել երկնքի գութը։ Անկարնոր րավորություն է տալիս կատարելու դիտական շատ ու եկող տոտեմիզմիվերապրուկպետք է նյուժամանակներից Հնագիտական Ճիշելի ընդչանրացումներ եղրակացություններ: նան Ս. Բարդուղիմեոս ճամարել նան են վանքում դեո ճասարակումեծապես դասակարգային լրացնում Վասպուրականի թերը 111 դարում պաճվող ն սրբազան եզների գրափաստը այլն: պատմության վերաբերյալ թյունների | ժամանակաշրջանի իբրն պատմագիտական աղբյուր կարնոր նշանակություն: վոր աղբյուրների պակասը: Այսպես, օրինակ, միջնադարյան Անի քաղաքի | ունեն նան լեզվագիտականնյութերը: Մենք այսօր նան լեզ-. Հայ Հեղինակներըչատ են խոսում «Հռչակավոր տվյալներովենք կարողանում բացատրել պա-մասին: նրանցվկայություններից երնում է, որ Անին իր ժավագիտության մական | Հայաստանի աշխարճագրական մեկը, մանակին եղել է Մերձավոր անունների մի մասը: 0Արնելքիխոշոր քաղաջներից Ա րարատ րինակ, անունը, են ու լեռան ճավանաբար, առաջացել արոր ալնտեղ զարգացած հղել մշակույթը, առնտուրն է Հնա-| գուն ժամանակներում նրա չրջակայքում ապրող Հեստները:Սակայն Անիի մասին մեր գիտելիքներն անչամեալարողմատ ավելանում են, երբ անունից, | իսկ երնանը՝ պեղումնեԱրարատյան քաղաքի ենք Ցեղի թագավորությանծանոթանում ("րարտական) էրեբունի-իցն այլն: բի արդյունքներին ու Հնագիտականնյութերի Հիման վրա արԳատմական ճնագույն դեպքերին իրադարձությունների: ված հզրակացություններին: նույնը կարելի է ասել նան Դվինի ն Հնագիտական Հաո-- մասին մեզ տեղեկությունէ տալիս սերնդե-սերունդպատմվող այլ վայրերի մասին: Պատմագիտության խանավորխոսքը՝ դյուցազներդության, ճեջիաթների, առտու արդունան ճին զենջերը, ունեն մար կարեորնշանակություն պելների, գուսանական ու ժողովրդականերգերի, զարդի առարկաները, արտադրությանգործիքները, դրամնկՀանելուկնեն այլ ճակարդի պատումների ձնով: բը, դամբարանները, անչատական իրերը, ժողովրդական րի բանավոր գործածության աարակական,անչատական ու կրոնական շինությունները խոսքի մեջ քեն պատմական իրադրության իրական պատկերը, աղավաղվումէ, նրա մանրամասներըԱՄԱՆԻ այլն:Դրանքմիչացովկարելի,է: օրինակ,որոշել տվյալժամա-՛"

| |

՛

ու-

ու

Ու

|

լ

|

ն

Քնականաբար, տ

|

:

Հ -

'

"«

«Ճ`

որան

5.

աղբյուրների մեջ ներմուժություններն ու միջամտություն -են ներն ալնքան չատ լինում, որ են նրանք որ Հազար տարուցավելի է, ժողովրդիիրենց նախնական անաղարտ բերանում տարբեր երանգներով ն «Սասնա դառրբովանդակությունը ծռեր»-ի՝ պատմվող նում նոր, խակ ավելի որոշակի` աղավաղված չի փոխվում: ողո ա Այս դնպքում մասնագետը է կարողանատարբերել աղբպետք , ՞ ու ք... մոզի ճարազատ ոչ ն բատ ճարազատ Հատվածները մ յկակա այդմ անտունիներնու այն ամբո գնաճատի / մեջ: իր ՝ պանդխտության ության Բո»"ԻՄ երգերը չ օտարների : տիրապետության աղետալի ու կորստաբեր ճնտնանքները ժեր երկրի Համար: Առասպելնե` ծ.6 Բի, երգերիու ճանելուկների մեջ երբեմն շատ խորն ու իմաստալից են ընդգծվում ոթ բարձրագույն ուսումնական Հաստա: Ճճասարակական անարդարությունները, կրոնականու ազգային ն տությունների պատմության ան բանասիրության խտրականությունը, ֆակուլլտետ-սոցիալական ներում օժանդակմյուս առարկաների հւ դասակարգային մի զգալի մասը (ճնագիանձճետանում էն, բայց

արժեքըչի կորցնում:

խոսքը ընդշանրապես հր պատմական։ ,

կորցնում

.

բաւ

ատը էե «րան որնաար

րն ատում Լ " ո ւ ,

աղբյուր:

՝

:

,

ճավառարություննպայքարը: Սակայննյութական,

:

ազգագրական, լեզվագիտականն` բանավոր սկզբնաղբյուրներիցգոյություն ունեն նան

բացի, րավորսկզբնաղբյուրներ, որոնք ճանդիսանում են

կան

Ճետաղոտության Հենքն

պատմա

:

Հաշվի առնելով,

.

վիմագրություն, ամար: աղգածոո աան վուն, Բանագքուսո թրաիրւցու րաաայնն անո, թյուն դվում ուսանո-«112ավա Ո ՆԻԱ-առանձի բվայացվող ԱԱ պատմության Ղության աի ԿԱԹ Կաաաութ Ի ժամանակագրական արան Ա կարգովաենցու մառմաններում, ընդգրկում է լ

«Հայոց Հիմքը, Գրավոր. աղբյուայն: աղբյուրն ամենն է, ինչը մարդը կատարյալթե անկատար նշաններով քանդավել է քարի, կավի, ռակորի,փիալտի, մետաղիկամ գրել պալ. ու ագույնժամանակներից թղթի վրա, աշխատելով մինչե ՃԱ պիրուսի, մագաղաթի դարի վերջը եղած աիր գիտելիքներն ու փորձը ռավել արժծ քավոր նմ նորեն Ճաղորդել ինչպես հր ժամանակակիցներին, առարկայի Հե իչականոր ն այնպես էլ Հետագա (ող Հայ օտար, Հիմնականում պատմագիտական սերունդներին: բնույթի, րավոր աղբյուրները: Գրավոր աղբյուրների թվարկված տնսակներնունեն իրենց ու աժ է ըստ առայժմ առավելություններն թերությունները: Այսպես, վիմագիրարու

:

ո

`

ու

:

ձանադրությունների այն առավելությունն

|

Դասագրքում զլխավարգություն

է,

որ

դրանք պաճ-

.

փորմացիանքրի: ո)"8 Աա գիտութ յու դասագրքի բատարակվությունը Բ.)»

« մ պանվում ել անաղարտձնով, ուրիշների ք ջ» պատմությա կողմից չեն կեղծվում, Է. չեն աղավաղվում: բնա այդ արձանագրությունների Սակայն նախորդների (1979 թ., 1989 Թերությունն այն է, որ մագաղաթյա կամ Թղթե աղբյուրների Համետարբերակն կարնորդիտո-Ճճամառոտ նն մատությամբ ամփոփ, դրա ճամար էլ միայն նն ան«դ կարգիաղբյուրներըբավական չեն պատմական իրադար. ն ուղղումներ Հրաժեշտ փոփոխություններ Ճության կամ երնույթի բազմակողմանի ըմբոնժան. ճամար: կամ թղթե աղբյուրները, մագաղաթյա ինդարձակ ու բազմաու

'

առընչ-

ա

զառարչ պաճպանվող Ճառարակական-տ

'

ՆՎ

ճետ

։

(նրամչակված է: Մասնագիտական 1ությունները Ճաշվի առնելով դառագրքում կատարվել "

Վողմանի տեղեկություններ Ճաղորդելու լայն ճնարավորուչ | թյունների Հետ մեկտեղ, ունեն այն թերությունը, որ այդ կարԳի աղբյուրներից իրենց բնագրերով քչերն են պածպանվել, դրանց մեծ մասը ժեզ է ճասել ե ենդօրիարտագրությունների ձնով, իսկ ամեն մի արտադրող նակությունների նյութի մեչ այս կամ այն չափով ներմուծելէ իր իմացածը կամ

.

այլն

է իր ենթարկվել

ժամանակի

ազդեցությանը: երբեմն

'

, ՝

անն

`

ԱԹԱՋԻՆ

ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ

կոպիտ,պարզունակ

զենքերի՝ գործիքների փոխարենայժմ ճանդեսեն դալիս ավելի նպաու տակաճարմար

ՑՆԱԿԱՆ ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆ

մասնագիտացված զենքեր

«ԱԽՆԱԳԱՐՅԱՆ-ՀԱՄԱ

Է

ու

զենքն-րի պատրաստման գործում կատարումէ դորժիջների խոշորառաջադիժու-թյուն: նախկինծանր, խոշորու

|

ԳԼՔՒն

ն

աան

1.

'

դորժիքներ,.

Է

ՍԿԶԲՆԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐ

որոնցիք շատ

,

ու

Ճճայտնաբերվել Հայկական լեռնաշխարչի ա-մենատարբեր մասերում (Թալին,Արարատյան դաշտ, Նոյհմբներյան, են

Հայաստանիտարածքը Ճճամաշխարձային քաղաքակրթու-| նախիջնանի քյովթափագյուղ ն այլն), Հնագիտական թյան սակավաթիվկենտրոններից այդ գտածոների մեկն է, որտեղ մեջ Ճալտնարբերառանձնաչտատուկ տեղ են գրավում կայծե ված 4նէաբանական են ճնագիտական նյութերը ն օբսիդիանից լ Քարից, ճասնում '

,

(սատանի եղունդ)

կրաքարից պատ-. : մարդագոլացմանարշալույսը՝ րաստված չորրորդադանակները, կացինները, մուրճ-բրիչները, պան ժամանակաշրջանները, ն հլիկի՝գը-Հայաստանումմարդկային ցեղի | լուխները այլ իրեր, նոր քարի դարի օվզբում Հայաստանում: տարիքըմեկ միլիոնից ավելի է: Այստեղ նունպես նախնամարդը ստեղծում է նան նետ ու աղեղը, որը զգալիորեն Հնշ.. դարյան-Համայնական ացնում է որսորդությամբ Հասարակությանպատմությունը: բազբաղվելն մարդու պաշտպանու՝. ժանվում է քարի դարի, պղնձի-քարի դարի, բրոնզի դարի ն | նակությունը,Այդ ժամանակաշրջանում վայրի կենդանիների Գրկաքիդարի ժամանակաչրջանների: Քարի դարը իր Հերթին : Ընանլացմամբ սկիզբ է դրվում ջան Հա-. անասնապաճությանը, չբաժանվում է ճին (պալեոլիթ), միչին (մեզոլիք) ն նոր(նեո-. նեոլիթյանՔարայըներում ու յաստանի քարանձավներում ըն. Հիթ) թարի դարի ժամանակաշրջանների, Քանի կժեդանինքրի՝ եզան, ոչխարի, այծի, շան խոզի, Վաղնջական ժամանակներում մերձարնադարձային բն- | նծրիմնացորդներից բացի, գտնվելեն նան ոսկրից պատրաստ-դորնավ անտառները,մեղմյուխանավկլիման իլիկի ամեգլուխներ, ճերուններ,ասեղներ, ված ապրելու որոնցից անպաստավոր պայմաններ են ստեղծել Հայկականվեռնաչ- | էր բուրգն ու մազը: մեր թբ-. արժի բնակիչներիՀամար: Մի քանի 6000 տարի Համոտավորապես վականությունից առաջ, Հայկական: «պար. տարիտնած Հին քարի դարի Ճճարուստ նյութերեն ճայտնա- ' լեռնաշխարչում մարդն սկսում է նան զբաղվել ձրկրագորժու-ՍԱՐԱ Հայաառանի Հանրապետության լեռանչրրանում, | Թյամբ,որի ապացույցնեն Արարատյան զատում, Վոր ՞ լճի "Թալին քաղաբատիպ ավանի մոտ, Հրազդանգետի միջին ճու գետի ավառաններում Հայտնաբերված "Է հանքում, Աեռնաին ցորենի Ղարաբաղի Հանրապետության Հադրութի Գարու մնացորդները,բազմաթիվբարե ու ործ բրիչները, շրջանիԱզոխգլուղի մոտ՝ Ազոխիքարանձավում, կարս,Մա. | Ժանզաղները, սանդերնու լաքիա քաղաքների ն շրջակայքում այլուր Արտենի լեռան | հ պատմուՀատկապեսձրա Սատանիդար, Թյան ուսումնասիրության Հառարակության Արձգունին Հարավային ճամար, վերեում նշված ուզենքերից բլուրների շրչանում Հայտնաբերված քարն գործիքներնու զեն- . "Վլ 1 այլ նյութերիցՊատրաստված գործիքներից Բացի, որո-. Քերը ամենաչներից են ամբողջ աշխարչում։ Այդ նյութերը |2«կիարժեք հն ներկայացնումհան մարդու «ատկանում են ճին քարի դարի ամենավաղշրջանին՝ շելյան |անմշակու խոշոր Քարերից պատրապտված մշակույթին ն ունեն ավելի քան 800.000 տարվա պատմուու ն լՔորայըներն քարանձավները նրանցում ` կրբորդականն «էինչե

.

ու

լ

գ

կմաղք--

ԴՐ

:

Հնագույն

մշակվում Նճոլիթի Վերջում,

կենդանիների

Հարլուր

Արտննի

Արածանի

աղորիքննրը: նախնադարյան-ճամայնական

կայանատեղերը

Քրոմ,

|

Մ"Վ բարելավվումէ ոչ ժիայն սննդամթերջի լ ՊՈԻՎատնամաական մթերբների

նձոլիթի կամ ոք Փարի դարի ժամանակաշրջանում,որբ տրնլ է մոտ 8000 տարի(9-8-րդ ճաղարամյակից մինչն 0-րդ

դ.

:

|

ւ

,

ւ

այլե ճնարավորություններ Գոյլժբ, են ստեղծվում

ճամար: իոնումածլու

լ

.

,

.

|

։ : Ն

ւ

:

,

ւս

ոկ

`

"`

| Ւ

Է"

ուտելիքը:

ե

`

Ն

Ե.

Հատկապես

ն

որսամակ պաժպանման

ու

.

՝

կացարանները, ճայտնաբերված

լնյութերը: կավագործության ու: Խեցեղորժության առաջացու-

լ

տ

ռ

տ

:

է

, .

,

'"

»

'

՞

թ .

ճաստատում են

ոչ միայն ապրում էին Հոտերով, իոկ Քարի դարի շրջանում մարդիկ Հայաստանի էնեոլիթիՄարդու տությունը Հետո՝ կավագործության մեջ, այլե նրա տոճմերով: Վերջինիս գոյության Հիմնական նախապալ- | դեղագիտական. է` զգացողությունն մտավոր պատկ մանը արյունակցականկապն էր: Այստեղ աշխատանքը Գղնձիցպատրաստված զննքերն Բ թական բարիքներիբաշխումն ուներ միայն ն միայն կոլ գործիքները չ Սյան պատճառով փառբկուշուտ էին շրքից դուրս բնույթ նախնադարյան-չամայլնականՀասարակության մեչ գալիս: Դրա Համար լ Հետագայում ն ։ղեձի բացառվում էին մասնավորսեփականությունը,շաճագործումն։ անագի ստացված. չ չոր մետաղը՝բրոնդն է սկսում կե Ճամաձուլվաժբից նռականմեժ դեր դասակարգերիգոյությունը: Տնտեսական կապերի տրի ճնտնանքով կատարել, էլ Հայկական «Ման, ինչպես նան պաշտպանվելուանձճրաժեչտությունից 3-րդ ճաղար,, ամյակու էնեոլիթին է գալիս մով՝ արյունակիցտոճմերըճամախմբվելով կազմում փոխարինելու դարը, որը ճարատնում է մինչե մ. թ. ա. ն ցե1-ին ճազարամյակի ցեղային միություններ: Այդ ժամանակ ստեղծվու Այդ ժամանակաշրջանում արդեն ղային լեզուները ն շատերինՃճասկանալիմատչելի պաշտախիտ էր բնակեցված, որի լավագույն մունքն ու այլ ընդճանրություններ։Մարդու միամիտ աա ապացույցը երկրի գրեթե. րոն եդարո Հա փողությունները բնության ու նրա ձրնույթննրի նկատմա աե են: ր: շարձաններն Ժժնում են նան Պատմական ն. աղբյուրագիտական պաշտամունքի զգացողություն դրանըՀանդեպ: առումով ամենաբազմազան .գորթաժության "Քարիդարի մարդը իր գոյությունը Հիմնականում իրերի, գործիքների, զեն-. Քերի ու զարդերիՀետ էր կննդանականտոտեմներով(ձի, արծիվ, ցով, արագիլ արեւ ա անար |

ԱԱ» Մոլ

Հրմ--

ու

.

ու

:

ԳՏԻ:

ւ

Լեռնաշխարչում բրոնզի Հայաստանի տարածքը ավելի

Իո

դար էին5

ու

ս

ու

/ոնարերվածւն

Բացատրում

այլն), Աշխարճայնցողության Ճետնանք պարզունակության

Ֆան Տ

չար

ր:

ու բարի ոգիների պաշտամունքը,՝երբ մարդը Ճավա| արող

Պետո

բոլոր

մեկտեղ, բացառիկ

ճարմարություններով Հանդերձ,

էր, որ մաճվանից Հոգին տեղափոխվումէ հրոնզեգործիքները աշխարձ, որտեղ Հեշտացնում էին մարդու գոյությունը դյուրացնելու աշխատան-Քո ն արա նրա ակով, նրա ճետ թաղում էին զենքեր, զարդեր, գործիքներ, քում բարձրացնում տրտադրողականությունը: էր Զարգաճետ ուտելիք,ապա նան կանանց, ծառաներին ն ստրուկներին,Դը սկսումծրկրագործությունը: Հացաճատիկի մեկտեղ,մար-. է զբաղվել հան ն դամբարանայիննյութերը Դրա ճամար էլ պաշտամունքային խաղողին «տուղ-րանջարեղենի մբ. Կռում

"մէ:

ճանգուցյալի

Է

շակությամբ: ծրկրագորժության ընդարձակմամբ առաջանում է Պախնադարյան-ճամայնական ճասարակության պատժության: նան արճեստական ոռոգման ունեն (տւաումնասիրության ճամար ջատ կարնոր արժեք նր-, յար անճրաժեշտությունը: Դաշտում, Գեղամալեռների, Վանա ԱրարատԱրագածի, քանակություն: լճի շրջա`

ու

`

են շատ հում կառուցվել չրամբարներ, ջչրանցքննր առունեիյ. ՞. Հարազիմ1Ժպաջարներըպայմանավորնլէն ւթյան Համար բրոնզե-. մետաղի դարյան մարդիկ ճնագույն տեղերումկանգնեցընլ մշակության գարզացումըՀայաստանում,որի են դրվել վիթխարի ակիզբը փրակոթողներ՝ «վիշապներ», նեոլիթի շրջանում (5--4-րդ Ճաղզարամյակ): Մեր ՄետաղամշակուՔզականությունից թյան պատմության ուսումնասիրությանճամար առաջ առաջին բացառիկ ճազարաժյակում հր-արՀկաքը կիրառությունից դուրս է ղում ժեք են ներկայացնումՇենգավիթում, բրոնզը, Կոտայքի,Արագածոտնի որով բրոնզի տէ դար, հր ղբ զիչում է երկաթիդարին: Հայաստանի Մարզերում, նախիջնանում,Վանում, Ղարաբաղում, տարբեր` կարինում մասերում ու բնակավայրերի դամբարանների քայլ վայրերում Ճայտնաբերված մեծ թվով պղնձե իմ Կ.

ճարուստ ընդերքը Լիոնաչխարձի

ն

ղեձի,

ձրկաքի

ու

քարտ

քաւ

|

մ

կազին-Հայոնարէրված ները, ուրագները, դանակները, մանգաղները, կարթերը, քանակությամբ երկաքնբաճէրը, կացին, Գըն-Ննիր, : ն այլն: դասեղնձրը, ապարանջանները վկայում են երկաթիմշակման մետ Մն գծրարերող փայլեցված կարմիր գույնի կավե իրերը տարաժվածուտունը Հայկականլեռնաչխարձում, ու կնոջ ն տարբեր կենդանիների թռչունների ծրկաթիմշակությունը րժ

Ը

ան ու

"

:

եյ" ժամանակաչրջա-բայորնք արձանիկները

այստեղ նա Հասպրակականմեծ «նղաչրչում է առաջացնում: `. տ երկաթիգործիքներըմեծ չափով բարձրացնումեն աշխատան.գործիքները երկրագործական Քի տարտադրողականությունը: են ցանքա-... (ճատկապեսերկաթնխոփովարորը) ավելացնում ԳԼՈՒԽ ԵՐԵՐՈՐԴ արագացնումնրանցմշակությունըն բարձտարածությունները, ուժերի զարգա- Է բացնում բերքատվությունը, Արտադրողական

ՍՏՐԿԱՏԻՐԱԿԱՆ

ԺԱՄԱՆԱԿԱՇՐՋԱՆԻ

ն է քայքայել սկսում դարերում ցումն արդենբրոնզի երկաթի ) |

ՍԿԶԲՆԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐ

ճասարակությունը: ԱնասուննեՖախնադարյան-ճամայլնական անձնական Է ձեռք բնրված իրերը, «իը, պարզ փոխանակությամբ

1. ԽԵԹԱԿԱՆ ՍԿԶԲՆԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐ

նակ աշխատանքի գործիքները ել զենքերը, զարդերը, ապա լ Ֆյութական բարիքներըդառնում նն մասնավոր սեփականուն ցեղային միուբարձրացման արտադրողականության Քյուն: Աշխատանքի Քո ավորումբ Հայկական լեռնաշնորչիվ Հավելյալ կենսամթերքների ստացման «նարավորու- ' ր Թվականությունից առաչ 2-րդ Հաեն' ուրիչներին: պայմաններ թյունները մեծանում ստեղծելով արամլակում կ առաջ: նրանցմասին ամենաէլ Հայկական̀ ջաճագործելու ն ստրկացնելուճամար: Այսպես տե Բ աղորդում են քաղաքակրթության լիռնաշխար4իցեղերի մեջ սկզբնավորվումեն դասակարգային .. ն վրա գտնված խեելի առաջանում են շաճագործողներ շաճա-բ Ճարաբերությունները, ու իո քողած անպագիրն գաղագործվողներ, Ալդ ժամանակվա սոցիալական ն դասակարգային | փարագիր րում: Դրանք, միտումնավորլիներկայացնող ամենալավագույն նյութե- Լ անճավասարությունը ն կար ինչ-որ չափով նան Ճավաստի բը ճայտնաբերվելեն Սնանա լճի ավազանում, Մլունիքում ե, ի ակում Հայկականլեռնաշխարծի Հատկաորոնցից մե-ԳուղարքումպեղվածՀնագույն դամբարաններում, ն Հճարավ-արեմտյան մասերի վերակում սայլի վրա պառկած տոչմապետի դիակի. ոտքերի տակ ար ս Ղոչուրներից երնում է, որ Հիշյալ ժամանակաեն ու Դրան` գտնվել գլխատվածմարդկանցգանդեր կմախքներ: մ 4իմնական բնակչության լհոնաշխարճի Հակառակ, խիստ աղքատիկու սովորականպարունակություն: են երկրագործությունն Փներբ եղել անասնապաունեն շարքային մարդկանցգերեզմանները: / տր ռազմաքաղաքական Ճհգնոր ավագանուց Տոճմատիրական կարգերից դասակարգային Հասարակրւ-: մեծամասնությունըկազմում էին "յան անցման չրջանում, ցեղային միությունների ստրուկները: Խեթականաղբյուրնեե էթնիկականձուլումով կազմավորվում է ժողովուրդը,

|

,

| ի

ԼՈՎ

:

"

:

ո

մրորազությունների Իր տրան .

Հ

Սարձում տեղէ 7" ' ելոպիրալի Հեագումն Համեմա, մ ա" եր ո մազարգակի Քճրն հուոինե ԷԼԱՎ Գանա աջ. Գոոքյունն ճելով թ տվլաել "ո ու պես «ուսիս րոր բերյա, ջչ 2 Հո,համ ավան ա

,

Հայն թմ տնտնաական րաաամունյան շա-: բից նե ւ պաճելու ճա-: մն ,

ու

ու

.

ա-

ու

ւու

մեն ծ

ճաշնլու,Հպատակությանմնջ -Ֆագործվողներից

«մար ստեղծվումէ

նան

ւ

:

ոց

նաե

,

Ջ

ՏՐ

է

ԼԹ

|

աաա

|

լ

"

"ւռ

|

պետությունը: '

ՏՈՄ

ո

րԱ

Մ

.

"Վ

Սայ

-

Հ

ավ

ԼՐ

լ

ր

գ.

Հա

ա.»

նն

Է՛

դարնրում Հայկական ճարավային մասերում գերիշխանուՀատկապես աջորդաբար անցել է Միտանիի թագավորությանը, Ք,

. Սոննչխարճի

թյունը

որ

Հ41--47Ա

Աշուրի պետությանը, Բաբելոնի Համմուրաբի թագավորին, .կասսիտական ցեղերին ն խուռիներին: Մերթվականությունից առաջ երկրորդ Հազարամժյակում Հայկական առաջատար դերը կատարում էր լճոնաշխարճում նրա արնմտյանտարածքներումբնակվող ցեղային միությունը, րին արնմուտքիցնրանց ճարնանխեթերը անվանում էին Հա-

իսկ ասներ,

.

երկիթը՝Հայաստ-Ազզի: Այստեղ Հիշատանված :

՝ -

է

Է

`

կումմախա (այժմ`կամախ),.

բավական թվով տեղանունների՝

Աննիակա (Հետագայի Դարանաղի գավառի Անիքաղաք-ամրո- :

Մ.թ. դարում փոլուգականցեղերի երկրորդ ները), խուժման Բիթառիգա Բիթառիճ) (ալժմ ուսումնասիրությունների ժամանակասպարհզիցդուրս եկավ Խեթական պեշնորչիվ Հնարավորէ լինում խեթերի անվանա «Բարձրերկի- «տությունը:Փռլուգական այս նոր ցեղերը, Ալիս դետի Ճովտում րը» (այսինքն՝ Հայասա-Ազզին)տեղադրել ճին Հայկական ն Անտիտավրոսի շրջանում վաղնջականժամանավքիանալով Հայք աչխարձի ն ՓոքրՀայքի տարածքներում, որտեղ նէրից այստեղ բնակվող տեղաբնիկ Հնդեվրոացի ն արիմներին մշտապես տեղի էին ունենում խեթա-չայասականընդչարում«երխուժում են Արնմտյալ անցնելով հփրատը, ճոներ, ծրկու կողմերի թագավորներիմիջն կնքվում էին Հաշտու- վիտը, Արիմ ցեղանունըժամանակի ընթացքում ստանում է ա.

.

հարձը

Տիգրիսի

«արմեն (ձթյտտօւ) ձեր. թագավոր կուպիլովիումասի

թյան պայմանագրեր (խեթական

թագավոր ճալասա կաննասի միջն), Խուկաննասի միջն կատարվում էին

ն

գարում

Վանի Քազավորները,

դերիգրավելով բնակեցված երկրամասերը, արմեններով իրձնց արների փոխանակություն, Հաստատվում ամուսնական բաձանագրություններում ավելիՃաճախ օգտագործում են արմե բեկամականկապեր, վճարվում ռազմատուգանքներն այլն: անվանումը, որին լու կամ խուռի-ուրարտական մեդական Խեթականաղբյուրների տված այս կարգի տեղեկություններից 1ոռ վերջավորության Հավելումով,առաջանում Է նան ԱրժեիՎարելիէ Հանգել այն հզրակացության, որ Հայկական այս պենի-Արմինի-Արմինա անունը, Արմինայից ծլ առաջացել է Արտությունը նշված ժամանակաշրջանում այնքան ամուր միավու մենիա երկրանունը ն արմեն ժողովրդի անունը, որով օտարնե«րում էր, որ կարողանում էր դիմագրավելբավական Հզոր Խե- : րը անվանում ն ու Հայաստանն թական թագավորությանը: ԽեթականագբյուրներիՀնագույն տեղեկություններիցմէ.

2. ԱՍՈՐԵՍՏԱՆՑԱՆ

ՍԿԶԲՆԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐ

կբ Մուրսիլիս 11-ի (1340-1320) թողած արձանագրութան ՏՏ ճաղորդումնէ իր . ԼԱ-ի (1400. Հայկական լեռնաշխարճի ճնագույն 1380)դ8երկրներիու ցեղերի ՎԱ Հայաստանկատարածարչավանքի մասին «Թութխալիա- Վասին չատ արժեքավոր էն Հազոում տեղեկություններ այ ոըչ--առում է նա,--իմ պապը, Հայասաերկրի ճետիոտն զինասորեստանյանգրավոր աղբյուրները, վորներինն Հաղթեց»ն Մի այլ տեղ շա(1224--1245)մի արձանագրության մեջ պատմում է Ճյուսիսում րունակում է. Հայասաերկրի ճետիոտն զինվորները լ հր կողմից երկրների Հպատակեցման մասին, ռրոնք կըն կառամարտիկները, րում էին «Բարձրերկրի» կողմից հատիտինա քաընդչանրական Ուրուատրի անունը: Այդ երկրներըտազաքը' ավերել էր, իսկ կաննուվարա րածվում էին Վանա լքի քաղաքըձ շրջապատել»: կ Մեժ Զար գետի Հարավշարննլյան Մ.-089-. ճազարամլակիկեածրինսկավաՓ ցեղերի վերին Սալմանառար քազավորիարձա մեժ անդաշարժի ժամանակ Հիմնականում Բալկանյան թե- Ֆագրությունը պատմագիտությանը ճայտնի ամենաճին դրավոր ակզզուց Փոքր Ասիա թափանցած թրակա-փոլուգացիները աղբյուրն է, որտեղ առաջին անգամ է ՈւրարՀիշատակվում են քգիպտական Հոու (Ուրուատրի) աղբյուրներում անվանում «ծովի ժոանունը:Այստեղիցմենք իմանումնենք,որ կարոլացան գրավել ու Հաատատվել դոլոորգննը») Փգլր նախա- մ. թ. ա. ուլ դարում Ուրարտունմեմա, մեկ մի մե մի շարք շրջաններում: տական միավորչէր, այլ՝ ներքին ու տնտնաական Քաղաքական Թույլ կապերովառանձին ցեղային միությունների միավոիում, Հայ ժողովրդի պատմության քրեստոմատիա, Հ. 1, ծրեան, 1981, "րը, եթե ինքը կարողաէչ (Թարգմանությունը խեթերենբնագրից՝Վ. Ն. Խալատոյանի): Ջել էր նվաճել «նրբեքօրում»: Սալմանասարի Ծրկրամաս,որը ճավանաբար տարածվում էր նրզնկայիշրջանում: արձանագրության մեջ կարդում ենք. «երբ Աշշուրը՝ տերս ե Քաղաքկամ երկիր, ՀավանաբարԵրզնկաբաղաջից Կանը նրան ու

|

|

| |

`

`

Ճճայերին:

`

`

զապի՝ Թութխալիաս

կառամարտիկներին «Թշնամին՝

Սալմանասար 1-ը

ութ

'

8-րդ

ծոսանջի շրջաններում,

(որոնց

|

|

Հավատանք Կարժենկուտ տիրակալին,

ւ

Հ

'

"

Քաղաքերզնկայիմոտակայքում: Հայ ժողովրդիպատմության

Հարավ:

2. 1, էչ 9--10: Քրեստոմատիա, ,

Ն

զ

։ անր» Աա ավար

Գայիսոն,

են,'

լու

Սն

ամար

զենք

ն

Մ

րան

Ցր»

րանանցինորին Ս.

ԱԴ օրի ավորկերպով ինտրեց ինձ ն. տվեց

գավազան, պարդնեց ինձ

տիրապետության

ճակատամարտտվեցի, 3400 ռազմիկներիես իմ զենքով կորօրինականթաղը, այն ժամանակ՝իմ գաճակալությանտարին, | Ժանեցի,ինչպես Ադադը, Հեղեղ տեղացի նրանց գլխին, լեո իմ դեմ, Ճեռք կարկառհցիԱչուրուատրիներն ըմբուտացան կարմիրբրդի նման ներկեցիարլունով, գրավեցի նրա ճամբա-՝ չուրին ն մեժ աստվածներին՝ իմ տերեծրին։իմ զորքի ճավացըՀեծյալները, նիզակները, ջորիները, բըբչ նրա մարտակառքերը, կազմակերպեցի (ն) նրանց ամուր լեռնաշղթաներընս բարձ- : ունեցվածքը ն Հարուստ ավարբերեցի ես լեռներից: Արամուն բացա: Խիմմք, Ուատվուն, Մաշգուն, Սալուլա, Խալիլա, կուխա, . փրկելովիր կյանքը, փախավ անմատչելիլեռան վրա. իմ Հզոր. ն նիլիպախրի Ձինգուն՝նրանց ութ երկրներին ն նրանց աշ- : ուժով, ինչպես ցուլ, ճզմեցի ես նրա երկիրը, բնակավայրի ես ճաղթեցի։ նրանց 51 քաղաքներըքանդի- | խարճազորներին վայրերըավերակներիվերածեցի ն Հրկիզնցի»: ցի, այրեցի.-նրանցռազմավարը,նրանց ունեցվածքի Հափըչ- | Հայտնաբերված արձանագրության: Աշշուրի ավերակներում տակնցի. բոլոր երեք օրում խոնարճեցրի իմ Ա մեջ, Սալմանասարընույն պարծենկոտությամբասում է՝ «Դաուրուատրիներին տիրոչ՝ Աշշուրի ոտքերի(առաչ)»6: : Ասիանիմ ոտքեքրը գրկեց, արկն յահնիերկրի թագավոր Մի փոքր ուշ, Սալմանասար 1-ի որդու՝ Թուկուլթի-նինուր: տուրքը,(ինչպես ն) ձիերը վերցրի, իմ թագավորականկոթոԱշշուրումթողած մեկ այլ սնպագիր տա 1-ի (1244-1208) ար' ղը կառուցեցի, նրա քաղաքի մեջտեղի կանդնեցրի։ նվփրատի . մեջ Վանա լճի ավազանոսի, Տիգրիսին եվփրա-: ձանագրության ժամանակ, դեպի Սուխնե երկիրբ ակունքիցիմ վերադառնալու տի վերին ճոսանքների շրջանում բնակվողցեղային միությունպնացի,(նրա)Հինգ ամուր քաղաքները, նրանց շրջակայքի քաների Հավաքական անունը Հիշատակվում է : ղաքներիճետ նվաճեցի, կոտորած կազմակերպեցի, «նաիրի երկիր» նրանց ձնով, որի մեջ արդեն նախկին«ութ մատ: ռաղմավարը ես մեկնեցի, փոխարեն երկերկների» Հափշտակեցի: էնզի Սուխնեից Քանշվում հն քառասուներեքը՝ իրենց, ալոպես ասած, օ«քագա- Է Բին մոտեցա, (նրա) երկու ամուր քաղաքները, նրանց շրջակայվորներով» Հանդերձ: յնուճետն ասորեստանյանսեպագրերը | Քի քաղաքների Հետ միասին, նվաճեցի, նրանց կոտորածը պատմում են դեպինախրիիրենց թագավորների արշավանցնե- : կազմակերպեցի, նրանց ռազմավարը ճափշտակեցի։ էնզիից՝ բի մանրամասները, խոսում նրանց կատարածկողոպուտների,` ես մեկնեցի, նփրատին՝Մելիդուերկրի դիմացը, ես մոտեցա. ավերածությունների, գերեվարությունների կոտորածներիէ (ն) Աղլլիի՝ Մելիդու երկրի (Թագավորի)տուրքը՝արծաթ, ոսկի, հ այլն, Որպեսկանոն ասորեստանյան բոլոր Մասին ` կապարն բքոնզ ես ստացա, աղբյուրիմ թագավորական կոթողը կա-.

-

'

ու

ա.

'

`

|

Մ

|

ու

ՏՍ

ի

-

երը

.

տառապում

թյամբ

են

միակողմանիությամբ, միտումնավորուի ռուցեցի Խխրատի ափին, կանգնեցրի»: ու միանման, միապաղաղ վերամբարձոճ: Ըստ 21.-».1Վ1 դարերի ասորեստանյան

ե ունեն

արձանագրությունն երի՝Ճճաղթողները մշտապես ասորնս-

այդ

.

արձանագբություննե-

-ոճյուսիսում ընկած ճայկականնրկրամասերին, առանց են մերթ Ուրուստրիփոշակի սաճշմանագատման, տրվում ատն մերք նաիրիանունները: Ուրարտու,

բում

|

տանցիներն8ն, իոկ պարտվողները՝ ուրարտացիներնու նաիրցիները: Դրա ճամար էլ Հիշյալաղբյուրներըպետքէ օգտաԻ գործել զգույշ ն քննադատական մոտեցմամբ: Ս Որպես օրինակծանոթանանք րծ

Ց. ԱՐԱՐԱՏՅԱՆ

11-ի (858--. Սալմանասար

ԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆ,

924)ծՔալավաթյան դարպասի» բրոնզե թիթեղների վրա թոՍԿԶԲՆԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐ

(ՈՒՐԱՐՏԱԿԱՆ)

ղած արձանագրությանը, որտեղ նա պատմում է ուրարտացի : դեմ ձեռնարկած Առանձին ցեղերի ու ցեղային միությունների ոազմաքաԱրամի իր արշավանքիմասին. «Ուրարտացի ` ն էթնիկական մերձեցման Արամու վախեցավ իմ ճղոր զենքի դառնությունիցն ուժեղ՝ ղաքական, տնտեսական մ. ա. ճակատամարտից, նա բարձրացավԱդդու. Թ. դարում ստեղծվում է Հայկական լեռնաշխարծի լքեց իր քաղաքը... րու լեռները. նրա հատնից ն առաչին թն իչ կայուն, կենտրոնացված էս շատ ու բարձրացա հս, լեռներում ժեղ. 4 Հզոր չայկաՖԻ ան պետությունը`Արարատյան թագավորությունը, որը. գրա:

տ

՝

'

քնորշիվ

ւ

ՅՐ:

րից

| Նույն տեղում, 4. 1, էջ, 14, (թարգմանությունը առորնոտանլան բեաչ կատարելէ Հ. Մ. Ավետիսյանը): է. "

| արաղ ՆՈ:

՛

ա

ՍՈ

"Ֆ-116

ԼՐ

՛ ւ

ա`:

".

ՍՏԻՎ

ս

Պող

Հ.

1, `

|

էչ

2Ֆ--24:.

լը

քսանինն քշեցի, երեսունյոթ Հազար վեց Հարզանության մեջ`ասորեստանցիների անվանմամբ կոչվում է Ու- : յուր ութսունճինգ ոչխար քշեցի: Սարդուրննասում է.-1Խալդի փարտու:Այդ նույն ժամանակներում, ճայնրը,ասորեստանյան փոխարենԸ) սույնմեծագործությունները մեկ տարում կատաանպագրերի նմանությամբ, ստեղծում են նան իրենց սեփաբեցիջ»8: կան գրերը, որոնցով մեզ Հասած անասուն

։

ձանագրություննրիթիվն Դեպի Ուրմիալճի ավազանըձեռնարկածմիայն մեկ ար600-իցավելի է, Արդ արձանագրություններում չավանքի ժամանակՄենուայի (810--286) 106 ռազմակառքենրանք երկիրնանվանումէն փոծնց իսկ հրենց՝բիայնացի-բի, 9124 Ճեծյալ ն 2704 ճետնակզինվորներիՃիշատակություԲիայնիլի, ներ:Էնդճանուր բնույթով Վ բովանդակությամբ առմամբ Հիեշ- : նը վկայում է ռազմական արվեստիբարձր մակարդակիհ ճայմալ «եպազրծրը նման էն շատ : կական բանակում եծելազորային ասորեստանյանին: ուժերի նախապատվուԱյստեղ նույնպես վերամբարձ ու փքուն ոճով նկարագրվում հն թագա- թյան փաստիմասին: վորներիռազմական արշավանքները, բերվում թվական տբվթագավորներիշինարարականաշխատանքնեԱրարատյան մասնակցած մալներ կոիվներին ն Հեժելազորի, րի մասին թողած արձանագրություններից բացառիկ արժեք Հետնակի ռազՄակառթերի, վերցվածգերիների, ավարի, կողոպուտի, կոտո. : ունի Արգիշտի 1-ի (286--704).282 թվականինվերաբերող արիածներին այլնի մաին: ռազմական Սակայն մ ո-ձանագրությունը էրեբունի քաղաք-ամրոցի ճիմնադրման արշավանքները

։

|

`

ա

«յամ

`

|

-

|

|

.

լ

ի

|

Է

|

|

:

Է...

լ

|

'

էլ

տնտեսական բովանդակություն: Այս

մթերքների ամբարման մասինն ՎանիԹագավորության գրավոր աղբյուրների գոյու. Քյունը մեծ բարեբախտություն է ն

|

արձանա -.

կարգի ուրիշ

գրելու ճամար: Արգիշտինաճա թե ինչպես է ազդարարում էրեՀիմնադրումը. «Խալդյան մեծությամբ Արգիշթն Միբունիի դիտության Հաչ այս նուայորդինջ ամրոցը ճոլակաղ կառուցեց:Հաստատեցի վաստանի վաղ շրջանի պատմության Հալ. երնբունն ուսումնասիրության անունը Բիաինիլե(երկրի) զորությունը լուլուսկան մար, որովչետն, պատմական շատ ու Ճճարցեր ՀնաԽնդիրներ ցեղերի մեջ ամրապնդելու (Համար): ԱրԸ-բարբարոսական) Բավոր է լինում պարզաբանելմիայն Վանիկամ ասում գիշթեն է.--Հողը չոր (1) էր: կատարեցի մեծագորժուԱրարատյան Քազազորուքյան աղբյուրների Միջոցով, Այդ թյուններ Հզոր Պակասճետաքրքրությունչի ներկաայնտեղ աղբյուրներից մենք իմանում քնք,որ այն ժամանակ լացնում նան Արմավիրքաղաքի «ծննդյանը» վերաբերող արթագավու րությունումբավական զարգացած են Արարատյան եղել : թողնվել է Արգիշտի1-ի կողձանագրությունը, որընույնպես թյունը,ռազմական ու շինարարական մետաղամշակու:. արվեստը, մից մ. թ. ա. 226 թվականին: Աշա այդ արձանագրությունը. երկրագորանասնապածությունը: Այդ Մինուս բաԱրգիշթե որդին ասում է.-նու Ճամողզվելու «Խալդյան Համար ծանոթանանք Լի որդու՝ Արգիշտի Ամրոցճոլակապ կառուցեցի, ճաստատեցի Արգիշթեխինելե Ա-ի (760-230) Վանի Սարդուր քարաժալռի : նունը:Հողըչոր Ը) էր, ոչ (մի) բան այնտեղ կառուցված վրա Թողած արՀանագրության մի Հատվածին. «Խալդյան մեծությամբՍար- | (չէր), Գետիցչորա ջրանցք անցկացրի, խաղողուտ(ն) անդուրեն ասու չ.--(աճա) ինչ տղամարդություն լ տառ ճիմնելի, կատարեցի մեծադործություններ այնտեղ»11: կաայնտեղ տարեցի: Վեց

Հատկապես

,

`

«

.

ծությունը, այգեգործությունը,

մեծությամբ

չորս ճազար ճարյուիերեսունվեց : Հաա այնպատանի տեղից տառնձինգ ճանեցի, ՀազարՃինդՃարյուր է Նույնը, Հ. 1, էջ 78 (ԹարգմանությունպատմաբանՀ. կին ճիսուներեք Քշնցի։Ընդամենը՝ ՔսանմեկՀազարինն Հարյուր ութսուԷ յանի), Մինուս-- Մենուա: ' նինը մարդ (Մել) տ արում (Քշեջցի): Ոմանց սռլաննեցի, ոմանց. , կենդանի տարա: Հազար Հայ ժողովրդի պատմության բրեստոմատիա,4. 1, էչ վեց Հարյո ր տասներեքձի Փշեէ), (Բ: Ֆույն րթ 56--57: Հարյուր տասնճինդգ ուղտ (Քշեցի), ԵԱ ասնվեց ծ

|

այդ

կարգի ար- :` դրություններ էլ են թողել, սակայն էրեբունիի ճիմնադրմանըեն Ճանագրություններում խոսվում Ճայկականտիրակալների շատ կարնոր մի վավերագիրէ Հայաստանի Հանվերաբերողը շինարարական աշխատանքների (քաղաքներ, բերդեր, ջրանցք- րապետությանմալրաքաղաքերնանի տարիքը ճշգրիտ թվաճեր), գլուղատնտնսական այլն

|

Ա

Դվարագրելուց բացի, սեպագիր սին: Արարատյան թագավորներն մի որոշ արձանագրությունների ունի

Մասն

ա-

Հ.

Կաշագյոզ-

Ց

Լ,

|

։

է,

տ

)

ՀազարՀինգ Հար-

Է:

1.

ն

55--Տ6:

19:

ՃՄրարառյան թաղավորության մյ կան: արձանագրությունների

590--80-ական թվականներին Արարատյանքագավորությունը այնպիսիները, որոնք լուլս-են սփռում Հայերի առօիյա ի պատմական ասպարեզից դուրս եկավ: Այժմ գանում են, որ ն զբաղմունքի, սովորությունների նույնիսկ մարզականխաղե՛ ասենք, Արարատյան որոշ շրջաններ,ինչպես ճքե ճովտի կենտվրա: Այս տեսակետից շատ Ճետաքրքիր է բի Մենուայի ԱրժիՐ Ազա ընկած երկիրը րոնում Թեյշեբաինի կ ենտրոնով մինչե վերչ Քե, որն ամննայն ճՃավանականությամբ Ճայերեն Արծվին է, | Հլ մնում է Արարատյան ապա ծայրաթագավորության կազմում, նունովնժուլգի քոիչքը: «Խալդյանզորությամբ,--ասված էլ Ժասային երկրամասերը, այկական ցեղերի ազդեցությունը ասում իշպուինորդին է.--Հենցայս: տեղից ե էին ողջ չայկականլեռնաշխարճում: տարածում հժույգը՝ Արժիրեանուն(ով), Մենուայիտակ ցատկեցքսաներ- է- Հաջողությամբ, Արարատյան թագավորության արձանագրությունների կու Մա ականնետաձգության ժամանակ ն | մեծ են բացաՖան

ա-

այնտեղ,--Մինուս

մանգունջոն «ումնասիրման ճրատարակժման գործում Գ. Ա.Մե7-ի (230--714) որդին՝ ճառել Արգիշտի: Ռուսա "ի ( ոի ): Վանումճայտնաբերվածարձանագրության լիքիշվիլու («Ֆքոքոշտաօ ԽԱՌՕՕԾքՅՅԿԵՇ ոտրոռօո», ԷԼ, չ 1960, նույնի՝ «Մ'քճք1ըոտծ 8118006քթ831516 12116215, 11, մասին ասվում իրադարձության 7 - բգիչքն ոքօոմօն 1971-7843. 28. այս«ՔՈՒՐ Ռուսայորդին նետը վերազցեցճինց Պ . ու-

Ը

4 հտաքր,

գ իլուրա

Ճարյուր

ը

տե՛ս

մշի

աոք-Ե7ք8», Խք., 1966)

`

մանները, բացատրելորոշ տեղանունների ժազումնաբանական

վ

Արարատյան թագավորության գրավորաղբյուրների պակա-

զգալի չափով լրացնում են նան նյութական մշակույթի ճարուստ ո մնացորդները, րոնք են

սր

:

Թագավորության քաղաքն հրի

:

նակ:

ու

այն

Հ

պեղումներիժաժաբերդերի

Հարոռ

"Խոյեր,

ա.

ՀՎ

Հ

էչ

88,

ՀԱՅՏ

:

Ջանգլերին,

գերմանացի

.

"ւ

.

րը:

1963), քոք-

Գ. ՀԱՑԿԱԿԱՆ ԵՎ ՎՐԱՑԱԿԱՆ ԱՌԱՍՊԵԼՆԵՐԸ

ՀԻՇԱՏԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՍՏՎԱՄԱՇՆՉՈՒՄ

Հին ժողովուրդներիցշատերի նման ճալերը նս նախքան անփականդիր ու գրականություն ատեղծելը ունեցել են Ճճաբուստ բանավոր գրականություն. Առասպելների, երգերի,ավանդությունների,վեպերի, դյուցազներդությունների՝ ընդճանրապեսժողովրդական բանավոր ստնղծագործուեն իրենց Թյունների մեջ երանք սերնդե-սերունդ փոխանցել Ֆյանքում տեղի ունեցած կարնոր իրադարձությունների պատ«/ությունը։ ժողովրդականալդ ստեղժագործությունները, վիպաունեն նան կան ու առասպելականլինելով իրակաճանդերձ, նությանը մուր պատմական ակունքներ ն, դրականիցբացի, նան պատմազիտականխոշոր արժեք: Դրա ճամար էլ դրանք իրենց վրա են բնեռել ուսումնասիրողներիՃետաքրքրությունը ։

.

:

Ի

նժույգը

որը

.

ջանքէ

ԽԼԼ.,

ոռրոռշտ

«Կանգուն» --հրկարու-

ժանոթագրում Թարգմանիչը է. ճավասարէ 51,8 ամ. Այս Հաշվով Մինուայի ցակելէ Գետք է նկատիունենալ,որ նման մարզայինձնում նժույգի ցատկի ԽՍՀՄ-ի ոնկորդը սաճմանվաժ1947 թ.` 8 մ 20 սմ էր, իակ Համաշխարճայինոեկորդը՝ մինչե 1914 թ.՝ 11 մ 28 սմ. ա այնպատկասաշմանվաժ նում էր. ճունգարացի Արժիրծ նժույգի ցավը : Հգծրազանցված, ընդճուպ մինչե 1925 թ. (այսինջն՝ 3800 տարի), երբ. Վ. իր Սվինգեր Բերգմանը Նժուրգովցատկեց 13 մ 16մ.. Նույնը էջ 87, Թյան չափ,

քճքոօգոտ

գուսանական

:

Ներքին կենտրոնախույս ուժերի աշխուժացմանե: դրսից կիմմերների, մարծթի տակ մ. թ. «կլութների Ճճարվածների

Հաաա

ըօտջոօութթ,

:

Ճայտնաբերվել Արարատյան

ու

-

ն այլոց

ԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

է

կ արմատները այլն:

Մ. Դլա-

ոօոօքոռ», տ

Արարատյան Թագավորության արձանագրությունների Ճախոնաբերման վայրերով ն այնտեղ ճիշատակվող : բազմաանն տեղանունների պատմալեզվական ՔննությամբՀնարավոր

կ

:

«ԹՓօդաո:

որշթսմ կոնովի (4«Ֆքոքնոճած ն. Վ. Հարությունյանի ((11օթուօ

|

առչի(ից), մինչե իշպիլե : Հիսուն կանգուն ( այսին Ք քէ՝:

մետր,--Ս. Մ.-Բ.)»18,

տե-

այս

խախ

այգին՝

ատուռրդու

Ս

է

ռ

մա

|

ՏՈՄ

ԲՈՒՐ ,

ՀՈ:

:

Ժողովրդական ավանդություններն բարձր ՛ առաոելեերը

մեկի հղել չ նան Պատմաճայր ՄովսեսԽոդնաճատողներից բենաջին, որի ոչ մբայն գրի է առել, այլն մշակել գեղարու

|

|

ան

վեստական է Հասցրել դրանցիցմի կատարելության քանիսը: 4 մեչ, դարձել է առասպելիվրացական տարԽորենացումիջոցով մեզ Հասած առասպելներից բանաձճյուսության մեկն էլ լ ակի Հիմքը: ԱԱ աաաաելն է, որտքլ պատմլում է Հայ ողո Ի լրացական տարբնրավում,ասվում է, որ վբրդի ծագման ե Հայաստան անվան առաջացման

մասին: ծնված սկաների ցեղը,։ ասվում է Աստվածներից այնտեղ, աստժուն ճամարԲաբելոնում Ճասռնելու ակսում է մի բարձր աշչ : տարակ կառուցել:Աստված,զայրացած մարդկանցՃանդգնուչ` ։ թյունից,աճեղմի ճողմովկռրժանում է անավարտ շինությունը ն խառնում կառուցողների լեզուն, որպեսզի նրանք իրար չիչ ն Ճճասկանան գործը տապալվիչ Հետո Բաբելոնում հր իշրւանու- լ թյունն է Հաստատում բռնակալԲելը, որին չի Ճնազանդվում։ միայն Հայկը: նա իր ամբողջ տոճմով Հեռանում է Բաբելո- Է նից ու գնալովճյուսիս ճաստատվում է Արարադի երկրում, մի Ը դաշտում, որը կոչվում է Հարք: Բելը զայրացած, Հայկինուժով լ Համար արշավանքի ճպատակեցնելու է դուրս գալիս, սակայն : մենամարտի սպանվում է քաջակորով ժամանակ ա րձայՀայկի : կած նետից, իսկ նրա զորքերը փախչումնն իրենց երկիրր Ի նշանավորումն այդ Ճաղթանակի,ճակատամարտի վայրուփ էլ. Հայկը կառուցում է դաստակերտն այն անվանում է Հայք, : բից էլ, եզրակացնում է Խորենացին՝ «...աշխարճսմեր կոչի յաԷ նուն նախնւոյն մերոյ Հայկայ՝Հայք»: Խ որենացին մի քանի տեղանունների ծագումը նույնպես կապում է Հայկի Է

ճայե-

|

,

րի, վրացիների, աղվանների, հգերացիներին կովկասյան մի քանի ժողովուրդներինախաՀայրըեղել է Թորգոմը, որի Բարելոնի աշտարակաշինությանձախողումից Հետո բնակություն է Ճ2Հաստատում Հայկական լեռնաշխարճում: Թորգոմը աստիճաիր տիրապետության սաճմաններըճասցնում է Պոնտանաբար կան ծովից մինչն Կասպիցծով ու Կովկասյանլեռները: Թորգոմն ուներ ութ որդի՝ Հառս (Հայկ), Քարթլոս, Մովական,էզխոս, կովկաս ն այլն։ Սրանց մեջ ամենաքաջը ավագ որդին՝ Հայկն էր, «որի նմանը ոչ ջրչեղեղից առաչ կար ն ոչ էլ Հետո»: Թորգոմըմաչից առաջ իր տիրապետությունըբաժանում է երկու մասի՝ կեսր տալիս է Հայկին, իսկ հրկրորդ կեսը` մյուս յոթ որդիներին: Թորգոմիորդիներն ապրում էին Ճաշտ ու ճամերաշխ,բայց անկախ ու ինքնուրույն չէին, այլ ենթարկվում էին բոնակալ նեբրովթին։Ազատությանն անկախությանձրգտումը թնլադրում էր նրանց թոթափել օտարի լուծը: նվ աճա մի օր էլ Հայկը դիմում է իր եղբայրներինայսպիսի խոսքեբով. «...լուարուք ինձ, Հարազատքիմ, աճշաւասիկ էտ մեղ Աստուած զօրութիւն ն ժողովուրդբազում. ն արդ՝ վասն ողորմութնանն որ ի վերայ մեր՝ մի՛ ծառալեսցուք օտարի, այլ Հետ՝ ժառանգների անունների Արամայիս--Արմավիր, երաստ-Աստուծոյճշմարտի»: երասխ,Շարա--Շիրակ, հսկ Հայկիժոռնեչ Գառնիկ--Գառնի, Դժվարչէ նկատել, որ վրացական առասպելը ձնավորվել է բիցԱրամի անունովօտարները Ճայերին կոչում են արմեն, ն վրաց ճայ ժողովուրդների ռ ազմաքաղաքական փսկ ծրկիրը՝ ՀամազործակԹեն այս Արմենիա, առասպելի առանձին Հատցությանհրկարաժյապատմությանընթացքում, Ճամագործակվածենր նախաճայկական ծաղումունեն, առասպելն ինքն ամլ ցություն,որն է՛լ ավելիամրապնդվեցՃԼ-Լ-Ճ1Ա1 դարերում: նրբողջությամբստեղժվելէ Հայ ժողովրդի կազմավորմանժաՓտարնհրկրյա . կու ժողովուրդներիՀամատեղ պայքարը մանակներում: են Մասնագետները ցույց ճողների դեմ այն ժամանակաշրջանումայնքան շոշափելի տվել, որ «Հայկի | Բելի»առասպել ի ճերոսները դրականարդյունք ունեցավ, որ նրանց ԳԱ իրական,պատմական անձնավու. ' րուքյուններչեն, այլ ճայ ժողովրդի կազմավորմանը | ցությունը առիք էր տալի մատակ աժ առանձին ցեղերի Հարազատեղբայրներիժառա գները կարող ու խտացվածկե112 պարներ:. «(մոտ ել լինել միմյանց:կասկածից վ. վեր որ առասպելն իր գա«Հայկիու Բելի» առասպելը, բարձր ու վեչ է Հնչում նան այսօր ն ուորոշ փոփոռխություններով,. | Ֆղափարականությամբ իր Պատմության ակչական ու Սակ մեյ է տեղավորել քաղաքական շատ կարնոր նշանանան Անանունը (ՄԱ դար), | փոկ11--7 դարերում Ճայ նե վրաց ժողովուրդների ռազմա-քա| ղաքական մերձեցման Մարդկության մշակութայինխոչոր ստեղծագործություննեժամանակ, թափանցելով վրացական 2, Ր ժեկը է, որը գրվել է տարբեր ճեղինակբից Աստվածաշունչն մ ո-

Հայաստանի :

լ

:

`

|

:

`

ի

`

վ

անչատականացված

ճիայն

.

|

ի :

,

`

Բո Հաագործա ժամանագակիքնելին որ մոածելու ու

ու

է,

լ աա ա

|

. ՛

լեմբաեզեկինլմարգարեներն էին, որոնցից Երեմիան իր կոչովցանկանում էր Բաբելոնի դեմ ոտքի ճանել նան Արա.

ն

լլ մինչն մ. թ. Մ դարն ընկած ժա-՝ Է տանյան թագավորությանը: մանսվամիջչոցում: Այն բաղկացածէ Հին կտակարանից՝ 39. Աստվածաշնչի գիրքն նոր կտակարանից՝ շշ Հունարենիը կատարված դիրք: Աստվածաշունչը, Թարգմանության թեն ։

ներիկողմիցմ.թ.

Է

ա.

:

Ֆր միայի գրքի ճամապատասխան բաժնում ասվում է այսպես. «Առէք ի նշան վնրայ բոննեիիէությունը, երկրիդ, փող Հարէք ընդ ազգս ամենայն, ռակայն արժեքավոր է նան Հինա- Ս աղբյուր ճԲափրնցէք ի վերայ դորա զունդո: Պատուէր ների ն արնելքիշաւռ յինէն Այժողովուրդների պատմության, տուք բանա-՝| զարատեան Թագաւորութնեանցն ն. Ասքանազնան գնդին. կանգսովորությունների, վեպ վիպա-. Է Ժժցէք զնովաւ նետակալա...»15, «անության, եբրայական բ նագրից առասպելաբանության, թարգիրավունքի, իարոյական. մանված է այսպես. «կոչեցէքի վերայ նորա նորմերին բազմաթիվ

ճիվմնականում արտացոլում

է ճրնականո

ւ

քրիստոնեական կը-

:

ւ)

ճյուսության, կենցաղային

ու

:

այլ զթագաւորութիւնա Խնդիրների ուսումնասիրության եւ Ճամար: Դրա ճամար Արարադայ, Միննալ իսկ ասորակտնում՝«կոԱսքենազալ», էլ Աստվածաշունչը տարբեր է չեք ժամանակի վերայ նորա ղթագաւորութիւնո ներում Թարգմանվել չ ն' Արարատայ մրմիե աշխարՀի բազմաթիվ (եզուներովիր` նայն Ասջքենազալ»: վրա բնեռել Ոաումնասիրողները (Ֆ. Դելիչ,Հ. Մաամննատարըծր բնագավառների 1 նանդյան) մասնագետների գանում են, որ «Ասքանազյան» ուշադրությունը, կամ «Ասքենազյան» Աստվածաշնչի ճնագույն թարգմանությունն ի-. Է անվանումը բից մեկնէլ Ճայերեն վերաբերում է սեպագիր է, որը Թարգմանությունն արձանագդրությունն կատարելեն : ճիչատակվող ե: ՄեսրոպՄաշտոցը «Աշգուղային», որով կոչում էին սկյութներին, Պարթերջ դարի առաջին` ` երբ Սաճակ նրանք տասնամյակներում: թափանցելով Անդրկովկաս Հայաստան, ՀաստատԱստվածաշնչի Ճալերեն թարգմանությու-, ) տել էին իրենց նը թարգմանական իշխանությունը: Սակայն արվեստիգլուխգործոցներից երեմիայի է, դրա վկայության ճա- , մէջ առավել մար -

ու

ճետացրքրություն. ներկայացնում «Այրարա«թարգմանությունների : տեան.Թագաւորութնանցն», Թագուճին»14Հեւ Աստվածաշնչի ւ«զթազաւորութիւնս Հայաստանի "Արարատայ, առնչվողՃատվածները "վերա. Է Միննայ» ն «զթագաւորութիւնա են մ.ք. լ է Բերում երջե մինչե Արարատայ ար1 Արժինայ» Լ : ակզբներն ինկած ժամանակներին: Ճճաստատում են, որ տաճայտությունները, ռիոնք այն ժամաՈւշադրության արժանի են նակ Հայկական էլ այն Համարվում4

:

ա.

բ

են

ւ

Ճատկապես երծմիալի մարգարծության մեջ պաշպանված Հատ-

բարձրավանդակում գոյություն ունեցող ԱյրաԷ փատյան թագավորությունը (կամ ն Արճին Հայկական պետական| թագավորությունները) մինան արդեն ու նրանց ն միավորումներին կենտրոնացված, Հզոր ունեցած դերին արնելքում Առաջավոր Առիայում ված քաղաքական ժավալ- ճանաչումգտաժ պետականմիավորումներ ն Բաբելոն դեմ էին իրադարձությունների մեջ: Այդտեղ,նրեմիա- ` մի պայքարի գործում նրանց ռազմական ուժերին 51-րդ գլխում բռնակալական չատ կարնոր Քաբելոնյ` նղ էր Ճատկացվում Վարծանման ճամար օգնության կոչ է արվում նան ճարնանների կողմից:

վածները, որոնք վերաբնրումեն

| |

Է

Մարգարծության

| )

Ասթանազյան գնդին»: .

Տ. ԴԱՐԵՀ ՎՇՏԱՍԳԻ

Հակաբաբելոնյան

ԲԻՍԵԹՈՒՆԻԱՐՁԱՆԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

շարժումըՊղեստինում . դարում Է (727 ա.) ծագել էր 2: Ասորեստանի Թագավոր տա նաբուգողհնոսորԱրմենիայի կ Ա-ի (605--562 Թթ., մ. բ. արմեններիմասինՀայտնի ճշգրիտ թվաա.) Պաղեստինից Ճինական բնակչ կան չությանզանգվածային ունեցող աենաՀին գրավոր տեղեկությունները պաճբոնագաղթեցժան եվ աճա Հճետնանքով: պանվել են մ. '

Ր:

ւ.

ՍՈ

ա

Մ

ւ

|

պն

|

`

ԲՈ

՝

'

՛

ու

|

|

'

'

քան Քագավորություններին ն

ի

Ի

Քարծլոնիդեմ ծավալվողշարժումը Բորբոթողները

նաայի,ն-

Հաակատա

վ

Ք.

ճրատարակությունների 121 լավագույնըցայագթ.

ա.

թվականինպարսից (522-486)

--ծ-ծ-ծ-ծոս

Աջեմենյան | տոչմիներկայացուցիչ Դարեճ Վշտասպի կար1 այժմյան իրանի գադրությամբ` Քերմանչաչ քաղաքիմոտ գրտթ

4.8, կատվածաչունչ, 1805, Վենետիկ,

էչ

028.

' Ր

նրվող Քիսեքունբարձրադիրժայոիվրա թողնված արձանաԷ մն լինում նոր օգնական ուժեր ուղարկել այնտեղ զորավար բաղկացած է ինը ճակարբա-՝ գրության մեչ, Արձանագրությունը վատմիսալիգլխավորությաժը, որը, ճավանաբար, Դադարշիկան սյունակներից. որոնցից գրված է ճինգը ուժերի ջի Ճամագործակցությամբ, նոր հրկու ճակատամարտե(76 պարբերություն, 515 տող), ծհրեջսյունակ էլամերեն րիյ Հետո միայն կարողանումէ դժվարին Հաղթանակի ն Հասնել: (650 տող) մեկ սյունակը՝ աքքադերեն տող)": Արձանագրությունից Արձա-` ծրնում է, որ արմենների ապատամորը պատկերում է Դաունի բարձրաքանդակ, հագրությունը բությունըեիկաքատնե նախապատրաստության արդյունք էր ն ԲեՀին՝ հրկու ուղեկից զինվորներով, Արքայի հատնիցընթակապվաժ էի Հակապարակական մյուս շարժումների, Հատկանում են շղթայված ն պարանոցներիցիրար ճետ կապկպված Է պես Բաբելոնում ծագած ապստամբությանՀետ, որը ղեկավաեն ինը մարդկային ֆիգուրներ, որոնք խորչրդանչում Դարհչի րում էի Դարեճիենթականերից մեկը՝ ճալազգի Արախան։ դեմ ապատամբածն վերստին Հպատակեցվածինը երկրները: Հ. Մանանդյանը մանրամասնորեն ուսումնասիրելովԲիսեթունԵրեքլեզվյան այս արձանագրությունը այագիտության ։ լան արձանագրության, մեչ ՀՏիշատակվող տեղանունները (Զուճամար բացառիկ արժեք է ներկայացնում: Ուշադրությանար- ` ղա ավան, Տիգրա բերդ, Ույամժաբերդ, Առւտիարա է դավաճ), ժանի Հատկապես այն Ճանդամանքը,որ պարսկերեն տեքսգտնում է, որ դրանք ճիմնականում տեղադրվածէին Հալաստում ամենուրեք ՀիշատակվողԱրմինան(Հայաստանը) Քարե-ւ տանի Աղձնիքին Կորճայքիտարածքներում:Բիսնթունյան արլերենում անվանվում է Ուրաշտու (Ուրարտու): իսկ դրանից ձանագրության առավելություննայն է, որ այնտեղ, ոասզմաարելի է ճանգել այն եզրակացության,որ Ուրարտուպնտու- կան գործողությունների թվականից բացի, ճշգրտորեն Ճիշաթյան անվանումը ճոմանիշ է Հայաստանանվանը: Այնուշետն Բ տակվում են ամբաներնու օրերը: Հայաստանում կատարված Քիսեթունյանարձանագրության ` երկրորդ պարսկերեն տեքստի դեպքերը,օրինակ, տեղի հն ունեցել մ. թ. 522 թ. դեկտեմսյունակի Չ89--63-րդ տողերում պատմվում է Արմինայում . բեր--521 թ. չունիս ամիսներին: դ եմ ծագած Դարեչի ապստամբությունների մասին: Պարզվումէ, որ Դարեչի թագավորությանՀենց սկզբում

6. ՀՈՒՆԱԿԱՆ ԵՎ ՀՌՈՄԵԱԿԱՆ

ՍԿԶՔՆԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐ

նրան ենթակաշատ երկրներ(Փարս, էլամ, Բաբելոն, Մեդիան: այլն) ապստամբել են պարսից լժի դեմ։ Ապատամբ երկրների ն Հայաստանի ճայերի Հնագույն շրջաններիպատմության թվում էր նան Արմինան,Արմինայիդեմ Դարեչը զորքեր Էէ մասին Հարուստ տեղեկություններ են պաճպանվելնան Հուուղարկում: նա կարգադրումէ իր զորավարին՝«գնա ն ջախ-՝ նական ն Ճռոժեականաղբյուրներում, որոնցից ամենանախջախի՛ր այդ ապատամբ բանակը, որը ինձ չի 42պատակվում»: նականը պատկանում է Ճույննշանավոր պատմիչ Եվ թեն դեպի Արմինաձեռնարկվածյուրաքանչյուր արշավանՀեբոդոտո--. Կին(484-425): Հերոդոտոսը ծնվեէ Փոքր Ասիայի Ճունական Քից ճետո պարսից արքան ճավաստում է, որ ԱՀուրամազղայի շա լիկառնասքաղաքում ն երկար ժամանակ նրա բանակը ապստամբների, քավական մարդ` օզնությամբ ապրել Աթենքում: Քաղաքական պայքարին ակտիվորենմասնակցելու պատճաքրանեց, մակայն այս ճայտարարությունները ամեննին էլ վըոռով Հարկադրվափ դիմել է տարագրության ն շրջագայել եդիպտաճությունչեն ներշնչում, որովճետն Դարեճի զորավարնետոսում, Փոյուգիայում, Բաբելոնումն Սն ծովի ճյուսիսային բից ճայազգի Դադարշիշի հրեքարշավանքներիցճետո էլ Ար- կողմերում: Այն կարծիքը, որ, իբր» Հնարավորէ նան Հերոդոմինայումդրությունը չի խաղաղվում: Դրանից «ետո հրաղ-տոսի Հայաստանումլինելը, անճչավանական է, որովճետե, դրությունն այնքան է բարդանում, որ պարսիկները ստիպված ինչպես

ճին պարսկերեն (141 "`

Մ

"

ա.

Հ

ւ:

.

.

կանսնենք, Հայաստանի պատմական աշխարճագրության մասին հրա տված տեղեկությունները Ճճամենայնդեպս "6 ՏԱ «Դարձչ ՎչտապաիԲիսկքունլան Թարգմա- «այդ երկրումհղած ժարդու տեղեկություններ արձանագրությունը», չեն, Գ. Մ. Նալբանդյա» կ ժանոթագրությունները՝ նությունը բնագրիցաղաջաբանը Հերոդոտոսը իր շրջագայությունների ընթացքում ամենուճի, նրնան, 1964: Բեքնյութերէ ճավաբել վերնում նշված երկրների մասին, ո-

'

)

՛

ինըգիքերից

րոնքՀետագայում Հիմք են

Ճանդիսացել նրա | ճանտպարչի մի մեծ Հատվածնէլ՝ 6,5 փարսախ(մոտավորաճամար: Աշխատուչ պես 900 կմ) ծրկարությամբ բաղկացածճանրածճոչակ «ՊՓատմութլան» անցնում էր Հայաստանովծաթյան առաջինմասերում ճեղինակըպատմաաշխարճագրական.ն է յաստանում նույնպես ճանապարծի երկայնքովստեղծված էին ազգագրականարժեքավորու Հազվագյուտ տեղեկություններէւ կայաններ(թվով՝ 15), որոնք ունեին 4ճյուրատներն Հատուկ. ենթակա ն ճարկաներկրների` այդ. ճաղորդումՊարսկաստանին Համտպատասխան վերաճսկիչ ամրություններ: Խոսելով Արաքս նան թվում ու ճայերի, ն այնտեղ ապրող. դետիմասին, նշում է, որ այլն սկիզբ առնելով Հալամտանի Հայմետանի "վուրդներիու ցեղերի մասին: Թափվում է կասպիցծովը: Ճիշտ.չեն Հաչ ճ լեռներից ւՀ ուսումնառիրողների՝ Հերոդոտոսիտեղեկություններից որ իբր Հայաստանի ղորդումները, բոլոր գետերը նավարկելի | հն, ռր Ալիս շադրությունըամենից շատ գրավել է 2-րդգրքում (Հալյուս) գետը սկիզի առնելով Հայաստանից ասում է. «Փոյուգացիներն այն ճատվածբ,որտեղճեղինակն ուանցնում է Կիլիկիայովն այլն, ն այլն: ԱշխարՀագրական բրնեին պափլագոնականին շատ նման Հանդերձանք,Քիչ | նույքի այս ն նման այլ սխալներով ճանդներձ, Հերոդոտոսի տարբեր ասում են, թե փոյուգները, դրանից: Մակեդոնացիներն ունեն | տեղեկությունները պատմության ամար քանի Հալաստանի դեռ բնակվում էին նվրոպայումմակեդոնացիներիՃճարնանու- շատ կարնոր նշանակությունն արժեց։ ՃհԹլամբ, կոչվումէին բրիգներ. բայց Աբա տեղափոխվելուց Հալաստանի մասին պաշպանվածՀնագույն սկզբնաղբյուրՀետ տո, իրենց երկրի փոխեցիննան իբենց անունը (կոչվե- | են գրավում Ճույն նշաների շարքում առանձնաճատուկ տեղ ես

հող». :

նրաայն

զետեղված |

|

ԾԼՐԵՐ

վ

րմենները ինլ" ("վփոլուգներ), «Անաբասիո» նման: Պրո-նավորմտածողՓսենոփոնի փոլունիական զինված էին փոլուգների Այս երկուսին

ն «Կլուրոպեղիա», աշխատությունները, որովճետն այդ աշխատությունների եէր դբսէր ռաջնորդում դինակնառիթ է ունեցել անձամբ լինելու Հայաստանում-ն հր Հետո, այն տեր է ականատեսիաչքերով: նկարագրել ը նթացքում կազմավորման -Հայ ժողովրդի Թրպես աթենացիՀարուստ ստրկատիրոջորդի, Քսենուփոիի խաղացածղերը բարձր դնաճատողները. Հենվում են Հերո-| են նան մուռ ստացել է բարձր կրթություն դոտոսի ճննց ալս վկայությանվրա: կարեոր Հերոդո- նր (430-354) սոփեստների 7 դարում ն աշակերտելնշանավոր տոսի տեղեկությունները այն մասին, որ մ. թ. ա. Սոկրատեսին: | ՔաղաքականՀամովկազմում բաժանված մունքներովնա դեմոկրատիայի Հայաստանը ԱքեմենյանՓարսկաստանի է ե միապետաէր երկու վարչատարածքային միավորների: Հայաստանի, կան կարգերիպաշտպան: ւ Ճարնան երկրամասերի արնմտյան մասը,Գակտիկեի Մ.թ. 7 դարի վերջերին ա ժինչն Պոնտական ծով, մտնում էր 13-րդ մեջ| ՍՄ Մ նեժոնի (404-358)եմ. բռնկվում է ապստամբություն, ն. արքայական էր մուծում տարեկան 400 տաղանդ դանձարանն որը.

բնակիչներ Արտոքմեսը,որն

՛

ա-

ամոանացել Դարեճի

արիմ-արմեննե-

ւ

:

ը

Հազառակորգ Աթեմննյան Արտաքսերք

ա.

սատրապության

կյուրոս կրտածհրը:

գլխավորում էր նրա Հարազատ՝հղբայի՝ Ճարկ, իսկ ալարոդները,որոնք.ալետքէ որ բնակվելիս լինեին լ Հետո, Հույն շատ զինվորանճաջողությունից ԱրեելյանՀալաստանղւմ, մատինններին սասպեյրների «Հետ,. ր Ը ու Հրաման ջե չ ւ Հ Ւ Դրամանատարներ, որոնք որպես ն վարձկաաններ 200 տաղանդ ր ժառայու կազմում էին 18-րդ սատրապությունը ՀՀա----"Է |.էինԿյուրոսիմոտ, Միջագնտքում ջմաճամատնվեցին բախտի |

|

մախտամբության

ճարում Հարկ: Հույներիմիակ փրկությունըապածովվայրերով նան Դա- ճույքին։ է եկարագրուժ Հերոդոտոսը չատ ձանգամանալի :

-

Ճայ-

րենիքվերադառնալն ճաստատում, էր: եվ ճենց ը: 1-ի կառուցած «Արքայական պողոտան» որոշմամբ էլ նրանք Բաշարժվելով Հյուսիս, ստրատեգիական բելոնից նշանակություն Հայաստան անցնելով` ունեցող` ի, Վարնոր. նրա կենտրոնական շրջաններով, Ճասան Սն ծով, իսկ այատեչ. յ

ն

ստ

Հերոդոտոս, Փառք

մանությունը Ս.

մտան

այդ

`

"

այս

որ

«Իո,ծուռ, ոու. էչ

Կշկյաչաբյանի): ՝ "|

.

ան

ու

ՆՈՐ

:

:

իրննց ճայրննիքը։ 401թվականին տեղի ունեցաժ Ղից՝ ԺԻ» զայս նաճանչինմասնակից4րամանատարներից մեկնէլ Աշտա

Քաննո-

'

`

`

"Ր

ռ

ԲԱՆԱ.

Վո

.Է.-

Ն

ՆՈՈՈՅՆ

«իռնն էր, որն իր բազմաթիվգրառումնքրը Արնելջին

չատ

Հայառ«ոանի մասին ճետագայում ն «նյուօգտագործեք «Անաբասիս» տոպեդիադաշխատությունները շարադրելու Համար:Հեղինակն Էնդճանրապես աչքի է ընկնում Ճարուստ

շատ

թունդ էր, եքն

չուր

չխառնիին. իսկ սովոր մարդու Համար-

ախորժելի ըմպելիք էր»18,

Քաննոփոնը ուշագրավ է Ճաղորդումնան տեղեկություններ ճայքրիճագուստի,բնավորության գժերի, կննցաղի ապրենա ասում լակէրպի մասին: է, ռր Ճայերը Հյուրասերեն, Խիպախու ինքնասեր, որ նրանքկարողանում են Հաղորդակցվել |: պարսկերեն,Հալաստանի կենտրոնական շրջաններում, լեռնա"

ճով, ն պատաճական չէ, 2բմ նույնպես

որ

4ին

4ո

լնզվով

ու

գեղեցիկ

է

ո-

չնարհնի դասագրքերումայ.

ու

Ը

|

առանձնաձատուկ տեղ է տրվում Քաննուոնի ըսատնղժագորժություններին, հսկ Մերձավոր Արեելքի Աթենքի տնտեսական խնդիրներին փերաբծրող նրա տված տեղեկու. ունները ժամանակին բարձր են գնաչատվելկ. Մարքսի կողմիցն օգտագործվել «կապիտալի» 1-ին ճատորումն այ ու.

վանչջերին գետաճովիտներում շատ դյուղերի ու գյուղախմբերի ճիշատավությունը Հաստատում է երկրի բավականխիտ բրնակեցվածլինելու նրա նկարագրությամբ Հանգամանքը: այդ ու

|՝

ի

աշխատություններում: «Անաբասիսը», ի տարբնրություն այլ

աղբյուրների, չափորտանի ժամին տալիս է տնտեսական բնույթիտեղեկություն ննը:Այստեղից ծրնում է, որ այն ժամանակ

վական

զարգացած

| |

Հայաստանը |

գյուղա

տարբերվումէին

գյուղապետն եավագները,կառավարիչները ն վերջապեսթագավորը:Փիտական են

րը,

բարձր արժեք ներկայացնում. է«Անաբասիս»-ում Գառան նլութերը, որոնք արրարծրումծն

բա-

տնտեսական երկիր էր, որ այոտեղ Հետ մ Ճացաճատիկի մշակու էին ի նան յուղատու ր Տ Ֆընան. բույսեր: «ոեսության մեջկարնոր ւո իիղ էին գրավում ու

ժամանակ Հայաստանն

իրծնից ներկայացնում էր դասակարԳայլինճասարակություն ունեցող երկիր, որտեղ բնակչության մլոս խավերից առանձնապես

|

խարի էթնիկականվիճակինն

Հայկական

Խարչո ությանը: Քսննուոնի քշագրությանը աս Դ Քավորլինում բացատրել

անասնապածությունն " այգեգործությունը: այաստանը գյուղատնտնսական ի`

լիորաշ-

Հայաստանի պատմականաշբնույ նույթի

ն նյութե Ր ով է

4Հնա-

աշխաիճազրական որոշ անուններ

մթերք(Ռետերի,բնակավայրերի, բարեկեցիկ վարչական ն էթնիկականմիավորերկիրէր, դրա Ճամարէլ Քսեների ն այլն), որոշել Ճայրենակիցները Հայաստանի սաշժանաշխարճագրական աննդամթերքների Հայթայքման ննիը,ճիշատակված գործում ցեղերի տարածման վայրերը ն այլն: առանձին դժվարությունների չէինՃանդիպում, «առատորեն գտնուի էին լուս աշխատությունը՝ Քածնուփոնի մսացուանասուններ, նրանք «կյուրուլեդիան» նես կենդանականարժեքավոր է Հայաստանի Ճարսլեր, Քեջութի ն նուշիուղ, 4աց, Հնագույն շրջանի պատժության ուանուշաճամ| գինիներ,մրգեր Ընդեղենն այլն: անասնակեր, մյս սումնասիրության Մ) ններով Հարուստու ՆՖոփվոնն հր |

`

|`

ու

:

`

«Անաբասիս»-ուժ պաճ-

ու

անված Թյան ու

տնղեկություններից պարզվում է, որ արճեռտագորժու. | մետաղամշակության վաղեմիարճեստրՀայերն այդ

ժամանակէ՛լ ավելի էին զարգացրել, որ բարձր դասի աոգրյա գործածությանշատ երեր ոլերճանքի առարկաներ ճաշակով վարպետությամբ ու

ու

ած

մերի

տներում--

են,

ն

պատրաստվող գարեջրիմասին: «Այնտեղ (ճաՍ. Մ.-Բ.) կարնան ցորեն.լ դարի, ն ընդե

կրատերների մեջ

նրնսինլողում

էին

գարու

Քորուց

պատրաստած.

գինի,

որի Հատիկներ. կրատերների մեջ կային

| եղեգն եր՝ մեծ ոքի, առանց ծնկի:ծ մարդ պետքէ այղ եղեգիԺ արավելու դեպքումլ «մրբ բերանինդներ ծեր, ծվանի Ֆան

ու

ու

ճամար:

աշխատության ն Մարաստանի Արմենիայի քաղաքական տըրըն-

Հեղինակ ու

փոխճարարերությունների մասին, որ Հայերը

ժամանակ թեն ենթարկվումէին մարերին, սակայն էին

այդ

օշգտվուԻ

նծրքին ինքնուրույնությունից ե ունեին իրենց թագավորը,. Հայոցարքայազն Տիգրանն պարսից կյուրոսը

Հան

մետաղներից: նան Քաննոփոնի տեղեկությունները ճայերի

քն Հետաքրթիր

.

նան

տեսական

ռր

|

պատրաստված էին ազնիվ

խոսում է

ու

Հարաբերությունների 4". չին

դտ նվում

բարեկամա-.

ն ՄԼ:այլն

Աաաա թարԱՏՎդ:բիոսի Հո: 205-127)

«Պատմությունիը:

Պոլիբիոսը զբաղեցրելէ բարձը՝ պաշտոններ, մասնակցել դիվանագիտական բանագնացություն-.

Նա

ենոփոն աաա

Կոկյաչարյանի լ):

Եերնան,1970, էջ

Մ.. (Թարգմանությունը 31:

|

էրի դեպինգիպտոս,Հունաստանն այլուր Հեղինակին ռազմաղիտականաշխատուչեն պաճայանվել: տագրական,աշխարճագրական Վերջինների մասին Սիկիլիացու են Թյուններիցմիայնճատվածներ պածպանվել,իսկ40չրջից ները ն առանձին դեպքնրի մասին նրանց տվածՃաղորդումտեղեկուքաղկացաժ «Պատմությունից առաջին «ինգը ն առանձին թյուններիվերաշարադր ումը, Ճնարավորություն են տալիս պատառիկներ մյուս գրքերից: հր աւտնեղծագործություննեպատկերացում կազմելու կորած ու չՀզաճպանված աղբյուրների քում ճեղինակըորոշակիորենկանդնածէ մասին: տիրական պետությանարտաքինու ներքին Սիկիլիացու «Փատմական քաղաքականության Դիոդորոս գրադարան»-ի առապաշտպանությանդիրքերում,արդարացնումէ Հոոմի են նվաճում- չին Հինգ գրքերը վերաբերում Ճամաշխարճային պատմու միտումնավորվերաբերմունք ունի իր նաները:Հեղինակբ առասպելական անին: ԱսիաԱյստեղ ն նրանցում մի նրկրներին Խորդներիգործերինկատմամբ չի` ոչինչ.դրական վերաբերող նա մեժ մասերը շ արադրելիս, չափով տեսնում: Քաջ ծանոթ լինելով է մ. Ք. ա. Ֆ-- 17 դարերի օգտագործել Հոոմեական՝ պետության Հետ ճայտնի Ճ ույն պատմիչ առնչվողասիական, աֆրիկյանն եվրոպական պետություննե- կտեսիաս «Պե սիկա» աշխատությունը: բին, նա որոշ տեղեկություններ նան Ինչպես է Հաղորդում Դիոդորոսի գրքի այս բաժնի շատ դեպքերը, Հայաստանի այնպեսէլ մասին: Ուշադիության "արժանի հն Հատկապեսնրա վկայու- Հայաստանում կատարված հրադարձությունների նկարագրությունները մ։ ք. ա. Ա--Ա թյունները դարերի քաղաքական առասպելախառնեն է տառապում են Հայաստանի ժամանակավիճակի մասին: Հույն ճեղինակի գրական է Ճաղորդումներից Հնարավոր եվ միայն մասնագիտական խառնաշփոթություններով: Ֆղզրակացնել, ոի այդ ժամանակաշրջանում խմբագրման ճշգրտումների միջոցովէ, որ Հնարավոր Անժ Փոքր Հա է ՀասՔերը, ԾոփքիՀետ ժիասին,գրեքե ինքնիշխան պետություններտատելՍիկիլիացուՃաղորդումների ն օգսատմականությունը չին ն չէին մատնումՍելեկյանների տիրապետության մեջ:Գո- տազորժել դրանք Ճատկապես Հայաստանի պատմության ուվիբիոսը ճայոց 1-ին անվանում ն հղած սումնասիրության «Արմենիայի այլ աղբյուրների նյուցերը Հարըա«ույն մասի» տիրակալ:Ֆթե Հայաստանի տացնելու Ճամար: վարչաքաղաքական վիճակիմասին Փոլիբիոսի տեղեկությունների ՛ճիմնականումՄտորնբերու ենք Դիոդորոս.Սիկիլիացու «Փատմական ճիշտ են ու վատաճելի, ապա նույնը չի կարհլիասել գրադարան»երկից երկու փոքրիկ նրաաշՃճատվածներ. խարչճագրական Քնույքի վկայությունների մասին, որոնք, Ճե«Այնուշետն,նա (նինոսը--Ս. Մ.-Ք.) մեֆ զորքով ներխուտաքրքիրլինելով` են ե ժելով Արմենիա պարունակում մի շարք քաղաքներավերելուցՀետո ճանդերձ, կոտոՖեր սխալներ: րեց տեղի բնակիչներին, ուստի ն նրանցԹագավոր Քարզանե«Հայաստանի մասին քիչ, սակայն ուշադրության որ ինջն ի վիճակիչէ նրա արժանի «ը, տեսնելով, դեմ կռվելու, առատ Ճաղորդումէ նեան ճույն տեղեկություննեի նվերննրով Դիոդորոս դիմավորեց նրան ն առաց, որ ինքը կկատարի պատմիչ նրա Սիկիլիացին. (90--23) իր Ճամաշխարձային բոլոր ճրամանները: պատմության իսկ նինոսընրան վերաբերվեց մեչ, մեծաճո-

կեն-

|

Հոռմեական ստրկա-

:

քրոը ամենաճնանուը"

("Պարսկականց»)

Է

ու

-

ն

|

Ն

Արտաչես

է

մկժա-

.

-

անճշտություն-

ու

Բ

:

դաբար ն

որ նա Ճամաձայնվեց,

տիրիԱրմենիային ն, մնալով 40 գրքերից բաղկացածաշխատության («լուխներից) 1--5-ըգ որպես իր բարեկամը, զորք ուղարկի ն միջոցներ՝իր բանակի ն 11--25-րդ կրքնըն են ամբողջական ձնով պաճպանվել: նաացումնանաթ եվ նա, առավել նս Հշզորանալով, Այս- ճամար: .աթշավեց Մեդիայի տեղ նա շարադրումէ Եգիպտոսի, ն դեմ:Եվ այս (երկրի) Հունաստանի, Հռոմիսրթագավոր Փառնոսը նշանակալիցզորքով րանց Հետ այս կամ Է.

ԳԵարաեաաաաաաակաոակոաաննրամաարաաամաա «

`

.

լ

այն չափով առնչվող երկրների պատմուժամանակնել Թյունի՝ ճնազուլն ա. 60-38 թթ. ԱՈԼ Դիոդորոս Սիկիլիացին Ա իր գրքի Համար օգտագործել է «մեծ թվով աղբյուրներ, որոնք մեջ նան այնպիսիները,նինք .

ԲՈ

:

: Հ...

Է

'

չ»

|

եկավ նրա դեմ,բայց պարտվելով,իր զինվորներիմեծ Մառին իսկ ինջը ես իր յոթ որդիների կնոջ Հետ գեկորցրեց, Բի վերցվելով,խաչ բարձրացվեց»19, դուրս

ու

/ՊԵՊոաԿԻԿագաապաը առտու աաւ տատը Խ

ԳիոդոբոսՍիկիլիացի, ԳՓատմական գրադարան,

Ս. ԿՐկյաչաոյանի )։ (Քարգմանությունը 3-12

երհան, 1985, էջ

ւծ

՛-

է

՛

«Մեմիրամիսը (Շամիրամը--Ս.Մ.-Ք.) Հայկական լեռներից| վանդ Արաքսի դաշտը ( Արարատյան դաշտը), որի միջով Հո130 ոտնաչափ, իսկ լայնքը ն մի քար կտրեց, երկարությունը պում է Արաքսն թափվում Կասպից ծովը:Հույն Հեղինակի 25: նա ջորիների ն եզների բազմաթիվ Ճճաստությունը՝ չեն վրիպելնան (ծերով ուշադրությունից ն Հայաստանի ընդերքիՃճարըս(այդ.քարը) իջեցրեց դեպի գետը այնտեղբարձեց լաստի վրա տությունները:նա առանձնապես ճիշատակում է դրանով Հոսանքնի վար բերելով մինչն Բաբելոնիա,այնէ տռկու ճանքերը: Սպերում եղած Ստրաբոնը նույնպես օտար մի քանի կանգեեցընց ամենահրնելիճանապարչիկողքին, որպես զար-| Հեղինակներինման նշում է, որ Հայաստանի Արտաշատ մանալի տեսարան այնտեղից անցնողներին։Ոմանք այն, հր| .քաղաքը մայրաէ ճիմնադրվել կարթագենցի ձնի պատճառով, անվանում են կոթող, որբ ն Համարում են, նշանավոր զորավար որ Քաղաքը կառուցված Հաննիբալի խորչրդով, է Արաքսի այսպես կոչված, «գեյոթ ճրաշալիքներից մեկը»20: տաթեիկազմած թերակղզու վրա, նրա Մ.թ. պարիսպները շուրջադարից մինչն մ. թ. սկզբներնընկած ժամաչ նակիպատում են դետը՝բացի պարանոցից, իսկ պարանոցը նակաշրջանի Հայաստանի քաղաքական կացության ն աշխար- շրջափակվածէ փոսով ն պատնեշով»1. Հագրությանմասին բավական արժեքավորտեղեկություններ են մեծ Աղբյուրագիտական արժեք են ներկայացնում պաճպանվելճույն նշանավորաշխարչազետ Ստրաթոնի տվյալներըՀայկական միառնական պետության ստեղծման մեյ, Ստրաբոնը Խարճագրության» ն այդ գործում 63--մոտ. 1-ի խաղացածդերի մասին, Արտաշիս 20) ժեվել Մեկ ան-| ապրել է Հայաստանին ձյուսիս-արնմուտքից մեկ թվարկելով Հայոց թագավորության մեջ վերջինիս միավոմիջապես Պոնտոսի Ամասիա քաղաքում: Հասաճմանակից րած ճայկական երկրամասերը, ճեղինակը ավելացնում յաստանի մասին նրա Հաղորդած տեղեկություններից է, որ շատերը դրանիցՀետո երկրիբոլոր բնակիչներըդառնում են հզակի ծն բավականինվատաճելի:Ստրաբոնը միալեզու: երբեմն այնԱնդրադառնալով ճին Հայկական քան ճշգրիտ պաշտամունքին,Ստրաբոնը պատկերավոր ձնով է նկարագրումՀայաստանի է, որ Անաչիտի սրբավայրն գրում բնաշխարչճնու քաղաքները, տարբերվայրերում | որ թվում է, թե Հունաստանում, Ճճատկապես Ակիլիսենում (եկեղյաց գավառ--ՄՍ. Աֆրիկայում հրկար ժամանակճամփորդած Մ.-Բ.) ՀայնՀեղինակըայցելել փե պաշտում են առանձնաՀատուվ22: է նան մեր երկիրը: որպեսՃույնմտածող, Մորաբոնը, է տվել Ճույների ւուրք Ստրաբոնիառաջին աշխատությունը` գզատմական ճիշա-| Հոռմեացիների տիրապետության տարածման, նրանց ազդեվերնագրով,որ կազմված է եղել 43 տակարաններ» դրքերից,| ցությանինդարձակմանն ընդՀանրապես Ցավոք, կորած է ն մեզ չի ճառել, Գրեթեամբողջությամբպաճ-| արնժտյան աշխարՀի գերազանցությունը շեշտելու մտայնությանը: պանվել է միայն Ճեղինակի«Աշխարչա ությունը», որը բաղԱյս առումով իավականուշագրավ են նրա այն կացած է տողերը, թե «...Հայերը ն գրքից: Հենց այստեղ էլ Ստրաբոնըբավական 12. Կողքիսից վերն բնակվողԱղվաններն ճիշտ ներկայացնումէ Հայաստանի ունեն իբնրներըպետք զբաղեցրած տարածքը, միայն ճռովմեական ն կառավարչի որի Հարավային ներկայության լավ կզսպըէր սաճմանը կազմում Տավրոսյան հոնաշրղ- վեն»: թան,արնելյանը՝ Մարաստանն Ատրպատա անը,Հյուսիսում Ստրաբոնը բացաճայտորեն ու արտաճայտումէ Արենլքիժոառպրու ն խբերներն աղվա րըչ իսկ արնմուտքում նա ղովուրդների նկատմամբ Տունաչողմեական բնդդրկում էր ՓոքըՀայքն նփրատի աշխարճի գերածճովիտը։ ԱյնուշետնՀեզանցությունը շեշտելու գաղափարը, որի ակունքների գնում են ղինակը է նկարագր"ւմ մանրամասնորեն Հայաստանի դետերը, վաղ ժամանակները: «ավելի Այս միտումնավոր լճերը,լնոնաշղթաներն նա նշում է, որ գաղափարը, լեռնագագաթները: Ճունականառասպելների ավանդույթների թափանցելով երկրի բազմաթիվգետաճովիտներում ն մեջ, բնալնոնադաշտերում կիչները Հատկապեսմշակումէին խաղող,որ բերրի ու ու

ու

ա.

Ստբաբոնի «Աշ-|

(մ.թ.ա.

ու

մ.թ.|

առ

ու

ու

.

ու

ու

ու

ու

ու

ու

:

ՀՏ

:

:

՛

արդա-

րարը

նույնը, էչ

27.

:

՝

: |

Հալ

ժողովրդի Հ. 1, էջ 196 պատմության Փրմատոմատիա,

Ս. մանությունը ): Կբկյաշաոյանի "22

,

Նույնը, էչ

՛

(քարգ-

420.

-՛

վ

Ը

'

Քիմբ է ճանդիսացելնան մի քանիժողովուրդներին ի մած պրեֆեկտուրաների... արնելյան նրանք Թվով 120 են»28. Հունականծագումվերադրելու մտայնությանը,որբը շատ ցայԳինիոսի՝ ճաղորդումներից պարզվում է նան, որ Տիգրան տուն ա-ի հր մոտ ՄՀծը կերպովիր արտացոլումն է գտել «Արգոնավորդների» ապաստան էր Հռոմեական փախած ի չռասպելիմեչ, Ստրաբոնի օգտագործած այդ ճնագույն առասքաղաքական նա վտարանդիներին, Այդպիսիներից պելը Ճավաստումէ, որ արմեններըծագել են թեսալացիՅա- | կում է 4իշատաՄէ Ճույնփիլիսոփա ոդորոս Սկեպաացունորն ապ«ոնի զինակից Արմենոսից,որը կոլխիդալից անցնելովՀայաս-| րում ն ստեղժագործում էր Հայոց ան թագավորի արքունիքում, րիավոոն, է ճառտատում ցպքր գավա տարածում Մեց 4լինիու նազ միրգյու, ն մեջ Սրա են նրանիցէլ իբր անրվում Սարի ճայերը, որոնք իրենց նաՀապետի | սը ժամանակին գրել է ՀալոցՏիզրան են թագավորիգործուննուանունովկոչվում արմեններ,իսկ երկիրը՝ Արմենիա:«Ար- թյան պատմությունը, սակայն, դժբախտաբար, այդ շատ գոնավորդների» առասպելը, իճարկե, արժանաճավատ արբս- | ժեքավոր աշխատությունը չի պաճպանվել, Հոոմեացի կըզբնաղբյուր չէ ն նրանում Ճիշատակվող իրադարձությունները կարեոր է Հաղորդումնակ տեղեկություններ ճայ ժողովիդի ժաղման Ճարցիգիտական մեր թվականուՃաթյան առաջին դարի լուսաբանության քաղաքական դեպքերի մար էական արժեքներկայացնել մասին: նա խոսում չեն կարող: "Վ ճատկապես Տրդատ1 Արշա ունու Հոմ ճանապարչՀո Հին ճոոմմական պատմաբանների մեչ ամենիցբեղմնավոր մասինե տալիս նրա թագադրության գրիչ ունեցողներից ճայտնիէ Պլինիոս Ավա 23--29): ԱնեՊլինիոսի մեջ Հատուկ լով արտակարգ ընթերցասեր նավորություն՝նա կարդում էր | են դրավում ուշադրություն յ ամեն մի գիրք ն գտնոսմ, Հայաստանի տարածքի չատ որ ոչ պիտանիգրքեր ընդշանրապես աշխարճագրական անունների Նման դեպքերում գոլություն չունեն է ամենաանպետք թվացող գրքից էլ մի բան. ճաճախայս կամ այն տեղանվանմասին եղ կարելիէ սովորել:Պլինիոսը գրել է Ճռկետորական, Քերակասլացնելու Համար հական ն պատմագիտական չ մի թավկայակոչում ծավալուն աշ- | նի բովանդակությամբ Հիշատակը ճեղինակների Խատություններ, Սակայնպաճպանվել է միայն նրա «Բնական ՊլինիոսԱվագիայդ կարգի որը Հանրագիտական պատմությունը», տեղեկու. բնույթիգործ է, մ. թյուններըկարնոր աաա վ են Հայաստանի պատմական աշխատությունը դրելու ճամար Գլինիոսն աշխարճաէ | գրությանուսումնասիրության «օգտագործել անուն ճամար: գիրք՝ մնջբերումներ 327 ճույն ե 146 Հորկատարելով Մ. Թ. ա. 1կ մ. Թ. 1 դարերը ճամարվումեն ոչ միայն մնացի Հեղինակներից: ի՞ոոմծական

տալիս

4.

|

լ |

Ն

վ

կայսրությունից

՛

պատմիչը

:

|

տ

: է

Հիշատակություններ,

.

)

մանրամառնությու աշխատությունների

ա

՝

ր

`

Հեղինակը "

դ.

.

պետությանտազմատնոնսական քաղաքական Գլինիոսի վոտ պաճպանվել են ղբյուրագիտական իացա- ճզորացման, այլն մշակույթի զարգացման ռիկ արժեքավոր ժամանակներ: նան Այդ տեղեկություններ Հայաստանի մասին,| Ժամանակաշրջանի Բարձրարժեք գերարվեստական են երա Ուշագրավ ատեղժաՀաղորդումները ՄեծիժամանակաՏիգրան ճրապարակ եկան նան կողքին շրջանի վերաբքրյալ:Հեղինակը պատմադիտա-չ գրում է, որ Տիգրաննիր արԱրուի Գործծր, որոն, Ճոաոմձական ւ գրական շավանթներիժամանակՄիջագետքի ասցրեցին միտքը վրանաբնակարաբական ճամաշխարձճային ճանաչման: Գրական պատվացեղերին տեղափոխումն բնակեցնում 0սբոննեխ դրական արժեքավոր շրջանում, ստեղծագործություններն այդ ժամանակ վում էին արեմ պատվիրելովնրանց 4սկել առնտիական ր տնի բնճմուտքում ճանապարչների ապալատիներեն, արնելքում4ունարեն ,

ռ

ու

| |

`

Տորգույունն երի

-

ԵՈ

:

ու

ՄԼ

Ե-Ի.

նրա Հավուքյանը: "ոԱորավոր այաստանի բասին: վարչական զան ԳՆ ո" րի Դարի '

|

րով: ով

`

երա

.

180վարչա|

այդ

ւ

"`

/

Հոսմեական բա անմա պատմագրության ալդ շրջանի նշանավոր ննրմեկն կայացուցիչներից էլ ճրնա ժամանակՀայաստանը ավիոսն պատմիչ բաժանվածէր Հովսեպոս է, որին կոչում ժն նան կան շրջանների, որոնք նա անվանում 4 Հովսեպոս Նա ծնվել է Ե. երբայեցի: ատրատեդիաներ. է, «Ստույգ որ Հայաստանը է ջի

:

լու

ստրատեգիաներ կոչ-| բաժանված

Մ

Ե

աեր

ԾՈՑՆ ՊԱՀԱով ի

ՋՈ

ի

"

, Ն

ի

ԱԱ

ԲԿ...

ԷԻ. ՅՅ.

նույնը,4. 1,էլ

ՀՈՎ

ՏԱ ,

368(Թարքմանությունը Ս. Կչկյեշառյանի)։ տենեն մ

Դ

|

Ք., դիուսաղեմում

քաճանայիընտանիքում: Ստացելէ ժաների մասին ն այլն: «Հրեական Հնախոսության» մեջ՝ Ճենցմանակի ոգուն Ճամապատասխան կրոնական դաստիարակու-ի սկզբից, պատմուի է ն ու չրճեղեղի Նոյի նրա Փետ եղողների փյուն.ու կրթություն թ. մասնակցել է Հռոմեականիշխա-| փրկվելու մասին: «Այնուծետն,-պատմում է Փլավիոսը,--երբ նության դեմ ուղղված Հրեականապստամբությանը:Սակայն, տապանը կանգ առավ Հ այաստանում գտնվող մի լեռան վրա, շուտով, նա Ճճեռացել է ապստամբությունիցն դարձքլ Հոռոմի նոքոսը այս տեսնելով, ն նրա բացեց (տապանը) շուրջը փոքր ձրկրպագուն կայսրեր Վեսպասիանոսի,Տիտոսիու Դոմի- մի Ճողակտոր նկատելով, Ճույսը վերածնվեցնրա մեջ, ն նա սոիանոսիմտերիմ մարդը: նրան չշնորչվել է Հոոմեական քա- մնաց այնտեղ: հսկ քիչ օրեր անց, երբ ջուրն աստիճանաբար ղաքացու պատվավորիրավունք, տրվել բարձր թոշակ նաճանջումէր, նա ժի ագռավ արձակեց, կալիմանալու ճամար,թե -վածք։ ՀովսեպոսՓլավիոսըապրել է մինչե 1 դարի առաջին արդյո՞քերկրի որնէ մի այլ մաս նա դուրս է եկել չրից, որից ճետո Պաճպանված Կոասնամյակները: նրա ստեղծադործությունները դուրս գալը անվտանգ (տապանից) կ լիներ. բայց են' ամբողջ չորսն «Հրեականպատերազմիմասին»,«Հրեսկան ճնախո- երկիրըդեռես լճացած տեսնելով, ագռավը վերադարձավ նոքո-Քություն», «կյանքը»ն «ԸնդդեմԱպիոնի»,որոնք են ճուսի մոտ: հսկ յոթ օր ճետր նա մի դրված աղավնի արձակեց, իմանանարեն լեզվով: Պատժիչի ատեղծագործություններին լու բնորոշ են Համարերկրի դրությունը: Այն վերադարձավ ն ցեխոտված ու ճավաստիություննփաստերի ճշգրտված շարադրանքը, միաժամանակ ձիթենու կանաչ ոստ բերելով, որից էլ Ննոքոսն: են Հատկապես րոնք, պայմանավորված պատերազմներինարիմացավ, որ երկիրն ազատվելէ չրճեղեղից. ես ոթ օր սպատ մասնակցածՃճռոմեացի շավանքներին պաշտոնյաների վզեկու-|է անլուցճետը նա բաց թողեց տապանի անասուններին,ինքն էլ Ջագրերն ու բացատրագրերը Պետք է հր գերդաստանով ձեռքիտակունենալով: դուրս գալով, աստծուն զոճերմատուցեց ե նշել, որ ճրեա պատմիչի տեղեկությունները կամ խնջույք արեց ընտանիքի Հայաստանի Հեւ անդամների Հայերըմինչն օրա ճայերի մասին շատ էլ Հարուստու ընդարձակչեն: նրա տեայդ վայրըկոչում են իջնելու տ եղ, որ այնտեղ է (ջըճնքանի «ղեկությունների մի մասը այլճեղինակների պարզ կրկնություն- գեղեց) «փրկվել տապանը, ն մինչե օրա այդ վայրում ցույց են ներն են, Սակայնկան փառաւեր, մոտ որոնք Հովանպոսի տալիս դիա բնկորները»25. շաԱյնուշեւտկ շարունակելով քադրված են գինթն անկողմնակալ խոսքը, ձեով ն որոշակի Հետաքըի-պատմիչը է, որ բարեխղճորեն ճայտնում այդ են պատմության Քերություն ներկայացնումճայագիտության Համար:0րինակ՝ մասին Ճիշատակում եֆ շատ ն Ճճեղինակներ նույնիսկմեջէ բե«ԸնդդեմԱպիոնի»դրքում Հայաստանն ակնարկվումէ այսպես. րում բաբելացի նշանավոր ռլատմիչՔերոսոսից «ԱՀա այս մի Հատված:Բերոսոսը, ճետնելով ն տեղի ունեցած ջրճեղեղի, Փլավիոսը դրանից Հետո թվարկում է այն ժողովուրդներին, հ դրա ժամանակ պատաչՀած մարդկանցկործանման մասին րոնք ի վերջո անրվեցիննոյի ժառանգներից, վերջիններիս եղած Հնագույն տարեգրություններին, Մովսեսինման ինքը նս նուններըմեժ մառամբ Հունարեն ճարմարնցնելով արտասա"պատմել է տապանի մասին, որի մնջ Նոքոսը(նոլ նաճապե-նաձնին։Հրեա պատմիչի ա սելով ճիմնում է նո-. Հայաստանը փրկվեց,երբ այն քշվեց ս ժառանդորդներից հ կանգ Ուրոսը:Գատմիչի «Հրեական Ճնախոսուառավ Հալկական լեոների բարձունքներում»24: թյուն աշխատության շատ մեջ է ուշագրավ այն Ճճատվածը, «Հրեական որպատերազմի մասին»աշխատության մեջ Փյա- տեղ նա վկայում է, թե Մեծը «վիոսը խոսում է Տիգրան Մեծի կողմից Տիգրան դտնվում էր Ասորիքում Սելեկյան Թագուճիու նոր էր դրավել Պողոմայիտ Մե ենեխնՊտողոմա Կլեոպատրա քաղաքը,՝ երբ Օ...լուր իս քաղաքում պաշարելու, ճՃասավ Տիգ-| Տիգրանին, Թե ուլուլլոսը, րանի ն Պոմպեոսի ճետապնդելով կռիվների, Արտավազդ Միճրդատին, կաչի Ա-ի գերի ընկնելու ն եգիպտոս բողացել նրան բռնել, ...ե տարվելու, ալաններիդեմ Տրդատ 1-ի մղած (Լուկուլլոսը), ասպատակելով Հա-կռիվաստանը, պաշարել է (մայրաքաղաքը): Տիգրաննայս ու

ու

ո-

ու

ո-

ա--

Մոմրբեմ աաա

ր

մասին. -

2"

Հովննպոս Փլավիոս, ԸնդդեժԱպիոի, տե՛ս

"Գասռիոս,նրնան, 1970, էչ

Տ

ն Դիոն Հովանպոս Փլավիոս

Ս. (Քարգմանությունը Կրկյաշաոյանի),

պանակ» աո «ւ

եաւուան

Հովսեպոս Փլավիոս,

Հրճական Հնախոսություն, նույն տեղում,էչ

54:

փմանալով, վերադարձավ իր նրկիրը»38, Այս ճիշատակությունը ցբնումնան 50-ական. թվականներին Հոհմեական կարնորէ նրանով,որ զորավար կօրճիմնավորվում է Հռոմեացի դրանով զոՀայաստան կատարած բուլոնի՝ ավերիչարշավանքների քավարի "աւո նենգությունը, որն օգտվելով ճայոց Թագավորի մությունը: նա անբարլացակամ է տրամադրվածն ճաճախչի հր նակրից բացակայելուց, աշխատում էր հր թշնամականվերաբերմունքը Ճանկարժակիի Ֆրան Բերելի թաքցնում էժան ճայերի նկատմամբ: ճՀազթանակի ճասնել: այս գրքում էլ Փլավիոսը Հայ-պարթնական զինական ՎրկնծլովՃայոըԹագավոր դաշինքը50--60-ական թվահղերական Արտավազդի կաններին Հոռոմի Համար մասին ու

վախճանի

այնպիսի ցնցող անակնկալներբեկայսրության բարձի շրջաններիՀետ կապված նըԾգիոա տարավ «...նան (Հալաստանի--Ս. Մ.-Բ.) րանց Թագավոքաղաքականությունը «բարբարոս» Արնելքումդովերդող զարդերը, որ էր այնտեղից»27: Տակիտոսը ճավշտակել պատմության անողոք դասերից Ճարկադրված, այդ հրադրությունները նկարագրումէ դրեթե անկողմնակալ Միչներիցէ ԿոռնելիոսՏ ձնով:

«պատմությունը, ավելացնում է, որ

Անտոնիոսը եր 4ետ

Ժաղորժական ծաղկման.տարիների

չ

ընկնում

րեց,

որի ստեղ-|ի

որ

ու

Ճճայտնումէ, Հեղինակը

որ

պատմությանայդ

շրջանը

շարա-

Տրայանուվ դթելիսինքն ջգտագորժելէ անձամբկորբուլոն Թել ժամանակներում: առումները: Վայսեր Դա է պատճառը, որ ծագումով նշանավոր չէր, կայն իր տազանդիհ Տակիտոսի «Տարեդրությունների» 2ւուո-ընդունակությունների շնորճիվմեժ Ճռչակ կապես այդ ճատվածներն են ընկնում ձեռք բերեց՝ աչքի աժենայն ճասնելով մանրու-մինչնկոնսուլին փոխարքայի մասնությամբն ճշմարտացիությամբ: ներին, նա գրել է պաշտոննա Այստեղ Հանգամա-Ճռետորական, ն կենսագրական նորեն պատմում է Կորբուլոնի դերմանական ցեղերի մասին արշավանքների մասին, նկարա-. աշխատությունն եր, որոնքմասնագետնեբի ասելովլուրջ | դրում Պետու Հայաստանն նրա ջախջախում ներխուժումը են ազդեցություն ունեցել ծվրոպայի վերածըՃայ-պարթնական նբնդիժամանակաշրջանի միացյալ ուժերի կողմից Հռանդեայի մուտ 62 ն Ճել գրականության դարի թվականին: ֆրանաիական մոռանում Հռոմեացի Ճճեղինակը չի ասել, որ պարտլուսավորիչների վրա: ված Հռոմեացիներին ճայերը Ճճարկադրեցին Տակիտոսի անցնել իրենը նի-«Տարեգրություննի ճիմնականում կում են բնդգրր- ղակներիտակով, որը ամենամեֆ են

սա-

»

14--69, իսկ

նվաստացումն էր ճամար--

69-96 «Պատմությունը»՝ վումծին աշխարչճում:ԴրանիցՀետո ճռոմհական Առաջիններում Սվականները, խոսում է կտա ճեղինակը ջախջախված: անոս բանակը

պատմությանե նրա արնելլ ան արշավանքների ի մասին այս ա" Հեն : կապակցությամբ էլ Տակիտոսը տեղե արժեքավոր ղ կություններ է Հաղորդում

Հռոմեական քաղաքական: փոխճարաբերությունների ճետադգա

ն ընթացքինկատմամբ պատշաճ կերպով է նկարագրել Տրդատ Հոու մեկնելն ու Արշակունու Ներոնի կողմից վրա.

Ճայ-Ճոոմնական մասին:Խախտելով փոխճարաբծրությունների զաճի Հայոց ժամանակագրությունը, Խոսում է նակ Ա Հեղինակը այստեղ ճաստատվելբՋ, տավաղդ11-ի գործունեության վախճանի մասին, պատմում Հայաստանի Հին շրջանի պատմության մասին կարեոր ե է Արտավա Հայաստանում ,

|

ցաքուցրիվ Ճազիվկարողանում է Հեռանալդեպի Հեոնան Ճալ-

բավ: Այս առիթովՏակիտոսը անտարբերչի եղել

ու

ծա

արժեքավոր տեղեկություններ է ճաղորդում նան Պլուտարքոսը: ն մանրամասնութ (մոտ. յուններ այլն:Արժեքավոր նն 45-122): Գ լուտարքոար ծագումով Հին Հունական Տակիտոսի Հաչ կ աշխատության այն Ճատվածները, բուստ Հատկապես նշանավոր տո4չմից էր: որոնք վերաբերում Ծնվել է Քերոնետ Բեշովթիայի Ն Թնական ճայ-պա Քաղաքում: Ուսումնառության Մունեի փոխճարաբերութ Համար մեկնել է Ալեքսանդրիարի զարգացմանը -լ ն Հոոմ: Հայաստանում շակունիների Զբաղվելէ փիլիսոփայության, ԱրՔաղաքական քաղաքականության, ակտիվացմանը, Տակիտոսը Հե թաթ- բարոյախոսության ն երի

դրականության Հարցերով իր ատեղ-.

ու

26 նույձը, էջ 67. 27 նույնը, Վջչշ5:

-

Բ

ո.

Պ-9. Տակիտոս, Տարհգրություններ, նբեան, 1941.

Տ. Ծռտնիկյանի), ւ

|

ՏԱՏ աաո

։

վկ |

Եվ

(Թթրդմանությունը,

ւ8-

Ժազործական ժառանգությամբ ազդելուշ շրջանի ծվրոպականիտության ենթարկելով Պլուտարքոսի տեղեկությունները, միա-գրականության վրա: է եվրոպական ժամանակ բացաճայտել պատմաբանների կեղորպես միապետության Պլուտարքոսը, ժիքներն ճակագիտական է, նշել, Պետք Հռոմեական տեսակետները: այսրության երկրպագու, հր նախորդների նման նույնպես կայն, որ Հռոմեացի պատմիչինմիշտ չէ, որ Ճաջողվում է քոմեն կերպ մեծարում՛ու գովերգումէ նա Հաճախ Հռոմեացիների նվաճում-ղարկելճշմարտությունը: է Լինում` Ճճարկադրված նձիր Արնելքում, ու

ու

սա-

է

ւ

ա-

Դրա Համար էլ Պլուտարքոսի շեղվել իր սկզբունքիցն խոստովանել Հռոմեացիներիէժանա-. տեղեկություն. մծրը Հատկապես Հայաստանի մասին խիստ միակողմանի զին ճաղքանակների նա իր գրքում չի 0րինակ, փաստերը: կա-փացաճայտ միտումնավոր են: Դրանք է րողանում թաքցնել, որ Տիգրանակերտը կարելի ընկավ քաղաքի Հույն. միայն գիտականանաչառ Քննությանենթարկելուց Հետո, վերաբնակիչների դավաճանության պատճառով, որ դեպի Ար-. Պլուտարքոսի պատմագիտական սկսած արշավանքիժամանակ ՏիգրանՄեծն տաշատ աշխատությունը է «Զուզաչեռ Հայտնի այնքան. կենստճգրություններ» կամ «Զուգակշիոք» էր աճաբեկելու ճյուժել(ուկուլլոսի որ վերջիններս, վերնազ որքերին, գրով, որտեղ նա շարադրում է ճույն ն բացաճայտորեն ճրաժարվում էին առաջ շարժվել ճոռմնացի շուրջ 50 ի պաճան-. ռազմական ու Քաղաքական չում էին ճետ գնալ: Պլուտարքոսը գործիչների նան Պոմպեր-. պատմում է '«Զուգակշիոքը» ամենամանրամազն` ն ՏիգրանիՀետ «վզբնաղբյուրն է Տիրանի «հ արշավանքի Մեծի նրա կնքած պայմանագրիմա11Արտավազդ «Զուգակշիոք» Հողի «ինչ մասին: ժամանակաշրջանն երի ա շխատության մեջ մենք արժեքավորնյումեական կայսրության նվաճողական քեր հնք գտնում նան կրասոսիարշավանքներին Արտավազդ Հու| ւ«վանավորող ճնեղինակն այդ 11-ի գործունեության Քաղաքականությունն մասին:Հեղինակնայստեղ իրականացնող էլ խոստովաանձնավորություններին ոչ միայն նում է, որ Անտոնիոսին ժայրաՀեղորեն Ճաջողվեցմիայն խաբեությանմիջոցով` հդեալականացնումէ, այլն շատ Հաճախ եղծում է պատմականփաս.| ձեռք գցել Արտավազդին տանել նդիպտոս: Ա-ՍԼ դարերում Հռոմեական մասին խոսեկայսրությանճամաշխար-զորքերիթիվը Հոսմեականիկ՞ ային դերը էլ ավելի բարձրացավն նրա բ շատ տիրապետության ավելի է ցույց տալիս կամ ընթերցող-| «աճմաններնանչափ ընդարձակվեցին,Այդ ժամանակ կայս-. ներին փորձում է Ճամոզել, որ եր արշավանքի Լուկուլլոսը ամ- բության տարածքներում ապրող բոլոր ազատ բնակիչները,. ւՔողջ ընթացքում էր ժի քանի զինվոր: կորցրել անկախաղգությունից կրոնից, ստացան Այսպես օրի-| նակ, նա գրում է, Թե Ճճոոմեական քաղա-. քացու Տիգրանակերտի աա, իրավունքներ:ԱՀ Հենշ այս պայմաններից էլ բխում ճակատամարտի նակ (ժմ. թ. թ. Ճոկտեմբերի էր ճռոմնականճամընդՀչանուր 6-ին)Ճճայերի՝ պատմություն գրելու անճրա«ՀետնազոԲից սպանվել էր տասը բյուրից (100.000ը. ժեշտությունը, որը փաստորենճամաշխարձճային Մարդ, իսկ այրուձիից պատմության Համարյաոչ մեկը կենդանի տնաքուներ: չէր Հոռմեացիներից, Հոսմեականպատմագրությանայս եղանակի Հետնորդլ, Հիրավորվել էին մարդ սպանվի Հիոցր»: մավոք, այս ՊարձավԳիռնԿասսիոսԿոկկելանոսը, չերլորված թվական որը նվել է Հունաատա, մարյա նույնությամբ Հ ՀԵ աաա է. Տուն օգտագորժել գիտությանն ոարիքում նն ջան Բ րոլ ն ծվրոպական «տացել իր ժամանակիամենաբարձր պատմաբանները, կրթությունը: Դիոն կասՕտար, չեզոք աղբյուրների սիոսի ապրած ժամանակըճամարում են 155-235 ա ն միջոցո զ ակադ. թվականԴ Հ. Մ ն անանդյանըիր «Տիգրան Բ կ նները: է, որ ապագա պատմիչը25 Հայտնի ճասակում աշխատության տարեկան մեջ Խիստ Քննադադառնում է Հռոմի սենատի անոամ է իր ՀՇ ժամանակակից բոլոր Ռայսրերի օրոք վարում պետականբարձր պաչյտոններ.երկու Հալ ժողովրդի ռլատմության քրեստ մատիա,Հ Ն ՞" (Բո: ռուսերենիցԳ. չ. ), | Հովնաննիսյանի ու|

օգտագործել

ու

կենսագրությունները,

.

ու

Քաղաքականությունը

ու

ակատամարտի

'

ու

ա.

ւ

Մ.-Ք.)ավելի մնաջել, Հարյուր ակնեի«1վ Հա ու

|

ւբ

Հոոմբ»

Լ.Լ

ու

|

Հաժադրութ

առաշտա

ազովագանի

:

|

|

թ.

Աոա: :

՛

:

-

-

նույնը, էջ

248.

45:

անգամ ընտրվում է

Հոոմիկոնսուլ (211'ն 289 թվականներին ) | քաղաքական անբարենպաստ պայմաններից դրդված, նա վերադառնումէ Հայրենի նիկիա քաղաքն մինչե կյանքի վերջը ապրում այնտեղ:նիկիայում նա շարու-

ՄաՀից Քիչ

առաչ,

ի

ու

ակում է գրել «շոռմեական պատմություն» գիրքը: Հունարեն պրվաժ այդ գրքի վրա Ճեղզինակը է շուրջ աշխատել նրեսուն սոաբի: Այն բաղկացածէ եղել.80 երից, այսինքն՝ գլուննեխից, որից աճպանվելէ միայն

Ճատկապեսմ. ք. ա. 1 մինչն մ.թ. դարն ընկած ժամանակաշրջանինվերաբերող Հատվածները,որոնք երբեմն պարունակում են այնպիսի դեպքերու իրադարձություններ, որպիսիք մենք չենք գտնում այլ Ճճեղինակների գորժերում: ՄիՀչրդատ եվպատորին ՏիգրանՄեծի լուկուլլոսի դեմ մղած կռիվների ձն

է, որ Տիգրանակերտի մուռ առիքով, պատմիչը խոստովանում

ն «...բարբարոսներընետաձգությամբ մեքե(պաշարողական) 24-ը: Աշխատությունն վրա նաների թափված նավթով ընդվնասեցին նրան: մեծապես գրկում է Հոռմիու նրա Հետ առնչվողժողովուրդների Այսդեղանյութը էր ե բոցավառվող, այնոլես որ շուրչ 1000 տարվա կուպրաշատ պատմությունը՝ Հռոմի ամենաճնան Ճրկիզում էր այն ամենը, կպչում հնչի պատմության էր, ոչ մի «նղուկով մենի ժամանակներից մինչն շ29 թվականը, ճնշտ չէր այն ճանգցնել,Այս բանից Տիգրանը նորից սրտաՀամեմատաբար ու ճիշտ են գրքի այն ճավաստի բաժինները, որոնք վերաբեպնդվելովայնքան մեծ զորքով առաջ եկավ, որ նույնիսկ ծիբում են Ճճեղլինակի ապրածժամանակներին: Գրքի այդ բաժաղեց այնտեղ գտնվող ճռոմայեցինեխի վրա.:.581: Այնուճեւտե ինների աղբյուրագիտական արժեքըբարձր է նախ նրանով,որ Դիոնկասսիոսը, փաստորեն պատմությունը, եղիակեղծելով Ճճնղինակը բարձր պաշտոններվարելով կացնում է, թե իբր Լուկովլոսին պաշտոնից Ճեռացրեցին«Տիգկայսրության զանազան .շրջաններում, պատմականու Քաղաքական րանին չճետապնդելուՃամարռ», այնինչ, իրականում, Հոսմեաիրադարձություննեթին տեղյակէր մոտիկից, ապա նան նրա կան զորավարըՀայաստանումխայտառակ որ նա իրեն Ճամար, կրեպարտություն անձճրաժեշտ պաշտոնական փաստաթղթերը ձեռք էր բերում է լով, ստիպվածնաճանչեցԿիլիկիան դրանով էլ ավարտեցիր ,: ոն կասսիոսի մասիննույնիսկ քաղաքականկարինրան։Սակայն,Հռոմեականպետության 4հ.Փան 4ամառոտ ասածներից կարծլիէ կոաճել, որ նրա պատմիչըերբեմն թույլ է տանախանձախնդիր Քանքի մեջ էլ պետք զար շարադ- ղինակությանը է դացվեին Հռոմեական լիս անզգույշ կայսրության որոնք ոչ միայն բացաարտաճայտություններ, մճժապետական ն Ճճայացթներ Ճայտում հն եղելությունը,այլե բնորոշում Հոոմի ձեռք բերած արճամարՀանքը ճատկապես ու արնելքի այնտեղ ապրող ժողովուրդների իրական պատկերը:Այսպես, նկատմամբ: Լ ճաղթանակների Դիոն կասսիոսի ԽոսելովԼուդիված է այն ժամանակ պատմությունը կովլոսի կողմից Հայոց մայրաքաղաք Տիգրանակերտի գրավւքնդունված ման մասին, նա ասում է, որ վերջինս «...Տիգրանակերտը գիԳՓատժիչը դեպքերին Հատուկ րավեց Հեայնտեղ բնակեցված օտարների ուշադիություն ապստամբության դարձնելով, գիեթն ոչինչ չի ասում տնանքով, Քանզի նրանց մեծ մասը կիլիկեցիներ էին, որոնք կամ նրա Հետ շրբփՀռոմի "վող երկրների ներքին՝ մի տեղաճանվելէին իրենը երկրից ն այժմ գիշնՃասարակական-տնտեսական Ճարաբե- բովժամանակ ։ մասին: Շատ բանտեսած րությունների Հռոմայեցիներին ներս թողեցին»82: կամ մի այլ շատ շատերի Հետ տեղխոն Հիվածպատմիչն անլով ճայերի Հռոմեացիների կռիվների մասին, խոստովաղերժ չէ այնուամենայնիվ ժամանակաշրջանի նում է, որ «...Թշնամիները նա հրբեմն որեէ վնաս չկրեցին, այլ նրանք սաշմանափակվաժությունից. ճավատում է հտ դառնալով ն Ճրաշքներին, երազներին ն այլն Հետապնդողներին նետաճարելով, շատերին Այս Թծրությունները, սակայն, չեն իսկույն սպանեցին, իսկ շատ շատերին էլ վիրավորեցին։ Ու նանմացնում Դիոն կասսիոսի պատժության գիտական Այն առաջնակարգ արժեքը: ու բ կարնոր է Հին սկզբնաղբյուր աշխարչի ատ7 մասնավորապես ճին շրջանի տե՛ս Հովսեպոս Հայաստանի Դիռն Կատսիոս, Հոռմեական պատմություն, Փլավիոս, պատմության |

ու

`

Համանակագրության կամ տարձզրուքյան ձեով, Քաղաքական ու

աաա

սումնասիրության Ճամար: ԴրոնկԿասսիասի պատմության մէջ -. :

ու-

Ա

Ւ,

ուշադրության արժանի

՛

`

։

-

`

`

աաաառաա

Դիոն կառսիոս,Երնան, 1926, էչ

անի),

Նույնը, էջ

(թարգմանությունըՍ.

Մ.

ԿՐկյաջար-

126։ |

`

վերքերը ժանը Հին

դժվար

բուժելի.քանզինրանքգործա- իէ սլնջ էր: հսկ ճատած էր բազմության (նլեոպատրան) էին երկծայրնետեր,ն մեջտեղ, ծայրերըայնպես էին իրար ագուցբեմում, ոսկեսօժ գաճավորակի վրա: Սակայն արժաքապատ ված, որ նետերըթե մարմնիորեէ մասում մնալու ն թե դուրս բարբարոսները ոչ աղերսհցին նրան, ոչ իսկ երկրպագեցին, թեՓաշվելու դեպքում, արագորեն սպանում էին, որով ճ եւո ծրշատ պետն էին ստիպում ն շատ էին Ճուսադրում ազատություն կարա ծայրերիցմեկը,որր չէր ամրացված, մնում էր վերքի : ու ոբովՀչետկ նրան պարզապես իր անունով խոստովանելով. Մ8ջօճ Խոսքնայստեղ, անշուշտ, վերաբերումէ Արածանիի կոլեցին, նրանք վեՀամիտ մարդկանցՀամբավ ճակատամարտին, որովՀնլ, փառտործն այդ ետո ճակատամարտից Դիոն կասսիոսիգրքում արժեքավորտեղեկություններկան ու

ժում

| է

է

|

շաճնցին»85։

ուկուլլոսըչջարունակեցիր ընթացքըդեպի Արտաշատ, Ֆան Արտավազդ11-ի մաճվանից Հետո Հայաստանումսկսված որը նրա Գլխավոր նպատակն էր, այլ սկսեց նաճանջել: Հակաճոռմնականպայքարի, պարթնեԱրշակունիների գաճակալ «Հռոմեական պատմության» մեջ ուշագրավ արժեքաՎաղարշ1-ի նրա եղբայր վոր տեղեկություններ Հայերի Հետ ճամատեղ են տրվում նակ Տրդատի՝ Պոմպեոսի Հռոմեացիներիդեմ մղած կռիվների պատմության, չոանդեայի Միչճչրդատի միջնեղած կռիվներիմասին,ռրոնց շատ մանրամասն, 2ՀւսնՏրդատիՀռոմ Ճակատամարտի, գամանալից Հաջորդական կողմից թամեկնելու, Ներոնի ն այլ Հարցերի նկարագրությունները կասկած չեն թողնում, որ գադրվելու մասին: դրանց ճամարճոսռմեական պատմիչնանպայ- | Մ. թ..ա. 1 դ. սկսած մինչն մ. թ. առաջին ման պետք է |

ու

ու

ու

ու

օգտագորժածլիներ

ամփոփագրեր, օրագրեր ն

ճարլուրամյակժամանաշրջանի մասին արժեքավոր տեղեկությունՖեր են ճաղորդում նան ճույն Հեղինակ Գոլինեոսը (11 դար), Հռոմեացիպատմիչ Սվետոնիոս (1-1 Տրանկվիլը դար)ն րիշներ:

պաշտոնականզեկուցագրեր,ներն ընկած

նյութեր:Այս դեպքերըշարադրելիս, Դիոն կասսիոսը հրբեմն Խոսումէ այնպիսի Հարցերի մասին,որոնց մյուս այլ

՛

Ճեղինակները ուշադրություն յուն չ չեն դարձրել: Օրինակ, Խոսելով Միճրդատի՝ Պոմպեոսից կրած պարտության մասին,նշում է, որ նա «...շտապեց գեպի Տիզրանը.

7. ԱՐԱՄԵԵՐԵՆ, ԼԱՏԻՆԵՐԵՆ ԵՎ ՀՈՒՆԱՐԵՆ

Բայց երբ նրա մոտ նախ բանագնացներ ուղարկեց,

ոչ մի սիՎԻՄԱԳԻՐ ԱՐՋԱՆԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

րալիրության ' չՀանդիպեց, Քանի որ (Տիգրանի) որդին Տիգրանը, աու ծր (ճոր) դեմ, իակ մա կասկածումէր, ոո խճ» ն Վանի ատը, Խեքա-առորձատանյան քազավորությանարձանալինելով նրա պապը, Հրաձրձլէր այդ վեճը իր դեմ»ծճ, ճհտո գրություններից Հայոց պատմության գրավոր սկզբնաղ«ատմության» Ճամապատասխան գլուխներում ի: բյուրների շարքում առանձնաճատուկտեղ են գրավում նան աՃաջորդաբար է Խոսվում Կրասոսի արնելյան արշավանքի, նրա վրամեերեն,լատիներեն ն ճունարեն վիմագիր արձանագրուխայտառակ պարտության ու անփառունակ Ատովախճանի, նիոսի Հայոց թյունները, որոնք պարբնրաբար Հայտնաբերվել ու այսօր էլ Թագավոր Ա-ի Արտավազդ են նկատմամբ Թշնամական, Հայտնաբերվում տարածքում. նվ թել ու այդ Հայաստանի խարդախ խորամանկ մա. սին, որի շնորճիվ,նա քաղաքականության կարգիսկզբնաղբյուրները ընդչանրապնաիրենց բնույթին Հտկարողացավ փյուս գերիների նրան... տուկ շատ սեղմ են ն մեծ մասամբ մեղ են Հասել եղծված Հետ... (Արտավազդին, նրա կնոջն ու բին, Ս. Մ.-Բ.) նա իր որդինե-̀ ջարդված վիճակում, ոչ ամբողջականձնով, շրի 4ետնանքովէլ տոչնից Ոլքքսանդրիա ուղարկձլովիրի նրանցվերժանումն ու ընթերցումը լուր տարակարծություննեՀաղքաճանդեաի շքերթի Համար...է Բացի |՝ այդ ամենից, որ րի տեղիքէ տալիս, այնուամենայնիվ,նրանք կարնոր աղբյուրնրան բերեց նան ընտանյոք Ճճանդերձ ներ են ն ինչ որ չափով օգնում են պատմության կնճռոտ ՀարԱրժենին (Արտավազդին--Ս. Մ.-Բ.), որը ոսկե կապանքներբ ցերը լոսաբանելու: 1906 թվականից սկսած 33 նույնը, 128: էջ Հ-ԸԸպանառաոակոեոանանոննաւ ատււաշտրանան Սնանիավազանում Հալտնաբեր|

ու-

«Հոռմճական

Է

փարոֆ ։

«48րբավալելով |

ու

ի

շնորճեց Կլեոպատրային, .

"

նույնը,էջ

139:

,

Հաաա.

-

՞

' : -

"ն

`

Ն

նույնը,էջ

,

186: -

ված Տ, ապանան 1961

:

թվականին Գառնիի ճեթանոսական

արամեերեն նսմեկ

է նաբերվել որը պատարձանագրություն, է խանասարի կանում Արտաշես 1-ի թողած մեղ Ճայտնի (Սիսիան) սաճմանաքարերի՝ ատորոտնենրում գտնված մեկական ն շրչանի Թեղուտ շարքին:Արձանագրությունը հջնանի լավ է պաճպանվելն է գյուղում գտնված 2 արամեատաղ պատմում անարձանագրու այդ տարածքում ճայոց թագավորիկատարածճողաբաժանման յունները միջապեսիրենց վրա էն բնեոծլՀին լեզուներիմասնագետների մասին:Սպիտակի արամեատառ արձանագրությունը վերծանել ե. 1964 ճարի շրջակայքում

ի թվականին

ուշադրությունըինչպես մեզ նում: Այս

մու,

տա-

այնպես էլ արտասաՀմա-

է 3. Տիրացյանը,ըստ

որի այն ունի ճետնյալ բովանդակությունը՝ «Արտաշեսարքա նրվանդական Բարի, որդի Ձարնչի, բաժանեք ՊՃողը(:::2(միջե))»։ Արամենրենը, որ ԱջեմենյանՏրները Փերիխան անը, րստ ների տիրապետության որոնց ժամանակ պետական, գրասենյակային դրանջ մինչն այժմ ճայտնի արամեականարձանագրությունլեղու էր լայն տարածում ուներ նղիպտոսից.սկսած, Փոքր ների փոքրասիական Խմբի ամենաարկելյան են: Ասիայովմինչն Հնդկաստան: Արամեերենի նմուշներն գործածությունը Գիտական կարնորագույն հն նան Հնտանքրքրություն շարունակվեց Հետո ն օգտաներկայացնում Աքեմենյանների անկումից Սնանի արձանագրությունննրը, որոնցում է կարդալ դորժվումէր նույնիսկ ճնարավոր այնպիսի վայրերում,որտեղ արամեաԶարեչի որդի Հայոց Արտաշնա Թագավորի անունը: Ուսունականբնակչություն չկաի, ինչպես, օրինակ Հայաստանում:Սեախրողները ենթադրում են, որ նշված վական գրերի բացակայությանպայմաններում, Հայաստանում ՄովսեսԽորենացու արձանադրությունները ճիշա պաշտոնական գրագրությունների Հունարենի Հետ նույնպես աճմանաքարերն միասին կ(ատարվում էին նան արամեենրենով: որոշելուճամար: Հայաստանի արամեականարձանադրությունները Սնանի նոր լույ մեկում որպես են սփռում նան տոձմանուն արձանագրություններից Արտաշեսի իրանական լեզուների ճյլուսիս-արնեմտյան նշվում է երվանդական խբմանունը: ն թիչ Հայտնի բին պատկանող Դրանով Ճայոց նոր ու թաբարբառի' մարերենի նրա դավորատոճմի ( րտաշնսյան) Հիմնադիրը է, նախկին ցանկացել ազդեցությունների ուսումնասիրության Հետ վիա: Հարցերի նրվանդունիների իրականթն ոչ իրական ն նբ շեշտելով, արտաշեսյանժամանակաշրչանների՝ ազգակցությու- նախապրտաշեսյան հրավաբանորէն իր տոՀմի գածաճիմնավորել Ճայաստանի պատժության արժեքավորտեղեկուկալությունը: վերաբերյալ / են պաճպանվելՄովսէս Խորենացու թյուններ «Հայոցպատմու-. հշխանառարի արձանագրությունները նում էն նուլնպես պատկաթյան» մեջ, որոնք որոշ չափով լրացվում ն ճշտվում են Արտաշես Էի Սնանիավազանում ԱրԹողածխժբին։ Ումավիրում 1911. ն 1927 թվականներինՀայտնաբերվածերկու շագրավ են արձանագրության 3--6-իդտողերը, Քարաբորներ ս որոնք նե բկամացնում են պաճպանվածճունարեն շ արձանագրուԷի Արտաշես տիտղոսը՝ դարձյալ ծագման շնշտմամբ. երվանդյանթյուններով, «Արտաշես Թագավոր, ու Ա. Բոլտունովալից երվանդյան որդի Զարնչի»:7--ջ8. Սմլոնովից Հետո այդ արձանաՔարին՝ առՐԻՂ րդ տողերում Հա է ճիշատակվում գրություններիվերծանումովն արժեքավոր ուղղումներով գավորինեկփառանունով պաշտոնյան ընդճանիացումներով Հանդես եկավ Հ. Մանանդլանըտծ։ Արմավիրիարձանադրությունները հնթարկեով խորազնինՀետազոտման, նա ճանգեց այսպիսի բոլոր արհզիակացությունենրի. վերաբերում են մ. թ. ա. 11--Մ դարերին, ձանագրությունները երբ Հայաստանում ն ճաղորդում իշխում էին ծրվանդլանները, վել էր 4ճենց նրա . Հ.Մանանդյան. նախանրկրաշ արժյան Սպիտակ ԱրմավիրիՀունարեն արձաֆագրությունները լու-

արձանագրություննեիը վերծանողներիցմեկնաբանողներից առանձնապեսլուրջ են Ճաջողություններ ունեցել մ. Բորիսովը, կ. ն Ա.

լ

ու

`

"Է.

ու

կողմից,

(

ՀԿԿաաոաատտաաթ

քաղաթի տարածքում: Հայտ--

ռաբանությամբ, նրնան,1946: '

4--116 անն

Ֆոր

ծն քաղաքական

մշակութային արժեքավոր

ու

դժվարությամբ, այնուամենայնիվ

տեղեկություն. բազմաթիվ ուսումնասիրողներ: Պարզվում է, որ երվանդյանների մոտ լուրջ ների պետության տեղիք է տվել: Արձատարակարծությունների կենտրոնը հղել է Արմավիրը, նագրությանառաջին ընթերցողներից՝Ս. Ա«իցլանից, որտնղ գոյություն ունեցող Հեթանոսական Հ. Մատաճարում դրված էին, Փոքր Ասիայից ճավանաբար նրա վերծանումով ն բերված, ն մ. Աբրաճամլանից նանդյանից Հետո, ն Ապոլոնի Արտեմիսի արձանները:Արմավիրում գոյություն են| գիտական զբաղվեց կ. Տրնեերը, խոր՝Հնտազոտումով Գիտնաունեցելծառերի պաշտամունքի վերապրուկներ, որի մասին նանը պատմալեղվագիտական բազմաթիվ փաստարկումներով վկայություն հան

Մովանհս Խորենացին (շոսիների սուսավ-անճերքելիորենապացուցում է, որ այդ արձանագրությունը վունով քրմերը էին անում), գուշակություններ փորագրվելէ 72 թվականին ՀայոցՏրդատ1-ի գաճակալուտապալումից Ճետո Արտաշես 1-ը Արտծմիսի ու թյան Ապոլոնի թագավորի,այլ նրա մերարձանները Արմավիրից է տեղափոխում մեկի՝ Մենեասի, ձավորներից եր կառուկողմից,որին ճանձնարարված է Ցած նոր մայրաքաղաքին առանձին շուք տալու Համար: եղել իր միջոցներով կամ վերակառուցել Գառնիի կառուցել 111 գ. վերջերինն 1 դ. սկզբներին դիր-կ| ամրոցի պարսպամասերիցմեկը, որտեղ ն Հենց սկզբից տեՔորը Քոզանում են, է երվանդ Վերջինը ապաճովուքյան Համարի ադրված պետք է լիներ ալդ արձանագրությունը: հակինչ վեԱրմավիրից տեղափոխում է է խաբերում Մովսես Խորենացու ճիշատակությանըԳառնիի նորակառույց երվանդաշատ Քաղաքը, որի մասին Հիշատակում է Խորենացին, բերդի շինարարության մասին, ապա Տրների գտնում է, որ մայրաքաղաքի փոխադրումը Արմավիրի դերը չի նսետեղում ծանոթանալովկառույցին՝ ԹյուրիմացաՓատմաճայրը որովշետկ դրանից Հետո չլ Արմավիրը նում է որ- ի բար է այն վերագրելՏրդատ 11-ին: Ուշադրությանարժանի է ունի

երվանդյանների

Արտաշատ՝

ժամանակ, ոչթնանմիջապես

|

ծրվանդյանների

Մայրաքաղաքը Քայց

հանում, կենտրոններից մեկը: Սակայն Տրներիկողմից արձանագրության մեջ Ճճայերեն«սսպլարավանաԱիձոնավան րչին նախազգուշա-| պետ», «ազարակ» «տեք» բառերի ընթերցումը, որով կան միջո մեք ի4 չեն ներկայացուցչի փրկում, դարիսկզբննե- տատվում բին կ.

չ"9

նրան

րը

նրվանդյանների Արտաե

ն

ու

Կ

տի

ն

աԱ րաո Վերջինների

է,

որ

Հաս-

շրջանում Ճայերենի նախամաշտոցյան Ճամար

ճունարնն պերը, հր հլրագացությունները | ՊԺԱ բերում Խորենացու ապան-

ճազքանակով, երվանդաշա- ճամարգիտնականըմեջ Համար մղվողկռիվներում եր իսկ զինվորի ձեոքով խհավորելու է

է

Հ

ծրվանդը: Մանանդյանը հզրակացնում է, որ նրվանդ Քաղված է Արմավիրում, Վերջինը որի վում

է

Հ.

ճի

է

Ճա-

մապատասխան Ճճիշատակությունը, որտեղ ասվում է, Քն Գառնիի շինարարություննավարտելուցՀետո, Տրդատը՝«... գրեալ մաժ մաճարձանի բաղադրիչ մասը 1922 նմա զյիշատակ իւր գրով», ճելլենացի Քվականին միանգամայն իրավաՀայտնաԲնրվաժ թարաբնկորն է' Ճունարնն չորս արձանագրություններով ճանդերձ, | ցիորեն «Հելլենացի գրով»-ը ոչ թե Հելլենների լեզվով ՀասկաԱրմավիրի արձանագրությունների մասինմիաննալով, այլ ուղղակի ունարէն դրերով, ինչպես պատմիչի

գերեզմանին կանգնեց|

է կացության Հանգել Ճայոցթատրո-

մ

մոտ

է:

1962 թվականին,Հողային աշխատանքներիժամանակ, արք մեմ աար Արարատի մարզի Փոք. Վեղի գլուլում ճայտնաբերվեցին ի արանը | Հայաստանի լատիներեն էրկու արձանագրություններ,որոնց վերծանումով տարածքում ճանում Արի: ձանագրություններից, իճարկե, արձանադրությունար՞ զբաղվեց Առաքելյանը:Պարզվում ամենասջագրավը Փառեիի ձանագրու 2 գյուղի ները տեղադրված հղել ճին Հայաստանի մայրաքաղաք Ար-.

դրությամբ, Դունարեն

Մ.

արձանա

ոա

ում

լու

ծոյանը,նրա հնթա17 Քագզավորի :

է,

որի

վ:

Բ.

-

գերեզմանոցում պար

ւ

Տոն է նկարիչ Սարլանը,Արձանագրությունը, ենարար Մ. | "շատի Ճամեմատաբար Քիչ է վնասված

քեն

չշՇՇեուո ու ռուո աեոր -աշուկոաշ աաա» բոան

տնաբերված Հունարեն

ունն

ՀՀ

ն

կարդացվում է ոչ կարդա

մեժ

է,

որ

են

շրջակայքում, Դրանցիցմեկը ճամեմատարարլավ է Այնտե պաճպանվել։ են ճռսոմեականկայսր Տրապանվել: արկվում Այնտեղ թվար

Հո.

ն են նիցայում ն այլուր, որոնք նույնպեսկարնորսկզբնաղբուրներ է ինչ-որ կառույց, որի Ճիշատակվում վանոսի տիտղոսները, Վրա գրված է եղել արձանագրությունը, քաղաքական մշակութային պատմության իսկ երկրորդը Ճոռմեա- Հայաստանի սումնասիրության ճամար: Քանի որ այդ արձանագրությունվրա թողնված կան զինվորի տապանաքարի արձանագրություն` 4: ու

հն,

Արտաշատի լատիներեն Հաստատում արձանագրությունները որ 114 թվականինՏրայանոսը,նվաճելով ն Հայաստանը

նեթըՀայագիտականդրականությանմեջ ժամանակին տարբեր

վերծանել, ճշգրտել Հեղինակներ

ու արժեքավորել են, դրանց մանրամասն վերլուծությունը ներկա դասագրքում ծրագրից

ՀայոցԳարթամասիր թագավորին գաճընկեցանելով,

հրկրի տարբեր մասերում պաճապան զորքեր էր թողել, որոնց կավատեղերից մեկն էլ Արտաշատն էր: Արտաշատի կայազորային ուժերի մեջ էին մտնում իտալականԼ ն սկյութական 1» լե-

ու-

`

դուրս

է:

դեռններըձ7: |

Առավել ճետաքրքրություն ներկայացնող լատիներեն ար-

ձանագրություններից կարելիէ Հիշատակել

թվականներին Խարբերդ

քա

ա

մետակայքում

ն

1882-1883

գտնվող Քես-

:

Կովանքճայկական ճայտնաբերված գյուղերում րեք արձանագրությունները, որոնց ուսումնասիրությամբ այն ժա-

բիկ

ն

մանակ զբաղվել ծն կ. ֆ. ն թ. ԼեճմանչՀարւպտը Մոմզենը, փոկ ճնտագայում դրանց անդրադարձել է նան կ. Տըները։Այս հիեք արձանագրություններն էլ ունեն ե վանդակությունը ընթերցվում նն

Համարյամիննույն բո-

դժվարությամբ: Այնտեղտրվում են Հոոմի կայսը ներոնի, նրա զորավարկորբովոնին այլ պաշտոնյաների անունները: ոչ

մեծ

ՈւսումնասիրողնեՄ Ճճամարյա առանց տարաձայնության, այս արձանագդրություններըվնրագրումեն որը 62 թվականին կորբուլոնին, Հըրռանդեայում ճայ-պարթնական ուժերից Հռոմեացիների կրած, խայտառակ Ճեւտո,ճարկադրված պարտությունից

շական

նախազգու-

էր ձեռնարկել միջոցներ հր դիրքերը Հաամրացնելու

մար: Այդ

մեկն էլ նփրատի միջոցառումներից վրա

նրա կա-

կամուրջնէր, որի շինարարական աշխատանքներին էլ, Ճավանաբար, վերաբերումեն Հիշյալ արձանագրությունները: Հունարենն լատիներեն ռուցած

արձանագրությունենրը, իճարկն, չեն սաճմանափակվում: թվարկվածներով Այդպիսի արձանագրություններ են նան Ճայտնաբերվել Տիգրանակերտեւմ, Ապարանում, ն էջմիածնում, նույնիսկ ճեռավոր Հոորմում, Երուսաղեմում, Հյուսիսային կովկասի Դոխովկա ատավերնում

ՀԸցոառոան «ատա «Լ.նււււ

Տե՛ս

Բ.

լատիներէն Առաքելյան,

արձաֆագրությունները Արտաջաա. ժայրաքաղաքից, «Փատմա-բանասիրական Ճանդես»,1962, մ 4:

5շ`

ԵՐՐՈՐԴ

ԳԼՈՒԽ

ՖԵՈԴԱԼԻԶՄԻ

ԺԱՄԱՆԱԿԱՇՐՋԱՆԻ

վաշակերտէնորին» վերնագրով, որի ավելի շատ ուղղակի «Վարք Մաշտոցի» անունով: գիրն իսկ ցուլց է տալիս, թե «պիսիսեր ու 4ամակրանք է ունեցել Մեսրոպ , ճիշատակիճանդեպ։ կորյունն իր գրքույկը ետո, մաճվանից Մաշտոցի Ճավանաբար ներին, այսինքն՝ մինչն Ավարայրի արտ

ւ,աո կշխաաուքյան՝ թխտապարտ աջակ Բոր է1չ"ւնր «ոի «ւ - »--

:

Ա:

Ե

հաաա Քո աաաաչ Մաշտոցի կենսագիրըկոչումով

ՎԱՂ ՖԵՈԴԱԼԻԶՄԻ

ՇՐՋԱՆ. քով1 գեորական որպես այդպիսին իր աշխատությու Գրագոոն Չրո ոռ մանակ ավելի շատանդրադարձել է իր ուսուցչի

ՀԱՅԿԱԿԱՆ

ՊԱՏՄԱԳՐԱԿԱՆ

ՍԿԶԲՆԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐ

կրոնականզործուննությանը ընդճակառակն,Հ նավար ա աա ջիչ է խոսնլ նրա կննսագրությանմյուս Կորյուն Կորյունի մասինկենսագրական մասին. Սակայն, անկալխդրանից, Մեսրոպ որ Ա ղեկությունները աղքատիկ եղած ԱԱ"Ցի

ՍԿԶԲՆԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐ

քական իրադարձությունների բարդացումը

Ա.

աար

ն

ն

"

:

1.

ն,

ու

քար

որ

տե-

թր սկզբնաղբյուրների մեջ առաջնությունը Հեղինակի Հաղորդ ումներիցիմանում ենք, որ կա կցկտուր ՄեսրոպՄաշտոցի պատկանում է է «յ Կորյունիգրքին, իսկ ժամանակակիցկա ա եղել աշակերտը: Մի քանիուրիշ բի Հն, Հայաստա ծրիտասարդնե-տագա Հեղինակներիճաղորդումները,չնչին բացառություոբ նում որոշ գիտելիքներ ձեռքբերելուց բով միայն, նրա ասածներիկրկնություններնեն: ճետո,

են:

ու

ա

ինչպես ամեն

մի գրավոր

աա էլ Կռրայնպես օկզբնաղբյուր, Վ Պր-

յունի «ՎարքՄաշտոցի»աշխատությունըկարելի

Ժանվույն դնաճատել,եթե Հաշվի առնվի այն

նշանավոր Հունաստանում Ճայ դարի

ու

նման շատերի գավառների՝ տւճուցչություն անելու: ,

Մա Մեռրոպ շտոցի

որես

կրթված

ուղարկվում է

մաճվանից էր նրա ճՃիշատակը Ճավերժացնելու Խնդիով: պիսի աշխատություն գրելու ստանումկաթողիկոսի տեղապ օակսումէ գրի առնել Մե ու ոյ

,

գորժուննության պատմությո ւնի: Կորյունի աշխատությունը

փոքրաժավալ մի գրքույկ է՝ տմութիւն վարուցն մաճում ն առն հրանելւը մ օ«րբոյն Մաշի կորիւ ն գմանչի վարդապետէ

1 ո ո . Բնա անարար Բ աԱ ո

Հեղինակը որոշակի ինչ ծրագիր է ունեցել ն ինչպես ' գործնականում կատարել: Այս խնդրում ունենալ չեն կարող, որովճետե տարակուսանքներ գրքի «ենց առաչին տողերում որոշակիորեն ինքը մտածում է դրել Հայկական գրերի նրա ստեղ սին: Հեղինակը ճննց սկզբից Հայտնում է իր ծրագիրը: Փանազեան ազդին ն ղչայաստան աշխարճին զաստուտա Բա Պարգեւ գիոյն, եթէ ե՛րբ ն յորում ժամանակի : ն քաւ որպիսի՛արամբ այնպիսինորոգատուր շնորճս հրեւեցաւ ն վասն նորին լուսաւոր Հորդա կրօնիցն առաքինութեանզմտաւ աժ Ճրեշտակաբար տակարանսառանձին մատենանշանծաղկեցուցանել»: : ասել, որ Կորյունըմինչն վերջ Հաստատ է մնացել իր ն նրա սաճմաններից դուրս չի եկել: Մեսրոպ տոցի կենսագիրը կարողացելէ ստեղծել մի այնպիսի աշխա

այրեր մն

եւ

կրախը աոած -. ա ետուք ոյի:

ոք

հարա

կադրմանը

Կորյուն, ՎարքՄաշտոցի,Երեան, 1941,

.2-

էջ

22: Ր

Տ

Հարցը, Թե ինչու է Կորյուննիր գրքում ավելի շատ խոսել ՄեսՄաշտոցիեկեղեցականգործունեությանմասին: Կորյունն իր գրքի երրորդ Հատվածից անցնում է բուն ն նյութին սկսում է պատմել Մեսրոպ Մաշտոցի ծննդյան ու գործունեությանմասին: Մենք Կորյունիգրքից իմանում ենք, որ Մեսրոպ Մաշտոցըորպես կրթված, գրադետ ու զինվորական գործի մեջ ճմուտ երիտասարդ, պաշտոնավարել է ճայոց՝ պալատում, ճետո Արշակունիների դարձել է Հոդգնորականու շրջագայելՀայաստանիմի քանի գավառներում, ապա կաթողիկոսի ու թագավորի Հանձնարարությամբմեկնել Միջագետք՝ Ճայկականտառերը ճորինելու ճամար: նդեսիայումնրան ճաջողվում է լուծել այդ մեծ ու դժվարին խնդիրը ն վերադառնալ

բու

աշխատության նր-՝

նելչի կաբելի, որովճետն նա

դեր է

բձակ

«ա-

կատարու,

մեշբծրումներու ձնոնարկումը այն խր առտով, ոի ոչ

միայն նշանակէ14արտ է «դր Թույլատրելի արանցն ժճշտէ, Բ չ քատարելոց» բով

,

այդ ազի մայ «կատարյալ» ր դիկ «ե Ճոգնոր, ն. փայլքն», նը միանգամայն ճիշտ է նկատում Մ

ո

մարմն ի

ի

ավոր փայլով

Մ. Առք ի

կնա

Խոսքերնդր անք ու

ուսուցչի ասին

որ

,

Աստվաժաշնչի ւ

բժ

Մաշտո-

ճեղինակի անձնական հոգորի րանը: ամար 1գացմունքները այլ նրա

հով

"Ք

էր, Հան» ի Քշնամմն էր ուղղված. էրի դեմ «ենը ճականների թեք Դաղիմական ն

"

նն ր րոնցզոր ությունը ծու

Մ

մր

նծրկայացուցիչեն Տիչ րի դեմ,

Ք

Հատ

ու

.

ու

ու

նույնիսկՍ.Հ

Մծրոպին

ճայրենիք։ ՄեսրոպՄաշտոցիվարքագիրը այնուշնտն պատմում են ընդունել Մաշտոէ, քե ինչպիսի Հանդիսավորությամբ ցին, ինչպես է նա անդադրում շրջագայել Հայաստանի արնելման արնմտյավ ճատվածներում, կամքի անճողդողդճաստա-Հտակամությամբ ինչպիսի դժվարություններ է ճաղթաչճարել երկրի երկու մասերում դպրոցներբանալու ն Հայ մանուկներին Քը՝ արտասածմանում կրթություն ստացած առաջադեմ աշակերտներիձեռքով դրագիտությանը Հաղորդակից դարձնելու ճամար: Կորյունիգրքում Մեսրոպ ՄաշտոցըՀանդես է դալիս որպեսմի ոչ սովորական անձնավորություն, որն օժտված է հղել անսպառ եռանդով ն մեծ Ճեղինակությամբ,որի Համբավը արդեն դուրս էր եկել Հայաստանի սաճմաններից տարածվել նան Հարնան երկրներում: Նրան ճարդել մեծարել հն ն ո ւ Աղվանքում Վրաստանում ճրավիրել օգնելու վրացական ու աղվանական գրերի ստեղծման գործին։ Այս փաստը մեկ ն վրա ի ԱՀնգամ նս Հավաստում է Հայ/ մշա8 ժողովուրդների պատմական Ճամազործակցությունը անցյալում: կութային Կորյունիերկը բավականին նյութ է պարունակում բորբոաղանդավորականշարժման մասին, որը, ինչպես բիտների ու է Արնելյան ԱրեմտյանՀապատփիչն վկայում,ընդգրկելով աստանի մի չարք շրջաններ,լուրջ մտաճոգություն էր պատճառում ինչպես 4Ճայկական, այնպես էլ բյուղանդական նկեղե-

ո-

զգալի էր, Որեմի

կրոնավորի աշ լոբ Բարձրացնելով, իչ ունեցել «շավծրնա Հար նպատակներ, տական աի

Է

բելով նրան ե ղինակավը Ի ու

աշխատուէր

նջ

ուսի Հետ

որպես ժամար բնայացնելով

որ

ճՃամա-

որին ամի ամճնաչծճճավորություն, Թշնամ նա

կոժկել

հանջըզերժ պա 428 է ճատկա ապես «զդծցությունն ճրից: Այսաէ

ն

,

.

աղը

այո

մոց

դավա-

ցիներին: «Վարք Մաշտոցի» աշխատությունն ավարտվում է |

բող

Մաշտոցիմաճվան

ն

Մես-

թաղվելու մանրամասն 0շականում`

նկարագրությամբ: Կորյունն թնե ժամանակագրությանվրա

դարձնում, քե վաջագրություն թվականներ, եթե Հաշվենք, սխալները,որոնք միգուցեկատա վել "ո ներիարտադրողների ղջով: է

շգրտվա

չա

մասամբ տալիս

ժեժ

բայց

նձին վր

առ առա

է

երն

նշենք դրանցից միայն մի քանիսը: Մասնագետները դտնումեն, բերված կրոնական որ Գրիգորկուսավորչի «տեսիլքի» մեջ ճալածանքների ն Հավատուրացությունների ռպլատմությունը փաստորեն վերաբերում է ոչ թե 17, այլ Մ դարին, քանի որ ՎՄ դարում նման ճալածանքներչեն եղել,եղածներն էլ այնպիսիչափերի չէին ճասնում, որ զրառոմանկարիք ունենային: մեջ կան բազմաթիվ Այնուճետնե Ագաթանգեղոսի Պատմության ճատվածննը, որոնք բառացիորեն վերցված են Է դարի ճեղինակ Կորյունից: Այդ փոխառություններն այնքան շատ են են, ակնբախ, որ ոմանք նույնիսկ ենթադրել թե Կորյունն Ագաթանգեղոսընույն ճեղինակի տարբեր անվանումներն են: Ուշադրությունիցչէր կարող վրիպել նան այն պարզ փաստը,որ կողմից պատվեր ստացողը իր Պատմության մեջ չէր Տրդատի ն կարողՀայոցթագավորինխող դարձնել այլն: Այս ն նման փաստարկներըկարժեք թե վերջնականապես Ֆ 4ճիմնավորումեն Ագաթանգեղոսի դարի անձնավորություն է նրա ն Կորյունի աշխատությունլինելը: հսկ ինչ վերաբերում ապա դրեց մեղքը ընկնում է ճետա-չ Ներինմանություններին, գայում Աղաթանդեղոսի գիրքըխմբագրողիվրա, որն իր խըմբագրական աշխատանքիընթացքում ոչ միայն լայնորեն օղերկից շատ ճատտագործելէ կորյունին, այլն Ագաթանգեղոսի վածներուղլակի դուրս է Հանել, որոնք սակայն կան ու պաճպանվել են այչ աշխատությանՃնում կատարվածՃունարեն ե արաբերենթարդգմանություններում: աշխատությանմեջ, որը սկղբնապեսւնԱգաթանգեղոսի ն վանվել է «Պատմութիւն նկարավարքՍրբոյնԳրիգորի»,

րո Ի է ավելորդություններով, բարդություններով խճողված, Կորյունի աշխատությունը յ անեն իրա գամ: Տիտաճամեմատական լավա, ու

մ

Ք

ոսմ

ե ծեն

րոլ

մ մե

պ ր մն

ժաման

ուշ

Մեր այս Ճեղին ակի լեզուն

ու

Ճրա

քու

ն

քարան է զան ազխարեարւ րեան ֆրանսերեն, գծրմաներեն տարն

բեն,

րչ,

ոո

սերեն,

՞

երամի մզ

ե

ի

անզլե-

Ագաթանգեղոս Հուն Հզաթանգեղու ւնար են նշան աթան շանակում Ագաթանգեղոս լավ լրաբերկամ Հրեշտակ, նրա սագրության ն մառինմեն իսկ չգիտենք, այն, ինչ ճեղինակն է իր աի Հարի

Արարի

|

իչ

բար

տարակուսանքների տեղիքէ տալիս:

գողոսը իր գրքի Հաք ասնալ առ իս ուն

առաջաբանում գրում,

չա, իէն

ո

ուսեալդպրութիւն, ն,

լավ Հճոմիկ: 4ր,

Հոոմալի վերէն

կա1որի հնչ

ման

ա ն Տու-

անտեղեակ վերայ այսոցիկ ի դուոն Հճասնալ

նարկութեան |, նի նշանագրաց. բաց.

Արշակունւոլ ամս Քա չ ի

զ թրաման

Այսպես

է. «Ա Աո

Ագաթանգեղոս ար ն Հռովմայ, վարժեալ են արունատիւ,աան լ Հոյ Դայրննի ՝

«

նե ել Ղկ

լեալ

ին ոյն, Լ

ու

ժեն ղ

ե

ձեո-

պատերազ -

է որ տացվում Ազ ք աԱՎելոս նգեղ տիրապետում

էր

աաա

ը լառինի ՎոՃունարեն լեզուՏՆ

շակունու(ԽոսքըՏրդատՄո -ի մասինէ) պալատում, Հեղինասում է, որ ինքը Տրդատի կողմից նրա 4ռր՝

կաշրջանի ճայոց Պատմությ ունը:

Թանդեղոսի առածներին, մի նչե

Հ

Ագաթանգեղոս, Հաոց, Փատժութին

ն Ստ. Մկրտչյան Կած

ժամանա-

գրվում

են

դարում Հայաստանում ծավալված քաղաքական

դեպքերը:Հեղինակըմանրամասն պատմում է Հայոց Խոսրով Թադավորիդեմ Սասանյան Արտաշիրիկազմակերպած դավադրության ն Անակի ձեռքով նրա սպանության մասին: Այնուճնտյ խոսվում է այլն մասին, թե ինչպես Հայերը վրեժխնդրությամբ լցված, բնաջնջում են Անակիողջ տոճմը, որից փրկվում ն -է տարվում փոքրիկ Գրիդորը։ Հետո Կեսարիա նույն ձնով պարսիկներնեն ոչնչացնում Խոսրովի տոշճմը, իսկ նրա որդուն՝ Տրդատին փախցնում են ճոռմեացիների մոտ: Հետադայում նրբ Տրդատըձեռք է բերում Հորենական գաճը ն իմանում է իր մոտ ծառայության մտած Գրիգորիով լինելը, սրան նան որպես քրիստոնհականկրոնը տարածողի՝նետում է Արտաշատ

Այսպես, Ագաճավատալով 42 դարը նրան Համարում

ճամարելով մեր

ՍՏ

Լ. Խոսրովի իր

ու

ու

այանց, Տփղիս,1909,

օպատակներից դուրս "

»

"

|

աշխատ էչ 8--10.

«ոհբուքյամբ աե

:

մայրաքաղաքի Խորվիրապը տանջաժածանելու ճամար:ՏաԲիներ շարունակ մթությանու խավարիմեջ օձերի ու կաբիճներիընկերակցությամը Գրիգորը, փրր, կենդանի՝ մնաց Քրիստոնյա լինելուպատճառով: Հետագայում նույնպես ԱգաԹանգեղոսն հր

գրքում բերած այլ ն այլ ու առասպելներով Լնգննդներով փորձում է ընթերցողներին ճամոզելքրիստոնեւ-

ճեթանոսականի ճամեմատու-

ները

նպատակներ,

որչ

դրքում Ագաթանգեղոսի

ԴԵԼ

հո Կոր որոշարավ» (իճակագրս

րրԵԻ

այսինքն՝ Քրիստոնեական կրոնի Պրոպագանդումն ժասսայ ականացումը: Ճայոցեկեղեցու Այսպիսով, բ ացի, այդ պատմությունից շատ կարնոր աշխատությունը է նակ սկզբնաղբյուր ընդճանրապես հան.եկեղեցու Քրիստոնեւպատմության ուսումնասիրության Ճենց այդ է ճամար: եվ պատճառը, որ Ա գաթանգեղոսի երկը գեռնս միջին Դարծրում է ճունարծն, թարգմանվել արաբերեն,վրացերեն, Ճաբեշերեն, սլավոներեն, (լատիներեն, իսկ ճետագաւյում՝ նան ու

ու

եե

ու

.

:

1909. թվականին,

եվրոպական մի քանի լեզուներով, Այդ աշխատության նրա Հեղինակի մասին գրվել են բազմաթիվ ու

քրոջդ աակ աաննման: ԸՐ Հաւ աշխատության Գրիդորի

տարբերմասերնունել տարբծրարժեք. Առաս

Հե ունննալու

միասին, որպես

անճամեմատ

րձր

ը

«Դա

ո պատմական

։

աք նրա աշխատության Գոգա շուրչը վեճերըճիմնականում վերաբերում թյամբո՞վ է Փավատոսը,ե՞րբ ին՞չ Ար իա Լեզու . թ ոեր Փավատոսի Պատմությունը ց Հասել, թե՞ կիսատ է: Աաաա Ր».էմինը, Բյուղլանդացին, Ադոնցը, Աո»

են

ւմ

Հեքանոսա«աթարինվերաբերող Հատն

վածները: շատ Այստեղ արժեքավ որ վան նան տեղեկություններ Հայաստանի պատմական աշխար կարգի, Հին ճայկական ճնթանուս ճանրադնսնրկրի ներքին կյանքին սին, վերաբերող մաճարցերի

Ագաթանգեղոսի գրքի ՈԺԱՔը,

այդ

նրանով, որ

սակայն, չի

:

սամանա

պատմական է, «կզբնաղբյուր աշխատությունը միաժա: մանակ

ձրկ է վիպական

օ0

նա

|

տարրերով: |

լ

ու

նշանակալից գրական ԲՈՒ |

ԼՈ

Կե

մի

են

ն

ՔԸ»

արդյոք

ա

Բո

ակ

`: Հ

Ն.

Հակված պատմական «եզբնաղբյութ, րիշներ

տարածմանը սության դեմ ժավալված անզիջում

փակվում միայն

,

ն.

գնաճատվը Գրիգօր կուսավորչի ժունեությանը, գորՔրիստոնեության բա

Բանանն,լոր

չ

ո ուսումնասիրություններ: Ագաթանգեղոսի «Պատմութիւն Հալոզը» ԴարիՔուզանդի բաղկացածէ ն

«Ցառաջաբանից» հրեք մասից՝ «Վարք ն ըք Ֆրիգորի», ոլատմութիւն Սրբոլն «Վարդապետուքի ը Սրբոլն

Մանարյան

շատ ինքնատիպ ատմագրությանճամար Հազվագյուտ տվյալներ կա ավերված Ճճեքանոսական տաճարների աաֆաաաանը հղում ի կան եկեղեցիներին Տրդատ կառուցված քրիստոնեակա նվիրաբերածկալվածքներիու գյուղերի սավորչին տրված գյուղերերից մի քանիսի ռազմական ուժեր կողմից Հիշատակությունը ճեղինակի է տալ ուսումնասիրողներին րություններկարող կանբնույթի Հաշվումներկատարելու ճամար: Էա "Ագաթանգեղոսի Պատմությանքննական ր բոա են Գ. ն Ստ. ակել Տեր-Մկրտչյանը կանալանցը Թիֆլիսու իսկ աշխարճաբար է տեսել Երնանու կատարելէ Ա. Տեր-Ղնոնդյանը, դյանը, Տեր լույս ը թվականին: Միջնադարյան մի քանի այ ՀեղիՓավստոս նակների նման Փավստոս Բուզանդըն Բուզանդ նրա «Պատմութիւն Հայոցը» նույնպես տեղիքեն տվել աղբյուրագիտականու պատմագիտական

5 տե

:-

ա»

են ապացուցելու, որ նրանում Բրո, մի քանի տեղ Ճիշատակվա Հեղինակը «Պատ

բ Հ ճ կոպոս Փավստոսն է, որը Ճասոց աաա Մ. Բ էր: Հ (353--323)խորՀրդականն ԳՆ "" Աո »ւն Հայոցը» նում են,որ «Փատմուք գրել է

Կնա ԴԳէլցեր,

Ստ.

ոԱ

Հնար ԱՆխումբր(1. Ինճիճյան:

։իսկոպոսը 17 դարի ն թարգմանվել

-

ի լեզվո

այներեն:

|

Հ.

Տա.

Մալխասյանը, Մ.Աբեղյաննուրիչներ

զատո հաա Հեղինակուաան զերի թյուն ճամար Հաաա մ արան դեպքերի ժամանակակից նկարագրած ե

որ

աս

հղինակը

թյունը գրել է Հայերեն, սակայ տալու

Հայ է

ն

իր աշխատու-

մեծ

ն այլ

ու

՝

Փավատոսին, Այ Հարցի մասինհղած մա Փավստոս գիրքը մեսրոպատառ: Բուզանդի դըրՃայերնենով 72 Խուսափելով, ի. նշենք, միայն »ր այժմ նրաժասնությունն է, առաջին է ված գրքերից որ կրում «ՊատմութիւնՀայոց» գէրիշխողկարծիքը «էրչինն է: ,

Ն

զ

Հայոցի» հր աշխատության Ճեղինակը մն ԿԱՆ Ղ տվել ժողո դական բանաՀ

անչ

ուսությանը:եմ

ողովրդական

՞

ատեղժագորժությունների նջ կային յ ն

որոնց արմատները գնում էին ՃեթանոաԱ որտումներ, բովանդակությամբ ճակասում էին եկեղեյո Արոն . ուստիաշխատության Ճետա Հեղինակը, բոր իւ Բարին, ճալածանքից Խուսավն ւս

ումից

ու

՝

ճամա

ուրիշանձնավորությանձ, "քր

Դոում ավատուս Քուզանդ կրթությունն լու

աք

'

|

բ

յո

Հրո թա

ամ

ը

ժյուս

ստացե ացել

է

ությունն

ում

ԿԱ

Ուսումըավարտելուց րդուն Տգանագման չիգնացել, սկսում է գրի կ(ծրպով առնել ժողովը ական առասպելները: Բոզանդի .. հուքյունենըն այն է, իր լսած ու

ա

ճայրեն

մատծնագիրների ուսումը նման

Բո

առանձն

ֆե որնա

ժողովր դական ճամարյա նույնությամբ, ոնծվ այսպես, առանց ,

որ

լիրի

ոի ի ե «նրա կոիվ ժամանակի ընթացքում Վ տակի նյութ,որբ մշակելով 1 աշադին դասավորն ժի գիրք: Այն Հար մատենագրության մեջ որան տուի Քուղանդացւոլ Պատմութիւն Հայոց» կամ իւ պատուժնե

'

է

արը ինլ

մ ոտ

|

-

»

-

ու

է

Հա

«Բ ԳՐ

անուններով:

մճկնաբանվել կամ Բյո։Բյուզանդացի զանդիայում կրթություն օտանալու փմաստով: ր

է

Սակայն ավելի

Ճավանական է ակա

Նա գտնուժ է , ոի ու

(ությունների, ..Ք

.:

:

Բյ

նկ

«բու»

զրույցն

ուզանդ- բառը

ոչ

ազատ

ո»ան

Բիչչ

Ճնդեվրո-

որ

ու

մեկնի

ր

ՄՄ ճ ա

-

ժողովածու,

աաա

ծե՛ս ՄԱ

Մ.

՝

Աբեղյան, Հայոց Հինգրականո, քյան

ռաջին, նրնան, 1944, էչ 108-169, Հ

մ1

ՀԵՇ

Յ

ՓավստոսԲուզանդ,

ն

Հենց այս ճանգամանքնէլ աշխատությունը: ԸՀԸԸնեա ա շաապա աա արարո Պար իրավունքէ տվել պնդելու, որ Բուղանդիգիրքր Ճանդես է եկել կորյուն, գրքերից Հետո՝ Մ դարի 720-ական Ագաթանգեղոսի թվականներինԻնչպեստեսնում ենք, մեր պատմիչիօղտադործած գրավոր աղբյուրներն այնքան էլ ճարուստ չեն, դրա ճամար էլ նա իր նյութի պակասը լրացրել է բանավոր աղբյուրներով ժողովրդական ստեղծադործություններով:Չափաղանցությունչի լինի, եթե ասենք, որ Բուզանդըիր գրքում վելի մեծ տեղ է Հատկացրելբանավոր աղբյուրներին: Դժվար է Ա

բառն

Թն անձի ճատուկանուն

մեկնությունների ն. ալեճ ժողովածու

կատա

Բուզանդը լայնորեն

կապես Ագաթանգեղոսի Հայոջը» նորլունի՝ յոցը»ն Վորլունի «Պատմութիւն -

կոչում»:Այստեղից շուղա Հճետկուէ, որ բուզան նակում է զոնդարան նշաժո բուզանդների ղովածու «րոցն ուն րի

ՀԱՇ

առա-

Մ"ԻՄՄալխասյանց բացատրությունը: «Վարք Մաշտոցի» զանդ ունի

: չա

«պականերկու արմ մատ'

վերնագիրը:Այդ աշխատությունըբաժանվում է չորս մասերի, որոնց ճեղինակն անվանել է դպրություններ՝ երրորդ, չորրորդ, ճինդերորդ ն վելերորդդպրություն:Առաջինհիկու դպրությունների բացակայությունըտեղիք է տվել վիճարանությունների: Ոմանք գտնում են, որ դրանք գրված են եղել, բայց Ճետագայում կորել են, իսկ ոմանք էլ պնդում են, թն ճեղինակը ընդճանրապեսայդ մասերը չի գրել Ագաթանգեղոսին Հչնրկնելու ճամար, որովճետն այն, ինչի մասին ինքը պետք է գրեր ջին երկու դպրություններում, Ագաթանգեղոսի կողմից արդեն գրված էին, Բուզանդի գրքի դոլրություններն իրենց «երթին բաժանվում նեն վերնագրերունեցող առանձին գլուխների: Գիրքն ունի նան առաջաբան: նման, Բուղանդընս եր Իր ժամանակի լուս Ճեղինակների ն բանավոր սկզբնաղբյուրգրքի ճամար օգտագործելէ գրավոր ներ։ Ամենիցառաջնշենք, որ Փավստոս Քուղանդըորպես բարեպաշտքրիստոնյա, եկեղեցուց ն քրիստոնեությունից դուրս ուրիշ ճեղինակությունչի ընդունում. Այդ պատճառով էլ նրա են ճանդիսացել Աստվաճամար առաջնակարգսկզբնաղբյուր ծաշունչը: ն եկեղեցական այլ գրքեր, որոնցից պատմիչը Հաճախակի է մեջբերումներ կատարում: Սակայնկրոնական գըրականությունից բացի, Փավստոսնօգտվել է նան Հծայկական պատմագիտական բնուլթի գրականությունից: Այժմ ապացուցված է, որ Փավոատու է օգտագործել ճատ-

պատմություն, գիրբ «-

Կառմություն Հայոց 1", թարգմանությունը, Ջերաժու-

ա-

:

թյունը

ն

309--310:

ակաղ. Ստ. ծանոթադրությունները

նրնան, Մալխասյանցի,

1968, էջ

.

ասել, Թե

դրա

պատճառը միայնգրավոր

րականության,

Արշակունիներիերկրի կյանքում առաջատար սկզբնաղբյուրների դեր խաղացողՄամիկոնյան տան

,ակավությունը կամ եղածների անմատչելիությունն էր: հնչ իՄանանք, գուցե ճեղինակը Հենց գիտակցաբար է առաջնությունը տվել

նախարարական վրա։ Մի խոսքով Բուղանդիպատմության մեջ ասպարեզ են Հանվում ժամանակիեկեղեցական աշխարծիկբոլոր գլխավորդեմՔերն իրենց դրական ն բացասական Ճճատկանիշներով

ժողովրդական խոսքին ճին ժամանակներում կատարելբանաճավաքի պատվավոր դժվարինգործը:

ու

ու

ու

ու

Փավատու Բուզանդի «Պատմութիւն Հայոցը»զուտ

չէ,

ե

ուսա-

նելի պախարակելի կողմերով: Հայոց եկեղեցու ն եկեղեցական գործիչներիմասին խոսեու

պատ-

մազիտական երկ ինչպես, օրինակ, Մ ովսես Խորենացու, ն Ղազար լիս, Փավատոս Փարպեցու Բուզանդըմեծ տեղ է տալիս Հատկապեսկաթոմյուսներիերկերը: Այն ավելի նման շուտ է Զենոբ Գլակին ՀովՀանՄ ամիկոնլանի "ղիկոսՆերսես Մեծին:ՆերսեսըՓավստոսի մուտ ճանդես է զաաշխատություններին, տրոնցմեջ նույնպես լիս որպես Հոգնորականի են գ երակշռում մի կատարյալտիպար:նա է աղքատժողովրդական "Տ զրույցները, ռրոնք շարադրված են վիպագրելու ների Հիվանդների Հովանավորը,երկրի օրենսդիրը, աժուսեղանակով: «Փառտմութիւննական Հայոց»-ի ն Հեղինակը սովորությունների կարգավորողը, Հեթանոսական ռովոՀավաքել որոշ մչակման Դոտո շարադրելէ իր լսած ու իրեն մատչելի ենթարկելուց րությունների բարքերի ճունարեն ն ասորերեն ժողովրդականլեզուներովդպրոցներբաց ոչնչացնողը, այն զրույցներն ու ն այլն: անողը պատմությունները, որոնք բովանդակում ինչպեսայլ դեպքեէին Հայաստանի րում, այատեղ նույնպես Քուղանդը Հայ Մողովրդի Ճճանդեսէ դալիս որպես եճամար ճակատագրական | կեղեցուճիմքերի ամրապնդմանջատագով, եկեղեցու ն Հողնոնշանակություն ունեցող դարի Հերոսական դեպքերը: եքն Հիշենք,որ 7 դարում րականության իրավունքներիպաշտպան, Հենց դրանից էլ բըՀայաստանի ճամար ստեղժված ու

ու

ու

|

քաղաքականծանը իրադրությունը,

Ճայկական ինքնուրույն պետականության ոչնչացումիցՀետո, մեծ վտանգէր ստեղծում Ճայ ժողովրդի ֆիզիկական գոյության Համար,ապա ավելի Ճասկանալի կլինի,որ Բուզանդի գիրքը»եր ժամանակի մյուս Ճեղինակների նման,կոչված էր ժողովրդի̀ աշխատությունների մեջ Հայրենասիրական զգացմունքներն անա-

| "`

զարտությունը

եժ պաճպանելու

ու

ազգային ողու

ազնիվգործին: Փավստոս դիրքն ընդգրկում է պատժական Քուզանդի փոժամանակաշրջան՝ Հ30-ական մինչն 387

Փեր

ու

Քվականներից առաչին բաժանումը Հայաստանի, Պարսկաստանի,

այսինքն՝ թվականը,

մինչն

Հոռոմի միչն: Գիրքը ճարուստէ բացառիկ արժեքավոր Թ տեղեկություններով դարի ֆեոդալական Հայաստանի քաղաքական պատմության ու ներքինկլանքի,նաարարական կարգի, դաքակարգայիններդասային պալքարի փոխճարաբերությունների, եկեղեցական կրոնական Ճարցերի,կենցաղիու սովորությունների, ճավատալիքների փազմաթիվայլ Հարցերիմասին: Բուզանդի գրքում որոշակիորեն ու

/

ու

ու

ու

առաջադրված Քնմաներ, որոնցիցյուրաքանչյուրի

են

մի քանի

Նկատմամբ պատմիչըցուՑաբերել է առանձնակի մոտեցում | վերաբերմունք: նրաուշադրությունը ճիմնականու է եկեղեցուն Ճոգնոկենտրոնացել

եք

յ

պետական քաղաքական անչանդուրժողությունը ովքեր, թեկուզ Հանուն ճայկական նկատմամբ, ու

այն գործիչների

ֆեոդալականպետության կենտրոնացման ամրապնդման, փորձումէին որոշ չափով սաշմանափակել եկեղեցու ն Հոդեորականությանիրավունքները: Մերպատմիչի նմանօրինակմոտեցումը Հարցերինկարող է Հասկանալի դառնալ, եթե Ճաշվի ՉԷ՞ որ Բուղանդըմեկն էր չատետեսնում րից, որը էր Պարսկաստանի: նվաճողականն ձուլողական քաղաքականությանՀետնանքները, մի քաղաքականություն, որը խարսխվում ն ճոռվանավորվումէր զրադաշտական կրոնիկողմից։ Ուրեմն, Փավստոսըվերջինիս ետք է ճայկականքրիստոնեականգաղափարախոսություՏր, թեկուղ այդ գաղափարախոսության աչքի ընկնող գործիչու

առնենք ժամանակաշրջանը: Հակադրեր

|

ու

խում է նրա

`

ներին գնով, Հասկանալի է, հդեալականացնելու

որ

քրիստո-

նեությաննշանակությունն ազդեցությունը մեժացնելու Համար պատմիչը չէր էլ կարող խուսափելդեմքերի դեպքերի վիպականացումիցչափազանցություններից: ՄովսեսԽորենացուգրի առած վեպերից ճետո Հայկական ժողովրդական ամենախոշորվեպը վաղ միջնադարում«Պար-՝ ատերաղմն» է, որը մեզ է Հասել Փավստոս Բուզանդի է ԽորենաՑ ու

ու

ու

ԳԱԱ ՇՀ .

5--116

նշել, որիտարբերություն

"գ. :

Փու

վեպերի, որտեղդրժ-պաճպանված ժողովրդավան դնել

միջոցով

վար է

սաՀման

ն ոչ պատմականի պատմականիմիջե, «Պարսից պատնրազմի»ամբողջառանկքըՃայ ժողովրդիմղած ազատագրական պայքարի պատմություննէ Սասանյան Պարսդեմ, Այն, ստեղծված կաստանի լինելով պատմիչի ապրած ժամանակաշրչանից մեկ դար կամ մի ջիչ ավելի Ժամանակ առաջ, իր մեջ բովանդակում է 17 դարի պատմական հրականությունը, ռրը դեո (բիվ չէր Դրա առասպելականացել: ճամար էլ այստեղ երկրի ներքին կրանքինվերաբերոզ վաս տերն ու գործողանձինքհրական են պատմական: ու

Փավոտոս Բուզանդիմոտ

կենտրոնական դեմքը ներսս

նականտան

,

եկեղեցական պատմության

Մեձն է, իսկ

ճայկականարքու-

պատմության դլխավորՀերոսը՝Արշակ

11.

Բու-

: զանդիճերուսներից ամենից շատ Արշակնէ ճազեցված խոր. դրամատիզժով: Բուզանդի գրչի տակ Արշակըդարձել է կեսիրական, կես-վիպական մի

անձնավորություն, որը,

որպես Հայաստանի գերագույն իշխանավոր, մարմնավորում է Ճար

փերում 4ենց Արշակըպետք է դառնար ժողովրդական բանավեպի ու վիպասանության . ճյուսության, Ճերոսը:

Քուզանդիմու, ուրեմն ն բուն ժողովրդական բանաձյուսության մեչ, Արշակ41-ը Հանդես է դալիս խորապես ժմարդկան վին

գժերով ընդգծված կամքի ուժով: նրա շուրջը ստեղծված ամբողջ պատմությունըՀանգեցնումէ տրամաբանականայն որ Արշակը եզրակացության, Քաջ էր ու ճերոս,որովճեւոն նրա Հետ էր ճայրենիքնու ժողովուրդը,որը խորապես գիտակցելով փր պայքարի արդարացիությունը, գնում էր իր ճերոսի ետնից տւ աճեղ պայքարում Հաղթում թշնամուն: Հերոսիու ժողովըրդի, ճերոսիու Տայրենիքիայդ անխախտ կապը բանաձյուսության մեջ Հասցված է գեղարվեստական ու գաղափարական կատարելության:

ՀամարՊարսկաստան Քանակցությունների կանչված Հա-

յոց. թագավորիիսկականմտադրություններն իմանալու Համար,Շապուճը ճամար ճանդիպժան

պատրաստված արկափաժնիՀատակիկեսը գաղտնիպատել:է տալիս ու Հայաստանից բերվաժ Հողով ջրով: եվ բանակցությունների ժամանակ, երբ ու Արշակըկանգնում է պարսից-Ճողիվրա, խեղճանում, անվեչերությունը ոգնորում ե մարտի էր. տանում թուլազորքին: Այդ. նում է, իսկ է պատճառը, ոի երբ կանգնումէ Հայաստանի Հաճողով ազատագրական ծածկված Հ ոպայքարի դրվագներով ուժ «տակին, առնում բինվող ժողովրդական է ու աղպառնում ու զրույցներն Շապուճին։ Գազազած բնապատմությունները կանաբար պետքէ մեֆ մասամբ Շապուճը դրանից «նտո, դրժելով իր արքայական խոստումը, վնրաբերնին սիրված դյուՑազնին՝ Արշակին, շղթայել է տալիս Արշակինն ցմաչ բանտարկում Անչուշ բերնրան դարձնեին վեպի կենտժողովրդական րոնականդեմքը:Արշակ դում:«Պարսիցպատերազմը»վեպի Արշակին վեն Վասակին 2141-ի կերպարի Հավիպականացման փաբերող մար, անշուշտ,որոշակի ոչ միայն Հայկական,այլն ճամաշխարճաՀատվածը դեր են խաղացել. նան նրա անձնավին գրականության կան մեջ կարելի է Համարել ժողովրդական րոՉէ՞ որ. Արշակը բարեմասնությունները: ճայ Արշակունի սոնղծագործության անդնաճատելի Թագավորների դոճարներիցմեկը, ոիովմեջ այն բչերից մեկն էր, որը ճակայական Հետն այն չանՃագեցվածէ ամենաջերմ ճայրենասիրությամբ ն Քեր գործադրեցհիկրում ֆեոդալական է փայլում ու խորապես մարդկային վսեմ բարձր գաղավփարնեվերացնելուն ուժեղ, կննտրոնացված փով: Վեպում,Ճակառակ ։վետություն ստեղծելու. որ ճանդես է դալիս որպես Շապուճի, ճամար: Արշակ1-ի այդ կարգի ձեռնարկումները ժամանակի չարության ու ճետադիմական ուժերի խտացվածտիպար, Արճամար անվերապաճորին ունեին առաչջչադիմական շակը արդարամիտէ, ազնիվ ու Հերոս:եվ ընթերցողիՀամակմեծ նշանակություն, իր այդ ճամապետական տանքըվերջինիսկողմն է: նշանակություն ունեցող ձեռնարկումների ընթացքում որոշճանգամանքներում«Գարսիցպատնրազմբ»վեպում բազմաթիվ Հերոսներիմէչ Հենվում էր նան ժողովրդի Արշակը վրա ու նրան պաշտպանու դեր կատարող առաջատար. միակ կին Հերոսը Փառանձեմ կենտթարոնական իշխանության է, Հայկական գու ճ ին դ մատենագրության Ճակառակոր մեջ առաջին անդամ նախարարների կամամոտ ենք ճանդիպում մականություններից, Քուղանդի էլ պարզ է, Քե ինչուն--Ֆ մի կնոչ, որին կյանքում ՀատԱյստեղից դա66 զացվումէ տղամարդունՀավասարտեղ: Հայ կնոջ դրական

ժողովրդի ազատագրական պայքարը նենգամիտ դավադիր դեմ, Աբշակը թշնամու Քաջ է կորովի, նրա Քաջությունն ու

ու

"

"`

մառնատվածությունը

ին

բա67

'

տ

|

,

ի

՛

է

խտացվածպատկերը բնմառնությունների Փա. ներկայացնող ռանձեմ

նից ճինգը: նա վերացնել ավեց եկեղնցուն տրվող տասանորդ շռայլ ճաիկը, կյանխստորեն կրճատեց Ճոդնորականության թիվը, փակել Քը վայելոլ չէ: նա այն անձնավորությունն է, որը դժբավոուտվեց բազմաթիվ վանքեր,մենաստաններ, ն Հոկուսանոցներ Թյան ու վտանդի պաճին չի Հուսաճատվում չի ենթարկվում դերր բնույթի այլ Հաստատություններ, ժամաորոնը շուրջը ճակատագրի Քմաճաճույքներին, այլ կամքի մեժ ուժով խեղնակի ընթացքում ճավաքվելէին չարտադրող, բայց նյուքական դելով իր մեջ անձնականժանրըվշտի զգացումը, դուրս է դաբարիքներըխժոող, ճանրօգուտ աշխատանքչկատարող, ծույլ լիս թշնամու դեմ ղեկավարու Հայրենասիրական անբան մարդիկ: նշված Հաստատություններից ուժերի արտասբովածպայքարը ն այդ պայքարում էլ ընկնում որպես Հերոս: ների մի մասին ուղարկում էին բանակ, իսկ ժյուսներին պար«Պարսիցպատերազժիջ պատմագիտական առումով ամետադրում աշխատելու: Պապն իր այս ոչ ձեռնարկումներով նաարժեքավոր մասերիցմեկնէլ Պապ միայն ամրացրեց թագավորին աշխարծիկֆեոդալականսիատեմիիրավունքները, այլն մի քանի անդամ ավելացրեց ոլեգույներով: այս Սրպնսզի ճանգամանքի պատճառը տության Հասկանալի Պապ Թազավորիայս ձնոնարկումները եկամուտները: լինի,անձճրաժեշտ է գոնե բնդճանուր գծերով իր ծանոթանալ ժամանակին, Արխոսք, ի նչ ունեին առաջադիմական նշանաշակ 11-ի արժանավոր ճետնորդի՝ Պապի,պետական ղզործուկություն ն ամբողջությամբելնում էին պետության ժողոնեությանը: է, որ Պապը, Հայտնի տակավին երիտասարդ Վըրդիշաճերից։ Այս բոլորից Հետո, մեզ թվում է, որ սխալ չի տարիքում իր ձեռքը վերցնելով հշխանությունը, մեծագույն լինի, նքն ասենք, որ Պապիշուրջը ստեղծված վեպի մշակմաՃամարձակությամբ առաջ էր շարժվում այն ճանապարձչով, որ Ճարնը վճռականորեն է եկեղեցին Մ խեղաթյուրել Քոլ էր ճայրը՝ Արշակը:նա, միջամտել վերելնելով Ճայրենիքի ու ժողովրդի ջինիս կնրպարը՝օժտելով նրան բայասական գծերով: հսկ վիշաճերից,երկրիներսում վարում էր խիստ կենտպետության պագրող Բուզանդը,Հավատարիմմնալով իր սկղբունբին զուբոնացման ն քաղաքականություն: Հայկական ցն մի փոքր էլ գոճ վեպի այսպիսի ընթացքից, չի փոխել նրա թագավորության ճիժբերն ամրապնդելու ճամար Պապըորոշակի ն այն քաղաքականուբովանդակությունը թյուն էր վարում նան շարադրել է իր լսածի պես: եկեղեցուէ. նկատՀոգնորականության Մոտիկից ծանոթանալովՓավոտուսԲուզանդի մամբ: Բանն այն էր, որ ՊատժությոճՃամեմատաբար պատմական շատ նը։ կարելի է անել այն ճնտնությունը,որ մեր կարճ ժամանակամիջոցում Հեղինակն իր եկեղեցին, փո ձնռքում կննտրոնացԳիրքըգրել է Մամիկոնյան նելով Հողային ընդարձակ նախարարներից որեէ մեկի պատտարածություններ, դարձել էր ֆեռվերով:Սակայնպետք է նան նշել, որ Հայկական բազմաթիվ դալական ժի ուժեղ կազմակերպություն: եր տնտեՀենվելով սական Հզորության պատմիչի առանձնաճատուկճամակնախարարություններից վրա, եկեղեցին 17 դարում արդեն բանքը որսշակի Քայլեր Մամիկոնյանների նկատմամբուներ նան հր «իմնաէր կատարում ղեկավար դեր ստանձնելու Համար նան վոր դրդապատճառը: 0տար նվաճողներին ներքին պառակաշխար:իկիշխանության բնագավառում, որը նկատելիոդեւ տիչների բեն սրում էր աշխարՀիկ իրննց անձնազոչ պայքարով, երկրի միառնուՃոգնոր ֆեոդալների 2227 Համարիրենց ուժերը չինայող Մամիկոնյանները փոխչճարաբերությունները: Ճայէ, որ Հասկանալի այսպիսիպայմաններում կականմյուս նախարաբությունների Պապը,որպես աշխարձիկ մեջ վաղուց էին շաճել ռաջնությունը,որի պատճառով պետք է գործնական քայլե էլ Մամիկոնյաններին վերաբնիող ները պաշտպանելու ն պատումները է ավելի պայծառ պետք անառարկելիորեն ամրապնդելու ճամար:եվ աշա, 3՞0ական թվականներին մեծ դունագեղ լինեին: Բուզանդի մուտՄամիկոնյան տոճմի բոլոր Պապը սկսեց Հաստատակամությամբ դրեթե զավակները իսկական արմատապես են, դյուցազուններ որոնց ն սաճմանափավել եկեղեցու շուրջն ճոգնորականության էլ Ճյուսվում են այդ տոչճմին վերաբերող իրավունքները: վեպի առանձին ճյուԲուզանդը վկայում է, որ այոց երիտասարդ դերը:Մամիկոնյանները ճամարյա բոլորն էլ Ճճանդեսեն դանախբոնագրավեցեկեղեցական Հողերիլոթ բաժ05 լիս որպես իսկական Ճճայրենասերներ, մարդասնր ու Հոր

Թագուշին միայնպալատական անճոգ

ու

ու

ու

ու

ու

ու

ա-

ու

Թագավորը

Վարդիկ,նրանցՀամարչկա

աէլի

բարձր բան, քան

կովելը Ճայրծնիքի Համար: Մանվել Մամիկոնյանը ժաՀիվանդության

"(մանակ

գոյություն ունեին

։

Հայկական եկեղեցու

նան

ն

Հոգնորակա--

նությանշրջանում: եթե թագավորը աշխարչՀիկ կյանքում ա-.` դժգոճում հր մենամեժ Ճողատերնու ֆեոդալն էր, ապա եկեղեցականբնաճակատագրից,

մեժ

վիշտ էր ապրո ւմ ու ինքը մեռնում է տանը ն ոչ պատնիազժի դաշտում:ՎշտաՑՁած բաց զորավարը ն անելովեր մարմինը ցույց տալով ճա-

որ

կատամարտերում ոտացած վերքերիբազմաթիվ

դառնությամբասում է. «...Ես կ մեծաւ «պատերազմունս,

գավառում ամենախոշոր Ճճողատերը կաթողիկոսն էր: Բուղանդի մոտ էլ կան դրվագներ,որոնք ներկայացնումեն անճավատարիմ ծառաներինպատժելու աճավոր տեսարաններընդճու մինչն նախարարական ամբողջ տոճմերիբնաջնջում: Հայ

սպիները,

ի մանկութենէճամակ սնայ ի Քաջութնամբ զամենայն վերս յանձն փՓմառի. ն ոչ նճաս ինձ ընդէ՞ր մեռանել| պատերազմի, քան օրէն անասնոլ եղէ: Զի լաւ էր ինձ եթէ ի մեռելոլ պատերազՄի մեռեալէի.ի վէրալ աշխարՀի զի մի՛ զեկեղեցիսն մի՛ աստուծոյ առ ոտն կոխնցին, Պուխտ ն Սակայն ի վերայ ԱրշաՎունհացբնիկ տէրանց ն ի աշխարճիս, վերայ կանանց,ն ի որդւոց մերոց, ե ի վերալ աստուածասլաշտ մարդկանոը | աի վերայ եղբայրութեան մտերիմ բարնեկամութեանն թէ Ճասնալ զի էր էր ինձ մեռանել. Թեպէտ շատ զանձես

մեծագույնմասը նախարարների

ների ճրապարակալին ցուցադրում միայն, դա փաստորեն մի ամբողջ ժողովրդի՝ ճայ ժողովրդի բարոյական բարձի ոգու արտաճայտությունն էր: Փավատոս հր գրքում ներկայացնում Բուզանդն է նան դա-'

'

՝

Մամիկոնյանները Ճանդես

Ֆեն գալիս որպես Քաջարի

զինվորականներ, պատրաստ Գրելու Թագավորի ճրամաններ

Մամիկոնյանները մասնա--

չպետք

«րայ

վանդուզն վարեցի, մաճ զվատթար նճաս ինձ մաճմացս մեռանել»ծ: «Պարսից պատերազմ»վեպում

ն

վորապես փայլում են ճոդու մաքրությամբ, ազնվությամբ ու որը նրբեմն դրոնորվում է նույնիսկ Կամնենանենդ բարությամբ, թշնամու ճՃանդեպ,Սպարապետ Մուշեղ Մամիկոնյանի կողմից նետ ուղարկելը, Շապուճիկանանց ազատումն ու սակայն, է Համարել մեկ մարդու անձնական բարձր զդացմունք-

չ

վաճանների, սիկառասերների, մորթապաշտների, ստոր

|

նբ-վաստացուցիչ ձներով ճարստությունկուտակող անձնավորու-

կատա-

՝

ու

թԹյունների։ եթե առաքինի, ազնիվ քաջ մարդկանց նկատմամբ պատմիչն արտաճայտում է իր սերն ու ճամակրանքը, շեշտվում է Հքտնյալ դեպքի ժամանակ: Մե անգամ, երբ Արապա Մերուժանի, Հոշան եպիսկոպոսի նրանց նմանների նբ-. շակ Ա-ը Հատուկ Հճրավերով դանվում էր կատմամբնա ատող է Պարսկաստանում, անճանդուրժող։ծ՛վ առաջինների, ե՛ ախոռապետը է անարգել ճամարձակվում քրկրորդենրի փական խոսքեր նկատմամբգրքի շարադրանքիմեջ գույներն այն-. վիրավոշպրտել Հայոց Թագավորի ճասցեին:Վասակ քան են խտացված, որ ընթերցողնանմիջապեսանցնում է ՀնԿպարապետը,որ Արշակիանբաժան ուղեկիցն էր նման դեպղինակԲուզանդի Իրն կողմը Համակվում նրա ե՛ սիրով, ե՛ ատեկարողանում Ճանդուրժել «դ ն լությամբ: ՓավստոսԲուզանդիլեզուն սքանչելի է։ Մ. Աբեղ-. անպատվությունը ռու տեղն տեղը զլրատում է ամբարտաքանին Ն. Ակինյանի Հո կարծիքով Բուզանդի գիրքն ուհի չափածոկտորներ: Բուզանդի պատմության ժամանա բնագիրը ճրատարակվելէ՝ Ֆեոդալիզմի ն կաշրջանի ֆեոդալական անգա, գ աղա1883 ուք չավագույնըՊետերբուրգիթ. տպագրու-փարախոսության արդյունք պետք է Համարել թյունն է: Այն թարգմանվելէ նան գերմաներեն, մուտ Բուզանդի Քազմաքիվառիթներով ֆրանսերեն, ներկայացվող թագավորի՝ է որպես «տիրոջ» ռուսերենլեզուներով: Աշխարճաբար է լույս թարգմանությունը ազնվականության՝ որպես «ծառայի» ` փոխճարաբերու-տեսելերնանում1942 թվականին, Քյունների ու

ու

ու

ու

մի

ու

Բացելով, ու

,

արտացոլումը

Բ

Եղիշե «Փաւատուղի Բուզանդացւոյ 217: Հալոց», Գատմութիւն

Հչ

Գեաքրբուրգ, 1883,

.

որբ

դարի ճայկական

պատմագիտա-

կան գրականությանդանձարանում իբ. նան մի գիրք,. պատվավոր տեղն ուն

է Վարդանայ կոչվում «Վասն

պատերազմին». եւՀալոց

կվամ՝ շատ ավելի ընդճանրացածժ ձնով՝«Վարդանանց պատմժու-'

Լ

Թիւն»։ բ Այդերկի ճնեղինակը դարի տաղանդավոր պատմիչ

եղիշննէ: Ցավովպետք է նշենք, որ միջնադարյան չատ Հայ նման Եղիշեիկենսա ճելինակների մասին րության նույնպես շատ քիչ բան կնս-իրական

վում է նրա կյանքի թելը, ճավանաբաի 420--425 Քվականնիրին: Եղիշեի գերեզմանը, որ գտնվում է Ոստան գավառում, վանա ճի ափի Չաղար կամ ՉարաճանՄ. նշան վանքում, մինչն Հայոց մեծ եղեռնըշրջակայքի բնակչության ամենանվիրական ութտատեղերից մեկն էր Ճճամարվում: Գետքէ ասել, որ երբ անցյալում Ճայ բանասերներին

գիտենք, էղած ըես-ավանջակուն

են անղեկությունները գրանցվել

մի ճին

Ճառ

նտիրի»

մ

եջ՝

կողմից, Այդտվյալներից մենք իմանում ենք, նղիշեն նույնպես նեղելէ Սաճակ Պարթնի ՄեսրոպՄաչշտոցի աշակերտը,որը Ճավանաբար իքում Ճայրեն որոշ կրքուՆ/իշ ստանալուցՀետո, դեռես Մաշտոցի անանուն

գրչի

ռր

ու

կենդանության օրոք, ուրիշծրիտասարդների Հետ ուղարկվում է

տարճեղինակների շրջանում

քյան այս

ճետ

օ-

առաջացած բուռն

նտաքրքրու-

միասին դրանորվեցինՀիվանդագին կասկածանբներ

կամ այն ճեղինակիու

նրա սատեղածգործության նկատմամբ, նղիշեն բացառություն չկաղմեց: շարունակելուն ճատկապես ՈրոշՀետազոտողներ լեզուներսովորելու ոչ միայն փորձում Թարգմանության էին եղիշեին տեղաճան անել արվեստիմեջ Հմտանալու բերել ճասճամար: եղիշչեն, ըստ ցընել ՄԼ դարը, այլե Հախուռն կերպով նրա գիրքը ավանդության,հր դասընկերներՄովսես Համարում Խորենացու, էին մի Թույլ երկ, որը, իբր, ոչ մի ն Դավթի, Մամբրեի մյուսներիՀետ ընդունվելէ լուրջ քննադատության Հէ Ալծքսանդրիա-դիմանում:Այս կարգի մի իմաստասիրական ուսումնասիրողների մեջ կարելի է նրաշխարճաչոչակ դպրոցը: Ուսումնասիբողների կարծիքով, շել. ճատկապես Գր. Տեր-Պողոսյանին, Բ. կյուլեսնրյանին, այս խումբըարտասաձճժան աշակերտների պետք է մեկնած ենի 434 Աբ. Ն. Ձամինյանին, Ակինյանին ն. թվականին: ուրիշների: 122 ընդունենք, որ Ետեղըչէ Այստեղ դիշեն այդ ժամանակ, մեկ մեկ անդրաղառնալու առնվազն20--25 տարեկան նրա եղիշեի «Վարդանանք պետքէլիննր, ուրեմի նրա ժնեդյան գրքի վերաբերյալբանասիրական վեճերում պատմությունը» մոտավոր թվականըկարելի է Համարել410--415-ը: առաջ քաշված փաստարկներին,մանավանդ որ այժմ արդեն: եղիշեն,ճաջողությաժբ դրանք ոչ միայն մերժվում, այլե ճիմնավորապես ավաբտելով ժխտվում են, Ալեքսանդրիայի դրպԲոցը, իր ընկերների Հետ ավելորդ չի լինի վեիբ նշված ուսումնասիրողենրի Սակայն առնում է 'վերադ Հայրենիք դառնում ժե ժամանակի «փաստնրից» մեկը բերել որպես օրինակ, Եղիշեիդեմ տրամազորավար, Ճայոցսպարապետ Վարդան արտասաձճմվան՝ դւ-

սումը

ու

ու

առ

ու

ու

Մամիկոնյանի դրադիրն

նից Հետո

նա

ու

Քարտուղարը:

Սակայն քմակա-

Թողնում է Քազաքական ասպարեզը

իրեն նրվիրում ճգնավորական կյանքի:Պետքէ հնթադրել, որ. Ավաթայրիճակատամարտից Ճետո, ու

Բ

ջատ

եղիշելՀոգեկանաշխարչիվր-

էին ազդել Հատկապես իր սիրելի զորավարիու

Քաջարի զինակիցների

նրա սրտի անր պատմիչըփնտրում էր մի Ճանգիստ վայը՝ ինքն հր խոչեԲի ճետ մենակ լինելու ն տեսածն ու լսածը գիքին Անանուն կենսագիրըայնուծեւոկ ՃավաստումՀանձնելու: է, որ Եղիշեն Մոնա

նաճատակությունը: եվ զգայուն

Քաշվում է աշխարչշն Հ առստատվում ւյ Հեռումի այրում, որը ճետ կոչվում է այր: Քյունն ասում է, որ Եղիշեն ճենց այստեղ էլ գրել է իր աշխաի թիվս որոնց նան տությունները, ու

ճանրաչոչակ «Վարդանանց պատմությունը»: Պատժիչն հր վերջին

աաա աԱ

ա: Աաաոծ ււ

նում

դրված մասնագետները գտնում են, որ նա անվերապածորեն կրել է Փիլոն եբրալյեցու ազդեցությունը: եվ որովչետն ալդ Բակ ՐԲ Փիլոնի երկերի Հայնհինն դնում են Մ դարի վերջերին ն թարգմանությունները Մ դարի սկզբներին, ուստի նղիշեին էլ ճամարում են Ճիշյար օգտվող Ճեղինակ, որը կարող էր ապրել: թարգմանություններից ու ճենց թ դարի վերջերին ն ԽԼ դարի օկզբնեատեղժագործել բին: Եղիշեի շաճերը պաշտպանող ուսումնասիրողներ շատկերպով մերժելով ճիմնավոր Փիլոնի Ճայերեն Թարգմանու-թյուններիՀետ նրա ունեցած անմիջականկապը, արդարացիո-: ինն առաջ են քաշում տրամաբանական այն Ճարցը, թն արտա-ռաճմանում կայուն ձեռք բերած,Ճունարեն, առոգիտելիքներ բերենԼ այլ լեզուներ սովորած եղիշենինչո՞ւ չեր կարող Փիլոչ նի երկերնօգտաղործել իրենց բնագրերով ինքնուրույնաբար: Հետաքրքիրն այն է, որ վերջին փաստարկի Լ25 ճաղթանակն նրանով, որ Փիլոնի վարտվեց երկերի Հայերեն նոր օրինակ-

տարիներնանց է կացՌշտունյաց դավառիծովեզրյաայրերում, որտեղ ն կտիր-

«

ները վերջնականապես ապացուցեցին դրանցոչ թե ԵԼ, այլ 7 դարում թարգմանված լինելը: է, որ Եգիլչէ պատմիչի Պարզված գրին պատկանում եե եկ տասնյակից ավելի. ստեղժագորժություններ, որոնը մեծ «մասն ունի կրոնական բովանդակություն: Սակայննիա

բան, անշուշտ, մեֆ է տվել. դրքի Հնարավորություն ճամաիձեռքբերելու ավելի ճշգրիտու ճավաստի նյութեր: եվ ընթերցողին վստաճություններշնչելու ճամար եղիշեն ավելորդ չի ճամարում իր գրքում բազմաթիվ առիթներովնշելու, որ ինքը: ու նկարագրված դեպքերի ականատեսն է ե-. ժամանակակիցն ղել: Աշխատության սկզբի մասում այս Հանգամանքը շեշտելու ճետ միասին, Հեղինակը: միաժամանակ դիմելով իր մեկե-. նասին, նշում է, որ շատ էլ Հաճելի Հէ գրի առնել իր ժողո-

աշխա-

տություններից միայն«Վարդանանց պատմությունն»է, ռր իր Բնույթով ու բովանդակությամբ տարբերվումէ մյուսներից է պատմիչի գրական. Քամարվում ժառանգության Թագն պաակը ն նրան միջնադարյան վբրդիտառապանքների Թշվառությունների ճայկական մատենագրության պատմությունը:փայլունՀամաստեղության է նայ--որովճետն մեջ անմաճացնողը: «Արդ,--ասում բնկալաք Եղիշեին զճրաման` իր մակոռոււի-: այս ծրկը գրելու ու

ու

ու

սատ միջական

ճամարխոշորչափով խրախուսել է նրա ատուն

ու

Մաժինոնյան՝ Դո մեկենասը՝

երեցը, որի մասին, դժբախտաբար, մենջ ուրիշ ոչ մի տեղեկություն չունենք, բացի մներ պատմիչիառաջաբանում եղածներից, Այստեղ, պատմիչիմուտ հր ու Հովանավորի պատվիրատուի մասին եղած «քաջ» (պետք է նակ ճասկանալ առաքինի իմասսոով) ն «երկրավոք առատ գիտությամբ»օժտված արտաճայգուցե իրավունքտան մեզ տությունները ենթադրելու, որ Դավիթ Մամիկոնյանը իր ժամանակի առաջադեմու բարձր կրթուՔյուն ուննցող անձնավորություններից մեկն էր, Մենք որոշափիործնչգիտենք, թե Եղիշեն երը է ձեռնարկել իր աշխատուՔյունը գրելը, սակայն ենթադրվում է, որ այն պետքէ տած ավարլինի 458--464 թվականների ընթացքուփ: եղիշելատեղժագործությունը չի ընդգրկում Հայաստանի «պատմության մի որեէ ընդարձակ ժամանակաշրջանը, այն վերաբերում է միմիայն 440-ական թվականների ն 450Ն

վերջերի

ական քվականների

Հայ-պարսկական փոխճարաբնճետ դիա սերտորեն կապված հրադարձություննելի լուսաբանմանը: Ռւրեժն, ինքնրոտինքյան է, որ մենք Ճասկանալի պատմիչինիբ ընտրած ճարցի սաշմաններից դուրսպաճանջներ ներկայացնելու ս

Վարդանայ» աշխատության, որպես

իր

է,

ճանգամանք, որի նր-

առաջ կամ իր ժամանակներում` Ճճեղինակների գործերը,որովճեւտե նրա ընտրած թԹեմայի մասին դեոնս ոչ ոք չէր գրել: Մատի եղիշեն ուրիշների»

ապրող

ատեղժագործությունները չէր կարողդարձնելսկզբնաղբյուր:

ծղիշնի աշխատությունը,Համառոտ առաջարանիցՀետո, բաժանվում է լոթ. զլուխների՝ եղանակների,երկու ՀավելԱռաջին եղանակիսկզբի վածների, մի քանի տողերում խոսեգով Հայ Արշակունիների անկման ն ՀայասԹագավորության տանի (նկատիունի Հայաստանի մճծագույն մասը) պարսկական տիրապետության տակ ըրընկնելու.մասին,

ն

պատմի --

ճեժյալ գնդերով: Այս

պատմա-

որնրա Հեղի-

-

Ճարաբերությունների մեջ էր գտնվումՀայոց ռպարապետի 4ետ,

ունեցել օգտագործելուրենից

նախարարները տակավինպաճպանում էին իրենց զինվորական ն իրավունքների կռիվներին մասնակցումէին սեփական Հան--

մոտ

ժի

եղիշեն,անշուշտ,ծանոթ էր ճայ ն օտար մատենագրությանը,սակայն իր այս աշխատության ճամար նա կարիք չի

որչզես կարնորճանգամանք նշում է, ռր թեն դրանից Հետոճայերը Ճարկատու դարձան պարսից արքունիքին, «...Սակայն: այրուձին Հայոց բովանդակի ձեռն նախարարացն առաջնոիդէր ի պատերազմի»:Այսինքն՝ Հայ

դեպքերիժամանակակիցը նկարագրած լինելուց բա-

ցի, պաշտոնի բերումով, շատ

մեք իսկ ականատեսլինելով»ծ:

չը

իրավունքչունենք, այլ նրա աշխատությունը պետքէ արժեքավորենք եր իսկ ընտրած թեմայի շրջանակներում: Հննց սկզբից պետք է նշել, որ «Վասն

սկզբնաղբյուր, դրական արժանիքն զան այն նակն

Փոյոց բարուց բնութնանդ, ակսցուք ուստի արժանիէ ակսանել. թեպետ. ն ոչ յօժարիցեմք զթշուառութիւն ազգիս մերոյ ողբալ: ԱՀա ոչ ըստ կամաց արտօարալիր ող-բովք ճՃառադրեմք զբազում ճարուածա՝յորումպատաձճեցաք ն.

բանի յաննախանձ

ան-

:

|

ծ

է 5 ,

«Եղիչէիառն Նույնը,էչ

Վարդանայէւ Հայոց պատրազմին», րնան,

-

:

լ

,-

Թ

"

զամանքը որոշակի ճնարավորություններ էր տալիսՃայ ժողոՎբրդին, անձճրաժեշտու Խյան դեպքում, միավորելու իի զինա. կան ուժերի

ն

պայքա

րի ելնելու օտարերկրյա լի

դեմ,

Եղիշեիգրքի երկրորդ եղանակը ճիմնականուժ է Հազկերտ վերաբերում 11-ի

ՔՀՀՀՀԿԵՆԸՆԿԱՎ.

ներին ուղարկված Ճրովարտակին,

Հա. Արտաշատկ ժողովին մնժաժեժների ստորագրությամբ

մննայն՝ որ զայս լունհալգիտասցէ, նզովս ի Հետ արկցէ, ն մի՛ լիոի ցանկացող նորա»8: ՍպարապետՎարդան Մամիկոնյանը եղիշեի մոտ ներկայանում է որպես ճայրենասեր,քաջ ու Հանա Ճայ ժողովրդի մարձակմի անձնավորություն: արդար պայքարի կազմակերպիչնէ,

Հանուն որը ազատության պատրաստ էր զոճարերելունան իբ կյանքը: եղիշեն իր գրքում մեջ է բե-

իում Ավարայրի ճակատամարտից առաջՎարդանի ճայրննասի-

բական շնչով արտասանած ճառը,որի մեջ շեշտվում է մեծ զոցոց պատասխան բավարիանվեճերությունը, նամակ կաղճամնոտություննու իր գործին անոթով ՀՏիմնավորապես մերժվումէր կրոնափոխության ճունորեն նվիրված լինելը: Դիմելով իր զինվորներին, նա Զո առաջարկությունը: բորդ, ռում ՀճքԸորդ, հղանակում է՝ «ի բազում պատերաղմունս մտեալ է իմ, ն ի Հեղինակը է սյատմում ձեր այաստանի մարզպանՎասակ լը նրա Ճամախո՝նեՍյունեցու իս է ուրեք՝ զի քաջապէս լյաղթեցաք թշնամեացն, ն է ուրեք բի պառակտիչ գործունեության մասին,մի շործունեություն, ղի նոքա մեզ յաղթեցին. ն բաղում որն արմատապես այն է՝ որ յաղթող դտնալ Հակադրվում էր եմք, ն ոչ Արտաշատի ժողովի ն ն

,

ա-

ընդ

մանը

ման

ընթանում

ուղղությամբ: Ավարայրի Ճակատամարտի մանրաձվասն երարագրությունը եղիշչենշարադրել է իր

գրքի 6-րդ եղանակում, իսկ վեջին մասերու Հեղինակը պատմում է պլատներազմի ժանրը Հետնանքների, Պարսկաստան տարված Հայ գերինեԲի

անտանելի վիճակին

«նի

մասին, եղիշեի

զիրքն ավարտգերությանմեջ տառապող Հայ փափկասուն Ցանը դրության աննժան կանանց նկարագրությամբ, որը Հեղինակի զեղարվեստական խոսքի գլուխգործոցն է: Ծղիշնպատմիչըորպես վում է

լաղթնալք...

զի բազումք ի

մանաւանդ էք բան զիս արութնամբ... ձէնջլաւագոյնք քաջ

նիզակակիցբիմ.

ճրկուցեալ ի բազմութենէ զանգիտեսցուք

Մի՛

Հեթանոսացն, ե մի արոյառկ աճադգին մաճկանացուիզթիկունս դարձուսցուք. ...ն ե23 ճասհալ իցէ ժամանակկենաց մերոց սուրբ մաճուամբ ռլատե-

րազմիս,ըբնկալցուք արտիւ. խնդութնամբ

Քիւնս քաչջութնան վատութիւն մի՛

միայն արու-

բայց

խառնեացուք»9: Քաղաքական հրկու գործիչների՝մարզպան Վասակին

ապարապետՎարդանիու

նրանց քաղաքականության 4ակադրությունը է մեկ ճիմնական շեշտելով,ԵղիշենՃետապնդել էե նպատակ՝ իր ժամանակակիցներին Հետաղզա սհրունդներին դաստիարակել ջերմ ճայրենասիրության շՎթա։Ամենիցառաջ նշենք, որ նա ակտիվ պայքարի դիրքերի ողով: կտրականապես եղիշեն, որպես պատմիչ ե որպես աստվածաբանությունը մերժումէ պարսիկների առաջարկությանը ժի կերպ խորապես ճարմարվողների գիծն ու Հա ստատակաո տիրապետող իր ասածները շատ անձնավորություն, «Քաղաքական բեն պաշտպանում դան ճաճախ, որպես կանոն, Հաստատում նե եկեՎարէ նա Աստվածաշնչից Մամիկոնյանին, է, երբ հրավացի դավանափոխության ղեցական գրող

:

Արշամզձեզ, ո՛վ

որոշ-

կրոնափոխության առաջարկության ընդուն-

առաջարկության ընդունումը

է Համարում կորոտարեր Ճայ ժողովրդիճամար: Միանգամայն Ճարազատ մնալով չկա տմական ճշմարտությանը, եղիշենգեղարվեստական մեծ թյամբ է կերտելթե՛ ն քէ՛ Վասակի Վարդանի

մեկին

ներկայացնելով

կերսպարները,

որպեսՃայրննադավ, Փասնր: Վասակի ժյուսին՝Ճայրեմասին եր ասածները պատմիչն ամփոփումէ Հետնյալ Խոսքերով՝

գրականությունից կատարած Որմեջբերումներով:

պես Հճոգնորական, պատմիչը, 451 մղած ազատագրական պայքարի

թվականի Ճայ

ժողովրդի

շրջանակները նեղացնում

ճանգեցնումէ միայն դավանափոխության ն կամ չազկերտ Ա-ի անձնականչարությանն ու ճակումներին։ Պատմիչը չո" որ դավանափոխությունը նկատել, լոկ միջոց էր ու

Պարսկաստան ՝

եղիշե, չ- 140: նույնը, էջ 100--102։

Գի

:

ավելի Հեռուն գնացող ն քաղաքական պատակների Տամար, որոնք ի վերջո լետք է ժ ճանգեցնելն ճայ ողովրդին ֆիզիկապես ձովելուկ ոչնչացնելու փաստին:

"

շատ

.

.

Ավարայրի Հետո, 450-ական քվականճակատամարտից Ֆերիկեսերին Վաշան Մամիկոնյանի այրիացածմայրը՝ Զվիկ

փշեանուճինորդիներին եղբայրներիշնտ միասինտեղափոխճրատարակուվում է Ցուրտավ,իր Քրոջ՝ Անուշվոամիմոտ, որի ամուսինը՝ Հայերեն,գրաբար կամ Աշուշաբդեշխը, նոր էր վերադարձել ուր նա Պարսկաստանից, աշխարճաբար Թարգմանությամ լույս 4 գտնվում էր որպես պատանդ մեծ դեպքերի քան 30 տեսելավելի նա օրերից իբ վեր: եղիշեի անցամ, է նավ թարգմանվել Քր ճնտ Վրաստանէ տանում նայ մեր ապագա ռուսերեն,անգլերեն, աշխատությունը պատժիչին: ֆրանսերեն, բտալերեն, Հեղինակի ունիՂազարՓարպեցուդաստիարակության դործի մասին գրվել են գործում որոշակի դերէ բազմաթիվ ը: ուսումնասիրություն-կատարում Բյուզանդիայից նոր վերադարձածն իր ժամանակի ամենակիթված եղիշեի ամենազարգացած: եւ «Վասն

Հայ պատմիչների գորժծրիցամենի ց ԹյուններունեցողըԵղիշեիգիրքն է, Այն

:

շատ

,

"ո

Վարդանայ Հայոցպատերազմին» աշխատության գիտաճամեմատական

Քյունը1952 ն

ԻԼ

ո:

լավագույն Ճրատարակուաո»

վականիներնանումլո ւյս տեսածն է,

է Ե. Տեր-Մինաս ժանոթագրել անը:

Ղազար Փարպեցի

կատա-

որըբ

ու

`

թյուններըմենք Քաղում հնք չճենց

իր՝ Սակայն այդ տնղեկությունները,

ցրված ձն նրա աշխա տություններում,

սակավնն

ննթադրվում է, որ Ղազար Փարպեցին ժնվել լ

որոնք

ու

գավառի Փարպ գյուղն

կցկտուր:

նան ապա փատություններին,

եկեղեցական Հարուստ զրականությանը, վերադառնում է ճայրնենիքու բնակություն ՀաստաԿում Շիրակում՝ կամռարականների մոտ: Ղազար Փարպեցին պետք է վերադարձած լինի: մոտավորապես Քյուզանդիայից 420-ականթվականների առաչին կեսերին: ՂազարՓարպեցինՇիրակումմնում է բավական երկար, մինչն 484 թվականը, հրբ Նվարսակի պայմանագրով Հայաս-

է 441 --41փֆ

է (այժմ՝

Աշտա-

Հեղինակի մականունը՝ Փարպեցի:

Այն ճանգամանջը, որ

Ղազար դեո Փարպեցին

Վար"

ԽՈՐՇ:ակցությամբ՝

արանքում,

Աշուշա

ր

տանումստեղծվեց խաղաղությանմի տնական շրջան: Կկրոնական

կացրել

բդի

ծերով

'

ազնվականական

Մամիկոնյանների շրջանում

Հոգատարուառանձնաճատուկ զգացմունքներ առաջացնել պատմիչի ապագա: նկատմամբ, Մամիկոնյանների՝ Փարպեցու նկատ մամբ ուննցաժ Հո : թյան

Հաա

լ

/

ւՊոգատարություն ա

նո Գրանորվեց Հնտնլալ պ պալրալ

|

,

եկեղեցական գործերի Հետ միասին,

ու

ճավանաբար, զբաղվում էր

-

եղինը ուներ:Անշուշտ Ղազար Հետ ընտանիքի ունեցած ամենամտերժական միայնկարողէին կապե-

«եցո

ՐԸ

7 շփվելու /ջ Էնչ-որ

Է

Հաաա

խոսում է այն մասին, որ եթե նիքըբարձր դասից. չեր ծ սերվում, ապա գոնե այր "

ճա-

մանուկ

ծրությունննրի մեջ է դունվել

ավարտելուցՀետո նրա կողմից Ճողնորականձեռնա465--466 դրվելով, մոտավորապես թվականներին մեկնում է Քյուզանդիակրթությունը շարունակելու: ԲյուզանդիայումՓարպեցին առվորելով «ճունարենն այլ լեզուներ մոտիկից ծանոթանալով անտիկ մտածողներիաշու

թվականներին, նրա ծննդավայրը Մեծ Հայքի ԱյրարատաշԽարչիԱրագածոտն

րակի մոտ), որտեղից էլ

անձնավորություններից

աաումն

Ղազար Փարպեցու կյանքի գոր-եղած ժունձության մասին տեղեկու-

ճեղինակիգործերից,

:

ու

մեկը` Վաշճան Մամիկոնյանի ՊատաՔեռին՝ Աղան Արծրունին: Ֆի Ղազարն ու իր բնդունակություններով անճամնեստությամբ միջապես արժանանում է Հմուտ ուսուցչի ուշադրությանը ն

ԼՄ

լ

նան

դպրոզական

նա

ու

Շիրակում,

կրթական գոր-

շարունակում մեծ Մաշտոցիավանդները: 484--486 թվականներին Փարպեցուն մենք տեսնում ենք Սյունիքում, ուր նա գնացել էր դարձյալ եկեղեցականու կրթական գործերով: Նվարսակում484 թվականին կնքված Հայ-պարսկական Հաշտության պայմանագիրընշանակալիցդեր կատարեցՀաաստանի քաղաքական, տնտեսական ու մշակութային կյանջում: Այդ պայմանագրի անմիջականարդյունքն էր նան 486 Վաճան Մամիկոնյանի թվականին Հայաստանի մարզպանդառմի Ճանգամանք,.որըավելի մեծ Ճնարավորություններ էր նալը, Ըեձեռում նրաք՞ ծավալելու երկրում շինարարականու բարեն

`

նորոգչականաշխատանքներ, 480-ականթվականների մեջճեղինակըկուռ տրամաբանությամբմերկացսկսում է կեսերին փաստաթղթի Վաղարշապատ ի Կաթողիկե եկեղեցուՀիմնական նում է իր ճակառակորդներին, վեր Հանում նրանց ւտգիտուվերակառուցման աշխատանք ները, ն է տալիս 4ին անքանդել ապա թյունն նենդամտությունը բանավիճելու մեծ վարպեն նրա մ շուք ծկեղեցին տեղու ու կառուցում քարակերտմի Ճոյատությամբ ճիմնավորփաստարկումներով Ճերքում իր դեմ կապ շինություն, որն այսօր Հարուցվածբոլոր մեղադրանքները: Ինչպես երնում է, ՂազարՓարպեցու«Թուղթը» շատ մենծ է ունեցելՎաՀան Մամիկոնյանի ազդեցություն վրա:«Թուղթը»

ւ,

նա

ու

ոչ միալն անճապաղիր մուտ է ճրաՎաճանը այլն ճանձնարարումէ նրան գրելուՀայոց վիրում Ղաղաբին,

կարդալուցՀետո

մալ

ու

եր մանկության ընկե ուսԸնկերոջը, ճանաչվածՂազար ն Փ արպեցուն նշանակումՎի վանքի առաջնորդ, 0ղամգ 7 Վաշան ջեորդ: Օգտվելով

պատմությունը, որն ավելի պատասխանատու,բայց միաժամանակպատվավորմի առաջադրանքէր:

,

թատի

վ՞-

ՓարպեցուԱմիդ գնալուն վերադառնալու ճշգրիտ թվակազար Փարպեցին ճովանավորությունից, նբ չգիտենք: եսթադրաբար միայն կարելի է ասել, որ դա տեաղարշապատում սկսում է ծավալել բե մՀաղի է ունեցել 490--492 թվականներին: Ուրեմն Փարպեցին նա բարձկարդում է լոց փոււնորը, առաջադրանքն է ստացած պատմություն դրելու պետք իկարզավորումվանՔի միաբանության գո ծե նի 493 թվականին: եվ որովշճետնմի այդպիսի աշխատություն ձեռք է բերու մեծ ն Հեղինակություն րպես Հնարավոր էր ավարտել ամենաքիչը 3--5 կրթված,դիտակ տարում, ուստի այդ շնորճալի

ամիկոնյանի

Բարորմունքիջ վառի մ. քություն ու

Աո

Դա-

ու

Ի. շուտով

,

Հոկ

Վաանձնավորություն, ղարշապատյան ինքս գործունեության

թյուն

ն

աջակցություն քին

աոա ոնլա

ու

ցույց

ալիս

տ

ՎաՀշանՄափի-

նան

եւի Տարանաները, Է տարածվում կամսարական

զնաժ այլ

Սակայնորքան բավբ, այնքան գրգռվում

Ն

անձինը,

ի ա Ղազար էին նրա թշնամիներն ճակառակորդնքրը, Նրան յիմ 2: է ճաղթանաքի ճառնել, Փարպեցու Համ-

ու

|

ու

չուրչը Հրվ թռա րն ներ, ավելի բամբասանքժեղանում Վ Հեա սի մաճվանից Հետո (490 թ.) 8րբ կաթողիկոսական գրաված Քարգնն Արորն Ա Ութմսեցին (490-- Հար ո. 16), նները իմունռանձաճարելու Փարպեցու

ու

են

՝

բորբոքում կրքերը:

է

ա

ն

ա

ավելի

ակառակորդեերը կարողանում Գարի րտությունները բամբասանքներն Հ

ին

ու

նույնիսկ իրեն ոք

լ

Վաարտաճայտել մոտ, Այս աախկոնյանի Հ խարդավանքներին

Հան Մամ

Քոռր

Փար«եցին վահարոգանաով, աղարշապատն

Հեռանալ

իր Հայտնի

«Թո, ՆԱՆ

մարզպանին է

-

ու

Հաացնասմ ցրում `

Ա

ռ իա

ստիպված

Հ. Համազասպ

"Ղոոլ

է

որը

՝

Մամիկոնյանը, Այ

Ո.

ու

Վաճան Մամիկոնեան»ն

բնույթին, ուրիշ ստեղծագործություններ չի ունեցել: Սակայն այդ երկուսն էլ բավական նն եղել միջնադարյանճայ դասական ճեղինակներիշարքում նրան պատվավորտեղ ապաճովելու ճամարս Փարպեցու«Թուղթը» իրականում` մի արժեքավոր վավերագիր է, որը շոշափում է Հեղինակի ապրած ժամանակաշրըչանի պատմական Հասարակականխնդիրները: Այն ճրապաՄ

ԱԻ

Այստեղ շարադրում ՐՆ: առիկոնծան» նամակը, նա

Փարպիիձորի վերին մասերում` Լազրնանգյուղի Հարավային կողմում գտնվող մի Հին քանդված նկեղեցու մոտ:Ավանդության մեկ այլ տարբերակում ասվում է, որ նա թաղված է Մուշի Առաջելոցկամ Ղազարուվանքում:

«Պատժութիւն -չաեգոց» աշխատություններից բստ բացի, ՂազարՓարպեցին,

փոխարեն, իր չ տարբերությամբ ա

ար

լինի Մ դարի վերՃ չերին։ ԴրանիցՃճետո,բոտ երնույթին, ՂազարՓարպեցինծրկար չի ապրում ն մաճանում է Մ դարի վերջերին կամ 71 դաբի սկզբներին: Ավանդությունն ասում է, որ նա թաղված է

«Թուղթ առ

Ք8-)

Մ

|

`

նա կատարածպետք է ճանձնարարությունը

ու

քննադատական մի բակախոսական -

անձնականին

ու

փաստորենունեն

հերկէ,

եղ որտեղ

Հեղին ղինակի

կենսագրականին վերաբերող Հատվածները ներկրորդական նշանակություն, առաջնայի81

6-116

նբ

ընդճանուր, Ճասաիակական

ՀՔաղաքական Խնդիրների վերլուծությունն է, որը

Վան

ու

թողցեն զկնի իւիհանց" եկեղեցականլանձանցկքաջութիւն՝անուանիլիշատակ ն վատքն ազգի: իսկ ճայելով յանձինս ն լանՓոյլքն Վերլուծական ճզոր ուժ ով: «Թուղթը»տրամաբանա- անձանց զպարսաւանս՝ զայլոց ի նախանձն բարի լով կրթեալք ջանասու առաջնակարգ «րտեղիրական ու

տրվում է.

,

ցեն լաւանալո 0:

գույներովներկայա, նկելեցական գործիչնե գոյությունունեցող Հաա անճաշտ պայթարի

ՂազարՓարպեցինտրված առաջադրանքն իրագործելու պետք է լուրջ ճամար ամենից առաջ 3նախապատրաստական: աշխատանքկատարեր, ծանոթանարկարնոր սկզբնաղբյուրնե-. բին դրանցից ընտրեր եր Ճամար առավելանձրաժեշտ նյութերը: Այս առումով, իճարկե, նրա ուշադրության կենտրոնում` նախ ն առաչ պետք է լինեին Հայկական գրավոր սկզբնաղբյուրները: Փարպեցինիի աշխատության առաջաբանում4ին Փավստոս Բուզանդին, տալիս շատակում է Ագաթանգեղոսին է նրանց աշխատությունների Համառոտ բովանդակությունը, ցուցաբերումքննադատականմոտեցում ն ասլա արժեքավորում' ու դրանք: Աղաթանդեղոսի Փավստոսիգիքջերըանվանելով նե երկրորդ պատմություն, տաջին հր աշխատությունը Ճաման րում է հրրորդը նշում, որ ինքը շարունակում է նրանը: ՛ Փարպեցու նման ճեղինակը, որ ամենայն լրջությամբ գիտակցում էր իր կատարած գործի կարնորությունն ու նշանակուքյունը, չէր կարող բավարարվելմիմիայն այերեն գրավոր սկզբնաղբյուրների օգտագործումով: նա, Հնտնելով իր ժամանակի առաջավոր պատմագրությանսկզբունքներին, օգտագործում է նան կողմնակի աղբյուրներ, որոնում, գտնում է Հասարակական-քաղաքական դեպքերիչքի ընկնող մասնակիցներին ու ականատեսներինն նրանց պատմածներից քաղում անճրաժեշտ գրավոր աղբյուրները լրացնող տեղեկություններ Պետքէ նշել, նան, որ այս դեպքում ՂազարՓարպեցին ամեն կուրորեն չի արձանագրումամեն պատմած լսած, այլ դրանք ուշադրությամբքննումու ստուգում է, պարզում ն նոր միայն ու նրանց Ճավաստիությունն սկսում ճշտությունը նյութի շարադրանքը: Սակայնբոլոր պատմողներն ականատեօներըչեն, որ ամեն ինչ Հիշում կամ դրանք ճշտությամբ կարողանումեն վերարտադրել. նման դեպքում Փարպեցին ցավ է ճայտնում ընթերցողներին զգուշացնում, որ եղած թերություններինկատմամբ ներողամիտ լինեն, որովչետն ուրբիշների մեղքով է, որ ինջը չի կարողացել այս կամ այն տեու

առաջավոր ժտավորականն էրի ե ու

մամբ, ավելի 22ԻՆ անն րոՔ վատթար վիճակիմեջ Հանձին, անձնակ ն

`

Քը:

ո-

ւ

քշնամինեի իւրավանում մերկացնումէ ՊաՐՀա Մեւրոպ շտոցի ԺակՊարնի ՍաՀետո ի մաչվանից որժունն ո. աժ Տետագնմ ոժեգացմոա է

բ

ան

Սաո

կղքրականության

ավոր փատները: Փարպեցու այս աշխ շրյատությունն ո

դարերում ա

ու

ու

բարոյական

աչքի է ընկնում

ա-

'

ա-

ֆան

Հին

Ճրապարակաճնարքեձրու, աեԴաավիճելո, է

խոսական ԹերցողինՀամոզելու,

մ.

դրանորում Մինակը 2նորճքվարպետություն: Ղ

ու

«Ք

ուղթըդ որպես պատմակա ո

»

շատ

բարձ րձր

է

է

ըն-

Բժործնլու :

դնաճատել Հեղափոի կան ն.

որը

այն ք թոր

զիյուր

ժամանակին ՇԱքայ

է «ռերբուրգ, աշխարչճարա Պո. բգմանձլ ): Պատմականգիտական առումով ավելի ոի Ղազար փելիե մեծարժեք Փարպմ ցու «Պատմութիւն ոց»

'

ու

թ.

ու

|

Հալ երկր: Այդ աշխա-

ու

ու-

մ

է,

որ

ՎաՀան Մ,

ու

եկեղեցական

մսնլով զայլոց

զճո«Որպէսզի նմաղովրդոցն՝ կասցին մարդիկ ճգնութնանց նոցա, ն քաջջն զգորժսն ոյն վառաջագ Քաջացելոցն՝

բամլեալ

ու

Ն

Թ «ղազարալ Հայոց եւ Թուղք Փարպեցւոլ պատմութիւն Տ. 1904, միկոննան», էջ Տփղիս, /

առ

Վաշան Մա83

զեկությունը լիովինռտուդել Գրջիառաջաբանում պարզ

սկարզաբանել, Փարպքցին ի.

ու

Բանը

ու

որոշակի գրումէ,

չեղաժըպետքէ «ճլացնին Քար կրճատի պակաւեցնի այլ ամեն Բարձմիտ զգուշությամբ ոչ

ա

ու

ոչ

որ

պատմաւ

էլ ծղածն անչոգա-

ւք զգացումով, պարտաճան «Գիտոլ մարժարութիւնք ,

ու

ծն

բտ

ինչ,

բա

նից,

պե «Ք ան

որոշնա( ճրամանի դիտութնանն, կանոնձալ

է ջարագրի

կարգա Բգադրունիւնք :

Բնրել պատկառելով "4

ականջսիմաստասէր

|

նութին»1, Ղազար «ատու Փարպեցու

մասն էրեք

:

հր այրն մեժ, բայց

որոնք չբա

ծրնում է,

ն

|

-ծ-ծ-.--

հց» այնպե վովնս

էլ գրքի օկզրի մասերից ագրություն ունեն ալով շարադրելու

պատմությունը, չ թել ընդգրկելու նա ամանակաշրջան, «կումէ այնտեղից, շշրադրանքը որտեղ էր Բու զանդի, քնդճատել անան հրբ Հայաստանի այսինքն՝ անգամ ն ոչ

խոշակիմի

ոի

թյամբ պառակտում ն թուլացնում էին նան Հայոց ճոգնդորիշխանությունը կաթողիկոսությունը: Հենց 17 դարի վերջում ե հ դարի սկզբում էր, որ ճայոց կաթողիկոսականաթոռից զբրպարտությամբ ու սադրանքով Ճեռացված Սաճակ Պարթնին փրար եհտնիցփոխարինում են բանսարկու ն դավադիր Սուրմակ Արծկեցին,իսկ ապա նույնիսկ ասորի կրոնավորներ ԲրրՔիշոն ու Շամուեհլը,Պատմությանառաչին դրվագն ավարտվում 4 ճայկական Արշակունի ճարստուքյան անկվան (428 թ.) ն ՍաճակՊարթնիու ՄեսրոպՄաշտոցիմաշվան (439-ն 440 թթ.) ծետ կապված դեպքերինկարագրությամբ: Գրթի երկրորդ դրվագի նյութը նույնն է, ինչ արդեն գրել ձր նղիշն պատմիչը Այստեղ Փարպեցին անդրադառնում. լէ Վարդանանց պատերազմին ե նրան նախորդող ու Ճճաջորդող. մանրամասնություններին: ֆրաղդարձությունների ն Եղիշեի Փարպեցու աշխատությունների՝ Վարդանանց պատերազմին վերաբերողբաժիններն իրարնման են ն, բնականաբար, ունեն շատ ընդճանրություներ։ Սրա 4իմնական պատճառը, իՀարկե, եղել է Հեղինակների գրեթե ժամանակակից ն նկարադրվողդեւղքերինականատես լինելու ճանդամանով պատերազմիմասին շատ բան Փո: 2117Փարպեցին Վարդանանց ավելացնում եղիշեիդրածներիվրա, այնուամենայնիվ, նա Հի. ելնելով իր ծրագ: անդրադարձելէ այդ իրադարձություններին՝ -

Ճեղինա կի կողժից Վագներ,Գիրքն-ուն անվանված ինան մբ փոքրիկառաջարան: Դեըը,

Արշակի, Խոսրովին մյուսների դեմ։ Փարպեցուպատմածնեբից նրնում է, որ Սասանյաններընույն կերպ, նույն Հաջողու-

զ`

ժ

Գարոկաստանի Հռոմիժիջե: յառաջին

բաժանվեց

ՍՒ

աշ

'

ավերիչ Կարսկա-ՀեռմեականԵրրորդդրվագում ճնեղինակըպատմում է

նից

ն

թվակ

ՍասանյանՊարսկաստանի՝Հայհրի նկատմամբ սկսած նոր քաղաքականության ն ավելի Ժասին, որը կենսագործվում էր ավելի խորամանկ Խարդախեղանակներով: Վարդանանց ժամանակներիուժի ն բռնության քաղաքականությանփոխարեն, պարսիկները բըսկրսելէին ներքուստ պառակտել թուլացնել Հայաստանը: Դրա ճամար էլ նրանք. ամենկերպ խրախուսումն ասպարեզ էին տալիս. Թույլ, կեղծավոր ու անձնապաշտ տարրերին,իսկ ու ողջախոչ նախարարներինամեն կերպ աշխածայրենասեր տում էին ասպարհզիցճեռացնել կամչեզոքացնել: Սակայն460-ական թվականներիցսկսած Հայաստանում իրավիճակըփոխվում է ՀօգուտՀայրենասեի ուու

ւ

-

'

|

Քում

թազաքական ը

՛

՝

ն

-

ԱՐԴԵ

յխՒջԽ,,խԽ,Խ,ԽԿ

մԱ,

Ար

ՂԱՑ ԿԾՅԻ

անձեր

2.21...

ոիաանՀարո ժամանակ վերա- Ջ. առնում, աթոորվաժ հ նախարարները: ԱՆ բի Փարպեցին է, Քից սկսած քրկրի «/Դ ժամանակնի:

Ն

վամ

"8

մում

Բ

ա

Տ

են Տայրքնիք

|

`

|

ցեր:

482.

թվականի գարնանը ճայերը ջախջախելով

լարսկա-

կան ուժերին, շաճում են նահ ներսեճապատի ճակատամարտը, ճետո Վաճան, Հեղինակություննավելի է «րից Մամիկոնյանի մնժանում։

որ

վի աոա կա աՆ աՑի տոն տվոլնքրը կեղեցական «Ք, .-

Հենց.

քաղաք,

գԽռշոր գործիչ Գլուտ

ա

դառ

որում եր

Ր

'

ծրբորդ դրվագի կարնոր Ճատվածներիցմեկն էլ Հայն ՍՄ ձեռնությամբ (4 1--424),Փյուտինախաղեմ միատեղժանՎրացապստամբականուժերի՝ պարսիկների Թեն են: սկսում ենե։ Է: տ. գալուն նվիրված մասերն բախումը պարսիկների բանակցություններ Բյուզանդիայի Հետ Կուրի ափլն՝ Դարմանալի ժամ այչ 482 թվականին, վերնակ նրանից դաշտում աղատամբության Սա-չ կայն լ": ակնկալություններով, պարտությամբ, սակայնդաՀճումաճաԼ ացավդաշնակիցների տւժէրի.` ն ո՛չ Վաճշան ո ՛չ չեն մնեուփ տեցթեց. աննկատ Մամիկոնյանին էլ: ապստամբության ննրից: Քոռու ն գործողություններն այս դեպքերի դավաճան ռիբաղան գործինանձնաւրացաբար նվիրված նրա՝ զինակիցնե-, անձինը մասին անմիջապես տեղեկա. " են պարսկական բին։ Որքան աճում էր Պարսկաստանիճնչումը Հայաստանի հչխանություննիրին,Ք. չ Գյուտին Վրա, այնքան տարածվում էր ապստամբականշարժումը: Վակաթողիկոսական լինում աթնոից նոր թջաժ Վաշան Հան Մամիկոնլանն իր քաջարի զինակիցներիՀետ փոխել էր ասպարեզ «Քթկու անգամ նա Քայց Վաճանը կովի տակտիկան: պարտիզանականփոքր խմբերով ամե- . ի ի ու ճնոատեՀծտապնգումու ոչնչացնում Խութեք սությամբ էր Թշնամուն: Աաճան ՄաՖ կարողանուփ է Բով առ ու Ճիկոնյանի վրիժառուները թայլ ուճարթայլ «րարսից՝ կասկածանքն երն ստանա, «րքա Գեթրոզիէ.. Հետապնդելով 1. Հայաստանի Թյանհրավունթը: ի Ճաբկաճավաթուչվաժելով ճակառակորդին,ոչ միայն Հյուժում էին պարսիկնե- . Բի ուժերը, այլն սարսափիմեջ. Արքելյան Քգականին: էին գցում նրանց, որի ճետնանՎրաստանում ժավալված պարսկական ճակա Տ փովքշնամին արագորենկորցնում էր իր մարտունակությունը ը նտր լիս նան Հայծրին, են տափ լիցք 9.5: նկատմամբ ունեցած մի ժամանակ Ճավա Հաղթանակք՝ Հենք նո"Վ ի

կոո տ անո ուր րան գտնի

ւ

:

`:

անոր օգնություն Հայրձնաանը

Ը

|

ամանարինավ պարսիկ Հ. մեզացնում ա" «րկն Քաղաքական Մամիկոն անին, ԱոՊարոնըը։ Տելբոն: գնալով «Իզվուցյամբ փարա

.

Վու

ՀՈՏԵՐ

099,

ապատամքավուը

ս

ՀՐԵ

Վ

հոր:

Ֆ.

ուժրջ, Հաա . Ցին» ՐՐ: - աա Պարսիկներին, մանում գրավում Մ" ման Հաք 1:1` :

այ

'

451. 1--48ֆ

Պաչտո

հոանմԹփականեերի ձժքոր Վաշան տ Է Ծամիկսնյան ՉԻ, :

|

|

ՏԱՅՐ

ՓՈՂՆ

'

.

ՏՈ

-:

ժիեկ-

Վա40

.

Լորի 4մարզպանության արվում Վաճանը: «Պորապծտությունք

ՍաշակԲա է

թվականը Ժողովիդատզատադգրական ապստամբու Քյան շրջադարձային տարին դարձավ:Հեփքաղները պարսիկարնելքում. ծանր ա վելի ծարվածներ ճասցրին։ Այս կթ-. ներին Պիվներում սպանված Պերոզին փոխարինածՎաղարչնստիպ` Ի. զած է լինում բանակքություններ սկսելՎաՀանՄամիկոնյանի ճետ ու կնքել ՆվարսակիՀաշտության պայմանագիրը: մ Փար-. Ն. ոլնցու պատմածիցերնում է, որ թեն այս պայմաճագրովՀա«Վեստանն ամբողջապեսչքոթափեցա. պարսկականլուծը, բայց .Քայնրը կարողացանՇարկադրել Սասանյաններին՝ «Հրաժարալ ու կրոնականն թաղաքական Հալածանքներից ճանաչելու «Տայ ազնվականության իրավունքները,481--484 թլականներին Ճայ ժողովրդիձեռք բերած ռազմական ու քաղաքական ճաղ ՍՏՈՐ : խանակիարդյունքն էր նան մարզպանության պաշտոնի ճանձԼ" նումը Վաճշան Մամիկոնյանին, որի առթիվ ներկրումտեղիա Լ Ֆնցած Համաժողովրդական նկտ-, ընժությանն ուրախության ւ. Ի Ր Է Ղազար: բազբությամբ,էլ" ուվարարխում՝ «ՓառմուՓարպեցու ւ

"Մ

ւ

նու

։

ղՀ

Ա ճայտնումեն ՎաՀա, ԱԼրման մոռ ' ն աի Մամիկոնլանին ճայկական զինված

է

'

Պ

օգաշա-.

՛

,

"

Տ

Հայոյը Լաո

ա

րդա

ՀԻՑ

՛ Հ

թայո

Մ

անին

ՓԳՀ

"Վ

4.

րաոր

ՒԷ

ԵԼՈՒ --

'

`

-

եե

:

ԿՎ

ՆՈՍՃ :

:-

«դլ

Ւր

Ի

ՆՈ.

|

|

Հ

։

ւ.

)

ՀՈ

.

ՀՌՎՈՈՆ

ՏՀ.

ԼՐԱ

Յ

»

ՈՅ

եք

ՀԳ

ԼՐ

Գր

«Է

ՅԻ

31.

Հ

ւ.

Բ

ՀՄ Լ :

մեն

ւ

«ծ

ՏՐՅԸ

«ՅԱԼ

.

Փարպեցու աշխատությունը, Հայ մատենա գրության մե.

ճոկողության ջական

՛

Հոգատարվերաբերմունքիմթնոլորպատմիչըշարունակումէ իր ուսումը Ճատկան ճունարենի կրոնի, փիլիսոփայության պես սումնառությանուղղությամբ ն ձեռք է բերում կայուն գիտե-

ժարժեք պատմագիտական ձրկերիցէ:

ու

.

Ցրքով

:

Հայիննասեր պատմիչի

բազմաթիվ սերունդներ էն

տում

դա ստիարակվել: Պակաս Հէ այն նան, իբրե արժեքավոր գրական Ճուշարձան: հր խոսջը Հեղինակը է կառուցում տրամախոսությունն երով,Հակադրություններով, Բնության գեղեցկությունները պատկերում է ճա ակով նուրբարվեստով: Արարատյան դաշտի նկարագրու Քյունը ոչ միայն նրա Չառտմության, այլն ճայոց միջնադարյան գրականության ամննագեղեցիկ էջերից մեկն է: Ղազար Փարո"եցու Ճաղորդած

ապագա

ու

|

Ֆ

ասորերենի

թու"դարի Տ0-ական թվականներին Հալաստանի

ու

րու

թային կենտրոններում ն ՀատկապեսՎաղարշապատու .ւ աշբուվ Մաշտոցին ՍաշճակՊարթեխջանքերով 4սկայական էր կատարվում մեսրոպատառ գրերով խատանք գրմՃայ կանության ստեղծման ուղղությամբ: Հալ մշակույթի տեղեկությունները մայն վատաձելի միանգաեն: նրա աշխատությունը "վորները միաժամանակեռանդուն կերպով ձեռնարկու բացառիկ ունի ոչ միայն Հայ արժեջ ժողովրդի,այլն վրաց ու նան ճունարենից ն ասորերենից՛կրոնականու գիտական աղվանից վուրդների ժողոՊատմության ուսուժնասիրության վանդակություն ունեցող դրականության թարգմանությունը: ճամար: Ղազաի Փարպեցու Պատմությունը է մի ճրատարակվել տար գրականության նկատմամբհղած մեծ պաճանջը Քանիանգամ: մավագույնը Թիֆլիսի1904 Քմականի ն առաջին անճրաժեշտության գրքերը Հայնրեն թարգ քննական թյունն է, որ են Գ. ճրատարակու-րելու կատարել ն Սո. նծլու արադացնելու Տեր-Մկրտչյանը գործը նպատակով, Մեսրոպ ՄալթասԱյնԹարգմանվել յանցը: է նան օտար ՍաՀակ Պարքնրը Վաղարշապատի դպրոցի ընդունակն խոս լեզունեիով, հնչպես Բար, որ դատար 5 Բ. Ո «լուբարյանը տումն Հ. Ի-աբար (ե նիներին տումնալից պատանիներ ոռ Տ ընտրելով, ուղարկում էին 1982) րտ. սա բարձրագույն կրթություն ձեռք բերելու ն ստեղծա-. իչն» Հա յ արյան շշյադարյան վնես ու պատմադրութարգմանական արվեստին տիրապետելուճագործական լ Թյրն ամննաականավոր ն , մար: Մովսես Խորենացին,որն իր ներկայացուՔիչՀըՄովածս Խորենացին է, որին ա«կղբից գրավել էր մեժ ուսուցիչների ուշադրությունը, անում եղավ եի Պատմաճայր, արտասաշման ուղարկվողներիցմեկը: նա ճայ Խործնացին հր 431 թ. եկեղեխմբի ճտ արտասաճմանէ մեկնում Սփեսոսի Փականժողովից Հետու Ջ յունների վերաբերչալ Մովսես Խորենացինիր ընկերների ճետառաչին ձն ժավալվել: է Ասորիքի "ռը կատարում նղեսբաքաղաքում, ւգ ռվանսխորեն, ծնվել է Արնելքիայդ խոշոր լինու գիտական Տուրուրծրան աշխարչի գավառիխ, ոն, ուղում Տարոն » Քուստ Հետո գրադաիաններում, անցնում է երուսաղեմ, իսկ ուղում,Ճավանաբաթ «10-41 -. ականնկ"" էլ՝ Ալեքսանդրիա, այնտեղից որը ն դառնում է ճայ Հր անաը Է

նոր

աան ""հարա .Մաջաոքը

՝8

)

-

|

՝

|

ո

«ման

|

|

ենացի ռ

արտա-

ւ

:

Բոգոխագուք ուններով ձենք աանողւդրի

Է

՛

.

ՍՈ

`

լ

ԲԻ

բարո կենտրոնին, թ

։

,

իո աաա ւ

ՏարոնիԴպրոցներից Խորենացին մեկում Թյան

արվեստի, Թմարանության,

ԷՔ:

Վաղարշապատ,

կենտրոններից ժեկը:

Մյուսառաջավոր '

.

«եւ....

յ

կարեորագուն

մտավորականնեիի, անժի-: ԿՈՄ

Խորքնայիռ մասին. Ալնքսանղդրիայի նչանավոր մտաք12գիաոու, վաշխար4չն ճամբաւատենչ, լանչափից շրաժարնալ ի ցոոմ փ ճեղեղաց լնրաշտից, ի ի.տօթոլ, Պա ՍԱՀ ողցվումն ունելով, ամենազանպտղովք ալ ի զդիրն առլց ԱՀա

Վաղաիչապատում Մարու Մ աշտռցի, Սաճակ ն ԳՓարթնի -

դբ"-

Մովսես վանը: թե ինչպես է արտաճայտում Սր առաչինտպավորություններ Հեքիաթային Եգիպտոսի

՞

ի

«-

թման տենչ երիտասարդների ուսումնառության Հիմնական 4ա

կրոնի,

մեկնում է բճրելուցՀետո, որն այն ժամանակ ոչ մբայլն Հոքաստանի մայրաքաղաքն էր,. այլն մշակույթի

ո

ի

դրչուտոմաիի ն.այլ ների ժասին նախնական գիտություն գիտելիքներ ձեռք

:

-

,

ե

զ

լ`

Հ

ա

՛

:

Ն,

աշ

:

-

ո

։

`

:

ԼԼ

ն

ոս

Ը

ԱԳԻ

«ՆՋԱ

ՅԼ

Ը

: -

Հ ՛

՛ .

ՋՈՑ

ԵՐ.

ՈՒՆ

`

ն գիտականմեծ Հաջողությամբ ղր` -՝ «րով,ուսումը ավարտելով

պաճպանութին միայն, աան ոչ.

-

հնաւորմաց իւ պաշարովՄովսեսԽորենացինիր բնկերների մինջեւ վերադառնումէ նաւոր ճանապարչով,

Հետ,

ծովային

Աքենք: Սակայն ալեկոծու" ռ ն քբկբին. գորժաւորութիւն.զանեղան ու ի նմա դիտաժել թյունն ճակառակ :Ճոսանքները գենավը քշում տանում տոյն բերիւք՝ Հանգիտակ նրանց կզզայ առատագիւտս առնէ, վն հտալիայի ափերը, որը ն մի բարեպատեճառիթ է դառնում ն շուրջ «արունակելով ընդ ամենալն ճոռելով, ճայ տրոճմամբ ուսլալների Համար՝ ծանոթանալու երկոտաաշխարձչաճոռչակ Հռոմին սենից վտակաց։Ցորում մեծն բարելյարմար ու նրա ճարուստ մշակույթին: է Խորենացին է Աղծքսանդրիալ գալիս Աթենք, չիննալՔաղաք բարեժամանակ ի մէջ ժովուն, ն փոկայատեղիցէլ կռստանդնուպոլ ձեռազոիժ 1իճ : Ք վրայով վերադառնում է կառուցծալ.մորոց օդոցն Հայրենիք440 թվականիցՀետո, երբ իբ Խւսուցիչները Սաճակ փչնցնալ, որե 1ճէն բնրանքարձակին քաղցրախառնութիւն ի ծովն, ե որթ ի ժովէքն Ցարթեն մշտի ելոլ որ ՄեսրոպՄ աշտոցն արդեն մաճացելէին: ստէպ ստէպ աղողք օդայ, հլանքն այն որ.ի ծովէն, ե Մ.հարու, անջօրունք Մաշտոցին.Սաչակ Փարթնիմաճից որ ի լճէն. որոք թանձունք 4քտո խառնուաժն առողջագոյն զշաստա..1 մատաբար աղատ գործելու ասպարեզ են տղնտ ու. տուքիւնկենացգորժոմ, ատանում `Ջ., իհռրամոլ եկեղեցականները, որոնք ճջարավոր բոլոր միԱլեքսանդրիան այն ժամանակ, Թրքստոնքնական ն Սաչակի ջոցներովսկսում են պայքարել Մաշտոցի գաղափա-. առաջա" փախոսության գերիշխանության ամ ն այդ պայմանները Վոր ավանդների ու քոլնիակ, է ավանդներըսրբությամբ պաշպանող դեռեսԿպաճպանում . էր իր աշխարճաճոչակ ,դիտական շարունակող կրթված ու զարգացած մտավորականների դեմ: գծրըն Տ--6 տարվա դաման չրչանը միանգամայն ծնվաճա Հայրենիքում Խորենացինու իր ընկերներընույնպես բավական Վր Մովանա Խործնացու նման խելոք ու - Ւ: ջն կարողանում բնգունակնրիտասարդի խուսափելՀետագիմական' "ճամար,որպքազիհա ուժերի Հալածանթ. փարողանար ձեռթ բնրքլ այն, ինչ իրե. Ւ ներից: Մովսնս Խորենացինիր Գրքի վերջում դառնությամբ... Մենք անճրաժեշտ էր: թնճայ հրիտաաարգները չգիտենք, ճնտո ոչ. միայն իրենց. չեն արձանագրում Ալճջէ, որ վերադարձից ,անդրիայում որոշակի ո՞րգպրայում : անեն կամ ո՞ւմ մոտ էչ. | .:: ու ծն ծաղրը ասպարեզչեն տալիս, այլն աովոՀարդում,. թել: Սակայն հնթաբկում Խորենացու ՍԱրոթր Ի. ակնարկը, թ: իր Հ: ն անարգում: «Ո՞վայսուճնտն գմֆրս .

Բ

Ը

ու

՛

Ճամե-

'

է

'

"՝

|

.:

կենտրոնի `

'

.

|

,

ՎԹ Ժիլիոոփայուքյան

ուաութիչնքրից ժանակի

վարգեսցէ զուԼՈՏ ս ուրախասցի ընկե. աղ | Ե ոի մեր պատմիչը ։ զառաջադիմութիւնաշակերտիս.ո՞վ զճայրականնբարբառեսցի Ր` տ չէր Սարոզ անմասն. մնալ՛ ուսուցչի. ո զուարճութիւն, մասամբ ինչ մազթաճարեալ զաղափարՈ՞վկար- ՀԱՐ յոբդւոլո: Քեբից: ՏՈԹԸ Կր րոր տ ո Կեսցէ զլանդգնութիւն ընդդէմ առողջ վարդապետութեանՀակա ր այն ժամանակ : | ԽՊո-3. տակլարուցելոցն,որք ամենայն բանիւ Քակտնալքն թաթա..:: ճյուղերի Ջաբազժազան գարգացման "| ու տարածման ն բազում դիա, կննտրն.փ: մալըք՝լոլովա փոխոխեն վարդապետս նձրիցմեկն.էր աշխարճում, որպե Հոյվ չատ "փարեռր դնի է կատարում ո. տառը ոմն ի Հարցն.առամենայն հոիրաու 8. Ֆրա բան նմանապէս դժուարին,ն Բեննրնէրի Մտպվոր զ արգացման, Հ. չաթ նրանը գրեն զայն՝ ղժիծաղելեզմեօթ ն զարճաօրինակ. անձանց գիտելիքներ տալու զարծում, բա Ջ ւ արատել ամա սովորում է , իբրնղանճաստատնովք,ն օր ինչ ն առ ունի-. Հաւնաինն ծ. ե ում տիրապե- Տ. աի արոմորՄեա բմրէրանքալէ աառագակ զմ Քերքողափան

նիոպլատոնականության 8.:- սումն,--բացականչում է պատմիչը,--ո՞վ տւզգությանն"՝ |

ձր Կատկանում, Հնաբթավորություն է

|

թավա ննթադրելու,

.

կքոանդոիան,փռոթյունեքրի |

Խորձնացին՝ կատարձլա-Մարչելն սիոանացու Լեղունեիք, թործր, մատքնա արվեատին,՝ Հունական գրությաննՀափովենոցէ չափցնիցէ բանի գովելով, դիցաբանությանը, "

6.

|

ժանոթանում փիլիսո

յ

րության

մածաբանությանը, «գրքդփաություննէրին՝ Ալա

,

Թ-

::

ն

ն

լքման...

ՄովոնսԽարէնացին, այդ մռայլ քշնամ կ. աառկալն, ե իր անդամչի ճուսաշատվում ջավայրում մեչ ունենալով ու

Բ

|

.-

Վ

'

ԻԻ

ճւ

'

Յոն

թղթից գիտությունը: Խործնացու

ու

Հետնում է, որ նա իր Պատմությունն ավարտածպետք է՝ լինի 480-ական թվականների ՍատակԲագրատունու սկզբներին: ղոճվելուց առաջ, որը տեղի է ունեցել 482 թվականին, Ճարմանայի ճակատամարտում: Սաճակ `ԲագրատունուՃանձնարարություն,ստանալով,

:

հերին

Ջ

ու

Խորենացին ակամայից անցկացնում Հայաստաղզուղաճնռներ գրաժըլնի Հունաստանի միջեն գովելով է

քի,

գործեր, որոնցից դժբախտաբար մեզ է Հասել: այդ քչերի մեջ էլ Սակայն ի ճայտ նն դալիս ռրենացու գիտականմեծ այլ

:

ԵԹ-

՝

Վոր»

մոլներին մեժամեժ դժվարություններ ճաղթաճարելով, դիպրոց է բաց անում ն Հատուկ : սկսում մանուկնվիրվածությամբ իր անբավգիտելիքները: Ճաղորդել Հետ Ռւսուցչության կտեղ,Խորենացին անդուլկերպովզբաղվում է նակ գիտաՎան-ատնղժագործական "աշխատանքով, կատարում է 22 մանություններ, Ճճորինում տասնյակՀոգնորնիգեր տություն, գրում

:

Ն

Է՞

Վ

ճույն թաղավորներինու իշխաններինգիտության, արվեստնեիիու պատմության նկատ,ու մամբ նրանց ցուցաբերած սիրո ն Ճճեվանավորության պատրաստվածությունն լայն աշ- լ ճամար, Այդ է պատճառը, ոի միաժամանակ ու` խիստ է քննադատում ճայ միապետներին տարիների ընթացքում ոչ մ որենացին միայն. կարողանում է ձեռք բնրել մեժ իշխանավորներին որպես անբան, թուլամիտ, եր վայրենի տղան ճնղինակություն ջերմ Ճճամակրանք, այլն նրա մասին սկսում մարդիկ, որոնք դրեթե ոչինչ չեն.արել գիտությանզարգացման էն Հորինել: Վերջապեսխավարի ն գիտնականների գործունհությանը նպաստելու ճամար: Սապատովում է ն ժամանակի ճետ ականավոր կայն դրա միասին, պատմիչըճայրենասիրականջերմ գործիչ Սաճակ Բագրատունին. մե վատաճությամբ ն: զգացմունքով շատ նձ բարձրէ գնաճատում Ճայ ժողովրդի պատնարարումէ գրել Հայոց պատ մությունը, իսկ Գյուտ 1 կաքոմությունն ու մշակույթը ն առանց պլարծենկոտության բացաիր Դպրոցական ընկերոջըշնորճելովհպիսկոպոսի Ն կանչում է. «Ձի թեպետ ն եմք ածու փոքիչ ն թուով յոյժ ընդ՝ աստիճան, շանակում է ե բնդ այլով քենմիառաջնորդ:Ու Թեն փոքու սաճմաննալ,ն զօրութեամբ տկար, յոլով այգ ունեցան անքի Խորենացու անդամ նուաճնալքագաւորութեամբ. ն, բազում ս ակայն ջին տարիներին, վե գործք պատմիչը, դրանիցշատ արութեանգտանին գործեալ ն ի մնրում աշխարչիս, ն արժանի կերպովձեռնամուխ նղավ ճանձնարարված գրոյ յիշատակի, զոր ն ոչ մի ոք ի նոցանէ պէտ յանձին կալաւ Հենց այսպիսի Ճճայրենասիրական մատենագրել»15: էր առաջաբերկրանք չերմ ըզՍմաճա ջ ագրատունու առաւ նա է Քր «Պատմութիւն Հա: գացմունքներով չարադրում էլ Հետո, այդ երնեումէ իշխանին վոց»-ը: Ց առաջին տողերից,որահղ Հրճվալից էր, որ ձեռնարկումէր առաջինճայ բացական- գրելԽորենացին Խազացունս ք քեզ ամենաչծնաՀ Հայաստանի. ամբողջական ռւլատմություն լ Լ շեռրդուլ Պողւոյնի վերայ դույն ժամանակներից սկսած մինչն իր օրերը: նման մի աշխատանք Ճաջողությամբգլութ բերելը ինքերսատինքյան կապվաժ էր գրեթե անչաղթաճարելիդժվարություններիճետ: Մաիսկ իմոց ախորժակացա է, առաւել նես աարի որութնանցս: Վասն նավանդՀայաստանիպատմության Հնագույն ժամանակների է զքեզ, այլ արժան եի ու կննտ առասպելներից Քո ու մառին Հատ. զրույցներից բացի, լ Քեզ միշտայսպիսի14: Սրանք, իշարնն, չինչ չէր մնացել, իսկ օտար աղբյուրներում պաճպանվածմիմոռացության ատնվաժ պատմիչի՝իր մէկենասի Հասցեինասված Համոլ «ֆանկյալ տեղեկություններնայնքան ցրված էին այս ու այն ճեկան Խոսքեր12 այլ Խոշերգիտնականի անկեղծ շնո Ֆ ՛ ղինակիգործերում, որ նրանք Ճճավաջելնանդամանճնար էր, այն մարդուն, որը կալությունը անտականգործե էլ չընք առում, թե այդպիսի նլութերը մշակելն ու մեկ ընդզրազվաժ լինելով Հաներ, 4, ճառկանում օւ բ բերելը ինչպիսի չանք ու աշխատան

բան

ու

`

ար ամաքը:

:

ավանդություններ

Սոոար

տազմաքաղաակոն ա

րՀ

աք».

|

՛

Քագրնանդի

զճրափոխումները տեղի

չուն

ո ԱՆՆ Ի աաա

|

ոզնորվեր աք,

ուսի

ւ

-

աշխատանք'

ճղած ն

:

պատմիչը Աամոգառ առտուածայնոցն

աոբ (երաաղօթել

մ

Ք

ԱԵ

ԿՈՎԸ

ո-

--ածա-

Է

աբ աբան

:

նույնը, էչ

։

ուի

ար մլ կաց

պատժիչն

աջ

աղը

`

ո:

-

3.

Ն .

Ճարուրճայտարարի

բ-մ

-

ԷՏ. ֆոնը,Հչ10 -

ՆԱ

.

՛

6-:

՝

|

-

'

Դ պաճանջեին անոթ պատմի չից: Հննըայդ ի

նատի

ւ:

է սովորական տարբերվում

պատմիչներիցու

Հանդես

գալիս. Խորենացին արտիցավով Փննադատուժ Մեծ է Հայ մքժա. որպես լ ուրջ գիտնականինՀա-գ իտնական-Հետազոտող: ոի նրանք ` րներին, չեն Հավաքել ժամանակին ու տովբժախնդրությամբ, Խորենացին, այնուամենակնիվ, չի բագրադարան, չեն էնտրոնացրել Հայաստանի նա. օտար Հայկական վաբարվում գրավոր թժրում աղբյուրներով: պատմության 2պաժ պրավոր մասին ռ նյութերը| Գիտնականձերին ճայ պատմադրությանմեջ առաջին անգամ գրավոր աղբյուր-. գրել քէն ժան անելանելի դրությանմեջ: Ուրեմն, նան. ների ճետ մեկտեղ, իր է, է Հա խոշոր

պով

Է:

է, որ

ունենք

'

ու

ԲՈՆ

ա

Հասկանալի որ

-

գրքում

աան արողջական Հեռ, էր, որին ձեռնարկողը գիտելիքներով, բազմակող. թողա բգացմամբ կամջի եժ ուժով պետքէ պատմության ստեղծումը մի լուրջ

Ք

ն

տեղ

`

ճատկացնում

բանավոր պատումներին, մեկիկ-մեկիկ Հավաքում է ժողովըը-.

:

"դականավանդությունները, առասպելները,վեպերն ու վիպեր-. որոնք պատմում ժողովրդի մեչ տարածում իր ժամանա-8. դությունները, ի ցոնրից կանգնած մեժ չատ լինձը, էին մասամբ գողթան երգիչները: Խորենացուն մ ար որպեսզիկարողա-փ ծանոթ .են։ ճաջողությամբ ավարտել տրված առաջադրանքը: եղել նան Հայաստանում Քարեպաճպանվածօտարալեզու արխիվաՄովսես. Քախտարար, Խորենացին օժտվածէր այնբոլո ն այլն» լին վավերագրերը, 'Ջ վիմական արձանադրությունները ,առնությունն երով, որոնքանճրաժեշտ փ նա այնպիսիճշգրտությամբէ նկարագրում էին Վանիուրարտական: բարձր մակարդակով գիտական Գառնիի չարադրելու եթանոսական միջնաբերդը, տաճարն այնտեղ ովածս. Խորենացու աշխատությունը չՃունարնն քողնվածժ ա անրից. կամ բաղկացած է Արտաշես 1-ի արձանագրությունը փրեջ ` Գիր արաջին : մնում, ոբ ոչ մի կասկած սաշմանաքարերը, չի որ Հալոցմեծաց» պատմիչը մեն մ պատմութեանփերոոի լոկ մեկուսացաժ ստեղծագործողչէր, այլշրջադալել ու շատ » տառ» (Մ փե, է լավ ճանաչել իր. Հայրենիքը: Ուրեմն, ինչպես տնսնում ենք, առա, մշ- Վ խատության Հայրծոծաց», ճամար գրջի նրա ռաջ քեն պատմիչիաղբյուրներըմեծ ու բազմազանընդգրկում են օգտագործած Հեղինակրից կարելի է Հիշատակել Մար Ա աս Կատ այնուամենայնիվ, նա եզածից ունեցել, Բերոնոշատ էլ գոճ չէն դիժենային, անն աին ն ուրիշների: առում ա երկրորդ լով Հոր ընթերցողին, է՝ Պրքի «մի՛ Համեստորեն զմեզ այպանեալ, ժամանակ պատՄիչը օգտվում է չե ոդոտիը, ադթանքի `. պարսաւեսքես», որովճետն. պակասությունները իր ժեղթով Ողյումպ Քուրմից, Մանեք, ոսիը, կա Բ րվիզրատնաից, Բարդածանից» շոոիպ»» Փլվիոռիտ:ԵՐԲՐՒ ա զբյուրննրում եղած անբավարար տվյալների ՀեԳրթի Համարճատ ոս Ես է Բանանը, լ գտագործել Հայ պատմիչներ Ագա անգեու ժողովրդական վեպերն օգտագործե-։ յ գրթծրը,ՎերնումթվարկվածերՐ` Պարկի չի սամանա 3` լսվ »րպես պատմականսկզբնաղբյուր, Խորենացին այնքան Դ ակվումԽործնացու րւ օգտագործած ն «րոնա Ա չէր, աղբյուրների որ դրանք բոլորն որպես ընդուներ անառարկելի Հեղինակնէրի ցանկը: նտ իր-Հնտազոտուընթացքումօգավելու յունների Ճշմարտություն: Առասալելների ճիմքումտնանելովպատմակաէ Քաղելավելի նյութեր Մ նա միաժամանակ, նր, ճեղինակների իրավացիորեն գտնում է, որ ճավաստի . գործերից, ոբոնքդրվածեն մեժ մասամ 2. են դարձնում մարդիկ՝ ժամանապատմությունը առասպելներ ունարծն ն.ասործրեն ոլ"ո 4 2, «ռուների փոփոխոլուն մտցնելով նրանց մէչ: Այս Է. էիր օգտագոիժաժ բոլոր Ե ւպանակով ՄովանսԽործնացին, էլ Խորենացինօգտագործելէ Հայկի ու Բելի, Արա որպես կանոն, ու Գեղեցիկի Շամիրամի,Տորթ Անգեղի, Վաճագնիու մյուռնյութերը Պգուշործն Համեմա քազաժ է կրար Հետ,իննում . աոում Սակայն պատմիչ-գիտնականի առասպելները: մեծությունըչի Նքանց արժանաճավատությունը, ու որոշում ճիջան աՀ.սխալը, թաճշմանափակվում միայն ժողովրդական ռասպելականնու ատեզծագործություն-՝ կ Հետո դատմականը միայնանում իր ՓանՋ1րի պատմականը մեջ Հասկացել ու Խերննացին «թակշիոռ ճնտնությունները: Հենց ադբլուրների նան Հ գնաճաատնլ դրանը Ն` փարծր ՆՔ ՔուՓաբնբաժ՝ մոտՄմամբ.Կ կատմամբ Տա սրոչակիորնն Վաֆ-արժեթը սչ Հւ լոկ Հավարելու նույնությամբ աի ժԱ, Աշոա ԱԿԱՈՅՆԼ ող 1 չեղ, Ձ ի Ու" Ֆ ււ

:

,

ու

բարձր.

՝

ու

|

թի

«Պատմութիւն չա.

ւ.

Հոզբու

Համա.

։

--«Սննդաբանութիչն

որք Տրկրւրդ--Հիան ակ

բքի

ու

|

:

ե

ԱԱՑոոարանոքիա, մերոր

Մ

մ

ա

|

-

`

Բուզանդի աի-- համարա

Ցոագոր

Պոր

.

շատակում

ՀՀ-Ն

«ին

՛

,

Վն: այլ

.

..

ավանդությունները

`

Քան

ռ

.

:

1եզուներով, Փատմիչը բարե, էջ

ԷՀեղինակեերին,,

«կզբնաղդբյուրներից ո.

-

փննագատական

'

|

ւ

ւ

«ա.

.

՛

`

չտ

նկատելով: գեղարվնատական-գեղա ն միայն ԲՐԻ Ն

Հաւ

ԵՈ

-

|

որդ»

Կ

շե

եՆ ԳԼ

ախի.

ՈԱ

:

ՏՈ

զ:

հար

,

:

Իծլ, այլն մշակել ու

գեղարվեստական Է Հաս. կատարելության )՛. Գրչակունի՝ թագավորականդինաստիաներին։ ն դրի Գետք է միայն ՓԷՐելառասպելները առնելովփրկելէ անվերապած լ որ ափսոսալ, պատմիչը ճաճախայդ Մենք Խործնացուն րկու կորստից: շատ ենք պարտական դինաստիաների ժողովըր- նԽերկայացուցիչներին դականատնղծազործությունների շփոթում է իրար Հետ ն Թույլ է տալիս դոճարների Թեկուզ այդ փֆրշժամանակագրական ո

ռխալներ:Արտաշես 14-ի, Տիգրան Մճծի, Իջ Արտավազդ Ա-ի, Տրդատ 1 Արշանունու (որին նա անվանում է մասին խոսելուցՀետո, Խորենացին Վաղարշակ) ճատուկ տեղ

րանքներիպաճպանության

ճամար:

Վճրլուժելով Խորենացու մենք նկատում են. նակ գիրքը» կարնոր որ գիտնականը Հանգամանքը, փաստորննՀալ ժողովրդի այն

'

Է:|

-

տալիս Ճճալ-պարսկական ն Սասանպատմությունը առաջին անգամ ենթարկելէ Ճարաբերություններին Ն" պարբնրացման՝ 1. վանների դաճակալությանը: գրքում խոսվում է նան Երկրորդ բուն.ճայկականիշխանների դաճակալության, Հայաստանում Քրիստոնեության պաշտոնական կրոն դառնալու 2. օտարերկրյա նվաճողների 3. տիրապետության, Ջ Ք Տրդատ 1Ա-ի երվանդյան դինաստիայի Գրիգոր 4. վուսավորչի փշխանության, գործունեության մասին: կռիվներին Արշակու վ: Վ «Հայոց պատմության»Ֆրրորղ նիներիդինաստիայի ներքին նույնպքս խոսելով . մասում` Թագավորության " ծվ թեն այս պարբերացման ժամանակաշրջաններ, Մշակունիների ժամանակաշրջանի երկրի .. մասին,Խորենացին ճամար,ինչանս տեսնում ենք, Հե. Մ Քաղաքականպատմությունըավարտում է 1ինակըճիմք է Ց ձրկրի քաղաքական Արշակունիների ԵՆ գի-, բեդունծլ ն պատմությունը, այնուճանդերձ Ֆաստիայի անկումով Հայաստանի այն իր ժամանակին անկախության վերացու- ա լորջ վ առաջադիմություն էր մով: Հետո պատմում է իր ուսուցիչնքրի՝ Սաչակ Պարթեե ե Ճայպատմժագրության ճամար: Պ Մճարու մաճվան Ժասինգիրքն, ավարտում իր Խործնացին Մաշտոցի Հայաստանի բուն պատմությունը .՞ ւ է... Տջանավոր սկսում է Ճայժողովրդի «Ողբ»-ով: Այստեղ նա Համաիձակորեն այն կազմավորումից՝ ն ու կապելով Քննադահտ: Հայ Հայկի Արամի 1. դատում է Հայաստանի ֆեռդալականՃճասարակարդի ծագման Խորենացու արատա: ժողովրդի կ ' մեկնաբանությունում ոթ կողմերը, Գլխավորը Հարցադրման որոչ գործիչների ճոգնորականության Էի

է

-

Լ

ու

ս

՛

.:

Է

'

..

.

ու

|

`

:

տգիաուքյունը, աշխարճիկիշխաններիազաձությունը, դատավոր

ազգալին-քաղաթակաւն կողմն է,

որի էր պատմիչը: գիտակցմանը ճառել Այնուչետն Պատմաչայրը ժողովրդական ման վրա առասպելների Հի-

`

շարադրում

է

"

տալիս աշխատավորական զանգվածների վիճակի բարելավման Խորենացու, առաջին ճայ թագավո. ի. զամ ֆեոդալականճասարակարգի վերափոխմանուղիներն Սվարրգին,որի փողմական անձնավորուՔյուն լինելըՃաստատվում ւմիջոքենըը, Մէնջ այդ բանը պատմիչից լ պաճանջելուաան այլ աղբյուրն րով: Պարույր ե--.էւչունինջ, ետե նա վերջիվերջոմնուժ եորովճ Սկալորդին էթ սհրպեսիր ժաապրել: գործել է մ. Լ դաչ ԵՐ մանա կի ծնունդը, որբ ճշմարտությանչափանիշը րի Վծրչերին,Այստեղառանձինգլուխներով թ. դարձյալ Մ. Հեղինակն անդրա- փ. Գիրջն Գարձելէ նանճայերի Հարնան չր, իսկ նպատակը ճակամետ դասակարգերի Համերաչա ժողովուրդների ջական ռազմաքադա- "գօլակցությունը։Այս բոլորով ճանդերմ,մենթ բարձր ենք լնափոխճարարբերություններին, Հալ ժողովրղիպատմու, ՝ Հաաօա նրա րոր

ԽՆ.

է ճաղորդումնան տեղեկություններ

ծրվանդյանների դի-

Ի

՝ .

նր

ՍԱՐ

մտքի որով կարողանում խորաթափանցությունը, լ Բրո Վրուրիշ շատ շատնքիկողմից չնկատվածն չատնհսածը ոչ նան կայնտեսնել, այլեներկայացնել իր Պատմության մեջ ի» : ու

է, Ռշագրավ Խորննացու ածղեկություն-22 որ

ւմ

է

Հայաստանում Հայտնա-

արձանագրություններով, Մովսծս երկրորդՀիրթըՔեն սվավումէ Խորենացու Ալնջսանդր .:

,.

Մակեդոնացու աինելյան արշավանքներով, սակայն նրա

Հիմնական, բովանդակությունը վերարեքում է. Արսաչեյան.

`

-

ը

Հֆ

ր

շրջանի մառին թյան ճնագույն խոսելիս Խորենացին արժնքաՎոր

բնթված ճունարեն

`

յ

ու

ա.

ու

նատտիայի մասին,

.

իշխան- .

ու

է

նիրիխաբեբայությունը, օրինազանցոււկաշառակերությունը, ` Ն թյունը նե այլն: Մովսես Խորենացին չր կարող ն չի էլ ցույց

Է

Հայ առաջին նաճապետների ու

Անրի պատմությունը, ստ

Տ

:

ան

ե.

:

.

»

1...

աա:

Ա

Հւ

ԼԴ

ՐԾՅ

՝

ատմիչ

Թոմմա

Արֆրունուտեղն

Բեր

--.. "Հնան վերչին՝ չոր- .գիրքի, որն ավարտվելէ բյուղանդականԶենոն կայսեր, : (այսինքն` 470--490-ական

ձուն,ԽորենացուՊատմությունն յունեցէլ է

ամաեազիիու,

ուժյան

թվականներով,

Թովմա. Արծրունու Քո ոչ առայչմ մզարությունը, ՀոԽՔՆ.Ջեր Գոր որոչել Տա ՄԲ Եկս Գարավեր ա չի տ

է արգյոթ

`.

է.

Վ

Գ

Մովսես Խորենացու Պատմության գիտականարժեքըբար-"՝ րր է նան նրա ճամար, որ այն ունի իր Հաստատուն `

աջ

Հայկականմիջնադարյան պատժան կան Ջենոբ Գլակ սկզբնաղբյուրներից Հայտնի է նան կան ժամանակագրությունը: Հայ պատմագրությանմնջ առաՀովճան «Պատմութիւն Մամիկոնյան Տարօնոյ» գիրքը Այդ ջինը Խորննացին է սկզբնաղբյուրների մանրակրկիտուսումնաաշխատության մեչ, ինչպես նան նրան սիրությամբկազմել քաղաքական ու եկեղեցականպատփուկցված ճիշատակարանում,գրբի Հեղինակների մասին հղած թյան ժամանակագրություն: Ավելին, դտնում էր, որ Խորենացին այնքան քիչ են, որ շատ Ճճարցեր սոհղեկությունններն տակավին առանց չկա ճշգրիտ պատմություն: ժամանակագրության մնում են չլուսաբանված: Րոտ այդ տեղեկությունների, Զենոբ Խորենացին գրել է նան ինքնուրույնն Գլակը թարգմանական այէ ազգությամբ է, նրան Հայաստան ասորի էր Հրավիրել շ ս աշխատու 4 ուններ: նրա ր անի նականՀՐջ աշխատությունւշա ն աուխյու րիզոր նշանակել լուսավորիչը ֆլակա(Ս. ԿարաՏարոնի «9 է ներից ոքպիտոլիցը»,որն ունի ճարտասանական բովանվանաճայր վանքի ու Մամիկոնյանների դակություն ն ժառայել՝Է որպես նախարարական դասագիրքգեղեցիկ խոսելու տան նա պատմությունըգրել է ԳրիգորԼուսավոհպիսկոպոս: գրելու արվեստըդպրոցներում սովորեցնելու ճամարքՊաճՀովան Մամիկոնյան նույնպես վարելէ վոիչի-պատվերով: են նան "պանվել Խորենացու մի քանի փիլիսոփայական գորժետան ՐԲԸ։ որոնք տակավինմնում Մամիկոնյանների միայն եպիսկոպոս պաշտոնը, են ապոն: ենոր չուսումնասիրվածվիճակում: ն է Զենոբ Գլակից4 ետո՝ 11 ապրել դարում պատմությունը շրջանում «Պատմութիւն Մասնագետների ճետո Հայոցից» լայն ու դրել է բյուզանդականՀերակլ Վաճակայսնը Հայոց 0շխան ճանաչում ունի Խորենացու դրածմեկնուունը մ. ա. նի ժամանակներում: Այսպես էլ ուսումնասիրողները բի նշանավոր ԴիոնիսիոսԹ ակացու Քի Հեղինակ Ֆում Զենոբին Համարում են անության 1. իսկ Հովչան Մամիկոնյանին մասին:Մեզ են ճասել նան Խորենացու ճունարենից կատարած Հեղինակներ: մի քանի թարգմանություններ, որոնք ունեն ու աշխարձճիկ ն նրա «Գատմու իւն Տարօնոյ» կրոնականբովանդակություն: աշխատության Ճեղինակի ւ. են Փարցի վերաբերյալրջին ուսումնասիրությունները ցույց Խորհնացին Նես ստնղժագորժություններով Է միջնադաիլան «տալիս,որ նշված աշխատության երնանի Մատենադարանում ճայ գրականությանառսպարհզում ւ: խոշոր հրնույթ էր: նրա պաճպանվողավելի քան երկու տասնյակ ձեռագրերըմեկ ամշարադրված է ճոխ ու գեղեցիկ Պատմությունը լեզվով: Իր ժաբողջական աշխատանքեն առանց որեէ բաժանման: Պարզվում մանակինայն ամննատարածված | ամենից շառ կարդացվոլ Հ, նշված որ աշխատությունըկամայականորեներկու մասերի գրքերից էր: Խորենացին իր երկով ճետապնդում Քն բաժանել է բնթերցողվենետիկյան Ճճրատարակիչները. առաջին կեսը վեների մեջՃայրենիքի,. ազատության, արվեստների, ԲագրելովԶենոբին, երկրորդը՝ Հովշան Մամիկոնյանին: գիտության, ու շինարարության նկատմամբ սեր արթնացնելու նպատակը: Հեւոն,«Փատմութիւն արժեքավոր աշխատություՏարօնոյ» «Գատմութիւն Հայոցը», ընդճուպ մինչե մլ դարը ծառայել է նը նամակների, պատմությունների, ժամանակագրությունների որպես դասագիրք: Այն է տասը օտար լնզունեԹարգմանվել մեկ է, որը ստեղծվել է տարբեր ժամաժողովածու ընդճանուր բով,

գիտա-

'

յա

Է»

ւ

ու

է

թ.

. ո

Գլա

ճիմնակա-

-

մլ գարի

Այնու-

ունեցել Է Ճայերեն 24. ճրատարակություններ: Հեղինակի

նակներումապրած

ղինակներիձեռքովծ: Զենոբ Գլակը հղել Մովանս շատ. ուջատ աատաասիրությւններ, Խորենացու Պատմության առաջին մասին գրվել

են

ո

աաա

ԿԼանայաւնա,

է տռլագրությունը կատարել 1695 թրԱմստերդամում

լ

նդ

ռազրերիճամեմատո

ալ,

բազմաթիվ ձե-.

ւթյամբ,բնդարձանառաջաբանով

ճրատարակել են Մ. Թագրություններով, ու Աբեղյանն բությունյանը Թիֆլիսում Թմականին

ու

ֆ

ժանո-

Ս. չա-

՛

աե

ԴԻԿԿաւ րիաադգոոոաւվեգգրա»Հ՛

-

՛

եոԶ

թ»

.

թե մեկ կամ երկու,

Է

ու

ինչպես

նան

-

:

չի պաշպանվելայն օրինակը, որն իր

ԳԱՏՀՑՔՆ Հ

ւԿջ

ԵՂ

-

ա

ՅՐ

մ

ժա-

`

:

. Տովեան Մամիկոնհան, ՊատմութիւնՏարօնոյ,

Իւր ռաչարաովէճ. ԱբՐաճամյանի, նրնան,1941

: աշխատասիրությամբ :

լ

փ

այդ

ավելի շատ Հե-. ճեղինակներից

ու

՛

"

այլ

է

մեկը,բոկ Հովճան Մամիկոնյանը կազժել խմբագրել է տովածուն, որը, սակայն, ամբողջականվիճակում մեզ չի ժոՃա-

նուրիչանյան Վանանդծցին վականին, յս. տաճամեմատական օըինակը Մովմաս

ոչ

ւ

|

«3 զ

մանակին է 1 դարի պատմիչոխԽ-Ջ. ու ճիչատակում Թզոագորժել տանեսը:

այնք ձեր թշնամիք էին, ի

Բ

աշ77 Գլակնու ՀովճանՄամիկոնյանը 8` Հայագիտության. Մեջ երկարժամանակմոռացվածու թնրագնաչատված

Ը: ՂՐ

նակնեքեն

հղել,իսկ նրանց աշլշատությունը դիտվելէ

Ճեղի-

որպես

հիկրորդական. բնույթի մի գործ: «Փատմութիւն Տարօնոյ» աշխատության առաջինդրական գնաճատողզը եղավ Մ. Աբեղյանը: ֆարոնի

նոսա

ոչ իշխեցաջ գնալ. ն ձեղզգունդ ոչ կայր. ապա կտրեցաքզգլուխգզայդ ն խաղացաք: Արդ,լուաք, եթէ ի Շաճտաստա-չ նէ եկեալէք ի Բաստր քաղաք՝ յերկիր տափարակն տաշտաձե,. ն գիտեմք, որ գնդի խաղայք. առէք զգլուխ քեռորդոլդձերոյ ն իզիցիձեզ գունդ ազգաց լազդո»ճ8չ ր Այստեղ,ինչպես տեսնում ենք, շատ ուժեղ է Հնչում Թշնաժու ճանդեպճաղթողիժաղրը, որը Հագեցված ժողովրդական ճումորի ուժով: Տարակույսչկա, որ աջխատության մեջ նմանօրինակդրվագներումի Հայտ է գալիս ճենց ժողովիդական ն ոչ քե առանձինՃերոսիսրամտություննու օարձճամարճանքը ընդ յակամբէաք,

ն

ձեր

Լ`

զաւրացդ

.

Վ

պատմությունըսկզբից մինչե վերչ ներժծվածէ ջերմ ն է Ճայրենասիրությամբ օտար նվաճողների դեմ պայքարի անսասան ուժով: «ՄեջՀանդես եկող բոլոր ժողովածուի ները կարծեքլցված ծն թշնամուն Հաղթելու անսաճմանճերւմեժ ր ուժով Համողմունքով, «Փատժութիւն Տարօնոյ» ժողովածութ տար նվաճողներինկատմամբ: Փատմության "յդ մեջ ներկալաքկողմըցուցադրող շատ օրինակներից բերենքմեկը. Պարսված բոլոր Ճայ ճերոսներըոչ միայն ուժեղ ծն, Հզոր, այլն 22 կաստանից Սուրենանունովմի զինվորական գալիս է Հայոց մաստուն Հեռատես: «ԳՓատմութիւն փշխանՍմբատի մու Տարօնոլ» աշխատություՀետ կռվում ճայհրի սպանվածիր եղբոր նը ճայկականպատմական մյուս աղբյուրների ՀամեմատուՎախթանգի կնոջըն շրդուն գծրությունից Է ազատելու նպատաթյամբ կարծեք ազատ է Քրիստոնեական կով: նա Սմբատի բարոյախոսության սիրտըշաչելու ճամարիր Հետ բներումէ ն .վաշկանդվածությունց բիչ է ենթարկվում պաշտոնական մեծարժեքնվերննր՝100 ճազարդաճեկան «խոզ, 2000 ողո, փի: պատմագրության օրենքներին,Թերնսճենց զլխավորպատճառչ պարակական ընտիր նժույգ ն պառտշան մատու- է կերպով ներից մեկն է քղել, որ այդ երկը Հարկ հղած ուչադրաէլ այդ ցումնրան:Սմբատի այդ բոլոր Հետո, ընծաներն ստանալուց ւՔրոն չի արժանացելինչպես Միջնադարյան, այնպես էլ ոջ սրամտոարեն դիմումէ Սուրենին ճետեյալ խոսքերով.«Հաւա- է» զամանակների շատերի կողմից: ՖեալՒՆ տրոցս, բայց Հաիիւբ ճեղինակներից ութսուն Հազար լոբ դաճեկանի ԶենոբԳլակի ե Հովճան Մամիկոնյանի փայտքն տարեալի Քարցէոլ, Լ Պատմության կա-չ ԴՈ (4000) դաճեկանի խոտ էն ԱՋ. նր արժանիքներից մեկն էլ այն է, որ այստեղ մանրամասն ն իդ ի դաշտէղ, Է» Մէրձալ (30.000) որ կնպնն զեղդաճեկանի, են Ճճաղորդվում ահղեկություններ Հայաստանում չերունն զնապաստակ Քրիստոնեուզիմ երկրիս նն, զճացին որշացնալ թու. Հեթանոսության ռուր գինն թողում ձեղ:Քայց պարքարիմասին, որոնք զգալ ջրոյ ու

:

Իր

Լ

`

ու

`

ւ

ԵՂԸ .

Ի

:

:

.

|

-

`. Ն»

ի

որ

ծրկուտարի զեառանայ գի-

ն զԱխորոց զՄուրՀոչլի արբնալէն, զայն Թողտան: եւ զվեց գաւառին Ճարկն, | զոր

նին

ն

առնալծն,

վթաղաքին

չափովլրացնում

Ագաթանգեղոսի առածները:

են

: «Պատմութիւն Տարօնոյ» աշխատությունը ճայնրեն Հրատաչ Հ. րակվելէ մի Քանիանդամ: նրա գ տաճամեմատական տեջո:

անն

'

ՏՈՆ:

:"

`

մուտն, զոր ծն՝ ԴԹ. կերճալ (4000) դաշեկան վայնթող տան....ե փրհանքդ Է. առաջաբանովն որ,Արբաչամյանը ՔԱՅ. 1ծանոթագրություններով լույսէ ընծայել Ա. երեանում անին: Մի

:

լե»

ար "Ր

աե

ԵՎ

ՆՆ

՝

ուրիչ տէզ պատմվում: Ալդ աշխատուԷ պարսիկների գեմ ֆայլՎա- Խ. թը աւ նան է Հրատարակվել Ճան Ճճաղթական ֆրանսնրեն, :: կովի մասին: Վածանբ: ԻԼ Թշնա- սՎ Հաղթելով ՑԵՐ: Հայկականմատենագրության Մոն,պարաից իրանի գովի, կարկ է զորակար , մեջ տալիս ե : Ծովսես ՛.. Ձքնթ ֆլակի ն չովչան Մամիկանլաձի.- Պոր Հետե էլ Թագավորին՝ ուղարկում այսպի մի գթություն.«Այս "Մարզպանյորժամ եկն մերկիրս Պիաղանկատվացի ըառջխատությունից Հետո ծհրկրորգիի : .. ԳՐ : մեր, ն զաւիքն ճակառակեալ ` ԲոՋՈղՂ, Սիմճանց՝ գոմդխնդրքցին «Գատմութիւն ն Աղուանից.աշխա» ՔԻ ` կարացին դոան, ապա զե է տեան Վերարմրում Հայկական ժեկ այլ նդարձգ զ Աաաա»... Վատաաէ. լ. ՍՈ» Հւ Հարբոր ջաշականատ ՅԵՐԿՐԻ երու ոա-ՋԵ-

Քարամանվը, թվա

'

`

դ ԷՔ»

ոչ

Ֆ

է,բրբ ւ

Հարո

ԵՊ

.-

.

լ

,

Բաք

:

..

ռնա

ե

ԲՈՆՆ

Տաթ

Վ ՎԵՆ

բաո:

Ց

՝

:

:

.

՛

"4Զիկրամանի՝Հայոց Արնելիցկողմանցպատմությանը: Ռւաումնասիրողները ցույց են տալիս,որ այս աղբյուրը այ «եղի. նակներինթեն ծանոթ է եղել ԻԼԱԼ դարից, սակայն առաջինը նրա մասին Հիշատակումէն 7 դարում Անանիա Մոկա ռւ Քողիկուր (943--962)նե Ուխտանեսը՝ առանցաշխատության Ճեղինակի անունը տալու: նույնձնով է վարվում նան 1Ա. գա բում Մխիթար որն իր Անեցին, ՞

ժամանակագրության ժեջ «ԳՓատժութիւն աշխարճի» գիրքը տեղադրումէ Սէ. Աղուանից

ԲՔնոսիցՀետո ՌԱ դար)

Ղեռնդիցառաջշո դար):Առաանձնավորությունը, ոխ նշում`է ՃիշլալՊատմության ՃեՊինակիանունը՝ ջին

ն

կան Ճճաստատուն տվյալներ մենք գտնում ենքՀենց Պատմու-թյան մեջ, Այսպես, գրքի երկրորդճատորիԺԴ գլխում Ճճեղի-

նակը,ճանդամանորեն շարադրելով 628թվականին Շաթի՝Աղ-

վանքում կատարած ասպատակություննարի ն Աղվանից կաթողիկոս Վիրոյի՝ այդ բռնակալի զորակայանը գնալու մանրամասնությունները, օգտաղործում է «այն օրերը այսպես վրա ճասան ժեղ», «մեր երկրի վերաբնակիչներից»,«այնտեղ տեսանք», «մեզ վերաբերվում էին ինչպես սիրելի նղբայրների»ե նմանարտաճայտություններ, որոնք կարող էին արվել միայնն,

միայն ժամանակակցիու ՎիրոյիՀետ բանակցություններին մասնակցածանձնավորության կողմից: Հեղինակը ժամանաՆՖական ու վարդապետը ն արկակցի «Փատմութիւն նույնանման ականատեսի Աղուանից աշխարի» գրքի նկարագրություններ Ճեղինակեն ճամարում Մովսես Գասխուրան նան նշված անունով տաճայտություններ ունի ԻՐ Հատորի գլխում: Այն (1 դար) մի անձնավորության: հսկ նույն ժամանակներում ճանդամանքը, որ Մովանհս կաղանկատվացին մոտիկ Ճարաբեկիրակոս ֆանձակնցին Աղվանքի պատմությանՀեղինակինուղղակի մեջ է եղել ՀայոցԱրնելից րությունների կողմանքի ճոգնոր ոո անվանում է Կա անկատվացի: բարձրաստիճան աշխարտճիկ Ուսումնասիրողներն անձնավորությունների ((աթողդի-արդարացի ՊՎերպով գանում են, տր «մուտ ոլատմիչը կոս Վիրո, մեծ իշրանՖվանշիր) ճետ, գուցե Հնարավորություն. այդպեսէ վարվել ի ՖկատիունենալովԱղվանից տա հնթադրելու,որ այդպիսի պատվի նա կարող էր արժանա-. պատմության11 գրքի ԺԱ խում Պաղանկատուք գյուղի կապակցությամբ նալ իր գիտելիքների,մեժ Հեղինակությանն գուցե նան կրո-, ճեղինակիառած «յոր17771 խոսքերի: նականբարձր տիտղոսունենալու Համար: Աճա այն սուղ կեն-Ա Այսպիսով, աագրական տվյալները, որ Հայտնի են Աղվանիցպատմության: դարից ակսած Մովսես կաղանկատվացին ւ ճանաչվումէ որպես «Պատմութիւն Հեղինակիմասին: աշխարչի» երկի Աղուանից Ճեղինակ։եվ աշա այդ աշխատության կ նրա Այս աշխատությունը Հայկական մյուս պատմագրական եր-ճեղինակիմասին : նման մատենագրության մեջ պաճպանված կերի է մշտապես գտնվել ոչ միանման ուշադրության ընթերցողների տնեղեկություններիճետնանքով կենտրոնում, րա ճաժար էլ ճետաղայում տարբեր անձնավո-չ ուսումնասիրողների շրջանում առաջաՋել նն 'քանասիրական կարդի րություններնրան կցել են Աղվանից ճայ կաթողիկոսներիցու-տարաձայնություններ, րոնք առանձնապես են Արցախի ու ցակը, նհլթացրել բորբոքվել են Հեղինակի Ուտիքի ապրած ժամանապատմություններով ճի Ճարցըորոջելուկաղակցությամբ: Այդ պատճառով այլն: ոմանք Մովահս կԿաղանկատվացուն «Պատմութիւն Է Համարելեն1, տմանց՝ ԽԱ դարի Աղուանից բաղկացած Տեղինակ։ եվ այժմ բավական ծրեք որոնց է մասերից, Հեղինակն անվանում առաջին, երկկնրպովգերիշխում է Հիմնավոր ա/ն կարծիքը,որ Քայ պատմիչՄովսես իորգ ն ծրրորդ ճատորներ. Այդ ՀատորներըՀամապատասխա-կաղանկատվացին առլէլ ու իր գիրքը գրել է 71 դարում, են 30, 52 ն 24 գլութների, որոնք բոլորննաբար "'քաժանվում իսկ 1 դարում այնլրացէլ ունեն իմաստավորված նլ, խժբագրել Առաջինն երկրորդ Հա-. վերնագրեր: ու Հնրջնական տանքիէ բերել Մովսես էն ՄԱ տորները Հիմնականում րբանցին: վերաբերում Հարկէ նչել, որ նման ճամար ռավահղիաշանգման թյուններին,որոնց մի մասին Մովանս Կաղանկատվացու ակաատես է գրքի այդ բաժին-" լինելը զգալիորեն բարձրացնում Մովչշես, Կաղանկատվացի, Գառմութիւն ՛Մղուսնիը ներիարժանաճավատությունը ռրսլես՝ պատմական աշխարծի, ե Քենոքան բնագիրը Վ.

ՄխիթարԳոշն է: Գոշը ն նրաաշակերտՎա-

'

`

ո-

աշխարճի» գիրքը |

Դասխու-

դարի իրադարձու-

յառպաաաանաաամաթ

Ց

10շ

Տքթաժությունը Առաքելյանի, ծրնան, 1981,էչ. ՏՎ

ԵՋ.

ԲԱ.

Լաշար

` |

ի

ՆՅ

ՆՐՑ

ՆՐ Աա:

ՎՏ

192:

սկզբնաղ-

'

-՛ «ՈՍ

,

'

)

՝

:

.-

'

Աշխատության առաջին է ճատորը սկսում:

ւ:

-

կ ժինչէ 4 Ադամի

,

Համառոտ ծննդաբանական է, եվ այդ զգացողությանբուռն ազդեցությանտակ Հոբ ակնարկովն Հետո անցնում 8` դովնրգողն ճիմնական շարադրանքին՝ նյութի երբեմն 17--Մ «ոտմիչը մեղանչելով ճշմարտության ն օբվեկտիվուԲե դարերիկրոնականուզփ դեպջերին,որոնք տեղի են ունեցել Քաղաքական թյան դեմ, առանձին ներկայացնումէ իդճալան

արեան

ն

|

անչատների

գլխավորապես

"անգամ Հեռավոր ձրկրնկ.

աջ -

ն կանացված գույներով, չնկատելովնրանց մոտ բացասական ոչ մի գիժ: 0րինակ՝ Ֆվանշիրըքաջ ու խիզախ էր, նրա առաջ որ նիա Հեղինակի՝ Մովսես կաղանկատվացու գլուխ էին խոնարճում նույնիսկ թագավորները, որոնք ճարուսում. Ֆասիրած Հիմնական գանքու պատիվ էին մատուցում նրան: աղբյուրները մայրենի Ճայերեն լեզվով «արդեն գոյություն Այս թերություններով ճանդերձ, Աղվանքիպատմությունը ունեցող բավականՀարուստ ֆան գրականությունն է: Հեղինակն ունի այն առավելությունը, ռր այստեղ Հայաստանի եր գրքի Ճյուսիս-. պես եժ չափով. է մի ընդարձակ ախնելյան պատմությունը ոչ թե' օգտագործել երկրամասի Խորենացու Մովածս ներկայացվում է առանձին ու շրջապատից երկերը,«Գիրք Բղթոց»ժողովակտրվածվիճակով, Ձ ճայկական Հայսմավուրթի այլ ճիշտ ճակառակը։Մովսես այլ Ուտիքի,Արաղբյուրներ: Մովսէս կաղանկատվացին Բահ 1 քողճանրակեա Կաղանկատվացու Հայոց գիքում չատ մէժ տե է Հատկա մ նան Արեկլից կողմանց պատմուԵԼԱ նական առաց պելնե արադրում ՀՄՐ "Վ-»քուն "ր է բուն ՀետՀայաստանի Վ պատմության Էմ ոմ Բ ճրաշապատումներին, հաճատակու- կ3` ՀՈՂՊՎՑ2րրոդր Քյունենրինու տնաիլննրին, ու Միաճյումվածձնով, մի ճանգամանք, որբ --. սրոնց միջոցով Հեղինակնաշխա. տում է ղինակի նրա գրքիկարեոր արժանիքը պետք է Համարել:բարձրացնել Արեելից լ ն ցույց տալ, դի ալն կազմում է յ".կարելիէ ավելին աւել՝ Մովսես կաղանկատվացին Վ Հայաստանի. ամ Հայ կեղեցու ջական ն ինդճչանուր է պատմությունը կապում շրջակա անխաժանելի Ֆֆ մասը: նույնպես իր նախո հրկըբ-ռւ Հետ: ճայկական ժողովուրդների Բնգճշանրապես Անշուշտ,Հաքուստ Տ մատենագրության : խոմքը, կաղանկատվացին ԳԽոնիքներին օտար հրկրնկրի պատմությանը տեղյակլինն-. գրքի ամբողջչարագրանքի մե տ | այս կամ այն միտքըՃաստատոմի 1" 24ր"իվ է նա կարողանում իր ճայրենիքի պատմությանա-3. է Աստվածաշնչից ւ. կամ ի 9ՐՀՈՆ Դոմագննրնու դեպքերը կապել Հռոմի, դեցական Հեղինակների Հ... գործերիցառատորը Բլուղանդիայի,- լ րոն արվաժ մեջբէ՛բումներ, բ ն մյուս երկրնեբով: ԱԱյս Հանգամանքը ԳՓարսկաստանի, Արաբական խալիֆայության | կարող Դ է ժեկ ագա անգամ կ թույլ տալ բի պատմության ճամանման : ( էնթադրն իրադրությունների Հետ ն անե ագրելու, որ ադ ծ Պաղանկատվացին ճիշտ ու ճամոզիչ եզրակացություններ: աց փ հղել իր հրբեժն ամանակի կրթություն ր Է ն ունեցելէ ՈՀ կրոնական ոԺՄովսեսԽորննացին, եղիշեն ն փլուսներըշատ կաո. առտիճան, ՏՏ" են խաղացել ԲՈ նան ր ա անկ ր. կաղանկատվացու գնղարվեստական ատեն ճատկապես ակզբի մառեր խոսքիե ճաշակի ձնավորման գործում: Այս առումով. Քում անչափ. թնքան ուժեղ է ԱՆ ՖԻ : պարզ, բնական ու դունագեղ է, օբինակ, Տվանշիրի՝ ազդեցությունը, ժոտ՝Հեղի-որբ | Գրա առաչին ն Հավի փղի ձրկրորգ.Հատորներ. .ԾՈՎՈՎ ն այլ ն Կ այլ նյութերի Հավաքածու, որը թիչ է նման ա Աղվանից առանձնապես պատմության . Ժեջ արժեքավոր կ շարադրվածն ամբողջական են դականորնն որոնք այն Հատվածները,վշրաբերում քրիստոնհության տապատմագիտաղաքի մ Վանաշխատության: Աա աարի ածմանպատմությանը,ՄեսիոպՄաշտովիխաղացած կարե-Առանձին գրերի ստեղծման գործում ե. կաի, նախարարությունների ձբ դերին,բուն աղվանական

բոմ»,

Է

`

-

պատմագիտաՀամար Հատվկա-

Բուզանդի, Ագաթանգեղոսի

ծղչծի, Գուն, Հ

3.

տմության ուշադիր քննությունը ւ ցույց

Ցու

առաս

ի

ե"

կողմանքի 1կեզեցու Հելինոկ

ո-

`

Քունը

ի

երին ների ավանդական, «Վ

Պաճպանելով

Կ

ու

կեալ: -

|

պատմության

:

Ե ե

ւմ

ւջ

ս

անճրաժնջտ.

՝

"Քյ"

ոլ:

լթ

:

ր

Տ

Ը

:

Ո:

Փատմության Բովարո Հեղինակների նախորդ 2. Արա րաաիրողնքը ւր բ

`

,

տնսաու ութակի նկարագրությունը:

:

ի

Ան

ֆմոգալագան: ՄՃքճամփու, հն նկարագրվում ծթկրամաների Կոլլն:Մակրամասն որատմությունը, ղ Ճայ մյուս ՀեղիՊրո. նան11 դարիակզբներին: նակներինման, կա

որրարի «ոոիարե

ն դանկատվացին

ՀայոցԱրնելից կող մանց սանը -

,

զոն

ա

լ

Է

`:

:

Ա.

Թ Բէ.

փ:

բ

ածղի ունեցած պլարակա-բյուղվանդական կոխվները: Գրքիչա-'

տո«նոքկան-մկ,որը, ինչպեսասվեց, կատարնլէ Մով. Դուքորանյիծ,ուջագրության. էն 914 թվականին արժանի

Ս ոմ

'

ար" աա ծ|

ց

244 Ք.) Ղոսական մի զորաջոկատիկող-

՝

,

ԿԱ

ոոկ արաավան

։

ռուսների, բաբ ու աի ա ալ ի "րագրոցյունը, Կոանքի խոսքերը, Հայող հրի . 5 րե

ավանանքներին, կրո-

տա

կություն, որը մեծապես պայմանավորված էր Հալ-բլուզան-. դական ն ճայ-արաբական ուժերի փոխճարաբերություններով:: աաաաննան Այսբոլորի ճետ մեկտեղ, սակայն, պետք է նկատել նան, ոթ «Պատմութիւն ՍեբեոսըՔեն քաղկեղոնականության ամենաճետեողական յաՀը. ի Աի «ել է մի քանի անգամ, Քննա կառակորդն էր, քաղաքական կողմնորոշմամբ կարծեք ավելի ան ու. լոյ ճակվաժ էր դեպի Բյուզանդիանն ատում էր Պարակաստանն եսել ք ս Ցոնանում 1983թվաՀ, կանին, շխարչաբարԹարգմանությունը Արաբական խալիֆայությունը: Բ է ճրատարակվել ականին, ռուսնրենը՝ թվականի րենը՝ 1984-ին նրեան մեջ Սեբեոսի ճաստատակաՀին ԴԻ մ: ԳԺիրքը / մանվել Հրատար ակվելԷ նան ֆրանանրեն, դեռմանի է մությունն դրոնորվել է առանձնասլես ճետնողականությունը գերմաներեն աշ ր անգլերեն: մի դեպքի առ ոստա ում: Բյուղանդակա թվականների ձմռանը դարի ճեղինակ Մքքնոսի մասին ս . ղած կայսրը զայրացած թ. Հայ-արաբական պայմանագրի կրն-. մորը կվննչագրական տեղեկությունները նու մեժ յնոչնս պարզ ու ճատակչնն, Թեն քումով, քանակով ներխուժեց Հայաստան: կայսրը այդ ն այդ աա ժամանակ կիրավՀիմնական ս. աղբյուրի ենց ինքը՝ նօրյա շքեղ մի պատարազ՝ քաղկեդոնական ծիսակատարու-Սեբեոսից ու պաճպանվել թյամբ,ռրի ժամանակ, ինչպես վկայում է Սեբեոսը «...Զա-չմեզ է Հասել «Գատմութիւն» րը կրում է «Պատփու ւն Հը, ղորդեցաւթագաւորն ն կաթուղիկոսն ն ամէն եպիսկոպոսունքնլ. ի Հերակյն» վերնագիրը: Սեբեոս այն ճայ ք, ճեղինակներից որի որ կամաւ ն որ ակամայ...»27: Փատարագի կազմակերպման ն «ատն անձնավորությունը, ն գործությունը ապրած ճայ բարձրաստիճանճոցնորականությանը Ճատկապես Ճարկա-: ժամանակաշրջանը բանասի Մւսն մեջ դրական ձնով Հաղորդությունտալու գործում առանձին ակտի-տեղիքչեն տվել: ոչ միայն Սեբեոսը վություն էր ցուցաբերում կաթողիկոս Ներաես բարձրաստիճան 111 Տայեցին չ ճողնորական էրչ այլն այաստանի Քաղաքական ու. որի միայն աճաբեկման ն մաճվան սպառնալիքի (641--661), ական աշպարեզում այն ժամանակ զյանքի տակ կարողացավճայ եպիսկոպոսներին ընդունել տալ ճունաո բավականին կշիռ ՛Քագրատունիների նախարարական կան Սեբեոսի ուղղակի ասում է, որ կաքոչ Հաղորդությունը: տոճմի եպիսկոպոսը: անշուշտ, ղիկոսը «...մատնէր զմի մի լեպիսկոպոսացն, ն բեկանէր կարնորնշանակություն ո Վ աժա ը Հի: Մինչ զի առ մաճուն երկիւղիւ ամենեքեան զդեցիկ ու զճշրամանան: ձեռք թր ժամակատարէին»21:Այս ծիսակատարության ճաղորդութեանն հիրժամանակակիցնձիից նակեպիսկոպոսներիցմիայն մեկը Համարձակվնեց չատ. չենթարկշատերի նման ու դավանանքի ն. առանցՀաղորդությունն վել Ճարկադրանքին կրօնիջճրմ պաշտպանն էր, նաՍեբեոսը ընդունելու, ցու-. ամենատնչաշտ ու վնրաբծրմունքը ցադրարբար վայր իջավ ուներ Քաղկեդոնականության եկեղեցու բ եմից խառնվեց ամբոխին» ն մուսուլմանական կրոնի նկատմաժբ Արոշգիտնականներ կարծում են, որ.այդ ճանդուգն Հոդնեորա-. ոչ լոկ նրա ե "որ ջերմեռանդՔրիստոնյա ՏանըՍեբեռսնէր, որը չվախեցավնան ժամերգությունից«ե-. էր, այլ այն դեմս կրոնական պատճառով,ոռի. այդ նա տեսնում կայսերառաջ Համարձակ ուսմունքների ոչ անվախ բացատրությունտաէր դաղավա- ատ րական այն ուժերին, որոնք ամեն ձ էին Ճուլներին ու արա Խր. կայսերառաջ ճամարձակ անվախ ա ԱՋԸ Հայ ժոզովրդին, Ք կեղեքելու նոն տեզոխի Փ՝. ին ասված դրվա-

:

ն

ւ ալերուքեր, մՔողիկոսննրի ցուցակները ա Ա Հէ, Աղուանից ան ՝

ա ա չան ժանոթագրություններով իրն

ծր

,

`

7ակաքաղկեղոնականության |

Թարգ -

Սեբեռ

՝

:

ու

,

»

Անի

յ

Մ ԳԱ ԲԱՑԻ

չի |

Հո

-

խն բՈոժոաննրի

Դվինի Գրիգոր եկեղեցում կազմակերպեց

չա:

տարակարծիքությունների

ուք

Ճասարակական-եկեղն |

ւ

աոան

աար "ա,

|

ա--

Պր. Հժղինակություն Բ

Ճայոց

ունձ մ, ունեցել |

իքը

իրն

ւ

"

.-

Իս:

-

րախուսում

Դաաաաանգաաարութ:

ու

Է

`

տա-բացուտրություն "

ՀՀ

Ւ

ւի

վո"

'

՞

Է

,

արշ

ՏԱՐ

եսի

Դ.

ո

ԷՋ

ա

:

« .

'

ի

' |

ա,

-

լ |

ՃՈ

ը `)

|

ի

գոց

Է`

իրարարցը Համար,Սէրձուի կն:

|

որե, իա |

բ. փին:Գրքում, շարադրանջիմեջ, երբեմն նյութը դասավորվում ճաջորդակաէ Հետ ու առաչ, խախտվում ժամանակագրական է պովխներից, բաղկացաժ է նությունը ե այլն. Սեբեոսի աշխարճայացքըսաճմանավփակ որոնք Հա"Ս կողմից շրջանակներով: կրոնական մտածողության կաշկանդվոժ ր վերնագրված աաա վան տարբեր մասերի տարբե Սեբեոսի աշխատության գիտաճամեմատական տնքոտը, Պարզէ, ռր նրա առաջաբանովու ծանոթագրություններով ճրատաընդարձակ ու անլեկյանների, ՀայաստանիՓակվել է երնանում, 1979"նանթվականին։ Այս գիրքը թարգմանի Թագավորների, է Պերոզի ֆրանսերեն, գերմաներենու ռուվել ու Ճրատարակվել աի ժամանակաչրջաաին մեժ արժեք ներկայացչէ ոնրենլեզուներով: աա, Էխորը Մինչն այժմ մեզ ծանոթ ճայ պատճելինակենր: Վործերու որ շարադրված: Զիշտ Համաղիրները, դգրեքնառանց բացառուպատմագիր "Ղեոնդ կարելիէ ասելՍերծոսի գրքի այն ճիմքյան, իրենց աշթատություններում րոնքբնդդրկումնն.Ֆֆլ դարի կեսերից 661 Ք./ պատՃական ուշադրությունը դարձրել են երկրի քաղաքական մինչն յանը Վանը,այսինքն՝ավելի քան Ճարյուր մությանը: ՀայկականմատենագրությանՀամար արդեն ընդ5Թ6 գրքի սկզբիմասծրում պատմիչը լ ճանուր դարձած այս ուղուց որոշ չափով առաչին շեղվողը ե"Սբնում է հր նախորդներին, Բ, զավ նա որգ Հաջ ապա մասը է որպես որը քաղաքականի ճնա մեկտեղ, լուրջ ուշաղրուՂերնդը, շարադրում դեպքերինժաման ու ն անակից Ցյուն ի ականատես, "` Բույն, շատ բան է ինքնուաստախի-ներքին կյանքին ն սոցիաչ. անձամբ ատուգաժ :.2 ճշտած Հեղինակ, ււ, -՛ Ե ջականվիճակին վերաբերողՃարցերին: չենք լինի, եթեասենք, որ մեզ տակավին անՂնոնդնիր գիրքը գրել է 1Ա դարում, աար Մ--թ 17 Հայաստանի պ ատվերով: Մեզ այտնի չէ ՑանոթՇապուժ Քագրատունու իակ ն փատածելի նան, թե Հեղինակն իր գիրքը ինչպես է անվանել: Հետագասկզբնաղբյուրն է: աի Սրբեռսի յկական Ճարուռւտ էշ "ո ժատծնագրության մեջ առաչին ժա վում այն կոչելու ճրատարակել Ղեւոնդհայլ «Փառմութիւն է, ուր խոսվում է ձնով: ՄԼժիվարդապետիՀալոց» ." .Վու, ը Հ

ֆ

ռե

Փնության մասին մեզ այլն

"Կ

մա

Ո:

՝

88րժ: ,ապաոի աաաԱրաԱենքրի .

`

տելեվոցուննրը, Հալկի

Ա Տոոան աաա աի, Աոա

,

Ա"

`

ամորագիտական Գանատա, ՎԵ ավելի

.

Հաավածեւն

Հան:

«ին,

Լ

'

'

.

.

)

դա

դարծրի սատմու.

Հ

Է: Աոա

Հայա, շրոսակախմբերի աստան

արաբների Հգրրանլ, ցել

ն Մերթափանցելու ,

Արնքլթում Քաղաքական չ աաա գնիիշխանութ

որ Հավ...

|

՝

ՑԱՆ

: Ա ԱոաԺ է Իքի աամրը :

է

Ր(

'

Ա

աեր

։

անձնուվ որություն, Սճբեոսն իրՓիր..

"

Հա

'

այ ծաշ|

.

՛

՛

:

"Կոմ

ւթն

'

ի

ու

Բջոսը բա

ճ

գիիքն ընդգրկում է Ղնեոնդ. պատմիչի

պատմական Ճամե6 20-ականից փոքր ժամանակաչրջան՝ մինչն 780. մատաբար ական գրելու Համար Ճճեղինակն Աշխատությունը թվականները: է օգտագործել իրենից առաջ ապրած գրեքն բոլոր Ճայ մատե-

Հ.

«ոԱՄԱՐ ի ովան նակ հկեղեցականԷՐ " աւ է ճատտկացնում րանց չես. : սող էոհտրոնձնրին որրանո են, ծխի չ Քիզ դ

Հա

Ֆագիթներիգործերը:

նա

քաջ

ծանոթ է

դրակահկեղեցակած

է նան ըստ հրնույքին օգտազարծել ՆՖությանը,

-

օտար

աղբյուր-

իԲշ ատկապես, ն թ հրբեմն Համբնկնում ռրովչետն նրա Ճճաղորդումները ՆՋ նկատմամբ, Հիշատակության Ջեր, թվակաեննրի ՀեՔվականնքթի են Հատկապես արաիական ճեղինակեի-՝ Համապատասխանում գում է ժեկահղ, նրբեմնյճազորնույնիսկկարն ոի ս իրադրություննեիի՛ Բի տվյալներին: առաջինուՈճիե չարադրանջի մեջՂնոնդի Անրձուծ

մանակների դեպքերի

ու

նրանց Բոց

'ժա-

,

ճնտ

ԷՀոքոչ" գրուքյան

Հ

.

:

Ը

երնբուՎԲերի ԱԱՈԵ-

Գատմության ացյալնքրը

ՀամախՓատաակիւի

ում: Բվորների (, մասնավորապես, տակությունները

ատ

.Յ

ն

ՀՈՐԸ

որ

ւ

Ը

Քուցիչը ճանդիսացելէ Եղիշեն, որից նույնիսկ առանձին ճատ-՝ դածներճամարյա Լնուլնությամբ նա տեղավորելէ իր զրբի տարբերմասձրում, ճարցէրում պատմիչն ի Հայտ է բեչ. Որթշ

ՓԴ

ՐՈ

Ի

ԵՐ

օրա

ո:

Ք

`

5.

ւմ.

գր բ

ան

արժեքը: :

.

"Վ

գիքում Ղնոնդի

առանձնա

պես պատմականմեծ

ան մասին ն ին այնքան խորն են ու բազմակողմանի, որ այդ Քութլ աքականությանճետ կապված առանձին Ճճարցերի : ժամանակ պատմիչըՀանդես է բերում նույնիսկ բնույթի իմացություններ: վերնախավի ոչնչացման, Հայաստանում աի աբականքոչվոր ցեղերի մից մթերայինի փոխարեն դրա բնակեցարաբների ման ն այլ նալով կողմից Ճարցերիննվիրված ն բաժինները: ռենտայի կիրառմանը, պ ատմիչը նշում է, որ այդ քաղ ավա Ղնոնդըեր «Պատմութ իւն»-ը սկսում է Ա ոնի Հիմնա մուսուլմանական ն ունը այն աստիճանի էր նեղը դցումՀՃարկատուներին, բորի Մուչամեդի մաՀվան Հիմնադիր Ճիշատակությափ Հիշ ն Ճնտոր յամբ զճօտս ինքնակամութեամբ թողուն պատմում է, Թե ինչպես արաբներնհրձնց առաջին երեք խաէ փախստականվասն ոչ բերելոլ (իֆեների օրոք նվաճում ել ու Պաղեստինը, Ասորիքն ն»22. Հետո անկար Պարսկասպատմիչը նշում է, որ դրա մբ տանը ն տարբեր ուղղություններով ն մտնելով Հայաստան, կենտրոնանում էին ճարուստների են վերում երկիրը, գերեվարում խաղաղ ու Մժեժ Բնակիչներին որի ճետնանքովՀրապարակի ձեռքում, ետ ավարով վերադառնում:Պատմիչը ֆանառու է դառնությամբ նշում, արծաթ դրամը: Այս Այ Ճճանդամանքը ր այս արշավանքների ընք ացքումԲյուզանդական ն ինքնաբերաբար դրամի բարձրացնելով կալսրուլքում թյունը է Ճայերինն փերչիններս ուժեմիայն սեփական մուծվող Գյուղացին ճարկադրված, նն Անան բով կազմակերպում թշնամուն դիմադրելու մաններում, գործը: ստիպված ճարելու պայմաններում, սպառնալիքի ՀՐ Դնոնդը՝ ցույց է տալիս, որ արաբակ ան աճառել, սնանծ Հատիրապետության ինում ավելի շատ մթերք ունեցվածք վ լ աստանը ոչ միայնավերվում ու կողուլտվում ժամանակ թն ն էր, մ այսպես քայքայվում էր: Սակայն այս սած, պաշտոնականանձանց կողմից,որոնց իշխանություննեկատուներիՀպատակվում էին իրենց մ տալիս Ճատուկ «Չա գելարանօքք ե կախաղանօքն դառն ներ, այլն առանձինմեֆ ու լիազորությունկտտանօք, փոքրճրոսակախմբեր . զկեանս մարդկան: Ցորմէ փախստնայ լով ճարմար օգտագործեառիթները, քին Համաստան, կողոներխուժում ն ոմա ն վալրս ի փապարսերկրի ղօղեալ թագչէին. տում, ավերում էին երկիրը1 ու Ք Մ գերիներով ավարով ետ վե. Հեղձ ն գետավէժ լինէին վասն անտանելի աղետիցն» թար րադառնում: ճետ պատմիչըշարունակելով ասում է, որ թեն ժամա ավելացնու չա ժամանակ արաբական իշխանություններն ա... սակայն, ալդ միջոցառու շրջանառու քանակը, արծաթ դրամի ն Հարկալինը, որով պա յմանավորվում էր ներն էլ ոչնչով չէին թեթնացնում Հարկատուներիվիճակը, թյանդոյությունը, ուստի Ճարկային Քաղաքականության վերաբովչշետն դրամի ավելացման Հետ զուղընթաց, բազմապատ բերյալայն բոլոր Նյութերը, էին դրամական հրը: .. մ ճարկերիչափերը Թերցողին, իր ճետնելով Մովսնս Խորենացու սկզբունքներին, դրքում կարնոր տեղ է ճատկացնում է ասել, որ նա Մոավիայից (661--680) մինչ `

արժեք եե Խնրկայացնում Արաբական խալիֆայության առաջացման Պզորացման, արաբներիվարած ճարկայինդաժան քաղաքականության, 4 ալ ազնվականության ն զինվորական

,

:

ման աագիտական

,

շարա

ր

ու

տնտ

-

Աա թեր ակա

'

Մուճամեղի մաճվան

ըն

|

գնային

,

Գ

բարո

«4-

լ

Է

դաոնամ, աե

փաշխատու ե»Խոտ Ե Գովք անխուս

ա

։

ւ

ա-

ու

արմանեդրում եր հազատագրին, ր

դեղէին

՛

տա

1 աո» Լ

ո

:

մատվելուր նդչանուր եզրեր կարողէ

ններումապրած

արաբական ճայտնի

«Քիթարբ («Գիրք ալ-խարաջ»

օրնենսդետ

Աբու-ծուսուֆի՝

Ղեռնդի արաբներիՀարկա գիտքլիքները

ստեղծաղոր-. `

աքակա.լ

`

խալիֆներին ու

ՆՆ

387,

Թ

-

|

արաբ

տալիս նրանց իշխանության տարեթվերը, ո-

«ՊատմութիւնՂնոնդեալՄէժի ՎարդապետիՀայոը», էչ

ւս

Ծո

է բոլոր Հարունալ-Ռաշիդը (286--809) Հիշատակում

ե մասին»), խարաջ

ժության Հետ:

ունննալ նույնժամանակ-

-

-

գար առ եշ.Բավական

-

-

168:

նունը, էջ 135:

ախխ,։,չ:,չ

Գիամրթուրգ տո

-

«-

ւ

:

'

բոնքմեժ

Բոոք՝

մասամբճիշտ նն

նա վատաճելի։

ու

այդպնա է վար. ի գործը, որի Հայաստանի Ճա | մանական ռատիկանների շխաննքրի պատ«ությունը են

վում

նան

ո

արժեքը, ինչպես ճիշտ մշակութային կերպովնշում դուրսզալով զուտ ազգա մասնագետները, ու իսկ գեղեցիկ է, չրջանակներից, ՀամաշխարՀայինգրականության ու գիլին մեջ նա նրբեմն Հասնում ն վեստական ՐԻ տության գանձարանում գրավում է առաջնակարգտեղ: Խոսքի վարպետության, Այդ բանը նկատվումէ առանձնապես գրքի այն մասերում, աշխատանքը,որի մեժ եռանդով ծավալԹարգմանական որտեղ խոսվումէ ւ ՔՔ ճարկային արաբնեվում էր ջ-- 1 Լ Հետագա ն Հայաստանում, դարերում, ամենից Քաղաքականության գեմ Բոնկված տիրողների է ժողովրդական-ազ վկայում առաջ ՄեսրոպՄաշտոցի,ՍաճշակՊարթնիու նրանց ատագրական ապս տամբությունների Ղնոնդը, որպես 4 այըննասծր մասին: ավանդներըշարունակողթարգմանիչների Հայ նորաստեղծ. պատմիչ, զգայուն ու հր ժողովրդի ու է կարեկից զարգացման ճամար ժյուս ժողովուրդներիգբգրականության տառա Ճայրենիքի ծե. ի բականությաննշանակության նկատմամբ: գիտակցմանմասին: չարցի կաֆեոիությանՀենց այսպիսի բմբոնումով է, որ Մեսրուլ Մաչտոցն ու Սաչակ Փարքնը ճայ հրիտասարդննիին խումբ-խումբ ուղարկում էին արտասաչճման՝ Հունարեն ն ասորերենլեզուներ սավերելուն թարգմանական արվեստինտիրապետելու ճամար: Քան Մ ամիկոնյ Քանի որ այն ժամանակդաղավփարախոսության բոլոր բրաններինը, ոխոնքամփեն ինչ ձգտում մ չին լուծել ուժով պայքարի նաղավառները գտնվում էիճ Քրիստոնեական եկեղեցու ձեռճանապարճով: Սակայն. պատմիչը, ծրբեմե ֆում, դրա ճամար էլ օտար լեզուներով հղած գրքերից բնտբըրԲուռն զգացմուն Քննրի ազգմցության Հեզվելով իր տակ վում ն թարգմանվում էին առաջին Հերթին այնպիսիները, ոչ շատ «կզբունքներից, ու ջերմ Քեր է առում խրախուսանքի Բոս-. պետք է օգնեխննոր կրոնի գաղափարների ն բոնք տարածման ե ազատագրակա պայքարի ու նրա տիկների Քաջարի Հասցեին, մարԹան իր նախորդնն, 8 «այց չկեղեցու ճառարակականշքաղաքական ճիմբնրի ամբարից շատերի նման Ղեռք. Դը Ֆուլնպես ,՝ ունի ժամանա պնդման գործին: Տն (աշրջանին Քթիստոնհական եկեղեցու Հիմքը ն նթա կարնորագույն աղբյուրըՍուրբ գիրքը՝ Աստվածաշունչն էր, որի միջոցով ոչ. Կոլ, խախտում է Հ 2 միայնպիոպագանդում,այլն ուսուցանում էին ջրիստոննուայնուամե նայնիվ,մոա աջորդականությունը, նրա գիրթը, Հ Քան սկզբունքները:Ուրեմն Առտվածաշունչըայն ժամանակ : որոն Դ տոյ («վագույն դարի լ, մարդկանց նան ն սկզբնաղբյուրը Հայաստանի, սովործցնողմի ձեռնարկ էր: գրագիտություն ոչ միայն Հ աասետանի, պատմու ի Հետնապես չէ, որ ՀայկականֆեոդալականՀասազարմանալի ուսումնառիրության Համար: Ղնոնդի բակարգիտիրապետող աշխատության դաղավփարախոսության չաճերից ելնեշԼամագույն է Գետերոր մատարվել լով` Մեսրոպ Մաշտոցը 188շ. ւմ տառերը որինելուց Հետո, դենտ նչ Ա մականին: յն լույս է տեո. Սամոաատում եղած ժամանա, անմիջապես եղավ ձեռնամուխ 7932) ր ոոածրնն, ֆրանոնըըչ Աստվածաշնչի գործին, թարգմանուցյան սկսելով նրա «Սողոչ. Գ-՝ իթ մռնի առակներըջ.բաժնից: Աստվածաշնչի յ թարգմանությունը Է

62.ՀԱՅԿԱԿԱՆ

ճետ Մեարոպ Մաշտոցը ՍաճակԳարթել

ԹԱՐԳՄԱՆԱԿԱՆ

տիմնականում ավարչ պ 483-433 տումէ 405--408 թվականներին: երբ թվականներին, եղնիկԿողբացին, Հովսեվխ Պաղնացինն Ղնոնդըունռրյունը, Իէշչգրքերիճետ Հայրենիթէն բերում նան Առտվածաշնչի ճունարենթարգմանության լավագույն օրինակը, ՍաՀակնու ՄէաԼ

ու

շարադրելիս, ՂեոնդիԼեզունպարզ

նվարագրությունների

Ս

-

,

պանքների

Ը

Հայրքնասիրական

մ

:

:

գնոյքերի

.

|

՝

'

Քյան

`

`

(Ֆբաջ, չխարճաբար

ճրատարակությունը |

ԵՏ

Տ

`

ւ

աար

նա

ոի

.

:

ւ

.

՛

:

՛

ՆԿ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ.

ճւ

՝

" Բեսլն վիա, վերչնակա-. իրենց աշակերոնքրի ճետ, Հիման նբա

`-

նապեսխմբագրու են ժում ն Հերքում էին Հատկապես նրա Աստվածաշնչի թարգմանությունը, որ մատերիալիզմն Քր կատարելությամբ Ճճամարվում է Սրանց «թարգմանութեանց ազդեցությունը բավական քեիզմը: նկատելիէ ՀատկաՊին», Եթե Աստվածաշունչը մի կողմից Հակայական պես ՄեսրոպՄաշտոցին եզնիկ Կողբացուինքնուրույն ստեղազդեցություն ունեցավմիջնադարյան Ճայ մտավորկյանքիվրա, ավ. ժաղործությունների մեջ: րապնդելով Քրիստոնեական 7 դարի կեսերին Հայ գաղափարախոսությունը, ապա գրականությունըչսաճմանափակվեց մյուս կողժիցէլ նա կարնորդեր կատարեց Հայ գրական միայն սեփական կամ թարգմանական Լեզկրոնական հկեղեՎի մշակման | մտավորզարգացման գործում: ցական գրականությանշրջանակներում: գրականուճին Հայ Սակայն միայնԱստվածաշնչի թյունը ճենց ալդ ժամանակ բոնեց իր զարգացման լայնաճուն Թարգմանությամբ Հայ Հոգնոր աշխարձը լիակատար բավարարություն ստանալ չէր կաճանապարճը,երբ եհկեղեցականից թարգմանականիցբացի, բող:նրա մութ շատ տեղերում անճասկանալի ոտեղժվեցիննան Հատվածները փիլիսուիայության, պատմադիտությանն ընթերցողներին մատչելի դարձնելու Համար Հարկ եղավ ճշգրիտ գիտություններին վերաբերող արժեքավորշատ աշխաԲնոր տեղ տալ նակ ասորա-ճունական աշխարճումարդեն լալն տություններ, որոնք ճամաշխարճային շարքում գրականության Ճանաչում. գտած |

թագու

ու

ա-

|.

՝

ու

"

ու

ու

քե

ար

մեկնողական

Անունը ինքըառումէ, գրականութ (ճերմեննտիկա)։ որ այդ զ ՔերումՀեղինակները ավելիճասկանալի, մատչելի լե յ վով ո, օրինակներով մեկնաբանում կ պարզաբ

ների

տկեն

ոնույթի

ջանքերով թարգմանվեցին Ճոչակավոր Բալ

ղ

ե

եկեղեցական

ՀովճանՈսկեբերանի, կիսարացու, եփրեմ

գրավում են պատվավորտեղ: բ դարի կրոնական կամ պատմագիտականբովանդակու ` ն ինքնուրույն ստեղծաթյունունեցող թարգմանությունները ,գործությունները բավարարելով ժամանակի Ճոդնոր պաճանջմունքները,միաժամանակկարնոր դեր էին կատարում թշնամական տերությունների ոտնձգություններիդեմ Հայնրի մղած ' գաղափարական պայքարի դործում: Մ դարի երկրորդ կեսերին այդ պայքարի ոլորտներում ն երկաբնակուդարձավ Հիմնական խնդիիը միաբնակության Քյան բուռն Հակադրությունը,որը թեն արտաքինից կրում էր դավանաբանական բնույթ, ներքուստ ճետապնդում էր քաղան ծառայում Բյուզանդական քական նպատակներ կայսրության

Աթանաս Աղնքռանդրացու, ԳրիգորԱաաա Աոռրու, յուրեղ Աղձքսանդրացու ուրիշներիերկերը:Նշված գործերիբարձրարվեստ դինակենրի Թարգմանությունները կադեր կատարել ճայ Հին ն շատ

Հե.

ռ `

Ինոր

ին

գրականության լեզվի զար-

գացման

ու

նրանքունեն գործում: կություն,

։

իոկ

Ճամաշխարձային որովչետկ նրանց մի մասի Հունարեն երեն ՝ ու Բնագրերը կորել ն մեղ չեն ո" նան

ն

աար

.

նվաճողական շաճերին: Բյուզանդական արքունիքը քաղկեդոնական դավանանքըդարձնում էր մյուս ժողովուրդներին քաՔ-- լ դախերիՀա ղաքական ճնշման ենթարկելու ն իրեն Հպատակեցնելու կաբեոր միջոց: Բյուզանդիայինմանօրինակքաղաքականությանը եպիփան ն ն արտաքին կիպրացին յունները, ճակադրվելու ճամար ագրեսիայից պաշտպանվելու ասած Հայհրն էլ իրենց Հերթինպետք է ձեռք բերեին փիլիսոփայաջատագովական գր լան ստեղծողները: Այս ճնղինակները կան ու տրամարանականկայուն գիտելիքներ, հմանային կրչ ական դիրթերիցպախարակում րոններիպատմությունը, տիրապետնեին վիճելու, ճարտասանեի ն պաշտպանում ն այլն. Այս անճրաժեշտությամբէլ լու կանոններին պայմաՔրիստոնեությունը բոն տեսակի ու Հիմնավորում ում նավորվածէր փիլիսուրայականն.այլ աշխարչճիկ գիտական արդարացսկզբունքները: Քրիստոնեական «ազո ջագրականության առաջացումը ճայ իրականության գրականության ժեջ, որի ըոԴոեոորը, անտիկ փիլիսովխայությանը, Պակադրվելով ե Սաճակ տեղժմանը ծձեռնամովս նղան Մեսրոպ Մաշտոցի ժերՏե՛ս Ն Տեո-Պետոոսյաե, Մ Հայ Հիմ դարի 60-ական թվականԳարթնիկրտսերաշակերտները Երնան, 1984.

Հասելնն,

ո-

ազանուք փիլիսոփայության ոո լրոնոսությունը Ճարձակումներից 1"" ի 2.

'

,

14.

ր

`

գրականություն, Թարգմանական '

որին,

|

ՏՐՈ

.,

1:15

-

Վ.

քարգմանությանՀետքերը: հսկ

նշանակում է, որ ճայ քարգմանիչները տվել են «Քրոնիկոնի» թարգմանությանը ու մեՓ կարնորնշանակություն, քան սովորականՔարդգվելի «տեղծել կամ թարգմանակ քնջնուրույն մանչական դործ կատարելիս: եվ թեն կեսարացու այդ գիրքը կանություն, որի ավելացմանկամ բազ նան Հին թե նոր ժամանակներում է թարդմանվել այլ լեզունեմապատկման ճրատապ այդ ժամանակ այլնս Հէր զգացվում: սրանց մեջ լավագույնը ճամարվում է ճայոց լեզվով բով, Դրա ճամար էլ Քարգմանիչների երկրորդ Քարգմանությունը:Բացի այդ, քանի որ այդ աշխատության ի ճունարծն բնագիրըկորել ու չի սլաճպանվել,Հայերենը փաստորեն փոխարինումէ բնագրին ն որպես այդպիսին գիտական աշխարճումչատ բարձր է դնաճատվում: Ստացվումէ, որ ճավերենթարգմանությունը գրքին գոյատնելուճնա-չ եվահբիոսի լ: Քավոքությունէ տվել, որով Հայերեն նմուշի արժեջը ավելի է. մեծանում: Հարկէ նշել, նան, որ թեն միջին դարերում«Քրոնի.Հարեցնումկաժ ձնուփ ին Հուն "ւ կոնից» օգտվել ն Ճիշատակելեն շատ Հայ ճեղինակներ, նրա ատեղժվածբառերի արծնով դարձվածքների օրինակով, նոր բառնի բառաճայնրեն թարգմանությունըմինչն ԵԱԼ տտնղժում դարը չէր ճայտնա-` պատճենման եղանակով: Այս բերվել։Այդ աշխատության միակ զգալիորեննպասպաճպանված Ճալհրենձեռաէ դիրըՀայտնաբերելԴնորգԴպիրՊալատացին։ Գրքիզրաբար լատիներեն թարգմանությանն մեզ Հասած 4Ճունարեն բնագիրը սա

ա-

անճրաժծշտությունը

-

Դ

`

`

ճանգամանջը

ժե չ դրականության

սւՔատվածներովՀրատարակել է` Մ. Ավգերյանը Վենետիկում ` եվսեբիոսի գրքի ճայերեն թարգմանության Պոաբան դպրոց». կամ 2818 թվականին: «յ միակ ընդօրինակություն,ՃԱԼ դարի է ն պածպանվումէ թ դարում կատար Ն աժ Քարգմանությունների Մաշտոցիանվան Մատենադարանում: մեջ իր ծրնանի անցն բույն արժեքնունի 4ույն Լ պատժագիր Հունաբան դպրոցի առաջավոր ներկալացուցիչները «Քրոնինոնր»: Եվսեբիոս շատ ԿեսաՆ Բարձր դնաճատելովանտիկ շրջանի փիլիսոփայությանն այլ վոծբիոս Կեսարացին վել ու ապրել է Ֆ60- ֆ)ց : գիտություններիՀսկայական թվաժառանգությունը ձգտում էին նի Կնսարիա է: նա. 311 թմակաՔարաքում: աաա Ի : Ն այն ներմուժել ճայ գրականությանմեջչ՝ ի նպաստ Հայրենի գիչ քաղաքի է ճայրննի Հէ ան

բարու, նաեվ : աե Հճունաբան ուղղություն»:

Տ

Ի

առաջացած այս.

«4ունարբ:

ուղ-

ու-

ու

:

՛

մ

Քր «Քրոնիկոնը» հպիակոպոռությ պաշտոնը: գրել է 301--ֆջՏ

ամբ

«մ աայ ոոՄծր»: ւ

տության զարգացման:

|

ես թվականներին: Հայ Ճունաբանները գիիքիանվանվումէ նան կրթությաննախապայմանըՀամա«ժամանակադրաբում ե ճտյոց էին առաջին ճերթին քերականությունը լեզվի «Քրոնիկոնըը ճամաշխարՀային

պատմության ստեղծման ճամար Ֆ-գարի Քէրականության

կագրության ձնով: նրանում դեպտվում է մինչն 325 է, Թե ինչ չ

երկրորդ կեսերին կարգի աշխատություններ: Այդ գոիի լավագույն օրինակըեղավ Հունական Փերականագիտուցյան1

Է՞-առկանքին այդ թարգժանել

էլ ճասկանալի, ր Ըրց, րանից արժէԱ ա Հոչակավոր՛ ճույն ննրկայացուցիչ, թ. դարի ճեղինակ վոաշխատությունը ո գիտության րի նչու 1իսիով Թրակացու «Քերականական արվեստ» գիրքը, գրականէրկեիից երկը թարգմանեցին, լեզվի, ոճի, Քնրականության Հոապ զարգացմանը նպաստելուց Ա Հարթ հաա ճալերքն ու: Թարգմանվել Քաջի, դ եթ կարնոր խԽազաց` դարում տերմինասրադր

մացնում ո

բարիքը ր

ւր

Քորգրից,

-

ԲՔբ

որբ'

մ.

պատմառլ

կրում է

նան

բ

Հունա-՝

ա.

որը

ա-

«յգ

է

Մ

ւ

'

'

ամար

թվա-

չ.

ոց

փիլիսոփայական

նան

մջակման Համաի:420-ական աշխատության ասորերենՔանության մամ ւ

-

տ

րենը

Ց

Թեո

Հա-

`

.

մ

թվականներինճա Հլ

ոթ

2 Տու :

չ

Քարգժանիչները նույն Ճաչողուցյամբ թարգմանեցին Ճիմնա կանում Ափաոոնիոս Ճա տասանական Պրվաժքից կազմված ն Թեոն , «Գիտոլից գիրքը»

փագործություններըՀայ փիլիսոփայական գրականությունը էությամբ ու բովանդակությամբ աշխարճականացնումենշծն: ն թարգմանական ինքնուրույն գրականության շնորճիվ, Ճճետո, ճայ րերը ստեղծելուցընդամենը մեկ ճարյուրամյակ մշակույթը ն ճայոց լեզուն բարձրանում են այն ժամանակվա ամենազարգացած լեզուների ու մշակույթներիմակարդակին: --Խ եժ է 1 դարերում Հայաստանում ճետաքրքրություն նան առաջանում բնական գիտությունների նկատմամբ, ն Ճայ թարգմանիչները աչքաթող չեն անում նան այդ բնագավառը Դրալավագույն ապացույցը կարող են լինել նեմնսիոս եմնսա-

,

:

Աղնքսանդրացու «ծաղագա ճարտապանական կրթութեանցը երկը, որոնք խթանեցին Ճայ ճարտա: սանական արվեստի զարգացմանը առաջընթաց (իցք Հ. դեցին նան :

ն

փիլիսուիայությանն արվեստաբանության փիլիսոփարական երկերի թարգմանությունն էր, 420--480-ական Թմականներին թարգմանվեցին դարի ԽոշորփիլիսոփաՓիլոն ե բրալե ե ու

Քայլը

»

ա,

'

ներկերը, որոնցից շ ատ երը թարգմանու գ նն թյունները

րայճցու ց

Հենցմիայն լ

են

:

Հայե այնըեն

նախախնամութեան», 6" գագա «ե լինելիութեանն», ելին» ն ֆրիղոր նլուսացու այլն): Փիլոնիերկերը, ցուճաղազս բնուքնան մարդոյ» «Յամասնագետնեե լով, զգալի մարդադազս մարդոլ կազմութեան» բնափիլիսոփայական, ազդեցություն թողելճայայնպիսիՀաա լեւի կազմականբովանդակությամբ երկերի Հայերեն թարգմանու Վրա, ինչպիսիք եղիշեն, ա Այագորժուք յունների Քլունները, քվականին իրականացրել էր գիտանվանի Անանիս Շիրակացին, «վան, րիգոր Մագիստրոսը,նական ՍտեփանոսՍյունեցին: ՀովՀաննես Այս թարգմանություններով .

ի

ն

Ք

Հ.

«Վասն

ՎԵ

ն

են

ե

"

նն

որձնացին,

իւ

Մրումնանն»,

՝

|

|

|

Մ

որ

Լ իմաստասերը ուրիշներ,

ըս-

բրՐովան րը

աեղծվումն ճղկվում հն նան Հայ բժշկագիտականն բնափիլիԹականներին Ճունաբան դպրոցի ներկալացու- առփայական տերմինները: երկերի նաղ" ճայլկական թարգմանությունները ճայ դարերի Թարդգմա ում ե ննոպլ մասն՝ են կազմում: ատոնյան մշակույթի բաղկացուցիչ նրանջ իրենց Հայտնի փե«ներած կացու ութիւն կատարողական արվեստով միջնադարում մնակին որամբողջ ատորոգութնանցն որով զգալիորեն Հարատացվում ր ՍԿ արստացվում է Հայե Լ պես չգնրազանցվոծ օրինակներ:

փիմխոփայական-տրամաբանական

աՆ

:

ո

8,

րա

,

էՀ.

Հաա«ժայական տնրմինաբանությունը, տերմինի դիմաց, Թարգմանիչները Ճունարեն|ի թաթի ար

ՓԻԼԻՍՈՓԱՑԱԿԱՆ ԵՎ ՃՇԳՐԻՏ ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻՆ

բառակազմութ արմատ, էլ ԱԻՆ (անգիր, նրջավորություն)

ՎԵՐԱՔԵՐՈՂՍԿԶԲՆԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐ

սածոծում ճամարժեքների։ բ

3.

ՁեռքԲերելովարդեն բավա177 փիլիսութայական ՛.Հայ մտավոր կյանքի տերմինների "աժնալով մշակույքի պատմության անճրաունաբան ճեղինակները նր Աման, նասիրության ճամար շատ կարեոր նշանակություն Ճամարձակործն փիրիստոտելի նրա մ.վո լիշուրայականճշգրիտ գիտություններինվերաբերող սկրզբ«տծղժագորժություններին Ջր շխառտությունենրի Քարգմանությանը, Այդ ժամանակ նաղբյուրները: ւի թեցին Արիստոտելի ազգս մեկնության» Հին Փիլիսովփայությունը .

ն

ոի

"

ձեռնա-

ն

ո

«Տա

ոմա էարԼլոուՎՔ «Րր հրի իք

,

րա

ն

են

Քարը

ոնա,

«րրարեկայ

Ց

Լ

ավանդներ ունենալով ճանդերձ,

ո.

Ան ո

զարգացման լայն ճնարավորություններ ստացավ վաղ ֆեոդա-

լիզմի ժամանակաշրջանում,գրերի ստեղծումից անմիջապես Հետո Այդ ժամանակփիլիսոփա մտածողները շճիմնականում իրենցստեղծագործություններով ձղտում էին ամրապնդելֆեռդալականՀասարակարգի գաղափարախոսության՝ քրիստոննա-

լա.

Դայ Թարգմանիչների փա.-

«Մրքնոս», «Սոկրա

՛

ն

-

:

ննրկայացնում ՐՏՅ"ու», «ծվտիփրոն», Պլատոնի աո ,

ունեն

`

եկնութիւն«Մտորոգրունանցնըջ

:

ն

ւ

)

Ն

Տ

անըն

Արագիպայսպանու

Պորփյուրի, ն Արիստոտելի Գլատոնի ները Դավիթ Քարգմանություն աշխատությունների րը իի: ն ո"

Դաղք

Թ. Ս.

Ա

ԱնՀաղթի կնքնո«րույնն

-

ուսում-

ու

,

ստեղի.

Ր

Աբեջատյան, Հնագույն. Հայկական

Հանգնա»,11 «Փատմա-րանառիրական

թարգմանությունները, Էն .է՛--

1, 1873, էչ 38:

Ն:

-

ՀՋՀ-

`

ա...

Ճ

Ֆ: Հիմքերը պաշտտան, կրոնի շողպանել նրան այլնայլ կրոնների . ճՃարձակումների թշ ալարի «8 րոնում ցիտական

կան

որժեջգրեր ստեղծելուխնդիրը սպասում

էր իր վճռողին: պայմաններումՀարցի վերջնականլուծումն իր ձեռքն է Է Ջոնիկ ԵԼնեղու փմաստով (Արցնում ՄեարոպՄաշտոցը, որը 390-ական թվականների բ այսպիսի սաճմանափակ Հպվերջերին թագավորի ն կաթողիկոսի Ճանձնարարականներով, նպատակադրումով ր խումբ աշակերտներիճետ ուղնեորվումէ Միչադետք՝այն ու ժամանակվանշանավոր գիտական մշակուցային կենտբոնների գրադարաններումորոնումներ ն ուսումնաօիրությունռտեղծողը՝ ՄեսրոպՄաշտոցը: նիր կատարելու ն Հայկական տառեր ստեղծելուՀամար: Ամիսրու Մաշտոցը ժնվելԼ է Ֆ60-- 361 դից ն նդեսիայիցՀետո Մաշտոցըիր ՀիմնականաշխատանքԾեսրոպ Մաշտոց, Ցուրուրծրան աշխարծիՏարոնգաները կննտրոնացնում է Սամոսատում, որտեղ նրան ամեն առի Հացիկկամ Հաղ , ցեկաց ուղում կնրպ օգնում ն աջակցում էին տեղի մտավորականները:ՄեսՀորանունը Վարդան էր: Ավարտելով Ղ օտարալեզու բոպ Մաշտոցի քրտնաջան աշխատանքըվերջապես պսակվում գպրոցներից մեկբ՝ՄեսրոպՄաշտոցը ն 405 է Հաջողությամբ նա կարողանում է Ճճատստեղծել թվականին ն Ֆոր միանգամայնկատարյալՀայկական.այբուբեն ու վերա-. րշապատի արքունի դիվանատանը՝ է Հայրենիք, որտեղ նրա ջանքերով բաց են արվում դառնում Այստեղ պալատական տներում ու մ ատենու դիակ ճայ մանուկներինուսուցանում դպրոցներ գրագիտություն: հրիտասարդ Մաշտոցը Հր80--81 ՄեսրոպՄաշտոցն տարի: նա վախճանվել ապրեց քլի խորացնելու իր գիտեն քաղԳ440քվականիփետրվարի12-ին Վաղարշապատում Վաղարշապավել Արագածոտն գավառի 0շականգյուղում, որտեղ մինչն այժմ լ: րոնավորն 390-ական Թոսրբությամբ պաճպանվումէ նրա գերեզմանը: աշակերտներով մեկնում թռ Է: Մեսրո Մաշտոցըթեն իր կյանքի մեծ մասը տրամադրել` արքան «ագա նա Հ Համար: "Վ ճայկական նոր տառերի ստեղծման, դպրոցներբաց անելու Պայքար է ծավալում նան քաւ Ճեթաէ գրագիտություն տարածելու գործին, սակայն գրա ճետ մեկպաշտամունքի ն մնացորդների աղանդավորական տեղ նա մեծ դեմ, Գողթնում եռանդովզբաղվել է նան թարգմանականաշխաժավալաժ իր ն Ճամժոզվում է, ռր տանքով. ինքնուրույն ստեղծադործություններով։ նրա ինքասորա-Հունական Ֆ նուրույն աշխատանքներից բի, է մեկը, պաճպանվել միայն որը ու ռամունքի Ճայոց եկնղեցու Բան որդնձրի դեմ Հիմճավ ճառք» է Թեն «Տաճախապատում Հայտնի վերնագրով: այդ ՄճորոպՄաշտոցի գրչին պատկանալումասին աշխատության գրականություն: Այս նա որոշակիՃիշատակություն ունի Մաշտոցիկենսագիրկորյունը, մտորումներով ն խո դղարշապատ ժամա հայց Հայ պատմիչԱզացքանգեղոսը ըստ երնույթին այդ գործին րճրդակցում ալն ն Պարթնի մեծ Սաճակ ավելի Հեղինակությունտալու դիտավորությամբ, այն վե. Ճանձնծն առնում ամեն Վռամշապուժ `: կերպ է ԳրիգորԼուսավորչին:Այս Հակասականտեղեկո-. թագրել Ճայկական այբուբենի Հորինման են դարձել Ձ «Ցաճախապատում ճառքի». էլ պատճառ. ճեղինակիՃճարցի շուրջը ծավալվածերկարատնվեճերի, որոնք թնե վերջնականապես լուծվել այժմ ժեք աա են ՄեսրոպՄաշեր ՈՍ պոս ձոզիսկոԴանիելի մոտից : - Հայաստան է հոԺ թ ՔԱչ-որ որոնք, սակայն, ճառնքը» կազմվածք ե Մեսրոպ Մաշտոցի տ «Տաճախապատում պակասավոր էին տաուցումն այդ տառծրով վ շարու շարունակե տ. ակ Լ » ' " Ի բոլորն էլ Ճառնրից, Հէր: Է բից կբո ձլնոթ դ 1.1

ն

Այս

ի

/(

..

որի

|

Իո.

`

Ը

աա

|

-

Հայաստանում ա

'

Աու: պի Աի Խումբ ալատել ա ոն բաաոանծրի գորժունձության »

`

,

7`

ԿՔ ւմԱՐքր Քանոսավյան

զինու

ազգն `

,

Ի.

Իա աջակցել

զորում, մ ,

"., որոնք -

աշտոցին թյուններն ւ

րամի»

՛

Ը

անգութ

ինքնորի :

նմուշներ,

"

Պառձրի ճնարավոր Այդպատճառավ

|

Տոր ՀԻ"

,

Եբ:

ինքնուրույն, «րութ որն

-

է

ունքի

:

ձակ չար ն բացարձակբարի Հասկացություններ գոյություն չունեն Գնաճատելով մարդու դրական կողմերն ու առաքինուն պախարակելովնրա յունները վատ արարքները՝Մաշտոցը քրիստոնհական-Աստվածաշնչյան դգաղափարախոսության դիրՔերից զարգացնում է չարին չդիմադրելու ավետարանական ակզբունքը՝մարդու բարոյական ամենաբարձրճատկանիշը ճամարելով ճեզությունը, ճամեստությունը, ճամբերությունը: Այստեղից նույնպես 4Հետնում է, ռր մարդիկ պետք է աշխատեն փոխադարձաբար իրար զիջել, ապրենՀաշտ խաղաղ աշխատանքային, ստեղծագործական Հողսնրով ունպատակներով: 7 դարի ճայ մշակույթի ն դիտական Եզնիկ Կողբացի մեծ շարժման ականավոր ներկայացումեկը Օնզնիկ Կողբացինէր, ցիչներից տրը պատկանում էր ՄեսրոպՄաշտոցին Սաճակ Պարթնի ջակերտներիավագ սերնդին: եզնիկի ծննդյան ն մատվան թրվականներըճայտնի չեն Գիտենք միայն, որ նրա ծննդավալԲո եղել Այրարատաշխարձի մակատք գավառի կողբ ավաՖըչ որի անունով էլ ինքը կոչվում է Կողբացի:

Դրա օգտագոիծ-

ակելու Հա«Յաճախապատում ճառքը»Հա

մար:Ոմանք ենթադրումեն, որ գերենտառերովստեղծվածառաջին ինքնուրույն գործն. է: ՄեսրոպՄաշտոցը նան փիլիսովվա գիտնականէ: ամեն ինչի կարծիքով սկիզբն արարիչը Աստվածնէ

ու

անակիգբ,անվախճանե

|

նրա

ն

ճավիտենական , Հ: Աստվածորդու ուրբ Ճոդու Հեւո կազմում է ՐԲ ի իրորդությունը: «Մի բնուԹիմն է նոցա,--ա սում է սուրբ

Թիւն ն

ու

Հեղինակը,--նմի անփոփոխիսկու,

ն

մի արարչութիւն, մի աստուածութիւնն ժի զօրութիւն չիք ուստեք եկամուտ է ,

երրորդութիւնն, այլ նա

ամենայն արարածս»:

է աղբիւր ն ի նմանէ բաժանումն ինդ

Աստ ծուն

ինչի արարիչը ճաժարելով, ՄեսրոպՄաշտոցը շա ոռկարնոր ամեն

տեղ է Ճատկացնում նակ ցնում

մարդուն:Մ,աիդի բոտ նրա ճարիշնորՀիվ կարողանում

,

է

գրքից, սակայն կուրորենչի կրկնել դրանք, կան զարգացման

տրամաբանաճանգելէ

այլ

շնորչժիվ վերացականից

ատեղժագործական Հանճարի

ոի

ա-

Եզնիկը դեռես իր ուսուցիչների կենդանության ժամանակ ուղարկվումէ նդեսիա(Միջագետք)սովորելու ն ասռրերենից զարգմանություններկատարելու ճամար: հրեն տրված

ւ

արդուՖադրանքըճաջողությամբկատարելուց

ճանաչմանը: գանում է, Մաշտոցը

ճետո, նա շուտով մեկ-

մարդը աշխատանքի միջոցովէ Հասնում իր Ճճանճարի դաՍրանից պարզ հրնում է, որ նա իր ժամա-

ճում

դրնակնտին, ակիտիրապետող

ներըն

գաղափարախոսության՝

մարդն ունի

փթ բանական

Ճոգի,առանց որի

նա

է կռստանդնուպոլիս,որտեղ խորացնում է իր գիտելիք-

արվեստիմեջ: թարգմանական է՛լավելի Հմռանում

հղած տարիներին եզեիկը մշտապես ճհԿոստանդնուպոլաում

Քրիստոնեական է: Բոլոր ղւամունքի կրողն նման, նա գտնում է, փիլիսոփաների

որ

տնում

էր Բյուզանդիայումտեղի ունեցող եկեղեցականու

իր ուսուցիչտեղեկություններուղարկումՀայաստան՝ մասին

կրկնելովՀին մտածողներին, Թն բոլոր հրնացողՄ ններին:կոստանդնուպոլսում որոշ չերնացողարարածները

միասինկազմված 1րրագատող քարով

քա-

պաքականիրադարձություններին ն դրանցից Հույժ կարնորների

առձճասարակ կկորցնի

ճատկությունները, 14-րդ ճառում

ճետ Բնության

առա-

ժամանակ

մնալուց

շետո

ծզնիկ Կողբացինիր ուսանողընկերներիՀետ վերադառնում է ՀանՔայրենիք՝Հետը բերելով ԱստվածաշնչիՃունարեն թարգմանուՄաշտոցը ոչնչից է ատեղժել ամեն ինչ եկեղեցական քյան լավադույն օրինակը ն Նիկիայի ու Եփեսոաի ՍՄ «Յաճախապատուժ ճառք»-ի ճեղինակը Ժողովներիկանոնները, որոնցով այն ժամանակ շատ էին Ճեշոշափում է նան չարի (սատանայի) ն բարու (աստծո) տաքրքրվում Ճայոց եկեղեցու առաջնորդները:Այն տնսակետը, փոխճարաբերության ն Հանգում Ճա անգում այն ճիշտ որ 449թվականի Արտաշատիժողովիմասնակիցների թվում որ բացարԻ՞բից՝ Ճողից, չրից, կրակիցն օդից, դում է այն փտբին, որ Աստված

Հարք:

էն

Մ

չորս

տարի-

'

քզրակացությանը, Հազար

|

`

ան

մենի

ն

ն

Ղա Ղազար

Փարպեցու կողմիցճիշատակվող Քազրնանչ 3 չետնությունը,որ զրադաշտության բոնի պարտադրումն Հենց նզնիկ Կողբացին միայն արտաքինից էր կրոնական կերպարանք է, պարբածումը ական միանգամալը՝ մանավանդ էթէ ՀիչենՔ, ռր այդ բարձր մա-փ Է կրում. Ըստ էության, սակայն, այդ երնույթը Հետապնդում էթ ժողովըքննում ձր ճայերի չատավելի լուրջ ն Հեռուն գնացող քաղաքականնպատակներ: դրաճամարէլ ծզնիկ Կողբացուպայքարը զրադաշտական րադաշտականության Խնդիրները, ց` իմացությանբնագա ում գավառու ն արտացոլում եզնիկիցՃճմուտը Հայաստա- մունջի դեմ նույնպես քաղաքական պայքար էր կա 8 էր Հայ ժողովրդի ճամընդճանուրշաճերը։ Այսքաննէլ բավաՄ դարի առաչին կեսի Ճայ կան է, որո։լեսզիեզնիկը դասվի իր ժողովրդի Հայրենիքի Ճասաիր ազականու եկեղեցական կյանքի ակտիվգործիչըլինելուց, բացի, ն ալդ կննսական խորապեսգիտակցող շաճերը շաճերի ճամար եզնիկկողբա- Է ծին իր ուսուցիչների ե Հետ ընկերների «կտիվ պայքարի ելած այն ժամանակվաաշխարճիկ ու եկեղե-. միասին գործունմաս կ չ ունեցել նան նակցություն Տ Թարգմա ցականժլուս նշանավոր գործիչներիշարքը: նական գրականության Սակայն եռնիկի մատո «ած ժառա եզնիկը զրադաշտական կրոնի գաղափարական4իմջերի յությունները ոշ միայն դրանով չնն սաճմանափակվում, առաջին ճաբվածն ուղղում է նրա երկվության ցննադատության նա. լ Էէ .նան Ֆ Քնքնուրույն (դուալիզմ) դեմ, որովճետն պարսկականկրոնն ընդունելովչաո "որ գիտական-ստեզծագործական որի լավագույն բության ն բարությանաստվածություններիՀամատեղ գոյու«նռժ օրինակը աղանչ է, Ճերքումը») թյունը, Հանգում է նան նյութի ինքնուրույն լինելու ընդունմաԳիրքն որից, ցավոք, Մեզէ ր ք կ ձեռագիր (պաճպանվում է երնանի նբ, ռրը արմատապեսՃակասում էր քրիստոնեականմիառտվաթ շտոցի անվան: Մեսրոպ Այդ գիրքը տարբեր շ ծության գաղափարին: եվ վերջին արցը անվերապաճորեն Մատենադարանում), '

,

ող

ւ

ու

եան: Հաաա հարտակի աար 1,

ք դավանափոխության

ու

ուս-

ի

ո.

Վ

:

|

ու

|

-

`

ոեդծմանը,

ար վույքին

.՝ աջխաստանը, 2 ԱՐ ոզ Հուրի

աաաաարոն, Աու Հարա, Քան

Է

Ս

հր փաստարկումներն ճարյուր եղնիկԿողբացին Հաստատելու Համար տարվա ընթացքում, Այն է անգամ: լուս է տեսել նան 3 ուղղում մատերիալիզժիդեմ: Սակայն այստեղ միաստվածու1920), ռուսերեն(ծրնան,1968), Ր: քյան ե զրադաշատականության երկվությանՃարցիբացատբուպարակերեն: չէ կարնոր, այլ այն, որ, ինչպետ կողմը փիլիսոփայական Ե

երկու

-ե

որի » ո բեն, թորորթո րոնա, ի ճանդերձ զնիկ Կողբացին գտնում, Ճակասությունները ` մասնագետներն պատկանում էր իր ժամանակ լմ կանությանամենաառաջավոր տաղորժում պարսկականտնրության գաղափարական4իմԹնքն, 2 Աովորա էին ոեամ, ակ ԳՓարթեն էրը սասանելու թուլացնելու ճամար: Մճարոպ Մաշ2" Փզնիկ Կողբացին,որպես փիլիտոխա ժողովուրդների ձողվելու վատնի Բրկռվելու իդեալիստ, գի դեմ կարնոր 4օգուտ նլյուքականիփոխճարաբեբությունըվուծում միջոցներից մայրէնլ մեկն էլ

աշխա Ի

,

.:

"քյան

են

:

որը

Սաչ

նա նուն

տոցը,

1Րրնի

ա

լ չէզվով

օգ-

ն

ու

ռր

նա

այդ

է

-

օտար

քո-

Ճեւտ

`

գու

բարձրարվեստ գրականությունն է,

է

ն

-

ա-

մեկտեղ կողբացին անդում է տաջինի:Սակայն դրա Բայը դրա ու մալ բարձրաստիճան «լն ծզրակացության, որ աստվածն էլ սկզբնական ն միակ Հոգեորական, Եզնիկը ի այդ պայքարում ֆ: ունի նան չէ, ալլ նրա ճնտ միասին աուբստանցիան ՀաղթելուՀիժնականնախապայման 1, նոթը, այսինքն արարչագործությանառարկան: Սրանով ճայ կրոնին Հավառա- 8 բիմ մնալն է, ար էլ իր «եղծ աղանդոց»-ում փիլիսոփանակամայից ճանգում է դուալիզմի, որի դեմ կոզբացին ու ն. բական«զայքար մղում ճայոց աստծուն է դավա- Ե: պայքարում էր: Հետագայումարարիչ ճամարհլով նանթինու Հկեղեցուն են բնության : նղնիկը դանում է, որ աշխարչի Հիմքը կազմում ն մեր Հեղինակը զրագաշտականության դեմ,ոբի կրակը, որով օդը, Ճողբ Սաի: ստանի ձգտում էր ոչնչացնել նան ժոՐ, բնդճուպ մոտննում է ճուլն անտիկ մտածող էմպեդոկլեսինն ճայ ղովրդի. ինքնուրույնություն խն.ն.րն ձակե րակն իբ տիրապետուի: ցուցադրում նրանից կրած լուրչ ազդեցությունը: Ընդունելով թյան սաշմաննեիր, | նեխգորանչայտ նշաժ բխում բնության տարիեթի ուժի անմիջականորեն է վերնում չորս ալե .

Հարած է » 4ւ. Դամ,Սրխոոոննական

ճետ

`

8.

գոյություն

Կոհսական գաղավա

առաջին Հերթին,

միջոցով

,

ինքը

չորս տարրերը՝ ջուրը,

։

։

ար

:

`

-

`-

ռ

:

մ...

,

:

մ

ծությամբչարժման մեչ դրվելը ն Հիմնականում ճամար:Այդ բնագավառում շատ նելով Պլատոնի Հետ՝ Համաձա. նա ՀՃնեռանուի միաժամանակ է Դ լատու Հատկապես«Հունաբան դպրոցի նից, գտնելով, որ բոլոր

նոր իրերն

առաջանում

մեխանիկական միախառնուժից:

ր

են

ալեր "2-

"

են չետնանըներ

դարի աարաիա ար ոէ

Դավիր Անճաղթբը ապրել ստեղծագործելէ երկրորդկեսերից մինչն Մ1 դարի տավորապես470-ական թվականներին Տարո : ղում: Բարձրագույն կրթությունը ու

ու-

նելով, դանում է, որ ուժերը լրիվ ու նպատակաչարմար օգտապործնլու դեպքում, ճայերըկարող ին զրադաշտության մկարտադրման առաջն առնել ն այդ չարիքը: Այս Ճաղթաճարել դեւ-

`

ւ

մեչ զիր Հայկական գրականոյան ու ուղղության զարգացման ճիմքը գնելով, Գնա կամաց Ճայ մշակույթը բարձրացնել մյուս քաղաք աիր . մշակույթի մակարդակին: ղովուրդների

տարրերի

ից գործնականին անց-

եզեիկնհր

արաՄարք "րո արրգայացուցիլնոր ա գիռոքյան շոշափելի

Է

Լր տռացել: էմլգքսահորի

այնժամանակվա նշանավոր փիլխփազաղան դպրոցու դպրոց» նեռպլատոնակա եղել է Ալեքսանդրիայի ուսուցիչը :

ականավորներկայացուցիչ0լիմպիոդորոս Նորը սածճմանյան գիտության ու մշակույթի Անչաղթը ճանաչված անձնավորություն էր. ՆՍլքնենջի

Անո

առեղծագործություններով

արի աա

կար "

ԴավիթԱնճաղթ

տությունների պատմության ուսումնա-

սիրությանճամարբացառիկ արժեք ԴավիթԱնչաղթի ատնղժազորժությունննրը: Դավիթ ԱնՓաղթն առաջինն էր Հայ իրականության մեջ, որ, ժառանգելով անտիկշրջանի տարրեր Դղրոցենրիլավագույն ավանդները, մեծապեսնպաստեց աշխարչիկ ն Քիլիսուկայությա զարգացմանը: Հալ փիլիսոփայական միտքը,որի Հիմքերբ դրել էին ՄեսրոպՄաշտոցը, եզնիկ նեն

գիտության այդ ճյուղի նոր առաջադիմության ր

"

՝

ո

աաա

Հեղինակներիվկայությամբ նրա այդ Բր ղիպում է նան լուրջ խոչընդոտների,ն նրան սկսու խավարամիտ տարրը Ն Հետապնդել ճետամնաց ծել վիճակը այնքան է վտանգում Դավիթ Անչաղթի դրությո

ու-

ն կողբացին, Եղիշեն. մյուսները, զգալիորեն ն ՀՏարստացել դաղափարապես Հազնցվել էր բաղմաթիվ օտարՀեղինակներ ի գործերի Հայերեն Թարդմանության շնորչիվ՝ն արդեն ի դարի վերջերին Հաստատուն 42իմթեր էր ստեղծել

ամքրի" ըՆ

|

| լ

«Վերլուծութիւն

:

`

վ

|

ոչ միայն առաջընՔաց լիցք Հաղորդնց ճայ փիլիսուկայական մտքի զարգացմանը, այլն խոշոր : տանդնուպոլսի փիլիսոփաներիդեմ իր ճաջող ազդեցություն ունեցավ այդ բնագավառի Հկտագա էր ճակաճառությունների ճամար ճայ ճեղինակի արժանացել վրա: Պարզու Հատակ ննրկայացուցիչների լեզուն,՝ կուռ ն ն տրամաբանությունը «երիցս մեծարեհալ» «անյաղթ վիճաբանելու փիլիսոփայ» ճղզոր նրա նղ արվեստը աղանդոցի» դարձրել հն կանուններին, նրա ստեղծադործություններից այտն դ գրաբարի դասական ռտեղծագործույուններից մեկը, որի : «Սաճմանքիմաստասիրութեան», «Ներւծուէ նալ մեր օրերում, իսկ 1 Գո » քեան» նայն: զարդարում են գրաբարի դասագիթերի էջերը, ուսուցանելով Դավիթ Անտաղթըսկսումէ լուՀայրենիքվերադառնալով՝ նոր սնրնդի մտածողներին եղիշեի, ն Խորենացու ծավալել ն ռավորական դգործուննություն լալն մյուսների " ն ելիքներ ԳԻ Հրեն ՝

|

ու

Հարկադրվածճեռանում է մեկը։ Սակայն նախքան այդ,՝ նա

|

|

.ւ»" Հայաստանի Աաաա թա իր Անճաղթը Դավիթ ու

րճ"

| |

/

հլու միջոցով կարողանում է լուրջ դործությունները տարածել ազդեցություն ունենալ Հայկական փիլիսոփայազին լ ը» աաա: վորման վրա: ԴավիթԱնճաղթիդործուննհությու մասնագետներնեն գտնում, կարնոր դեր երկար Հայ փիլիսոփայության մեջ Հելլենիզմի ոգու

.ե

|

,

| | ի

թար ամ

|

|

`

ՀՒՐՂ

ա

Դավիթ Անչաղքնիր պաճպանմանը,

հ

դարերում, սրկ իր առաջ նպատակ էր դրել ՃամակարգելՊլատոնիփիլիսոփալուկարծիք ե Հակասական տարրերը՝ միացնելով դրանք Արիստոտելի քյան Հունարեն տո ն Թե ի՛նչ տվեց նեռպլատոնականությունը ինքն էլ քարզմանում էր ճայերեն: դաղափարներին: Ի Դավիթ Անչաղթի Հարստացրեց Դավիթ Անճաղատեղժագործությունների ամենաբնորդ ինչպիսի՛նոր ուղղություննռրով կողմերիցմեկն այն է, որ նա մշտապեսկապված էր բավական փիլիսոփայական գիտությունը, քը «ին Հայաստանի կան անտիկ ընդՀեւոչ Այդ ժամանակ ստեղծագործություններում ճեղինակն իր փիլիսոփայության Դ որ մեր ասել, ինչպես Մերձավոր Արեելքումե Միջերկրական ճամար մտքի փիլիսոփայական այլնժամանակվա ավաղանում, Ժովի պրկումէր այն պես էլ Հայաստանում, Քրիստոնեական եկեղեցին "վա բոլոր բնագավառները գոլաբանությունը (շնտոլոգիա), ողու այսպես ասած Ճելլենականացման մասին, պրոցես։ Այդ երնույթը արշ (գնոսեոլոգիա),ուսմուն իմացարանությունը տաճայտվում էր եկեղեցական դրականությունիցբացի նան լոգիկան, էսթետիկան: Բնագավառներ, որոնց թեն այս կամ փիլիսոփայական, բնական գիտությունների, էին Դավիթ Անչաղթի նախորդներ անդրադարձել ն արվեստների մեջ: Այնպեսոր ԴավիթԱնճաղթիստեղժագորեղիշեն, Մովսես ԽորեՄեսրոպ Մաշտոցը, ծզնիկկողբացին, ծություններընե նրա ննոպլատոնական ն մյուսները, սակայն Անտաղթը փիլիսուխայությանմեջ նացին աշխարճայացքը նիսկ օգնում էին ճայոց եկեղեցունիր լուսաբանվող պրոբնախորդներին ինչպես կրոնա-քաղաքական դնրազանցնցիր Հիմքերիամրապնդման գործում: ԴավիթԱնչաղթինեոպլատոլեմների մասնադիտական առաջքաշման,.այնպես էլ նրանց նական փիլիսոփայության առաջադիմական նշանակությունը, բնդգրկմանու ծավալի տեսակետից: քակայն, այն է, որ նա ճայ փիլիսոփայական որոշել փՓիԴավիթ Անճաղթըառաջինն է, որ կարողացավ մտքի զարդացման Հիմքում դնում էր աչսարձճիկը, շրջանակպրոբլեմների մտնող Ճճունական գիտության մեչ անտիկ փֆիլիլիսուխայական սոփայությանսերմերը, որոնք այնքան հռանդուն կերպով սաճմանեց ներիր,տվեց փիլիսոփայությանդիֆերենցացիան, մերժվում ու Հալածվում էին քրիստոնեական րա խնդիրներն ու նպատակները:Այս տեսակետից առավել աթոլաստիկգաՏ ւ Է "բարձրարժեք ունի Հայ փիլիսոփայի «Սաճմանք իխմաստասիկողմիջ: ոլատոնական ուղղության. Այնքաանդրիա բութհան» աշխատությունը,որտեղ նա, քննադատելովագնոսորին պատկանում էր նան Դավիթ տիցիզմըն սկեպտիցիզմը, կարողացավ «ապացուցել ոչ միայն միայն այն ժամանակվա խիստ պայմաններում Ճնարավորությունը,այլն ալդ գիբոտ արծան- կաշխարչիճանաչելիության դնաճատել անտիկ փիլիսոփայությունը, Ը տության անձչրաժեշտությունըինտելեկտուալ ն բարոյական այլն հրա լավան գիտությանճամար չատ կարնոր նշանակություն ՀասնելուՀամար»21: կատարելության ցող կողմերը միջնադարին ի ժառանդություն։Ափոխանցել ՓիլիսոփայությանՀիմնական արցը Դավիք Անճաղթը ՏՎ: լնքսանդրիայիդպրոցը ն Դավիք իրենը ստնղծաՏՈՅ լուծում է օբյեկտիվ իդեալիզմի դիրքերից: Աստված,ըատ նրա, Անչաղթը դործություններումՀատկապես մեծ տեղ էին բ4 ու Խոսելով զիտակցոթյան է ինչի: պատճառն ամեն ակիզբն Հատկացնում նական գիտություններին է է ՍՈՎ գիտությունքաշում առաչ մաթեմատիկային, ճենվում Ն: Հենրի մանին, Դավիթ Անճաղթն Արիստոտելի երս տրամաբանությանն իմացաբանության անչծրաժեշտության ւուսումնասիրության վրա Փերի.Հետնողական որտեղ թերնես մատերիալիստական ե գիտական: ։ Ճարցը, առաջին տեղում դնելով ֆիզիկան, ապամաքեմատիմիտուժեն Լա ավելի պարզորոշ էին դրսնորվումշը ՞ (թեոլոդիան կան ն Հետո միայն աստվածարանությունը ): Այ" ճՃատուկ աշխատությանմեջ Անճաղթըսուր քննադատությանէ ենքարՐուղղու-

աշխատությունները գրկ3

է ն՛ ճալերեն, ն՛ Հունարենլեզուներով: Անգամ այն կա, որ մեծ գիտնականը սկզբնապեսգրում էր

մ1-ղ--Լ

թյուն էր փիլիսոփայությանմեչ

Հէ.

-

Հունա

էր արում. ւ

-

՛

պատմագրության այն ձնով

բուր

՝

:

աժարախուների

Աաաա ութն :

..

Ն

ր

Վույն

զն

՛

ու-

՛

էի

է

-

`

:

|

նքոպլատոնականությունը գաղափարական

»

51»

մոոոր

ճանա,'

Քթծշուտդոնծ, 1975,էչ 10:

Շաաատ ՆՈ

Ն

շոյմու

Դրա

:

մոա ար

Շոր: ։

մե

կում

ՆՎ,

ՅՅ

`

Հվ

ԹզՐպասդգամաառ.

|

-

,

ռելլատիվիստնեսոփեստներին, ագնոստիկներին,

բոլոր,

ՓԽ ԱՐՀ

նույնը, էլ

11:

ՑՐԵԼ :

`ՀՈ

Ի

Ագր

Տոթ

ՅԵՐ

'

ՀՅՆՂ

:"

ՎՈՏ

'

սց

՛

ՂԿՐՑՓՈԸ,քշ

:.

|

ՒՆ

ո

Տ

:

արնի

ՆՁ ՋԻ,

Ի

|

'

`

րին

1980), դրանց աշխարճաբար(նրնան, 1980) ոո որոնք իրագործի 1980)թարդմանությունեերը, (Մոսկվա, Լ փ.Ս. Արնշատյանը։Դավիթ Անչաղթի առանձին աշխատությունն

սկեպտիկներին, որոնք ժխտում էին աշխարճիճանաչե. լիությունը:Ապացուցելով գոյի ճանաչողությանՀնարավորու. Ի թյունը, նա ցույց է տալիս նան գոյի մասին. գիտության, այսինջն՝ փիլիսուրալության ու գոյության Ճնարավորությունն ն

ներ լույս

օ-

րինաչափությունը: Դավիթ Անչճաղթը մատերիալիստական վերաբերմունք ունի ւ

տարբեր գիտությունների առաջացման ճարցի նկատմամբ:նա գտնում է, որ, օրինակ, թվաբանությունն երկրաչավփությունը առաջացելեն մարդկանցգործնականկարիքների պատճա-

ռով: «նրկրաչավփությունը,--ասում է Դավիք Անճաղթը,--ան-

|

Դավիթ Անճաղթիստեղծագործությունները Հայաստանի վալ

ֆնոդաչիզմի ժամանակաշրջանի Հոգնոր մշակույթի գագաթը ունեցել

այդբր-

նագավառիՀետագամտածոզների վրա: Որպես փիլիսովագության նեռպլատոնականության ուղղության ականավորներկայացուցիչ, ԴավիթԱնճաղթը մինչե այժմ էլ իր վրա է բնեռում ուսումնասիրողների ուշադրությունը: նրա գործերը 4րատարակվելեն բազմիցս: ույս են տեսել Անչաղթիփիլիսովփա-

երկերի ՃամաՀչավաք Փննական բնագրերը (երեսն, :

,

»

Թ.

ԴավիթԱնճաղթ,Երկեր, ծրճան, 1980, ծոռ. նույնը, էչ 110:

Վոն -

Ր: Ո գթ»-Վ

այլն:

ոմ մտածողի ծննդյան 1500-ամյակը: Միջնադարյան Ճայ

մշակույթի

ց

ա-

ներկայացուցիչներից մենակարկառուն մեկը Անանիա Շիրակացինէ, որի թո"Ը

ոաւրասիրուքյա

միակն է, որը Համար: Շիրակացինճայ Հճեղինակներից «Վասն մեղ է թողել իր ինքնակենսադրությունը՝ ն մենք որոշակի որից կենաց իւրոյ» վերնագրով, ն գործունեության թյուններ ենք քաղում նրա կյանքի

|

|

զուն

հաաաիիա -

ՍՈ

|

Անանիա

մնժ

ն

նշանակություն ճսակայական ղած ստեղծադործությունները նեն ճշգրիտ գիտությունների պատմության

են նությունը ատեղծել փյունիկեցիները, որոնք վաճառականննր լինելով Համարողական արվեստիկարիքն ունեին՝ Ճաշ-

վումներ կատաիելուՃամար»29: ԴավիթԱնչճաղթը իր մյուս աշխատություններով, ինչպես նան Արիստոտելից, Պորփյուրի, ն ուրիշներից կատարած բարձրարժեք վճռական ազդեցություն Թարգմանություններով է ունեցել ինչպես. Հայաստանում, այնպես էլ տրամաբանական մտքի վրա ունեցած փր ազդեցությամբամբողջմիջնադարում: ԴավիթԱնչաղթի տրամաբանությանըՀատուկ է մատերիալիստականուղղությունը: նա դանում է, որ մտքի կապակցությունները օբյեկտիվեն ն արտաճայտումեն առարկաներիու երեույթների կապը, որը գոյություն ունի մարդու մտածողությունից անկախ»

ի

Շիրակացի

դրդված ստեղծել են եգիպտացիները», Ճրաժեշտությունից քանի որ նգիպտոսումՆեղոսի ճեղեղումների ժամանակ խառնրո. վում էին Հողային կալվածքների սաճշմանները»38, իսկ «թվաբա-

մական

տեսել ճունարեն, դերմաներեն,ֆրանսերեն, անգ-

եՀերեն, ռումիներեն

Հալդիտնականի ն

ու

ճանդիսանալով, Ճսկայականազդեցությունեն

են

ա 2880 .. Մատ ազգերի կազմակերպության ար» ՑՈՒՆԵՍԿՈ-իմիջոցով, աշխարճով նարարությամբ՝ նշվ ն

ձ

ն ,

արք : ծնվել է Այրարոտ աշխարճիՇիրակ Շիրակացին Հովը : 605--610 Շիրակավանկամ Անանիա գյուղում Բորը բի Նախնակա ընտանիքում: միջն, շինական Հովճաննեսի մրի» է Շիրակավանիչռչակավոր թյունը Դոլրոցու ճալ տեղ կրոնից բացի ծանոթանում է մատ Բեն մաս

ստանում

-

նան

նը, ճարտասանությանը, գրչության

չությանը

ագրությ

ԱՐ աո:-

արվեստին,

լեղուներին։ Սակայն ձեռք բերած ները նրան չեն գոճացնում, որովչետն նա Հատուկ այսինքն ներ ճանդեպ «Համարողականարվեստը», ն

օտար

ձգոու Հո» ու

Կա տիկան: եվ մաթեմատիկական կրթություն սկսում է շրջադայել. նա լինում է կարինում, Շիրակացին

. ար ապ

Ծնն որում ընդունվումՃույն դիտնականՏյուքիկոսի

անցնում ՉորրորդՀայք, իսկ ճետո որոշում է գնալ Փուպոլիս, բայց ճանապարճին, Սինոպ քաղաքում ճանդիա է Տբճայրննակիցներիխորճրդով որոշումը փոխում, բապիզոն ն

մոտ

ճայոց

է

ու

ի

:

ՀԱՐ

լեզվին վորելու, որը քաջ ծանոթ էր նան դեր «ձասկալական Համար նը: Շիրակացու ուսումնառության որից կատարում նան իր ուսուցչի ճարուստ գրադարանը, ազատ օդտվելու իրավունք ուներ: Տրապիղոնում կայուն գիտ լիք առվորում ութ տարի: Այստեղնա խոր ու

սո-

Իո

Ծիրադացի ռ

:

Ե" «

է ձեռք բնրում

`

մաթեմատիկական առարկաներից,սովորում

է

տխհզերագիտություն, տոմար,աշխարճագրություն, պատմուե թյուն, փիլիսոփայություն ճետ վերադառնումՃայրենիք։Սակայն այստեղնա Հանգիպում է սառն ընդունելության, որի մասին գրում է այսպես.«եւ: արդ՝էս տրուպս Հայաստանհաց ուսայ ի նմանէ (Տյուքիկոսից--Ս.Մ.-Ք.) զճղաւր արունստա զայս, ոթ թագաւորացէ ցանկալին բերի լաշխար4Հսմեր՝ առանց

կ ց սիրությունը: Հայաստանում

3.

սականորենզինել

օտար

Հայ, մտավորականությանը ազդեցությունների դեմ պայքարելու

--

Շիրակացութվաբանության դասագիրքըմեզ լ անիա

ար:

ճա-

նրա մաթեմատիկասածներիմեջ ամենաշճիննէ աշխարճում: խորաթափանցուի րենց գիտական աշխատություններն կան ուրուք ն. ինքնատիպությամբ ներդրում են թյամբ արժեքավոր ննլոլ ձեռնտու, միայն ջանիւ իմոյ անձինս... թեպէտ ն ոչ ոք ի' թյունների պատմությանմեջ ընդանրապես: Մեծ ե հղե չշնորչակալ մեծարաւղիմոյ աշխատութեանջ60. Մի ուրիշ ամենից մաքեմատիկական ա շխատություններից տեղ նա գանգատվումէ, որ «ժույլերը, կարնորը Բ ձանձրացնողները, սբէ, որիմաթեմատիկական դասադիրքն քվաբանության ն Ֆափառները, աղյուցուցամռլները տգետները»իրեն անվանարկում ն բամբասում են: սակներըՀամարվում են ամենաճինըեղածների մեջ: Սակայնճաղթաճարելով դժվարություններըճաշվումննրըկատարվում են մինչն իննսուն միլիոնը, Շիրակացին է լինում դպրոցներբանալու ձեռնամուխ գործին: երբ ճին Հունականնույնանման աղլուսակների դեպքում, կարճժամանակում Հայաստանի տարբերմասերից նրա մոտ են նակետըինը միլիոնն է։ Մեզ Հասած երկու այլ աղյուսակ̀ պալիս շատ ճայ պատանիներ ն սկսում աովորելայն դգիտուէ Շիրակացին թվաբանական կիրառել բում ԲԱ որոնք մեժ Հաճույքով թյունները, դառավանդումէր Շիրակապիոգրեսիաներ,կեսի Հասկացողությունը, որ ազի Ցին:ՇուտովՇիրակացուդպրոցի ճոչակը տարածվումէ ամեն Ը տառի նշանով լատիներեն տեղ, իսկ ինքը արժանանում է ն այլն: հր դասագրքիխնդիրների «մեժաճանճար ուսուցչապետ» բաժնում Շիրակացին այլ մեթոդներով լուծել է այնպիսի մականվանը: ու դիրներ,որոնք եգիպտական ճայանի դարի 40-»20-ական ճունական թվականնեքին ԱնանիաՇիրակալուՓել: բով Հնարավոր չ էր ցին է կաուսումնասիրություններ մար ուշագրավ են նահ տարում ն գրում մի շարք մոմաբարձրարժեք աշխատանքներ ու ի" սրամիտմաթեմատիկականխ Դրանքճիտաքրքրաշարժ բի»թվաբանության, աստղաբաշխության, աշխարճագրության, ճանդեսներում ու մասայական ներ որոնի քն, լուծումը ն օդերնութաբանության այլ գիտությունների մասին: իր աշքավականություն էի վաթուլթներում մասնակիցներին մեծ բացի ՔընՇիրակացին ու նրաժշտությունը: պատճառում, ինչպես երդը, պարն նարկում է նան ն հրաժշտությանը վերափիլիսոփայությանը: խոշոր արժեք նն նելկայացնում տինզնրագիԳիտական բերող շատ Ճճարցեր: ի տության ու տոմարի աշխատությունները: նվիրված Հարցերին պատիվՀայոց իր գիտական հկեղեցու՝ Շիրակացին ըբնդառնում նա է լուսնի, երկնային արնի, քննության որոնց մեջ Հանրացումների ճամարչէր ճալածվում։նրա մեզ Հասած շուրջ ճետ ն կապվածշատ ճարցեր: ճամաստեղությունների աստղերի աչքի են ընկնում աշխատությունները բարձր գիտականուն Ջ Տիեզերքի բնության մասին Շիրակացուտված բացատրությամբ ն ժամանակին ունեցել են զորֆնական լայն կիրառում: է: Հիմքում նուլնպես ընկած է Հին մտածողներիչորս Թթյունեէրի Շիրակացին իր ուսումնասիրությունները գրելիս, օգտվելէ օմ տարրերիանին Հալտնի դրույթը: Շիրակացինգտնում է, ոբ թար աղբյուրներից՝ցուցարքրլով ինքնուրույնն բննադատաունեցող բոլոր կան մոտեցում: ծրկինքը,երկիրը ն նրանց միջն գոյություն Շիրակացին հր աշխատություններով ճաստա-չ նն չորա տուն 3: ջրից, աեր բաղկացած ճիմբերիվրա է դրել ճշգրի ուսումնագիտությունների Ֆ կրակից։ Տիեզերագիտական աշխատություններում նա փոր 1 բացատրելանձրեր, եղյամը, ձյունը, երկրաշարժը,քամին. թ Կ. Գ. Արոաճամյան, ծրրագայու. չահճծագրովգունը,` ծրձան, քին, Է տնական այլ ոջոչել է նան աստղերի 4չ 208: ՆՈՐՔ ՈՑԸ Տար ՈՀ Թոք կորդ Ալս Է տեղարաչխթուժը, նթանցճեռավորությունը աի Մ երկրից: ռ

Հիոու

խավն

-

|

'

Աթոո, ԷՄ

«ո-

,

|

:

,

Խոո-

նա Մաթեմատիկայի Արոր ծիրակացու անկանի:

Ս

գիտաճետազոտական լուրջ

Ե,

-

ոա-

«իո-

,

ո

խատություններում մաքնմատիկալից

| ԼՐ

'

,

՛

տ

Վ

Վ

|

:

տարըերից՝ Ճողից, Հար»

ոոոորը

երնույթներ։ Շիրակացին

.:

:

ւ

"Ն

ւռ

կ

|

«Մաթիվխնդիրներըոնսականից բացի ունեին նան դործնական այն նշանակությունը, որ դրանք մտցված էին Շիրակացու կազմած դասագրքերի մեջ ն դասավանդվում էին Հայկականդրպ-

փոցներում:

ԱնանիաՇիրազացու տիեզերական թեն երկՃճամակարգը, փակենտրոն(գեոցենտրիկ) է, Տամակարդ այնուամենայնիվ սոինզերական մարմինների մասին նրա ճՃիմնականում ճիշտ նն գիտական: Քնչնլով հիկրագնդիձել Հարցը, Շիրակացին ճանգում է միանգամայն ե

պատկերացումները Ճիշտ զրակաէ

ու

ցության,

այն կլոր է, գնդաձեւ Չպետք մոռանալ, որ մեծ իր այս խիզախ մտքերը այն էլ գրավոր գիտնականը ձնով ճայտնումէր Լ դարում, հկեղեցուն կրոնի բացարձակ

՛"

Արնգակիխավարումը գիտնականը վերլուծում է այսպես«Արեգակիլույսի պակասելը, որին մենք խավարում ենք անվանում,առաջանումէ այն պատճառով, որ լուսինը, որը կանդնաժ է արեգակի դեմ չանդիման, արգելակում է դեպի մեզ եկուսիննէ արեգակիխավարմանպատկող, արեգակի լույսը... ճառը, ինչպես որ արեդակը՝լուսնիչ որն անթափանցելիէ երկիր ուղարկվող ճառադայթիճամար. ստվերով ծածկվում է երկիրըն լուսինն առանց լույսի է երնում»: Շիրակացինգտնում է, որ երկիրն ու լուսինը իրենց աեփականլույսն ու ջերմությունը չունեն, նրանք այն ստանում նն. արեգակից:նա միանգամայն ճիշտ կերպով լուսնի փուլերի Հետ է կապում ամպամածությունը, մակընթացությունը, տեղաիսկ տվությունը, փոթորիկներըն բնական մի շարք հրնույթներ, են եղանակները: ասում նա, է փոփոխվում արնի շարժումից, Ըստ Շիրակացուարեդակնանընդատ շարժման մեջ է ն մեկ` Այսպիսովառսոլրիվ շրջան կատարում է 365 օր ն Տ ժամում: դերինկատմամբ արեգակի դիրքի վերականգնմանպարբեմոտ մեկ` "րության Շիրակացուսխալը ընդամենը կազմում է

որ

դերիշխանության պայմաններում,որի Համարնրան կարող էին ենԹարկելամենադաժան ամենասոսկալի Ճալածանքների: ու

Միանգամայն ճիշտ ըմբոնելովերկրի կլորության գաղափարը,

Շիրակացին ճիշտ

է պատկերացրել նան ցերեկվա ու գիշերվա Հառաջացման պատճառների:նա դտնում է, առաոր

է արնից ն անում

ցերեկն

նրա լույսից, իսկ գիշերը՝ լույսի պակասից: Երբ երկրի ստվերն ընկնում է երկրագնդի մեկ երեսի վրա, այնտեղ գիշեր է լինումտնչ Շիրակացին քննարկել է նան

: ը

տինզեր-

ժամ:

-

-

Շիրակացու ծառայություններըտոմարագիերկրագնդի Ն Մեչ են այսպես ասած կանգուն լինելու ճարցը ն բնագավառի այն Այդ նրա ամենից արժեքավորաշխա-Ճանդել ծզրակացության, որ երկրագնդին Հավասարակշոու- ` տությանը: 532 տարիների ճամար եսաղմած ճամեմատական Թյուն տվողըբնությանմեյ գործող տությունը են. երուժերն Ճակադիր նան «ՇԱԲ աղյուսակ»: Այս աշխաաղյուսակն է, որը կոչվում է Հակում ունի ներքն իջնելու, իսկ ա իր ծանրությամբ Ճողմը նրան Հրում է դեպի վեր ն պարունակում է Հայկական շարժական ն ճոոմճատությունը այս երկու քում

ուժերի

նան

Հակազդեցության

532 տարիների տոմարների Համեմատական ցան-. ապաճովվումէ երկրագնդի 2նորչիվ Հավասարակշոությունը:կան անշարժ կը: հր մեկ այլ աշխատության մեջ, որը կոչվում է «Պատճէն Շիրակացին մերժելով Սիր կաթնի մասին եղած առասպվելխոսում է ճայկական երը, է դրանք ն տալիս կիտականմիանգամայնտօմարի», Շիրակացինզուղաճեռաբար Ճերջում

.

որ

-

ճիշտ բացատրություն,որ Ծիր կաթինը «Հեռավորխիտ աստղեբի բազմություն է, խիստ ազոտ լույսով, դրա Համար էլ նրա լույսը թույլ ն միաձույլ է երնում»:- Մեծ դիտնականից Հաղար ճետո «տարի միայն, ՃԱ դարում, Գալիլեյը օգ4եռադիտակի Խությամբ ճաստատեց Շիրակացու եզրակացությունը: Տ8Շիրակացին իր «Տիմկլնրադիտություն ն տոմար» աշխատու թյան մնջ անդրադարձել է նան արեգակիե լթւշնիխավարումների Հարցինն դրան տվել գիտակա ն բացատրություն:

ճիշ

Պռաաուպաաաագը.......

.4 ոո

Շիրակացի, Անանիա երկան,1999. վ. 109. "Մաստննագրություն, `

:

Ն:

:

տասից ավելի ուրիշ ժողովուրդներիտոմարական4աշվումնե-. տոմարականլայն բի մասին, որը վկայում է մեծ գիտնականի ու աշխատության Այս մասին: բազմակողմանի գիտելիքների ու է աղվանական: արժեքավոր մեջ առանձնապեսուշագրավ կ

,

ամսանուններիցանկը: Հայ մատենագրության մեջ մեղ Հասած աշխարձադրական Մնանիսո.| ամփոփ առաջինաշխատությունը ամբողջական Շիրակացու «Աշխարճացոլցն» է, որիՀամար ճեղինակն օգտան զանազան քարտեզներ: է օտար սկզբնաղբյուրներ գործել առաչին մեջ Հեղինակների տեղըգրավում նրա օգտագործած ն «ԱշխարչաՇիրակացու խԽորննացին: հն Փաղոմեոսը Մովսես ,

ու

:

:

.

`

բաղկացած ակը» է ան խկրա

Թ Առաջինըընդանս վերաբերում է ժամա- է ար.նաՀետնեելով ոա Մովսես Խորենացուն,պատմության ծրկրորդը Համար հակի Հայտնիրկրեծրիճամառտա Ք տեղ Հատվացնումժամանակագրությանը,Շիրակացու Հել. նկարագրությանը, ծրկու մասերից,

-

մասնէ, իսկ

Քակն ալատեղխոսում է հեկրի մեծության, նրա ձնի, բնակեէ րկրի կլիմայականգոտիների, գլխավործու վերի, ցամաքի ու չրային տարածությունների, նրանց ժեժու-

՝

չ

աշխատությունըկարնոր ճշտումներ է մտցնում Հայ ժոճետ կապված որոշ իրադարձությունների Է ղովրդի պատմության : քվագրման մեյ: է Խոսելով եվրոպայի,Վիբիայի նրանում տեղի ունեցող երնույթների, տիեզել Տիեզերքի, սիայի մասին,Շիրակացին նկարագրումէ նրուսումնասիրության ու մաթեմատիկայի մարմինների բական սաճմանները, Հետ մշտապես գործ նշում այնտեղ բնակվող ժողոիր երկերում անդրաու Ք ունծցող գիտնականը Է

.

ոլգ

տառմաննծրի,

"

:

:

ԱՒ թուին: (Այն, ) ն

`

-

գ

ի

աակ ուրդներին, գետերը, բուսական քաղաքները, ծովերը, լեռները,

:

-

-

դարձելէ նան փիլիսովիայական Ք. մի շարք ճարցերի ն ճանդել աշխարճը, Ճանքային Տարստությունները այլն: «Աշխարչճաճամար միանգամայն "փր ժամանակի առաջադիմական ու դիՓոյցը»իր բնույթով ոչ թն ջաղաքականաշխարձագրությունէ, Ս. շական ճիշտ Հիմնավորեզրակացությունների: Եվ եթե այդ բնույքի ուսումնասիրուառիթովՇիրակացինառտծու ն բնության Ճճարաբերակցության լ ֆիզիկական-աշխարչագրական ք է, դիա Խյուն -

ու

'

ն

ւ

|

..

ու

Գրան աթարի

ար

86 Լր" այք

Մ:

Ֆում

է քան

որպես քաղաքական միավոր ԼԼ-Լք դարերի դարե ճ վիճավով, որտեղ իր պատմությունն կ ժողովուրղը:Շի-

ԻՐ

Մո

են

միջոցով, դրաՀամարէլ Վատաճելի են

Հատուկ ուսումնասիրություններիՃամոզվածությամբ անձնա-

տալիա, որ մենք գործ ունենջ լր

էն

|

կան բնույթի մի

Ֆ

նան պատմագիտա-

ժամանակագրություն, որնընդդրկում է Հա-

դի

Է

-

ԼՅ"

,

յակ

ձեռվ,

ցույց.

ԲՈՒՐ

է

կոալիս, `

.

-

1:

ւ

Ե

ՀՆե Ի

..

րանի Հ8եց չանցամանջը, որ մեծգիտնականը պատՔավանը, գ ժամանակագքությակ ցությունըգրելայն ձեռվ, ըուլց. է Պատմությունը Հնագույնժամանակներից մինչե086

Հ

ճակառակութենէ՝

Հետ: Խոշորագույն ժամանակաշրջանի մասնագետի ԱնանիաՇիրակացին չե ,աշմանափակվել միայն ճշգրիտ .

շրջանակներով, գիտությունները նա գրելէ

|

.

ուտ ««ճիլինելութիւնն ավլալները բավական ճշգրիտ մեֆ

գիտական

նասիրություններ ցույց

'

այդ

-

'

արժեք, աշխարչագրական Շիրակացու՝ Անանիա բնույթի՛ուսումն ունեն

Է.

ն

Վ

Վ

գոյություն չունի: Բնությանը մեժ ուժ, ստեղծարար վերագրելով Շիրակացին է շ արժումն ճամարում : ատեղժագործական ուժի Է ազդակը: շարժվելով ն փոփոխվելով,տսում է նաչ Մարմինների փոոքյան մմջ ոչինչ չի կորչում, այլ մի ձն կամորակ փոխվում է ՀԻ այ 4էի ու որակի, Այս ախոքըաճա Ք ինչղիսի Հատա: Բոխյամբու է ձնակնրպում Շիրակացին Ե՛ իցէ սկիզին ապականութնան,ն ապականուէ"Քիչ դարձնալանդրէն իցէ ակիզբնլինքլութնան։ զի այոմ անաշխարճառցէ զանողութիւն»: լե. ՎերջինտասնամյակներումԱնանիաՇիրակացուանձնա-. վորության'ու ստնղծաղդործությունննիի մասին Հաջ ն օտարապ-են գի ճեղինակները գրել տասնյակ աշխատություններ, որոն, ՀնռրճիվՖա, Հառնելով ճամաչխարճային լայն ճանաչման, այա-. բ դասվում է միջնադարիխոշոր մտածողների Անա-. շարքը: շա Շիրակացու էրկերի թննական բնագրերը «ԱնանիաՇիա. Վազու մատքեագրոթյուը» խորապով ճրատաբանիւ ՈԱ... ննքր անայ նրա չատ Ե. ծրեանում, աշխատություննեըքարգմանվիլեն` Ֆ

որ

ա

ու

լ

.

չս աանմէ բել ճայ րակացին Ջրոնց .. տալիս ր Եա - ի այք Ժքկրամասերի, Մեծ Հարի պանում են, աաանաաիրոգեծըը ասին, Շիլաւկա փալներըմի զգալի չափով ձեռք որվ, րաի արը կան շրջագայությունների

Հ

Լ

ճամարէլ նրանում չի խոսվում այն ժամանակ- Է ճարցնրում կանգնածէ իդեալիստականդիրքերիվրա ն նախայնպիսի խոշորմիավորումների առաջնայինըճամարում է աստծուն, ապա Ճնարավոր մասին,ինչ- է նականը, Քյուզանդական նա կայսրությունն ԳՓարակաստանը: է ապաճովագրության, Խոր այդ անում եկեղեցուն Հակաո իր այդ մանն իր իսկական մեջ մի առանձին խուսափելու 8. տվելուց աշխատության այլացքներբ քողաու չէ ներկայացնում Ճայրենից՝ խնամջով իր Է կելու ճամար: Այլ կերպինչպես կարելի է բացատրել մեֆմըսաճմանները: Այստեղարդեն Շիրակացին Է պածողիայն եզիաճանդումը, Թե տիեզերքում ամեն ինչ շարժասելով, ֆիզիկատչշխարՀագրականի ճետ, ասկա:. վում, ամեն ինչ փոփոխվումէ ն անշ:օրժ անփոփոխ ոչինչ

արաագան Պի"ք վա

-

ռուսերեն: գերմաներեն, ֆթանաքրքն, .

.

ն

-քաթ,

:

.

Նշ

"

.-

:

ի

.

ՀԷ

:-

յ

ոկ

Մ

ԼՅ

ո

,

Ելեթիւ

ԸՄ

Վ.

ԲՏՈՒՋԱՆԴԱԿԱՆ

ՍԿԶԲՆԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐ

Քաղաքականապես թովացող Հայաստանի պատկերը,զատմիչը՝

քեն կապված էր ճոռոմնական Հետ, այնուաիշխանությունների դառնում է մենայնիվ տեղ-տեղ արդարամիա Ամքշտախոս: մաններում, գիտության ու մշակույթի մյուս ճյուղերի «ճետ մեկմիանոսըիր դրքում պատժում է ճայոց թագավոր Արշակ1-ի: նան տեղ, Ճեւտինշարքերն է մղվում Այժմ պատմագրությունը: ն կայար կոստանդիոսի (392--361) միջն ձեռք բերված բարն-. արդեն, վազ ֆեոդալիզմիշրջանում, կուլտուր-քաղաքական մասին, որը էլ ավելի ամրապնդվեցկայսեր ազ-: կամության ռաջնությունը աստիճանաբար անցնում է բյուղանդական աշ0լիմպիայի ամուսնությամբ «Հայոց թ:շղավորի գականուճու՝ խարճին, իսկ նախկին Ճունա-ճռոմեականպատմագրությանը ճետ: Ամմիանոսը է խոսում «վախկոտ». Հոարդաճատանքով է իր դերով ու նշանակությամբոչ պակաս բյու«փոխարինում վիանոս կայսեր կողմից 363 թվականին պարսիկներըՀետ: .զանդականը: կնջված պայմանագրիմասին նշելով, որ «...պայմանագրում Սոցիալ-քաղաքական բնույթի լուրչ տեղաշարժերիժամաարվեց շատ ավելի ծանը ութտազանց մի Ճճավելում,ըստ որի, նակաշրջանիՃոոմնական վերջինպատմիչներից այտնի է այգ Ճճամաձայնությունից Ճետո, այլեսօգնություն չպիտի տրր-որի ճաղորդաժ տեղեկությունները Մառկելիոսը, վեր մեր մշտական ն ճավատարիմբարեկամ Արշւ:կին ընդղեմ զգալիորեն լրացնելով ճայկական աղբյուրների պակասը, Հնապարսիկների,եքն նա այդ մեզանից խնդրելու (իներ... ծվ փավորություն են տալիս ավելի որոշակիություն մտցնելու ճայ դրա Հետնանքովէր, որ Հետագայում, հրկպառակությունների ժողովրդի 17 դարի կեսերի պատմությանմի շարք Հարցերի ն ժամանակ, այս Արշակը կենդանի գերի՝ խռովությունների .ուսումնասիրության մեջ: վերցվեց պարսիկներիկողմից, ն խլվեց չայաստանից ընդարԱմմիանոսը թԹվական- ձակ ժի երկրամաս, որը սաճմանակիցէր ճույնէ, ապրել է 330--400-ական Մեդիալին»87: երիտասարդական Ճասակում նա մասնակներին:Տակավին Ամմիանոսը փ աստորեն մերկացնում է նան Հռոմեացիների . է ն ցել Հոռմի մղած պատերազմներին Արնմուտքում Արնելու նենգամիտ խարդախ՝ ք այլը Հայոց Պապ թագավորի նկատում: ծրկարտարիներապրել է նան. Անտիոքում:Այս ճանդա"` ժամբ, որին Կիլիկիայի Տարսոնքաղաքումվնասելչլարողա-. մանքը կարնոր նշանակությունէ ունեցել պատմիչի Հճամար՝ ն սկսեցին ճետո, նալուց չճանդատացան տենդադինպատրաս-սյեծ մասամբ ճշտված ու ստուգված տեղեկություններ ձեռք անլ մի նոր դավադրություն, որի իրականացումը կայսրը. չբնրելու իր գրքի «ամար, որը ճայտնի է «Պատմություն» կամ էր Տնրենտիոսին,որի նննդգու խարդախաշխաճանձնարարել ՓՖղրծունեություններ» վերնագրով:Ամմիանոսընպատակ էուտանջիպատկերըայսպես է ներկայացնում պատմիչը. «Տերքննեցելիր գիրքը դարձնելու Տակիտոսի«Տարնգրությունների» ն տիոսի՝ Պապ թագավորիմասին Հաճախակի արածբամբա«Փաստմության» շարունակությունը Ամմիանոսի գիրքը բաղսանքների, ինչպես ն ՊապինՏարսոնկանչելու ու բռնելու անկացած է եղել 31 ճատորներիը։ Այդ մեծածավալ աշխատուճաջող փորձի Ճետնանքով, սաստկսցավ կայսեր անճաշտ Քյան միայն 18 Ճատորներնեն պաճպանվել,որոնց մեջ ներտելությունը Պապի նկատմամբ. սկսեցին անընդմեջ նորանորշատ 350-370 բիՀամեմատաբար Հորինել՝ նենգություններ նպատակ ունենալով ղիկել նրան փոքր մի ժամանակաշրջանի կապված պարպատմությունի՝ ն կյանքից: Այս աիկների, գոթերի այլ ժողովուրգների գլուխ բերելու գործը զաղտնի (դավադրությունը) գեմ Հոոմի մղած պագրությամբ ճանձնարարվեցՏրայանոսին,որն այն ժամանակ` սոհրազմներիՃեւո: Շարադրելով պպրսկա-Ճռոմեական ճռոմնական զորքերի Ճրամանատար պատերազմներիպատի, Հայաստանում էր նշանակված, Աշխատելով մությունը, Ամմիանոսըդեպքերինանձամբ մասնակցի աչքենենգադավխորամանկությամբ, մեկ ու բով է անդրադառնում նակ 4այ-ճտռռմնական Հայ-պարոկա- Ը նրան էր Ճանձնում Վաղեսինամակները՝ճավատացնելով նրա նա իր. գրքում կան փոխչՀարաբերություններին: է ուրվագծում ալարսկա-Ճռոմեական կռիվների ընթացքումտնտեպապնս՝ու `

Հռոմեականկայսրության թուլացման

ու

անկման

ւայ-

ու

ա-

,

Ամմիանոս

"

ա-.

թվականների 2.

կայացվում է

-

ԷՈ

ի,

Մ

սա

/

Կոռաաարաագաթոտ:

Ո38

ո

։

Հալ

Փրծատոմատիտ4. պատմության ժողովրդի ,

`

1,

էչ

Ն

|

/ յ

վերաբերմունքը,մեկ ինքն էր դալիս Պապիմոտ բարյացակամ

ել կոստանդնուպոլիսու մառնակցել պարսկա-բյուզանդական երկրորդ պատնրազմին։ Պբոկոպիոսկեսարացինմաճա-

ճաշկերույթի ն, վերչիվերչո, երբ

՝

դավադրությունը լիովին քաղաքավարիձեռովՊապին Ճրավիրեց

կազմակերպվեց,շատ իր մոտ ճաշի:

քած պետք է լինի 560-ական թվականներիկեսերին: Պատմիչի

գիտականստեղծագործական եռուն գործունեություն, ընթացել է նշանավորկայարՀուստինիանոս 1-ի դաշա: ,վալության տարիներին(522--566): ի ու Փրոկոպիոսկեսարացումի շարք աշխատություններիցՃայ Բ դային գործիքներիճնչյուններից։երբ դինին տաջքացրեցգրի Ժաղովրդի ն Հայաստանի ճամար առաջնակարգ պատմության ` գուաները, ինքը՝ ճրավիրողՏրայանոսը,դուրս գնաց բնական մասին» երքշանակություն ունի «Պատերազմների Է: ճատկապես կարիքըբավարարելուպատրվակով,Ապա ներս եկավ աՀեղակր որ բաղկացածչէուք մասից։ Այս աշխատությանտարբեր Ֆ սոնա մի բարբարոս, որը կոչվում Է սուպքե: |. Վայրծնինսպառմասերում, ինչպես նան մյոտ աշխատություններում,խորագետ նացող Ճճայացքով, թափաճարծլով պատյանից ճանած սուրի, Հուստինիանոսի նվաճողականքաԿկատմիչըանդրադառնալով ժոտնցավ ռր սպանի նրան, որի առթագավորին, նա է, ընդգծում զավթած որ իր երկրները ղաքականությանը, ջե փակվածէին դուրսպրծնելու բոլոր ճանապարչներ։ ձեռքում պաճելուճամար ամենուրեք կառուցում էր բերդեր ու նրան Հոնսավ այն ժամանակ, հրբ փոքր-ինչ լ է: ամրոցներ ն պաճում մեծ քանակությամբ զինված ուժեր: Այդ Թագավորը Է եջված էր բազկաթոռում: Վերկացավ ն Հանեց դաշույնը, , որմիջոցառումներըկատարվում էին նան կայսրությանը ննքակա որքան կարողէ, պաշտպանի Կղնազի, իր կլանքը, սակայն նա 1 ռազմաՋրեմտյանՀայաստանիտարածքում: Հուստինիանոսի վայր ընկավ կրծքիցխոցված որպես ամոթալի մի զոճ: նա 4ո- 3. ու լան կառուցումներն ամենօրյա պատերազմներըշատ ծանր կրկին ճասցվածՀարվածներից,Աճա այսպիսի նենթոտվեց նստում ժողովրգի արնմտյան ճատվածի աշթատավոճայ Կէին մբ. տազմականու

`

ոչ մի վտանգչզգալով, Թագավորը եկավ ն նատեցիրեն մրամադրվաժ պատվավորտեղում: Մատուցվեցին ընտիր կեբակուրներ: Էնդարձակդաճլիճըդղրդում էր լարային փո-

-

.

`

ծրիտասարդ

:

-

.

ւ

|

ի

ւ.

ւ

ւՔյան ժամանակօտարականի արյունը թափվեց չքեղ սեղանա.Քնրի բռնություններին, Աբնմտյան Հայաստանիաղքատացած արագանի ի աի ո. 4յուրասիրությանդեմ. Ճանդիման,ֆ գյուղացիներընուլնպես փախչում էին իրենց բնակության վայ. բան,5 որբ նույնիսկ Եվքսինյան Պոնտոսիկողմում խղճմիտ Ֆ բնրից կամ զանգվածաբարտեղափոխվումքաղաքները, |

Է

ր"

ւ

Ի

«ի Քրկյուղածության է արժանի վարմունք

իրենց

Այնուժնետե, Համարվում:

Այս հրեգոյությունըայնտեղ մի կերպ պաճպանելու.Համար: է. -վույթը։բնականաբար,քայքայում էր ԱրեմտյանՀայաստանի է`

ճաշկերույքի մասնակիցները,չափից դուրս Հագեցած պատաճարից, սարսափաճար լ Ի` դուրս փախան»88.. որի կանխման ճամար կայսեր ճրապարաած տնտեսությունը, Բյուզանդականկայսրության. ռազմաքաղաքական Ճղո- 3. բաղմաթիվ օրենքներըդրական ոչ մի արդյունք չէին "տալիս: «բության չրջանի խոշորագույն պատմիչըՊոոկոպիոս Կեսաբա- 3: Ցրոկոպիոսը բերում է բազմաթիվ փաստեր կաշառակերության ցինէ, որը ծնվելէ Մ ղարի վերջում կամ Մ-ի սկզբում ա- ի Է «լայն տարածվածությանմասին նան ճայլկական շրջաններում: :

..

/ "

աջ

ղեստինիկնսարիա քաղաքում: Պատմիչի կենչագրական ., Աշխատավոր ոչ ժողովրդի դժգոճություններնայդ ժամանակ` աբ. ամբողջական տեղեկությունները պաճպանվելեն նբա իսկ աշ-. էին տարբեր տեսակի աղանդավորականքողի ի. աածայրտվում ւխատություններում, որոնցից իմանում ենք, որ 520-ական տակ մղվող ոլայքարով, ոին ընդգրկել ամբողջ կայսրությու՞ւՎյ6, :

Լ.

-

էթ ն ԽՔվականներին Գրոկոպիոսը Միջագմտքի դուքս, նշանավորզոիրեն ննձամբ ֆր: Հուստինիանոսն իր բռնապետությունը բավար Բելիսաբիուկ խորճրդականն էի ն սրարակա-բլուղանդգորքերով,որոնք, ինչպես էր անձնապաճական պաշտպանում դական, իսկ Հետո Աֆրիկայի նվաճման Համար մղվողպատեէին Հայ. պատմիչն է Հաստատում, Հիմնականում կազմվում նա նզել է նան րազմնկրի մասնակիցը: հտալիայում, Հեւտո ՅԱՔաջարի ռազմիկներից:Պատմիչը Հիշատակում է երկու տասժաԸՂՅՔՈՎ Հգ որոնթ այգ չափ անվանի զորաճշրամանատարների, 4 9 Ֆյակի Հ Տ նույնը, 4. 1,4. :6-8ո..:Հոնակ Բյուղանդական կայսրության կյան- ԻՐԼ

.

`

Հ

առաաաաաաաաաաա

Լո

ՔՆ

ԱՐ

Ֆ

Աու

Հնի

Սր

ա

արան

ԿՐ

ա

ռազմաքաղաքական5Յ Հ

լ

|

նա իր որի մասին Ժաթյունը»,

Հ, կարնորու վճռականդեր էին կատարում: Մյուս "մից կավսրությանճնշվող Հարստաճարվողբազմաթիվ ժու. ղովուրդներիմեջ դարձյալ ճայերն էին, որոնք Հարմար առիքներ գտնելով, ապստամբելու ն նույնիսկ կայսրին սպանելու փորձեր էին կատարում: Ու թեն այդ փորձերն ավարտվում էին Քում

կող-

գրքում Ճիշատակում է մի քանի անդամ: Ցավոք, մենք չենք կարողանում որոշել, թե Ճճեղինակը նկատի ունի ճայկականո՛ր աղբյուրը Ուսումնասիրողներից են ամանքճակված կարծելու, որ բյուզանդացի «եղինակի ՓգտագործածՃայերեն աղբյուրը Փավստոս Բուզանդիդիրքն է եղել: կնսարացինիր աշխատությունները շարադրում է օգտաաղբյուրների նկատմամբ քննադատական մոտեցմամբ գործվող միայն, մի Հանգամանք, որը զգալիորեն բարձրացնում է նրա ատեղժագործությունների գիտականարժեքը: Պրոկոպիոսկնսարացու«Պատերադմների գիրքը՝ մասինա. գրեթե ամբողջությամբ, ն մյուս աշխատություններիճայագիտական նշանակություն ունեցող կարնոր ճատվածներըբնագիրերից ճայերեն է թարգմանել մեկ դրքով Հրատարակել 2.

'

շատ

ու

անճաջող ն ունենում էին ողբերգական Ճճետնանքներ, դրանք այնուամենայնիվ, վկայում են Հայ ժողովրդի առաջավորՀատվածների՝բռնության նկատմամբ ունեցած անչանդուրժողական ն ստրկականկապանքներից ազատվելու վերաբերմունքի

նրանց վճռականցանկությանմասին:

Ն

Եթե ՊրոկոպիոսԿեսարացին «Պատերազմների մասին» ե է, ասած, աշխատությունները գրել այսպես լեղալ ձնով ե Ճճասկանալի այնտեղ չի կարողացել պատճառներով հր իսկական, անաչառվերաբերմունքըցույց տալ կայսեր կայսրության նկատմամբ,ավա մեկ այլ աշխատությանմեջ նա միանդամայն ազատ է եղել Դր վերաբերմունքնանկեղծորենարտաՀայտելու:կեսարացու այչ Ճայտնի աշխատությունը կոչվում է կամ որը գիտական պատմություն», «Անեկդոտա»«ֆաղտնի ասպարեզելավմիայն ՃԵ1Լ դարում, երբ նրա ձեռագիր մեկ օրինակը ճայտնաբերվեց Վատիկանի Ուսումգրադարանում: նասիրողները դտնում են, որ «Անեկդոտան» դրվել է 550 թվաայլ

,

Ջ

ու

:

«ԳրոկոպիոսկեսաԲարթիկյանըթվականին երնանում՝

ու

ԷՀ"

Բ. ՋԱՐԳԱՏԱԾ

ՖԵՈԴԱԼԻԶՄԻ ՇՐՋԱՆ

1. ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՊԱՏՄԱԳՐԱԿԱՆ

կանին:

ՍԿԶԲՆԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐ

-

"

Շապուճ Բաղզրատունու անձնավորուԱճանուն Զրուցագիր թյան ն նրա կողմից «Պատմութիւն». Շապուն դրած լինելու մասին որոշակի Ճիշատա(Կարծեցյալ կյանքը ն ընդչանրապես ներքուստ փտած ու այլասերված կություններ ունեն Հովչաննես Դրասխա-. կայսրությանայլանդակ պատկերըրձ: ն Սամուել նակերտցին, Ուատանեսը,։ Ստեփանոս Ասողիկը Փրոկոպիոսկնսարացին իր աշխատությունները դրելիս, բացի անձնական դիտողականությամբ Անեցին:ԹվարկվածՀեղինակներից Հովճաննես Դրասխանաձեռք բներաժնյութենան բից օդտադործելէ կերտցինմանրամասնելով իր խոսքը, դրքում ուղղակի մի քանախորդ ժամանակների Հարուստ նրան քաջ ծանոթ են Հերոդոտոսը, պատմագրությունը: նի անգամ նշում է, որ Աշոտ 1 Բագրատունուն նրա ՀաԱրիսկ ուրիշ շատ տոտելը, Ստրաբոնը Ֆորդի Սմբատ 1-ի մասին մանրամասնորեն գրել է իր ճեղինակներ։Առանձնապես մեծ է ներկայացնումայն Ճճանդամանքը, որ ճետաքրքրություն ԺամանակակիցՇապոււ Քաղրատունին։ ենքադրվումէ, որ բազմակողմանիորեն զարգացած պատմիչը ճունա-Հռոմեական վերը «իշատակված եղինակները Շապուճ Բագրատունուն աղբյուրնեիիՀետ միասին, օգտադործելէ նան «Հայոց պատՔանաչել են Հենց ՀովծչաննեսԴրասխանակերտցումիջո«յ ցով: Այսպիսով,Շապուճ Բագրատունին11-71 դարերի ճեպատմության» մեջ ճեղինակը .մերկացնում է «Գաղտնի Հուստինիանոսի վայրագքաղաքականությունը, նրա անձնական

:

"Ր

Բագրատունի)

-

.

՛

:

առաագատատաաաթ

Տ1՛ս Պոկոպիոս Կեսարացի, Փաղանիպատմություն (թարգմանությու- ղինակ է, սերում է Բագրատունիներիտոչշմից ն ի տարՖր «ին Հունարենբնագրից, առաջաբանը, ն Հ. Բաջ-ժանոթադրությունները որթ գրական չատ գործիչների, աշխարձիկ անձնավոթիկյանի)յ,նրնան, 1987: Կ Հ

ռ

:

'

'«Ջ

|

։ցութերու եկ

. երնանի ՄեսրոպՄաշտոցի անվան Մատենաբությունէր:ԴրաՀամար | էլ ՀովչաննեսԴրասխանակերտցին ճայտնարբերվել Ք նա գրել է գեղջկական ճեզգնումէ Շապուձին,որովչետն լքոճով ու մորանում ձեռագրից սկզբի ւ է ԱնանունԶրուցագրի դրքի մասը: եզվով ն չի տիրապետումբերթողական արվեստին,իակ ՀԷ. բա կարփրգրքում ժամանակագրական տագայի մյուս պատմիչներնուղղակի խուսափելեն նրա պատՄեր այս Հեղինակը է գործունեության ու ԵՐԿ պատմում Հաջորդաբար մությունը որպեսսկզբնաղբյուրօգտադործելուց: գով սկզբնավորության,արաբական ի նրա գաղափարախոսության այժմ էլ ՇապուՀ Բագրատունու: Մինչե անձնավորությա նան թալդ ժամաապա տիրապետության, չի ճշտված: Ոմանքկարծում նն, որ նա Սպերիիշխան առա ճարցը` խոսվում է Աշոտ Բագրատունու որդին է (որը պետք է ապրած լինի 838-նանաշրջանիՀալ նախարարների մասին:Գրքում ն 920 թթ.), իսկ Մ. Աբեղյանը Արծրունու Հայոց ԹագաՎասպուրականի նրան ուղղակիՀամարում է Աշոտ ն 1 Բագրատունի փագավորիտղան: վորՍմբատ 1 Քագրատունդւ զործունեություններիՀալաստաչ Այսպես, ուրեմը, երկար ժամանակճայտնի էր, որ միջվիճակի մասին: Հեղինակնիր գիրքը շարադրել նի ընդճանուր ճաանկաշկանդեղանակով: Դրա ճայ պատմիչների չարքում եղել է նան Շապուժ է միանգամայն ազատ նադարյան առասպելաբանությունԲագրատունին, որի գրած «Գառտմութիւն»-ը էլ այն ճամծմված է բազմապիսի թեն այն ժամանակ Ձ մաբ ամե-՝ ծանոթ է եղելուրիշներին, սակայն կորել ու-մեզ չի Ճասել։ ներով, որոնց Հավաստիությունն պատմականությունը նվ ուշադրությունչի դարձնրբ 1912 քվականին քնին չի քննում ճեղինակը: Անանունը Արեմտլան Կիրկված Հայաստանից ե չի Ճճարցերին գրեթե ժամանակագրության բերված էմի աԳին Հայերենբազմաթիվ մեջՀալտ- նում պատմության ձնեռադրերի նան Նա օգնան իր մատնանչում չի նաբերվել ոչ մեծածավալ, սակայն բովանդակությամբ ոչ մի թվական: Հթշատակում ւ չի ճեղինակներին, Ը ջատ Հետաքրքիր մի ձեռագիր«պատմություն, Ճալազետներւ աղբյուրներն մեջբերումներ տագորժաժ ում. Տեր-Մկրտչյանն Տեր-Մովոաիսլանն այն ընդունեցինորպես անում նուլնիսկ Աստվածաշնչից ն կամ կրոնական ալլ աղն ինա շատ բանով զիջում է նախորդ քյուրներից:դրանով էլ «Պատմու-' Բագրատունավը Սակայն ւ: թենից Հետո ապրածՃեղինակներին,եթե Անանունի Հրատարակված ալս գրքի վերաբերյալ ակզբիմասերը առանձին արժեք չեն ներկայացնում, ճենց այն ժամանակար«քնան» են վատաճեվեցին շատ լուրջ դիտողություններ ն նրան ծանոթացած Ճեղի- : ապա գրքի վերջին Հատվածները վավերական է պատշարադրել Հեղինակը նակներըցույց տվեցին, որ վերոճիշյալաշխատությունըամեի, ռրովճետնալդ ճատվածները տ պավորուԷ: չէ, ալլ ուրիչ մի Հեղինակիգործ, որը վեմական անցուղարձերի թարմ Հիշողությունների նեինէլ Շապուճինը ն Արծրունի բաբնրում է Վասպուրականի անմիջականազդեցությամբ: Այստեղ աղբյուրագիտական թյան իշխաններիպատմությանը: եվ ջանի որ ալս առարկությունը առանձնաչատուկճնտաջրքրությունէո ներկայացնումԱրծրու-` բավականին ճիմնա910-ական քովոր էր, գթադամարէլ ալժմ նիների տոճշմադրությանն ճՃլուղագրությանը, աշխատությանճեղիվերոչիջյալ նակին պայմանականորեն տեղի ունեցածմիչֆեոդալական անվանում են Անանուն Զրուցագիի: վականներինՎասպուրականում Հարցնալ է, որ 1817 թվականինէջմբածնումդանված ձեռաճեղինակի Ճճաղորդումները: մասին դեպքերի Է այլ կռիվների գիրը «Պատմուքնան» Դերեն Արծրունին ներկամոտ, Գրիգոր օրինակ, ամբողջական օրինակըչէր, որբ Անանունի նույնպես դժվարացնումէր Հարցի անժիջական կերպար: Այդ յանում է իբբն:լթորապես անչատականացված .կոզմնորոշվելուն: տեր մեժ ինջնասածի Առանցալդ էլ ոչ ծավալի ճիշլաղլ` ստեղծաղործության մեծաճոգիիշխանը կենսախինդ,ազնիվ ն վերջի մասերըպակասում կաէին ակզրի մարդ էրչ նա կարող էր Ճակադրվելընդունվածկարգ Սրան ն երկրորդ իր Հբատարանը գավաճանում «Փատմութնան» Վեբոճիշյալ նոններին երբեք.չէր » սկզբունքներին: է իբրն ճետ միասին, լուլս՝ ռուսերեն ներկայացված թարգմանության Հակառակ,Սմբատ Բագրատունին. զաէ տեսել երեա|

"

գնվող մեկ այլ

|

ու

ե՞՛

Մուճամեղի

`

ան

իչխան Դերեն

`

:

ու

'

ու

ու

Ը

ու

"`

«Սատմուքի նակճու

Ն

խորագրով,

`

|

ու

ու

ու

ու

5`

: Է

նում

ու

ցվականին: առաջաբաննու Թարգմանությունը,

ծա-

Է:

գերծիչ, որը միաժամանակ Հաստատակամքաղաքական կամ նույնիսկ ոչնչաքպատրաատ Լ ամեն գնովպանձաձարհլ.

ժան

կատարկը Խագրություննքրը է 1--Զաղվելան-Մեխասնաւցմ.

անն

ն

Է,

մաշ

|

ւ

`

ն ւ

:

19-19

:

կարենան

-

ԽՆՈ

Ձ2

ՀԱՏՒՐ

Հաշ

ռ

:

ԵՐԳ

ՂԱ

Իւ.

«Ն

-

ԷՏ

ո.

ււ

"

,

լ

"Գ

ՏՈԿ» ւ

ւ

ճակառակորդներին՝ թագավորա կաթողիկոսությանտարիժողափավան բիրշխա Հովշաննես Դրասխանակերտցու ության ամրապնդման: նույն Հեղինակը կ, ՀայաստանիՀամար ընթացել ները 892--929 մյուս պատմական անձնավորությունների պայմաններում: դում իրադրության Հակոն կան տեսակետից Ճատկապես ընդգծում Բագրատունիների օրըստօրե նե

-

Հանուն

`

այդ

է

'

ու

ն

ւ

նիներիՃակաժարտությունը:

րարի

ՏԵ

Մա շտոց թվականին, Քվականի

Արծ "7"

"

շատ

ծղվարդե-

տե

էր».

մայր թ

գործունեության մասինՀաման ոլ ն տեղեկություննե ենքՔիր ր ստանում իրիս իսկ գրած«Պատժմու,

ցաղան քաղաքական "

արուստ

ո

րի ու

ո

ունեն ճատվածներ բովանդակություն: որոշ

նան

նքն իոակոթսացրա-

Բրուք է Դրասխանակերտ դաստակերտում «0 նոնՀովել մի բնակավայր մոտն աննշան էր: 2-աո ։-լ20նի վայրերում որ աի գործիչ. ,

կան

-

ան

նման

այները

ծն

:

ներին մոտակալքի նշանավոր բնակավայրն մրերի անուններով կոիս ատ բաքի բ հչին անվանում են |

,.

Հոր" Դրասխանակերտ

Կն

Գառնեցիկաժ

'

85վել ԱԲ

ջն ընկած վածում: 1, մանվաւթնեւ » ստացել է Սնան

:

Ց

ան

աո ություն ա.

Հիմնական

Մաշտոց լաւ ո սզողուքյան ներքո։ Այստեղ կրոնի Աա ձեռք կայուն «րամի շնոր ա ից, Քերականական Ճճռնտորական բ

զու

վանքում,

նա

ն

է բերում նան

բարդ

պայքարի մի կողմից միջֆեռդալական Այդ ժամանակ բաժան-բաժան երկիրը ու Հետնանքով ծավալման խորացման որի ճետեու մեծ միավորների, փոքը ֆեոդալական էր լինում ծավաքավանքով թուլանում ու մասնատվում էին ազգային իշմուսուլմանական կան ուժերը, իսկ մյուսկողմից Հճարնան օգտագործելովառիթը, իրենց արշավանք-

աթոռակա`

նրան փոխարինումէ ՀովՀան ՀովճաննեսԴրասխանաոչ միայն աշակերտը, այլն Մպագա պատմիչի կենսագրության ն եկեղեՆ

արրր» Արաքիր»

քաղաքա-

-

ցի կաթողիկոսի կարճատն կերտցիլությունից ն մաճվանից «ետո,

,

են

-

աստվադիտե-

խանությունները, պատճառում Հայաստանին ասպատակություններով ներով ու

Աճա այսպիսի պայու էին նորանոր դառնություններ վիշտ: պաշտոնի բերումով ընդարձակմաններում, ինքնըստինքյան, նան քաԴրասխանակերոցու վում էին կաթողիկոս Հովճաննես շրջանակները,մեծանում էր նրա Հաղաքականդործունհության մեկ անդամ չէ, որ ակսարակականդերը: Ռրասխանակերտցին ու նա-թշնամացած տիվ միջամտությունէ ցույց տվել գժտված Հաշտեցնելու գործին: Վտանգի ենթարկելով ի-

խարարներին

աբեն, նա նույնիսկ ճանձն է առնումմեկնել Ատրպատականի ւվաճում են միրա Յուսուֆի մոտ, որտեղ նրան բանտարկում, տանն բազում պլաշնակօք» ենթարկում ժանր «շրջապատեալ Ի վերջո Ցուսուֆը թվաչանքների ու- խոշտանգումների: ն ճենց գերությունից, է կանին Դրասխանակերտցուն ազատում են պատմիչի թափառումների սկսվում էլ ժամանակվանից այդ ն տարիները,որովճնտնՑուսուֆի մարդիկ դրամ Հարստություն ու անծանդըսկորզելու նպատակով անընդճատՀետապնդում

ե Գուդարքում կողմերում տացնում էին նրան:Հայոց Արնելից արվեստն Հճետո,ՀովճաննեսԴդրասխանաոխոշ ժամանակ դեղերելուց իլիսովփայությունից: Դրասխանակերտցին է ւ Հանա Տարոն,Հետո՝ Դերջան: Այդ ընթացքում Համատ կերտցին անցնում կրոնավորի վարտադծիէ նեցած անկեղծությանըե աալադարար նայ, չշավատալովբյուղանդական կայսեր շնորճիվ, արդեն Սնանում խուսափելուճա... նան չար լեզուների բամբասանքներից դուցե սել էր. աստիճանի,իսկ Մաշքպիսկոպուսի այցելեկոռւտանդնուպոլիս ոի վաքի մար, քաղաքավարիՀրաժարվումէ նրա մոտ վարում Հճետո է ր բաի11 երկաթի պատգամավորուԱ առատու լու Հրավերից, չի միանում Աշոտ պաշտոններ: Դրա ճամար էլ կաքոնորից են սկսում թոր Հճետո, Սմբատ1 թյանը ու գալիս է Դվին: Սակայն արաբները ն Բագրատունի թագավորի կաթողիկոսը. ճալածել ու Հետապնոել նրան: ՎերջապեսՀայոց թ դասի ննրկալացուցիչների միաճամուռ ժամանակ, երբ Գագիկ ա արիր ամբ երան հն նշանակում մի փոքը ազատ շունչ է քաշումայն կաթողիկոս, որը այոք ստանում Վասպուրական, տեղափոխվել է Հիսու կաթողիկոսնե, Արծրունուց ճրավեր էր, իսկ ննրորդն Հնբթականությամբ՝

:

ոմն

ու

Բան Աարանտուքյան աթ դառնալուց րի Բ եկեուավ որ

Բոր Հովշանեքս ԻՐի".

որտեղն `

նա

է 829 թվականին: վախճանվում

:

Հայտնի Հեղինակությամբ Հովճաննես Ռրասխանակերտցու ՛

,

-.

ետա

ն «Պատմու Առաջինը ընդամենըտպագրական ճին կ

բ

աաիյունները, մի փոքրածավալ

Հանդերձ առաջնակարգ սկզբնաղբյուրի արչունենալով լ" ժեք, այնուամենայնիվօգնում նն 4ՀնտազոտողներինՀայոց

Է: սին

այո»

րաս

վերաբերող դեպքերի 1. «մության Հիշյալ ժամանակաշրջանին Էս"7է Նվիրված ժամանակագրու եզրակաՀայոց կաթողիվոսներին' :՝ մեջ ճշտումներ մտցնել անել ավելի ճաստատուն Գրեգորոա Լոր է արժադնաճատականի Հակառակ Տ ցություններ,Միանգամայն Այս աշխատությունը աաա . րաժավալ է Գուրաթոռակալությունը: մեկտե աշխատությանվերչին մասը, որն ընդգրկում 2Հայասնի չունի ն

Հետ

լինելու

:

2ճաժառուտ

շատ

է

ինքնու

նան

ոռ.

.

.

այդ

տարիներիպատմությունը: Այստեղ արդեն տանի դիմագիծ, ատմ աթար ուրիշ սկզբնաղբյուրներ իր սկզբնաղբյուրն ավելիմանրամասնորեն աաաՃայ պատմիչների վնրարտադըր- լինակն ինքն անճրաժեշտությունըչի զդում: Հասկանալի օդտազգործելու գորժերում:Սակայն եէ «վոր ՃատվածըանչամեմատելիորենՀավաստի վրոազաոմ: թարաանրավան Ճետաքրքրություն գրքի միայն դեպնրա ճամար, այն գրված տաճելի րավորություն. շտկելուինչ-որ տեղ խախտված քաղաքաՀայաստանի այլե Հեղինակի, Քերին ժամանակակից ժամանակագրուո.«րոն անձժի ունեցող շփոթվածանուններ, կշիռ քան կյանքում որոշակիդեր այնպիսի կավերականգնելու Քր մատորոշնլու Է. նավորության կողմից, ինչպիսին կաթողիկոսնէր: Այստեղ ճաջորդականությունը այլն»5: Հաւ 2161Թ ժամանակաշրչաաաիրեած ւ, մառոտակիպատմելով Աշոտ Քագրատունու մՀրասխանակերացու ավո: ն

որովճետն ալն, ինչի մասին

:

ում

ծ,

ոթովճետն այն «...2նա

շուրջ

այդ

որոշ

է

.-

Ճե-

է

տա-

.

է,

`

.

ու

այդ է նան

տի

ն

է

որ

|

ոչ

ւ.

ու

Է

|

ի

փու '

Հա մոց5»-ը «Գատժութիւն

'

ա

անճչամեմատ ձրարժ ավելիբԲարձրարժնեջ երկ աաա րպով դասվում է Հայկական լավագույն սկզբնաղաաա Քյուրներիչարքին։ Այդ աշխատությունը ընդգրկում է պատմա-

|

ա-

ի

ասները եղել են սկզբում Աշոտ11

որ

"եի մասին, պատմիչն անցնում

Է

Զ: Այն սկսվում է Հնագույն Աա 2» «ամանավալրջան, աաաՆԱնրից 934 թվականի դեպնրի նկարա ն ավարտվում արագրությաժբ: է, Ենթադրվում

։

ճա-

ն

,

,

որն

է նրա

Գ

Սմբատ 1-ին .Ճաջորդին՝

առաջին տասնափլակումՀակայաեր քագավորության

վան դեր է խաղում ցրված ուժերը միավորելու, երկրի նծրդեմ Հաջող պայքար մղելու ն. ջին ու արտաքինԹշնամիների Հավաքական գոյությունըմեկ միասնական պետուԳՓողովրդի կարողաթյան մեջ ամփոփելուՀամար: Սմբատ Բագրատունին կապեր Ճասբարեկամական է. ճկուն դիվանագիտությամբ

`

.

պատժիչիմեկե-

նում

Բագրատունին իսկ Ճճետո՝

ոզորավանի է, ԱԱ" իր վելու Համար Հայոց թաղավորը թեն երբեմն-երբեմն որգի մել. Աղառմավան աքքնա, արանը զոճողություններ րիլ րանՐանՔիՆ էր նան նյութական Հաշվին վերզլխակարգությանԵր Ֆադրային Հնարավորության բաժանումների: Այդ ճարկերը), (բարձրացնելով ստիպված«ԳՓատմութիւն զբաղվում էր երկիրը շենացնելու նոր կառուցումներ ներում Հալոց. Աակայն --մասի անելու խնդիրներով:Փատմիչը Սմբատ Քազրատունունդիտում այդ: էլ գնաճատել դրանքորպես ւմնկանհրկու ռկզբնաղբյուր: որպես ճայրենիքի քաղաքականանկախության «զոր Պատժության

" կայսրության ն Հարնան մուսուլմանաթագավոր ԳագիկԱրծրունին: Բյուղանդական տատել՝ ճետ: Քաղաքականայլս գիծը կան իշխանությունների աշխատությանը ապվաճոկցածՀամառոտ առղաջարաժողովրդի ոՆՑ

Ի

|

,

է

ՐԸ ժ

|

ներքին

Ի

պատճառ

անում

ն

ան

բայց

Կ

խելու Համար

Դրառսխանակեր

«Հայ «ո Մչ"կույքի

ուք, 1շ. Աճթապյան, Հովչանեք, Դրաս Դրաւխանակնրարի, Ֆշոձավոր գորժքչննրը» գրտում, Երեան,2986, թ" ե :Է`

Ի

ի,

Հոլճանեւ,,

|

՞"

Հ

«4-2

Ր

|

լսվի

՝

|

:

ԵԶ

ոչ.

Սեխ

`.

րշ:

ն

|

ն

ճննա-

Է

Դ

փան, որը մինչն իր ողբերգականկլանքի վերջը երոսաբար դեմ ու այդ պայքարումէլ զոճպայքարեց օտարերկրացիների ունաչատակ:։ Սմբատ Բագրատունուճանդեպ վեց ու դարձավ խոր Համակրանքիցէլ բխում է պատմիչի ատելությունն ննցած նրա թշնամիներիու Հայրենի երկիրը պառակտողներինկատ-

գորժի.ճնղինակննրի.

Նառաատասարանա

աար

սաճման-

ե

է

առաջին բաժինՄ.

ԳՓատմության Դրասխանակքրտցու չեաա" սկզբի՝ մասերը լով մի տեսակ կրկնությունը նախորդ 9.

մեծ

ն բատ

:

»

շատ

տ

մամբ: Դրա Համարէլ մի տեղ իր գրքում Դրասխանակերտցին մերժելով Վասպուրականի քաղաքական անջատումը Բագարճամարճանքվ անվաԳագիկ Արծրունուն փատունիներից, "1449 :

է:

,

ԼՈՄ '

.

ւ

աք

'

1:

: չ

'

:

Պ

7:

կ գտաւ ամենայն մերոց, իշխանն Գագիկ»: «թազակքրպեալ եվ թեն Հետագա տրտմութիւն», «եւ ճատվածներում նույն գործչին նա կոչում է նան

նում

է

«թագաւորն

Հայոց Գագիկ»

Ա

ԿԱ

ճայրենիհրկրամասերը օտար

է

Հմայքով կ Քաջագործությունների

ա

ու

նենգ

նվաճողներից պառակտիչ,

դավաճան

,.

որդի

ն»:

նն արումերկու Հիմնական պատճառներով. "ր ների՝ Հայաստանինկատմամբ վարած Աա րաք» յ քաղաքականություննէր, քշնամական իսկ Ե. բարը, լ. ծիքով, ներքին անճամաձայնությունս Ա

հրասխանակերոցին մի առանձին Աշոտ երկաթի, նրա բազում

Ցար

նմա

աո

կոն տ

ցաւս

Ց Ա իրոմարդոյ այնպէս կրիան Հանքիժողովրդի. ախտո րուը կ

նան

գլուխ ի

ու

իշխաններից ազատագրելումասին, Պատմիչ Դրասխանակերտցու ինդճանուր թերությունն այն որ նա շատ քիչ է

ու

ա բացակայությունը: ժիրայր մության ե ԱԱ ծամախ ի կարողանան լինեն դեպքերի Համերաշխ ժամանակագրությանը, ' աե Գարո" անպայման կճաղթեն արտաքին թշ ր «ԳՓատժութիւն Հայոցո-ում ի ոո ւ. սարսափելի գույներով եկափագրվում քանակերացու աճավորսովը, ճիվանդությունները պաամանայիցողուքիունը Ար յլինելով ճանդերձ, Ի ճիշտ ձրկրի տնտեսական կյանքիքայքայումն անկումը: չգիտակցելով Աշխատությանո րովծեան ճատկապես վերջին Ճատվածներում հրո լամ ամշնուրեք հրնում չի Աաֆոոգաղաղան առանձնաճատկությունները, իր Ճայրենիքի վիշտնանձամբ միր աար մարդու Հուզմունքն ցից անմիջականորենբխող պառակտմտ կարեկցանքը: Դրասխանակերոցին ոի ԷՋ Դարան ճպանցիկ ունի ձգտումների սոցիալ-քաղաքականպատճառներ ակնարկներ Հայաստանումժամանակ սրվող դառակարգաՀայացքի սաճմանափակվա անի տիրող աշխարճայ մեն ննրճակությունների սոցիալական եր ո ազդեցությունը ենչպես միջին ընդվզումների մասին: առշակի «...նուազունքն,--ասում նայ--քան զմեծամեժան վրա ո էլ Դրասխանակերտցու այնպես ինակների, ձեռներէց լինելջանային, ժառայքն '«.զտնարս ի քրիստոնեության տրծխաւորեալ՝ պատմիչը վերջում գնտնի Գրքի գնացուսցեն ինքեանքելցեն յերիվարսաշճիպարանոցս իր . ունքներով մեկ անդամ խորճուրդ է Բորորախոռու ռաթուր Ճարողմ՝ խրոխտացեալք հալի սոնքացնալք մերն չլինել, լսել հղբայրասպան տամբութնամբ,86, նակիջներին՝ Այստեղ է,

Նա

ուշադրություն դարձնում

ու

նրանք

`

հն

նակ

կ

ւի

առմամբ

ու

ապրող

ու

նան

նա,

է

զգայուն

Աա

այն

'

ու

ծու-

ն ակա

դար »

.

է

ն

'

ն

ն

մեծաւ

իրար, խարան թն թշնամիները կճաղթեն, :

ապրս-

Խոսքն անշուշովերաբերում է

ն

աշխատավորներին, որոնք

իրենց տերերի դեմ, նրանցցաժ էին բերում ապատամբելով ձիերից տրեխներ Հագցնելով՝ ռատիպում ոտքով քայլել: ու

|

նա

ա-

դգյուացիներին պավլիկլան-Թոնդրակյան գաղափարներով տողզոր-

"

ուժեղ

Ղ

ն

ված

ա

ու

այլ ժամանակ ոչ Հովճաննես Դրասխանակերտցու«Պատմութիւն ԻՆ յ Հրատարակվելէ մի քանի անդամ: կավագույնը Հրատարակությունն է: Այն քարդմա

«յ ն

.

Ք.

Բե Հ Է12 րն ֆրանսերեն 19411,վրացերեն(Թբիլիսի, 1965), (Փարիզ, փ ան

յո

ոռու-

տաճայտություններով.

խբբնզՀշրդեճտա վանտառս

ն

(ոա Աո Թովմա

ասպատակացն

ի շամբս վառհալ,--ասում է նա-այսպէս սփոնալ տարածեցինզճարակս բոցոյ ի մէջ ժողովրդոց »

«ՅովՀաննու

կաքողիկողի Բիֆլի», 1914, էչ 358Ղ-3:9. 150. լ

Դրասխանակնրանցւալ Գառմութիւն Հայսք»,

"' .

զլխադարում Բագրատունիների վորությամբ ճայլկական

Ռրծրունի ն

իրանական

Արա: ցավոտ Տության ստեղծումը4սկայլական Կոն դալական Հարաբերությունների աարի : Բ որ փու Սոցիալ-տնտեսականճարաբերություններ քաղաքականապես

|

յ

լում

Սյունիքում,Վասպուառանձին խոշոր երկրամասնրում՝Սյունիքում `

լո

Ֆ

Ա

նան Գրիգոր-Դերենիկի որդու Գագիկ Արծրունու բականում, Գուգարքում իշխողՆԽախարարությունները ոչ միայն մաճվանից ճետո Թովմա բեմնԳրիզոր-Դերենիկի սկսեցին աստիճանաբար ընդարձակել իրենց

անունը, Հ Ն ն

մեկննասի դերը ածփականատիրառազմականիրավունքները, այլե ցուցադրել կննտրոնանան, որ պատմիչըիր գիրքը իշխանությունից անչատվելուն. անկախֆեոդալական 25--30 մանակաճատվածում՝ տարում: Անշուշտ, ժիավորումներ ստեղծելու բացաճայտձգտում: եվ եթե այդ է եղել իի ժամանակի կրթված, բանիմաց ծրնույթ- րունին ները դարի վերջերինմիայն անորոշ կերպով ուրվազժվու "ընկնող էին որ իրենց կան կան

բի

է Գագիկը: Այստեղից Մ շարադրելէ

ստանձնում

ն

տ

Բովագար րար

ո որաի ճոգնորականներից, Խոշորնախարարական տոճմերի աար պատիվը բավական փոխճարաբերություննիբարձր երկու դգնաճատող նշանավոր ր ար մծջ, ղդարումի, ապա

'

դժբախտաբար, դարձան անողոք

իրականություն:

Այդ ժամանակ

ներնրան են

Աա

Հայաստանի Քաղաքականկյանքում դիրքձեռքբերած ազդեցիկ Բագրատունիներին գրեթե զուղաճնեռ գործում էին Հատկապես Արծրունիները, որոնքիրծնց գերիշխանությունն էին ճաստատել նման ընդարՎասպուրականի ձակաժավալ նրկրամասում: Արժրունիներն իրենց քաղաքական

-

ա

ճանձնարարել գրել Արծրունիների պատմությունը `

,

ենց

ժամանակները: մյուս Հեղինակները,

այոն ցարերի, մարգա անցայաը բացարձակ լոր,ժվարությունների։ Արար» ճայթայթման նե.ընտրության չարչարվել: իր գրքի սկզբի մասերը Թր ակտիվությունն ուժեղացրին ճատկապես ւ արագ 4իմնականում Մովոես օգտվել ժրիգոր-Դերենիկի նքա Գագիկի ժամանակ, հրբ Վասպուրականն 4 ո րազ Խորձճացու անջատմությունից»: նրան ծանոթ Կորյունը, վեց Քագրատունիներից դարձավ առանձին ն

«ոլ

ու

"պ

շատ

է

են

ն

ֆնոդալական թադավորություն (908 Թ.):։ Հայաստանի ն ճայ ժողովրդի Թյան ճետ լատմուԸնդճանուր առնչություններ ունենալով

Հատ

է

ման

որդու՝

,

ո-

Բրա

նան

ճեղինակներ։Արծրունինսակայն չի բավարարվել «ա յ Նա իր գրքի Համար օգտագ կականասկզբնաղբյուրներով: տազոիծժել է նան օտարազգի ճեղինակներիդործերը, որոնք, րոտ Հանդերձ, Վասպուրականն այսուճնտի բոնեց զարգացման թին, Ճճունարեն։Այդ ճեղինակներից կարդում էր բնադգրերով՝ ուղի, իսկ նրա ինքնուրույն գաճակալները, որոնք հրբեմն-երբեմն իրենց Ճճատկապես նվահբիոսկեսարացունն Հերոդոտոսին, լավ գիտի էին Հայկական Ճամարում կենտրոնական Արժի տարբերություն շատ ճեղինակների, ր ուրիշների: Թագավորության բինական տերեր, ամեն ջանք գործադրում էին նա նան իր օգտագործածաղալը է, որ տոճմի այսպես ասած Արծրունիների բունու առավելությունը ու մեժությունն առաջնությունը նկատմամբ առմամբ ցուցաբերում է շեշտելու բլուրների ընդճանուն Տամար: Հենց տոճմական այսպիսի . ննադատականմոտեցում: բխում է Թովմա էլ Արժբունու«Փատմոնախանձախնդրությունից ւն տանն Ա Թովմա ԱրծրունուՓատմության առաչին մասերը, որոնք ծն Քնդդրկում Հայաստանիպատմության ԹովմաԱրժրունու լմասին կենսագրական Աշ մինչե 11 դարի կեսերը, ինքնուրույն չեն։ ժամանակներից Բր նույնպեսշատ աղքատիկեն: Բացի որ պատմիչըպատայն, խատությանհրկրորղ դպրության 5-րդ կանումէ Արժրունիների տոճմին,դիտենքնան, որ նա ապրել ու վերաբ որոնք ժության այն մասերը, է 11 անմիջապես եսն ստեղծագործել մինչն 71 դարի առաչին րրա ժամանակներին:Հիշյալ Հճատվածներն, տասնամլակննրըավ նրա պատ ՀԿաաաանվան ԱՀաաաա «նան եա մվաք այ սացել է Վասեն : չպ մանավանդ որչ Ճավաստի ու վսատաձճելի, զլուրականիիշխան Գրիգոր-Դերեն, որը սպանվել է 880ավան րո, մաՀ Գան քվականեքրի ՊԱ-ԽԱԵ կարքլիէ էղրավացեել, առաջ, նա դրանք ճշտել որ Թովմանհր շարադրելուց գիրքըակսել է շարադրել Է, 880-ական ժե նծրի սկզբներից, մասնակցածու ականատես ծերունիների եվ բանի որ պատմիչք այլ Ջ առիթներով գրքի տարբեր մասծրում իր նշել նան այն ճանգամանքը,որ պատմիչի գրքի Վերչ| օրպես-պատվիրատուՀիշատակում )

Է

բոաԻ

:

թ

օ-

ռ

։

ժրունեաց» տեղեկությունն.

|

Աանախնակա ԱԱ» `

"

չո-

ար

ու

Պարեր

ուրեմն, բա վերն

,

15ջ

հոաի րա զրա«Արար ի" արվքրաի՛ ա

|

Թվական-

ՏՄ

՝

նն

| Կ

`

ւ

Թովմա ԱրծրունուՊատմությունըշարունակել է մեզ անճեղինակ, որին ընդունված է անվանել Անանուն Արժծանոթ Հիմնավորվում են օտար սկզբնաղբյուրների տվյալներով: րունի։ Թովմայի Պատմության լավագույն Հրատարակությունը «Պատմութիւն Արֆրուննաց»աշխատության տանն 1852 թվականին: 1824 թվակատարվելէ կոստանդնուպոլսում երկրորդ դպրության 5-րդ գլխից սկսվում են աղբյուրազիտական առանձկանին այն ճրատարակվելէ Պետերբուրգում լեզֆրանսերեն նաճատուկ Հետաքրքրություն ներկայացնող840-ական թվավով, որի թարգմանությունը իրականացրելէ արնելագետՄ. մինչե860-ական թվականների դեպքերի՝ թվականիներնանումլույս է տնսել Թովմայի Աբուսեթի՝հրոսսեն: ալաստան Ցուսու կատարած արշավանքների, Վ. ՎարղանյաԳատմության նորճրատարակությունը՝ բնագրի րաբների վարած ճարկայինու Ճճողային րում շարադրված

որոշ

Հարցեր Հաստատվում ու

կաններից

ա-

քաղաքականության, արճաբարթարգմանությամբՀանդերձ: նիաշխ տար նվաճողների դեմ ճայ ժողովրդիմղած անճավասար ՀեՃ դարի կեսերին Հայաստանի մի ըզբոսական պայքարի, արաբական մասում թուլացման իշխանությունների գալի ռազՍտեփանոս Բագրատունիների ն Հայկականֆեոդալականմի քանի մաքաղաքական զորացման Տարոնեցի Ասողիկ շնորչիվ նախարարությունների կ ու այլ այլ ճարցերիմասին եղաժ մանրամասն ճզորացման առժամանակդադարել էին օտար նվանկարագրությունները: ճողների ասպատակությունները, մեղմացել միջֆեոդալական Արծրունին Թեն ունի տոճմական որոշ սնապարծություն, Երկրիճամեմատաբար պայքարը: խաղաղ կլանքը նպաստում որի պատճառով էլ երբեմն գերագնաճատում կամ աշխատում ձր նան. մշակույթի,դպրության ն շինարարության ղարդացմաէ " աքողել իր տոճմակիցների՝ տան Արծրունյաց նհրկայացուցիչ- նը։ որի արտացոլումը մենք զոնում ենք ՍտեփանոսՏարոնեցի ների վատ արարքները, մանավանդերբ խոսքը վերաբերում է ԱսողիկիՃճեղինակությամբ մեզ Հասած «Պատմութիւն տիեղզեն մյուս Արծրունիների նախարարների բական» աշխատությանմեջ: փոխճարաբերություննեօ-

'

ու

,

"

րին, տեղ-տեղ էլ քննադատում ն պախարակում է վախկոտ-

տեփանոս Տարոնեցու կենսագրության մասին նույնպես է շատ քիչ բան է ճայտնի։ Տարոնեցի անվանումը ցույց ու Ճայրննասեր պատմիչլինելուն, ԹովմաԱրծրունուվրա նույննա Մեծ լիս միայն, որ Տուրուբերանաշխարճի ծնվել է Հայքի պես ուժեղ է ժամանակի տիրապետող աշխարծճայրացքի ազՏարոն զավառում: Հայտնիչեն նան պատմիչի ծննդյան ն դեցությունը: նա նս, ինչպես իր նախորդները,ամեն ինչ փորմաճվան թվականները:հր դրբի «երրորդ ճանդեսում» խոսելով ձում է կրոնական ն Աստվածաշնչի ժամանակակից մի քանի նշանավոր անձնավորությունների ն թեն իր Հեղինակը մեջ Քիչ ուՀճատկապես կաթողիկոս Անանիանարեկացու(945--965) մաէ դարձնում շադրություն սաժամանակագրության ճարցերին, «ին, Ստեվանոս Տարոնեցինթեն ասում է. որ «Զոմանս ի սոկայն ճիշատակված մեժ մասամբ ճիշտ են ու թվականները ցանէ ի ծերութեան իւրեանց՝ե տղայութեան մերում տեսաք վատաճելի, իսկ շատերն էլ Ճաստատվումեն օտար աղբյուրճաշակաց բանից նոցա, աչօք մերովք, ճաշակելով ի քաղցր ների տվյալներով: թեկուզ մոտավոր ժամասակայն այղ ակնարկի նրա ծննդյան Բարձրեն նալ «Պատժութիւն տանն Արծրուննաց» գրքի նակը որոշելու Ճճնարավորությունչի տալիս: նույնը վերաբեգեղարվեստական արժանիքները:Թովմա Արծրունին րում է նան պատմիչի մաճվան ժամանակին, որբ ուսումնասիՃճավատա-չ րիմ մեալով միջնադարյան ճայկական ոլատմագդրության բողներից ոմանք փորձել են որոշել Գրիդոր Մագիստրոսիայն վանդներին,ինքն էլ է իր գիրքը շարադրում Հիշատակությամբ,քե իր ժամանակներում Ստեփանոս Տարոգեղարվեստական շնչով ու հրանգավորումներով, Հատկապեսայն պաճերին, երբ նեցին արդեն «ծայրադույն» ծերության տարիքում էր գտնվում: խոսքըվերաբերում է ճայ ժողովրդին ՀաՀարստաՀարողներին, տվյալոչ Հաստատուն Հենցկենսագրականբնույթի այսպիսի մերի մղած Հերոսականկռիվներինու առանձին Հերոսների:Հե31 Ս. Պեղինակի դրքի՛ ալդ ճատվածներումանժխտելիորեն «Ստանփանոսի Տարօնեցւոլ Ասոլկան պատմութիւնտինզերական», զգաքվում է Հատկապես եղիշեիոճական ազդեցությունը: ոոնրբուրը:1885, էչ

ներին, անճեռատեսներին, դավաճաններին.Չնայած կրթված

բացատրել «կզբունքներով,

տա-

տեսանկյունից աշխատության '

ա-

Ն: ՛

'

178:

,

ների պատճառով է,

է, որ այսպիսիընդղրկումովպատմություն թյունը:Հասկանալի ն դրելու ճայլոց կաթողիկոսիպաճանչներըբավարարելու Հա152 տարվա կյանք մար պատմիչը պետք է շատ աշխատերն օգտագործեր Համաորոշակիության սաճմաններըպատասխան բնդգծելուցառայժմ Ճրաժարվենք, սկզբնաղբյուրներ:Հենց վերջին այս պայմանը ապա նրա մոտավորսաշմանները կարողենք դնել 8 դարի. կեսերից մինչն 11 աակ րար չափով կատարելովէ, որ ճեղինակը կարողացել է Ճաջոակզբները: ղուցյամբ ավարտելիրեն տրված Հանձնարարությունը:ԱսողիՄիջնադարյան ճայ Հեղինակներ ն ՓրիգորՄագիստրոսը Վարդան Արնելցիննրան կոչում են նակ Ասողիկկամ օտար աղբյուրներիցամենից շատ օգտագործել է եվաեբիոս Ասողնիկ, կր որը, ինչպես ուսումնասիրողներն կեսարացու հն գտնում, Քրոնիկոնըն իրենից առաջ եղած գրեթե բոլոր վկայում է Տարոհեցու Հմուտ ճայտնիՃայ Հեղինակներիգործերը, երաժիշտլինելը: որոնց մեկ մեկ բարեՍտնփանոս մասում: է խրղճորեն Ճ իշատակում գրքի Հենց սկզբի Տարոնեցու Հայ Ճեղիմոտիկ ծանոթությունը Հայ ն օտար պատմագրության նակներիցնրան ծանոթ են Ագաթանգեղոսը, Մովսես Խորենաականավոր ննրկայացուցիչներին, որոնց գործերը նա Հմտորեն օգտագործել է իր ցին, նղիշեն, Փարպեցին,Փավստոս Ղազար Բուզանդը, Մերեոգրքի շարադրանքիընթացքում, ապա նան խոր դիտելիքները | ար, ԱնանիաՇիրակացին,Ղնոնդը, Շապուճ Բագրատունիննե Է Հովճաննես բնագավառում,վկայում են նը կրթված աստվածաբանության Դրասխանակերտցին.ՊատմագիտականՀայտնի ու զարգացած լինելու մասին: հրկերիցբացի, Տարոնեցին օգտագործելէ նան ձեռագրեր Ստեփանոս Տարոնեցին արխիվայինփաստաթղթեր,որոնք, անշուշտ, Հեղինակի նրա իր կրթությունըստացել է Անիում: ժամանակի ընթացքում գրջիլուրջ արժանիքներնենտ9: Օգտագործածաղբյուրների մաայնքանէ առաջադիմել, որ ճասարակ տ է «ին իր խոսքը Տարոնեցինավարտում է այսպես. «Արդ լամեՀողնորականից ճասել վարդապետի ու արժանաաստիճանի որ

մի ուսումնասիրողեերը վաբանելով՝

դեպքում նրան 90, մի ուրիշ դեպքում 112են բաշխում: եթե այս Ճճարցի

դա

|

՝

առ

,

:

լ

ա

ու

՝

ցել իր շրջապատի ն ճոգնորականության ուսումնական

կանցՃարդգանքին: կրթված

ու

նեցունց ի սոցանէ, իբր ի լայլնալիր մարգաց ն ի ճովտային լնրանց՝ Ճաւաքհալծաղիկս ճեշտալի աչաց Հալելոլ դոյն գունովքն ն անուշաճամՀոտովքն՝ բերեալ ընծայ մատուցանեհմաստուածասէր անձինդ ն ճՃարցասիրական խորճրդոց

մարդ-

գեղեցկա-

շրջաճայացՍտեփանոսը չե Վրբիպում նան Սարգիս ՄՍնանեցի կաթողիկոսի (992--1019) "ուշադրությունից, որը, Տաշվի առնելով նրա ունակությունները, Ճանձնարարը ն Էջոց» ատմություն Կաթողիկոսիտված ն իր Ճանձնարարության «Պատմութիւնտիեզերականը» բաժանվում է երեք մասի, կողմից այն կատարելումասին լատմիչը իր գրքի վերջում թողաժ են առաջին, երկրորդ, Ճիշատակարանում Համեստորեն արոնքՀեղինակիկողմից անվանվում "ասում է ճետնյալի. ամ ծրրորդՃանդեսներ։Առաջին «Այս բաղկաքաձ հրեքտասանէ ճայրապետութնան Հանդեսը է ճինգ վերՏնառնՍարգսի, ն նագրված տինզերափայլ ժ ամանակաշրջանի գլուխների:Այստեղ մեծաշնորձ ճովուապետի, կրոնական զորոյ զճշրամանն շրջանակներիցդուրս չգալով, Ճեղինակըխոսում ընկալնալ՝ի վեր Քան զկար իմ՝ զճնաղանդուԹեսն »շրէնսն է աշխարչի արարչության, նգի տոսի Պտղոմեռսյաններիտիկատարելով՝ աղքատիմացբանիւք զրանս միշա: տակից գրեցի». թապետությանժամանակաշրչանի,ճրեաների առաջնորդների ու Ստնփանու Հռոմեական կայսրերի, Պարթնթագավորների Տարոնեցի Ասողիկիերկի «ԳՓատժութիւն թագավորների, տինու զերական» վերնագիրը լիովին Համապատասխանում Մակեդոնացու ձեռքեվ նրանց իշխանության, Ալեքսանդր է նրա քոորովճետն իր ժամանակաշրջանի վանդակությանը, : ոչնչացման մասին: Առաջինճանդեսում Սոնփանոս ՏարոնեՀայոցպատմությունիցբացի, այն ընդգրկում է նան ու Ճարնեան երկրների ու

.

Է

`

Ջ

մտայնության

ւ

Ի

ժողովուրդների մոտիկ Ց

նույնը, էչ 285:

ու

Հեռավորժամանակներ,ապատմու-

ՏՈՐԹԻ

ե :

ԸՐԱ Է"

-

Փոլանչյան, ՍածփանոսՏարոնեցիԱսողիկ, տք՛ս Ֆչանավոր գործիչները»գրքում, էչ 186. Ստեփանոս Ասողիկ,էչ 7. Ս.

.

Հայժչակույթի :

ցին անդրադառնում է նան 1-1 դարերի(մ. թ. ա.) Հույ-Ճղոե ավարտում մեական փոխճարաբերություններին պատմու.

Թյունը Ճճայոցառաջին Հա Արշակունիների ժամանակաշրջանի

"

բյուր,անժատելիորենավելի բարձր արժեք ունի «Պատմութիւն մեջ ամտիեզերականի» երրորդՀանդեսը, որի 48 պլութների

փոխվումէ 117 տարիների պատմությունը՝ երբեմն-երբեմն ռանձին մանրամասնություններով ճանդերձ։ եվ եթե ճեղինակը է վեց գլուխ, որոնք նույներկրորդ ճանդեսը բովանդակում առաջիներկու ճանդեսներիճամար ասում էրչ որ ինքը իր նապես ունեն ճամապատասխան վերնագրեր: Ալսբաժնում ՃեղիխորդներիցՀավաքելով է պատմությունը շարադրում, ապա երնակը շարունակելովպատմությունը,ավելի ավելի է իր խոժարորդ ճանդեսը նա ուղղակի վերնագրում է «Պատմութիւն Քը կոնկրետացնում Հայաստանի ն շուրջը շարաղրում նրա շեշտելով նրա ինքնուրույն ն մանակացինքնախօսութեան», պատմությունը Տրդատ11-ից ժինչն Արշակունիների անկումը Հավաստիլինելը: (428 թ.) ն ամփովփուփԱշոտ Բագրատունու դաճակալությն Գրքի այս բաժնում Տարոնեցինըիղճանուր դծնրով շարաԱյս բաժնում նա տալիս է նան ժամանակներով: ԼուԱշոտ 1-ի ն Սմբատ 1-ի պատմությունը, այնուճետն դրիելով սավորչից մինչն ՍաՀակ Չարթեր աթոռակալածՀալոց կաթոանդրադառնումէ Աշոտ 11-ին, Աբասին, ԱշոտԱԱ-ին, Սմբատ ղիկոսների գործունեությանՀամառոտ պատմությունը հ չխախ1-ին ն Գագիկ 1-ին:երրորդ Հանդեսը ավարտվումէ 1004 թբտելով,այսլես ասած, ։տինլերական պատմության սկզբունք80 տարիվականով:նրա մեջ ընդգրկված ճատկապես վերջին նեիը, ներկայացնումէ նան Սատանյան թագավորների,արադեպների պատմությունը ճեղինակը շարադրելէ արդենորպես բական խալիֆներիու բյուղանդական կայարերիճաջորդական ն անձնուվորություն: ականջալուր ջերինժամանակակից աղյուսակները՝ ժամանակագրությամբ Ճիշտ է, ՍտեՀանդերձ, մեկն էլ արժանիքներից Ստեփանոս Տարոնեցի Ասողիկի փանոս ՏարոնեցուՊատժության առաջին ն երկրորդ Հանդեսն այն է, որ նա Հայաստանի Հայ ժողովրդի պատմությունը չի Ֆերի պարունակած նյութերը Հայկական պատմագրությանՀակտրում ընդճանուրպատմությունից,այլ շարադրումէ նրա Ճամար նորություն չեն, քանի որ նախորդճեղինակներըդրանք իրնան երկրների ու ժողովուրդների պատմության ֆոնի զրա: րենց գործերում ներկայացրելեն ավելի ընդարձակ ձնով, այու դրա Համար էլ «Պատմութիւն տինզերականը»շատ կարնոր նուամենայնիվ,գրքի նշված բաժինները որոշակի Հետաքրքրուարժեքավորսկզբնաղբյուր է Պարսկաստանի,ԱրաբականխաԹյուն ունեն ն աղբյուրագիտական առումով բարձր են ուղնալիֆայության, Բյուզանդիայի ն մյուս հրկրներիպատմության ճատվում: Պետքէ ասել, որ ՍտեփանոսՏարոնեցին խորապես սումնասիրության ճամար: Ստեփանոս Ասողիկը ի տարբերուկրելով մեծն Մովսես Խորենացու անմիջական ազդեցությունը, թյուն շատ 4այ ճեղինակների, երկրի քաղաքական պատմուիր գրքի առաջին երկուբոժիններում նույնպես շատ մեծ տեղ է նան նրա մշակութային թյան ճետ միասին, անդրադարձել է ճատկացնում ճարցերին հ աշխատում ժամանակագրության է ճատեղեկություններ շատ արժեքավոր կյանքին: Պատմիչը ֆ անճատ բոլոր գործիչներիթվականներըտալ, որոնց մի մաՀոռողորդում տասից ավելի խոշոր վանքերի (նամրջաձոր, սր, անշուշտ, ճիչտ է Ճ դարում, ստույգ: երկրորդ,ապրելով ն նրանը մռս, նարեկ,Հաղպատ, Սանաճին այլե) Հիմնադրման, բնականաբար, օգտառդործել է իր ժամանակներում ն Հոգնոր անվանի գդգիտֆականների դրչության կենտրոնների, պաճպանվող նախորդՀեղինակների աշխատությունների բնամասին: Հայ միջնադարյանարառաջնորդներիղործուննության գրերը կամ էլ դրանց ավելի մոտ ու Հարազատ ընդօրինակուՀամար կարնոր են պատմիչի վեստի ճարտարապետության թյունները։ եվ ԱսողիկիՊատմության ժիջոցով մենք որոշ 4րեն եկելեցական այլն տեղեկությունները: որոնք վերաբերում ննք ոստանում ճշտումներ ե ուղղումներ Խարավորություններ շինարաիությանըն Անի քաղաքի պարիսպների կառուցման կատարելու մեր ձեռքըասած մյուս Հճեղինակներիավելի Այստեղ է, որ Ասողիկը պատմելով մանրամասնություններին։ ուշ ժամանակներում արտադրված օրինակներում: Տրդատ ճարտարապետիՀայաստանումկառուցած շքեղ շինուՀայ ժողովրդի զարգացած ֆեռդալիզմի ժամանակաշրջանի թյունների մասին, անդրադառնումէ նան նրա դգործունեությապատմության ուումնասիրությանՀամար, որպես սկզինաղկոստանդնուպոլսում, : նը Բյուզանդիայի մայրաքաղաքում՝ ` ֆ մառոտ

ա-

շարադրանքով:

ու

Գրիգոր

"

ու

Տարոնեցին,

ու

|

:

Ր

7»

ՀՇ

տեղ աճեղ երկրաշարժից 11 դարի զգալիորեն վերից վար տուժել է քաղաքական ձայաստանի Ս. Սոֆիայի ճռչակավորտաճարը, որը Հնարավորեղավ վերա ժաճարուստ պատմության ելեէջներով Արիստակես կառուցելն ավելի փառաճեղու գեղեցիկ դարձնել միայն Տրրէ ապրել Արիստակես Լաստիվերտցիմանակներում դատի նախագծովու անմիջականղեկավարությամբ: Այդ մակաստիվերտցին։նրա ճայրենի բնակասին պատմիչը իր գրքի ճամապատասխան բաժնում ասում է վայրը կաստիվերտն էր, որը պետքնաէ դտնվելիս լիներ Բարձր Ճճետնյալը.«եւ զկնի սակաւ աւուրց շարժեցաւ աշխարճն ձու. անվանում է «քաղաքս ՀայքիԱրծն քաղաքիմոտ, որին նաց աճատը դղրդմամբ, մինչն կործանել բազում քաղաքաց մեր». Արիստակեսնէլ ուրիշ Հեղինակների նման իր ծննդաճ գիւղից ե գաւառաց, ...Մինչն ի նոյն ինքն ի Թաղդաւորական վայրի անունով կոչվում է կաստիվերտցի։նրա ծննդյան, մատն քաղաքին մեծաշուք բազմապայծառզարդ վան ն ընդճանրապեսկենսագրության մասին մեզ այլնս ոչինչ՝ Կոստանդնուպոլսի ճրաշատեսիկսեանց ե պատկերացն եկեղեցեացմեծամեժաց ճայտնի չէ: ննթադրվում է, որ պատմիչն ապրել է երկար ն կործանեալփլուզանիւը,ննոյն ինքն Սոփիայն,որ կաթողիկենԷ «պատկառելիտարիքում» էլ գրել է իր Պատմությունը: Ճերձանիւր պատառմամբվերուստ ի վայր: Վասն որոյ բազում դիրքը Համեմատաբար փոքԱրիստակես (աստիվերոոցու ջան եղն արճնստաւոր ճարտարացնՑունաց ի վերստին նոքածավալ աշխատություն է ն ընդգրկում է 1001--1022 թվաբոգել։ Այլ անդ դիպեալճարտարապետին Հալոց Տրղատալջադեպքերը Տայքի իշխան Դավիթ կյուրապաղատի կանների բագորժի՝ տայ զօրինակ շինուածոլն, իկմաստուն Հանճարով սպանությունից մինչն սելջուկյան սուլթան Արփ-Ասանի մատն պատրաստեալզկաղապարս կազմածոյնսկզբնաորնալզշիվան տարին: Աշխատությունըգրված պետք է լինի 1022--1087 նելն. որ ն գեղեցկապէսշինեցաւ պայծառ քան զառաջինն». թվականներիմիչն ընկած տարիներին: Այն կրում է «ՍոռուուՍ. Սոֆիայիտաճարիճատկապես գմբեթը, ոբի տրամադիծը81 թիւնԱրիստակեսիկաստիվերտցւոլվարդապետիվասն անցիցն մետրից ավելի է, Հիմնավորվերանորոգման Համար լուրջ դրժանցելոց ի լայլասեռն ազգաց որք շուրջ զմեւք են» խոռրադգիվարություններ կարող է Հարուցել նույնիսկ միր օրհրում։ Տըրիր422,որտեղ օվարղապոտ»կոչումը կարող է նշանակել Ճճեղիդատ ճարտարապետի անդերազանցելի ճմտության գրավականը նակի ն՛ կրոնավոր, նե՛ սովորական ուսուցիչ լինելը, Սակայն բյուղանդական կառուցողականարվեստի գլովխդործոցի՝վերա"անի որ ճեղինակն իր գրքում շատ Հաճախ է Հենվում Աստնռրոդումից ճետո Հազարամյա է: աներեր գոյությունն վածաշնչի վրա, տեզ-տեղ էլ մեչբերումներ անում նրանից՝ցունան Ստնփանոս Ասողիկը ջերմ ճայրննասերէ։ նա մերցաբերելով խոր գիտելիքներ աստվածաբանությանբնադավաժում է ն կենտրոնա- ռում, ուստի նրա կրոնավոր լինելը,։ թվում է, ավելի ՃավաՀայաստանի քաղաքական մասնատումը ցաժ միասնական է: Հեղինակի նրա - ական է դառնում: Պայմությունից բացի Լաստիվերտցունեն պետության .կողմնակից գրքի բարձր արժանիքներով նան բնույթի միայն կարելի է բացատրել այն պվերադրվում մի քանի կրոնադավանաբանական ա ռանձին արճանգամանքնու ակնածանքը, ունեն որոնք աղբյուրադիտական աշխատություններճ, որ ճետագա ժամանակնեճի դրեթե բոլոր ճայ պատժիչներընրա եկատմամբ: Ասողիկը ժեք չունեն: դատողումտածելակերպի ըստ հրնույլթինգրել է նան այլ աշխատություններ: (աստիվերտցու Արիստակես Փատնբա մեծ է քրիստոնեական աշխարճավրա Լնույլնպես թյունների մության լավագույն Տրատարակությունը, Ստո.Մալխասյանցի ու յացքի ազդեցությունն ու կրոնական սաճմանափակվածություարժեքավոր է լոս առաջաբանով ծՓանոթագրություններով նը: հր նախորդներինման նա էլ ամեն ինչի պատճառը Համատեսել 1885 թվականին Այն լուս է տնսել Պետերբուրգում: նան ռուսերեն, գերմաներենն ֆրանսերենթարգմանությունՏՈ: ներով: ծրնան, 1963, էչ 21: առ

ու

`

ու

ի

.

/

՛

՛

ՅՈ

,

Բ նույնը, էչ :50--951:..

ՏՈ

`

'

-

Պատմություն, Աբիստակես լԼաստիվեոտցի,

|

«ԼՇԹ6ՇՒԹՕԹԽՆԱԸ Բոթղաոճրը ոշրտոօքոութ», քծՃրաշտտտօճ Է. 1Օ»6ուռոռ, Մ., 1968, էջ 14, նույնի Առիստակեռ լաստիվեբացի, օղ տե՛ս «ձայ մշակույթի նշանավոր գործիչները» էջ 213.

գրքում,

,

|

:

11--116

,

է մեզ ի գլուխ պատմութնաչ առնել, որպէս զի դիւրածանլիցի սկիզբն աստի նրօ ընթանալ, ն ոչ ընդարձակդգյութներիմեջ ամփոփում իր մեղ բանս» ասելիքը: Գլութներից յուրաքանչյուրն ունեն իրենց ճամապատասխանվերնագրերը,որոնք բնդճանուր առմամբ արտաճայ-. տում են շարադրանքիբովանդակությունը: կաստիվերտցին որատում է նրա բոպես իր ժողովրդի զավակը, Հավասարապես

ասելով. թերցողին,

բում է

մարդկանց մեղթերըե նախախնամությունը: Սակայն այս`ճանդգամանքը մեզ չպետք է խանգարի, որովճետն տվյալ կարնորըոչ Թե ճեղինակի դճպքում դնաճատականներն կը-

«...բայց

ժամ

ն

ու

բռնի շրջանակներումնրա արած սաշմանափակ եզիակացություններնեն, այլ այն Ճարուստնյութը, որ մատուցումէ նա

ըն-

Թերցողին:հսկ ալդ նյութերն իրոք որ Ճարուստեն: Արիստակեսկաստիվերտցին ապրել է Բագրատունիների վոր քշնամիներին՝ ե՛ սելջուկ-թուիքերին, հ՛ բյուզանդացինեթագավորության Հզորացման վերջին շրջանում, ականատես էգունադեղությամբ նկարագրելով Արծն քաղել Հալ ն վրաց ժողովուրդներիքաղաքական մերձեցմանը, րին. Նկարչական ու իր ներքին դառնացելԲյուզանդիայի՝ ղաքը, նրա դեղեցիկ դիրքը, Պարստություններն ճայերինկատժամբվարածհրկդիմի ու ու բարիով ապրող կլանքը, կաստիվերտցին պոռթկացող Վար Քաղաքականությունից Ճայկականերկրամասերի բոնագրավումներից, վշտացել ու խոցվելէ իր ճայրենիքիանկախության ատելությամբու անսաճման զայրույթով է ներկայացնում սելճամար,ամբողջապես ոչնչացման ճաշակելսելջուկ-թուրքա- չուկլան Հրոսակախմբերիձեռքով նրա Հիմնաճատակավերուկան խորշակիամեն ինչ ոչնչացնող ուժը, սոցիալական բնակիչների զանգվածային կուտորածը։ Ամը, կողոպուտն չամենաանտարբերընթերցողի մոտ նույնիսկ, պատմիչի կերտած րիքները,անարդարությունը, ժողովրդի կեղեքումը ներքին պատկերներըայսօր էլ առաջացնում հն խոր զայրույթ ընդարտաքին Ճարստաճարողների կողմից,Հայաստանի քաղաքների ու բնակավայրերի Հանրապես բոլոր ավերիչների ոչնչացնողների նկատմամբ:. ավերվելը, ժողովրդիդարավորմշակույ«հայը զքաղաքիս մերոլչ--ասում է նայ--զրազմադիմի ն զանթեոչնչացումըն ն այլն, ն այլն: ԱռաջինՀայացքիցթվում է, քե այսքան շատ Հբնարինչարիս ընդ գրով ով կարասցէ արկանել... ճառին ի մեկր մյուսից կարնոր Ճարցերիշարադրանքը տալը մեկ ճեղինակի վերայ անօրինացն ժողովք իբրն շուն քաղցեալք, ...ն սուր Համար չափից ավելին է ու դժվարին: առն ի վերայ եդեալ Հնձեցին մինչն անջատեցաւի կենդանւոլ Սակայն,ի պատիվԼաստիվերտցու, պետք է ասել, որ նրա ՀըԻՄ մուտ գրչի տակ բոլոր Հարցերնէլ ստացել են ,Փաղաքս... զի ամենայն քաղաքն. լի էր դիակամբք անկելոցնչ գոշացուցիչ պան նրբափողոցքն ընդարձակ սրաճք»ո8: Մր տասխան: Լաստիվերտցին փողոցք վաճառոյ կարողանում է մեծ վարպետությամբ երբեմն մի քանի բառերով ոչ միայն խոր միտթ ավերելու կապակցությամբ, պատուրիշ տեղ, Վասպուրականը այլե ճմայել ընթերցողին: ա միչը թուրքերին անվանում է «քաղցած ու անճագուրդ գայլեր»: . Մի կողմ թողնելով պատմիչիարդարացի զայրույթը, ասենք, «...Յոր յաւուրս մեր զարթնան պատներազմունք մենի սելջուկների կռվելու եղանակների» տի նրա տեղեկությունները ի չորից կողմանց՝ նան կարնոր են սովորությունների մասին չատ օրոշ չափով սուր, Ցարնելից յարնմտից սպանումն, նկարագիրը ամբողջականացնելուճամար: նթանցազդային Ի Ճուր, ի ճարաւոյմաՀ. Հիւսիսոլ Մենք, օրինակ, ԱրիստակեսԼաստիվերտցու Պատմությունից Քարձանուրախութիւնք յերկրէ, հնք իմանում, որ սելջուկ-թուրքերի դտնվելով բարբարոսուկոնցինձայնք Քնարաց, թյան աստիճանիվրա, միայն ավերում ու ոչնչացնումէին Լոնցինբոմբիւնք թմբկաց, մեն ինչ ն առանձին Հակում չունեին Հաստատվելու նվաճված : Քարձրացան աղաղակք լալնաց...»46: վայրերում: իր Ճայրենիքիթշվառության ճամարմղկտացող պատմիչը :. Փատմության օկզբիմասերումչափածո արտաՃճայրտած այս խոռքքրից Հետո պատմիչն ճասցեին, պարսավանքիխոսքեր է ասում նան Բյուզանդիայի առաջնորդում է ընու

ու

ու

արտաճայտել, '

՛

|

|

՛

ն

|

՛

՛

ա-

Ն

Հանգերով

--

Է

32.

`

՛ :

|

ՊԾոստակեմ կատվվերացի, . 1728:

արին ՌԱԱՆ-շ

Կաար--«---

Հ

լ

Փ աքը

ե

78Ք

ո

բարեկամ ձնանալով, եր կեղծավորու երկդիմի քաղաքականությամբ,նպաստում էր Հայաստանի անկախությանոչընչացմանը: Թն ինչ ժանը՝ կործանարար ճետնանքներունեցան բյուզանդացիների Անիի վրա,. Ավաստիճարձակումները վերտցիննկարագրումէ այսպես. «Տայսոսիկլաւուրս Հետամուտ եղեալ զօրքն Հոռոմոց,չորս անդամ զկնի միմեանց մտին յաշխարչն Հայոց, մինչն մարդաթափարարին զերկիրն ամենայն սրով ն ճրով ն դերութեամբ: Զորոլզնշանակ չարեացն լորժամ զմտաւ աժեւ՝ յիմարի անձն իմ ն ափշին միտք իմ, ն լաճագին զարճուրանացնզդողի առեալ ձեռինա՝ զոճ տողիս ոչ կարեմ վառաջ խաղացուցանել. զի դառն է պատմութիւնս, ն բազում որի

ու

ողբոց

արժանի:

|

Աչխարչ՝ որ երբեմն ժամանակաւիբրն ղդրախտ տնկախիտ առաշի իր, կանաչագեղ,տերնալից, պտղաբեր, գեղեցկաչութ ն հրջանիկ անցաւորացնցուցանիւր»46: Պատմագիտական խոշոր արժեք ունեն նան Արիստակես կ(աստիվերտցու գրքի այն Ճատվածները, որոնք վերաբերումեն երկրի ներքինկյանքին, սոցիալական շարժումենրին ու զանգ:

|

վածային բնդվզումներին: իրեն Ճատուկ դիտողակաՊատմիչը նությամբ նկատում դառնությաժբ խարազանում է վոշխառությունը՝ օտարներիու աղքատներիճաշվին մեծատունների ու

ճետ Ճղվանալը,ավազակների նրանց ընկերակցելը ե այլն: կաստիվերտցին ննրբինանարդարությունների դեմ հեր ղզայ-

րույթը արտաճայտումէ 1064 թ. սելջուկներիկողմից ճոչակավոր Անի քաղաքի ավերածությանառիթով ն ուրիշ ելք չգտնելով, կարծեք նան Ճոգեպես Ճանդոտանումէ, ռր քաղաքի փր լատակներիտակ արժանի կերպով թաղվումեն ամեն վատ բարքները: Լաստիվերտցին այս մասին գրում է. «Այլ ն ի ճարպոլ անիրաւութեանի նմա դործելոցն տոչորեզաւ բարձրաշէն ե դեղեցկայարմար ապարանքն, ն եղն ամենայն բնակութիւնն ն վաշխն ն իբրն Ճճողաբլուր նենգութիւնն որ ի նմա՝ խափանեա-

ՒԼ11

Այս է բաժին անիրաւ քաղաքաց, որ շինեն զինքեանս րբնամբօտարաց, կ ի քրոտանցը տնանկաց փարթամանան,նի վաշխից ն լանիրաւութեանցզտունս իւրեանց ամրացուցանեն. հ ինքեանք զմիտս իւրեանց անողորմունելով առ աղքատս ե ա-

ւ

`

նույնը, էջ

58:

տնանկա՝միայն եշտութեան ե փափկութնան սպասեն, ն ի՞ գործոցաղտեղութեան ոչ խորշին, այլ միայն արբեալ լինին ի՛ ունի»47: ԱյստեղԼաստիցանկութնանցնոր զնոսա բմբոռննալ վերտցին ճանդեռ է դալիս որպես ճոդնորականության չափավոր թնի ներկայացուցիչ, որի ճամար անճանդուրժելի էին աշխարճիկն ճոգնոր իշխանավորներիդործած ճանցավոր արարքավելին անել չէր կարող: նա ի վիճակի ները: ձաստիվներտցին չեր թափանցելու սոցիալական անճավասարության էության մնջ, առավելապես չէր էլ կարող դրանից ազատվելու ուղիներ տալ: Դրա ճամար էլ նա իր գրքիՀԶ.ՀՅ-րդ ցույց գլուաներում ն այդ շարժու-՝ խոսք է բացում թոնդրակյան շարժման մասին մի ներկայացնում թշնամական դիրքորոշումով:Սակայն թոնդ-ճաղորդումների մեզ օգրակյանների մասին Լաստիվերտցու նում են պատկերացնելուալդ շարժման ընդգրկած մոտավոր աաճմանները, որոշել նրա դասակարգայինու դասային կազմը կ այլն: Հենց այնքանով, որքանով Արիստակեսկաստիվերտցին սոցիալական ճակասություններիառաջ իր աչքերը չի փակել, այլ ճամարձակորենխոսել է դրանց մասին, ոլովնս գրող ու շատերիցբար-մտածող կանդնում է իր ժաժանակակիցներից ձրր: է ԱրիստակեսԼաստիվերտցուՊատմությանբնագիրը լույս է տեսել մի քանի անգամ: Լավագույնըբննաճամեմատական է, որը կատարել է Կ. Յուղբաշյանը ճրատարակությունն (երեվան,1963): Պատմությունըլույս է տեսել նան աշխարճարար 1971), (ծրնան, ռուսերեն (Մոսկվա, 1968),ֆրանսերեն, վրան ցերեն անգլերենթաքբգմանություններով: 1Ա դարում ճայ պատմագրությանմեջ "

ՄատթեոսՈւռճալեցի

ժամանակագրություՀանդես Է դալիս

նը կամ տարեգրությունը, որն այն ժամանակ բավական տարածված էր նան:

ինչպես: միջնադարյանծնվրուղլայում:ժամանակագրությունը, է առանձին կողմից, տրված մասնագետների գրական: ցույց պատրաստությունչէր պաճանջում: Պատմիչները դրի էին նում պատմական դեպջերը ժամանակազրականկարգով, աո-.

ա-:

ռանց լուրջ ուշադրություն դարձնելու նրանց ներքին կապակ-ցության վրա։ Այս մտայնությունը, ինչպես նշում է Մ. Աբեղ-.

նույնը, էջ

136:

165:

ի

ժամանակի աշխարՀայացքի ազդեցության «նտկանք փր, որին ամեննին էլ ձեռնտու չէր` պատմական իրադրությունների խոր ու բազմակողմանիմատուցումը ընթերցող ծասարակայնությանը: նթե ժամանակագրությունները կամ տարնգրությունները ունեին այն առավելությունը, որ այստեղ Հատուկ ուշաղրուԲյուն էր դարձվում վրա, ալ-՝ տարեթվերի ճերթականության սինքն՝ դեպքերիկատարման ժամանակըմատնանչելը դառնում Հր մի տեսակպարտադիր կանոն, ապա մյուս կողմից այդ կարՁի սկզբնաղբյուրներն ունեին նան լուրջ թերություններ, որովՃետն նրանցում չէր տրվում ընդարձակ իրադարձությունների շարադրանքը, էլ չենք ասում, որ ճեղինակներըիրենց ճաշակով կամ ճատուկ նախասիրությամբշատ Հաճախ տվյալ թվավանին տեղի չունեցած միանգամայն երկրորդական դեպթերը «Փիշատակելով, աչքաթող էին անում կարնորներն գլխավոր-

|

անը,

ւ

,

ն «իմաստուննե-ալով «ճանճարեղների», «գիտնականների» բի» Փննադատությունից, միաժամանակիր կատարած աշխատանքըիրավացիորենբարձր է դնաճատում, ասելով, որ «...անՀնար է եթէ ալլ կարող լինի զայս գտանել ե կամ 4Ճաւաքումն առնել միաճամուռն ազգաց ն թագաւորաց, այրապետաց ե փշեանացզամենայն ժամանակս թուսկանութեամբ ի գիր ճակաքել,վասն զի վճարեալ Հատան առաջինքն,որք ականատեսք Հին ամենայն ժամանակացն: Արդ զայս ոչ ոք է կարող առնել, զի զոր ինչ գրեցաց՝դրեցաւ, զի զամս զոր ինչ մեք արարաք, ճնդետասանունէաք զայս զործ քննուքեանս, զոր ի մատենագրութիւնս ընթերցեալգտանէաքզթուսկանսն ժամանակացնի իշատակարանսգրոցն ն ընդ ծերսն ի քննութիւն մտեալ դեդեբէաք անդաղար քննութնամբ՝ ն Հաւաքեալ գրեցաք ի գիրս զայս ինչ»ն0. Վերջինտողերը կասկած չեն թողնումընթերցողի որ պատժիչը իր ձեռնարկածզործի նկատմամբ ունեցելէ Ֆֆերը: մեծագույն պատասխանատվությանզգացում, որովչճետն իբ նվ աշա ժամանակագրությանառաջին կիրառողներից նա ստեղծել է երկարամյա քրտնաջան աշխատանքով, գիրքը մեկն էլ ճայ պատմագրության մեջ ճանդիսացավ Մատթեոս չսաճմանափակվելովմիմիայն իրեն ծանոթ ու պիտանի գրաիր տվաժ սուղ տեղեկությունների Ուոճայեցին: ՈւռՀամաձայն, է եկել ալդ վոր սկզբնաղբյուրների այլ դուրս շրջանակներում, Հայնհցինծնվելէ Կիլիկիայի սաճմանագլխին գտնվողՈւոՀա կամ ն ն նան Ֆեղ շրջանակներից ընդգրկել ծերունիների ականատեսքաղաքում:նտ հղել է կրոնավորն ապրել ատեղծաչնդեսիա ների պատմիչը միաժամանակ Հենց այստեղ պատմածները: գործել է գերազանցապես ճայլրենիքաղաքում: Ուռշայեցին իր է, "մեզ Ճճավաստում ինքը օգտագործելէ «ան-որ աղբյուրներն «Ժամանակա աշխատությունըանվանում է ութիւն», որն ընդէ ճասկանալ քընպետք 952--1136/37 դադար քննութեամբ», որի, անշուշտ, րկում է թվականների դեպքերի Հաջորդական նտ նադատելու,այլ աղբյուրների ամեմատելու իմաստով: Համեռւտ կարծիքի է իր շատ Ուոճայեցին, ջարադրությունը: գինշված արժանիքներիցելնելով է, որ մասնագետներըՄատթեոս տական պատրաստության մասին: Մի տեղ, օրինակ, խոսեՀամեմատում են բյուղանՈւռՀչայեցու «ժամանակագրութիւնը» լով իր աշխատության մասին, նա ասում է. «եւ արդ ածա այս ն կորովի դականլավագույն ԹեոփանեսԽոստովաժամանակագիրններից վարդապետաց դիտնականացէր դործ ն ոչ մերում ճետ ն կ կամ սակավ նողի ստեղծագործության գտնում, որ այն իր տեսակի սոկարութնանցս գիտութեանցս...48. Սակայն է61: մեջ եղակի նմուշ նա իրեն մեղվի Հետ, միաժամանակ Ճճամեմատելով արդարացիորեն ասումէ: «...զի ի տկարացն ի նուաղզիցդործ ինչ պիՄատթեոսՈւռճայնցինՀանդես է եկել փոթորկալի մի ժա...ն «ոանացու պաճանջէ. հրբ արաբական երկարամյա լուծը թոթա-. մեր Համարձակութիւն տկարութիւնս էառ ն առաջի ն քաղաքական անկախություն նվաճած Ճայ ժողովուրդը` ն ն փածձ ճանճոնհտորաց Հզօրաց խորին իմաստնոց Ճարեղացե Քաջակիրթքննողաց խօսեցաքզայս ն լանձին ապրում էր տնտեսականե մշակութային առաջընթաց, տրը» ` փարտք վզմատենադրութիւնս մեր նոցա...»8: Պատմիչըչվախեու

ար

:

,

ու

ւ:

մանակաշրջանում,

ա-

Ք. `

228:

Ց

2.

Մատթեռս Ռաճայեցի, 1898,էչ ժամանակագրությն, Վաղարշապատ,

Փ ծ:

'

|

ԸՐԱ

նույնը, էչ 278-379. .

`.

ա

Նուլնը, էչ 580:

՝ :

ՄատթեոսՌտնայեցի, ժամանակագրություն,ենրհան,1923, էչ ՃԱՐ Հ. Բարժանոթագրությունները

1աթ- (Թարգմանությունը,ներածությունըն

՛ »

«սակայն, չուտով խանգարվեց Բյուզանդիայի նվաճողական| նենգամիտ քաղաքականության,ապա նան՝ Հայաստան ննրխուժած սելջուկ-թուրքերի կողմից: Այս աճեղ ու գիշատիչ ժերի Հայաստանին Ճայ ժողովրդինպատճառած անչուն տառապանքներն հրննց խոր ազդեցություննեն ունեցել պատմիչի վրա նրա զգայուն ներաշթրարչճում մշակել որոշակի վերաբերմունք ե՛ մեկի, ե՛ սիյուսի նկատմամբ: ՀայաստանումԲյուզանդիայի վարած նենգամիտ դավաՃանական քաղաքականության էր, որ, ասում է ճետնանքով պատմիչը, սելջուկ-թուրքերը անպաշտպաներկիրը արադորեն նվաճելով Հասան մինչի Կռստանդնուպոլիս: Միննգամայն Ճիշտ ըմբոնելով պատմական դեպքերիզարգացման ընթացքը, ու-

անուանեալկոչին թուրք, ն ճասնհալմւտանէին լաշթարճն ժան անողորմ ի բերան սրոյ կոի Վասպուրականգաւառին յոլ ...իսկ մինչեւ յայնմ Քրիստոսի: ղճաւատացեալքս տորէին ժան ի Պանդիմանակի չէին բնաւ տեսհալ թուրք զօրք Ճեժելոց. ն պիլննոցա՝ տեսին այլակերպ զնոսա. աղեղնաւորս ճերար-

`

.

ու

ու

ձակս իբրեւ զկանայս...558:

ն ճայ Ուռճայեցին, սակայն, Հայաստանի Մատթեոս

Ը

ու

"

.ՈւռՀայեցին սելջուկ-թուրքերի աննախընթաց Ճաջողություննեբացատրում

ը

է

անճեռատես Բյուզանդիայի

քաղաքականուՔյամբ ն բացականչում. «Ո՞վ կարասցէմի ըստ միոջէ պատմել զկորուստ բարկութնանննե զլաց աղպաշաւանացտանս Հայոց,

յանօրէն արհանարբու դազանացնզօրացն ն

զօր

Թուրքաց

կրեաց յանտիրութենք,ի սուռ պաճապանացն,ի տկար նի թուլամորթ վատ ազգին Ցունաց. վասն զի մի առ մի քակեալ ճՃանինզջաջ զզօրականանի տանէն Հայոց, ղորս ճանին լարէ կաց ն ի գաւառաց բարձեալ խավփանեցին զաթոռ թադաւորութեանն Հայոց. քակեցին զցանկ պաճպանութնանն ն զօրաց զօրավարաց. ն ազգն Հոռոմոցիւրեանը անուն քՔաջութնան զանդարձ փախչելն արարին պարծանք. նմանեցան վատ ովուացն, որ յորժամ զգայլն տեսանչ՝ փախչի: Բյուղանդական կայսրությանըտված այս արժանի դնաճատականըմիանդգամայն տեղին է, ռրովճետն այն սկսած Ճ1 դարից ամբողջապես է պատմական ճՃաստատվում զարգացման ընթացքով: դեպքերի ականատեսլինելով սելջուկ-թուրքերի Ուոճայեցին արշա"վանքներին, ճենց սկզբիցատելությամբ է լցվում մարդկությանը անչճուն տառապանքներ,վիշտ աղետ բերող այս նվաճողների նկատմամբ:նա իր գրքի բազմաթիվ էջերում մի տանձին պատկերավորությամբ Ժ նկարագրումսելջուկների ու

ա-

«Ընդ աւուրսն ժանությունները:

դա-

ընդ այնոսիկ,--ասում է պատմիչը:չ--զօրաժողով լինէին խուժադուժ ազգն անօրինացն, որք

`

ղովրդի ողբերգությունը միայն արտաքին քշնաժիների ներխուժումներնու նվաճումները չի Համարում: նայ անդրադառկյանքին, խոր կակիծով է նալով իր Ճայրենիքի ներքին ու բի իշխանազունն նագրում Ճոդնոր ֆեոդալների, աշխարճիկ ու մեծատունների, մի խոսքով՝ շաճագործող դասակարգիներ--

Արա

կայացուցիչիերի անօրինականությունները, չարաչաձումն երը»

բարոկաշառակերությունը,ընչաքաղցությունը, ճոդեկան յական անկումը: Պատմիչը այս առթիվ ժամանակի է. դիանականՀովճաննես Կոզեռնի բերանով դառնացած ն ն դգողս լաւաղակս ի «իշխանք յլարնենան յափշտակողս:չ կրօնաւորք թոդատաւորք ի կաշաոս ն յանիրաւ դատառտանս. ու

հջանավոր ասու

ղուն ղզանապատսն ղմննաստանս ն յաշխարճի զբաղմունաս դեդերինն շրջին ընդ փողոցս ն ի մէջ կանանց, ատեն զաղօթմ

սիրեն զվարս

աշ-թողուն զկարգս կրօնաւորութեանիւրեանց, ն զշետ երթան գովեստից մարդկան...»54: կրոնավոր խարչի չի Հանդուրժում իր դասակիցնե-. նելով Հանդերձ, Ուռծայնցին րի արատավորկողմերը, ասելով, թե «...2այրապետքն ն քաճանայք ն կրօնաւորք արծաթասէրք առաւել քան աստուածասէրք»55: Ուռճայեցինայնուճետն չեշտում է, որ ղեկավարխավերը այն աստիճան ճղփացել ու սանձարձակ են դարձել, որ Ճասարակության տականքներին ու րին անդամ քաճանա են դարձնում կամ առաջնորղ կարդում:Այսպեսշարունակ քննադատելովն պախարակելովտիրող դանան է սակարդի արատավորկողմերը, Ուռձայնցին Ճասնում ու անարդարության դիտակսոցիալական անձճավասարության ասում նա ախտի մեջէ, անբարոչականության որ ցությանը: ու թաղված իշխաններն դատավորներըմեծարելով գողերին ու

ն

կոպոսունք

Մատթեռս Ռտճայեցի, էչ

135: ՛

եղիս-

թափթփուկնե-

`

.

ժո-

նույնը, էջ

42:

584Նույնը, էջ 53: 55. նույնը, էջ 54:

|

169»

մատնիչներին, են անրավաբար ճափշտակում

աա պարոնա

է աշխատավոր- թիւնը»արժեքավոր տեղեկություններ նների ունեցվածքը: Հեզինակի նեղ, կրոնական յանի պ սաճմանափակ ժողովուրդների Հարնան երկրների

ի տեղեկությունները: թանի աան դիտելիքների կողմանի պայմա ար Հետաքրքրությունը, ուին Հեղինակների չո Հա ներից «2մանակագրուրիաը Մականա արնա ԳԱ գիտակ մում, Հրատարակվել 1869 քվականին, էր սոցիալականանճավասարությունն է նրուսագ" ո դասակարգային քվանանին Վաղարջապատում: շաճագործումը, կարելի Համարելիր մամանակի Հեռ ր Կոր .) (Փարիզ,1858), ֆավոր մտածողներից ֆրանաերեն մեկը, ( անկեղծորեն անել աշխարճայացքը, իճարկե,Ճնարավորություն չէր տալիս տեսնելու, որ սոցիալական ն անճավասարություն սոցիալական 4արիքներ Ճարուցողը ֆեոդալական է, ն առաչ Հասարակարգն ջարկելու այդ Ճասարակարգը վերափոխելու պաճանջչ: Քրիստոննությանոգով դաստիարակված ե նրա բարեպաշ ւո Ճետնորդը ավելին ասել չէր կարող: Ուստի 4ճենց այնքանով, որքանով որ ՈւռՀայեցին ֆեսդալիզմի դարաշրջանում նկատում ,

ու

որ

է

ցավում էր

952--1051

ների դեպքերը,երկրորդր Հասցվում է մինչն փոկ երրորդը վերջանում է 1136

իր

քվական-

թվականը,

թվականով: եթե առաջին ն չափով

նախորդների (ալդ թվում ճավանաբար նան օտար լեզուներով) գրավորաշխատանքներն դեպքերի ականատեսների ու

բ

պատմածները,ապա աշխատության երրորդ մասը նա Մնծ գրելէ մասամբիր իսկ տեսածիՀիման վրա։ Այդ է լատճառը, որ աշխատության նրրոիդՀատվածիգիտականարժեքը, որաղնս սկզբնաղբյուր, շատ ավելի մեծ է։ ՄատթեոսՈւոչայնցու գրեթե նույն «ժամանակագրութիւնը» շարունակե է

ոճով

Սամուել Անեցի

բ

28.

«ժամանակագրուՓիւնից» օգտվել է Սմբատ Սպարապետը հր (Դունդոտաբլ) «Տարեգրքի» մեջ: Ուռչայեցին կարնորտեղեկություններ է տալիս նան իր շատ

ն

աաա)

-Հ

Հենրին, րապես

.-

միչ-ժամանակագիրնորից ն

սադղրությանմասին Հոդնոր կոչումով թյուններ են Հայտնի: մի երկու տեղ թռուցիկ կերպով միայն ել ն Հասել է խոր ծերության: ննթադրու ծնվածպետք է լինի Անիում կամ

երին

Գրի-.

ծրերը Պեր ն ճասցրել մինչն 1169.-1163 թվշկանննր,: Ճայ մատենագրերից ամենից գայում

զար ա ի արրոավան անաթյան ա Բորնոնթյուններ տայ ր թվականին ր ամիր ա լու» ի «ժամանակագրութեան» հրե Հալեղու Բր արարո Բարթիկյանիաշխատասիրությամբ Քրգմանությունը՝ թուրքերեն (Անկարա,1962) հարաիին

Հ.

ծրկրորդ մասերըգրելիս Ուռծայեցին մեծ

է իր

ի

:

ճակատագրի ճամար: Մատթեոս Ուռճաեցին եր «ժամանակագրութիւնը» աժա-

նել է երեք մասի.առաջինն ընդգրկում է

մոտ.

օտար

նգամ

առա-

որն

Ճճայրհնիքի դառն

ն

անշուշտ, վկայու քյան ւ ամասին ն սկսած դեռես

մամբ:

ար

ու

նրան

առաջացել է Հայ

`

ու

ցում

ս

|

նր

.

շատ

Քիչ

օ-

մդ--

Ն

աալարսէրա ո": Ա աք որ աա ԻԲ-՝ նա, ճրտամոգիր ապրել էԱեելիա ,

տ

հն,

-

ը

է

Սամժունլ Անեցու պատմա-

ի «Հաաթոուն ո կրոնա-մեկնողական մոա Է ինի նան աաա ոչինչ ասել մասին առայժմ Հայտնի է ն. միակ"աշխթատությունը Ըստ հրնույթին վերնագրով:

խոնա

նա

որոնք:

|

ժամանակտեղի ունեցած երկնային լուսատուների խավարումստույգ ների, սովի, Ճաժաճարակների, ն այլ արճավիրքների բնաՍամուհլ Անեցին իր գիրքը գրել է կան աղետներիմասին, որոնք Կն որեշ դեպքերումՃաստատվում Քն ձեով: նա շարադրանքըսկսում է Ադամիցն բոր այլ աղբյուրներով տոմարական հղել աւտվիրատուն Գ եղել է Հայոց` եր: Ճաշվումներով: Պատժի- ԼԵՎ չի լեզուն ընդՀանուր առմամբ պարզ ու անզարդ է, գրեթե ժա"Հ 1ատ նրնույթին այժ մանակի խոսակցականը, կաթողիկոս, Դրիպոր. Տղա հրբեմն Համեմվածազդեցիկու ծ ն գուաշխատությունըՀնում բավականճանաչված նեղ պատկերներով: նույն սկզբունքն ել Ջափել ն այլնայլ Հեղինակներ ւ Ամբողջությամբ վերցրած Ուռծայնցու«ժաժանակագրուցՆ Հասցրել ցրել մինչե 1665-թվականը։Սամուել ց. հիւ Քակել էն ու ու

ու

։

որ՝

Գորժ բնդունժլի

ոումոր

թ

|

'

արքա,

մուն Քլաբ Ր-Ի183),

:1

:

։

ր

45աեակագր զարավոր

/

է, նա իր գրքի Հա շրջաճայաց' անձնավորություն մար կարողացել է օգտագործել ինչես ճայկական, այնպես Հլ օտար սկզբնաղբյուրներ: ն Հայ շատ Հեղինակների առաջին ճերթին ՄովսեսԽորենացու օրինակովնա իր գրքի ճենց բուժ բարեխղճորեն թվարկում է այն Հեղինակներին, որոն գործերըինքը օգտագործելէ։ Այդ Հեղինակներն են՝

կրթված

ու

բեն,որն իրականացրելէ

արնելադետՄ.

Քրոսսեն(Պետեր-

Միջնադարյան ճայ մշակույթի ակաՎարդանԱրնելցի նավոր ննրկայացուցիչներիցՎարդան Արնելցին Հայտնի է որպեսպատմադիր, փիլիսոփա, քարգմանիչ ու մանկադրող, աշխարճադրագետ, 1200-վարժ: նա ծնվել է 1198--1200,ոմանց կարծիքով՝ դաՓառիսոս (ճին 1210 թվականներին ապա վառ):Սկզբնականկրթությունը ստացել է ծննդավայրում, Գոշի Մխիթար նոր Գետիկի վանքում՝ նշանավոր իրավագետ մեծ նան Հովճաննես մտածող մոտ: Հետո նա աշակերտելէ ՎարԽորանաշատիվանքում: Տավուշգավառի հմաստասերին՝ մանն 50-ական թվականներին ՃԱ դարի դան Արնելցին կայենաբերդիիր իսկ կավարժականաշխատանքէ կատարել նա գրել է 2ճիժնածՍ. Անդրեի վանքում:Հենց այստեղ էլ ն «Մեկնութիւն Հնդամատենի»մեկնողական աշխատությունը մի քանի մանրըգործեր: ենթադրվում է, որ Վարդան Արնելցին Ե1239--1240 թվականներին եղել է նան Հաղպատիվանքում:

«կոզեվածբիու

"կեսարացի, Ագաթանգեղոս, Փավստոս Բուզանդ, Մովոծս Խո-

եղիշն, ՂազարՓարպեցի,Սեբեոս, Շապուճ ւրձնացի, Բագրա-

Գանձակի գավառում

«Կոունի, Հովծաննես Դրասխանակերտցի, Ստնփվանու

, Տարոնեցի

"Ասողիկ:

Սամուել Անեցուժամանակագրության սկզբի մասերը, րոնք վերաբերումեն նախապատմական, առասպելական ջանին,առանձին արժեք չունեն: Այստեղդրեթե հն ինքնուրույն ն. Ճեղինակը դատողությունները բավարարվում է լոկ, այսպվնս ապածյ, ո-

բ

բացակայու -

փրողությունները ներկայացնելով: Ճիշտ

Ճճակառակը կարելիէ

ասել դրքի մյուս Հատվածների Ճատու կապես իրեն մուտ ե անմիջապես հը ապրած ժամանակաշիրջանների որովճեո լ դրանք նա արդեն մասին, շարադրել է իր ձնոքի տակ հղած առավել ու Ճավաստի ստույգտեղեկություններ պարունակող աղբյուրների ճիման վրա: եքն դրան

վերադառնալիս, քուսաղեմ կատարած ուխտագնացությունից ն առնում է կիլիկիայում միայն կանգ ժամանակ Վարդանըորոշ թվականին նա 1245 թվականին ճետ դալիս Հայրենիք: 1248 հրեք-չորս տարով նորից է մեկնում Կիլիկիա, որտեղ ընդայնպես էլ Ճասարակական գրկվում է ինչպես մշակութային, ու եկեղեցականգործունեությանմեջ: Կիլիկիայում նա Հեթում է իր «Ժղլանք», «Յաղագս ժեկնութնան

,

ավե-

նան այն վՎացնենք ճանդգամանքը, ռր Անեցու օգտազործած աղբյուրնենրի այն ժամանակվա ըենդօրինակությունները ա.վելի մոտ են եղելիրենց բնագրերին, որոնց որոշ բաներ միջից

Հետագա արտագրող ղել են, ապա մեր

գրիչները դուրսեն թողելկամ

ավելիկբարձրանա:

աղավա-

Լի խնգրանքավ դրում.

ճեղինակիաշխատության արժեքը է՛լ

այս

կատարում քանի փոքր աշխատություններ, ն այլնւ Այստեղ ՎարդանԱրնելցինգորէ քարդմանություններ ն ճռոէ ցույց տվել նան բյուղանդական ծուն իր մեական եկեղեցիների դեմ մղվող պայքարին: Արնելցին վանքում, Խորվիրապի կյանքիվերջին տարիներնանց է կացրել որտեղ նրա 4ճիմնածբարձրագույն դպրոցը դեպի իրեն էր ձղում

ն մի ջերականին»

Սս

ՍաժուելԱնեցու ժամանակագրությունը ճիմնականում ընդգրկելով ճայ ժողովրդի սլատմությունը, արժեքավոր նյու-

Թեր է պարունակում

մասնակցություն

ն Փարնան Կիլիկիայի երկրների ժողովուրդների մասին: Անեցու«Հաւաքմունք ի գրոց պատմադրաց» աշխատության լավագույն Հրատարակությունի՝ տարբեր ձեռագրերիՀամեմա-

Կո

ի

նին,

ու

երկու անդաժ (Միլան, աշխատությունը ն Հողմ, ատիներեն Ա. թորաաիը, թարգմանությամբ: Մալի

Ա Այդ

.

|

ու

ժանոթագրություններով, կատավարոջարանու ՏերՄիթելյանը Վաղարշապատում, Հ. թվակա-

Բ 5

նակ

ԺԷ

Կպւ,ա-

`

Վարդան Արնելցու սաուսումնատենչ շատ հրիտասարդների: ներից առավել աչքի ընկնողներն էին՝ Հովչաննես երզնկացին, ն գիԳատրգՍկեռացին, ներսես Մշեցին ուրիշներ» Գատմիչի եռուն շրջանը Հենց կապվում է աոնկան-ստեղֆագործական

ԽորվիրապիՀետ, որտեղ նա

՝

Դանիելի»: է «Մեկնութիւն ջանի ճա-

գրել.

մի «Աշխարճացոլը», «Հաւաքումն պատմութեան», .

ԱՇԱլան

ներւաւ

՛ |

|

ա աա

Հո

«Հեա»

լ

| խմբագրել լրացրելէ Ճայկականեկեղեցական ծիսական ժո

քաղաքային կյանքի ն կենցաղայինսովորություններիվերաբերյալ»տ6: ժառանՎարդան Արնելցու դգիտական-ստեղծադործական են գրավում մեկնողական աշգության մեջ ծանրակշիռտեղ որոնք նվիրված են Հին Կտակարանին:Այսխատությունները, տեղ է, որ ի Հայտ են գալիս պատմիչի խոր գիտելիքները սոցիալ-տնտեսական, բուսական բնափիլիսուփայության, աշխարճի,Հալ ժողովրդի կյանքի ու կենցաղի, կենդանական Ճարցերիվերաբերյալ: Հոգեբանության ն նախապես ծանոթ լինելով բյուղանդական ասորական Վարդան Արնելցինիր ստեղծագրրծություններին, մտածողների բառից) ժողովազրուցել «ժղլանք» (ժողովրդականժղլել, Հարցեր, որոնք առնչվում են է բաղմաղան ձուում շոշափում բնության, երկնային մարմինների, մարդկային կյանքի, բուՋական աշխարճի,շարժման ու դադարի,կրոնի, արվեստի, քե-

մասամբ Հարաբերությունների,

ու

``

«Տօնապատճառը»: ՎարդանԱրնելցին 1264Թթ.մեկնում

ղովածուն

"

է

.

Թավրիզ՝Հու ավո

ընդունելը գիտելիքներով

ղանի մոտ, ուր նա արժանանում է Հանդիռավոր թյան: Ըստ երնույթինմեծ գիտնականըիր բռնակալիվրա խոր է թողնում,

լ

որովտպավորություն Բոլտ" Արնելցինկարողանում ձեռք բերել մի Ճատուկ տն

է

որով ղանը ճրամայում էր իր գործակալներին՝

ու

մառլիկ

Հայաստանում

մեղմացնելՀարկայինքաղաքականությունը, ՎարդանԱրնելցինմաճացելէ 1521 թվականին(ռոման Ֆ զարժիքով՝1269) ն թաղվել Խորվիրապութ, նւ, դնոնա իր դանության ժամանակ լայն ճանաչում ուներ: Դրա ապացույցը

վենչ

«նոր լուսավորիչ», «հռամեծջ», ճարդյունական» մականունները ՛ էին, ոի տալիս էին նրան

ժամանակակիցները,

Վարդան Արնելցին բազմաժանը էր. նա ստեղծագործող գրելէ ն կանոնագրական բնույթի գործեր, մեկ-

:

ն

Հասարակական-քաղաքականայլ րականադիտության,

Հաջողությամբ քնրականական,

Ճարցերիճետ: Վարդան Արնելցուց պաճպանվել է քերականագիտական աշխատու լ րչ պատմություն, կատարել "Ֆրկու աշխատություն՝ Քարգմանություններ Հուն այլն: վերնագրերով:Մասնագետներիկարծիքով:դրանասորերենից Որպեսմեժ Ճայրենասեր ն Փերականին» իր նախաողովրդի ճակատագրով ապրող ցից առաջինըՀայոց մարդ, Վարդան Արնելցին լեզվիՀամառոտ շարաճլուսության Համեմում է ունույնիսկնծրբողների աշխատությունները է. տիպն է: Արնելցինիր այս կրոնա-եկեղեցական ատեղծադործուզրույցներով, շարադըթյուններիմեջ ներարկելէ առցիալ-քաղաքական առակներով Էէ հկննդանիօրինակներով, ու բ" խոսակցական ժամանակի սիրական մոտիվներ,ամեն րում պարզ, Հասկանալի, գրեքե անգամ ցուցաբերելով իր խո նա Հանգամանորհն ներկալեզվով: երկրորդ աշխատությամբ պիտելիքները ճայ ժողովրդի անցյալի ն իր վացնում է մ. թ. ա. 11 դարի ճույն Ճոչակավոր քերականագետ պատմությաննկատմամբ: Այս առանձնապեսաչԴիոնիսիոսԹրակացու «Քերականության»ճայնրեն թարգմաՔի ենկնումԳրիգոր1ուսավորչին ու նրա ժառանգներին ձությանմանրամասն մեկնությունը: Հեղինակըայստեղ այլ Հայոց գրերի գլուտին նվիրված ննրբողները: ՀպարտությամբՓայլ խնդիրների ճետ մեկտեղ ուշագրավ մտբեր ու փաստեր Հայաստանի՝ երբեմնիՀզոր պետությանպատմասին:. է Հաղորդումնան Ճայ բարբառների մությունը, նա որպես Ճայրենասերգիտնական, ՎարդանԱրնելցու «Աշխարճացոյցը»իր արժեքով երկմիաժամանակ ցավով դառնությամբ է արձանագրում ազգային անկախուբորդն է միջնադարյան գրականությանմեջ: Աշթարճացույցի թյան կորուստը:նա իբ դարի են ներկամյուս առաջավոր մտածողների պարունակած նյութերը որոշակի Հետաքրքրություն նման ամեն ինչ անու տնտենան ապա էր, որպեսզի ժամանակակից ացնում աշխարճագքական-տեղադրական, սերունդը ն ամրապնդիազգային: Հարցերի ուսումնասիրության «ամար: ու պական-ազգագրական ինջնագիտակցությունն վրենասիրությունը: «ՎարդանԱրնելցու ճառերն ու խրատՓերը... Ճճետաքրքիր ե նյութ են մատակարարում Հան-՝ արժեքավոր Տ.Փ. Անթապյան,ՎարգանԱրնելցի, ան՛ս Հ այաստանի միջնադարյան Ր4 1972, 4, ս», էչ ու իրավական չ

Քոր, արձնից, կ

աշխարճագրական

այլ

«Վրան բանին մասանց» ո-Հորկնոքին

`

Հայրեն» մամանակների '

՛

ու

տեսակետից

ձն

ու

.

Ներկայացնելով ու

Գորպանի

-

`

Հոջիալ-տնածաական

.

ա

/

`.

'

ՍՏ

«Գատմա-րանասիր

Այստեղխոսվում

է ճին

ն

Ճեղինակի

ժամանակների Հայաստանի աշխարճագրական վիճակի,վարչատարածքային, ի4 բաժանումների, ա

պրած

ազաքային ար ն . իոնը ի արժեքավոր Հաաա Դռանի, Հոոորի որոր աու

Քաղաքների, գյուղերի, վանքերին այլ օբյեկտներիտեղադրության մասին: Հեղինակը ընթերցողներին թյուրիմացություններից ազատելու ճամար է տեՃ իշատակում ճին ն նոր անունները, ղանունների նշում նրանց փուխոխուն թյունների

ազգաղրականխնդիրներին, կարող ենք ասել, որ ՎարդանԱրնելցու սկզբնաղբյուր է ոչ միայն ն

նելու

այլն

ն Հո

ընթացքը այլն: Աշխատության գիտականարժեքը նան

բարձրանում է

սոցիալ-տնտեսական, առարավան,

նան

է

ռնում

այն պատճառով,որ նրա Հեղինակըշատ է

-

ու

շատ

թար»Պր կան»ը

նան

ունի

կողմեր: Ամենից առաջ նք,Է պակասավոր ր

աան

ւնիկուռ

այդ

Ուոճայն

Անեցուաշխատություններին, Արնելցու

ու

ն

Սամուն

բյուր

օտար

օգտագործելէ ինչպես

որպես Հեղինակը

արո չ

ճրա-

վերադբվել սխալմամբ ւ

թ.: 1861 Քանի

|

են

նկարա, 1932): են

աան

սիրություններ:նրա վում Է նան մեր ժամանակներում":

Արնելցու ն նը-

շատ

ուսումնա-

շարունակքրությունը Հեղինակներիցքը-

Հայ Միջնադարչա կ ակոս Գանձակեցին է, ն

չորից իր աա ,-» կենսագրական Դրանց Աա աեվկայություն վնելացնելովնանժամանակակից -

Կիրակոս

Գանձակեցի

ե

տե-

որ

որդու:

ա-

-

Ւ

ի

:

Նանի ա

մտավորականիկյանկազմել այն ժամանակվա ճայ հս պարզվածէ, որ պատՓի ուղու մասին: Այժմ թե նշանակումէ ոչ միչի Գանձակեցի մականուն-ազգ Գանձանրա անպայման Գանձակ քաղաքից, այլայ «յաշխարձէն

Արագա անունը

.

աըտատտաոդագառատառաշկաաաաո ան ի

Հրատարակություն

պատկերացում

նդչանուն

ճնարավորէ լինում ինչ-որ

`

ԵՈ

ք... ն,

1861.

14801.ք.-

վար վել ատեղժագործությունների մի ոքիյ

բա

պատմության, պարսիկների,բյուզանդացիների,մոնղոլների, խաչակիրների, Անդրկովկասի ն ժողովուրդների քոչվոր ցեղերիանցյալի ու ներկայիմասին: եթե ի նկատիունենանք, որ մեր պատմիչը պատմաքաղաքական ճետ միասին դեպքերի որոշ չափով

ւմ

թուրքերեն՝Հ. Անդրեասյանը(

կիլիկիայի Հայկական պետության

Պե՞պեոյանի, Փարիզ,1960:

անդամ

առաջին

նաէրեն

ու

Հ.

ւնը

թր

Մոսկվայում:

լ

«7«ԱշխարՀացոյց. Վարդանա վարդապետի», բննական

"ոո

ար, լ. պատմագիտակա

ու

ամե. Վարդ է նամ. ռուսերեն, ատարակել թարգմանելէ. Դյուլոմությունը Պատվածաբար Ի Մյ երմանսը (Փարիզ, 1927), րիեն (Փարիզ, 1860, 1868),

:

«յլն

իի

Մոսկվալում

տարվել է

բյուրներից բացի, ՎարդանԱրնելցին դիմել է նան վիմական արձանագրություններին, Հայ ն օտարազգի ժողովրդական բանավոր զրույցներին: իր գրքի մեջ պատմիչըբերում է հանցա. մանակի տեսությունը : լեզուներիմասին,` ըստ որի մարդիկ սկզբումխոսել են մեկ լեզվով, Հետո են առաջացել լեզուներ,որոնց վարգացումը, ռակայն, տանում է տարբեր նորից ոլ մարդկության Համարմեկ Համընդծանուր լեղվի ստեղծում, ՎարդանԱրնելցու Պատմության Լ1Ա-111 դարերին վերաբնրողՀատվածները են ամենաարժեքավորն այն պարզ որ դրանք շարադրված են պատճառով, արդեն ե

քաստանի

պատմիչ

արձրոնայոււ ՀԱՆԱ իի Վարդան Վենետիկում ՀԱԱ աքն ե

Ճայմատենագիրների, այնպես էլ ճեղինակների գործերը:Գրավոր մատենագրական աղ-

ականատեսի ժամանակակցի ձեռքով:Արնելցու Պատմության ժեջ Ճարուստ արժեքավոր նն ճաղորդվում տեղեկություններ ոչ միայն ձան

քթնույքների ե

առաջատար

սկզբնաղ-

'

ու

որոլնս ալում Մունիաաա Մ

լ

Պատմությունն ակրսվում է այսպես ասած ն արարչագործությունից Ճասցվում ժինն իր ժամանակները (1267 թ.)։

աշխա աղը

ճետնողական կառուցվածք: Հեղի

աշխարճաղրական վիճակինո": բացաճայտել Հի կարողանում ՎարդանԱրնելցու պատմագիտական երկը կոչվում է պատճառական ներքին րադարձությունների թ լո Այն դրված է ժամանակագրու«Հաւաքումն պատմութեան», գիտնական լի ամտություն ն եծ ն շ / ան ձեվ նման է Մատթեոս չատ

ե թե-

այդ

ակա

Ա

շրջագայել Հայաստանում ն անձամբ ծանոթացել երկրի

Պատմո

Տե՛ս

ֆ.

ծրնան, 1982:

12--116

.

ս

կյանքն ՎարդանԱրճելցի: Աճթապյան, ի

ու

նր, գործունեությու

Ճճեղինակն ուղղակիորեն մատնանշում ՎարդանԱրնելցու Ա ոը,"ր Հուին նիրակոսի ծննդավայրի տեղի Արոն ,

վա

է

Ք

Չավոք Դրանից բացի այլես

որոշակի մի ուրիշ տեղեկու մատենագրության մեջ Խո

գործ է կատարելնան

մեծ

ուսումնա--

մանկավարժական բնագավառում: կիրակոս Գանձակեցու 4ճեղինակածգործերի մնջ, սակայն, ն պատմադիտական չոհսակնտից բարձր արամենակարնորը

:

ոչ

Հետ

Աա Իոին Ք ժեք ներկայացնողը«Պատմութիւն Հալոքաչն ի դեպ, կիրակոս ՄԵ" կրում հորպատմիչ Հրատարակություններում ձեռագրերում բազմաթիվ ծնվելէ 1200--1202 թվականներին, անվանումներ: Գանձակեցու Պատմությունը «ուԱո այլնայլ շինականի ընտանիքում: Մինչ 1220 ԱԻ» ունի երկու Հիմնական բաժիններ, որոնք ամփուիբացի, բանից ինչպես ինքն կեսերը, ասում, ւ ապրել Հայաստանի ընդգրկում ՍԱարնորի դլութների մեջ ված Գոշիճիմնադրաժ ռչակավոր մությանմիշատ աԱ արաց մեֆժամանակաչրջան՝ Գրիգոր Լուսավորչից եիքար ու Մ Աշխատությունը ծեւո տեղափոխվում սկսած դար) (111 1266 թվականը: մինչն - Տա Ա ական Վարագա վարտված ամփոփված չէ, Հավանաբար, պատմիչի ճրոսակախժբերի արագութ ո պատճառով, կամ մեկ ԵրաԱՆՆ մոնղոլներիարշավանքները չական վիճակիվատթարացման խախտում մեզ ճայտնի չէ: լ րականի կյանքը: Վերջինդեպքերիժամանակ գրել կիրակոս Գանձակեցին իր Պատմությունը սկսել Հոգու արք ձեռքը, ծառայում ն րանց աշխատել վրա երկի Հետնաբար թվականից, աա իրըբորի հորն փախչում դարձյալ ա" տարի: շատհրկար ժամանակ՝ յ

որ

Վիրակոս Գեւո

ող

որը,

է

ն

ըստ

ասարակ

յ

է,

նրա

հա

երե»

է

առաջա-

են

ն

են 65

ու

Հ

պատա-

շատի

ո.

Սակա

վանքը:

«

առող-

ու

են

ր

որը

այլ

է

ր

թ

տո

քում,

որտեղ

մնում

մոտ

ն ապաստանում

նա

է

շուրջ

է բավականերկար:1260-

այդ

Է

սոՊատմության առաջաբանում կիրակոս Գանձակեցին Գանձակեցին այցելում է Կիլիկիան մի մասին, վորականինման խոսում է դրության Հանգամանքների ոո Սիս մայրաքաղաքում շարունակ զբաղվում գիտաՀետո նյութի բուն շարադրանքին՝ անցնում Պատմության իսկ ղծագործական աշխատանքով: նա եման օգտագործելովինչպես գրավոր, այն-. Կիլիկիայից նախորդների հր Դառնում 1208-1269 թվականներին, Գե է նոր Վախճանվել Որոլեսժամանակի ճալ պես էլ բանավոր սկզբնաղբյուրները: տիկու) իկոմ 12271 թվականին Վ ն, Հավանաբար, վարդապետ կիրակոս այնտեղէլ թաղվել: ննրկայացուցիչ, կիրակոս ճոդնորականության Գանձակեցու նս գրավոր սկզբնաղքյուրմեջ Գանձակեցին իր Պատմության ժառանգությունըմեժ Հէ։ Նա Թողելգրական-ատեղժագործական ե օէ «Փատժու թիւն է Աստվածաշունչը Հայոց» ների շարքում լայնորեն օգտագործում աշխատուուն ՈսկեբերաԹղթակցություններ իր ժամանակակիցնե Հայրենի Ճեղինակավորդեմքերի՝ Հովչան տար ու ի բոնահկ ղեցական ուրիշ գորժեր: նի, Բարսեղ Կեսարացու, Գրիգոր Լուսավորչի, Սաճակ Պարները գտնում են որ նա Գրքի լրացրել է նան ճայկական թեկ, Հովճան 0ձնեցու ն այլոց ստնղծադործությունները: եկեղեցաճան ընդարձակ ն գուցե նան նրժողովածունն կողմը ապածովածլինելու րից. մեկը՝ դաղափարական «Տայսմաւուրքը», ավելացնելով նրա մեջջ 1 112 Ր.(մն ճամար Գանմեծ Հեղինակությունտալու իան, կարծիքով, այլ ձնեռադգրուվ՝ իր ֆրա ն ները: նա հր ուսուցիչ եկեղեցական Վանականվադապետի ն է կատարում ձակեցինշատ Հաճախ մեջբերումներ ընկերոջ՝ ճասանառարկելիորեն գրականությունից կամ իր ասածները ճատատելու Համար ուղղակի վկայակոչումէ այս կամ այն Կիրակոս Գանձակի ցի, Պատմութիւն Հայդ, Կ. ազխատառիրությամբ Ղաչվածանձնավորությանը». երնան, 1961, էչ Գ կիրակոս Գանձակեցու օգտագործածգրավոր սկզբնաղգրաբար անվաֆումը բառացի է «այսօր» կամ Ճչանակում են գրաօրքրի մէջ» Հիշատակվող բյուրների մեչ, բնականաբար,առանձնաձճատուկտեղ Տե՛ս «ո տոների մա Մայիս նա ամենայն ժ «Աայսմաւ Մ ԱՈՒ ԷԲոնք պառմագրավում Հալ պատմիչներն նրանց դործերը, որոնց կան արժեքը, ծրեան, (Տր առաէ բարեխղճությամբանվանապեսՀիշատակում իր գրքի

տմագանենրին

խո

Գարի

երա

է

էյ".,լուրի

Մասնագետ»

բնույթի

չ

`

|

՛

Հ

:

ի արանյանի, րր իում ավելի

:

ա

.

Ավդալբեկյան -

ԱՏՆ

»

|

։

:

ու

՛

'

են' Այդ Հեղինակներ, Ա դգաքանգե ր գեղոսը, Վ րենացին, ԻԱՆ Եղիշեն, Ղազար

ֆաբանում։

"

արավ

Փ Փավատոս

Փարա

Թամար ների ուժերի Համախմբման գործում Գեորգի 1Ա-ի, ն Զաքարյան եղբայրների անգնաճատելի վաստակի քագուճու Գանձակեցին պատմում է նան Զաքարյանների պատմությունը: կ Հայ-վրացական ռազմական ուժերի ճաղքական կռիվների տակնուվրա անող թուրք-սելջուվյան «րոՀայաստանը մասին՝ ն օւռար իր ճայրենիքի Հարստաճարիչներից դեմ սակախմբերի Հետո անդրադաոմասին: մի զգալիՀատվածիազատադրության նում է Հայկական ազատագրված երկրամասերում սոցիալ տնտեսական ու մշակութային կյանքի աշխուժացման ճՀարցե-

Կաղանկատվացին, Սնբեոսը, Ղնոնդը, թվաա Մովանս ին, Շապուձճ Բագրատունին, Հովճաննես ին Դրասխանակերտ Ո/ւխտանեսը, Մատքեոս Ուոճայեցին, մ Ստեփանոս Ասողիկ " րիստակեսկաստիվերտցին կ ՍամուելԱնեցին: մե,՝ Կիրակոսը է ճիշատակումնան ակնածանքով

իր

ուսուցիչ

«Հանճարի

Վանական» վարդապետին, որի պատմադիտական երկը բախտաբար չի պաճպանվել:

Շարադրելով Հայաստան

քաղաքական կանպետության

դարից ակսաժ մինչն րոճիշյալ

նան

ապա

չ

ու

գարի

նան

ոք

ւս

Ճայկաեկեղեցական պատմություն

վրա, կիրակոսԳանձամեզ անժանոթորոշ բնագրեր ն

նում ճշտումներ, որոնք,անշուշտ,

ա-

Հայագիտության ճամար

1260-ական կան մշակութային կյանքին: Գիտական արժեք ո այն տվյալները, որոնք կայացնում Գանձակեցու

ուաիրադարձություններին ականատես

կանջալուր Ճեղինակ, ուստի

այն մեզ ճամաի ունի առաջնա ին կարնորնշանակություն: Պատմության այս Ս շարադրելու ժամանակՀեղինակըօգտագործելէ նակ ուրիշների բանավորասածները, ողովրդական զրույցները, ավանդությունները, ամեն անգամ շեշտելով«Զոր լուսք ականջօք մերովք ե տեսաք աչօք» կամ այլ արտաճայտություններ՝ ընԹերցողինՀավաստելու դրանց ճշմարիտ ու ստու դապատում էլ պատմիչը "ուղղակիորեն տալիս է նրանց իը, թեր իրենը տնսածնե ր ' ափ ծնե աաա պատմել են հրեն: ԿիրակոսԳանձա կեցին իր ուշադրությունը կենտրոնացնելով ճիմնականումժո տիրապետության շրջանի պատմության վրա՝ ի առգամանորեն է պատմում նան ո

«աեոր

ԿիլիկյանՃճայկական պետության աարի արարո բացական Թագավորության կենտրոնացժան ռազբար քաղաքական Հզորացման մասին:Պատմիչը առանձին ն

ու

ճույքով ու Հպարտությամբ ներկայացնումԷ կան զինակցա ան կան կապերիամրապնդման ն ո

|

Հա

նան

են

մեծ

ն

բոլոր

ներվերա-

մոնղոլների արկային քաղաքականությանը, բերում չայաստանի.քաղաքների,ավանների, բնակավայրերի մշակուառնտրի թային կենտրոնների ճիմնաճատակ ավերմանը, ն երկրի տնտեսական կյանքի փրքայքայմանը արչճեստնների Հարկադրանքիտակ էր որ լուղմանը:Այս ծանը պայմանների բնավեր ճայության ղանդվա-չ շարունակվում էր Հայաստանից Հեռանում էին ծային արտադաղքը:իրենցՃճայրենիքըթողնում Հատկապեսքաղաքների ն խոշոր բնակավայրերիբնակիչները ն առնտրաարձեստավորական խավերը: Շրջաշայացպատմիչը, կարճատն գերության ժամանակն Հաստատման օրեմռնղոլական տիրապետության ճնետագայում նան ավելացրել րին ոչ միայն իր գիտեցած պարսկերենին ժոնղոլերենն ու սելջուկերենը, այլն իրեն ճատուկ նրբանկատությամբ ուսումնասիրել էր մոնղոլների նիստուկացը, կենսովորությունները, որոնց մասին նրա տված տեղեկուաղի, ճամար ուննն բացառիկ նշանամոնղդոլագիտության թյունները կություն, Դրանում Հճամողվելու ճամար Հետնենք կիրակոս ԳանձակեցուՊատմությանՀամապատասխան Հատվածին.

ճատվածնն

ու

ու

Աշխատության մեջ Գանձակեցին նույն մանրամասնու1220Հրոսակախմբերի թյամբ շարադրումէ նան խորեղզմական ական թվականներինՀայաստանումն Անդրկովկասումկատան րած խժդժությունների, մոնղոլների արշավանքների նրանց ւպատմուտիրաետությանառաջին չոասնամյակների ծանրը է ճատկացրել տեղ լայն բավական պատմիչը Այստեղ թյունը: օտարերկրյանվաճողներիդեմ ճալերի մղաժ Հերոսականկոռիվ-

եր ո մասերին, քրավաճասարականերին, Հայաստանիսոցիալ-տնտեսական, աղ-

բյուրագիտական կարերի նշանակություն ունննալով Ճան անտարակույս զիջում ծեն նրա գրջի այն րոնք ընդգրկում են 1 դարի վերջերիցմինչն Թբդեպքերը: վականների Գրքի այս մասը կիրակոսԳանձակե շարադրել է որպես

ԱՆ

բինն այլն:

Հիմականում «ի.

վերջերը,

պատմիչների երկերի Հիման

կեցին օգտագորժում է

կ

ո

են

ու

ու

էր

Հայ-վրացա-

երկու ժողովուրդ-

'

«էին... ակն նեղ կ արագատես, ձայնննուրբն ն

կեացք տնողք: Ցորժամանկանէր, յաճախ ,ւտէին յորժամ ոչ անկանէր, ժուժկալք էին:

ն

սուր,

աստծո ողորմածուժին ընկած չարիքն ու բարիքը կապում է ճետ, որը ն նրա կողմից սաճմանված լինելու ն ախօրոք թյան ու է մաճկանացու պատմիչիՀամար նույնպես անքննադատելի առամարդու միջամտությունիցդուրս: կիրակոս Գանձակեցու ճամեսակայն, իր ժամանակակիցներիցշատերի վելությունը, մատությամբ այն է, որ նա այդ մռայլ ժամանակներում անձամբ ճաշակելով ու ականատես լինելով ճազար-ճազարների գառնություններին,չի Հուսաճատվում, չի ընկճվում, այլ Ճեէ սերունդների լավ ապաղայի նկատմամբ ցուցաբերում տագա օվաբացականչում խոր Ճամողվածություն լավատեսական աբնզիյօժարեցաքմեզ լիշատակ թողուլ յազգս՝որ գալոց են, ջանզի ակն ունիմք մեք լուսով փրկութեանի նեղութենէ աստի, որ պաշարեալսէ զմեղ...»: Վերնում ասվածներից կարելի է եզրակացնել, որ Գանձա: կեցու «ՊատմութիւնՀայոց»-ը մի արժեքավոր սկզզբնաղբյուր է ոչ միայն Հալաստանի,այլե Կիլիկիայի, Վրաստանի,ԱղՎանջի ն մոնղոլների պատմության ուսումնասիրության ճամար: Այդ է պատճառը, որ նրա պատմագիտական արժեքը անվերապաճայլագիտական դուրս գալով զուտ շրջանակներից, Հորեն ձեռք է բերում Համընդճանուրճանաչում: կիրակոս ԳանձակեցուՊատմությանբնագիրը լույս է տեանելմի քանի անգամ: Գ տաճամեմատական րատարակուծանոթագրություններով, ընդարձակ քլունը, առաջաբանով

բազմա.

բժպէին անյագ,

|

Ուտէինզամենայն եւ.

կ դանիս՝ զսուրբս ղանսուրբս, ն զմիս ձիոյ առաւելմեժարէին անդամ անդամ լօշնալ ե հփնալ կաժ խորովեալ առանց ա ն ապա մանրը ն. թացեալ կոտորեալ աղաջուր, այնպէս ոմանք ի գուճս՝ ըստ նմանութեան ուխտուցն կէսք նատե ուտէին, ն յուտելնՃասարակ ն

ի,

ուին, ով

բաշխէին տ տէրանց ծառայի

Վ

ի.

մոժպելնզղմուզ կամ զգինի, առհալ մի ոմն մեժ ամանով որս իւր ե փոքր բաժակով առնալի նմանէ՝ ցանէր ընդ հրկինս, կ ապա յարկելս, յարնմուտա, ի ճիաիս ն ի Հարաւ, ն ապա իւր իսկ ցրուողին ղայն սակաւ մի ըմպեալ ի նմանէ՝ մատուցանէր աւագագունին: եւ Թէ ոք բերէր նոցա կերակուրսկամ բմպելիս, նախ՝ բերողին տային ուտել ն ըմպել, ն ապա՝ ինքեան" ուտվին ն ըբմպէին, զի մի ի մաճացու դեղոց ինչ դժրիցին: Որչափն կամէին՝կանայսառնէին, բայց զպոռնիկս ամեւ ին ոչ ապրեցուցանէին ընդ կանալսիւրեանց., բայց ինքնանը՝ ուր 1 Հանդիպինայլազգեաց, անխտիր խառնակէին,ե, զո. ղուքնանատելիքէին, մինչ զի չարաչար մաճուամբ սպլանանէին»61ն այլն: կիրակոսՓանձակեցին հր գրքում մի Հատոկ գլուխ էլ նըվիրում է ՀայոցԱրնելից կողմանքին, տեղ-տեղ նշե ով իկ |

ու

,

ու

ակզբնաղբյուիը՝ Մովանս կաղանկատվացուն: կիրակոսԳանձակեցին պատմական դեպքերին դեմքերի իր վնրաբերմունքն վերաբերյալ անմիչականորնն արտաճալտող է:

գատարելէ Թյունը ունի

ու

նույնքան էլ ճպարտանումէ ճայ ռազմական Քաղաքական ,

Ակներցի

ու

Սակայն լինելով իր

ու

ծավալել

Հ

`

`

,

Կիրակոս Գանձակեցի, էչ 271-273. . ո:

ձակեցու դասընկերը: Սրանք երեքն էլ նշանավոր գիտնականՎանականիսաներն էին ե իրենց ուսուԳրիգորԱկներցու ծըմը Հիմնականում նե մեզ բան ճայտնի մասին շատ նընդավայրի կննսագրության նա Հէ: Գիտենքմիայն, որ էր վանական գիտական գործունեությունը է Կիլիկիայի նշանավորԱկներ վանքում սկզբնաղբյուրկառուցված 1188--1203 որ թվականներին), երում Հիշատակվումէ որպես «ականավոր» ն «դերաճոչակ» գրչության կենտրոն:Հենց ալատեղէլ Հավանաբար1270-ական

ստացել նննրա մոտ:

աա ի այ ճոգնորականության ԳանՆերկայացուցիչը, ւոր ակեցիննս պատմության ողջ բնթացթը, մարդկությանը բա5

ն

,

Ճայժշակույթի Հոգնոր գանձարանը:

ռուսե-

նան

'

մշակութայիննշանավոր գործիչներով,որոնք պայքարում են Թշնամիների դեմ կամ նոր ստենղծագորժո ւթյուններովՃարստացնում

:

Գատմու-

աշխարճչաբարթարգմանություննե 1926) (Մոսկվա,

ՀՀՏԾՑՈՐՐ

1982): Հայրենի(երնան, Ճ11 Հեղինակ դարի Ա կներցին Գրիգոր Գրիգոր է, ՎարդանԱրնելցու ն կիրակոս Գան117

ճեղինակ նաորքան անճունորենատում է իր Քը ստրկացնողն Ճարազատժողովրդին տառապանքներ պատճՃառող օտարերկրյա նվաճողներին ներքին թշնամիներին,

`

1961), կ.Մֆրանսերեն ելիք-04անչանյանը (երնան, Պետերբուրգ, 1870), (Ս.

՝

/

ծերության Գրիգոր ոոծրին, աուն մաճկանացուն, Մեզ Հայտնի իո խոր

է իր

Մ

ց

ար

ւ բյուրների լ

նե

չեն

որ: տեղափոխվել Ճաստատվել որոնց

Հաաա

ճասակում

Կիլիկիայում:

է

ու

շարքում

այն.

թելադրանքովՓրիգորբԱրնելյան

դարյան ճայկական

րից մեկն էլ

Ակ-

կան

պատմագիտական ռկզբնագւն

ազդին ՀՀողաց» վերնագիրը կրող աշխատությունն է, որն անցյալում թյուրիմացաբար նե

է ոմն Մաղաքիա ճրատարակվել ա աբեղայի նունովո2: Գրիգոր Ակներցու Համարպատժո ւթյուն գրելու առիթըծաէ 1223 թվականին «1Ա: Ասորու Աններումնրա կողմից ասորի Հեղինակ` «Ժամանակագրության» ՃայնրենԹարգմաությունն Ի

ընդօրինակելը: իր Թողած ճիշատակարանում ռրը --

Ասորու«ժամանակագրության» երուսաղե Ար Միխայել ճրատարակությանը, Գրիգոր Ակներցին ր Նորի «ժամանակագրությունը» Հաաա ավարտվում

Բակո թն

է օրինակել

այն

ն

եր

յու,

Հետո

նշում

Հ

,

առա

ճեղինակությամբ րացնել

շատակարանու այդ մասին կարդո ւմ այժմ է Թիւ

չ

Ճիշյալձեռագիրը ինքն ընդ-

թվականին, խոստանում որ

ՀայոցՋիբ (1223),որ

,

թա

Հե

դինցաւ

տնյալը.

ն

ճ...

Քառասուն

դիրքա

ն

չորից»98. ՍակայնԳրիգորը այստեղ կատարումէ մի փոքր սխալ, կարծելով, որ Միխայել Ասորին հր «ժաման ակագրությունը» Ճասցնում է մինչն 1229 թվականը: իրականու ասորի Ճեղինակի աշթատությունըավարտվումէ 1196 քվակ անով,որից հրեք տարի Ճետո՝ 1199 մաճանում է ինջը՝ թվականին ՄիխայելԱսորին,մի բան, որին Գրիգոր Ակներցինմարողէր

էր : իր ք իգոր ձեռքիտակ ունեցելձր ծ2

Մանրափասնութ տե՛ս յունները

տեղյակ չլինել, իսկ պարզապես նրանից,

Աճա

ինչ է ասում այդ մասին գրքի պատվիրատունԳրիգորԱկներ«Արդ՝ ես նուաստս յամենայնի պու երկրորդ Հիշատակարանում. ՍտեփաննոսՀայր Ականց անապատիս, ետու գրել ղզպատմութիւն տեառն Միխայելի պատրիարքի Ասորւոց, զոր է գրել ծայրաքաղ յԱդամայ մինչեւ ի ծնունդն Քրիստոսի Առոուծոյ մինչեւ ի Հայոց թուականին մերոյ. նեի ծննդենէնՔրիստոսի ն զպատմութիւնՏաթարին, այսինքն՝նետողաց ՌՀԸՐ (14259). առ ԽԴ (44) ամաց դործելոց մինչեւ մեղ»05: ԴրանիցՀետո Գոաշխատանքըավարայղ բիդորը, չնալած վատառողջչությանը, խնդրում ն տում ճատուկ է Հիշատակարանում իր թողած նան՝ ճետ ղծովճանքաճանայն «զպատուսական Ճիշել բիշների նաննես, որ զվերչին տետրս գրեաց, զի մեք էաք յոյժ տկար ու-

խել»66: ինչպես տեսնում նետողացը»» «Պատմութիւն վասն ազպգին

ընդամենը նենք,ընդգրկում է փոքր ժամանակաշրջան՝ է մոնղոլներին, րիներիդեպքերը ե ձիմռականում վերաբերում են անվանում որոնց այն ժամանակ ճայ ՀեղինակներըՀաճախ Սակա:ն,չնայած իր փոքրածավալությա«ազգն նետողաց»: տա-

ճետաքրբիր չափազանց աշխատությունը ՀԸաաԱկներջու դարի Հայաստանի սկզբնաղբյուր է ՃԱ արժեքավոր կեսերի ն կիլիկիայի պատմության ուսումնասիրության Համար: Այսխոսում է մոնմեկ ժիասնական շարադրանքով տեղՀեղինակը կատարած արղոլներիծագման, Ջինգիզ-խանի զորավարների մասին, պատմում է ասպատականությունների շավանքների նվաճման, նրանց կատարած մոնղոլների կողմից Հայաստանի մասին։ Գըրրու ճարկայինքաղաքականության կեղեքումների ն

ու

«ժամանակագրության, ո

Ս Մելիք-Քաան աաա «Բանբեր երնանի րոցը, Ճամալսարանիջ, 1968,Իէ2 չ ԱԱ «ժամանակագրութիւն ՏնառնՄի այէլիԱսորւոց սաղեմ, 1821, էջ 526: պատրիարքի», երու-

184.

գործը կատարելու պաշտոնական Հանձնարարություն

.

են Ք

ձեռամբ ւքն Առստուծոլ հ դրեսցուք

,

Վարդան վարդապետըոս

ենրկալացնոլ` վասն

որոշակի Ճնտանքրքրություն

Գրիգոր Ակներցու«Պատփու

ականին իշոխ քաշճանայի կատարած Ճալերեն թարգ1229 շարուորի 1196-ից թվականը մեջ մինչե մանությունը, Մեզ այսճամար ու նակել լրացրել էր տեղ կարնորն այն է, որ վերոճիշյալ ՃիշատակարանումՓրի1229 1229թվականների44 տարիդորը խոստանում է գրել ների պատմությունը, ն նա իրականացնումէ իր խոստումը, նրան տալիս է այդ երբ Ակների վանքի առաջնորդ Ստեխիանոսը

.

:

ՊՑ.Ստ. ծ

նշվ. աշխ., Մելիք-Քախչյան,

Ասորի, Միխայել

նույնը, էջ

45:

էջ 144-145:

երկրորդ»չ չչ նույն տեղոմ՝ «Ցիշատակարան

44:

Քում

արժեքավոր

կան մոնդոլների տեղեկություններ մարտավարության, նրանց արտաքին տեսքի ն նույնիսկ

իկոնիայի սելջուկյան ջախջախելով

ները Ի

ե

րճ

մոտեցան

ւպ

տական

Կիլիկիային,

փո

Հ

մա-

կ

այլե, եթե դրան ավելացնենք նան այն, որ «Պատմութիւն վասն ազգին նետողաց »-ը շարադրվածէ շատ մատչելի, դրեՔն խոսակցական լեզվով, ապա «արզ կլինի, որ .այն պատմական կարնոր ազբնաղբյուր լինելուց բացի, բավական նյութ

կարողէ ճամար:

տալ

այն

ե

Պատվիրակությունը Հետ իր մյուս որդու՝Սմբատի պայլը կենսական թե որքան մեժ ացատրել, վտա ողջ Արնելքը սասանող մոնղոլական

,

Քու

յ

ի

իե

Հար

ոի

Ր

չան «6

ու

|

Հայկական պատվիրակո

Համար,

" Հաջողութըը

ավարտվեց առաքելությունը Հաաա խաղաղություն

Դ ՀԵՐԻ

այն իլտարավ շրաշխիքը

աքաղաքակա

ա

ապեր

իր անկախության իլեկիան գրեթե

: ծոմ".Հվ ժամանակի Հայնրենիուսումնասիրության ա "րիշ մնաց Ի ի

րիգոր Ակներցու «Պատմութիւն վասն

ո

Համար:

ւ մ ճարաբերություններիկություն . սին,.անդրադառնում թիլ» Բութ ներքին կյանքի ճարցերին Կիլիկիայի է Հայե

ւ

|

ե ո.

պատմում

արարին

ճյուսիսային Կիլիկիայի

ուղարկեց մոնղոլակ պառվիրակություն փիպիր Հի" մանատար Բաչու նոյոնի մոտ՝ խաղագովյան պլլավորու -.-

ժերը: ը լեզվի ու սո. վորությունների է, մասին: Հասկանալի որ Հատկապես մոնղոլ- ի» ներին վերաբերող տվյալները,մի զգալի չափով աան Կիրակոս Գանձակեցու ասածները,ունեն պատմականլրացնելով շբն կարնորա- կոնստա գույն արժեք նան մոնդոլագիտության ճամար: ԳրիգորԱկներցին իր գրքում զգալի տեղ է ԱԼ ԱՀ ճչատկացնումնակ

ողջ

ը

թաց

մոնղոլների ներխուժումներից:

ունեցող այո իրագարձումական խոշոր նշանակություն նակ Սմբատ մեջ իր ավանդն ուներ

Գար ազգին նետողաց»-ի լավագույն ք ճրատարակությունը Ն. է իրականացրել ն ԱԱթվ ե Երուսա հմ, Սմբատը, մի ձեռագրի տվյալով, ծնվելէ : 1924),Այն լույս լ տեսել նան Պողարյառուսերեն, ն 2 թարգմանող պատն ֆրանսերեն, անգլերեն («ի թուին ՈՄԷ ծնաւ Սմբատ Գունդուստապլ վրազերեն

ունների

պռոասան»

Թարգմանություններով: նա մ ւթեան»): ՀԱԼդարիլետական ռազմական նում

Սմբատ

ու

նշանավոր գործիչ, պատմաբան Սպարապետ իավագետՍմբատ

ու

ի-

նում:

քամբՍպարապետը

բոնի(հիլիկիա) Հեթումյան իշխանական

ա

դարերում

«Ի

ու

թվականինԿոնատանտին պայլի որդու՝

Հեթում 1-ի դգաճակալումից սկսած,Կիլիկիայի ռազմաքաղաքական ՀիմՔերը էլ ավելի ամրապնդվեցին: եվ նրբ 1243 թվականինմոն «7

ԳրիգորԱկեեոցի,

ի

։

ւ

՛

է

ր

Արարա

Ան ԻՄ մանակ Հմուտ միաժամա Սժբատ Սպարապետը որի ջանքերովկանոնավորվու

Մա, աար ինչպ աան արտաքինՀարաբերությունները այնպես էլ տերությունների, այան էր,ԱԻՆ Սպարապետն Սմբատ ունների " ճայոց ոչ Հանձնարարությամբմեկնեց Կան կարակորում, Հետ:

որ

թվականին նրա ճետ Գույուկիմոտ

անցաց՝ 1246

ղան

Պատմութիւն թաթարաց, երուսաղեմ,1974:

ռվում

որդաներ

պայլի ն գլխավորությամբ չեզոքացվեցին մասամբ ոչնչացվեցինօտար

ում են

ն

ո-

'

արապետի, կամ ինչպես այն

:

-

կյանքի ամենաբազմազան լորտնձրում։ Հենց ն Հէքումյանների նրանց տոշմապետ՝ կիլիկիայի Հայկականզորքերիսպարապետ Կոնստանտին

թագավորական գաճք:

Լն

աաա ՈՒ: Նունդատարլի պաշտոնը կամ Գունղոտարբլ Սմբատ Սպարապետ ո աք աի արապետը իր պաշտոնավարության Արո Հաստատակամորեն աման կալրչանամ Մրրո, եի վրա Ճարձակվող Կիլիկիայի

կայացուցիչները բարձր պաշտոններ գրավելով Ռուբինյաննեբի արքունիքում արդեն 11-17

օտարամոլ այն տարրերը, որոնք 1219 թվականինԼեոն 11 Ռուբինյանի Հետո փորձում էին մաճվանից գրավել Կիլիկիայի

ր"

ՓոխարինելովՀորըն

ո

տոճմիցէր, որի ներ-

լայն ճանապարտ էին ճարթել իրենց Համար ԿիլիկյանՀայկական թագավորու. թյան մտավորու Քաղաքական

ներին աչքի է ընկտարիներ դնոռպատանեկան արգեներ ստաիր ընդունակություն ստ նձնելով Կիլիկիայի այկա-

ու

կնքեց

կ

իր

,

ճկուն

ու

դի-

քա

ԲԱ

ր

եղբ

այի իլիկի:

ինքնուրույ(8

նությունըհրա յաշխավորողմի

Սմբատ Սպարապետիմաճվանից ընմոտ Ճարազատ պետք ու լինի է լինի Հեղինակի բնագրին կամ նույնիսկ արտագրված թվականին, երբ Հեթումն " առաչաարապետի ի ուղե օրինակի Հրատարակությունը ուղ կցությամբ Վենետիկյան մեկնեց նրա մոտ՝ Մոնդրանցից: լե իրակածանոթագրություններով բանով Համապատասխան Մեծ ու բազմազան է նան Ս մբա 1956 թվականին: ար նացրելէ ճայագետ ՍերոբնԱգրլյանը արանի Լ 22 գիտության գրել է կիլիկյան խոՍպարապետը Սմբատ բնագավառում: «Տարհդիրքը» է թողել ական, պատմագիտ ա Լ սակցականլեզվով, Համեմելով լատիներեն, ճին ֆրանսերեն, արժեքավոր ու արտաՀունարեն շատ բառերով ռ։լարսկերեն, արաբերեն, շարունակվում է մինչե լայՍմբատը աի ճամար թ «Տարեդիրքը»դրելու այնպես էլ օտարազգի մասնագետների չայտություններով: ճնն օտար աթար Սմբատ Սպարապետի նորեն օգտագործելէ իրեն ծանոթ մի քանի Հայ մեծ էԱի էր այչ որ նա դործերը։ Պարզվում է, որ նա ամենից շատ օգտվել կարողանը ղինակների ն Միխայել Ասորու է Մատթեոս Ուոճայեցու, Սամուել Անեցու պետական , է ն րաբեռնված լինելով, զբաղվել նան ժամանակագրություններից իր դիրքն էլ ճենց շարադրել մ ատենագրուիա ժամանակագրությանձնով: Տեղ-տեղ առանձին դեպքերի շաՍմբա ճետ: Սակայն գրել է փիլիսուխայական րադրությունը բառացի ճամընկնում է ՈւոՀայեցու ն պատմաան անունը չի Ճիի շարք պոնմներ, որոնցից երնում է, քանի որ մեր Հեղինակը Մատթեոս Ուոչայեցու ա անժան այկականից բացի նան Ճճունական շատակում,ենթադրում են, որ նրանք երկուսն էլ իրարից (ԱԻ աան) "վախ օգտագործել են միննույն արխիվային նյութերը, որոնք աշխատությունների, որոնք աան կամ դրչուբ այդ ժամանակ գտնվելով Կիլիկիայի արքունիքում բնադրերով:Բնորոշէ, որ Սմբա, Սմբատ խոյը էին մատչելի պես էլ միանգամայն թյան կենտրոններում, պատմախիրավագիտական ատեղՀաաա նման մեծ պաշտոնյայիճամար: է Կիլիկիայի Սպարապետի իր ժամանակիխոսակժաարո թ ընդգրկում է 951--1221 էլ նրա երկերը մասսայական թվականների «Տարեգիրքը» ընԱ ւ ն տարվա պատմություն: Մինչե մեծ շատ այսինքն՝ մանակաշրջանը, Հնախավորություն-1Ա ն աի Արմոն քավոր դարի երկրորդ կեսերը տրվող պատմության մասին նո բ ն

լինելով ընդօրինակված

պայմանադիր:Ա

ասաՍար Հաստատում տիմանագիտական անձամ Սռատ 271789, մա ագիրը

ուժ

`

դամենըերեսուն տարի Հետո, ավելի

ու

ու

փաթտամը ա տրական Բան ԼԻ աաաական ի-

տ Պոծրքրությունը

Արա արաքմիան ան Մամանակենրում,

Աա անը ւ

". տխասիայական

լ

"

աո"էր

արը 7 ո ոո հ .. ամար աանաք ,

Աթ

աց

Կոենլիության սկզբնաղբյուրներ յան

ն

են

ճամար: լ. հոյան

աաա

նան

Հա-

ծատկապես միջին ճայնրենի ու-

աարան անգոր ա աազան տեղ նրա էջմիածնի մ ատենադարանում ԻՐԱ աին . ընդօրինակությունների մասինարենլագեւո Ճարուսյո ժա-

ու

գրավում

Իա

«Տարե

բնակել Քանի ն Ա աոանկայում: Վերջերս Վենետիկի Է. 1959-ի արին ԱԱ

Ճեւոո, այն երկու անգամ վույս

արի»

վելի

ավելի

«ի Դրատարակված օրինակից ,

7 ՀԱ

ու

Հ Հարուստ

որի

Աաաա գրբ

պարունակում է

Քը»:

ծավալով հիկուանդամ ե

նյութ: Պետք է հնթադրել,որ

ու

կանդնած անձնավորությունը,Հետկաբար, այդ ժժամանակաշրըգուցե ն ոչ մեկը այնջանի մասին եղած սկզբնաղբյուրներից «Տարեդիրքան վատաճելի չէ, որքան Սմբատ Սպարապետի

այտնաբերդվի, տակավին անծանոթ րանու

-

դեպքերում է նորությունՍպարապետըմիայն առանձին ներ ավելացնումիր նախորդներիասածների վրա, իսկ դրանից Հետո, մինչն 1201 թվականը, նրա «Տարեգիրքը» ինքնուրույն Հայ ողյլն դործ է ն շատ արժեքավոր սկզբնաղբյուր ոչ միայն Համար: կարնոր է նշել, պատմության ճարհան ժողովուրդների մլ դարի պատմականանցուդարոր Սմբատ Սպարապետը է, այլն ի ն ձի ոչ միայն լոկ ականատեսը ժամանակակիցն մոտ ամենից դրանց պաշտոնե շատ դեպքերի մասնակիցն

բատ

այս

մեծ

է

Է:

մինչ

ձեռադիրը

Հայ ժողովրդի պատմությունը չի Սմբատ Սպարապետը

շրչակա երկրներիժողովուրդների պատմությունի թար դճակառակն, ամբողջ Մերձավոր Արնելքի պատմա

ն մաշ-. յի Հեքումյան թագավորականտոճմին: նրա ծննդյան թվականնե վան ժամանակըճայտնի չէ: Հեթումը 1294--1305 րին վարել է Կիլիկիայիճայկական զորքերի սլարավետության պաշտոնը ն մի շարք ճակատամարտերումփալ(դունդստաբլ) տարելՃարնան մուսուլմանական ն ճատկալուն ճաղքանակ

:

նա

դեպքերի ղարդացման ֆոնի վրա էլ 4ճյուսումէի նրա գրքում մենք Հանդիպում «/ությունը: ենք արժե Քական

:

ա

՛

զ ավոր, անլջուկյան իջեանուցյուննեւի 1ովովքյունների ն արեմալան Քլուզանդիայի Հրոսաորհտությունների փոխ, պես Կիլիկիա ներխուժած հգիպտականմամլուկների ՀԱԱ մասին: «Տարեգրքում» կարնոր տեղէ կախմբերիդեմ: Հեթումը թագավորականարքունիքի Հաա ,.արի նրանցարշավանքներին բարությամբՃաջողությամբ կատարել դիվանագիտական արա ։ Խամակիրաերին ու Պայկակա իշխանությունների նրանց փոխուղնորություններ։ բնույթի ճետ ճայերի

,

ճանձնաչ

ի

է

մի

:

1305թվականին Հեթումը սպարա-.

ու

է Դարարերություններին: Պատմեչըխոսում է նան Մեծ Ճայնրի զանգվաժայինարտագաղթի ն ԿիլիկիայիՀա պետությանստեղծման ու Ճույ ժողովրդիմի

ւ

նան

Հայքի

քողնում է աշխարիր որդի Հանձնելով 0չինին, պետությունը

վականորվ կանքը, ընդունումկաթոլելություն մեկնելով կիգրոս՝ ն զգալիՀավ դառնում է կրոնավոր կատահ Հեթումը պատմագրության. մեջՀայտնի էիր «Պատմութիւն

ուժերիՀամակենտրոնացման գործում նրա վորագույն դերի մասին: Հանդամանորեն

լ

ծ

ով ։ ներկայացնե աշխատությամբ, մաթարաց» . ած

աԱ

լիկիայի ե մոնղոլական պետությանռազժական

ա

չ

ան

Հաւ

դրելէ 1302 թ. եղեմես 7 պապի Աշխատությունը Հանձնարարությամբ: (15305--1314) նան, Անճավանականչէ է գրվել միջնադարյանֆրանսնրենով: որը

ն

ու

ուն. Բեմն-երբեմն պատմական կարնոր իրադարձությունների Հա. կամ անչճաջող ընթացքըբացատրում թեթնակիորենկամ դրանք վերադրումէ աստվածայինուժերին, է Հավատում ընկնում չափազանցությունների Մեջ այլն դր. հաշքոնրին, դասակարգի ննրկայացուցիչ, պատմիչի Պարան արգանք նվիրվածություն ունի Հոգնոր աշխար-

ջող

է

ճր-

ն

առանձկա-

ն

ու

հեկիշթանավորների նկատմամբորոնց նա մեֆ մասամբ "ո նե կայացնում է գունազարդված ձնով: ՍմբատիՏարնհդիրքը թարգմանվելէ ոուսերեն (նրնան,

՛

ֆրանսերեն, որոնցից լավագույնը՝ Դեդելանի Հրատարակածն է (ֆարիզ, 1980): նիլիկիայիՀայկական պատմագրուՄ

վանում

են նան

թյան դպրոցի. :

Հայտնի յտնի

Կիլիկիա-

ժամանակ Արե-

Հեթում պատմիչի գիրքն ընդգրկում է պատմականոչ փոքր

ժամանակաշրջան՝ 1020--1302 թվականները:

Հայրենիքում ստացած բարձր կրթությունը մի կողմիցը: ե Արնելքում Արնմուտտար լեզուների խորն բմացությունը օ-

գիտե-

դիտե րով շրջագայությունն հո որր օգտրտվել կողմից, նրան Հնարավորությու երով

ձեռք

բերաժ

լիքները մյուս Հունարեն, մոնղոասորերեն, վելու լատիներեն,ֆրանսերեն, ւ լերեն ն այլ լեզուներով հղած անչրաժեշտ աղբյուրներից որոնը մի մասի ճայթայթման պատմածներից, ականատեսների Կղեմերս -ը "գործում Հավանաբար կարնոր դեր են կատարել :

նե ննրկայացու-

:

տակ

այն փոքրտերությունների

մասին: դլուխ բերելու կարողությունների Հանձնարարությունը

|

է Հեթում պատմիչը, որին անՑեչներից

Կր, Հեթումըպատկանում`էր Հոռիկոսցի։

բբ-

ճետաքրքրուվելքի նկատմամբ ունեցած ռազմաքաղաքական պարաեկեղեցու թյուններից: Մյուս կողմից, կաթոլիկական բավական պագլխի Հատկապես ճայ Հեղինակին արած այդ տասխանատուառաջարկությունըխոսում է Հեթումի դիտական ու բարձր տվյալների, Արնելքում կաթոլիկական եկեղելուրջ նման ն հկեղեցականների մեջ նրա աչքի ընկած լինելու ու ցու

/

18274 7):

Պատմիչ

ու

Քում բաղում անդամ

մի քանի անդամ

Հեթում

աինմտյան մեծ

տված ն նրա

ու

:

:

սկզբում

որ

աղութարա

Պատմական թվականներն դեպքերըժեժ մասամբ ճըշմ ն. պատմաիրավագիտական ներկայացնելով րացի խոր գիտելիքներ ունենալովճանդերձ՝ Սմբատ Սպարապետին պես Հատուկ է ժամանակի: Հ նա սաճշմանափակությունը:՝

բ

նա

արիր «Տարձգիր խաչակիրների Թագավորության չվ անկումով կարող էր գրված լինել ճայերեն: գիրքը բների մնացորդների արտաքսումով ճանձնարարությունը Հռոմի պապի՝ Հեթումին արեր Հովանու գտնվող խում էր կաթոլիկականեկեղեցու

կան կապերի պատմությունը, Սմբատն, եր չս

|

.

տն

կաժ նրա Հանձնակատարները:

«Պատմութիւն թաթարաց»-րարժեքավորտեղեկություններ Գիտնական-պատմիչ, եկեղեցական ե Մեժ Հայքի ն Արնելքի 14 երկրների, ՍտեփաճոսՕրբելյան քաղաքական գործիչ, բանաստեղծ Ստեն

է Հաղորդում կ

ա

պետությունների իշխանությունների,այնտեղ ծավալված ցա-

փանոս Օրբելյանի կյանքի ու դործուեն ճամեմատաբար տեննության մասին ռպլաճպանվել ծճարուստ կ այլ Ճարաբերությունների ճարցերի մասին: Այստեղ կարնոր ղեկություններ «ենց իր աշխատություններում։ Օրբելյանը են ճատկապես այն ճատվածները,որոնք վերաբերում են խա«Պատմութիւն նաչանգին Սիսական»աշխատության 66-րդ գիլչակիրներին,խաչակրացարշավանքներին առաջինների փվոխ- խում Օրբելյաններիտոճվիծագումնաբանության պատժուՀարաբերություններին Բյուզանդիայի, Կիլիկիային մոնղոլաքյան առնչությամբ խոսում է նան իր մասին՝ որպես Սյունիքի կան իշխանությունների Հետ: եթե դրանց ավելացնենք կան միտրոպոլիտ ու ճոգնոր առաջնորդ Հավանաբար, Օրբելյանը այն, որ գրքի ճեղինակը, որոլես ժամանակակից ն պետական նույնոլես մեր անցյալի շատ ճեղինակներինման իր մասին շատ բարձրաստիճան շատ պաշտոնյա) դեպքերինանձամբ մասբան չասեր եքե պաշտոնի բերումով միջամուխ չլիներ այն նակցել է կամ դրանց մոտիկիցծանոթ է եղել ու ձեռքի տակ երկրամասիքաղաքական անցուղարձերին, որի Ընդարձակ ունեցել կարնոր նշանակություն ունեցող փաստաթղթեր ռպլատմությունը գրել է ինքը: վավերագրեր,ապա պարզ կլինի, Թե ինչպիսի մեծ գիտական Օրբելյանըփոքրուց որդեգրվելովիր Ճորեղբոր՝Սյունիքի արժեք ունի նրա գիրքը որպես պատմական գիտության ն պատհշխաններիցմեկի՝ Սմբատի կողմից, ամենաականավոր նում մական աշխարճագրության է ճիմնավոր կրթություն: 1223 թվականին 0րկարնորագույնսկզբնաղբյուր:նյ, Սմբատ բելյանի մաճվանից Սյունիքի Հետ տեսակետից Հեթումիաշխատության կարելի է Համժեմամեր ապագա պատմիչի բախտի տնօրինությունը տել Ժեծ ճանաչում ունեցող ն բազմաթիվ լեզուներով թարգ1280 թվականին նորավանքում ճրաԷ իր Հորը Տարսայիճին: մանված վենետիկցի " Ճանապարճորդ ՄարկոՊոլոյի «Ճանավիրված եկեղեցական ժողովում Ստեփանոս Օրբելյանը ձեռՖադրվում է քաճանա։ եթե ընդունենք, որ ալդ ժամանակ 0րՀեթուժի գրքի առաջնակարգաղբյուր լինելու օգտին է խոքելյանը պետք է լիներ 25--30 տարեկան,ուրեմն նրա ծննդյան սում նան նրա բազմաթիվ լեզուներով Հրատարակված լինելը: մոտավորապեսընկնում է 1250-ական թվականնեժամանակը Այս աշխատությունը լատիներեն ն միջնադարյանֆրանսերեն րին: Ինչպես ներնումէ, իր գիտելիքների ն ընդունակությունէ տեսել 1532 թվականին, լույս որոնք ճետագայում նիի շնորչիվ, ՍտեփանոսՕրբելյանընոր կոչման մեջ շատ է վերաճրատարակվել են մի քանի անգամ, թարգմանվելիտալերեն, իսաչքի ընկնում առաջադիմում, որովչետն դրանից ընդամենը ` պաննրեն, անդլերեն, ճոլանդերեն ն այլ լեզուներով «Հինգտարի անց, 1285 թվականին նա մեկնում է Կիլիկիա՝ ե«Ծաղիկ Ը Արնելքիերկրներիպատմութեանց» խորագրով:Հեթումի գրքի Ցիսկոպոս ձեռնադրվելու Մի քանի ամիս ն կոստանդին11 կաթողիկոսի կողմից լուց Մ. եպիսկուոս րաբար թարգմանությունը լատիներենիցկատարել է Ավնա ետո, է նադրվելուց վնրադառնում Սյունիք՝ միտրոպոլիայն լույս է տեսել ներյանը, Վենետիկում: թվականին տի լիազորություններով: դգիչինէ պատկանում նակ Ճաֆրանսերենից իր աթոռակալությանամբողջ ընթացքում նա մեծ ուշադյերեն թարդմանված աշխատու- "ւ փությունէ դարձրել Սյունիքի գրչության կենտրոններին, նրանց թյունը, որն ունի ժամանակագրության բնույթ ն ընդգրկում է նյութական ապաճովությանճամար նույնիսկ ճատկացումներ մեր թվականության 1-իր իրադարթվականների ` անելով անձնական կալվածքներիցու գյուղերից: ձությունների Այստեղ 1123 թվականից ըսնկարագրությունը: 1292 թ. Սյունիքի միտրոպոլիտնավարտում է նան Տաթնի կբսած ավելացված են նան կիլիկիայի ճայկական թագավոՎանքի վերակառուցումը, որը, ինչպես ինքն է առում, մինչե րությանը վերաբերող դեպքերը: փլված էր: Մեծ թվովգիտնականներու արվեստաճատակը ղաքական կարնոր խհրադարձությունների, սոցիալ-տնտեսական

ու

ու

,

ու

ստա-

|

`

«լարճորդությունները»:

Գարա

Պոտ,

«ին,

"

Ը

`

|.

ու

Պ.կիիզիայում ղ-

Հոր կամի

"

,

«Գատմութիւն ջրոնիկոն»-ի

մինչե

/՝

13.-116

գետներունեցող Վայոց ձորը 1280 թվականին ծնունդ տվեց ԳլաձորիՀամալաարանին,որի բարգավաճմանը մասնակցել է նան ՍտեփանոսՕրբելյանը: նրա Հաղորդումներիցպարզվում է, որ Գլաձորի Հճամալսարանն Սյունիքի առաջավորմտավո րականությունը չէին սաճմանավակվում միայն եկեղեցական ու գիտականխնդիրներիշրջանակներով, այլե վճռական դեր ու

էին կատարում ամբողջ ճայ ժողովրդի շաճերը շոշափող Ճարցերի լուծման ժամանակ: երկրիքաղաքական եկեղեցական կյանքում առանձնապեսմեժ է եղել ՍտեփանոսՕրբելյանի դեբի, ու որն իր Հետնողականության շնորճաստատակաժության Ճիվ Ճաղթանակ տարավ ճոգեորականության այն թնի դեմ, որը ձգտում էր Ճճայոցեկեղեցին ենթարկել Հռոմիպապի գերիշխանությանը: ՊատմիչՕրբելյանըխոր կսկիծով Հիշատակելովայդ փաստը, առանձնապես երկյուղ էր կրում, որ այդ Ճճողիվրա ն Մայր միջն կարող են ստեղծվել անՀայաստանի Կիլիկիայի այն էլ այնպիսի ժամանակնեցանկալիՃճակադրություններ, րում, եիբ երկու ճայլաշխարճներնէլ տարուբերվում էին մաճաբնի փոթորիկներիմեջ: Օրբելյանի ն նրա ճամախոճննրիայս պայքարնուներ առաջադիմականնշանակություն: 1305. թԹ.,ղեռ չբոլորած իր կյանքի վաթսուն տարին Ստեփանոս Օրբելյանը վախճանվեց: նրա դներեզմանը գտնվում է Հայաստանի Վայոց ձորի մարզի նորաՀանրապետության վանքի տարածքում: ու

աա

ՍտեփանոսՕրբելյանը ժամանակի ամենազարդացածանձմեկն էր։ նա ոչ միայն գիտեր աստվածանավորություններից բանություն ու երաժշտություն, այլե խորապես ուսումնասիրել է իր շայրենիքի՝ Հայաստանի պատմությունը, ճաղորդակից էր Վրաստանի,Կիլիկիայիճայկականթագավորության, մոնղոլական իշխանություններին Մերձավոր Արնելքիերկրների ժողովուրդներիկյանքին պատփությանը:. եկեղեցական քաղաքական դործունեություՕրբելյանը նից բացի զբաղվել է նան գիտական ստեղծագործական աշխատանքով:նրանից պաճպանվելու մեզ են ճասել իրենց բնույթով ու պատմաղգեղարվեստական արժեքով տարբերերեք նաշանդինՍիսական», «Ողբ աշխատություններ՝ «Պատմութիւն ու

ու

ու

վերնագրերով: փ.սուրբ կաքողիկէն», «ժամանակագրութիւն» է: Առավել կարնորըՓատմությունն

ն Սյունիքի Օրբելյանների տոճմիպատմությունը դրելու

մտաճղացումըպատմիչը ճիմնավորում պատճառաբանում որ ինքը աշխատելէ կորստից փրկել Սյունիքիիշխանությանն իր նախնիներիպատմական Հիշուտակարանները: Շարադրելով Սյունիքի պատմություն նախնականժամա-. նակներից մինչն իր օրերը, պատմիչը իի Հիշատակարանում ու

է նրանով,

այդ

նպատակադրումը ճատկապես

չեշտում է,

Ճավանաբար,

դիտավորությամբ,որպեսզիընթերցողներըայլնայլ պաճանջներ չներկայացնեն։ եվ իրոք, 4եղինակը Հավատարիմէ ն մնացելնպատակադրմանը այն իրագործելու ճամար կարողացել է ճաղթաճարնլմեծամեծ դժվարություններ: Հետնելով Ճայ պատմագրության ավանդույթներին, նա իր տոչճմի ժծանս տանում դումը է Ճեռուները, չմոռանալով նան դրի առնել ժամանակիընթացքում Հորինված ավանդություններն պատմիությունները, որոնք շատ նման են ճայկական առավել աչքի ընկած նախարարությունների՝ ՄամիկոնԲաղրատունիների, ն անների,Արծրունիների մյուսների շուրջը ստեղծվածներին: հնչ վերաբերում է Օրբելյաններիտան պատմության Հետագա ժամանակներին, ապա այստեղ պատմիչը ճանդնս է դալիս որՊես արժանաճավատ վատաճելիճեղինակ՝ ժամանակագրորեն մու լինելուն օգտագործած աղբյուրների Հարստության այն

ու

ու

ու

բազմազանության առումով: իր երկր շարադրելու Ստեփանոսը ճամարօգտադործել է

ամենատարբեր բնույթի սկզբնաղբյուրներ, եվ Հենց աղբյուրների ճանաչման, նրանց ընտրության ն օգտագործման եղանակով է, որ ՕրբելյանըՀանդես է գալիս որպես միջնադարյան

մեՃայմատենագրության ամենախոշոր-ներկայացուցիչներից

կը: Պետքէ ասել,

Ճճնագույնժամանակներիպատմությունը շարադրելիս,այնուամենայնիվ, ցուցաբերում է գին չի ցանկանում տակցված Տավասարակշչոություն նախնական անուն սկսած, անուն ժամանակներից գրել Սյունիքի իշխանության պատմությունը, Հասկանալով, որ այդ բանն անել չէ, իսկ եթե ինքը այդպես վարվելու լինի, պետք է Ճնարավոր իրենից անկախ բրնկնիառասպելաբանության ճեռանա փեջ պատմականիրականությունից: սկզբում պրպտումներ է կատարում Ստեփանոս Օրբելյանը Չտար աղբյուրներում, որտեղ Սյունիքի մասին ոչինչ չզտնեով, ղիմում է ճայ պատմիչներին:նա ամենայն բարնեխղճուոր

նա

առ

ու

:

.

թյամբ ծանոթացելն շատ կամ քիչ չափով օգտագործել է իՀենց այդ ժամանակներիցէլ նա ներկայացնումէ իր Ճայրենի՛ րենից առաջ կամ իր ժամանակներիշատ Հայ մատենագիքերկրամասինախարարների, իշխաններիու եպիսկոպոսների, ների ու գրական գործիչներիաշխատությունները:Մեր պատապա նալ Ճայոց կաթողիկոսների Այս ժամանակագրությունը: ն ուրիշ առիթներով միչին քաջ ծանոթ են Ագաթանգեղոսը, Զենոբ Գլակը, եղիշեն, Հարցերին մեծ տեղ ժամանակագրության ՂակարՓարպեցին,Մովսես Խորենացին, Ղնոնդը, Ուխտանեսը տալը ինքնըստինքյանխոսում է այն մասին, որ «Հեղինակը` ն շատ ուրիշներ: Սակայն «ի Հին ն նոր պատմագրացՃայոցջ խորապեսգիտակցելէ նրա նշանակություննու դերը գիտական երկերով չբավարարվելով,նա սկսում է բնագրերով ուսումնապատմագիխության ստեղծմանգործում: սիրել նան վրացական սկզբնաղբլուրները:Այդ էլ նրան չի բաՊատմիչի երնում է, որ Մյունիքի մի՛ տեղեկություններից վարարում, ն նա մեծ աշխատանքէ կատարում շատերի կողՔանի տասնյակ վանքեր այն ժամանակ բավական ճարուստ` մից անուշադրության մատնված ու մոռացված նյութերի ուֆեոդալականտնտեսություններ էին, ունեին իրենց գյուղերը,ուղղությամբ: Պատմիչը որոնումներ է կա4իքճանքերը, չրաղացեերը, վարհլաճողերը, արոտավայրերը, սումնասիրության տարում Սլունյաց բարձրաստիճան Ճճոգեռրականների այգիներն ու արճեստանոցները:Պատմագիտական չրջաբեառումով` բականներում, գավառների եկեղեցականճարկացուցակներում, շատ արժեքավորէ Օրբելյանիգրքում եղած Սյունիքի ամենա-եկեղեցիներիկալվածագրերում,Տաթնի վանքի արխիվներում, նչանավոր՝Տաթնիվանքի ճին Հարկացուցակը, որտեղ ըատ գաձեռագրերիՃիշատակարաններում, վառների, կաթվարկվում են այդ վանքին ճարկատու բոլոր բնաթագավորների, Հայոց ու Թողիկոսների, ապա նան եպիսկոպոսների կավայրերըն վերջիններիցգանձվող Հարկի չափը: Տաթնի իշրանների նամակներում, վիմական արձանագրություններում,ժողովրդական վանքը 14--Ճ2111 դարերում Հայաստանի ամենախոշորֆեոդան ավանդություններում,երգերում, Ճիշողություններում այլն: լական Տառստատություններից մեկն էր, որի դեմ էլ 1 դարում Այս կարդի բազմապիսի աղբյուրների մուտ օգտագործման տեղիունեցան Ցուրաբերդ, ՑոՃավանաբարնան Տամալեկ, շնորճիվ է, որ ՍտեփանոսՕրբելլանը կարողացել է ստեղծել ղունի, Հարժիսն մյուս բնակավայրերիգյուղացիների Ճճամարբարձրարժեքպատմագիտականմի ստեղծագործություն,որը ձակհլուլթննրըո5: նրան շարքային պատմիչիցբարձրացրել է պատմաբան գիտՓատմության մեջ ընդարձակտեղ են գրավում Սյունիքի / նականիաստիճանին: մշակույթին վերաբերող Պատմիչըխոճիշատակությունները: ռում Օրբելյանի«Պատմութիւննաճանգին է ճարտարապետական Սիսական» աշխաամենաքաղզժազան շինությունների ու տությունը, իճարկե, իր տեսակի մեջ առաջինը չէր: Սակայն կոթողների, մատենագրության, հրաժշտական արվեստի ա՛ առանձին ֆեոդալական տների կամ շաշխարչճնեՀայաստանի դպրոցներիմասին: Որպես Հոգնորականե Մյունիքի միւբի» պատմություններից ն ոչ մեկը ընդգրկած նյութերով, օգրոպոլիտ, Օրբելյանըմի առանձին սիրով է խոսում վանքերի` տագործաժ աղբյուրների բազմազանությամբ մասին, տալիս է նրանցիցշատերի պատմությունը, Ճարստուվերանո ն գիտականությամբ Ճճամեթյամբ, կառուցվածքով չի կարող բոդումների վերակառուցումների նկարագրությունը,շինուճետ: Մմատվել այս աշխատության թյուններիպատմաճարտարապետական բնութագիրը ն այլն: ժամանակագրական առումով Օրբելյանի Պատմությունն նմանօրինակ տեղեկությունների պատմական ու ճարտարապեմինչն օրնրի՝ ընդգրկումՎ Տրդատ Առաջին տական արժեքը մեժ է, մանավանդ, որ նկարագրվածշինու-. սովորույթին, նա նս իր գրքի սկզբում Հնտնելով թյուններիմի մասն այժմ կամ չկա, կամ կիսավեր է, ե ժենքներառյալ: խոսում է արտրչագործության մասին, այն տարբերությամբ, այդ կոթողների նախնական տեսքը պատկերացնելու:Համարոր Օրբելյանն այս ճարցը շատ չի ձգձգում ու առանց նրկարաՀիմնականում ճենվում ենք Օրբելյանիհնկարագրությունների բանելու անցնում է Սյունիքի վավերական պատժության շաբրադրմանը: Օրբելլանըգտնում է, որ Սյունիքի նախարարուՍտեփանոս Սորելյան, ՓատմութինՃաճշանգին։Սիաական,Թիֆլիս, թյունը ես ճաստատվելէ Տրդատ Առաջինիժամանակներում: 1910, էչ 229.-230, 247--255, .

ու

ու

-

իր

"

"/

տն

«վրա: Ցավոք, նույնը չի կաբելի ասել քաղաքացիական կառույցների մասին, որոնց Օրբելյանը անդրադառնումէ թոու: Օրբելյանըմեծ Հաճույքով ու խանդավառությամբ է խոսում նան Մյունիքի մատենագրության, նրա օջախների, այսմատեղ ստեղժադործողգիտնականներիու արվեստագետների աին: Հեղինակըցույց է տալիս, որ Սյունիքի գրեթե բոլոր վանքերն ունեին իրենց մատենադարանները, որտեղ ձեռագրերից բացի, պատվում էին նան այլ վավերագրեր: Այդ տեսակետից «առաջնությունը պատկանումէր Տաթնի վանքին:Հայ ժողովըըԴի կրթության ե մշակույթիխնդիրների ուսումնասիրության ճամար բացառիկ արժեք ունեն Սյունիքի վանքերին կից գոր«ծող դպրոցներին, նրաժշտանոցներին երաժշտականխմբերին վերաբերող տեղեկությունները, Պատմիչի աչքից չեն վրիպլել նան Սյունիքի բնական պայմանները, Ճանքային Ճանածո-

ու

ները, գավառաբաժանումը, տարերային աղետները ն այլն Նա, թվարկելով Սյունիքի 12 գլխավոր դավառները, փորձում է սռալ նրանց անուններիծագումն ու ստուգաբանությունը: Գա"վառների թվարկումից ճետո Օրբելյանն անցնում է կաճանգի ու անառիկ բերդերի Ճիշատակությանը: ւ.պլխավոր ՍտեփանոսՕրբելյանը իր չճայրենի երկրամասի պատմոււ Թյունը ներկայացնելիս պատշաճ ուշադրություն է դարձնում փնչպես բովանդակ Հայաստանի,այնպես էլ Կիլիկիայի զատմությանը: Վերջինիս տնտեսական, մշակութային ու քաղաքավան կյանքին վերաբերող նյութերի մի մասը Հավաքել է տարբնր աղբյուրներից, իսկ մի մասն էլ ձնռք է բնրել անձամբ Կիայում եղած ժամանակ: ն արժեքավոր տեղեկություններ է Հետաքրքիր

Հ չ

անը

՛Ճաղորդում՛նան հշխանության, «այկական Զաքարյանների մյուս ֆեոդալական տների, Խորեզմիսուլթան Ջալալ էդ-Դինի մոնղոլական արշավանքների, Հատկապես մոնղոլների կողմից Սյունիքի նվաճման, չալաստանումմոնղոլների տիրապե«տության ն նրանց վարած քաղաքականության, Հուլավյան մոնղոլական վետության ներսում տեղիունեցած իրադարձությունների մասին: նրա «Պատմութիւն Սիսական» նաճանգին աշխատությունըվստաճելիսկզբնաղբյուր է ն ունի ճանաչողական մեծ արժեք:. Օրբելյանի Պատմությունըթեն գրված է տոճչմասիրական -ու

դիրքերից,սակայն ընդճանուր առմամբ նա Հանդես է գալիս իբրն չերմ ճայրենասեր, որը որպես Համաճայկական միաս-։ նական պետությանջատագով, գովերդել է օտար բոռնակալնեբի դեմ ճայ ժողովրդիմղած ազատագրական պայքարը ն ամբաստանելբոլոր նրանց, ովքեր, ջլատելով ժողովրդի ուժերը, վնասել են նրա ճայրննասիրականձեռնարկուժներին, չխնայելով նան իր ճայրենակիցսյունեցիներին: Ստհվանոս Օրբելյանին է վերագրվումպատմագիտական

աշխատություն նս «ժամանակագրութիւն» վերնագրով: Այս աշխատությունը փաստորեն դարի ճայ

մեկ

այլ

ձեռնարկել Է-Յ1

Սամունլ Անեցու նույնանման պատմիչ-ժամանակադիր

աշխատությունը շարունակելու ե լրացնելու նպատակով: Սամուել Աննցու նշված երկի Հնաղույն օրինակն ավարտվում է 1176

թվականով: Սակայն Հեղինակնիր ձեռքխ ժամանակագրության տակ է ունեցել Անեցուշարադրանքիմի այնպիսի օրինակ, որ-. տեղ պատմությունը Հասցվում է մինչն 1193 թվականը: Աշա:

այստեղիցէլ սկսվում է Օրբելյանին վերադրվող ժամանակա-. դրությունը ն ավարտվում 1290 թվականով, Ստեփանոս0րբելյանի Հոր՝ Ֆարսայիճի մաՀվանու նորավանքու Բաղվելու

ճիշատակուվով: ննթադրում են, Ուսումնասիրողները նակագիրնիր

որ

ժամա-

աշխատությանճիմնական մասը գրել է իսկ մյուս մասերը շարունակել է 4եւոո: թվականին,

Որպեսպատմական սկզբնաղբյուր, ժամանակադրությունը,

իճարկե,չի կարողՀամեմատվելՕրբելյանիՊատմության ՀետչՍակայնանկախ դրանից, նա նես իր տեսակի մեջ արժեքավոր` է Ճայ ն մյուս ժողովուրդների ո"լատմության ուսումնասիրության ճամար: այդ աշխատությունըիր պարու-. Փոքրաժավալ նակած փաստերովու թվականներով կարնոր ճշտումներ ե 1ըրացումներէ մտցնում նրա ընդգրկածտարիների պատմության՝ մեջօ9: ՍտեփանուՕրբելյանը ճանդես է եկել նան իբրն բանասնա տեղծ: իր ճայրենասիրական դաղափարներն ձղտումները ավելի խտացվածու ընդգծված ձնով արտաճայտելէ «Ողբ» քերքվածիժեջ, որը դրել է իր մաճից մի քանի տարի առայջ՝` անին: Այն գրելու Հորդորողնէրիցառաջինըեղել է նշանավորգիտնական ժամանակի բանաստեղծ Խաչատուրու

կեչառեցին: Ց

ու

«ժամանակագրութիւնՍտեփանոսիՕրբէլեանի», Երնան,

1942:

199`

ծթե մի ակնարկգցենք 1111 դարի երկրորդկեաին 1 ու դարի սկզբներիՀայաստանում Կիլիկիայումտեղի ունեցած

Ճայ ժողովրդիՀամար այնքան աղետաբերքաղաքական էվրա, ապա -բադարձությունների կտնսնենք, որ զգայուն ու պատմիչըչէր կարող անտարբերլինել դրանցնրճայրենասեր կատմամբ: իսկ ինչ դրություն էր տիրում Հայաստանում ն կի լիկիայում «Ողբի» ստեղծման ժամանակ: 1289 թվականին, Կիլիկիայիթագավորնոն 11-ի մաճվանից Պետո, զրպարտանքի դավադրության միջոցով կաթողիկ

անՀ կը Ճավատացած է, որ ժողովրդի վիշտն ու տառապանքը: պայման վերջ կունենան: Օրբելյանի«Ողբը» ըստ էության մի. կոչ էբ' ուղղված ամբողջ ճայ ժողովրդին, ճազեցված նրա պեանկախությանվերականգնման բուռն ցանկությամբ: տական ՍտնփանոսՕրբելյանի «Պատմութիւն նաճանգինՍիսական». է մի քանի անդամ: աշխատությունըՃրատարակվել նբ Փա ականի կ. Շա արլանցի ճրատարակուչ

վավագույ-.

որ թյուննէ: Աշխարճաբաթարգմանությունը, է, կատարել

Աորաճամիանը, լորն

է տնանլ Ա. նրնանում, թվականին: կոսական աթոռից նան զրկվեց ու բանտարկվեց կոստանդին Մ. Բրոսսեն Պատմությունը քարդմանել է նան ֆրանահրեն: կաթողիկոսը:Այդ նույն ժամանակներումեգիպտականմամ(Պետերբուրգ, 1863), Ճատվածաբար թարգմանվել է ոու. լուկները իրար ետնից տապալելով ճարնան մանրըիշխանուանրեն(Մոսկվա, 1888)է վրացերեն(Թբիլիսի, 1964): ներխուժում են Կիլիկիան 1292 թ. դրավում թյունները, վերում են Հռոմկլաբերդը: Այդ թվականից էլ ՀռոմկլանդաՀ. ԲՅՈՒԶԱՆԴԱԿԱՆ ՍԿԶԲՆԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐ դարում է ճայոց կաթողիկոսանիստը լինելուց: Հաջորդտարին նորընտիրկաթողիկոսԳրիշոր Անավարզեցին մԺիջինդարերի պատմությանլավագույն: Հայաստանի (1293--1302) են նան բյուզանդական Խատավայրը տեղափոխումէ Սիս Սակայն մամլուկների Հարսկզբնաղբյուրներից աղբյուրները, ձակման ամենօրյա վտանգինավելանում է նան դավանաբարոնքՃարուստն բազմազան տեղեկություններնն Ճաղորդում: ական վեճը, որի բորբոքողը, Սակայնայդ աղբյուրների ճեղինակները դժբախտաբար,ինքը՝ կաթողի-՝ կրոնական ն քաղակոսն էր, որը կարծում էր, թե ճայոց եկեղեցին Հունա-Հռովնաքական սաճմանավփակությունից բացի, իրենց ստնղժագոր»կանին միացնելով կապաճովիարնմտյան Քրիստոնյա տերուծություններում ամեն կերպ աշխատելեն վեր դասել բյուզանթյուններից Կիլիկիայիքաղաքական նկ ռազմական օգնություն դականհկեղեցին ն արդարացնելնրա բոլոր գործողություննե-. ատանալն աշա նրանց Ճճովանավորությունը: րը մյուս ժողովուրդների կրոնների նկատմամբ: Հենցայդ մը-եվ Ստեփանոս Օրբելյանը նկատելով ԿիլիկիայիՀայկական թագավորության տայնությամբ էլ նրանք, Հիմնականում, օրինակ, անդրադաոՀ մ Ճայոց կաթողիկոսության նում են պավլիկյանների վտանգվածդրությունը՝ իր «Ողբի» կրոնաաստվածաբանական դրուլթՄեջ Հեռատեսորենզարգացնում է այն միտքը, ռր կաթողիկոներին ն գիտակցաբար շրջանցում սոցիալականը, որպեսզթ տական աթոռը պետքէ տեղափոխել Հայաստան: կարնորն անուղղակիորեն չնպաստեն իրենց ճակառակորդներիգաղաայն է, որ Սրբելյանըայդ խնդիրըչի դիտումոիպես լոկ կրոփարների տարածմանը: Սակայն պավլիկյանների նուլնական քայլ, այլ դրան տալիս է ամենից առաջ քաղաքական նիսկ կրոնաաստվածաբանական դրույթների մեջ աչքի է ընկ-. նում շարժման ճանանհկեղեցական ու նշանակություն, այն ժամանակվաՃայ առայ արտաճայտելով ,Ճակաֆեողալական բոջավոր մտավորականության Դրա վանդակությունը Ճայրննասիրական Համար էլ բյուղանդական սկզբնաղ-. իղձերն մըբյուրները այս տեսակետիցարժեքավորու առաջնային նշանա-. տորումները: ՍտեփանոսՕրբելյանըիր գաղափարներն ու կություն ունեն մտքերը արտաճայտում է. դիմառնաբար. կաթողիկեի է շարժմաէ պատմության ե գաղափարականդի-. բերանով ողբում Պավլիկյան քաղաքական անկախության Հայաստանի րույթների մասին ամենաարժեքավոր կորուստը, օտարնետեղեկություններՀաղորրի տիրապետությունը, երկրի անկյալ վիճակը ն այլն, վերջում Թ ՍտեփանոսՍոբելյան, Ողբի սուրբ Կաթողիկէն,Տփղիս, 1888: կոչ է անում ցաքուցրիվ Ճայությանը՝ վերադառնալ Ճճայրենիք տե՛ս շարժմանմասինբլուլանդական աղբյուրները, Փավլիկլան հ խնամել նրան «Հայ: որպես զավակը ծերացած ծնողին: Հեղինա4. 1, էչ 237--812, ժողովրդի պատմության քրեստոմատիա», ու

ու

ա-

ո-

ու

-

-

ու

`

:

ո

Ն

։

Ժ.

Գ

բյուղանդական Հեղինակը Պետբոս Սիկիլիացզին չ։ նա իսկ Հետո փորձ է արվում թվականներին,որպես ԲարսեղԷի դեսպանության Հերքել իր Ճակառակորդներիբոլոր դրույթները: անդամ, եղել է պավլիկյանների լ կենտրոն Տերիկում,որտեղ, տոնական եկեղեցու ներկայացուցիչ, Փոտր նույնպ նչպես ինքն ասում, Հաճախզրուցելով փ գ Ճակառակորդների Հետ, պավլիկլանների դրանքիընթացքում խեղաթյուրելով իր կարողացելէ որոշակի տեղեկություններ նրանը ման ամենամռայլ ներ նրանց Ճավաքել ղափարները ճգնելով նրանց ննրկայացնել -աին ն Հետագայումզետեղելիր գրքի աա" ա է ունեցել զրպար ճՃամապատասխան գույներով, ամենաբացասական բա-

գրո Քաղկողոնականութ րո " 2՛.-

դող

Ց868--869

.

է

Ա

ու

.ժիններում: անն ւս ՊետրոսՍիկիլիացու ն 11 դարի կեսերին ւոնղի: «Պիտանի պատմության» 21--43-րդ գլուխներում շատ թե քիչ Հանգամանորեն խոսվում է սպավլիկկռիվների մասին ունեցող լաններիՔաղաքական նան պատմության ե գաղափարախոսության է ղեկություններ ճաղորդում 21 դարի է, որ պատմիչի Տներիկումեղած ժամամասին:ենթադրվում Հովսե որը նույնպես ճայկակա Գեճեսիոսըչ միչ նակ, բանավոր Ճարցազրույցից Ն բացի, ծանոթացել է նան ուներ Գենեսիոսն իր «Թաղավորություններ» դրքում պավլիկյանների «ետ գրավորաշխատանքներին: չափով մեկտեղ, սկզբնաղբյուրների Սակայնորպես կայսեր վատաճված անձնավորություն ն նան բանավոր Ճուշեր։ Որպես ճայ, Գիենհսիոսնիր նրա Ճճանձնարարունա խիստ թյամբգրող Ճճեղինակ, է տրամադրված Թշնամաբար րի նկատմամբ երբեմն ցուցաբերում է կողմնակալ պավլիկյանների նկատմամբն ամեն կերպ աշխատում է ժաղռիոսը մունք: Բյուղանդականմյուս ճեղինակներինման), Բել, պախարակել զրպարտել նրանց, ր ՊետրոսՍիկիլիացու նույնպես Հանդեսէ գալիս որպես պաշտոնական «Պիտանի պատմությունը» որպես եղածներիմեջ առավել արթյան ներկայացուցիչ ն կանգնած է պավլիկյանների Ճակառաժանաճավատ սկզբնաղբյուր, որդների ճետադայում օգտագործվել է շատ կողմում: ճեղինակներիկողմից: Այդ գիրքը Հիմք է ծառայել նան Պետժամանակակիցն է րոս Միկիլիացունժամանակակից Փոտի«Զառտմություն որը Իլուղանդիայում Հայկական (Մակեդոնական) մանիՔեցիների կրկին վերաճման մասին» աշխատության ճամար: յի Հիմնադիր Բարսեղ 1-ի թոռն էր: կոստանդին Սիրանա ը

Տան աաամաթյան ։

-Հաաւրրքիր

Հալ-բլուզանդական

Քոզարդազա հար : գրո : մեծ Փգոոագոր Է Արաց Արոր

ու

ո

ագա

ազգությամբ Հալ էր:

ոտը

միջոցով

նա

եր Քեռու՝ Արշավիր սպլատ-

Հարաբերությունների

մոտ բիկի շատ մեջ էր Հայազգի կայսրուճիԹեռդորաՄամիկոնյանի ՎարդՄամիկոնեղբոր՝ ջանի 2եււ Վարդն այն ժամանակ բյուզանդական արքունիքում գրավում էր պետությանառաջին մինիստրի կեսարի ու

բարձր

պաշտոններըկ Հոչակվածէր որպես մեծ զորավար։ Ապագա «Կ"վատմիչն եկեղեցականգործիչը, որը Բյուզանդիայի մայրաՔաղաքում աշխարճիկզբաղմունքի տեր մարդ էր, 858 թ. Վարդ ու

.

Մամիկոնյանի աջակցությամբ նշանակվելով Պոլսիպատրիարք

«(858--862, երկրորդ անդամ՝ 828--886), անմիջապես ընդգրրկվում է երկրի աշխարտճիկ հկեղեցական գործերի քոչճուբոճի Մեջ ն դառնում այդ ժամանակաշրջանի կայսրության ամենաՔոռանդուն դործիչենրիցմեկը: Փուռպատրիարքիվերոճիշյալ "աշխատությունը բաղկացաժէ չորս գրք երից». որի սկզբի մասերում խոսվում է պավու

ՎԱանների «պատմության գաղափարախոսության մասին, ն

"202

ագրո

Կոստանդին Միշանածիեր,

արաթոիա ի

Մամանագաշր

մի ապրել է 205--959 թվականներին, փոխ էին Հայ-բյուլանդական բուռն թափով ծավալվում ն դառնու էր բերությունները օրի-օրի վրա ավելիբացաճայտ կայսրության ախորժակը ճայկական Հողերի նկատմամբ:

րբ

թար :

կռոտանդինԾիրանածինը,որը Բյուղանդիայիպատմության` է որպեսդրական խոշորդեմք,թողել է մի քսմեջՃճոչակված նի աշխատություններ,որոնք ունեն պատմագիտականմեժ ժեք։ Այդ աշխատություններից ամենից առաջ ուշադրության` է «կայսրության կառավարման մասին»դիրքը» որը` արժանի ճեղինակըգրել է Հատուկ իր որդու ճամար, որպեսզի տրված` առաջադրանքներովնա կարողանա իրենից` զուցմունքներով ճեր կառավարել երկիրը: Այս աշթատության ամար կոստանդին ԾիրանածինըԹեռվանես Խոստովանողին Գեորդիոս` |

ար-

ու

«ժամանակագրություններից» Մանհփանոս ԲյուՎանականի ու

ղանղացու աշխարճագրականբառարանից բացի, օգտագործել

է նան իր տրամադրությանտակ դտնվողարքունի

փաստաթղթերը: Հեղինակի Թերություն այն է, որ բյուրներն օգտագործում է գրեթե անքննադատ ձնով:

տությունըկարնորէ

դիվանատան նա

աղ-

մասին»գիրքը է Հայրության կառավարման բաժանվում Հալաստանի ն ճայ մասին նյութերը

գլուխների:

ժողովրդի

Ճիմնականուվ զետեղված նն 49--46ուխներում Այստեղ Ճեղինակը Հատկապես արժեքավոր է ճատ եղեկություններ ղորդում Տարոնի ճալկականիշխանության ու նրա ներքին ան-

, `

մասին, որը վության

ու

կոստանդին կայսիկամիրաԱպաճունիքի

արդեն Աշոտ Բագրատունու ժամանակներում վասալականկախման մեջէր գտնվում Հայոց

վորից այդ

թագա-

Ճարկատու էր նրան: Հեղինակը պատմում է այնուժնՍմբատ1-ի ողբերգականմաշվանից Հետո ճայկական նույնպես ընկավ Բյուզանդիայի հրկրամասը տիրապետուն

ռր

թյան տակ, ԴրանիցՀետո, Ցին նան կարինը

աշխարճագ կոատան

անար Սիրանածինի նշված աշխատությունները

ների

մեջ,

ճա-

ք. բյուզանդացիները ռրավե-

(Թեոդոսուպոլիս), Ուշագրավեն կոստանդին

Սիրանածինի նան վերոճիշյալ աշխատության

--

ապազգայ

ու

Քարով, որն ի վերջո ճանգեցրեց ՏարոնիգրավմանըԲյուզանդիայի կողմից: իր գրքի վերոչիշլալգլուխներում է նան

ողացին

ու

միջամտությամբ Տարոնումբորբոքվող ներքին անճամաձայնությամբ զայպատժում Ծիրանածինը

"ճ -

կայուն դրության մասին, որը պայմանավորված էր երկրամաար երկու խոշոր մրցակիցների՝ նե բյուզանդացիների արաբների Միջն գտնվելու ն մեծ մասամբ սրանց գործուն

Կոն,

աոա զաղիօչախ

ն ճայկական ղաղթօջախների ու չին Հերթին Ադրիանապոլսի Կրա շրջակայքի րի պատմու ան ուսումնասիրության տեսակետից Այստեղ ամեն առիթով շեշտում է, որ ճալերը օտարության . Հեղինակն ւնջ նույնիսկ անաղարտ էին պաճում ազգային դեմքը, Քարսեղ կայսեր նախնիներըթեն խնամիանում էին րի Հետ, բայց ն մեկուսացած տոչմի նման էին ապրում: վարկելովիր պապի մերձավոր ազգականներին ճամախո«ներին ն Հատկապեսշեշտելով, որ նրանք խոսում էին «իրենց լեզվով», ԿոստանդինՍիրանածինըցույց է տալիս, որ Բյու-. ապրող զանդիայում ճայերը ամեննին էլ չէին ցել, այլ պաճպանելովիրենց ազգային դիմագիծը, ՀամախըժբՀավաքական ուժ էին կազմում, որի չնորճիվ էլ կարոված ղանում էին ձեռք բերել ամենաբարձր պաշտոններն տոն տալ կայսրությաններքին ու արտաքինկյանքին: ԱրեմտյանՀայաստանի,նրա պատմական թյան ն ռազմավարչական դրության պատմության ուսում ռիրության ճամար արժեքավորնյութեր կան նան Ծիրանածինի«Բանակաթեմերի մասին»ն այլ աշխատություն-

նան

`

վերեն լույս

են

տեսել

Հ. Բարթիկ1970 թվականին, երնանում,

աշխատասիրությամբ: յուս լանի մասերը, տրտեղ եղած նյութերովճնարավորէ պարզել յ) Միջնադարյան բյուղանդական աղբյուրների մեջ ճայտնի է կայսրության բնելյան շրջաններում ճայերի տարածման «Համառոտություն ունեցող մի վերնադիրն պատմությանց» ն ոլորտները նրանց խաղացածռազմաքաղաքական դերի մանրամասնությունները: երկ, որի Հեղինակ երկար ժամանակՀամարում էին Գեորգիոս պարզվում է, որ ճայերը շատ գործուն Այստեղից իր ընդարձակակեդրենոսին։Սակայն իրականում Կեդրենոսը մասնակցուԹյուն են ունեցել նան բյուղանդական ռազմական ծավալ աշխատությանմեյ, որը սկսվում է աշխարճիարարչուհավատորմիղում ն ճասել նույնիսկ ժովակալի Քյունից, 811--1052 թվականների բարձր աստիճանի: պատմությունը Աղբյուրագիտական առումով լուրջ Ճճետաբրքրություն Հեղինակի՝այն է Հովճաննես տագրել է մեկ այլ է ներկայացնում նան կռստանդինի մեկը Հավանաբար գրած մյուս գիրքը՝ նվիրված իր գրքից: Այս անարդարությանպատճառներից սզապի՝Բարսեղ է տեսել շատ 1-ի կենսագրությանը այն էր, որ Հովճաննես Սկիլիցեսի գիրքը լույս («երանելի կայսը Վա2 կլանքի ն գործունեությա ա աշ՝ 1928 թվականին, այն դեպքում, երբ դրանից որ նրա թոր՝ կամավն աստուծո Հռոմայեցիների կայսր կԿոատանդինը առաջին անդամ 1566 թվականինԲազելում, այն, որպ ջանասիրությամբ քաղեց զանազանշարադրանքներիցն վոտաճեց բաղկացուցիչ մաս, ունեցել բենուսի ժամանակագրության գիչին»): Շատ թերություններով ՛ աղզմա Հրատարակություններ: Ճանդերձ, այդ աշխատությունք Հույժ կարնորակզբնաղբյուր է 4-ի Բարսեղքաղաքական գորու ժունեղւթյանպատմությունը ուսումնասիրելուՀամար: Աշխագարերի բյուզանդական աղբյուրների մեջ Ճամարվ ա-

ար Բառացի

Սկիլիցե

«ու ու

,

' ա

Աաարկ «Համառուտություն անր Ց- մա )

-

ՀԸ

Ա

նալավերիցմեկը, որի Ճճեղինակը Համար2: Ուշադրությանարժանի է նան նասիրության որպես ժամանակի ճայտնի ընտանիքի անդամ, կայսրության գրքի մեկ այլ դրական կողմը, այն, որ ճեղինակր պեսի ոլորտներում վարել է զինվորական բարձր պաշտոններ, մեմատ Հարուստ բազմակողմանի տեղեկություններ է մենք նրա կենսագրության

Ի1իւի-

ա

ու

ճամարյա ոչինչչգիտենք:Հովճաննես Սկիլիցեսիապժամանակը ենթադրաբար Ճամարում են 11 դարի կեսե-

մասին

րած

բից 1Ա դարի առաչին

տասնամյակը: Սկիլիցեսը նույնպես եր ժամանակակիցներից շատերի նման սնոտիապաշտ է, տեսիլքներին, երազներին ճակատագրի կանխորոշված լինելուն Հավատացող: Սակայն ւմ չեն խանգարո վերոնշվածները նրա երկը բարձրգնաճատելուն չնակարգսկզբնաղբյուրների շարքը դասելուն: ու

ու

առա

Սկիլիցեսի պատմության սկզբի մասերը, այսինքն՝ մինչե 7

թվականից

դարի կնսերն ընկա

ընդգրկողբաժինը, նորությունչէ

կայացնում, որովճետն

բադրությունն է,

այն մեկ

ն

այլ

ժամ

անակաշրջանն

առանձին արժեք չի ներ-

աշխատության վերաշա-

Ճայտնի է «Թեոփանեսի Շարունակող» նունով:Ճիշտ Հակառակգնաճատականն է տրվում Հովճաննես Սկիլիցեաի գրքի երկրորդմասին, որը Լ դարերի Քյուզանոր

ա-

1.

դիայիպատմության լավագույն է ճամարվում սկզբնաղբյուրն ն |

նրա ճետ մեկ

այլ

աղբյուր չի կարելի: Համեժատել

«Համառոտություն Խոստոպատմությանց»-ը Թեովանես

վանողի Ճայտնիժամանակագրության է ն սկավումէ 811 թվականից Հասցվումշարունակությունը մինչն Թվականը, որից Ճետոալդ պատմությունը շարունակվելէ մինչե 1081 Թոկամ Ճճենցիր Սզիլիցեսի, վականը կամ էլ Ժեկ այլ անծանոթ անձնավորության կողմից: Սկիլիցեսը եր աշխատության մեջ ու

օգտագործած ոչ մի ճեղինակիանուն չի կատարում:իրեն ծանոթ

չի տալիս

ն

մեջբերումներ

Հեղինակների մասին

նա

խոսում

միայնգիքի առաջաբանում,ռրից երնում է, որ նրա վրա լուրջ են ազդեցություն թողել Գեորգիոս ն Վանականը Թեռվանես

է

Խոստովանողը: Հենց վերջինիս երկն. էլ,

րունակում է

Սկիլիցեսը:

ինչպես ասվեց,

շա-

«Համառոտություն մի արժեքավոր պատմությանց»-ը աղզԲյուր է, որտեղ են կարնորագույն տեղեկություններ Ճաղորդվում ոչ

Հայաստանի 2-11 այլե աոջիալ-տնտեսական միայն

կարող է

մասին: Այն Ճարաբերությունների

օգտակար լինելնան Հայաստանի պատմական աշն

խարճագրության ազգագրությանառանձին ճարցերիուսուփ206

Գա

Հո

Օ-

ղորդում այն ճայ գործիչների մասին, որոնք Ճասարակական, քաղաքական ու կայսրության դժբա ի կյանքում կարնոր դեր են խաղացել: Խոսքը է ասած, միայն, այսպես նշանավոր տաբար վերաբերում ձատներին, որոնք թեն թվապես շատ էին, ամն սրանք կայսրության աա չէն կարող ներկայացնել բնդճայկականաշխատավորականՃճոծ զանդվածներին ե ոչ ճանիապեսբյուղանդականճայկական բ եղինակների ի ներին, որոնց մասինշառ նույնպես ոչինչ չի ճաղորդում։ Սկիլիցեսը ն նրա Հիշում են շուրջ ճարյուր ճայ բարձրաստիճան րոնց բացարձակ մեծամասնությունը ծանոթ չէ նույ յ նադարյան ճայ Հեղինակներին։ Հույն Հեղինակին ծա զինվորականներից գործիչներիմեջ կան ամենացածրաստիճան մինչն կայսերական գաճին ու կուտանդնուպոլսիպատրիարքական աթոռին ճասած անձնավորություններ: ջում խոսում է նան բյուղանդական բանակի կազմու որ Ճճայլկական զորամասերի մասին ն ները կրում էին միմիայն ազգային ճայկական ն ամնն ինչով տարբերվում Ճույներից։ եվ թեն «այեր , ժամանակ շատ մեծ դեր էին կատարում կ զ բնդկլանքում, բայց նրանց նկատմամբ ճանրապեստիրում էր անբարյացակամ վերաբերմունք, լինելու ու դավա դուլե ճայերիակտիվության, գործունյա ի Քի տարբերությանճետնանըքէր: եթե այս Ճիշտ է, ապա ճիշտ է նան այն, որ ճայերը իրենց Թյան ու ազգային ընդգծված ճատկանիշների -իր րության մեջ նույնիսկ կարողացել էին պաճպա ն ն րի նական ազգային կերպարը չէին ձուլվել Լ անչանդուրժողականություն,բնականաբար, ուն վերը Հույների նկատմամբ: Հալ-ճունականայդօրինակ

զ

այրու

.-

առ»

ենր «զրու աթարի աի աար(իւց

արունավո Գորի: րի ի /: ոմ

հրԲոր» Հողինակը շո շեշտում,թ Հորարագ «17 Տ րքի հրոգանգիայի «յոր բորը ԱաՀ "ն»",

արտաքին

չեոր Ել է, Մ՞ ուր ԱքԿազա -

տե՛ս Հովնաննես Սկիլիցես, լՄ՛անրամասնությունները բնագրից, առաջաբանըն ծանոթագրությունները Հ. Բարթիկյանի, Դ

1870:

կեա

ր

ան,

մարտությունն արտաճալտողբազմաթիվփաստեր բերվում էն

տանինու Հայժողովրդին: Սակայն,քանի որ Ճիշյալ ճեղինակկամ սերտ Ճճարաները մեժ մասամբծագելով բարձրխավերից մեջ գտնվելով խալիֆայական Քերությունների իշխանության թյուններ կան Հայաստանի ւլատմական ճետ, իրենց ստեղծադործություննեաշխարՀագիու- պաշտոնականշրջանների թյան մասին, Սկիլիցեսի գրքում Ճայկական աշխարչագրական բում ճիմնականում ճանդես են եկել որպես արաբական պե կամ ուղղակի անունները տեղանունները "բազմազան եջ՝ քա տության շաճերի ու Ճետաքրքրությունների պաշտպաններ,դրա դաքներ,զավառներ, երկրամասեր, բերդեր, ն. այլն, ամբոցներ ինչպես ճպա-չճամար էլ նրանց ճՃաղորդածտեղեկությունները

Սկիլիցեսի գրքի

տարբերբաժիններում,Ինչպեսվերնում աղվել է, բյուղանդականայս Հեղինակիգործում շատ տեղեկունան

`

Միայն պատմական Հայաստանի, այլե Կիլիկիայի Հայկական ված են իշխանության ողջ տարածքում: ԱյստեղՍկիլիցեսըխոսում է մով: ՝

այնպիսի

անուններիմասին

ն

ծրբեժն այնպիսի մանրամառոր այլ ն նությամբ, աղբյուրներում նույնիսկ ճայկականում չենք ճանդիպում: Օրինակ, Սկիլիցեսից ենք իմանում, Մեծ որ

աշխարձը Վասպուրական է նանՎերին Մաանվանվել որ րաստան, մեֆ ու Ճարուստ Ծամնդավը էր: երնանի քաղաք

միակողմանիությամբե տիրողներին ճատուկ միտու:

Արաբական տիրապետությանժամանակաչրջանիներքին խփրավական նորմրցիալ-տնտեսական ճարաբերությունների, մերի ն Հարկային ճամակարգիուսումնասիրության լավագույն

Հայքի

«Քիքաբ ալշխարաչ» սկզբնաղբյուրը (Դիրք խարաջիմասին) է։ Այս աշխատության եղզլինակը Աբու-8ուաշխատությունն

'

մոտի Սիծնոնակարերդի Մասին առաջին սուֆ իբն-իբրաճիմ ալ-Անսարին է, որը դիտական գրականուՀիշատակություն ն այլն, ն նա ծնվել է 231 բոգճանրապես Ճաղորդում է Սկիլիցնար թյան մեջ ճայտնի է Աբու-Տուսուֆ այլե: ա անունով: է նշում, որ Հայաստացոսր բավական օբյեկտիվությամբ քվականին:։ 282--283 թվականներին Մուճամեդ էլ-Մեճդի նան, նի արնեմտյան շրջաններում, ն լ

`

ՓոքրՀայքում Հյուսիսային Միտիրապետող մեծամասնություն էին կազ-

(225--285) խալիֆի կողմից- նշանակվելովԲաղդադի դատաե է սկսում բարձրանալ Աբու-8ուսուֆը արագորեն վեր Վորչ Հարունալ-Ռաշիդի ժամանակ (286--809) դառնում է խալիֆի

ջագետքում Հայերը

Մոմ: «Համառոտությունատմութլանց»-ը Հովճաննես Սկիլիցեսի Ճայհրեն է տեսել 1929 թվականին |

լույս

»

Երնանում՝ Հ..Քար-

'

Հայաստանի ֆեռդալիզժի ժամանակաշրջանի բլուզանդական սկզբնաղբյուրները չեն սպառվում: Այսթվարկվածներով տեղ

միայննրանցիցգլխավորներնկաներկայացվեցին

ոյորնմրը: 3.

ու

ԱՐԱԲԱԿԱՆՍԿԶԲՆԱՂԲՑՈՒՐՆԵՐ

Է.

`

Հավատարիմ անձնավորությունը, որի ցանամենամտերիմ կությամբ Հանձնարարությամբ էլ գրում է իր վերոճիշյալ ու

ու

աշխատությունը:

ԼՏ

Աբու-Ցուսուֆիգիրքը փաստորեն ՄԱԼ-11 դարերում րաբական խալիֆայության մեջ գործող` մի ժողովածու ռրի բազմաթիվ դրույթներով փորձ Գր արվում երկրի ներսում կանոնավորելու առաջին ճերթին ճարկային, Ճողային ն կրոնական Ճճարաբերությունները այն Ճաշվով, որպեսզի ն դեպթնրում ամենուրեք լոր ապաճովվի արաբական պետու-

օրենքների

,

բո-

Թյանն կալամի գերիշխանությունն առաջնությունը: ՀեղիՄիջնադարյան Հայաստանի պատմությանշատ Հարցերի նակն իր բոլոր դրույթները, որպես կանոն, աշխատում է ճիմմասին ճարում. են տեղեկություններ նան արապածպանվել նավորելՂուրանի, Մուճամեդին նրա ճետնորդներիառույթննբական ու

սկզբնաղբյուրներում:

Ինչպես Արաբական Խալիֆայության, այնպես

ժամանակներում արաի կամ

,

արաբերեն գրող

էլ Հետագա

ճամ արյա

բոլոր Հեղինակները, աշխարճագիրներն ճանապարճորդները, իրենց երկերումայս կամ այն չափով են նան անդրադարձել Հալաս208 ու

,

րովն,

ի վերջո, գրքի ստեղծման շարժառիթներըբացատրում բատիրակալի այդ պաճանջը նրանով, որ «Ուղղաճավատների ցարձակապնես առաջացելէ իր ճպատակներինճնշումից ազատելու ն նրանց բարեկեցություն ապաճովելու ցանկությունից»։ Սակայն ալդ խոսքերը միայն Ճաճոյական

ա

1--116

`

,

տություններէին դրքի պատվիրատուի Ճասցեինն նրբնք, մանավանդ ճղատակեցված ժողովուրդների նկատմամբ,չէին դորՓադրվում: «Քիթարբ ալ-խարաջը» փաստորեն կոչված էր իրա-

վաբանորեն Հիմնավործլուարաբական բռնակալության տիրապետությունը Հպատակ ժողովուրդների վրա կ բազմապատկեխալիֆայության եկամուտները,որոնք նկատմամբ պաանընդչատ աճում էին: ճանջները 1-11 դարերում Հայաստանում դործող Ճողային, Ճարլու

կագրականճաջորդականությամբ: Բալաձորիի Ճիշատակուկաթյունների մեջ առանձնապեսվատաճելիեն Հձայաստանում տարվածպատմական կարնոր իրադարձություններիթվականները, որոնք երբեմն Համընկնում

նն

չայկական աղբյուրների

այս աշխատությունը Հեղինակի տվյալներին:

տեսակետից»

է ներշնչում մանավանդ նրա ճամար, որ ինքն վատաճություն ն Հարցուփորձ արել ծերունիեղել է Հայաստանում

անձամբ

Հեղինակիվերոճիշչդրի առել նրանց պատմածները: կային ն կրոնական Հարցերը ուսումնասիրելիս, Աբու-Ցուսուէ Արամեկն էլ վերաբերում բաժիններից յալ աշխատության ֆի աշխատությունը արժանի է ամենամեծ ուշադրության: հբականխալիֆայության Հողատիրության կարգին: րավունքի ճարցերինն իրավական նորմերին արաբներն անդԲալաձորիիաշխատություն արժեքավոր է նրանով, որ րադարձել են նան ճետադայում՝ նույնիսկ Արաբական Խալիայնտեղ օգտագործվածեն այնպիսի աղբյուրներ, որոնք մեծ թուլացման ու անկման շրջանում: Աբու-Յուսուֆից Հեղինակըիր օգտագործած նյութեչեն. պաՀպանվել: տո արարական մատննագրության ն բնագավառի ո չ Հիշյալ րի նկատմամբ ցուցաբերում է քննադատականմոտեցում շաանճայտ Ճճեղինակներից ժեկն էլ Ալ-Մավեոդին է (421դար) գրքի վերնագրի ընթացքում չի սաճմանավակվում րադրանքի առումով արժեքավորէ նրա «Քիքաբ Պատմագիտական նան է տնտեսական, մշակուշոշափում ա յլ շրջանակներով, աճքամ ասչաուլթանիա» (3 անություննե ու ն էլ դեպքերում օրենքների) բոլոր Հարցեր թային սոցիալական բնույթի աշխատությունը, որը վերաբերում է Արաբականխալիֆալուանձնավորություն: գիտակ Հանդես է գալիս որպես կրթված պետական Հարցերին ե Ճողատեսական Համարում են մուսուլմանականաշԴրա ճամար էլ Բալաձորիին պին տւճարկային բնագավառներում որից ազդվել օդտվել գործող օրենքներին: ճեղինակներից, առաջնակարդ խարչի 14-41 դարծրիցսկսած պատմական ` դեպքերիժասին Վն Հետագայի չատ լինելով խալիֆայուկապված գրողներ: ռանձին Հեղինակների գործերումպաճպանված Ճիշատակության բարձր խավերի ճետ, Քալաձորին նվաճողի աչքերով է թյուններըմիացվում, լրացվում ն դարձվում են այսպես ասած առիթով արնայում Հպատակեցվածժողովուրդներինն ամեն Ճճամաշխարճային պատմություններ, Մատենագրության Ճիշյալ դաժան քաղաքականությունը դարացնում արաբների ծանր ճյուղի

այուքքան

ներին ու

մասամբ

| `

այ-

թյան

ու

կառուցվածքի

ու

ա-

արաբական դրականության Հիմնադիրը մեջ Քալաձորբին նրանց նկատմամբ:

է, նա ծաղումով պարսիկ է, ծնվել է

վանն

-

-

Քվականին, Բախալիֆի (866 -Բիլլա4 869) որդու դաստիարակը, որի ճամարէլ Հավանաբար եբբն գրել է իր «Գիրքծրկրների նվաճման» Հայտնի աշ. դասագիրք խատությունը, որը արարական նվաճումներիՀամառոտ տեսությունն է սկզբից մինչն իր օրերը: Բալաձորիի Հիշյալ աշխալաձորին

եղելԷէ

Մուշամեդղ

այչ

ԴԴրա ամ ճամար

Ար ամբ:

Ն

պաղի

մբ», որտեղ ճեղինակըԽոսում

ի տեղեկությունէլ Բառլ լաձո րիի Խիո ուտեց ները կարելի է օգտագործել միայն քննադատակա

Եգիպտոսում: նրա ծնրեդ-

թվականը այտնի չէ: ՄաՀացելէ Մ,

ու

14 դարի արաբ էան Ցակուբին: Ալ.

հրամ լ

ԱԱԿ

օր չչ/ ւո Նրա ծննդյան թվականը Հայտնի " է ճանապարճորդել տասարդականտարիներին Յակուբին, շատ Արեելքում: նա եղել է Պարսկաստանում,Հնդկաստանում, իսկ

՝

|

ե

:

-

««ԿԱԲԸ Յար «գ» ԸՖրնոյակոկն չուն -քու րՇաստասաաաաաաթ-

Արաբական լե. Ցակուբիից պաշճպանվելեն ինչպես պատմադրախալիֆայության վական առաջինարշավանքների, Հայաստանի, բնույթի աշխատանքներ: Վրաստանի կան, այնալես՝ էլ աշխարճագրական ն ղվանքինվաճման,Արմենիայիժողովուրդների ապատամարաբական նրա«Քիքաբ (Գիրքերկրների) ոլատալչբուլղանը» բական

Լշորարկած

մասին,

է

շարժումներիու ըմբոստություններին այլ նա իր նյութերը դասավորել է խնամբովն

՝

արցերի

ժամանա-

`

:

`

վիճակադրությանուղղուդրականության մաաշխարչագրական ճանա-

ընթացքում թյանն է պատկանում:Շարադրանքի

արաբ

ն պարճորդների տեղեկություններից պետական,պաշտոնական ված են

բացի Ճեղինակը վավերագրերից օգտագործել է

Արաբականխալիֆայության նվաճողականքաղաքական նվաճվածներին նսեՃությունն ամեն կերպ արդարացնելու

նակ

անձամբ Ճնեռքբերաժ նյութեր, նա կ մեչ ինքնուրույն, արժանաճավատ մասամբ վստաճելի ճեղինակէ, Մուսուլմանական կրոնի ներՔին ճարցերումէլ Յակուբին է: անկողմնակալ '

: ճայ Պանիսկզբնաղբյուրներ տումով:

Հորաբմրք արար բառզուխարճազրազ

ժողովրդի պատմության

են նան կարնորագույն 1111դարի ճեղինակը իր ճանապարճորդությունների ղինակներ Տակուտ ալ-Համավիի ընացքում այցելել է նան Հալաստան |. մնացել այստեղ ժինգիրք»-ը(«Քիթաբ Մուչամ ալ-Բուլդան») ն Աբղովլիդայի `

չն

նում

մրաբականայս

նա թվականը, Հայաստանում է ունե Ճնարավորություն ծանոթանալու երկրին, նրա տնտեսական քաղաքական

«Ժամանակագրություն» աշխատությունները ոս

ու

Ճավաքելու նոր, թարմ նյութեր իր աշխատության ճամար: Ցակուբին արժեքավոր է Հաղորդում տեղեկություններ նակ վիճակին ն

4. ՀԱՑԿԱԿԱՆ ԵԿԵՂԵՑԱԿԱՆԿԱՆՈՆՆԵՐ

ը

ԵՎ ԻՐԱՎԱԳԻՏԱԿԱՆ ՍԿԶԲՆԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐ

Հայաստանի քաղաքական պատմության

ու տնտեսական դրության մասին: Նկարագրում է Քաղաքները, ճանապարձնիբը: նշում արաբներին տրվող ճարկերիչափը, խոսում առնտրի ն արչնեստագործության մասին: Ցակուբիի տվյալներովիր ժամանակՀայաստանում կար 18000 բնակավայր:

-

ժիջինդարերի.պատմությանը վերաբերող Հայաստանի ակզբնաղբյուրները,իխնչպես ասել ենք, զգալի չափով ունեն միակողմանիբնույթ, որովճետն ճայ ն օտար պատմագիտական աշխատությունների Հեղինակներըիրենց Հիմնական ուշադրուեն քաղաքացիականպատմության Արաբական թյունը կենտրոնացրել խալիֆայության տիրապետության ժամանան կաշրջանի չեն անդրադարձելկամ «4պանցիկ ձնով են ներկայացրել Արմենիայի վարչականՃամակարգի, քաղաքականու ու տնտեսական ներքին ծձրկրի ժողովրդի դրության,ճանապարՀների, կյանքի, կարնոր քաղաքների ու ՛ բնակավայրերի, ճասարակական նրանց միջե ճնռավորությունների, Ճարաբերությունների ճարցերը, որոնց ճա իա Ճարկային ճամակարգի ու է կողմանի ուսումնասիրությամբ միայն Հնարավոր աբՀարկերիչափերի մասին ճետաքրքիր արժեքավոր դի է մակարդակով պատմագիտության մշակել նան պաճանջների ճաղորդում տեղեկություններ միջնադարյան արաբ ճեղինակ (մոտ 820--912),Խորդադբեն շարադրել նան ճայոց պատմությունը: Աշա պատմադիտակա իջն-Խոբդադբեն Փագումովպարսիկ էր ե սկզբնաղբյուրներիայդ շատ կարնոր բացը մի զգալի բարձրպաշտոնյայիզավակ: նա գրել Էէ տարբեր բնույթի են Հայկական եկեղեցականժողովների Ճճաստատա վրացնում աշխատություններ, որոնցից ամառոտ է տարբերակովպաճպանվել կանոնները ե իրավագիտական րը" բնույթի «Քիթարալ-մեսնդիք վա-լ-մեժելիք»-ի (Գիրք ճանապարՀներին Մինչն 7111 դարի սկզբներըՀայկական իրականության մէջ քագավորությունների)։ գործադրվում էին դեռես 17 դարից ճաստատված եկեղեցական ու այլ Ճեղինակներ: բարձրաստիճանկրոնական գործիչների սաճմականոններն ԸնդՀչանրապես պետք է նկատել, որ արարական Հեղինակները, նած որոլես կանոն, իրենց երկերում քանի որ այդ կանոններն ու օրենքօրենքները: Սակայն կարնորտեղ նն ՀատկացնումՀայաստանի ու ները ստեղծված լինելով տարբնրժամանակներում, ցրված էին ճարակիցշրջանների աշխարու Ճագրությանը, ու մի տեղ Ճավաքվածչէին, դրա ճամար էլ տնտնսությանն Հարկերին, որից կարելի է Հանդել այն եզրակացության, դեպքում նրանց բոլորի ըստ ճարկին օգտագործումը գրեք թե նվաճված երկրների նրանց ամենից առաջ Հետաքրքրել են իրենց անճնարէր: Այս Հանգամանքը լուրջ խոչընդոտներ ն էր Ճարմտություններով ցում ունեցվածքով: Արաբականպատմիչները, ոչ միայն եկեղեցականկանոնների ու օրենքների գործն '

"

Կոնան Աո

ու

ա -

|

Հոծոմ

Հ

Խորդագրքի գիրքը Հիտազարում «զաագործել-Էնարարական

Կնամեջտութ Պարո

աշխարճագիրները

նույնպես Հայաստանը ճանապարչճորդները դիտել նն

որպետ իրենց կողմիցկողոպտվող ու երկիր: Աճա քե Ճարստաչարվող փնչու նրանց տեղեկություններն ընդճանուր առմամբ ոգոր212

`

ր

`

գրոագիքուրե

Թ.

«ե»,

Տե՛ս

«Արաբական ե ճարնանհրկրների աղիլուրները Հայաստանի Թ. Նալքանդյան,երիան,1965.

Հ.

կազմեց

մաա

/

,

կազմվել է ֆեոդալական Ճճասարակարդի նրա գաղավարանական կիրառությանՀարցում, այլե գցում էր Հայոց հկեղեն ցու քրիստոնեության գերիշխանության պայմաննեխԽոսության՝ քարձրաստիճան եկեղեցականների Հեղինակությունը,րում ճենց ֆեոդալական Ճաստատություններիկամ տիրող դաայսպես առած, չգործադրվելիքօրենքներ ճաստատելու Ճամար: ձեռքով, գոյություն ունեցող սակարդի ններկայացուցիչների եվ աճա միայն 71 դարում ճնարավորեղավ Հայկական եկեճարաբերությունների Հասարակական շաշճերի պաշտպանու ղեցական կանոնները ի մի ճավաքել: կանոնների ընտրության, Քյան ն ամրապնդման ճամար, այդ պատճառով էլ նրանում դասավորությանն ամբողջականացման գործում առաջին խոբացաճայտորննընդգծվում է դասակարգայինխտրականություշոր աշխատանքը կատարելէ ճայոց կաթողիկոս՝Հովնան 04նեցին ֆր: Շատ են, օրինակ, այնպիսի կանոնները, որոնք միննույն (712--728). նրա նախաձեռնությամբ էր, որ կամ զանցանքի ճամար պատժի կամ ապաշխարուճանցանքի այկական եկեղեցական կանոնագիրքը: Օձնեցին փաստորեն մեղմ Ճոդվածներ են սաճմանում ճողնոր քյան ճամեմատաբար դարձավ այդ աշխատության առաջին գիտական խմբագիրը, ու ե, ընդճակառակն՝ նա իր ձեռքի տակ նկատմամբ աշխարչճիկ իշխանավորների հղած կանոնները դասավորել է ժամանաավելի խիստը աշխատավորականխավերի ներկայացուցիչների կագրականկարգով,տվելՀամապատասխան դլխակարգություն Համար: Այնուամենայնիվ «կանոնդրքի» արժեքը չի կարելի ն կատարել կանոնների ճերթական ճամարակալում,որն անՃամեմատ 4Հեշտացնումէ ափազանցել: Այն «...Միջնադարյան Հայ ճասարակությաններ«կանոնգրքից» օգտվելը: Մասնագետռում ճաղատջ-ների ձեռքին Ճանդիսացելէ տվյալ ժամանակաները միանգամայն դանում են, որ «կանոնգքըիրավացիորեն շրջանում իրենց ճուղող ճարցերի լուծման ղեկավար լծակ, ն այդ Քի» խմբագիրը անաշխատանքը կատարելու ընթացքում, ոչ ճասարակության ներքին կյանքի բոլոր կողմերն արտաճայպայման ձեռքի տակ ունեցել է Ճունական նույնատիպ կանոմի ամբողջական օրենսդրական Հուշարձան»14.«կանոնտող նագրթերըն Հուստինիանոսի օրենքներիժողովածուն (71 դար): գիրքը» ճայ իրավագիտականգրականության մեջ իրավադիՕձնեցու«կանոնգիրքը» է նան իր արժեքավոր սկզբնաղբյուր տական ակտերի առաջին պաշտոնականժողովածուն է, որովԲավականէ ասել, որ նույնանման Ճնությամբ: ժողովածուներ Հետն այն Հաստատված էր Հայաստանում օրենսդրական ն եվրոպայումսկսել են կազմել միմիայն 11 դարից: դատավարականիրավունքը դարեր շարունակ իր ձեռքում պաՀովճան 04ննցու աշխատանքը «կանոնդրքում»Հասնումէ ճող եկեղեցու ու կաթողիկոսի կողմից ն որպես ալդպիսին՝նրա մինչն 32-րդ դլութը ն իր մեջ ամփուվում է Օձ1202. Վենան: կիրառումըպարտադիրէր Ճասարակությանբոլոր անդամների ննեցուց Հետո Հաստատվածկամ նրա կողմից դուրս թողնված ճամար, առանց դասակարգային դասային բացառությունմյուս կանոնները, բնականաբար, «կանոնդգրքի» մեչ են մրտների: Հայկական«Կանոնգրքի»լիակատարու դգիտական-Ճամեցրվել տարբեր ժամանակներում, տարբերանձնավորությունմատական Հրատարակությունը, ընդարձակ առաջաբանով ների կողմից: է Վ. Հակոբյանը՝երկու ծանոթադրությունննրով իրականացրել «կանոնգիրքը» պարունակում է բաղմաթիվ Հոդվածներ, ն ու

կազատի

ու

ու

ճատորով(կրնան, դավանանքին, ժիսակատարություններին, Միջին դարերում ընտանիքին, կենցաղին, "դասերին դասակարգերին, նրանց

որոնք վերաբերումեն

ու

առանձին

գործած ճանցանքներին ննրկայացուցիչների ու

ղան-

ցանքներին, սաշմանված պատիժներին, պատժաչափերին ն այլն, ե այլն: Այդ կանոնները մեծ մասամբկրոնաբարոյախոսական,խրատականն Ճճասարակական վե-

րաբերող օրենքներնն,

Ոս

ճամակեցությանը

ճամար էլ արտաճայտումեն Հաքաքտանի ներքին կլանքի միայն որոշ կողմերը, որոնք այն ժամանակ5նտաքրքրում էին առաջին Հերթին երկրի աշխարճիկ հւ Հոգնոր իշխանություններին: Քանի որ

դրա

«կանոնգիրքը»

1971):

միտքը, սակայն, Հայ իրավադիտական միայն եկեղեցական կանոնենրի ու որոչսաճմանափակվեց շումննիի շրջանակներում Այդ ժամանակ Հայաստանումճասարակականճարաբերություններին իրավական նորմերի կարգավորմամբ սկսնցին զբաղվել նան մարդիկ, որոնց առաջին ներկայացուցիչը ՃանդիսացավԴա-

մշակույթի բնագավառի

«շկանոնագիրքՃալոց», ծրեան, 1964, էչ 211

4.

Ա,

Վ. Հակոբյանի, չաշխատասիրությամբ՝

Ալավկա

Ռոդին,որի մասին ճիշատակումեն կիրակու Գանձակեցին, Վարդան Արնելցին, Մխիթար Այրիվանեցին, կ Ստեփանոս Օրբելյանը ուրիշներ, ասելով, որ նա ճորինում է

«գեղեցկալարմար», «պիտանցուջ ն «դիւրաճաս» կանոններ: Սակայն այս Ճճեղինակը անցյալինույնիսկ նշանավորՀայագետների կողմից (Մ. Չամչյան,Հ. ըստ Տաշյան) արժանվույն չի գնաճատվել,

խուռն»

ն

իսկ նրա

կանոնները ճամարվելեն «խառնինման

«անիմաստը, աննպաստ կարծիքի դեմ չինը Հանդես եկավբանասերկ. ն

առաւ

ցույց կուտանլանցը տվեց, Դավթի շատ կանոնները են եր ժամանաւչ կարնոր աղբյուր կաշրջանի կենցաղային սովորույթներն ուսումնասիրելու Ճճա-

որ

մար: ԴավիթԱլավկաՈրդու ն նրա կանոններիմասին դրական են արտաճայտվել նան Ղ. Ալիշանը,Բ, Սարգիսյանը ն Հետագայի շրջանի

որդ.»

մասնագետները:

դավանությանմէչ իրնց ոքսակոլ. էլակի

1րո

իր Հեղինակը

հոգ ժամանակաշրջա

ժամանակաշրջանիկյանքը ներկայացնում է այնպես,

'

"

կա: Դավիթ Ալավկա Որդին որպես իր ռաջադեմանձնավորությունսերիցմեկը պայքարել է ված բարքերի ու սովորությունների դեմ ե ուղղելու ռացիոնալ միջոցներ, որոնք անպայման ունեի սական կարնորություն: Այդ կանոնների

ազանաա

ն տավոր Բոաղամին»

պարզումէ միջնադարյանՀայաստանի ու

ւ

Բոր»

աան մար ու ախի ւ, է աոլր

որր,

Ուտիք աշխարճի Գանձակ քաղաքում:թյան,սպանության, Հաղպատում Հովաննես գողության, Հեւ իմաստասերի ստացել է իր ժամանակի ճամար ն այլնի Համար: ւթյան բարձր կրթություն: ժամանակաքից ճիշատակագիրներից մ 4 ընչաքաղց ժեկը ԴավիթԱլավկաՈրդունՀամա րում է «անվանի» մարդ, որն ուներ

-

բարոյական վիճակի, ժողովրդի սովորությունների ու քերի շատ կողմեր: նրա կանոնները ժամանակի են գիտական գրականության մեջ, Այսպես, օրինակ, ավինը ւունի կանոններայն մասին, թե ինչպես պետք դամթերքներիապականման, կեղտոտման Ն 1չոցներ պետք է կիրառել մթերքները մաքուր վի կան նան կա կեղտոտվածներըմաքրելու ճամար: լու, սաճմանում են ամուսնական սրբապղ պատիժներ որոնք

ԴավիթԱլազկադրդին է 11դարի 70--Ճ0-ական ՄԵժ Հայքի ֆեվել Քվականներին Նա

աւր

ոխ

նն Գվի" նանա Հավշտակել ժողովրդի արգելում քտշառնաներին՝ ոն7 ՔԸ, քաճանայական կոչման քաճանայություն

Ա

:

Հատկապես Հատու

անո

բնաշակերտներ կերներ: նա մեծ ճեղինակություն լ առանց էր վայնլում նան Ճայոց եկեղեցու բարձրաստիճան աք մեկով Հեղինակն արգելում է կանոններից ճոգնորականության շրջանում ն ակտիվ մասնակցություն էր ցույց տալիս կարնոր ուննցող այն ապօրինի կարգը, երբ քաճանաները հրադարձություննիբին: ԴավիթԱլավկաՈրդին խրա մաՀացած պետք է լինի 1139 բաժանում են իրարից ն մուսիններին Քըվականին: Հեղինակի են վերցնում: Հետ ամուսնանալ ն կաշառք փոխարենը անունով է: ցր աա Քաճանան վանքը լինում է՝ «կնոջ ն առն բաժանումն, զաւակաց շատ

ու

.

աա ա ո իի Մա

տատվիրատուն Արքայություն

Դավիթ ԱլավկաՌրդուկանոնները, ծն որոնք զետեղված «կանոնական օրենսդրութիւն» կրոզ ժողովածուում, Թվով շատ չէն.բնդամենը՝ 92 խորագիրը կանոն: Այդ կանոնների ոտեղծումը Հիմնականումպայմանավորված լինելով ժամանակի կննցաղային ճՃարաբերությունների սովորությունների կարու

գավորման անճրաժեշտությամբ՝ կարնոր Հիմք է ճայ իրավունքի պատմության ուսումնասիրության Ճամար:`

Դավիթ ԱլավկաՈրդին իր կանոնները կազժելիս Ճաճախ

օգտվել Է հկնղեցականՀայրերիկամ ժողովներիկազմած կանոններից ու ժողովրդական սովորությունների ց: նրա կանոններն ունեն. ավելի շատ խրատական, մարդկանց Ճամողելուձեչ ինչպեսկ. կոստանլանցն է ասում, Դավթի ճայ կանոնները

ա

,

ներ ոջադրութ)»

հաաա:

տանց աւերումն, ի տաւորս յատեանսբաղում քարշումն... այլ ե յոլով բ Է դութիւն»։ Դավիթ Ալավկա Որդին ճատուկ հ դարձնում մարդկանց աշխատանքիանվտանդությա պանությանխնդիրներինն Հատուկ կանոնով

ընչից առումն, ն

աշխատանքի «ամար

ո. աը ստեղծվենապաճովԱԱ ու

րինադրուրյանը աաարանն

պայմաններ: «կանոնական ռաջին անդամ լույս է տեսել Ա. Գ. Աբրաճամյա միածին» ամսադրում (19583): Ձ. «Հյիաշի

արության այն

:

ո

շ

Դաուս "

թո

(Լուվեն,1961): թարգմանել Ա Դավիթ Ալավկա Որդու կանոնները կազմել ակգավան .ն

նգյերեն ճրատարակելէ անգլեր

ո.

առաջին դատաստանադիրքը, որից ճետագայում օգտվել ՄխիթարԳոշը:

է նան

Մխիթաոբ Գոշը նույնպես Գանձակելի է, ԴավիթԱլավկա ՈրդուՀճայրենակիցը։ նա ժնված պետք է լինի ՃԱ շ0-

Ա

դարի

Յ0շականթվականներին, Հենց սկզբից ծնողների

ր

ներքո դարձել է գրաճանաչե սովորել Մ, Գերքը: Հետագայում է կուսակրոնքաչճանա: նա ձեռնադրվել եղել է իր ժամանակի ճայտնի դեմքերիցմեկի՝ Հովճաննես

Տավուշեցի

ն սովորութական իրավունքը: կանոնները

թախտին յարա

բացատրում են րից ոմանք այդ Ճճանդամանքը ն տական անկախության ոչ Հարատնությամբերկրու ցրվածությամբ: Դավիթ Ալավկա ֆեռդալական

'

ԱՐ

ա

շի ՞ Ր

ախար լ ամ «ոի,: ր մինչե ասպարեզում յ չ մբ դատարանական յաստանում առաջին փորձըկատարեց դրությանստեղծման ասպարեզում, իսկ խորդի սկսածը ճանճարեղորեն ավարտեց: . ւս Ն Մխիթար Գոշի«Դատաստանագրքի»

միայն նոններով»

թ

տիրուբար ն կամայականություն ր շի մամանակ աակլ Կոն ի ապարան

վարդապետի աշակերտը: Հետագայում, " ստանալով վարդապետի աստիճան, սակ անկայուն ն անորոշ վիճակ, երբ ուսումըշարունակելու ճամարԳոշըմեկնում է Կիլիկիայինըթո եզի մարդիկ սխալներիչ շանավորՍն լեռան վանքը: Այստեղ ր րիխ ոո ուսումնառությունը ավարա տելուց Ճետո նա վերադառնում է ճայրենիք, որտեղ կարճ ժաւթյամբ րուն չարաշաճու մանակումձեռք է բերում մեծ ուսումնականի Ճճամբավ: Հենց կողմից աղզատադրված այդ ժամանակ էր, որ Գոշը, սելջուկների Հնտառպնդումներից ֆեռդալականՀարաբերությունների խուսափելու ճամար,ապաստանում է Խաչենում, արան7 Ի ո Հաթերքի իշպածանչում էր նան ամրապնդել դրանք: խան Վախթանգի մուռ: Մի քանի տարի Ճետո նա վերադառնում ժա " ր նդե

Հո

ու

ն կայենգավառը Ճճաստատվում Աղստնդետի աջ ափին գըւոնովող Ֆետիկ երբ մի ուժեղ երկրաշարժից Գետիկը քանդվում է,

է

վանքում,

հանե աթաբեկ

Զաքարյանի թույլտվությամբ, նրա միաբանները են ճաստատվում Տանձուտաձոր վայրում է շինում նոր Գետիկի վանքը: Վանքիկառուցման աշխատանքներին

Մեծ

օգնություն են ցու յց տալիս Զաքարն ու ն ծղբայրները Հաթերքի իշխան Վախթանգը:

Իվանե

Մխիթար Գոշը նոր Գետիկում ուսուցչական աշխատանքից բացի հռանդուն զբաղվում Հ նան Նա մատենադրությամբ: է 1213 թվականին, վախճանվել խոր ծերության ճասակում հ աղվել նոր Գետիկի վանքում, որն այժմ գտնվում է ՀՀ

չան քաղաքիցոչ Հեռու՝

Դիլի-

Գոշ գյուղում:

ՄխիթարԳոշըգրել է կրոնաբարոլադիտական գեղարվեստական ն իրավագիտական շատ աշխատությունն եր, որոնցից

արը խիթար Գոշի «Ռատաստանադիրքը» իր ո ի: աան պայմանավորվածէր սոցիալչտնտեսական ե

Աա ո

ք

ու

ն

ընտացքում,

նոր ճարաբերություններիզարգացման իրավունքներըԱՏ տանագիրքը» ֆեռդալականՀասարակարդի վավերադիրնէր: 1 անացնող

օր.

թարաշխատության Մեիքար է առաջաբանու բերում շարժառիթներ,

որոնք ստիպել են իր Առաջինըդրանցից այն է, տաստանագիրքը»:

խր չապեն, թե դիները չբամբասեն ոո Մա Քրիոտուիը ի որպեսզի կրոնավոր երկրորդը՝ իսկ տունեն, ձր ար ճշմարտությունը չաղավաղեն իշխանավորները մի քանի

ո Պոարաւ

ու

աար

յ

ենն Գոշի թն ի նաւ ւ

եվ թեն ժամանակի կաշառակերությամբ"5: դարձությունների ազդեցության տակ չափով նկատելի են որոշ

քաղ

լ

յո

Բր աա

ռան արժեք առանձնաճատուկ նվաճած արթ է, թեր Ժողովրդի զգացած «Դատաստանագիրքը», ների արդյունքն էին, որոնք ամեննին չեն չ

ն

աճեր, սակալնդրանք,

Ճայմշակույթի պատմության ճամար են

ներկայացնումնրա առակներըն ու րոնք արժեքավոր: բազմապիսի նյութեր են

մատակարարում ու

Մինչն դարը ճայկականիրականության մեջ աշխարՀին բնույթի իրավագիտական գործերըհզակի էին, Այն ժամանակ Հայաստանում մեֆ մասամբ գործադրվելեն եկեղեցական

անշո

աա

,

աղդո

ո-

ներքին կյանքի,նրա սոցիալ-տնտեսական ճաՀայաստանի սարակականՃարաբերությունների մասին:

նշանակությանվրա: տանագրքի»որակի , Հորը իր ճդատաստանագիրքը» Մխիթար Գոշը ու

,

գրել է

Խ. ՄխիթարԳոշ, Գիրք Դատաստանի,աշխատասիրությամբ

յանի,նրնան, 1825,

էջ

Թորբոս-

1--2:

Արնելից կողմանց

կան բնույթի ընդճանրություններ ունենային, Անտիոքումդգորիր բաղկացած է երեք թյամբ:Աշխատությունը ժող օրենքներըչէին կարող լիակատար կերպով բավարարել ճասած ճայկակիլիկիայի դրութիւն»,որն ունի 11 գլուխ, «եկեղէցական զարգացմանբարձր մակարդակին ո» կանոնք»՝ լուխ / «Աշխարչական օրէնք»՝130 ցյութ: Աշխատության կան թագավորությանպետական քաղաքականպաճանջները: Ճճենցսկզբում Գոշը արդարացիորեն Սմբատ Այս խնդիրը ամենից լավ էր Հասկանում 4ենց ինք դանդատվումէ սկզբնաղ | ն Հեպաշտոնյա բարձր պետական որպես բյուրների Սպարապետը,որը պլակասությունից, նա բայց, այնուամենայնիվ, է: նա իր աշխատությունը դժվարությունը եղբայրը, առանձնապես մտաճոդված էր օՃաղթաճարել քումքադավորի Ճամարօգտագործելէ օտար աղբյուրներ, սակայն բենսդրությանՀարցերը կարգավորելովն պետության իրավաչի մոռռացն նան Հայկական դարավոր սովորութականհրավունքն ու օրենքներով ամրապնղելով: կան Հիմքերը ավելի Հաստատուն ԱՀա 4Հննցայս շարժառիթներիցելնելով էլ 1265 թվակադությունները:Գոշը «դատաստանագիրքը» սկսել է գրել 1184 ու թեն այն քաղաքացիական է լինում օրինակելի դատաստանաձեռնամուխ նինՍմբատը իշխանությունների կողմից չի Ճաստատվել ու պետանպատակն «...ամրապնդել որի պաշտոնապեսչի ընդունվել գրքի ստեղծմանը, որպետ գորժող օրծնագիրք,բայց, անկախ դրանից, ֆնոդալնեճայ սանձաճարել ինքնակամ կան իշխանությունը, ալնպիսի ճանաչման է արժանացել, որ Հայաստանից րին ն նրանց զինված ուժերը պայքարի ուղղել քշնամական բացի գործադրվել է նան Ճա յկական գաղթավայրերում պետությունների դեմ... Հայկական պետության ամբողջակաշուրջ 700 տարի: «ԴաՄխիթարԳոշի«Դդատաստանագիրքը» նությունն ու անկախությունը պաշտպանելուՀամար»71: որոշակի ազդեցություն, է ունեցել նան սլավոնական ն վրացական տաստանագրքի»առաջաբանումիր նպատակներիմասին Ճեղիօրենքների Այդ աշխատությունը նակը ծամեստորեն գրում է Հետնյալ տողերը. «եւ արդ գրեցի լան չափով օգտագործել է նան եկեղեցւոյ եւ գոլանալոլ հր Դատաստանագիրքը զսա վասն ճաստատութեան սրբոյ Սպարապետը կազմելու ժամաերկրին ապա վասն աշխարճական դատաւորաց եւ թագաւոնւ զսիրտ բանիցն առեալ եդի Համառաւտաբար:։ որս ՄխիթարԳոշիդատաստանագրքի րաց: առաջին գիտաքննական Հրատարակությունը է աղաչեմ անմեղադիրլինել իմոլ նուաստութեանս.վասն զի չէր իրականացրել ճաստափյանըը եւ Թ. վերջինը, լավազովնը՝Հրատարակել է իմ բան. հւ ձնռաւք իմովք աշխատեցայ փոխեցի զոտ ի չար կաթողիկո

ա

նարա

մառից՝ «նախը

ու

ա

գրելու ավան`

թվականին

էր"

"

է

ո" ա

Վ.

Թորոսյանը խ.

1925): Այն լույս է տնսել նան լատիներեն, (երնան, ԼԵՀերեն,՝ ացերենռուսերեն (նրնան,1954) լեզուներով: ՍմբատՍպարապետը իրավագիտական բնագավառիերկրորդ խոշոր դեմքն է։ նրա առաչինիրավագիտական գործը «Անտիոքի փարգմակությունն էրճինֆրանսերենից: ասիզների» .ն

Բնորոշէ,

ի դառն ժամանակի»18: կազմված է երկու գլխավորմասերից «դատաստանագիրքը» ն պարունակում է 202 որոնք ՃատկաՀոդվածներ, ընդարձակ նան ն իշխանական,ապա են թագավորական պես վերաբերում ի մասամենաընդարձակ պետականիրավունքինորմերին իրենց տեղ են դտել տով վերցրած: Այստեղ ճամապատասխանաբար

էւ

դարում խաչակիրների տիրապետության կան Անտիոքի ժամանակաշրջանում լատինական իշխանության շբրոր

դրավի,սռնտրական, ժառանգականության,ընտանեկան, ճորտերի իրածառաների, կտակի, քրեական իրավունքները, վական դրությունն իրենց տերերի. նկատմամբ արտաճայտող

չանակներում դորժող իրավագիտական այս կարնորագույն աշ-

խատության բնագիրըչի պաճպանվելն Սմբատ Սպարապետի քարգմանածը այսօր բնագրի դեր է կատարումն:

որքան էլ Կիլիկիանն Անտիոքի Սակայն ֆեոդալական իշայդ ժամանակ / խանությունը սոցիալ-տնտեսական քաղաքա-

արա

-

»

,

Տե՛ս

րնան, 1958,

՛

Նշել

Ճաածտանամուծչ, «Քանբեր'Մատքնադարանի», 184,

էչ 329-375

Ա. (ռուսերեն Քարգմառությունը

Պապովյանի):

ՆՒ

Շոտքճո, 11610ԱՅՇՖ, Ածքշթշղ Րճոօրուն, Թքօտտի,1974, օ. ՃՃԼՆ. Շա Շոտրնճոօլ.ՇոՀնաա, օ0Օշրաոմած

տ

օրսօաթուուօաՕր0, 1958, 6. 4. Ֆե,

Աքօրաշդոշսօ

հ

ճքօուծտքա 186800

ծ

շաճ,

աքտածգճմում ճՃ. Բոշի,

օքշթօր

ճՃ. Շ

Խքօ-

.

-

22:

օրենքներըն այլն, ե այլն: Սմբատ Սպարապետը կյանբի գրեԹն բոլոր բնագավառներնընդգրկողմի այսպիսի դատաստանա. դիրք ստեղծելու ճամար լայնորեն օգտագործելէ Մխիթար Գոշի «Դատաստանագիրքը», օգտվելով նան իր ժամանակ գործող Ճայ

ն

Անիում: նա նշանավոր զորավար ՎատրամՊաչլավուկանին, Վասակի որդին էր։ Հորեղբոր Վաճրամիճատուկ նու հղբոր՝ է իր Գրիգորը Հենց Անիում էլ ստանում Հոգատարությամբ, կրթությունը, ուսումնասիրում Ճճատկապես ք երաբարձրադույն

օտար իրավագիտականսկզբնաղբյուրներից:՝ կանություն, ճարտասանություն, փիլիսոփայություն, երաժըշՍմբատ Սպարապետի «Դատաստանագիրքը» տություն, աստղաբաշխություն, մաթեմատիկա, երկրաչափուորպեսԿիլիկիայի իրավաքաղաքական վիճակը ճշմարտացի արտացոլող քյուն բժշկություն, որոնք այն ժամանակ մեկ ընդճանուր փաստաթուղթ, անգնաճատելի սկզբնաղբյուր է: Այն եր ձնով, կոչվում էին «արտաքին» դիտություններ: Արդեն իսկ անունով նյութերի դասավորության կարգովէ. Ճճամակարգված ամենատարբերդիտությունների Անիում Գրիգոր Մագիստրոսը շարադըրանքով մի իսկական օրենսգիրքէ, որն ունի դասակարգային դծով ձեռք բերելով ճիմնավոր գիտելիքներ, ճանդես է գալիս խոր բովանդակություն ն արտաճայտում է տիրողաշխարճիկ որպես իր ժամանակի Հանրագետը(էնցիկլոպեդիստը):Անիում Ճճոգնոր նա խորապես տիրապետում է նան արտոնյալ վիճակը Ճասարակության ֆեոդալների ռազմական արվեստին, մեջ ն դասակարգային ղասային անճավասարությունն դառնում իր ճոր ու Ճորեղբոր արժանավոր ճետնորդը: Գրիգոր բնդ9: եվ որովճետե Սմբատ Ճճանրապես Սպարապետի «ԴատաստաՄագիստրոսը քաջատեղյակէր նան կրոնների պատմությանը: նագիրքը»լիովին արտաճայտումէր նիլիկիայի պետության ԳնրազանցտիրապետելովՃունարենին, նա կոստանդնուղոլշաշճերն սում ուսումը շարունակելու տարիներին այն աստիճան է 4րմնրա զարգացման ընթացքին, ճամապատասխանում դրա ճամար էլ այն որպես պաշտոնական օրենսդիրը ղորտանում ճին ճունականու բյուղանդական գրականության Ցադրությանմեջ մնաց ավելի քան Ճարյուր տարի ն որպես փիլիսոփայության մեջ, որ Հետագայում իր ստեղծադործուայդպիսին ասպարեզից դուրս եկավ միայն Կիլիկիայի թյուններում ճաճախակիէ մեջբերումներ կատարում ճույն ՃեՀայկական թագավորության անկումիցՀետո (1325թ.): ղինակներիցու քննարկում գիտական ամենաբազմազան խթրնու

ու

ու

ու

ու

ւ

5. ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՓԻԼԻՍՈՓԱՑԱԿԱՆ

Հայաստանի անկախությանպայմաններում՝ Ճ--11

րում մշակույթի լայն

դիրներ:

ՍԿԶԲՆԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐ

դարե-

ճանապարչՀարթողներիցմեկր Գբիզոո

պահլավունի Մագիստրոսն էր, որն իր քաղաքական գիտամանկավարժականմեծ բազմակողմանի գործուննությումբ ու

ու

բարձրացրեցոչ միայն Պաճշլավունիների վաստակաշատտոտմի ճեղինակությունը, այլն դարձավ այն ժամանակվա մը-

Հայ տավորականությանհրեելի ներկայացուցիչըն իր ստեղծաորոշակի ազդեցություն ունեցավ Հետագա գործություններով Հեղինակների վրա: ԳրիգորՄագիստրոսը մյուսներից տարբերվում է նան նրանով, որ նա առաջին աշխարճական Ճայ գիտնականն փիլիսոփան է ողջ միջնադարում: Գրիգոր Մագիստրոսը ծեվելէ մոտավորապես-990 թմաու

Թ

Տե՛ս

«Ըտրթծրու Ըխճուն ՇոՏՀՑո6 (Րտաղշոոմղա)», ԱՇքՇօ01 4. Շֆոաճոոը, Խքօրտա, ՍՔՅՏԱ6ճքաո1կ686:050 1911, էչ 24:

ՆՆ

Շ

կինելով մնժ Ճճայրենասեր,Գրիգոր Մագիստրոսը խոշոր դեր էր կատարում ճայ ժողովրդի թշնամիների՝ սելջուկ-թուրջերի ն բյուզանդացիներիդեմ մղվող կռիվներում։ Նա Հայրենիքի շատը վեր էր դասում ամեն ինչից: եվ թեն Պաճշլավունի իշխանըինչ-ինչ պատճառներով գժտվածէր Գագիկ11 Բադրամոռանալով ալդ, որպես ճայկական անկախ անմիջապեսմեկնում է կոստանդջատաղով, պետականության նուպոլիս՝ Հայոց թագավորին օգնելու Բագրատունիներիթագավորության անկումից ճետո Գրիգոր Մադիստրոսըբյուղանճետ,

Թունու

բայց

Վասպուրակաէ Միջագետքի, նշանակվում ն ստանում կոչում: դուքսի Ռրոլես Տարոնիկուսակալ

դացիներիկողմից նի

ու

ներկայացուցիչ, Հալ ֆեռդալականության դասակարգիշաճերի ջերմ պաշտպաննէր ուժն

ու

պայքար

դեմ:

ն

ֆեոդալական օգտագործելովիր

նա

Արա

իշխանությունը՝դաղափարական գործնական էր մղում թոնդրակյանների սոցիալական չարշտա ն

«նամակներԿեսարին» երկասիրությունը, ԿիկերոնիՃառերը ե

ՄեԺ է

եղել ԳրիգորՄագիստրոսի դերի՝ Հայաստանում դպրոցներ բաց անելու ն գիտության ամենաբազմազան

ճյու- այլն: Վերըպրոպագանդելու գործում: նա, որպեսմիջնադարյան քարդմանել է շատ աշխագրել Գրիգոր Մագիստրոսը տիպի Ճայկականբարձրագույն դրանցից քչերն են մեզ դժբախտաբար, սակայն, դպրոցների ամենաճանաչված տություններ, դասախոս գիտնական, Ճճատուկուշադրություն ուշադրության արժանի էր դարձնում Հասել:նրա թողած ժառանգությունից է անտիկ ճունական փիլիսովայության ն ճշգրիտ գիտություն «Քերականությանմեկնությունը», որը վերաբերելով Դիոնիսիոս ներիվրա, 1: տանում, որպեսզի դրանքդասավանդվննՀամիաժամանակ ծառայելէ իբրե քնրականությանը՝ Թրակացու ու

,

ու

`

լեզվով: նրա ջանքերով Հայաստանի տարբեր մասերում

ոց

դասադիրքճայկական բարձր տիպի դպրոցների ճամար: Մադիստրոսի այդ աշխատանքըճայկական միջնադարյան քնրագործերի շարքում դրավում է աչքի ընկնող կանագիտական ծում ու էին գիտության նա գրել է նան չափածո գրչության արվեստի մշակները: դործեր, որոնց մեջ ճայտնի է տեղ: շատ բարձր գնաճատելով դեռես Աստվածաշնչիչափածո վերարտադրությունը օՀազարտողյան» բերու այաստանում լայն ուշադրության արժանաՀեղինակն ավարտել է ընդամենը անունով(1016 տող), որը ցած «յոթ ազատ արվեստների» ուսուցումը(քերականություն,չորս օրում ն ճաղթող ճանաչվել կռստանդնուպոլսումիր Հետ ճարտասանություն, աստվածաբան Մանուչնի նկատմամբ: տրամաբանություն, թվաբանություն, երկ- ` վեճի բոնված արաբ բաչափություն, ամեն աստղարբաշխություն, «Հազարտողյանը»աչքի է ընկնում ոչ այնքան իր գեղարվեսերաժշտություն), ջանք գործադրում էր նրա նկատմամբ տականկողմով, որքան տաղաչափությանարվեստով ն միջնաուՃետաքրքրությունը Համար: Հենց այս առիթով էլ «նա լայն նաժաժեղացնելու դարյան Ճայ բանաստեղծությանմեջ ն որպես այդպիսին գրակագրականկապերէ Հաստատում Հայաստանի ` վումէ աչքի ընկնող տեղ: Կտարբնրմասերում ապրող ճակրոնական դործիչների, իր թարգմանություններիցպաճպանվել Գրիգոր Մագիստրոսի գիտնականների, ու նախկին ուսուցիչների Հեւ, դառնալով կապող տա. միայնեվկլիդեսի մախոտճների մի մասը: Մեզ չեն «երկրաչավության» ն ուրիշ Ճույն օղակ մտավոր նան Պլատոնի գործիչների միջն ն կրթական կյանքին ուղղու- Մ պտտրամախոսությունների թյուն տվող ԳրիդորՄագիստրո- ու ասորի Հեղինակների գործերի թարգմանությունները,որոնց գիտության կազմակերոլիչ»50: սի բազմաթիվ նամակների՝ Թղթերի մեջ էլ արտացոլվում են Կասին իր նամակներում Ճիշատակումէ Մադիստրոսը: մշակույթի ու Գրիգոր Մագիստրոսը, որպես ունական նրաբազմակողմանիգիտելիքները:նամակներիմիջոցով դի- | տական քաղաքական ճարցերիքննարկումը Հալ գրականուանտիկփիլիսոփայության երկրպագու, շատ բարձր էր գնաճաԿոում նան թյան մեջ նորությունէր, նոր ձն, որի ստեղծողը ինքը՝ Գրինրա կողմից նոր պլատոնաԴավիթ Անշաղթին

կառուցվելեն բազմաթրվ վանքեր որոնց կից եկեղեցիներ, դպրոցներում (մեչառույք, Հավուց Թառ ն այլե) ստեղծագորու

`

արաիԼազիատրուը '

Է

"

Մ

Հասել

լ

`

"

ու

Ը

ու

էր. Մագիստրոսն

գոր

ԳրիգորՄագիստրոսի Թղթերը, սակայն, չի կարելի

տել լոկ որպես թղթեր կամ նամակներ, այս

ւ

դի-

|

բառերի ուղղակի

|

իմաստով: Դրանքխորճուրդներնն, Հորդորներ ե ընդճանրապես գիտական կամ

գործնական խնդիրներին վերաբերող

տարածված էին 4ին ՀԱԱ դպիսի "րուց բնույթ Խոանենը ունեին, օրինակ, Սալյուստիոսի ժմ

շատ

/

:

Ս,

:

Աբեշատյան, ԳրիգորՄագիստրոս,տե՛ս «Հալ մչակույքի Ֆշանավոր

գործիչները», էջ

206:

.

Հայաստանում, կանությանդաղափարախոսության տարածումը «ի գաղափարախոսություն,որը թեն ֆեռդալիզմի զարգացման ժամանակաշրջանում վերակենդանանալուն տարածվելուպայմաններ այլես չուներ, սակայն սնունդ պետք է տար նոր ուղտվյալ ղություններին, որոնք ավելի էին Ճամապատասխանում ժամանակաշրջանի տիրապետողդասակարդիշաճերին ու ճաշակին։ Գրիգոր Մագիստրոսը,կրելով ԴավիթԱնճաղթի ազդեցությունը, նկատելիորեն Հակվում է դեպի փիլիսոփայության ն չմերժելով արտառացիոնալիզմն ու բնափիլիսովփայությունը

՝

աշխարճի ճանաչման զգայական միջոցը, Հիմդագանը մարում էր բանականճանաչողությունը: ԳրիդորՄադիստրոսն Քին

,

Տ

|

15.

էլ, ինչպես ԴավիթԱնչճաղթը,գտնում էր, որ աստծուն ՀնարանավորգիտնականեսայիՆչեցինէր: ԱյստեղՀովճանըաստվավոր է մերձենալ նրա ստեղծած բնությունը ճանաչելով, իսլ բացի ձանոթանում է ճին ՀունականմտածողՓաբանությունից ն ուրիշների րբսվերջինս կարելի է ճանաչել բնագիտության ն մաթեմատիկայի Գլատոնի, Արիստոտելի, Պորփյուրի ճերի՝ միջոցով: Գրիգոր Մագիստրոսը իր ստեղծադործություններով Կեղծադգործություններին,սովորում է քնրականություն, ճարկրկին վերակենդանացրեցՃայ աշխարճիկ փիլիսուխայական տասանություն, մաքեմատիկա, բնագիտություն: Գլաձորում միտքը, որը է՛լ ավելի բարձր մակարդակի Հասցրին նրա Հովճան Որոտնեցինձեռք է բերում կայուն բազմակողմանիդգիվանդները պաճող ն նրանից մեծ ազդեցություն կրած ճետաղա տելիքներ, ն երը 1338 թվականին քաղաքական անբարենպաստ ԳրիգորՄագիստրոսի բի միակ ճրատարաԹղթե պայմանների ծսայի նչեցու մաճվան պատճառովփակվումէ Ճեղինակները: իրականացրելէ ն. կոստանյանցը (Ալեքսանդրա-ԳլաձորիՃամալսարանը, նա մի քանի տարի ճնտո կարողանում ՆՆ փ Գլաձորի օրինակով Տաթնում Հիմնել նոր Համալսարան Միջնադարյան փիլիսոփայանանմտքի ականավոր ներլադառնալ նրա տեկտորը: յացուցիչ, Տաթնի Համալսարանի Հիմնադիր նրա առաջին Հովճան Որոտնեցինիր խոր բազմակողմանի գիտելիքռեկտորՀովհան Ոբոտնեցին ծնվել է 1315 թվականին,Սյունիջ ներով ն արտակարգմեծ ճեղինակությամբներգործուն դեր էր Ծղուկ գավառի գյուղում (այժմ Վաղուդի՝ աշխարձի Վաղանդի կատարում նան Սյունիքի ճասարակական-քաղաքականԼլանՀՀ Սյունիքի մարզում): Թովմա Մեծոփեցին Հաստատում է, ոբ Քում նե ղեկավարում պայքարը չոռմի պապի գործակալ ունիՀովճանըՍյունիքիիշխան հվաննիորդին էր: Թորներիդեմ, որոնք ձզտում էին ոչնչացնել ձայկական եկեՀովճան Որոտնեցուապրած ժամանակներում թեն Հայասզեցու ինքնուրույնությունը ն այն ենթարկել պապին։ Այդ պայտանը վաղուց արդեն նվաճվել էր մոնղոլներիկողմից, սակայն, արը ավարտվեցչայոց եկեղեցու ճաղթանաբարեբախտաբար Սյունիքը Համեմատաբարապաճով վիճակում էր գտնվում, կով րբովչետնՀայաստանիայդ խոշոր ն խիտ բնակչություն ունեէ 1386 թ. ն թաղվել նրնչաՀովճան Որոտնեցին Ս. ցող նախարարները, երկրամասի Օրբելյանների տոճմի ղեկակի Գնորդվանքում: վարությամբ, կարողացելէին մոնղոլական իշխանությունների «ՀովճանՈրոտնեցու թողած բազմազան ստեղճետ ճաշտ ու խաղաղ քաղաքականություն վարելու միջոցով, առանձնաճատուկ տեղ են գրավում մեջ Ցաղործությունների նրանցից ստանալ այնպիսի արտոնությունննը ու իխրավունքփիլիսոփայականաշխատությունները,որոնք, ինչպես մասնաննր, որոնցով Հնարավոր եղավ կանխել Սյունիքի ավերածուգետներն են գտնում, Տաթնում ն Ապրակունիսիդպրոցներում ու են։ Այդ աշխատությունթյունն կողոպուտը: եվ Մյունիքում տիրող «ճարաբերական նրա կարդացածդասախոսություններն այդ Ճանզատությունն անդորրությունն էլ Հնարավորություն ները Հետագայում մշակվել սմբագրվել են ԳրիգորՏաթնաառանձտվեցին ասպարեզ գալու մտավորականությանայն նոր սերընցու կողմից: Հովճան Որոտնեցուաշխատություններից դին, որի կարկառուն ներկայացուցիչներիցմեկն էլ ճանդիսաեն գնաճատվում Հետնյլալները՝ «Վերլուծութիւն նապեսբարձր ցավ Հովչան Որոտնեցին: Արիստոտէլի», «Լուծմունք Պերի արմենիաս Ստորոդութնեանցն «Համառօտ Որպեսիշխանական տոճմի ներկայացուցիչ, Հովճանըճենց վերլուծութիւն ներածուդիոցն (Արիստոտելի)», է անչճչրաժեշտկրթություն ն պատանեկան ակզբից ստանում ի Փիլոնէ քնանն Պորփիւրի», «Հաւաքումն Ցայտնաբանութեան ն տարիներին դառնում ճոգնորական։ Սյունիքի տնտեսականհ տարհրաց»ոչ մնծածավալ, բայց արիմաստնոլ» «Տաղադգո մշակութայինվերակենդանացմանժամանակ երկրամասի կբրժեքավոր տրակտատը թական ու գիտական խոշոր կենտրոններ դարձան Գլաձորի է Հովչան Որոտնեցինորպես ձոդնորականթեն աշխատել ու ՏաթնիՀամալսարանները:Հովշան Որոտնեցին,որ դեռ պաբայց փիլիսութայություը ենթարկել աստվածաբանությանը, տանեկան տարիներիցիրեն նվիրել էր գիտությանը, շուտով խնդիրներըներկայացնրա մոտ փիլիսուիայական փաստորեն ու գալիս է Գլաձոր՝ ուսանելու, որի ոնկտորը(ուսուցչապետ) նշաեն ձնով: նրա մուռ նկատելի վում է ինքնուրույն անկախ ' ա-

ու

լունլունը 910),

Հ

ու

ու

ու

ո-

մաճաջել

գիտական

ու

ու

ճակումը դեպիմատերիալիզմը:ՀովճանՈրոտնեցին արտացոլումնեն, նրանք արտաքին աշխարչից անկախ ու նույնպես անվերապաչտ կերպով ընդունում է, որ աշխարձը, բնուինքնինոչ մի բովանդակություն չունեն, ճետնաբար ն գոյուն թյունը մատերիան ոչնչությունից ստեղծել է աստված, որի թյուն չունեն: Որոտնեցին բնության ճանաչողության պրոցեմտքում նախօրոքեղել է ցանկացած ձնը: Գոյաբանության սում շատ կարեոր տեղ է ճատկացնում զգայությանը: Բանախնդրում Հովճան Որոտնեցին կանությունը ըստ նրա, զգայությունների միջոցով ճաղորդվածի մատերիային առաջնություն չի տալիս: Բնությունը, որպես աստվածային ստնեղծաղորժություն, շնորճիվճանաչում է իրերի էությունը: նման է աստծուն նրանով, որ ինքն էլ ունի ստեղծագործելու Հովճան Որոտնեցին իր աշթխատություններումքննարկում ն նա նան է է ունիվերսալիաների, կարողություն, տրամաբանականկատեգորիաների, ստեղծում ձներ մատերիայիճիման վրբա, իսկ մատերիայիարարիչը աստված է: ՀովճանՈրոտնեցին այսինքն՝ ընդճանուր Ճճասկացությունների,եզակիի ն ընդճանույնպես, ուրիշ մտածողների նման, ողջ բնության 4իմքում նուրի, տեսակի ու սեռի ն փիլիսոփայականուրիշ շատ ճարցեր: դնում է ճանրաճայտչորս տարրերը, որոնցից ստեղծվում են «Ընդճանուրն,ըոտ Որոտնեցու, ճանաչողության կարնորագույն ունեն իրերը. բոլոր դրանք գոյություն արդյունքն է, ընդճանուրի ըմբոնման միջոցով միտքը ճանաժամանակավորապես, որովճետն նրանք ճավիտնենականապեսռ չում է իրերի ն երնույթների ամենաէական կողմերը, որոնք առաջանում ոչնչանում են, այսինքն՝ ունեն սկիզբ գրանցվում նն տնսակի ն սեռի ճասկացություններիմեջ, դաովերջ Մինչդեռ տարրերը, որոնք իրերի գոյության նյութական սուրբստանան են, անապանալով իրերի էությունն արտաճայտող անուններ (ոօլտմոոծ» կան են ն ունեն միայն սկիզբ, իսկ աստված, որ տարրերի այստեղից էլ ոօոոտիտտ, նոմինալիզմ--անվանապաշտուրարիչն է, ոչ սկիզբ ունի ն ոչ էլ վերջ: ինչպես տեսնում ենք, թյունտերմինը )»87: աշխարճի ատեղծմանը Որոտնեցին տալիս է իդեալիստական Նոմինալիզմըկարնոր դեր է խաղացել Որոտնեցուճանաբացատրություն: նրա մոտ, սակայն, ի Հայտ են գալիս կան երանգ 4Հաղորդելուճամար: չողությանը մատերիալիստական տնեսականիցու մատերիալիստական մտածողության սաղմեր, երբ արտաքին Հովճան Որոտնեցու փիլիսոփայությունը աշխարճիգոյությունը Համարում է առաջնային, իսկ մարդու դիտականիցբացի, իր ժամանակին գործնական մեծ նշանաճազգայություններն ու ճասկացությունները՝ երկրորդային: Այկություն է ունեցել նան Հայոց եկեղեցու գաղափարական սինքն,Որոտնեցին ռնալ աշխարտճիդոյությունը ընդունում է ղեմ պայքարելու ճամար: ձովճան Որոտնեցին կառակորդների զգայությունից դուրս ն անկախ: չովճան Որոտնեցինիր այդ իր ստեղծագործություններով ճայ փիլիսոփայության մնջ ուշատ ուշագրավ միտքը ձնակերպում է այսպես. «Զգայութիւնն ժեղացրեցմատերիալիստականմիտումները: Այդ բոլորով Հանբնդ մարժնոյն է եղեալ ն է ի մարմնի, որպէս աչքդ: իսկ զգաշրջանակնեդերձ, նա այնուամենայնիվ,մնաց սխոլաստտիկայի ն լին նախ է քան զքո մարմինդ: եւ տես ի լԱդամ, զի նալ ամերում Ճակադրել աստվափիլիսովայությունը չկարողացավ նայն զգալիքն եղեն ն յետոլ մարդն կազմեցաւ: Արդ՝ ի բառգիտնականի Լնոմինալիզմն ու ծաբանությանը: Սակայն մեծ նալ ամենայն զգալնաց բառնի ն քո մարմինդ.ն ընդ մարմնոյդ մատերիալիստականմտածողության Ճակումները ծայ փիլիբառնի նե զգայութիւնդղ.ապա քէպէետ բառնաս զգայութիւնդ՝ սոփայականմտքի լուրջ Ճաջողություններնէին, որոնք նրան դեռեւ մարմինդ է, ն թէ զմարմինդ բառնաս՝ ղգալիքնամեբարձրացրին ժամանակաշրջանիառաջավոր ուսմունքների մանայն գոնածն: կարդակին: Էնդունելովմարդու զգացողությունից անկախ աշխարձի Հովշան Որոտնեցու գործի շարունակողը եղավ նրա աշագոյությունը, Որոտնեցինդրականորենէ լուծում նան նրա ճակերտ Գոիգոր Տաթնացին,ռրի ստեղծաղործություններնընդնաչելիությանՀարցը: Միտքն ու զգայությունը կոնկրետ իրերի գրկելով փիլիսոփայությունից բացի նան սոցիալ-քաղաքական մտքիոլորտների ն շատ Հճարցերիտալով մատերիալիստական նան

ու

ու

ա-

Ս,

Աբշեշատյան, Հովչան Որոտնեցի,տե՛ս

գործիչները», էջ

401:

«Հալ մշակույթի. նշանավոր

Նույնը, էջ

--404.

"պատասխաններ, իրենը ամբողջությանմեջ Հանդիսացան ֆեոդալական Հայաստանի փիլիսոփայականմտքի զարգացման

չբարձրակետը:

դտնում ու այցելում ճայկական գրչության մյուս կենտրոննե-րը, դասախոսություններկարդում այնտեղ սովորող աշակերտների, Հոգնորականների աշխարճիկմարդկանց Համար, անմղում Ճայոց եկեղեցու Ճճակաճաշտ ու Հետնողական պայքար ռակորդների թշնամիների դեմ ն այլն, ն այլն: ԳրիգորՏաքնացին իր ուսուցիչ Հովճան Որոտնեցուն այն ժամանակվա առաջավորմտավորականության Հետ միասին, պայքարում էր` ճայկական կաթողիկոսությունը Կիլիկիայից Մայր Հայաստան: ու

:

ԳրիգորՏաթնացինծնվել է Թմկաբերդքաղաք-ամրոցում, (ալժմ Վրաստանի Ասպինձայիշրջանի Թմողթվականին վի գյուղի մոտ): նրա ճայրը Արճեշից գաղթած արչճեստավոր Դր, իսկ մայրը՝ փարպեցիգեղջկուծի։ Գրիգորիծնվելուց Ճե-

ու

ընտանիքը տեղափոխվում ն բնակություն է Հաստատում ՀՄյունիքում,որն այն ժամանակ, ինչպես ասվել է, ավելի աղաճով վայր էր նվաճողներից ամենուր Հալածվող աշխատավոր ճայ մարդու ճամար: ննողները, շուտով նկատելով իրենց որդու ն սերի դեպի ուսումը, Ճատուկ նրան բնդունակությունները են տալիս Տաթնիդպրոցը՝Հովճան Որոտնեցումոտ ռովորելու: տո,

Այնուճետն Գրիգոր դառնում Տաթնացին

Հովճան Որոտնեցու քարտուղարը մինչն իր ուսուցչի մաճը: իսկ չովճան Որոտնեցին մաճվանիցառաջ նրան է ճանձնում ոչ միայն իր ողջ գիտական ժառանգությունը, այլն Տաթնի ճամալսարա-նի ղեկավարությունն ուսուցչապետության պաշտոնի: Այսօգնականն

է

ու

ու

պիսով, 13986 թվականից սկսած, Հիմնականում Տաթնումէ ծա"վալվում Գրիգոր Տաթնացու գիտամանկավարժական դործու-

նեությունը, որի ստեղծագործությունների արդյունքը Հանդիսացող բազմաթիվ ճատորնորը Հայ ճոգնոր միտքը մղեցին դե«ի նոր բարձունքներ: Սակայն Տաթնացու օրոք Սյունիքի Համար էլ արճավրալիցժամանակներ սկսվեցին: Հայաստանի մյուս շրջաններինման, այժմ Սյունիքը տակնուվրա էին անում Թուրքմենականցեղերի ն Լենկթեմուրի Ճճրոսակախմբերը, «րոնց ճնտապնդումներից խուսափելու Համար, նա ճաճախ տնդ«Հատում էր դասերն ու դիտական աշխատանքները, ձեռագրերը ո-

թաքցնում ապաճով գաղտնարաններում,իր ճետ աշակերտների սիախչում ուր որ Հնարավոր էր ն մի փոքջը Հանգստություն

պանելով, մեծագույն զիկանքներիպայմաններում, .կրկին «վնրսկսում ընդճատվածդործերը: .

անսաճման աշԳրիգոր Տաքնացին կռանդի մեծագույն տեր մարդ էր, օժոված փսատասիրության նկարգիտնականի, ու

գեղագրիճատուկշնորձքովն վարչական ղեկավարիՀազվագյուտՀատկաճիշներով: Տաթնի Հեւ միասին նա ղեկավանան ՄՍ. բում էր Ապրակունիսի դպրոցը, ժամանակ կարապետի չի

ու

ճամար:Գրիգոր Տաքնացուայդ ուղղությամբ: տեղափոխելու

.

դործադրած ճայրենասիրականչանքերը չարունակվեցին ետագայում ն իրականացվեցիննրա արժանավոր գաղափարա-չ կիցներիկողմից 1441 թվականին: ԳրիգորՏաթնացինմաճացել է 1409 թվականին, Տաթնում: Շատ չանցած, այն դժնդակ օրերին դադարեց նան ՏաքեիՀա՛մալսարանիգործունեությունը: Սակայն ճայ ժողովրդի ու նրա մշակույթի ճամար ստեղծված այդ կործանարարժամանակնեբում նույնիսկ մեծ ուսուցչապետի բազմաթիվ աշակերտներ' թեն չար ճակատագրիցճալածված ցիրուցան եղան երկրով մեկ, այն տեղերում իրենց Ճոդեվարքն ապվ-այնուսմենայնիվ, այս շարունակում` բող գրչության կենտրոններում մինչե Ճ7 դարը էին անչեջպաճել Հայ մշակույթի բեկբեկվող ճրագը: գիԳրիգորՏաթնացու քսանից ավելի աշխատություններից ունեն ճետնյալները. «Գիրք` տական առանձնաճատուկ արժեք Հարցմանց», «Գիրք քարոզութեան», «Գիրք որ կոչի Ոսկեփոի տեսութիւնն Դաւթի», «Համաբիկ», «Լուծմունք Համառօտ ոօտ տեսութիւն ի գիրս Պորփիւրի» ե «Մեկնութիւն Ցովճաննու՝ ու

աւետարանի»:

Խոսելով փիլիսոփայության Հետաքրքրող՝Հավատի նգի-ճարցի մասին,Տաթնացին տությանփոխճարաբերության սում է, որ գիտությունը չպետք է միջամտի ճավատի Ճճարցերին, Հավատն էլ՝ գիտության գործերին, որովչետն նրանց բընաղավառներըտարբեր են. գիտությունը, այդ թվում նան փի-լիսոփայությունը, զործ ունի բնության, իսկ աստվածաբանությունը Հավատի, պաշտամունքի ճետ: նա մբ կողմից տեսնում, ընդունում է-ճանաչողության բնագավառումբանականոււս-

որ մարդն այդ` մյուս կողմից չի ուզում, որ-այնքանով, թեկուզ ճենց միջոցովճանաչի Հավատը: Բայց էր աստվածաբանու-`Փանով որ Տաթնացին սածմանաղզատում

թյան ուժը,

իսկ

25Ր

թյունը բանականճանաչողությունից, նա ակամայից Հնարավորություն էր տալիս գիտություններին՝ ազատադրվելու կրոնի վերաճսկողությունիցն զարգանալու նրանից անկախ: ԳրիգորՏաթնացինիր ուսուցչի ն դարաշրջանիշատ մտածողների նման, դարձյալ իդեալիստ էր: նա նույնպես գտնում է, որ բոլոր

ի.

լ երնհացող չերնացողառարկաների, ներառյալ

նդչանուր Հասկացություններին ձեղ զացությ բի ն օբյեկտիվ Բ բյեվտիվ աշխքարձի չխարճի ու ճանաչողությանճամար զգայական բանական եղանակներին տված ճիշտ մեկնաբանություններովէլ բնորոշվում է Գրիգոր Տաթքնացուփիլիսոփայությանմատերիալիստականերանդավո-

բումը: Ջափազանցբարձր ու ինքնատիպ են Գրիգոր Տաթնացու մանկավարժական ու ճոդերբրանհական ճայացքները, ռրոնց մեչ աչքի են զարնում նույնիսկ Վերածննդիդարաշրջանին ճատուկ ուսմունքի սաղմերը: Տաթնացին երեխայի կրթության գործում. մեծ տեղ է ճատկացնում դաստիարակին ն գտնում, որ բարու յական դաստիարակությանՀետ, մեծ ուշադրություն պետքէ դարձնել նան մարդու ֆիզիկական դաստիարակությանը: Ըստ փարներին»8խ5: տեղեկություններիԳրիգոր Տաթնացին իր մանկավարժական Փիլիսոփայության իմացաբանության բնագավառում Գրիամբողջ աշխատանքիընթացքում աճեցրել է 300 աշակերտդոր Տաթնացին արտաճայտումէ այնպիսի մտքեր, որոնք շատ ներ, որոնցից շատերը Հետագայում դարձան անվանի մարդիկ: էին 271-271 դարերի կետերումՀարազատ Մե են ներկայացնում նան Տաթնացու' եվրոպական Ճճետաքրքրություն «մտածողներիդրույթներին: Այսպես, օրինակ, նա գտնում է, որ տնտձաագիտական գաղափարները, որոնք նրան բնորոշում են մարդը իրեն շրջաւղատող բնությունն ընկալում է բանականճաիբրն արտադրությանֆեոդալական եղանակի տեսաբանի նաչողության միջոցով: Տաթնացիննույնպես օբյեկտի ն սուբպաշտպանի:Տաթնացին նան նկարիչ էր հրաժիշտ-տեսավեկտի ՀարաբերակցությանՀարցի քննարկման ժամանակ,իր բան: տւսուցչի նման, ընդունում է օբյեկտիվ իրականության առաջԱԱԱ-3Խ Գլաձորի, Տաթնի ն Հայաստանի դարերի Հայ նությունը ն նրա՝ մարդկային անկախ գոգիտակցությունից ե միտքը, անկասկած, նոր ն Հի առում է կա Շ,բջաղպատող բ նկալում լ ը, վությունը: աշխար ավելի բարձրմակարդակի կճասնեին, եթե օտարերկրյա նվա կատարվում է մարդու զգայարանների միջոցով: Այդ ճանաու ճողները իրենց ժանր կործանարար տիրապետությունը չրպարճով է մարդկային գիտակցության ն արտաքին աշխարի ՀաստատեինՀայաստանում, 27 դարից սկսվում են ֆեողամեջ կաղ Ճաստատվում: ՍակայնՏաթնացինէլ դիտե, որ ճան լական Հարաբերությունների տնտեսական կյանքի շրջաղարնաչողության լիակատարության Համար զգայություններից ձային անկման ժամանակները, որոնք, ի դժբախտությունՀապատ, գոյություն ունի նան բանական ճանաչողությունը, նայս աստանի ն Ճայ ժողովրդի, շարունակվեցին մի քանի դար: երկուսի միջոցով է իրերի չությունը բմբոնվում, որոշվում երրանց անցյալն ու ապադան: ԳրիգորՏաթնացիննոմինալիզմի՝

6. ՎԻՄԱԳԻՐ ԱՐԶԱՆԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ՝

դիրքերից է լուծում նան ընդճանուր ճասկացությունների(ունիվերսալիաների) բնույթի Ճճարցը:նա դանում է, որ եզակին, Պատմագիտության Համար գրավոր սկզբնաղբյուրներիմեջ` անճատը գոյություն ունի ընդճանուրից առաջ ն վերջինս էէ ի իրենը առանձնաձճատուկ տեղն ունեն նան վիմագրերը, որոնք գոլություն ունիչ որովճետն եզակին ու նախապեսկան: ուսումնասիրությամբզբաղվում է դիտության այն ճյուղը, որի անճատը անվանվումէ արձանադրադիտություն կամ էպիգրաֆիկա: »Ս. ո Առբեշատյան, ՓրիգորՏաթնացի, տե՛ս «չալ մշակույթի նշանավոր արվեստի Հայաստանում տարածված էր Վիմագրական Գործիչների»,էջ 409: դնեռոնս մեր թվականությունից մի քանի 4ճարյուրամյակառաջ, Ցրբ մարդիկ դրում էին սեպազրերով,արամեերեն, Հունարեն ն

բնության գոյության ճիմքը կազմող չորս տարրերը, ըստեղծողն մտածողի արարիչը Աստվածէ: Սակայն այս մեծ տրամաճամար բնորոշը նան այն է, որ «իմացաբանության, բանության, ճոդեբանությանն սոցիոլողիայի բնագավառում նա զարգացրել է մի շարք խոր մտքեր, իր ժամանակի Համար մաառաջավոր ճայացքներ, որոնցից շատերն ունեն ակնտճայտ ն մոտ են նոր ժամանակի գաղաբնույթ Կոնրիալիս տական նան

ու

Է

ու

ու

մշակույթը փիլիսոփայական ՛

"

լ

,

"`

Է՛լ:

:

'

՛

Է

լատիներեն գրերով: Սակայն վիմադրությունը զարդացավ ու ակսեցտարածվել Հայերեն մեսրոպատառդրերի ստեղծումից Ճնետո՝ 5-րդ դարից սկսած: Հայերեն վիմագրերըթողնվել են մեծ մասամբ կրոնաճար-

վում է, ուստի աղբյուրագիտությանսույն դասագրքում նպա-չէ նրա մասին մանրամասն խոսել:Դրան Հա-տակաճարմար ւույէ ծանոթանալ Հայաստանի այստեղ ան4ճրաժեշտ կառակ, րածքում պաճպանվաժօտարալեզու վիմադիր արձանադրություններից վրացերեն արձանագրություններին, որոնք պարս-ն որպետ են բավական շատ կերենի ու արաբերենին նման ունեն սկզբնաղբյուր, կարնոր նշանակություն միջնադարյան Հայաստանի պատմության ն մշակույթի ուսումնասիրության

Կոարապետական ճուշարձանների, դերեզմանաքարերի, խաչքան փերի, մաճարձանների այլ կառույցներիվրա: նրանցումխոսվում է ճուշարձանիկառուցմանմասին, ճիշատակվում են կավերանորոդման ճարտարապետի, պատթվականները, տուցման,

Վիրատուի, քանդակագրրծի կամ խաչքարիտակ թաղված մարդճամար:Հայաստանում գտնվող Ճավաբգ վիմագրերի վրացերեն կանց անուններըն այլն: Այս կարգի տեղեկություններինշատ ման, ուսումնասիրության հ ճիատարակության աշխատանքը է դնեոնս անցյալ դարի կեսերից: Այդ դործի առաչին 'ճաճախ ճամառոտ ոկսվել ավելացվում են նան քաղաքական դեպքերի վատմությունները, նվիրատվականկամ առ ու ծախի դորեղելենՄխիքարյանմիաբանության անդամ` ձեռնաթկողները Մ. Բրոսսեն, Ն. Մառը, Ա. Շանիծարքները, տարհրայինաղետների նկարագրությունները, Ճարն. Սարգիսյանը, Ն ու կերի, նրանց տեսակների չափերի մասին տեղեկությունները ձեն, Բեկը:Վերջին Մելիքսեթ տարիներին ալդ ուղղությամբ: ն Պ. է դործ կատարում այլն, ն այլն: Դժվարչէ նկատել, որ շնորձակալ Հայերեն վիմագրերի 2. Մուրադյանը,որը ի մի է: նմանօրինակ բովանդակությունըլրացուցիչ ինչպիսի ՀսկայաՀայաստանի բոլոր վրացերեն ճավաքել արձանագրությունները կան աղբյուրագիտական նյութ է ավելացնում մատենագրու- գիտականուսումնասիրությանենթարկել դրանք, ճշդրտումներՔյան տվյալների վրա: Վիմագրերիաղբյուրագիտականարժեմտցրել ընթերցման մեջ,։ դասակարգլ ն Համապատաս-: խան ծանոթագրություններովու ընդարձակ առաջաբանովՀը-Քը անճամեմատ բարձր է նախ ն առաջ նրա Համար, որ. նրանք են առանձին գրքով: ու բատարակել գրավոր մյուս նյութերի Ճճամեմատությամբ մնայուն նաղարտ, որովճետն նրանք շատ սպաճպանվելեն Հայաստանի Զաշատ վիմագրերը կարող են ջարդվել, Վրացերեն ՓՔերվել, եղծվել, բայց դրանց բովանդակությունըոչ ոք կեղծել քարյանների կողմից ազատագրված տարածքներում (Անի, ն Սանատին զամ փոփոխելչի կարող կարս,Վաղարչապատ, Քոբայր,չաղպատ, այլն),մի՛ 11-41 Հանգամանք, էր Մեզ Հառած որը պայմանավորված դարերում Ճնագույն վիմագիր արձանաՃայերեն քագավորության ռազմաքաղաքականճղզորացմամբ է ԽՍ Վրացական գրությունը, որը վերաբերում դարն կեսերին, Շիրակում ու նրա ազդեցությանմեծացումով Զաքարյանների Հայաստանի Պանվող Տեկորիտաճարի,պատի վրա քանդակածարձանագիվրա: Դրա Համար զարմանալի չէ, որ արձանագրություններիմի չբությունն է84: Քանի որ Հայաստանի զգալի մասը ճենց առնչվում է Զաքարյանների նախարարական. բարձրագույն դպրոցների մասնաՀետ ու պատմում նրանց ներկայացուցիչների շինարու-. դիտական ֆակուլտետներումՀնադրության, դրամագիտության տոճմի ն րական ձեռնարկումների մի քանի օժանդակ առարկաների«Հետ, ճայկական վիմակամ նվիրատվությունների մասին: Այդ արձանագրությունների մի. մասն էլ տապանագրերեն։ գրությունը նույնպես որպես առանձին առարկա դասավանդ-

արնելագետ

ա-

Հայաստանի ճարյուրվը՝ վրացերեն արձանագրությունները ավելին էն, Դրանցիցամենաձինը 1099 արձանագըրությունն,է: եվ թեն կան նան ուշ, մինչե իսկ 111 դարի արն աղբյուրագիձանադրություններ, սակայն պատմագիտական

թվականի

ծ4

Տե՛ս «ԴիվանՃայ վիմագրության»,պրակ 1, կազմեց Հ. Աճիքաղաք, Սբբելի, երնան, 1966, պրակ 2, Գոճիսի, Սիսիանիե Ղափանի շոջաններ, կազմեց Ս. Գ. 6Կկաբրախանյան, ծրնան, 1900, պրակ 3, Վայոցձոր, կազմել Ս, Գ. ՔԲաբխուդարյան, ծրնան, 1967, պրակ4, Գեղարքունիք, կազմեց Ս.Գ. Ա.

ծրնան, 1923, "Քարշխուդառյան,

Ս. Գ. ՔաշխուդարԱրցախ, կազժեց Ց `. Մ. Հալաստանի նրեվրացերենարձանագրությունները, Ծուշաղյան, Ս. շոջան, կազժեցինԱ. Ավչյանց Հ. Մ. . տեն.1821-

պրակ Տ,

ւան, նրեան, 1982, պրակ 6, Իջեաճի Ձանփոլադյան, երնան, 1827: Ը

`

ԲՈՀ.

.

'

ասկան արժեր

1--811 ներկայացնողները

դարերի վիմադրերն են. Վրացերենլեզվով վիմագրերի ճանդես դալը թուրք-սելջուկներից ազատագրվածձճայկական չրջաններում Ճետնանք էր ոչ թե վրացական պետության քաղաքական ազդեցուվրացական քաղկեդոնական դավաթյան մեծացման, այ էլ վրանանքի դերի բարձրացումով, ն արձանագրություններն Ջերեն էին գրվում քաղկեղոնականճայերիններկայլացրաժլինեւՎու ճամար: Թե՛ Հայ, թե՛ վրացի ուսումնասիրողները միանդամայն ճիմնավոր կերպով գտնում նն, ռր այդ ժամանակ, այաինքն՝ 21--11114 դարերում, վրացերեն բառերը արձանադրությունների մեջ օգտագործվել են գրեթե որպես ոմանիշներ, ն վրացի անվանումը, Համարյա առանց բացառության, իմասդավանանքը, այսինքն՝ տավորել է ոչ քե ազգությունը, այլ Քաղկեդոնականությունը: Շինարարական, վերանորոգչական (խոսքը վերաբերում է կրոնական, եկեղեցական շինություննեբի վերանորոգմանը)ն այլ խնդիրներին վերաբերելուց բացի, վրացերեն վիմագրերը որոշ դեպքերում արժեքավոր տվյալներ հն տալիս նան Հայաստանիօտարների լծից աղզատադրված շրջաններիներքին կյանքի, նրա սոցիալ-տնտեսական ճարաբերությունների մասին: Այստեղ տեղեկություններ են տրվում դառակարգային ներճակությունների, Հարկերի, նրանց տեսակների, չարաշաճումներին անարդար զործողությունների մասին, որոնք թույլ էին տրվում Ճոգնոր աշխարճիկ ֆեողալների կողմից: Վերջապեսվրացերեն վիմագրերը (այդ թվում նույնիսկ տապանագրերը)օզնում են ճշգրտումներ մտցնել ու

Հայաստանին Հարակից շրջանների պատմական աշխարճագրության, իշխանականտների տոչճմադրության, պատմական կառուցման վերանորոգման ժամանակին, Ճճուշարձանների վարպետնեկառուցող վնրանորոգող ն կամ նկարազարդող արձանարի անունների պարզաբանելուՀարցերի մեչ։ Այ են նան Ճճայերեն վրացերեն դրություններըկարնոր աղբյուր ուսումնասիրության ճամար Այս բոլորով Ճանդերձ, լեզուների ինչպես Հայաստանում այլ լեզուներով եղած, այնպես էլ վրացերեն վիմագրերը, որպես պատմական աղբյուր չի կարելի գեու

ու

ու

բագնաճատել, դրանք բոլորն էլ ունեն աղբյուրադիտական

ժանդակդեր

ու

ն նրանց արժեքը մեծանում նշանակություն

միայն այն դեպքում, երբ

այդ

տվյալները խելացիորեն ճամա-

օ-

գրվումնն

պատմադիտական այլնայ աղբյուրննրի «նտ արվում գիտականճետնություններ: պատմության շատ Ճարցերի Հայաստանի Միջնադարյան ուսումնասիրության ճամար արժեքավոր են նան արաբական ու

Վիմագիրարձանագրությունները,Հայաստանիտարածքում

Հայտնաբերվելեն շուրջ դնն արաբական արձանագրությունեն ՍԼ11--ՆԵԼ դարերին:Արաբական ներ, որոնք վնրաբերում Հատկապես կարնորտեղեկություններ արձանագրությունները եկ պարունակում

արաբականամիրայությունների Հայաստանի

վերաբերյալ: Դրանք ճաճախ եզակի տեղեկություններ են 4Հաղորդում սոցիալ-տնտեսական կլանքի, առանձնապես արճեստների ն առնտրիվերաբերյալ":

ՀԱԲԱՒԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՖԵՍԴԱԼԱԿԱՆ

Գ.

ԿՑԱՆՔԻ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԱՆԿՄԱՆ

ԵՎ ՇՐՋՏԱՆԻ

ՍԿԶԲՆԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐ

1. ՀԱՑԿԱԿԱՆ ՊԱՏՄԱԳԻՏԱԿԱՆ

ՍԿԶԲՆԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐ/

Մոնղոլական տիրապետության ճատ-

չանը

Թովմա Մեծոփեցի

ւոու կապես վերջին շրջանը շատ վերիչ ճետնանքներ ունեցավ ՀայաստանիՀասարակական տնտեսական կյանքի ճամար: նվաճողների դաժան քաղաքականության ճետնանքով117 ղարից սկսած երկրի այս ու այն վայրերում դնեռնսմի կեր իրենց գոյությունը պաճպանող Հայկական ֆեոդալական միավորումների ոչնչացումից կամ թուլացումից ճետո, գերիշխանությունն ամբողջապես անցնում չէ նոր ձկավորվող մուսուլմանական հշխանություններին, րոնց տնտեսական ու քաղաքական կշիոր է՛լ ավելի է մեծանում թուրքմենական քոչվոր ցեղեիի, իսկ քիչ Հետո նակ աստարածքներումգերիշխանություն պարեզ եկած ն Հայաստանի ն ձեռք բերած պարսիկների օսմանցի թուրքերի տիրապետության ժամանակ: Օտարերկրյա նվաճողների կամայականուու

ո-

ՀՀռտաոոկաաաաաը

է

".

Մանրամասնտե՛ս

ՃջսօաորՄԱԱ-ՃՄԼթ.,

հ.

Ճ. ՃՔՎՅւբոս, հօքոչը ՅՀքճծՇիտւ ատյուօօմ ԽՔքօոտո, Լ 1987, էչ 5--10:

թաոյշռ

,

թյուններն ն ավերում են մտնում սանձարձակբռնությունները ոչ միայն վերջնաՍյունիքը:Պատմիչը Հրոսակախմբերը կանապես քայքալյեցին ֆեոդալական կ է կոթ. Լենկթեմուրի մեկ պատմում Ճարաբերությունները այնուճետնմեկ կասնցրիննրա բնականոն զարգացումը, անկման եզրին Հասցըն ավերածություններիմասին Հայաստանի տարստղրածների բին երկրի տնտեսությունը,այլն ծանր թափանցել ուր վայրերը, բոլոր այն կործանարարՀետենշում շրջաններում, բեր վանքներ ունեցան ճայ ժողովրդի մշակութային կյանքի Հաի նն նրա ջարդարար ոչմակները։ Մեծոփեցին «նտո ավելի մար։ Մի կողմից ավերիչ պատերազմները,մյուս կողմից՝ թվականի արշամանրամասնորենպատմում է Թեմուրի ամենօրյա ասպատակությունները, կողոպուտն ցեղեբարբարոս կարակոլունլու թուրքմենական մասին սպանուվանքի Ճաթյունները մեկընդմիշտամայության մատնեցին մշակույթի ն պարտությունը ծանը նկարագրում նրա կրած րի դեմ ն Հետաղա բազմաթիվ կենտրոններ,Տասնչորսերորդ Սասունում: առիթով նշում է, որ Պատմիչը ալս դարերում պաղջրում ն արդեն երկրի ՃՀամատարած խավարի մեջ ճազիվճազիրենց դոինքը անձամբ ականատեսէ եղել վերոճիչյալ դեպքերին վությունն էին պաճպանումմիայն մի քանի վանքեր նկարագրում է այսպես. եկեղետառապանքները ժողովրդի անճուն ցիներ, որտեղ ճալ գրչության անխոնջմշակներն իրենց սրտնն զսպանումն անմեզթիւ դգերնացն «Քայց ո՞վ կարէ պատմել րում սեղմելով ճայրենիքի մեռան ժողովրդի վիշտն տառապանքղացն... զի լցաւ աշխարճամենայն դերութնամբՃճայոց. ները, անճուն զրկանքների գնով, կարողանում էին մի կերպ ն ն աշխարճականք, Ճաւատացեալք անձճաւատք... Փաճանայք վառ պաճել նախնիներիցժառանգություն ստացած ն երամենայն աւնրեցաւ զի ամննայն Հայոցս՝ եղուկ լուսավոԱվա՛ղ բության ջաճը: ն մինչն ի Կուր գետն տունն Վրաց կիրս- զի լԱրճիշոյ մինչն ի Աշտա, Ճայժողովրդի այս մոայլ ժամանակապատմության Աղուանից շաղախեցաւ արեամբ անմեղաց երկիը ամենայն եւ լետ դնալոյ նորա առաջին պատմիչը Թովմա Մճծոփեցինէ: շրջանի չարչարանօք, սպանմամբ ն գերութնամբ: Թովմա Մեծոփեցինծնվել է թվականին Մեֆ Հայքի լաշխարճս մեր ն տարավաշխարճէսմերմէ եկն սով կԽաստիկ Վասպուրական աշխարճիՔաջբերունիք գավառիԱղի, գյուղում: ժնեցաւյամենայն տեղիս... Ձի ոչ կարեմ պատմելզդառնութիւնա ճիմնականում Ճայրենի գավառի մեր զոր տեսաք աչօք էն.լուաք ականճօք. զի չնջեցաւ մարդկու-, այն Հայտնի Մեժուա ամբողջ Հայաստանում թիւնս, մանաւանդ Հայկազեանդաւառիս871: վանն ջում, իսկ ճետո աշակերտելմեծ մտածող Մեծոփեցին նուլնպիսի մանրամասնությամբ է՛լ ավելի 1395, 1401, նկատմամբունեցած անճուն հրախտագիտություՖրուսուցչի նկարագրումէ նան մոնղոլների սոսկալի գույներով նից սիրուց դիդվաժ՝ Թովմա Մեծոփեցին 1402 թվականներիարշավանքներիտեսարանները, երբ ՀաՃճեւտադգայում՝ թ., ծրնանում ընդօրինակում է նրա Քարոզգիրքը: էրղրումից մինչն աստանը ժայբեծայր՝՝ Սեբաստիայից Թովման լոկ կրոնավորու վանքի խուցերում պարփակված ճազարավոր Բասեն, տալով եղավ տակնուվրա Սուրմալու չէր: նա իր ժամանակի եկեղեցականու քաղաքահկեղնցական ու անմեղ զոճեր: ճազարավոր կան կյանքին ակտիվորեն մասնակցողանձնավորությունէրն Հայաստանիու Հայ ժողովրդի դառնաղետվիճակըչի փոխշատ կարնորու հրանդուն է ցույց նրա աջորդ Շաճ տվել մասնակցություն վում նան Լենկթեմուրի մաճվանից ճետու Ք. Հայոց աթոռը Կիլիկիայիցէջմիածինտեկռիվների ուբաՌուշի ն կարակոյունլուներիՀրոսակախմբերի մնում -գափոխելու աշխատանքներին, որը այն ժամանակ ողջ Հայուէր ՀայասՀիմնական թատերաբեմըդարձյալ խումների թյան ճամար ուներ առաջին Հերթին քաղաքական կարնորատանը, ն Հայ ժողովուրդը Հարկադրաբարկրում էր ճակատագույն նշանակությունե նպաստելու էր ազգաճավաքմանգորդրի բոլոր դառնությունները,մշտապես ենթակա լինելով նան ծին: Քովման վախճանվել մայիսի 15-ին: թվականի Համաճարակի արճավիրքներին: բնական աղետների՝ սովի Թովմա Մեծոփեցուաշխատությունը է «Պատմուկոչվում Թովմա ՄեծոփեցինՀայ ժողովրդի ծանը օրերի պատմուու

մ

առ

ու

ու

ու

ու

`

ու

ու

'

՝

:

թորԳԱԱատա է

Տոնն

ժամակակ

ու

`

ու

ու

կաթողիկոսական

է 1446

Թամուրալ ն լաջորդաց Քիւն (անկ նա սկսում է 1386 մությունը

Է

288`

իւրոց»: Հայաստանի պատմոնղոլական

եբբ թվականից,

ու

Ց

Փարիզ, 1860, Գատմութիմ)...,

ԹովմաՄեծոփեցի,

:

էջ 57:

:

է 1440 թվականով: ավարտում

թյունը

Այս

որըՀսկայական նյութ է աշխատությունը,

շատ

կոչվել Դարանաղցիկամ կամախեցի: նան Բուքմականունը: Հոր անունն էր Դարանաղցունտվել Գրիգորիս,մոր անունը՝ կուլվարդ: Փոքր Ճասակում զրկվելով ծնողներից,ութ տարեկան որբուկը այնքան ճարպկություն է ունենում, մոտակա ՍեպուճՀլեռան Մնանառճի Ս. Աստվա-չ որ ծածին վանքում խաշնարածություն անելով, մի կերպ կարողանում է պաճպանելիր գոյությունը Մանկության դառն օրերի մասին նա ճետագայում թախիծով գրում է այսպես. «ԹԷ զմեր որպէս թշուսռութիւնն որ ի ժննդենէն ի վեր՝ գրեմք՝ թէ սնանիլն, թէ զանտնրունչ լինելն եւ անայցելու եւ ղորբութնամբ անխնամակալի վանորայան, ոչ ուսուցանող եւ ոչ թէ դրեմք մի ըստ միոջէ, նա անճաւատալի կու քուի բազ-

արժեքավոր իր ճայրենիքի անունով են `

պարունակում նան ուրիշ ժողովուրդների ցեղերի պատմության մասին, դրժբախտաբարմինչն այժմ Հրատարակվել է միալն մեկ անդա 1860 թվականին,Փարիզում: Թովմա Մեծովեցու երկրորդ աշխատությունը նրա «Հիշաէ, որը նույնպես կարնոր ու արժեքավորսկզբնաղտակարանչ» է ճատկապեսկաթողիկոսական բյուր աթոռըէջմիածին տեղաու

ծանոթանալու տեսակետից, մանրամառնություններին փոխելու այս կարնորիրադարձությանպատմությունը Քաղաքական տա-

միասին, ճեղինակըմիաժամանակ նշում է այն Հիմ-

ճետ

լու ց

ն

Քայլի կննսադգործումը: Որպեսկարնոր պատճառ, Մեծոփեցին

«ուսուցանող» ն «խրատատու» չկար, որովՀետն այն ժամանակ օսմանցի թուրքերի վայրագությունների ՀաստաՀետնանքով Արեմտյան Հայաստանիվանական չատ մնատություններ ավերվել ու ոչնչացվել էին, իսկ կանգուն

վանքերում մաթիվ

ազդեցությունից ազատեԱրեմուտքի նրա ինքնուրույնությունըմայր Ճճայրենիքումապածովեխնդիրը, որը ակնառու դեր կարող էր խաղալ նան Հայ ժո-

նշում է ճայոց եկեղեցուն ն

լու լու

ցիրուցան լինելուց ղովրդին

փրկելու

ն

իր ճողին

ա-

ռաջավոր թնի ներկայացուցիչ, Մեծոփեցինիր փոքրիկ Հիշատակարանում իրական գույներով է ներկայացնում նան Հո-

Առանց քաշվելու

մերկացնում է նրա արատավոր վարքադիծըչ թաքցնելու բարոյական քայքայվածությունը, ընչաքաղցությունը, զեղծարարությունը, կաշառակերությունը,քոռ շվայտ կենցաղան այլն, ե վարությունը այլն: Հիշատակարանը մի լուրաճաու

ա դասի

ռլ

դարի ճայոց եկեղեցու

եկեղեցական ուսումնասիրությանճամար: Թովմա Մե«իշյալ աշխատանքը է

»

ցու

ն

Հրատարակվել Թիֆլիսում,

կողժից։ կոստանյանցի թվականին, բանասեր Կ.

մասին րիգորԴարանաղցու

րիգոր Դարանաղցի դրական շատ

տեղեկություններըբավական

ք էԱա 1576 թվականին ճետադայում Հարիախ քաղաքում `

լ

առ

-

Մեծ

կամ

իր դրած ժամանակագրության մեջ: նա ծընայքի Բարձր Հայք աշխարչ րչի Դ Դարանաղի գաԾո"

՝

ն

մտածում

ու

կենսա-

են, որոնք ճաղորդում է Հենց ին-

ու

ու

պատմության ն

:

Գ

ծույլ

:

ու

տուկ սկզբնաղբյուրէ

ապաշնորտՃոէին իշատ ն լոկ ֆիզիկական գոյության, քան գիտություն բենց գրպանի ու կրթություն տարածելումասին: 1590 թ. Գրիգոր Դարանաղցու կյանքում միանգամայն Նա ժանոթանաբեկում է տեղի ունենում, պատածականորհն Հետո, նկատմամբսերունեցող մի ճգնավորի լով կրթության ն այնուճետե է ձնոնադրվում ճենը նույն թվականին աբեղա անձնավորությանխըրմինչն 1592 թվականըմնում վերոճիշյալ ուտանում իր առաչին գիտակ նրանից էլ նամակալության է Բաբերդ մեկնում Դարանաղցին թ. Գրիգոր տելիքները։ ն ուսումը, շարունակում է Վաճանաշեն գյուղի Ս. Ստեվանու մոտ, որն իր շրջավանքի առաջնորդ Սրապիոն վարդապետի պատում «քաջ 4ռհտորի» Ճամբավ ուներ: Սակայն այստեղ նը1598 թ. Արեմըտբան վիճակված չէր խաղաղ կյանք վայելել։ նրա շրիԲաբերդն Հետ, շատ շրջանների վանՀայաստանի են ջալալի կոչվող ջակա գավառները նույնպես ենթարկվում Այս վայրագություններին: ժուսուլմանական ավազակախմբերի

ցածներըմեծ մասամբ դտնվում էին ձեռքին, որոնք ավելի դեհորականների

ամրացնելու

գործում:Որպես իր ժամանակի ճայ մտավորականության ւն դնորականության ճետադիմականուժերին ն.

խրատտու,

որ

`

ՇԵՐ

ա

,

նաղեցւոյ», նրուսաղեմ, 1915, 16--116

Կ ամախեցւոյ

ԳրիգորիՎարդապետի «մամանակագրութիմբ ,

էչ ժ:

կա17

արա241

էին ղապվել ջալալիները

չիվ դեպի կռստանդաիաղետին Դոլին Ճաջոր

Հաա,

ում

ընդգրկել էր գրեթե

սո

ԼԱ

նան

որը

ու

մնում

Համեմատաբար բ նր մանակամիջոցում Դարանաղցին ժա-

բուք բա

կարողանումԷ ընդարձակել իր ան ն շրջանակները անգամ միջամուխ նելով էջմիածնի գործերին, 1602 թ. նվիրակի պա Կանություննե ով րում է Հին Ջուղա, Մեկ Հեռ է տարի

է

ո.

մեէ իե բադառնալով

1. Սրապիոնի եո աար խնամակալ թվականը մնալով բա. է

նադրվում է Բեր

ամո, Միուն ամբողջությամբ

Ար

աղցին ճաշակումէ Հաս,դառնությունները չալալիների ն միայն բարի մա ւ,

Հրամանով կառավարական

Հայերին էր Պոլսումապաստանած գաղթական կարգադրված էլ Դարանաղցին Գրիգոր իրենց ծննդավայրերը,

վերադառնալ

Բայց Թուրքիայում թ. գալիս է Հայաստան: մեկը դորոր այս դործադրվել, էր ո՛ր օրենքն Հրովարտակն դրանք վերաբեերբ մանավանդ, ծադրվեր։ Այդ օրենքները, ուժ: որ Այնպես ձնական րում էին Հայերին, ունեին միայն բարեմի քանի տարի զուր ջանքեր եր դործադրում

նրանցՀետ

ամբողջԴամ եր երկրից ի Հեռացողնե մէջ էր ՆՑ Հայրենի տի ր անցնելով Կարս՝ար տատվում է ԱԱ Աաաա» Գրիգորը աշխարճի Սաղմոսավանքում (03թփազանը, այստել մինչե լավելուիր նյո, կարճ,

Քվական

Դ

ն

ու

դրությունը Հայրենակիցների

մեջ ընկնելով,

ն տանդնուպոլիս

իր

մեծ

ն

անելանելի վիճակի

է թվականին նորից վերադառնում

կոս-

վերաճաստատվում դժվարություններով

Գրիգոր Դարանաղցին վախճանվում Ռոպաշտոնում: ն թաղ67 տարեկանճասակում

ստոլում

է

1643թվականին,

Փրկիչ եկեղեցու բակում:ժամանակակիցները վում նրան անվանելով են խոսում Ռարանաղցումասին, վեստով ն անվանի ն. «մեծ ն արիաջանրաբունապետ»: «քաջ Ճռետոր լի» վարդապետ: ամենայն իմաստություններով պատմությունըիր ժողովբր-կյանքի Դարանաղցու Գրիգոր թշվառությունապրած դառն օրերի դին Հայրենակիցների Հազրկանքների, է, այսքան որ ների պատճեննէ: Զարմանալի Ս.

մեծ գո--

աջակցութ յամ, նրանցՃճետապնդումնե խուսափելով -. ն ճետ, Տրապիզոնթ ,բայով, կնրպ անար իսկ այստեղիցէլ՝ կու Ղրիմ, պայմաններում կարողա1605Աք տանդնուպոլիս: լածանքների անարգանքների թվականներին Դարանաղցին իէ նգիպտոսում դաստիարակել թվով աշակերտների, ցել է կրթել երուսաղեմում, իսկ թվականին արտագրելմի քանիձեռադրեր վերհորից Հաա ջնորճքով ճաշակով է Հաստատվում սում կոստանդնուպո անվանկանց

ո գաղթականների Բ

ու

--1606

նում

ու

ւմ անցկացրած կրա Կոստանդնուպոը ու

Եար

կարգը Հարց,

ու

ու

նի

եզոմ տարիները

էին Համեստ

:

որոնք նույնպեսմաճարբեր փոՔորիկներից չել ո Մարմարայի անծանոթափերը: Ց չիր Հալոնավից ջանջերի ժիջո1808թ. աար Գրիգորը արն ողմից 2" ու մասի ճայոց եկեղեցու Մէ Ա ՆՅան Սակայն Քիչ Հետո, էբ սուլթանական իշխանությունների ո

ի

,

ա

."

ոդոստո

ն

ԻՔ

քաղաքը:

|

որը ջապես շարադրելիր սեվական աշխատությունը, աշխատությունը վում է «ժամանակագրութիւն»:, Դարանաղցու դաժանճակատադրիտխուր

Դայ ժողովրդի իր ժամանակների

նկարադրություննէ: այն Հազվագյուտ Ճայ Հեղինակներից Ռարանաղցին ԳՓրիդոր ն

ձկեղեջակամեզ է, որի աշխատությունը

ու

կայսրության 0ամանյան «1 Հար մայրաքաղաքի այս Թոճուբոժճինրա միջավայրի. Ժեջ ժիակ միիթարութը ոն նեցուկըեր ճայրծնակիցները չ,. Հա ճոքներնոմ" եւո ըն էին, ԱԵԱ"

ն

ու

Չար նախանձ կրոնավորներն, Ն գաժՊոլսի աար Ամ բթի գլխավորությամբ, ամեն տեսակ խարդախությունը ու անօրինականություններով Լ լում զայրացբերի աՆից ճանում դառն

մեծ.

որոշ

ու

ու

շատ

նա

ու

նշանա

.

գործադրածմիջոցներիշնոր-

,

է ճասել

ձեռագրով Հեղինակի

ձեռադրերիմա-

ճայկական այժմ պածպանվումէ երուսաղեմի ն կառարվելէ նրամիակ ու որից տենադարանում,

լավազույն՝

(ճրատա1915 թվականին կրուսաղեմում, Հրատարակությունը առաընդարձակ ունի Աշխատությունն Մ. նշանյան): րբակիչ՝ ջարան ու

ծանոթադրություններ:

կողմիցբաժանվածէ հրՀեղինակի ժամանակագրությունը մի ցանկ կու մասի: Առաջին մասիսկիզբըժամանակադրական վապատմական է, որ ընդգրկում է 1018-1539թվականների ճատՀամառոտ բեորադույն դեպքերի

Այս նկարագրությունը:

) «.

վածի վերջում Հեղինակըգրում է, որ ինքը դրա ամար օղտագործել է այլնայլ Հեղինակների գործր ն ավարտելէ եւ մեծաւ «բազում աշխատանօք չանիւ»: Գրքի վերոճիշյալ ճետո Ճատվածից Հեղինակի 1539 Քվականից միանգամից անցնում է 1595 թվականինն առաջին մասն ավարտում 1634 թվականով, 1539-1595 թվականներըբաց թողնելու մասին ԳրիգորԴարանաղցին իր գրքում ոչ մի բացատրություն չի լիս: տա-

ԳրիգորԴարանաղցու առաջին մասի՛ ժամանակագրության Վերջին ճատվածները ընդգրկելով39 տարիներիպատմություն՝

Ի. խա տողի դորմված Քի»

ոճը շատ էլ ճարք լեզվով խոսակցական ժամանակի » ում է Համարյա ու բառեր դործածումշատ օտար անտեղի է նույնպես իր աշխարճայացքով ըազաններից: ների առաջավորմտածողներ խորդ սերունդներ առ Հ դրա ուժերին, Հավատում է գերբնական Հոթբեկ պատմականիրադրությու քավփանցել կարողանում Հասցեին ' եղա է Հայ ժողովրդի ամեն ինչ

Ռարանաղցուլեզուն Գրիգոր

ն

Ռարանաղցին քերջ յն

անեծքովն այլն:

.

ա անար Լ ոի ա-

նա

բացատրում

ա

պատմա Հայկական. Ուշ միջնադարի մե-

ավելի ընդարձակձնով, քան պաճանջումէ ժաԱռաբել Դավրիժեցի դրական ստեղծագործություններից «Պատմուկը "Առաբել Դավրիժեցու ընդճանրապես,ե շոշափում են այկ ժամանակադրությունը ն մանակվա ճայ ժողովրդի պատմության բազմաթիվ մոնղոլների էր Պայ Քիւն»-ն է, որը սելջուկ-թուրքերի մեկը եր ույթ լուրջ ստեղծագործական վեր ի պետությունից վէլուսիցկարնորՃճարցեր,որոնք պատմազիտության ճամարձաության են մեջ: տուկ ճնտաքրքրությունեն ննիկայացնում: ԱյստեղՃճեղինակը ԿԱՐ մասին կենսագրական կննտագրական տեղեկություններիցբացի, անդրադառնում է անից, ն եղած նան կից ճատկապեսազդգային-եկեղեցական մենք քաղումենք նրա գրքից ն խնդիրներին քաղար կց շատ աղքատիկ քական անցուղարձին: Դարանաղցու պետք է խոստովանել, ր 7» ո ժամանակագրությանորոնք, ծեվել է մոտավորապես մասը սկսվում է Դավիթ, Մելիքսեդեկն ԱվետիսկաԴավրիժեցին երկրորդ Պարսկաստանի Քողիկոսների ժամանակաշրջանի խառը դեպքերինկարագրութվականներին, մոտ Հաճախ նվանվումէ յլուրո Քյուններով։ Այստեղ տրվում են Հճայոցկաթողիկոսության Հեղինակների կիՀ է էջմիածինն նա տեղափոխվում լեկիայից էջմիածինտեղափոխելու,ծրուսաղեմիՀայոց պատրիարքությանվիճակինկարագրությունները ն բանության անդամ՝ իր ամբողջ կյանքը Հո Հայաստանում ու էլ, ինչպես ինքն է ասում, նրանից դուրս եղած ճայաշատվայրերում ապրող էջմիածնում ստեղն ձեռք ալ կրթություն չէ Համապատասխան ժագործող Հեղինակների գործունեությանւպատմությունը՝ ա մինՎա ճամար անճրաժեշտդիտելիքները: Այս ժամանակագրությունը Հե1640թվականը: 1633-ընդճանրապես Փիլիպոս Աղբակեցի կաթողիզու ( ԱԻ Ճարուստու բազմակողմանի ոց նյութեր է պարունակում ԵԱ դաԱռաքելԴավրիժեցին կենտրոնում Շի առաջին տասնամյակների մի րը ներքին կյանկռստանդնուպոլոի վարդապետի Ճոգնոր կոչում: Քի, ծնիչերիների շրջապա խռովությունների անօրինականությունների, հլիքներով վկայում են, որ Դավրիժեցինիր գիտելիք աաա սուլքանների մայրաքաղաքի շրջակայքում թափառական նն բոլորը նրան մեծ այելում Հեղինակությու էր ապ գաղթականՀայության ծանր օրերի, Պոլսի եկեղեցականկյանԱռաքել»։ Այն ճանդամանքը:որ «պատմիչ Քում տեղի ունեցող օրինական ու ապօրինիպայքարի ն այլու նվիրակՀաճախ Հր որպես էջմիածնի Հանձ այլ Ճճարցերի մասին: Դարանաղցին այցելում էր Հայրենիքից Գոա Ճազվագդյուտ նարարությամբ տեղեկություններ է տալիս նան Հայ ժողովրդի ռոցիալ-տնտեսական կատարում շատ վայրերը ն բարեխղճորեն քաելու նրա Ճասց ճաստատել ղաքական չարքաշ կյանքի մասին ն նշում այն ունները գալիսէ բ ուղղությունննդրվատանքիխոսքերի ճշմարտությունը: րը, որոնցովՃայ գաղթականների մեծ արտազանգվածները հեմտյան լ Հայաստանի Արնմտյ գաղթում էին օտարերկրներ: Պարսկաստանում Հունաստանում, շարադրված

են

արի:բիր

ու

նն

.

ից, 18 Հար Խն «ոա» ւ Դաար

Գր" ու

Առաջել

'

բանում

ա

ան:

ԽԱ

այնտեղ:

ու

ՀՐԱ»

ու

ու

ո հորն

ու

ւս

բերում ԳԱ Ա :

ավ

էլ ո Հարու

աաա

արի

կաքողիլոությ ազան աար ան» -

կակաո արած

- Հ. ամին Հհարավորություններ ամփորդությունների ընթացքում Ճավա-չ ատ

վա

,

է ունենում

զբաղվե-

աոյութեր Պատմության Յոր ճամար, արտադրու աա աի զրուցում դեպքերին նաավարանեմը, նակից ԿԱՎ քունն Տամապատաան է58, երի է Հասկանալի աաաթին խրա Դավրիժեցու դիտելիքների ապագա Արգապնտ որիզոնիընդլայնման Համար ե, '

իրր

ար

:

՝

Մաս-

կամ

Ն

նում

ծանոթանում

րառումներ,

մոտ

:

է, թն ինչ

բ

շրջազայություննե Հ նրբ Փիլիպոսկաթողիկոսի մոտ թացի: կ

Անա

Կնա

Կան հ

ար,

այդ

ժամանակաշրջանի ճայ ժողովը ' նա

Ր

ԺանՍակայն հարու

է

նման

րությունը

ԱՑ

,

յուիմ

ԱՆ

ճանձնա-

ապա

-

զում չի փակվում, որովճետե անմիջա-չ ։ի պաշտոնական Հրամանը, որին ւ վրիժեցին կողիվուի 1651 Ք. ձեռնարկումէ ս

քարել

մի

եո

զգալով,

վատառողջության բաոի է ընդունել այդ առաջարկությունը: Սա-

Հը

ԱՆ

լու

անվարան կերպով ա ա3Րի. պատմությունը, որպես Հեղինակ ենտրում իր երբեմնի:

Բ ավարի

աան

ար"

այլ

միտք.

գրուն

պատմ ՈՊԸ

Աաանխաաանքը: Գան ԿԱ արխաաանը ր ակավորապես Դավրիժեցու մնար աաա

|

ականին

աճա

ԷԻ

ի

Աաաա

(1655--1680)թախանձաշք ազն խնդրում է

աաա

նրան

ընդ-

մոպալնգին

շաաշխատան

կաբել,

եվ այսպես, 1658 թվականին ավարտել: Գատժու ն շարունակելով թյան շարադրանքը, այն ավարտում է թվականին, լ

1670 ականին Հար հարքմ/- եճանվել Բլ վանքի գերեզ Դա

է

լ

խր

ն

թաղվել

ԱԱ որի աշխատությունը Հրատարակվել անոցում: նա այն

ի

ե-

ի 11 Գիրքը ա անգամ րաք ռաշին է տելույս Ամստերդամ «ա սել Հայկականտպարանում1669 թվականին, Հետո թեն ր լուց Դավրիժեցուգիրթբ խիտ. ր

:

ի

րավ ։ ի բնդունվեց Ճատկապես Լվովիճայ գաղութի լատի,

քորն

բար

ՀՀպագաագտտաա

Պրճոշղ ոո րաշաճոտ, քնատ

ՀԱ

րոնը

,

րտ

ՋԸԾըցը

աջտաչ

պատա»

ա

ճեղինակիչան մեծ ընդունելուբայց լինելուպատճառով, քապապական ն Հետադայումերկու անգամ մոտ Քյուն դտավընթերցողների ն 1896

ամոլ

ու

կողմից, կաթոլիկ Հոգնորականուցյան

թթ.):

(1884 Վաղարչապատում վերաճրատարակվեց ամբողջական Պատմության նան

Դավրիժեցու 1824), ռուսերեն (Մոսկվա, 1923), (Պետերբուրգ, ֆրանսերեն

լույս ն

են

տեսել

(նրնան, 1988) թարգմանությունները: աշխարչաբար ընդդրկումէ պատ«Պատմութիւնը»

ԱռաքելԴավրիժեցու 1600 թվամական ճամեմատաբար փոքրժամանակաշատված՝ չէ, որ պարտադիր Սակայն մինչն̀1662թվականը: կանից. անպայման երկար ժամանագնածատվեն սկզբնաղբյուրները պատմական Մեզ ճետաքրքրող ձամար: կաշրջան ընդգրկելու

ն է, որ վերաբերում երկի արժեքը նախ առաջ այն ու իրադարձություններով րդ դարի առաջինկեսերի բազմազան որոնց լուսաբանուդնպքերովճարուստ ժամանակաշրջանին, ն նան ճանաչողական ունի բացի,

է 17-

այս

թյունը՝ այսօր գիտականից Պատմության Դավրիժեցու մեծ նշանակություն: Փաղաքական շա-

այն Համար, որ արժեքը մյուս կողմից էլ բարձր է նրա ու մի անձնավորության բադրվածէ կրթված, բանիմաց խոչուն ականավատաճելի կամ կողմից, որը շատ բան ինքն է տեսել ու զետեղել Հավաքել տնսներից Հավաստի տեղեկություններ սկզբնաղբյուր օգտաֆր գրքում: Պատմությանճամար որպես ժամանակադրություննե գործվել են նան Հիշատակարաններ, կոնդակներ: ն էջմիածնումպաճվողկաթողիկոսական

նվիրելով ուշադրությունը մեջ Հիմնական Շարադրության տակ

այն ժամանակ պարս կների

տիրապետության դտնվող

երնանի երկրամասերին՝ Ճայ ժողովրդի բուն Հայրենիքի երկու տեա րժեքավոր խանություննին, Դավրիժեցին ննախիչջնանի դաղթավայՀճայկական ղեկություններ է տալիսնանՀեռավոր որտեղ ճայ Հայության բերի՝ Լվովի ու Նոր Ջուղայի բեկորներըիրենց դոյությունըկարոենթարկվածՎեմշտապես զանում էին մի կերպ պածշպանել՝ բնույթի դակրոնական նելով քաղաքական,տնտեսական ժան ճնշումների Հալածանքների: բաժանվումէ 56 գլուխների, ՌավրիժեցուՊատմությունը իսկ վերջում շատասկզբում ունի նան փոքրիկ առաջաբան,

մասին,

Ժողովրդի Հայրենաղուրկ

ու

ու

Դավավանդույթին, կարան:Հետնելով ճայ պատմագրության է ժամանակաջշըըշարադրում բիժնցին նույնպես Հիմնականում :

նկարագրություններին, տեսարանների

ւ

դրելէ

չանի քաղաքական պատմությունը, պատմություն, որ այն ժամանակ ընթանումէր Արնելքի հրկուՃղոր,գիշատիչու արյուու

Հենց առիթով էլ ճեղինակն անդրադառնում է կան պլատմության. գլխավորու գործող անձնավորություններին՝ քուրքականսուլթաններին ու պարսկականշաճերին, երբեմն ներկայացնելով հան դրանց ժագումնաբանությունն ու ճամառուտ այս

Թր

`

նան

բնութագրե-

Առաքել Դավրիժեցին հր գրքում

մեֆ

տեղ է

ճատկացնում

Ճառարակական-քաղաքական դեպքերին. նա խոսու

է

ջալալիների ապատամբությունների, ն ասպատակությունների արշավանքների մասին, այն մասին, թե ինչպիսի ողբերգական էին ունենում ճնետնանքներ այդ արշավանքները անզեն է րավաղուրկՀայ ժողովրդիՀամար: են Անգնաչատելի ու

Հայ պատմիչի այն գլուխները աշխատության , (9--12 որտեղ բավական մանրամասնկերպով

բարակ

ու

Թյան մասին,

ճանդերձ,Ադասակարգել: Սակայնայս թերություններով ռաքել Դավրիժեցինիր ժամանակակիցներիցշատերից բարձր էր կանդնած որպես մտածող ն նրա թողած գրական ժառանՀայասգությունը որպես սկզբնաղբյուր բարձր է դգնաճատվում ն ուսումնասիպատմության Հարնան ժողովուրդների տանի

ոիր

ամարջ0: "

Մո"

,

ԶաքարիաՔանաքեռցին ծնվել Է Քանաքեուգլուղում: Հայրը թվականին, Ջաքարիա էր Կոտայքի դզածառայում րտիչը, Քանաքեռցի որպես դրագիր: Ծըվա ապետարանում նողները տեսնելով ուսման նկատմամբիրննց ոչ սերը՝ 13 տարեկան Հասակում նրան տալիս են եր

պարսիկների վարաֆ Հարկային բաղաքակաղու՞

որ Ճատկապես ՃպատակՔրիստոնյա ժողովուրդների Համարկրում էր բացաճայտ կողուղուտի բնույթ: Մասնագետներըճիշտ են նկատում, որ Առաքել Դավրիժեցու Պատփության գլխավոր Ճերոսը ժողովուրդնէ: նա ձավասար Համակրանք է տածում նան ճրեաների, վրացիների մյուսների նըկատմամբ,գովերգում դնաճատում է նրանց ստեղծագործ աշխատանքը, Հերոսականպայքարը: Առաքել Դավրիժեցին իր մեծածավալ աշխատությունը դգըբել է գրաբար, բայց շատ ճասկանալի մատչելի շ արադրանՀքով: նա երբեմն դործածում է աշխարճաբար բառեր դարձվածքներն ոճր դարձնում ավելի «Հիտաջրքիր: Դավրիժեցու խոսքի մեջ կա ղորավորճայրենասիրություն ե կենդանի շունչ, հսկ Շաչ Աբասիկողմից ճայերի ղանդվածային բոնազաղթի

ու

վրաց ն նրա ժողովրդի ժանրը մղած ազատագրական վիճակի պայքարի դրվագները օտարերկրյա նվաճողների դեմ, առասպելական Ճերոս ԳճորգիՍաճակաձեի դլխավորությամբ: Այդ ժամանակաշրջանի Հայաստանի սոցիալ-տնտեսական կյանքի ուսումնասիրության ճամարբացառիկ արժեք ունեն Պատմության այն Հատվածները, որտեղ Ճճեղինակը խոսումէ

թուրքնրի

Դավրիժեցինշարա-

շնչով, մեր պատմությանց մեջ քիչ կպատաճենքեղիշեի ժամանակից ի վեր»,--ասում է Մ. Աբեղյանը։ Դավրիժեցին, Մովսես Խորենացուօրինակով, իր գրքում խոշոր տեղ է ճատկացնում պատմության ժամանակադրության ճարցերին։ նա դզտնում է, որ յուրաքանչյուր պատմագիտականաշխատության ճիմքը կազմում է ժամանակադրությունը ն խստորեն Հետնելով այդ սկզբունքին, ոչ միայն պաճպանումէ այն, այլն տալիս է շատ վատաճելիու ճշտված ինչ խոսք, ունի նան թերութվականներ:Դավրիժեցուգիրքը, թյուններ, ավելորդություններ, կրկնություններ ն այլն: Թերություններից գլխավորը, սակայն, նրա աշխարճայացքայինուաճճատուկ էր այն ժամանակվա մանափակությունն է, որը դրեթն բոլոր ճեղինակներին։ Սրա մոտ էլ ստացվում է այնոլես։ որ Ճայ ժողովրդի դժբախտությանպատճառը նրա դորժաժ մեղքերն ու անչատ մարդկանց սխալ դգործողություններն են: նա գրեթե անքննադատ ձնով է օդտաղզործումաղբյուրները ն չի կարողանում դրանք Համապատասխանձնով մշակել

նարբուտերությունների՝ ԹուրքիայիՊարսկաստանի ամեն. օրյա ե պատերազժների ուղեկցությամբ որից մեծապես տուժում էին, Ճայերիցբացի,Ճարնանմյուս ժողովուրդները:

ՐԸ:

որ

գեղարվեստականմեծ

ոոթոացամ

թի

սովորելու, որպես

Ճճեռուգտնվող Հովչանավանքի դպրոցը բիան անց է կացնում իր ամբողջ կյանքը

ու

ու

"ո

Կիա

արա

աք,.-

վանական: Այստեղ, պատմիչ Առաքել Դավրիժեցու դության տարիներին, Զաքարիա Քանաքեոցուն բախտ ճակվում դառնալու նան նրա աշակերտը:

.

ու

ու

օ ՝

Մանրամասն

Սեֆյան իրանի ՃԵ1Լ

Լ. Դանեղյան,Առաքել Դավրիժեցու հրկը որպես ն ուր նրեան, 1978: դարի պատմությանսկզբնաղբյուր

տե՛ս

Հովճանավանքին Հայոց հեկեղեցուգործերով ՁԶաքարիա

"առիթ է ունեցել լինելու Պարսկաստանի Քանաքեոցին Ղազվին Զմյուռնիա Քաղաքներում, իսկ 1684 թ. նան Թուրքիայի

՛

"ն

կոստանդնուպոլսում: ԶաքարիաՔանաքեռցին, սակայն, այս մասին շատ ճարնանցիորեն, ի միջի այլոց Է խոսում, որի պատճառով այդ ճամփորդությունների մանրամասները մել Ֆայտնի չեն։ Արտասաչճմանյանչրջագայություններից վերադառնալուց Ճետո, 1682 թվականին Հովճանավանքի առաջնորդ Զաքարիանձեռնամուխ Սարգիս կարբեցու ճանձնարարությամը է լինում դրելու Հենց սա էլ պատմիչի պատմությունը: վանքի առաջին դգիտական-ստեղժագործական աշխատանքնէր, որը նա սկսեց կատարել առաջացած Հասակում: Աշխատությունը դրելու ճամար Զաքարիանօգտագործելէ առաջին ճերթին ՀովՀանավանքի արխիվային փաստաթղթերըն այնտեղ պաճվող զանազան ցուցակներու մատյաններ: Չի բացառվում, որ պատմիչը դիմած լինի նան առանձին մարդկանց բանավոր Ճճուշեբին: Զաքարիայիճիշլալ աշխատությունը փոքրածավալ մի դործ է, կազմված 16 ռլուխներիը, որոնք ունեն իրենց առանձին վերնագրերը: Հովճանավանքի պատմությունը սկսելուց Համառոտ Զաքարիանմի շատ ընդճանուր ակնարկ առաջ, է անում այն մասին, թն ինչ պարագաներում ն ինչ տարիքում է ինքը այդ գործը ձեռնարկել, ճետո խնդրում է ընթերցողներին՝

Հետագայում մտցվում վալաշխատությունը

է Հեղինակի Պատմասը: հրրորղ "մության մեջ որպես նրա վերջին՝ Ջաքարիա Քանաքեռցին իր երկրորդ

կոչվում է

աշխատությունը, որը

ավարտելէ «Պատմագրութիւն»,

թվականին՝

մաճվանից մի քանի ամիս առաջ: Այն բաժանված է երկու մասերի, որոնք կոչվում են ճատորներ: ՀետագայումՀովճանապատմությունն էլ միացվելով, դառնում է նրա երրորդ

Վանքի

Ճճատորը:

|

Քանաքեռցին իր Պատմագրությանառաջին Հատորը գրելիս լայնորեն օգտվել է իր ուսուցիչ Առաքել ԴավրիժեցուԴՊատն «Մեծն» Ղ/ մությունից: Քանաքնոցինծանոթ է Ագաթանգեղոսին ՊՃիշասկզբից Հենց անունները որոնց Խորննացուն, Մովսես անդրադառնումէ պարսիկ ու տակելուց Հետո, շատ ճամառոտ թվարկությանը, Հավատարիմ Հայ թագավորների Հաջորդական ժամանակներից սկսեՃճնագույն պատմությունը մնալով Ճայոց ւ. նա առաջին Հատորի 28-րդ գիլճնում կարգին, ընդունված լու . դեպքերին: միայն անցնում իր ժամանակաշրջանի խԽիցճետոէ թատեպարսիկներիկաժայականությունների Թուրքերի ն արտաքին աշխարճից կտրված ձայաստադարձած բաբեմ պայմաններում Ձաքանում, վանական դաստիարակության լայն աշխարճայացքունեքիան չէր կարող պատմագիտական նալ: նա շրջապատում տեղի ունեցող բոլոր գործողությունների Պատերաղզմները,հրաշէ ճամարում: Հեղինակը աստծուն ներողամիտ լինել սխալների ճամար ն գնաճատել իր աշխաբոլոր անդուռ ե տըր, սովը, տանքը: Այնուճետննույն ձնով Հեղինակըխոսում է ճնում ձա" ունենում են միայն ն միայն տեղի ղետները անվերապաճորքն/ եկեղեցիներ կառուցելու մասին, ապա, վանքեր ցաստանում աստծու Ճրամանով: Հասկանալիէչ սաշմանափվակ կամքով կաանցնելով բուն նլութին, ներկայացնում է Հովշճանավանքի այդքանամուր կաշկանդված անձնավորուռուցման պատմությունը, ճիշատակում նրա վնրանորողումնեէ կարողանար բավարար չափով ընտրել, մշաթյունը չպետք ն աքոռակալած րը այստեղ առաջնորդներին, գանգատվում օգտագործելեղած աղբվուրկել, դասակարգելնետեղին-տեղին ն վանքիտնտեսականծանր վիճակից այլն: ԶաքարիաՔանաներն ու նյութերը կամ էլ դրանց նկատմամբ ցուցաբերեր դին կարդացած Ճճոդգնորական, մոտեցում: Մ. Աբեղյանը միանգամայն քեոցին, որպես գրագետ շատ բարտական-քննադատական ն Խսում նան է, թե Զաքարիա Քանաքեռցին թեն ձոր է գնաճատել որիրավացիէ, երբ վիմագիր արձանագրությունները կրթված մարդ է, բայց ունի Հովվի կամ ուղտապանիմիամտուքան որ կարողացելէ, օգտագործելէ դրանք իր աշխատության ն անխտիր դրի է թյուն, որովչճետննա ամեն ինչի Հավատում է, որ մնջ։ Հետաքրքիր Հեղինակը շարադրանքի ընթացքում կարիր է վատաճում առնում. շատ եվ որովճետն Զաքարիան բերել է բավական թվով ճշտվածն վերծանված արձանադրուպատժություննեաղբյուրներին կամ լսած բանավոր դացած Ճաունեն մեղ թյուններ,որոնք այսօր կարնոր նշանակություն է իր ռած վարված տեքստերըվերականգնելուճամար: բին, որոնք առանց որնէ փոփոխության վերարտադրում նման գրքում, դրա ճամար էլ նրա օՓատմադրությունը» չէ մասին Զաքարիա. Քանաքեռցուդրած ՃիշչՀովչանավանքի Ն

ու

ու

:

կատարալ

ու

ա-

ու

մտածողությամբ

՝

'

:

|

նկարագրությունն է, որն աչքի է ընկնում դեղարմինչն ալժմ մեզ ծանոթ պատմագիտականերկերին։ Այն ավեբռնագաղթի վարպետությամբու պատկերավորությամբ:. "րոտական լի շատ պարսից մի քանի շաճերի, Հայաստանում իշխող խաարժեքավոր նյութեր կան գյուղաՓրթի երկրորդմասում ների, առանձին ճասարակմարդկանց կամ Ճամագյուղացիների երնեանիխաների, նրանց նրա Համայնքի, իրավունքների, կան մասին լսած զրույցների ճավաքածու է, որոնցից մի քանիսը ն պարսկականճարկային ծանր քակամալականությունների նույնիսկ տարածված էին նան ճարնան երկրննրում: կարծե մասին: ԶաքարիայիՀաղորդումներիցերնում ղաքականության ժամանակի ողին ամբողջականացնելու ճամար Զաքարիա ժամանակ ճարկաճավաէ, որ պարսկական տիրապետության նան, այսպես ասած, Ճճրաշքները, չի մոռանում Քանաքնոցին ամեն տեսակ կամայա էին տրվում թույլ ընթացքում ջության դներին, սրբերին, վիշապներին, որոնց մասին նույնպես դրում ն տեսակներն Հարկերի ո ր կանություններ ապօրինություններ, է իբրն ճշմարիտ իրողություններ: Զաքարիայի Ճավաքած բոն Հաստատուն ու դրանց որոշելը չեն հղել չափերը երբեք լոր այդ կարգի նյութերը ներկայացված են ժողովրդական անձնական ճայեցողությունից: խանի էր ու կախված վանդուլթներին պատումներին ընդգծված «արաղզատուՑաքարիան ճայ ժողովրդի կեղեքիչներին խաներին ու թյամբ: Հեղինակըալստեղ գրեթե դեր չունի, նրա գործը միայն պաշտոնյաներին ներկայացնում է պարսկականմյուս բոլոր Ճավաքելու ն շարադրելու մեջ է եղել: Դրաճամար էլ այդ նյութեամենառեհալիստական գույներով: նրանք դաժան են, ընչաքաղց, բի շատ ճարազատ են իրենց աղբյուրին ն ունեն առանձնաճաԽաներըն նրանց պաշտոնյաարյունախում ու անմարդկային: տուկ արժեք «Հեղինակիապրած ժամանակաշրջանիճայկական ները ժողովրդի պատուճասներնեն, գողերի, մարդասպանների բանաճյուսության ուսումնասիրության տեսակետից: Զաքարիա ու ավազակներիընկերակիցը: առումով փաստորեն այս երկրորգ ճեղինակնէ Քանաքեռցին մեջ շատ արժեքավորնլուՊատմադրության Հեւոո: Զաքարիայի ՄովսեսԽորենացուց ն նան շաճերիՀետ՝ նրնապաշտոնակիցների իրենց քեր. կան Զաքարիա Քանաքնոցին թեն իր Պատմագրությունը շանյումասին: Հետաքրքիր նի խաների փոխՀարաբերությունների րադրել է գրաբար, սակայն տեղ-տեղ կա վարպետորեն անցքեր կան նան էջմիածնիկաթողիկոսության Ճողնեորականունում է գրեթն ժամանակի խոսակցականլեզվին, գրում է շատ թյան մասին, այն մասին, թե որքան ծանր էր Հայոց Ճոգնոր կենդանի, աշխույժ ճասկանալի: ՋաքարիայիՊատմադրուվիճակըռլարսիկներիտիկենտրոնին Հատկապես կաթողիկոսի թյունը բարձր է դնաճատվում որպես պատմական սկզբնաղն այլն: րապետությանժամանակ բլուր իր ժամանակաշրջանիուսումնասիրության Համար: Այսճարցերի Հայաստանիտնտեսական կյանքի պատմության տեղ մենք Հանդիպում ենք շատ արժեքավոր նյութերի, որոնք Զաքակարնոր են նան պատմիչ ճամար ուսումնասիրության վերաբերում են Հայաստանին Հարնան երկրների սոցիալմեծատուններիԻ ճայ տեղեկությունները րիայի Հաղորդած կյանքին, Հասարակ, ճնշված Հարստաճարվածժ տնտեսական խավերի մասին, որոնց կենտրոնական ոնտրավաշխառուական մեծ աշխատավորգյուղացիներին: Հայ պատմագրության ընդեմքը պարոնԱյվազն էր, որ մեծ կապեր ուններինչպես տեղատանիքում ոչ ոք այնքան ուշադրություն չի դարձնում աշխատական իշխանավորների, այնպես էլ կաթողիկոսին բարձրաստիչ մավոր զանգվածներին, որքան ԶաքարիաՔանաքեոցին։ինչի ճան Հոգնորականության Հետ ն ամեն ինչ անում էր իր եկասին էլ որ նա խոսում է, ժիննույն է, նրա ուշադրության կենտճամար: շատացնելու բազմապատկելու, մուտները րոնում է ճասարակաշխբատավորի:1: առաջին անԶաքարիա Քանաքեոցու Պատմագդրությունը Հեէ ԶաքարիաՔանաքեռցու Փատմագրության Վաղարշապատում, լավագույն դամՀրատարակվել թվականին ճատՀալե վածներից մեկը Շաչ Աբասի կողմից 1605 թվական ղինակիիսկ ձեռագրի արտատպությամբ: 1446.Ք-Մ.այն լույս է Բրոսսեի արնելադետ ֆրանսերեն՝ տեսելՊրտերբուրգում ՑԸշՇ առատ աատաաաթ «ատառաաատաաաա 4ըթարգմանությամբ:Ռուսերեն լավագույն թարգմանությունը ա-

ու

ու

ա-

ու

Տե՛ս

ոոշտօործ

տ

Յճւտբոք ԽՃուտոօքու,Ճքօաուտ,ԱՈօքօրօղ Շ ՅքուուՇխՕր0, ԱքծԿԼ. Ոոքճատաւ-ԽԱ ԽԱՎՀՇԱՆք աու Տուաւ, ՇՇԵՃԹՑ, 1969, էջ 18:

է Մոսկվայում ըատտարակվել ,

թվականին:

Հայաստանի տնտեսական

ու

քային կյանքի քայքայման ու անկման ժամանակաշրջանի ճեղինակ Զաքարիա Ագուլեցինծնվելէ ՎասպուրականիԳողթն գավառի Ագուլիս գլուղաքաղաքում, 1630թվականին:Այդեսմասին նա իր օրագրում կամ ղավթարում գրում է. «Դարցեալ Զաքարիայճարը փորցով իմացայ իմ ճայր Աղամիրէն, մայր Սավգուլէն, որ թրոր մօրէ ծնալ վին ՌՀԹ ումն (1630) հս անարժան Զաքարիայ ն նրանցում եղած ռսուիբ Գէորգի կիրակի օրն...». Այս տողերը տառասխալներըցույց են տալիս, որ Զաքարիան բամարար կրթություն չի ստացել: Այդպես սխալներով են գրված նան նրիա դավթարի մյուս Ճատվածները:ԶաքարիաԱգուլեցու մաշ 1691-նէ: թվակառը վանՃավանական է ՃայլտնաԶաքարիա Ագուլեցու շատ ուշ Բերվել։ նրա մասին առաջին տեղեկությունը ճաղորդվել է իսկ դարի վերջին «Մբթերթում1862թվականին, «Ճռաքաղ» շակ»-ի խմբագիր Ալ. ջանքերն այն 4րատարակելու ճամար, ուղղակի ձախողվել են տպագրական ծախսերը վճարել չկարողանալու պատճառով Սակայն աշխատության բնագիրը: որ ճեղինակիինքնագիրն էր, ն տպագրվածիմեկ օ-. բինակը երջանիկ պատաճականությամբփրկվել են կորոտից, որից ն Հետագայում կարողացել են օգտվել մի քանի ճեղինակՀետո, Ալ. Քաներ: ԽորՀչրդայինիշխանությանՃաստատումից 1. ԶաքարիաԱգուլեցու ձելանթարի ժառանգը՝ Քալանթարը ռագիրը Հանձնեց Հայաստանի վուսժողկոմատին: ԶաքարիաԱգուլեցու աշխատությունը ընդամենը 98 քհրԱնք բաղկացած անկազմ փոքրածավալ մի տետր է, որի առաջաբանով,կատարել է-Ա-Վ. ճղատարակությունը, փոքրիկ Գրքին կցված նն նան ձեռագրի վերչում այլնայլ Հեղինակներիկատարածճավելուգրությունները ն ճրատարակչի կազմած տեղանունների, անձնանունների ցանկերն ու ձեռագրի բառերը բացզաոբող բառատետրը: Հաքարիա Ագուլեցու դրքույկը առումով մեծ դործ չէ, այն լոկ մի օրադրություն է, որբիսկզբի մասերում Հեղինակը, որքան որ կարողանում է, նկարագրում է իր անցած Ճանապարճները,Ճիշատակումբնակավայրերը՝քաղաքներնու գյուղերը, տալիս նրանց Ճճեռավորությունն իրարից: Ագուլեցին, ՛

ՊՁաքարիա Ագուլեցի

ինչպեսքիչ «ետո կտեսնենք, այդ Հարցերով սկսել է ՀետաքըրՔըրվել իր ճամփորդություններիՃենց սկզբից: նա ալդ ժամժանակ մեկիկ-մեկիկ ճավաքել է իրեն ճետաքրքրողտվյալները,

մշակու-

դրանք-ճարց փորձով«իմաստուն(այսինքն՝գիստուգել ու

ու

օրագրությունը

՞

Քալանթարի

ու

Տիր-Ավեվայանը (երկան, 1148),

տակ--Ս. Մ.-Բ.) մարդկանցից» ճշտել բոլորը, գրանցել դրանք, ե ծետո միայն շարադրել «այսմ դավտարս»: Աճա թե ինչպես նս է նա նկարագրում իր կատարած աշխատանքը.«Դարցեալ Զաքարիակամէցայ, ուր որ գնամ..., Թէ գիւղ, թէ ջաղաց, թէ ավեր ճանապարճ, ուր ն ճանդիբիցէ, զատիկ կամ վարդավառ կամ սուրբ խաչ կամ չրաւրճնիք արարիցեմ կամ թէ ինչ գիւղ կամ քաղաք մտանիցեմ կամ թէ ելանիցեմ, գրեսցեմ։ Դարցնալ կամ ինչ կամ մանձիլն ճարցանելով անունն՝ ոչ թէ մին մարդ, Ժ (3) կամ Դ (4) մարդ կուճարցնեմ անունն՝ կամ քանի աղաջ չափ--Ս. Մ.-Բ.)կայ կամ չկայ կամ մին աղաջ(տարածության վետ կամ թէ առաջ, ոչ թէ չափելով իմացայ, այլ իմաստուն Հարցանելով: Ոչ թէ մին անդամ գնալով այս գրեցի... մարդիկ ՌՂՋ ամի (1642) Ագուլաց դուրս գնացի մինչի ՌոԺԳ (1664) յամն շուռջ գալով, գնալով, Հարցանէլով, գրեցի լըստունք: Գ (3), Դ (4) Թղթի վերայ դրածէի, ոմն ըստուք, ոմն սխալ: Ապա ՌՃԺԳ (1664) յամին կամիվն Աստուծոլ բէրի, նորոլգեցի այսմ դավտարս:2:Հետո ավելացնում է, թե ինչ որ չի տեսել, ուր որ չի գրանցել: կամ քաղաք, չի այցելել, ծով, ցամաք, գյուղ, Ձաքարիա Ագուլեցու ընդգրկումեն աշճաղորդումներն՝ մի ընդարձա տարածություն՝ խարճադգրական Հայաստանից, Պարսկաստանից Թուրքիայից սկսած մինչն կենտրոնական ու արնեմտյան տյանԵվրոպայիերկրները:եվ որտեղ որ եղել է Ճեղիոճը չի նակը, ինչ նյութեր էլ Հավաքել է, շարադրանքիձեն փոխել: նա, ինչպես իր Հայրենիքի, այնպես էլ օտար երկրների բնակավայրերնու դրանց իրարից ունեցած Հեռավորությունները նկարադրումէ նույն Ճամառոտ ձնով: ԶաքարիաԱդուլեցու գրառումներիմեջ կարելի է գտնել մեծ մասամբ փո-: ամու Քըր, տեղականնշանակություն ունեցող դեպքերի կարճ դարի պատմության փոփ նկարադրություններ, որոնցովՃՍ է ճշտումներ Հնարավոր կարնորիրադարձություններիմեջ րացումներ կատարել: Հեղինակը «նտաքրքիր ու արժեքավոր եղեկություններէ ճաղորդում Հատկապես ու

է

ու

անճասկանալի պատմագիտական

ու

Ագուլիսի ճայու-

«Զաքարիա Ագուլեցու ։

օրագրությունը»,7

1938,

էչ 5--6

թյան ազգային սովորությունների կրոնական Փիսակատաքում շատ արժեքավոր սեղեկություններ բությունների մասին: կան պետության սոցիալ-տնտեսական ու

ու

է Ճճաղորդում թուրքա-

քաղաքականվիճակի

ՃաքարիաԱգուլեցուդավթարիվերջին էջը մասին, վերլուծում երկրի ներքին արտաքին քաղաքականուէ ռսլարունակում տոճմի՝ Քրդունցընտանիքի վայրենի եղաքյան ճարցերը, Հարկաճավաքությանբիրտ

ձիզինակի զուլեցուօրագրությունը դրված

ցական լեզվով, որը

գրաբարի

ու

ու

է

ժամանակազրությունը: այն ժամանակվախոսակ-՝ նակները, նվաճված

ու

ժողովուրդների ծանր վիճակը ն բռնակավականլծի դեմ նրանց մղած ազատադրականպայքարի պատճամությունը: նշված Հարցերից շատերի ուսումնասիրության մար Քյոմուրճյանի այս երկը կարելի է Համարել անմրցակից

9ուղայի բարբառի խառնուր`

Հատուկուղղագրությամբ: Երեմիա Մարտիրոսի Քյոմուրճյանը Երեմիա (1637--1695), որ Հայտնի է նան երե. ի սկզբնաղբյուր: մեկն Քյոմուրճյան միա Չելեպի, Երեմիա Դպիրն այլ աՔյոմուրճյանի ուշագրավ ատեղծագործություններից ՎԵԼ նուններով, է (երուսաղեմ,1939): Աշխատություդարի ճայ մշակույթի, ւ Վլ նրա «0րագրութիւն»-ն ազգային-Հասարակական տեղեկությունկյանքի ու նը Հուշագրություններիցն ինքնակենսադրական գիտության նշանավոր գործիչներիցէ: Ծնվել է կռստանդնուպոլաում, ըեզարի է պարունակում նյութեր երից բացի, արժեքավոր քաճանայի տանիքում, Սկզբնական քաղաքակեսերի Թուրքական սուլթանության մեջ ծավալված կրթությունըատացել է ծննդավայրի Ս. Սարգիսեկեղեցու վարժարանումՀո վՀչանննսքաչանայիմոռ, կան դեպքերի մասին: Գրքում ճեղինակը մեծ ուշադրություն է այնուշետի աշակերտելէ նշանավոր վարդապետներ դարձրել Թուրքիայի ճայկական գաղթավայրերի ճասարակաՄարտիրոս ժեՂրիմեցուն ն ԵղիազարԱյնթապցուն ու Հմտացել կան, եկեղեցական գործերին, այլ ժողովուրդներիկենցաղին, գրչության արն այլ վեստի, մատենագիտության, նրաժշտության սերին,կրոնական Հավատալիքներին ճարցերի: բնադգավառնեբում: Քյոմուրճյանի պատմութիւն»(Վիքնմտավորզարդացմանըմեծապես նպաստել ծրեմիա Քյոմուրճյանը «Ստամպօլալ Հ լեզուներիիմացությունը: Նա նա, 1913--1939) եռաճատորչափածո երկում, «Աշխարճագրուտիրապետելէ Հունարենին, լատիներենին, հբրարերենին, արաբերենին, պարակերենին, պաճպանվել), «ձամառօտ ստորագրութիւնկ. Պոլդերմաներենին,ֆրանսերենինն թուրթերենին։Ծառայելէ ՊոլՀըրսոյ նեղուցի», «Տօմարական գիտելիքներ»,«Պատմութիւն ռի Հալոց պատրիարքարանում ն կ. Պոլսոյ» լայնորեն իբրե ատենադպիր,ապա՝ խորմյուս աշխատություններում կիզման Տրրդական: է ՄերձավորԱրնելքում, Արնելէ թուրքական իրականությունը, Ճանապարճորդել Քննարկում դատապարտու ե յան Եվրուլայում անիԱրնելյան Հայաստանում, ճայ ն մյուս ժ/ ծանոթացել ցույց տալիս Հայ եվդաղթավայրերի կյանքին, րավաճավասար վիճակը, խոսում Ասիայի, Աֆրիկայի Քյոմուրճյանի ատեղժագործություններն ընդգրկում են գիրոպայի երկրների ն ճատկասռլեսՀայաստանիաշխարճադրուտության ամենաբազմազան բնագավառները:Նաիր կրոնական թյան մասին, ճշտում Հայկական որոշ վանքերի տեղադրություն տոմարներին վերաբերող պատմագիտական հրկերի մի զգալի մասը շարադրել է չանը, վերլուծում այկական ն այլ ն փածուերեմիաՔյոմուրճյանի ն ճորինել է ծամառօտ այլն: Քյոմուրճյանը Դո Խնդիրներ այլն, «Պատմութիւն տարւոյ օսմանդոց (նրնան, 1982) դիրքը, որ գըԿլսեմներ, մշակել ժողովրդականերգեր, գրել է թուրքերեն թագաւորացն» րել է Հակոր17 Ջուղայեցի ղեր, թուրքերեն է թարգմանել «նոր կտակարանը»,«Յայսմակաթողիկոսի (1655-1680) պատ: ն այլ նույնպես չափածո է: երկ գործեր Քյոմուրճյանը հռանդուն պայքար վերով, ւուրքը» Աշթատությունը վերաբերում ն ջերէ օսմանյան դեմ կաթոլիկության քաղկեդոնականության 1299--1678թվականների պատսուլթանության ծավալել մությանը, Այստեղ ՔյոմուրճյանըՀայ ն թուրք դավանանքը: լուսավորչական մորեն Հ այոց պաշտպանել Հեղինակների գործերիցբացի, մեծ չափով օգտագործելէ նան ժողովրդական ավանդությունները, առասպելները, առանձին մարդկանց ՀիԵրնան, 1964, Լ. Բաբայան Հ. Սաճակյան, ծրձմիա Քլոմուրճյան, շողություններն տեղեկությունները: Քյոմուրճյաննայս դրրՃ17--17111 դարերի պատմագրության, ԴրվագներՀայաստանի երնան, 1984: Դըն էր՝ իրեն

Ի

ին»(չի

`

ու

Ղովուրդների բոնադատված, ու

'

ողբճը,

՝

`

տա-

ու

`

Ց.

ու

:

17-116

ՆԵԱԼ

դարի առաջին կեսի ճայ ժողովորդիպատմությանՃերոսականդիրվագները շարադրված են մի փոքրածավալ աշխատությանմեջ, որը վերնագրր-

:

ԴավիթԲեկի

պատմություն ՏՐ

ված 1՝

Բէդին, եւ «Ընտիր պատմութիւն Դաւիթ

Քյունննր էլ

ղենընդ դեմ թուրքացէ մերումժաորք Խափանու, ճայոցն ,

յամի Տեառն 1222, եւ Հալոց 1121»: Վերնագրից ճետո եհկողտողերից երնում է, որ գիրքը գրել է տվել դեպքերին մասնակից, Սյունիքի ենկտաստանգյուղում ծնվաձ ՍտեփանոսՎրթանեսիՇաճումյանը:։ Ընդունվածէ ասել, որ Ստնվանոս ՇաճումյանըԴավիթ Բեկի աջակից ու առղպստամբությանը սկզբից մինչն վեր, մասնակցած Ճերոսներիցէ, որը ապստամբությանպարտությունիցՀետո զբաղվում էր առնտրով կ ճաճախ լինում էր արտասաճմանում: եվ աճա, երբ Ստեփանոս դտնվում էր Վենետիկում, պարզվում է, որ Շաճումյանը տեղի Մխիթարյան Հայրերն արդեն գիտեին ԴավիթԲեկիՀերոմասին ռապատումներին արժանի ճպարտությամբէին վերաբնրվում իրենց Ճայրենակիցներիսխրագործություններին։ եվ երբ այնտեղ Հայտնի է դառնում Ս. Շաչումյանիովլինելը, նըրա անձնավորությաննկատմամբ անմիջապեսՃետաքրքրություէ ն ՎենետիկիՄխիթարյանների նրբմեծանում ինդրանքով ՇաՀումյանը իր իմացածը պատմում է գրադետ վանականներին, են

առնում

կարդացվումԼ

ճետաքրքրությամբ

մեծ

պատմածը: Հետո

ու

առ

ու

ների դեմ ն այլն: Աշխատությունը շատ նյութերէ արժեքավոր «լարունակում նան Սյունիքի ներքին իրավիճակի, նրա ֆեռդալական մասնատվածության,առանձին ֆեոդալների մելիքե ններիմիջն նղած Ճճակասությունների Թշնամանքիմասին, որոնք շատ ավելի սուր բնույթ են ստանում թուրքական զորու

գիրքը

այդ

խմբագրում է միաբանությանկրթված ու ճՃայրհնասերանձնամեկը՝ Մխիթարաբբայի աշակերտ վորություններից

Ղուկաս

Սեբաստացի Ստեհփանլանըջձ:

գրառումը տեղի

ունեԴավիթ Բեկի պատմության. ալնտքէ լինի Մյունիքի ապստամբության պարտությունից «Հետո (1230 թ.) մինչն 1752 թվականը, որովճետն Հայտնի է, որ Ղուկաս Ստնփանյանը մաՀացել է 1252 թ. Աոինճ գյուղում: Ուրենա կարող էր մըն աշխատությունը լինել մինչն 1252 ավարտած Թվականը: ԴավիթԲեկի ՊատմությանՀեղինակըճնռու է ն գիրքը գրված է շատ կամ պարզունակ պատգրողլինելուց, մողական ձնով: Սակայն այդ սկզբնաղբյուրը, որքան թնրու-

ցած

ունենա,

կի գլխավորածազատագրականշարժման ամենաակտիվ մասնակցի գործչի կողմից: Ուստի աշխատությունըարժանի փ ճատուկ ուշադրության ն որպես սկզբնաղբյուր վայելում է մեծ վոստաճություն: Դավիք Բեկի պատմությանմեջ մեկ մեկ ներկայացվում են ապստամբությանՀետ կապված բոլոր մանրամասնությունները, ապստամբության սկզբնավորումը, նրա ղեկավար կորիզը կազմող անձնավորությունները,ապստամբների Ճաղթական կռիվներն տված Հերոսականճակատամարտերը,ժողովրդական զանգվածներիարդարացիցասումը օտար նվաճող-

այնԳ մանակի,

իսկ նրանք էլ գրի

որ

օժտված է առանձնաճատուկ որի մեջ մի պած, 2ճմայքով, կարծեք, նրա պակասություններնէլ դառնում են աննկատելի: Քավականէ ասել, ոի այդ ստեղծված է ոչ աշխատությունը միայն ժամանակակցի, ոչ միայն ականատեսի,այլ ԴավիթԲեպատենրազմաց ն

երի Սյունիք ներխուժելուց Հետո: Թուրքերիաճ ու սարսափի տակ, թուլանում, երերում, պադակտվում է Դավիթ Բեկիգլխավորած ապստամբության կոեն նրա երբեմնի րիզը ն մեժաչամբավ զորավանրիցՀեռանում մոտիկ մարդիկ: Ապատամբները իրենց փոքրաթիվ ուժերով պատսպարվելով Հալիձորինշանավոր բերդում, մեծ զորավարի ղեկավարությամբ շարունակում են օրջասական պայքարը թրշչնամու դեմ։ Միայն զորավարական մեծ տաղանդ ն անարգ անչուն թշնամու դեմ ատելություն ունեցող ԴավիթԲեկը կաբող էր այդպիսի պայմաններում, ընդամենը մի քանի ճարյուր Փաջերիճետ, կռիվը Սակայն այս կռիվը օրբճասաշարունակել: կան չէր, կոիվ չէր միայն մեռնելուց առաջ մնոցնելու ճամար, այլ կոիվ էր աներնակալելի, անիրական թվացող ճՃաղթանակի ճամար: եվ այդ Հաղթանակըթշնամու մոտավորապես30000ոց բանակի դեմ, այնուսմենայնիվ, ձեռք բերվեց: 1227 թվախիզախնեկանի ամռանը, մի խավար գիշեր, երբ ԴավիթԲեկի րը անսպասելիորեն բաց անելով Հալիձորիդարպասները,չեշՃարձակվեցինՔշնամիների վրա, խուճապը պատեց տակիորեն

պատմաբան ի

`

«Ս.

ճեմնեմյան,Հ. Ղուկաս Սերաստացի Հեղինակ Դա(1709--1754)

տե՛ս «Բազմավեպ», վիթ Բեկի Գատմության, 1973, '

714,

էչ

491-501:

նրանց ե թուրքերի պարտությունըդարձավ անխուսավելի։Դամոտ վիթ Բեկի Հալիձորի տարած Ճճաղթանակը շրջադարձային պաճ եղավապատամբության ճամար: Դրանիցճետո առասպելական ճերոսի չուրջը Սյունիքից ն Ճարակիցշրջաններից սկսեցին Համախմբվելնորանոր ուժեր, որոնց Ճաղթականնոր կռիվների շնորճիվ շուտով երկրամասըամբողջությամբ մաքրվեց

թշնամուց ն իշխանությունըանցավ ԴավիթԲեկին: Գրքում այնուճետն պատմվում է Դավիթ Բեկի

ու

պարս-

վական կառավարության փոխճարաբերությունների մասին, նշվում, որ պարսիկները առայժմ ճամերաշխ էին Սյունիքի պըստամբներիճետ ն ժի քիչ էլ պարտական, որովճետն նրանք թուրքերին ճասցրած իրենց Հարվածներովփաստորեն կասեցբին ոխերիմ Հակառակորդիներխուժումը Պարսկաստան,որն ա-

Հոսցրած

օրերին աֆղանների լացել:: այդ

Ճարվածներիցշատ

էր թու-

Ստնփանու դրքի Շաճումյանի

շարադրանքն ավարտվում է թվականով, երբ Խնձորեսկ գյուղում սպանվում է 1228

թվականից (Դավիթ Բեկի մաշվանից ճետո) ապստամբության ղեկավարություննստանձնած Մխիթար Սպարապետը:Գիրքը շարադրված է շատ պարզ, ճասկանալի ժամանակիխոսակցական լեզվին մոտ գրաբարով: «ՊատմությունԴավիթ Բեկի» աշխատությունըՀրատարակել է Ա. Գյոլամիրյանցը 1821 թըՄ. վականին Վաղարշապատում: Բրոսսեն իրականացրել է դրքի ֆրանսերեն թարգմանությունը(Պետերբուրգ,1826), իսկ ամբողջականգիտական ճրատարությունը՝«ԴաՍ. Արամյանը՝ ւիթ Բէկ կամ Պատմութիւն Ղափանցւոց»վերտառությամբ ու

(Վենձտիկ,1928):

ԱբրաճամԵրնանցի

|

ԼԷԱ1 դարի Ճայ պատմագրությանշարՔը

լրացնում

է Աբրաճամ նրնանցին

պատերազմացն»վեր«Պատմութիւն նադիրը կրող փոքրածավալաշխատությամբ, որն ընդգրկումէ դեպքերիպատմությունը: երնանցու ԱՀՀ 1226) թվականների ժննդյան, մաճվան ն ընդշանրապես կննսագրության մասին մեզ ոչինչ ճայլտնի չէ: Հեղինակի ճաղորդմամբ Հոր անունը եէ Հովճան, ղել մոր անունը` Մարիամ:Ունեցել է երկու քույր, վեց եղբայր, որոնց բոլորին էլ սպանել են թուրքերը: Աբրաճամերնանցու նշված աշխատության Հիմնական ձեռաձեռագիրըպաճպանվում է ՎենետիկիՄխիթարյանների

իր

դրատանը,որից ժամանակին օգտվել է Ղ. Ալիշանը: Այդ ձե.ռադրիցօգտվել է նան Լեռն՝ 1908 թվականին Վենետիկումեղած ժամանակ: Հեղինակի ճիշյալ պատմության մեկ այլ ընդէլ Հիմք է դարձել ՍՍՀՄ գիտությունների օրինակությունն կադեմիայիճայկական ֆիլիալի պատմաճնադիտական սեկտորի հրնկանյանճրատարակությանչամար, որն իթվականի Մեկ րականացվելէ Ս. Վ. Տեր-Ավետիսյանի խմբագրությամբ: տեսել քարգմատարի անց երնանումայն լույս ռուսերեն նությամբ: երկումն էլ ունեն անձնանունների, տեղանունների հ Հատուկ նյութերի ցանկեր, որոնք «եշտացնում են ընթերցողներիծանոթությունը գրքի Հետ: 1922 թվականին Վենետիկումճրատարակվեցպատմիչի գիրքը ինքնագիր ձեռագրի ՃիթագայորիՊարմանվրա, այն վերնագրված է ա-:

«գատմութիւն

95,

բաժանել

է յոթ գլուխների, Աբրաճամնրնանցինիր գիրքը ռաջին գրքում: որոնք ուն են Ճամապատասխանվերնագրեր: 1221--1753 պարսկաչաֆղանական՝ թթ. ճեղինակըպատմում է ն որոնք: պարսկա-վրացական փոխճարաբերությունների մասին, միանգամայն անբարե-ամար զարգանում էինպարսիկների նպաստ պայմաններում: Հեղինակը,որ շատ լավ է տիրապետում գրաբարին, այսպես է նկարադրում Պարսկաստանի անկ-յալ վիճակն այն ժամանակ. «Յետ դումարելոլ աղվանից Մատմուտ սուլտանին ի վերայ արքայինպարսից շաճ սուլտան Հիւ-էառ Շօշ զաթոռ թադաւորուզմեծ քաղաքն սէինին (յորժամ ն ն քնան նորա սպան զնա զորդիս նորա) յամին Ճազարնրորդի Հարիւրերորդի նօքանասներորդի ճայկազեանս թուականի (1241), ի ժամանակի, յորժամ սասանեալ, դղրդնալ խոովնալ ժփիւր աշխարձճնՊարսից, ն իշխանք գաւառացն ի Ճերքել լալմիապետութիւն նորա՝ Հակառակ ժիմեանց լարունածաւալ ն զաշխարչն ամենայն ճարուածովք սրոյ ցեալ տազնապէին ետո պատմիչնիր Դրանից ձգէին»:6: ածել գնրութեանյաւեր ասելիքըկենտրոնացնելովՀայաստանիվրա, գրում է. Օ...ռունա Հայոց, որ րոտ երնելի մասին ընդ պարսից տէրութեան դգրաԿու տաւաաը »Ֆ

լ.

տե՛ս Աբաչամ երնանցու «ԳՓատմութիւնը», Բաբայան,

Հանդես», 1981, բանասիրական Ֆ Աբբանամ Ծբնանցի,Պատմութիւնպատերազմացն.1721-1236 1938, էջ 3: երնան,

«Փատժա-

3:

թթ.,

ված, սուլթանից նոր ճամալրումներ է խնդրում: Շուտովնրնա-"ւնհալկայ, ի սակա բաղզմանալոյ անօրէնութեանցն զմեծամեծ նր պաշարող ուժերին է միանում նս 10.000-անոց մի նոր բա"պատուճաս ընդունէր։ Զի ոչ եթէ միայն ի ներբուստվրդովզինակիցնենակ: Վախեցածպարսիկները այժմ իրենց այ 'մանց աշխարճինի վընդանի դգաւառակիցպետաց Հակառակրին թողնելով բախտիքմաճաճույքին, փախչում ու ամրանում միմեանց լարուցելոց ղճարուածս սրոյ ն սովու կրէր, այլն ի են երնանիբերդում։ Այսպիսովքաղաքի պաշտպանությունըմըՃագարացւոց սաչմանակիցպնտութննէ անտի ն ի լակզի թանում է միայն ճայնրի ճուլսին, որոնք պատմիչի վկայությամբ ւթարացն յարձակելոց զանճամարանձանց` արանց ե կանանց, երնանի Հերոսական պաշտպանության առաջին օրերին տվել ն կուսից, հրիտասարդաց մանկանց ն տղայոց առձասարակ՝ էին միայն 2000 սպանված: ծրնանիպաշտպանության կազ"զչարաչար գերութիւն ն զկոտորումն ընդունէր»ց91: մակերպիչներնու ղեկավարներն էին ՀովՀաննես Հունդիբեկ«Պատմութիւն պատերազմացն» աշխատության երկրորդ կարճիկ Հովչաննեսն Քիչիբեկլանը: Պողոս ու Պավիթ յանը, վերնադրվածէ «Թէ որպիսի մարտիւ պատերազմի պլուխը առին "Միրզաչանյլանը: ճամար ժամ Դրությունը Հերոս պաշտպանների -Չամանցիքզնրեվան»: Այս բաժինըՀայկական սկզբնաղբյուրառժամծանրանում էր, ճարկավոր էր միավորել ճնարավոր երի մեջնմանըչունի ն այն ամենայն իրավամբ Համարվում է ճամար: բոլոր ուժերը թշնամուն արժանի Հակաճարվածտալու .Աբրաճամ երնանցու դր երնանամենագլխավոր ճատվածը: Այդ նպատակով գիշերը պաշտպանությանգծին անմիջապես ցին, որպես դեպքերին ժամանակակից մանանձնավորություն, մոտ գտնվող Ս. Սարգիս եկեղեցում Գրիգորվարդապետինափամասնորենպատմում է աֆղաններովզբաղված ՊարսկաստախաձեռնությամբՀրավիրվում է Հատուկխորճրդակցություն, նի ծանր դրության ե այն մասին, թնեինչպես թուրքերն, օգտըրին մասնակցում էին երնանիանվանիքաղաքացիները, այդ վելով առիթից, 1223 թվականի ձմռանը 75.000-անոց զորքով թվում նան կոնդ թաղամասում ապրող ճայ բոշաների առաչշարժվում են դեպի ԱրնելլանՀա Թուրքականզորքեաստան: նորդները, որոնք Ճայտնի էին որպես անձնուրաց ու քաջակոփին փաշան, որր 1728 արձագանքելով բով մարդիկ Սրանցից ՂազարԲՔաբուրլանը փվականիձմռանը մնալով էրզրումում, Ճաջորդտարվա մարտին Գրիգորվարդապետին,որը Պակիրճ ներկայացրել էր երնանի -Վերսկսումէ արշավանքընրնանիուղղությամբ: երնանիպարսանելանելի վիճակը, դիմում է նրան Ճեծանր Հայության լական զորքերի ճրամանատար Միչրալին իր գերակշիռ ուժեածաւասիկ ես ղերկուաճարիւը՝ տնեյալխոսքերով. «Վարդապետ: բով փորձում է Հակաճարված թշնամուառաջապաճ գնդետալ ամենեքեան ունին զրորոց ջաջամարտիկերիտասարդսունիմ, րին, սակայն, եղվարդիմոտ ծանր պարտություն կրելով, ճան ն արձակելոց: Ըզնոսա նմ ղենս վարժք են սրոյ ճրացանաց զիվ ետ է փախչում ն պատապարվումերնանիբերդում: Թուրժողովեցից ն նոքօք Հանդերձ ոգւով չափ պատերազմնցայց»358: Քենրնառաջին ոգնեորված,այժմ արդեն ԱբդուլՃճաղթանակով Քաբուրյանինանմիջապեսմիանում հն նան նրա մյուս ընկերվա փաշայի առաջնորդությամբշարժվում են. կարբի դյուղի ները, որոնք «...ամենկքեան միաբան ի միասին խորճուրդ վրա, որն այն ժամանակմի խոշոր ու ճալաշատ բնակավայր րարհալ ժողովեցին զրնտիր ընտիր երիտասարդաի գիւղօրձիցն էր: կԿարբեցիները չստանալով երնանի պարսկական զորքերի ն եղեն ինն ճազար վառեալք ի պատերազմի Փաերեվանալ օգնությունը, ստիպված Հպատակվում են թուրքերին, որոնք ի յԱոընչոյ, ի կաւակերտալ, ի Գուգումբեթայ, ի րաքարայ, Ճետո գրավում են նան ն Վաղարշապատը շարժվում նրնանի ն ի նորա գեղջէ, զի ամեյԱւանայ, ի Զաղգաւանայ,ի Զաղայ վրա: Աբրաճամերնանցուպատմածից՝ է, որ նրնապարզվում նայն այր կարող պատերազմիգիւղօրէիցսայսոցիկ եկեալ ժոՀամար ստեղծվածշատ ծանր պայմաններըՃարկադրումեն Խ|/ քաղաքէ ղովնալ կային լարձակաքաղաքներեվանայ Այլնի միանալ Ճայնրին ն Համատեղկռվել քաղաքի ոլաշտՀՄիչճրալուն ժողովեցան կոչի, երեվան անտի երեվանայի թաղէն, որ Հին պանության ճամար: եվ այսպես, թուրքերի առաջին գրոչները բազում խումբք նրիտասարդացվառելոց ի պատերազմ,որոց ետ են մղվում, իսկ` Աբղովլա Ճաջողությամբ փաշան աճաբեկառ

ո-

առաջնորդթ:մ է, Աբզուլա Քրոիոոու

ու

ա-.

նույնը, էջ `

3--4:.

,

'

Ց

նույնը, էջ

16:

չկառավարքնէին գօտէմարտիկ նիկողայոսն, Մարիամինորդի -Անտոնիոսնն Խաթունին որդի Բութիկն ե տէր Մովոէսն։ եւ ամենեցուն գզումարնեղն ինն ճազար չորս Ճճարիւրքառասուն

երեք սպառազէն քաջ պատերաղմողք, ամենեքեան վառեալք տուսերաւ ն թվանկաւ»99:ինչպես տեսնում ենք, Երեանիպաշտպանությանը ակտիվորեն մասնակցում էին նան քաղաքի շրիջակայքի մի քանի ճայաբնակ դյուղերի բնակիչներ, որոնք ուբիշ տեղ փախչել չկարողանալով, եկել ապաստանելէին երնանում: Քաղաքի ո"լաշտպանության ճիմնական Ճատվածը նրա Ճարավ-արեմտյան կողմն էր, Հրազդանդետի ձախափնյաբարձխադիր սարալանջը, որը առանձին թաղամաս էր ն կոչվում էր Զորագյուղ: Դրա ճամար էլ քաղաքի պաշտպաններիՀիմնական տւժերի դիրքավորվել էին այստեղ. Սակայն Հայ ռազմիկները վերաճակում էին նան իրենց դիրքերիՀեռավոր թներին՝ աջից ձախից քաղաքը եզերող գզետամերձ խիտ այգիները, որոնց կողմից, թուրքական ուժերը վախենալով,Ճարձակմանառանձին գործողություններ չէին ձեռնարկում: երհանի պաշտպանների շարքերում տիրում էր զինվորական խիստ կարգապածություն: Մարտականուժերի լուրաքանչյուր գունդ աչալրջորեն պաճպանում էր ճակատային գծի իրեն Հանձնարարված ատվածը: ուրք Ճճրոսակախմբերը,որոնք անընդատ ճամալրվում էին նորանոր ուժերով, արժանի ջարդ ստացան Զորագյուղին կոնգի ուղղություններում ձեռնարկած Ճճարձակումներիժամանակ: Ջորադգլուղումմիայն մեկօրյա կռիվներում նրանք կորցրեցին 66.000 կռրուստներըշատ էին նան Հայնրի շարքերում: զինվոր: Ֆրնանի պաշտպանությանօրճասական պաճր «սկսմեց1224 Քվականի չունիսի առաջին օրերից, երբ կատաղի նօրչասական կռիվներից ճետո թուրքերն իրենց Հազարապատիկգերան

ու

Վշռությամբ

խորտակել այերի դոտեդրավել Ճճերոսական Այս քաղաքը: պաշտպանությունն մարտի կենդանի պատկերն այսպես է նկարագրում Աբրաճամ

ճունիսի72-ին

կարողացան

ու

Փրնանցին.«Եւ

եղն ի վաղիւ անդր,

որ օրն էր ուրբաթ, զօրքն բաժանհալքմխեցան ի քաղաքն ի չորից կողմանց: եւ մարտ եղեալ լառաւօտէ, մինչն ցերեկոլ, ՛քՔա՝աստի, ն նոքա՝ անտի, խառնեցան ընդ միմեանս ճայքն ն

Չամանցւոցի

չորս

առաջս

սո-

ԱԼաաաաաանարա

օսմանցիքն. ն այնչափ եղն Հեղումն արեան,մինչն կարմրանալ՝ գետովն. ն ճոտ արհանց ն Ջանգու գետոյն ն երկրին, որ դիականցկոտորելոցնզքաղաքն բովանդակ մինչն ի ճեռաւոր առ

ամսեանն քաղաքն յեօթներորդում աւուր երրորդի արիւր եօքանասներորդի յունիսի, լամին Հազար ճայոց ճղօրքն թուականի (1224 թ.)։ կուտորեցան Հայլկազեանս ի ն դնետաչեղձեղեն բաղումք ի նոցանէ: գն-. ի սուր սուսերի ն զմանկունս ն րութիւն վարեցին օսմանցիքն զկանայս նոցա

տեղիս լցին: եւ

տարեալլցին զնոսա ի բանակս իւրեանց

Նույնը, էչ

՛

ն չար

դործովք առղա-

ղնոսա»10: կանեցին

երնանը թեն գրավվեց թուրքերի կողմից, սակայն այդ Հաղթանակըվայրագ թշնամու վրա շատ թանկ նստեց. թքուրքեըը երնանի պատերի տակ կորցրեցին Հազարավոր զինվորներ: Ու թեն նրնանի պաշտպանները բոլորն էլ զոչվեցին անձճավանրանք փառքով պսակեցին նրնանի ռար կռիվներում, բայց անմաճացրին իրենց 4իպատմության այդ Ճերոսական էջն Հայերի կրած մարտերում շատակը: նրնանի Համար մղվող ու

մնացածների տառապանքնեծանը պարտությունը ն կենդանի սաճմանափակված` ժամանակի նախապաշարմունքներով րը ն աշխոորպատմիչըբացատրում է նրանով, որ՝ «...կարգաւորք առ ճասարակ ի բաց թողեալ զուսումն աստուածային: Ճճականք պատուիրանացն ն այլ մասան ապրիլն ըստ քենան՝զբարւոք

քրիստոնքականվարդապետումիայն ճողային»:1: քարմնոյ /

երկի Հետագասոքըչսժապատերադմացն» «Պատմութիւն

վալ գլուսներում Աբրաճամ երնանցին նկարագրում է թուրշպարսկականկռիվները ն ավարտում է իր խոսքը 2-րդ գլխով,. որտեղ խոսում է պարսկական ուժերի միավորման ն թուրբերի

Ղուլի շաճի դորժծունեու-. դեմ Հաղթական կռիվներ մղող Նադիր թյան մասին: Գիրքիայս բաժնումնոր ու արժեքավորտեղե-

եւանաաաաաաւ ՀՀ.

է կություններ կան վրաստանիմասին, իսկ ինչ վերաբերում դրանք ն աղա Հայերի փոխճարաբերություններին, նադիրՇաչի են նկարագրվում շատ ավելի մանրամասն ու Հանդամանորեն նույն ժամանակներիճեղինակ Աբրաճամ կրեհտացուգրքում:

16--17:

առաւ

նույնը, էչ

Նույնը, էչ 21--22:

Ուշ միջնադարիՀայկական պատմագիտական սկզբնաղբյուրներից Հայտնի Աբրահամ Կրետացի

Աբրաճտամ կրետացու «ՊատմուՔյունը», որը կրում է «Տեառն ԱբրաճամուՃայրապետինմերոլ արարեալ պատմութիւն Համառօտ առաջի ժաԹեքիրտաղեցւոլ մանակն նատրՇաՀին» խորագիրը: կրեւտացու կենսագրության, մանավանդ նրա դգործունեու/Թյան սկզբնական շրջանի մասին մանրամասնություններ Հայտնի չեն, Գիտենքմիայն, որ ծնվել է կրետ ե կղզու կանպիաքամականունը: նրա մայրը տաքում, որից ն ստացել է կրետացի նա Ճույն էր: 1209 դառնում է Թրակիալի Հալոզ քվականին Ն Հաստատվում կամ Թեքիրտաղ Ռոդոստո եկեղերու առաչնորդ քաղաքում, ունենալով արդեն նան եպիսկոպոսի աստիճան: Մենք ոչինչ չգիտենք, թե ինչ դեր է կատարելԹրակիայիթեմը ն նրա երկարամյաառաջնորդըՀայոցեկեղեցու՝ կաթոլիկության "ճետ ունեցած վեճերի մեջ: Սակայնելնելով ԱբրաճամԿկրետաե չերմությունից ցու առանձնաճատուկ նվիրվածությունից էչնկատմամբ, կարող ենք Ճաստատորենասել, որ նա միածնի այդ պայքարում իրեն դրսնորել է որպես կաթոլիկության Ճակառակորդն ամեն կերպ պաշտպանել ճայոց եկեղեցու ն դավանանքիանկախություննու ինջնուրույնությունը: 1734 թ. կրետացինմի խումբ ուխտավորներիճետ ուղեվորվում է էջմիածինն Հարյուրօրյա դժվարին վտանգավոր ճամփորդությունիցետո, օդոստոսի 3-ին Հասնում է Հայոց : Ճողնորկեւտրոնը։ նա նպատակադրվել էր էջմիածնից «Հետո նան այցելել Տարոնի Գլակա վանքը: Սակայն Կրետացուայդ 11 Խոշամտադրության իրագործումը կաթողիկոս Աբրաճամ խնդրանքով (1730--1234) Քեզու Հետաձգվում է Հաջորդտարվան, որի պատճառով նա Հարկադրված էր ճրաժարվելվերադարձի մտքից ն առայժմ մնալ էջմիածնուվ՝ կաթողիկոսիմոտ: Սա չատ ջերմ սիրով Հենց սկզբից կապվել էր Հեռվից եկած Խել«ցի ու բանիմաց եպիսկոպոսիճետ ն չէր ուզում բրաժանվել նրանից: 1734 թ. օգոստոսի վերջերին ԱբրաչամԿկրետացին կաթողիկոսի ճետ, մի խումբ Ճոգղեորականների ուղեկցությամբ, իր առաջինշրջադայությունն է կատարում էջմիածնի մուտակայՔի վանքերում, այցելում է Հովշանավանք, Սաղմոսավանք, լինում 0շականում, Փարպիում ն շտապ Հետ վերաՄուղնի, ոն է

նան

ու

"

.

դառնում,որովճետնլուրեր էին պտտվում նադիր Շաճի մոտաԱբրաճամկրեաուտ արշավանքնեիի Հոկտեմբերին մասին:

ցին նոր ուղնորություն է կատարում դեպի Խորվիրապ,Ակոռի, ՀավուցԹառ, Գառնիչ Այրիվանք շտապ ճետ վերադառնում: էջմիածին, որտեղ ինչ-որ վտանգավոր ճիվանդություն էր րածվել ն միաբանների բնակիչների մեջ կային շատ զոճեր: կրետացինկաթողիկոսին գտնում է անկողնում, Հիվանդության ցավերի մեջ: 1234 թ. նոլեմբերի՝ լույս 11-ի գիշերը կաթո-ղիկոսըվախճանվում է: Ալդ անճանդիստժամանակներումկաքողիկոսականաթոռորթափուր թողնել չէր կարելի: Բոլոր միաՀայացքը այդ օրերին ուղղված էր դեպի Աբրաճամ բանների կրետացին,որն էջմիածնում գտնվելու ընդամենը երեք ամիսների ընթացքում իր եռանդով, դիտելիքներով շրջաճայացությամբ մեժ ճարդանք էր ներշնչել շրջապատին: նոր կաքողիկոսի միակ 4արմար թեկնաժուն նրանց ճամար Աբրաճամ եպիսկոպոսն էր: Սակայն այլ էր կրետացու,վերաբերմունքըո նա կաթողիկոս դառնալու ցանկություն ամեննին չուներ ն ան-կեղծորեն ճրաժարվում է ճայոց ճոգնոր առաջնորդությանլիազորություններն իր վիա վերցնելուց: Միայն երեանը այն ժամանակվա թուրքական կառավարչիսպառնալիքից ճետո Աբբվլ» 14-. ն 1234 թ. նոյեմբերի ճամըտվեց իր Ճամաձայնությունը փեընտրվել Հչալոկ կաթողիկոս: Աբրաճաժ Կրետացու կաթողիկոս օծվելը զուգադիպում է` քաղաքական նոր իրադարձություններին, որոնք բուռն թափով ն Թուրքիայիմիջն արդեն 17835 ծավալվում էին Պարսկաստանի թվականիգարնանիցսկսած: Աբրաճամ կրետացին շարադրել է իր «Պատմությունը» ճենց այդ դեպքերի ընթացքում: կրետացու փոքրածավալ աշխատությունը,որը փաստորեն նրա 1234--1236 թմականների կամ օրագրությունների ղրանցումն էչ բաղՀիշողություկների է նան է կցված կացած 53. ոչ ընդարձակ Վերչում գլուխներից: կոնդակը, որտեղճեղինակը մատնանըկրետացու կաթողիկոս շում է, որ աշխատությունը գրելու ավարտել է 1796 թվականի փետրվարի20-ին, Մուղանի դաշտում: եթե ԿրետացուՊատմությունը լոկ օրագրություն կամ «ի-շատակարանլիներ,ապա նրա գիտական արժեքը շատ բարձր մեջ 4իմնակաՀեղինակըայս աշխատության չէր դնաճատվի: նում շարադրելով իր ն պարսիցսարսափազդուտիրակալ նաու

տա-.

ու

ու

ու

.

|

ճանդիպումներըավելի Հաճախակիեն դառն նում: ԵղվարդիՀաղթանակից Կարսի ուղղությամբ ձեռնարկՀետո, նույն թվի արշավանքներից Ճճաջող ված պարսիկների հսկ 22-ին ծրնանը կրկին անցավ պարսիկներին: անհպտեմբերի բըրՀայաստանի Արնելյան այդ նշանակում էր, որ այսուճետն ն Հայոց կաթողինակչությունըենթարկվելուէր պարսիկներին էջմիածինըգտնվելու էին Նադիրի ովանու կոսությունն տակ: Բնական է, որ Քաղաքական այս նոր իրադրությունները բնդճանրապես: ամրապինԱբրաճամկրեւտացուն էին կաթողիկոս ու խելամտությունն ն Ճեռատեսությունը թելադրելու ճանուն Հետ՝ ժողովրդի իր դել իր կապերը մեծ բոնակալի պարսկա-թուրքականփոխճարաբերությունների ռըրէլ Աբացին Հոգնոր կենտրոնի շաճերի։ Հենց այս դիտավորությամբ ց սկզբում: կշռադատելով Արնելքումէ կո Մերձավոր ստանում Ճընադիրի ամեն էր երբ անդամ, «րտ րաճամ կրետացին ուժերը, նա կարողացավկանխատեսել, նրա կատարել էր մասին, շտապում րավերը իրեն այցելելու նադիրՇաճի կողմն է ն անմիջապես ն առիթն օգտադործելնորանոր արտոնությունցանկությունը արաբերությունները կարգավորելուն այդ անելու ա ներ ստանալու կամ իր ժողովրդի ցավերին դարման նա Նադիրի բարեճաճությունից, օգտվելով ճամար: Մեկ անդամ անգամ Աբրաճամկրետացին նադիրին ճանդիպեց մի կալվածքների էջմիածնի ոջ խլված է նախկինում կարողանում թվականի մայիսինԱպարանի մոտ, երբ նա պատրաստ" ճատուկ է բերում էր բուռն Ճարձակումով մասը ճետ ստանալ, մեկ ուրիշ անգամ ձեռք դուրս քշել թուրքերին երնանիցե իշխանուտեղական որով արդելվում էր ւպղարսկական դաշտից: Հենց սկզբից ճայոց կաթողիկոսըՊարսճրաման, առանց խառնվել ' այցելելն նրա գործերին թյուններին էջմիածին վրա թողեց դրական տպավորություն, գործոնմանօրինակ ն ո ռրանոր շաճիթույլտվության այլն: կրետացու է՛լ ավելի Կիոխայցելություններով վայրենի վարչակարգի ւ րապեդվեց ղություններըայն ժամանակվա բիրտ այդպես էլ մնաց մինչե վերջ Նադիրը,որոլես ունեին ե ինչ-որ չամեծ ակություն նշա շատ գործիչ, շատ բարձր էր գնաճատումի խորամանկ պայմաններում անտանելի վիճակը: փով մեղմացնում էին Ճայժոյլովրդի ղիկոսի նշանակությունըիրեն ենթակա ձայ ժողովրդին Աբրաճամկրետացին Պատմության մի քանի պլուխներում մեջ պաճելու ճամար, ճպատակության որը պարսից տի է Մուղանի ճանկարագրում վին խիստ անչրաժեշտ էր մրցակից Թուրքիայիդեմ ամենայն մանրամասնությամբ : Հանդեսը, ե մաժողովը(ղուռուլթայ) Նադիրիքագադրության ճասնելու Համար: Թեկ ' մբ շարունակելու ն ճաղթանակի նովրուզ-բայդատկի՝ մուսուլմանական առվում նան անճատականմոտեցման պաճը, որ նաղի որը տեղի է ունենում կաթողիկոսի գարնանը: չձայոց թվականի էր ԿրետացունՃճարգելորպես խելոք մարդու՝ րամի օրերին՝ մակարդակիայս ու մասնակցությունը պարսիկներիամենաբարձր ազգային պատկանելությունից,դնաճատել նրան շաճի ու կրոնական տոնին ն նրա նկատմամբ լսել նրա այս կամ այն խորճուրդը:Ապարանի Ժողովին ու ՃճանդիպուՀատուկ ուշադրությունը ինքնից Հետո, ինչպես պատմում է Հեղինակը, նադիրըիր շքախըմւլաշտոնյաների բարձրաստիճան իրավունքկրետացու էին ամրապնդում ավելի ըստինքյան է՛լ Քով շուտուվ ինքն է փոխայցելությանդնում էջմիածին: որոնք այլես ոչ մի ստորադաս անգամ, Արնելքում ընդունված կարգի Համաձայն, կողժե ներն արտոնությունները, քանի նադիրն էր փոխանակումէին նվերներ, Հյուրասիրում իրար ւ Կիծավորի կողմից խախտվել չէին կարող, դլուխ: րաճամ կրետացինայնպիսի դրական տպավորություն է կանդնած իշխանության նում մեջ ուշագրավեն բոլոր այն ծատվածՆնադիրիվրա, "Մանավանդ վերջինիս Եղվարդի Այս աշխատության բայրամի ծիեն թագադրության 1235 թ. թ. Հունիսի Հունիսի1919-ին թուրքերի դեմ տարած փայլուն ճաղՖերը,որոնք վերաբերում դիր

Շանի

փոխճարաբերության պատմությունը, շատ

Հաճախ դալիս այդ շրջանակներից շոշափում, վերլուծում է ամանակաշրջանի կարնորազույն խնդիրները,որոնք Հալ ժ ղովրդիպատմության ուսումնասիրությանՀամա բարձր արժեք:ԿրետացուՊատմությունը ավե փիաբերելովնան Ատրպատականի ն. Ք յանը, բոտ արժանվույն է գնաչատվումպատմա Կա

եզ

չ

Հետո, քանակից

որ

ու

ունեն, :

տ Հավատա աի արակաստանի ո,

ու

'

ացու

բա

ակիցանրի աամն Կա

յաւ

ր

վում արատյան շանի ԿԱ "ո |

ու

դերն ու

ու

ան Հալոց ազաատն ը լաանկախ, վրոաղ-

տող

տաղան «ո

Ամեն մլ: այլն, թուո.

ս.

ու

ու

սակատարություններին, պարսկական

զորքերի

թյանը,ամայի տափաստանում ստեղծված

դասավորու-

վրեժտիրակալների ւուլմանական

զա Բ

թար ԻԱ

ջանք չէր

ճիգ ժեկտեղ, ժամանակավոր բրնակավայրին, պարսկականֆեոդալական ,. ովրդի մեջ կրթություն լուսավորություն շաՀինրարխիային, Հին ներկայանալու կարգ կանոնին ն կաթողիկոսի՝ մն Հիմնել էր տպարան (12721 էմիածնում րաժելուն: նադիրին Խո Ի): ամեն անդամ սեղանակից Լինելումանրամասնություններին ործարան (1226 թ.) ն որքան որ պայմանները ն Խի ն նա

ու

տա-

ու

աո

ու

այլն,

այլն:

ԱՀա այն

ամենը,ինչ կարելի է ասել ԱբրաչամԿրետացու Պատմության մասին: կրետացին վախճանվել թվակաէ 1737 նին, նրա աշխատությ ան ինքնադիրը Հե պաճպանվել: Մեզ են Հասելմիայն գրքի արտագրությունները, որոնցից մեկի Հիման վրա այդ աշխատությունն առաջինանգամ

գործին լուսավոր ակէր տալիս ւուպադգրական մեջ: , տարածմանըճայ իրականության ճայրենասեր որպես նըմի նանցին, Սի ո ճայ րիմեջ է տվել Հայաստանի Անն տիրապետու ու

իի

յո

մա

ւ

ԱԵԱ ն

ցույց

ր

վիճակը օտար մի տաղում

արաւ:

բռնակալների ո դիմելով ԳրիգորԼուսավորչին,

է Հլատարակվել Հալմաքայում 1796թվականին, է. Պատմության բացականչում քննական բնագիքը՝ռուսերենի Թարգմանությամ առաջաբանով ժանոթաՋարթիր զուարթունանուն գրություններով է տեսել լույս երնանում Թվկանին, որն ի Քուն... Մինչ երբ ննչես է Ն. կ. իրականացրել Մ. Բրոսսեն Ղորզանյանը: սույն երկը է ֆրանսերեն Թարգմանել մս կոչը Հայոց եկեղեցու Հիմնադրին, (Պետերբուրգ, 1826),կրետացու գիր,

-

տակ:

ու

դու

ախար ո ալան ճայ ժողովրդին՝քնից ոանդված, ր արգա նրա Համար:արքնանալու ոչնչացնելու աեքները Գոու Ն իրը, դրավել ն. Ք քաղաքական ակե անունից Հոդնորականների էջմիածնի անջերով աման է կոնդակ ճատուկ մի նին կաթողիկուական Աո կալսրուճնիեկատերինաԱ-ին՝ Ռոաաատանի ր թեմը կրկին էլմիածնինենքարկ լ եղոմգան նկանու բոյ հղած ականից, Հակաուկ մինչ "«երանոր Հայոց նն թվականին կատ ու կու տարի Հետո, 1268աքողիկոսությորն իրինե» է էջմիածնի վերականգնում ի ավարտակով վոնթոոր Հատկապես ը տատանում իր նախորդների՝ աա եկեղեցուն: ճայությա ՀովանավորելՌուսաստանի Ա -

ճատվածաբար Հ2--45-րդգլութնները լույս պարսկերեն (Թեչրան, 1969)».

Քը

ա

Սրմեռն նրնանցին 27111

|

ՍիմեոնԵրնանցի

է տնսել նամ

դարի ճայ

ե-

ն գիտական կեղձցական-քաղաքական

Մշակութայինբնագավառի նշանավոր է: նա գորժիչներից է 1710 թվականին Քգաքամեջ Քաղամասում: կրթությունը ռտացել է ԼՈ

որպես

ո

Հեվել

երեանի էջմիածնում

ն

կաթողիկոսի նվիրակ է Արնեմտյան Ճանապարճորդել Հա-

առտանում,այցելելՀնդկաստանի ն. երուսաղեմի Ճայոց Ճճոդեվոր կենտրոնները: Սիմեոն երնանցին

թվականին ընտըրն Վելէ Հայոց կաթողիկու աթոռակալել փեչն 1280 թվականը: է Հենց նույն թվականին ՄաճՀացել թաղվել էջմիածնի Ս.

մանե

ու

Գա-

եկեղեցուգերեզմանոցում: Սիժեոն երնանցին Թողել է գրական է դիտական Ճճարուստ Քազմաբնույցժառանգություն, Մեծ տեղ ,

ու

անցյալի, ն Գրիգոր Տաթնացի

ճալ մտածողներին (Դավիթ Անչաղթ,

տալով

րիշներ), նա, որպես ֆեոդալիզմի գաղափարախոս, մերժում ու-

էր այն ժամանակ ողջ եվրոպան բորբոքող նոր առաջադիժական ուսմունքները,նա թեն կողմնակից էր օտարներիլծից Ճայ ժողովրդիազատագրմանը. բայց զգույշն անչամարձակվեբաբերմունք ուներ իր ժամանակներում լայնորեն ծավալվող ազգային-ազատագրական շարժումների նկատմամբ` չՀիմնա270 ու

էր

ոչ

ռնաիրկո

նա ն

են

եղ

Հ

ո

աի

րոէ.

նի

ա

28.

կ

չ

այդ

ա

կարդին,

Դըբր-

ր

.

Հ

ո

,

ամանին

ջանքերովփաստորենակտթ թած»նցու ն արքունիքի քաղաքական հկեղեցու ն ռուսակա վ որոնք այնուճետննույնԱա

.

Հեճայաթերությունները, աըմեջ ԾԱ երնանցու ստեղժագործությունների Հն Այս աշխատությ ձին դրավումնրա«Ցամբորջ Հ

,

եզին

նան

Պու

մ: ճեհտադալու

ոտ

առ

որ

տեղ է Կոհղ

ձեն Հռոմեական չ Անունը ֆրանսերեն ՇՅՈԵլօ բառի աղավաղված նմանո ամբ:

կ ղեցու

լ

պապա

կան

արթիվի ՇՏՈ6

Օօ

Ձ

ԱՇՅ անվան ք0Տ1Օօ

է՝

ք Ա)

ծ

մարճեղինակըմեծ չափով օգտագործել

խոսում է էջմիածնիկա«Փամբոի».9-րդ գլխում Հեղինակը կաներքին ծեսերի, ծիսակատարությունների, թողիկոսության

գիտական վերլուծության է ենթարկել այլն ժամանակէջմիածնի վանքում պաշվող արխիվային ն վավերագրերը ճայկական այլնայլսկզբնա են նան բլուրներ,որոնցավելացվել ճեղինակի անձնական տարկումներով ձեռք բնրված նյութերը:Այս աշթատութ ու

նրանց կողմից թողիկուականընտրությունների,

-

տոնատար անձանց ընդունելության

էր Սիմեոննրնանցին աի Հայոց եկեղեցու ներկայացնելով

ու

օտար

պաշ-

դրադրություններիկար-

արաղբյուրագիտական դի ն այլ Հարցերի մասին:«Փամբոռի» պատժեքը բարձր է նան նրա ճամար, որ Հեղինակն այստեղ կընշանավոր մյուս շաճ ուշադրությունէ դարձրել այկական նիլիկենտրոններին՝ Գանձասարին, Աղթամարին,

էրմիածեի րոնական

չական պատմությունը, աշխատում է ամրապնդել քաղաքական դիրքերը, բարձրացնելՀայոց

եկեղեցու Հեղինա-

(գլ- 10--12) այլն: Այստեղ պատրիարքություններին միաբանության տնտեսական կիայի Հայկականկրոնականմիավրիպելնան չեն րա ուշադրությունից միջն ծագած վնճերը, խոո«Փամբորդ ըստ էության վորումների Հողգեորականների բաժանվում է երեքմասի. ա) Հա-

կությունը

ն

ապաճովել վանքի

դրությունը:

նը-

ն

ու

ու

երնեանի խաների Գանձակի, Ղարաբաղի վությունների պատմությունը (3 միջամտություններն վեճերին: աջամբոում» ոտնտեսական քայքայիչ սլատմությունը՝ունեցված ի Հովի), բ1. էչմիածնի ամբողջականցուցակներով էջմիածնի մյուս վանքերի գրավում տեղ րոշակի գ) վերչին Հիչ Ճանդերձ,` շի ներում Համառոտ ձնով վեր է նյութական եկամուտներիմասին տված Հետաքրըրոց

եկեղեցու

ն

նրա կենտրոնէջմիածնի

ե

ու

այդ

նան

են

րամական ն էջմիածնի վանքում մած թուրքերենֆերմաններնՀրովարտակ-Քիր տեղեկությունները: ները: Փրքի այսպիսի նրնանցին ակտիվ պայքար

վող պարսկերեն

ու

բովանդակությունն արդեն

ցույց

է

է ծավալել Հայկական Սիմեոն ներքին վեճերի,առանձին եկեղեցական թեմերի միջն ծագած ն չռոմի կադործողությունների

՝

տա-

ի

որքան կարնոր «Փամբոր» է Հայաստասկզբնաղբյուր նի տնտեսականկյանքի Հապատմության ուսումնասիրության ա Սիմեռն երնանցին գտնում է, որ ն

օտար

աստանի

ու

տնսակետը,

ղիկոսությունը կատարում է

դեր: Հայկականհկեղեցին իր

նան

քաղաքական

. լ

խին,նվիրատվությանը, Քաղաքական է Հաղորդում աշխատությանմեջ տեղեկություններ կաթո Ժհակն անցկացրածբնակչուՆադիր Շաճի 1240-ական թվականներին

դունելիբացակայության իշխանության Հայոց պայմաններում

`

այս

իշխանության

անգ.

դերը ճաստատապես դարի երկրորդկեսերին, բարեճաջողշարու-

իմեոն

ալդ

երնանցու ժամանակ

ու

նրանից

հույնպես

զանում էր, որ ցաքուցրիվ եղած Հայությունը պմտք է չամախմբվիէջմիածնիչուրջը, այսինքն Մայր Հայըոնիքում, որ էջմիածինը իբրն գորովագութ

մայր, պետք է իր զավակներին ապաճովի նրանց միասնակա-

փայփայի

աայունք

ճնտո Հարկերի տեաշխարճաղրից քյան ու տնտեսությունների նրանց չափերի բազմաթիվ սակների ու ր ծանր դ նոր ման մասին, Հարկաճավաքության նան էջմիածնի բազի ակահցինկիրառվել աշխարճականներից Հատկապես Հաստատությունների վանքի ն ճողնոր մյուս արանցՀողային կալվածքներիեկամուտների ու Աա «Փամբոի» ճաջողված Հրատարակությունը է ու

Հետո,

Շարունակելով Խաչատուր կնչառացու, Ստեփանոս Օրբելյանին ավանդները, Սիմեոն երնանցին Դպիրի Պաղտասար իր երկե-

րում

միջամտեՀայերի կրոնականգործերին թոլիկական եկեղեցու՝ միաեկեղեցու Հայոց էր ամեն նա գործադրում ջանք լու դեմ: էր Հուսալի եվորման ու կենտրոնացմանՀամար, որը կարող ապարաշխիք լինել նան Ճայ ժողովրդի Հավաքականությունն է Հատկացվածնան Հովելու գործին,աջամբոում» որոշակի տեղ ու ծաձներին, նրանց առ վակըֆ ն մուլք Հողօգտադործման ն այլ: աշխատանքին Հեղիկոռային

պետականությունը կորց-

կենտրոն է, իսկ կաթողիկոսությունը՝ ողջ Հայության Հոգեր Հետո զարգացնում է այն միանդամա որ ճայերի ճամար սեփական

պառակտիչ ճողնորականների

տիրապետողների մեջ բաժան-բաժան հղաֆ իմ Ճայ ժողովրդի ճամար էջմիաժինը եկեղեցական

իշխանավորը, իսկ

աԱ

դը-

լուծում

ու

լիս, թն

բած

ն

ու

'

՛

`

անգամ մերած ու

`

նկատմամբ:

1873 թվականին, Վաղարչապատում ոռանրձն Սայ ` 1958)՝Պ. ծարությունյաի ընՍտ. Մալխասյանցը (Մոսկվա, ծանոթագրություններով: դարձակառաջաբանով ու

18.--116

Հւ. է

Խաչատուր Ջուղայեցի

Ֆեոդալական

| քայքայման անկման շրջանի վերջին Հայ

Խաչատուր է: Փուղայեցին Խաչատուր Սաճակի ուղայնցու մասին նույնպես

ճայտնի։ նա ծնվել

Հայտնիչեն

պատմիչը Քիչ բան

նոր ուղա քաղաքում: Պարսկաստանի

է

արՀո

խնդրանքը:Հայտնի

ճամբավավորգիտնականի ճարաբերությունեերի Հարություն իսաչակյանը կրթված տնտեսական կյանքի դալեցի »

նավորությունէր,

Կրում աաաաթռ: ո

:

Ա աեջու պարսիցը» ընդգիրԱ ազատմութիան Իր ժամանակաչրչան: կում է ատմական աավու է կա

մա

այլել

շատ դարից ն

մեծ

թ Ի իմագանոժ

մ. թ. ավարտվում 1779 մաճվանթվականները:Գիտենք, միայն, որ նա ապրել է Ղուկաս սից տիրակալՔերիմ խանի մաճով: Բնական կաթողիկոսի ն (1280--1299)Նոր Փուղայի այսպիսիմի աշխատանքդրելու ն Միքայել Ամենափրկիչ վանջի առաջնորդ

"

նան

ճեղինակի ժննդյան

մեր

ու

աՆ

դորժեր, ,

ա.

Եր ա Ա ՛" ո Հակոբարքեպիսկոպոսի նելու ճամար չէր կարող պաճմանավփակվել (1288--1291) ժ ամանակաշրջանում, հորաիար այսինքն՝ անպայման պետք է դի դարում: Խաչատուր սկզբնաղբյուրներով: Ֆուղայեցին է վախճանվել ՛ Ա Քասրա քաղաքում, պարսկականսկզբնաղբյուրներին:Հեղինակն գնացել էր որպես Նոր Ֆուղայի աո" ւ զաթվանքինվիրակ, մասին որոշակիորեն վում է։ ոիտեղից Ճեւոր նույննպատակներով պետք է : ԱԱ գնար Հնդկաստան: կայն կամելով ես ըղձակերտտենչանօք գիւոել

ԳԵ

նա

ուր

նա

նա

նան

Ճիշտ է, Ֆուղայեցին բարձր կրթությունչի ստացել, բայց էլ չի մնացել:Իր ողչ գիտակից կյանքը կապելով Նոր Ֆուղայի ամենախոշոր կրոնական մշակութայինկննտրոն

ասում

այդ

Լ

-

աթ իսկ ի գրոց ն ի մատենից ւզարսից... չոգայ ավո առ սից՝ ի որովք լրումն Ճճանել ն Ար ն ստէպ ճՃառաչանօք ու Ար իմոց: եւ բոտ այնմ զոր դրէ Ամենափրկիչ վանքի Հետ, նա բոլոր Հնարավորություններն դիտման ունեցել է վուրացնելու Ճայ որ իբր ըստ կարի թաւարձի, ու մատենագրության աստվածաբանության նվաճումները,որը ճաստատվում ճշմարտաճառ Սոփեր էր է նրա «Պատմութիւն ծեաց մտաց նոցա՝ ԱՑ պարսից» րոց նախնհաց, ն ստոյգ զրուցատրութիւն աշխատությամբ: Դրա ճամար էլ Հեղինակի կողժից է անփականանձի ճասցեին գրքի իր գրքում Հիշատակու ցի այդ,Փուղալեցին ասա սկզբի մասերում ծանր ն Ան» խոսքերը՝թնե ինքը անկիրթ է, մամանակագրությունը ն

որ

անուսում

չին դիտիճարտասանություն, տրամաբանություն

ավարտել,չըՀամալսարան

աի տե ացս

ողձամկտուրթն խոդուցի Իո Հն խնի իա (իզո ,

Բ ածքի ե Գոր ՃավանաբարԺյար ԿԱ Աաաա Գարո գիրքը

կնսարացու

բ որոնցից ինքը օգտվել է է ճասկանալ, Ջուղայեցին այս խաչատուր Մեր ճնեղինակներին Դրանք նո գ Ճատուկն ընդճանրացված ճատորը: նա ասում է, որ ի առաջին թյան ձներ Հին, որոնց միջոցով նրանք րարկեր աշխատելեն ընդդժել նրա հրկրորդ ճատորը, որը բնականաբար իրենց չափից ավելի Էր ԽաչատուրՓուղայեցինգիրքը գրել է Հճամեստությունը: 1229 թվականից ճնտո ընկած ճամաքաղաքացի րա Հարություն ղինակի մտադրությունը չի իրագործվում նրա հսաճակյանի խնդրանքով,որին ն Ճեղինակըգրքի ակզբում շնորճակալական խոսքերԷ նվիրում: Պարզվումէ, որ մոտ բաժանվումէ Հարություն պարսիցը» հսաճակյանի պարսից պատմություն գրելու ամառոտ արս դաճակալների մտաճղացումը առաջացել է Միքայել Չամչյանիսլատճառով, որը մի նամակով հսաչակյանից մինչն Քերիմ խանը, իսկ Ծո Խնդրել էր իրեն ուղարկել մ է Քերիմ խանի ժամանակա պարսից ամբողջապեսվերաբերու րորդը թագավորների ցուցակը՝ ժամանակագրության Ճետ մատում միասին։ եվ քանի որ Խաչատուր շրջանին, մինչն նրա մար: ՊատմությաԽան, Ջուղայեցու աշխատությունը պարունակում է Հենց այդպիսիմի գործ ն դրված է ժամանակա1905, տ, գրության ձնով, ուրեմն Հարություն Խաչատուրուղայեցաոլ պատ մութիւն Պարռից» Վաղարչառա իսաճակյանը փաստորեն գրքի ճեղինակինտված էչ 21-32. ճանձնարարությամբ,

ձակիմաստով չպետք

այլն,

բացար-

րար

ո աո'

աման

Մանանա անրի» Ի,շվան

ոնհնռտմութիւն

ԻՑ

աաա,

ռո

բան» կառ -

ք4-

,

ւտ

ա

:

.

ՏՎ

:

կատարում էր

ո

ղայեցին

Ճատուկ ուշադրություն

է նվիրում նան

Ռուբո

անդամ Ուվփլյամ միաբանության Ֆրանցիսկյան

ուղային

Նոր

ճանապարձորդքրի ա "ո Հո.էր, Կռաչելի անձնավորություններից ՍԱ ւ ո ք նակցել էր խաչակրաց արշավանքին աթար իր ճանապարճորդությունը աա ր խա

առանձնապեսխոսում է Ամենափրկիչ վանքիառաջնորդների, Հայաստան այցելած առաջին նրանց կյանքի ու գործունեության րանսիայի Լյուդովիկոս 14-ի արքունիքի աչքի ընկ ն

մասին: ուղայեցու գրքի

Հատվածները, որոնք վերաբերումեն նրա քաճայրենի ղաքին,դժբախտաբար, լայն Հնարավորություններ չեն ընձե ռում նոր ուղայիպատմության խոր Հաուսումնասիրության

այն

որը

ն

Հ

մար: նրանք միայն օգնում էն գաղթօջախին վերաբերողսաՀԹվով Ճարցերի մանափակ լուսաբանմանը: Ճիշտ Ճակառակը կարելիէ ասել Պատմության ն մյուս ճատվածների

մասին, Հատվածների

րացումներ բյուրների ունեն

որոնք

ճշտումներեն

շատ

կարնորու

«

արժեքավոր

առաջնակարգնշանակություն:

Ժուղայնցու Պատմության ձեռագիրըպաճպանվումէ երեվանիՄաշտոցի անվան Մատննադաբանում, որից ե կատարվել է նրա Քում

Հոդեորականների,

մտցնում պարսկական սկզբնաղմեջ ե պարսկագիտության ցուցմունքների ճամար ու

ր

ւ

ի

րիր պիր ոքար

հու

պարճվու

Հիշատակություններից

է

տեղեկություններէ ԱԱ ն Արաքս դաշտի տատյլան

"

:

Հետաքրքիր րան Տա

իրա

ի սխալներ ով,մարնի Կան ճոչակավոր

`

ու

Կուր գ

Ճ1լ

Հայաստան

Կիլիկիաեն եկել քաղաքական կամ կրոնականՃատուկ ճանձնարարություններով նպատակններով,դրա ճամար էլ նրանք բարձր շրջաններում վայելում էին որոշակի Հարգանք:եվ եվրոպական սլնտությունների կամ Հորմի պապի այդ պաշտոնատարանձինք են, որ ՃԱԼ դարից րոկրսած,տարբեր առիթներով, այցելելով Հայաստան կիլիկիա, թողել են նան իրենց Ճամապատասխան Ճուշագրությունները նրանցմասին: ու

ու

ու

"

"

`

դարի

,

զբւը, Խղրիատիկ

էական ճանապարձորդ թվականին,երբ ու

ոչ

`

քար:մ

Խան Սիս--կեսարիա--կամախ--Անի--ն ՐԻ" վ ուղեգծով, որի ընթացքում Դերբենդ

կել

լույս է տեսելերեանում 1932 ն 1934թվականներին: մեծ /ւղեգրությունների ճեղինակները մասամբ Արնելք, նան

ո

ոա

աաա աի ր աարի աե Մաոի որ թազավոո հա Պր

Աի

ու

թվում

ճաճույքոմ

ը

ոո աՆ աւն արին սաճմանները չե «Հայոց թագավորի մանում Ռուբրու է, որ Հեթումն արդեն ուղեորվելլեւ չ Մեջ»

ՈՒՂԵԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ճայնրեն թարգմանությամբ Հովծ. Հակոբյանի երկուՃճատորով

ու

ճանապարտորդը մանմանը:Սակայն ֆրանսիացի

ԵՎՐՈՊԱԿԱՆ ՃԱՆԱՊԱՐՀՈՐԴՆԵՐԻ

զգալի մասը

արաբերեն»

կաի:Ան,

'

առաջին տպագրությունը Հնդկաստանի ՄադրասքաղաՀրատարակվող «Ազդարար» թերթի 5--16 Ճճաժարներում, թվականին: երկրորդճրատարակությունը կատարվելէ Բ.

ճՃանապարճորդների որոնց ժի ուղեգրությունները,

իտեինթուրքերեն

ն

ը

" :

'

Հայ ժողովրդի պատմության ուսումնասիրությանՀամար կարնոր են նան արժեքավոր սկզբնաղբյուրներ եվրոպացի

այդ

ի "ոՏ ա

մեծ

Ռուբրուկը Հատկապես ղարմացած էր Հայ վ վրա, որն ազատ ելումուտ ուներ Մաճդուի ֆերկայացուցչինՀաղորդում արդիսր մեծ ւմ խանի արքունիքու նան, է որ Հծիշատակում ճամբեր սպասումէին Կիլիկիայի

Աղավելյանցի 1905 թվականին: միջոցով Վաղարշապատում՝ 2.

նա մոնղոլական թվականներին:

է Հայաստանով,ուր Հանդիպել է շատ այ ճատկապես անցել Այչ մարդի: առնետրականսերի:

Պարսկաստանի պատմության վերջին ժամանակներին վերարբե-

րող

|

ոմ

նետիկցի է: 1298 նավա Բո տիկլյան նավատորմիղըշատ ծանը ենա ր գ ցիներից, Հաղթողներիձեռքն ընկած Աաաա Մարկո Պոլոն, որը Արնելքի մասին իր թյուններով կարողացավշաճել ճենովացին Կա» մաՀչվանից: նա բա ազատվելանխուսափելի

կարար' Բիո զար արարք րի Անայի մանակ իր գլխով անցածը Արան է նե, Թժլագրում գրությ հարը գրի առել նրա Խոյին, ո

որը

կորստից:

ն

է

ողջ

ուղ

'

Մարկո Պոլոն Մուշի, ինչպես է 1254 ֆնվել ք. Վենետիկում: Հազիվ12 պաքների՝ Երզնկայի, ն Հորեղբայրը եկեղեցիների ճետները վերցնելով են իրենց երկրորդուղնորությութուրջերից օսմանյան նբ դեպի Արնելք. Վենձտիկցի լուրջ ճանապարճորդները պարտությունը կրած ծանր Կիլիկիայի բանակների տագապ Այաս քաղաջով անցնում են ն Միջագետք Պամիրիվրալով մբոռաջացրելամբողջ եվրոպայում, որոնց առաջնորդներըաք նում Չինաստան: Այստեղ երիտասարդ Մարկո Պոլոն ուժը ազատվելու |

է

սկսում

|

են

այս

քաղաքը:

եվ

ղավառներից,

ն Վենետիկի,եծնովայի ուրիշ

երկրների վաճառականները այստեղ են

իրենց ապրանքները ն կամ գնելու՝ ինչ եվ որնէ անձնավորություն,

գալիս՝

վաճառելու

իրենք պետք ունեն: կամ ուրիշ, վաճառական որ պիտի ճամփորդի (Արեելքի) ներսնիը, հր ճամփորդությունն ոկսումէ այս կայասքաղաքից»10էլ Այասի առնչությամբ,Մարկո Պոլոն խոսում է նան Կիլիկիայի մասին ու տալիս բնդճանուրտեղեկություններ, որ երկիրը խիտ է բնակեցված, ունի շատ քաղաքներ,գյուղեր, կլիման առողջարար չէ ն այլն: Ուղեգրություններիմեջ պատմվում է նան սարիա (ինքը գործածումէ գե կազարիա) քաղաքի ու «Մեծ Հայաստա ի» ու նրա մյուս քաոր

եաանատոգոթատա -Հպռռյատպապաաան

2:8

Հովն,

Հակոբյան, 6. Ա, նրնան, Ուղծգրություններ,

1932,

էչ 44:

ու

մանակ թուրքերից (ենկթեմուրին ն ձգտում մոսխկ

ազատորեն Պոշրջագայել Չինաստանում:

ղենները ն մետաքսյա ու ն արծաթյա վերպասները ուրիշարժեքավորանոթները,որոնք դալիս են ներքին

նան

մասին:

չա, ճիմնական արու ի

արժանա-

կողմից պաշտոն

լոների ճամփորդությունը տնում է 25 տարի: նրանք Վենետիկ վերադարձան միայն 1295 թվականին: Մարկո Պոլոն ճենովացիների գերությունից ազատվելուց Հետո ապրում է ազատությանմեջ ն մաճանում կամ 1925 նրա ուղեզրությունները թվականին: արտակարգ ընդունելուԺյան նն արժանացել ընթերցողՀասարակայնության կողմից ն 77 դարից ակսաժ աշխարՀիօրեթն բոլոր լեզուներովՀրատարակվել են բազմաթիվ անգամ: Մարկո Պոլոյիմասին տեղենեն Հաղորդումնան կություններ չինականաղբյուրները: Ինչպես արդեն ասվել է, Պոլոները իրենց ճանապարձորդությունը ակսել ծն նիլիկիայիԱյաս քաղաբից, 1221 թվականին: Դրա ճամար էլ մեծ ճանապարչորդի առաջին տեղեկություններըվերաբերումեն Այասին, որին նա անվանում է խամաս։ Այասը նա ճամարում է մեփ ն վաճառաշաճքաղաք: «...Դուքպետք է իժանաք,--ասում է նայ--թն բոլոր Համեմե-

բնիվում

ԳԱՆ

լ

նալով մոնղոլ տիրակալիՀամակրանքին, նրա

է ստանում

ա: աարի» արաց րան ո

տա-

րեկան էր, երբ նրա Հայրն ու պատանիՄարկոյին,սկսում

Հարարորուքյու : աան

Իան աերան ՏԵՆ Տ Հատուկ պատվիրակությա

ազ նրա Հետ: Հենց այս դիտավորությամբէլ վոր Հենրի 111-ը իր սենեկապետՌույ ԻԻ»--. կա ն նշանակում է արկում Արնելք՝ ենկթեմուրի մոտ: Այս դեսպանությունը Նր փո ն 1403 թ. դուրս գալովԿադիքսիցՀաղթաճարելովերկարատն Ան ամարդանդ Ճամփորդությանբոլոր դժվարությունները ճետո: աժիս «ավիայն ւ Ա պարուն անցավ Տան Լ Մոնղոլիա ուղնորվելու ընթացքի ՀԱՑան ոը Նա Տքրապլիգոնից--շարունակելով Հայաստանով: . ՄԱ հկավ ֆբզնկա,Հետո էրզրում,այստեղից

արՄ"

"

ճ:

ո

ռ

.

«եր

թ Բորը ա

Թավրիզ--Թեշրակ : Հայաստա աԱմ ՞վելք։Սանոքանալով գծում

'

անջա ո" ահրին՝ իսպանացի ճանապարճորդըԱր տեղեկություններ է Հաղորդում Տրապիզոնիկայարությ է Երզնկա, այլ քաղաքները, ասելով, որ այդ Բո են համն հաղ քաղաքականնշանավոր կենտրոններ աո» Հատուկուշադրություն

ո

բամ եկարագրում «ին, Սուրմալու, Հրա 7

|

ի"

Խոր

դրելիսչ կլավիխոն

իր, լիր կլավիաք պետերը: եվրոոշ

նա բնակչության ազգային կազմի վրա: ի նորի աք նուրեք ունեն իրենց հկեղեցիներ մանը ատկապես նշում է Հայերի բարյացկամությ նկատմամբ, շեշտում

Ար

ւ

մարո

ս

հ աաանների նրանք րան մարդկայնությունը Քյունն էպարախոագը Կ ետա ահարծաաների ավելի Հաճախակի դտնվում էր առաջնությունը Ար կարծեք, արանի ՀԱՐՑԻ` ձեռքին, որոնցիցՀատկապես րի րք տեին սին ուշագրավտեգ Ավան Տաու ոքլուննմր1ա Ամբոոսիռ նոն,ՋոզեֆաՔառբառբոն, ւ

՝

ությ

ու

ասնկությունները:

Կն

"

են

այում

դառեու

-

չա

Կոնտա

լաք

ն պետության ռազմական քաղաքացիական Մաշիա Անջիոլելլոն, Վինչենցո ն. մյուսները: փաշաների դ՛Ալեսանդբին, Այս Հեղինակների բարձրաստիճան պաշտոնյաների ո ւրիշ են տեղեկությունները ճնետաքրքիր Հայաստանի պարեղի պատմականաշխարճագրության ն 245-157 ներն էին, այլե իրենք էլ պատկանելովարտոնյալ խավերին,ոչ " դարերի քաղանեին քական անցուդարձերի դուրս գ գալու տիրող դասաչունեին մի ՛ շածադրգովածություն պատմության Հաուսումնասիրության աս-

ու

մառգավի-

դուրս

|

մար: Թթ12. դարից սկսած, ու

Հիմնականում դարձյալ

կրոնականնպատակներով, Արնելք են

քաղաքական

դործուղվում

նան

անզլիական դեսպան-ճանապարչորդներ, որոնցից ուշագրավ են Աշթոնի

ննթինսոնը ուղեզրությունները: Անգլիացիճանաչ Թեն եղել է Հայաստանում, ։լարճորդը սակայն նա ավելի շատ: իր ուշադրությունը է թուրք-պարսկական կենտրոնացրել փոխն Ճարաբերությունների վրա, ճարաբերությունԱնդրկովկասի ներ, որոնք,անտարակույս, կարնոր նշանակություն ունեին նան ն Հայաստանի ճայնրիճամար:Հայաստանի բնաշխարձի, նրա ճանապարչՀների մի քանի քաղաքների նկարագրությումներին մենք Հանդիպումենք նան ճանաչ անդլիացի դարի սարճորդ Ֆոն նիուբերիի մուոչ Հիմնականում սրանք էին եվու

բոպացիայն ճմանապարձորդները, որոնց պարունակում

են

մասին: ժողովրդի

Հետաքրքիր նյութեր

նան

ուղեդրությունները

Ճայ Հայաստանի ու

ԹՈՒՐՔԱԿԱՆ ՊԱՏՄԱԳՐԱԿԱՆ

Սրանք

Է,

սխրագործ

այսպես ների ու նրանցմերձավորների, նեղություն կրեին խոսելու ժամանակ ննե հան ողո փառաբանելու ն ինչ մասին, զ ինչինչազգության ասին, կան ժողովրդական ղանդվածների Մ ե կրոնի էլ որ նրանք պատկանելիսլի նեին: եվ եթե թուրքական Մր երկերում պատմադրական պաշտոնական լ։ է Քը՝ թուրք ժողովուրդը, ապա էլ ինչու մի ուշադրությ ոչ ները գրեթե երկերի ճեղինակներ այդ ւժ զրկված ու դարձրել պետականությունից սուլբա ատ» Հայերին: Այդ եղեղինակները, որպես ուղն մինչն դաղափարախոսներ, ասած,

-

բոցաղայում Վորարք ե ԿԱ աաւարի ժո Ն Բ ված լինելով կրոնականմոլեռանդությամբ, Արծագույը Հ ճաճույքովնկարադրում խո կանությամբ Ա նրանց կամակատար ենիչերիների ջարդարարաա, Անո Հազար-Հաղզարավոր գաղանությունները, ՞

ո

ալ,

-

'

ու

Լ)

-

են

ու

ո

,

Ց.

սաշմաններից: նրանք ը կարգի շաճերի ու ճետաքրքրությունների րից: դ ու միայն իրենց ում ու ստեղծագործում էին միայն : ի ամար: Այս դեպքում արդեն կարդիմասին, իրենց դասակարգ : , ճեղինակներից ավելորդ է սպասել, որ նրանք սուլթանթուրք

ՍԿԶԲՆԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐ

ցիների, ռուսների

ազին

արկողոպ առնանգումները, կոտորածները,

Մ»

նները: տակնուվրալություններ Հայ ժողովրդին Հայաստանի եւյա բտամական թշ միջին դարերի թունուս Սակայնմիտումնավոր, պատմության : րի ղ երեկո ուսումնասիրությանճամար շատ օտար աղբյուրների շարքում ճանդերձ,թուրքական պատմադիր-տարեդիրն են ու

ու

տեղ կարնոր

գրավում նան թուրքական պատմագրական ակզբնաղբյուրները, որոնք ասպարեզ են եկել թուրքական պե-

տականության ձնավորումից Համեմատաբար ուշ՝ 471 27-Ի

ու

711լ

դարում:.

դարերի թուրք պատմագդիրները, տարեդիրներն մեծ մասամբ ուղեգիրները պաշտոնական անձինք էին, ո-

Խան

Ճայ թյունները կարնոր նշանակություն ն ճենց ժամանակակից -մության ուսումնացիրության ունեն

կան

ամո-

իր

ւ" լն տ նթ" կեղծիք Աորնն թ անքով,

անչեթեթությունները պատմադրության

Պատմագրություն, որը Հենց սկզբից իր սկզբու ո գ խեղաթյուրելը: իրականությունը ուրբիՏ ձգտելով ճավատացնել,որ սուլթանական մենամարդասեր պետությունը, որի Ճովանու ապա ""վանննրը ապրել են ամենաբարեկեցիկ

,

ւմ

:

Ն:

րոնց սուլթանները կամ արքունիքը Ճանձնարարում էին գրել պատմություն, է նրանք էլ Հլու-ճպատակ կատարումէին տիրված ճանձնարարությունները: Այս դնպքում արդեն ճենց սկրղն բից թուրք ճեղինակները նրանց գրելիք ասա աշխատությունները Թուրքական աղբյուրները,որպ ես կանոն, մ Մ դրվում էին շատ նեղ ու սաճմանափակ մեջ, շրջանակների ն շարո մյուսի րից դուրս գալն ու ծավալվել դրեթե մեկը ձնով են տարեդրությունների անճնարէր: մ մոտ զոշաշտոնական պատԹուրքճեղինակները Թուրքերի ոչ նակությունն հն կազմում: միայնսուլթանների, վեզիրների, ո ու

ո-

շարադրված

"

յ

-

"1 "

Բ

մագիրները անվանվում էին «վակապ-նյուվիս»-ներ: Թուրջ

«վակապ-նյուվիս»-ներ ի գործերի պատմագիտական արժեքը է նրանով, որ նրանք գնաճատելի որպես պաշտոնական Ճեղի-

նակներ, մեծ Հնարավորություն են ունեցել օգտագործելու արՔունական արխիվները ն պետականկարնորություն ունեցող

փաստաթղթեր, Սակայն խուրքական ունեպատմագրությունը Ճեղինակներ, որոնք թեն որնէ մե

ցել է նակ ոչ լաշտոնական կի կողմից գրելու Հատուկ

չեն ստացել, Ճանձնարարություններ

անճավատների՝ներառյալ նան թվականներիկռիվների ժամանակ պարսիցշաճը: 1593--1535 է, որ թուրքական զորքերը մեծ վեզիր հբրաճիմ փաշայի գոլն գրավում ավերում են Վանը, Խլաթը Վ ն են Վանք 1549 թ. թուրքերը վերագրավում , նակավայրեր: նա ւ Հետո մտնելով Վրաստան,սկսում են տակնուվրա անել

բնդդեմ,այսպես ասած,

Է ,

ն»

բոլոր

երությաւմբ

"րք:

ու

երը: ավառներն ու քաղաքները Հայտնի Գ ական պատմադրության

.

զղեմքերիցմեկը

են իրենց ստեղծագործել 1609 թվականին, Ստամբովում: ցանկությամբե միանգամայն անկախ ֆլաթիբՉելեբինէ, որը ծնվել է ձնով, դարձյալ արտաճայտել են արժան Յ- Անատոլիայի զինվորական ռտորաբաժանու «վակաա-նյուվիս»-ների է " ընդճանուր ո միտումները Հարազատմնացել Թուրքականպատէ Հաշվապաճիպաշտոն, մասնակցել Բաղդադի(164 թ.)։ չր վերնում ննիկայացվածթունոտ մագրության (1626 թ.) ն մի ջանի այլ մտայնությանը: զրրումի Ուշ միջնադարիԹուրքական մբուլ, ր շարունակել պատմագրության առաջին ներՎերադառնալով Ստամբով, կալացուցիչը Փեչեի-Իբբաճիմն որն ապրել է 11 ՃԵԼ կրոնաիրավագիտական ր Հետաքրքրություն ցուցաբերելով դաբերում:նրա գիրքը,որ կոչվում է «Թա -Փեչնիչջ, բաղկատությունների նկատմամբ:

ԱՐ

բի:

|

,

ն երկուճատորից Ընդգրկում է 1519-1639 ԹվականնեԱյս աշխատու յան ուշադիր քննությունը է տալիս, ցույց

ցած է

հր։

որ

նրա

ճեղինակըբարձր խավերի

շրջանուժ

ճանաչված

դեմք է եղել ե անձամբ Ճեղինակավոր մասնակցելէ օսմանցիներիկազմակերպած մի չարք արշավանքներին: Փեչնիի «Թարիխը» բաժանվում է երկու մասի: նրա Հիմնական Հատվածըընդգրկում է եվրոպականմասի Թուրքիայի կամ, ու

ինչպես այն ժամանակընդունված էր ասել, Ռումելիի ն այնտեղ տեղիունեցող ավերիչ

չպատեխազմների պատմությու:

նը։ ԵրկրորդՃճատվածում Հեղինակը գրեթե խոսում է Թուրքիայի շաճ տեղ

ամբողջությամբ ատ ասիական երկրամասերի, մասին՝

ճատկացնելով Թուրք-պարսկական պատերազմներին,

որոնք Հիմնականումծավալվում էին Հայաստանի տարածքում: Որպեսդեպքերին անձամբ մասնակիցու ականատես Ճեղինակ, Փեչնին Հաճախ դրանք նկարագրումէ մանչ առանձնաձճատուկ

րամասնություններով: Փեչնիի«Թարիխի»մեր

"

առաջ

բաց

է

անում

սկսված կ ընդմիջումներով թվականներից

ջողություններովմինչե նակված

ու

ՄԵԼ

1530-ական Հափոփոխական

դարի առաջին քառորդը

պատերաղժների ավերված ճետնանքով

ու

շարու-

կողոպտ-

ված Հայաստանի մռայլ պատկերը: որպես քուրՀեղինակը, քական իշխանության երկրպագու, այդ

ավերիչպատերազմները

ներկայացնումէ իբրն թուրքերի նվիրական զորժողություններ

-

ՀԱԱ Քյաթիբ թվականներին կոն

արար աան " Թորթ-պարոկամոն րո 5 րթա ւ,

Չելեբին

բանակի Հետ մասնակցել է իսկ 1634 թվականին՝ծրնանի պաշարմանը: րաղդառնալովՍտամբուլ, ամբողջաղզես նձնաճատուկ սեր ուներ Ֆը։ Քյաթիբ Չելեբին առա Հանդեպ՝զբաղվում էր

Բան Հարո "-

ությունների

հրա

ւ

Ն

աք ղարդացած րան բազմակողմանի Ա ֆինանսական բանակի նշանակվում շուտով

աստղադիտությամբ, թ զերադգիտությամբ, ն բժշկությամբ հրականությամբ, մաթեմատիկայով վ

դայի, անտ

ու

է

իս

ԳոաԲաթ ։

Հաջի Խալիֆա անունը: տարի եղել1656 թվականին,չբոլորածճիտուն գրիչ իք վարճաան Չելեբին ուներ բեղմնավոր Քյաթեր ' ընթացքումստեղծել է կլանքի , ան բնույ կ Հանրագիտական Հասարակագիտական

լիֆա

ն

Խո

ստանում

ր

՛

Տողան, ործներ, որոնք

րիան

պատմագիտական -

մասնա գնաճատում : այն առավելությունն Այ»ճեղինակի գիտությանհր Համարում ուներ Արնժուտքի

խորը ոչ

այսօր

կատմամբ ն ջանքեր էր

էլ

բար

ձր

են

ացք, Ե

-. ա գործադրումդրանք

անություն:

ներ

տ

լ

ԲԸ

Տոքթ Չելեբին իր աշխարչայացքով Ար բ որ ոչնչով չի դնաճատմամբ ծողությունների Հեղինակներից։ ղինակ ապրած յուս թուրք տարբեր

առաջ

ն Հետո

Ր

ն

ա

'

Ն

ա

ամեն

( Մրրառաիայի աար»: բկրու աար) բի" արհրու «Հե Ըմիասին տրվում Հագրության Աաաավան ՒՐ Ճեղինակի թիտեղեկություններ: Քյաթիբ Չելեբիի պատմադիտական կ(արնորություն ունեցող Ճարցերի նր» աորորաք Վանի էրզրումի, իսկ կատմամբ Արմենիանբաղկացած թեթնեակի մոտեցումն մակերեսային բացատրու" էլալեթներից, որտեղ թյունը: Պատմիչիայսպիսի նեղ Մարաշի Ա դանայի նիան՝ կաղապարային մատածողության օրինակ կարող (ինել Հարկատուքրիստոնյաներ,իսկ խոսակցական լեզու արո թվականների պարսկագրԻ ֆարսին թուրքական բերենը, թուրքերենը, Հայերենն պատերազմներին տված գնաճատականը, ինչ գնաճատում

ներկայացնումէ սուլթանական Թուրքիայի ռազմաքաղաքական շաճերիտեսակետից: Այդ է ո"լատճառի, որ Քյաթիբ Չելեբիի ճամար նուլնպիս այն ամենը, ինչ ձեռհարկվում էր Թուրքիայիկողմից արդարացի էր, իսկ ճակառակորդնծրինը՝ անարդարացի:Սրանիցէլ բխում է ու

զրրումի, Տրապիզոնի, Դիարբեքիրի, Մարաշին Ադանայիէյալեթներին (վիլայեթ լ նե Արմենիա երկրին ընդանրապես: Քյաթիբ Ջել չի Հայելի»-նարժեքավորէ նան նրանով, որ են

ճետ

է

ու

պատե-

ճրամցնում է «խոովությունների ապրստամբությունների տարի վերնագրիտակ ե դեպքերիողջ պանա

ու

բարդում Շա: Աբասի տասխանատվությունը վրա, որը որո լես խոստումնազանց անձնավորություն, չէր կարողանում Հան

դուրժել օսմանյան

պետության Ճաջողություններնսուլթաննների փառքը:ՔյաթիբՉելեբիի դգնաճատականներն ընդճանրացումները, իՀարկե, անկողմնակալ ճետազոտողին մոլորության մեջ գցել չեն կարող: Մենք վերցնելովնրա ստնղծագոիծությունների վկայություններն տվլալննրը, դրանք օգտագործում ենք խիստ քննադատական եղսնակով անում դգիտա-չու

ու

ու

ու

Հետնություններ: ՔյաթիբՉելեբիի աշխատություններից ուշադրության արժանի է մոտ 200 էջից բաղկացած «Աշխարչի Հայելի» («Ֆիշան

կան

,

նյումադ) դիրքը, որտեղ նա օգտագործելով մուսուլմանական ի արնմտածվրոպական լեզուներով աղզբլուրներ ատլասներ, նշում է ու

աշխարճագրությոն, որպես դիտություն, կարնորությունը:Քյաթիբ Չելեբիիառավելությունն այն է, որ նա արնել-

ման աղբյուրների Հետ միասին օգտագործելէ ՛նր։ Այս բոլորից Հետո կասկած լինել

նան

չի կարող,

եվրոպակա-

որ

«Աշխարչի

պատմաՀայաստանի կան աշխարճագրության, ԼՈ Թուրքիայի տակ տիրապետության դտնվողՀայկական երկրամասերի վարչատարածքային բաժանման, ինչպեսնան Արնեմտյան Հայաստանի գլխավորքանան

ղաքների, ավանների, կարնոր գյուղերի,

լեռների որոնք

ու

մեծ

բերդերի, գետերի ն

մասին տված տեղեկությունները, ճանապարծների են

մասամբՃիշտ

շատ Ճավաստի, տեղերում աղբյուրներին: ԱյստեղԹյաթիբՉելեբին Հատուկ ուշադրություն է դարձնում կարսի, Վանի,Հնքյարիի, էր-՝

լրացնում

հն

այլ

ու

Ն

Փոքր

-

ա

1603--5

Ճճալելի»-ն կարնորսկզբնաղբյուրէ

ն

ն

ու

րազմներ, որոնք

կան

ա

շատ

է

շ

ոի16 " ո"տ աննավորու բոլո Մերի ԸԳ ե Կոո ոջ ՛.առաջ իրենից Ն Աա ՐԵՑա» (1592--1621 տորից:եթե առաջինճատորը ւր չր բր օղդտադործելէ ուրիշների ճիմնականում զոր րո, աա (1621--1654 թթ.)՝ միանգամայնինքնուրույ են:

ու

Հայաստանն ճարակից շրջաններընկարագրում է որպ վայրերում ճամփորդած նե ականատես պատմագիտական Քյաթիբ Չելեբիի զուտ է «Ֆեղզլեքե»: Այն կոչվում աշխատությունը թյամբ 1592--1654 թվականների Թուրքիալի գրելիս ճեղինակն օգտագործելէ տությունը գործերը, որոնց րած մի քանի Հեղինակների Ճիշատակումէ։ Գիրքը բաղկացած բարեխղճորեն

Դ

ու

լ

«Վ

գր

ոշի,

րորդը

թյուն է, որովճետն,այդ ժամանակաշրջանինկարագր քերից շատերինինքն ականատեսէ կամ ը «Ֆեզլեքեռ-ն շարադրվածէ տարեգրությա ի չեղինակը ներկայացնումէ պատմական

դ ---

Ծոանաիք Է ե ոեր "ք իրադար ամենակարնորները:Հետաքրքիր Հատկապ Է 1 մորի ապստամբական թո ԱՄԱԱք աղզմներին վերաբերող Ճճատվածները: ճեղինակների ՀԱ անվանումթուրք բոանմոբ է ավերածությունների են

Արտ

Հր

բար

Էլ

նման,

բոլոր

մո

արտար որան կան իշխանությունների աաա էին ն

ժումն

թյունների

արդարացնու շարժում ավազակային ամենաարյունալի ու

Ի

Հնար

նրանց դեմ, որոնք ավարտվում րա աան ա շարժուէ, որ ջալալիր"ր պարզվում Հեղինակի շարադրանքից ր, տարածքը ողջ Թուրքիայի ք մըն ընդգրկել է սուլթանական նչ չ չի ասում շարժման ճետ պատմիչըոչինչ մեկտեղ, բոլորի նրա սոմանավանդ ռաջացման ճիմնական պատճառների,

ագարագոր

հների ա-

.

`

/

ցիալ-տնտեսական արմատներիմասին:

խնամքովթաքցվում է

նան

ն

ից Թուրքականպալ ժամանակակ

տոնականպատմադրության կողմից:

«Ֆեզլեքե»-ն կարնոր սկզբնաղբյուր է

նան

դարի

սկզբների պատերաղժների պարսկա-թուրքական ժամանակաշրջանի Հայաստանի ատմությանուսումնասիրության ճամար: Ինչպես այս պատերազմները, այնպես էլ ջալալիների շարժու-

մը, քանի

ողջՀայաստանը, ուատի այդ իրադարձությունների աղետաբերճետնանքներիկրողներըէղել են նան Հայերը: Պատժիչըայստեղ նույնպես չի խորացել որ

ընդգրկում էին

արը Պատում էրի ա առանձին ճակում ակորգած: ձայնով: դեղեցիկ է - լեր ճարտարապետության դրության, նկարչության, պարսիկ ՀորաՀա փության նկատմամբ,ծանոթ էր թուրք էր աաՉելեբին առանձնապես սիրում Արի: երկարամյա արարո զրուցակիցը: նրա սուլթանի

դարձել պալատ Վերջին ճանդամանքը աման հրաժշտությունը դեպի երգն

նան

ու

»

է ունեց

նա

ն

բանաստեղ

թյունն ու երկրադիտությունը իր թյունների ընթացքում կարողացելէ ն

ր

ճա

աոնում

ճավաքել, որոնք որոշակի ճետաջքրքրությու ոաուն երի ժողովուրդներիլեզվի, մշակույթի բն նասիրության Համար, նա այդ նյութերը ճավաքել մն կ ագղայություններիժամանակ, հրբեմն-երբ

աովորուիյուն " իր յուրի Արնելքումնոր նվաճումներ գերիշխանուկատարելու կա անհո ազան ոոը`(արտո թյան ճասնելու ճիմնական նպատակները, պարսկա-թուրքական ճանձնարարուք տուրքեր Հավաքող, խորճրդական Ճանգեցնում սուննի թուրքերի շիա պատերազմները սարԿ ա աար սիկների էլ, ինչպես ինքն է Հիշատակում,է. ռիթով կրոնադավանաբանական Հակամարտության: հավուք ւ ՔյաթիբՉելեբին լռության ունեցել ազատորեն շրջագայելու երկուճզոր տերությունների Ճակամարտությունների ռոցիալքաղաքական էության մեջ ն անտեսելով սրանցից յուրաքանչն

Է

ւ

ն

ղար,

նե

բ

զուտ

է մատնում

կան

ջալալիներիասպատակությունների պարսկա-թուրքական պատերազմների պատճառով Հայաստանի անասելիավերումը, կողոպուտըն ժողոՎբրդի զանգվածայինկոտորածը, բոնագաղթն անլուր ռապանքները:Թուրք պատմիչին չեն ճետաքիքրել ոչ միայն ճայ, այլ նան Թուրք քուրդ աշխատավորների զրկանքներն անկյալ վիճակը:Ընդչակառակը,Քյաթիբ Չելեբին, մ լուս եղինակների ն պաշտոնական անձանց նման, մի առանձին ն

ու

տա-

ու

ու

է խոսում թուրք ենիչերիներիկամ բավականությամբ պարսիկ Ղզոլբաշիների գազանային վայրագությունների մասին դը-

րանքննրկայացնումիբրն ծություններ

ու

ու

իսլամական բանակներիսխրագոր-

պատերազմական Ճաջողություններ:

ՃաջորդՃճատվածննրում «Ֆեզլեքե»-ի առանձինմանրամաս-

երնանիՀաթվականի մղվող կռիվները, ժար Կարսիբերդի վերակառուցումը ե այդ կոիվներիՀետ կապվածայլ դեպքեր: իր գործունեությամբե սատեղծագործությունների բնույթով

նություններովնկարագրվումեն

Քյաթիբ Չելեբիին շատ

նման

է թուրքական մեկ

այլ

պատմիչ՝

ԷվիաՀելեբին, որը է 1611թվականին, ֆնվել Ստամբովում:

կրթությունը ատացել է Հայրենի քաղաքում, ճետո ծառայել իսկ Մուրադ Ամյա-Սոֆիայում, 17-ի ժամանակ Հրավիրվել: է

"-

ն

է

ԲԻՏ

նաք

ն Հնություններից բացի, կան Հուշարձաններից

նա

Կ

թ

ո

օբյեկտներինու արխիվներին: շարքում (Արաբիա,եգիպտոս, ի այլն), մի քանի անգամ էլ այցելել է ւ. նապարչծորդելուճամար էլ նրան անվանու աիլեբ կամ ճ«աշխարձճաշրջիկ»: իբն-Բատուտա ԱԱ

Ն

Աա

րիո

ի

աբան Ն

Ի

Տոթ

մեծա

մաճ

ված թաապոր իր մտածողությամբ Ը մարզ իր գրքում էր: ար անմանոննեկացնումՀրաշագդործություններին Զ աի ոի բին ինքն էլ Հավատում դրանց: Որպես որք) Աա չաճերի ֆեռդալական վերնախավի

..արա- յա Դրա ելեբին

ճամար էլ

ման

ր

անձնա-

ըթվա

նա

ու

մա

է

ն

աին բ

ատնրազ

արդարացնումէ թուրքերի բոլոր ավազակայլ ներն ու արյունալիդործողությունները: բը ,» էվլիա Չելեբիի «Ուղեղեգրություննե Հատորներից, են տասը ստվարածավալ նս

(«Սելաքնան : Հետագայում բաժիններ առանձին ո Գարնան իսկ ճունդարերենթարգմանություններով,

բաղկացած

ե

որոնցից

երեն

տոտիր ա

ու

սին գրվել

են շատ

-

ն Հոդվածներ ուսումնասիրություններ

ճարուստ Չելեբիի աշխատությունը

ոչ հր է պարունակում նյութեր

:

`

միայն ժողովուրդների պատմության, այլն նրանց Լեզվի,

պաճպանողարդի "ջերմորեն

պատմական կարառվորությունների արժեքը չի Տո

է

յստեղ

ն

առ

մամբ:

Քաղաքները, բնակավայրերնու գավառները, որտեղ անամբ եղել է էվլիա Չելեբի: Այդ ամենը ւառանց չափազանցության կարելի է ասել, որ այս Հե ե

1"

Դրա ճամար էլ էվլիս'

ու

ն

ւ

արվնսպատմաբաններին,

թուրք

տագետներին դրականադետներին։ աշխարճագրության աշխատությունները ՋՁելեբիի մյուս քուրք Հեղինակների կարելի Թերագնաճատել: մոտնեցՔննադատական խիստ միայն է որոց պետք օգտագործել զիտավան ավելորդ մեկ մեկ թվարկել Հայաստանի բոա

Քուրքական պատմագրականսկզբնաղբյուրննիր,իճարկե, Հաչեն ավարտվում: Դրանց բոլորի թվարկվածներով

ընդճանրացնելով միալն `

ինակ

ձայաստանի թե ընդարձակ տեղեկությունները այնսլես ամ, ծանոթագրել Հավաքել մի ի թարգմանել, վերի մասին Ֆի Հայաստանից ի աշխատանքը Այդ չորո Գ. կաֆրաստյանը Սանթուրչյանը։ Հեղինակ, քվականներին: տեսել երնանում1961--19275 քով րով Փրաթիբ ձայաստանին Չելեբիի նշված երկասիրությունների

ղել է ամբողջՀայաստանումն ծանոթ է նրան ին գուցե ն ոչ մեկը: օտար Հճեղինակներից էվլիս Չելեբին ճամփորդելէ նան Կիլիկիայում: 2րջագայություններիընթացքում միշտ էլ խուսափելէ տեղ, լինի քաղաք, թե գյուղ, եթե նա արել, մնացել է երկար, ուսումնասիրել է աաա վայրն ն նրա շրջակայքը կատարելով

աաա

ր

ճա-

են Ա.

ու

ն

լույս

ան-

է

ն

նա-

բը-

Ճճամապատաս-

ու

ն

մառոտ

,

`

Հայերին վերաբերող Ճատվածները ռուսերեն թարգմանել է Ա. Հ. Փափազյանը (կրնան, ռանձին գրքով Հրատարակել '

1973):

ճեռացել այդտեղից, նույնը կրկնելու Պկարում րոր նուն վայրում: իր նշումների գրառումների ընքացՎԵՐԱՔԵՐՈՂ

4. ՀԱՑ-ՌՈՒՍԱԿԱՆ

ՀԱԲԱՔԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻՆ

դարձրել բնակավայրերի ազ

ՍԿԶԲՆԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐ

ԱՐԽԻՎԱՅԻՆ

աայ շ. ա անմուն շատակել, թե գյուղի բնակիչներըովքե՞ր ա աի ման| Հայ-ռուսական Հարաբերությունների որի պատմությունը, Վան պատմական նրա «ությունների նոր քաղաքի, սկսած դարից խոր Հեություն, ոքանծր: գնում արմատները բերդի նկարադրությանը, օրինակ, Է

է

ար

այլ

ճա-

"

'

ն

է

լ

ազ

տվյալ

,

քաղա

են՝

ու

ՉելեբինՃճատկացրելէ

ընդարձակէջ: Նույնձնով նա խոսում է սին, նկարագրում է մեռոն հվելու

հաճար»

նան

է

միտեի

'

բովանդակություն

ր

ն

նոր նշանակությունէ

"

ստանում:

ու Պարոդարում Հայաստանընվաճվեց Թուրքիայի Հայ ն միջե: ժողովրդի երկուսի բաժանվեց կաստանի կողմից

Տիխագատարությունը մ. էրորում,ամար սկսվեցին Փանրը մ

Վարագավանքը, ՄուշիՍ. կարապեւտը, բաստիա, Դիարբեքիր քաղաքները ն այլն: Սակայն էվլիա նույնպես,մյուսների նկատմամբ ունեցած իր Չելեբին

Ճ711

են

:

ու

Տնտեսական մռայլ ժամանակներ:

ճետ, քաղաքականամենաբիրտ ու վայրագ Հալածանքների նան ճայեհրինբրոէին դործադրում պարսիկներնու թուրքերը էթնիկապես ՝ տարրալուծելու նությամբ մաշմեղականացնելու, զանգվաէր Հայությանը քաղաքականություն,որը ուղեկցվում

"ւտ.

բն Ճեղինակնն ու առ

ճանդերձ, տառապում է թուրթ վելություններով ձատուվ միտամնավորութամի իր կարա ժամանակ մնում է որպես մնացած ոոլոր արծամարձողու անտնսողՀեղինակ, Օրինակ, յկական քաղաքների ն Հոգնոր կենտրոնների մասին : աղորդումներըթեն ընդարձակ են, բայց Թերի են բովանդա կության տեսակետից,որովչետն Էվիա 9ելեբին այդ մատին,խոսել չ ուրա անե բերում, կարես կական չեն ն ոչ էլ թաղաքների վանտերի յեր գե, քո, Հեղինակիկրոնական,մլ է, որը ճատուվ է ոչ միայն միջնադարյան քուրք բին, այլն արդ գիծը որպես ժառանգությունստացած ու

,:

գրությունների

բգճանրացոաների Ժոլոգորդների: երա ս

քոու ռար:

`

ամենասարսուլի եղատեսարաններով ն ազատավերստին լուծը հակներով: 0տարների թոթափելու

ծժաբարոչնչացնելու

ու

ձե-

ինչպիսի մղած պայքարը, գիվելու ճամար Հալ ժողովրդի Այդէ պատչէր: բավական ունենար, վեր ու ուժգնություն էլ որ

՞

չշուսաճատվելով լավագույնղավակները ճառը, ժողովրդի արար ուրիշ դատնել ուղիներ էին փորձում պայքարում, անչավասար ալ ու՝ նակիներ, ռազմական օգնություն ստանալու ճամար: սոերություններից արավանու, րային սկսելէր նույն ժամանակներում ճյուսիսում եվ քանի որ Հեղբ- Ճնավորվել կննտրոնացմիասնական ճզորանալ ռուռական `

որ

այդ

ու

19--116

Ն

ված

պետությունը, ուստի ճայնրի ճայացքը, բնականաբար, նան

ուղղվում էր

ոզորր

դեպիՀյուսիս:

ե

Հ

ՖԵ.

ատրականներին ընառխնորականների

Հ

ե

ճայ Ռուսաստանը նոր. Ջուղայի Ռուսական: պետությունը 17--2Ե1 դարերում ն արդեն լալն. Ի ակնառու արտոնություններ Հնարավոբություններ՝ ուներ` ինգարձակելու իր. առնտրական նան Ռուսաստանի. վրայով առկտուր անելու կապերը լիս արտաքին աշխարճի Հետ: Այդ է` որճետ: պատճառը, հրկրների ճ...ռուսական ՈՐԱ

Ա

:

ւ

.

"ո Հոսրավորույու "1 ա '

Ն

աա

|

նավ ռուսական, իշխանությունների ՊԱՆ վա ճայ առիտրականներն

կառավարությունը, նույնիսկ իր կողմից անց-

կացվողմեիկանտիլիզժի՝ քաղաքականության պայմաններում, էր Հայ առնտրականներին, Հովանավոբում նրանց տալով Ռուսաստանում ազատ առնտրին Ռուսաստանի վրայով տրանզի-

ն

տի իրավունք»

ԷՈ

|

ւմոակվալի Հին ականրիկենտրոնավան՝ պետականարխիյի (ԱՃյնձ) «Շոօոթում Ք0Շօտւ 6 Ճքոթուծն». րող անունը ֆոնդում պաճպանվումեն այդ խնդիրներին վերաբերող շագրավ փաստաթղթեր վավերագրեր, որոնցից մեկը վկա1626 վում է, ու-

ու

.

աքականությունից՝

ա

ԵԱ ները

ում

ր

ու

ա

ճո որքնպաստում Ռուսաստանի վրայով եվրոպական ' ում

են

ձայ-

առնտրականլալն գործունեություն ե

արո քաղաքական մշակութայի տնտեսական, սական ր 0նչված ամրապնդմանը: ճետագա րա ու

ա որ պա ցույց Ռուսաստանում ա պայմանները տարբերությունը, ատական Դոն Պարսկաստանի .

Լ

Կրո:աան չավա-

դարի երկրորդ կեսերից

զած Ի

:

տալիս Ճայծրի

են

կերպով

թ,7ալնաբ

ընդգծում

.

րենպաստ թվականինՄոսկվաեն ժամանել Հայ առնւթ որ կար տրականներ,որոնք վաճառելուճամար բերել էին մեծ քանամիջն, որտեղ յի կությամբ արնելյան ապրանքներ:Հաջորդփաստաթղթերը, դույքի ն մասնավորապ րապես ճայերը րոնք պատկանելիսեն եղել ռուսական պրիկազներին,խոսում են թուրքերի ճնշումից ու Հնտապնդումներից փախած ճայերի 2ւս յ լՀռոտական՝ Ա ժամանակաշրջանի մասին, որոնք եկել են Մոսկվակամ ուրիշ տւսծաքաղաքներ նե իե՛ արխիվային ռայունյան ժտել ռուսական իշխանությունների մոտ կամ րզիայ ժեքը սակայն, չի աաճշմանափակվում բաղվել արճեստներով առետրով: էւ կենտրոնական պետական օր Տա Կարոր չկ, արխիվի վավերագրերից մեկում պատմվում է նան Նոր ուղաստեղ ընդլայնումնու աշխուժացումը վի ՃարուստառետրականՍածրադ կապերի նան ջա Շաճրիմանյանի որդու՝ ԶաՔարի 1660 թվականին Մոսկվա ոո մասին: Զաքարը ժամանելու Է եր։ Ռուսա ան`իշ ական բնուլքի Հարցեր: փաստորենգլխավորում էր Նոր ՋուղայիՀայության մ էրջինպատղա-չ Հայերի նկատմա մավորությունը,որը ի նշան իր Հայրենակիցների Ռուսաստանի ներիս մոտ արդեն իսկ նկատմամբունեցած սիրո ն ստանալու Ճույսը ճամակրանքի՝Ալնքսել Միխայռաղմաքակաքական. սաստանից լովիչ ցարին որպես նվեի բերել էր Համարնշանավոր «Ադամանդե ն Հալ ժողովրդի ներկայացուցիչներին դաճը»: 1666 թ. Մոսկվաէ ժամանում քառասուն աւն օրինակ» Ճոգուց բաղԱյլ րանի սլորոբ». գորժողուքըունների կացաժ Գրիգոր(ոասիկովի Գեւոն Կպատդգամավորությունը՝ կաթող Հայչոումաեն լինել ԳանձասարիՀայոց ները ը` կարող կան առնտրական կապերի ընդլայնման կովի մասինբանակցելու Մ ովիչին ն Գրիգոր. Լուսիվու ուղղած Բրի ճամար:Բանակցություններն ավարտվում են փոխադարձ ռլարդործունեությունների լեճչական դիվա 7 դեսպանի լե տավորությունները պաշտոնապես վավերացնող1662 թ. մաաան Ճճայոց միսի31-ին կնքված Հատուկ պայմանագրով: Այս պայլմանաչՄոսկվայի որ

՝

Կ

երրե, ա ապաճովության ամենատարրական Բ աաթհրութ Աա վավերագրերի » վերաբերող ական առաենրուը էին Նպառէ, ղթա ու

ո-

ա.

աբ:

-

ու

ա

վ

ու

,

տ

ե

Եա աակ ուի Իո արյացակամությունը 2 ի,2: պեհ աաա ,ելի ԱՂ" վա լավագուն մա աան համաը մե Հ իաստաթղթերն հր կաքողինուի՝ արքունիքին: բական թրի աար մ1ծ ա

/

:

ւ

ւ

ւ

ւ

Լ

Է

ու

թ

ու

ա

«Ճքաոօ-քջօօութ

» ՀՆԱ 86ԽՇԻ.

օոպօածոոդ րօոտԸտօթաու

1953, Խքօոշը, ր0թ,

«.

ՄԼ

ՆԱՐ

ւ

օդեում նյութերը Կա լուսաբանելո իտ կողմնորոշմանծաղումն ո ոռաական Թուրքիայի Պարսկաստանի սփռում Անդրկովկասի, հրի աղբյուրագիտավոր

:

են

ու

ի

զույս ւճե

ու

.

վ

են

ւ

զարգացումը ո ւ

ոի

ժամանա

այն

մելիքներիխնդրագիրը» "կապանի

Հարկը Կոպա.

1-ին: ներկայացված րաարաաան Գյուտը քե օտաբների լծից չաոբիմեջ զարգացվումէր այն միտքը,

-

:

չած

պետքէ լինի Ռունախաձեռնողը յաստանի ազատագրության նան պրի0րու թյան Հետ ատատանը, ի նչպես ակտիվացման ժիա կազմած Դեսպանական ճետ կապնրա Մերձավոր Արնելքում ռին Հայ-ռուսական քաղաքական վաարշավանքի կաղիններկայացվածռուսական ռերն ավելիգործնական բնույթ են ճոտանում: ծրագիրը: աո մանրամասնությունների կենտրոնական ված. Ռուարխիվի ն ռուսականարտաքին պետական ն Օրու վրա նշված այլ փաստաթղթերի ճիման Վերը քաղաքականության արխիվիբազմաթիվ են ինչծավալած Քաղաքականգործունեության փաստաթղթեր աստանում մերարբերում ուռուժպնս այդ, այնպես էլ էր ամբողչ ՃՍ դարին: Այստեղպածայան՝ նասիրությունըցույց 1 տալիս, որ Օրին ձգտում«...Տայերի վող փաստաթղթերը մասնագետները բաժանում են մի քանի պայքարի`ազգային սաճչմանափակվածութ ազատագրական ն որոնք մեջ միավորել նեն քնմաների, ճնարավորություն տալիս ուսումնասիրողնք դուրս բերել փակուղուց» պայքարի պար:

1711Դարի առաչինծրեսնամլակում Ռուսականկայսրուարտաքին քաղաքականության

ու

ու

|

սիկների լծի Հալ-տուսական

ներին պարզաբանելու այդ ժամանակաշրջանի տնտեսական քաղաքական հ

մյուսների ռազ

.-ի: փաստաթղթերի Ռուսական արխիվային 42ա կան .ուժերը101: փոխճարաբերությունների մղած ազատագրական ժողովրդի ճա : մտան էլ վերաբերումէ Պյոտր 1-ի անձնական պատմության եերկայացո ցերը: Այստեղճատկապես պայքարի իվան են Ղարաբաղում: ու

տակ կեզեթվող վրացիների

ու

`

ուշադրություն

տաթղթերը,որոնք վերաբերումեն

գրավում այն վերջերի ն 17

դ.

գործունեությանը հվանկարապետի

էր իսրայել 0րու քաղաքական բապետընույնպեսշարունակում շարժման մեջու գիծը ն ձգտում էր Ճայազատագրական ռազմաքաղաքական բել Անդրկովկասիժողովուրդների թիվ են կազ ում ֆոնդերումզգալի արխիվային Ռուսական են Ճ11 Հոր որոնք նան այն փաստաթղթերը,

դ.

սկզբների Ճայ ազատագիականշարժման ռուսական կողմնոնշանավոր գործիչիսրայել Օրուն:Միայն այդ փասքննական ուսումնասիրության տաթղթերի շնորճիվ է Հնարավոր լինում ամբողջացնել հարալելՕրու Փաղաջքականգործու06:

ՏՈՈՅԱՆՈՅՈթ

նությանպատմությունը դարի ճայ-ռուսական Ճարպաբերությունննրին վերա-

Միգ"

փոշման

Ր

պատմում

ԲԵ նպատակոդ

Գոն որան» իո» ծրագր նախապատրաստող նական գործողություններ բի Ը մեջ իր կարնոր անցուդարձի

բնրող փաստաթղթերում ուշագրավ տեղեկություններ են Հոաղդորդվում ՃայոցկաթողիկոսՀակոբուղայեցու՝ գլխավորու1622 թ. էջմիածնումգումարված ժողովի ն նրա մասՔյամբ նակիցների՝ Ճայ Հոգնոր ու աշխարձիկղեկավարների մասին: ժողովը, փնչպես երնում է աղբյուրներից,որոշում է կապեր

ճայերի վրացիների

ժողովրդին

1թա

Եջ,

1.

Ի".

Լ

«.

Ն էչ"

,

|

)

ււ :

:

ԿՈԼ

Ճո

լրաորոո թար

ոբ

ՐԸ:

ի ճարձակվել մ առիք օգտագործում ենիրար վրա չեն ընդճանութ նրանց ի ոք որ ոչ են գյուղերը, Հարնան կողոպտում ։ նթե «14 ն ցուց չի տալիս ոչ սթ նրանցից ղեկավարություն

գործունեությունը ռուսաստանյան: լուսաբանողնյութերը,որոնց մեջ ադանձնապես կարնորեն 1701 թվականինՕրու ձեռքի :

-

Աթ» իչխանություննքր ն ընդգր: մելիքն ի աան, կարեոր Հանգամանքը,Ղարաբաղի

տադրելու ճամար: Ռուսական մեջ հվան կարապետը հր ղեկուցագրերի

արխիվների ճամապատասխան ֆոնդերում: առանծն ներկայացնում նաճատուկ. ճետաքրբրություն հսրայել Օրոո «Կրատարդօաաա օոռաջատ ո արը ոօրթոն քԹՉՈ 1քթօոտք

Բ-

ներկայաց «ր ուսումնասիրուք առաջնորդն ազ

| պետությունից, Հռոմի պապից` ն եվրոպական շաճագրդովածանսություններիցՌուսական

|

դեր ւ

Իվան կարապետի:Փաստաթղթերի րը Հայ մելիքներնու վում է, որ Ղարաբաղի տոգորված բենասիրականխոր զգացմունքներով կեղեքիչներից էին ամեն ինչ անելու իրենց

այդ ժամանակ, Ճառտատել պարսիկեների դեմ.՝ ապստամբած ն. Կախեթիթագավոր Արչիլի 4ետ,Համատեղ օգնություն Խնդրել Մոսկովյան

լոտն,

:

սին։, Քաղաքական այս Ռուսաստանը` ճանձին Պյոտը1-ի կատարում

Թագավոր Գեորգի11-ի Քարթլիի

|

որը,

ռաջին տասնամյակներում պաշտպանական ՄԵծ ու Փոքր սղնախների կազմակերպած յերի ա ու ռազմականուժերի միավոր

։

Հազարապան շաաատ

.-

ն

ամեն

ան`

:

ոծ՝

ո-

ւ

ւ:

Նույնը,էչ

մատն

որ

.

"

ոչ

Ցր

ճետո վերաՀաղթանակից ԱՃաայսՀիշարժան պետականությունը: ճայկական կանգնել են՝ մանրամասնությունները արտացոլված իրադարձությունների

ն

առայժմ չի անձրաժեչտություն. ունենալու Պոզավար նույնիսկ այդպիսի պայմաններում Ղարաբաղի ան ճայերը, անճրաժեշտության դեպքում Բրա գովրամաածրի ՀՔ ոտքիէին հլնումընդճանուրթշնամու դեմ ոՔնորին երկրորդկծսում Ռուսաստանի երկուՃւաղթաԼորի վու րազմներըԹուրքիայի դեմ (1768--1224Թթ. Լ ..- թթ.) միալն րապնդեցին Ռուսականկայոր--1281 զգում

ն

բր

'ար-` կենտրոնականպետականռազմապատմական Մոսակվայի Այս-

վավերագրերում: խիվի բազմաթիվփաստաթղթերում Հ. կազարյանի ու են` Հ. Արղությանի նատեղ պածպանվում իշխանությունների ռուսական ու բացատրագրերը մակներն նամակները ուղղված` անունով, Ա. Սուվորովի պաշտոնյաների 1282 թվականի նոյեմբերի 4-ին: Ղարաբաղի ճայ մելիքներին, ժամանած գեներալ Պ. Պոտյոմկինի դգրաարդեն Գեորգինսկ ու Հայոց կաթողիկոտ դրություններըՂարաբաղի մելիքների

զ

ու-

ու

ն

ամրապնդեցին

ոչ

այան4

զիլ դիրքերը

Սե

Ռ

ծովի շրջանում, այլն նկատելիորեն բարձ-

: նրա միչազգայինՀեղինակությունը։ րացրին ՕգտվելովՀաջո"

ձգտում էր. շուտափույթ ուն Ռուսաստանը 1"Քլունննրեջ, ծովի շրջաններոմ գերիշխանություն. Հաստատ - Ա""Ա8 որպեսզիկարողանա Հնդկաստանիկատարվո ւ

րցը,

ճետ

էին Լաղարյանինխոստանում

Հ.

Ղուկաս Կարնեցուճետ

այլն:

|

վերաբերողարժեՀայ-ռուսական Հարաբերություններին

։

երնանի Մատենադարա-

առնետրում տեղ գրավել: Հենց կենտրոնական: քավոր նյութեր պաճղանվում արանի էլ 71 պատակներով դարի 80-ական թվականներին ռու նում, երնանի,Թիֆլիսի» Մոսկվայի»Պետերբուրգի են

ա

-

'

ե

եք

ն

ամր

/

ԿԱՐԵՆ Ան

աա

Ցար

ո

"

ոշագան

կողմից նախապատրաստվող Ռուսաստանի պարսկական

ՀԱ մանարու յունը, Հանձնար ր ճան ռա գուն ոէր արշավան

յ,

ունննում

արված չր Հռչակավոր տրը 1720. թ. սկզբներին մի քանի Ռուսաստանի Հայոց եկեղեցու անին այդ Ճարցընախա-

ԱԱ անին ու Պարոմզուքյունննր կաստանիներքինվիճակի, Քաղաքների, նրանց Գոոմկաի Հեռավորության,Հայե ի : ռազմական փշնաժինքրի ուժճրի Հարաբերության Դմիածել փ, Ղարաբաղի մելիքների, մասչ ն Վրաստանի

Ա

Ի,

ատ

Ճայզիուիրենց ժորիչը էն ստանում

ն

Ա

այլնի այլնի

ժավանակ մասին: ճանդիպումների բովը վաավ, պաշտոնատարանձինք Արղությանին ն

տանի

հ

Ամամյուս

Այդ.

`

:

`

88,

մնժաճարուստ

Տարարաաի Հոձանեւա մնո

ովս

ու

թյուններումն Հոդվածներում: վերաբերող արխիՀայ-ռուսական Հարաբերություններին լավագույն ն գիտականճչրատարակու վային վավերագրերի 1164ք8 Թճղուօրժթյուննեիից են Կ. էզովի կազմած «Շաօուծուսծ ժողովածուն, (ԸՇԱ6,1898) վերնագրով ոճքօրօե» Շ Յքոժւաու, 0180-՝ «ճքեատոօ-քցօ6նծ ԳԱՍ նան Հրատարակած ինչպես ՕՆՔՕ1953), (Քքօոճո, թ ՃՄ1Լ 66» «Ճքուճաօ-ք3 661016 ոճում 1 (Խք6ոո,. Կ. 1. 1Լ տօտտ», ուօ8մտ ոօք801 Պքօ72 «ԿԱԼ 11 (Խքօոտո,1967), «Ճքոտոօ-քյօօատծօ1805. 11, «. 1964), 27111 5644», տ. 111 (Քքօ80ք0ու Դքորոուուօու տոծաղյւ՝80 ժողովածուները: Սոր1416). 1978) փաստաթղթերի

ն հրեն ենթակա ճա կական կական որոնք պետություններ, վրացական ման ու էին նալու ամուր Հուսալի Թուրքիա ճնենակետեր ի է դեմ ժամ Պետագայում մզվելիք պայքարի. քար ամանակ ն նպաստելու էին ԱՆԱ" տանի ազդեցությանուժեղացմանը կովկասում: ամբողջ ա թե ինչպիսի վառ Ճճույսերէին կաու յերն վրացիները արշավանքիՃճաջողուրը

ո

կամ ուսումնասիրվել ժողովածուներում

ձին

ու

Հետ

Հ.

այլ

մեկնաբանվել աշխատումասնագետների Հետաքրքրվող տվյալխնդիրներով

արագավան տեղ էր Հատկացվում Հայաստանին Անդրկովկասին: Ուր ռւսաստանը նախատեսում էր Հաղքանակից :

ն

է առանարխիվներում,որոնց մի զգալի մասը Հրատարակվել

ական կառավարության շրջանակներում արդեն մշակվում էր արշավանքիմանրամասն ծրագիրը, որի մեջ կա-

ն

նան

Տ, ՊԱՐՍԿԵՐԵՆ ԱՐԽԻՎԱՑԻՆՎԱՎԵՐԱԳՐԵՐ

միջինդարերիսոցիալ-տնտեսական Հայաստանի տեղեկուարժեքավոր ղաքական պատմությանմասին շատ անվան Մաշտոցի երնանիՄեսրոպ առ թյուններ են Հաղորդում վավերագրերը, '

ու

քա-

:

,

Է

արխիվային պարակերեն Մատենադարանի դարերին:Այդ են 217-211 րոնք վերաբերում առաչին փորձը դեռնսկատարել ուսումնասիրության ո-

գիտական:

վավերագրե

կաթողիկոս Սիմեոն ւերնանցին (1763--1780) հր «Փամբ» -աշխատության մեչ, Սակայնճեղինակն օգտագործել է միալն ն էջմիածնի դաշտի մի քանի Հոգնորկենտրոննե Արարատյան

բի

Ճավաքածուները:

ուսումնասիրության Համար: Ոռոգման, բարային.Ճաիցերի ն ջրօգտագործմանճարցերին վերաբերող բաբաշխման

հ» հացատուն Հետաքրքիր

ուսումնասիրությունը մանրազնին տաթղթերի

'

ւ

Սիմեոն երնանցուցՀետո այդ ֆոնդը զգալիորեն կողմերը իրավունքի առավել ճամալըի- ահփականատիրական է վել Խեղերից բերված նոր նյութերով, որոնցից ամեայլնայլ կ Հնարավորություն անելու տալիս մասնագետներին Ճայերեն ն ռուսերեն նակարնորները առա Թարգմանություններով, կան կարնոր ճետնություններ։ Այն ժամանակ, երբ Հետ ւ.բնագիրտեքատերի միասին,ճրատարակել է Հ. Փափազյա- անչատը, առանք իսկ տիրող ղասակարդի Ֆբ՝ ընդարձակ առաջաբանովն մանրամասն օգտվում էր Ճճողինկատմամբ ժանոթագրությունբացառության, ներով 1058: րական իրավունքից, չրի նկատմամբ նույնանման Պարսկական այս վավնրադրերը Հիմնականում վերաբեՀաճախ խախտվում էր, ն ջուրը Հանդես էր գալիս նույնիս Է բում են ԱրնելյանՀայաստանի վանքերին Համայնքի Հոգնոր կենտրոնսեփականություն: ներին, որտեղ ն ժամանակի ընթացքում նրանք պածչվել են: է մի մասը այդ .Հետադայում են փաստաթղթերը կենտրոնացվել էջմիածնի ղական Համայնքներիներքին կազմակերպությանը, արխիվում, իսկ ճետր դարձել նրնանի սեմելիքնեիի, տանուտեր Մատենադարանի ռակարդի ներկայացուցիչների՝ Այդ վավերագրերիմեջ չատ են ճատկապես Կիականությունը: ն ու ճանաների չքավոր շաճադործվող Փանձասարի,Տաթեխ,Ագուլիսի,Ս. Թովմա,Մակու Ս. Թադեու. սոցիալական անճավասարության Քարաբերություններին, տք առաքյալի վանքերից ն այլ վայրերից բերվածները: պայքարին: ը Մատննադարանի պարսկերեն վավերագրերը բաժանվումեն Անդրկովկասի,ինչպես նան հրանի Ֆրեքխմբի. առաջինխումբըներկայացնումեն շաճական Հրոդարերի ագրարայինճարաբնրությունների ու «վարտակներն ճրամանագրերը 2--2,5 (ֆերմաններ, Ճոքմեր), տեՀամար բացառիկ արժեք են ննրկայացնում պական խաներիու բարձրաստիճան ն 20--30 սմ ունեցող այն տված իշխանավորների լայնություն թյուն ն ճրամանագրերը մուսուլմանական Հոգնոր առաջնորդների ները, որոնք կնքվել կամ ստորադրվել են գլուղրի կայացրած վճիռները: երկրորդխմբի մեջ մտնում են Հեղինակավորմարդկանց կողժից՝ Հաստատելու կամ խտ ռլարոական իշխանությունների կա գրասծնյակալին Հանդամասի որնէ գյուղի պատկանելու արձանագրություն-Համար այսինչ հլու ճանդամանբը, որոնք Ճիմնականում են ՆՖնրը, ո ե վերաբերում Հողի ալլ ունեց«վածքի վաճառքին,նվիրատվությունեերին, նրա սոցիալ ն վարձակալմանը «այլն: Երրորդխումբը ննրկայացնումէն այն կարդայինբնույթը ուսումնասիրելու Համար, իճարկե, ԿՎիաստաթղթերը, ԽՄ շաճա 'որոնք վերաբերումեն առանձին մարդկանց արժեքավոր փաստաթղթերը թագավորական ժառանգական վեմեծ մասը ու են, որոնց Հրովարտակներն ֆերմաններն ճնրին,գյուղականճամայնքների կ ջըօգտադործսաճմանային «ման պանվել է բնադրերով, իսկ մի մասն էլ նոտարական շուրջը Ֆֆազած տարաձայնություններին: Վերջին երկու Տ բ ֆոնդում պաճպանվողայդ ներով: Մատենադարանի խմբերին պատկանողփաստաթղթերը չատ կարնոր սկզբնազամենաչին փաստաթուղթը 1449 թ. կարակոլունլու նն ճատկապես չբյուրներ այն ժամանակվա տնտեսականն ազչ Շմավոն կողմից Տաթնի Փաճտանշաճի վանաճայր ' է, Անգեղակոթցունտրված Հրովարտակն իսկ վերջինը վեր ԺԱ ն ւ բե քվականին, որբ տրվել է Արդաբիլի Խալխալի քն Կաակասաեք, պրակ 1 (Ժե--Ժ8 ֆան Պո-),, Կարապետ 2 (1001-1650 թթ.), շրջանների : ճանապարճներ «Մատձնա1 (ԺԴ-` կալվաժագրերը», ՛՛ պրակ դդ.), երեան, 19ձել խանին: ԱՐ ք մեժ թիվ նն կազմում 1711 դարի ճրո Մատենադարանում

Գ

յ

ներկայացուցիչները

սոփազանա իրո .-

աաա րեաւ

ու

.

վերաբերում 2յ"-Հ. Միրո

ա

ո գյուղացիությա

Է:

Աա

|

-.

77--277Ծաաակրուիյ

բզարո-՝ Հաախատավ ,-

տար

."Հարարերությունների կան Գարո Կա ԻԻ |

`

"

ու

ա «ո "զիր

Ի),

ԶՈ

|

աաա, պարոկել կրման, 1956, պրակ Տար մակերեն

հոր արգոն

|

|

'

1835.

վի

ւ. աՀեերի պետական ՝ վերաՀակիչ

"

-

դարերում Ագրայի, Սուրաթի,Մադրասի, Բոմու առնետրականներն ճայ խոշոր բելի կալկաթայի կաններըորոշակի երանդ էին ՀճաղորդումՀնդկաստանի տըն-. սռնսության զարգացմանը: ճայերի եռանդուն գործունեությունը մեծ վատաճությունն Հարգանքէր առաջացրելնրանց նկատն մամբ նան կառավարականբարձր այն դեպքերը,երբ խելացի ձեռներեց շատ ճայեր առաջ էրն քաշվում պետականու ռազմական բարձրւփաշտոններում: դարում, երբ .սկսում է մեծանալ նան եվրողացի 77--Ճ7Ա1

200 Հատ),որոնքվնրաբերումեն Հայոր (շուրջ Վարտակները կաթողիկոսների ն մյուս կրոնական կենտրոններիիրավունքներիվերաճաստատմանը ենորգաճակալներիկողմից: Փաստաթղթերից շատերը ակնառու կերպով վերաբերում են Ճայերի ձեռքից Ճողերի անօրինական զավթումներին, ավելորդ ն սաՀ-Մանված չափից ավելի պաճանչվողչարկերին տիրողների գործադրած ամենաբազմապիսիբոնություններին Հայաստանում: նշված փաստաթղթերը Հնարավորությունեն տալիս որոշելու պարսկականտիրապետության ժամանակաշրջանումԱրեվելյան Հայաստանումգործադրվող Ճճարկային Պամակարգը, Հարկերը ն նրանց տեսակներն ու չափերը: ՊարսկականՀրովարտակներըզգալի չափով օգնում են կան կարակոլունլու ն աղկոյունլու թուրբմենականվաչկատուն ցեղերի սիրավետուՍյան ժամանակաշրջանի ուսումնասիրությանը, պարզաբանում Ճայոց եկեղեցու ու եկեղեցականդասի, այսպես ասած, ապաՃովության ն այդ արտոնության մեծ մասամբ ձնական լինելու

ու

ու

չափով օգտվում են ճայերի բարյացակամ վերաբերմուն-` ու խաղաղ, քից: Սակայն երկու կողմերի, այսպես ասած, Ճաշտ շարունակվել կարող չէին երկար փոխճարաբերությունները Հնդկաստանումեվրոպացիներիդիրքերի ամրապնդումնարդեն ավելորդ էին դարձնում Ճայերի ճետ Համադործակցելունախմոկին մտայնությունը ե առնտրականպարզ մրցակցության լուցքը ոչ միայն բացառում էր կողմերի խաղաղ դոլակցությու-նը, այլն հվրուլացիների կողքին Հայերի առկայությունը դարձնում անչանդուրժելի ու վնասակար: Այս երնույթը, որ աստի-թշնամական կնրպարանքչ ճանաբար ընդունում էր բացաճայտ մեծ

.

Հայաստանիպատմական աշխարճագրությանճամար կաինոր նն նան շաճերի կողմից Հաստատված վանքապատկան գյուղերի ցուցակները: նրանք զգալի նյութեր են տալիս Ճարկային, սոցիալական ն վարչական շատ տերմիններիստուգաբաՖության,մեկնաբանության է. բացատրությանճամար: ծ.

ՃՄ111 ԴԱՐԻ

Համար,կործանարար ճայ առնտրականների Հնդկաստանի ե-

ՀՐԱՏԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԱՂԲՅՈՒՐԱԳԻՏԱԿԱՆ ԱՐԺԵՔԸ

ու

ու

|

ու

զբաղվել առետրականգործարքներով: Հայերի ՃճոսքըՀնդկաստանավելի Ճաճախակի դարձավ Շատ ԱբասիՀայաստանից կատարած բոնազաղթից «ետո (1604-1605 թթ.) Ալդ ժամանակ Պարսկաստան քշված Հայհբից շատերն սկսեցինանցնել Հնդկաստանն Հաստատվելայնտեղ արդեն վաղուց գոյություն ուննցող Հայկական գաղթօջախ-

ննրում:

:

ՆԵՈ

ՀՈԹ

աջ

ա

ղավ:Հնդկաստանումգործող եվրոպականառնետրականների թիկունքում այդ ժամանակ կանգնած էին իրենց որոնք ցանկացածռպլաճերինբի զորքերն ու նավատորմիղները, Հետ ունեցած բարդ ճարաՀայերի Հաջողությամբ էին լուծում առետրականՀօգուտ իրենց: Այս դործոնները, բերությունները էին բացի, խիստ բացասաբար ներից ու արճնեստավորներից ձեռանդրադառնումնան ճնդկաճայ գաղթօջախներիմանը ն Հատնարկատերերի ցածր խավերի վրա: նվրոպացիների ն կապես անգլիացիներիճնշմամբ ճայերից շատերը բնակություն էին Հաստատում երկրի այն վայրերում, ուր դեռես ն սկսում չին թափանցել օտարերկրացիներըինքնրատինքյան հին մասնակցել Հնդիկ ժողովրդի արդարացիպայքարինընդ-

ոլետություննե-

ՄԱԴՐԱՍԻ

ՀնդկաստանիտարածքումՀաստատված Ճայ արճեստաւվորներն վաճառականներըՖ7Լ դարից սկսած իրենց ձեռներհցությամբ հռանդով մեծ Համակրանքէին վայելում Հընդիկ ժողովրդի մոտ: Այլազգի մյուս վաճառականների մեջ միայն ճայնրին էր թույլատրված ազատ երթնեկել Հնդկաստանումն

շրջաններում քիչչէին

նրանք: Հնդկաստանում, դործունեությունը առետրականների

ւ

2Ճանգամանքները:

վաճառա-

ն

| .

Է

`

քաշվում

դեմ գաղութարարաների:

. ը դարումՀեդկաստանիդրամակա եվ այսպես, Ճ11 ՋյուցականՀսկայական միջոցներունեցող ճայ առնում Քուրժուազիայիշրջաններումծնունդ է ա ձնավորվու պետություն Է ահիական Հայրենիքում անկախ

`

`

առնտրա

ստեղծելու Ն

վրա դրվել որի պրոպագանդումը-Հիմթերի ղափարը, ՇավաճառականՇաչճամիր հիկրորդ կեսերին՝ Ճարուստ գարի Մադրասի Քճղաքական. խըրմՃամիրվանի նպխաձեռնությամբ նույն Շաճաժիրյանի բակիտոնղծմամբ:1221 թվականին ժիչ այդտեղ Հիմնադրված Հայկական տպարանում սկսում չոցներով

դաժանու արյունալի Հնա նկարագրելովթուրք-պարսկական ու ճայության՝ տնտեսական՝ թաղզաքական տիրապետությունը,` անում Հեանտանելիվիճակը, կոչ է նրան անցյալի ազգային ն զենքը ձեռքին, կռվով ոտքի ելնել նվա-՝ բոսներիօքինակով տեսնում էնք, այս դաղավարները Ինչպես ճել աղատությունի:

|

կայուն

են Հրատարակվել. մի քանի աշխատություններ, բոլորովիննոր ն պայքարի ակտիվ ծավալեորոնք ոլնտքէ գործողություններ Վրթեիխն մինչ Հայտնի ալդ էին, որպիսիք գաղափարներ միջնագաժան լու Պարսկաստանի ուշ ն Թուրքիայի տիիապետության են: «տակ տառապող ճայ երիտասարդությանը, բացակալում աղբյուրներում դարյան բորբոջնին նրա մեչ ու ն նախապատՀարցը ազատատենչգաղափարներ «նոր տետրակի» արծարծած մյուս կարնորադույն Ճայրծնասիրական '

Մ

ազատագիվածՀալաստանի քաղաքական կարգերի ապագա կատարում բնույնի որոշման ճարցն էր: Այստեղ Բաղրամյանը նա ու էր, որ է գտնում կարգեր ճամարձակ քայլ: մի նոր Մադրասի Ճայրենասերներին Հայաստանի մեժապես Ճճառտատելը, ողնորել էին ԴավիթԲեկիՀերոսականապատամբություններն ու չպետք է տրվի անճատ մարդու ձեռքը, որովիշխանությունը Հետն այդ "ազատագրականպայքարի մեժ բովից անցած ու այժմ Հնդկասանճչատըերկրի կառավարման րարդ խնդիրներում տան վերադարձած ու է իրենց ճայրենակից սխալներ թույլ տալ, որոնց ճետնանքները, կարող շփոթվել Հովսեվի էմինի դործու. ժողովրդի ն պետուկանդրադառնան նհությունը: ծանր փնչպես անցյալում, Այս տեսակետիցՃայ ժողովրդի նոր շրջանի պատմության Քյան վրա եվ որպեսզի այղ սխալներըչծադգեն,Բաղրամյանն ուսումնասիրությանՀամար կարնորագույն սկզբնաղբյուրէ միանձնյա իշխանավորիիառաջարկումէր սաճմանավակել 16228.փՓմականքն սաճմանադրական տեսած միապեւտաստեղծել բավունքները, Մադրասի ա յսինքն տպարանում լույս խմբակի Մովսծս րյ անդամ Քաղրամյանի «նոր տետրակ կան կարգեր: որ կոչի յորդոԳրքիՀեղինակիմասինմեզ շատ բանՀայտնի չէ: Գրքում առաջ քաշված դրույթներիցուշադրությանարժանի րակ» գիրքը: չեն, օրինակ, նրա ծննդյան ն մաՀվան: թվականները, Հ.նան այն, որ Բաղրամյանը Հայաստանի Հայտնի ազատագրության փնչ միջավայրիցլինելը ն այլն: ենթադրումեն, որ Մ. ԲաղՀամարում էր ճայ ժողովրդի սեփական առաջ պործը ամենից փամյանը արցախեցիէ, Հովսեփէմինի ազգականը:Կրթությունը պործը։ Սակայն պարսկա-թուրքականլի դեմ մղվելիք ։պայճաէ ճետո .Խտացել Նոր Ջուղայում, ապրել Ռուսաստանում: 1262-: քարում նա մեծ տեղ էր Հատկացնում նան Հայ-վրացական ՏՓշ թվականներին ժաէ ՀովսեփէմիՃամազործակցել կովկասում մազործակցությանըն Ռուսաստանիօգնությանը,որն այն նին, իսկ 1268-ին Հաստատելով Մադրասում, մանակվապայմաններում միանգամայնիրական էր: ԲաղրամՇաճամիրչանի խմբակի մեջ, զբաղվել յանը զինված պայքարի մեչ կարնոր տեղ էր տալիս էր անում նրանց միավորվել, Ք Սյունիքի ՄովանսԲաղրամյանի «նոր տետրակ կոչի յորդորակ»-ը նամակներ ն անդամ զենք էր ուղարկում Հայրենա«մինչ այդ Ճայ պատմա գրությանը ե, մյուս սկզբնաղբյուր- Խադրող ությանը ծ ծանոթ անր անձանց ն այլն: դրան Հակառակ«նոր տետրակը»չէր ըններից տարբերվում է իր քա ղաքական ն ծրազրային դունում քրիստոնյա տերությունների օգնությամբ ազատագըրվանդակությամբ:Այս գիրքը գրվել ու նա Հնարավորությունը, որովճետն այդ ապվնլու "Ֆալուրջ Հեղինակը նրանում նպատակադրվածությամբ: է կատարում չէր Համարում, Հենց սրանից էլ բխում էրճեղինափուրսիաներ գործնական դեպի Հայաստանանցյալիպատն ճոզնորա«մությունը, ընթերցողինժանոթացնում Ջի ճատուկ մոտեցումը Հանդեւղ ճայոց գտնում էր, որ նոիի, տվյալ դեղխությանժամանակաշրչանների կ անչ Բաղրամյանը Հերոսական կանությունը: դրվագներին ճՃատ ոազմական ու ջում նոր Հասարակարդիստեղծման ճանապարծինՀայիրակաՔաղաքական

«րաստեինմղվելիք ապագա պայքարը Հայրենիքի ազատադրուքյան ճամար ն այնտեղ Ճասարակական ու քաղաքական նոր

`

|

|

ՄԱ

բնակություն

աի

ի: ՝

ր

որ

լո

գաթաԳոր խոր

մելիքներին, կոչ

Ղարաբա Ճու-

բո-

էքըս-

Է

Է

երա Հատկապես անկա-

գործիչների սխրանջներին,

գնությունը

եկեղեցին

Ը

«Ֆ00:

Տ0Լ

.

.

ՀՀԿ

Ղկ

նության մեջ եկեղեցինկատարումէ բացասական դեր: Դա արձր նան նրանով, որ եկեղեցին մինչայժմ Հատաճայտվում 1288-է Մագրասում Հրատարակվել Կիառացո-ը ատտանիազատագրուքյունը կապումէր միա, է մար աջ, 89 թվականներին, ինչպես մասնագետներննն նրաՀեղինակը, տաքին օգնության ե" օտար տերությունների միջամտությանգտնում, էրչ սակայն գիրքը «բաքեն Շաճամիր Շաճամիրյանն Ճնետ:՝ Այդէր պատճառը, որ «նոի տետրակի» առաՀեղինակը անունով: նրա Շաճամիրլանի որդու՝ տարակվելէր Հակոբ ջարկում էր եկեղեցին պետությունիցն դպրոցը եկեղեցուցանճեղինակը ընդարձակ «Որոգայթ փառաց»թ-ի առաջաբանում ջչաատնլ։ նկնղեցուՀանդեպ նմանօրինակ ՝ դիրքորոշման սվատնույնպես մերժում է միանձնյա իշլթանության գաղափարը, ճառը նան այն էր, որ՝նկեղեցին ոչ միայնսկզբունքորենդեւ ցույցտալիս նրա արատավորկողմերը ն առաջ անցնելով Մ. էր: մարտականվճռական գործողություններ ծավալելուն, այլե Հայաստանում.նախատեսում է աղզատադրված Քաղրաժյանից, ամեն կերպ նման էր խափանել աշխատում «անզգույշ»քայկարգեր: Այստեղ ՇաչշաՀաստատելբուրժուսդեմոկրատական լերը: Դրա ճամար էլ պատաճական: չէ, որ այլն ժամանակվա ճոդնոր դասեմիրյանը որոշակիորենդնում էր աշխարճիկ կաթողիկոս Սիմեոն երնանցին խիստ թշնամաբար ընդուներ ն առանձնաշնորճումնհրի,սոցիալական րի արտոնությունների գիրքը ն Մադրասի Բաղրամյանի խմբակիգործունեությունը: անճավասարության,մեկի կախումը մյուսից վերացնելու խբնԿաթողիկոսըանմիջապեսբանադրեց Մովսես Բաղրամյանին ուռքի ելնել, կրոդիրը ն կոչ էր անում իր ճայրենակիցներին կարգադրեցոչնչացնել նրա աշխատությունը: նա պաճանչեց «Ոն վել ստրկության դեմ պայքարով նվաճել ազատությունը: նակ ցրել խմբակը ն սպառնաց նույնը անել նան նրՄադրասի բողայթ փառաց»-ի առաջաբանումշատ ընդղծված ձնով է ներիա մյուս անդաժներինկատմամբ: Սակայն այդ միջոցառումճակայացվում մարդու ազատության ն բոլորի՝օրենքի. առաջ ներն ի վիճակի չէին խանգարելու«նոր տետրակի»թարմ նելու դաղափարը: ։ ասա Հայրենասիրական շնչի տարածումը ճայկականիրականության Հիմնական բաժինը նրա հրկրորդ մէջ: Գրքի մասսայականացմաննօգնում էր նան նրա իր ժաԱյն փաստորեն է 521 ճոդված: է, պարունակում որը մասն մանակի խոսակցական,պարզ, Ճասկանալիու մատչելի ճայեճասու ա«մանադրու մշակվելուց է ր: որը ան նախագիծ րենով գրվաժ լինելը Բաղրամյանի գիրքը մեժ ազդեցություն Հետո ստանալու էր օրենքի ուժ ն դործադրվելու տատվելուց ունեցավ ճայ Ճասարակական-քաղաքական դաղափարախոսու- էր Հայկականնորաստեղծ շրջանակներում: Հանրապետության թյան վրա նան ճետագզայում: Այնորոշ կրճատումներով են բուրժուսկան թարգձնակնրպված Հստակորեն Այս բաժնում նան մանվեց ու ճրատարակվեց Հանրապետությանպետական կառուցվածքի ճարցերը, թվարկթականին:Հայնրիցբացի գրքի բաժանորդներեն եղելնան ված են կառավարման մարմինները, տրված են նրանց ստեղժռուս մարդիկ, այդ թվում նշանավորզորավարներ Ա. Սուվոման ձայաստանում գործունեությանշրջանակները: կարգն րովը ն Մ. Կուտուղովը: է պառլամենտը՝ լիներ պետք օրգանը բարձրագույն գերագույն «Նոի տետրակ որ կոչի յորդորակ»-րխոշոր հրնույթ դարէր կատարվելու ընտրությունը «Հայոց տունը», որի անդամների ձավ ճայ իրականությանՀամար ն իր ժամանակին որոշակի տան» ընտրված Ֆրկաստիճանձնով, առանց ցենզի: «Հայոց դեր խաղաց ճասարակական-քաղաքական մտքի զարդացման էին նախադաճ,որը օրենքանդամներն իրենց միջից ցնտրելու ն ազատագրական մշակման ասպարեզում: Այն գաղափարների ների ճշգրիտ կատարմանը Հակող գլխավոր պատասխանատու փաստորեն էր ոչ միայն գրքի ճեղինակի, այլն արտաճայտում Հրամանատարը, անձն էր լինելու, զորքերի գլխավոր . ռպլատեՄադրասիխմբակի մյուս անդամներիու Հայ ժողովրդի ձրգՍաճշմանադրուկնքողը։ ու Հաշտություն րազմ Հայտարարողն տումներն ու իղձերը: «նոր տետրակում» արծարծված դրույթնախաղծում որոշ արտոնյալ վիճակ էր Թյան ները ճիմք ճանդիսացաննոր, առաջադիմականգաղաավելի կարող Վին ստանալ ղեկավար ճայմելիքների Համար: նրանք փարներիձնավորմանՀամարմեկ`այլ աշխատության՝«ՈՌրո1 որպես թագավորին, պաշտոններ:Վրաց Հերակլ ժոյք փառացո-իմեչ' շաճագրգոելուճագործում նի, Հայաստանիազատագրության Համարում «չամար, Հատուկ ՀոդվածներովՀնարավոր էին "4

Վեր

ՂՐ

`

ԱՐ

:

-

«Որոգայթ

Վ.

ի

ու

ու

ու

ՍԱՔԵԻ փառաց» ի

:

չրւսեքեկ Պետերբուրգում |

։

|

`

Ի

|

Ր

ու

նախատեսվում

Բագրատու-

|

30Տ

:

| :

Տ

տան»նախագաճությունը ցժաճ վոց ֆով Ճճանձնել

ու

որոնք, գիտելիքներ,

ժառանգական: իրավուն

կամ ավեյի Քագրատունիների,

Աարավորագան աե

Հին

-

" ան,

ցին

են

նան

չիր

Մթ

բուրժո

դրանցմեչ արդարադատության,կողմնորոշվելու տականն ընտրելկարողանալոզ: ու

եկեղեցուց անջատելու Հարցերը:

նան

են

շադրության

ԳԻՐՔԸ հակա (ԱՅԻ--

ն կտակննջեցելոց» ինչս արբոց առանց կառավարելոյ գրչին,եր ՀՐ նուլնպնս ՇաճամիրՇաճամիրյանի ցարտոզը Հայաստանեայց» (1783)ն «Այշխարչացոլը են «Նոր տետրակի» կրում ռին,12278):Այս երկուսն էլ աղդեցությունը:

ոի Հանրապետության

շրջանակներումթեն պերոնը Ճամարվելու էր Ճայլկական լուսավորչական դա: ո անքը, մյուս կրոնները չէին ճալածվելու: ՍակայնՀավա սար իրավունքներ սաճմանելովճանդերձբոլոր քաղաքացինե առանց ու ազգային կրոնականխտրականութ ճամար, վում էր նան որոշ վնրապաճություն, է այն բոլոր տոննները վարելու էին Հայերը, նրանք օգտվելու էին նան 4 "անփականատիրական իրավունքից: Այնինչ, այլա դրանցից զրկվում էին ն ունենալու էին միայն վա արվ կոց . քրքիր: ձնով րացված էր: Չէ որ ճայր դարեր շարունակ ճենց պատճառովէր ընկել ստրկականվիճակի մեջ նե այղ վչակը սերնդեսերունդ Հայ մարդու մեջ բորբոքել էր վրիժառության արդարացի զգացմունքներ ն, այժմ, երբ Հայն էր իր երկրի տերը, նա այլապեսթե այնպես կբոնականու ազդա ին

.

՝

ուաշխատություններից Հալրենատերների թիարժանի «Տետրակ որկոչինչաւակ, վազն

տարածման

դպրոցը

ու

խորապես ղափարախոսություններին

Հարոքյունից ն

լի

ծավալված աշխարճում ՀԻ ճասարակա լայն, բնույթիառաջադիմական իքաղաքական ծանոթ լինելու այն ժամանակ

մշակված րե նրա եկամուտների, զինված ուժերի կազմակերպուրեն, գիտության,կրթության ն, ի վերջո եկեղե-` տրված

վիճակինեղ Հնդկաճայության

աշխարձի լաստան զարգական ընկալման ներում անձնական ու

տոճմերի ժառանգորդին,. նթե այդպիսինլինի: օրինականությունների խախտումներիդեպքու այս որությունը նուլնպես կարող էր ճեռացվել 7 ն պաշտոնի Ֆրա փոխարեննշանակվելմեկ ուրիշի ու

միան Հա ամչրիա ավ այլե. մտաճշղացումով, բերվելոչ

անչուշու ձեռք էին

,

թ: ար.

փառաց»-իգաղափարական բողայթ է Մադրասի, վերաբերում

աջ, կարեոր

«Տետրակոր կոչինշանավակ»-ը կարգ նրա աղթօջախիներքին կառավարմանը,

կանոնին:

ու

Հայկական: լ բադրաաք ար դոքխատության մել եաե Հր իր ավանն Հարրի ետու ա Կարե ն իպ րանները Հողի Հանգրվաններ

Ք ած բոտուքյամբ ալագավանուՀամոզված է,

ինչ-որ ար-փարժնք

քոն

ը.

իր ն

բեկորներիժամանակավոր է քաշում Հայերի առաջ

մեծ

կրր-

Հայրենադարձութ որ երբ Հայաստանը ազատա խնդիրը իրենց մոր կվերադառնան ցնծությամբ քրա ցրված որդիները

`

ու

`

գիրկը: Հայրենիքի

րի Հրատարակությո արժեքը ւ

շեղկաճալերի խջտբարձր աղափարախոսակա ուրա ի ական Իր ա զատագրվե թե. ի նան այն, կուզ մեղմ, որ աաա, իո պետք այն արտաճայտվեր: աղբ» բնույթնիոր` իդեալիստական ռոմանտիկ փառաց»-ում զեմոկրատական մասամբ սկզբունքներով ին «որոգայք լուծված արդարադատությանՃարցերը, ինչպես՝ այնտեղգծված չափանիշներն Հո սոցիալ-տ Կրի դատապաշտպանունենալու իրավունքը Հայաստանի տասխանում այլն: ազատագրված դատոյոոլի դառնում էր պարտադիրբոլորի իրականվիճակին զարգացման Համար, լին առանց Հնարավոր'չայորտ Բրուք ունը անռի կիրառությունը խտրյսկանության: կարգավորված էին ընտանեկան դրանց գործնական

րբականությունից միանգամից Հէր կարող բայց,

(

է

ի"

`

վերնում թվարկած ր

ու

|

Ք»-

մեծ.

որ

ու

,

|

էւ

նան

մե-

Հետն

|

«ոն

ն

--

ն

է-ի:

Հար-

գլեավ» աոկղժվելի

ցերը ն այլն: Սրանքեն «Որոգայթփառաց»-ի այն դրույթները, որոնց ֆոնի վրա թնդգծվում էր կական ճանրապետության բուրժուսկան

»

ճա ՐՐ

պատկերը: «Որոգալցփառաց»-ի պատժագրականարժեքն ամենի

առաջ զ

կայանում է նրանում,

որ

այն բացաճայտումէ նրա

չճարստությունն ոլ ինքրի Մոմի, ու

ՀԷ.

լայնախոչճությունը,

նում

ԳԱՄԱՆԱԿԱԳՐՈՒԹՅ

ՄԵՆԸԲ

7. ՀԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆՆԵՐ,

ՎԱՎԵՐԱԳՐԵՐ

Ո ՖՎ ԱՐԽԻՎԱՅԻՆ

`

եղն տեղ

մեջ իրենց.Հատուկ են սկզբնաղբյուրների Հալկական որոնք թողնվել կարանները, Հիշատա Տ05 ունեն նան ձեռագրերի ՛

,

արաւ «

Ր

20.-116

,

ւ.

)

|

Ա

Պրիչենրի, պատվիրատուների, խորոգողների, կազմողների կամ ված գրքի վերջում կամ առանձին իր դամ լուսանցքներում

Հ

Հրտո Դատվածնքրից

Ձեռագրերի ընդՀանուրբովանդակության Հէ նման

արձանագրումներից ավելի սնզմ

`

ա

:

ոն-

ն

կապ չունե-

Համառոտնե

նա

կն

ր

ո

,

) ո ւնն եր Ւ: ել '

տում:

:

մ

ա

ո

։

ա

նները

ալ

..

ե ծ կրատա կան խավ ր ից ( իր Դ 1 ձո | / ն Դ 7 վք լ ն ու ակ ներկալացնում ու հն

ռո դ

պ

ա

նձնա--

ԷՍ

դ

լ

հաճա

ա Հ:

միասինՀՃիչառակա-չ.

Հետ

Ֆշված բարեհմառնությունների թերություններ: կողմեր ունենւան. բացասա կան, րաններն կրտնական մտայնության

Բ

ու

ժամանակի նրանցում Հեղինակները ավարտելու տոր

`

անընդճամտ"

ճամար

արա իսկ Համեմա» ճիշատակագբություններ, Բոված աան դրվատում Ա անը, դարձակ Տաք Հոր րը, որոնք մեժ մասամբ Հետ առնչությու մի Թողնվում եր գրերի էին ուր վերջում, կոչվում էն գործի ի Հի2 առակում պատվիրատուի Ճիշատակաբանճեր: ն: բարեկամներին Հեռավոր նուլնիսկ նույ Հիշատակարանննրը Հիմնականում պատմում էն չունեցող նրա մոտիկ1 մասին, իրենց ններ տվյա Հաղորդում եկությու Ճեռագրի միայն ստեղծման հտո որոշ տեղեկո ու

արմ

:

որր փառք

ոչ

,

ն

աարի ցաժ

քաղաքական

կամ

ա

րտագրությանընթացքում տեղի

Հիռոմր» յու մաին Լորեն, թյու

զ

ո

նշում

Հաղորդումէն

նան

:

ե դրանք ազան շարադրում 'եդիրներին ազար եա ձնով՝ այնպես,ինչպ անկաշկանդ հոր եմք է ժ

կեն.

բ

Այս բոլորի փոխարձն քյան, «վասն ինչ կատարվում ով, ՄԱ

վատաճելի գրեթե զերծսխալոնԱր, միանգամայն Հիշատակարանների Ճճեղինակ15 ամաովքյուններիջ, ները ատռրին խավերից եկած

քամ զրկանքների Դրա Համար էլ նրանք, կայմաննձրում, նելով աշխավան խավծրին, Հիշատակարաններում

մարդիկէին չարքաշ ցածր աստիճան ունեցող ճոգնորականներ, որոնք ստեղծագործում էին մշտական կարիքիու

ոկ.

Տրա ու

Մ

ու

լիակնառու Ի

ր

ո

Է

'

:

Հիջատակարաննե

ապացույցը

որ Հրատարակություններ ոգրորու-

են,

ճաջողությամբ ասնամլակ բանասի Հայ պատմագրության

րականա ցնում / թյամբ |

՛

են

ն

ր

ն նաղբյուրներ

ու

մեժ

է Մար ներկայացուցիչները

արդեն

:

ննրկայացուցիչների, արտածայտում տիրու "1 Ճոգնորֆեոդալների խարճիկ շաճերը, ճիշատակարանների ու

նկատելի ո

գիտական Հատվում:Դրա աան ամբողաված

.

՛

ւ

նաւ, ր

ու

աաա առու

բնե,որքան

'

րր

ժոտ

արտացոլվում: Այնուճետն,Հա ջնադարյան ն ճայ պա շտոնական պատմագրության որոնք չին

|

,

մեղաց 43-

չեւ կարող հանմաջնել Դարավ նեն, ատակարանների մշակութային ար. ն աը էակ միջա անները ւ ժեքը: Հիշ"տակա հարձա

դուրս

Ի

լացել

ծովաց

է

ամեն

նշէ"

ենն

են, կա՛ւ Քիչ

որ

րոց»:

ու

ր,

ու

ժամանակակից ականատես դրիչնե-

ությու

ի

է

երբեմ, մար Հաղորպատմագիտական բնույթի այնպիսի խար ալական որոնք այլ կարգի սկզբնա ղբյուրներում կա՛մ

մեկն՝

աննեճեղինակների նքրենց Աննա աշխարձայացքով մրա լինելու, չո ած անձնապարություններ , անց Այա ճբհորան ոն աատմական րտ իրադարձությունների ա չուկամ վերլուծել ո ի կապն պատճառները ացնեն ոմ գրիչնորը

Հիշատակարանները պատմագիտականմյուս մում սկզբնաղհուրի բար աար րանով, որ գրված լինելով դեպքերինանմիջապես

ւ

ճասկանում: ԲԱ,

ինչպեսինքն

ալում

ինքն է-ր թ Բու

Է.

ու

Մ անդամ

ու

ազատ

ո

թն

Ս.

րի,

)

պատմության անդրադառնում արՀամար

իչը

իՐ

Վա ն այլն), ԹբԴրազարկ յաց Կարապետ, Հաաա Ն րակոՎ Հոգնոր աշխարՀիկտերեւ Բի անունները աա իա նիանց ստեղԲաքի ' իր» Ց.ն 11ԴԲակիցների, ավորության զծերի մասին ա է

՛

«մեղապարտ»» որպես «ոդետ», «անիմաստ»: Ճետո 4Հիշա-՝ ե իշ Այս բոլորից անձնավորություններ: «անարճեստ» է

արտագրվող ձեռագրի ` արտադրության վայրը (ծրզնկա,կարին, Մեծոարա ր»

ի

Բ»անաա

'

անցուդարձերի, սովի,Համաճարակի, ներկՃարձակումների, ավերածուրի, գերծվարության, կողոպուտիմա-

չմրամիննրի ուի: Հազա, արո Բո ո

ու-

են

'

բության անվանի լո-

,

դա

ֆ.

:

ու

ճատ:

Հիշատակարանի, Հովսեփյան, ձե ռագրաց: աց:

|

Ա,

փո":

Անթի

Ա

ման ներում իրքնց գոյությունը մենադաժանպայու" ննեիի ն նրանց

:

«

ջ

աա իաժպանո ԻԱ ճայ Արոաաանեեր լրծունկությա անեծյումուչ ըս

:

ճետելալ տողերը: «Գարուննառին"ՎՀարկն ն աշունն մեռաւ: Եւ այլ (Ղարբանդա) անուն եկին, ոմն / Աղլաղու, Սրնթամուր ՌԳր Հասանթամուր: (1300) մարդով ն կրկին

րայ

զքրիստոնեայք կո-

«պարունակումնան

մի ին, Իզ.

ՀՐ

ս

ա.

այդ

եց,

՞

,

ների

փ

ա

տեսակ

մեն

ր

ու

բ

տե-

ե

ն

:

ա

նա

ն

տու-

գ

Գա էին մարդիկ, որոնք փորձումի ատեղծագործել, նախորդների գտնվու այլես չէին նրանց գրածները Աու էին ֆրանցից: մակարդակին, աշիատությունների ա-

ն

'

են նյութեր`

նց

վա

Դրա Ճամար էլ

(1621-1640), կազմեցին՝ Ա. Վ.Հակոբյան, Հ, Գ (1641--1680),կազմեցՎ.

Հետ

ւթյունը մ Հա ոյ պատմագրո դարերում

:

ձնով,

ԽՐ

ւն1ոփոխվող քաղաքական աիհի

որովճետ

դարեր

ն

ե

սո-

ըմի զիճա Հարաբերությունները, երտճառներն նրանցներքին ցիալշտնտն "ո" ժամանակ բըոնելու անան ապես

նկա ել րր ընկալ

:

աան» աւն մասին:նրանք

սական

ԴրոՑ կար խորճելու Ի բոլորը չունեին այդ էլ ճամար ձնով, Դրա

"

"

Հազիվ

'

տ

17--171

ունների ժամանակադրությ էր ՞ իմնականում նալով ախտաճայտվում չկարողանալ ները երի «Հեղինակ ն

Մ

Հովնաննիս-. 1984: Հակոբյան, ծրնան, դարիՀայերեն ձեռա Գրերի «իշատակարաններ, էչ 138,

ենց

Ճասնու

գր

ւ

ի

`

քար

Սա-

կանգա

ու

:

«Հայերեն ձեռագրերի Ե.--Ժբ ճիշատակարաններ, ւդարեր»,կազմեց Մաթեոսյաե, երնան, 1988, «Հայերենձեռ ագրնրի 4մդդար»,կազմեց Հիշատակարաններ, Ա. Ս. չ 984. Մաթեռսյան, Երեան, «մԴ ի դարի Հայերեն «ձեռագրերի ճիշատակարաններ», կազմեց |. Ս, երնան, 1950: «ժե. Խաչիկյան, . դարի Հայերեն ձծռագրերի ճիշատակարաններ», ՄառնԱռաջին 1450), կազմձցՆ. Ս. Խաչիկյան, (1401-. ծրնան, 1955, Մասն երկրորդ Ս. (1451 կազմեցԼ. -1480), 1958. Խաչիկյան, ծրնան, Մասն երբորդ մեց Լ. Մ. Խաչիկյան, (1481-1500), կազերեսն, 1962: «Հալեբեն ԺԵ դար», 4. Ա ձեռագրերի Հիշատակարաններ, (1601-1650),"Վազժմեցին՝ Վ. Ա. Հովճաննիսյան,: Հակոբյան, ծրնան, 1924, Հ. բ դ

պայքարի

եղ

՛

դ

ա

Մ.

ծ

1.

|

1951,

ոո

Հետնե-

՛

պապապաթ

մաճ, ծրնան, 1978,

«Ք

ա

ձալՎյաջական

«--ծ-

Թշնամական փոՔորիկներից փրկված Հայ գաղթականների գաղթի ուղիների, նրանց նոր վայրերում Հաս. /ոատվելու ն պա տմության գաղթօջախների մասին:Այնտեղ ոա «ՇՆ«ատա Ա.

լեզվի

արզարձրոամ Համալ Վալյա ԵՆ սկոհցի կրկին շոր արնելյաերկրամատերում բտեռություն Վերակենդանացավ մշակույթը: "լ դալկացավ շուտով նուր զարթոնքը ԱՆ թուրքռի, ԳԱՎ ա Վ ռավ, երբ Հայաստանը ա խտախնդի խ պարսիկ ն թաքարների, յերի ի տակնուվրայությունների թո չարագոր ճրոսակախ տնտեսական կայուն : Ք աղաքական րաբնմ, Ս ԿԻԱ զգալիորեն վիճակը Հով ր: ժամանակ զարգացումը:1Վ Անու մրակույքի վելուն:

` տաւարաց ջոկ.

-

ւր

ն

առնալտարան՝ոչխարացն զեզանց, ն ն զկովուց զցլոց ն Վծրիվարաց, զՀանդերձա ի անձե, մերկացուցին ն մերկս արարին ի տեսիլա խԽայտառակաց... այնպէս արարին,որ շունք հ սռվոլսատակէին, քանզի զխորս ամբարաց ՃացիցՀաՖէին...». Ձնռագրերի ճիշատակարանները Ճակա յական ջոկս

`

թողին անձանց Քրիստռոնէից, այլ զանասունս

ճայոց

կորժանեցին, զինչս արդիւնաց զամենայնն ն մափշտակեցին, զամենեսեան ն ոչ

`

Ար

.

ի մումումնամիրուի -ընԲաՑ րա բնապատմական Իվադական ա տ Ինանբաժանման մնացածների ափԻՐ աճետանալուն կավայրեր ն

թյան քայքայման ու անկման մասին տեղեկությունները: գիս գրիչը, խոսելով Սարօտար զավթիչների 30000-անոց բանակի Հայաստան ներխուժելու մասին, ասում է ճետելալը. գաւառս «Բազում զ(եյրեցին ն աւերելով ն ոլ

ա-

,

Ճարկառին՝ ոյժ անչափ, ե ոչ ոք ընդդիմացաւնոցա 110. Շատ Քե նան ժողովրդի ժանր վիճակի,կողոպուտի, հրկրիտնտեսու-

ն

:

բ վորների, կաանները շատ են օգնու մասին: Հաուս արժագրությանն.

դանն

բոկ,

մաս

ե.

|

ուծէ վանքերի ի-րավոմջների, Լփաղանատիրական արձանն արձետանքրի,

եղաժները աղֆատիկեն տ «Ցաար իռնակալնեերի ժանր̀ ճաիկաճավաքության՝ մասին. պատկերացում կարողեն տալ, օրինակ, 1318 թ. մի ճիշատաագրի

ն

Դոգ

ային

են

՝'

արարին, մերկ

25.2»

ՊԱ

մչակութայի աո յուր նան. ա

-

Գոզլուտ

տ

,

-

Ւ

աան

թյուն

մաճայկականչրչ

ընդարձակ ամ.ր ողջական միչները ժամանակաշրջանի պատ

հլու ադրելու ալ ա

ու

ը

«իշսցնե'

էի կարողանում

ու

շար պատմությունը քե ութ

նդգրկելով ձեով,այի էլ ԸԴ, ւմ «իե ր

իրա

այլ

ւ

բավարարվու

մեծ,

րի Ճա-

զիա-

ԿՈՔԺ ա:

Վ

սամբ իրենց

ա ութ

կամ գավառի, երբեմ երկրամասի րի բարմաննծրով,

ր

Աեոոո ո է Հայնե

վավերագրերի դարերի Հայերեն արխիվաղին՝ անվան Մաշտոցի է երնանի պաՀվում Հավաքածուն ամենամեծ բաժնի բաժնում: Արխիվային արխիվային Մատենադարանի նան ռուսերեն, են կազմում մեջ բավականթիվ վավերագրերի վրացերեն ն ասորերենլեզուներով թուրքերեն, տ--

ստելժագոր պատմագիտական էա խոր արն դեպքերի թյունը, նեոքին աաա Քյուեների մեջ

բերի

ալա

`

վե

եղանա ճեղինավային ե այլն: ԱՎանցուքյունը, ցումները Ը Իվ ոտա խթարայ ություններ արժ

յի

Մ

պարսկերեն, արխիվաերնանիՄատենադարանի դրվածփաստաթղթերը: որոնք 100 000 վավերագրեր»

րոյն,

մեզ աի, աա Տան Հում ելութերը, Հեղինակնե հա մանս

ոռԱԱ

շուրջ ու վին բաժինը այսօր ունի ոչ միայն Հձայաստանի են պարունակում նյութեր անսպառ պատերկրներին ժողովուրդների Հայ ժողովրդի, այլն ուրիշ ամենատարբերՀարցերիմասինն մության ու մշակույթի "Կղզատմում. ԽԱԼ դարերի քաղաքական Հայաստանի նշանակուկարնոր շատ

այսօր

չժա ։րակացությունները, Ժաման ի նյութը կագրությունների միոյնշատ.է, այլն զմա», ղան: Մանը ժաման կագրությունների պարունակածթվական քան

Կոո

ոչ

Ա"

:

որոշելու ավան Հոդեոր իրադարձությունների, աշխարՀիկ "յ

ո

ով օգնում

են

Հաստատե ւ կարնո

ն

ոի

թյան

վորների ծննդյան, մաճվան կամ ժապաշտոնավարելու ճշտելու ա ջ պատմական մանակը, ցուդարձերը ն րէ որոնք այլ մանրամասնությունները, կարգի աղբյուր- ՐԸ: րում բացակայում են: Հայ եռա ե

նրանց

Գազցաժ

Ի ։

՝

։

արուն

Պարսկատտան, Թուրքիան այլն)

Բերող լ

ու

ակագրությունն

՛

աարի իրական ժաման

անակու

:

Հ

արժեքը դուրս

լան սաՀմմաննեբից:

մակարդակով

աԱ

.

է

ա

այ

նան

էլ 4 ուտ

է վ,

Ճալա-

բա

,

Լ)

Հակոբյանը11չ

-

'

մ իջին Դ ժողովրդի դարերի պատմության :

Կոգնաատմլի որոն արխիվային վավե րագրորը, ար

նշանակություն ու-

Բարակ

արմաոնատմարդկանցձեռքին,

մի

գրադարաններում,

Գոնբ-,

ՊոպԿարաաա:. 111 Տե՛.

ժա, Մաճթ մանակազլ

ա

լ

(4ու-1Նն Արարյուննքր

Բնան, 1961, Հ. 2,. երեաֆ,

տչ.),

'

«.

1 ն-

ճոգնոր կենտրոններին ու

օւոարտիրակալնեՀաստատություններին

,

,

Արա

«ա

ձնով է լավագույն կ Հայոց Հրովարտակների դակների,

դերը

Ժ-:

րա-

էջմիածնի կյանքումնրա խաղացած կութային կոնկաթողիկոսական արտացոլվում

ե

:

)

ն

յան Հավ ուսումնասիրութ

են

Ր

Ռու րա

Հա / ն աե ն մ Լ 2 նի մամա ն ակա

նեն

Հա-

ժողովուրդնե (Հնդկաստան) աաա Հարին եԲԸ: ճամար ,

Հեռավոր է ո

ու

սուլթան-

խնդրագրերը: ները,ուղերձները,

|

է Ը չեն թյուններ ում սաճմանափակվ Հ իայն փայն Հայաստանի վերի մասին Հա մեջ շատ են նան Դրանց բնան ա

ուսումնասիրության Համար

թուրքական պարսիցշաճերի, թյուն ունեն, օրինակ, ուղերձֆերմանները, Հրափմաններըչ ների ռուսական ցարերի Ղարաբաղիճայ մելիքներիքաղաՏերն ու Հրովարտակները, նամակբնույթի փաստաթղթերը, Փական ու դիվանագիտական հ հրկրի տոնտեսա-

եշ

ու

ԵԱԼ

.

Քյու հկեղեցական բովանդաամենաբազմազան բի կողմից պարբերաբարչտրված ճորտագըիսկ բազմաթիվ կություն ունեցող փաստաթղթերում, մեծ Հնարավո-

ելեմտիցմատյանները րերը»կալվածագրերը, Հարաբերուսոցիալ-տնտեսական րություն են տալիսերկրի արխիվաան ճամար: Մատենադարանի Ն

թյունների 4 ին

լո

բաժնում շատ բաժնում

են

նան

Հա 7 ե

օտ

ա

րչա զ գի գրող

Բ|

'

քաղաքական

գողգան արան արխիվները: նիի գործիչների իշխանությա խորՀրդային ան

ու

ատական

երնանիՄատենադարանում վաձեռագրերի,այնպի" էլ արխիվային

տարիներինինչպես

նլ ուսումնասիրության

մշակման,պաճպանման, վերադրերի անճրաժեչտ էին բոլոր Համար ստեղծվել Հրատարակության փաստաթղթե որոնց շնորչիվ արխիվային պայմանները,

լայն էին դիտական դառնում Հատ-

ճրատարակվելով պարբերաբար

Այս իմաստով

եփականությունը:՝ Հասարակայնության Լ

պետք ճամարել«Դիվան Հալոց տարնոր խթա որով շրջանաորւճրատարակությունը, է

պատմու-

րը «քորիդարի հրկրորդ կեսի Հայոց պատվէ ոմ մության աչ անվան Մատենա Մաշտոցի եր Մեսրոպ բանում բազմաթիվ դիվանական վավերագրերն թյան

մե

լ

ՃԷԱ1

պա

ՏԱՆԿ

Բ11

«անփող

ԵՎ ՈՒԲՆԵՐԻ

ՍԿԶՔՆԱՂԲՑ

ՀԱՆՋՆԱՐԱՐՎՈՂ

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

`

1944, գիրք 1, երնան, պատմություն, Հալոց ճին գրականության Աբեղյան,

Մ.

գիըջ Չ, Երնան, 1946

ռուսերեն թարդգմանուՊատմություն,քննականբնագիր, ԱրբահամԿրետացի, ն. թյունը, առաջաբանըն ծանոթագրությունները Ղորղանյանի,երնան, :

,

երեան,1944, մատենագրությունը, Անանիա Շիրակացու Ա. Աբբաճամյան,

ԱՍՏՈՒԱԾԱՇՈՒՆՉ,

Հ.

3, Վննետիկ, 1805

ԱՐեշատյան,Հնագույն Հայկական քարգժանությունները,

Ս.

ճանդնս»: 2.1, բանարիրական

տե՛ս

«Պատմա-

1571 դառի

երկը որպես Սեֆյան իրանի ԱռաքելԴավրիժեցու անեղյան, երնան, սկզբնաղբյուր, 1928 պատմության երկեր,երնան,1980 Անճաղթ, Դավիթ բնագրթարգմանությունը Դարեճ ՎշտասպիԲիսեթունյանարձանագրությունը,

Ն.

`

:

ՏՈՐ .

|

| '

.

Ե.

Նթ

ԼԵՐԸ

.

բից, առաջաբանըն

"

Գ. Նալբանդյանի,կրնան, ձանոթագրությունները՝

:

Եղիշե,Վասն Վարդանալ՛ն Հայոց

աբան Եղո

|

,

ս

:

: ատն

"

։

՛

:

լ

ԲԱՐ '

Պողոսյան, Հալ Ս. Ժամկոչյան,Ա. Աբշաճամյան, Մելիք-Քախջյան,

Հ.

Ս

:

,

:

ն Անդրկովկասի մլուս ժողոԹուրթական աղբլուրները Հալաստանի,Հալերի թուրքերենբնադրից, «. Ա, կազվուրդների մասին, թարգմանություն երնան, ժեց՝ Ա. Սաֆրաստյան, ՄՍ.

`

:

տտ

ան

:

երնան, 189527, պատերազմին,

Հ

"

ժողովրդի պատմություն,երնան, Ն Խաչիկյան, կազմեց Հիշատակարա Հայերեն դարերի ձեռագր «րի Երնան, 1950 Վ. Հակոբյանի, Երնան, Կանոնագիրքճայոց» աշխատասիրությամբ կ.

ններ,

ԺԴ

Մելիջ-

Հալոց,աշխատասիրությամբ Փատմություն Գանձակեցի, գԳիրջակոս երնան, 0Հանջանյանի, տիա, 4. 1, երնան, Հալ ժողովրդի պատմությանքրեոտոմա 1984, 1976, 1922, 1971, 3, 4, նրեան, ՀՆԽ Ճայ ժողովրդի պատմություն,

ա

.

`

ՀԽՍՀ ԳԱ

`

ւ. պառաարաաաաաոա. .

1: 3

«Դիվան. Հայոց պատմութ, յան» նոր

ւ

ՆովաԳարննցուխՏ1՛» Ղոմաս Կարնեցի Աա Վ. Գիզույանի, երեք, 1886. «ղիտտառիրությամբ :

:

առան

.

: ԱաաաՅա (1780-1388), ԱՆ

.-

Հրատարակություն

'

Ձայ մշակույթի նշանավոր գործիչները,երնան, Ս. Կրկյաշարյանի, ՃՀեբողոտոս, Պատմությունինը գրքից» թարգմանությունը երեան, 1986 վ. Հակորլանի» Հ. մ, աշխատառիրությամբ Մաճր ժամանակագրություններ, Երհան, 1951 Խ. Թորոսյանի, եաչխատասիրությամբ ՄխիթաոԳոշ, Գիրք դատաստանի, բնաֆ,

33.

|

զ Իենացի,ատմութիւն 1913, երեան 1981 Հալոց,Տփղիս, ՍտեփանոսՍշբելյան, պատմություն, Սյունիքի քարգմանությունը, ներածոււն բ ե Ամ. Ա. երնանձ,1986 ժանոթադրությունները Աբրաչամյանի, Մովսես վս

ս

Խո

,

փ:

եյ"քաղեց թարգմանեց Աճառյան, երնեան, Մուս ՏԵՐԻ ճին թարգմանականգրականություն, Երեան, րյան,Հայ ան Հայոց պատմություն, Երնան,

«տադ

րե

-

«

,

«վ

Յոր

ԱՈ

նն

Իբ

ւ

՝

'

՛

Հ.

ն

ւ

`

,

1968,

պանդ,

18984

Ի`

`

շաճ 159 մկրբաս

Աբդուլ-Ֆիդա փաշա Քյուիրալու՝ Աբբդղուլլա

' որ Բո մասին,Երնան, Ճճալոց պատերազմի ԱՀթեոս րոնի այեցի, ժամանակագրություն,ծրնան,.

|

ն

:

Աբեղյան Մ.

Կողբացի,Եղծ Աղանդոց,Երնան, Եզնիկ Հովհաննես Դբասխանակեշացի, Հալոց սլատմություն,

ոնն աքտետրակ «նոր

կամ Պատմութիւն Ղափանցւոց»,երնան, որ կոչի լորդորակ», երնան, 1991

ՋՆՋՆԱՆՈՒՆՆԵՐ:

Բոս

երնան, թարգմանությունը՝ կրկյաշարչանի, Ժսենոփոն, Լազաբ Փառպեցի,Հալոցպատություն, Երեան, Եերնան, Հալոցպատմություն, ԿԱկրՐծԲունի, տանն Պատմություն Արծրունյաց, կրնան, 1985 Ս.

Այր.

|

ռ

98,

100,

56,

144,

58,

61,

165,

249,

կղավելլանց 8. 2286,

308. ճարկաչավաք Աղլաղու՝

Ամբրոսիռ Կոնտարինի138

աջ

Փ2, 71,

Մարկելինոս 138, Ամմիանոս առնտրական կյվազ"

ԵՐ"

251.

Անակ59... Աբրաշամ 11 Խոչաբեցի կաթողիկոս

.

Անանիա Մոկացի Անանիտ Նարեկացի կաթողիկոս 131--137, 118, Անանիա Շիրակացի

264,

Չ60--262, Արբբաչամերեանցի

ԲԵՐ

.

Աբրաամ Կրետացի265--270 201`

Ա. Ա. Աբրաճամյան Ա. Գ. Ալբրաճամյան :

132,

51,

99,

101,

ալ-Անիբն-իբրաճիմ՝ Ալբու-Ցուսուֆ 209, 210 սարի՝ օրենադետ110, վլբուսեթ154 58-60, Ագաթանգեղոս 101,

ի `

անն

եե

ՆԱՐ

Ն

ի

|

Ր

լու Մ

196,

Ադա

`

ԲՈԼ :

104, Աստվածաշնչյան

Ալ-Մավերդի210

ՅՅ

211, 212 Ալ-Տակուբի 96, 157 Մակեդոնացի Ալեքսանդր 290,

մ

:

ՏԵՂԵ

-

.5

պ

,

ՏՈՄ

նեկփառի այրը Ախշաշրճարտ՝

՝

::

:

։

.

ար

`

Ախ,

տ

՛

ԱՈՎՅԼ աջ "

.

ւ

ՏԵՐ

.ՀՅ

Մ

զ

ան

ի

:

ՀՄ

` Ր

ԹԵՑ» "ՆՈ

Կ

ԾԻՄ

Ալիշան Ղնոնդ 216, սուլթան 161 Ալփ-Ասլան՝

|

ՆՐ

:

ցար Ալճջսել Միխայլովիչլ'

՝

ՀԳ

171,

Ադոնց ն. 61 եկեղեցաԱքանաս Աղեքսանդրացի՝ կան մեկնիչ 114

'

4. 177 Անդրեասյան

125, Փ. 148, Անթապյան զորավար եգիպտական Անտոնիոս՝

Աշշուրաստված15,

իշխան Աշոտ Քագրատունի՝ 143, 144, 1498, Աշոտ 1 Բագրատունի 158,

159, 204

148, Աշոտ ո" Քագրատունի 147, Աշոտ 11 երկաթ

Աշոտ 11

բդեշխ 78, Աշուշա՝ Ապիոն38

Առաքել

աստված Ապոլոն՝

Ակինյանն. 71, 73 ԱՀուրամազդա26 ճայԶաքարիա Ագուլեցու Աղամիր՝ րբ354 ԱղանԱրծրունի

Քուլրբ Աեուշ վռամ՝` Ձվիկ իշխանի

:

Վ

(7 դ.՝ պատմիչ) Անանուն (ՄՄ դ.) 22 Անանուն Արծթունի155 Ջրուցագիր (կարծեցյալ Անանուն ) 143--145 ՇապուճԲագրատունի

Անանուն

40, 43, 46, 264

Ադղադ

՛

ւՀ

.

104, 121, 157, 172, 180,

ագրլյան Սերոբն 189

,

'

::

63,

94,

ւ

Ց".

-

83,

ա

Յ5 կաստվածուճի Անածիտ՝

ռ

|

ւ.

,

"-

|

345--349, Դավրիժեցի

Բ. 51, 52 Առաքելյան Վ, Առաքելյան102, թագավոր Ասիա՝

(ազդ) 58 Ասքանազյան Մ. 117, 192 Ավգերյան

Քաբալան |. ֆ5շ, 31 :` ԲաբգենԱ. դւթմուիի

ԱվզալբնկլանՄ" 178"... .-.. Ավետիսկաթողիկոս244 Ո»ո՝ Ավչյան Ս. Ա. 28422 Ատրվշնասպ՝մարզպան86. ն Աբա ֆեզերէկ 95... ՝ԵՂԼԱՑՀ Արախա՝.զորավար 22 Աբամ՝ Հայկի ծոռը 16, 22, 96 Արամ (Արամու) 16, 12 Հայկիորդին 32 Արամայիս՝ ԱրամյանՍ. 260 «

ծթ 26 գարու Ղազար` Քաբուրլան Բաթուխան 277 Քալաձորի910, 311 ՔաղրամլանՄովսեթ Քաչունոյոն՝ մոնզոլ Հրամանատար

300-803

.

'

դասում) Մ

Արգիշտի 11 (Արգիչթե Ռուսա 1-ի տրգին.20. 110, Արնեշատյան Ս.

:

228,

131, տ

Նիրո

Աթենացի

Արիստիդեռ

128-130, Արծրունիներ 75,4, 162,

.

ո.

154, 198

՛

294, 295

Արմեն

39,

84,

85,

70,

85,

108,1858:Բրջիչո կաթողիկոս

92,

96,

Արտաշես 1

Բութ

(երվանդականՍ̀արի):

32, 35, 48--50,

Արտաչես Սասանյան Արտավազդ1

38,

96`

ՏՐ

40,42, 2. Է

ՄՆէմոֆ՝ Արտաքանծրքսես

Մենլանթագավոր29

եւ"

Արտեմիսառտվածուծի 28. Արտոքմնս՝զորավար Ափասնիոս118 :... Արեմչնյաններ4.-:

-

-

`

ա

արաբ տե՛ս

-

147--150,

-:

-

.

401,. 245.

՝

զորավար

աղի

կայսր 38 դոմիտխանոս՝

79,

99,

97,

եզեկիել մարգարե25եզնիկ Կողբացի56

126,

129.

։

144-. 115, 177,

՝

ՀՈԹ

11 871

118,

աան

Գաճլավունի մագիտաըու 239.333, Գրիգոր 238, "238, 220.

180, .196,. 248. 152, 114. ն իպրացի եպիփան եսայիմարգարե24 նչեցի 222 ետայի

Թժ-նչ

ՄՈԻԻՐ '

Վ. Գրիգորյան

Դույուկ

Լ Դանեղյան

Քյոմուրճյան աւո` մա մարգարծ

ծրեմիադպիր.

|

ենն

երեմիս երեմիա

- վորավար` երեմիա

Աա

երեմիա Չելեպի աես

Դադարչիղ՝ Քարելոնի

22. երաստ՝Հալկի որդին

ւ

:

ղան 287

Դարանացյու

:

Հայրը

Ո

2.

վերչին

Երվանդ

:

ԽԻ

Լ2 Մովանո Խորենացու. Դավիք՝ չի դասընկերը 1:

Հ

48. երվանճդունինքր եվկլիդես225

'

տ

:

պատմա աք Եվածրիոս կեսարարի 123,2371:

րգի216,: Դավիթկավկա

Մ

ՈՂՀ-

`

285, 26, 28

Քյոմուրճյան

:-

120,ւտ Երվանդական, եպիսկոպոս տառրի Դանիել՝. 1 վշտասպ՝ 50, 96. Դարէշ արերվանդյաններ Աջեմմնմած ցա

է թած»,

ար:

գաթողիկոռ. եվախփրոն Լեան

ԳրիգորՏղա

153,

129,-:

124, 126, 172,

Տաքնացի

:

՛

Դրիգոր ծկատերինա Այնթապցի255, ` Ի 6. եղիազաբ. 85, 104, 105, 409, եղիչե 71--78,

Խաացի

Գրիգաթ՝

թ

124,

158,

Գրիգորիս՝

154`

Գալիլել134` Գալոյան.Ա. Գայլ Վաճան 100 Դառնիկ՝Հայկիորդին ԳելցերՀ. 61 Գքորգի.Ր` 181, 292

148,

ՌլակոնովՒ. Մ. 21 Դյուլորիննէ. 122

Գրիգորնյուսացի 119 Գրիգոր

Հ

ա 153-

՝

Գրիդոր(ուսիկով 280 Փրիդոր նամախեցի ոէ՛ս Դարանաղցի Գրիգոր Մագիստրոս118,158, 22Ֆ--226

Գագիկ1 159 Գագիկ1Լ Բագրատունի ԳագիկԱրծրունիքագավոթ

ԳՐՈՒ

50, Արտաշկալաններ

'

|

Բութիկ

Քուլա՝

Գրիգոր՝վարդապետ Գրիգոր Ակնէրցի 183--186 Գրիգոր Անավարզեցի

121,

ԲՈՒՌ

253, 260, 270

05, :66,՝

59--61, ԳրիգորԼուսավորիչ

Ֆ0Ք

«. պատմիչ բարելոնցի

ԲրոսսենՄ: 155, 773, 188,

139:

427, 58,

` Դեդելան ժ. ՀՏՐ" ԴելիչՖ.2822 Դերեն Արծրունի՝ իշխան 146ԴիոդորոսՍիկիլիացի 33,43`..

`

Գրիգորերեց

Ա. 48 Բորիռով

:`

9. 217

Դառանքթ

Ու

իշխան152, Դերենիկ Գրիգոր-

՝

Ա. 49 Բալտունովա

անն Արչավիի՝ Պատրիկ Արչիլ՝ Կախեթիթադուվոր392

318.

167, 111.

148,

ն. 61

Արշակ 11 66--68, Սրչակունիներ40,

47, 97

`

Վ1) (Արաավազգ

25,

142,

207, 208

Հոլի «րրեվավար» Քյուզանդացի

Արժենուս՝ արգոնավորգ36 70,

ԲարթիկլանՀ.

Բեթոսոս՝

'

Գոթիչ հ.

4.

Մ. Դարբինյան-Մելիջյան

"Ք25

Բելիսարիոռ140

152--

Կլուրոպաղատ՝161255

Ն 260 ձլուլամիրանց յ կաթողիկոս 86,

Արծրունի իշխած145 Գրիգոր-Դերեն

.

։

Դավիթ Բեկ 258--200. պարա» Դավիթ կաթողիկոս244 ԱՏ իլխան Դավիթ

Սկնոացի Գեորգ, Գոյան Գ.

ո

`

:

Բարսեղկիսարացի՝ մեկնիչ114, 179 Բել՝ առասպելյան 23, 95, 108:

188,

.

Արղության̀

Բարսեղ1 (Վառիլ)՝ կայսր 208,

ու. ԳարԴպիր Պալատացի

Դ`Ց

ՀՈՅ

Հ».

եշ:

Ս. 234: Քարլուդարյան

Արիստոտել

խԽ.220 ՔԲաստամլանց Քարդածան'պատմիչ34 Բարզանես՝եզիպտական:

05,

161--166,

226,

գի" Վանակած Յէոր

կաքողիկու Դիոն կասիոս Կկոկեանոս՝: Պատմի 43, 44, 46, ԳրիգորԱստվածարան 98, Դիոնիսիոս Գրիգոր Դարանաղցի (կամախեցի) ոշ,145. ավ թաղավոր240--245 `

`

Ռոսալորգի)'

158,

Արիստակես

Անճաղթ318, 140-438'245. Դավիթ

ԱՄ

208, 206..."

Փյուտ`

ր

303, 304

Ե

18, 19

:

106, 112, 146, 48. Քաղրատունիներ 151, 152, 155, 168, 195, 233.

":

1 (Արգելք Արգփչոե.

ԳիորգիոսկեղրենոսՉԱՏ

"`

:

ո

116,

117,

153,

-

159.

317:

ՊՏ

:

շք

Կյուրեղ

«ԳՐ

Գրա: առիւ «ապրան Մենի:իշոխ ջաճանա :

`

անջ

ԶամինյանԱբ.13

Լ

ՆՅՄ

:

`

:

.

ԳԱՆ

ւ

Օրի 292, 2935. հարալել աթի Իվան.կարապետ

։

թ. աքարեկ

Ջաքարյան հվանձ՝

Վաքարյաններ 04, 99.101, 198,

181,

`

լենկթեմուր 230,

Զենոբ Գլակ

Լեռն

Վմպեղոկլես

181՛` «Թամար Քագուծի

Ռուբինյան186

կտեսիաս՝պատմիչ33

ատ

կուտուզով Մ.

Է

արք

։

Խանլարյան

աան

1. կեչառեցի Խաչատուր Ջուղալեցի խաչատուր՝ 274-228. '

ԵՐ

Ա.

Ա.

ռ 58,85, Տրդատի ճայբը Ալեքսանդրացի` Խոռրով՝ թագավոր Թեովփանես 107,3Թ, Խուկաննաս՝ Հայասայի Խոստովանող 277Արժրունի՝ 28-36. կամսարականներ Թովմա ԵԶ ա `

՛

ւ

Կո68-Յա

`

Թովմա Մեծոփեցի Քորդոմ' Հայերի ն

Սա.58, նկանանյանց

Ն

-

ՊԱՀ

`

4.

կարճիկՀովճաննես 28352. լ" ' կեսար 225

':

որինն865.. ո

ԱԳՐՅ

ան

.

ո.

ն

տ Մ

2827ՆՐ իբե-Խորդադրն

Իբն

Բատուտա

փաշա խրբրաճիմ

Ղ. 61 ԻՏՀիճյան

ՈԼ

Բ

,

ա

46, 42. Ս քագումի Սելենն՝

կլեուատրա

. Ք»կլեոպլատրաՍելեկյան

`

Լոն

59```.. կլավիխո

ԳՑԵՑ

Բ

ւ.

Մ պապ 191. պղեմեոռ գ

կյուլեսերյանԲ.

սւ

սատ -

քաճանա256 Հովշաննես՝

(ԳառՀովչաննեսԴրասխանակերտցի

Դվնեցի) 146--151, 143,

172,

իմաստասեր

Հովճաննես

ի

,

111, 308. Հարուն-ալ-Ռաշիդ

րոքուան

|

ոտ

179,

ը.

տն ա ՀովՀկաթողիկոս

Մ

Հովչաննես

րասխանակերացի 205--208

Հովճաննեւ Սկիլիցես ՀովչաննեսՏավուչեցի Ա. Հովճաննիսյան

Հովչաննիսյան Գ.

եբրայեցի (Հովանպու 32--40,.384.. Փլավիոս) Գ. 307 Հովսեփյան

Հովսեպոս

-

191,

Հեքումյաններ 186, ՀէՆրի ոյ խապանիաի

Ջվիկ իշխան79 ։

64, 28--88, 124, Փարպեցի Ղազար

թագավոր Ղարբանդու

Հւրակբ:կալոր 99, 1082 `"

կայսրը141, 145

Հուստինանով Ս

190-Հեքում Պատմիչ. կոռիկուցի

թ

227.

Հովճ. Հունդիբեկյան

180-188,

՝

ղան Հուլավու

5. վ. 21 Հարությունյան Գ. 223 Հարությունյան

ի

118, 178,

Հարկաավաք Հոոմիպապ

տիկցի)102, 177-183,

Հալըը

Ջելերի

Քյաթիբ չաչի խալիֆա.աոե՛ս Հասան-Թամուր՝

- :

:

Հաննիբալ

Ր.

Ր.

-

Հայկ(Հաու) 95, 96,

Անանիա Շիրակացու Հովչաննես՝

Կողեռն Հովճաննես կաթողիկոս

Համմուրաբ՝ րդին 22. Թորգոմի

ՈՐ

5. (Արեելցի, կիրակոս Գանձակեցի, 186, 216

ՆԵՐՈՒՆ

Հ. 313 «Ժամկոչյան

|

Սաքանա: կիկնրոե.295.

Բոթկելքբկուսա

'

զ

Հազկերտ11 277 Հակոր արքեպիսկոպոս Ժուղայեցի Հակոր 246. 252, 256 3. Հով. 308, 310-՝ Հակոբյան Վ. 215, թագավոր Բաբելոնի 23,

ի:

Ր կարապետ Վլերաճակիչ խան` 3.

Թութխալիաս թագավոր Ր

1-ի

-.

Ս. Հ. փե: կարախանյան կո(ածյան,

նախաճայրը` 23ղերի Խ. ար

ւ

Հե.92 կարագլոզյան՝

ւ.

Թորոսյան

Բջ

լ

լ

"

շ.:

Հովճաննեսերզնկացի

276. Հակոբյան

Վ.

ՍիԱՏՎ

101.

Հովչան Ոսկեբերան114, Հովչան Որոտնեցի226--231 128, Հովչան Օձնեցիկաթողիկոս

157,

|

յ

.

նեցի կամ

մայրը 241 Ռարանաղցու կուլվարդ՝

:

Խալատրյան.. 237 կայորուճի Մամբլոեյան`՝ 12171. անին

-Թեոն

ա)

Ա. 246

ՆՈՅՆ

ւԹնոդորա՝

Լր

"

ե.

ՍՎ

Խաթուն 264 խալդ՝ աստված 19

ԳՈՄԵՐ

Վիա Չելեբի286-295"

43, 46

ՄԱՐ

ՆՈՐ

՝

68,

54-59

11 Ռուբինյան200 Լեոն. Տ

:

Ս.

:

որդին 248 Վգրոս՝ Թորգոմի Գոլով". 385 1: ժին Հովան3056 "577 էմին Մկրտիչ 61,

կ. 216, կոտտանյանց Կովկաս՝ Թորգոմի որդին 28.

Ն

«.րնանչու

80՝ կաթողիկոս ՀովճանՄանդակունի

Ս.

Լար

|

ւ"

Հովշան եպիսկոպոս Հովչան Մամիկոնյան89,

կայսր

ՏՈ՛

բջ

կոստանդինկայսր կոատանդինՄ

1...

'

339,29.

Հովչան՝ Աբրաչամ

:

:

կայար 139. Հովիանոս՝

պայլ՝սպարապետ կոնատանտին

ո

լ

«0.

193,

11 կաթողիկոս 203-305 Կոստանդին Ծիրանածին

Ն

Կատերինո կայլոր 97, Ճոճրաբյան Հ. 24 |

լեռ

Զենոն

պատմիչ ԿոռնելիոսՏակիտու՝

41, զորավար կորբուլոն՝ 113, 121, 51..՝ կաիցյան որուն կ ոտս լլուդովիկոս Մ. 28, 31, 38, 35, ճորմեական Կկլաջարյան պոլո 39, գորավար, 42, 43, 45, 46 ոշ,

|

ԼեՀման-Հաուպտկ. Ֆ. 53

՛

,

144,:

"

Հիպոլիտոս114 Հիսուս տե՛ս Քրիստոս սուլթան26: Հլուսեին՝

ը

ոստանդին անձնական

Ագուլեցի 254-256. Զաքարիա 295" Քանաքեռցի 249-258 Լազարյան Զաքարիա Հով. 294,

Զաքարե218 Զաքարյան

լ

94,

22, 28,

Արտաքարքան

Ց ՛

ներկայացուցիչը Ղարաբաղում

226. 390 Իվանե պատգամավոր 218, իշխան,

«Զաքար՝ ցարի

վրաց թագավոր

1Ր

Հերոդուղոս

կլուրոտ1 275 Կյուրոս կրտանր՝՝ ի եղբայրը29

20 «Ա Քատուորդի իշպիլե 3 274,225 Ամոթ իսաճակյան

կաբ Արտաշես Քազավորի -Ցարեշ՝ 45289 ւ

պարսիցարքա կյուրոս՝

:

Հերակլ

մեկնիչ 114 Աղեքսանդրացի՝

152,

172,

180,

ղան 308

Պազգ

կլկան ոշ

կիո ւ.

1. `

319:

՝ :

ո

.

109--

10,

Պեոնդ Պատմագիր64,

անցի) 102--105, 180,

Մելիք-ԲախշլանՍտ. 184,

Մուավիա Մուչամեդ 110,

Ստ. Մալխասյանը

88, 223 տե՛սԱլեքսանդր

61--63,

Մակեղոնացի Ալ. Մակեդոնացի Մաճմուդ՝սուլքան 261` Մաղաջիա՝արեղա 184 Մամբրե՝ Մովսես Խորենացու զասբնկերը 22 զրամիկոնյան Դավիք՝ էրեց 74 գիամիկոնլյանԹեսդորա տե՛ս Թեռդորա Մամիկոնյան Համազասպ80 Մամիկոնյան Մաժիկոնլան Հովչան 64, 99--101 ՈՅ

ւ

է

'

Մելիքիշվիլի Դ. Ա. 21 Մելիքսեդեկկաթողիկոս

Մելիքսեթ-ԲեկԼ.

335,

Մուրադ

:

զորավար Մբճրալի՝

Նալբանդյան Հ. Թ. Ֆալբանդյան

69,

71,

78,99,

Այրիվանեցի Մխիթար

Մեինար Անեցի 102

Մալ

Ա. 172

220, 222

ՄանանդյանՀ. Ֆ5, 2, 48, 49--51 ՄեիթքարՍպարապետ316, 260 Մանգու ղան 188, 277 Մխիթարլաններ258, 260 Մանեքոս պատմիչ 94 Մկրտիվ Զաքարիա,Քանաբնայն Մանուչն՝ աստվածաբան925 ճայրը 248 Մաշտոց 1 եղվարդեցի կաթողիկոս Մոմզեն Թ. 53

Ն.

Մառ

մ.

։

ա

որդին33 ՀՄ Մովական՝ Թորգովի

Մատթեոս Ուռչալեցի 176, 180, 189

165--171,

Մաբ Աբաս կատինա94

`

Ցարիամ264

Մարիամ՝ Աբրաճամերնանցու մալռր

ը 260

Պոլ» 198, 277, Մարկո

ԵՆ

:

տ

Մովանա264 Մովոնս մարգարե 38

Մովսէս 21, 28, 90--98,

129, 158,

ՏՈՄ

Հ

(Պատմաճայր) Խորենացի` 48--51,

104,

135,

105, 111,

192,

1272, 180,

04, 65, 272, 88, Թ3,

249,

118,.

251,

136, 157.

'

65, 66

61, կաթողիկոս

իշխան ՊածՀլավունի Փաշլավունիներ 68,. 68, 139, Փապ թագավոր Ա. 220 Փապովյան ր 52 թագավո Փարթամասիր՝ Արշակունի Փարթն Փարթններ108 արույր

լ

զորավար Պետրոս կաթողիկոս 86, 87, Հ. 126

Փերոզ՝ արքա

Փերպերյան

38, (Նոթոս) նաճապետ

39,

ՆուրիջանյանԹովմաՎանանդեցի

Շաթ

Հաճ Շաճ

Արաս 248,

252,

Ռուժ 239

284,

.

Հակոբ Հաճամիրյան Շաշամիր300, Շաճամիրյան Կ. 201 լ...

Հաճնաղարյանց 21--116

,

202. Գետրոս Սիկիլեացե

Մ. 248 Ֆչանյան

Նոյ

96.

Սկալորդի՝Թագավոր,

Փետոս՝

քագավոր Նինու՝պարսից ջոն 280 Նիուբերի

-

՝

Տայեցի 107

Ներսես Ներսես Մշեցի Նիկողայոս

»

ւն

Մեծ

ւ

123,128,. 8--

Մխիթար Գոչ 402,

112, 198

Ներսես

. ,

47,

224,

216,

Ննալբանդյան

41,

61,

Դպիր272 Պաղտասար

թագավոր Բաբելոնի ՆՖեբրովք՝ 40,

:

9ինգիզ-խան

Մ. 82

Ներոն

.

Քուրմ94 Ողլումպ՝

|

նեկփառ՝այ պաշտոնյա Նեմեսիոսեմեսացի

:

ս

Մ. Ջամչյան

26,

Մ.

Գ.

ե.

152, 122,

144,

143,

վարդապետ Անգեղակոթցի՝ Շմավոն

Նադիր շաճ 265--270 Նադիր Ղուլի շաճ

`

65, Մամիկոնլաններ

148,

70,171

62,

ա

Շարա՝Հալկի որդին

Նաբուգողոնոսոր

Ր

Մամիկոնյան

խնքական քագացոր

Ցուզբաշյան 147, ամիրա Փոտուֆ

34,

109, Բագրատունի Շապուճ

ր

Ցասոն՝ արգզոնավորդ նկ. 161, 165

'

Միճրան՝ զորավար 100, Միճշրդատ՝զորավար 39, 46. Մանվել Մամիկոնյան ՄիՀրդատ 1. ծվպատորիշխան Մուշեղ71 Մամիկոնյան Մինոս Վաճան՝ սպարապետ Մամիկոնլան Մինուա հշսղուինորդի20 | 78--83, 86, ՄիրիջանյանԴավիթ263 Մամիկոնյան Վարդ՝ զորավար 8202 տե՛ս Վարդան Մխիթարաբբա 258. Վարդան Մամիկոնյան ՛

Շապուճ՝ պարսից,արք

սուլքան286 1Ր

:

`

Շամիրամ (նեմիրամիս)

ալ-Համավի Ցակուտ՝

:

186, 199.

120-194,

258, 260

|

Տրդատ 1-ի մերձավոր քագավոր 19 Մեռրոպ Մաշտոց 44, 54--57, 64, 22, 82, 85, 88, 89, 91, 92, 105, 115,

Մուրսիլիոս

Մենուա

113,

ՄուրադյանՊ. 235

Մերուժան՝ զորավար 21 Միլդերմանսժ. 122. Միխայել Ասորի 184,.189

ւֆ

Մենեաս՝

Վրթանեսի: Ստեփանոս Շաճումյան

խալիֆ էլ-Մեշդի՝ Մուճամեդ Շամուհլ կաթողիկո խաալ-Մութազ-Բիլլաճ Մուճշամեդ ՇանիձեԱ.

կ. 1278,. 188 Մելիջ-0Հանջանյան

182.

Ս. 258,

Մաքնոսյան Ա. Ս.

Սաճրագ առնաորաՀ

(Դասխու-Շածրիմանյան Մովսես,կաղանկատվացի կան 390

Մարքս կ. 30 Մեթոդիոս 0լիմպիացի 114 Մթրոդորսս Սկեպաացի՝գիիլիտոխտ

Կ. 220

Ղուկաս կաթողիկոս Ղուկաս Կարնեցի 295

Ջեմճեմյան

վարգապետ

.

113, 152, 180, 196

Ղորղանյանն.

Մարտիրոս Պրիմեցի՝

303,

Պլատոն118, 126,

|

121,

36, Ավագ՝պատմիչ Պլինիոս

Պլուտարքո պատմիչ --43 Մեծ) 271, Փլոտր 1 (Ռետրոս ա`

|

31, պատմիչ Պոլիբիոս՝ պատմիչ Գոլիննոս՝ Պոլիկրատես Ն. 186 Փողարյան Ս. 313 Պողոսյան

:

293.

դ.)

|

|

-

ք

Փոմպեոս 38, 46

Գ, 294 Պոտյոմկին

ՓոտյոմկինԳ. 2985 Գորփյուր227, 231

8. Սաֆրաստյան

Ն

ՍՏ `

ու

Գորփյուր Փլունիկացի 118, Գտղոմեոս135 Փաղամեսսլաններ

147, 180.

Սեբէոռ102, 106--109.

-

273,396,

2.

ւ

146, 148, 159,

|

ԸՐ ԱՐԱՐ

Սալյուստիոս234 1 18, 16 Սալմանասար Սալմանասար111 16,7`

123, 124, 158,

Գ. 289 Սանթուրչյան

ՍտեփանյանՂուկառ -Սնրատտացի Ստեփանոս Ակների վանքի առաջ-. նորդ

Սասանլաններ84,

85,ւա

-

Սարդուր11 18 Սարգիս Օվանակախ, բժիշկ 222 Սարգիս 1 Սնաֆեցի կաթողիկոս156 Սարգի» Գրիչ 3086 Սարգիս կարբեցի վանք, տռաջնորդ

ՍարգիսյանԲ. 216 ՍարգիսյանՆ. 338 ՍարյանՄ. 50

85»

Լ

ա, -

:

Տ.

մաննե

ԲՈԵՐՈ

Էս

ՍուվորովԱ.

295,

Վ/ուրծն՝զինվորակաֆ100 նուրմակԱրժկեցի ՍուջիասյանԱ. 222...

ՅՐ

:

՝

294,

'

`

71, 23-28, `Վարդանանջ

28,

ւար

մ :

«ՈԹ

թագուի 61, 68 Մեդիայի թագավոր 33 ՓավստոսԲուլանդ 01--71, 83--8094, 104, 143, 157, 173, 480

րե

ւ "ւ

Ա. Փերիխանյան

`ճ Ազբակեցի կշքուիվո» Փիլիպոս

տան

Հ

`

տն

:

2. 289

ՓափազյանՀ. 296.. Փեչեի-հբրաճիմ282

Գոլն նրբայքըի74, Փոտ

748,

պատրիարք 202,209

ԵԿԾ

:

254, 301

ՀԵԼ

ՏՈՐ

ՏՈՐ

58, 61,` 88, .«

01, 92, 158

18, Տրդատ Սարտարապետ Տրեձր Կ. 48, 51, 52

Ա. Փափազյան

զ

Տաշյան Հ. 61, Ֆ16 Փարսային Մտ. Օրբելյոնի Հայլբի

Մ. Տեր-Մովսիսյան

97, «96

Փառանձեմ `

անեն Տաթար` ԻԴԱ 4է,738 Տակիաոն`

Գ. Տէր-Մկիտչլան

42, 51,

Փառնոս

120՝ թագավոր

Տեր-ՂնոնդյանԱ. 01 Տեր-Մինասլանէ. 28` Տեշ-Մբքելյան Ա. 122

41,

ւ

6.

Վաուժիսա՝զորավար Վճաղասիանու՝կարր8

92, 38,

ԹՐ. 208,սա,148.180, Ուխրաներ, Ֆոյի Ռւբոս՝ ժառանդորգ389

5: 85,

"

՛

Տրդատ 111 Արչակունի51, 58, 58.

հ. 88 փվպուբարյան

.

ՏՈՒՐ

Վ. 155 Վարդանյան

193,199 Ս. Վ. Տեր-Ավետիսլան

կաթողիկոս ՆՈ

.

139, 140

ռս

|

: .

ՎարդանՔարձրաբերդցի 1` վարդան Մամիկոնյան 71, ե

ԵՈ»

Սրապիոն՝ վարդապետ241, 21: Սուպպիլուլիումաս'խեթական թա-. դավոր 14

177,

Վրամջապուճ ՍԵՐԸ

Ցրբելյան 197-347,

|

1073. Վիր» կաթողիկոս

216,:

35, 36, Ստրաբոն

ԵՐԸ

դ"Ալեքոանդրի. Վինչենցո

(5-

Ագուլեցու Ժայրը Ստեփանոս `

Զաքարե Սավդով՝ ոՀ

Ստեփանոսկաթողիկոս220 պ Ստեփանու Բյուզանդացի Ատեփանոս Սյունեցի ԱՍտնփանոս Տարոնեցի Առողիկ սողնիկ) 143, 155--160, 123, 160 Ը

` ւ

'

,

-

Հոռմծաջի ան

:

Տրայանոս կայսր 51, 52 Տրդատ Լ Արչակունի (Նաղարչում

Մաշտոցի,

179, 183, 185, 216

'

--

՛

-

Վարդան Աինեհլցի 156, 178--

Վ

ԲԱԼ

ԱՎԱՐ

պատմիչ47

ւ

Ր

Տարա

ԲԵՐ

Վարդան՝վարդապետ188

|

ք

ա

Սվետոնիու Տրանկվիլ՝ Հոոմեաքի

ՍաճակաձնԳեորգի248 Հ. 257 Սաճշակյան 172, 176, Սամուել Անեցի 143, 171,. 189, 199

ի

Սոփեր

190,

115,

113,

92,

ԱՐԱՆ

Վամիկոնյան՝

տ

Գ. Սոտնիկյան «է

` 85,

Սաճակ Փարթե24, 56, 73, 83,

`

ի

ՀՎ

:

Սոկրատես

'

Թագրեռոունի ՍԱՃԽկ`՝ 86. 82, 91,

Վժրմով 8. 2, Սոկրատ118

Մ

ՏՐՈ

:

ՎասակՍյունեցի՝ մարզպան 70, 272 1)՝ կայսբ ՞Ֆ04 Վասիլ(Բարսեղ Վարդան՝ Մքսրու Հայր

ԹՎ.

ՀԱՐ

ՎասակՓաճլավունի

.

Սմբատ0Օրբելլան193

Ն

՛

2:36

`

Ռուստիչիանո277

6շ,

'

:

Գոնցալեց դի Կլավիխոլ279

180,

Մ

ւ

Սմբատ11 Բագրատունի Սմբատ Հեքումլան(Լամբրոնի)տնտ ՍմբատՍոլարապետ Գունղատարը ՍմբատՍպարապետ Գունդոտաբը 170, 186--190, 220--222 լ

ՆՐ

Վազակ

ԲՆ

"

45, 92.

Տիմեոս118

Տիտոս՝ կալար 38 ՏիրացյանԳգ... Տյուքիկու՝ գիտնական 131, 182 Տորք Անգեղ Տրալանու՝ զորավար սպարապետ

180, 183

աա166.

:

Վաղեռ՝կայար 1389 ., 103, 178, Վանական վարդապետ

`

Սմբատ Քագրատունի,

Ուիլլամ 227 Թուբբուկ

89,

370--

Հ

808... նինթամուր՝ Ճճարկաչավաք Սմբատիշխան 100

"

88,

ո"

Սիմեռն երնանցի կաթողիկոս

`

Թռաա1

Ագրլյան"-

Տեր-ՊողոսյանԳբ. 23. Տերենտիոս՝ զորաշրամանատաք Տիգրան՝ արքայագն (Տիգրան Մնֆի որդին)31 Տիգրան (Բ) Մեծ 360--39, 45, 43,

ՎածշրամՊաշլավունի՝զոթավար Վաճրին120 Վաղարչպարսից արքա 87 Վաղարչ 1 Արչակոմի 47 Ն Վաղարչակտե՛ս Տրդատ7 տ

ԲԸ

տս

`

ՊՎաճան՝իշխան 99

ա

:

"բոբ

`

Ռուլ

.

'

"`

ՏիգնարոռյանԼ. 114

Մ"

Վախթանգ վախթանգ՝Հաթերջիթշխան «պաճաղգն՝ առասպելի Հերոս 95

ւ

ի.

ւ

Փելնկյաններ108 տե՛ս Շամիրամ Սեվիբամիս

140-182Սերոբն Ագրլյան Գմաարացի

Ռուբինչաննիր186

.173, «Ա

ա

Ա. Սնն-Մարտեն

ԳՓրոկոպիոս

Փալալ էդ-Դին198 սուլթան 397 ՖաՀանչաչտ՝ Նուն Հ. Մ. 234 Ջանփոլագլան ՖենքինսոնԱնթոնի ՋիովանՄարիա Անչիոլելլո Ջողնֆա ՔԲարքարո Քվանչիի Մեֆ իշխան 108, 68.

157,

"

ա

ւ.

'

ւ.

։

ՔալանքարԱլ. 254

Քալանթար 1. 354

Փարթլոս՝Թորգոմի որդին Քերիմխան 275 ՔրչիբեկլանՊողոս268

Քյաքիբ

ա

283-286, |

-

.-

՝

տջ

ՀՔյոմուրքյան երեմիա 256, Ս. 157 Քոլանջյան

Քսենուոն

ՁՏ7.

29--31

Քրիստոս

56, 169, 185

ցլիմպիա՝ճայոց թագուճի

Օլիմպիոդորոս կրտսեր 127 ՕկտավիանոսՕգոստոս՝ 0շին սպարապետ

ՕրբելիՀ. Ա. 234 193, 0Օրբելլաններ Օրի իսրայել

տե՛ս

195,

ՏԵՂԱՆՈՒՆՆԵՐ

Օրի հսրալել

`

254,

2121,

Ադրիանապոլիս,քաղաք: Ադրիատիկծով 2227 Ալա, երկիր, 21

90, 122, 128

Ալիս, գետ, 15, 20

Ազնձր

Ականց անապատ, տե՛ս Սնկեղյացգավառ Ակիլիսենե, տետ Ակներ, վանք, 183, 184, 185 կլոռի, վանք, 167 Աղթամար, եկեղեցի, կղզի»223.::388

Աղի, գլուղ,

Աղստն, գետ, 218 Աղվանք, երկիր, 57»

102--105,188,

Ամասիա, քաղաք, Ս. Ամենափրկիչ, վանք, 274,

80,

235,

234,

164,-

15: լեռնաշղթա, Անտիտավրոս,

Աշտարակ,քաղանք,

Աշշուր, քաղաք, 16, 12 Աշուրի պետություն 13 Առղաճունիք,գավառ, 204 ավան, 52, Ապարան:

222, 230` Մ. չԱպրակունյաց Պարան, Ապրակունիս, գյուղ,

մանր,

-Ասիա Առաջավոր

վանք Առաքելոց կամ Ղաղարու Առինճ, գյուղ, 258, 263

Ասիա 28,

136,

33,

39, Ասորիք, երկիր,

88,

|

եռրիջ,գ̀յուղ Տարոնում,100 Ասպինձայիշրջան 230

Ամիդ, քաղաք, Ամստերդամ,

`

Ասորեստան,երկիրչ

աշխարճ, Աղձնիք» 210,

223,

380,

181,

Անկարա: քաղաք,171, Անճուշ բերդ 67 Անտիոք138, 220, 221

Ազոխ» գյուղ, 8 Ազոխի քարանձավ (Ղարաբաղում ).8 72, 30, 91, 127 Աթենք, քաղաք, Ալեքսանդրապոլ, քաղաք, 41, 46. 75, Ալեքսանդրիա, քաղաք, `89,

291, 294,

Անթիլիաս, քաղաք» 307 4, 14, 156, 158, Անի, քաղաք,

:

Ադանա, քաղաք, Ադդուրու լեռներ

"

255,

176,

25,

Անդրկովկաս

Ագրա, ավան, 9898 Ագուլիս։ գյուղաքաղաք,

քաղաք,

276.

81,

98,

տաճար, 286 Այա-Սոֆիտաչ, Այաս, քաղաք) 278 Այրարատ աշխարճ 78,

.Գ

Ավարայր»դաշտ,

55» 22, 76, 727, 29-

երկիր, 34, 142, 268 Ատրպատական,

Արաբական խալիֆալություն 105, 123,

131,

Այրարատյանթագավորություն25 Այրիվանք267 Անաճիտիսրբավայր 35 Անանիա,գյուղ, 131 Ս. Անդրե, վանք, 128

-

Առտվածածին,վանք, Ավան, գյուղ» 263 Ս.

107,

110,

159,

208--213

Արաբիա, երկիր» 287 Արադած, լնո,

Արագածոտն,գավառ

ն

մարղ, 10,.

78, 121

Արածանի,գետ, 9, 46 Արարադիերկիր 22, 25

ՋԻ

ռ

Դեո, 5 Արարատ, Արարատի ժարզ

Բալկանյան Թէրակղզի

ւՔաղգադ209,

դաշտ 8, «լ Աբաբատյան 88,

268, 272,

`

Քալազետ, քաղած,

21, ԻԲ3

12, 18, 20, 21, 24, ֆՏ

Արարատյան Հովիտ,

տե՛ր

Արա-

Թավրիզ Դարանաղի,գավառ, 14, 82 Դերբենդ,քաղաք, 2272 Դերջան,գավառ, 142

Քառբա,քաղաք,

ԵրնջակիՄՍ. Գնորգ, վանք, 227 քաղաք, երվանդաշատ, 52, 889, 171, 173, երուսաղեմ 37,

Դայաննի,երկիր, 17 տե՛ս ջաղզաքչ ԳԴԳավրեժ,

Քասեն,գավառ,

«Արաբետյան Քադաղորություն, 5, Քաստը, Քաղաք,

Գեորգ,վանք, 237

0.

Ս. Բարդուղիմեոս, վանք,5

քաղաք, Դիարբնքիր, Հալասա-Ազզետ, 22, 89,35, Տ7ջ Աթաքո, Մ | թաղաք, Դիլիջան, Արաքսի դաշտ, տե՛ս Արաբատլուծ Բարձր 14, 161, 341 Հայք,աշխարճ, ստանիցա 225. Դոխովկա դաշտ

.խԽատլան դաշտ

'

։

«Քարձբ երկիր»,

տե՛ս

385,

երկրամաս, Բեչովթիա, Մոգիչքեխինելէ, Բեոլին171 Քազար-ամբոց,

Աթգաբիլի չրջան Արեգունի, բլուր, 256,

52,

Վրաստան .Արեելյան Աթեժալան եվրոպա . 57, :141,. 144 "Աբեմոլան Հայաստան 262,

268, 290, `

205,

241,

242,

245,

Արեմալան Տիգրիս15Աբժն, քաղաք,

Փաղանք, Արճեշ,

"8րճիշ, փազաց,

370,

'

է:

161, 103

տան՛ս

Բ

Արնծչ.-«»»

36, 285

15,

ամբո, 306 Դրաղարկ,

ԲԲճաԴՔով),

վուզանդակաձ կավարություն 110, 115,

136, 140, ի

141,

149,

168,

54, 62, 79,. 86, 105, Բյուզանդիա 107, 118, 133, 159, 163, 163. 168, 190, 199, 202-202. ԱՐԹ"

Հարկ, ւ.

այան, վանը, Տկեզեցի, ՑՎՅ

Ը

Կգ

Արմէնիա--Հալաստան 216, Գանձակ, ցաղաք,

Արմենիա, ծրկիբ, Տ,

ժայռ, 26, Քիսեքուն,

քաղաք,

«Արմավիր, Քաղաք, 19, 832, 49, 50 Արմճինի---Արմինի--Արմինա, ծրկիր,

18,

`

230, Ֆց անս

Բիայնիլի, էրկիր, Քիթառիգա(այժմ` դավայր,14

22,

25,

լ

վանը, 221, Գանձասար,

51, 53, 59, 26, 158 Արտքնի լեննռտճտ

Արքա,

102, "05,

աշխարճ,8, 10, 223, 292-295, 311 "Առւտիարա, գավառ, 27 234,

ջ8 .Աջեմենյան Գարակաստան

Աֆրիկա34,

140, 252

13, 22--37, 28, 34 Բաբելոն Բարնրդ, Քաղաք, 241, 248, 229 Բագրնանդ, գավառ, 82, 1244

Փաղաք, Քազել,

326.

ռ

աւ

-.

218, 323,

291,

Դրոսխահակերո,

37,32, Շգիպտոս 89,

աղաք, Շդեսիա,

"38, 28,

Գեղարքունիք

Փեռրգինակ, ամբոց, 295 Գրտիկ,վանք, 218

71,

134,

117,

114,

134,

132,

151,

155,

1686,

162,

171,

178,

183,

190,

1989,

201,

549, 220, 273,

235,

253--252, 290,

275, 276, 288,

89, 172,

171,

245--

244.

262,

Ֆ66--328,

4392,

294,

երնանի բերդ 262 279, Երզնկա, քաղաք, Երզնկայիշրչան Երնչակ,գավառ, 227

88,

296,

219--

247,

238,

267--

286,

283, 310--312

աան

262,

Թթ

շա

279,

Թադեռս Առաքյալի վանջ 296. ավան, 8, 245,

տոն՛ա քաղած, Թեռդոսուպոլիս, կա-

րին Թեքիրտաղ,քաղաք,

266,

գոստո

ջաղաց, Թիֆլիս(Թբիլիտի), .

88,

150,

151,

192, 201,

ան՛սԹո61,

88,

240,

Թմկաբերդ, քաղզաք-ամբթոց, Թմոգվի, գյուղ» 230 Ս. Թովմա, վանք, 396 Թրակիա, երկրամաս, 266 Թուրքիա, 242, 248, 248, 250, 255,

252,

:

՝

Թեյշեբաինի, ՓՋաղաք-ամրոց,

78,

177, 205,

261--205, 296,

289,

քաղաք,

Թավրիզ, քաղաք, Թեշրան, քաղաք, 2270, 279 Թեղուտ, գլուլ» 48

148,

215,

297,

276--278, 295,

242,

200,

88,

80,

174,

130--

142-145,

218,

208,

234,

238,

Թալին,քազաքատի

102,

106,

102,

112,

589,

՝

31,

332,

292,

235,

ն.

61--63,

101,

99,

188,

2427, 253,

28822

109,

207, .

88,

166,

էրզրում,

28,

198, 26,

58,

144,

389 283-288, 268, 214,255,

նվքսինյան Պոնտոս ծրասի:,գետ,տե՛ս Արաբա գեռ երեբունն),ցաՓրնան (էրեբունի: 14,

121,

բնան--էրերունի

Տ:

52,

1120,

էրեբունի, ջաղաք-ամբոց, տե՛ս

Շզիշչեիայր 22 ծղվարդ, ավան, 146, 26, եվրոպա 28, 40, 136, 165, 257, 270, 279

49, 55,

էլամ, երկիր, 26 էնզի, երկիր» 17. էջմիածին, քաղաք,

"ո

գակառ Եկեղյաց գլուղ, 28 Շկտաստան,

ղաք,

34, 53

Ջանգու, գետ, 265 Զինգուն,երկրամաս,16 Զմյուռնիա,քաղա, 250 Ձող, ավան, 11 Ջուղա, ավան, 27

89, 121.2423,

57,

։

գյուղ, Գիլուրա, վանք, 99, ֆ06 Գլակա, վանք, 194, 226, 227, 233 Գլաձոր, Գողքն,գավառ, 120, 354 Գոշ,գյուզ, 218 շրջան 234 Գորիսի Ս. Գրիգոր, եկեղեցի,107 աշխարչճ, 128, 147, 15 Գուգարք, գյու, Գուգումբեք,

241,

211,

157,

130,

Վ, 262,

48,

40,

38,

Արմինա, նրկիր, 25, 36, տաճար, 22, 48, 50. 95.26» ան՛»Ֆոն, Գառնի, Արմեֆիա՞ն Հայաստան Գառնի,բերդ-ամբոց,51 -Արտաչատ, Փազաք,38, 48, 46, 50, Գեղամա (նռներ 11 :

Եփրատ, գետ,15--17,

դյուղ,

88, 123

:

107, 146,

86,

4,

քաղաք,

257,

186, 241--244,

Եփեսոս,քազացք,

տե՛սԲիալեիլի Բիաինիլն,

Արնելյան եվրոպաՏՏ6 Արեելլան Հայաստան28, 184,

Դվին,

184,

285,

262,

208,

281,

283,

284,

282,

289,

291,

294,

300,

Ա

|

Իգդիր,ջաղաք, 279 իկոնիա։ երկիր, 187 իշխանասար, լեռ Զանգեզուրի աւ

կադիքո,քաղաք,

եկեղեցի 80 կաթողիկե 2270, 299 կալկաթա

:

.

քաղաք, կաննուվարա,

կալան

ազրնան, գլուղ, 81. Լալլի։ երկիր, տե՛ս Մելիղու Լամբրոն, բերդ, 186 կայաս,քաղաք, տե՛ս Այատ 161` կաստիվերտ, գլուղ,

Լուվեն,

`

կարս,

284,

Կիլիկիա 29, 18:

.

123,

126,

198,

200,

231, 238,

՝

Կիլիկյան

.

.`

Խոյ, քաղաք, խորանաչատ, վանք, 173, Խորեզմ, երկիր, 198 որոն, գյուղ, 88 60,

"շշ

`թյուն

"

Խորվիրապ, վանք,

485, 248, 269,

166, 178,

128,

180,

183-194,

244, 223, 226-278, 194, 200,

:

124,

Ծամեդավ,ջաղաք, Ծիծեռնակաբերդ,բլուր, Ծղուկ, գավառ, 226

:

226,

82,

104124,

243,

244,

121.

194, 206--

222,

297, 298,

300,

257,

227, 279,

276,

295,

294,

284-289,

282,

222,

233--239,

250-255,

248,

261,221,

13,

54, 921,

131,

147,

155,

158, 160,

168,

207,

223,

225,

273,

Բ

այկական

կլաս

8,.

Հունաստան աա

Հովավյան

:

32չ

ւնի Տան 182, 220

թագավորություն Հայոց աշխարձ, Հայք, 224, 267

ւ"

Հավուց Թառ, վանք,

Արտենի լե-

Ի ռական, Հարոն ավային

բլուրներ,

,

աշխարծ,

-

լ

48. Ջժ7

ՏՈ

Զագ, գլուղ, 263 Ձագավան,գյուղ, Ջորագյուղ,

263.

264.

Քաղա

Ղազվին, քաղաք: 250 Ղարաբաղ, տե՛ս Արցախ աշխարճ Ղափան, ջաղաթ: 234 Ղափանի չրջան 234

42. ("որ Է

ամին)

827, 93

բարձրավանդակ2 չ 147,

4,

մարմանդալիդաշտ

23,

21,

34, 38

102.-106,

Ո:

|

17,

15,

42»44

37,

լեռներ ձայկական,

'

.

250, 256

227,

..

Բոբո, ր Հրազդան, գետ):8,.

Ղրիմ

302-305,

»»

138,

158,

185,

231,

230,

43, 44,

ի

105,

ռդակատք,դավաո,.123 Հանրապետություն Հայաստանի տառլաղջուր:դավառ, 8, 9, 11-

6: |

172.

40--

38,

224,

194,

191,

34,

64,

58,

52,

32,

32,

քաղաք,

42,

չոռմ

Հայկական լեռնաշխար"

կովանք,գլուղ» 52 Կովկաս294, 300 կովկասյանլեռներ 23 կոտայք, գավառ, 10,

՛

18,

՝

192,

242-244,

224.

290,

`

Գանձակ(Հին

վանք Առավածածին

նոփք, աշխարճ, 32

ո"

քաղաք,

123,

79, 176-181, 196.198, 200, 201, 204, 202,209-214, 217-220,

`

263, 2604

.

216,.

`

թաղամաս, զոր ոստանդնուպոլիս,

ռ

123,

120,

183,

"Քագավորու-

ճայկական

186,

Ը ՆԵ

220--222,

218,

Կիպրոս,կղզի, 191, կիրովաբաղ, տե՛ս ) Փառիսոս կոլխիդա,երկիր, 36 "ՂԲ, ավան, 123

Սոն

123,

139,

208,

Հռոմ,

266.

251,

250,

Հռանդնա, վայր, 41, 42,

126-130, 132, 138, 139, "145, 142, 149.--155,. 158, ՏՎ8, 168, 164, 108, 109,

|

"

118,

112,

101,

99.

93-97,

110,

,

89,

45,

248, Հովչանավանք

:

94-89,

`

116, 140, 277, 278

:

`

,

կեչառույք, վանք, Կեսարիա լ(կազարիա),քաղաք,

Բ:

Խլաթ, քաղաք, 283Խնձորեսկ,գյուղ, 260

28606

վանք,

Հոռոմոս,

298--300,

294,

276,

ի

274,

270,

211,

49, Հեդկատտան

միություն, 18, 18, Հայաստան Տ, 8--11,. 14, 22-42, 25, 19, 22, 24, 798, 24-26, 60, 64, 67,

Ւ

8,

քաղաք,

ՀյուսիսայինՄիջագետք208

երկիր»ցեղային չայասա-Ազզի 272 կայսրությո թյուն Հոռմնական

10, 131, 204, 306

՛:

,

Հյուսիսային

:

230, 288, 998,

կարբի,գլուղ։

Խարբերդ,քաղաք, 52 Խալխալ, շրջան, 297 Խեթական պետություն 14, խիմմե, երկիր, 16

| 45

35,

ւ

Խաչեն,գավառ,218

Ղափան

:

գավառ, Հեքլարի,

Կովկաս52

Հաթերք, գյուղ, 218 Հալիկառնաս,քաղաք, 259, Հալիձոր, բերդ, տե՛ս գետ Ալիս Հալիս, տե՛ս Ալիս գետ Հալլուս,. 173, Հաղպատ, վանք, 158,

136 կարին իմաստու) (Թեոդոսուպոլիս), քաղաք, |

Խալիլա, երձիր,16

ԾնանառճիՍ.

Հադրութիշրլան 1ՂՀ-ում

29,

ջա-

.

տե՛ս

293,

Հարժիս, գյուղ, 191 Հարք, դաշտ, 22 Հացիկ կամ Հացեկաց, գլու

239, 222

կութ,գետ, 87,

Կարակորում,քաղաք, Ս. կարապետ, վանք,

քաղաք,

234,

ծով 23, Կասպից գյուղ, կավակերտ,

1եՀաստան 243, 287

կիբիա (Աֆրիկա ոգ 246,"242: Լոխա, նրկիրչ16-.

ղաք,

կալենաբնրդ123 կայնն, գավառ, 218 կանդիա,քաղաք, 266

'

իրան 25,

կումմախա (կամախ), էրկիր,

կախեք, երկրամաս, 292 կաղանկատուք,գյուղ, 102 Չ40, 277 կամախ,քաղաք, Կամբջաձոր,վանք, 158

ս/(ակարգում,48

հշպիլե Բատուռրդուալգի իչնանիշրջան 48, հապանիա փոտիտինա, քաղաք, 14 իտալիա91, 140

24. կորճայք «աշխարճ». կղզիչ կրետե,

Մադրաս, 302,

308,

Մալաթիա,քաղաք,

Մակուի

Ս.

298--300,

Թադեոս Առաջյալի Ս. Թադեոս Առաքյա-

Հարոն լի վանք ս

Մալր

քաղաք,

տես Հայաստան, ,

Գրո

յ

ծբկիր։ 16. . «Մաշդեւն, Մարաստան

։

ՀՆ

.

(ՄԹ Հորաորան») Շշ, 15.

190,

Միչան,քաղաք, 122 28, Միջագետք

268,

36,

անը ր թ. 188, 246 ,-

,

253, 273, 390, 291, 295

228, 388

՝

Խորա9, նախիջնան,

բ

Ն

"

10,. 247,. ՛

աան

44,

չա

,

183, նորավանք 194, նոր Գետիկ,վանք, '

դա"

ո.

ալը»

173,

այիս,

"Ի"

:

աաա

Քաղա, Ֆենովա ա

Թո ,

178,

Ռումելի, երկրամաս,282

48, 99 ալում)218 47,

12,

..

6...

28, 294

227,

226,

193-198,

մ,ԱԻ է

,

36, ,

ա

աան Սեբաստիա աաա ամ,

Սութնե, երկիր, 17 Սուրաք, քաղաք, 399 239, Սուրմալու, քաղաք, գլուղչ ՛

Վաղադնի, տք՛ս

Գ

"

,

288, Ստամբուլ, ջաղաց: Մ. Ստեփանոս,վանք, 241

Ն

Վաղուդի, գյուղ»

«240 Գթա թոռ 7" ոմա

ւռ արո

,

ո.

1641.

լեռնաշզթա Տավրոսյան

173, 128 գ ավառ, բերղչ ավուշ, Տաղվու. 100, 10, 89, 88, Տարոն, գավառ,

147,

155, 204, 223,

Տարսոն, քաղաք, 139 Տեկորի տաճար 234. Տեվրիկ, քաղաք, 202 Տիդրաչբերդ, 27

2.

զգետչ Տիգրիս,

Տիզբոն, քաղաք)

43,

131,

342,

279,

88:

120,

90,

201,

.

երան րան,

«ո

::

ի

մլ

ՍԸ

Փորուր Տփղիս,

., տե՛ս

աղաց, նան

45,

`

Տրապիզոն,քաղաք»

լ

՛

տ

քաղած, Տիգրանակերտ,

.

: :

Վաղուդի

ո:

ան

127:

-

գավառ,

պերչ

23ֆ,

ում336

Մար

թոլ»»

ո. ծրավանք, ,

:

կոճեէ "ոօ

430, Բարոն. :

'

Ցա

151, Սյունիք, աչխարճ,12, 79, 80,

258--260,

.,

-

Ստա Տար Ֆանձուտաձոր, վայր»

Քոգոթ:

230,

,

:

Վիաքական

Տո

ւ

26տուրն: շրջան Սիսիանի: ՎԱ

Վաճանաշեն,

Թեցիրտազ, Փազած,

նՑ

«ար

կինուս Քաղաք:

25,

գավառ 22 Ռշտունյաց

,

կւ ժով47,

26.

'

38,

ԳՐ

Աւ լեռ (Կիլիկիայում)

ք,

2Թ-ՅԻն

Սեանա լիճ

չ4ե

Ք

աղաց,

չ. ուղա

43,

ջաղաց,

ոջ,ան

Փոնետական ծով 23, 28

ԼԱՅՆ

գյուղ, Ներսեչապատ,

ահաեա

Գոնոոս, էկի,

Ֆարծկ,վենք, 159. Ննզոս, դետ, 90, 130 ներգին,գյուղ, 127

Ա

98,300, 30. Պարտա

ամ.

Սեֆյան հրան 249

Վասորո

527, 289, 188,- 190, 283, 294, 310.

248, Վրաստան Ֆ30, 265,

.

Սկաճա:

20, 71է,`85, Քազաց, Գետծրբուրգ, ա 114, 188. 140, 18, 185,

աաա

Նիկիա,

226,289,իա

րտավ, քաղաք,

թոզՏարոնում, Մուրճ,

նիլիզախրի, երկիր,

360, 8,202,

.

275,

261,

258,-260,

192,

Վերին Մարաստան,անտ րականաշխարծ Վիեննա,քաղաք» 257

ւ

Սեպուծ,լեռ, 241

ա,

130, 189, 311.

Դ:388,

208,

,

ր

|

ՀԱ :

Մուղանիգաշտ 307, 269 Մուղնի,վանք, 266 81,

110,

Բ

,.

285, , 288

ւ

՛

956,

35, 117, 172»

24,

քաղաք,

:

09. Սարգիս, եկեղեցի, Սերաստիա (Սվաս), քաղած,

:

)

որ

բլուր,

Ս. -

.188,-

ՏՈ

Սատանիդար,

:

ւ

246,

395. աուե, երկյամո,

Ճ

տան՞

":

".

Ս

«ու՛ «իրովա - «չխարչ Գ. բակաստան 38, 04, "ո 67, 0 20 70. 79, 8. 00,օք, 102,

ւԳարից

ամե

. ՊԵ.

. »

՞

Գամիր,լեռներ, 2822"

ֆ

25... Մնա 166, " բավ 189, 20:

ՋՓարած ր

Վենետիկ,

65, 385, Պարսկաստան Սասանյան

146:

«ե

Վարադավանք

Սանաչին, վանք, 159,

47,

288.

223, 238, 254

":08, ո

1138, 121

քաղաք,

285,

..

18, 30,

Վանի քարաժայռ 18. Վանա լիճ 9, 11-16, 5, աշխարճ,. Վասպուքական, 142-148, 61. 62, 145,

»

15,

10,

թազաք,

95,

Ֆշջ

աղաք, Սամարղանդ,

8`: Գակտիկե, քրկբամառ, 24, 110, : 116,-440 ՍԽԵ Գաղեստին

120, 3131,

ծո

աղաք,

Վան,

ւ

243, 26635 Սաղմոսավանք Սամոսատ,

Հայք 131 Ջորրորդ ր

128,

57,

կամ

վանք, 273 Չինաստան

ՆՈ

ոջ ի ոշ(1 Մանի կացորան

Մուշ,

Չա ղար

Ն

..

131.

Սոտան,գավառ4

30,108,

".490,-:194,- 256,

,

-

Սալուտ, երկիր,16

Քողաթ,

`

Մքժարավանք 2338, 300 Սղնախ293 ՄերձավորԱրնձլք 4,

177, ,

294,100

Վայոը ձոր, զավառ,194,. 234

393,

390,

287,

371,

Ռուսաստան

անի

79, 87

Պլուզ, Շիրակավան,

Մեժ

ա

391,

Շենգավիթ,ավան, 10.Շիրակ, գավառ, 34, ո. 11,

`

Հայք 37, 78, 136, 155.-

ա

390.

393, Ռառավան Թաւսականպնաություն

ի

ձրկիր,

192, 208, 216, 238

ջերկրական

274, 276.

նվարաակ, գլուզ,

Արմենիա

գնտ Մչժ.Ձաբ,. Մեծ

242,

ւ-'00.-՝

ք

ոԼ26

(Լալա), ՀՄելիդու ՄԱ Մեծ

ժթ:2.

(Մեդիա),

31, 33, 34, 139

ա

հում,

ան

. կայսրություն

ֆօր՝.Փուզա,Փազար: Գարսվառտա-

:

Եկ

Վ/արաչ,քաղաք, 285

աշխատ, շխարճչ

58,

Թիֆլիս

88, .

ւ

ծողունի, բնակավայր,197

գորարնրո,

84, Փոքր Հայք 14, 33, 2, Փոքր Սղնախ293 Փոքր Վեդի, գյուղ, 51 Փոլուգիա,հ

բնակավայր, 1892

ուրտավ, քաղաք-ամրոց, 29.

ձրկիր: Ուատկուն, 2շ Ուլամա, Բերդ, տե՛ս

.

Փաղաք, Ուռճա,

ծդեսիա

Քո1 լիճ,

ՓՖան.«Արմենիա

ն

Ուրմիա, Ռւբուտտրի,երկիր, առիսոս, Հար

Վակ..

..4

գավառ,

171,

190, 201, 239

Գակուն Թ

Հ:

:

'

`

՛

-:

`

՝

՝

ժանրն, աջբերուն աա աաա Քարթլի

ավան,249

:

Ուրարտու

մանա

ա

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

տմ

՝

170,

192,

188,

ԱՌԱՋԻՆ

ՑԼՈՒԵ

քա

ճառառակության

Է

:

՛

.

.

՛

.

.

ԵՐԿՐՈՐԴ

գյուղ

գյուղ, Քոբայր,

|

«-2.

-

284.

ԲԱԻՐ,,

ՍՏԵՐ

Ֆրան բանսիա 272

.

.

.

ո

.

.

ՏՈՎ.

:

ԼՏ

Ը

ի

Արամեերեն,

ֆ.

'

:

.

ԳԼՈՒԽ

|

ՀՈՒՆ»

:

ա տ

՛

'

Է.

:

ւ

Մ ՀԵՀ

։

.

:

ա

կորյուն

՝

-

ւ

ՀԵղիշե

-

Ե

.

'

|

ր

.

.

.

-

3. 3. |

:.-ծ

.

.

.

Փիլիսոփայականն ճշգրիո

Մեսրոպ

.

.

.

՛

՛

Մաշտոց

.

-

«

ՏՅ,

.

.

.

.

.

.

.

.

ՎՈԱՐՈՎՐ

ՋՐԶՐՈԱՐՎՈԱՈՈ:

.

Վ

վերաբերող դիոություններին ե Կ ք

.

Է12

.

.

ԱԿԱՆ

.՛

.

.

»:4

.

.

.

.

.

.

.

ի

.

.

.

Հայկական թարգմանականգրականություն

սկզբնաղբյուրներ

.

.

ԱՆԳՈԳՈՑՈ

ի

.

«Զնոնդ պատմագիր

Գ

.

Մամիկոնյան,

ՀՍեբեոս

Ն.

.

.

ԱՎԱՐԱ

.

.

.

Ո

.

.

.

.

-

Փարպեցի Խորենացի «ՀՄովսես Դ Զենոբ Գլակ ե Հովչան Մովսես կաղանկատվացի «Ղաղար

,

.

.

«ԱԱրա

.

Հ«Ագաքանդեղոս Բուզանդ «Փավստոս

՛

-

ԵՐՐՈՐԴ

.

՝

.

.

.

.

.

.

.

.

: Ո

գրություններ

սկզբնաղբյուներ Ֆեռդալիզմիժամանակաչոջանի Ա. Վաղ ֆեոդալիզմի շոջան "չւ ՈՐՐ 1. Հայկական պատմագրական

ՍՏ

.

.

«Ր

-

նն

արձանագրությունը .

.

ան

մարնի

Քագավորոթյուններ .

Լ

-

առասպելները

.

|

ԵԼՆ

ո

ծագճայժողովրդի Հիշատակու-

մասին, Հայկական ան թյունն Աստվածաշնչում. «5 Վշտասպի Բիսեթունի Դարեչ «6. Հունական ն Հոոմեական սկզբնաղբյուրներ լատիներենն ՃՀունարեն վիմագիր արձանա-

ի

«Ան

.

Վ

աաաան«լիո Քագավորոթին

Գ Ժան

ւ

ւ: ք

ու

ակզբնաղբյուրներ Ասորնհստանյան

ն վրացական Հայկական

«4.

մ

`

.

.

.

.

-3.

368...

13,

|

|

Խեքական

21.

28, Աթ հաաա ր ,

Փոջբ Ասիա 14, 22, 49, Փոքր Արմենիա285

՝

ԱՆՑ

«Փոողպատմության հախ նամայնոգա Տարին, ՖԼՈՒԽ Քերոենա, տաղա: ժամանակաշոջչանի ՛Ստշկատիշական քն" «կզբնաղքյու Թյուլթափա, ջ՝ սկզբնաղբյուրներ նախիջնանում, `

գլուղ,

ՍՄ

.

ՕԱԱԳԱՆԱՐՔ

ՖԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Դ

գյուղ»

ջական,57,

երգիր, Փարս,

ԹԱՎ

-

մտ

`

Քարքե, լեռ, 100. իմակաշաչ,

՛

՝

`

Լ

ԱՍ.

գյուղ Փարաքար, 151,

Փարիզ

Հարատտան տք՛ս

"

Քաղաջամեչ թաղամասերհանում`

28,ա

17,

18,

ո `

՝

Ուտիք,աշխարչ, 108, 105, 216 Ուրա հրկիր, տես Ուրաշտու,

Ուրարտու,էրկիր,

թերիեն ցի,243

Ս.

ււ

ՆՄ

84,

..

.

.

ԽԱՖ:. .ռռ

օժ

Հեզնիկ կողզբացի ,

Աա անիա

նբ

րակաը

բ

ՄԱՎԱՆԱՀՀԱԿ

ՅՑ

ԵՐՐՐՈՐԴ

ԹՂԹ

ՀՎԱ

պ

ԱՅՑ ԿԱՐԳ:

.Վզ

:

.

Թովմա Արծրունի 31 Սաձփանոս ՏարոնեցիԱսողիկ .

-

Հեքում

Հ

.

6.

.

.

.

.

.

.

.

.

..

.

.

.

.

.

՛

պատմիչ

ԳԳՐՈՎՈԱՆ

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

Վ

.

.

-.

.

Վիմագիրարձանագրություններ .

ՀԱրրբաճամ Կրետացի

.

.

Տ.

.

.

Դ

Հա

'

"Ր

.

.

.

.

.

.

.

.

.

ՎՈՎ

27.

.

Վ

ն`

ԲԱՎԱՐԱԿԱՆ.

.

.

.

.

24ջ

.

.

.

.

ե"

ԻՐ:

Ն

Տե.

մ

ՆՄ

Մ

ա

լ

Տ.

:

ՏՈՅ

ՄԱԼ

Ա

ՀԵՈ՝Կ

Մ

ամու

էշփ.ա

։

ո

անն)

:

ԲԵ՞Տ

ԱԱ

Ը

աան ԱՆՐ

նին

Անն

ԵՐԿ"

ՈՈՈՐ

ք

եէ

՝

ՍՈԳՅԵՒՆ

'

ԱՈ

հ

՝

ԵՂ

աննա

:

.

՝

լ

"

Վ

.

.

Ք

Հ ՛

Ն Ն: |

.

.

.

.

.

»

.

.

.

.

.

.

.

.

Ո

.

.

.

.

ԲԱՐՈ

.

.

.

ԳԵ: ,

՝

Վ.Վ, ՛

ղ`.

Հայ-ռուսական Ճարաբերություններին վերաբերող

-

ՈԿ

.

Գարսկերեն արխիվայինվավերագրեր

.

,

"ԶՈՎ

.

"

ԹԾՈՄՄ

ՀՅ .

.

.

226:

.

.

ԼԱՐՆ

"

'

Յ-Ֆ

.

.

-

աւ

`

Դ

արխիվա-

.

՛

ատն

՝

լ.

.

'.

եվրոպական ճանապարձորդեերի ուղեգրությունն եր Թուրքական պատ ագրական սկղբնաղրյուրնքթ

մեն սկզբնաղբյուրներ

Հո '

ան

Խաչատուր ուղալեցի

4.

`

ՎՈՎ

Սիմճոն նրեանցի

«-8.

կյանքի

ծրեմիաՔյոմուրճյան ա Բեկի պատմություն Դավիթ Արրաճամերնանցի

Հ.

տ

-՞ ԴՄ

.

Ֆեռդալական Ն ճաբաբեոությոմների անտեսական ս

-

ֆ

7.

անկմանչոջանիսկզբնաղբյուրներ 1. Հայկական պատմագրական ակզբնաղբյուրներ Թովմա Մեծոփեցի

Հ

'

Հայկական փիլիսոփայական սկզբնաղբյուրներ

.

ՆՈՅ

'

.

ԱՈԱՐՎՐԱՐԱՆ.

.

'

լ ։

172ջ

Հայկական եկեղեցական կանոններե փրավագիտական սկրպբ-

ԳրիգորԴարանաղցի ՀԱռաքձլ Դավրիժեցի «Զաքարիամանաքեռցի Զաքարիա Ագուլեցի

Բ

.

.

Բ

՞

"ՅԵՎ...

նաղբյուրներ

'

'

ՎՈՎ

.

յ

՝

ՎՈ,

Բ

.

ԾՈ

.

Ր.

..

ար-

ԱՆ 5

ՎԱՎ:

.

Գ.

..

ԲՈՎՈՎ

.

5.

.

.

Ստնփանու Օրբելյան 2. Քլուղանդական ակզբնաղիլուրներ »-8. Արաբական սկզինաղբյուրներ

Հք.

.

ԲԱՐՈՐԱ

.

-

.

ԿԻ, Մ-.

-

.

Արիստակես վաստիվերտցի

ՄատթեոսՈւռչայնցի Սամուկ Անեցի ՎարգանԱրնելցի կիրակու Գանձակեցի. «ԳրիգորԱրներցի ՀՍմբատ Սպարապետ

.

ԴՎ

կո

աի

Քադրատունի

.

ՀՅ:

.

.

վ

Սա

ն.

.

Հ«Հովչաննես Դրասխանակերոցի

40ՀՐ

մանր ժամանակագրություններ ո 7. Հազարան, խիվային ե. .Բաումնասիրությունների Վոլգրագրւր ունեի «կզբ Ցանկ ճանձնաբառվող

ԱԱՐԱՐԱՐԱՐԱՐ:

Ամձնանուններ Ն. ԱՂՀԿ' ՞Տեղանուններ

վ

Վ:

`

.

է

Բյուղանդական սկզբնաղդիյուրներ ԿՏԱ Ք. Քարգացած «ՐԱ. ֆեռդալիզմի չոջան

ՐԱՎԱՐԱՅԻ ԿՓ.

1. Հայկականպատմագրական սկզբնաղբյուրնեք ների 7:27 Անանուն Զրուքագիր (նարնեցյալ ՇապուՀ ) ԵՐԻՑ:

«4.

«ազբյութար `

ւնների , դարի Մադրասի Հրատարակությո 17111

«ծ.

ւ

ԲԱՐԸ

ք

ազվլ ԸԴ

ՏՆ

ՏՈՒՄ

անն

ւլ

ամ

`

20ջ

-

Պւ:

էտ

ՋԱ:

ՀՈՄ

:

2ԼգզաՂՑ

Ո

ՆՀ

տ

Ր

"

«11յ-Ճ-/ Հայ /6.04.2065..

"մ

տոյ

ՍՏԵՓԱՆ ՏԻԳՐԱՆԻ

ՄԵԼԻՔ-ԲԱԽՇՑԱՆ

ՀԱՅՈՑ

ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ԱՂԲՅՈՒՐԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Հնագույն մինչե 1711 ժամանակներից ԵՐ. ՈՐԴ

դառի վերջը

ՀՐԱՏԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Հրատա,ակության է հնրբկայացրել Համալսարանի ճայոց պատմության ամբիոնը

Հրատարակչության Խմբագիր՝ |. Գ. Մանուկյան Հ. Ա. Տեխնիկական Խժբագիր՝ Հովասափյան օրբագրիչ՝ Մ. Գ. Տավբյան Վերստուգող

Հանձնվածէ շարվածքի 14. 10. 1996 թ.. Ստորագրված է տպագրության 02. 12. բ.. Տոլագրական 10,5 մամուլ» 17.62 պայմ. մամուլի: ծրատարակչական16,8 մամուլ:Չափսը՝ 845Հ1081|:չ, քուղք նը «Բարձր»:Պատվեր116, տպաքանակ500:

ԽՃ2. Տոլագրությու-

Գինըպայմանագրային: ԵրնանիՀամալսարանի երնան, Ա. Մանուկլան, Հրատարակչություն, ԱՎՈ

Եծրնանի Հաժալաարանի տպարան, փ. թիվ երնան, Աբովյան

54.