ՀԱՅՈՑ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

Հարգելի՜ ընթերցող. ԵՊՀ հայագիտական հետազոտությունների ինստիտուտը, չհետապնդելով որևէ եկամուտ, իր կայքերում ներկայացնելով հայագիտական հրատարակություններ, նպատակ ունի հանրությանն ավելի հասանելի դարձնել այդ ուսումնասիրությունները: Մենք շնորհակալություն ենք հայտնում հայագիտական աշխատասիրությունների հեղինակներին, հրատարակիչներին:

Մեր կոնտակտները` Պաշտոնական կայք՝ http://www.armin.am Էլ. փոստ՝ [email protected]

Գ,

Հ՝.ՊԱ/,.՝՞2

ՅԱ» 93

Հ-ՀՀՏ

Է

Հ2« ՀՀԸ

ԵՐԵՎԱՆԻ

ԵՐԵՎԱՆԻ

ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ՊԵՏԱԿԱՆ

ՑՈՎՀԱՆՆՈՒ ԿԱԹՈՂԻԿՈՍԻ

ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

Հ ՈՎՀԵՆՆԵՍ ԿԱԹՈՂԻԿՈՍ

|

|

ԴՐԱՍԽԱՆԱԿԵՐՏՏԻ

փԲԱՍԽԵՆԾԿԵՐՏՏԻՈՅ

ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ ՀչԱՅՈ8

ՊԵՏԱԿԱՆ

Հնոց

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

Աշխարբճաբաոր թարգմանությունը ն ծանոթագբությունները

Գ. Բ. ԹՈՍՈՒՆՅԱՆԻ

ԵՐԵՎԱՆԻՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՐԵՎԱՆ --

ՖՐԵՎԱՆԻ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ ՀՐԱՏԱԲԱԿԳՈՒԹՅՈՒՆ

տ

ԵՐԵՎԱՆ

--

ԳՄԴ 84Հ1--68.8(2Հ)42 Հ 858

ԳԻՐՔԸ ՀՐԱՏԱՐԱԿՎՈՒՄԷ

`

ԱՄԵՆԱՅՆ

«Ուսանողիգրադարան» մատենաշարի ճանձնաժողով.Մարտիրոսյան Ռ. Մ. (նախագան),ԱնանյանԳ, Գ., ԹամրազյանՀ. Ս., Մկրտչյան նենա Ռ. բաաւաարավե ՓանոսյանՍ. Ե.|

ՆՈՐԻՆ

Ծ.|

ԱԼ. մ. ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ

Հովճաննես Դբասխանակեբացի Հայոցպատմություն (մշխարչաբար թարգմ. ն ծանոթ. Գ. Բ. Թոսունյանի)-եր.: (Ռաանողի ձաոլն. գրադարան) երնանի

Հ 853

մալս.,երնանիՃամալս. Ճճրատ.,1996,

էջ:

Հալ նշանավորպատմիչ Հովճաննես կաթողիկու Դբասխանակերտցու «Հայոց պատմությունը»ընդգրկում Է վաղնջական շրջանից մինչն 924 թ. ընկած ժամանակաշրջանի ն իրադարձությունները կարեոր նշագակություն ունի արաբական լծի դեմ հալ ժողովրդի մղած ազատագրական պալքարի, ինչպես նան Հայաստանի, Աղվանքիու

Վրաստաճի սոցիալ-քաղաքակառ

Ցարաբերությունների պատմության ուսումնասիրության Բամար: ԳՄԴ

84Հ1--68.8(2Հ)42

1ՏՅԱ 5-8084.0287-9

Երեանի Բամալսարա ն նիՌրատարակչություն, մանության թլ

թարգ: ճամար,1995. ծաճոթագրությունների

ԿԱԹՈՂԻԿՈՄ

ՕԾՈՒԹՅՈՒՆ, ՏԵՐ ՏԵՐ

ԳԱՐԵԳԻՆ Լ

2Ճետ Բնագրի ն. խմբագրեց՝ Ճամեմատեց

ՀԱՅՈՑ

ԱՌԱՋԻՆԻ ԱՋ

ՀՈՎԱՆԱՎՈՐՈՒԹՅԱՄԲ

`:

ՅԱՌԱՋԱԲՔԲԱՆՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ

ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ԱՌԱՋԱԲԱՆԸ

Ջդաղարումն դարուց, ժամուց ն ժամանակաց թէեպէտնիսկապէս Բանն զՀօրէ ասաց դնել յիչրում իշխանութեան՝ ի բաց միանզամայն «արեալ 'ի մարդկայնոցս գիտութեանց զլոյժ Հաւաստինն զյաւէտ կաՔելին. սակայն մարդիկ օժանդակեալք յԱստուծոլ՝ն գեղեցիկ ն չափաշար մալութնամբք 'ի փոքունս փոթումբք ինչ լանդզնեալ՝ բանական տարինուքնամբէտուն մեզ զկարգապատմութեանց յեղափոխ լեղանափյացոտաշմանելոց կամ անցելոց, ոչ բանապաճոյնմտացածին ինչ վէբս լաբմարել՝ քան թէ զծժանօթութիւնքաջողջութնան 'ի Հոգւոց անտի. Ճ աղա յիրս լիբս" անցեալ զառանցնալժամանակացմատակարարեալ մեզ, զի դիւրաւ մեղ Ճեռացելոցսեղիցի ճարցանելղճարսն, որք ուտուսցեն մեզ ն զծերան, որք պատժեսցեն մեզ: նւ այսպէս զրնտանի Էչրնանցառատութեանմտաց ջանացան օգուտ աշխարճիգործել՝ զփա«եագելի մարդկան պէտս լցուին պատրաստեցին,ե ստուղզագէտիմաՏՋուածիւ խորշրղոց պատկանաւորեցին, արձանագրութիւնսբանից մա-

վաժ է ճամարում՝ Հույժ ճավաստին ու

ստա-

նալով Աստծու օժանդակությունը ն գեղեցիկ ու չափավոր խենթությամ բանական ճանդգնելով, մեզ ներկաառաքինությամբ վացրին անցյալ փոփոխականկարգերի պատմությունը, կ ոչ քն ճոռոմաբան ու մտացածին պատմություններ այլ Ճորինելով, այն Ճոգիների ողջամիտ ճանաչողությունն իմանալով: նրանքանցած-գնացած

կամաց-կամաց

մեզ մատուցեցին տարբեր կերպ, ժամանակների պատմությունը

որ-

պեսզի մենք՝Հետնորդներա, Հեշտությամբկարողանանք ՃալՃարցնել

զնախնականպատժութիւնան, տենազգրելով զոր

լաւէտ պատուասիրելիք փափաքելիքն կենցաղօդգուտթ ինձ իմանին։, Այսպեսն հս աստանօր զանձն 'ի ներքս արկի 'ի կարգ բանիս, որ առաչջիկայ ինձ ասել՝ ոչ մտաճաճ ճպարտութեամբ ըստ իմում ինչ կամի, այլ վասն զի ժաննայ դառ ի յինէն խնդրողացնզանդուլ նոցայն Ճոգւոյլնշարժմունս իմացուածոց՞, այնուճետն Հարկնալ նբ ի նաճապետէումեմնչ սրավան

ւ

Ը

երնին բանքս, որպէսսովոր է առնել Խորենացւոլ առնալ Ճճեղինակս վենթացս Փատմուքնան Էաոյ, զոր ն ցուցցութ միզում տեղւոջ: «Զանապառ խաղացմուն, ի

բերին, որոնք սովորեցնում են մեզ, ն ծերերին, որոնք պատմվում ժեզ նվ այդպիսով, նրանք իրենց մտքի ճարոատությամբ ու առատուչ

Քյամբ կանց

ճոգացին ն անճրաժեշտ կարիքները

օտույգ

Ք

մարդ-

տրամաբանությամբ

ամա

ն

ս

այն

որոնք է էրԿԱ նջ, յքով կամ ցանկությամբ, նրա Տամար, ւ

են

մատենագրելով իրենց փատմուքյունը ԻԻ, փափագելի Ադամ, Կ: արան աւն առաջիկայումպետք շարադրեմ, որո

նն,

ն

պատմու-

դա

ոչ

քե

ճանաչեցի ինձնիցօղդովողների Ճոգումտածողության անդադարշարժումները", ՛

աուածայնոցնի թեզ չնոթծաքն զանդուլ Հոզւոյնի վնրալ ջո" իմացուածոցղ չարիժմանս ծաննայ, են»։ Մովա. Խորէն. Փամ. գիրթ գլ.

երկրի ճամար օգտակարգործ ջանացին կատարել, որով

վ իա աուն օգտակար

աս-

այլ

(Տողատակի տրված աստղանիշով

ն

որ

ծանոթադրություններ Հրատարակչիննեն, որոնցում թարգմանչիկատարած Հավնլումները տրվում են անկյունավոր փակագծերում, իսկ. միայն

ե

ա.:

այս

Հետա գա

Քարգմանչի

:

|

առավել կարելին ամբողջովին

մարդկային ճանաչողությունից, սակայն մարդիկ, Հքռացնելով

ա-

ա.

միածին Որդին հր իշխանության Աստծու մեջ դարերի, ժամերի ժամանակներիգոյությունը թեպետն իսկապես Հոր կողմից ստեղժ-

ու

՛

լ

տրվում ծանոթագրությունները պատմուցյան վերջում): երեում է, որ այս խոսքերըվերցված էն Խործնացուց, որպես սովոթ է անել մեր հր պատմության Հեղինակը ընքացքում, որը մենք ցույց «Բո հր տեղում: կտանք մեչ եղաժ աստվաժային անսպառ գործունեությունը շերրճների ն «ոդու անդադար ջո շարժումները վրա' ես ճանաչեցի մտածողության ալս գնղեցիկԽնդրիմիչոցով» (ՄովսեսԽորենացի, Հայոց

պատմություն,գիրք Ա,

գլ.

են

Ա):

թիակօք'ի մակուկի ճառիս, ըէցայ

ն զայս

պատմութիւն առնել տաղտոչ ըստ կացնալ տագնապհցարՍակայն դեղջկացանարունհստից երկրբորդեալզայն ինչ զոր նախ քան զմեղ քաջք ն բանաստեղծք արգոյաի վեկապքն ղարմանալիքզարժանիբան պատմութեան անտուստ ն բուստ արձանադրեցինզլայտապատում իրս թադգաւորաց զպայազան պատերազմաց ն տութիւն իշխանաց զճանդգամանս ն նուած քաղաքաց գաւառաց, գեօղից ն գերղաստանաց,ն Գրո ն ղխաղաղութեանց, զի արնաց ն անարեաց կավ զխոռովութնանց մի ն տղայաբար ինչ լյանդգննալզմիանգամգրեալսն երկրորդեցից զքերթողացն արուհստ տապալեցից,ն զայն վերծանողացնծիծաղելիսյարկացուցից։ եւ արդ մի՛ նս ինձ այլ իրս յառաջաբանութեանսեղիցի ծախել զժամանակս.վասն զի ծերութիւն ցաւագին՝մաճ դուրս պատբաստ ունի, ն տագնապտարակուսիցսՀապճեպ տայ պատմել զանցա անցից աղետիցս ե անչնարին խոովուցեանց Հասելոց կալելոց զմեզ: Արդ այսուշետնե յարաճետ ն յաղքատիմաց խանթէ իմոցս մտաց ցառաչ ձգնցից բան հրագագիր դպրի գրչութեամբ. ն նախ՝ զգրովք ճարցն եկեալ՝ ըստ նախապատումկոցայն ճանդիսիծանօթ: կացուցից, ինչ զնախնականսփոումն բոլոր ազգաց ն աղանց, որ լորդտակաւուք ւոցն Ննոյի՝ն ապա զմերն Յաբեթ յերկուցն հ բաց ճատնալ որոշեալ: եւ Թէ ոչ մերս միայն ազգ 'ի նմանէ, ն բազում ես այլ ցեղից արմատ

զշինանիստ չի-

առ

ազդվելովնավապետից՝

այնուճետե մի թիավարելովարագ ընթացա ն իմ ճառի մակույկով չարչարվեցի այս պատմությունն տառապելով "անել: Սակայն նրանք՝ քաջաճմուտ, զարմանալի ու պատվական ժա-

տենագիրները,մեզնից առաջ ոչ-զեղջկական անարվնուռ ոճով սկզբից Ք զեր կրկնեցին պատմության արժանի դեղլթերը՝ թադավորներիու իշ-

լ

Է

խաններիճայտնիպատմությունները, Ճճանղլաման պատերաղմների ները, քաղաքների, գավառների, գյուղերի կալվածքների շինությունու

ները,խիզախների

վախկուռների խոռվության կամ

ու

գործերը, որպեսզի չլինի,

խաղաղության

Սն մեկ անգամ գրվածը միամտաբարՃան-

դոզնենք նույնությամբ կրկնել, քերրողեերի արվեստր խաթարել

այի ընթերցողներիՀամար ծիծաղելի դարձնել, Ես չեմ ուզում

ու

առաջաբանիվրա հրկար ժամանակ վատնել, որովճետն ցավագին ծերությունը մաճը պատրաստ

սպաճում է դոան Հետնում, ե տւսգդնապն րակուսանքն ստիպում են ճապճեպորեն պատմել մեզ ճասած անցքերի,աղետների, անճամարխոովությունների դեպքերիմասին: ու

տաշ

ու

Ուրեժն՝այսուճետն

իմ տրորված ու աղքատիմաց խոսք, արագագիր դպիրի գրչությամբ առաջ կտանեմ. նախ գրքերի միչոցով դի-

մելովՃայրներին՝ բստ

նախապես նրանցգործի, երնի

ժանեփոքր-ինչ

ԹացնելովՆոյի որդիներից ակսաժ բոլոր ազգերի ցեղերի նախնական տարածվելուն է ապա մեր Հաբեթին՝ նա՛ ճանաչիւր. ե ապա ընդ բոլոր ՑՅարեթեանս ցեղապատմութիւնսն տարբերելով: եվ ոչ միայն մեր.ազգն է երկուսից առանձնացնելով ն այլն վայր իջեալ մինչ 'ի մերն Թորգոմ. նրանիցսերում,այլ նան եմոց բանիցս թոարտաքոյ բազմաթիվ ցեղերի արմատը նա է Ճճամարվում: ղեալ, զժննդոցն նորա ազդաբանութիւն սուղ ինչ Բացի դրանից, բոլոր եւ թէ Հեւո ցեղապատմությունը ճաբեթյանների յթ ի նոցանէ չինուքեան պարապեալն կամ շարայարնցից: ճասցնելով Ժինչնմծր Թորո՛յք քաղաքական ե գոմը, իսկ մյուսներին իմ պատմությունիցդուրս Քողնելով՝ Համառոտ բարեզգնացբարուց. ն կամ ո՛յք 'ի նոցանէ ոմանք նախսկիղբնգտան կերպովկշարադրեմ նրա ժննդյակ ազգաբանությունը։ գ |նԿշարադրեմ մուսք քագաւորելոլի վերայ մեր. ն կամ թէ զկնի նոցա Վաղարշակ շորադր Պարթն նան այն ժասին, թե տանս նրանցից Թոթղամալ ագաւորէ ե զնենք՝ ովքեր զբաղվեցին գաւռի նռրուն մեզ բդոմայն զ շինարարությամբ, սերունդք ի դք մեզմիապետնեալ: ո լ ովքեր՝քաղաքաշինականկամ բարեկարգմանգործերով, ն Ք: ք ժամանակ» նոցա սզոէալ տարաժեցաւ ընդ ոլորտս կամ ծֆրերկրի րանցից ովքեր նախապեսթագավորեցին Փբիստոնկականկարգ Հաւատոյ սիբոլ, ն Ժեզ ճեվրա, ես հոկ նրանցից առաւել ի Հայկականս տո Թորգոմիտանը թագավորում է գրոշի 'ի ԲարթողիմէԼ, սբ ն 'ի մի է վնթկոտասանիցն, Վաղարշակ Պարթեր, այնուճեւոք ու

ու

ո

ւ

/2րգառասանիցն, մերմէ աշխաթիս մերոյ վարդապետք: Լ"

«բթ

ն

վլճակեցանն իսկ ի

Փարոզթ

ն

ոի Թաղէոսէ, Քրիստոսէ Փրկչէն

Ընդ որոց

մեր Գրբզար Նուտաւաթիչն զկնի 2»բադրեցից սակաւուքինչ

էից

զսուրբ

բանիւք. որ նոցա, Ք լոլս ածեալ

բովանդագնացբավ դառաթելականքարոզս ազն "ք Խորին կոապաշտութեան անջուցնաւ զԹարպրաննան ն

ն

չարուքթննէն:

նրա

են մեզ սնրունդներն տիրում:

նան

այն մասին, թե ինչպես նրանց կողմերում տարածվեց իրիստոննական սուրբ Ճճավատը, մանավանդոր Հայաստանում այն տաբաժվեց Քարդուղիմնոսի Թադեոսիմիջոցով,որոնք տառ(Քրիշտոսի| ներկու աշակերտնե որոնց շակերտներիցից էինշ, տրոնց է մեր իճակվեց Ք վիճակվեց էլ | մերՔրիստոս Փրկչի կողմիցդառնալ մեր աշխարչճի(առաջին քարոզիչներն վարդաՀետ նրանց էլ Համառուռ կերպովկշարադրեւմ սուրբ Գրիգոթ ուսավորչի մասին, որ ճամալրեցու ամփոփեցնրանց առաքելական Քարոզները՝խորին կռապաշտության չարությունիցլույս աշխարչ Հա-

ժամանակաշրջանում աշխարճի բո լոր ու

,

Աոորնրը: |

ու

Ձկնի յարադրելով զորդիս ն զթոռունս նորա, որք արժանի գտան կալ նոցունց մինչն ցայնորա. այլն զայլ նս զյաջորդա աթոռ սրբութեան ն ն աօր ժամանակի, որ ինչ 'ի նոցանէն ամ յայլոց ոմանցյաւուրս

մա-

Հետո կշարադրեմ նրա որդիների ու թոռների նելով Հայոց ազգը: սին, որոնք արժանի ճամարվեցին նատելու նրա սուրբ աթոռին: Այս նան նրանց Ճաչջորդներիմասին մինչե ամնեից բացի, (լշարադրեմ| ն բոլոր այն իրողությունների մասին, որ դործեպին նրանք մեր օրերը ո՞ւմ օրոք կամ ուրիշները նրանց օրոք: նան այն մասին, քն նրանցից եդադարեց Հայոց ազգի թագակալ պերճությունը,, կամ թե դրանից տո մեզ մոտ ինչպես նորոգված տեսանք մեր թագավորությունը, որը վաղնջական ժամանակներից վերացել էր, ն լայդ ժամանակի մեզ

եւ կամ թէ որո "ց ոմանց աւուրս սպառնոցա գործեցնալիրակութիւնք: դաւարհաց բքագակալպերճութիւննՀայկականսգրոճի. կամ թէ ոպուր ղիա՛րդ ալսրէն 'ի մեզ նորոգեալ տեսաւ թագաւորութիւնն, որ ի վաղրնջուցն Հետե սպառնալ դադարեալ էր՝ պսակելով զմեծ իշխանն Աշոտ թագաւոր 'ի վերայ մեր: Զի թեպետ նախ քան զմեզ Շապճոյ Բագրա-

ստունւոյ ն մերում

գրով ժամանակի պատմագրի"

է ղզնորայն դրոշմեալ

շինութեանց ն խադործոց զգնացից իմաստից ղաղութնան ճանդէս. այլ այս այնչափ միայն առ 'ի յինէն քեզ մոնսցի, | ղի առ 'ի յայժմու ճառս նպաստ լնալ՝ ոչ տայցէ կարգի բանին ՀաառաՀաւաստութեան տակտուր սեքնեթել, այլ յայտ ածելղշիւսումն ջակայ իրին. զկնի ապա ընդարձակիլբանիւ ն ի նմին դեգերիլ պատմութեան վասն Սմբատալ՝ որդւոյ Աշոտի, որ թագաւորեացՀայաստանեացս փոխանակ 4օր իւրոյ: Այլ ն զարիականմրցմունս նորա ն զքա/ ն Թէ զիարդ ղշինութիւն աշջապինդ Հանդեսս ն զբարեզգեացբարս, ն նազայլոց խարճիս տնօրինէր իմաստալեղձ մտօք. ընդ նմին ապա ն ճոչակաւորք, խարարաց զեկուսցուք բանիւ՝ ոյք.ճոյակապք Ճարուսատք հ անուանիք ն քաչք Դարձեալզաղմուկ լայտնեցան 'ի նորին աւուրս: Հասին Ճճասարակաց Ճալածանք, Հագարու շփոթի՝որ ի ճարաւակողմն ն սով կ գերութիւն ն բնաջինջ լինել վատնումն ն սասանումն որոյ մաՀ արքային Սըմողորմելի աշխարձիսՀայոց: Այլն զտարժանական ըստ մարտիրոսական Ճանդիսից ն բաղզմախողխողերկաթոյն բատայ ն կամ թէ նախ քան զգրաւումն կենաց թագաւորին զիարդ խամայելեան. ՈստիկաննՀնարիմաց չարի արկանէր սուր թշնամութեան ընդ արՓային Սմբատայ ն ընդ մեժ իշխանն Գագիկ՝ քեռորդի նորուն, թագ | նմա կապեալ ն ճակառակ թադաւորեցուցենալ: կամ Թէ ղիա՛րդ յնտ մաՃճուան արքային Սմբատայ երեքեան նոքա միանգամայն թագաւորեն՝ կ Համանուն ԳագիկԱրծրունի ն Աշոտ՝ որդի Սմբատայ, նորա՝ որդի կամ ապարապետինՇապչոյ, Ճակառակքընդդէմ միմեանց: ո՛րպես արԱշուտչուէր գնայր առ կայսրն կոստանդին՝ ն գեղեցկապս ն

ն

ն

մրցարանաց

ն

'

.

ֆայորդին

ր յիւրական աշխարճս: կամ Թէ ո՛րպէս 'ի ճակառակութենէերեցունց անուանակիրթագաւորացն յուզեցան չար իրակութիւնք ն սասանութիւնք ն դղրդմունք ն վրդովմունք

-

Շա պճոլ ոլ

ւն

Բ Քագրատունոյ

ն

հման

ոչ

ու

-

մաճից

ճակառակորդ էին, որոնք միմյանց

Արծրունին

/

դի Աշոտը, ձին ցագավորում: կամ

|

2Հովչաննես կաթողիկոսիժամանակակցի՝ պատմագիրՇապուճԲագրատունու, փաձի Ճայտնարբերված,թերնս բախտիբերմամբ ներբնէլույս աշխար գա՝ Մովոեսկաղանկատվացու, ն այլոց Սեբեոսի,Ովխտանեսի գործերի նման:

-

րբեքովմեկտեղինչպետ թե Աշոտ արքայորդին ինչպես էր չվում-գնում՝ երն

'

մ ժամանակա պատմագրի կաթողիկոսի, ամանակակցիՑովչաննու ոա երնի ի միչի. թերն բախտինյաջողելով ի լոլս եկհաքէ `

ա

մատենագրութիւն է՝ Քրբ գործոցն Մովսիսիկաղանկատարւոլ, Սեբեոսի, այժմ

թագավոր կարգվեց Աշոտ մեծ իշխանը: Թեպետ մեզնից առաջ Շապուռ շարադրել է նրանց դործերի, պատերազմների,շինաՔադրատունին" ամենը այդ խաղաղության պատմությունը, բայց բարությունների ես այնպես կմատուցեմ, որ կցկտուր տեղեկություններ չսատացվեն, այլ կտամ առաջիկա իրադարձություններիճավաստի շարադրանքը, դրանից Հետո էլ խոսքս ծավալելով կամ երկար կանդ առնելով սւյն պատմության վրա, որը վերաբերում է Աշոտի որդի Սմբատին, որը Հայաստանում թագավորեց իր ճոր փոխարեն: նան այն ժասին, թե նա ինչպիսի խիզախ կռիվներ էր վարում, ինչպիսի քաջադործություններ Լս |, առաքինի բարք դրսհորում, ն թե աշխարչճիշենությունը ցուցաբերում ինչպիսի իմաստալից մտքով էր տնօրինում: Դրա ճետ միաժամանակ նան մասին,որոնք ավդ նույնժաայլ նախարարությունների կխոսենք մանակ ճայտնի դարձան որպես ճոյակապ, Ճոչակավոր, հրնելի, անվանի ու քաջ մարդիկ: Դարձյալ կխոսենք այն իրարանցման մասին, կողմում, ուր, այն է՝ Հայոցողորմելի որ եղավ Հագարիձճ Ճարավային Հալածանքներ, սրաճարություն» աշխարչճում,տեղի ունեցան բնդճանուր սով, գերություն, բնաջնջում: (խոսեմ | նան Սմբատ արքայի տաժունելի մաճվան մասին, որ ասել է նրան մարտիրոսականչարչարանթե նախքան բազմախողխող որից:նան այն մասին, Քով՝արաբների թագավորի վախճանը ոստիկանը ինչպիսի ճնարադետչարությամբ էր թշնամություն գցում Սմբատ արքայի ն նրա քեռորդի Գազիկ մեծ իշ-` խանի միջն՝ վերջինիս թադադրելով նրան Ճճակառակ։ | նշարադրեմ ի. հան այն մասին, թե Սմբատ արքայի Հետո Գադիկ

ն այլոց: Ուխտանիսի

"

աննագիտությունն

՝

աւնրանաց. այլ ն գործք անարժանքն կործանումն անազդակ ն աճափետքմաճուց: Արդ այսոքիկ քեզ բաւականացեալ լառաջաբանութիւն, որով մարԹասցես զալ բանիւ զրուցացն ճշմարտութեամբ 'ի մատուցանել զլրսելիս ն առնուլ զպատմութիւն, ճետնելովիմ ընդ ՀամառօտՀաւաստութիւն առաջնոցն գրագիժ մատննից աստուածայնոց, այլե ընդ արտաքնոց նս ժամանակագրութիւնս, վիպեն ճաւաստեաւ՝ ընդ մեորք բումս կշռադատնհալ յազգաբանութիւն Համարու: Ամենեքեանսոքա զբոլոր աշխարճացգիւտս ծննդոց՝ յերից որդւոցն նոյի ասեն սնրնալք ե գոլացնեալքե աճեցեալքն ցանեցիր սփոհալքընդ երեսս երկրի։ Զի թէ ն զանուանս Հարցն արտաքինքնտարորոշս 'ի մէնջ տան՝ որպկս Քսիսաթրոս զնոլ անուանելով, ն Քսներթաէս զՍէմ. սակայն պայաղատութնանն զրոյցս 'ի մի տարծալ բովանդակեն։ նւ այսպէս նրկաքանչիւրք սոքա աւանդեն մեզ կարգ բանի, թէ փ գալ ճանդիպիլ ժամանիլ Հասանիլ դարուն երկրորդի՝ Ճճեղեղնալ ողողեալ ներսուղեալչնջեաց Տէր Ք բաց սպառսպուռ մաքրելով զերեսս հրկրի 'ի մոլելոցն ն լամբարըշտելոցն ն լյանօրինելոցնն ի վայրագ շամբշեալ շազղակերաց, ն 'ի կռամոլ մարդոց չարագունից, մինչ ոչ ես մնալ 'ի բոլոր բանականացս կամ լանբանից. բայց միայն ի տոճմիցն արդարոց Ճնազանդեալք եղեն չի գործա արկղակերտի նոյեան տապանին, զորս ն միանգամայնիսկ մուծեալ ի նա ն ընդ նոսին նո ն յամենայն անբանից ն անսրբոց սրբոց առնալ ի ներքս ընդ ինքեանս՝ կ այսպես չէչին փայտի առշասարակ զնոսա Հաւատացնալ պաճեացառի նախախնամժել նոքօք զկըրկին նորոգութիւն երկրիբոտ իւյրաքանչիւրոցն կժանուՀաւասարակարգ թեան, ն ըստ առաջնոյ նուիրմանն ի Տետոնէ Աստուծոյ լնուլ ն 'ի Ֆոնս սա զօրծնութիւնանվաճել ն 'ի բազմանալ կ ն լնուլ զերկիր տիրել մարդկան սմա ն որ ինչ ի սմա: եւ վասն զի այսոքիկ այսպէս քեղ տեսանել եղն՝ այսուճետն թէ Հաճոյ քեղ թուի՝ յերկուցն զիս ի բաց տարեալ 'ի Սէմայ ասեմ նաճապետութնեանց կ փխ Քամժայ,զմերն Յաբեթի րոտ կարգիբանիս. սակաւուք ինչ վայտարարութեամբ ասացիցվասն զի ն ոչ իսկ պիտոյէ այժմու ճառիս, այլ՝ այլում տեղւոյ ն ժամանակիքողլի է: առ

ու

ա-

ու

ու

"

ու

Հն

ւս

ՀԵՐ

ԲԲ

ԳԱՂ.աա

կոստանդին կայսեր մոտ, գզեղեցկապես նրանից գաճ ընդունում, վավելուչ պատվով օժտվում բազում ընծաներով ն ուղարկվում իր աշխարճը: կամ Թե վերոչիշյալհրեք թաղավորների գժտության պատճառով ինչքան Ճուզումներ, չար միջադեպեր, վրդովմունք ավերածություններ եղան, ինչպես նան՝ անարժան գործեր, անտեղի կորժանում ն մաճացու աճաբեկություններ: Այսքանըթող բավական լինի առաջաբանում, որով ընթերցողըկաէ զրույցները ճշգրտորեն րող ընկալել ն ճասկանալ պատմությունը՝ չճետնելով առաջին դրթերի իմ ճավաստի ճամառոտու- ` աստվածային թյանը, ինչպես նակ օտար ժամանակագդրություններին, որոնք պատմում են ճավաստիորեն,ն դրանք Ճճամապատասխանում են մեր ճյուղագրությանը: Բոլորը աշխարճի բոլոր մարդկանցծննդյան մասին սում են, որ նրանք սերել են, գոյացել երկրի վրա տարածվել նոլի հրեք որդիներից: Թեն օտարները նախաճայրերի անունները մեզնից տարբեր ձնով են տալիս, այսպես՝Քսյուսաթրոսը նոյ է անվանում, Քսերքսեսը՝Սեմ, սակայն սերունդներիՀաջորդականության վերաբերվալ զրույցները նույն բանն են բովանդակում: եվ սրանցիցյուրաքանՀյուրը մեզ ավանդում է ւզատմուլծյունը՝ այն ճասցնելով մինչն երկբորդ դարը, երբ Տերը ողողեց, Հեղեղեց ն իսպառ բնաջնջեց՝ երկրի հրեսիցմաքրելով մոլագարներին, ամբարիշտներին, անօրեններին,խենթաղած ճումակերներին, չարագույն կռամոլ մարդկանց, մինչն ռր բանականներից անբաններիցոչ ժեկը չմնաց, բացի արդարներիտոչմերի այն մարդկանցից, որոնք ճամաձայնվեցինպատրաստելնոյլան տապանը: նրանց բոլորին միասին մտցրեց տապանի մեջ, ն նրանք տապանի մեջ իրենց Հետ վերցրին նան սուրբ անսուրբ բոլոր անբաններիցտ: Այսպիսով, այդ չնչին վատաճելով փայտին՝այն նրանց Բոլորին պաճպանեց՝ նրանց միջոցով նախապես կրկին ճոգալովերկրի նորոգման ճամար իստ ուրաքանչյուր կենդանու նմանության, ն վստ առաջին նվիրման Տեր Առոծու կողմիցնրանց օր-ճՀՏագեցնելով նությամբ՝ մարդկանց աճելու, բազմանալու, երկրի վրա տարածվելու, երկրինն նրա վրա եղած ամեն ինչին տիրելու Համար: եվ սրանք, քանի որ Քեզ, Լըոնթերցող|, տեսանելի եղան, այսուճետկ եթե Քեզ Ճաճելի լինի, երկուսի՝ Սեմի ն Քամի նաճապետություններից ինձ Հեռացնելով, քեզ կպատմեմ մեր Հաբեթինը"6 Ճաջորդաբար բափոքր-ինչ ցատրելով, քանի որ այժմյան խոսքիս մեջ այն պետքչէ, ուսոի՝ թողՆրվելու է մի այլ տեղի ու ժամանակի ճամար:

սակ

/

Ցետ

եհրկնասաճանացն 4եղեղաց ն անդնղապտոյտջրաճեղձն լիակարամ նոյի ԱԻ կ 'ի ցամաք ելանելոյ ի Հայս ճրամանի վթ վո րո նոսին անբան կենդանեօք՝ որդո նամբք ճանդերձ ն այլովք ն ընդ սկիզբ

աի

Ս

կամաւ աւարվուքնանն

արն Աբ րբկրի: դարձնալ առնու ԳԱՆ ախայցոլուցնամբն` Թրա ի ի անել » «րգիկոչեցաւ իը Գամիրք: իչ կալուածոց ուստի ի նորուն աշխարճ դոց

մերոյն անուն

ւ

Յար

ա

նորա

Զկնի ծնանի Մագոգ, ն սեհրունդքՄագոգայկեղտք ն Գաղատացիք։եւ սվա զմզՄագալ, ագայ, զաշխարձ շ տոճմի իւրոյ յիւր անուն Մարս անուաուան ն Մ նեաց:եւ ապա զԻթ ոբէլ, յորմէ Թ էտալքազգն անուանիւր. լ դճոք,. ապա

որ

զժի

ի

ն

Ի

ԱՏ

եւ

որ տուն

ո.

,

:Մ

ՀրաթԱՒ" ւ

Այլ

ն

Լ

մոր ծրեմիայ՝ գԱսքանազնան ն Ր ազ որո" զի նախ 1 մ «ՔՆ Թորդոմեայ. ազ իսկ Ա էրյիւր յիւթ ԱԱ րստ զոր Գրազ նայան Կավի, ւ Արիցունյանն այ 4 թո աաացից' "մտիւրենացիթ. Սիշ"ո, Թարաիս, հաւ յորմէ Վիրք "ն

յորմէ Սօրամատք։ միր անուն նուաճէր անուն սաճմանեալ բում տեղւոջ

րատ

-

քէպէտն 'ի Հարկէ շարադրական բան լառաչ բերաւ բոժննդոցն Ցարեթի պալազատութնանց,սակայն չափ" նեք. զի սուլ ինչ յայտարարութնամբ ծանօթասցին քեզ ճարաղատութիւն գրոճի մեն ազգաց: բոլ 'ի միոյ միայնոյ ծննդոյ դոլ այսչափ նաճապետութնեանը Զի թէ ոչ բան ինչ յալսոսիկ ն ոչ յայտնութիւն ինչ իրիք եղելոյ բացերնակի ջեզ լինէր լեալ՝ ՝ի տարակուսանազքեզ Հատեալ տարեալ անցուցեալ մզէր, ն ինքնաճաճոյ արդարն 'ի միտս ն 'ի բանս ն՝ի գործժ զիս դսրովեալ: եւ արդ երէ զտքնութիւնս իմ 'ի շնորչակալուս քեզ ընկալցիս՝ ո՛վ ընթերցասէրդ, ն պարտ վարկցիս այլոցն Ճարազատազգացն 'ի բաց զիս տարհալ տրոճեալ, որ ոչ իսկ փոյթ այժմու բանիս՝ նե միայն զժամանակս ն եթ ծախէ, ՛ի մերնԹորգոմղզբանիսիմոյ դարձուցից ոճ՝ ըստ միանդամ առ յինէն ճառելոյն: Թիրաս, որ երրորդ էր Յաբեթէ՝ ծնաւ երիս որդիս՝ զԱսքանազ» զՐիփատն զԹորգոմ.ն վասնզի զԹրակացիս ինքեան անձին առանձին Թիրասպայազատէր՝պարտ վարկաւ, զի զայլ նս վիճակեալն իւր սաՀլոր

"

աստ

Թերեռ«տակալեչափաւնեք»,

պար

իցէ ընթէռնուլ:`

առնում

ծնունդն աճումը: Հետո ժեր Հաբեթիցնախ ծնվում է նթա Գամեր անունով որդին, որի անունով էլ երկիրը կոչվեց Գամիրք: Հետո ծնվում է Մագոգր, ապա վերջինիս սերունդները՝ կելտերն որք ու դաԱյնուճծան 1 ատացիները։ այք Ցինճրը: ծնում Մ Մադային,որի Համ Սյնուճետն է է |Հաբեթը ճամար | էլ նրա տոչմի աշխարձչըՄարս կոչվեց: եվ ապա |Հաբեթըծնում է|

՛

Թոբելին,որի

ցեղն

անվանվեցթետալացիներ, ւլա

Մոսոքին,որը

կոտիկիային: (չարծքբյ, Հեռ Է ահը որից սերում են մեր Ասքանազըն Թորգոմը, որն հր տիրած Թիրասին, ձրկիրը իր անունով կոչում է Թրակիա:|Հաբեթը ծնում է| նան Քիտին, որն իրեն է ենթարկում մակեդոնացիներին։ իսկ Թիրասի որդիներն հն Ասքանազը,որից սերում են սարմատները, ն Րիվաթը, որից անրում են սորամատները։ Նստ երեմիայի՝ Թորգոժը Ասքանազյա ազդին իրեն է ենթարկում է տիրում Թորգոմի տանը, որովճետն փեր ակո

բ

երիցության կարգով նախ Ասքանազնէր իր անունով ռաճմանել, որի մասին իր տեղում կասեմ: հսկ նախնի Հավանից Հունաց ծղիշան է, որից սհրում են աիկելացիներնու Թարսիսից՝ վրաՑինձըը ու տյուրենացիները,իսկ կիտիիմից՝Հռոմեացիները: Այստեղ թեպետ անձրաժեշտարբար սեշարադրվեց բոլոր Հաբեթի րունդների Ճաջորդականությունը, սակայն չափավոր ձնով", որպեսզի մի փոքր բացատրությամբ, դու, կարողանաս մեկ Լոնթերցող|, մեկ ծանոթանալ այսքան նաճապետությունների ցեղերի ծննդյան իսկությանը: Որովչճետնեթե սրանց վերաբերյալ իմ խոսքը ն կատարված դեպքերի բացատրությունը թեզ Համար պարզ չլինեին, դու կբնկնեիր տարակուսանքի մեջ ն քո մտքում, խոսքում գործում արդարբացիորենինձ կկախատեիր:։Այսպիսով,ո՛վ ընթերցասեր, եթե իմ տրքնությունը դու ընդունես շնորճակալությամբ ե պարտավորվես Ճճարազատ մյուս ազգերից ինձ զատել, որ Հոգ չէ այժմյան խոսքիս Համար, այլ միայն ժամանակ է վատնվում, ապա հս իմ պատմության շարադրանքը կդարձնեմ դեպի մեր Թորգոմը, որպեսզի մեկ անդամ նա ազգը

ացհնացիները,

առ

՛

ու

ու

`

-«

խոսեմ նրա մասին: Հաբեթի երկրորդ որդին՝ Թիրասը, ծնեց երեք որդի՝ Ասքանազին, Բիփաթինն Թորգոմին: եվ քանի որ թրակացիներիվրա անձամբ ինՔե Թիրասն էր իշխում, Հարկ եղավ, որ իրեն վիճակված տարածքը "

ու

ում

ի

ավԱացորորը աա |. աԲհրառ,, Աաաա Թ | մ Մ է չՀ չչ Ի Ան: ք ւէ չորչրրակացիս: "Վ որլ ացին նուսԱա նիտհիո» աի բո ԱԱ սքա

եղած բոլոր կենդանիներով Հայաստանում ցամա դուրս գալուը Հետո,աստվածային նախախնամությամբ, երկրի վրա դարձյալ սկիզբ

Հն

Ը

Գամ

ծրկնջի |իմա՛ Աստուծուլկողմից սաճմանվաժ չրձեղեղից, բոլոր տակ չջրաճեղձլինելուց, Նոյի կամա քե ակամա ե ճավարվկությունից Տիրոջ Հրամանով որդիներով, կանանցովն իրենց ճետ ծովի շնչավորների՝

(Բնադրում «սակայն չավ եեթ»յ. քերես «սակայն չափաւ նեք» պետջ

քերցել։ Մենք այդպեսէլ քարգմանելենթ):

է ըն-

բաժանեալ տացէ 'ի կալուածս որդւոց իւրոցուստի ապա իմաստն զգորժն կատարէր: եւ Աաքանազայ, որ նախ զմերազննայասյիւր անուն Ասքանազեան անուաննաց՝ զյարմատս նմա պայլազատէր.իսկ Րիփատայ զօրամատս. իսկ Թորդոմայ զմերազնեայսս սեպճականեալ,յորում տիրեալ զԱսքանազեանն նախ անուատուն նեալ լիւր անուն նուաճէր Թորդգոմայ։Արղ այսպէս իմա Ասքանազեան զմեզ ն տուն Թորդոմայ,ն այսպէս քեզ Հաւատարմասցինոր վասն նաճապետութնանազգիս է բան, քէպետն ոմանք այլազգաբար ն ոմանք այլաբանաբար ղրուցաց վէպս տան: հսկ եթէ աստուածայինն զմերոց աստի զմիոյ միոյ ոչ վերագրէ զժամանակս՝ անարՄովսէս ժանս իմն ճամարեալ բանի պատմութեան. սակայն ընդ ազգաբանու: Սեմայ զմերն Ցարեթ կշռադատեալգտանին մինչն ցԹորգոմ ն ի թեանն ցակզբանպայազատութնան որդւոյ նորա Հայկայ ամք չորս Հարիւր. հսկ 'ի ՏՅաբեթէ մինչն Ք նախնի մարդն Ադամ ամք երկուճազար երկուՎ Հարիւրքառասուն ն երկու: Արդ որպէս վերադոյննճառեցաւ՝ ԱռտուաՓայլին Գիրք մինչն ցմերն Թորգոմ մեզ բացատունալզպատմութիւնս՝ վարկաւ զյիշատակ ծննդոց նորա բանիւ տարորոշել՝ թէ բո՞վ կամ ուստի՞ կամ զիա՞րդկամ ո՞յլք ոմանք տիրեցին աշխարճիտ կամ ուստի՞ նախարարութիւնք սորա միապետեցան: Ապա ոմն լազգէ ասորի՝ Մար Աբաս կատինալանուն, Հրամանաւ մերոյն Վաղարչակայ երքնալ 'ի դիւանս թագաւորացն որ Պարսից, ն վարժ էր ն յունարէն դպրութնամբ, Փաղզդգէարէն ն խոլզ լ: մ ի գտանէ անդ մատեան մի վաւերական, ղոր Հրամա-` նաւ Աղէքսանդրի որդւոյ Նեքտանիբայ 'ի քաղդէացի գրոյ ի լոյն փոթէպէտ զբազում ազգաց զրոլցս Հարստապէս 'ի նմա ձր. ակայն նա ( զայլոցն իբին զճոգս պարապոյ լքեալ , թողեալ վմիայնոլ մերոլս գրոճի Ճճանեալ Վվաբերեալմատուցանէր գարչակայ, եւ այնուչետն յայնմանէ ծանուցաւ մեզ մերոյն անվրէ: Հաւաստիք. ն իմացեալ գիտացաքզարի սկայազօրախոլեանն ' Գում ն ցի զչայկն գոլ որդի նախնի նաչապետ նկ սերունդ մերոյ: Եւ զսոյն զսա գիտէ բանս ընդ վիթխարի սկայիցն միա| շինուածս ամբարտաւաի լերիս

մտնս

Հատուածս

`

'

անարժան Հայոց,

ո-

`

ու-

մտօջ՝ եզնալ խնդիր

չիմ

ԱՆԷ '

Մա

մ

Հ"

կ

|

.

Թորգոմայ

արան տուա իսկ

.

`

որպես դալվածքներ» եր որդիներին երեք ճատվածի բաժանի ն տա էր կատարում: հակ Ասքանազը, որ տւատին նա գործը խելամտորեն սարմեր ազգըիր անունովնախ Աաքանավյանանվանեց, տիրում էր Խորդոմը» մատներին, իսկ Րիփաթը տիրում էր սորմատներին,իսկ նախ իր ն ցեղին՝ տիրելով Ասքանազյան ժառանգելով մեր ազգին ա-

ԱսքաԼոնթերցող|,

նունով անվանում է Թորգոմի տուն: ԱՀա այսպես ն քեզ այդպես Հավաստիացնազյան ն Թորդոմի տուն իմացիր մեղ, քեպետն է վերաբերում, նաշապետությանն րին այն, ինչ մեր ազդի են պատմում: իսկ ոմանք տարբեր ձնով, իսկ ոմանք էլ այլաբանորեն աո մեկ չի էթն աստվածայինՄովաեսը մերոնց ժամանակը մեկ ազգաանարժան Համարելով պատմության Համար, սակայն Սեմի ն Հետ քննվում է նան մեր Հաբեթինը մինչն Թորգոմը նրա:

նշում`

բանության որդի Հայկի իշխանությանսկիզբը,

բստ

Հետն

վորժանէր՝ զեռջայն 9"9 ապա նէ Բր"«Քն, ը ՞ որ է

՛

,

Վուրգ մ սնավաստակտբնութիւնս:

Հո-

Այսու-

ձեռներեց լնալ Բելխրոխտարբար

ն

թ

Ն

կազմում է

չորս

Ճարյուր

տա-

րի, իսկ Հաբեթից սկսած մինչն առաջինմարդը՝Ադամը,կազմում ՌՈւրեժն,ինչպես երկու Հազար երկու ճարյուր քառասուներկուտարի: մեզ ավանդԹորգոմը, մինչն ժեր վերնումասվեց,Աստվածաշունչը է

ված պատմությունը, նրա ծնունդը անարժան կերպով է ներկայացնում ու տարորոշում, այսինքն՝ չի ասվում, թե ռրո՞վ, որտեղի՞ց, ինչալե՞ս նախակամ ովքե՞ր տիրեցին Հայոց աշխարճին, կամ որտեղի՞ց նրա րարություններըմիապետներդարձան: ազգությամբ ասորի Մար Աբաս կատինան, որը ուշիմ Այնուչետն, ու մտավարժ էր, գիտեր քաղդենրեն ն ճունարեն, մեր Վաղարշակի

որոնում». դրաղդարանը, Պարսից թագավորների նեջմատյան, որը այնտեղ գտնում է վավերականմի փնտրտում Հունարենի էր: տանիբի որդու: Ալեքսանդրի «Հրամանով վերածվել: եվ քեպետ բազմաթիվ ազգերի պառոժություննընդարձակ մի պատմությունը ուրիշների սակայն այնտեղ տեղ էր գտել, կերպով մատուցում` ճանում, բերում կողմ թողնելով՝ նա միայն մերն է Վաղարչակին: ԴրանիցՀետո դրա միջոցով ծանոթացանք մեր «ավաստի պատմությանը:իմանալով, որ մեր ազգի առաչին նաճապետն ճրամանովդնում ն

է

Քաղդենրենից ու

ու

գեղեցիկ Հայրը եղել է Թորգոմի որդին՝ արի, ճակայազոր, կտրիճ ճսկանների ճետ: Հայկը։ եվ պատմությունը գիտի այն, որ վիթխարի ամու են կառուցել ամբարտավան ռկսում միաբանվելով՝ մոա բարտակը՝կարծելով, քն կարող հն զատարոլ պատմության՝ ասես Աստծու Հրամադրությունը: Ըստ Աստվածաշնչի ն վայր գցում ու կռրբուրգը բարձրաբերձ նով, փչում է ուժեղ քամի ու

անրակի Խորճուրդ: էարբարջտութնանն յնոցն Ան ի, աստուաժայինՀրամանաւնչեհալ" ան Կին խմե բարձրաբերձ 'ի վայր Վք «էալ ա

որը

բարձրաբերձ ա արարիչ»

Այնուտքնությունը: ծանում՝ ցույց տալու ճամարնրանցսնավաստակ ն լինելով ձեռներեց Հետն խրոխտաբար Նեբրովթը՝ նույն ինքը Բելը,

ԷՋ

2-.

«վեր զինքն ամբարձեալ՝միապետել Հնարէր առճասարակ 'ի վերայ այմոցն նա սկայիցն։ իսկ մերոլն Հայկալ՝

ուժեղակաբար ընդվզեալե

ար-

զինքն 'ի Հնազանդութենէ Բէլայ բերեալ,գայ ճասանէ վաղվաղակի յայս աշխարձճմեր Արամանեկաւ որդւով իւրով, զոր ծնաւն ի ն այլ նս Քարբիլօն, | դստերբքն Թոռամբք՝ ն ըբնտոժնօք նեկօք՝ յարելօք ի նա: հսկ Նեբբովքն, է որ Բէլ՝ զկնի ճնետամտեալ Հայկայ ճանդերձ փւրովքնկս Հրոսակօք արամբք՝ կորովեօքաղեղն ն 'ի սուսեր ն 'ի տէգ նիզակաց,ե բախեալ'ի դիմի Հարհալ միմեանց'ի ձորադաշտակի միոջ աճագինիմն դղրդմամբիբրն ընդ զառ 'ի վայրՀեղնալղզոաստիկուղխից վրդովումն, այսպէս աշս իմն կ պակուցանողա սարսափելիս զմիմեամժբք շաճատակելովն արկանէին: հսկ մերոյն Հայկայ լայնալիճ ղեղամբ զերեքթնեանննետ էրկաթաղամտախտակի դիպեցուցեալ կրիԺիցն Նեբրովթայ՝ թքափանցանց ընդ թիկունս յայնկոյս յերկիրճարրատէր: եւ այնպէս զնա ինքն տիրէ Ճայրենատուր սատակնալ՝ վիճակեալ աշխարճիիւրոյ, միր անուն զսա անուանելովՀայք: եւ յնտ այսորիկ բազում գործս քաղաքականս չարդարհալ ն շինութնանց աշխարճիպաիապնալ՝ ն կնցեալ ափս ոչ սակաւս՝ մեռանի, Հաւատալով զաշխարձս ժեր Արամանեկալ որդւոյ իւրոյ: տաքս

ա-

'

Արամանեկալ միապետեալ զմերազննայաս՝

հսկ

բնակէ 'ի դադարնալ միում որ իբրն պարըսդեղեցկատեսիլ՝ դաշտի պեալ իժն է բարձրագագաթն սպիտակափառ լնրամբք՝յինքն ունելով զգնացս գետոց հրագագունից Հատելոց անցելոցենդ երկայնութիւն գաշտին | Խոխոջելով խոռոչացեալ. ապա զծորժորս լերինն ճիւսիսոլ շինեալ յիւր անուն՝ զլնառն մորջորջէ Արագած,ն զկալուածս փ ստոբոտս նորա՝ Արագածոտն, ,

գոլով քան թէ սակաւ

ամս

Սնանիապա

կնցեալ մեռանի:

հսկ Արմայիս ի նմին հսկ

խայ չինէ

|

քաղաք

տուն

Ճրաշակերտնալ անուանէ ն

Արամանհակ որդի զԱրմայիս.

դաշտի բլուր

մի

առե

զերբ դետոյնրաս-

բնակութնան իւրոյ, հրաստոյ վիմօքզնա

զնա Արմաւիր:Սորա արիականքաջամառՃանդէսք բաւական քեզ յառաչնոցն

նուքնան

պատմի: Սորա Հարուստ ինչ

նալ

ն

քան

զիս

մատննագրացն

ամաց 'ի վերայ անցելոպ կենաց՝ յետ ժնանելոլզնա փոքր ինչ

ծնանի

յետոյկնցեալ՝ մե-

հոկ Ամասիաի նմին իակ Արմաիր բնակձալ ն շինեալ զՀարաւակողմ լերինն ստորուտս՝ զլեառն

յիւր անուն Մասիս , որչորջչէ,ն զգա'ի ծորժորս լերինն՝ Մասեւս ցոտն, ն ապա յնտ ամաց ինչ ժնեանի զնղամ՝ինքն վախճանեալ զկեանս իւր:

«առն

հսկ Գեղամ՝ չունհալ

:

երթեալ անցեալ գնացեալ զլերամբնարկելեալ

րանա

Ի

անի

ակով

ան

ն

կանձրի Հ Ի վածեր լին

Հըս-

նան

խել մյուս բոլորի,

մ

Քոարի դոտտտրերի

որդի Արամանյակի ճետ միացած մարդկանց իրեն ր աԱ հոլը» 1 հսկ նեբրովթը, այն է՝ բը Հասնում աշ խարչը: է մներ այս րակ տեգ ե սեր ո Հե ոյ ե ղ ղ, որոնք ին Ք ջ զ ին վոբն բի մի եվ Հետնից: , ընկնում է Հայկի մեջ կորովի մարդիկ էի ծաժելու են մ նրանք դիմաճար բա վում ն միմյանց: հեղեղ, ղ դղրդյուն,ինչպես զառիվայրից լով Հայկը իր աճ սարսափ նն սփռում: սկ

ո Բարի"

անմիջա Հաա "

՝

ռո

ա

ա

ւ

յ

,

ռարձրա միմյանց`

,

-

արան ամն ւ. ի բվելով՝ րքիերկանետը խփումէ հ»իրիլայնալիճ աղեղով է Խի մերճվում մ տախտակին, լսլաքը) թիկունքից իր. է տիրում Բա եվ այդպես նրան սպանելովԼՀայկի եեշն անունով այն Հայք Գան իրենվիճակված ոշԽոն շինարարաաշխարոին ամ, Այնուճետն Կա մաՀանում է, մեր գրագվոլոմ իրր ապրելով երով գործեր կ ու

ա

րեք

ն

չ

ու

ուր

ան

ու

ն

շատ

ար

քիչ

ոչ

եր որդի Արամանյակի կտակելով ր- տ ամանչակը,իչխելով մեր ազգի վրա, ն:

աշխրճ

ր

Գ նում,

դադար արսպի նման

է

առ-

մի գեղեցկատես նակվում կան րտեղ «Վ սպիտակափառ որը ձրագագաթ անցջափակված Բաո որոնք խոխոջելով րանր, ձորեռան աաա Բագուի երկայնությամբ: Այնուճետն

նում ում

ու

բ

լ

մշենքեր ամն է կառուցում ծորներում տտ

չ

իսկ լեռան

ստոր

տում

ելով՝

ղրո յ -

տրում, ր

Գո անորո դտնվող կալվածքները

մ

լեռն իր

ն

ա

րգ

ն է իր որդի Ար մայիսինջ շատ, մեռնում է:

բե

ոչ

կրամանլակըծնում ներ

ա-

բոզ»

Ճուն

ն

,

ռ

շըր-

ր

աոա

`

դաշտում, այինույնբնակության

է Արագած,

եվ

ապա

ջի տարի ՔԻՀ

ափին,

աս «վ ն Հրարերազործ Վ1 Խր հաջեղած քեղ, |ընթերցոզ|, է Ամասիա: անցնելուց սորի ԿԱ ոի տարիներ է: ՐՆ կարճ ժամանակ որդուն, իսկ նրա Արմավիրում շինար հսկ Ամասիան, բնակվելով լեռը իր անունո ՈՑ րություն անելով լեռան րա գանվող բերում գավառը մՄ ւ. լեռան ինքը է Գեղամին, ոտ իրանի աիանց :

շավերտելովչ

Վ ատմում

ն

տշնագբը

են

նզ

նուլն ո

իր մաճով:

իսկ

Գիղ ամը

նա

ո

ուտում,

ծնում

գնում անցնում ,

նում

ն

որժոր

քա

նա

ապրել

Հետո

ն ժնելուղ լոց

մա-

ը

ճետո

ո

լացուտնեւ

ետ

մի բլրի Վրա, տունը, կարծր Ք իր աք ու անվանում է Արմավիր:նրա

է լեռան

լ արա-

չ

Մառ-

ն

եռնում մոռ

կողմը, Հյուսիսարնելյան

19»

Հիւսիսոլ յեզր ծովակի միոլ՝

քստ

իւր իսկ

մի ծովակի ափ

շինեալ անդ դեօղան գերղաստանս, զլեառն կոչէ Գեղամ,ե զժովեզերնայ շինանիստն՝

անուան

Գեղարքունի. ծնհալ ն

ն

հրկուս

սորա

ն որդիս՝ղՀարմայ զՍիսակ, եւ

'

տարակ ընդ

չորս

բութեան,որք

կ

առն քաչջափայլ ճանդիսի

:

Արմանեակս զժեզ

զմեօք

անուանեն,

են

աղզգք՝ Ք նորին

Սա ոչ

միայն զայլս արիական

ե այլն զկապուտկեցիս բազում

անուն

ոմանս

Ւ

.

րն-

մինչնցոլորտս

քաղաքին

ի

ռատաձեռն

ե

զում

Ա

Մ

։

'

ի Համբաւոյ իմացնալ զգե

անգամ ւն պ բազմապարգկ բարութիւն

: Ղաղէշ Ւ շտակացնացութեամժբ ձիրս

նժոյ Հաւանեսցի դալ առնուլ զնա 'ի խոստանայր, միայն կնութիւն կամ ցանկուքնան: կատարել գոնէ զկամս Որում ոչ ճաւանեալ՝ : Հապճեպ ": վաղվաղա Հոյ-ռանել յերկիրն Հայոց

թե

ե

սպանանել զնա դէմ

առ

:

ի

Ընդդէմ

տա

Արայի՝ոչ այնչափ փ'ի

եղնալ՝ քան

լո ժել Հալ

կամ ի

որչափ 'ի նուաքե ( ն (նուլ զկաժս կամեցողին զբռամբ ածել Հե շտ ցանկութեանն, Որ թէպէտ զգու-

բն-

ա

Մ

տ

'

։

գեղեցկութիւն նորա, բա

եէ ելք : ոչ

ջ

ամաց հնչ կենաց ժնանի ն զԱրայն զկնի այլ նս ամզ բազումս գեղեցիկ, կեցեալ՝ մեռանի, հսկ Արայի զշինութիւն աշխարչճի տնօրիննալ՝ միր անուն զբնակութեան իչրոլ վայրս կոչէր Այրարատհսկ յնտ ն ամաց ինչ վաւաշն այն տոփուտ կաքոտն Շա ժիրամ /

ատակերա'

ապաակե "րգի առայինը ա ինի: ացի

ի

ԵրկՄելտինոլ

Մեծ

ե -

1 ար

դիւրառաւս,

Համատարած զսա

անուանէ: Սա նտ

-

թրԲաբան

զօ-

-

այք

/Դ քարանձավը այժմ շաբարակ անցքով: Այդ մի ջարանձավի նեղ Գեղամն Ի այնտեղից վետերի կողմից Քարավազ է անվանվում: Է գեղ փեղամի, բադառնալովչինում է մի մեծ | Պեղամբի Հետո ինքը է մ անվանվու Գառնիկի անունով Գառնի որը է: անդ մեռնում Մեռնում է: Բայց չարման ծնում է Արամինն տարի կռիվների րի Պատմվում է Արաժի բաղումքաջադործությու եր նա բոնի կերպով գրավելով շատ ն տեղեր է, ասվում որ մասին, ժեն եվեվնհրապայծառափայլ դարձակումէ Հայաստաներկրի չորս կողմերը: Ճամեզ եղաժ ազդերը զորության ճամար մեր չուրջը Նա --բակցաբար Արմանյակք են անվանում: այլ ցեղերին, միայն թույլ ոչ տագործություններով ճած եվ ներին է նվաճում ու իրեն հնթարկում: Ճճույները է կոչում, որը մինչեօրս անունով Արմենի Լ անվանում: իսկ այդ Արմննի կոչվածից լիտ աքի կողմերի անվանեց Հայք,Պոնտոսից Առաջին ի կողմերը՝ երկրորդ Հայք, Մելիտենեից մինչն անր ու Եղ մինչե Մարտիրոսացքաղաքնն0 որդ Հայք, Ծուխթից էր| մինչե իր բուն աքը ՉորրորդՀայք. այն Լ(ճասնում ւս բնիկ ամբողջ իսկ իր սեփական սաճմանները: ծնում Մեծ է Արա Գեղ ցիկին դր է Հայք: Նա ժի քանի տարի անց նից Հետո շատ տարիներ ապրելով՝ մեռնում է: տն շենության մասին՝Արան իրբ , աշխարճի Հոգալով "Ր րերը իր անունով կոչում է Այրարատ: անառակ Շա միրամը, լսելով Արայի չքնաղ կասեր պար միջոցով նրան խոստանում է առատ մասին՝սուրճանդակների ն իրեն կնության առնել կամ ռններ, միայն քե նա Համաձայնի գալ Շագոնե կատարել իր ցանկությունը: նրբ Արան ւս չի Համաձ այ Հրաման Ի է երկիրը, Արուլ անմիջապես ճասնել Հայոց Ի) տալիս ՞ի միրամը| ր" տածել ք դետ նրան ոչ թ լ կամ «պանելու, այլ նվաճելու իր Գեռթը լ յունը թ Թ վետ գցելու Համար, որպ հսղի կատարերիր անառակ ց Աա ,

մարակցարար

Մելտինոլ մինչն ցոաճմանը Սուիաց՝ ԵրրորդՀայք. Շոփաց մինչն քաղաքնՄարտիրոսաց կ մաշխարչն Աղձնեաց ինմտնայ ՉորրորդՀայք.այս մինչն ցսաճմանվ բնիկ տէրութեանիւրոյ: հսկ զոծպշական ն զբնեիկ աշխարձ իւր նե"

ե

դաշտ,

ու

կոչնցելոլ ժինչնցկողմանսՊոնտացւոց Առաջին Հայք ղաշխարչն անուանեաց.կ ի Պոնտուէ Հայք.

տա-

ու

մւրեաւ նուաճել ընդ Քաջամարտութեամբ է սնպճականէր. զկղիմայն զայն ն զպոովաոնն բոտ իւրում հսկ անուանն Արմենի անուանէր, որ մինչն ցայսօր անուն Յու նականաց անտի աշխարՀին այնմիկ անուանի: հսկ յԱրմենէն մայնմանէ

փորդ

լեռը

Գէ ետը,

բազմաւ զսաճմանյ Ճարստաճարութնամբ 9 ՊաՀայո ոլորտս երկրի Չի բստ

շուրջ

ն

ծնում

մում՝

ճանի,

Քաջութեանց մրցանաց պատմի,

Գեղարքունի: նա

առու,

Ր

ա

արութիւն

ք

իր

ատը" նաված ննր՝

Իա

Սիսակին, Հարմաին է երկու ժովափոյա որդի ե շար ճայրենի առկալ վինճրամայում է բնակվել Արմավիրում ո Հարավարնելյան : իսկ Սիսակին բնակության տեղ է տալիս ն ն| «էչ որով կտրում-անցնում է սկսած ծովափից մինչն մի 1" հովանցնում է Հոսելով Հորձանուտ խոխոջյունով, ծրասխ գետը: ճ

տր

միապետելզտուն Հայրենի. իոկ Սիսակայ "ի բնակութիւն տայ սկիզբն կալալ չի ծովերերե 14 փաւակողմն արեւելեան մինչ 'ի դաշտ ինչ, ընդ ռր ճատեալանցանէ գետն ծրասխ՝մորձանուտ խԽոխոջիւք վազս առեալ կ թավ անկնալընդ նեղ ն ընդ նուրբ խոխոմս քարանձաւի միոյ, որ այժմ 'ի բազմաց Քարաւազ անուանի: իսկ Գեղամայ դարձեալ նտի՝ շինէ զդաստակերտն մեժ ի գեղեցիկ՝ զնղամի, որ լնտոլ առնի ի ն ինքն Գառնկոյ անուանիւի, մեռանի: Բայց Հարմայ ծնանի զԱրաժ ն նտ ամաց ինչ մեբազում Արամալ

այնտեղՀիժնելովդյուղեր

անունով կոչում է Ֆեղամ, իսկ

Ճրաման տայյԱրմավփր Հարմայի բնակիլ ն

ասի դարձակեալ

ն

իրք իիոին րոմ

խար '

ու

ու

աժ

ազոթյա

Անան աի անց

ու

|

Բր

ատ

ա

ւ

ելում, 16" ու

լ

|

.

|

յ շացուցանէր զզօրս իւր կենդանի պաճել զցանկալին իր. սակայն ի մէջ պատերազմիմարտկացն անգիտաբար մեռեալ՝ թոզու իւր որդի զկարդոս: հսկ շուայտոտն Շամիրամ սակս առաջին իւրոյ խանդաղաԱրայն կոչէ զանունն կարդոսի յանուն ճօր իւրոյ Արար տանացն զնա ի վերակացութիւնաշխարճիս Հայոց, որ ն մեռաւ իսկ կարգելով է ի պատերազմիընդ Շամիրամայ՝ թողլով իւր որդի բազմաճարուստ ն 'ի բանս զԱնուշայաննսօսանուէր, որ երբեմն զմասն լիաճանճար լիրս հսկ նուաճնալ պալազատէր: Սա լետ ինչ աշխարչճիսե ապա զբուորս ամաց յոլովից կենաց մեռանի: 'ի զարմից սորա ն 'ի զաւակացոչ տիրեալ գտանէինճայրենի նաՀապետութնանցն, այլ այլք ոմանք բոնակալնալք ոչ ըստ ազգի, այլ դրոճի, որոց անուանք ըստ յառաչջադիմութեան Թորդոմնեանս տիրեալ են այսոքիկ. Պարետ,Արբակ, Զաւան, Փառնակ, Սուր (առ սովաւ Յեսու ժառանգեցուցանէրիսրայէլի զերկիրն Աւետեաց), զկնի սորա ծոնակ, Վաշտակ,Հայկակ, Ամբակ, Առնակ,նորայր, Վստամ, կար, Գոռակ, Հրատն, Ընձակ, Գզակ, Հօրոյ, Զարմայր(որ լեղիական պատերազմին ընդ եթովպացիզօրուն մեռանի), Պերճ (առ որով Դաւիթ արայն հսրայէլի) Արբուն, Բազուկ, Հոյ, Յուսակ, կայպակ, Սկայորդի: Ցետ ամենեցուն սոցա Պարոյր անուն՝ յազգէ Հայկայ. աստանօր զանազգիսն 'ի բաց լքեալ ճերքեալ՝ ն զնաճապետութիւնազգի իւրոյ Վերբստին նորոգեալ ոլայազատէր: Սա ճոխաբար պսակի թագընկալութնամբ ընդ առաջին'ի Հայս.ղի Վարբակէսգաւառով ի քաՄեծդացի ջաց արանց բարեկամս իւր կազմեալ առատութնամբ բազկաւ, ընդ որտ ն զքայն ն զաջողակն մեր Պարոյրվինքն լյանկուցեալ՝ ձն ն շուք քագաւորութեան նմա դնէր ն նոքօք ձճանդերձյինքն դրաւհալ 'ի Սարդանապաղղայ զթագաւորութիւնն՝տիրէ Ասորեստանին նինուէի։ ՑայնմՀչետէի պարծանս գովեստից ազգիս մերոյ միտք իմ որցնալ զիս բերէ դեգերիլ 'ի ներբողումն. զի ոչ նաճապետս այսուճետե, այլ թԹագաւորսզմերազնեայս շարալարել ինձ պատշաճի պանծալի Ապա սովաւ Արծրունիքնլորդւոցն Սենեքերիմայբնապարժանօք: կիլ ի Հայս բարձպատիւք'ի Պարոյրալեղեն, հսկ Պարոյրլետ մաՃուան իւրոյ թողու ն տեսակ ըստ հր որղի զՀրաչէ՝ արժանի անուանն

ի բայց կենդանի պատելիր մտո՛րփածուին, զգուշացրել էր իր զորթին՝ Շամիրամի է Արան կովի ժամանակ անդիտաբարսպանվում հակ պագՓերի կողմից՝ իրենից Հետո թողնելով իր որդի կարդոսին։ Շամիրամը Արայի նկատմամբիր ունեցած առաջին խանդաղաշոտ Արա՝ նրան վերատանքի ճամար կարդոսին ճոր անունով կոչում է նա ճենց իր՝ Շամեռավ էլ կացու կարդելով Հայոց աշխարճիվրա: գործով միրամի դեմ մղած պատերաղմում՝որպես ժառանգ թողնելով խոսքով Հանճարեղ, հրնելի ու սոսանվեր որդուն՝ Անուշավանին, էր: նախ երկրի մի մասը, իսկ Հետո ամբողջը նվաճելով՝ իշխում

ֆա

նա

`

առ

ու

տրը

ե նո զի լյամտ իմն. ղզուարթատեսիլ բոցակնագոյն Առ տեսողացներնիւր։ սովաւ գերհալ գիտէ Գիրն զՀրէաստան'ի նա-

Իսկ Հրաչեալ փ գլխաւոր դերելոցն բոգոդոնոսորայ: զմի ոմն 'ի Նաբողողոնոսորայ Հայցնալ՝ զՇավմրաթ անուն, բնակեցուցանէյերկրիտ '

տարիներ անց վախճանվումէ: երկրին, նրա ղավակներիցու ցեղից ոչ ոթ չի իշխում իր Հայրենի Թռրգոմայլ էին, ազգականներ ոչ թե որոնք ուրիշները

նա շատ .

այլ

Բ

տիրեցին,

որոնց անունները աչքի ընկնողներ, վան ազգի մեջ առաջադիմությամբ Հեսուն արանթեն՝ Պարետ, Արբակ, Զավան, Փառնակ, Սուր (նրա օրոք ճետո լթափարայելինժառանդել տվեց Ավետյաց երկիրը): Սրանից Առնակը, ՆնոԱմբակը, Հայկակը, Վաշտակը, Հոնակը, |՝ դավորեցին վատամը, կարը, Գոռակը, Հրատնը, Էենձակը, Գղակը, Հորոն,

լ

րայրը։

զորԶարմայրը(նա մեռնում է եղիական պատերազմում եթովպական Արբունը, Փե դեմ), Պերճը (որի օրոք էր իսրայելի Դավիթ արքան), Պետո Բազուկը, Հոյըչ Հուսակը, կայպակը, Սկայորդին։ Այդ բոլորից ազգականՀայկի ցեղից Պարույրը, այդ ժամանակ դուրս քշելով ոչ իր ճայրենի իշխանությունը,թադղակրկին վերականգնելով ներին Հայաստանում, թագադրվում վորում է: նա առաջինն է փառավորապես առատամարդկանցից քաջ Վարբակեսը որովճետն ծնունդով մեղացի քանակը, նրանց ճետ ավելացնում էր իր բարեկամների ձեռնությամբ նան ժեր քաջ ու ճարպիկ Պարույրին իրեն միացնելով՝ թագավոլուու

'

առ

դիտակին.վասն

զինվոր-

"

|

Հետ Սարդանապաղից դրավեթյան ձն ու շուք է տալիս նրան ն նրանը 2: ու է տիրում Ասորեստանին Նինվեին լով քաղավորությունը՝ Համար իմ միտքը ուռիպում Այնուծետնմեր ազգի գովաբանության նաէ ինձ զբաղվել ներբողմամբ, զի պատշաճ է ինձ այսուշնտն ոչ թե ռպարծաններկայացնել Հապետներին, այլ մերազնյա թագավորներին որդիՍենեքերիմի էին քով: Սրա օրոք Արծրունիները որոնք սերում մեծ պատվի արժանացան Պարույրի ներից, բնակվելով Հայաստանում, իր մաճից ճետո թողնում է իր որդի Հրաչեին, որը Պարույրն կողմից: նա տեսնողներին ու անունով արժանի էր իր անվանը, քանի որ տեսքով ու բոցեղենաչքերով էր երնում:ՍուրբԳիրքը գիմիշտզվարթատես կողմից: հսկ գերվել նաբուղողոնոսորի տի, որ սրա օրոք է Հրեաստանը Հրաչեն, խնդրելով նաբուղոդոնոսորիկողմից գերված գլխավոր գերի-

Ց,

ներից մեկին՝ Շամբաթին, նրան մեծապատիվ շքեղությամբ

բնակեց-

նում

' |

մերում մեծապատիւչքեղութեամբ:։ եւ 'ի ժննդոց սորա

անրնալազգք

Ռազրատուննաց: հսկ յնտ Հրաչեայ Փառնաւազղցեղապետութիւն ազգիս հսկ

տէ.

լետ նորա Պաճոյճն,ն լետ կորա Կռոնակ, յետ որոլ զկնի Փաւոսայժիւս Հայկակ. իսկ յնտ սորա նրուանդ, որ 'ի նաճապետութեան կեցեալ՝ ծնանի զժեժն ն

նւ այսքան

՛

Տիգրան:

պայազա-

Հայկակը,

է

փոքր.ինչ

ու

ու

ոչ

.

ն Անուշ մօրէն Վիշապաց կալեալ զեիւրով՝ յինքն զիշխանութիւնն Ման րաց Պարսիցգրաւեալ մանգուցանէր. կ զսաճմանս Հայրենի դրոչին ի ինն մեր Հասուցանէրյեզերս ժայրից բնակութեանց,ն զազդա մեր նհա քան զես բարձրացուցանէր ճոխացուցեալ.ն որք ընդ լծով Հարկի այլոց ոմանց էին կացենալց՝ամենեցունը նոցա լծադիր ն Հարկապաճանջլինէր: եւ 'ի սմանէ ասեն լինել զՈստանիկ ազատութիւն բարձին, որ այժմ դեռ նս կալ ն պաչի անուամբիբր թագաւորականիմն զարմ

'

ն

ր

Ը

ս

քան

ն

ւն

ն

րաց ոո չուի

րՒ

մա

սորա

Ք

,

'

"

ՀՈՄ

ՏՈ

Հաջա

անն ա

ապր

Համանվ

կ

ԱաաԱՒԻ եոաի որդի

մ ազգ եՀէ Ջարնծ որմէ

Ներաեչ,ն "ի Ներս

ու

ամենհանան

առ

զայլս

գովեստից սորա բազում ճառից պիտոլ է, այլ շտապ տագնապի տարակուսանացս ոչ ներէ ինձ ծախել զժամանակա ի ներբողումն սորա քան քէ փութալ լայլ ինչ, որ առաջի կայ: Տիգրան ծնեալ որդի զրաբ» զՏիրան, զՎվաճագն, զոր 'ի կանտոցաճար աղեբախսընդ վիշապացՀափմբաւէին կռուիլ նմա ն յաղթել, ն ընդ քաջինՀերակլեայ նաճատակուԹեանցն զնա ճամեմատել: Ասի բան զՎաճագեք, Թ: ի նաճանդինՎըճառակինորա անդրի կանգնեալպատուէին զոՀիւք: Եւ

Ե

ու

պարկեշտ Մեծաջան րոննէր մեծիմաստ իւր էր քաղաքավարեալ. այլն. ած»րաարն զինքն կշռադատեալ՝այսպէտ Արուի, անդրն լցեալ էր բարի մրցանացՀանդէսք. բան սա

Վա

ՀՐ

ղապ

'ի կրտսերոյորդծնանի մԱռաւննալ ճարհչաւանհան.իակ 'ի Զան

տին: հսկ

:

Ր

ա-

ԱԱ Հաա

ում նրանից զը, նր Հրաչեից Հետո մեր ազգի վրա իշխում է Փառնավա ն Փավոսը, Հետո՝ կռոնակը, որից չշլ,ոռ՝ Պաճույճը, նրանից ճետո՝ Երվանդը, որը իսկ սրանից Հետո՝ Փավոսից Հետո՝ մյուս իոքը-ինչ նաճապետելով՝ ծնում է մեծն Տիզրանին: դեպքերը որտեծվ եթե մեկը Հարցնի, քն այսքան անուններն քաղգեաընձեոնցին մեզ ամենը .ի՞ց գիտենք, պիտի իմանա, որ այդ ն դտնվում են են օրոք Տիբերի ցիների մատյանները,որոնք գրվել իր խոշեմությամբ, շրջաու Տիգրանը, Բայց եդեսիալում։ Ֆինվեում Հայացությամբ մեծությամբ առավել լինելով մեր բոլոր թագավորներից, գերազանցումէր բոլորին: Բազում առաքինիքաջագործություններբց ու նվաճումներիցն մարերի իշխանությունը վերացնելուց ճետո իրեն էր ժամանակ նա իշրում էր բոլորի վրա, կ նվաճելով բավական նան Հույներին։ նա սպանում է Աժդաճակին ն դերում նրա ենթարկում ն արքունիքը, օգնություն ատանալով վիշապներիմայր Անուշից բոոնան Պարսից իշխաՄարաց նելով Կյուրոսին՝ իրեն է ննթարկում նա է մինչն Հասցնում սաշմանները Հայրենիքի Մեր նությունները: ձովափ ն ժեր ազգին փառաբանելով"է՛լ ավելի է բարձրացնում: եվ նրան են ենթարկվում ու ովքեր ուրիշի լծի տակ էին, այժմ բոլորը ասում են, որ նրանից է եղել Ոստանիկի պատՀարկատուդառնում: եվ որն այժմ էլ դեո կա ն պաճպանվումէ՝ ճանաչելով վի ազատությունը, նրանց որպես թագավորականմի ցեղ: Այսպիսով, նա իր կյանքն անցպանծալի ընթացքի էր լթնլացի, պարկեշտ, աշխատասեր, կացրել էր գործերի մեջ, Բացի դրանցից, նա բոլորի նկատմամբ տաՀավասար սիրով,-- այս բոլորի Հետնանքով ամենուրեք մեծապես րածված էր նրա արդարացի կոիվների ճամբավը: նրան դովարանելու Համար բազում ճառերի կարիք է զգացվում, բայց շտապելը թույլ չի տալիս ինձ՝ ժամանակ վատնել նրան գովերգելու ճամար, որովճետն Տիգրանը պետք է շտապպատմել այլ բաներ, որ կան մեր առաջ: ասում էին, ծնում մասին ՎաՀագնին։ Վերջինիս է Բաբին, Տիրանին, ճետ ն եվ Հաղթել, քն նա քնարաճարությամբէ կովել վիշապների Հետ. Վաճագնի էին նաճատակված քաջ Հերակլի նիան Համեմատում նրա մի արճասակի չափով է, մասին ասվում թե Վրաց աշխարճում ձան էր կանգնեցվել ե զոճերով այն մեծարվել: Նրա սերում Վաչունիները:նա որդի է ծնում, իսկ նրա կրտսեր որդուց՝ ցեղապետ Առավենից,առավենյաններնեն սնրում։ իսկ Առավենիցծնվում է Ներանչը, ներահճից՝Զարեճը, որից սերում է զարեճչավանյանցեղը, Հա,

ի

անուանք զրոյցք քէ ճարցեալլինի՝ յորմէ՞ գոլ. գիտել, գիտասցէ զի Քաղդէացւոցմատեանքն մեզ ընձնոնցան, որք կան Ք նինուէ ն յեդեսբայ առ Տիբերիւ գրեալ: Բայց Տիգրանայառաւել կտ քան զբնաւ թագաւորս մեր իմաստայեղց ճարստութեամբ խոճեմամիտ երնեալ՝ անցեալ զանցեալ՝ զամենեքումբքլինէր։ Սա յետ բազում ռաջինի քաջութեան ն զբազում գործս քաղաքականս լյարդարելոլ զՄարացն 'ի բաց բարձեալ զիշխանութիւն՝ պայազատէր զնա. ն վՅոյնս սակաւ ժամանակաինչ ընգ իւրեաւ Հնազանդեալնուաճէր. զԱժդաճակ սպանհալ՝ զարքունիս նորա 'ի գերութիւն վարէր, ն օժանդակեալնտ ն

Բադրատունյաց

Բ

ՀԳՄ

Փաւոս.

է մեր երկրում: նվ նրա զավակներիցէլ սերում է

,

ցեղից մ

-

բեշէ Արմոգ, Վաճէ, Սա Է

աե Սաո երացնալ ոխտարար, ն

գԱրմոգա

տոլ" սպանանի 'ի նմանէ,

մ

Բա

յգամ,

'ի

Քայգամա

անչ

ն

'

|

Վանը, ՎաԲայգամը,Քայգամից՝ Արմոդը,Արմոգից՝ ՄակեղոնաԱլեքսանդր նից՝ Վաճեն: նա դգոռողաբար խրոխտանալով դեմ՝ սպանվում է նրա կողմից: 9" ցեղապետԴարթնիցագդավորելը՝ մինչե Վաղարշակ Այնուճեւտն րբեչճիցսնրում է

ամար :

է

ինչ ցեղապետուպատմութիւն ոչ գտանի ռստուդաբան Ցայլսմչետէ

թեանցն կացելոց մինչն ցքագաւորել Պարթնին Վաղարչակայ. զի ն այր ընդ առն 'ի կռիւս մարտիկոս չփոթութնամբ զմիմեամբք ելեալ կաքաւեալ՝ մինչն դիւրամուտ զօտարածիննի բնակութիւն իչրեանց՝ առնէին ն անյայտ ղիւրեանցնզրոյցս: չասուցաներ, որ' Արդ ալլ մի՛ նս աստանօր ինձ աշխատութիւն ն բանի ն զշաւաստութիւն զարագաբանութիւն միշտ ղՀամառօտութիւն պատունլ գիտես: Բայց ամենեցունց սոցա թուականք ժամանակաց 'ի սա-

Է

պատմությունչկա, որովճետն խոովրա, Հեշ|. ցեղերը, Հարձակվելովմեկը մյուսի լաամարտիկոսվ ն Է Վարար քշում, էին նրանց իրենց երկիր մտած օտարներինդուրս ւ տությամբ նոր մնում այստեղ աշխատանք Արդ՝ անճայտ էին ների վերաբերյալ

ոչ

մի

ստույգ

պատմությունները Հավաստիությունը Ճճասցրու ինձ, որի խոսքի Համառոտությունը, սրանց դիտես:Քայց բոլորիթաարագաբանությունը պատվել սկսած մեր Հայկից մինչն Վաղարշակի թվերը միասին՝

'

մի՛

ժամա-

ն

նակների

դավորելը2297 տարիեն կազմում: մո4 քագավորոլը Այսուչետն ես փոքր-ինչ կչարադրեմՎաղարշակի ճետո ովքեր ժառանգեցին նրա քագավորություն պրա, իսկ նրանից մանրամասները, ն անվանվեցին. էին Արշակունիք նրանք նրա սերնդից ետք ՔՆ եթե ուրիշները, նոսա գիտել, Հրաւիրեցից ոմանց եղն պատմեալ Ս որ լայլոց կարող հս նրանցիցիմանալ: ւհլորդն՝ տերությունը աթէ պիտոլ է թեզ: Փիլիպպեի Ալեքսանդրը, տիրելով չատերին,իր իր իշխելու իշխանությունն ԱղեքսանդրՓիլիպպնայ տիեզերակալեալ բազմաց՝ տայր տէրուլիս է կտակով, որպեսզի ամենքի վրա է Հետո ՔԲաբնլոնիվրա թագավորում քիւն կտակաւ, զի ի վերայ ամենեցունց միապետեալ իրն անուանեսանունով կոչվի: Նրա մեռնելուց պարթններինէլ Հնազանդեցնում ցի իշխանութիւն:եւ սորա մեռեալ՝ Սելեկոս զկնի թագաւորէ վելեկոսը,որն աճեղ պատերազմով ե, սոնս խլում է Անտիոքոսը, է, թադավորությունը դԳՓարթնս ընդ իւրեաւ Ճնազանդեալպատերազմաւ սաստկիւ: երբ նա ժեռնում է ե նս որ Սովտծրն: այն է՝ Սովտերնը։ Եվ սրանք, մեկը՝ չատ, մլուսը՝ քիչ, թադավորեցին Անտիոքոս, բա մեռնալ՝սռնու զթագաւորութիւնն եւ այսպէս սոքա թագաւորեալընդ փոքր ն ընդ շատ իբրն ամս վաթապստամբություն վաթսունտարի. Ճճետո պարթններն մոտավորապես էր քաջ ռուն, ապա ապստամբին Պարթեք 'ի Մակեդոնացւոց:Իսկ Արշակ մակեղոնացիներիդեմ: իսկ քաջ Արշակը, որը սերում բարձրացրին մաճմաՀուանն Սառայի Ք զաւակէ Աբրաճամուի Քետուրական ծննդոց, զոր յետ Աբրաչամիզավակից՝ ծնված Քետուրա կնոջից» որին Սառայի էառ իւր կին՝ թագաւորէ 'ի վերայ Պարսից ն Մարաց ն Բա| կնության էր առել, թագավորումէ պարվանից ճետո ԼԱբրաձամը Սա բազում բիլացւոց, ն անուանի Պարթն՝ այսինքն բԲոնութիւն։ վրա ն անվանվում է Պարթն, այբաբելացիների սիկների, մարերի է զամենայն պատերազմօք ընդդէմ քաջաց անյաղթ գտնալ՝ ընդ իւրեաւ բռնություն: նա թաջերի դեմ բաղում պատերազմներ մըաինքն՝ ձեոն ենթարկում: իրեն է վասն զի տիեզերակալութեամբիմն թագաւորութիւնսնուաճէր. զում, Ճաղթում նրանց ն ամբողջ թագավորությունն ի ագաՀայաստանում ապա քագաւորեցուցանէ Հայաստանհաէ ններէցլինէր ինքնիշխանաբար' լինում, ծվ քանի որ ճամարձակ տինզերակալ ն ն խոճեմ խոճեմ քաջ: ողջամիտ, բարեխորճուրգ զայր ցըս զվաղարչակ եղբայր իւր՝ վոր է նշանակում իր եղբայր Վաղարչակին՝մի Սա լետ բազում մրցական լաղթանակաց ընդդեմ թշնամեաց բազում նա թշնամիներիդեմ մղած բազում Հաղթական կոռիվքաջմարդու: ն դործս քաղաքականսն կենցաղօղուտալարդարհալ կազմէր վալելչավայելուչ կերպով բազմաթիվ քաղաքական կենցաղօգուտ Խերից ճետո Հովանի է դառկան կարգօք: նախ անձինն եդեալ շուք թագաւորութեան բոլոր իսկ պերգործերէ կատարում: նախ՝ իր պերճապաճույճվարքով իրեն Հանդիսիւ. ընդ ձեռամբ վարուց ճապաճոյն յետ որոյ նախարարութիւնս ապա՝' նախարարներին նում ենթարկելով իր թագավորությանը, նա իւրո ղեկավարն իր տերության բոլոր կողմերում Հետ Հառտատեալկացուցանէ 'ի դրան արքունի. ն ընդ ոլորտս կապում է արքունիքի ն պիտանիսճաստատէրէ մի մատէրութեանն ն զարս պատուականս ու որոնց մարդկանց, պիտանի ներ է նշանակում :

2297: մերոյն Հայկայ մինչն ցթագաւորել Վաղարշակայ գտանին ամք ես հսկ լալամճնտէ սակաւուք ինչ զքագաւորելն Վաղարչակայ"ի վերայ մեր շարայարեցից ն որք յետ նորա ի նորին սերմանէ փոխան զանորդեցին զթագղաւորութիւն,որք ն Արշակունիքանուանեցան.

պատմեցին տրոնք

Բաբիլօնի,

|ոնքերցու),լինեն,

իրեն:

ու

ու

'

Իվ ՝

պատվական

պետութիւնսբազմօրինակմասամբք 'ի զարմիցն Հայկայն լայլոց եվ արողակացարանջ, նախ լրագարատ, որ ի Շամբաքալ էր զոր մէ ճամբաւնն լինել յազգէ Դաւքի՝ թագաղիրքագընկալութեան իւրոյ գոլ Ճաստատէր. քանզի նա նախ զանձնընծայ մատուցանէրքան| ն զայլս բազումս: Այլ սպարապետ ն իշխան բիւրուց ե Հազարաց զնա կացուցանէր:Յետ որոյ քաջապէս վանհալ զծունականսնկս՝ նուաճեա կարգէ ընդ իւրով ձեռամբ զոոնտոս ն որ զկեսարիալ, կոչի Մ Ճանդերձշրջագայնալ գաւառօքն: եւ անտի դարձեալ ընդ ատորոտովլերինն կովկառու՝Հրաման պատուխրանի տայ չղուրտա. բարոյ վայրենի ազգացն այնոցիկ ի բաց Քեցել յանձանց Թիւնն ն ն զիարս զմարդադաւութիւն չարակեղտս,ն Հրամանացն Հարկաց արքունի ճչպատակ կալ, ն պատուի՝ բարձի 8Բ քունուստարժանի գտանիլ:

Հր

|

Հայկի սերնդից էր, իսկ մյուսները՝ ճաջողակ մարդկանցից: նախ ապարատին, որը լածրումէրվ րհա Շամբատից, որի մառին ատում

«Ը

Վին, ցի Դավթի ցեղից է, անձամբ իրեն քագադիր է դարձնում, քանի անձին ուրիշիր անձը երան որպես ընծա էր մատուցում, քան `

որ

նա

շատ

Հազարավոր

ները: նրան բյուրավոր կարդում է մարդկանց իշխան: Դրանից Հետո ճույներին նս քաջաբար դուրս ջշելով ու նվաճելով՝ նա իր ձեռքի տակ է գցում Պոնտոսն ու կեսարիան, որը իր շրջակա գավառների ճետ միասին կոչվում է Միժակ։ եվ այն"եղից կովկասյանլեռան ստորոտներովվերադառնալովդեպի ծովափնլա տարածքները`այնտեղի վայրենի ցեղերին Հրաման է տալիս թողնել ավազակությունը, մարդասպանությունը, չար սովորությունները ն ճրամաններին ու ճարկերին ն արքունիքի կողՀպատակվել արքունի մից արժանանալցեղապետությունների պատվին ու աստիճանին, նա եվ այդոլես ճոդ տանելով արքունիքից դուրս հղողներիժառին՝ Հետո ստեղծում է վայելուչ կարգեր իր պալատում նա, այսիիքն՝ այն, է թագավորությանը, ինչ որ վայել է թագավորությանը,ինչ որ պիտանի ն ինչ որ միավորում է թագավորությունը: նախ, ինչպես ասվեց սկըզբում, իրեն թագադիր է կարգում, ապա՝ արքային զգեցնողներ, Քիկնան

սպարապետն

ու

իժակ՝

ժովեզերայան

|

առ

զաւազակուար ցեղապետութնանց

սորա Այսպէս

աա

զարտաքոյս արքունեացն յարմարապէս Հոգ ջօրինէ կարգավայելուչս իւրում նս պալատանն,

ածեալ՝

:

որ ինչ օրէն պիտակէ թագաւորութեան որ բագձաձէ ղքաեւ նախ թագադիրիչր ըատ ամենայն սկզբանցառացեգատրուքիւն: լոցն կացուցանէ. ապա զգեցուցանօղս կ ապա արքայի ն քթիկնապաճս, որօօնս.իսկ էրէոց ն Հաւուց ի պէտս խորտկաց՝կ դարձնալ սպասիկս ն գաՀաւորսն Ճազարապետս ղոճարանաց. ն ապա մատոուակա է արժուէկիրս ն բազէկիրս է ռւլատրաստիչս ձեան ն Համբաամարանոցաց

ն քագաւորութեան

որ

նապաշնեեր,ն ապա որսորդներ: |նշանակումէ| նակ սպասավորներ՝ տարբեր կերակուրների Համար անճրաժեշտ կենդանիներու թոչուններ որսալու Համար, գաճի պաճապաններ, զոճարաններիՀճաղզարապեւներ: մատովակներ, արծվակիրներ, բազեակիրներ,)ամառանոցձմերանոցաց,ն լնգէօնպաճպանակ այնուճեւոն՝ Թիկնոցաց,ն դոնաճլանս դրանց արքունի, այլն ներքինիս խզե ների ձյուն ձմեռանոցենրիպաշար պատրաստողներ,թիկնապատճ ապա է զշալ. ն. գան» րուքնանն իւրոյ կացուցանէր'ի պաճապան զինվորներ, արքունիքի դոնապաճներ, ներքինիներ, իսկ իր զաավէ դաճակայ, որ այժմ Մուրացանդ երկրորդթաղավորուժյանՀամար կարդում է ՄարացիԱժղաշակիզաանուանի: ե վակից ծնվածին, որն անվանվում է Մուրացան: որն այժմ այ րաց Այսպէսմարդարեա Կիտուիցն զճանգամանս Այսպես կարգավորելովարքունական կարիքները՝ այնուճետն նըկարգեալկացուցանկ ս" նաճապետս, շանակում է կողմնակալներ, կուսակալներ, նաճապետներ, սպառալարսզառալարս, զօրագլուխս. կարդ ն բրդե ն ներ, զորագլուխներ։ կարդում է նան բդեշխներ, որոնցից մեկը՝ ԺուՀիւսիսոլ, միւս ես յարնմտից ն ժամս Ռրոշէ դարքի Ճյուսիսային կողմի, իսկ ժյուսը՝ ԱղձնիքիՀարավային կողմի մարքունիս մտանելոլ,ն ն դրաստից ճամար: նշանակում է նան արքունիք մտնելու ժամերը ն պատբաստում խրախճանութնանց կ լիշեցուցան պատրաստ. րումն ողէ խորճուրդների, ժողովների ու խրախճանքներիժամանակները: բարի յիշողութիւնն ընդ ուշի |նը4րա րարանս Ա քազաւորին նան շանակում Է| երկու Հիշնցնողներ, որոնցից Հանձնարարում զեկուցանելզիրաւն ն զմարդասիրելն մեկին մ հրո գվրեժխնդրութիւն է միշտ մտքում ունենալ բարի Ճիչողություններն թագավորի՝ անիրավ չարացն ն զճասս իրաւանցն ցուցանեն նախապաՀրաման տալու ժամանակ նրան ճիշեցնել իրավացին տիւս քան զգեղչուկս մարդասիրա-չ փ" այլ «.քաղաջայնոցոչ իսպառ կանը, իսկ մյուսին՝ ցույց տալ չարերի վրեժանդրությունը ն իրենց է` քաղաքացիներինավելիպատպատկանողիրավունքը: Հրամայում վական ճամարել գեղչուկներից, բայց նան քաղաքացիներըչպետք է

Բագու

:

աար" 15աՀ

կանավ այնքան

ու

ւո

-

.

ւ

.-

չ

րաւ»

ե, Հարա ախի որի,ժուգարաց րիր Աոաց մամանակ իը չ թ ո լանի կապել Նաե ԱՈՂոՔացի» Համարել Համայն յ

ւ

.

՛

ու

"

`

հ վերայ գեղզջկացնընդվզել ն պերճանալ. ն այսպէս կենաճաղորդս ճոխորտան կամ պարծենանդյուղացիներիառաջ, այլ պետք է միմյանց: որ է առիթ շինողուինել ընդ միմեանս աննախանձ եղբայրութնամբ, ճետ Հաղորդակցվեն աննախանձ եղբայրությամբ, որը շինարարության" լետ այսպիսի դեղեցկայարժար կարեան ն խաղաղութեան:Արդ ու ն բարգաւաճ անուամբ մեռանի 'ի Մծբին, թա-: խաղաղության 4իմքն է: Այսպիսով, ստեղծելով այսպիսի գեղեցկագաց յօրինուածոցբարի փաամս Հարմար կարգեր ն թաղավորելովքսաներկուտարի՝ նա բարի քսաներկու: գաւորնալ Ցետ նորա Արշակ որդի նորուն ընդ նորա թագաւորեալ՝ ճետնող ռավոր անվամբ վախճանվում է Մծբինում: Հետո է նրա որդի էրշակը»չ ն իսկ մարտուՍա փոխարենթաղավորում նրանից նրա մ րցմանցն գտանիւր։ իսկ Հայրենի մշտնջենաբարոյ մարորը դառնում է իր ճոր քաջապինդկռիվների Ճետնորդը։ Ուղղակի ցեալ ընդ Պոնտացիսն վաննալ զնոսա: Պատմի, եթէ զտէգ նիզակի Պատմում նեն, թի տընչելով պոնտացիների դեվ՝ նա ճալածում է նրանց: փւբոյ, զոր արեամբ օձից ասէին մխնալ՝ նատուցանէրՀարուստ խորումեծ եա թաթախված, էր արյամբ օձի որը իր նիզակի տեգը, ինչես քնամբ լարձանի միում, թողեալ նշան տեսողացն զնա յիւրում քաջութողնելու տեսնողների վրա խորությամբ մխրճում է մի արձանի մեջ՝ քեան: Ցաւուրսսորա Հատուածեալքոմանք ՝ի Հրէից՝ բնակելոց 'ի ԲուլՀրեաներից: առ էր քաջության նշանը: նրա օրոք ոմանք առանձնանալով 'ի ստորն կողայ: եկեալ բնակէին կարս,որ 'ի ծործորս կովկասու՝ եւ երկուք ոմանք ի նոցանէ չարչարեալք սակս ոչ պաշտելոյ զդիսն՝ որոնք բնակվում էին Բուլղարիայում ն կովկասյան լեռների ծործորներում, գալիս, բնակվում են կող լեռան ստորոտում, եվ նրանցից ձրկատարեցան'ի վերայ Հայրենի օրինացն բատ նղիազարուարբոլ արուլ ենթարկվեցին Է որդւոցն թագաւորեալ ամս հրեքոտասան՝կուսը կուռքերին չպաշտելու պատճառով տանջանքների ԲայցԱրշակայ Շամովննայ: ն ու սրի քաշվեցին Ճճայրենիկրոնի ճամար սուրբ եղիազարի Շմավոնի սիոխանորդէզքագաւորութիւն նորա Արտաշէս որդի նորա: Սա ոչ տունտարի, փոտասներեք որդիների նման: Արշակին, որը քազավորեց ալ տեղի ԱրշականայՊարսից արքայի րոտ օրինի առաջնոյ ունիլ զնանա, տալով է խույս Արչշական ն Հարստաճարութնամբզնա ընդ իւրեաւ Պարսից փխագդաչութիւնն, Հնազանդե- խարինում նրա որդի Արտաշեսը: նման ուներ, ուժի: գաճերեցությանիրավունք արքայից, որը առաջվա ցուցեալ. զի Արտաշիսի Արշականն զնախագաճութիւնն Հաւատայր՝ զորությամբ նրան ճնազանդեցնում է իրեն, այնպես որ Արշականը ղերկրորդնինքն ունելով զգաճ: Սա բազում զօրօք խաղացեալ գնացեալ ն առաջին աթոռը վստաճում էր Արտաշեսին,իսկ երկրորդ գաշն իրեն էլ" արնմուտս " վերալ Աիղիացւոցձերբակալ արարեալ զթագաւորն պաճում: նա մեծ զորքով շարժվում, գնում է արնմուտք, (եդիսցիների ճրամայէ ճանել զնա 'ի տանջանարան երկաթեղէն տապակի: կրեսոս՝ վրա ն ձերբակալելով կրեսոս թագավորին՝ ճրամայում է նրան գցել իսկ կրեսոսիզբանսն Սօղոնի 'ի յիշատակ իւր ածելով՝ ասէ. «Ոչ պարմեջ, որպեսզիտապակվի։ հակ Կրեսոսը, Ճիշեերկաթյա տանջարանի տի մարդ երանել զբարեբախտութիւնիւր մինչն 'ի վախճան։» Դարձեալ ասում է. «Մարդը չպիտի երանի իր բարեն խոսքերը, լով Սողոնի Արտաշիսիծովագնացութեամբ ընղ երկիր բերեալ՝ առնու զՊոնտոս դեպի նավարկելով Արտաշնսը, բախտությանը՝ մինչն իբ վախճանը»: կործանէ կ զնակեդեմոնացիս, փախստնայ առնէ ն զՓոկեաու Պոնտոսն Թրակիան,կործանում է լակեղեմոնացամաք, գրավում է մացիս. անձնատուր լինին նմա ն Ղոգացիք.ղոճա ընդ դիւցազանցն մատնում է ն փոկեացիներին:Նրան անձնատուրեն փախուստի ցիներին, կս սոուցանէ նլլադայ. 'ի վերայ այսր ամենայնի ոչ ստացեալ նորա լինում ղոգացիները:Հելլադան դյուցազուններիճամար զոճ է մատուվինջնան միտս Ճճպարտութեան՝այլ արտասուեհլովասէր. «Աւաղփաամենից ճետո նա երբեք չի գոռոզանում իր մտքում, այլ ռացսանցաւորի»։ Յետ այսորիկ ջան 'ի մտի եղեալ ծառայեցուցանել ցում։ եվ այս ասում էր. «Ավա՛ղ անցավոր փառքին»: Դրանից ետո արտասվելով իսկ արեմտնայան՝լնոյր զՈվկիանոսբազում նաւաց բազիւրզբոլոր նա ջանում էր արնմտյան բոլոր ցեղերին ճպատակեցնել. դրա ճամար մութնամբ սակս նաւարկելոյ'ի վերայ ազգաց բազմաց: հսկ անդ նա ծովը լցնում է բազում նավերով ն նավարկում չատ ցեղերի վրա: Հագին իմն աղմուկ շփոթի 'ի մէջ իւրոց զօրացն լհալ՝ զմիմեանս մեծ ու աղմուկ իրարանցում է լինում,. Քայց այնտեղ, իր զորքի մեջ ոակէին. ընդ որս ն Արտաշէս,որ այնչափ լյաղթանակեացզբազում կ նան՝ Հետ Արտաշեսին,որը ան-. նրանք սպանում են միմյանց, որոնց ազգս՝ խողխողիյիւրոցն զօրաց, թագաւորեալ ամս քսանկճինգ: խողխողվում է իր զորքի կողմից՝ թաճամարցեղերի ճաղժելուց Հետո զկնի Արտաշիսիթագաւորէ երկրորդն Տիգրան՝ որդի նորուն: գավորելովքսանձճինդտարի: գումարտակ բաղում ընդդէմ Յունականացն՝'ի վերայ եկելոցն նոհսկ ԱրտաշնաիցՀետո թաղավորում է նրա որդի Տիգրան ծրկրորնա մեժ զորք է ճանում դը: իր վրա ճարձակված ույների դեմ ն նբ30 ք

սա

ու

|.

|

տա

զԹրակէ.

ա-

սա-

ա

այ

3Լ

ն 'ի ի վերջ կոլս ղնոսա նաճանջէր. բա, կազմէալ՝ քեռայր իւրՄիՀբը-

զՄիժակ ն զայլ ՄիջերկրեայսնՀաւատացեալ՝ դառնայ լաշխար։ իր։ Այս Միչրդատ երթայ ունի նս ն զԱմասիայ, որ բազում ամօք Ա-` յառաջ շինձալ էր յԱմասեայ եղբօրորղւոյ նեքտանիբայՀրամանաւ ն լընղարձակազգոյնս զնա պարսպեաց. ղեքսանդրի՝ որդւոյՆեքտանիբայ, դատ

ն

գրաւելով զնա 'ի

Հայս՝տիեզերասաճման քաղաք

:

րանց ետ է քշում մինչե վերջ։ եվ իր քեռայր Միչրդատին վատաճելով Միժակն ու Միջերկրայքը՝վերադառնում է իր աշխարճը: Այս Միճըրառաջ գնում, գրավում է նան Ամասիան, որը շատ տարիներ դատը Նեքտանիբի որդի Ալեքսանդրի ճրամանով կառուցել էր Ննեքտանիբի ընդարձակ եղբորորդի Ամասիան, ե այնտեղշինում է ավելի լայն կոչում այն դրավելով բարեկարգելով՝ պարիսպ: եվ

|.

ը

ու

զնա լարդարկալ

Հայաստանում արքունիս ըստ ճիւսիսոլկողմանէՌիս գետոյ. նան է սաշմանային քաղաք: Ռիսգետիճյուսիսային կողմումշինում է հսկ յարնելից դիմակի քարանձաւինշիրիմս քարակոփս ն տունս բրաէ արքունիքը, իսկ արնելյան կողմում, քարանձավիդիմաց, կառուցում Ժոյս լյօրինէ ճամանման ձեռակերտին Շամիրամայ, որ 'ի Վան կ 'ի ճամանըձեռակերտին ու շենքեր՝ Շամիրամի Խազնաթ Գեղփայ:Բայց Տիգրան լետ բաղում կարդաց ն յօրինուածոց Քարակուիգերեզմանոց հազում բաեն Վանում ն խազնաթ-Ժեղփում։ ման, գտնվում որոնք իւրոց դիմէ 'ի վնրայ Պաղեստինայ՝ առեալ գերի բազում 'ի Հրէից: Ճճետո Տիգրանը Հարձակվում է բեկարգումներից կառուցումներից Յայնժամ ապա ն Պոմպէոս Հոօմայեցիգայ ճասանկ 'ի վերայ ՄիչըրՊոմպեոս Այդ ժամանակ Փաղեստինիվրա ն գերում է շատ Հրեաների: դատայ. որ քէպետն աճագին մարտս իբնդդեմնորա գումարտակ դնէր, նրա որը չնայած վրա, Հոոմայեցին դալիս ճարձակվում է Միչճրդատի սակայն յաղթեալ 'ի բազմութենէն՝ փախատական՝ի կողմանս Պոնտոմեծ զորքի կողդեմ Հանում է մեծաքանակ բանակ, բայց Ճճաղթվումէ "աի անկանէր։ իսկ ՊոմպէիառնհալզՄիժակ ն կալեալ զորդին ՄիՀրգան Պոմպեոսը ի սկ դրավումէ դեպի կողմերը: փախչում Պոնտոսի մից Միճրդատ ըստ անուան 4օր իւրոյ, զփախստականն ամի զմանուկն Միժակը, բոնում է Միշճրդատիորդուն՝ մանուկ Միչրդատին,որը կոչՄիճրդատ'ի ձեռն խարդաւանութեանՀօրն Պիղատոսի սպանանլ թուէլ սպ'սնում է վում էր իր ճոր անունով, ն փախստականՄիճրդատին նաւոր դեղովք, ն տայ զպատանին ի ձեո դճայրանունն Գաբիանու իսկ ճոր անվաթունավոր դեղերով Պիղատոսի ճոր խարդավանքով, իսկ Գաբիանէառ Տիգրանքեռի իչր առաքէ զպատանին: Հոօմայնցւոց. է Գաբիանեի ճոոմեացի ձեռքը:հսկ Գաւոաալիս էլ նակից պատանուն հսկ յետ սակաւուց ինչ արճամարճուքթիւնգտեալ Միչրդատայ ի Տիզբիանեն պատանուն ուղարկում է իր քեռի Տիգրանի մոտ: Բայցկարճ բանայ քեռոլ իւրմէ ն Հատուածեալի նմանէ անկանի առ կեսար: եւ ժամանակ անց Միճրդատը արչամարճանքի է արժանանում իր քեռի տունալ զՄիժակՄիչճչրդատալ՝ շինէ զնա նս ընդարձակագոյն ն ճեռանում է նրա մժոտից ընկնում է կեսարիմոտ: ն պայծառ շինուածով, ն 'ի պատիւ կեսարու անուանէ ղնա կեսարիայ: Տիգրունիկողմից եւ յայնմճետէ ոչ եղն կեսարը Միչրդատին տալիս է Միժակը, որտեղ նա կառուցում է ընայն քաղաք ընդ իշխանութեամբՀայոց:Բայց ն կնսարի պատվին այն անվանում կեխօթութիւն յինքեան կրեալ՝ կացուցանէ 'ի .նախարարուքիւնդարձակ լուսավոր շենքեր Տիգրանայ տակ ՀընՃայերի իշխանության սարիա: Դրանից Ճճետո այղ քաղաքը ն կաշապետ նմա Հայոց հաճապետ Ռշտունեաց կացուՀայոց պատճառով նախարարու-՝ ճիվանդության Տիգրանը կավ: Բայց ցեալ զել ոմն յազգէ Գնունի՝ առաքէ 'ի Պաղեստին ն յերուսաղէմ իսկ նաշտճապետ ԲՔարզափրային, մեծաւ: թյան գլուխ է կանգնեցնում Ռշտունյաց զօրու հսկ նոցա բազում ինչ ն մեծամեծ Քաջութիւնս ն արուե ոմն Ժնելին նաճապետ է նշանակում Գնունի ազգից նրա Համար թիւնս անդ ցուցեալ՝ զծչէրովդէս փախստականառնէին ն զԱնտիգոնոս Քուցաբերելով նրան մեծ զորքով ուղարկում Պաղեստին երուսաղեմ: կ նորա թագաւորեցուցանէին. փոխանակ կոչէ: Շինէ ի

նմա

ն

ու

ու

Կնսարու

ու

ու

զճարզափրայ՝

՛

զՀիւրկանոս քաշանայապետն մեծամեծ

Հրէից կապեալ աժէին ՏիգրանայՀանդերձ ա՛յլ

գերութեամբ բազՅետ այսորիկ փոքր ինչ ժամանակ կենաց 'ի վերայ Տիգրանալ ափս անցնալ՝ վախճանի,քադաւորեալ հրեսուննչորո: մաճուանն Ապա յետ ՏիգրանայԱնտոնինոսքադաւոր Հոօմայեցոց ղօրս բազումս լնրուսաղէմ,որք ն պաշարհալիսկ ն առնալ զնա` սպանաննենզԱնտիդոնոսն զչերովդէս դարձեալթագաւորեցու-

քաջագործություններսխրանքներ՝նրանքՀերովդեսին փամատնում ն նրա փոխարենթագավորկարգում Անտիզոչ խուստի բենոսին, իսկ ՀյուրկանոսքաճանայապետինՀրեաները կապում րում հն Տիգրանի մուտ բազում այլ գերիներիճետ միասին: քրանից Հետո կարճ ժամանակ անցնելով վախճանվում է Տիգրանը՝թաղավո-

նս

ու

առաքէ

'

Ս

"

:

՝

ու

են

մաւ։

ու

-

րելով երեսունչորս տարի: Տիգրանի մաճից ճետո ճռոմեական թագավորԱնտոնինոսընրուսաղեմ է ուղարկում մեծ զորք, որը պաշարելովու զրավելով քաղաքը՝ ն դարձյալ ապանում է Անտիգոնոսին, վրա թոամբողջՀրեաստանի

'

պավոր են նշանակում Հերովդեսին: Դրանից Հետո Հայաստանումթանման փառավոր պավորում է Տիգրանի որդի Արտավազդը:նա իր ճոր ու Հի ցուցաբերում, այլ չվորտաբույծ պանծալի քաջագործություններ ե տւ վայրի էշերի չետնից որկրաժոլ լինելով՝ թափառում էր որսի Հանդիմանվելով յումնժացնում էր աղբանոցները: Այդ պատճառով ն ինչոր մտքով ցատկ կատարելով ու քնից արթտայինների կողժից նանալով՝ նա մեծ զորք է կազմում ն շարժվում դեպի Միջագետք: եվ ճոռոմնականԱնտոնինոս արքան ինչ որ նրանից խլել էր, Լեո է վերցնում | ն այնտեղից Հալածում դուրս է քշում Հռոմեական զորքին:

ցանեն առճչասարակՀրէաստանի:Յետ այսորիկ ապա Արտաւազդորդի Տիգրանայ թագաւորէՀայոց: Սա ոչ ինչ ըստ ռակի օրն քաջնափայլ ցուցեալ, քան թէ միայն պոր-. փառաց պերճապայծառդործ արութեան ն իշան որովայնապարար լեալ ն թափառհալ զճետ որսոյ տաբոյծ Վասն որոյ յանդիմանեալ միւրալմեծացուցանէր: զաղբիս վայրեաց՝ ն ի ջնոյ զարթունոցն ն իբրն խթանաւ իմն ընդոստուցեալբանիւ խաղայ 'ի Միջադետս. ն զորա լափըշցնալ ն բազում զօի գումարնհալ՝ Ճաի նմանէն Անտոնինոս արքայ Հոօմալ՝վանեալ տակեալն էր իսկ Անտոնինոսի զայն լունալ ն իւլածէ անտի զզօրս Հոօմայեցիս: զօրացն՝ գազանաբար յարձակի 'ի վերալչ րովիառնալզբազմութիւն .հ նս ազդաց այլե մայլոց քագաւոոչ միայն 'ի մերն յԱրտաւազդալ՝ ն որս թողեալ. ընդ զամենեսեան առճասարակ բուքնանց, | անտերունչ

ու

առ

ն զմերն Արտաւազդձերբակալ առնէ 'ի Միջագետա, առճասարակ ն Հայոց Պարսից սատակելով: հսկ զԱրտալազդճանդերձ ընչիւք

ու

Այդ բանը լսելով՝ Անտոնինոսը անձամբ վերցնում է մեծ զորք ե գաէ նրանց վրա: եվ այդ տեղերը անտերունչ ղանաբար Ճարձակվում

զզօրս բազ-

յերուսաղէմ։ Այնուշնտն ժողովնալ զօրք Հայոց Հրամանաւ Արտաշիսի թագաւորի Պարսից՝ կացուցանեն թագաւոր ինքեանց զԱրջամ, որդի Արտաշիսիեղբօր Տիգրանայ: 'ի սմանէ կալաւ սկիզբն մասնաւորս ինչ Հարկիլ Հայոց 'ի Հոօմայեցիսն. զի իսկոյն Արտաշէս արքայ Պարսից վախճանեալ, ն Արշաւիր որդի նորուն տղայ փոքր թագաւորեհալ՝ ոչ Ճճամաշունչ։ Աստանօր ենանոս ղոր . Բագրատունի,որ արձակեացնզծիւրկանոս'ի Հրէաստան, ն ի ընկեցաւ վասն այսորիկ իսկ էր գերեալ ի Տիգրանայ ածնալ՝ ռլատուոյն իւրմէ ն եդաւ 'ի բանտի: եւ վասն զի նաճապետն Գնդունեաց լականջս Արջամայճասուցանէր ն բանն զօրանայր առ զուրաքսութիւն խոշտանգել զնա, զի ճրամայէ պէսպէս տանջանարանօք 'ի ճՃաւատալ՝ կամ թողեալ զօրէնս Ճրէութեանն՝ երկիր պագցէ կռոց, կամ կախեալ զփայտէ բնաչինջ լիցի ազգաւ եւ զմի 'ի նորին ազղականաց սպաննալ ն զորդիս նորա մատուցեալ՝ի տեղի սպանմանն, ն 'ի չժուժել մաճուան որդւոյն՝ կատարէ զկամս արքային Հանդերձ բոլոր ճամազդեօքն ն յառաջին պատիւն Հաստատի։ Բայց Արջամայքագաւորեալ ամպ քսան: Աբգար փոխանորղէ զբադաւորութիւնն։ Սա վասն զի նաորդի զելի էր իմաստութեամբԱւագայի լառաջնոցն անուանիւր, զոր Ասորւոց ն Յունաց ըստ մերումս լեզուխ ոչ բաւնալ ուղղախօսել՝ Աբգար զնա անուանէին. Աստանօր ամենայն Հայք ճարկեցան Հոռօմալեցւոց «րազալ

'ի թիկունս,

ն

ոչ

ոք

այլ

գոյր

նմա

|

ւ

Հ4

0դոստնայկայսեր՝լաւուրս

ոչ

օգնության, ն անչափածաս որդին՝ Արշավիրը, նա ի զորու չէր գալու ենանու Բագրատունին, Այդ ժամանակ ոչ ոք չկար նրան ձՃամաշունչ: վերցրել Տիգէր Հրեաստան, որին գերի որը Հյուրկանոսին ուղարկեց ն բանտ գցվեց։ եվ քանի որ րանից բերել, զրկվեց իր պատվից Գեթունիներինաճապետը բանսարկությունը Հասցնումէ Արջամիականչին, վերջինս Հավատում է նրա խոսքերին ն Հրամայում է պեսպես նրան, որպեսզինա կա՛մ թողնի ՀրեաԿոանջանքներով խոշտանգել ն կան կրոնը երկրպագի կուռքերին,կա՛մ կախվելով փայտից՝ ամմեկին ն նրա բողջ ցեղով բնաջնջվի։ Սպանում են նրա ազգականներից բոորդուն տանում սպանվածիտեղը: Չդիմանալով որդումաշվանը՝ Հետ նա է կատաքում միասին արքայի կամքըն վոր ազգակիցների Քսան տարի թադավորելուց առաջին պատվի մեջ: վերականգնվում Հետո Արջաժինփոխարինում նրա որդի որ իԱբգարը: Սա,՝քանի է առաջիններիկողմից մաստությամբ ավելի չնորճալի էր, Ավագ այր էր ու անվանվում, որը ասորիներն Ճույները չէին կարողանում մեր լեղվով Ճիշտ արտասանելն նրան Աբգար են անվանում: Այդ ժամանակ 0գոսԿոս կայսեր ճրամանով բոլոր Հայերը Հարկատու դարձան ճոռոմնացիու

նորուն

մանաւ

քողնված

ու

որ տայ կղէոպատրեայ, պատրաստել մօք՝յանկածէ պատերազմին,

զօրէր

ու միայն մեր Արտավազդի,այլ նան ուրիշ ազգերի թագավորություններիկողմից։ Միջագետքում ուրիշների Հետ նա բոնում առչասարակ կոտորում է Հայոց ն Պարէ նան մեր Արտավազդին մեծ ունա Արտավազդին Վերջ տալով ո"լատերաղմին՝ սից ղորքերին:՝ Ֆֆեցվածքովպատրաստելէ տալիս կղեոատրեի Համար, որ գտնվում Վր Երուսաղեմում: ԱյնուճետնՊարսիցԱրտաշեսթագավորի Հրամանով Արնշանակում ճավաքում է ձչայոցզորքը ն նրանց ճամար քագավոր Հաջամին՝ Տիզրանի եղբայր Արտաշեսիորդուն: նրանից սկիզբ առավ յերի վրա Հոոմեացիների կողմից Քիչ ճարկեր դնելը, որովճեւտներբ Արտաշեսը, ն թագավոր դարձավ նրա վախճանվեցՊարսից արքա

չի,

լոր:ւմ ժամանակի | աշխարձագրին,

մեր՝ տէր մեր Յիսուս Քրիստոսի Բեքղէչէմ Հրէասժնեալ լինի Փրկիչն ն տանի: Բայց 'ի մէջ Աբգարու ն Հերովդէի ոչ փոքր ինչ խսռովութիւն 'ի Քրիստոս Համարաղմուկ շփոթի պատերազմացյուղէր: ն վասն ն Բեթղեչէմ՝` լանչնակոտորնլոյն զտղայան 'ի ձակութնանն Հերովդէի բին ցաւ ըմբոնեալ էր ն ոչ կարէր անձամբ վճարել ինչ: Ապա առաջէ իւր զօրօք բաղմօք, որոյ Հասեալ 'ի Միջագետսն տունզոմն եղբօրորդի առ

Վ

նհրին, աշխարՀագրիօրերին, երբ Հրեաստանի Բեթղեճեմ քաղաքում ու ծնվում է մեր Փրկիչը՝ մեր տեր Հիսուս Քրիստոսը: Բայց Աբդարի չեն լինում:եվ Քրիստոսի միջե Քիչխոովությունկռիվներ Հերովդեսի ն Ինթղեշչեմում երենկատժամբ Հերովդեսի ունեցած Հանդգնության աճավոր վչտի մեջ է ընկխաներին կոտորելու պատճառով|Աբգարը| Այնուշետն իր մի եղանել: նում, բայց չի կարողանումոչ մի բան ու

մեծ վախճանի բորորդուն նա ԼՀնրովդեսը| զորքով ուղարկումէ Միջագետք: ն նա սպանԱրԱպա Արքեղայոսորղի նորուն փոխաբերէզտեղին: Հասնելով Միջագետք ն պատերազմ տալով Աբգարի դեմ՝ նա Սան վախճանեալ՝աղժուկ շփոթի 'ի մէջ որդւոց Հերովշաւրի արքայի Պարսից վում է նրա կողմից: Այդ նույն ժամանակ վախճանվումէ Հետո վախն նորա լինէր, Թէ ո՛վ ոջ ընդ Հօրն իւրհանց թադաւորեսցէ, հսկ Աբգարու Արքեղայոսը։ նրան փոխարինում է նրա որդին՝ դեսը, նոսա ն նոցա, տնկելով ճամովէ մէջ ի փմաստուն՝ 'ի երթեալ իբրն զայր նրա որդիների միջն ճանվում է նան Պարսից արքա Արշավիրը, ղճաշտ խաղաղութիւնն՝թագաւորեցուցանէ զԱրտաշէս. իսկ զայլ եղէ իրարանցում, թե նրանցից ով պետք է քադավորի ճոր փոէ բարս նորա Հանդերձ քերբն լնրիս ցեղա որոշէ կոչմամբք այսպիսնօք՝ խարեն: հսկ Աբգարը, որպես իմաստուն մարդ, գնում ամոզում կարենիՊաճլաւ, Սուրենայ Պատլաւ ն քոյրն՝ ԱսպաճապետիՊատլաւ. նրանց ժիջն ն թագավոր է նշանրանց, խաղաղություն Հաստատում Սուսուրբ կուսաւորիչն Գրիգորիոս ժամանակաց ինչ 'ի ապա որ լետ նղբայրներին քուլրերի ճետ միասին նակում Արտաշեսին, իսկ լուս ն ՍՊա:ոստ որթոյն Քրիստոսի. Քամբեննանն Պաչլաւէ շարժեալ շառաւիղ բաժանում է երեք ցեղերի՝ այսպիսի անվանումներով՝կարենի ն ռար, յորմէ կամսարականք'ի կարենեաննՊաշճլաւէ. այսպէս սոքա ԱսպաճապետիՊաշլավ: ժամանակ լավ, Սուրենի Պաշլավ ն քույր Բայց Աբգարու ապականեալ տնսեալ լինին թագաւորազունս բողբոջք: անց սուրբ Գրիդոր Լուսավորիչը Սուրենյան Պաշլավից սկսում է Քրիսն ախտի. Մարիխաբ բդեշխն Աղձլինէր մարմինն չարաչար վասն զի տոսի տունկի քյուղի շառավիղը, կարենյան Պաճլավից սերում են Քամն Շամշազրամնաճապետն Ապաճունհացե Անան՝ Հաւատարիմք նեաց նբանք դառնում են նրանից՝ կամսարականները, ն այդպիսով սարը, ն արքային Աբգարու, ելեալք լնրուսաղէմ տեսհալ զաքանչելի բժշկուքազավորազուն բողբոջներ Բայց Աբգարի մարմինը ապականվում է թիւնն ՔրիստոսիԱստուծոյ մերոյ՝ եկնալ պատմեցինԱբգարու: Սակս ախտով, ն նրան Հավատարիմ՝ Աղձնիքի Մարիխաբբդեշխը, չարաչար ն նա գրէ թուղթ յայնաղաչանաց դգալ բժշկել յախտէն այսորիկ Ապաճունիքի Շամշագրամ նաճապետըն Անանը, գնում են երուսաղեմ ն ընկամանէ, զոր ոչ ոք երբէք 'ի մարդկանէ եգիտ բժշկութիւն: ն տեսնում Աստծու Հրաշալի բժշկությունը, գալիս պատԶոր ժեր Քրիստոս լնալ Փրկիչն մեր ն արժանի պատասխանւոյ զնա ճամարնհալ՝ գրէ առ մում ե, Աբգարին: Դրա Համար նա աղաչագիր է գրում (Փբկչին |, նաչ առաւել երանելով զայնոսիկ, որք ոչն տեսեալ իցեն զնա ն Ճաորպեսզի գա ն բուժի այդ Հիվանդությունը, որի բուժումր մարդկան«ատասցեն. ն ի կատարել՝ ասէ, զկամս առաքչին իմոլ, առաջեցից ցից ոչ ոք չգտավ: Գրությունն ընդունելով ն պատասխանիարժանի Քեզ զմի յաշակերտաց իմոց, զի զցաւա քոլ բժշկեսցէ ն կնանա շնորՀամարելով մեր Փրկիչը գրում է նրան, առավել երանի տալով նըՀեսցէ քեզ ն որք ընդ քեզդ հնչ իսկզթուղթ Փրկչին բերեալ Աբգար բանց, ովքեր չտեսաժ՝ Հավատում են լիրեն|։ Վերջում նա ասում է. ն զկենդանագրութիւն ընդ նմին սուրճանդակի պատփրկչական «Քեզ մուտ եմ ուղարկում իմ առաքչի կամքը իմ աշակերտներիցմեկի Անանայ կերին, որ կայ մինչե ցալսօր ժամանակի նդեսացւոց քաղաքի:Ապա քեզ Հետ եղողներին որպեսզի նա քո ցավերը բժշկի ն քեզ միջոցով, վետ ճամբառնալոյ Փրկչին մերոյ յերեսներորդիամի թագաւորութեանն Անան է թուրը Փրկչի Փրկչի սուրչանդակը բներում կյանք չնորչի»։ Աբգարու Բովմաս առաջեալ՝ մի լերկոտասանիցն,առաքէ զԹադէոս Հետ միառին, որը մինչն այժմ գտնվում է եդեսիացիներիքանկարի յեօթանասնիցն՝"ընտրելոց բժշկել զթագաւորն Աբգարըստ խոստման ղաքում, Մեր Փրկչի երկինք Համբառնալուց Հետո, Աբգարի թագավոբության երեսուներորդտարում, տասներկու առաքյալներիցմեկը՝ ԹովՕրինակիմն՝ «յերկոտառանիցն», որպես զնի ն չի յառաջարանիՀեղինակիՓատէ յոթանասուն"ընտրյալներիցմեկին՝ Թադեոսին, մասըո6, առաքում ալ

պատերազմ ընդ

Հերովդէս, ն

մեռանիի Աբգարու՝

նմանէ.

ն

իսկ

ն

իսկ

առա-

ջանում

առ

առ

ու

Ն

"

մութնանա: Տե՛ս

եր.

8:

անայ

որպես դրվաժ է Օրինակներիցմեկում՝ «լերկոտասանիցն»|տասներկուսից|. գինակիսույն սլատմությանառաջաբանում(տե՛ս էչ 9): "

ճէ.

|

որպեսզի նա բուժի Աբգարթագավորին,ըստ մեր Փրկիչ Հիսուս Քրիս արժանի վարկաւն իսկ գրով ճամարեց գրի առնելավետարանական տոսի խոստման, ե դա արժանի Ռրոլ ապա եկեալ ի տուն իշխանին զաւետիսն: տալ ղաւետարանական տունը) նա Բագրատունու ավետիոր: | գալիս է իշխան Տուբի (Թադեոսը ՏուբիայԲագրատունւոյ,որ ցայն վայր կացեալմնացնալ առէր Հայրենի՝ Հաստատուն Հայրենի օրենքնե մնացել էր մինչն այդ ժամանակ որը Տուբիայառեալ ածէ զԱռաքնալն արքայն. օրինօքն. իսկ իշխանին տանում է արքայի Մուոչ վերցնում հ բով: առաքյալին ապա Տուբի իշխանը ընդզըարքայն տնսանէր. ն նշան Հրաշալի չի դէմս Առաքելոյն ն ծնկի դալով՝ Արքան Հրաշալի նշան էր տեսնում առաքյալի դիմաց նմա հ վերայ երեսաց երկրի: Իսկ Առաճեալ 'ի ծունկս երկրպագանէր իր ձեոքը դնելով իսկ խոնարվում երկրպագումէ նրան: հակ առաքյալը, քնալն զձեռն 'ի վերայ եդեալ Աբգարու՝բժլկէր զնա. այլն զբոլոր նան Նա Հիվանդներին է բոլոր քաղաքին՝ Աբգարիվրա, բժշկում է նրան: բուժում որք չի տան արքայի ն յամենայն զծիւանդս ն զախտաժէետս, ն ե օր ըստ տկարներին, որոնք կային արքունիքում ամբողջ քաղաքում: եվ ն քաղաքն. Բժշկէր:եւ մկրտեցաւ ինքն Աբգար ամենայն ն եվ օրեցօր շատանում քաղաքը: Հաւատացնալքն 'ի տէր: Իսկ սրբոյն ԹաղէիզԱգդէ մկրտվում է ինքը Աբգարը ամբողջ Փրէ բազմանային ոմն ն Ադդեինխույիսկ սուրբ Թադեոսը ն ոմն իւր թողեալլեդեսիայ, Վին տիրոջճավատացյալները: սիոխանորդ ձեռնադրեալ խոյրադեր, իսկ եդեսիայում, ն իրեն փոխանորդ թողնում Սանատրուկ Քնռորդին Աբգարու աւետարանել վիճա- րադիր է ձեռնադրում ինքն գայր մուտ՝ ավետարանելու քնոորդի Սանատրուկի ինջը գալիս է Աբգարի Բայց Աբգարմեծի յուսոյ ատտուածութիւնն: կելոցն նմա քրիստոսի ն աստվածությունը: Քրիստոսի ԲայցԱբգարը, մեժ Հետննալ նրան վիճակված ղանձն տունհալ ն կենաճողորդդտնալ փառացն Աստուծոյ, փառքին կենսաճաղորդ գտնվելով Աստծու չուլսով իրեն նվիրելով "ի խոստովանութիւնանշարժ յուսոյն՝վախճանի, վերաթնեալ ի վերին կ Հետնելով անփոփոխՃճույսիխոստովանությանը՝ վախճանվում է, վեՄիօն։ Կաշտարա՛կն՝ րաթնելով դեպի վերին աշտարակ՝Սիոն: հսկ ապա 'ի Հայս նորին իսկ քեռորդի Սանատրուկ կացհալ լինի թագավոր է լինում նրա քնռորդի Մմաառաքելոյ Այնուճետն Հայաստանում քագաւոր, որ թեպէտն 'ի ակզբան քարողութեանն Թադէոսի Հաորը չնայած Թադեոս առաքյալի քարոզության սկզբում ի Քրիստոս, դարձեալ ուրանալ՝ն յնտ փոքր ինչ ապա բա- ե ճատրուկը, Ճաւատաց Հետո բաչ ուրանում է: եվ մի փոքր ուշ վատաց Քրիստոսին, |բայց| Առաքնալն ընդ նմին ղում չարչարանօք ն արով կատարեալ զսուրբ անսուրբ առաքյալին ն նրա Հետ սպանելով սրով չարչարանքներով զում վճարէ ի կենացա, որք ի լոյս կենաց ղզդուստրնիւր զՍանդուխտ՝ նան՝ իր դուստր Մանդուխտին՝ (նրանցի զրկում է կյանքից, որոնք փառացն Աստուծոյ: իսկ զկնի

Փրկչին մերոյ Ցիսուսի Քրիստոսի,

զոր

ն

|

ու

ու

առ

ու

վախճանիցվերափոխեցանընդ աջմէ Հաայսորիկ ապա ն Քարդուղիմկու՝ մի լերկոտասանիցանտի, որ յաստան աշխարճիսի Տեառնէ վիճակեցաւ, իսկոյն յայոմ ժամանակի

փառջի

|

վերափոխվեցին անվախճան կյանջի լուսի՝ |տեղավորվելով) Աստծու աջ կողմում: իսկ սրանից ճետո այն տասներկուսից մեկբ՝ ն արեամբ չափ նաճատակեալ Բարդուղիմեոսը, որին կողմից լինել Հայոցաշխարվիճակվեց Տիրոջ կատարի չարչարանօք. չի Մանատրկոլ նոէ Սանատրուկի սպանվում Ճում, կողայդ ժամանակ չարչարանքներով Քաղաքի, ուր ե հդան իսկ նշխարքոսկերաց ի Հայս յԱրասբենոն նա քաղաքում, որոհղ Արասբենոն մից: նաճատակվեց ախտաՀայաստանում, ամենայն բժշկութիւն ի ի պարծանս հ րա Հայաստանեացս ն դրվեցին նրա ոսկորների նշխարները, որպես պարծանք ծայաստանժետաց: հսկ լետ քառասունն երից ամաց կատարման սուրբ առաքեցիների որպես բուժման |միջոց|բոլոր ճիվանդների Համար, Սուրբ սրբոյ Արտաշիսի Հայոց արքայի աշակերտք չոյն Թադէոսի լաւուրս ն Թադնոսառաքյալի վախճանիցքառասուներեք տարի Ճետո, Հայոց Արբնակնալ էին յաԱոռաքելոլն, որում գլխաւորին Ոսկի ճանաչիւր, առաքյալի աշակերտները,որոնց դլխատաշես արքայի օրոք սուրբ Սփրատ գետոյ աշակերտեալմկրոէին զարս ոմանս յԱլանաց ունս ն որոնք բնակվում էին նխիրատ եւ գետի ակունքում, Ոսկի վորի անունը էր, ՞ի ՀարազուտութենէՍաթենկայ տիկնոջ, որ էր կին Արտաշիսի: վաոմանց, ճաւատս Արտաշեսիկնոջ՝ էին որոնք մկրտում ալաններից սովորեցնելով բանին կեսրբն զի օր ըստ օրէ զմկրտեալանճաստատէին 'ի օրեցօր մկրտվածներին Սաթենիկի ազգականներնէին, եվ քանի որ նաց, վասն այսորիկ ապա խանդացեալ ընղ նոսա որուռյն Սաթենկալ՝ Հաստատում էին այս կյանքի ճավատի մեջ, այդ պատճառով նրանց այլես ընի կենաց աստի սուրբքն՝ Ոսկի ճանդերձ՝ արով վճարեցան՝ լ Հետ նախանձում էին ՍՄաժենիկիորդուն, ն սրբերը՝ Ոսկին ու նրա ընչ կերովքն սրբովք:` հսկ ազդւսկանքն Սաթենկալ, որք ի Քրիստոս մկըրկերները նույնպես, զրկվում են այա կյանքից: հսկ Սաթենիկիաղզզասրբերի մաՀշվան Ճականները, որոնք մկրտվեցին ճանուն Քրիստոսի,

|

ու

|

:

-

,

.

,

:

ը

«9

.

սրբոցն, Ճատուածնալք տնեցան՝ընդոստուցեալքիմն լերին խոգնացին 'ի բաց՝ հրթնալ ղօղեալթագուցեալ ի Ֆրաբաշխն եւ ըստ մերկութնան անձանց նոցա ի ճարակօք շատացնալ: տաբուտ որ ն 'ի պատաճմանէ անտի մարմնոցն, ցօղոյ երկնիցդեսս արձակհալ եւ բազմաց սպանաւ արքայն ամաց վասն զի լետ անուանեցան: Քօջք վասն մաճուան

ճեռու

| `

հառ-

առ

Սուկաւ անուանի: որբոցն՝ Բայց իրին սպանաւ Արտաւան արքայ Պարսից լԱրտաշրէ Ստաչբացւոլ՝ բարձեալ անտի զթագաւորելն Արշակունեացն ինքն փոխանակ թագաւորէր: հսկ Անակ որ 'ի ՍուրենականՊաճլաւայ էր ն 'ի Պարթնականն Արշակունիտոճմէ, 'ի բազում ն 'ի պէսպէս խոստմունս Արտաշքի ճրապուրեալ ն իբրն Հատուածեալ իմն առ 'ի նմանէ ղինքն ցուցեալ, առ փախստի Հայոց Խոսրով. զի 'ի ձեռն ազգականութեանն արքայ դալ զնա վստաճացուցեալն կեղծաւորեալ սիրով զդաւելն դիւրաւ արասցէ ն Հասցէ խոստմանց Արտաշրի, որպէս լիապէս քեզ ուսուցանէ պատմագիրն Ագաքանգեղոս։նւ լայսպիսի իմն պատճառանաց Հատուաժեալ՝ եկեալհրեկօթա առնչ յԱրտազ գաւառի. ն ըատ երկնային այցելութնանն պատաճի սորա տեղի օթնանի 'ի քնարանի սրբոյ ԱռաՔելոյն 'ի ներքսադոյն սրսկապանիխորանին, ն անդ ապա լինել ասի ն ղութեան մօր Սրբոյն Գրիգորի: եւ լետ սաճմանեալ աւուրցն՝ ապա

|

|

լինի.զի յորում զլինելոււնղւոջ կատարհալ

Անակայ թիւնն կրէր՝ զնորին իսկ լցցէ զճոգնոր մշակութիւնն: սպանանէ ընդ որ Արտաշրի, ամաց՝ յիշելով զուխտն յետ երկեամ մի զԽոսրով, ն ինքն ն իւրքն պոճասարակսատակին. Զմինն միայն պաՀեալ շնորչացն Աստուծոյ, որ զառաքելութեան իւրոյ զշնորձճս'ի ձեռն նմա սուրբ Առաքեալնլարգանդի մօրն, որպէս երբեմն ՔօՀանտայր նու մկրտչի զկարապետութիւննՔրիստոսի: Որ ապա ըստ չար ճինին Հասելոլ՝ դայեկաց ոմանց զերկուս զուստր մանկունս ստնդնայս ըստ Յունաց փախատեայտանէին՝ զմինն անշուշտ պատմագրին լաշխարձճն ի թազաւորականճրաճանդսվարժեալ, իսկ զմիւսն լառաքելականճանդէս ն 'ի պատճառս լուսաւորութեան մերոյ: իսկ ապա երկոքեան սոքա աճելութեան Հասհալ՝ մինն րստ ախորժակիիւր սնեալ ն 'ի զարգացումն ն աջողակ զինուռրութեաննն պատերազմականմրցմանց 'ի թագաւոկայսեր. իսկ բութիւնն Հայրենի Հասանէրլերրորդ ամի Դիոկղետիանոսի

տարի-

անվանվեցին:եվ ճառով նրանք քոշեր |այծեր| ն անիշխան Հայոց Խոսրով արքան սպանվեց ներ անց Անակի կողմից ՒԷառդալիս է ոմն դարձավ Հայոց երկիրը, ալաններիարքունիքից նրանց գտնում է Սրաբաշխթ լաճ ն վկաների դրությամբ փնտրելով՝ մաանում Քրիստոսի Հավատի է կոչված սարում: նրանց Հարցուփորձ սըրճետո այդ լեռը սին ն ապա սրով կոտորում: եվ այդ դեպքերից է բերի զլխավորի՝ Սուքիանոսի անունով, Սուկավ անվանվում: որ

շատ

կողմիցսպանվում է Պարսից արՍտաճրացու Բայց երբ Արտաշիր թագավորուէ Արշակունիների փա Արտավանը, այստեղ վերացվում իսկ Անակը, որ ն նրանց փոխարեն ինքն է թագավորում, քունը, տոճմից, ՀրաՍուրենականՊաչլավից էր ն ՊարթնականԱրշակունի ն նրանից իրեն բաԱրտաշիրիզանազան խոստումներով պուրվելով մոտ, որպեսզի տալով՝ գալիս է Հայոց արքա Խոսրովի ժանված ցույց առաազգականությանմիջոցով նրա մեջ փախուստի վատաճություն ու կանրան Հեշտորեն դավի ջացնի ն կեղծավորաբարսիրաշաճելով՝ ինչը

սովորեցնում քեղ, Լընթերցող|,

Արտաշիրիխոստումը, աջողակտարի եվ Հմուտ Աղաթանդեղոսը: պատմժադիր

Բայց

քաջնվեցինխոտակեր քանի

Հայոց Խոսրով լԱնակայ ն անիշխանացաւերկիրս Հայոց, ապա ն 'ի խնդիր ելեալ գրով վկայիցն ն լաճ ոմն հկեալ յԱլանաց դրանէ ն «Հարց ն փորձ արադտհալ զնոսա 'ի մրաբաշխնկոչեցեալ լերին, ի Քրիստոս Հաւատոցն՝ սուր 'ի վերայ եդեալ բնալ զնոսա վասն կոտորէ։ եւ լեառնն ապա լայնմճնտէ յանուն Սուքիանոսի զլխաւորի

ծնունդ նորուն 'ի նմին

ն

մար ընդվզելով՝ զատվեցին,գնացին մերկ մարմինների կենդանիներով Ճարուստ Ջրաբայխ սարում: նրանց ն պատաճեցին, այդ պատաճարի վրա երկնային ցողիցերկար մազեր

այղ

պատճառով նրանից

է

Ճե-

ծրկնա-

ռանալով՝ գալիս, երեկոյան իջնանում է Արտազ գավառում: առաքյալի քնարային նախախնամությամբսա օթնանում է սուրբ ասում Գրիգորի են, որ սուրբ ձում, որը խորանի խցի ներսում էր: նան

ճետո այդ նույն մայրը այդտեղ է «ճղիացել: եվ սաշմանված օրերից նիէր կրում, Ճճենց որտեղ լինելությունն տեղումէ ծնվում, որովչճետն տաերկու բանով էլ պիտի կատարեր Հոդեոր ծառայությունը: Բայց մի Հետ կապած ուխտը, սպանում է րի անց Անակը, Ճիշելով Արտաշիրի Աստծու շնորյուրայիններնէլ կոտորվում են: Խոսրովին,բայց ինքն ն սուրբ առաքյալը իր՝ առաքելուՀեվ պաճպանվում է միայն մեկը, թյան շնորճը տալիս է նրան դեռես որ արգանդում, ինչպես որ մի առաջնորդությունը: ժամանակ Հովճաննես Մկրտչինտրվեց Քրիստոսի ու

ավազակը, ըստ ստուգապատում ատեն տանում մագրի, դայակները երկու ծծկեր մանուկների փախցնում, են թագավորության,իսկ Հունաց աշխարճը, որոնցից մեկին կրթում ն մեր լուսավորությանճամար: նրանք հրկումյուսին` առաքելության չափաճամ դառնալով՝ մեկր իր ցանկությամբ ն սով մեժանալով գործի մեջ Հաջողակ լինելով՝ ճայպատերազմական ղինվորական Հասնում Դիոկղետիանոսկայսեր երկրորդ է բենի թագավորությանն

եվ

ապա,

Ճճասնում

երբ

է:

չար

ու

ու

-

դաժան տարիԱրտաշատում ւտասնճինգ անձամարկտտանքներից, ն թունավոր խորա| մնալուց Լքոսում բարձր բերղի խոր վիրապում Համար: ոնմեր փրկուժյան Հետո արտավփայլեց գալուց նտանելիբաղումչարչարանքներից դտնվող ու

միւսն յնտ բազում անտանելի չարչարանացն՝ անձնարին դառն ն զճնգետասանամ լինելոյ 'ի խոր վիրապին'ի դղեակ բերկտոտանաց՝ 'ի դին որ լԱրտաշատ,ելեալ փ խորոց թունաւորացն՝արտավփայլեցաւ ն ճոգեԵրրորդութեանն ճիրկութիւնմեզ. ն զանճառելի ղանպարադիր Արամեակս ազն զբոլոր ճառագայքափայլնալ՝ պուարճ բղխումն յինքն եւ յեօթն ն 'ի տասներորդ ն ի կռապաչշտութենէ: բուժեաց յախտից առաքելոյնԲարՏրդատայ նստաւ վաքոռ սրբոյ ամի արքայութեանն ն դուղիմէոսի ն Թաղէոսի՝ սրբութեանցնգտնալ քաճանայագործող ծրնող մեր բստ աւետարանինն նախաճայր աստանօր արտադրելով: Յետ այսորիկ ապա դնացեալ նես ընդ արքային Տրդատայ լասն վատոուածակարգկայսրն կոստանդիանոս՝բազմօք իմն ն նազելի մարցելուչմեծարանօք պատուէզսուրբ Հայրապետնիբրն ղկենդանի ն աղօթս նուիրականս ն օրճնութիւնս 'ի անկանելով տիրոս, առաջի Հաննմանէ ճայցելով: եւ այսպէս զնա պատուասիրհալե Տրդատաւ մեծաւ զճաշքեղութնամբյուղարկէ դերձ Հաննալ յոսկիապատ կառս՝ ն

՝

ն

ն

տարում, իսկ ժյուսը

|

|

ւՔապարճայն: Քայսու ժամանակաւ լայտնեալ լինէր Արիոս Աղեքսանդրացի,որ ն ոչ դաւաճանեալ 'ի դիւէ անտի՝ ոչ գոլ ասէր զՈրդի 'ի բնութենէ Հօր ն ի Հօրէ ծնեալ, այլ՝ քան զյավփտեանս ոչ յառաջ Ճաւասար նմա, ն Վասն իսկ ապա ժողով այսորիկ ժամանակի գոյացնալ: յնտ րարած Նիկիայ Բիւթակոստանդիանոսի 'ի հպիսկոպոսաց լինի 'ի Հրաման ն ն կոչեղտաւ. անդ ճարք յժը ըստ մերն Արիստակէս նացւոց, բնդ որս Հոգւոյն Մրբոյ տուչութնան'ի քակտելզաղանդն Արիոռի՝ նզովեալ մերժեն ղնա ի Հաղորդութենէ եկեղեցւոյ: իսկ նորա ղարժանի ամբարշտուն զփորոտին դարշելիսն ի վայր խառն ընդ Թեան կրեալ Հատուցումն վայթնալ՝ սատակէր: հսկ ապա մերն Արիստակէսդարձեալ անտի՝ գայր բերելով ընդ իւր ղարժանընկալն քսանական կանոննալ զգլուխս 'ի ժողովոյն, ընդ որ յատ խրախ լնալ ՍրբոյնԳրիգորի՝ լաւելոյր այլ նս զզուշութիւն վիճակելոց իւրոց: Բայցյորմէչետէ հկն դլուխս 'ի նոյն ոչ նս յաւել ի ժողովոլն նիկիոլ՝ այլ երնելՍուրբն ռուրբն Արիստակէս Գրիգորիոսմինչն ցվախճան իւր. այլ երթայր բնակէր լռելեայն "ի Մնէ այրս՝ րստ դրեցելումն, թէ 'ի նաւաճանգիստ փութայ նաւ խոովեալ, ն անձն ժուժկալ խնդրէ զանապատ: հսկ ապա լուսաւորութնանս մերոլ նհ նաճապետի սրբոյն Գրիգորի առաքելական աթոռոյն նախաշաւիղ ճանապարչի՝ լսկզբանց անտի կալոլ յաթոռ Հայրապետութեանմինչն ցայն վայր, յորում ոչ նս յաւել ումեք երնիլ՝ ունին ամք երեսուն: հսկսուրբն ԱրիստակէսժառանգՃայրենի աթոռոլն ամենայն իրօք |

`

ա-

'

փոսից դուրս ճառելի

ա

Հոզեզվարճ բխումը իրենիք ազգըը6 բուժեց ախտից ամբողջԱրամյան տո'ճառագայթափայլելով՝ տասնյոթերորդ քաղավորության Տրդատի եվ կռապաշտությունից: ու

րում նստեց

երրորդության անպարադրելի

ու

Թադեոսիաթոռին՝

Բարդուղիմեոսի առաքյալներ մեր քաճանայագործողը: ու

սուրբ

ններ ռրբությու ավետարանինդառնալով նախաճայրը: ծնողն կալՀետ գնում է աստվածակարգ Այնուչետն երբ Տրդատ արքայի վայելուչմեծարանքով մոտ, վերջինսպանծալի սրի կոստանդիանոսի նրա մարտիրոսի: իբրն պատվում է սուրբ Հայրապետին, կենդանի աղոթքներու օր"նա նրանից Հայցում էր եվիրական ռաջն ընկնելով՝ նստեցնելու ու Տրդատինմեժարելով խություն, եվ այդպես նրան ըստ

ու

ու

ա-

ու

մեծ ոսկեպատ կառքը՝

է դնում: ճանապար"ճ շքեղությամբ

"ոմ Ալեքսանդրացին,

Այդ ժամանակներում ճալտնվում Արիոս լբխած) նրան Հավասար խաբվելովդնից՝ Որդուն Հոր բնությունից Հորից առաջ ն ոչ էլ Հավիտենականությունից վէր Համարում այդ պատՀելց ն ժամանակ դոյացած: այլ Հաժարուժ էր արարած ուշ է

ու

ծնված,

եպիսկոպոսնե

Հրամանով կոստանդիանոսի ճառով էլ Հետագայում նան: ուր Հրավիրվեց Նիկիա քաղաքում, ժողով է լինում Բյովցանիայի Սուրբ ըստ եվ այնտեղ ժը Լ318| Հայրեր, մեր Արիատակեաը։ են նրան եկե-

Հոգու

նզովելովվտարում քակտելիս, Արիոսի աղանդը շնորՃճիչ Հատուարժանի նա, ամբարչտությանն հսկ ղեցուՀաղորդությունից: ճետ միաե փորոտիքըվայր թախելով՝ պիղծ մարդկանց ցում կրելով սին մեռնում

այն-

վերադառնալով մեր Արիստակեսը, Այնուճետնե քսան ընդունելի «ճետ է. կանոնների ժողովի բերում իր դալիս տեղից, Գրիգորը դրանը սուրբ որոնց ճամարավելիուրախանալով՝ գլուխները, Հե. Այն բանից: է նան այլ գլուխներ: ավելացնում վրա զգուշությամբ Գրիգո գալիս է Նիկիայիժողովից սուրբ տո, երր սուրբ Արիստակեսը Նա դնում լռելյայն բնովգիիոսը այլես չի հրնում մինչն իր վախճանը: նավն չտաալեկոծված թե ըստ այն դրածի, վում է Մոնե քարայրում, անապատ: է փնտրում իսկ ժուժկալմարդը պում է կավաճանգիստ, ն առաքելական լուսավորությունից հսկ մեր նաճապետ սուրբ Գրիգորի բան Հի ավելացրել» սկզբից մինչն այս պաճը, որի վրա ոչ մեկը է: ու

ու

աթոռի

տարի է: երեսուն

`

|

իսկ Հայրենի.աթոռի ժառանգորդ

.

սուրբ.

`

Ի

Արիստակեսը

ամեն ին43

ն

վաստակոց՝ջանացեալքրիստոսագիր

Ն

զՀչետ երթայր սուրբ զոմանս ճաւանողակակիտիւն նուաճել զճշա իւր ի կամս Քրիստոսի, պանել յակասջանայր կարգաւ աւ, իսկ զոմանս բոնաւորականաւ ջարժմունմ զծոգւոյն ն իբրն զաուր ինլ յազդեր միչտ ունելով տանի. Ընդ որոց Հոգւոյն: գտանէր'ի չար գործս ճակառակ զորս լանդիմանէր ի ն Արքեղաւոսոմն կուսակալ Սոփաց աշխարճին՝կշտամբեալ ապա ճանապարձի նմանէ սակա չար գործոց իվրոց, բոտ դիպմանց իմն ղսուրբն մտօք տղզանանէ ոխերիմ ժպրճեալ ապա Զոր Տօրոռի: սրով, ն փախստեայլինքն գնացեալ յարնմուտս Հանտարնալ բարձեալ զնչխարհալ մարմինն նորուն աշակերտացն՝ "ե Թիլն աւանի: կացեալ հենքն յաթոռ այգուցին զնորայն վարկնալ իմ բապետութնանամս եօթն. ոչ թաղումն թերես արդար

ո'-

Ծոփաց՝ աշխարչի բեմն

գաւառն յեկեղեաց

այլ ոչ

կենդանեաց. որ վերափոխումնլաշխարձէ յայսմանէ յալխարճն

լոխ Համբաւ մաճու,

իսկ զկնի

սորա

ուրախութիւն: մշտնչենաղուարճ Վրթանէս յաջորդէ զաս"րուն հղբայր անդրանիկ այլ

Քայց Հոգնոր սրբոյ թոռն նորուն՝ որպէս ն ճաճոյ քունցաւ Հոդւոյն ամս բաղումս՝ կեցեալ յայրին Մաճառագայթն մեր սուրբն Գրիգոր իբր դտնալ զնա նեաբ վախճանի,անգիտաբարիմն թաղեալ 'ի Հովուաց ամաց զտանէ զսուրբ ի կարգիմն աղքատաց: հակ ապա զկնի բազում իմն գոգցես տեսաստուածային մարին նորա Գառնիկ ոմն ճգնաւոր իգ ի զբօսաչուքեամբ. ն տարհալ դնէ զնա 'ի գեօղն Թորդանյիւր ն սուրբն Տրդատ արքայ նոց պարտիզկանն:Զկնի ամաց ինչ ապա

լ

ի

նեալ

ն տունալ խորամանկութեամբ՝

նմա

լարբուցումն

զոր

տարեալ Հանդուցանեն զմարմին նորա 'ի- նմին աւանի ի նոյն Համեմատ ընդ տիզկան՝մերձ եդեալ 'ի քնարանասրբոյն Գրիգորի, որ վերակաչարաց՝ ճանապարճաց ի նմա իսկ զամենեսեանարտորոշէր մերում: իսկ մեծն Վրթանէս մինչլուսաւորութեանս լեալ երկրորդ ցու մկրտչի դեռ տակաւին էր 'ի Տարօն գաւառին ի մատրանն Ցովճանու նմա 'ի ծածուկ իմն լինէր ն Աթանագինեայվկայի՝ մաճ սպառնացնհալ պար-

ն Ք բնակչաց Սիմ լերինն. որք վասն ապիրատ անաղդակ չար դործոը ն միշտ լանդիմանեալ 'ի նմանէ լինէին:հոկ նորա զգացեալ ապա անդ զտհղի տուհալ չարին՝ գնայ փախատեայ'ի գաւառն յնկեղեաց, կալնալ իւր կայան բնակութեան: հսկ՝ լետ մաճուան արբոլն Տրդատայ անօրէնն Սանատրուկ երկըորդ՝ ազգաւ յԱրջակունիտանէ, զոր կացուցեալ էր նաճապետ Տրդան մաճուան նորա ապստամբուռաց 'ի Փայտակարանքաղաքի, յետ էատ ճրամանի նորա ամբարիշտ թեամբ բազմա. թագ իւր կապեալ: առ

|

ճգնավոր

խարդաւաճարտարութեանն յանՀամբուրիցյանչնազանդից մաճու. ն

բարսոյ

Լ

ու չով ճետկում գործերին՝ ջանալով քրիստոսադիր էր սուրբ արդար ու Վանոններով Քրիատոսիկամքով նվաճել իր ճոտը։ եվ նա ձգտում էր՝ ոմանց ճամողելով, ոմանց ստիպելով պաճել ապաճովության մեջ: Հոգու շարժումը, ինչպես սուրը միշտ ազդրից կաղաժ՝ ճանդիմանում էր բոլոր նրանց, ում Ճամարում էր Հոգու դեմ չար գործեր կատարող: հր չար գործերի պատճառով նրանց Հետ Արիստակեսիկողմից կշտամբվում է հան Ծոփաց աշխարչիԱրքեղայոս անունով կուսակալը, որը աշխարճի մի ինչ-որ ճանապարճիվրա ճանդիպելով նրան ն ճՄոխաց ն է մտքով ապանում ճանդգնելով՝ սրով որբին փախչում, ընկ-։ ոխերիմ նում է Տավրոսիլտ արնեմտյանկողմերը, Այնուճետն |Արիստակեսի աշակերտների նրա նշխարված մարժինը վերցնելով տարան թաղեցին նկեղյաց գավառի Թիլ ավանում, նա ճայրապետական աթոռին հատեց ոթ տարի, ն ես կարծում եմ, որ նրանը թազում չէր, այլ այս աշխարճիցողջերիաշխարճ տեղափոխվել, ն մաճվան լուր չի լօվում, այլ մշտնջենազվարճ ուրախություն: նրանից ճետո աթոռին Հաջորդում է նրա անդրանիկ եղբայր ՎըրՔանեսը, որը ճաճո թվաց Սուրբ Հոգուն: հսկ մեր Հոգնոր ճառագայթ սուրի Գրիգորը,շատ տարիներմնալով Մանյաքարայրում, վախճանվում է: նրա դիակը գտնում են Հովիվները ն չիմանալով ով լինելը՝ նրան թաղում են աղքատներիկարդով։ Շատ տարիներ անց նրա սուրբ մարմինն ասես աստվածային նախախնամությամբ գտնում է Փառնիկ ն տանում անունով դնում է Թորդանգյուղում, իր իսկ զբոսայղգում։ Մի քանի տարի անց սուրբ Տրդատ արքան, նրա անտանելի բարքի ու անճնազանդության պատճառով, ճարտարությամբ ու խորբամանկությամբթունավորվում է ն մեռնում: նրա մարմինը տանում են թաղում նույն ավանում, նույն փոքր պարտեղում, ռուրբ փրիդորի դերեղմանի մոտ: նա հս սուրբ Գրիգորինման բոլորին ճեռացնում էր չար ճանապարճից՝ լինելով մեր լուսավորության երկրորդ ճովանավորը: իսկ մեծն Վրթանեսը քանի դեռ Տարոն դավառում էր, Հովճաննես Մկրտչի ու վկա Սքանադինեսիմատուռում, նրան մաճ է սպառնում Սիմ լեռան բնակիչներից, որոնք իրենց անիրավ ու խեռ գործերի պատճառով միշտ ճանդիմանվում էին նրա կողմից: Վգալովու խուսագիելով չարից՝ նա փախչում, դնում է նկեղյաց գավառը, ուր ն Հառտատում է իր բնակության տեղը: իսկ սուրբ Տրդատի մաճից Հետո ազգությամբ Արշակունիանօրեն Սանատրուկերկրորդը, որին Տրդատը նշանակել էր նաճապետ Փայտակարան քաղաքում, ապստամբություն է բարձրացնումն խլում թադը: նրա ամբարիշտ ճրամանով ճյուսիսային բարբարոս ցեղերը Վատ-

Է

Ճիւսիսականազգքն այնոքիկ զսքանչելի մանուկն Գրիգորիս»ի՞ : եպիսկոպոս Աղուանից կացուցեալ էին ի տոճմէ սրբոյն Գրիգորի՝ զոր ն պանանեն ձիախրոխտընթադրութնամբի Վատննան դաշտին. : մարմին նորա ի գեօղն Ամարաս, որ 'ի րեալ ճանգուցանեն զսուրբ Փոջր ՄՍիւնիս: կոսմեծն Յետ այսորիկ Վրթանէսչոգաւ գնաց առ կայարն ապա առ նմանէ ճայ'ի ըղձակերտութնամբ տանդոս՝որդի Կոստանդիանոսի, ճօր փոխանակ զխոսրով | չայաստանեալցս ցեալ թագաւորեցուցանել տէրութիւնդ ասէ, քրիստոսակարգ իւրոլ Տրդատայ, զի տիրնսցէ մեզ' ' Զոր ն ողջախոճաանաստուածից: ձերն մի՛ լիցի մեզ տիրել Պարսից նա զխնդիբն, կացուցանէ | այրն ն կատարալ ընկալեալ զսուրբ բար մեծն Խոսրովայ մաճուանն | իսկ լետ թագաւոր չայաստաննայցզնոսրով: կայՎրթանէս՝ առեալ ընդ իւր ղջիրան որդի Խոսրովայ, չուէ գնայ ղնա փոխանակ4օր եւրոյ: իսկ արրն կոստանդինուս թագաւորեցուցանել | սպատուռվզնա մենուագին բաղմապատիւ րատ առաջին ապա կայարն առաքէ 'ի Հայս : ծարհալ ե առձեռկպատրաստղճայցուածսնկատարեալ՝ Հայրենի տիրէր | պայլծառապէսզջիրան թագով պսակեալ, որ եկնալ ն խորճրդածուն խորոցն յ անօթն ընտրութեան ապա հսկ տէրութեանն: նե առաքելական աւանդիցն քարոզ՝ մեծն լցեալ Վրթանէս, Աստուծոյ լ կննդանհաց, կալնհալ զկէտ կենացս փոխի յաշխարճէ աստի յաշխարչն | եւ ամս տարեալ ճանդգուցանեն զաթոռՀայրապետութնանճնգետասան: զնա ընդ ճարս իւր 'ի գիւղնԹորդան: նւ լաջորդէ ղաթոռ նորա Յուսիկ որդի նորա, որ Հետնող Հարցն առաքինութեան գտնալ՝ ճանդիսանայր բարբարոս

:

|

առ

՝

բարեկարգութիւնո: Բայց լետ Հրաժարմանն կոստանդեայ Ցուլիանոս տնօրէն քաղաւորհալ 'ի Հոօմ ն Հպարտացեալի վերայ գիտութնաննԱստուծոլ՝ կռամոլ գտնալ, ուրանայր զքրիստոս ն յարուցանէր ճալածանս 'ի վերալ եկեղեցեաց: Ապա պատանդսի մերն Տիրանայ առեալ՝ կամակատար իւր զնա կացուցանէր. ն ապա զպատկերիւր նկարակերտ, որ ըստ դիպատկերից էր պաճուճեալ՝Հրամայէ Տիրանայ կանգնել յեկեղեցւաց վտանգի երկիւղին իւրովի Տիրան տարհալ «ոջ իւրում: եւ վասն զի առ վասն այնոզպատկերն կանգնէր յեկեղեցւոջ իւրում ի Մո՛փ գաւառի, րիկ դիպնալ 'ի տեղին սուրբն Յուսիկճոգնոր վարդապետութեամբ տրոճել զնա 'ի չար մտածութենէն չնարէր։ հսկ իբրն խնոյր զլսնլիքն ի չլածլ՝ լափշտակնալապա զպատկերն ի ձեռացնորա ն ընկեցեալ յերկիր ն տրորնալ ուտիւք ի վերայ՝ խորտակէր.ընդ որ ն 'ի չարութիւն իսկ Տիրանայ բորբոթեալ՝ ճրամայէ ճարկանհլ զնա վարոցօք, մինչե անդէն զճոգին աւանդել: հսկ ծերունին Դանիէլ վասն այնպիսի չար բոլոր

|

յ

|

|

|

|

առ

ու

խփ

տա-

միշտ 'ի

սպանում սքանչելի մանյան դաշտում ձիու ոտքերի տակ են գցում Ձուկ Գրիգորիսին,որը սուրբ Գրիգորիտոչմից էր ն Աղվանքում եպիսքաղում են Ակոպոս էր կարգված: եվ նրա սուրբ մարմինը տանում մարաս դյուղում, որը Փոքր Սյունիքում է: ԴրանիցՀեւոո մեծն Վրթանեսըդնում է կոստանդոս կայսեր մոտ, Պռստանդիանոսի որդին էր, ն նրան թախանձանքով խնդրում է Տրդատի

|

| :

թագավոր կարգելնրա որդուն՝ խոստեէ, նա տիրի մեղ՝ ձեր Քըրիստոսակարդ բովին, որպեսզի, ասում րությանը, ն չլինի, որ մեզ տիրեն պարսից անաստվածները։ նրա խնդիրքը ողջախոճաբարընդունում է այն սուրբ մարդը ն կատարելով խնդրանքը՝ ճայաստանցիներիվրա թագավոր է կարգում Խոսրովին: Իսկ Խոսրովիմաճից Հետո մեծն Վրթանեսը, իր Հետ վերցնելով Խոսրովի որդի Տիրանին, շարժվում գնում է Կոստանդինոսկայսեր մու, որպեսզի նա նրան թագադրի իր Հոր փոխարեն: իսկ կայսրը, առաջվա նման ն Տիրանին նիան մեծարելով, սիրով նիա խնդրանքը կատարելով առոք-փառոք թագադրելով՝ ուղարկում է Հայաստան, որը գալով տիրում է Ճճայրենիտերությանը: իսկ Հետո ընտիր անոթը, Աստծու խորՔերի խորճրդածուն ն առաքելական ավանդներիքարոզիչը մեծն ՎըրԹանեսը, ծերանալով ու ճայրապետական աթոռին տասներեք տարի նստելուց Հետո այս աշխարճից տեղափոխվում է ողջերի աշխարտճը: նրան տանում թաղում են Թորդան գյուղում, իր Ճայրերի մուտ: Աթոռին Ճաջորդում է նրա որդին՝ Հուսիկը,որըլինելով Հայրերի առաքինության ճետնող՝ միշտ ճանդես էր գալիս տարբեր բարեկարդգություններով: Բայց ԿոստանդոսիմաՀից Հետո Հոռժում թագավորելով անօրեն Հուլիանոսըն Հոխորտալով Աստծու ուսմունքի դեմ՝ կռապաշտ է դառնում, ուրանում է Քրիստոսին ն ճալածանքՀարուցում եկեղեցիների դեմ։ Ապա պատանդներվերցնելով մեր Տիրանից՝ նրան դարձնում է հր կամակատարը,ն ապա իր նկարակերտպատկերը,որը դեերի պատկներինման էր պատրաստված, ՏիրանինՀրամայում է դնել իր եկեղեցում: եվ քանի որ վտանդի երկյուղից Տիրանը պատկերը տանում դնու՝ է Ծոփաց գավառի իր եկեղեցում, այդ պատճառով սուրբ Հուսիկը, Հանդիպելով այդ տեղում, չանում էր Հոգնոր վարդապետությամբզատել նրան այդ չար մտածությունից: Բայց ծրբ |Տիրանը|ականջներըփակում է չլսելու ճամար, նրա ձեռքից. |Հուսիկը|Հափշտակելովնկարը, գցում է դհտին, ոտքերով տրորում ու ջարդում է: Դրա վրա էլ չարությունից ավելի է բորբոքվում Տիրանը ն Հրամայում է Հուսիկին գավազանով այնքան ծեծել, մինչն որ Հոգին ավանդիիսկ ծերունի Դանիելն ալդվրա փոխարեն. Հայաստանցիների

զնա անիծակուրզարքայն արարեալ, ծրամայէ ապա անզգամութնանն ի Հացնաց վանս: ն

Հանգուցանենզնա առնել, զոր տարհալ խեղդամաձճ դնեն ընդ չարս իւր 'ի գիւղն տարեալ Ցուսկանն հսկ զմարմին սրբոյ անդ ամս վեց։ Թորդան.որ եկաց 'ի Հայրապետութեան Պապ ն Աթանագինես,ըստ Յուսկանըն՝ Բայց քանզի որդիք սրբոլ ընդ նմին անմտութեամբ՝ իսկ զսիրտս իւրեանց որում խաւարեցուցին մաճ անձանց իւրեանց նիւթեցին. զի ճրացայտ ցոլմունք ն սարսափելի մի ի վայր Հոսնալ՝ սատակէր զերկոսեանն'ի միում տեղւոջ: Մանկիկ

որ յայնմիայն թողլով իւր որդի Աթանադինէ, նւ ոչ վասն ապա գտանելոլ էր 'ի վարժաուսման 'ի կնսարբայ։ անուն յԱշՓառներսեՀչ զոմն Գրիգորի՝ ընտրեցին լազգէ օրբոյն Սա ոչ աւելի քան ն կացուցին զնա յաթոռ ճայրապետութեան:

Ներսէս անուն, փոքրիվ՝ ժամ այր

Ն -

ծ

տիշատէ, | Տիրանայ որդի ղերիս ամս տնեալ՝ վախճանի: Ապա Արշակ արքայ, մեծաւ պակուրացելոլ ըստ արժանին 'ի Պարսից լարքայէ՝ առաքէ տուով զներսէս զորդի Աքանագինեայորդւոլ Յուսկանն ըստ առաջնոլ որ ե սքանչելի ի Հայրապետութիւն, : ձեռնադրիլ ի կեսարիայ ձեռիմն նշանք պատմիլեալ, զի մինչդեռ կայր ընդ բեմականսն ի ի վերայ գլխոյ սրբոլ աղաւնակերպ անդշնորճք Հոգւոյն նադրութեան եկեղեցւոյն կղերիկուս զբոլոր ի զարմացումն ճանգուցեալ նորա Ճաստատէ գեեւ ն որա՝ դայ ապա լուսազարդհալ այսպէս ծեալ լինէր: ։` բարհնախանձ ուղղութեան, կարգս զբոլոր ղեցկագիրլյարմարութնամբ լինելով 'ի նախանձ ճողնոր:եւ նախ ապա զամենայն անդթութեանարմատս շինէ ն աղքափոխանակ ի ննրքս ածէ զողորմութիւն. խլնեալ՝ ուրկաց 'ի մխիթարութիւն տանոցս վշտացեալմարմնոց մարդկան, ի ն բորոտից ն Հաշմից ն բոլոր նոցա դոճիկս կարդնալ վտանդելոց, բնակուըստ գիւղից ն 'ի գերդաստանաց, զի ոչ լիցի նոցա արտաքս Լ. ն վանորայս ն օտարանոցս ն ճիւրակարգէ ելանել: իւրեանց թիւնս նոցս ն տնանկանոցս 'ի քաղաքագիւղս ն յաւանս. այլ ն յանապատ ն խրճիքս կուսակրօնից ն միանձանց յարդարէ. բառնալ մենաստանս եւ ն զմերձաւոր խնամութիւնս ն կոծադիր ոճիրս չի վերայ մեռելոց: յ այլանդակս, այլ իբրն ղճամնեսապա այնուճետն ոչ իբրն զբարբարոսս տաղոյն քաղաքացիսլինէր տեսանել զաշխարճսմեր: Զայսպիսի բաձն ն զշուք տեսեալ ապա թագաւորինն նախարարացն րբեկարգուքեան ն զխստամբեր վարս նորա ճղգնողականս՝'ի մտի եդեալ Հալոց, այլ ռ"լատրիարգուբնդ այլոց հս ոմանց ն զնա ես նախակարգել'ի պատիւ թնան։ Քանզի փոքր ինչ յառաջ քան զայս կոստանդոս որդի մեծին զնշխարս ոսկերաց կոստանդիանոսի,լնփեսոսէ 'ի կոստանդինուպօլիս ց Համարձակութիւն Աւետարանչինփոխեալ, ե յայնմանէ Ցովճաննու նմին ըստ Ապա կացուցանէ։ ոնալ պատրիարգ'ի կոստանդնուռղլօլիս '

:

կարգին

ա-

'

առ

:

ա-

պիսի չար անզդգամության Համար անիծում է արքային, որը Հրամայում է նրան նույնպես խեղդամաչճ անել. նրան տանում թաղում են Հացյաց վանքում. հսկ սուրբ Հուսիկի մարմինը տանում դնում հե Թորդան գյուղում, իր Հայրերի մոտ. Հուսիկը Ճայրապետականաթոռին մնաց վեց տարի: եվ քանի որ սուրբ Հուսիկի որդիները՝Պապը 1 Սլժանագինեսը, անմտությամբ խավարեցրին իրենց սրտերը, դրանով իսկ իրհնց Ճամար սարսափելի մաճ նլուքեցին, որովճետն Հրացայտ շանքերը վայթ Ճոսելով, երկուսին էլ սպանում են նույն տեղում: Աքանագինեն Ններսես անունով մի փոքրիկ մանկիկ է թողնում, որն այն ժամանակ ուսում էր ստանում կեսարիայում։ Եվ սուրբ Գրիգորիազգից ոչ ոքի էր» չգտնելով՝ ընտրեցին Փառներսեճանունով մեկին, որն Աշտիշատից ն նրան նստեցրին ճայրապետականաթոռին: երեք տարուց ավելի չտեվաժ՝ նա վախճանվում է: Ապա Արշակ արքան՝ պարսիկների կողմից արժանիորեն կուրացված Տիրանի որդին, Հուսիկի որդի Աթանադինեթ որդի ներսեսին մեծ պատվով առաքում է կեսարիա՝ առաջվա նման ձեռնադրվելու Ճայրապետությանճամար: եվ պատմում են, որ քաճանան մինչդեռ ձեռնադրում էր նրան, Սուրբ Հոգու շնոր4ը աղավնու է կերպարանքով իջնում նրա գլխին՝ զարմացնելով եկեղեցու բոլոր կղերականներին։ նվ այդպես լուսազարդվելով նա գալիս ու դեղեցէ բոլոր կադիր ճարմարությամբ Հաստատում ուղիղ կարգերը՝ բարենախանձ լինելով ճոգնեոր եռանդի ճամար: նախ՝ պոկելով անգթուԹյան բոլոր ներս է բերումողորմունրանց փոխարեն արմատները՝

թյունը: Քոսուտների, բորոտների, ճաշմանդամեերի, բոլորնեղյալենրի է աղքատանոցմխիթարության շինում ճամար մարմինների վշտացած

ներ, նրանց ճամար ռոճիկ է կարգում գյուղերից ու կալվածքներից, որպեսզի իրենց բնակության վայրերից դուրս չգնան: նա բարեկարգում է նան դյուղաքաղաքներումու ավաններում եղած վանքերը, իջնանատները, ճլուրանոցները ն կուսակրոններիու ճգնավորներիխրճիթները» վերացնում է խնամիությունը մերձավորների միջն ն մեռելների վրա դառն լացուկոծ անելը: Դրանից 4ետո մեր ժողովրդին կարելի էր տեսնել ոչ թե որպես այլանդակ բարբարոսներ, այլ որպես Համեստ քաղաքացիներ։ չայոց թագավորն ու նախարարները,այսպիսի բարեկարգության ձնե ու շուք տեսնելով, ինչպես նան նրա ճգնողականու Ճամբերատար վարքը ուրիշների Հետ Ճճամեմատելով՝նրան նս պատրիարառա Քության պատվի հն արժանացնում, Քանի որ մի փոքրը չչ Ք ան ի կ Վոստանդոս ք Կոստան .ռ Մէն որդին, Հովչաննես ավետատանդիանոսի այս բանչի ոսկորների նշխարները նփեսոսիցԿոստանդնուպոլիս էին տե49

`

4--

,

ն պատճառիՀամարձակութիւն' լալամ

ծրուսաղէմացոցն առհալ՝ զի՛-

իրաւունս պատրիարգութնան աքոռ Հաստատէին, 'ի պատիւ բանին 2օր ծնունդ ն ի նմա եղն տնսնալ գոլ լ որում Համարհալ ն խաչիլ, Թաղիլ ն յեըո| ը ընդ մարդկան չրջիլ, ն 'ի Յովչաննէ մկրտիլ, եւ վասն զի ցայն վայր չորք միայն էին ընդ երկաւուր րորդ յառնել: Մատթէոսին լԱնտիոք, պատրիարգըստ չորից աւհտարանչացն՝ աւ ն Ցովճաննուն յնփեսոս. Հոօմ Ղուկայն 'ի կային:Ըստ սմին վեց բովանդակեալ իրակերտութեանց ապա յայսմանէ ն Հայոց ճատակիապա ն մերն թագաւոր Արշակ նախարարուքիւնք տանս Թորգոմարձակութիւն առնալ՝ կացուցին ի պատրիարգութիւն առնալ մէջ ի արժանին մայ զմեծն ներաէս, փաստս իրաւխորձա ըստ ն զԹադէոս, որք Ասքանամեր՝ ղԲարթուղիմէոս պսուրբառաքեալան ն աւետարանիչք. ն նըշպեանս ազին վիճակեցան կ Տեառնէ քարողք ն զաթոռն իսկ ընարեալ ոսկերք նոցա կան 'ի միջի մերում, զորոց նւ խորչուրդն զդործն ապա կալաւ. կենդանի մարտիրոսն Գրիգորիոս: կատարհալ՝եօթն միանդամայնբովանդակեալգտանէրթիւ պատրիարժամանակաց: գութեան, որ կայ ն մնայ պաճնալ մինչե ցյաւիտեանս ն ի մերումս եկեղեցւոյ խորճրդոյ եւ այսպես ապա նաչապետութիւն ինն միանգամայն դասակարգութեամբ աշխարճիլցաւ բովանդակաբար՝ ն Աղուանից՝ արքծե. պատունհալզգլխաւորս արքեպիսկոպոսացնՎրաց ն 'ի Մեպիսկոպոս ընդ ձեռամբ նորա կարգեալ: հսկ 'ի Սեբաստիայ կացուցանէին։հսկ լիտինէ ն 'ի Մարտիրոսացքաղաքին մետրապօլիտս | Ճասորոշնալ վիճակացն իւրաքանչիւրոց րստ ապա հպիսկոպոսուննս ն վերծանօղս ն քաշանայս ն սարկաւագունս ն կէսսարկաւագա տատէին ն այսոքիկ ցաննցիր ընդ բոլոր եկեղեցիս Հայաստա։ լինէին 'ի փառս Աստուծոյ: հսկ 'ի նճայցս վայելչապէս յարդարեհալ Վամեծաւ ցասմամբ ապա կալոր՝ զվաղէնտիանոս Արշակայ նշկաչելն զոր 'ի պաԱրշակալ՝զջրդատ, սպանանէ զեղբայրն ղենտինեայ լցեալ՝ փութացնալ նմա Ննրսհսի՝ մեծին զգացեալ էր: Ձոր ապա տանդի կ կամս, ե զնորայն հ կայսր Հասնալ'ի Հանդարտութիւնշրջեալ ) ն ի նմանէ լեալ ըստ օրինի պատրիարգաց. յինքն մեծապատիւ զորդի սպանելոյն Տրդատայ ն զայլս հս պատանդս Հայցնալ առեալ բաղմաւ: ' Ք կայսերէ, դառնայ գայի Հայս խաղաղութեամբ ցքազաւորէանօրնն Վաղէս՝ Այլ 'ի վախճանիլն Վաղէնտիանոսի

նս րեանցն

ըստ

«մրտվելը, դային,

լԱղէքաանդրիա, 1իարկոսին

կփեսոսում,

|

սաղմոսերգուս. առ

առ

|

ու

ւ.-

|

առ

ղափոխել, ն դրանից Համարձակությունստանալով կոռստանդնուպոլսումպատրիարք է կարգում: Այդ նույն պատճառով քաջալերվելով՝ նան հրուսաղեմցիներնեն իրենց աթոռը Ճաստատում' որպես պատիվ պատրիարքությանիրավունք ունենալով, քանի որ այնտեղ Հնարավոր եղավ տեսնել Հոր Որդու ժնունդը, մարդկանց մնջ շրջելը, Հովճաննեսթ խաչվելը, թաղվելը ն ձրրորդ օրը ճարություն առկողմից նելը. եթե տինչ այդ ամբողչ երկրում ընդամենը չորս սպատրիարքներ Անտիոքում, Մարբոտ չորս ավետարանիչների՝Մատթնեոսինը՝ վոսինը՝ Ալեքսանդրիայում, ն Ղուկասինը՝ Հոոմում Հովչաննեսինը՝ իսկ դրանից չետո իրականում ստեղծվեցին վեցը, Լատ այդմ՝ Հետագայումմեր Արշակթագավորը ն Հայոց նախարարությունները,Ճամարձակություն ստանալով, Թորգոմի տանըպատրիարքկար-. գեցին մեծն Ներսեսին' ըատ արժանվույն մեչ բերելով արդարադատ, փաստեր, |այսինքն|՝մեր սուրբ առաքյալներ Բարդուղիմեոսին կ Թագեոսին, որոնց վիճակվեց Տիրոջ կողմից դառնալ մեր ասքանազյանազգի |առաջինքարոզիչները ավետարանիչները:Եվ. նրանց նըշխարված ոսկորները գտնվում են մեզանում, ն կենդանիմարտիրոսԳրիգորոսնէլ ընդունեց Ճճենցնրանց (առաքյալների | աթոոր:եվ պա գործը կատարելով՝ խորճուրդը պատրիարքությանթիվը Հասցնումէ յոթի, որը կա ն պաշտպանվումէ մինչե Հավիտենական ժամանակները: Այսպիսով, եկեղեցու նաճապետության խորձուրդը ամբողջությամբ տարածվեց նան մեր աշխարճում` բոլորը մեկտեղ դասակարգելով իննի, Վրաց ն Ազվանից դլխավոր արքեպիսկոպոսներիՀետմիասին, որոնց Համար արքեպիսկոպոսէին նշանակվում նրա միջոցով: հսկ Սեբաստիայում,Մելիտենեում | Մարտիրոսաց քաղաքում(ստ էին նշանակում: սաճմանված քավիճակների մետրապոլիտներ նակի՝ Հաստատում էին նան եպիսկոպոսներ, քատանաներ, սարկավազներ, կիսասարկավագներ, դպիրներ ն սաղմոսերգուներ,որոնք բոլորը, տարածվելով ճայաստանյացեկեղեցիներում՝ դրանք զարդարում էին ի փառս Աստծու հսկ երբ Արշակ արքան արճամարճումէ Վաղենտիանոս կայսրին, վերջինս լցվում է մեծ ցասումով ն սպանում է Արշակի հղբայր Տրդատին, որը նրա մոտ պատանդէր: Այդ բանն: իմանալով՝ մեծն ներսեսն շտապ ճասնում է կայսրի մոտ, Հանգստացնումէ նրան ն նքա կողմից մեժ ո"լատվիարժանանում՝ պատրիարքների կարգիՀայմաձայն։ եվ թւնդրելով սպանված Տրդատի որդուն մյուս պատանդմեծ ներին ն առնելովկայսերից՝ խաղաղությամբ վերադառնում, դաէ լիս Հայաստան: հսկ երբ վախճանվում է Վաղենտիանոսի, թագավորում է նրա

.

-

ու

ւ

զ

50.

,

5է:

մեծաւ հղբայր նորին, ն վաղվաղակի զմեծ զօրավարն Թէոդոս զօրու առաքէ ծրոսակ Արշակայ արքայի, որն ակամայ իսկ աղզաչնալզմեծն Ներսէս չունլ խնդրել զխաղաղութիւն:Ոչ ապա նա անփոյթ առնէ զկոբրստենէ վիճակելոց իւրոց. այլ վաղվաղակի առեալ զՊապ՝ որդի Արմեծն Թէոդոս զօրավար. որում ն լսող լնալ՝ շակայ, տանի պատանդ կայսր, ընդ իլր տարեալ զպատրիարդններաէս Հանդերձ դառնայ արար ւտնսանել պատանդամ: հսկ անօրէնն Վաղէսոչ իսկ արժանի արզնա ճրամայնեաց մի Հեռաւոր զսուրբ այրն Առտուծոլ, այլ ի կղզի տասաչմանել իլրօքն Հանղերձ կղերիւք, յորում ոչինչ ամեննին դտանիւր ոդգեպաճպարենի աւուր միոյ: Այլ 'ի Հրամանէ Աստուծոյցնչմամբ ալնացն ծովն զձուկն արտաքս ընկենլով 'ի կերակուր նոցա մատակաասի բան, թէ ըստ անօրէն Վաղէսի տարէր զամժիսսութ: Բայց յաղագս Հրամանի Հզօր ձեռինն Աստուծոյ սուրբ վկայն Գէորգէոս անըմբոնելի ձեռամբ զնա սատակէր՝արժանի չար խորճրդոցն նմա Հատռուցեալ: եւ զկնի նորա առնու զթագաւորութիւննԹէոդոս մեծն ն բարեե աստուածասէր, որ զամենայն նիւթս խաւարային խորճրդոց պաշտն ճիմնացեալ ճաստատեաց. ն փարատեալ 'ի բաց ն զանբիծ Հաւատս Կապա որք 'ի մետաղս 'ի Վաղեսէ արտասաճմանեալքէին՝ դարձոյց յիւիւր ւպաճէր՝ րաքանչիւր տեղիս, բնդ որս ն զմեծն Ներսէս ածնալ ձեոն նորա դամբարիշտՀայճոյութիւնն Մակեդոնիչի ստուժինչն ի եւ ապա ժողով եպիսգութիւն ճաւատոյլ ճշմարտուքնան դարձուսցէ: կոպոսացն միանգամայն իբրն նծ 'ի Բիւզանդիոն արարնալ՝ նզովեալ մերժեցին "ի բաց ղՄակեդոնն ղամենայն ճողեմարտան: ղԱրչակ արքայ Բայց ՇապճոյՊարսիցարքայի կալեալ ն կապեալ Հայոց՝ դնէ յԱնուշն կոչեցեալ բերդի. իսկ Արշակայյայնմ բերդի սրով "ի սիրտս խոցնալ՝ իւրովի զինքն զրկէ ի կենաց աստի: Ճայսպիսիչար աղէտս մաճու նորա լուհալ մեծին Ններսեսի՝ըղձակերտութնամբիմն 2այցէլինքնակալէն Թէռդոսէ քադաւորնցուցանելՀայոց ղՊապ՝ որդի ն զոր Արշակայ, իսկ՝ Հանդերձ որբովն Ներսեսիւվաղվաարարեալ ղակի առաքէ ի Հայս. որք եկնալ դտին՝ զՄեչրուժանն ուրացող բաղում զօրք. միապետնալ զչայս։ նւ ապա խմբին ի պատերազմ ընդ միմնանս ի Ջիրաւ. ն իբրն յատ իմն պատերազմն սաստկանայր՝ելանք ապա ժեժն Ներսէս ի լիառն նպատ ն ըստ օրինակին Մովսիսի ղբազուկսն'ի յերկինս աղերսալի պաղատանօքառ 'ի ՔրիսԿոտարածնալ Հոոսէ ճայցէ լինել պաշտպան ջրիստոսադրոշմբանակին, որով ն պարառ

առ

առ

ի

"

Թերնեռ«բազում

ղզծրօքն

նղբայրը՝ անօրեն Վաղեսը, որն անմիջապես մեծ զորավար Թեոդոսին զորքով առաբում է Արշակ արքայի վրա, որն ստիպված աղաչում է մեծն Ներսհսին՝ գնալ ն խնդրելխաղաղություն: Ն Հի անտեսում նան փրննց վիճակված կորուստը. այլ անմիջապեսվերցնելով Արշակի մեծն որդուն` Պապին, որպես պատանդ է տանում Թեոդոս զորավարի մոտ: Դրան լսելով (Պապբ| վերադառնում է կայսրի մոտ՝ իր ճետ տանելով նան ներանսպատրիարքին պատանդներիՀնտ միասին: հսկ անօրեն Վաղեսը արժանի չճամարեց անգամ տեսնել Աստծու սուրբ Հետ մարդուն, բայց ճրամայեց՝ նրան Հոգնեորականների միասին աքաորել ճեռավոր մի կղզի, որտեղ մեկ օրվա ապրելու ճամար ուտելիք Հլ չէր գտնվում: Քայց Աստծու Հրամանով ծովի ալիքները ափը ձուկ էին գցում ն նրանց Համար ութ ամիս որպես կերակուր մատակարարում: Բայց անօրեն Վաղեսիմասին ասվում է, թն Աստծու ծճզորճրամանով սուրբ վկա Գեռրգեոսըանիմանալի ձեոքով սպանում է նրան՝ չարախորճուրդների դիմաց նրան Ճատուցելովարժանին: նրանից Հետո թազավորությունը վերցնում է բարեպաշտու աստվածասնր մեծն Թեոդոսը, որի ճեռացնելովխավար մտքի բոլոր էյուԹերը՝ Հիմնաղրումու Հաստատում է անբիծ Հավատը, ն ովքեր Վաղեսի կողմից տաժանակիր աքսոր էին քշված, նրանը վերադարձնում Հ իրենց տեղերը: նրանց Ճեւ բերելով նան մեծն ներսհսին՝ նրան պաՃում է իր մուտ, մինչե որ նրա միջոցով Մակեդոնի ճայամժբարիչտ ՃՀոյությունը ստույգ ճշմարիտ ճավատի փոխի: եվ ապա քյուզան-. դիայումմոտավորապես նծ (1501)եպիսկոպոսներմիասին ժողով Ֆելով՝ նզովեցին մերժեցին Մակեդոնինն Ճոգու դեմ բոլոր կովողներին: Բայց ՊարսիցՇապուծ արքան բոնում է Հայոց Արշակ արքային ն նրան կապում, դնում է Անուշ կոչված բերդում, իսկ Արշակը, սրով խփելով սրտին, ինքն իրեն զրկում է այս կյանքից: նրա մաճվան այդ չար աղետը լսնլով՝ մեծն Ներսեսըթախանձանքով խնդրում է Թեոդոս ինջնակալին՝ Հայաստանումթագավոր կարգել Արշակի որդուն՝ Պապին։ Այդ բանը կատարելով նրան սուրբ ներահսիՀետ միառին անմիջապես ուղարկում է Հայաստան: տեսնում Տեղ ճասնելով են, ռի ուրացող Մեչրուժանը ինքնագլուխ կերպովմեծ զորքով տիրել է Հաաստանին: եվ ապա նրանք Հավաքվում եր Զիրավում՝ միմյանց դեմ կովելու Համար: երբ պատերազմըէ՛լ ավելի է սաստկանում, մեծն ներանսը բարձրանում է նպատ լեռան վրա ն Մովսեսիհման բազուկները տարաժելով դեպի երկինք՝ աղերսալիպաղատանքով Քրիստոսիցխրնդմեծ

ու

ա-

-

ու

զորքով»: ՀՈՏԹրրքաՐ «բազում ՛

տեցանն իսկ աստուսաժամարտ մարտուցեալքն: կւ բանակքն Հայոց դիակամբք թշնամեացն լցին պառ 'ի ստորնն զամենայն. զօրացնալք՝ ուր կ ձերբակալ իսկ արարեալ Սմբատայ զպիղծն Մեճրուժան Արժբունի ն երկաթ բոլորեալ 'ի ձն պսակի ն շանթիւք ճրոյ շողացուցնալ՝ դնէ 'ի գլուխ նորա. ն այնպէս զնա սատակեալ: Բայց Պապ արքայ միշտ ճրապոյրս յինքն կրծալ ի ճակաճան աղտեղի գործոց, վասն այնորիկ ապա ճանապազ կշտամբնալ ն լանդիմանեալ լինէր 'ի սրբոյն ներն յայտնի ինչ ոչ իշխեցեալ ռիսէ: Ընդ որում յաւէտ զչարեալ Պապայ մաճու նմա ի գիւղն Խաղ. ն լուծեալ զնա 'ի առնել՝ տայ արբուցումն կենացս իբրն 'ի չքմեղս իմն՝ տարեալ թաղին զնա 'ի Թիլն աւանիամս երեսուն ն չորս: որ կալաւ զաթոռ ճայրապետութնան Զկնի սորա ապա կացուցանեն յաթոռ նորա պՇաճակ'ի զաւակէ՝ Ալբիանոսի, այր գովելի ն լի առաքինութեամբ ն բարեկարգութեամբ կրօնից. ոչ նս ըստ սովորութեանն առաջնոյ առաքեալ զնա ի կեսարիայ, այլ լքեալ 'ի բաց զօրէնն առաջին՝ ըստ օրինի պատրիարգաց կալան կարգ ժողով եպիսկոպոսացձեռնադրել որպես Անտիոք, ն Աղեքն նրուսաղէմ, զի մի՛ սանդր" ն Հոօմ ե եվփնսոսն կոստանդնուպօլիս ոմանց ընդ ձեռամբ անկցի որ ինքնակալութեամբն է պատուհալ այլոց

րում է պաշտպանլինել քրիստոնյա բանակին, որի միջոցով էլ պարտդեմ մարտնչողները։ եվ Հայոց բանակը զորանալով վեցին աստծու

|

ու

`

ու

Ն

:

'

իսկ լետ այսորիկ իբրն բմբոնեալ սպանաւ Պապ արքայ լինքնակալէն Թէրդոսէ, ն փոխանակ նորա զՎարազդատ 'ի տանէ Արշակունեաց թագաւորեցոլց: Յերկրորդամի սորա վախճանիպատրիարդնՇաՃակ՝ կացեալ լաքոռ Հայրապետութեան ամս վեց. ն եղբայր նորուն Զաւէն Հաստատի լաթքոռ նորա՝ նորինառաքինաչրաշ վարուք պայծառացնալ: Ապա ն զՎարազդատնս մեծն Թէոդոս արտասաճմանեալ Մ Թուլիս միանգամայն զերկոսին կղզիՌվկիանոսի՝ թոսդաւորեցուցանէ որդիսն Պապայ զԱրշակն զՎաղարշակ: հակ յերկրորդ ամի Արչակայ՝ Զաւէն 'ի Հայրապետութեանամս երեք, փոխեալ 'ի կենաց իբրե հկաց աստի, կալա. զկնի նորա զաթոռն Աապուրակլսեղբայր նորուն՝ "ի նոցին առաքինութիւնսն լառաջադէմ գտեալ: Բայց ՇապուՀ արքայՊարսից զխոսրովոմն Արշակունիթազաւորեցուցանէիւրոյ կողմանն բաժնի. վասն զի Արշակ տիրել Հաճեցաւ կողմանն Յունական արնեմտեայ ն ն սոցա բաժնին:Այ երկոցունց զվարս զկարգա զարութիւնս ն զան նարութիւնս զպատերազղմունս՝թէ պիտոլէ ջեզ, բովանդակաբար

`

ու

|

ա-

քուցցէքեզ Պատմութիւնն Մովսեսի Խորենացւոյն: :

ՏՍ

Թերնես«Աղեքսանդրիա»:

.՝ : -

ւ

բաւ

Ս

ստորոտը

է պիղծ

ու

պատրիարգութիւն:

"

լցնում է թշնամու դիակներով: Այնտեղ Սմբատը Մեչրուժան Արծրունուն ն երկաթր պսկաձն բոլորելով՝ դնում է նրա գլխին ն այդպես սպանում նրան: Հրով շիկացնում Բայց քանի որ Պապըմիշտ Համակված էր ցանկասեր ու աղտեղի դորՃանդիմանում ժերով, այղ պատճառով նրան շարունակ կշտամբում ն էր սուրբ չճամարձակվելով Ներսեսի: Դրա վրա ավելի չարանալով փացաճայտորեէ բան անել, ԼՊապը| անմեղ ձնանալով՝ Խաղ գյուղում "հրան թունավորում է մեռցնում: Լներսեսինի տանում թաղում են Թիլ ավանում. նա Ճայրապետականաթոռին տիրել էր երեսունչորս տարի: ՆերսեսիցՀետո նրա աթոռին նստեցնում են Շաճակին, որը ԱլԲբիանոսիզավակից էր: Շաճակըգովելի մարդ էր՝ լի կրոնական առաՓինողժյամբ ն բարեկարգությամբ։ Առացվասովորության 4Ճամաձայն՝ նրան կեսարիա չեն ուղարկում, այլ անտեսելով այղ կարգը պատրիարքների կանոնով ձեռնադրելու ճամար եպիսկոպոսներիժողով են անում, ինչպես Անտիոքը, Աղեքսանդրը",չոռոմը, Սնփեսոսը,կոստանդնուպոլիսը ն երուռաղեմը8, որպեսզի ուրիշների ձեռքի տակ չընկսիչ որ ինքնիշխանկերպով մեծարել էր պատրիարքությունը: Դրանիցճետո, երբ Պապ թագավորը բռնվեց ու սպանվեցինքնակալ Թեոդոսի կողմից, նրա փոխարեն |Թեռդոսըի| թաղավոր կարգեց Վարազդատին,որը Արշակունյացտնից էր, Սրա երկրորդ տարում վախճանվում է Շաճակ պատրիարքը՝ Հայրապետական աթոռին մնան նստում լով վեց տարի, աթոռին է նրա եղբայր Հավննը՝փառավորվելով նույն առաքինաձճրաշ վարքով:Այնուճետե մեծն Թեողոսը,Վարազդատին նս աքսորելով Օվկիանոսին Թուլիս կղզին, միանգամից Թագավոր է նշանակում Պապի երկու որդիներին՝ Արշակին Վաղարջակին։ հակ Արշակի երկրորդ տարում, երի Ջավենը Հայրապետական աթոռին մնաց ներեքտարի՝ Հեռանալով կյանքից,նրանից 4ետո աթոոբ գրավեց նրա եղբայր Ասպուրակեսը՝նույն առաքինությանմեջ ռաջադեմ գտնվող մի մարդ: Բայց ՊարսիցՇապուՀ արթան իր կողմի է կարդում Արշակունի բաժնումԹագավոր Խոսրովանունով մեկին, քաՖի որ Արշակըցանկացավտիրել Ճունական մասի արեմտյան կողմինչչ Այս հրկուսի վարքը,կարդերը, արիությունները, անարիություններն ու պատերազմները, հթե պետք է քեզ, |բնթերցող|,ալդ ամբողջիբեզ կտա Մովանհս ցույց Խորենացու պատմությունը:

ամբողջ

բռնում

|

:

'"

Թերնա՝«Աղեջսանդրիան»:

Արչակայ՝ Մեսրովբ: որ 'ի ՀացեկացՏարօ'ի դրան արքունի, աշակերտեալմեծին ներսեսի ն էր քարտուղար նոլ ընկեցեալ 'ի բաց զպատիւմարդկային՝ զճետ զնայր երկնաւորին զվարս միայնակեցութեան ստացեալ: Բայց զառաջաղիմութիւն վարուց նորա ն սքանչելիսն, զոր նովաւ Աստուաժ ցուցանէր, բաւական ցուցցի քեզ յալնցանէ, որ նախ քան զմեզ պատմեցին, Յետ այսորիկ ապա վախճանեալ Հայրապետն մեծ Ասպուրակէս, որ կալաւ զաթոռ ճայրապետութեանն զամս Հինգ 'ի տեղի նորա յաջորդէ արքայ Խոսրով ղզՍաՎ Հակ որղի մեժին Ներսեսի: եւ վասն զի սա ստուգապէս գոլով ծնունդ ն արդար առաքինութնան՝յիրաւի ապա ղզճետսորա բինքանայր սուրբ վաստակոց Ճանդէսք. որ լաշխարճի գոլով ն իբրն զանապատաւորս մըշամենայն Հեղանաց ճանդիսիւ ընդ կարգս աշթհարձճիս անցուցանէր՝ կատարեալ «Հանդերձ ի ւրովք աշակերտօքն աղօթիւք տբնջենաժոունչ հսկ Արտաշիրորդի Շապճոլյ Պարսից զպաշտօն բարնեկարգութեանն։ Հայոց ն եղեալ լԱնուշն բերդի՝ ն արքայ արքային կալեալ զԽխոսրով փոխանակնորա թադղաւորեցուցանէ եղբայր նորա: Բայց զվռոամշապուճ մեծին Սաճշակայերթեալ Պարսից արքայ մեծարի առ Արտաչիր ն նմանէ ի պատուականցուցանէ լամտ պատուռվ. վասն վի արգոյ Աստուած զծառայս իւր առաչի անչաւատից,ն ապա աչալուրջ նրնեսօք զբոլոր նորա կատարէ զճայցուածա: իսկ իբրն եկն սուրբն Սաճակ ն ի ձեռն մերոյն Վռամշապչճոլ՝ զոլարգնեալան յմրտաշրէՃճաստատետց մեռանի ապա Արտաշիրարքայ Պարսից,ն փոխանակնորա թադաւորէ

Բայց լետ

մաճուանն

ն

առ

Վոափ:

|

|

ն բերեալ զնշանաԸնդ այն ժամանակս ապա եկնալ Մեսրովբալ գիր մերոյ լեզուի, զոր գոզցես նմա պարգնեալ 'ի տեսչութենէ շնորիսկ ն իսկ ի ճրամանէն մեծին Սաճակայ ժողովէ ՀացնԱստուծոյ, մանկունս խոչճչեմամիտս,տրամախոչս, քաջուշեղս, փափկավանկս, ն կարգէ ըստ գաւառաց դպրոցս գաւառաց ուսուցանել մեծաւ պնդութնամբ։ Ցետոյ որոյ չունալ՝ի Վիրս ե անդ ըստ լեզուի նոցա արարեալ նշանագիր՝ վարդապետս ն դպրոցս 'ի նմա նս կարգէ: եւ ապա իչջեալ 'ի կողմն Աղուանից ն նոցա. կս ստեղծանէ նշանագիր բոտ կիսաճանս աշակերտագագ ն խեցբեկորլեզուի նոցա՝ վերակարգելով'ի նմա նոցա: եւ ապա ինքն դարձեալ դառնալ ի Հայս ն գտանէզսուրբ Սաճակ անդադար 'ի թարգմանութիւն սպարապնալ: Բայցի վախճանելն Վոամշապճոյ արքային Հայոց՝ դնայ ապա մեծն Սաճակառ արքայն Պարսից Յազկերըդն աղաչեէ արձակել զկապեալն Խոսրով'ի Հայս փոխանակ Վռամշապճոյ.որոյ ն կատարհալիսկ զՀչայցուածոնօրբոլ առնն՝ տալ

Բայց ԱրշակիմժաշիցՀետո Մեսրոպը,որ ՏարոնիՀացեկացգյու-

ղից էր, աշակերտելէր մեծն ներսեսին ն քարտուղար էր արքունիքում, մի կողմ գցելով մարդկային պատիվը, ճետնում էր երկնավորին՝ ստանալով միայնակյացի վարք: Բայց նրա առաջադեմ վարքը ն սքանչելի գործերը, որ Աստվածցույց էր տալիս նրա միջոցով, դու, Լոնթերցող)|» կարող ես բավարարվել նրանցից, ովքեր պատմեցին մեզնից առաջ: Դրանից Հետո վախճանվեցմեծ Հայրապետ Ասպուրակեսը,որը Ճայրապետական աթոռին տիրեց Հինգ տարի: նրա տեղը Խոսրով արքան նատեցնում է Սաճակին՝ մեծն ներսնսի որդուն: եվ քանի որ նա իսե կապես առաքինի ծնունդ էր, իրավամբ նրան էին Հետնում սուրբ նա արդար գործ կատարողները: Ակինելով անցկացայս աշխարճում՝ նում էր ճղզնավորիՀեզ կյանք՝ կիրառելով այլս աշխարճի բոլոր կարգ ու կանոնները ն իր աշակերտներիՀես մշտամոունչ աղոթքներովկատարելով բարեկարգ պաշտամունքը: հսկ Պարսից Շապուճ արքայի որդի Արտաշիրը,բռնելով Հայոց արքա Խոսրովին ե նրան դնելով Անուշ բերդում, նրա փոխարեն թաղավոր է կարգում նրա եղբայր Վոամչասզուշին։ Բայց մեծն ՍաՀակը, գնալով Պարսիցարքա Արտաշիրիմոտ, նրա կողմից մեծ պատվի է արժանանում, քանի որ Աստված իր ծա-

է ցույց տալիսանճավաւտների ռաներինՃարգելի պատվելի առաջ, ու

ճետո

զվարթ դեմքով կատարումէ նրա բոլոր խնդրանքները:հսկ հրբ եկավ սուրբ Սաճակը, մեր Վոամշապուճիմիչոցով տեղավորեց նա

Արտաշիրիցստացած բոլոր պարգնները։ Այնուշետն մեռնում է Փարն նրա սից արքա Արտաշիրը, փոխարենթագավորումէ Վռամը: Ապա այդ ժամանակներումդալիս է Մեսրոպըն բերում մեր լեզվի նշանագրերը, որոնք կարծես նրան պարգնվելէին Աստծու նախախնամությամբ: Մեծն Սաշակիճրամանով Մեսրոպը) իսկույն ճավաքում է ն Խոչճեմ, խելացի, սրամիտ, բարեճնչյուն ձայն ունեցող մանուկներ մեծ տարբեր դավառներում դպրոցներ է բացում ջանքեր թափելով ուսուցանում: Մեսրոպըդրանից Հետո գնում է Վրաստան, այնտեղէլ նրանց լեզվի Համաձայնստեղծում է նշանագրերն կարգում ուսուցիչդպրոցներ, եվ ապա իչնելով Աղվանքիկողմերը՝ նրանց ճաներ նս մար ստեղծում է նշանագրեր՝ըստ նրանց կիսաճաղագ աղճատված լեզվի՝ ն այնտեղ ես բացում է դպրոցներ: Ապաինքը այնտեղից վերադառնում է Հայաստանն տեսնուժ է, որ սուրբ Սաճակըանդասդաթ զբաղված է թարգմանությամբ: Բայց երբ վախճանվում է Հայոց արքա Վռամշապուճը,մեծն Սաճակըգնում է Պարսիցարքա Հազկերտի մոտ ն աղաչում է ազատ արձակել շղթայված Խոսրովին, որպեսզինա գա ն Հայաստան (Թագավորի | Վոամշապուճիփոխարեն:կատարհլով սուրբ ու

ու

ու

Խոսիովալզարութիչն Հալոց, Բայց նա 'ի կրկնակիքագառորելնոչինչ

աւելի քան զմի կեցեալ՝ վախճանի: ն փոխանակ նորա քագաւորնալ իսկ ՝ վախճանելն ՑՏՑազկերտի հիկիորդն Վռամ 'ի Պարս: Սա բազում դառն ոճիրս վարքուցանէր 'ի ն վիդովեր զամենայն բարեկարգութիւնս լեղծումն Հայաստանկեայսս հ լ|ապականումն ճասուցանել. զոր տեսեալ սրբոլն Սաճակայ զչարին արկածս՝գնայ 'ի մասն Ցունաց. վասն զի յերկուս ճեղքեալ բաժանեալ Իսկ մեծն Թէոդոս թեպետ ն ՝ի էի Հայքփ մեչ կայսեր ն Պարսից: սկզբան անդ ընդ ակամբ Հայէկր 'ի չընդունել, սակայն իմացեալ ՝ի ամ

առ

իավմաց լի վետ աստուածային շեռիճօք վարութ՝ մնժաւ պատուով ն բարի օճանաւ

ն

ամենայնառաքինազարդ

ընդունի իբրե զնոյն ինքն առաքեալ Քրիստոսի.այլ ն զեշանագիրսն,որ առ 'ի նոցանէն |Աստուծոյ ընժայեցաւ՝ Հրամայէ փութով ուսանել ն զծախս դպրոցացն լար-

Փունուոտ լինիլ եւ ապա սուրբն

|

իսկ ն իսկ առաջէ զՎարդան ՍաՀակ թոռնիւր են Վռամ նորա Խնդրել զխաղաղութիւն. մեծարնալ արթույնԳՓարսից առ

վՀայցուածօ աիբոյն կատարէ, քազաւորեցուցանէ Հայաստանեայցս որգի Վոամչապչոլ։ Սա զի զեղխ էր միշտ ի ղիճական զԱրտաշիր չարիս անարվել, զոր ն պատճառս քսութնան նախարարացնլոյն զըթ ունցուցանէին իբի զինքեանս տաղզտկացեալ տնալ 'ի նմանէն ոլ: եւ բողոք մեծն Սաչակ բարձեալ: Հայցէին կցորդակից ինքեանց առնել ն չարախօս արքայն Փարսից, զի կա՛մ կալցի ի կառղան» ն կա՛մ 'ի բաց ընկեսցի թազաւորն Հայոց: Այլ նա թեպէտն զիրս բամբասանացն ՝ի սուտ ոչ Հնտիձր, պակայն մատնել զարջայկ իւր Հեքանոս արքայի ոչ առնոյր լանձն՝ լուսալով տեսանել զկազնումն դլորելոյն ն ոչ զինկճումն: «Քաւ՝ ասէ, լիցի ինձ գայլոց պզիմսմատնել մոլորնալ ոչխար. զի Թէ անառակ է, սակայն սուրբ մկրտութեամբն որոչժեսւլ է. ոռնիկ է՝ այլ քրիստոնեայ Վ. գիճացնալ է մարմնով, այլ ոչ անչատողւով. զեզխ է վարուք, այլ ոչ կրակապաշտ»: Ե, այսպէս զախտացնալ իչի ոչխարն ոչ փոխանակէրընդ առողջ գազանի: Այլ քէպէտ ն սուիբն այսպէս արդարախոիձլինէր, սակայնՎոամալ զլանլիսն չաիախոչացն մատուցեալ ն առաւել Սուրմակայ,որ զլեզուն սուսեր տակիչ պատրաստեալ ակնկալեալ փոխանակարբոյն Սաչակայլ գածակալել լաթոոն: Եւ ապա 'ի բանտ ՎԱրտաշիր արգելեալ ե մարզպան պարսիկ Հայոց կաջուցեալ՝ կ զնուրմակնչարալեզու փոխանակսրբոյն առ

առ

առ

(ատ

սա-

|

իսկ մարդու խնդրանքը՝ նա Խոսրովինէ տալիս Հայոց տերությունը: ավելի` վախճանոչ մեկ տարուց նա երկրորդ անգամ թաղավորելով վում է: հսկ երբ վախճանվում է Հազկերտը, նրա փոխարնկ ՊարսկաստաՍա բազում ոճիրներ է նում է Վռամ երկրորդը: դաժան թագավորում դործում չայաստանում ն վրդովում ամբողջբարեկարգությունը՝այն

ապականման: Այղ չար մարդու կատարածը տեսնելով` սուրբ Սաճակը գնում է Հունական մասը, քանի որ Հայասկայստրոճված երկու մասի՝ |բյուղանդական| տանը բաժանված էր մեծն սկզբում թեպետ Թեոդոսը Պարսկաստանիմիջնեշշ.հսկ խության ձուռ աչքով էր նայում՝ չընդունելով նրան, սակայն շատերից իմանաամեն տեսակիառաքինալով, որ նա լի է աստվածայինշնորճչքով ու մեծ ընդունում է նրան, օգնությամբ բարի պատվով վարքով՝ ղարդ նա է շտապ ճրամայում որպես Քրիստոսի առաքյալի:Բացի դրանից, ն Աստծու կողմից նրանց շնորչված նշանագրերը կարգով սովորեցնել դպրոցներիծախսերը ճոդալ արքունիքիկողմից: ուղարկում եվ սպա սուրբ Սաճակնիսկույննեթ իր թոռ Վարդանին մենա մոտ` խնորելու։ եվ է Պարսից արքա խաղաղություն Վոսմի ն վրա ճայաստանցիների Փարելով սրբի խնդրանքը կատարում է դա Բայց քանի որ քաղավոր է կարդում Վռամշապուճիորդի Արտաշիրին։ ն քսության դա գործերի միշտ չար մեջ ցանկասեր, անառակ էր պատճառ դարձնելով նախարարներըցույց էին տալիս, որ իրենք նրանից զզվել են։ եվ բողոքելով մեծն Սաճակին՝ խսնդրումէին իրենց կցորգակից ն չարախոս դարձնել Պարսից արքայի առաջ, որպեսզի նա Հոթագավորին կա՛մ բանտարկի,կամ 4եռացնիչ Սաշճակըայդ բամբայոց սանքները թեն անչիժն չէր Համարում, սակայն չէր ճամաձայնվում Ճճեթանոս արքայի ձեռքը Հանձնել իր արքային՝ չույս ունենալով, որ նա կործանումից ետ` կկանգնի ն չի տապալվի:նա ասում է. «Ջլինի թե թեն նա անաիմ մոլորված ոչխարը ես գայլերին տամ, որովչետնե տակէ, սակայն սուրբ մկրտությամբ է կնքված, պոռնիկէ, բայց ջըրիստոնյա է, մարմնով ցանկասեր է, բայց ճողով անճավատ չէ, վարջով չվայտ Խ բայց կրակապաշտ չէ»: եվ այդպես իր Հիվանդ ոչխագազանի ճետ: Չնայած սուրբն՝ այդոլնս առողջ րին չէր` փոխանակում արդարամիտէր, սակայն(այդ բանրը| Վռամիականջը չարամիտները լցնում էին, ահավելես Սուրմակը, որը լեզուն սպանիչ սուսեր դարձէր սուրբ Սաճակիփոխարեննստել աթոռին: եվ ապա նելով՝ ակնկալում Հասցնելով ավերման

ու

ու

-

ու

ու

առ

ն մարղԱրտաշիրին պարսիկ Հայաստանում (Վռամը| բվնետարկելով սուրբ Սաշակի փոխտրեկկարգում է չարալեզու Սուրպան չնշանակելով՝

Սաշակայ կացուցանէ. նոյն նախարարաց:

որ

ոչ

աւելի ֆան զմի

ամ

մակին,

տնեալ՝ Հալածի 'ի

է մի Վռամը նշանակում փոխարեն

ու

ա-

ումն

նա-

աքռտան-

Հազկերտը: Այնուճետն

Բլուր կոչված գյուղում: է Բագավան գավառի վախճանվում դությամբ՝ մեջ

ճատուկ վարք ունենալով՝ մաճկանացու մարմնի Անմարժիննեերին որպես բարի ճիշատակ քողնում է անմաՀականը՝ դասակցելով չՀրեշքրիստոնեսկանկ դաճակալելով տակների խմբին նե այն աշխարճում տանում թաղում են պատվական մարմինը Քոռի աջ կողմում: իսկ նրա Տարոնի Աշտիշատգյուղում: նան Վեց ամիս անց Վաղարշապատքաղաքում վախճանվում է Մեսրուլը, որը բոլորի աչքում գրեթե ներկայանում էր երկնս'սուրբ Նրա վրա սքանչելի լույս էր փայլատակուր՝ յին Հրեշտակներինման: նման: երբ նրա սուրբ երկար ժամանակ մնալով խաչանմանլույսի շողի մարմինըվերցրին, տարան Օշական գյուղի, այդ լուսեղեն խաչանման տեսիլը ընթանում էր նրա դագաղի Հետնիը։ եվ այնտեղ, երբ նրան ա-

՝

Աշտիշատ: Բայց զկնի վեցից ամսոց միայն ապա ն սուրբն Մեսրովբ փոխթ ի կենաց աստի 'ի Վաղարշապատ քաղաքի. որ գրեթէ ըստ երկայնոցն զուարթնոց զարդու՝ ամենեցուն զինքն բոլորապէս ցուցանէր: Ուր ապա ն նշան սքանչելի 'ի վերայ նորա փայլատակէր խաչանման լոյս նշողի առկայացեալ լերկար ժամ՝ մինչն բարձնալ տարան զսուրբ մարմինն ի գեօղն 0շական, զՀետ ընթանալով դագաղացն նոյն լուսնղէն խաչանման տեսիլն: եւ անդ 'ի Հանգիստ զնա փոխեալ՝ ապա տեսիլն ներնոյթ լինէր: Բայց զաքոո -ճՏայրապետութեանն տեղապաճութնամբլաջորդէր քաճանայ 'ի Վայոյձորոլ 'ի Հողոցմանց գեղջէ. սակայն ՝'ի թամանէ Յազկերտի Սուրմակկատարէ զձնեոնադրութեան ղզլրումն զամ մեռաւ իսկ. ն ապա զսուրբն Յովաէվ 'ի ձնոնադրութիւն

տեսիլը աներնութանումէ: Ճաջորդում է Հովսեփ աթոռին տեղապաձությամբ Հայրապետական Քաճանան, որը Վայո ձորի Հողոցմանցգլուղից էր: Սակայն Հազկերտի Հրամանովձեռնադրությունըվեց տարի, մինչն նրա մեռնելը, կաեն տարում էր Սուրմակը։ եվ ապա Հայաստանիճամար ձեռնադրում

Հողին են Հանձնում,

ա-

Փովան/ի ՀՏՆ

Հովսեփին: Այստեղ ապա ամբողջապեսՀասնելով վերջին՝ դադարում է Աբնրա ճետ նան Ճճայշակունյաց ազգի թագավորությունըՀայաստանում, ԵՎ ցեղից կուսավորչի երիցս հրանելի մեր Գրիգոր րբապետությունը՝ սուրբ

,

նրա

է նույն ավելիմնալով՝Հալածվում

Հափշտակողմի մարդու, որի տունը բի Բրգիշոյի՝ անզուսպ նախարարներընրան: տիկիններն էին սպասարկում: ծվ դրա Համար ասոչ նս ատեցին, ն (Նամը) նշանակումէ Շժունհլանունով մեկ այլ ճետնող եղավ Բրգիշոյի վարքին առավելապես իր աղաճուորը րու, վարդապետելու թյամբ, եվ մեծն Սաճակին թույլ էր տրվում միայն աղաչում են մեծն Սաշճաձեռնադրել: Բայց ճետո երբ նախարարները մի բան կին կրկին առաջնորդ լինել, նա ճանձն չի առնում, սակայն ոչ մ անուկներին: սնելու եկեղեցու չէր կասեցնում նրան՝ Հոդեոր կաթով է երբ վախճանվում է Վռամը, նրա փոխարեն քագավորում նրա որդի ճիվանծանը Սաճակը ճիվանդանալով սուրբ

դապետելն ծրամայէ ն ձեռնադրել՝ զոր Շմուէլն ճրամժայէ։ Բայց մեծն Սաճակ լետոլ աղաչնալ ի նախարարացն՝ոչ առնոյր յանձն կրկին ռաջնորդ լինել նոցա. սակայն ոչ ինչ կասէր միշտ զճոգնոր կաթն դինցուցանել մանկանց եկեղեցւոյ: Բայց 'ի վախճանիլն Վռամտյ ն փոխանակ նորա 8ազկերտիորդւոլ նորա թագաւորել, ապա ն սուրբն ՍաՀակ ՀիւանդացնհալՀիւանդութիւն մեժ՝ առ Քրիստու վնրափոխի 'ի Բաղբաւան գաւառի "ի Բլուրն կոչնցեալ գիւղ. որ ղանմարմժնոցնյինքեան բնրեալ զվարս՝ 'ի մաշկանացու մարմնի զանմաճն թողոյր լիր յիշատակ բարւոյ, ընդ ճրեշտակականսնդասակցելով պարս, զղաճակարդգնալ նս ընդ աջմէ աթոռոցն քրիստոսականացն լանդերանութիւնան։իսկ ըզպատուական մարմին կորա տարեալ ճանգուցանեն 'ի Տարօն 'ի գիւղն

բոք ղարա, հոն ունիՎե

ոչ

տարուց

ճետո Դրանից

որոյ

Աստ ապա սպառապուռ 'ի վերջ Հասեալ՝ ղադարէր թագաւորութիւնն գրոճի Արշակունեաց'ի Հայաստանեայցս. ընդ նմին ն Հայրապետութիւնն յազգէ երիցս երանեալ կուսաւորչինմերոլ Գրիգորի:եւ այր իրաքանչիւր զկամս իւր կատարհալ՝ վրդովէր խաղաղութիւննկ խրժնահայր բարեղզարդութիւնն: եւ ապա ւս ն" ոմանք 'ի մերող նախարարա աւաճանն անորո ի կոլի» դնալք: իսկ աւագագոյնք երկուք 'ի նոցանէ Շաւաս ռլ մ. ս Մրծր դոչ

մեկ

կողմից: խարարների

զկնի նորուն կացուցանէ Վոամ զոմն Ասորի Բրգիչոլ՝ ապարասան ն լյավշտակող, որ տանտիկին կանամբք զտուն իւր այր մատակարարէր: եւ վասն զի զսա նս նախարարքն ատեցին՝ ապա տայ ոմն Ասորի՝ Շմուէլ անուն, որ ճնտնող դտանէր վարուցն Բրգիշչոյի զայլ առաւել կս ագաճութեան մասամբք ն մեծին Սաճակայմիայն զվարՑետ

որը

՞

`

`

|

վրդովվումէր խաղաղուերբ ամեն մարդ իր կամքն էր կատարում, ն նը, ն նսեմանում թյունը, ն նանմանում էր բար է զարդությունը: ադ առեւ հարաւ աոա րրաիի» լուար առեր ճեթանոսական Հնազանդվելով ուրացան Քրիստոնեականճավատքը անձ՝ Շավասպ Արծրունին Քրոնին, իսկ նրանցից ավելի ավագ երկու

ն »ի Դվին քաղաթէ, Հրամայեն շինել զմեճեանը Որմզդական զտուն ն

Որմզդական

շինել Հրամայում Վնդոն, որ Դվին քաղաքից էր, կարտաճար: Վնդոն իր որդի Շերոյին մեշյան ու կրակապաչտության ու չար բազում ն մատյանով դում է քրմապետպարսկական նսեմ սիղժ կրոնական ռրենխավար է սաշմանում՝ են

ն

վ

անճնարին

Հրապաշտութեան:եւ քրմապետ կարզէր Վնդոյն զորդի իւր զՇերոյ,

բազում ն անչնարին բարս չարեաց դործերի կարգ կուհալ ապա ն լի մթացուցիչ ն նսհմական պիղծ ուսմամբ: մեծն եկեթոոբ,լսելով,որ մարեց գործոց՝ քով լի։ Քաջ Վարդանը՝ Սաճակի վերածշիջաւ բարեկարթէ Սատակայ, մեծին ն տոները թոռին պատմության տարեկան Վարդանայ՝ ղայս քաջին ղեցու բարեկարգությունը, վրա ն 2անդուգն Հարձակմամբ գուքիւնն եկեղեցոյ ն տօնք տարծկանաց տխրացան, յանկարծակի վեցին,Հանկարծակիզորք գումարելով է զասպանում Հասեալ, ն վերայ 'ի սրով արձակմամբ յանդուգն զօր դումարեալ ապա անօրեն Շավասպին կարծես շանթաճար Հասնելով ն պիղծ զմարզպանն մատնում: Ջերբակալելով ՖԽօրէննՇաւասպ փայլակնաճարիմն սրով ռատակէր, էլ փախուստի ն Մշկան մարզպանին նրա ն արարեհալ՝ իսկ զպիղծն Վնդոյ ձերբակալ ատրուշանի վրա, Մշկան փախստականառնէր. այրում է Դվինում նրա շինած Վնդոյին՝ ն ղորղի եվ մեճչյանի տեղում կայատրուշանիկրակին, զոր շինեաց ինքն իսկ 'ի Դվին՝ այրէր, Շերոյին էլ մեչյանի փայտից կախում, որդի նւ այն"ի տեղի բագնին անվանակոչությամբ՝ որա Շերոլ 'ի վերալ բագնին զփայտէ կախէր։ ռուցում է մի մեծ եկեղեցի՝ Սուրբ Գրիգոր ու է Հաստատում դրան մեծ անուանակոչուքեամբՍրբոյն Գրիգորի, անդ փոխեսքոոր: եվ շինէեկեղեցի Հայրապետական եղ տեղափոխելով կ Հաստատեալ կացուցանէ ի նմա ժամանակ սուրբ Հայրապետ լով զաթոռ Հայրապետութեանն. նստեցնում Գյուտ մեծ Հայրապետին:Այդ մե Հետ միասին ն թեպետ Ցովսէփ ի Վասն Հայրապետն սուրբ զի Գիւտ: պմեծՀայրապետն էր սուրբ Ղեռնդյանների բանտարկված Ներսեսը քրիսդեռնս Հարկ չՀամարեցին սաղս բանտիցըմբռնեալէր ընդ սրբոց Ղնոնդեանցն, որ թեպետ դեռնա ողջ էր, սակայն Հայոց նախարարները առանց Հայոց չլինեին նախարարքն նրանք ցաքուցրիվ կայր կենդանի, սակայն ոչ պարտ վարկան տոսի Հոտը առանց Հովվի թողնել, որպեսզի Հովսեւիիծրասուրբ նույն թե Հովուի զչօտն Քրիստոսի թողուլ, զի մի՛ վարատեսցին ի Հեքանոսակամ կողմից, դայլերի Հեթանոսական սուրբ իրական զայլոցն. կամ Թէ 'ի ճրամանքէսրբոյն իսկ Ցովսեփայ այն եվ այդպես վերստին նորոգվում էր մանով այն իրագործվեր: են քաջ ճնտո Հայերը ենթարկվում գործէր:եւ այսպէս ապա վերստին նորոգէր գեղեցիկ կարգ եկեղեցւոլ եկեղեցու գեղեցիկ կարզը: Դրանից Հւ քաառաջնորդութնան եւ լայնմճետէ ապա Հայք Հնազանդէին նրա մաճվան օրլո Քրիստոսի մինչն արբոյ: առաջնորդությանը Վարդանի նորա, որ բազում պատերազմունս մղելով՝ նա արժանիէ. ջին Վարդանայմինչն ցօր մածուան ճամար բազումխիզախ ոլատերազմներ վատի արժանի Հետ միասին անմաճ Քրիստոս Քաջութեանվասն առ ի ՔրիուոոսՀաւատոցնկատարեալ՝ ընկերների Համարվում իր բազմաթիվ նս ն անքառամ զպսակն յանընկերօքն այլ դտանի առնուլ բազում արքայիցստանալու անթառամպսակը: Հայմաճ լարքայէն Քրիստոսէ: է սուրբ Հովանի կաթողիկոսը,որը Դրանից Հետո մաճանում նան Հետ Ղնոնղյան այլ Զկնի այսորիկ ապա լինի կատարումն սրբոյ կաթողիկոսինՅովրապետականսզոռին նատեց ութ ւռարի:Նրա ն այլ նմին էին ընդ ութ. զամս զաքոռ կալեալ որոնք նշանակված Հայրապետութեան անփայլ քաճանաներ սարկավագներ, հպիսկուոսներ, Ղնոնդեանց ն սարկաւագաց նոցա նս եպիսկուոսացն ն քաճանայիցն դրին մարտիիրենց զլխին անօրեն Պերոզի կողմից Պարսկաստանում, Աստծու ամենասուրբ ձեռբով: ն Պարսս լանօրինէն Պերոզէ, որք եղին ի գլուխս իւրիանց զպսակն էր որը պատրաստվել րոսական պսակը, դյուղից էր» կազմեալ լամենասուրբ ձեռացն Աստուծոյ:Ձայսու մարտիրոսական ժամանակներում Գյուտմեծ Հայրապետը,որը Ոթմսո Այդ ամս կացեալ մեծ է: գեղջէ՝ որ Գիւտ, յՈթմսոլ Հայրապետն ժամանակաւ նստելով տասը տարի,վախճանվում նրաաթոռին Հայրապետական եւ զկնի նորայաջորդէ ՀոՀչան Մանդակունին, վախճանի: յացոռ Հայրապետութետն՝ աթոռին նստում է նից Հետո Հայրապետական Ցոշան Մանդակունի, որ առոլցեալ իսկ էր կարգեր Հորինելով՝ նա զաթոռ Հայրապետութնան առլեցուն էր ամենայն ճոդգնորՀանճարով։ որը ժամաՀանճարով.ն կարդս լօրիննալ ճոխացուցանէ պայճոդգնոր եկեղեցու բոլոր աղոթական

դնէր օրէնս 'ի

մատենէ Պարսիկ

ու

|

ւ

|

:

ու

/

տասն

ամենայն

սրրեկեղեցւոյ ժամանակագրութիւնս աղօթքական զամենայն ծառապէս

յարդարէ նս ճառս ղզուշացուցիչսդիտաւորական կենցաղոյս, սորա զչայասպայազատէր փրկութիւն: Եւ լաւուրս որ բերէ զողւոցն փղբօրորղի Վաճան արբոյն որդի Հժայեկի՝ տաննայաս Մամիկոնեան վերայ եկելոց ի զօրաց՝ ա մենայն արիաբար յաղթնալ որ

բոլ.

ն

Վարդանայ,

.

ճոխացնում է սուրբ պայլձառապես խրատական է կյանքինլավ նայելու ն կարգավորում կարդությունները նրա օրոք Հայաստափրկություն: որոնք բերում են ոդիների ճառերը, Հմայակիորդին, սուրբ Վարչ հում իշխում էր ՎաճանՄամժիկոնյանը՝ որը արիաբարճաղթելովիր վրա ճարձակվածբոլոր դանի եղբորորդին, էր

է թշնամի-

ն Հավաքելով երկրի Ճարկերը՝ դրանցով շինում զորքերին Հոճան

շինէ այնուխկ զեկեղեցիսզաժողովեալ զչարկ աշխարճիս՝ ն խրատու ն աղօքից նպասք ելադրութեամբ ւերհալա 'ի թշնամեաց՝ ՑոՀչաննու Մանդակունւոլ: նւ մինչդեռ Պերոզ Կոխւսուրբ Հայրապետին ն

ՄանՀայրապետ ների կողմից ավերված նպաստավոր աղոթքներով: եվ դակունու Հորդորանքով, խրատով կորստյան մասին էր մտածում, մինչդեռ Պերոզը Հայոց աշխարտճի յաղօթից յանկարծօրէն կատարել՝ Հ նարէր չձայոց աշխարճիս Վկորուստ ն առԱստծու մարդու՝ Հոճանի աղոթքների շնորձիվ քուշանների կողսուրբ 'ի Քուշանաց ինքն սատակի առնն աստուծոյ ծոճաննու արբոլ մից Հանկարծորեն կոտորվում են ինքը նիր ամբողջ զորքը: Հասարակ զօրք իւր: քաղավորում է Վաղարշը, որը Դրանից ճետո Փարսկաստանում Պարսից, որ բարեխրատուցլսող Ցետ սորա Վաղարշ քագաւորէ վատաճում է Վաճանին: Ցոմեծ Հայրապետն անսալով լարի խրատներին՝ մեր աշխարճը մեր Հաւատայր: հսկ ի Վաճշան ղաշխարճս աթոռին ամս հսկ մեծ շայրապետ Հոչան Մանդակունին, Հայրապետական կացեալյաթոռ Հայրապետութեանվեց, փոխի «ՀանՄանդակունի՝ Ճճետո է: նբանից ճետո, վախճանվում ճայրաղպեվեց տարի նստելուց յաշակերտութենէ առ ժաՔրիստոս: եւ զկնի նորա ապա Բաբգեն 'ի նորուն տիրեց նրա աշակերտներիցմեկը՝ Բաբդենը,որի թագատական աթոռին Պերոզ յորում ժամանակի կալաւ զաթոռ Հայրապետութեան. ն արքուՎաճանին Պարսկաստանում մանակ Պերողը, քաղավորելով ն 'ի դուռեն ղՎվաճան կոչեալ,ետ նմա զմարղպանոււորհալՊարսից՝ տալիս է նրան ն ուղարկում մարզպանությունը աստուսածաչաճոլ Հայոց նիք կանչելով, | ն առաքէ 'ի Հայս: Ջայսու ժամանակաւ չայոց թիւն վարԶենոն վախԱյդ ժամանակներում վախճանվում է աստվածաճաճոը Հայաստան: Հոռոմոց ն բարեպաշտ ճաւատովերջանիկարքայն վարուք Զենոն արքան, երջանիկ բարեպաշտ ճավատի տեր Հունական Փի ւպայծառատէրութեան իւրոյ:.: զլուսամփիւո ճանէր. որ Դ ժամանակի նկեղեցում ծաղկեցնում իր իշխանության ժամանակ...35 Աստծու որը յ եառաքելական Փաղկեցուցանէր տարած ճառագայթաւէտղՀչաւատա ճառադայթավետ սպայծառատարած, լուսապայծառ, Անաստաս՝ կացեհալ ձր առաքելական կեղեցւոջ Աստուծոյ: հսկ յետ սորա քացանունն մեծանուն Հետո Անաստասը, նստելով Հոռոմեանս առաւել Հավատը: հսկ սրանից Հոռոմոց, նմանապէս կամ Թէ զաթոռ թաղաւորութեանն աթոռին, բարեպաշտ սուրբ Հայրերի ավանդուն ճաճոլակատար Աստուծոլ վարուք Հաստատէր կան թագավորական ճշմարտասիրաբար զորացնում էր նույն ձնով կամ առավել նես ճշմարտասիրան թյուները շրջաբերականթողՀարցն սրբոց բարեպաշտութեան զաւանդութիւն ն Հաճոյակատար Աստծու ն զժողովն կամքով՝ շիջաբերականթղթով նզովեբար Հերձուածողս՝ընդ ամենեսին Թովք նզովեաց ղամենայն ու Ճերձվածողներին բոլորի ճետ նան՝ Քաղկեդոնական ժոլով բոլոր Քաղկեդոնինզովէր: ղովը: աշհսկ ապա զկնի ի սմին յայսմ ժամանակի բարհպաշտութեան այդ ժամանակհոկ Հետո Հռոմեական աշխարճիբարեպաշտության Հայոց Բարգէն առնէ ժողով եպիսխարՀին Հոռոմոց՝ մեծ Հայրապետն մեծ Վրաց, Աղվանից հպիսԲաբդենը Հայրապետ Հայոց, ներում Հայոց ն չի սուրբ կաթուհի Նոր քաղաքի կոպոսաց Հայոց,Վրաց Աղուանից անում նոր քաղաքում, Հայոց եկեղեցիներիմայր կոպոսների ժողով է խոտեցինզժողիկէի 'ի մայրն եկեղեցնաց Հայոց, որք նմանապէս... կաթողիկեում.... որոնք նույնպես մերժեցին Խաղկեդոնի ժողոսուրբ Հաստատեալ կաղովն Քաղկեդոնի... ի նմին Հիման սրբոյն Գրիգորի առվը... սուրբ ԳրիգորիՀիմքի վրա էին Հաստատված: եվ այդ ժամանակՀաւստ բարեպաշտութեան վին: եւ այսպէս յայսմ ժամանակի մի ն ներում Հռոմեական, Հայկական, վրացական կ աղվանականաշխարչՀոռոմոց, Հչայոց, Վրաց Հասարակ ճաստատեալ լինէր յաշխարճին ներում Հաստատվել էր բոլորի ճամար Ճճավասարու բարեպաշտ մի ՔաղԱղուանից՝Հաւասար ամենեցունց... բ բաց ընկեցեալ զժողովն Հավատ..., ժերժելով Քաղկեդոնիժողովր: իսկ երբ ճշմարիտ ճավատի անցանէին, Ջեդոնի։ իսկ իբրն ամք լե 'ի վերայ ճշմարիտ Հաւատոյն սա... ղանտանելի վրայով անցնում է լե (35) տարի, ն Անաստասից Հետո Հուստիան զկնի ԱնաստասայՅուստիանոս... թադգաւորէր՝ ու նոսն... ուղղափառմարդկանց ճամար է թագավորում, որը... սուրբ ն ուղղափառաց'ի վերայ զվտանդսվշտալիցտանջանացարանց սրբոց սաճմանում է անտանելի նեղություններըն վշտալից տանջանքներ ն եկեղեցւոյ սըիՀաստատէր. ն դարձեալարեամբ շաղախէրն զյատակսա եկեղեցու ճատակը։ եվ Բաբգեն մեժ ապա արյամբ շաղախում սուրբ Բայց մնծ Հայրապետն Բաբգեն՝իբրն եկաց լաթոռ ՃայրապետուԲոլ: նատելուցՀետո վախաթոռին Հինգ տարի ճայրապետական Ճայրապետը վախճանեցաւ: թեան ամս աան ճանվում է: իսկ զկնի սորա զԱամուէլ 'ի գեղջէն Արծկէոլ նոտուցանենյաթոռ նրանիցՀետո ճայրապետականաթոռին նստեցնում են Սո'մվելին,

նորա,

հկեղեցիները՝ սուրբ ու

լեալ՝

Ը

ու

։

ճինգ,

'

5--.

ժամանակի Վարդ՝ եղբայր Վաճանայ,

ն յորում Հայլիապետութնանն. նս եւ

յաթոռՀայրապետութեան կացեալ ղչայս: սորա պայաղզատէ նաշճանգէ իսկ ապա լետ սորա զՄուշէի տասն"վախճանի: աթոռն. յորու ի Հայրապետական 'ի գեղջէ Այլաբերիցկացուցանեն տիրէին։ Սորա կաՀայաստաննայցս ժամանակի մարզպանքՊարսիկք

կոտեից

ութ՝ վախճանի: ցեալ լաթոռ սրբութեան Հարքալ՝ Յզկայ գեղջէ կացու՝ի եւ զկնի սորա ղՍաչճակ գաւառէն նա աւուրս մարզպանք աթոռն: նւ 'ի սորին ցանեն "ի Հայրապետական արքայի: Սոամս

տիրէինՀրամանաւ կաւատայ Հայաստանեայցս Փարսիկք իբրն ամս Հինգ վախճանեցաւ Հայրապետութեան լցեալ զաւուրս րա դեղջէ ի Տիրառիճ ի գաւառէ

Քագրնանայ

Սպա ղքրիստափոր կալաւ որ նատուցանեն յաթոռ Հայրապետութեան, կացուցանեն Փոքր ի նռաստայ ղՂնոնդչոր էր ամս վեց: եւ զկնի սորա փոխաՊարսից Ցաւուրս սորա Խոսրով թագաւորէ յաթոռ սրբութեան: նմանէ Վարդանն 'ի ն նակ 4օր իւրոլ կաւատայ: ապա ապատամբեալ ն Սուրէն 'ի Դվին քաղաքի, ինքն զմարղզպանն սպանանէ Մամիկոնեան՝ իսկ Ցունաց: Հճանդերձայլօք նախարարօքնգնայ ի ծառայութիւն վախճանի: հրիս՝ զամս ւոնդի կալեալղաթոռ Հայրապետութեան գեղջէ Աշտարակաց Քագրնանայլ ի պկնի սորա զներսէս ի դաւառէն Խոսրով ար'ի ժամանակի ածեալ Հաստատեն յաքոո սրբութնան: ն առաքէ 4րոսակս Պարսից զօր բազումդումարհալ՝ քայ խաղամախայ.ն 'ի մշտաջան լինի պատերազմսաստիկ ի դաշտին Ճարուածովքմաշեն զօրքն Վարաղօթից արբոյն ներահսի անչնարին Մախոժ, որ էր 'ի Բեշապուծ գադանալ զՊարսիկան։Յաւուրս սորա աւազանին ն յազգէ մոզ, ն րատ տուրբ Լառէ "ի Քունարաստանգեղրէ ժ ն

զառաջնորդութիւն

սա։

|

1.ւ

առտ

Վարդանայ, ։

թարգմանի«աստու

Յիզտբուզիտանուանհալ, 'ի մկրտութեանն Վշնասն Վաբազում չարչարանսկրեալ ի մարզպան ապրեցոյլց», մաճուամբ ի բամալ 'ի Դվին քաղաքի պաակիմարտիրոսական մեծի ճայմարտիրոսին՝ Ջոր բարձեալ զսուրբ մարմինն արբոլ 1ն կղերիւք նկեղեցոլ՝ րապետիններանսիբովանդակեպիսկոպոսօք որ

Քրիս-.

ռաք,

կողմանէ,

լարնելից դին մերձ 'ի տուրբ նկեղեցին կաթողիկոսարանի Սորա կալեալ քարամբբ: կոփածոլ սուրբ շինեալ ի վերայ վկայարան նւ զկնի սորա ճալրապետականաքոռն իբրն զամս ինն' վախճանի: ՀայՑոչաննէս ի Գարեղենիցի դեղջէ Սնժեղուտն կացուցանեն զոմն ամս կացնալ յաթոռ Հայրապետութեան որ րապետՀչալաստանհայցա, |

Հ

ամս Հայրապետութեան Ցերուսաղլմ տպագրեալնունի «կացեալ յաթոռ

վախճանի» Տե

Արծկե դլուղիցշ7 էր, նրա ժամանակ Հայաստանում իշխում էր ճայրապետականաթոռին Վաշանի եղբայր Վարդը: եվ Լնաժվելը|, է: իսկ նրանիցճետո Ճայրաւռարի, վախճանվում նոտելովտասը" են Մուշեին, որը Կոտայք գավառի պետական աթոռին նստեցնում Այլաբերք գյուղից6 էր: նրա ժամանակ Հայաստանում իշխում էին Հայրապետականաթոռին ութ տարի նստեսվարսիկմարզպանները: նա ճնտո վախճանվում է: ուց նրանից ՀետոՃայրապետականաթոռին են նստեցնում Սաճակին, Հարք գավառի Հղուկ գյուղից էր: նրա օրոք նա պարսիկ մարզտրը կավատ արքայի Հրամանով: նրա պաններն էին իշխում Հայաստանում ճայրապետության ճինդ տարին լրանալուց ճետո նա նս վախճանվում որը է, Հետո Ճայրապետական աթոռին նատեցնում են Քրիսւտավփորին, Քագրնանգավառի Տիրառիճը0գյուղից էր. նա աթոռակալեցվեց տարի: նռաստ ՖրանիցՀետո սուրբ աթոռին նստեցնում են Ղնոնդին, որը Փոքրը էր է քագավորում գյուղից էր: Նրա օրոք Պարսկաստանում Խոսրովը ճետն Վարդան Մամիկոնյանը, ապըա2Հոր՝ կավատի փոխարեն: Այնու ստամբելովնրա դեմ, Դվին քաղաքում սպանում է մարզպան Սուրենին ն այլ նախարարների Հետ միասին գնում է ծառայելու ճույներին։ հսկ ճայրապետականաթոռին նատելով երեք տարի, վախճանվում Ղեռնդը, Հ, նրանից ճետո Բագրնան գավառի Աշտարակքգյուղից բերում են ներածին ն նատեցնում սուրբ աթոռին, Այդ ժամանակ ՊարսիցԽոսրով արքան, գումարելով մեժ զորք, Հրոսակներէ առաքում Վարդանիդեմ, ն մեծ պատերազմ է լինում Խաղամախդաշտումճն, ն սուրբ ներսեսի մշտաչջան աղոլժքներովՎարդանիզորքն անխնա կոտորում է պարսիկներին: նրա օրոք Մաժոխը, որը հեշապուճ գավառի Խունարաստան գյուղից էր, մոգերի դասից, սուրբ ավազանում մկրտության ժամանակ անվանվեց Հիզտբուզիտ,որը թարգմանվում է «աստվածապոեցոեց»: Քազում չարչարանքներկրելով մարզպան Վշնասն Վաճրամից՝ նա Դըվին քաղաքում Քրիստոսի կողմից պսակվում է մարտիրոսական մա՞վամբ: Սուրբ մարտիրոսի սուրբ մարմինը վերցնելով` մեծ ճայրապետ ներսծարն եկեղեցու բոլոր եպիսկոպոսներն կղերականներըտանում, քաղում են սուրբ եկեղեցու մոտ, կաթողիկոսարանիարնելյան կողմում՝ տաչաժ քարերով նրա վրա շինելով սուրբ վկայարան: Հայրապետական աթոռին տիրելով մոտավորապես ինը տարի՝ նա վախճանվում է: նրաոմն նից «Հետո ՀայաստանիՃայրապետ են կարգում Գաբեղյաններիցծծ Հովչաննեսին,որը Սնժեղվան գյուղից էր, Հայրապետականաթոռին որը

ամս

եր. 448.

ցսան՝

ու

`.

"

լ

"

ծրուսաղեմյան Հրատարակությունու։՝ «կացնալ յաթոռ ճայրապետութնան ամս տարի` վախճանվումէ):

Փռան՝ վախճանի» (Հայլիապետական աթոռին նատելով սան

`

Յետ քանի: Ժէ՝ վախճանի:

Գն

վա

թեան

ե

սորա

ն

ռը

ր

սորա

սնեալ

ապա ն

զՄովսէս զայրն Աստուծոյ, որ լնղիկասրբոյ Հայրապետանոցին

«ոռի»

'ի

ամին երեսներորդիառաջներորդի

ն

նստելով ժե |12| տարի՝ նա վախճանվում է: նրանից Ճետո սուրբ Գրինատեցնում են Աստծու մարդուն՝ Մովսեսին, որը եղվարդ դորի կրթվել էր սուրբ Ճայրապետանոցում մեծացել ): նրա, ն խԽոսորդու՝ կավատի Պարսից արքա տասներորդ ու ամբողջացավ «ինդ Ճարտարում, լրացավ բնեսուներկուտարվա շրջանը: Այնուծետն մեծ Մովսեսի չրամա-

ի Ա ռա աներորդի արի Յամի Խոսրովայ ուսեալ

ան 2/ուղի րարության ատ ամրո ա

որդւոյ

բոլորակի շրջանակ կաւատայարքայիՊարսից՝ լցեալ բովանդակեալ Մովսեսի մեծին Հրամանէ երեսուն երկու ամաց, ապա 'ի

Հինգճարիւր ն գիտունք արուհստինեռին զկարգ

քերթողք

Համարոյ.

մկանս

որ

է

ով

Թորգոթուականութեան մա-

Հիմն զանազայ յառաջախաղաց շարժումն

արունստին: նւ այսպես ըստ

սանց

տօնից տարեկանաց, յայնմճետէ ոչ

կ

ճայկականս լեզուիտունալտօմար կարօտանանային իբրն մուրացիկ

արարողութիւնս: զպիտանիԽորճրդոցն վանաց երէց, ձեռնակաթուղիկէի՝ արբոլ Այս ն վրաց նաճանգին ն Գուգարաց նդերացդրէ լարքեպիսկուոսութիւն հսկ ապա մերձ 'ի վախճանն ւոց՝ ըստ օրինակի կտրգացն առաջնոց: ն զկրօնից ուղղութիւնն 'ի բաց Մովսհսի՝ կիւրիոն զճշմարիտ կարգաց էին կողմանքն խզնալ, զոր 'ի Հարցն մերոց ուղղափառացաշակերտնալ ամփառամոլ զկնի Քաղկեդոնի, այնոքիվ՝ միտէր զետ... ժողովոյն

'

մն

առնելով

աակիաիովն՝

ու

ք,

ամու

հացի որի

աա «ՐԻՑու րան 174 ա

Ապա վաղվաղակիիսկ 'ի դերն նլանէր խոկացեալ բնդդէմ նորա եղեալ՝ ւ նութիւնն:իսկ Մովաէս բազում մաքառումն դառնալի ղնա կշտամբէր՝ լոուածամհրձ խրատու բանից բարեզգնաց

.

-

ճայճոյուքեանցն'ի ճշմարիտդիտուչարափառՀրէական մոլորութենէ Այլ նա ոչ ախորժեալ առնուլ թիւնն ըստ Հարցն սրբոց դաւանութեան: իսկոյն ապա Հասանէ կատարումն կեիմաստնոլ՝ զդեղ ի դեղատու Մովսհաի՝կացեալ յաթոռ Հայրապետութեան նաց մեծի Հայրապետին

երեսուն":

քորդոժմյաննձ դիտնականներն արվեստագետները աաճմաննեցին ն արվեստի ղաթվականության կարգը, որը առաջընթացշարժում էր նազան մասերի ճիմքը։ եվ ըստ ճայոց լեզվի տալով տարեկան տոնացույցը՝ դրանից Հետո այլես կարիք չէին զգում մուրացկանի նման վերցնելու պիտանի խորչճուրդներիարարողությունները: ժշ ովսեսը սուրբ կաթողիկեիվաներեց նյուրիովնին իր հախորդտ րի օրի ձեռնադրում է վրաց նաճանդի, գուգարացիներին հդնարքեպիսկուոսության ճամար: հսկ Հետո Մովսեսի վախանին մոտիկ Կյուրիոնը, մերժելով ճշմարիտ կարգերը ու կրոնի ուլայդ կողմերի |մարդիկ| սովորել էին մեր ուղղափառ որ ժողովին իր փառամոլ գոռողութեքում...Քաղկեդոնի նախաճայրերին:Հետո աներկրի դավաճանելով մտածած է ի ելնում նրա հսկ Մոզդավաճանությունը: ւե սը սրա դ բազում մարտեր մղելով աստվածամերձխրատներով լ բարի խոսքերով նրան կշտամբում էր ճրեական Հայձճոլյական4երեմոլորությունից դառնալու դեպի ճշմարիտ ուսմունքը բատ սուրբ Բայց նա չի ցանկանում դեղ վերցնել իմասիսկույն Ճասնում է ժեծկ Մովսնս Ճայրապետի այրապետական աթոռին նատելէր երեսուն տրի": Եվ մինչդեռ ողջ էր սուրբ Ճայրապետ Մովսեսը,Պարսից կավատ արքայի որդի Խոսրովը բազում խիզախ մարտերից, Քաջագործությու ե ներից, բազում տիրելուց Ճետո վախճանվելուն մոտ նրա սըրազգերի տում աստվածային լույսը ծագելու ժամանակ ճավատում է ճշմարիտ Աստծուն, նրա նրա միածին միածինՈ Որդուն ն Աստծու Սուրբ Հոգուն արճամարի լով ամբարիշտ խուտովանվում է, քե չկա այլ վաժ, բացի մեկից, որին պաշտում են քրիստոնյաները,եվ ապա սու ի նա վերստին ավազանումլուսավոր ծննդյամբ ՛ աարի 4 Հարա: անե մարմն ու Տիրոջ կենդանարար ր ար արյանը ն Համբույրով ողջունելով Տոտո ուրբ ավ տարանը՝ երեք օր անց վախճանվում է խոր ծե-

Հար ազգորից

լայլոց ազգաց

ղնախաճարս աշխարճին: իւրոյ ձգեալդաւաճանեալ բարձճաւաճութեանն նորայն դաւաճա-

ամս

Մովսէս՝ Բայցմինչդեռ կենդանիէր սուրբ Հայրապետն արութեանց լ մարտից բազում յետ արքայիՊարսից որդի կաւատայ նշողիցչս ն տիրելոլազգաց բազմաց ըստ ծագման քաջութնանց

Խոսրով Սոուա-

"

Կառ

`

ու

Ար

հ

աա ա ի անության:

ՑԵՑ: 7 ո,

չաւատացնհալ

ժամ վախճանիիւրոյ ծային լուսոյն 'ի սիրտ նորա՝ ի ն "ի Հոգին Սուրբ ԱստույԱստուածճշմարիտ ն յՈրդի նորա միածին խոստովանեղն, ամբարչտութիւնն՝ ծոյ, ն անարգեալ 'ի բաց զկռամոլ քրիստոնհայքն զոր աստուած միայն, միոյն ի բայց թէ ոչ գոլ այլ լուսաւորուծննդեան նւ վերստին սրբոյ աւազանին ապա պաշտեն: ն արեան Տեառն, ն ողջումարմնոյ կենդանարար ՝ի Հաղորդի քեամբ կկտարանն Քրիստոսի Համբուրմամբ՝լետ երից աւուրց րն

ու

աար

ու

չ

վոամոլությունը,

աստ-

ին

տ

|

պատմէ Ուխտանես, որոմ զրաժանմանէեկեղեցայն Վրաց 'ի Հալոցն մանրամասն ն

զոր մերում դրագարանի, տրչագիրօրինակ Փատմութնաննգտանի ի աեպճական Հալրենասիրաց: մերոց սատարութնամբ չի լոլս ընծայել դանդաղեսցուք

ոչ

"

Վրաց

ո Աա ն Ռվտանեսը, ր: ի

բանում որը ,

եկեղեցու

չենք

ԱԱ

Ագան

ԱՄ

է է

անր անփականդրագա-

ուշացնի ճրատարակել մեր Հայրենակիցներիօգնությամբ:

օ

| |

'ի վախճանի

բարւոք

նոիա Քրիսժնրութեան: բարձեալզմարմին եւ

դասուք քաճանայական սաղմոսերգութնամբ նուբրական տոնէից՝ րեալ դնեն 'ի շիրիմս թագաւորացն: իւրոց իսկ մերտա-

ն

'

ի

եւ թագաւորէորդի նորուն Որմիզդ ընդ նորա,

զոր

ինկ դա՞նախարարաց նենգգործնալ՝յիւրումն թազաԽոսրով ն նորա որդի նորուն լճի զնա սպանանեն. փոխանակ ումեմնէ թագաւոր իշխանէ, որ նս 'ի Վաճրամայ ւորէ։ Այլ ն սմա առ Մօշրիկկայսր ա նկանի նենգ գործեալ, փախստեայ ղինքն կարդայը՝ Հանզօրու բազում Խոսրովայ Հոռոմոց: իսկ կայսերն օժանդակեալ առձասարակ'ի նոցանէ: ձաւորացն

ե

այլոց

նս

յիռայ դերձ՝ սպանանիՎաճրամն դարձեալ խոսրովուն, ճաստատի եւ Խոսրով թոռն Հաւատացեալ ի

Պարսից. թագաւորութիւնն

ն

ըստ

լինելոյխնորէ հիախտաճատոյցն

նի Դարայիչ ն Մժբնաւ Հանդերձ, Մշրիկ 'ի Խոտրովայ զՄիջագետա յՈսբայց անուանէր՝ Գունդն Հայոց զայն աշխարճ,որ Տանատիրական որ է Մասեացուտն ն յերկուցն նս գաւառաց, լոանէն, 'ի Դվինքաղաքէ զայլն ամենայն զատուցեալ՝ ն կողմն Արագածու։ Ջայսուիկ 'ի բաց մինչն ցԱռեԸնծաքիսար կոչի Ժողու Խոսրով ի Մօրիկ, 'ի լէոնէն որ իմն ձեռներիցութնամբ ն ցժացիւն։ Ապա կայսեր Մօրկայ ռան աւան մերոյն այնոցիկ, որ ի անուանց աշխարճչացն փոփոխումնարարհալ Հայքն որ Առաջին ն ղայն, նախ ղԱրմենին Արամալ կարգաւ եղեալ էր. է մայրաքաղաք անուանիւր՝ ԵրկրորդՀայք զնա Մօրիկ կոչեաց, յորում է կեսարիայ՝ յորում մայրաքաղաքն կնաստիայ: հակ զկապադովկիայ, ն առնէ զնա Հայք երրորդ զնա ն նրկրորդՀայք նախ անուանիւը, կոչէ իւր գաւաոս՝է ն ծրեպարքի։ հսկ զՄելիտինէ, որ մայրաԱռաջին Հայք: հսկ զՊոնտոս, յորում րորդ Հայք, կոչէ ղնա ն կոչեմեծ Չորրորդն Մասն Հայոց. է Տրապիզոն՝կոչէ զնա քաղաք այսինքն՝նըէ Մ արտիրոսացպօլիս, ցնալ Հայք, լորում մայրաքաղաք դիւան արքունի, Դարձեալ փբբկերտ, Ցուստիանունիստ, զնա գրէ ի անուանէ կարնայ, լորում մայրաքաղաք է Թէողոսուպօլիս՝ ղաշխարձչն մասն ինչ մնացնալ Մեժ Հայոց: եւ որ ի Մեժն Հայոց զնա Մեֆ մասն

ունիզճամանուն

սաճմանս Հոռոմոց կողմանց անտի ի Բասենոլ մինչե 'ի սաճմանօք Տայոց Մեծ Հայք զնա կոչէ. իսկ զկողմանս Ասորեստանի ն զկողմն Դվին քաղաքի՝ ներքսաիւրովք Հանդերձ՝ԽորադոյնՀայք, փոփոխումն արարնալ Մօրկայ՝ գոյն Հայք: Այսպէս ամեննցունց սոցա գրէ 'ի դիւանսարքունի: Արդայսոքիկ սակս այսորիկ առ լինէն թեզ երկրորդնալգրեցան յառաջագոյնառ յի(մ, մի՛ տգիտութիւնինչ ինձ վարկցես ղայն, զոր ն ե երկրորդն երրորդ ե Չորիորդ նէն ջեզ պատմեալ եղն Առաջինն

էր 'ի

ձեոս

Քրիստոնյաներըսաղմոսներ նրա մարմինը՝ մեջ:եվ վերցնելով

բության

քաճանայականժամերգությամբ տանում

կաոերի գերեզմանոցում: հ

Բավոր փոխարեն թագավորում

թաղում են թա-

Որմիզդը, որը իր իսկ գործելով՝ ճենց դեմ նենգորեն այլ նախարարների րձավորների իր դաշլիճում սպանվում է նրանց կողմից: նրա փոխարեն թաղավորում է նրա որդի Խոսրովը: եվ երբ նրա դեմ նենգություն է գործում ոմն Վաճրամը, որն իրեն էր թաղավոր կոչում, փախչում, ընկնում րա

է նրա որդի

ն

ր

իան է Հռոմեական Մորիկ կայսրի

հսկ կայսրը Խոսրովին օգնում է մեծաքանակ զորքով, իռայում նրանց կողմից սպանվում է Վաճրամբ: եվ դարձյալ թաղգավորէ դառնում Ճավատացյալ թոռը` Խոսրովը, հսկ Մորիկը երախտաձատույցլինելու Ճամար Խոսրովից պաճանջումէ ՄիջագետքըԴարայիու Մծբինի Հետ միամոտ:

ն

Պարակաստանում

Խուրովի սին

դունդ:,

ն

այլն մասը, որը անվանվում էր Տանուտիրական Հայաստանի բացի Ոստանից, Դվինքաղաքից ե նս երկու գավառից, որոնք

Մասյացոտնի Արագածի կողմերում: Դրանք առանձԽոսրովը թողնում է Մորիկին, Էնծաքիսար բոլորը կոչվող լեռից մինչն Առեսան ավանը ն Հացիվը։ Այնուշետն Մորիկ

ումփն նացնելով՝ մնացած

ու

Հայերը րթականությամբ դրել

ինքնագլուխ փոփոխում է այն աշխարճների անունները, որոնք էր մեր Արաժը: նախ՝ Արմենին, որն Առաջին չ էր կոչվում, Մորիկը կոչեց երկրորդ Հայք, որի մայրաքաղաքն է աստիան: կապադովկիան, որի մայրաքաղաքը կեսարիան էր, ն նախապես երկրորդՀայք էր անվանվում, կոչում է ԵրրորդՀայք ն այն դարձնում է եպարքոսություն |փոխարքայություն|։Մելիտենեն, որն իրեն գավառ, ն որը նրրորդՀայքն էր, կոչում է Առաճամանուն Հայք: Պոնտոսը, որի մայրաքաղաքը Տրապիզոննէ, կոչում է Մեծ այքի Մաս, իսկ Չորրորդ կոչվաժ Հայքը, որի մայրաքաղաքն է Մարտիրոսացպոլիսըտ,այսինքն՝ նփրկերտըկամ Հուստիանունիստը, գրանցում է արքունի դիվանում: կարնո աշլարչը, որի մայրաքաղաքը Թեռդոսուպոլիսնձ է, անվանում է Մեծ Հայքի Մեժ մաս: եվ Մեժ Հայքից մաս որ մնացել էր ճոոմեացիննրիձեռքում, Բասենի կողմերից Ասորեստանի սաչմանները, կոչում է Մեծ Հայք, Տայքի կողբը տաճմաններովՀանդերձ՝ ԽորագույնՀայք, իսկ Դվին քաղաքի կողմը՝ ՆերքսագույնՀայք: Բոլորը այդպես փոփոխելով՝ Մորիկը դը-, է րանք, իր արքունի դիվանում: Արդ` |ընթերցող|,ինձ տգետ մի՛ կարծիր նրա Համար, որ նա գրեցի այն, ինչ ինձնից ավելի առաջ ջեզ պատմել էին Առաջին, բկրորդ, երրորդն ՉորրորդՀայքի մասին, որովճետն առաջին անգամ

յե

որի

հո

իում իր

գրանցում

ոին

»

Ճոոմեր քաչ Արամն էր անվանել ղրանք, իսկ այս երկրորդ անդամ` եղն, անուանեալ քաջէ մերոլն յԱրամայ 'ի առաջինն Հայք. զի այն մասին. քեզ բաՄեական Մորիկ կայսրը:եվ արդ՝ սրանքայդքանի՝ Հոռոմոց: եւ արդ այսոքիկ քեզ իսկ այս էրկբորդ՝'ի Մօրկայ կայսերէ | իմ պատմության շարադրանքին: կվերադառնամ ճամարելով՝ ես 'ի կարգ Պատմութեատնս վարար դարձեալ բաւականացեալ՝ վասն այսոցիկ "մեջ, այդ ՑՎ Խոսրովը նրբ Հաստատվում է: Պարսից Ձագավորության է արձա ժամանակ քաջ Սմբատ Բագրատունին դժվարին Պարսից՝աստանօր ի թադաւորութիւնն Հաստատեալ ն աիիաբար կովելով՝ նեղում ու դեւ ճՀ նրա բոլոր մղում Թշնամիների ն անչճնարինմարտս յարդարէր ըբնդբազում Սմբատ քաջ Բաղրատունի ճաղթում է նրա բոլոր Հակառակորդներին ու ոտքի Վանգնեցնում երան: ն վտանգեալ մրցմամբ վանեալ արիաբար դէմ բոլոր թշնամեաց նորա. ն Սմբատը է՛լ ավելի է ճաճելի դառնում է Խոսրովը, Հիանում ԿԴբանով զարԸնդ որ նմա կացուցանէր: ղբնաւ Հակառակորդսնորա` յոտին -նըընծաներովԻ՝ | Խոսրովը նրա աչքում: եվ նրան նորո: ն բազմացեալ Խոսրովայ՝յաւէտ իմն ճաճոյանայր Սմբատ յաչս ու ճասնելով Գնալով տայ Քան է տալիս նան Վրկանի: մարզպանությունը: զնա պատուասիրհալ՝ մօք ոմամբք ընծայական օժտութնամբք գերված ժոէ Հայահտանից գտնում այնտեղ Ս մբատը աշխարչճը՝ ճասնալ այդ իսկ Սմբատայ երթեալ ն զմարզպանութիւն նմա Վրկանայ: Աաե բնադովրդին, որ բնակվել էր երը ի Հայաստաննհայց ազգս անդ զգերնալ դտանէ լայն՝ յաշխարճն դաստան էր կոչվում: Հայերն |»յնտեղ| էին իրենց լեզուն, որ Սագասկեցուցնալս ի Թուրքաստանկողմանէ մեծի անապատին, նրանք է՛լ ավելի Հույժ նվազել էր դոլրությունը։ ՏեսնելոզՍմբատին ն դպրութիւնն նուզեալ «ե տան անուանի, զլեզու իլրեանց մոռացնալ ն 'ի ճրաե-նրա կն. ուրախանում, Հրամանով. դարձյալ "ռովոինլալ: ճայերենի լենէին, յոյժ: Որոց ե տեսեալզՍմբատ՝լաւէտ իմն խրախ ն կրանք նորուլում:են խրքնց Քճնչյունների սիղոարտասանությունը՝ "վեզուծ: ճագագացս ըստ Հայերէն մանէ նորուն դարձեալ աշակերտեալ ՀավատՀաստատվում-նն առվորելով ճայերենի գրագրությունը: ե ուսհալ ղդպրութիւն Հայերէն՝Հաստա-չ բայիցն ղլեզուն նորողէին. մեծ է' նրանց ճայրապետ Մովանսի: քի մեջ: եվ առա մեր ճրամայում ոմն 'ի նոցունց իսկ՝ Աբէլ անուն, տէին 'ի ճՃաւատո: եւ ապա զերեց Համար: եպիսկոպոս՝կարգել երեցին անունով «Աբել նրտնց Այսպիսով Մովմերոյ մեծի Հայրապետին նոցա Հրամայէ կացուցանել եպիսկոպոս նան մտնում են մեժ հրկիի աթոռի վիճակի մեջ Գրիգորի առւրբ |թեմի| ի Հեռաստան ահախ,եւ այսպես վիճակ մեծի աթոռոլ Սրբոյն Գրիդորի ճնռաստաններում | տնվողները|մինչն այժմ երկրի զնոսա կազմէ մինչն ցայսօր ժամանակի": .. բոլոր թչնամիԲայց երբ Սմբատը քաջաբար թյլնամի |. Բայց Սմբատայ, որ մարտիւ քաջութեամբ զամենայն նմա է, բազմտբաղձ Հնազանդեցնում Խոսրովը ներին նվաճում բտրուբարութիւնա Խոսրովու նուաճեալ Հնազանդէր՝լետ բազմաբաղձ Հետո Հրամայում: մեծաճարկի պատիվ ցույց` թյուններ երՀրամայէ դնելոյ, ն մեծարանս մեծաճարկի Խոսրովու պարգնելոյ իր գնարան գնալ ն տնանել իր ծննդավայրը: հակ նա |Սմբատի| նա լերթալն իչ| Սմբատայ զերկիրծննդեան իւրոյ: հսկ թալ տեսանել կոչելով է շինել՝ քաղաքում եկեղեցի լու ժամանակ խնդրում Դվին քա'ի Դվին րում ըստ ճրամանի Խոսրովայ:խնդրէ շինել զեկեղեցին է նրա կատարում անունով: Արքան Գրիգորի ուրախությամբ սուրբ իսկ ղաքի, որ էր իսկ անուանակոչութեամբ սրբոյն Գրիգորի: արքայի նա մեկնում առ գըատանալով՝ խնդրանքը: Այդպես արքայից Հրաման ի ն այնպէս Հրաման ,. երեսօք զճալցուածս նորա լցեալ՝ աչալուրջ տեսնում է, որ Հայոց ոշնում է: նվ գալով-Ճասնելովիր աշխթարչտը՝ յաշխարճո նմանէ ընկալեալ՝ չուէ զնայ. ն եկեալ Ճասեալ յիչրական

ՊԻագայ

հազմաթիղ մարտնր

լց:

մեծարելով բազում:

|

Թուրքաստանի մեֆանապատում, մոռացել"

'

իրենց

.

`:

կովելով՝ Խոսրովի

ու

`

է

տալուց`

ու

ւ

ՀՀ

Նապանա--

այսՍամուէլ Անեցի ն Մխիթար Այրիվանեցի, յորոց առաջին Ջայս լիշեն ն առաւել մարտս լարդարէր՝ պէս գրէ. «շղե. Աստանօր Սմբատ Բագրատունիբաղում զՍմբատ՝ տալ նմա թաջուքնամբառ թչնամիսն Խոսրովու. վասն որոյ պատունալ ի Հայոց անդ, որ մարզպանութիւնՎրկանի. ն նա հրթեալ զտանչ ազգս գերեալս Սմբատայ ն զչան զդպրութիւն. նորոգեալ զլեզու զոր Սակամտուն կոչի՝ մոռացեալ Գրէ զայս երկրորդն ոմն հպիակոպոս տալ ձեռնադրել կաթողիկոսինՀայոց»: իսկ էլ Է Հայք գտանէ է Սագաստան, «Սմբատ Բագրատունիգնալ ի երկանք, որ լեզու ն կարգէ եպիսկույու ղՀարէլ»: ւ

| չ :

մոռացնել

:

. դրում. ապա առաջինն "Ալս

Հ

նան

բանը

Հիշում

են

նան

րի.Ա

Սամվել

Անեցին

ն

Մ

ա

վանե

ԱԱ

Ց

«Շղե մղումն առավել քաջությամբ՝ Խոսրովի քշնամիների դեմ, Դրա Համար մեֆա » ով նա նրան է տալիս մարզպանությունը:եվ գնալով այնտեղ՝ նա Սմբատին՝ Վրկանի ում է չայաստանիցգերված ժողովրդին այն վայրում, որը Սակաստուն աջի նրանք մոռացել էին իրենց լեզուն ու դպրությունը: Սմբատընորոգում է դրն Հաբելին ձեռնադրել եպիսկոպոս»: հսկ յոց կաթողիկոսին Հրամալում է ոմն որգն ասում է. «Սմբատ Բագրատունինգնում է Վրկանք, այն է՝ Սադաստան,գտնում լեզուն մոռացած Ճալերին ն Հաբելին կարգում է եպիսկուղոս»:

,

բ

'

-

ըՀա

րկ ։ իրմեք '

:`

վասն զի վախճՀայոց՝ զաշխարճս առաջնորդի

տեսեալ առանց Մովսէս, ճանեալ էր մեծ Հայրապետն

յայս

ն

կարգէ ի վերակացութիւն ն եպիսկոպոս 'ի գեղչէ Աղբաթանից. Հայոց զԱբրաճամ Ռշտունեաց կոփածոյ քարամբք քնջն արկանէ2իմն եկեղեցւոյն սրբոյ յաղիւսոյ ն 'ի փայտէ կազլառաչ զի մի, 'ի կրով ձուլեալ ջինուածիւ՝ ամրոցին ամբաստան մէալ էր նա 'ի սբբոյն Վարդանայ: իսկ պաճնակ ն վաղվաղակի ճրաբերդին. գոլ առ արքալ լինի իրր վնառակարզնա ն եկեղեցիդի դմին տեղ շինեսցի: ման ընդունի, եթէ բերդդ Փակեսցի ն մեՓ Աբրաճամջրիստոսաւանդկարդօք առաքինա-

Բայց

ապա

յ գեղեցկաղիր

Հայրապետն

Հնար լիցի դարձուցանել Հրաշ երկօք գուն 'ի վերայ գործէ, զի թերնես այլ ճանապարտճէն, նմա մոլորութեան 'ի ղկիւրիոնն Հնազանդնալան զզօշամիայն թէ քան պատուէին՝ նոթա ոչ թերնեսզճշմարտութիւնն ընձիւլնալ աճեցուցավեր ի ն զփառամոլ բարուց բոյսս քաղութեան Լեոնի փոխանակէին տօմարն նէին: նւ այսպես ապա զմարդադաւան Լուսաւորչին Գրիսուրբ երանհալ ընդ առաքելականաւանդից նրիցս աստուածդիտութեան. ճշմարիտ գորի, որ եբաց նոցա զդուռն լուսոլ մեծի ճայրան այնուճնտե բազում եպիսկոպոսաց ժողով արարհալ քաջին Սմբատայ ն պետին Աբրաճամու ի Դվին քաղաքի Հրամանաւ աստուածամերձ ն ամբիծ այցելութնամբուջ նս նախարարացն՝ այլոց ծանուցեալ ն տտուդագէտ իմացուածիւ եղեալ Աստուածային Գրոց, զպառակտիչն զկիւրիոն ղուղիղ դաւանութիւնսուրբ Հարցն՝ նզովեցին չար ն զամենայն Հնաղանդհալս ն զճամախորձճո եկեղեցւոլ Քրիստոսի, նան անէծս ցաւագին ուղղափառդաւանողաց մերոց Հերեսիութեան. նոսա միաբանիլ, որք զկնի Հանգիս ՝ի վերայ եդին՝ ոչ բնաւին իսկ ընդ ն ոչ Հաղորդակիցնոցա լինել, ն ոչ կիւրիոնի չարափառիշեղեցան, իւիք ազնոսա բերիլ, ն ոչ խնամութնամբ ի տուրնառիկվաճառս ընդ ընդ միդակցիլ. զի մե՛ ի ձեռն այսպիսնացինչ մերձաւորութնանց ն ամբիծ ն վասն այդորիկվրդովնալ շփոթեսցի ւ

`

մնեանս Հարեալք՝

ու-

|

մերոյ խոստովանութեան առաքելական: ցանկ

ղիղ

ճաւատ

դաւանութեանն

խրամատեսցի

ոմն ի գա| կայսերն Մօրկայղծոծան բոտ ճրամանի ճ8ետ այսորիկ Ցունական կաթողիկոս զեղջ կացուցանեն ւառէ կոգայ ի Բաղզարան Աւան, ուր ն շեզնա 'ի քաղաքադիւղն կողմանն՝բնակեցուցանելով ն ՝

շչուրքաւարանն սուրբ զպայժառակերտ մեժ Հայրահսկ իւրոյ: կայանի ջանակինորայարդարհացկալուածս ե ի Դվին քաղաքի բնակէր պետն Աբրաճամ ըստ նախասաց բանին

ննացն իսկ ինքնին Ցոճան

լ

էր է (մնացել |, որովճետն վախճանվել առանցառաջնորդի խարճը է կարգում նա վերակացու

Մովսես մեծ Հայրապետը: Հայաստանի դյուղից էր: Ռշտունյաց եպիսկոպոս Աբրաճամին, որն Աղբաթանք եկեղեցու Հիմքը ու այն շինում տաշած քարե-նա գցում է սուրբ ն կրով, որովչետն րով, գեղեցկադիրկառուցվածքով ամրացնում կողփայտով էր կառուցված սուրբ Վարդանի այն աղյուսով ռաջ բերդին է արքային, քե դա մից: հակ ամրոցի պաճապանըբողոքում է ընդունվում, թե պետք է կարող է վնասակարլինել: իսկույն Հրաման ն եկեղեցին նրա տեղում շինել: Բայց Աբրաճամ մեծ բերդը քանդել կանոնով ն առտքինաձճրաչ` կարգ Հայրապետը Քրիստոսաավանդ Հնարավորլինի Կյուջանք է թափում: որպեսզիթերնս աշխատանքով ճանապարճից» ետ նրան Հնազանդվողներին դարձնել մոլոր րիոնին որքան` Հարգում, չէին Բայց նրանք թերնս այնքան ճշմարտությունը ա» ն փառամոլ բարքի բույսերը վեր ընձյուղելով՝ ընչաքաղցությունը, տոմարըո9փոխանա-` ճեցնում էին։ եվ այդպիսով Լնոնի մարդադավան առաքելականաԼուսավորչի կում էին երիցս հրանելի սուրբ Գրիգոր նրանց ճամար բացել էր ճըշԼուսավորիչըի վանդի ճետ, որ ԼՏրեգոր մեծ ԱյնուճետնԱբրաճամ լույսի դուռը: մարիտ աստվածագիտության Դվին քան չրամանով Հայրապետըքաջ Սմբատի այլ նախարարների անբիծ աստվածային ժողով արեց ղաքում բազմաթիվ եպիսկոպոսների ն ուշադրությամբքննելով Աստվածաշունչը, նընախախնամությամբ ճայրերի դավանուսուրբ բանք, ճշմարիտ իմացությամբծանոթանալով ն ա-

ու

ու

ու

պառակտիչին,

եկեղեցու Քրիստոսի կյուրիոնին՝ թյանը՝նզովեցին ՀնաղզանդյալներինՀամախոճներին: բոլոր ու

անօրեն Հերետիկոսության դավանանքին4եեվ նրանց ենթարկեցին մեր աշխարչճիուղղափառ նրանց լայն է|՝ բնավ չմիաբանվել անեծքին, ցավագին տնողների նըՀետ, ովքեր Կյուրիոնի Հհտնից շեղվեցին դեպի Հերետիկոսությունը, միջոցով ն խնամիության չանել առետուր րանց Հետ չճաղորդակցվել, Հետ այդպիսի բարեմիմյանց որպեսզի չշաստատել, ազգակցություն անբիծ մեր ճշմարիտ դավանանքի չխաթարվի ո"լատճառով

կամության

ն զլուխմատյանների առաքելական ուղիղ Ճավատը, չխախտվեն ների ցանկերը: որը կոդ մի ոմն Հոշանի, ճետո Մորիկ ճրամանով կայսրի Դրանից են Ճճունականկողմի կագյուղիցէր, նշանակում

ու

Բագարան գավառի

ն Հենը նա՝ թողիկոս՝ նրան բնակեցնելովԱվան գյուղաքաղաքում,ուր ու նրա շուրջն էլ Հոճանը, շինեց պայծառակերտսուրբքավարանը մեծ ճայզարդարեցիր բնակավայրիկալվածքներով:հակ Աբրբաճամ բաժրապետը, ինչպես նախապեսասվեց, բնակվում էր պարսկական ,:

լ

երկոՊարսից Բաժնի անդ. վասն զի գետն Ազատ զսաճման բաժնիցն ն արդար 8ոշան եւ ճշմարիտ այր ցունց ընդ մէջ Հատանէր: թէպետն գոլով՝յերկուս ճաէրն առաքինի 'ի վարս... սակայնՀակառակաթոռ՝ աթոռոյն. տուածս Շեղքնալ լինէր միատարը միութիւն Հայրապետական կրեալ երկոքին: կողմանքն ն ապա լինէին ոչ սակաւ Հակառակութիւն ն ն բազմաճանդէս երկոց՝ ԲայցՄմբատ զկնի արիական քաջութնանց արքայի Քուչակրկին անդամ մեֆամարտիկն լինելոլ ընդ նվփթաղնայ՝ չի բարւոք ծերութնան փ Տիզբոն ղնա՝վախճանի նաց ն սպանանելոլ ն դնեն 'ի Դաքաղաքի: եւ բարձնալ տարան զմարմին նորա 'ի Հայք՝

սաճԴվին քաղաքում, քանի որ Ազատ գետը երկու բաժինները ն Թեն վարՀոշանը ճշմարիտ, արդար մանազատում էր միմյանցից: Հակաթոռո լինելով՝ Հայրապետական սակայն էր..., առաքինի մարդ քով ն աքոռոիմիատարը միությունը ճեղքվել էր երկու ճատվածի, այդ պատչունեին իրար դեմ: Քայց ճառով երկու կողմերը Քիչ Հակառակություն ու հրնելի գործերից Ճետո, կրկին մեՔաջագործություններից Սմբատը, ճետ ապանելով նրան, նամարտելով քուշանների արքա եվփթաղեի Տիզբոն Վերցնելով մեջ, քաղաքում: վախճանվում է խոր ծերության ն թաղում Դարույնքում, որը են տանում Հայաստան նրա մարմինը դտնվում է կոդ դավառումց: ապստամբելովնրա դեմ ու պալատում նրան հսկ Մորիկի զորքը, ապանելով, նրա փոխարեննշանակում է Փոկասին։ Մեծ զորքով գտԽոսրովի լով Բասեն՝ Փոկասն իրեն է ենթարկում Հայաստանցիներին։ ՀուծաՀայաստան Ճարձակվելով ճրամանով ոմն Աշոտը,ճասնելով կան զորքի վրա, նրանց այնպես է կոտորում, որ դաշտում ընկածներին Քիվ չկար: եվ ինքը պատերազմ սկսելով կարին քաղաքի դեմ` գրատեղափոխում վում է այն: Մի հրկու տարի անց քաղաքի բնակիչներին է Աշմատան: եվ քանի որ ծերունի Հոճան կաթողիկոսըփախուստիմեջ էր ե գտնվում էր այնտեղ, նրանց Հետ նրան նս բոնելով՝ քշում է գերության, որտեղ ն նա վախճանվեց ու բերվեց Ավան դյուղր ն թաղվեց այն եկեղեցունմոտիկ, որը ինքն էր շինել. նա Ճայրապետականաթոռին նստել էր իզ |26| տարի: նույն տարում վախճանվում է նան Աբրաչճամերանելի Հայրապետըիր կյանքի իդ 24-րդ) տարում: նրան Հաջորդում է կոմիտասըճ, որը Աղցից գյուղից էր, Հետո սուրբ Հռիփախմյանվկայարանի փակակալը Լնում է) Տարոնի Մամիկոնյան ե-

նում,

| '

ու

բոլնս, որ "ի կոդ գաւառի:

'ի նմանէ.ն սպանկալ զնա` կացուցանենփոխանակնորա զՓոկաս։ իսկ Փոկաս ի պալատանն՝ ընդ իւրեաւ զՀայաստանեայսս քկնալղօրօք բազմօք 'ի Բասեան ն ոմն ճրամանաւ Խոսրովայ ճասհալէ՛ Հայս դիիսկ Աշոտ ֆուաճել: զզօրսն Յունաց, զի ոչ լինէր թիւ ապանեԹ22 փ վերար խԽորտակէր լոցն 'ք դաչտին. ինքն կալեալ զգործ պատերազմիընդ կարնայ քա-

Քսկ

առ զօիքն Մօրկալ ապստամբնալ

առ

ն

ու

Ս

յԱ2քաղաքին

ղաբի՝առնոյր զնա: եւ յետ երկեամ մի ամաց ղբնակիչս Յոճան կայր մատան փոխէ: եւ վասն զի ժերունի կաթողիկոսն նա

ն

նա

'ի փավարհալ ըմբոնեալ՝

թըստականութեանի նմա՝ ընդ նոսին բերաւ ի դիւղնԱւան, որ եղաւ ի գերութիւն նե անդէն վախճանեալ մերձ լեկեղեցին, զոր իւր իսկ էր շինեալ. կալեալ զաթոռ ճայրապետութեան ամս իզ: ի նմին իսկ ամի ապա հրանելի ճայրապետն Աբրաճամ ամս իդ՝ փոխի ն նա յաշխարչէ. լցեալ զթուականն կենաց իւրոց իբրն ն փակակալ սբըրն յաջորդէզաթոռ նորա կումիտաս 'ի գեղջէ Աղցից, ղկնի նպիսկուղոս բոյնՀոիփսիմեանվկայարանին՝

իօնոյ:

`

Մամիկոնեան

'

:

Տա-

պի«կոպոսը:

`

Բայց Հերակլի սպանեալ զՓոկաս՝ զորդի իւր ընդ նորա թագաւո-, հակ Խոռեմ բեցուցանէն ինքն զօրու բազմաւ չուէ գնայ յԱտորեստան։ սպաՀքամանաւ Խոսրովայ առեալ ղերուսաղէմ՝անճնարին կուտորածիւ ն ն ղճայրապետն զբազումս գերէ, ընդ որս ոէ 'ի նմա զամենայն այր ն ղքրիստոսընկալ խաչն տէրուննան 'ի գեզսուրբ զաքարիայ. նոցա

րութիւնվարէին: մեծ կումիտաս զվկայարանն Հայրապետն Զայսու ժամանակաւ :

ն իմն էր շինեալ՝ մուրբ Հռիփսիմեանց,որ նախ խրթին փոքրատեսակ ն ն պայծառ շինուածով յարդարէրհա Հրաշապէս ն վայելուչ նազելի ոչ ռակաւլինէր ճոգեն Հ ոռիփսիմեայ՝ սուրբ տիկնոջն պատաճեալ ուր մաբնաւ իսկ Հայաստանեայց:Եւ էր նա կնքնալ ւոր մխիթարութիւն '

.

՛

'

յ

լ

:

Բայց Հերակլը սպանում է Փոկասինն նրա փոխարեն թագավորէ կարգում իր որդուն, իսկ ինքը մեժ զորքով շարժվում-գնում է Ասորեստան։ Խոսրովի Հրամանով Խոռեմը դրավելովԵրուսաղեմը անճա-

տղամարդկանց, շատերին էլ, մար կոտորածով կոտորում է այնտեղի 4ետ նան նրանց դերում է: նրանք Զաքարիա ճայրապղպետին, գերի են նան տերունականքրիստոսարնկալ տանում սուրբ խաչը: Այդ ժամանակներում կոմիտաս մեծ Հայրապետը սքանչելի, վավելուչ, պանծալի լուսավոր շինություններով բարեկարգում էր սուրբ Հռխփսիմյանների վկայարանը, որը սկզբում կառուցված էր փոքր ու անկանոն տեսքով: Այնտեղ էլ Հանդիպելով սուրբ տիկին Հոիփսիմեիխ բքասունքին|՝այն պակաս Հոգնոր մխիթարություն չէր լինում ամբողջ Ճայաստանցիներիճամար: Մասունքը կնքված էր սուրբ Գրիգորին ու

մեծ Հայրապետը,չճամարՍաճակի մատանիներով:կոմիտաս նան իր կնիքը, Սուրբ տիկնոջ ձակվելով բացել այն, նրա վրա դրեց մատ էր: Այնուծեւն շինելով սուրբ եկեղեցին Հասակը ինը թիզ չորս տեղում է ամփոփում սուխբ ն Հավաքելով այնտեղ, իր պատրաստած

Հայրապե-

ն մեծի տանեհաւ արբոյն Գրիգորի սրբոյն Սաշակայ. ապա եդ ն զիւր նս զնա, տին ես կումիտասալ՝ոչ Համարձակեալբանալ թիզ կնիք ի վերայ նորա. իակ չափ ճառակի սուրբ տիկնոջն՝ ինն ն անդ ամփոփեալ մատունո: առ Ապա շինեալ զեկեղեցին սուրբ: չորս Յետ իւր ժողովէ զնշխարս սուրբ տիկնոջն ի պատրաստնալ կայանսն: ն

աուրբ

ն

-

|

)

սուրբ

գմբէք սրբոյ կաթուղիկէին,որ քակեալ սորա զփայտայարկ ն չքնաղատես շինէ զնա դեղեցկայարմար ի Վաղարշապատքաղաքի՝ կոփածոյ քարամբթ: Բայց կուտաս՝ որդի առաջնոյ Խոսրովայ, սպանեալ գերկրորդն եւ ապա | Խոսրով Պարսից արքալ՝ ինքն փոխանակնորա թագաւորէ: ւ| որղւոլ Հայոց Վարազտիրոցի՝ տունալ կաւատայ ղզմարզպանութիւնն հսկ եկեալ նորա՝ զնա յիւրական առաքէ լաշխարձնւ քաջին Սմբատայ, կումիտաս. որ Հայրապետն զմեծ եզիտ ճրաժարհալ 'ի կենաց աստի ամս զնրիստափոր | Ապա ութ: անդ հկաց իսկ լաթոռ Հայրապետութեան որոլ

ապա

ն

'

| ի

Թէոդորոսի Ռշտունեաց յԱբրաճամնանտանէ խորճրդակցութեամբ Զսմանէ բան ճառի, թէ Հալրապետութնան: կացուցանէ յաթոռ ն ասէ, ասպետն սակս այնորիկ՝ Փսութիւն իմն յիւրում լնզուխ կրէր. հսկ ի վերայ այսզչարեալ գտանէր ընդ եղբարս իւր: Վարազտիրոց տանն Քիղք չարաբանք'ի վերայ պիսի Համբաւոյ ապա ն յընտանհաց ն ապա այնուճետն | յօդէին. ապիրատս լարուցնալ նորա' բամբասանս ինչ, այլ կամակար մաօք ըստ կամս անձանց | ոչ ըստ իրաւանց ուղղոց Հաստատէին վճիո՝ անկանիլ նմա 'ի պատւոյն: հսկ նորա իւրովի կամեծ մերձ է մաւ խոլս ի չարէն տունալ՝ երթեալ շինէ միայնարան ինքն դիւղն Ուղնաց, որ 'ի Մասնացոտան. նե բազում միանձունս ն քրտամբք փայլէր բաղզմաշխատ դումարեալ՝առաքինաջչաներկօք կ ամենան աղօթից պաշտպանութեամբ պաճոց պնդակաղզմութեամբ ամս դ: գիշեր տքնութեամբչկացեալ յաթոռ Հայրապետութեան գաւաու նիգ 'ի Փա'ի ղզեզր կացուցանեն նորա Ապա փոխանակ Գրիգորի: Յաւուրս սորա ռաժնակերտ գեղջէ, որ էր փակակալ սրբոյ վախճանի Կաւատ Պարսից արքայ թողլով զթագաւորութիւննԱրտաիւրոյ: իսկ ապա Հերակլ սակա ըղձակերորդւոյ շբրի տղայադիտակ Պարսից թագաւորեցուցանէ խաչին նշանի Քրիստոսընկալ տութեան ոմն

|

|

առ

։

՛

'ի նմանէ ճայցեալ, որոչ զխոռնժ, զխաչն սուրբ վաղվան Արտաշիր՝ սպանեալ 'ի Տիզբոն զատղայ թագաւորն հրթնալ նւ իսկ ն իսկ. կայսրն Հերակլ: ղակի առաքէ զտէրունեանխաչն զօրքն Խոռեմայ սպանանենզխոռեմ ի ճեմարանի իւրոյ ասպաապա Խոբիսին՝ կացուցնալ թագաւոր զքբոր՝ դուստր Խոսրովու, որ էր կին ոմն մաճու լազգէ Սասանայ. իսկ լետ նորա ղխոսրով անայ, որ յնտ ն

իւր փոխարէն

առ

տ

քանդելով ՎաղարշապատՓՔազաթի

է կաթողիկեիփայտակերտդմբեթը՝այն չինում դեղեցկաճարմար

տաշածՓարերով: չքնաղատես

սպանելով Պարսից «րԲալը Խոսրով առաջինի որդի Կուտասը, փոխարենինջե է թագավորում:եվ ապա թա Խոսրով երկրորդին,նրա քաշն Սմբատի որՀայոց մարզպանությունըտալով Վարազտիրոցին՝ |՝ նա Կոգուն, նրան ուղարկում է իր աշխարճը։Գալով լՀացաստաւ դտնում է վախճանված,որը Հայրապետամիտաս մեֆ Հայրապետին տնից ոմն Փրիսկան աթոռին նատելէր ութ տարի: Ապա Աբրաճամյան նրաՎարազտիրոցըի տափորի Ռշտունյացտեր Թեոդորոսի խորճրդով | նա աթոռին: Սրա մասին ասվում էր, քե տեցնում է Հայրապետական ն ասպետ Վարազտիրոցըչախառնակիչլեզու ուներ, այդ պատճառով տանը այսպիսի զրպարբացել էր իր եղբայրներիդեմ, եվ Հայրենի

Հորինում (ճոր) չարախոսություններ՝ վրա ավելացնելով տությունների այլ իրավացիորեն, թե Այնուճետն ոչ էին անիրավացիբամբասանքներ:

նրան | Վարազտի ինքնագլուխիրենց կամքով վճիռ էին կայացնում՝ նա իր կամ(Քրիստափորը|, բոցին| պատվից զրկելու Համար: իսկ ն շինում է մի մեծ միայնարան Ուղեաց Քով չարից խուսափելով,գնում եվ իր մոտ ճավաթելով դյուղի մոտ, որը գտնվում է Մասյացոտնում: առաքինի աշխատասիրու բազումմենակյացների՝նա փայլում էր Հաստատուն պաճեցողությամբ, թյամբ, բազմաշխատքրտինքով, ժամերդությամբ՝ ամեն գիշերվա Հայղոթքների պաշտպանությամբ, աթոռին մնալով չորս տարի: բապետական Փաեն եզրին, որը նիգ գավառի Ապա նրա փոխարեննշանակում փակակալը:Սրա ռաժնակերտ գյուղից էր ե Սուրբ Գրիգոր Լեկեղեցու| վախճանվումէ Պարսից արքա կավատը՝ թաղավորությունըթողօրոք հսկ Հետո Հերակլը խաչի որդուն՝Արտաշիրին: ա-

նելով իր

փոքրաճասակ

Բո:Պարսկաստանում նշանն ունենալուցանկությամբ Փրիստոսաբնկալ Սուրբ խախնդրելով նրանից փոխարենը դավոր է կարգում Խոռեմին՝ Արտաշիմանուկ թաղավոր սպանում գնում է Տիզբոն, "չր (ռխոռեմը|

տերունականխաչը անմիջապես առաքում է Հերակլ կայսրին: եվ Խոռեմի զորքը տեղնուտեղը սպանում է Խոռեմին իր ձիարշավակինն րանում՝ թագավոր դնելով Խոսրովի դուստր Բբորին, որը Խոռեմի են կարգում|Սասանյան ցեղից ոմն Հետո լթագավոր ձր: հսկ նրանքը Բին

առ

`

Բ

տեաոն՝

Հետո

տիկնոջ նչխարները:Դրանից

ն

'

Խոսրովայ ն յետ նորա զՈրմիզղ՝ քոռն Խոսրհվայ, զոր խեղդամաձարարին..ն զկնի նորա թաղաւորէ Յազկերտ՝ ա քոռն Խոսրովայ: 'ի խաչնտարեալ դնէ յնրուսաղեմ ահսկ Հերակլակ դքրիստոսընկալ ն առաքի Մաժեժ ՛ի Գնունի զօրավարի Հերակլնայ տեղւոջ իւրում: Քայց Հք Հայս. ապա պատուէրտայ Ճայրապետին եզբի երթալ.լինել կցորձաւպտցյ: դակից ն Հաղորդ կայսեր ի գործ մասինխոստովանութեան կաայլ մեզ արասցուք միակցիլ,. ասէ, երթալ կամիցիս «ե. եթէ .ոչ' ճաւաեւ զատանիլ յիւրօց եգրի՝ վասն զի ոչ կարացեալ Քոդիկոս»։ եւ կորն չոգաւ ոչ կայսր: ատացնալճօտիցնչ. յանձն: առնու հրքալ առ Վր լայնմ տր սիակակալ,սրբոյն տաներ ընդ իւր զծոճան . Գրիդորի, ն Գրոց գիտուկԱատուպժային կատարհալ ժամանակի. փիլիսոփայ

նրանից Հետո` Ա խոսքովի,նրանից Հետո՝ Խոսրովի դուստր Ազրմիկին, Պետո թոռ Որմիզդին, որին խնղդամաճ արեցին, իսկ նրանից

Խորա զԱզրմիկ դուստր

`

-

:

-

Խոսրովի բ

ւ

յ|

|

վիչ զայլ.ոմն թեան բանիբուն ճանաչէր..ալլ եւ ի.Հանգնայր նովաւ վճարել զգործ իրին։մար` ուսմամբ, առեալ. նամակի. առ. նմանէ ձեռնարկ ճաւատ 'ի խնդրեն Կայսերն՝. դիպել ետ նոցա՝ Հերձուաւ որ ն վաղվաղակիիսկ գրնալ նզովեալ: զամենայն ն տգիտաիւրայոցն եզրի հսկ ծողս բայց 'ի ժողովոյն Քաղկեղոնի: ոչ կարացեալ 'ի միտ Աստուածայնոց՝ Գրոց անծանօթ. իբր. իմն բար առնուլ զխորամանկ Հնարիմացութիւն ճերձուածոյն, որ փզնդ կայսեբական ձեռագրիւն իբր ընդ գրուանաւ էր քաղուցեալ, դաւաճաննալ եւ ընդ նոսա ըստ օրինի տօմաբին կնոնի: ապա մեծարեալ խԽաբեցան մասն գիւղաքաղաքինկողբայ ն յ: յաիքայէ ն ընկալեալ պարգես ղերիր մեծաւ իշր։ հոկ տեղի ի շքով դառնայ բովանդակաբար՝ նորուն զաղս ի չունլ դալ նորա՝ ըստ օրինի սովորականկարգացն կղերք եկեղեցւոյն իւրոյփութացեալ ընդառաջ լինէին:Բայց փիլիսոփոսն Ցոշչան, զոր վերագոյն ասացաց՝ ոչ նս ընդ այլան հիթալով լնուլ զսակ Հարկին, որ Մ" 'ի վերայ կայր: եւ մտեալ 'ի տաճարնձ՝խնդիր Ցոճաննու լինէր ի Հայբապետէն եղրէ: եւ պատմեցաւ ապա յոմանց Ց8ոճաննու՝ ճանդերձ մե«Եթէ ընդէ՞ր ոչ չոգար ընդ առաջ նորա լերկրպագուղադրութնամբ, պատասխանիտուհալ ասէ, «Զիա՞րդ պարտ վարկանիմ որս Թիւն.» նմա երթալ, որ քակեացն իսկ ղզսաճման կամ երկրպագութիւն ողջոյն -

«ն Ժքյխաատովանության գործին.

ավեցնրանց, նզովելով որը իսկույն գրեց ձնոպգիրը, ճպվատագրի ն նր» հսկեզրը ժողովից: Քաղկեդոնի բացի Քոլոր: Հերձվածողներին, անծանոթ պատԱստվածաշնչին լինելու ուրայինները տդղիտության խորամանկ Հերձվածի ըժբոնել ճնարամտությո չկարողացան ճառով ու

ու

նը,

որը

ձեռագրի տակ էր թաքնված՝ նրանց ճետ կայսերական

խաբ-

կող-

արջայի վելով Լեոնի տոմարի ճամաձայն: եվ ապա մեծարվելով ն հրրորղ մազյուղաքաղաքի նրա պարգնները՝ կողբ մից ընդունելով ռլ՝ այնտեղ եղած աղաճանքիճետ միասին, վերադառնում է իր տեղը: կարգի Ճամաձայն՝ իրեկեհսկ երբ նա վերադառնում է, սովորական են դնում:Բայց Հոճան ընդառաջ երան ղեցու կղերականները շտապ ն որի մասին վերնեում ասացինք, մյուսների ճետ չգնաց փիլիսուխան, Ճարկը չվճարեց, որ դրված էր նրանց վրա: Մտնելով տաճարը՝ եզր են Հայրապետին ճարցնում են Հոճանի մասին: Ոմանք պատմում ՀոՀանի մասին՝ նրան մեղադրելով, թե «ինչո՞ւ չգնացիր ընդառաջ՝ նրան ասում է. «ինչոլե՞տ երկրպաղելու». նրանց պատասխանելով՝ (Հոճանը| եմ հրկրպաղությամբնրան դիմավորել, որը խախկարող ողջույնով է տեց մեր ուղղափառ Ճայրերի կանոնները».... Հետո սաստկանում եզրի ճրամանը, ն Հոճանին զոռով մտցնում են նրա սենյակը: Եվ երբ նա ներկայացավ, կաթողիկոսն ասում է. «Հանդուգն, գոռոզ ն, խոովված ես երնում, այդ պատճառով սրտացավորենմեզ ընդառաջ չելար ն մեզ ճանդգնություն ու գոռոչածսար»: նա պատասխանում է. «ինձանում եմ նա ջատագով: ճշմարտովւժյան լինել ճամաձայն ղություն չկա, այլ Բայց իրավամբջո անունը եզր կոչվեց, քանի որ դեպի եզո տանելով ու

`

՛

մասնակից

հքն, ատում է,չկամենասգնալու

փիլիսո որն այկ ժամանակ կատարյալ Հոճանին, որի փակակալ այլ իր ճետ վերցնում քաջատեղյակ, գիտուքյանը էրն Աստվածաշնչի ն գնում է' նրա միջոցով է. կիվակատար ուսմանւեր իր Քեռորդուն նրանից խնդրում են գլուխ բնրելու գործը: եվ կայսրին Հանդիպելիս

՛

այնորիկ

ու

կընտրենք», կաթողիկո եվ եզրը,քանի,ոէթ իր չավատացյալ Համաձայնվ չի կարողանում բաժանվել. ճոտից, Գրիճետ չի տանում իր նա դնում է, սուրբ մող եվ կայսբի նրբ «զնայլ

միաբակվել,մեզ.ուրիշ

'

կամօք մուծանէին ղՑոճան ի սեննակն: կանայր 'ի վերայ. ե ակամայ եւ իբրն լյանդիման եղե ասէ կաթողիկոսն, «խրոխտաբար իմն ամախտակրեալսբրբարչաւաճութնամբընդվվեալ թուիս, վասն եւ ն նա ասէ. «Խրոխզմեղ»: տնսեր մեր ոչ տիւ ոչ ելեր ընդառաջ ն տումն յիս ոչ գտանի, այլ ջատաղով ճշմարտուամբարճաւաճութիւն թեանն լինել Հաւանիմ։ Բայց քո յիրավխկոչեցաւ անունդ եզր, վասն

ան

զորավարէ նշանակվում Հերակլի Գնունին նա ճետո պատճայիապետին Հայաստան, առաքվում նզը կցորդակից լինել Հավա-

կողմից.ու վերում է՝ գնալ ու կայսրի ճետ

առ

Ապա Հրամանն եզրիսառտ-չ Հարցն մերոց ուղղափառաց»... կանոնի

.

«իր. տեղում: ԲայցՄաժեժ

քեռղրդի՝կիսակա-

"

թոռը: Խոսրովի Հազկերտը՝ է երուսաղեմ ն դնում խաչը տանում ք րիստոսաքնկալ Հերակլը հսկ

թագավորումէ

Ակառ

ԼԱՐ

՛

6..

քակեալզոա4«ՔԵլեզը տարեալ ճաներ տրոճեցերզչայաստաննայսս՝ ն զցանկն խրամատեալ ման Հաւատոլ Հարցն մերոց ուղղափառաց առաքելական ն 'ի մարդադաւան տօմարն (եոնի կործանեալչ» Ապա ն զկզակս. իսկ ՅոՀրամալէ եզր մուրցացի տանջել զպարանոցնորա Հան ձեռա 'ի վեր ամբարձեալ ասէ, թէ «Աչճաւասիկգնացի խնգալով եղէ տնաթղելոլ»: զի վասն անուանն Տեառն վերնսաց եւ 9. զայս երթեալ առկալանայր ի Մայրոյ ասացեալ՝ էլեալ գնաց: Բջնւոլ. ե սակս 'ք նմա բնեաամբոցին ժորժորա լերինն վանս, որ 'ի կելսլն Տոճշաննու՝ փոխնալ եզրի զանուն տեղւոյն Մայբոլ վանաց, ՄայլԲեզոմ զնա անուանէր, ն զՏոճան՝ Մալրբոզսմեցի: Բայց վասն զի լայնմ տեղւոյ նս ճբամայէրզնա ճալաժել, ապա չո. գնայ 'ի գաւառն Գարդմանայ. ն անդ ապախստամբեր վարո իբ ատացեալ:նեղ ն անձուկ պողոտայիւ ճետնի զկնի ամենայն առաջինի վարուց: Ձոմանէ ապա ճամբաւ ամբաստանութնանպատժի, իբր դառն սակայն ես ոչ կարեմ Հերձուածս իմն նմա մուծանել լեկեղեցի սուրբ. Հաւանութիւն իմոց կարծնացս տալ վասն այնպիսւոյ առնն, թէ զիա՛րդ նա կարէր խորճիլ առ 'ի փլուզանել զուղիղ ճաւատոլ շինուածս: Այլ կարծիս իմն ընդունի.սիրտ իմ 'ի ճակառակադիրն լոխորիմաց այլոց կամաց այս դործ ճամբաւոյ լնալ: Բայց եթէ սակս Սարդսի աշակերտի նորա Համբաւէ ոք զայնպիսի չար Հերձուածս ընծիւղեալ՝ ն ես նս ոչ Վասն նորա ճակառակիմ.զի իմ իսկ ընթերցեալ է զիր վնասու նորա: Այլ վասն զի Յոճան 'ի բաց լիզմէ ճալածեաց զՍարգիսն, սակա այՖորիկ արտաքոյ կամաց նորա ասեմ զնորայն 4Ճնհրձուած: հսկ ապա Հայրապետն եզր զվկայարան սրբոյն Գայիանհայ,զոր Փրբնմն խրթին ն մթին էր զնա շինեալ՝ քակնալ ղայն,՝ նս ընդարձաչն պայլծառագոյն զնա շինեաց՝ կոփածոյ քարամբք ն կրով կագոյն | ձուլելով. ն արտաքուստ լյարդարէր կայանս բնակութեան քաճանայական դասուց 'ի պաշտօն աստուածայինխորանին: ւի ժամանակի աստ յայսմիկ Վարազտիրոց՝որդի քաջին Սմբատայ, փախստեայլեալ լՌոստոմայիշխանէ Ատրպատականի՝չուէ գնայ ըն' տանեօք ն աղխիւ առ կայսրն Հերակլ. վասն զի նենգ թագուցեալ յինսակս այնորիկ զնացնալ քնան Ռոստոմալ զՎարազտիրոց, սպանանել 'Ի սմին յայսմիկ աւուրս կայսրն Հերակլ զԴատարաբնակէր ի Յոյնս: ւիք Սաշճառունիկուրապաղատ արարեալ՝ իշխան Հայոց կացուցանէր. Ճոխութեամբ ն յաղթութնամբ բազմաւ քաղաքավարէր զիշոր մեծաւ ամս դ. ն ի ճրամանէ նորուն շինէր11 եկեղեցին դեղեցխանութիւնն որ 'ի քաղաքագեղն Մրեն: հսկ լետ հրեամ մի՝ անարգնալ կայարմար,

ատենին,

արժանի

`

"

՛

'

տրոճեցիրն խախտեցիրմեր ուղղաՀանելով՝ Հայաստանցիներիս մատյանառաքելական խաքարելով Հավատի սաճմանը՝ փառ Ճայրերի տոմաչ ն կործանելովԼոնի մարդադավան ների` գլուխների ցանկերը խփել նրա ։արանոցին րով»: Ապա եզրը Հրամայում է բռունցքով ու

լ

ու

է. «Աճավածնուռին, իսկ ՀոՀչանը, ձեոքը վեր բարձրացնելով, Տիրոջ անվան սիկ խթնդալովգնացի դատարանիառաջ, որովճետն ելավ գնաց: ասելով՝ մար արժանի եղա անարգվելու»։եվ այդ բանն է Իջնի գտնվում առնում Մայրո վանքում, որը եվ դնում, դադար է պատճառով ամրոցի լեռան ծործորում: եվ Հոճանի այնտեղ բնակվելու ասում

ճա-

վանելովՄայրագոմ, եզրը փոխում է Մայրո վանքի անունը՝այն իսկ Հոշանին՝ Մայրադոմեցի՞շ: ճալածել» Բայց քանի որ լնզրը| «Հրամայումէ այնտեղ էլ նրան նա թողնում գնում է Գարդման դավառը: եվ այնտեղ վարելով ապա անձուկ ճանապարճովճետնում է ամեն ճգնավորականկյանք՝ կեղ լութ մի առաքինի գործիչ Հնտագայում նրա մասին ամբաստանության եկեսուրբ է տարածվում, իբը թն նա մի դաժան 4երձված է մտցրել մամարդու այդպիսի հա տալ ճավանություն չեմ կարող ղեցի: Սակայն խորճել փլուզելու սին ասված կարծիքին, թե նա ինչպե՞ս կարող էր ես կարծիքն ընդունում եմ որպես նրա այս ուղիղ Հավատի շենքը: եվ եթե Հակառակորդների թշնամիներիկամքով Հորինված դործ: Բայց ես նրան մեկը նման չար Հերձված վերագրի նրա աշակերտ Սարգսին, ես ինքս եմ ընթերցել նրա վնաչեմ կարող Հակառակվել, որովճետն Հեռացսակար դրությունը: Բայց քանի որ Հոշանը Սարգսին իրենից է եղել նրա" րեց, դրա ճամար ասում եմ, որ անկախ Հոճանի կամջից ան

ու

ու

ճերձվածը:

վկաքանդելով սուրբ Գայանեի Իսկ ալնուճետե եղբՀայրապետըչ յարանը, որը երբեմն անշուք ու մութ ձնով էր շինված, այն կառուցում լուէ տաշած քարերով ն ամրացնում կրով, որն ավելի ընդարձակ սպաեկեղեցուն է աստվածային սավոր էր: Դրսի կողմից բարեկարգում դասի բնակարանները: սարկող քաճանայական քաշն Սմբատի որդին, փախչելո Վարազտիրոցը՝ ժամանակ Այդ մոտից,ընտանիքով ունեցվածքով իշխան Ռոստոմի Ատրպատականի շարժվում գնում է Հերակլ կայսրի մոտ: Քանի որ Ռռատոմը(մտածում `

ու

ու

գնում Այ) այդ պատճառով սպանելվՎվարազտիրոցին, էր |նենդաբար Հերակլ ե բնակվում է Հունաստանում: Այդ նույն օրերիընթացքում նրան կարՍաճառունուն դարձնելով, կուրապաղատ Դավիթ կայսրը,

դում է Հայոց իշխան: նա մեծ իշխանությամբ, բազում Հաղքանակառաքինաբարիշխանությունը վարում է դ |4) տարի: նվ ներով ու

«Ք նախարարաց ն զօրաց իւրոց, ճալածեցաւ: եւ յանմչետէ ապա 'ի ճՀակառակութենէնախարարացն ն 'ի նանիր նախանձուէ դղրդեալ՝ չար միայն բարեպաշտ բայց Վործանեցին սպառսպուռ զչայաստանեալոս. սակաւաձեռն կարի՝ դիմակաց «ինից թշնափշխանն Թէոդորոս ըստ մնաց դտանիւր: Զայսու ժամանակաւ ապա երնկեալժառանգն չագարայաղախնոլն՝ ՎՐաճմէտ, որ ըստ Պօղոսիփ լեռնէն Մինալ կամ յանապատէ 'ի ծառավութիւն ծնեալ: Սա Հպարտացնալ 'ի վերայ քրիստոսադրոշմն զաճաւատ ազդաց' լնոյր ապա զիւր կորատականխորխորատնխորձրրդոց՝ ոչ տալով լազուրդ սրոյն ծարաւոլ, զոր միշտ արբուցանէր յաոննէ վիրաւորելոց գերելոց գլխոց իշխանաց թշնամնացն՝ յարձակելոց զինքն Հակառաչի վերայ Հաւատացելոց. որ թէպէտ կարժեցուցանէր կորդն Հպարտացնալ 'ի Հրամանէ Աստուծոյ գոլ քարոզ ճշմարտութեան ԱբրաճամեաննՀաւատոյ ն Մովաիսականնօրինաց, սակայն անաստուած նորա դաւաճանումն միայն լինէր մըաստուածածանօթութիւն տաց տղդիտաց:Վասն զի դատապարտ էր դատաստան նորա, ն անարն ն դագոյն լարգանք նորա, աննուէր նոիրութտադրուժք ութտք, ն ոչ մունք ն անողորմ ողորմութիւնք: Քանզի եսկթերես 'ի Տեառնէ տուաւ ազատին լինիլ ժառանգորդ, որպէս աղախնորդւոյ ընդ որդւոյ մ ոչ իսկ բաժին ճաւատացելոյն բնդ անճաւատին: Արդ իբրն գումարտակ մեծ լինէր Հագարացին՝ն լյաղթեալ կոտորէին աոռճասարակզզօրս կայսեր Հերակլի որ լԱրաբիայ, այնուճետն ն ազինք պակուցեալք 'ի լաճէ նոցա՝ ճնազանդեցան ազգք 'ի ծառանոցա: հսկ մութիւն նրուսաղէմացիքզթրիստոսընկալ սուրբ խաչն վաղվաղակի լուղարկէին նաւօք 'ի Կոստանդնուպօլիս, զի մի՛ կրկին նս ե ի քշնամեացն գերկսցի. ինքնանք Ճնազանդեցան 'ի ծառայութիւն

դեղեցկաճարմար շինում ճբաժանով Մրեն քաղաքագյուղում ու նախարարների նա անարդվում է եկեղեցի հսկ երեք տարի անց անօրեն Այնուճետն նախարարների հր զորքի կողմից ն Ճալածվում: ն փուչ նախանձից սարսռալով՝ իսպառ կործանեՀակասություններից բարեպաշտ իշխանը Թեոդորոս միայն բայց Հայաստանցիներին,

ցին ու գտնվեց: դիմակայող թշնամիներին Քիչ ուժերով ավազակներին ժառանգը՝ աղախնու Հադարի եկավ ճանդես Այդ ժամանակներում անապատից՝ կամ սարից Սինա Մաճտմեդը,որը ըստ Պողոսի՝ ծնվել էր

ծառայելու ճամար,Հոխորտալով քրիստոնյա (մարդկանց|

ստու-

`

Հազարացւոյն: Աստ

կայսրն Հերակլկոստանդին որդի նորա ասլա վախճաննալ ընդ թագաւորէ: եւ վասն զի նախարարքաշխարճիս մերոյ անմիաբանք լեալք ն ոչ ոք էր որ սմա զօրավարէր. յայնժամ ապականիչ զօրքն ՀադարայՀամարձակութիւն առհալ՝ յԱռորնստանկողմանէ պատակ 'ի Հայս սփոէին։ եւ րոտ օրինակի ճրացայտ իմն ՀրդեՀի՝ Ճարակ բոցոյ նոցա վաղվաղակի յԱյրարատ գաւառ, Հարնհալ Հառանէր ղզդաշտավայրնամենայն ն պաշարեալ պատերազմաւ զԴվին քաղաք. Ն առեալ զնա ղաուսերս իւրեանց արբուցին լարէնէ քաղաքին, ուր ոչ նս կայր թիւ բազմութեան սպանելոցն։ երեսուն ն Հինգ Հազար ոգի գերեցին վաճառակուրլինել, ն անցեալ գնացին՝ ընդ որ չուեալ եկինն

գԱսորնստան:

լ

ճշմար-

խորտածավատ ազգերիվրա՝ նա լցնում էր իր անցավոր խորՀչուրդների էր Ճափորատը՝Հագուրդ չտալով սրի ծարավին, որին միշտ խմեցնում գըլվատացյալներիվրա Հարձակվողթշնամիներիվիրավորգերված տալիս գոնա էր իրեն ցույց խավոր իշխաններիարյունից, Թեպետ ճըշռողացած Հակառակորդ՝Աստժու Հրամանով լինելով Աբրաճամյան սակայն նրա սնաստմարիտ ճավատի ն Մովսիսականկրոնի քարողիչ, տգետ մտքերի ճամար դավաճանություն ված աստվածագիտությունը էր նրա դատաստանը,նրա էր լինում, Դրա ճամար դատապարտված ն ուխտը՝դրժած,եվիրումը՝աննվեր ավելի անարգված, 2Հաթղանքը ողորմությունը անողորմ Քանի որ թերես Տիրոջ կողմից չտրվեց ճետ լինել ժառանգորդ, ինչպես որ ճավաղախնորդուն ազատորդու ճետ բաժին չտրվեց տացյալին անձչավատի ն Հաղթելով կոԱրդ՝ երբ Հագարացինմեծ բանակ էր կազմում տորում էր Արաբիայում գտնվող Հերակլ կայլարիամբողջ զորքին, դրացեղերը, նրանց աճից վախենալով, ընկան նրա նից Հետո ազգերն խասուրբ քրիստոսաընկալ ժառայության տակ: հսկ երուսաղեմցիները իսկույնուղարկում են կռստանդնուպոլիս, որպեսզի նորից Հը նավերով չգմրվերթչնամիներիկողմից: Եվ իրենք ենթարկվեցինճազարացիներին: վախճանվում է Հերակլ կայսրը,ն նրա փոխարեն Այդժամանակ նաթագավորում է նրա որդի Կոստանդինը: եվ քանի որ մեր երկրի խարարները անմիաբան էին, ն ոչ ոք չկար, որ առաջնորդերզորքին: պատճառով ճազարացիներիավերող զորքը, ազդ ատանալով, Ասորեստանի կողմից ասպատակում է Հայաստանը: եվ է անմիջապեսՀասնում Հուր ցայտեցնող Հրդեճի նման րո ճարակը Այրարատգավառը՝ավերելով ամբողջ դաշտավայրը, պաշարելովԴվին ն պատերազմով դրավելով այն՝ իրենց սուսերները ՃարբեցՓաղաքը րին քաղաքի արյամբ, որտեղ սպանվածների բազմությանը թիվ Հոգու՝ վաճառելու ճամար Հաշիվ չկար: Գերեցին հրեսունճինդ Ճճաղզար ն անցան-գնացին Ասորեստան,որտեղիցոր եկել էին: ա-

|

ու

'

| "

Է |

ճամարձակո

լ

աս-

Ը

ն

ու

նմա

են

նթ

՛

ու

|

:

վախճանէր Հայրապետն

եզի՝ կալեալ զաթոռ Հալիսկ ն իսկ բապնտութեան ամս տասն: իսկ ԹէոդորոսՌշտունեացտէր ն այլ նախարարք Հայոց ճանդերձեցին կացուցանել լաթոռ ճայրապետութեան ` նա լյապշութնան փոխանակ եզրի զներսէս եպիսկոպոս Տայոց. բայց կոտորելոցն, որ 'ի գերելոց քաղաքին՝ գաղտնագնաց լեալ լանչճնարին փախատնայլլինել խորչէր՝ իբր ոչ կարող կալ ի քաղաքավարութեան նամեծի, Ապա յողոքական բանից ն ի սադրելոյ այնմ ծւ կացեալ լաքոռ՝ ճալրապեխարարոճւցնՀնազանդեալ Հաստատէր: տութնան՝ ամփովնալ ճաւաքէր զբազմութիւն դիականցն անկելոց՝ ն զվկայարան: մեծի նաճատաքինմին տեղ վերստին շինէր զճրդեճեալ կին Սերգնայ: Ճկնի ապա շինէ տաճար սրբութեան ն "ի վերայ վիրապի սրբոյն Գրիգորի, ուր 'ի մէջ քունաւորացն թաղնալ՝ առաքելանուէրն այրն Աստուծոյ զկամակոր վիշապին չախջախեաց զգլուխ, 'ի մեռելութենէ խորոց կոասպաշտութեան վերածելով ղձալաստանեայաս 'ի լոյս փառաց ՈրդւոլԱստուծոյ. Դարձեալ լուսացեալ ի Տէր ն ոչ ածեալ զմտաւ զկրքական արշաւանս ճինիցն թշնամեաց՝ դեղեցիկ իմն մոլութեամբ դնէ ապա Հիմն մեժ կ ճրաշալի բազմապայծառ յարկի տանն Աստուծոյ ըստ անուանակրութեան սրբոյն Գրիդորի՝ յանձնառնելով զկատարումն իմաստութեան շինողին Քրիստոսի: հսկ 'ի «4իմնարկել ղաստուածակերտ փարախն բանաւոր 4օտին Քրիստոսի՝ ՝ի ներքոյ չոբից սնանցն ճաստաճեղուսիցբաժանեալ դնէ զնշխարս ոսկերաը սբըրբոյն Գրիգորի 'ի անշուշտ մնացականութնամբպածիլ գանձոյն երկնաւորի ի գերչաց ապականչաց ն 'ի պարծանս Հաւատոյ քրիստոնէական կարգաց: իսկ զքրիստոսադրոշմն զպատուական գլուխն ոչ ի խոբոջ, այլ արտաքոլ ի դգզրոցիհդեալ՝ դնէհ դանձարանս աստուածուչ թեանն.'ի յոյս բարեաց փափաքողացնմա ն 'ի բժշկութիւն ախտակրելոց։ Բայց ճայրապհտն մեծն Ներսէս Հրաման ճայցեալ 'ի կայսերն կոստանդն|՝կացուցանէ զօրավար Հայոց զԹէողորոսՌշտունեացտէրն: Արդ մինչ ցայս վայր ոչ նս էր իւրովի ելեալ 'ի պատերազմ ընդ ումեք ամիրապետիՀագարացւոյն. այլ միայն զզօրսն եեք ասպատակաւ ճանեալ սփոէր 'ի ծագս երկրի: Ապա յայսմ նուագի ինքն իսկ միրապետն ելեալ 'ի Սին անապատէ՝ անթիւ բազմութեամբ անցանէր բնդ ծով ի Հարաւակողմ ն րարնելս, 'ի Պարս ն 'Ի Սագաստան, 'ի Սինգ ն 'ի Մորան, 'ի Տարան ն ի Մակուրանկ լաշխարչճնՀնդկաց, առնալ ն աւնրնալ` բառնալ ղամենայկ թագաւորութիւնտ ղբոլորեմին՝ ազգաց բաց յՂիտանացւոց,որք են Հոռովմալեցիք: հակ կայլարնկոսմօրոււ իւրմէ դաւնալ սղպանանի՝կացուցեալ տանդին'ի Մարտինեալ ծւ

տարի տիրե1Ռշտունյաց Հետո, վախճանվում է եզր Հայրապետը: լուց եզրի փոխան Հայոց այլ պատրաստվեցին նախարարներ Թեոդորոսը եպիսկուզոռին, ներանս աթոռին նստեցնել Տայքի բեն Հայրապետական որոնք Քաղաքի զերվաժկոտորածներից, նա անճչամար ապչելով բայց դիմել՝ մտածելով, որ «14 նծրից էին, խորշում էր գաղտնիփախուստի վարել: Այնոճետն արժանվույն բարձր պաշտոնը չի կարող ըատ

եվ

.

աստիճանի

ի

'

:

աթոռին ճայրապետական ժամանակ, հսկ

տասը

տեր

Հեանա

մխիթարականու Ճորդորող խոսքերին նախարարների զանգվելսվ աթոռին՝ ճավաջում էթ Համոզվում է, եվ նստելով Հայրապետական նա կրկին շինում է ժեժն Նույն տեզում ընկաժ բազում դիակները: ճետո ՑՐԻսուրբ նաճշատակիՀրղեշվաֆ վկալաբանը:Դրանից Սէրգն ն թունավորների մեչ դորի վիրապի վրա չինում է սուրբ տաճարը, ուր կամակոր վիթաղվելով՝ Աստծու առաքելանվեր մարդը չախչախեց Հալաստանցինե մեռելությունից խ որ ջապի զլուխը՝ կռապաշտության Դարձյալ Ճույս Աստծու Որդու փառքի լույսը: բին դուրս բերելով դեպի ու փոզաՔշնամիների ավազակների դնքլով Տիրոջ վրա ն չմտածելով մեծ, ճրաջչալի մասին՝ մի գեղեցիկ ցանկությամբ ջանարչավանքների անվանում է Էւ բազմապայծառնկեղեցու Հիմքն է դնում, եկեղեցին շինարար Քրիստոսի Գրիգորի անունով՝ Հանձնելով իմաստուն տուրբ Հուռի ավարտած գործը: հսկ երբ Հիմնադրում է Քրիստոսի բանավոր բաառտվաժակերտնկեղեցին, սուրբ Գրիգորի ոսկորների նշխարները

լ

ու

առ

ա-

այդ

'

|

սյուներիտակ՝ անշուշտ հրկժանելով՝ նա դնում է չորս Հաստաճեղույն Հաստատուն պաճելու ն քրիստոապականիչգերողներից նավոր գանձը ու Նա սպատվանեական Հավատի պարծանքիՀամար: քրիստոսադրոշմ աստվածադուրս, է դգղզրոցից կան գլուխը ոչ թե խորքում, այլ դնում ու Հիվանդների Ճ ույսի դրան լավ փափադողների յին գանձարանում՝ Համար: Բայց ներանամեծ Հայրապետը,կոստանդինկայոԲժշկության Հայոց զոՌշտունյաց տեր Թնողորոսին բից թույլտվություն խնդրելով ՝

|

լ )

բավար է նշանակում: ամիրապետըանձամբ պաԱրզ" մինչե ասպատակուտերազմի դուրս չի գալիս որեէ մեկի դեմ, այլ միայն Այս անսվոում է երկրի տարբեր ծայրերում: զորքին ճանում Թյամբ դուրս գալով Սին անապատից, անթիվ բազդամ ինքն ամիրառպետը, արնելք՝ դեպի Պարսկասմությամբ ծովով անցնում է դեպի Հարավ Տարան,Մակուրան ն Հնդկաստան: տան, Սագաստան, Սինգ, Մորան, թագաԳրավելով ն ավերելով ամենքին՝ վերացնում է բոլոր ազգերի են: հսկ Հոռմեացիներն որոնք բացի ղիտանացիներից,

Հագարացիների այստեղ ու

:

Է,

|

վորությունները, կոստանդինկայսրին դավում

ն

սպանում է իր խորթ մայր '

Մարտինեն

զնրակլակ։

իսկ Վաղենտինզօրավար.ճուպ փոխանակ նորա զորդի.իւր՝ ն զնրակլակ. զորդի. նորա՝ ն ղՄարտինէ սպանհար «ի Վերայ Հասեալ իսկ ապա վառն րգի Սոստանդնի: կոցուցանէ թազաւոր ղկոստանդ ն Հատուած եղեալ եկեալ էր "ի Տոշնաց ասպետն Վարազատիրոց՝ պա վեժ Հայրապետններսէս խնդրէ: Հաշտութիւն.. նմա.ի կայսերէ,. ն իսկ կչՀրամանատար Հայաստանեհայցս: տայառնելզնա կուրապաղատ վախճանի. դոր- ն զիշխանութեան պատիւն՝ «վաղվաղակի նոյ"՝ ցառնուլ: առ քաջինՍմբատայ: եդին 'ի-Դարօն տարհալ 4օիչիթուվ Ակպալչներսա օրն խնդրէ կացուցաննլ, եյճայցէ նա զորդի նորա զՍմժբատ'ի պատիւ լ աջսսբիը տէր Հի երավարծւթիչւն: ՎՔՎոդերոս Հաստատել Ռշտունեաց վայազատեալ՝ապաճովանայը առ.ժամանակ մի 'ի չար Հինից ձագոէր" ե» ՅԼո Թվոգ բու կշխարչճսմեի: ՀԵ փակիբրն բառնայր առճաստարակ Կոէրութիչն ազգաց -ն:ազանց, արառադամտն 2մրաւոյ-շնչհաց:: պատառեալ վումեգ.ջոր հուճգվոն«ինչ տապախարչ:արարհալ ւպզմատազամաճաբնր.խորչակ.ւէ Ճարաւաճողմ տունկս իմանալի բուրաստանաց մերոց խայթոցօքն խոցոմնաց: «եւ արպէս ապա յամս սակաւ արագրնթաց` ազգք Ճճարաւոջ իռոթորկնալ ն այլոցն սպտուտնալտիրեցին ամենայն. երկրի, զոր տեսեալ ԹԼէոդորոսի ն մս. ֆախարարացն՝ լաճէ Հինից փ. ժառայութիւն դնելով Հագարացւոյն, ութտընդ մաճու կ կռելով դաշինաընդ դժոխոց: նւ այսպէս 'ի բաց կային 'ի Կայսերէ: հսկ Կայսեթ ղօրկ բաղումս գումարտակ արարհալ՝ չուէ գնալ հիՀայսընդ իրն նուճել,«րում ոչ ոք թերնս գտաւ Ճնազանդեալ բայցմիայն 'ի Վրաց աշԱպա կայսըն կոստանդինյաւէտ իմն բարկացիալ՝ խորչճէր խԽարծճէն, կործանմամբ սաստիւ բառնալ զերկիրն ի միջոյ։ հոկ Հայրապետն Ներսէս մնեծապաղատաղաչանս արքային մատուցեալ՝ դառնալ յայնց կամաց իւրոց. ն ապա ճեզաբար գնացնալ ի քաղաքն իջաւանս 'Ք տան կաթողիկոսարանինարարհալ. ն անդ ապա ճրամայէ Հոռով քաճանայիցն պատարագ 'ի սուրբ եկեղեցւոչն մատուցանել, ն քարոզէր "ի նմա զժողովն Քաղկեդոնի.ն Հաղորդեցանօրինացն 'ի միասին ն Ճայրապետն մեր Ներսէս: եւ այապես ապա թէ՛ կամաւ ե թէ գայթակղութեան բաղմաց այս լեւլ՝ շարժեակամայ պատճառք լ ճաւատն, ղոր ընկալեալ էր 'ի սրբոյն Գրիգորէն ցայն վայի անցաւ շուշտ կացեալ ն մնացեալ: իսկ մի ոմն յեղիսկոպոսացն 'ի վայր 'ի բաքրոնէ բեմին իջհալ՝ լոիկ իմն ծաժկեցաւ լամբոխին։ հսկ իբրն լայտ ածաւ հրջ գայր, եպիսկոպոսն առաջի արքային. ն ապա Հարցնալ առ ի նմանէ, «Թէ ընդէ՞ր.ոչ ընդ իս կամ ընդ քում Հայրա'

զի

աբ

ի

:

"գ"

ն:

պակուցնալք

ԸՐԱՎ

ԿԳ:

ԱՆԻ

Կ

եկելոց՝ Հնազանդեցան

:

Դվին.

/

թագաւորն

|

եպիսկոպոսին

ն

երակլակին: Վաղենտինզոնրա փոխարենկարգում է իր՝ որդուն` ն սպա ճում Մարտինեին,որդի անչապաղ վրա է Հասնում

րավարը

որդի կոստանդնի՝ նշանակում թաղավոր երակլակին, ն

կռստանդին։ ծվ

եկել էր Հունաստանից, ասպետ Վարաղտիրոցըգաղթել կայսրի ճետ ներսես մեծ Հայրապետընրան խնդրում է Հաշտվել ապա ու զորավար: Հայաստանի ն նրան նշանակել է տալիս կուրապաղատ

քանի

որ

Բայց

նա

վախճանՀանկարծակի ստանալուժամանակ իշխանությունն Սմբատի

ն թաղում են Դարոնում, իր Հոր՝ քաջ վում է: նրան տանում Սժբատին՝ ի պամոտ: Ապա ներսեսը խնդրում է նշանակելնրա որդի տեր Թեողդորոսին տիվ իր Հոր, ինչպես նան խնդրում է Ռշտունյաց

տներ

ճամար: եվ այսպես իշխանության Հաստատել զորավարության է ճագարական ն ապաճովվում միառժամանակ երկիրը մեր չէ դառնում, նա

չար

ավազակներից:

ու տերությունը, ցեղերի իսկ երբ առձճասարակվերանում է աղգերի ն անելով խորշակը տապախարչ մաճաբեր մեզ վրա փչեց Հարավային խայթոցներով խոիմանալիմատաղատունկերը՝ մեր բուրաստանների Հարավայինարադցոտեց: եվ այդպես մի քանի տարվա ընթացքում ամբողջ հրկրին: նման տիրեցին շարժվելով, ընթաց ցեղերը, փոթորկի Բեովախենալով եկած ավազակներիաճից՝ Այդ բանը տնանելով ու

ծառայության ընկանՀագարացիների մյուս նախարարները ճետ դաշինք կռելով: եվ ն Հետ դժոխքի ուխտ կնքելով տակ՝ մաշվան մեծ զորք գումամնում Հեռու իսկ կայսրը էին կայսրից: այդպիսով բայց եչլարկելու, այն իրեն շարժվումդնում է Հայաստան՝ դորոսը

րելով՝

ն

կոս-

Այնուճետն նրան ոչ ոք չենթարկվեց, բացի Վրաց աշխարճից: սաստիկ կործանէր խորչում սանդին կայսրը է՛լ ավելի բարկանալով՝ մեծ Ներսհս ճայրապետը, իսկ մեջտեղից: մամբ երկիրը վերացնել եվ ն պաղատանքովաղաչում է արքային վերադառնումէ իր կամքով: Հեղաբար գնալով Դվին քաղաքը՝ իջնանում է կաթողիկոսար ապա Հրամայում է սուրբ հեկեղենում։ Այնտեղ Հռոմեական քաչշանաներին մատուցել, ուր քարողվում էր Քաղկեղոնի ժողովը: ցում պատարագ նե մեր Եվ միասին կրոնականՀաղորդություն ընդունեցին թաղավորը կամա թե ակամա դա եղավ շատերի եվ այդպես ներսես ճայրապետը: ն շարժվեց այն Հավատը, որը ընդունվել գայթակղությանպատճառը, ու պաճպանէր սուրբ Գրիգորիցն մինչն այղ պատըանշուշտ մնացել մեկը, բեմի բադրոնից|բազմոցից)Վայր վել էր: հսկ եպիսկոպոսներից այդ իջնելով, լոնլյայն թաքնվեց ամբոխի մեջ։ իսկ երբ եպիսկոպոսի մոտ: երբ եվ նա է արքայի տարվում Հայտնի է դառնում, արարքը ճետ Լճրքան| նրան ճարցնում է, թե «ինչո՞ւ ինձ կամ քո ճայրապետի

:

Է

-

պետին ոչ «Հաղորղեցար.»նա պատճառս փաստաբանականս'ի մէջ առնոյր, «Առ աճի սրտիս՝ ասէ, զայն գործեցի, քանզի մեջ՝ ասէ, մինչ դեղով միայն զձեզ կայսերսդ տպաւորեալ նկարապաճոյճ ի տախտակի տնսանեմք՝ դողումն զմեզ պատեալ պաշարէ, թողում ասել զկենդանի դիտակ երեսացղ նկատել ն Հաղորդակիցնս լինել» Կայսրն ասէ.-«Արդ ճաղորդի՞սընդ քում պատրիարգիղ» նալ հպիակոպուն՝ «իբրն ընդ սրբոյն Գրիգորի՝ սակայն ինքն իսկ ղա եղն պատճառքչճաղորդելոլյս իմոյ ընդ իւր: Զի երկու ամօք յառաջ քան զայս ճրամայէր ղա ժողով եպիսկոպոսացն առ ինքն լինել. որբ միաբան ընդ դմա ձեռնարկ արարհալ՝ նզովեցին զամենայն ճնրձուաժողս, ն առաւել նս զժողովն Վասն որոյ կայր Քաղկեդոնի, ն ես նա ապա խառն ընդ դոսա.ջ-"ի.լեզու իւր. հ ապա ղզայրագնեալյանդիմանէր զնենգութիւնն Ներանսի նս նոսա՝ ընդ օրճնելով զքագաւորն, ն քաայն Ճճաղորդեր հպիսկոպոս

ինրում՝

եա իրավական պատճառարանություն չչաղորդվեցիր». մենք, ասում է, սրտիս աճից, քանի

է մեջ

որ,

ատելով, թե «Այն կատարեցի ներկերով միայնտեսել ենք դույնզդույն մինչ այդ ձեզ՝կալսրերիղ, աշն դողը» մեզ պատել էր նկարված պատկերով,այդ պատճառով նս Հաղորդակից առավել նայնինք, դեմքին մնաց ձեր կենդանի ուր ձա ցո պատրիարէ. «Այժմ ճաղորդվո՞ւմ ո իեինք,, կայարը Հարցնում Գրիգորի ճետ: է. «իբին սուրբ եպիսկոպոսը պատասխանում քի Հետ» Համար: ՈՀետ չճաղորդվելու Սակայն Հենց ինքը եղավ պատճառ իր նա ծրամայում էր եպիսկուղոսբովՀետն դրանից երկու տարի առաջ ձեռնարկելով՝ մոտ, որոնք դրոն միաճամուռ ների ժողով անել իր ե հս Քաղկեդոնի ժողովը, առավել նզովեցին բոլոր Հերձվածողներին, զայրանալով՝կայսրը ես էլ նրանց Հետ խառնված»: Այդ պատճառով եեվ ապա այն փր լեզվով Հանդիմանում էր Ներսեսի նենգությունը: իսկ ճետ՝ օրչնելովթագավորին, պիսկոպոս նս Հաղորդվումէ նրանց

`

ու

| ,

ղդաւորնզնա:

ճապճեպ տալոյ խնդրակաց "ի կոռստանդնուպօլաէ՝ 'Թագավորը՝ նրան: Հապճեղ թույլ գնայ Կայսրն փութանակի. իսկ Հայրապետն Ներսէս երկուցեալ իմն 'ի եվ ապա կոստանդնուպոլսիցեկած նվիրակներին երկընՆերանսՀայրապետը, սաստիկ ցասմանէն Ռշտուննաց տետպոնն՝ երթեալ դադարէր 'ի Տայս: տալով՝ կայսրը դնում է փութանակի,իսկ առնում Է դադար է ն գնում երկիցս ասպատակի հռմայէլեանզօրու ի Հայս Բայց յետ միանգամ չելով Ռշտունյաց տիրոջ սաստիկ ցասումից, ե սպառսպուռ անդամ ձայաստանը մեկ-երկու տիրելոյ՝ առին պատանդ յամենայն գլխաւորացաշխարզորքը իսմայելյան Բայց Տայքում: գլխավորտիրելուց Ճետո, երկրի բոլոր ճին, զկանայս ն զուստերս ն զդստերս: Բայց Թէոդորոս Ռշտունեաց ամբողջովին պատակելուց հայց ն դուստրերին: ուստրերին տէր գնայ ընդ հսմայէլեսն զօրուն ցմԱսորհատան իւրայօքն ճամազգեօք: կանանց, վերցրեց՝ ներից պատանդ Հետ է Ասորեսգնում եւ անդ մեռաւ. ն մարմին նորա բերեալ եղաւ 'ի գերեզմանի Հարցն Համազգիների Ռշտունյաց տեր Թեոդորոսը իր իւրոց. իսկ ճայրապետն Հայոցներսէս յետ վեց ամի ճալածանաց իւմարմինըբերվեց ու թաղվեց իր մեռավ: Նրա նա այնտեղ էլ տան: իր վեցամբոց՝ իբրն լուաւ զվախճաննկԹէրդորոսի նե զդադարումն հսմայէլեան իսկ Հայոց Ներսես Հայրապետը դերեզմանոցում: Հայրերի ն իամայելեւ վախճանը Հետո երբ լսեց Թեոդորոսի առպատակի՛ն,դարձաւ անդրէն 'ի տեղի իւր: միախորչ ապա լեալ Ճ2ալածանքներից իր տեղը: վերադարձավ բնդ նախարարացն՝իշխան 'ի վերայ Հայաստանհայցս այնտեղից կացուցանեն դադարումը ճետ միաբան լինելով՝ նրանք Հայաստանի պչՀամազասպ Մամիկոնեան,որ էր այր ընթերցասկր ն ուսումնասէր Հայոց նախարարների ն վարժ 'ի ն Մամիկոնյանին,որը ընթերցասեր բոլոր Ճճրաճանդս, զնախնական քաջութնացն պայման Վրա իշխան են կարգում Համազասպ վարժված: նա միշտ չանայր լիութնամբ կատարել մրցարանաց կրթութնամբ։ Բայց ասպարեզներում ու ուսումնասեր մի մարդ էր, բոլոր պայմանը ամբողՃալրապետն ներսես պարապ անձին դգտեալ՝ զարտաքոյս Հրաշակերտ միշտ ջանում էր նախնականքաջաղործությունների վարժությամբ։ Բայց ներոես ճայհկեղեցտյն, զոր իւր իսկ էր շինեալ՝ շուրջանակի պատուար պարսպով ջությամբ կատարել մրցարանների ն իր իսկ կառուցած ճրաշակերտեկեփակեալ ամրացուցանէր, յօրինեալ ի նմա լարկս բնակութեան ինրապետը, ժամանակ դոնելով փակումէր՝ Փեան Ճճաստաճեղոյս պատերով պարսպով, կոփածոլ քարամբք: Այլ ն կարգեալ կացուցանէր դրսի կողմը շրջապատելով ղեցու տաշած Հճառտաճեղույս Ք նմա ամբոխութիւնա ծրդումարդացըստ պայմանի քաղաքականաց. այնտեղ կառուցելով բնակարաններ՝ ն ածեալ ժողովուրդ է բնակիչներ ի այնտեղ Քասաղ չուր գետոլ՝ զամենայն աւազախիր առապար դաշնախ քաղաքի կարդի Համաձայն մշակում է ավազի մեջ տավայրն ի գործ արկանէր, տնկէր այգիս ն բուրաստանս ծաղկոցաց: բնակեցնում ն Քասաղ գետից ջուր բերելով՝ է այգիներ, բուդաշտավայրը,այնտեղ ճիմնում խրված քարքարոտ եւ

ապա

ըստ

`

աս

ու

'

Հո աապատակության ա

ծվ

ու

|

ու

Քարերով

Է

Ն

ու ծաղկանոցներ: րաստաններ

Հետո

Ճայերը,դաժան

ու

պատճառով ծպատակության ծանրարբեոն

ծանրաբեռնժառայութքնեանն ղատվելով իսմայելյան բոնակալներից՝ենթարկվում են կայսրին, ծվ դարձեալսակս 'ի ծաՀնաղզանդէին Հրամանատարու կումեծն ներսեսը արքայից խնդրում է Հայաստանի "ի բաց կացեալ Հայք յիսմայէլեանբոնակալացն՝ առնել կուայդ բանըլսելով՝ Հայոց աւմիրաՀամաղզասպին,. րապաղատ նշանակել ռայութիւն կայսեր: նւ մեծին Ներսեսի խնդրեալ լարքայէ ապա ն ճրամանատարչայաստանեայցս.զոր մոտավորապես: ղչամազասպ ետը առճառարակ կոտորում է բոլոր սպատանդներին՝ րապաղատ առչասարակ կոօրվանիցՀեւորբ Հայոց եվ այդ Ճողու: պ ատանդոն զամենայն յոթ ճարյուրյոթանասունչինդ Ճաղզար լունալ ամիրապետին՝ ն Հինգ: եւ յայնմ Աստծու կողմից խառնակիչ ոգի է ուղարկվում իսմայելյան բոլոր բաչոորէր՝ 4ոգիք իբրն ճազար եօքն Հարիւր եօքանասուն բոլոր մէջ "ի առաքեալ յԱստուծոլ ազդրին կապած, Հարձակվում է. նակների մեջ, ու ամեն մարդ սուրը օիէ ճետէ ապա Հոզի խռովութեան ն սուր ն այր յարուցեալ ռուանում են ընկերի ն 'ի վերայ անճամար կոտորած տալով՝նրանք) իսմայէլեան, եր ընկերոջ վրա բանակացն եւ ն սատակմամբ զմիմեանս կոտորէին: միմյանց, նրանք նան սպանում են իրենց ամիրապետին տեղը մեկ` 'ի լազդե կալնալ՝անձճնարին ե ն զամիրապետն իւրեանց՝ ա՛յլ ի տեղի նորա կացուուրիշին նշանակում: Ապա իսմայելյան զորքը, որ դտնվում էր նգիպընդ միաբանեալ էր յնդգիղտոս՝ կոստանդին կայսեր Հեւո, ճավատում է Քրիսցանէին։ Ապա զօրքն իսմայէլեան, որ լ տոսում,միաբանվելով ն իբրե արք մկրտեցան մարդ է մկրտվում: ԱյՀաւատացին 'ի Քրիստոս. տասնվեց Ճճաղզար տոսին, ե մոտավորապես կայսեր կոստանդնի ես ն զայն սպանեալ ու Մաւի ե. ապա հտն ամիրաղետին սպանելով Մավին Հզորանալով այդնույն ճաս-խաղաղություն վերալ հ բոլորից վրա Ճագարացիների է քաղավորում բոլոր ինքն իսկ թագաւորէ ինքն ծադս ըն ծագ երկրի: արհալ ութիւն ընդբոլոր խաղաղ երկրի բոլոր ծայրերում: խաղա տկլով բարնալ ուրապա ն մ իւ. կուրապ ետ հ զվա նա առելոլ մ ստանալուց երեք Բ այց Համազասպայ բից ամաց յետ կայարիկողմից կուրապաղատությունը Բայց նմա կենացո, ն ն նա փ վճարման Հասանէ կէտ վախճանվելով, Հետո է կյանքը, Համազասպի 'ի ավարտվում րի ղատութնաննկայսերէ՝ ճանմեծ ներսես մեժ ճարս ճայրապետն Հետո ընդ մոտ: Հայոց ճայրապետը Ապա իւր: ներսես ռար դնիընդ լ դնի թաղվում է իր Հայրերի վախճանեալ ւ ք պետուէ իշխանական Հայոց` ճետ խնդրում կացուցանել միասին Մավի ամիրապետին նախարարների դերձ նախարարօքն Հայոց ճայցէ 'ի որ Մամիկոնեան, Մաւնալ ծալող ամիրապետէ զծրիգոր ւնն ի ՀՈոոքյան գլուխ կարգել Գրիգոր Մամիկոնյանին, որը որպես սահրես ե րան "ԴԻՐ հսկ ն զի կացն «րօք հսկ ամիրապետընրա խնդրանքը կա դի իսկ առ ամա կացեալ էր: իսկ նորա լուրջ տանդ էր մնում Հենց նրա ոտ: պ ձրան ն տարում է ուրախությամբ իշխանականաթոռը տալիս է Գրիգորին: ը / ր շտ բարո ու չր այր որ բարեՎերջինս, անատար Հայոց. ճրամանատար: նրան նշանակում Հայաստանի ք ն ուղղութնանց, չինությա ու աստվածավախ մարդ էր, առաջնորդ դարձավ բազմապատիկ առաջնորդ գտնալ պաշտ ն ե ան, որ գրճքէ ն նան ն բարձմասն ե խաղաղության, կանոնի, ուղղությունների, շինարարության,խաղաղության, կարգ ո Հետեէր վառարդար ամենայն զկնի գոլով՝ ապաճովության ն բարեկարգ այլ գործերի, Աշխարճում, իբրն թե լաշխարչի իբր լանապատի մե ներակալառաջնորդունւ Հայրապետն ը աշխա իբրն էկաց ապա էր ամեն տեսակի տակոց, նապատում լինելով, նա Հետնում մար կենաց աստի, մեծ ի իր առաջնորդաիւրում ամս քսան Հրաժարեհալ հսկ Ճճետո, երբ Ներսես քնան ճայրապետը տանքների: անդ աին ր ք Քից, ջ նրա ժարմժինը Հեռ մնա տան անդ, զոր իւրովի իսկ լօրինեալէր ի 4իւսիսոլ Հանդստարանի տարի այս ր ի բանում Մինն իւրում ն 4 ն ւ քա վե այնք գերեզմանոցում, կողմանէ բազմապայծառ քաւարանին, որ ըստ արժանի աթոռոյ դրվեց կ Հռչակաւոր է եւ այսպէս մ ապատասՔի ր ին նախաճօրն էր կանգննալ հրջանիկ արկ: անմաճական կե, Հանգիստ 'ի ժամաննաց նրա ք ի մեջ հրնաՀարս՝ հրնհալ կառուցել: եվ այդպես Ճայրերի նախ էր աճայրն խան ր ճոլյակապ յաՆերաէսի անմաճ՝ մեծին ապա նա ու Զկնի առաքելականդասուց: ժամանեց 'ի պարս Հոյակապ՝ նացն լով ավելի երջանիկ, Հոչակավոր որ Անաստաս՝ ն, Մե Մեծն 'ի գեղջէն Ակոռոյ, ն դասվեց առաքել դասի շարքին: ց առաքելական ջորղէ զաթոռ կյանքի գերեզմանատունը Լ. վորակա ի ամն ներուի կա մեծին լեալ աթոռին ճաորդում է Անաստասը,ի Մասձաց ոտին, Ներսեսից Հետո Ճճայրապետական Ակոռի գյուղից էր, որն էլ դտնվում է Մասլացոտնում:Անաստասը, որը մեծն ներսեսի սենեկապետըլինելով, ՆերահսիՀրամանով 4րաշակեր»անճնարինն

Աստ ապա

-

ապանանէին

:

.

զօրացեալ

չ

Հազար: վեշտասան ամիրապետ՝

`

Հագարացւոցն, ա-

ոլոր

ուտ տն

|

տա-

չե:

տ Աա խն պատին իրին րէ7". չոր թանվիշխանական արգո 'ի

նմա

|

-

մա

կարգաց յոքնապատիկ

ապաճովուք

լուք

րդա

,

դու

,

`

,

ու

-

ա-

--

աՆ ար Հոազամ րի "թհն լ, վարանի Հյուսիսա տ ե, : Է : ի

ւ

-

ու ւ

-

ո

,

Հայրապետուքեանն

,

,

աան

,

լ

93:

էր» քանի դեռ եկեղեցու կառույցի վերակացուն

Ներսեսի,

շինուածոլ չրաշակերտ եկեղեցւոյն գտանէր 4ճրամանաւ մինչ էր նա 'ի Հալածանս'ի գաւառին Տայոց: Մամիկոնեան Ջայսու ժամանակաւ բարեպաշտ իշխանն Գրիգոր եկեղեցին, որ աստուածայինայցելութեամբ Հիմնադրհալ զչքնաղագեղ Արուճ՝ շինէ զնա ստիպով, երկնային իմն ճեմարան "Ք դաստակերտին ցու

դնէ ղարքունիս ցարդարնալ'ի վերայ երկրի: 'ի Պարաւոլ կողմանէ ձորակին, յորում բղխէ ականակիտաղբիւր պղպըչիւր յեզր քարաժայո զեզերս ունի իբրն ջակնեալընդ քարածերպս վիմարդ ջարանցն. որ ն կրով պարըսեւ ապա Ճճաստաճեղոյս ք արամբք ղպսակ պատուարի: նան նուիրանոց ուխտի կարգէ տուն բնակութեան իւրոյ: Շինէ եալ 'ի նմա ն եկեղեցի պայծառապաճոյճ յորում կրօնաւորականդասուց, մեծի եղիվարդալ՝տուն ըստ լարնելից կուսէ դաստակերտին ցարդարնհալ կուսակրօնիցզնա Հաստատէ 'ի փրկութիւն ճոզւոյ իւրոյ:

իշխանը. բարեւլղաշտ եկեղեցին, չքնաղագեղ Հիմնադրելով նախախնամությամբ աստվածային կառուցում է ույն՝ երկշուտով որը գտնվում է Արուճդաստակերտում, վրա: իր արքունիքը՝ յան ԳրիդորՄամիկոն Այդ ժամանակներում

երկրի ։պատրաստելով ձորակի եզրին, որկողմում,քարաժայռ Հիմնադրումէ Հարավային պղպջալովժայռերի քարա-

նային

ն

'

ծողութիւն ՀանգստեանՀիւրոց տնանկաց աղքատաց: ասԲայց Դաւիթ, որ էր 'ի պարսիկտոճմէ յազգէ թագաւորաց՝ առ ի նմանէ տալ իւր Կանօր եկեալ ա՛ո իշխանն մեծ Գրիգոր՝խնդրե ճրազքրիստոսականդրոշմն, զոր ն խնդութեամբիսկ զնա ընկալեալ՝ սըրնմա մժկրտութեանն զկնիք Անաստասայ տալ մայէ կաթողիկոսին ապա իշխանն եւ վասն զի յառաջագոյն Սուրծան անուանիւր. բոյ: աւազանին, Դաւիթ զնա յորջորջէ մեֆ՝' ընկալեալ զնա 'ի ջրոլ սուրբ նմա զգիւղն Զագ 'ի նաճանդին անուն 4օր իւրոյ. ն տայ բնակութիւն զմարտիրոկոտալից, որ զկնի ամաց իսկ 'ի Դվին քաղաքի ընկալաւ ասեն լինել զկռիւն, որ 'ի քաղասական պսակն: Յայնմժամանակի Փագիւղն նրնանի, զոր ն բաւական քեզ ուսուցանեն զայնր պատերաղն

պատմագրեցին: որ սմմիզճշանգամանս վասն ՀայկականստօՀճոդգացնալ Իսկ Անաստասայ Հայրապետին յօրինել. սարի, զի թերնս անշարժ զնա ըստ այլոց աղզդաց մարթասցէ լինիցին ւոօնք տարեկանաց կամ լեղափոխ յեղաՊի միշտ անշարժք նախ քան զմեզ զնա

Վասն ժամանակաց: Ղնակք

որոլ

ն

Անեցի կոչեալ՝ զԱնանիայ նմա ստեղծադործել Հմուտ,ճրամայէ առ

ինքն

բանիբուն այնմ արունստի էր ն ըստ ազգաց բոլոր զխնդրելին իւր: հակ նորա ջան 'ի վերայ եղեալ անշուշտ յօրինեալ զկարգ Հայկականստօմարի. զի բարեմի՛ կարօտասցուք գալ ի ձնագունից ոմանց հ ղմերս կշռադատեալ՝

տր

պալմանի՝ «

այդ

մեծ

տաճարը

աղբյուր տեղից բխում էր ականակիտ Հայս տաւ-ձնով: եվ ապա ժերպերով,որի եզրերը պատ ված էին պսակի նա Հշիմնում է իր բնակարանը: Ճեղույսքարերով կրով ւլարսպելով՝ մեծ դասնան վանք, իսկ Եղիվարդ է եկրոնականդասի ճամար շինում եկեղեցի կողմում կառուցում է վայծառաղարդ տակերտի արնելյան Համար: իր Հոգու փրկության Համարկացարաններ՝ կուսակրոնների կաբ նակավայրում Բայց Անաստաս մեծ կաթողիկոսըիր Հայրերի վանիսկ Ակոռիդաստակերտի ռուցում է պայծառաղարդ եկեղեցի, ն եկեղեցու այլ կղերմիաբանների

'

ու

բնակութեան

տա-

Տայո` Լներսնսը)

մեջ էր: Հալածանքի գավառում

եւ

եկեԲայց մեծն կաթողիկոսն Անաստաս շինէ զպայծառապաճոլճ Ակոիւրում 'ի վանս դաստակերտին ղեցին 'ի Հայրենի բնակութեան ուխտի միակրօնից ն այքաճանայական ռոլ՝ կացորդ զնա յարդարեալ խորանին ն 'ի նռ կղերց եկեղեցւոլ ի պաշտօն աստուածային լոց

նա

'

քաճանայական քում բարեկարգում

ճյութե--

աստվածային եկեղեցու պաշտամունքի ների կացարանները՝ Հանգստիճամար: աղքատների բե անտունների, ցեղից, Գոթագավորական իսկ Դավիթը, որ պարսիկտոճմից էր, մոտ՝ նրանից խնդրում է տալ իրեն քրիսլով մեծ իշխան Գրիգորի իշխա-(Գրիգոր ընդունելով՝ տոսական դրոշմը: նրան ուրախությամբ մկրտուէ տալ նրան սուրբ կ

ծրամայում կաթողիկոսին մեծ նրա անունը Սուրչան էր, նախապես թյան կնիքը: եվ որովճետն ջրից,նրան իր Հոր անունով ավազանի սուրբ նրան վերցնելով իշխանը, որը գյուղը,

նրի|Անաստաս

տեղ է տալիս Զագ կոչում է Դավիթ: նրան բնակության նա տարիներանց Դվին քաղաքում ընկոտայքի նաճանգում էր: եվ են, թե այն ժամանակ` պսակը: նան ասում դունեց մարտիրոսական Ճանդակոիվ է եղել, ն այդ պատերազմի երնան Քքաղաքագյուղում

ուսու--

բավականաչափ մանքֆերը մեզանից առաջ քեզ, Լընթերցող|, ցանում են մեր լուս պատմադիրները: տանում Հայկական տոմարի իսկ Անաստաս ՀայրապետըՃող է տոմյուս ազգերի նման անշարժ մասին, որպեսզիթերես կարողանա ն տարեկան տոները փոմար Ճորինել, որպեսզիմիշտ անշարժ լինեն Դրա ճամար էր մոտ է կանչումԱ-տարվա եղանակները: փոխական ն ու Հմուտ տեղյակ էր այդ արվեստին, նրաննանիա Անհցուն, որը նա ջանք է թափում ն ըստ ճրամայում է կատարելիր պաճանջը: հսկ ճորինում է Հայկական տոմարը, այեպես որ ազգերի կանոնների բոլոր Հետ՝ կարիք չոզտոմարի ոմանց բարեվալելուչ. մերը

Համեմատելով

95»

:մեծն ղուգաւորութիւնՀռովմայեցւոց: եւ մինչդեռ խորճէր տն

Հաստատել

Անաստաս

նմա Ժողովօքեպիսկոպոսաց զեղնալան Հաստատել՝ վախճան կենաց կացնալ յաթոռ ճայրապետութեանամս վեց: Անփոյթ զկնի ժամանէր, չ հկելոցն այսմիկ արարեալ՝ն զառաջինմշտախաղացշրջագայնալկարԳըն կալնալ: Յետ այսորիկ հարայէլ յՈդմսոյ գեղջէ յաջորդէ զաթոռ զրառաբայ ոմն զօրագլութ զօրուն Ցաւուրս սորա Հայրապետութեան: Տաճկաց որ 'ի Հայք՝ վաննալ վատնէ կոտորմամբ սաստիւ ներսեճիշ-

զնա արարնալ:հսկ հսրայէլկացեալյաթոռ խանՎրաց՝փախստնայ տասն՝ ամս եւ կնի նորա Սաճակ կայ վախճանի: ճայրապետութեան

ճայրենեօք էր 'ի Ձորափորոլ լարքուոր յաքոռ ճայրապետութեանն, ն մայրենեօք 'ի Մաղազ դաւաոէ:-ի ՆՖաշէնգեղջէ գեղչէԲերդկաց։ Սա ն Ռուտոկաց զկնի ապա կոչեցաւ նախ կարգեալ էր յեպիսկոպոսութիւն յաթոռ սրբոյն Գրիգորի: հսկ ապա լեօթներորդում ամի աթոռակայուսաստթեան սորա պատերազմսաստիկ յայնմ մարզէ Խազրաց'ի վերայ ն սպանաւ իսկ՝ ն եդաւ ընդ կացեալ լինէր մեծ իշխանին Գրիգորի, որ

|

«|

ղաղությունը խախտվեց, ն սաստիկսասանումը պատեց

սասա-

յայսմ վայրի Մրուան ոմն յիսմայէլեան սռունի՝ որդի Սմբատայ. տոճմէ ոստիկան 'ի Հայսառաքեալ՝ մարտ ընդ բոլորից իսկ ամրոցաց Հայոց դնէր. ն զորս միանգամ յինքն դրաւէրն առ ճասարակ քանդնալ աւերհալ՝ի վայր կործանէր: հսկ Սնան կղզի՝ որ 'ի ծովակին Գեղամայ, ձեոս նորա. սակսյն քեպէետնյիսկզբան նուագի անդ ոչ ըժբոնեցաւ "ի նւ ձեռս միանգամ որք նորա: զկնի երկնամ մի ամաց մատնեցաւ 'ի ն զկապուտ կոտանէր, առեալ անդ՝ գերի բնակեալք կային յամրոցի քանդէր աւերէր զամրոցն: նւ ղոպուտան լաւարի առնալ' սպառոպուռ զկնի Մաշմէտի ա՛յլ ոստիկան 'ի Հայս առաքեցաւ՝ Աբդլլաճ անուն, այր ժանտ որ զկեղծաւորութիւնն ժպիրճ ն ապարասան ն լյաւտ չարաբարոլ, ն կալանաւոր կապանօքչարուներ բունեալ իժի փբրն զթոյնս յինքն

Հայոց,ն աշխարճիս

աւարի

առնոյրզկա-

Ապա ն

պաշարեց

նրանից Հետո Հայոց իշխանությանը տիրում է Սմբատ հագրատունին՝ Սմբատի որդին: Այդ ժամանակ իսմայելյան տոճմից Մրվան անունով մի ոստիկան դալով Հայաստան՝կռիվ է սկսում Հայոցբոլոր ամրոցների դեմ։ եվ նա ինչ որ գրավում էր, ամբողջովին քանդում, կործանում էր: հսկ Սնան կղզին, որը գտնվում է Գեղամա ավերում ժովակում, թեպետն առաջին անգամ չընկավ նրա ձեռքը, սակայն մի հրկու տարի անց մատնվեց նրա ձեռքը: եվ ովքեր բնակվել էին այդ թալանելով իսամրոցում, նրանց դերի է տանում ն կողոպտելով Ճճետո Հայաստան ու է Մաշմեդից ամրոցը: Եվ ավերում պառ քանդում առաքվեց Աբդլաչճանունով մեկ այլ ոստիկան՝ դաժան, անօրեն, կակ խիստ չարաբարո մի մարդ, որը կեղծավորությունըիր մեջ տաղա դրած ուներ իբրն իժի բույն ն կալանավորի կապանքներովչարչարում / թալանում շաէր Հայոցաշխարճիեշխաններին ազնվականներին Հետո մեծն Սաճակին շղթայաՀարստությունը: տերի ունեցվածքն նան Հետ Հայոց իշխան Սըմկապ տանել է տալիս Դամասկոս, նրա Սմբատի որդուն: նա Քրիստոնեականբոլոր եկեղեցիներն բատին՝ Հասարակ թողնում է առանց զարդերի ն ծերերին ու հրեխաներին գրնորաճամեջ: Այս Աբդլատը քում է լացուկոծի, սդի ու տրտմության վատ Դավթին, որը վերնում Հիշատակվեցմեր կողմից, բոնելով խոշկապանքներովու բանտարկելով՝ տանդում է չարաչար Ճարվածներով, ու

ու

ու

՝

աո-

առ

բանտիւ

ու

ու

զմեծն Սաճակ կապեալ ի շչողզատացուածսբազմաց: բասի քայս՝ տայր տանել 'ի Դամասկոս, ընդ նժին ե զիշխաննՀայոց՝ զՍըմեւ առշասարակ ապա զամենայն եկեղեցիռ Քրիոորդի Սմբատայ: բատ կակապուտ կողոպուտ թողոյր.հ յարտօսի զարդուց տոսի 'ի բոլոր նե ն տղայս ղծերս բերէր:Այս Աբ'ի սուգ ն ի տրտմութիւն կանման ի յիշատակեցաւ դըլլաճ զնորաճաւատն Դաւիթ, որ յառաջագոյն ն զնա խոշմէնջ՝ ըմբոննալ չարաչար Ճարուածովք կապանօք է ն

'

Հայաստանցիներին:

ն

ն ղազատմ զիշխանս Վարէր

ու

ա-

Հարս իւր: եւ յայնմճետէ ապա խաղաղութիւննվրդովեցաւ Ֆումն սաստիկ զչայաստանեայսպատեալպաշարնաց: Հայոց Սմբատ ՔադրաԶկնի սորա պայազատէ ղիշխանութիւնս ն

մեծն Ագանք ճավասարվելուՀռոմեացիների տոմարին: եվ մինչդեռ նաստասը խործում էր եպիսկոպոսներիժողովով եղածը աթոռին նատելուցՃետո: վախճանվում է վեց տարի Հայրապետական Հետո եկողների կարզը անտեսելով՝ նա պածումէ առաջին մշտաշարժ աթոռին Ճճաջորդումէ իսրակարգը: Դրանից ճետո Հայրապետական յելը, որբ Ոթմսո գյուղից էր: Սրա օրոք տաճիկներիտ ղորադլուխ ոմն Բառաբային, որը գտնվում էր Հայաստանում, սաստիկ կոտորածով ճյուծում է Վրաց ներսեծ իշխանը՝ նրան մատնելով փոչխուսքշում աթոռին նստելովասը սարի, Հայրապետական տի:հսկ Ւսրայելը, է Հեդ աթոռին նստում է: նրանից Հայրաղետական վախճանվում մոր ՍաչՀակը, որը Հոր կողմից Զորափորարքունաշեն գյուղից էր, իսկ մտնում էր Ռոկողմից՝ Մազազ գավառի Բերդկաց գյուղից: Այն նախ տոկքի եսլիսկոպոսության՝ մեջ, իսկ Հետո կոչվեց սուրբ Գրիգորի յոթերորդ տարում թոռի անունով: Այնուճետն սրա աթոռակալության մեժ իշխանի դեմ, սաստկացել էր խազիրների պատերազմը Գրիգոր որտեղապանվեցնա ն թաղվեց իր Հայրերի մոտ: ԴրանիցՀետո խա-

`

7--

'ի Քրիստոս Ճաւատոցն, յիւր կորստականխորխոն քաջաղպէս ընդարկանել. որում ոչ Հաւաննալ րատն զնա Հրապուրէր ն պ նդէր, ծերունին՝ 'ի փայտի զնա բնեռակապ դէմ վառեալ սուրբ ննտաձիգ 'ի սիրտ սրբոյն արարհալի Քրիստոս զճոգին աւանդէր: Հանգուցին զմարմին նորա Զոր տարնալ եպիսկոպոսաց ն քաճանայից՝ տանդգէրվասն

առ

Քրիստոսին Ճճավատալու ճամար:եվ դրդում էր նրան գցելեր կորըոտե կովում վան խորխորատը: Սուրբծերունին չի Հձամաձայնվում դրան նեէ քաջաբար, պատճառով էլ սրբին գամում է փայտի վրա ու այդ ն է | Քրիստոսին ավանդում իր Ճովոաճարում նրա սիրտը,(Դավիթը ու քաճանաները տարան նրա մարժինը ն քագին: եպիսկոպոսներն մերձ՝ի վկայարան սրբոյն Ցիզտբուզտի: ե բնաղեցին սուրբ Հիզտբուզիտիվկայարանիմոտ: Զայսուժամանակաւ լինի ապա կռիւն 'ի Վարդանակերտի հս բան Այդ ժամանակներում Վարդանակերտումկոիվ է լինում, ն բնաջինջ կոտորումն հսմայէլեան բանակին. վասն որոլ ցարդ ջնջվում է իսմայելյան բանակը: Դրա ճամար էլ ճադարացիներըցարդ Հագարացիսնըստ իւրեանց աղխատրոյզ բառինպատմի, թէ «Վարկռիվը1 թող իրենց թանձր լեզվով պատմում են, թե «Վարդանակերտի եւ վասն զի յոյժ տագնապեալ տադանակերտառիւ մի՛ լիշեսցի մեղ» մեծամեծ մոտո: տագ. խիստ մարդիկ, Հայոց մեզ եվ քանի որ չՀիշվի րակուսեալտառապեալ նեղեցան ժեծամեծք Հայոց, ապա յուսացեալ ապա դըՀույաները իսմանապելով, տարակուսելով, տառապելով նեղվեցին, Ճճինից ընդդեմ դարձան ատպատակաց երկնայինայցելութիւնն՝ իսնելով երկնայիննախախնամության վրա՝ Ճակառակ կանգնեցին մեծ ճանդերձ զօրօք յէլեան զօրուն։ նւ վասն զի Ոգբայ ոմն զօրապետ մայելյան զորքի ավազակային Հարձակումներին։ եվ երբ որովճետն բազմօք շրջէր ընդ կողմամբք Վանանդայ՝ անդ ապա ճասնալ "ի վերայ ոմն Ոգբա մեծ զորապետը մեժ զորքով շրջում էր Վանանդի կողմեսուլառկոտորեցին վանկանդայ, կամսարականն ճանդերձ ազատօքն Վանանդի ազնվականների ճետ միասին Հարրում, կԿամսարականը ամիրապետն նորա ն ինքն փախստեայանցնալ դնայր զզօրս սպուռ ն իսկ նա փախիսպառ կոտորում նրա զորքը, ձակվում է նրա վրա իւր: ծւ անդ ապա րաղում զօրս ընդ իւր գումարնալ 'ի զէնա Ք արդա մեծ մուտ: զորք ճավաքելով նվ այնտեղ չում գնում է իր ամիրապետի խրոխտայրըգալ առնուլ ն ի տէգ նիզակի՝ ե անճնարին դառնութեամբ ն երկար տեղերով՝ նա մեծ ու զայզենքով, զարդարանքով զինելով զվրէժսի Հալոց զիւրոյ զօրուն Հարելոլ՝ ճրդեճել, քանդելկործանել ն ղորքի կոտորված րույթով ճոխորտում էր գնալ Հայաստան առնել իր ն զեկեղեցիս Հայոց,ն առճասարակ գերել կերակուր տալ անիրաւ սըվրեժը՝ Հրդեճելով, քանդելով Հայոցեկեղեցիները, կործանելով ն նս ի կայր կենդանի Հայոց Սաճակ դեռ բոյ: իսկ սուրբկաթողիկոսն Հասարակ դգերելով անիրավ սրի մատնելով: հսկ Հայոց սուրբ կաԴամասկոս.իբրն լուաւ զանճնարինսպառնալիսնՈգրալի՝ խնդրէր ճրադեռնս ողջ Սաճակը էր Դամասկոսում ն նրբ լսնհց Ոգբայի Թողիկոս նա, թերես ճնար լիցի դարձուցանել զնա ժեշտ "ի նմանէ երքալ առ խիստ սպառնալիքի մասին, նրա մոտ գնալու ճրաման էր խնդրում, մտացն:հսկ 'բ ճրամայելն նորա երթալ յանճնարինդառնութենէ թերնս ճնարավոր լինի նրան ետ դարձնելայդ չափազանց դաժան ինքն՝ իբրն չոգաւ 'ի Խառան, իսկ ն իսկ Հիւանդացաւ սուրբ կաթողիմտադրությունից: հսկ նա երբ ճրաման տվեց գնալու իր մուտ, ն սուրբ Ոդբալ կոսն Հիւանդութիւն մեծ: եւ ապա գրէ նամակ աղաչանաց կաթողիկոսը երբ դնաց Խառան, իսկույն Հիվանդացավ ծանը ճիվանն հրով իսկ ձեռամբ բաղում քախանձանօք աղերսալի պաղատանօք, ն դությամբ:եվ ապա նա իր իսկ ձեռքով աղաչալից նամակ է գրում ես յուշ առնելովՈգբայլիզճասարակացմաճ մարմնոց, թէ զկնի գապաղատանքներով, Ոգբային՝բազում թախանձանքներովու աղերսալի ն ի տապանի դննվաղվաղակի լոց է ն նա ամենայն մաճկանացուաց Հետո այն ճասմարմնի սովորական մաճր, նրան Հիշեցնելով որ նմա նան ընդ ն զանճնարին դառնութիւնն դժոխոց տարտարոսի լոց. այլ մաՀշկանացուներին ն անմիջապես դնելու է տապանի նելու է բոլոր ուշի կապնալ՝ դարձեալ ն զօտարամաճնիւր լինել 'ի դաշնաւորութիւն մԺեջ,Հիշեցնելով նան դժոխքի թիստ դառնությունը, ինչպես նոն օտար նմա բերեալ: եւ այսպիսի զղջացուցիչբանիւք ճամոզնալ աղաչէր դառսոեղում իր մեռնելը նրա ճամար որպնս մեղմացնող փաստ բերելով: առնալ'ի խորՀչրդոցչարաց ն չառնել զայն ինչ, ղոր ճանդերձեալնէր եվ խրատական այսպիսի խոսքերով ճամոզում-աղաչում է նրան ետ նւ նել զապիրատ մտածութիւնսնՂ.'ի վերայ Հալաստաննհայցս: ապա դառնալ իր չար խորճրդից ն չկատարել հր ապիրաւտմտադրությունը, ձեռին զայն ՀրովարտակնՀրամայէ լետ վախճանի իւրոյ դնել լաջոյ ինչ պատրաստել էր անել Հայաստանինկատմամբ: եվ ապա 4ճրանկնալ առցէ 'ի ձեռաց նորա՝ թերնս զղջասիւրում, զի ինքնին Ոգբայ մայում է իր մեռնելուց ճետո այդ «րովարտակըդնել իր աջ ձեռքում, Ցի չգործել զանօրէն . մտածութիւնսն իւր: հսկ ոստիկանն Ոդբայ իբրն որպեսզի ինքը՝ Ոգբան, գալով վերցնի իր ձեռքից ն թերնս զղջա ու եր անօրեն Իսկ ոստիկան Ռգբան,երբ մտադրությունները: չլատարի առ

առ

առ-

ու

առ

առ

ձրաառաքեաց դեսպակս վաղվաղակի Սաճակալ՝

ղմաճ սրբոյն

լու՞ւ

եւ իբրն չոգաւ՝ վաղքաղել զնա, մինչ զի ինքն իսկ երթիցէ: մայէ նմա տոնն Աստուծոլմտեալ, ձեռն մարմին դիապատիկ վաղակի կ ողջունէր զնա ի լեզու շարժէրըստ օրինին իւրոց իբրն կենդանւոյ աղդումնն զձեռն սըրասելով:իսկ ապա Հոգւոյն իւր Սալա մալէք շարժեացընդդէմ ոստիկանին էր խափաննալ՝ բոյն, որ անշնչութեամբն ն 'ի զարմացմանեղեալ ի պատճաոս աղերսանաց.ընդ որ յաւէտ ասէ. «Այո՛՝ խնդիր քո 'ի ձեռաց նորա ն ընթերցնալ՝ ռեալ ղնամակն եւ նամակ ի նախարար է՝ պ ատուական այրդ Աստուծո»

լսեց սուրբՍաճակիմատը,իսկույնբանադնաց5 ուղարկ եց՝ ձճրամացելով չթաղել նրան, մինչնոր ինքը անձամբ չգնա: իսկ երբ գնաց, անմիջապես մուտեցավ Աստծու մարդու դիապատված մարմնին, շարժեց իրենց սովորության Համաձայն որպես կենդանի մարդու ն: ողջունեց նրան իրենց լեզվով՝ Սալամալեքասելով: հսկ Հետո Հոգու թ " ոստիկանիդիմաց սուրբը աղերսանքովշարժեց իր անորի վրա էլ ավելի զարմանալով ն նրա ձեռքից առնելով ընթերցելով՝ |Ոգբանիասում է. «Այո՛, քո խբնդրանքը կատարված էչ, Աստծու պատվական այլը»: եվ Հայոց նախահամակ գրեց՝ ճայրապետիսուրբ մարմնի Հետ մեծ պատվով ներելով այն ճանցանքները, որոնք նրանք հտ Դ դառնալով վերադարձավ իր տեղը: Եվ , րա մաճը մներողջուցյունից ավելի պատվական ա Համարե, ն մեր աշխարճինմեծ փրկություն ծագնց: ն այրապետական աթոռին իէ (221 տարի նատելուց

ոչ

ձեռքը

առ

|

ոո»

ա-

:

կատարեալ

րար բամակն ,

ի Հայս մարմնով Հայրապետին նա առ զոր ն թողեալ 'ի բաց զյանցանսն ջնալ բաղումպատուով. եւ այոտեղի իչ» գործեցին, ն ինքն ընդ կրունկն դարձեալ՝դառնալ կենԱստուած զմեր քան պատուսկան արար

Հայոց գրեալ

ն

Հանդերձ

առա-

սուրբ

՛

ու

Աաաա Կին աԼ

"ի

պէս զմեռելութիւննորա

1 ան ալա:

ու

կ. աա ալիտով Բորա մյ. -. «ղոքքնորով հոկ ետեւը

փրկութիւն մեծ ծագեաց աշդանութիւնս, ն՝ի սադրելո| աղօթից նորա Սաճակ լաթոռ Հայրապետուլխարճիսմերում: իսկ իբրն եկաց մեծն Հեռ ց: թնան ամս իէ՝ վախճանեցաւ: եղիա 'ի դեղջչէԱրութեան Հայրապետ ճէ , ճայրապետական տո րանի Զկնի նորա յաջորդէ զաթոռ աթոռին Հաջորդում է եղիան, որը էր ամիրապետ իսմայէլեան յայսմիկ Տաւուրա ճիշոյ որ յԱղիովտի: էր։ Սրա օրոք իսմայելյան ամիրապետըԱբհսկ ապա զօրք նորա որ ի ըլժելեքն ձե նց Թվականության Աբդլմէլէթ լետ ձե թուականինիրնանց: |85| թվականիցՀետո հակ նոսա փչելով ղբարկութիւնն-Հետո Հալք՝ Հուր 'ի մեզ վառեցին, սատանայ ի դտնվող նրա զորքերը, որոնց վրա սատանան բարչ սնուռի լուսով ն խնդացուցանող ն ապա ստաճամբաւ դաւողութեամբ կություն զանում ճուր վառեցին: եվ ապա ն ատաճամբավ խազամենեսեանի մի վայր դումարէին զազատս «1 մ ն բարիխոստմամբք ուրախացնող բ արիք խոստանալով, բ ոլորին` իբր ն զանուանան նոցա "ի դիւանն մատուցանէին զչեծելազօր գունդս, Դեժելազոր գնդերին, մի վայրում Հավաքեցին ն նրնւ ապա զպատերազմական տարնորն: րանց ան թ: բաշխել նոցա զդաճեկանաց դիվանում զրանցեցին՝ իբր քն նրանց տարեկան Աստուծոյ զնոսա արկանէին ո ղէնան 'ի նոցանէ ի բաց առհալ՝ 'ի տաճարն ճամար: եվ ապա պատերազմական զենքերը երան'ի բաց աղիւսով՝ ն զդուրոն յետ կոյս փակեալ ցից 'ի նախչաւան քաղաքի. էին նախջավան քաղաքում գտնվող Աստծու ղդաւաճանութիւնն պնդեալ ունէին զելիցն վայրո: իսկ նոցա իմացեալ կողմից աղյուսով փակելով դռները, նակ ամրացնելով իսկ չար դաճի ալթի տեղե ղձայնն որ Ք Հնոցին, հրգս առհալ դոչէին: զմանկանցն ն Հասկանալով դավաճանությունը ն Լանլովի առաւել քան Հ րով՝ քակեալ լուցեալ եկեղեցւոյն ճացն զվերնայարկս ձայնը, երգի նղանակովգոչում էին, Բայց այրեցողական չար զրաբիլոնին'ի վեր զբոցն բարձրացուցանէին. րը, եկեղեցուվերնաճարկը ու քանդելով եկեղեցւոյն առաստաղ Բ արե րի փայտակերտ եղեալ Եւ այնպէս ապա Հրդեճակէզ ոռ վեր էին բարձրացնում դյուրավառ նյութերի մխախառն Հրովն, ը Հրացեալ կղմինդրն ի վերուստ 'ի վայր Ճոսհալ այրելով եկեղեցու փայտակերտառաստաղը, ն ածէր. ն նոնոցա լո րած կղմինդրըձրախառն Հրի Հետ միասին վերե վախճան մաճու առձասարակ 'ի վերայ աժենեցուն բնից վայր 4ոի սպառել ողւոցն կացեալդաղարեէր: սելով՝ռա անղաղար գոճշաբանութիւն ցա մայ " ակ ն ն նրանց ան բ բ բերում, րու մաճ դոանդադար զօազվադֆովս քաջացն ւղ ր ալ աց լերկիւղէ կացնալք լապաճովս հակ վրիժագործ այլազգիքն էր շունչները փչելիս, հսկ վրիժագործ ն զմնացեալ ընտանիս Հրակիզելոցն գերի առեալ ածէին 'ի Դուին րաց երկյուղից ն գերի վերցնելով ն անտի լուղարկեալտանէին 'ի Դամասկոս: քաղաք. Հրկիզվա ն՝ աճա

.

.

ի Աղիովոի բ Գ/ուգից

:

՛

որ

շա

երրիմ է" բնութ ։

աս

ա ոզ ազեվականնե

.

-

ենք ,

.

Հեա

բա.-

ոը եո ի աարի ու

1,

մարը անի`ԴՏ» ո «2րանք, Հայու արուվանրի նիւթովն: դաճիքնն Հրդեճելով, բոցը (383«ուի ցավ, կրակ,' ար էր Բուրին ճարանություն այլաա:ոո ազգիները անՀարիբերում ին Դվին ընտանիքն "

`

լ

ա

.

,

)

ս

ա

ռ

ազո

չկ

լլա

:

լ

'

ա

ա

ամ

,

ւս

ացա

բ

այնտեղիցճանապարձճում դեպի Դամասկոս:

էին Դվին քաղաք,

ն

ծ.

մեր ծովացաւ այսպէս աշխարչա Վլիք՝ որդի նոր» Աբդլմէլիքայ ողբովք: հսկ լետ եւ

Սղիման եղբայր յետ Վվլիթայլ՝ ապա

րա

ն

արտասուօք

իսկ 'ի

Ոմար. որ

ում

նմինՈմարալ

Սոչի

Կր Ն

վասն բազումնաճատակութիւնս Քաղաքի ճառա

(ուծի ցուցյալ, Քրիստոսի Բայց անթառամպսակաւն:

յաւուրս

Ի / Քրիստոսէ ղիայի նե սէս

Կո

Ար"

էր Աղուանից՝ ի որ յայնժամ եպիսկոպոսապետ ո զինքն բերհալ, չարադաւան բարշտութեան նմա, որ այնժամ Հրամանատար կին ոմն Համաձայննալ լոր

անուանն

լ.

Հայրապետինոմ.

մեծ

ոմն,

եւ

ւ

գոաներ»

ՊԵՐՄ

նից ի

տիէր։ չր"

լինէին Դֆանաճնար նոքա միաբանեալ՝ այսպէս երկաքանչիւրք տօմարին Լեոնի: ածել աշխարճն

'ի մարդապաշտ

զբո-

արհի Ա1ԺԻ

առ

ն

երկիցս ի

ենէ

ոչ

իւրեանց:

նս

ան

նոյնգունակ

անին

ր գին մեր ճնարի զաշխարճս ի Հոռոմոց քարոզեն, հրմէ բառնալ զնոսա 'ի միջոլ աստի աճապարեսցես Հոռոմս ձեռնատուր լինին ի տակս

ընդ մեզ, որ միշտ զանուն զթագաւորն ալլ

քո

քարոզեմք լիշատակեալ նա

,

ձուցանել: Եթէ ոչ ընդճուպ իսկ Հատուածեալ 'ի մասունս գործոց: կացն յամենայն

,

'ար-

մեծաւ

ամբ ամիրապետնշնորձակալութ ընթերցաւ մ ն ինքն մեծի Հայրապետին, դեսպանն զառաքհալ պատուէ յ Մ իի

Զայս

բամբ

|

ապա

ինքնճրամայէր անիրչիւր զ ո ղերկաքա Որոյեկեալ ն ըմբռնեալ տիկնաւն: առնու գնայ

՛իւր՝ վաղվաղակի ներքինապետ առ

սէսն Հանդերձ

երկաթի շղթայիւք Հեծուցեալ յուղտս՝ կապեալ 'ի ձեոն մարմնական կրից եւ այսպես խոճչականաբար ամիրապետն: մեծ

սան

ա

ն

:

նոցա զչոդւոյ

մաճ

։

ի

ապա Հաստատէր: ձեռնադրեալ ռինՆերսեսի սմս չորեքտասան՝ վախճանի: բապետութեան սուրբ մեծ

եւ

ՍԵ.

զկնի

սորա

ի արը ղիւա»

վարատհալ՝բառնայ ի եպիսկոպոսապետ այլ `

բաց

ճայրապետնեղիա: ապա եւ

գամներով,

որութ զրնդարձավունի: ր

դառնալ 'ի մարդադաւան ղզղջացան բթ ն Ապա մեծն Եղիա զիմաստութիւն ւ. ո իսմայելետ գրէ թուղթ առ ամիրապեւտն ւ "ի գործ արկեալ՝ աստ յաշխարիս մերում եպիակոու կուցանելովնմա, թէ գոյ ի ար որք տիկին մի ղուղակից ընդ եպիսկոպոսին, ն մեծիտէրութեանդձերոյ ոչ միաբ տ. րեալ են ի Հնազանդութենէ

հրիցոանդամ,

արախուուչ

թիւն Հայճոյու

զեկուցին իսկ նախարարք աշխարձինիմացեալք՝ ոգւով չասի ն բազու Եղիայի, որոլ գուն ի վերայ գործեալ ոսա րաքն ծաւատոյլաստուածական պատդամօք

եւ

յաջորդէզաթոռն

եվ այդպիսով մեր աշխարճչըարտասուքի ծով դարձավ ն լցվեց ողբով: Աբդլմելեքից Հնտո ամիրապետ է լինում նրա որդի Վլիցը, նրանից ճետո՝ կարճ ժամանակով նրա եղբայր Սղիմանը, նրահից Հետո՝ Ոմարը, որի ժամանակ Գողթնի տեր Վաճանը, չարչարանքի ենթարկվելով նույն Ոմարի կողմից ն շանուն Քրիստոսի ցուցաբերելով մեծ քաջություն, Շամի Ռուծավ քաղաքում Քրիստոսիկողմից պսակվում է անթառամ պսակով: Բայց նղիա մեծ Հայրապետի օրոք ոմն Ներսես, որն այն ժամանակ Աղվանքի նպիսկոպոսապետնէր, Հրառլուրվելով ամբարշտությամբ, ճերետիկոս է դառնում... ն մի տիկին ճամաձայնում է նրա Հետ, որն այն ժամանակ Աղվանքիիշխանն էր: Եվ այդպիսով նրանցից յուրաքանչյուրը միաբանվելով՝ ճար էր փֆընարում ամբողջ աշխարչը ԳՄ գցել 1 Լնոնի ի տոմա րի մարդապա րդապաշտ չարախոսու քյան մեջ: Այդ մասին իմանալով՝ երկրի նախարարներըզեկուցեցին մեժ ելի ճայրապետին, որը Հոզաչափ ջանջ քափելով երկու-երնք անգամ նրանց ուղարկումէ ճավատի նամակներ աստվածային պատբայց նրանք չզղջացին ն ետ չդարձան իրենց ժարդադավաք մոլորությունից: Ապա մեծն եղիան, գործի դնելով իր իմաստությունն ու լայնասրտությունը, թուղթ է գրում իսմալելյան ամիրապետ Ամարին՝ նրան զեկուցելով, թե այս մեր աշխթարճում կան մի եպիսկոպոս ու նրա նման, նրան զուգակից մի տիկին, որոնք դուրս են եկել ձեր տերության ենթակայությունիցն չեն միաբանվում մեզ ճետ, Լ1ենք |, ոի միշտ քո անունը մեր աղոթքներում ենք քարոզում, իսկ Ճիշատակելով նրանք քարոզում են Հոոմեական թագավորին ն ձգտում են մներաշխարձը նրան ենթարկել, նքն չաճապարհանրանց վերացնել մեր միջից, Հարկերի ն բոլոր գործերի մեջ մեզնից բաժանվելով՝ նրանքանձնատուր կլինեն ճոսմեացիներին: այս Ընթերցելով ամիրապետըմեծ շնորճակալությամբ գրությունը՝ պատվում է մեժ ճայրապետի առաքած սուրճանդակին, ն ինքն է ղարկում իր մի ներքինապետին՝ ճրամայելով անմիջապես իր մոտ Ճասցնել ներահսինտիկնոջ ճետ միասին: Սուրճանդակը գալով բռնում է նրանցից յուրաքանչյուրին, կապում է երկաթյաշղթաներով, նատեցհում է ուղտն Ղածրի ն առու նում մոտ: գնում է ամիրապետի եվ այդպես խոճականաբար նղիա մեժ Հայրապետը, նրանց մարմնական կրքերի ժիջոցով նրանցից ճոգու մատը, մեջտեղիցվերացնում է Ճնռացնելով եվ ապա ՃճերետիկուՆերսեսիփոխարեն չարիքը: ձեռնադրում է այլ եպիսկոպոսապետ: Այնուժետե, երբ լրանում է նրա Հայբապետության տասնչորս տարին, նա վախճանվումէ: նրանիցՀետո սուրբ աթոռին Հաջորդում է չովչճաննեսմեծ իմառմեծ

նորունսակաւակեցութեամբ: ոել չարչարո

ժամանակի Վաճան Գողթան տէր

ն

աան

լցաւ

սորա

,

լցո/ոլ

«է:

զկետ Հալ-մ |

Ցովիմաստասէրն

Բ

ու-

,

|

Հաննկս,

Ճմուտ

չարազծաց, տեղեակ դոլով բոլոր քերթողական ն որք ընդ գոսեռից մասնականաց, այլ ն վարժից

գրվածքների |

նհ

տասնրը, որը տեղյակ էր բոլոր քերթողական ու մասունքներին, ինչպես նան տեսակներիուսմունԽոսքի մասնրին մինչ ցանճատվայր, են սհռական տեսակարարութիւնք ն անՔին, արարածների տեսակներին ու տարբերություններին մինչե "լ յացութեամբ ն նս ն պատաճմանց անջատից Հանգամանաց ն տարբերութեանց բաժանելին, անտեղյակ չէր նան տարբերությունների Ճանգամանքնեն կրթականվարժից թլոնականաց, Դարձեալ անտեղեակ: ոչ անջատից բին ն բաժանելի ու անբաժանելիպարագաներին:նա |տեղյակ էրի յարունստաններադրէ առոգանապէս զպտուղս ծառոյ որ զարունստին քեռնական ուսմունքին ն ճոխացնելով արվեստիծառի պտուղողեկեղեցւոյ Քրիոտայ սա դրոշմեալ՝ գրով Հմտագոյն ըէրն, լաւէտ իմն րը՝ դրանք ներդնում էր ուսումնասիրության մեջ. նան է՛լ ավելի 4բմպաշտամանժամուց, գեղեցիկ կարգաւորութիւնս տոսի զբովանդակ տորեն դրի առնելով՝ Քրիստոսի եկեղեցուն է տալիս պաշտամունքի կս զմիոյ միոյ կարն բացայայտնալ ճոխացուցեալ ու ես իմն յօրինուածով ժամերի ամբողջ կարգն կանոնները՝ եկեղեցու կղերականներիմխին ճառս կղերց եկեղեցւոյ: Այլ 'ի մխիթարութիւն դացն զմեկնութիւնս ն յորքարության Համար գեղեցիկ ճորինվածքովճոխացնելով ու մեկա"մեկ Հար գործոց զղջացուցիչս լարդարնալ՝ ճաՆա Հորինում էր էան փնքնախօսսբանաստեղծա բացաճայտելով կարգերի մեկնությունները: սակի' Մա ամենայն առաքինի ու ետ դորականսի պէտս ապաչխարողական ճամար ոնր կանդնելու բանաստեղծություններչար գործերից կրթական չանիւ զանձն տունալ աշ խատասիրաբար ն խրատական բաներ՝ ապաշխարողական քաջողջութեամբ խորձրդի պետքերիճամար: տքնուն ամենագիչեր ն աղօթիւք նա ամենայն առաքինի ողջամտությամբ ու ժրաջանությամբիրեն տազինքն զինէր լերգս ճոգնորս պաճօք այլ եւ ի ներքոյ ոչ օդնաց ար, 1-Վ.ճմուազան Կանք ալխատանգիիզինում եր Հոգնոր մունր, «տո երան խտ պատուական ի հերդուան ն ամեն թադր, ղությամբ, աղոթքներով ոչ գիշերվա ժամերգությամբ: ն եւ մանր խարտի աղացնալ իւղովք ու տաւորնալ պճնազարդէր։ ոսկի թե բրդյա, այլ այծի մազից պատրաստված կոպիտ շոր անտանելի որ փչէր ընդ ծաղկնալ ալեօք մօրուսն, անուշիւք լայն ընդխառնեալ՝ էր ճագնում, իսկ դրսից զարդարվում էր գունավոր ընտիրնյութից ատնան կորուսեւ այնպես ապա ղգեստու մինչն ցգրապանս պատրաստված զգեստով: եվ ոսկին խարտոցով մանրացնելով ու նրա իջանէր խրախութնան ճետ Հաց բարի պատճառք բարեխոր ւեսողացն զի անուշաձոտ խունկեր խառնելով՝ փչում էր ալեսաոն մոռրուքին, կաղմեալ, պակուցումն'ի չարէն 'ի բաորն իջնում էր մինչն նրա զգեստի գրպանները, Աճա այսպես ատյան լիցի՝ ն չարացն խակաց ընդոստուցանօղ ընոմանց աճից զօրութիւն ր պառրատտում, դրպքաղիբարիք րի: նւ վասն զի ոչ այնպէս յաներնութից տմսձազննրինոպախանլանբա-՝ ցի լամբ որպե լերեն. տերտեի պատքարկն ական ու րի պատճառ ԱԿ լինի, իսկ չարերին անդութներին դրդիչ ա: նրանց ն վասն սորին իսկ այսորիկ կախատղանք, զարդուց չարից լեացս դեպի |բերելով| բարին: եվ քանի որ մարդՀենց ոչ այնչլես քարինս հատել զանշչունչ պճնազգ սովորութիւն գեղեցիկ ղարդուք կանց դրդող զորությունը ոմանց աներնույթ աչից վատթարիցկբերի լաւ զքարինս բերէ 'ի զարմարդ քան եկեղեցւո, ապա ո՛րչափ առաւել դեպի լավը, որպես երեելիների Հասարակ բնությունից վեր զարդերի նոցա միայն, ոչ ամենեցուն՝ այլ մացումն զտնռողոն.սակայն այսոքիկ խտղտանքը, ճենց այդ պատճառովէլ սովորություն ունեցավ գեղեցիկ զայճաւատացեալ է գորժ: նւ վասն զի տեսհալ էր դատողական որոց քարերը. ուրեմն տծանողներինառա։պճնազարդել անշունչ անուն, ն եղն գնալ նմա առ ոմն ձՀայոց՝ Վլիթ ոստիկան նա վել բբն Աստուծոլ մարդն էր զարմացնում, քան թե քարերը, բայը ոչ բոլորին, ալլ ծովչաննու, իսկ նորա նմա զվայելչութիւնն ամիրապետնն պատմել Հավատալն է, նվ միայննրանց, որոնց վճռական գործը լԱռստծուն| զմի ի ծառայից իւրոց առաքեր վաղվաղակի Աստծու մարդուն տեսել էր զնա տեսանել ըղձացնալ՝ Քանի որ Վլիթ անունով Հայոց մի ոստիածաւ բազում պատուով յարառ ն պատաճեց, ինքն զայրն Աստուծոյ ածել: հբրն մոտ ն նրան որ նա սոգնաց ամիրապետի պատմեց առ նա ամիրապետնլղէր, զի րստ պատգամ քաղաքն, քունական ովճաննեսի վայելչության մասին, ամիրապետը ցանկացավտեսնե այնպէս զնա տեսցեն: վորականինզարդու զինքն զգեստաւորնալ՝ նրան: Անմիջապես իր մեկին ն ժառաներից ուղարկում է Աստծու դիտակնիւր նա առաւելփայլուն դուն բերել իր մոտ, նորա զաւարտաճասակ նրբ նա մեծ պատվով բերվեց արքունական քաղաքը, նրան պատգամ է ճղում,որպեսզի նա իրեն զգեսսովորական զարդարանքով, ու ինքը նրան այդպես տեսնի: տ սկ նա հիր բարձրաճասակ կերպարանքը Է՛լ ավելիփայլունզգեստմասանց

որ

բանի

ն

Հմուտ

ու

դան

դժոխըմբերս ցիսիս յայծեաց

հ.Է

թեամբ:

|

Տակից

|

գերաբուն

Գարդորոմ

իսկ

Բ

պաղպաջուն

|

|

տ

ար-

ամիրապեատը

ավորի

կազ ծաղկեալմօրուսն ոսկեփունջ կազզգնստութ պճնաւրհալ՝ զաղէրեկ ձեռն նիա դաւազանն,որ ի մեալ, ն ղոսկիանկար գուննան այրն ն թի ապա առհալ, այնպէս ն նորա ընդ դեղւ ցկութիւ ղարմացեալ Հիացեալ տեսհալ՝ Զոր մտանէր": աթոռ ճասակին ն շքեղաշուք դիտակին.ապա եդաւ բարեճոամբոյր տիլ նմա ն սկսաւ ճարցանել ցնա մ լինի. վառն զի Քրիստոսն ձեր Նի պէս պճնապամոյճ ն ն աշակերտքնորա» ակ ո զգեստ պատունհաց զնոյն արարին Աստուծոլ մերոյ տասխաննալասէ. «Թէպէտն Քրիստոսի լինէր փառսնծածկեալ առնալ մարմնովն զաստուածական նչա սակայն աստուածային զօրութեան ոքանչելիք բադուրաւ. " , թո շնոր նչշանաց ժաֆկեցաւ, այլ լամենեսինչեղաւ. զնոյն արԴիւրոց, որ բաւականբերէր "ի ձնոս աշակերտացն տալով ն ոչինչ պիտոյացան կան զարթուցանելլերկիւղն Աստուծոլ՝ նշանաց է 'ի մէնջ բազում իսկ արդ վասն զի փակեալ աճարկողաց: իմն զգիստուք նոցա չնորչ. վասն այնորիկ աճարկու յերկիւղն Աստուծոյ: Դայ մարդկանընգոստուցանել զամիտխակութիւն ն ծիրանեփառ ի ձեզ է ւտնսանել. ն 'ի մարմնաւոր քազաւորսդ ապա առ նե զինուք ի : աճարկու զին ոսկեճամուկ զգնեստուքն գեղեցիկզարդուք զձեզ ի թիւն բազմաց բերիլ: Զի Թէ խարազնազգնաց սցի զար"ուր պակուցեալ ն խոշորս, ոչ ոք ն Կոնսանիցէ՝ գծուծս զիմ գտանել փառաց ձերոց, որ ոչն երեի: Բայց եթէ զբովանդակն

եփունջ

ն

,

աեր

Ա

1,

Լ մ

ոն շին ամիրապլուոն. «եեոոի ԱԻ մէն ի 7 իճ մ" "3 է ար Ա

ի թ

:

յա-

առ

Ն անաց

-

ւ

արտաքս քո տէրութիւնդ զես,Հրամալեսցէ

ոոեէի Պոր սակաւիկ մի դնալ ի".արան-

'ի զդեստուէն մերկացաւ միայնանալն՝ ան «Մերկութնան ասելով. նմա զցվաիսն այլծեայս, նոյ, ցուցանելով

իսկ

ըն»

ի

ապա

"|

արտաք-

առ

ու

ու

Բ

Վորների ու

.

թարմ դի որմ

ար մրատուժոյ | հօքն անգամ զնա պճնաւորձալգողոցիկիոն արքունական մեժարնալ արժաքոլ ուկոլ զզնատութ, գանձա պարգոնալ Չուղար սակաւ՝ վախճանի, եկեալ կեցեալ յիւրականաշխարճն: Որոյ ն

նմա

ո

քա

Լ

ն

աաա

պյան

մետասան:

ու

է ուղարկում

`

,

:

: Վիպասանացնմերոց խօշսս յարմարէ Ցովչճանվզնախնի Աստանօր Պատմարանս ն թիկնաւէտ» զնա ն «գունեան այր իմաստասերի,«աղէբեկ» ղժօրուսննորա ասելով »

նու

ամս

ճայրապետության ամս

կացնալյաքոռ

ու

՛

-

արին ն աքա աա ՛ Ս արաւ էւ Աա զազուի հորը հոց» մարմին խոժոռեալ քստմնելով ասէ. «Զիա՞րդ արդեօք կարէ թրձի, եէ ոչ տնել ժուժկալել այապիսիդժոխըմբերելի պատուվ զնա եւ լինի նմա Համբերուքիւն» ապա բազմաճարկի ալ

աաա

ու

ու

Ը`

լ

արիք րյա

ներով զարդարելով ն նոր սպիտակած մորուքը ոսկե ծաղիկներիփնչի կազմելով ու ձեռքն առնելով ոսկենկարգավազանը, որը եբննոսյա փայտից էրչ-- աճա այդպես լավ գույն ունեցող թիկնավետ այդ մարդը մտնում է ամիրապետիժոտ": Տեսնելով ու Հիանալով նրա գեղեցիկ Ճասակով գեղեցկությամբ, փառաճեղտեսքով՝ աքսռ տբրԿվնց նրան նկատելու,ն ամիրապետըսկսեց Ճարցնել նրան. «Ինչո՞ւ նա այդպես պճնազարդված,(գուցե նրա ճամար, որ ձեր Քրիստոսը պարկեջտ չնչին զգնատըպատվեց, ն նույնն արեցին նրա աշակերտները»: հսկ նա պատասխանելովասում է. «Թեպետն ժեր Քրիստոս Աստվածը . մեզնից առաժ մարմնով աստվածային փառքը թաքցնում էր ինչպես վարագույրով, սակայն աստվածայինզորության ճրաշագործությունները չծածկվեցին, այլ լցվեցին բոլորի մեջ, նույն Հրաշագործությունների արվեստի չնորչը նա տվեց իր աշակերտներին, որ ի վիճակի Վր մարդկանց մտքում արթնացնել աստվածավախություն, ն կարիջ զգացին աճաբեկողներիզգեստի: իսկ այժմ քանի որ մեզնից ծածկված է նրանց բազում Ճճրաշքների շնորձը,դրա ճամար էլ ձգտում նենքայդ. աճարկու զգեստներովմիամիտ մարդկանցմեջ աստվածավախություն առաջացնել: Այս բանը կարելի է յոեսնել նան ձեր մարմնավորՔազամեչ, որոնք զարդարված նն ծիրանազարդ, ոսկեզարդ զդգնստներով ն գեղեցիկ զարդերով զենքերով, որպեսզի աճաբեկեն շատծրին։ Որովճչետն եթե մարդկանցիցորեէ մեկը ձեզ տեսնի մազե կոշտ, կոպիտ անարգ զգեստ ճաղզած,նա չի վախենա ու ղարչուրի ձեր փառքից, որը չի երնում, Բայց եթն ցանկանաս ինձ ամբողջությամբ դու, տերդ, ոլեւոքէ Ճրաման տաս, որ մարդիկմի փոբը ճետազոտել, Ճեռու դնան»: հսկ Հետո առանձնանա լով արտաքին զգեստներըՃճանեց ն նրան ցույց տվեց իր ալծամազե ցփաին«ծասելով. «իմ մերկությունն է իմ զգեստը, իսկ արտաջինըմիայն մարդկանցտնսնելու Համար էո: եվ ծրբ ամիրապետըձեռքը գցում է ցվսիին, մոտյլվելով, խոժոռվելով քատմնելովասում է. «հնչպե՞սկարող է մարդու մաիմինը դիմանալ, տոկալ այսպիսի անտանելի քրձին, եթե Աստծու կողմից նրան Համբերությունտրված չլինիռ, ծվ ապա մեծ պատվով նրան մեծարելով, յոթ անդամ նրան զարդարելովարքունական զգեստովկ նան նրան պարգնելովոսկու ն արծաթի գանձեր՝ նրան |ամիրապետը| իր աշխարճը:նա գալով ապրում է մի քանի տարի ե վախճանվում է ճալրապետականաթոռին տասնմեկ տարի նստելուցՀետո: նման

Ֆկարագբելով: -

Այստեղ մեր պատմիչը մե ոիրը պատմագիրների ասածը Հարմարեցնում Հ Հովճաննեսիմառտասնրին՝" րա ո մորուքը «նոր ասելով ատպիտակած» ն նԻ .« Է փագրելովորպես «լավ գույն ուննցող Քիկնավետ մարդ»: ՛

:

ու

ր

Իսկ զկնի նորա կացուցանենկյաթոռ Ճայրապետութեան զԴաւիթ ի դեղցէն Արամոնից, որ 'ի կոտայան գաւառի Այս գիւղ սեպճական Ի | էր տան կաթողիկոսարանինախ քան վզչարչարանս արբոյն Գրիգորի Տրդատայ նմա իսկ ճողեցատուր պայմանաւ ընձեռել, »Րո4 յարքայէն եւ վառն նե լյնտկար վճռան պաճի մինչն ցայսօր ժամանակի: զի ի այրն լինէր տաղակացեալ | քաղաքի յոլժ Դվին բնակչացՀեթանոսաց 'ի ն տագապա նեղեցին. զնա ոճիրք բազում չար Դաւիթ, այլ Աստուծոյ նապնալ ն արտաքս 'ի միջոյ նոցա՝ ըստ գրեցելումն հլնալ, շինէ եկե`

ղեցիչի

դեօղն՝

ն դնէ յարդարմամբ. դգեղեցկայարմար Արամոնս

շուր-

:

ֆ ջանակի նորա տուն բնակութնան՝ վայելուչ իմն յարմարեալ: անդ ամս զկէտ կենացս քաղաքավարեալիբրն Հանհրեքտասան՝ վախճանի. լ նոյն իսկ եկեղեցի: գուցանելով զնա մերձ իսկ զկնի լաջորդէ զաթոռ նորուն ՏրդատյՈթմսոյ գեղջէ, այր սուրբ ե պարկեշտն փայլեալ առաքինութեամբ: Յւուուրսհորա ասպատակք լինէին 'ի սադրելոլ սրբուդադարեալ ճինից յամենայն ուստեք չար եւ այապեսապա խաղաղութեամբ ճասկալ ի կէտ թեան աղօթից նորա: է ծայրապետութեանամս վախճանի. կացեալ Քրիստոսի՝ կոչմանն իգ: հոկ զկնի սորա Հճամանուն: սորուն Տրդատ 'ի դասնաւորից յաթոռ ճայրապետութնան.ն ոչ աւելի քան զերիս ամս տնձալ՝ վախճանի: հսկ զկնի սորուն Սբոն 'ի գեղջէ Բաւոնհաց յաջորդէղաթոռն: 4 Սա 'ի տղայական ճասակէ սննալ նե ուսեալ 'ի սրբումն ճայրապետահակառա բանի՝ վարժ ն կիրթ 'ի բնաւոր առաքինութիւնսլառաջբերիւը: նաճանգին լինէր լեպիսկոպոսութիւն Աղձնախ.քան զայս կոչեալ աղնաց. ն մինչդեռ անդէն իսկ Հովուէր զճաւատացնալնիչր օտ ստորուռով Սիմն կոչեցեալ լերին ցամաքեբիւր մի բազմաբուղթ ցաւ. լորմէ բազում այգեստանք ն բուրաստանք տնկոց ն արտավարք -՛ ոռոգաննալբուծանէին։ եւ այնուճետն ապա սկսաւ ապականիլկ լքոն նիլ պողաբերութիւնք գեղջն յեղծումն աւերակաց բերիլ: հոկ որ ժամ հսմայէլնան ոստիկանն էր լայնմ նաճանգի՝ Սուլէյման անուն, առ ինքն զեպիսկոպոսն կոչեալ՝ աղաչէր զնա քերնս Հնար ինչ դտանել ընդ բոլոր վիճադարձնալ բղխելոյ աղբերն: հսկ ապա Սիոնի քարոզ կեալսն իւր առաքեալ, զի միաբան 'ի Ճսկումն ցայդապաշտամանց բերցին զմի գիշեր որ ի կիւրակենլուսանայր: Իսկ 'ի վաղիւ առաւօտու կիրակէին չունալ գնայ Ճճանդերձ խաչիւնորբով ն Համագունդ ճաւախցեալ ն ցամաքնալ. ն անդ աղօքս արարեալ ն տացելովքն յաղբիւրն որ 'ի ձեռին իւրում. տեառնագրեալզտեղին՝ ճարկանէդաւազանաւն ծւ

առ

յաթոռ

վ

կացորդի

սա

առ

'

յայն-

'

'

.

նստեցնում

Քեն, որըկոտայք դավառի Արամոնք գյուղից էր։ Այդ

են

Դավ-

կաթողիկոսական տան սեփականությունն էր նախքան Տրդատ արքայի կողմից չարչարելը։ Այն նրան տրված էր որպես ճոդեբոժին, Գրիգորին ն տարը ձեռադիր վճռով պաճվում է մինչե այսօր:եվ քանի որ Աստծու մարդ ԴավիթըԴվին քաղաքում նեղվում էր Հեթանոս բնակիչներիկող«ից: նրան նեղեցին նան բազում այլ չարիքներ: Ապա նա, գրածի 2մաձայն, տագնապած նրանց միջից դուրս գալով, Արամոնքդյուղում շինում է եկեղեցի՝այն պատրաստելով ձնով, Եկեգեղեցկաճարմար Ղեցուշուրջը կառուցում է իր բնակարանը՝ վայելուչկերպով այն Ճարմարեցնելով:եվ այնտեղ առաքինի կյանքով ապրելով մոտավորապես Կոասներեքտարի՝ վախճանվում է, ն նրան թաղում են այդ նույն եկիղեցու մոտ: նրան Հաջորդում է Տրդատը, որը Ոթմառ գյուղից էր. նա սուրբ ու մարդ էր ե առաքինությամբփայլող: նրա օրոք չսր ավաչ պարկեշտ ամեն զակների ասպատակությունները կողմից դաղարում են՝ նրչս սուրբ աղոթքների դրդմամբ: եվ այդպես խաղաղությամբ իր կյանՀասնելով Քի ավարտին՝ նա վախճանվում է, Հայրապետականաթոռին նստելով իգ (53) տարի: իսկ նրանից ճայրապետականսՓոռին Հանդի Ճճետո ռավորկերպովբազմում է նրա ՀամանունՏրդատ Դասնավորեցին, տրը ապրելով Հետո երեք տարուց ոչ ավելի՝ վախճանվում է: նրանից աթոռին ճաջորդում է Սիոնը, որը Բավոնյացգյուղիցտ էր: նրեխա Հառակից սնվելով ու կրթվելով սուրբ Հայրապետարանում՝ բնական առաՔինությամբ նա ջանք ու փորձ էր ճանգես բերում: իսկ դրանից առաջ նա ճրավիրված էր Աղձնյացնաճանգի եպիսկոպոսությանՀամար, նվ ժինչդեռ նա այնտեղ իր Ճավատացյալճոտի 4ովիվն էր, Սիմ կոչեցյալ լեռան ստորոտում ցամաքեց մի ճորդաբուխաղբյուր, որից ռռոզվում Հեն բազմաթիվ այգեստաններ, արտեր: եվ դրանից բուրաստաններ ճետո գյուղի պտղաբերությունըսկսում է ապականվելու անտեսվել, նրան բերելով եղծում ու ավերում, Այդ ժամանակտվյալ նաճանգում փսմայելյան ոստիկանը մեկն էր, որը իր մուտ է Սուլեյման անունով կանչում եպիսկոպոսինն աղաչում է նրան' ճնար գտնել աղբյուրը դարձյալ բխեցնելու Համար: Հետո Սիոնը քարոզիչ է առաքում հր բոլոր թեմերը, որպեսզի միաբանված գիշերային ժամերգությանՀսկում կատարենայն գիշերը, որից լուսանում էր կիրակի օրը: հսկ կիրակիի վաղ առավոտյան սուրբ խաչով ն խմբով շարժվում Հավատացյալների դնում է խցանված ու ցամաքած աղբյուրի մոտ: Այնտեղաղոթք անելով ու տեղը խաչակնքելով՝խփում է ձեռքում բռնած գավազանով, ե գյուղը

Բուրը

ու

լ

Հետո Ճայրապետականաթոռին հսկ նրանից

ւ

յորդաբուղխ լանկարծակիյական թօթափելնբղխէ աղբիւրն վտակեալ | ոստիկանը զարմացնալ՝ ականակիտպարղուածիւ.ընդ որ յաւէտ իմն Փ Ցետ այսորիկ նորա եղեալ նշանքն։ ոչ թերնս լինէր մոռացեալ 'ի մտաց նե ղգործակալութիւն Հայասեհճաս ոստիկանն այն պայլազատել ապա ն վախճաներ իսկ տաննայցա. ն 'ի գնալ նորա ի Դվին ջաղաց՝ իսկ առաքէ 'ի խըներկրորդն Տրդատ: նւ իմացեալ ոստիկանն վաղվաղակի ղնա ծրամայէյաթոռ Սիոնի, ն ածնալ կացուցանել դիր եպիսկոպոսին յայսպիսի իմն պատճառանացբնրեալ լայս տեղի: Հայրապետութեան. ն Արենոյ ն գիւղաքաղաջին Է Ցաւուրս սորա եղն կոտորումն Քաղինոյ ն ճազար Ա Թալնայ, յորում սպանան ոգիք իբրն եօթն Հարիւր գերեցան ն վճարալ րկերիւր:։ Բայց նորա բաղում Հրաշալի ճգնողականվարուք թնարանի ընդ զկէտ կննաց իւրոց իբրն ամս ուք՝ վախճանի,եդեալ ի -

կ

|

|

Հարա իւր:

լ

զնսայի,'ի նիգ դաւաոէ լԱղապատրուլ գեղջէ՝ կոչեն յաապա Ջսա նախ կարգեալ էին եպիսկոպոս 'ի գաւաքոռ Հայրապետութեան, աթոոն: Ասի ն զկնի ապա կացուցեալ 'ի Հայրապետական ռին Գողթան ն վասն զի յաղքատուբան զնմանէ, թէ էր որդի միամօր կնոջ այրւոյ: | եկն | քեան կնոջն Հանդիպեալստնդհայ որդւովն իւրով մուրացիկ շրջէր՝ ն իմն յարեցաւ նա 'ի տուն կաթողիկոսարանինանդ կայր՝ 'ի յոլովից Տեառն՝ ցրիանտես լեալ. ն ոչ նս բնաւ մեկննալ՝ի դրանէ տաճարին ն յանարնակէզ տապախարչ տաճար սառուցեալ 'ի ձմերայնի լինէր բացօմարալնի։ հսկ 'ի Հարցանելքաչանայիցն, թէ «Լնդէ՞ր այդպէս դառնաշունչ օդոլդ ճանդերձ ստնդիաց մանկամբդ Քնայք լեալ բոլոր ն ոչ մտանես ընդ յարկաւ ուրեք.» իսկ նա զայս բան նեթ տարնալ, «Ո՞չ գիտէք, զի սակս կաթողիկոսութնան | ընդդեմ առնէր պատասխանի. սնուցանեմ։» Որ գրեթէ մարգարէուճի իմն վասն ղորդնակս իմ եւ

, '

աստ

մանկան կինն գտանէր. զի սնեալ ն ուսհալ 'ի նմին Հայրապետանոցի՝ ն ապա 'ի բարձրաստիճան Հայրապետութեան նախ յեպիսկոպոսութիւն զկեանս իւր իբրն ամս երեքտասան՝ կոչեցաւ: ծւ սորա քաղաքավարեալ ոմն ի վախճաննալդնի ընդ Հարս իւր իսկ լետ սորա զՍտեփաննոս անդ՝ ոչինչ աւելի քան յառաջնորդութեան Դվին քաղաքէ կացուցանէին

փ զերկուս ամս կեցեալ: եւ յետ սորա Յովաբ լաջորդեալ յՈստանէն՝ տնեալ: իբրն ամիսս վեց միայն ապարանից՝ կուրապաղատին Ջայսու ժամանակաւ եզիտ ոմն ոստիկան ի Հայս յամիրապետէն | առաքեալ լինէր. որ իբին եճաս 'ի նախջաւանքաղաց՝ ապա կուսակալս լ առաթէր:։նւ վասն ղի ընդ նոքօք ն գործակալսըստ գաւառաց գաւառաց

Հանկարձակիակնթարթորենբխում է ճորդաբուխ ականակիտ աղբյուրը: Դրավրա էլ ավելի է զարմանում ոստիկանը, ն նա այլնս չի մոռանում ճետոդ ոստիկանը ճասավ դրան կատարված ճրաշքը: Դրանից ն դնում Կոխիրելու դարձավ ճայաստանցիներիվերակացուն: եվ երբ ն հմանաէ Դվին քաղաքը, իսկույն վախճանվում է Տրդատ երկրորդը: | է առաքում՝ Վով այդ մասին' ոստիկանն անմիջապես Լճուրճանդակ Սիոն եպիսկոպոսին փնտրելու ն Հրամայում է նրան բերել ո, նատեցնել Հայրապետականաթոռին՝ այդպիսի պատճառով նրան բերելով այդ նրա օրոք եղավ Քաղինի, Արենի ն Թալին գյուղաքաղաքի կոԿոեղը: տորածը, որի ժամանակ սպանվեց մոտավորապես յոթ Ճարյուր ու գերվեց Ճազար երկու Հարյուր ճոգի: Բայց նա երկար ու Ճրաշալի ճգնողական վարքով ավարտելով իր կյանքը՝ վախճանվում է ութ տարի |աթոռակալելուց)ճետո ն թաղվում իր Ճայրերի դերեզմանոցում: եվ ապա Հայրապետականաթոռի ճամար ճրավիրում են նսայու,, որը նիգ գավառի Աղապատրուշգյուղից էր: նրան նախ եպիսկոպոս ձին կարգել Գողթան գավառում, իսկ ճետո նստեցրել ճայրապետական սսթոռին։ նրա մասին պատմում են, թե նա մի այրի կնոջմինուճար որդին էր: ծվ աղքատության մեջ ընկնելու պատճառով կինը իր ծծկեր որդու Հետ շրջում էր որպես մուրացիկ: նա գալիս-մտնում է կաթողիկոսարանու մնում այնտեղ՝ շատերի.կողմից անտեսվելով: Բայց նա Հեռանում բնավ չի Տիրոջ տաճարի դոնից՝ ցրտաճարվելովու սառչեն լով ձմռանը տապախարչ արնակեզ լինելով ամռանը, Իսկ երբ ՓաճանաներըՀարցնում են, թե «Ինչո՞ւ նս բացօթյա մնացել դառնաշունչ այս բոլոր եղանակներին ծծկեր մանկանդ Ճետ միասինն չես մտնում նա որնէ ճարկի տակ», տալիս է ճետնելալճակառակ պատաս-՝ խանը. «Դուք չգիտե՞ք, որ հս իմ որդյակին այստեղ մեծացնում եմ կաթողիկոսության Համար»: եվ այդ կինը իր մանկան Համար գրեթե ու

մարգարեուճի եղավ, որովճետնե այդ նույն ճայրապետանոցում մեծանալով ու կրթվելով՝ նրա որդին Հրավիրվեց նախ հպիսկուղոսությանն ապա ճայրապետության բարձի պաշտոնի ճամար: եվ առաքինի կյանք Կվարծլով տասներեք տարի՝ նա վախճանվում է ն թաղվում իր Հայրերի մոտ: հսկ նրանից ճետո այնտեղի առաջնորդ են կարգում ոմն Ստեփանոսի, որը Դվին քաղաքից էր. նա աթոռին Մնաց երկու տարուց ոչ աավել: նրան ճաջորդեց Հովաբը, որը Ոստանիցէր, կուրապաղատի պարանքից. նրա (աթոռակալությունը| տնեց միայն վեց ամիս: ամիրապետըՀալաստան է առաքում նզիտ ԱՄյդ ժամանակներում անունով ոստիկանին, որը երբ ճասնում է նախջավանքաղաքը, կուաակալննրու գործակալներ է ուղաբկումտարբեր գավառներ:նվ նը111

ընդ այն ապա զմի փ պատուաւորաց նուաճնալ էր գաւառն Բադրնանալյ՝ սրբոյն 'ի վանսմիայնարանի ճ ասեալ ոստիկան առաքէ. որոլ նրթեալ նեւ տեսնալ առնէր: անդ Գրիգորի, որ ի գիւղն Բագուանու՝ երեկօթս զգեղեցիկ ն զյաւէտ չքնաղատես սպասս աստուածակերտխորաապա առաչ նին՝ զոսկեղէնս ն զարծաթեղէնս ն զգունակ գունակ հրանգս ն ղզարկանելիս,ապա Ճրապուդաստին սրբութնան ե զճանդերձանս մարթել Հնարս մտօք ջանայր խորամանկ րբնալ'ի չար աղդաճութենէն՝

աւանդսն:եւ ղաստուածային գտանելսակս յինքն յափշտակելոլ

փ. մ:

ըստ

րամ աաա աՅԵ աաա արան եոճը: փիլիսոփալական

լ արունեստսե վարժեալ իսկ էր "ի մուտ լեալ փսաղտութեանկրթանաց։ եւ վասն զի 'ի ժամանակսՍողոմոնի՝ Հարանց Հօր, լերկուս լինէր բաժաննալուխտն Մաքենոցաց, ն

։

-ծ

է

Գրիգորիմիայնարանի վանքը, որը դտնվում է Քագավանչնդգյուղում, գիշերում է այնտեղ: եվ այնտեղ տեսնելով աստվածային գովարծաթեղեն սպասքը, ճարիգեղեցիկչքնաղատեսոսկեղեն վերարկուները ճրավարագույրը, Հագուստներն նրղգույն սուրբ ն խորամանկորեն ջ անում է Ճնար դրտէ ազաճությամբ չար պուրվում եվ ապիրատ մտաճամար: Ճավշտակելու ընծաները նել աստվածային դրությամբ իր անարգ ծառաներից մեկին խաբելով թաքուն խեղդամաճ տա-

ու

ու

՝

կացուցանեն

ա-

ռուրբ

ու

զ

,

րրա

որ

ու

ապիրատ խորչրդոցն զմի 'ի ծառայից իւրոց անարգագունից'ի ծա' ըբնկենոյրի գիշերի 'ի վիշ ծուկ խարդաւանեալ խեղդամաճութեամբ այգուն մեծ խորափտի՝զվայրս մտին 'ի վերայ կափուցեալ: եւ ապա խեղղամաճ ժանտին, լ իբրե զանխուլ իրին գոլով՝ ինքն ի խնդիր լինէր ն ն աղչասարակ զսուրբ ի կապանս ըմբոնեալ՝` կուսակրօնսն ի բանտ նորա: եւ յոլզ ապա ծառայի կորստեան պատճառ իբր թէ նոքա գտան երթայր բանայր զիւր վիառեալ զտունս նե զկայանս ութտականացն ի ն իսկոյն ճիչ բարձեալ մարդակերն՝ ճնեալ ծառային ծածկեալ վիչճն. առնէր: նւ. վաղվաղակի ապա արսն պարտաւոր մաճապարտ զսուրբ ն ոստիկանին զգացուցանէր զայն ինչ, զոր ոչ երբէք գտանէր լոնսան ճրաման բնդունի արարհալ՝ ամբիծ պարտաւոր այնպէս զարիւն նել. արսն: հսկ առանց ճարցնեիորձատենի կոտորել զսուրբ յոստիկանէն անօրէն վշտասէր չար դաճիճն սրոյ ճարակ զսուրբ դունդն առճասարակ աւելի քան զքառասուն այր. ն ապա զբովանդակ սպասուցն բավտայր մութիւն միանգամայն իսկ յինքն յափշտակնալ՝լնոյր զկորստականչար ագածութեանն չափ: հսկ ի բազմաց սակաւք մնացեալք հլհալք 'ի փախստենէ փապարացն՝նե եկեալ գտնալ 'ի բազմախողխող երկաթոյն անկնալ զդիակունս սրբոցն, ն զեկեղեցին Քրիստոսի խիրթտապաստ Հ խրախփոխանակ ողորմելիս ողբս բեմին, նացնալ ի բարեղզարդութենէ ճանական երգոց լարդարէին. մանաւանդ զի ն ոչ կափուցման աչաց նոցա արժանի գտան: նւ այսպէս ճազիւ իմն գերեզմանիզսուրբան ' տունալ՝ ի մխիթարութիւն իւրնանց բերէին զանբիծ արեանցն պարդըվ'ի նոցա անուանք գրեցան տաւորութիւն: Որով ընդ մարտիրոսս ՆՐ րութիւն կենաց: Բայց լետ վախճանելոյ ճայրապետինՅովաբալզՍողոմոն ածեալ Փառնւոյ, յաթոռ սրբութեանն: Սա էր 'ի քաղաքագիւղէեն ն

գավառը, այնտեղ է իրենց էին ենթարկել Բագրնան մեկին, որը գնում Հասնում ոստիկաններից ռաքումպՊվատվավոր

րանք քանի

'

փակում այդ մուտքի տեղերը: ինքն է սկսում փնտրել խեղանտեղյակ՝ թե դեպքին իբրն Առավույան ն սուրբ կրոնավորներին մարդուն բոլոր դամաչ արված անպիտան ու շղթայում, իբրն Թե նրանք հղան իր ծաբռնելով բանտարկում է

է անում, գիշերը գցում մի խոր վիչ

:

ն

եկեղեցականների խԽուզարկելով ճակադրված է բացում իրեն գնում (ճայ տներն բնակարանները՝ է մարդկանց սուրբ մարդակերը ծառայի վիչը։ իսկույն ճչալով՝ այդ ոստիկանին ճասկացՀամարում մեռնելու արժանի: եվ անմիջապես նում է այն, ինչ բնավ չէր կարող գտնել: եվ այդպես անբիժ արյունթ առանց դատարանի ոստիկանից Հրաման է ստանում դատապարտելով՝ անօրեն, վշտաիսկ Ճարցաքննության կոտորել այդ սուրբ մարդկանց: մատնում սրբերի խմբին՝ առճասարակ դաչճիճը սրի է չար ռեր մարդու նվ ապա ամբողջ սպասքը ավելի, քառասունից (լոտորելով| է իր անցավոր չար ագաճուՀադեցնում միանգամից ճավփշտակելով՝ փախչելով, Թյունի։ իսկ բազմությունից քչերը, կենդանի մնալով գտնում են բազմախողխողսրից ընկած սրբերի դիակները գալիս ն իր բեմի բարեզարդությունիցզրկված Քրիստոսի եկեղեցին: եվ նըրանք ուրախ երգերի փոխարեն ողորմելի ողբ են սկսում, մանավանդ իրենք արժանի չգտնվեցին փակելու նրանց աչքերը եվ այդպես որ արբերին Ճճազիվգերեզմանին ճանձնելով՝ իրենց մխիթարում են նրանը նրանց անունները կյանքի անբիծ արյան մեղապարտությամբ:Դրանով մատյանում գրանցվեցինմարտիրոսներիանունների ճետ միասին: Հովաբի վախճանվելուց ճետո բերում նհ սուրբ աթոռին Հայրապետ նստեցնում են Սողոփոնին։նա Գառնի քաղաքագյուղից էր ն մանկուց Մաքենացիներիմիաիր վրա էր վերցրել կրոնավորության լուծը աան նկա մա նու ւան ժմգաեմ նս ն. ճմուտ նան սաղմոսերդուփիլիսուխայականարվեստի առավել էր թյան մեջ։ եվ քանի որ ճայրերի Հայր Սողոմոնի ժամանակ Մաքենացիների միաբանությունը բաժանվել էր երկու մասի, ն ճայրհրի Հայրը»

ոասյիկորուտյան պատճաոր: եվ

աղա

ու

ու

ու

ու

ու

8.

,

Շիրակ գավառիՋրեսկ եվ դնում է նան այս Սողոմոնը: քրա Հետնից եֆ իրեն նվիրելով է մենակլացի նա իր է. ճանում են տառապանքի:եվ երբ նրան խցից դուրս ճգնության մեկը Ճճարցաթոռի Համար,ազնվականներից տանում Հայրապետական ն սաստիկ ճգնական կյանքի պատճառով ում է. «Քանի որ ծեր հս գնում ես Հայրապետությա Համաձայնվելով ինչո՞ւ շատ ասում նա է- «Գնում եմ, որպեսզի խանելով՝

կրոնականկես մասի

`

`

տկարացած,

ւ

Համար»:ր

նրանց ր

պատաս

ինձ նկարիչները գեղապաճույճ

|

ներկով

որովծե

ամբողջովին Հագզարացիները

եղից արաջ

Լընթերցող|, Խուղիմա էր: գավառից Արագածոտն Հովսեփին ոատիկաւն, :

յ

առ

ոն

Հետ Հայրապետների

ու

Ն

առ

այլ

կատարվում: էեկարձն եկեղեցու պատինո։ եվ այդպես էլ թաղվում նա է աշխարձի, այս գնում մեկ տարուց ոչ ավելի ապրելով՝ լպատին|: են քավարանի ն նրան նկարում տուրը եր ր Հայրերի մոտ, որը Գեորգին, են ԱրաղդաՀետո նշանակում ճայրապետ գրավեցին ծուն գավառիցէր: եվ քանի որ իսկ մըն տիրեցին Հայաստանին, երկրի մեծամեծները նվազեցին, այսպատճառով հացածները ընկան նրանց ստրկականլի տակ, ալդ մասին ակսած պատմության մեջ պակասեցինմեր իշխանների մեզնից Քրաժ տվյալները, բայց հթե գտնվի Շապուծ պատմագրիՊԼ Գեորգից կբավականացնի: պատմածը, այն քեզ, դարգում են գրիր լեկեղեցու|ուակիչենրը ճայրապնտ: Հաաա անունով Սրա օրոք որը Դվին քաղաք, նվաճում է իր ձեռքի տակ եղածդալով մի մեժամեժ ու գեղեցիկ դասրան ներին, եվ տնանելով կաթողիկոսական Մարգը իրենց չոոմնական տները՝ Արտաշատը, կավակերտը, ցանկությունիցու դիվաՀետ միասին ն խաբվելով չար ւա Հովադաճությունից՝մեժ դժվարությամբ խնդրում է Հայրապետ մեծ այն հակ գնով, արծաթի ահփին իրեն տալ մեֆ դաստակերտները տեղի չէր տալիս նրա չար բնավ խառնելով, մարդը, մատը կյանքին ու խոսթերին։ Բայց ոստիկանը սրտնեղությամբբանտարկում անում նրան ու գանաճարում,որէ Աստծու մարդուն, շղթայակապէ տա նա իր պաճչանչածը:նան անտեսելով պեսզի թերես զարչուրելով բրածեծ անելը՝ ե իրեն Հասած տանջանքները Հաշվի չառնելով իրեն Աստծուն: իսկ երբ դիմանում էր, ընծայելով այն քաջաբար երեք ապա մնում կողմից, Հայրապետի ոստիկանը անպատասխանէ ճրան իր ծառաների գլուխներինդնելով ու տոպրակ գանձ լցնելով մտնել Հայրապետի արակավ ցույց տալով՝ ծրամայում է չայտնապես կողմը: եվ ապա մյուս տանել ն նրան կերպով վերցնելով՝թաքուն ն բանտի նեն դաստակերտները, վամառվել ու ով, թե նրան լով» ր Լուր

Նրանից

սրբում:

Ապա զկնի սորա զԳէորգ հ գաւառէ Արագածոտան կացուցանեն "ի Ճայրապետութեան:եւ վասն զի սպառսպուռ Հազարացիքնտիրեցին ն կալան զՀայաստանեալաս մեծամեծք աշխարճիս նուազեցան, ն մըճացնալքզօդեալ դադարեալկային ընդ լով ծառայութեան նոցա. սակս այսորիկ իսկ յայսմ վայրի պակասնաց 'ի Պատժութենէաստի զրոլցք հշխանաց մերոց, բայց եթէ գուցէ գտցի ինչ բաւական Քեզ բերցի նախ քան զմեղ պատմհալն 'ի ՇապճոլպատժագրեէւԲայց զկնի Գէորհ գաւառէ Արագածուտան դայ զծովսէի ի բնակչաց սրբոյն Գրիգորի ր. կացուցանեն 'ի ճայրապետութեան:Ցաւուրո սորա ոստիկան ոմժն՝ Խուպիմա անուն, եկեալ 'ի Դվին քաղաք՝ զրնդ իւրն կացեալաննուաճէր: ծւ անանալ զգեղեցկութիւն մեծամեծ դաստակերտիցն տան կաթողին զկաւակերտն ն զժոռոմոց կոսարանին՝ զԱրտաշատն Մարգ Հանդերձ ն նոցունց ազարակօք, դաւաճանեալ 'ի չար ցանկութենէ ն ե դիամոլ ազաճութենէն՝ ուժգին իմն դժուարութեամբյինքն ի ճայրապետէն Լ. Ցովսէփայխնդրէր տալ նմա զմեծ դաստակերտ իբր ի պատճառս դնոց արծաթոյ: հսկ մեծի առնն զմաճ ընդ կեանս խառնեալ՝ամենկին տչ տայր տեղի չար ն ապիրատ բանից նորա: հսկ ոստիկանն մրղձկեալ սրտին դնէ ի բանտի զայրն Աստուծոյն կապէր զնա Ք շղթայ ն գանիւ ճարկանէր,զի թերնս զարճուրեալ՝ նա զճայցեալն տայցէ: Այլ ննա ոչինչ վարկնալ զտանջանան՝եկեալաի վերայ, ն ոչ գրեալ փնչ զբրածեժն առնել՝ քաջապէս Համբերէր՝ Աստուծոյզայն ընծայելով: հսկ իբբն այնպէս անփոշիշ իմն ի Հալրապետէնոստիկանն լինէր՝ | սվա պայուսակօք երիւք գանձա լցեալ ն եդեալ 'ի գլութա իւրոց ծառավից ն Հրապարակատեսզայն արարեալ՝ լալտնապէս առ ճայրապետն ' մտանել ճրամայէր ն ընդ միւա կողմն. գաղտազնացութնամբ առնալ ՛ «տանել անդրէն: եւ ապա ՀամժբաւՃաննալ, թէ վաճառեցանեմա դաս114

այն

կյանք՝

ու

Լ

|

ա-

էր բնակվել գնալով,

շարժվում գյուլում, վարում տեղ, խցում,

Փայրն ճարանց Հասարակբաժեիւ կրօնաւորական դասուն երթեալ բնավէր ի Զրեսկ ռր ՛ի Շիրակ գաւաղի՝զճեւո նորա ն այս նս Սողոմոն չուէր գնայր: եւ անդ ի միայնակեցի կարգ ելեալ լինէր 'ի խրճիթ՝ փազում ճգնաց ե աշխատութեանցզանձն առնհալ:եւ մինչդեռ 'ի թւրճթէ անտիարտաքս 4աննալ՝ չուհալ ածէին լաքոռ ճայրապետութեանն,ՀարՑաւ ապա լյոմանց ազատաց, թէ «Վասն զի ծեր ես ն լանչնարին ճրզնական վարուց յոյժ անաւազնալ, ընդէ՞ր յօժարնալ երթաս 'ի Հայրապետութիւն» Առ որս պատասխաննհալ նորա՝ ասէր. «երթամ,զի գեղդապաճոյճն նկարողաց սնել զիս ընդ այլ Հայրապետոն տամ յորմ հկնղեցւոյն»-- նւ ըստ սմին այսմիկ գործն կատարէր. զի ոչ աւելի Քան զմի ամ կեցնալ՝ փոխի յաշխարճչէ աստի ն դնի ընդ Հարս իւր ն ի քաւարանի կենդանագրի

ճետ

տակել րակների մոլ

`

քերեն

ովոեփով

որ

արածն

"ք

ՈՅ

ր Հա ավանում երկյուղի աշխատանքցուցաբերելով՝ ոստիկանի ձեռքից անքրկի»ճաղիւ

ն աակերտքն. արձակեալ 'ի՛ կապարանչ բանտին զայրն Աատուծոլ՝ ՛ տուն "ի իւր առաքէ: հակ նորա յետոյ բազում պնդութիւն ուրեք երկո աշխատանաց յատենիուղղոց ցուցանէր ղաբար

ՃԵ

՛

զդաստակերոն կաւակերտ միայն

ՅԼ

կապանբնե

ու

ն

|

|

:

տ

կակազոլ յա-

սորա 'ի գեղջէ Դաւիթի գաւառէ Մազազայ "Ի աստ զաթոոն սուրբ: ոստիկան ժամանակի Հօլ լայոմիկ փոքր գնդաւ յամիրապետէն անտի 'ի Հայս առաքեալ՝ չունալ անուն, ոմկ անուն ՃՀասեալմտանէրբնակիլ 'ի Դվին քաղաքի: հսկ տոՀմէ,-ի Պարսիկ որ առեալ էր իւր կին զԱրուսեակ ի Բադրատունի տանէն 'ի ձեռն այնորիկզյոլով մասն երկրիս բոնակալեալ սեպչականաբար իմն տիրէր,-այս բնդվզնալ ն ընդ Սնադալ Հօլալ՝ գումարտակ ընդդէմ նորա զօրաց բազմաց ունէր, ոստիկանին ընդ որս էր ն մեծ սպարապետնՀայոց ն 11 ն Սիչննաց հս ազատադունդ տեարք: նւ ապա Հնարի կա՛մ ըմբոնել զՀօլ կա՛մ դրժել 'ի մաճ: Բայց Հօլն զշայիապետն Դաւիթ պատգամ առ Սնադան հ առ սպարապետն Սմբատ ն առ Սաճակ Սիւննաց տէրն լղէր, «Թէ ն կամ վառն է՞ր իմիք «զարտացեալ խրոխտայք դաւհլ զիս. թէ ոչ զիս՝ ասէ, կամիք ընդունել, վայրացդ ելիցդ իմ տեղի տուք ի բաց գնալով, զի 'ի ձէնջ աներկիւղաբար չու արարեալ երթեալ գնացից» հսկ Հայրապետն բազում բանիւք զնոսա ճամոզեալ ն աղաչնալ, ոչ կամեցան լսել. ընդ որ լաւէտ ապա տրտմնալ գնայր: հսկ Հօլ իբրն գիտաց, թէ վճարնալ է չարուԹիւն նոցա, ապա աջողաձեռնաբարիմն ընտրեալ արս իմն Թ սիրտս ն 'ի պատրաստութիւնզինուց իբրն երկու Հազար՝ վաղվաղակի ելանէր ընդդեմ նոցա 'ի պատերազմ: եւ բանակ նոցա նատէր

որդէ

,

ընդէ՞ր

տէր

' |

։

' լ

։

իրիք այդպեա զօշացաղութնամբ '

եզերըՀուրաստան գետոյ Հանդէպ հսկ իբրն Հօլ ուժգին իմն ասպատակ սփուր ի վերայ նոցա ն 'ի բախիլն բնո միմմանս՝ ի փախուստդառնային զօրք առաջի զօրուն 46ն

ճապաղիս

նոցա

արծան ի նոցանէ ճեղուին իարեալ: նւ անդ սպանաւ Սիւնեացտէրն. ե Սոժբատ ն Սնադայնճազիւ ճողոպինալք անձնապուրծ փախչէին, ընդ նո116

ւ

,

դաստակերտին կաւակերտի,

1""1-

քաղում

Սաճակ

ա-

մեծն

"

Արուսյակին

Բագրատո

ուզում ու

քրկաաւորս

առ

Հազիվ

ու

ու

խանդացնալ

Սմբատ,

նա

չար

գավառի կակազո

ոմն

Սնադայ

միայն

նրան ուղարկում է իր բազում ջանք

տատիկանը

մախանաց միչ

ծովակն,

մարդուն

նվ կավակերտ դաստակերտն Հոոմնեական Մարգըո այդպես անտեղի նա ընդմիշտ զրկվում է Արտաշատից, նենգամիտ միշտ այդպիսի չար նախանձ է Հանդես բերում Հայրապետի նկատմամբ, ն նրա ճրամանով նրա չար ծառաները, բոնելով Հովսեփիեղբորը ու սպանելովՄեծամորիակունքի մուտ, գցում են այն Ժովակը, որի գտնվում էր նրա Հլուսիսային կողմում: հայց Հովսեփ ճայրապետը, առաջնորդությունըվարելով տասնմեկ տարի, վախճանմոմ է, նրանից Հետո սուրբ աթոռին Հաջորդում է Դավիթը, որը Մազազ գյուղից էր: Այդ ժամանակ Հոլ անունով այդտեղի մի ոստիկան ամիրապետի կողմիցփոքրաթիվ գնդովուղարկվելով է Դվին քաղաքը Հայաստան՝գալիս մտնում այնտեղ բնակվում: խակպարսկական տոչմից Սնադա անունով մեկը, որը ն նրա տնից կնության էր առել միջոցով երկրի մեծ մասը անփականացրելու տիրնլ, նախանձելովու ընդվզելով ոստիկան Հոլի դեմ, մեծ զորք է Հանում նրա դեմ, որոնց Հետ- էին նան ՍմբուտՀայոց (ՒԺ նա սպարապետը, Սլունյաց տնրը ն այլ ազեվականներ, եվ պա ձգտում էր Հոլին կա՛մ բոնել, կա՛մ մաճվան դավ նյութել: Բայց Հոլը Դավիք Հայրապետին պատգամավորէ ուղարկում Մնադայի, Սմբատ սպարապետի ն Սյունյաց տեր Սաճակի մոտ' ասելով, «Թե ինչո՞ւ կամ ի՞նչ բանի Համար աղաճությամբ այդպես գոռողանալով" եջ դավելինձ. ասում է, եթե ինձ չեք ուղում ընդունել, ճեռու դնացեքայդ չարերի քանապարծներեցն քողեը, որ կա առանց ճեան, վան, ալու նլենմ, գնամ», հակ Հայրապնաըչատ է նրանց. Համոզում, աղաչում, բայց նրանք չեն կամենում լանլ, որի Համար ավելի նեղանալով՝ նա գնում է: հսկ Հոլը երբ իմացավ, թե վերջացել է նրանց Հարությունը, ապա ճարպկորեն ընտրում է սրտոտ ու զենք գործածելու մեջ պատրաստ մոտավորապես երկու Հազար մարդու ն, անմիջասյես դուրա զալիս նրանց դեմ պատերազմի ն. բանակ են դնում 2Հուրաստան դետի ափին, կավակերտ դաստակերտիդիմաց: հսկ Հոլը երբ ուժգին ասպատակությունէ գործում նրանց վրա, միմյանց բախվելու ժամանակ Հոլի զորքի առչեից փախուստիէ դիմում նրանց զորզատում է

եւ առ

Աստծու

առանց

զչոռոմոց Մարդ թափէր 'ի ձեռաց ոստիկանին չարի։ այսպէս տարապարտզրկեալ գտանէր յնրտա- | ն Եւ սակս այսպիսի չար յայնմանէ յապա: շատէն | "Ք նենգապատիրմիտս ոստիկանն ընդ ճայրապետինբերեալ՝ ի ճրամանէ նորա ծառայք նորա ըմբոննալ զեղբայր մեծին Յովսեփայ, լա| է կունս Մեժամօրի սպանձալ՝ընկեցին զնա ի Հիմի որ ի կողմանէ ականցն: ԲայցՀայրապետն ծովսէփ կալեալ զառաջնորդութիւնն ամս մետասան՝ վախճանի: ն

ազատելով

.

սմբակակոխ: սպարապետն "-

'

րանք

են

ն (ճակառակորգիի Հոլի ղինվորները ամբակակոլթ անելովիավփում նա նրանցից շատերիարյունը:Այնտեղ.սպանվեց տեր Սյունյաց

Սաճակը,իակ Սմբատ ապարապետն

ու

Սեադան, Հազիվ ճողուլրե '

'ի սրոլն մնացեալ ղզօրքն՝ցաննցիր սփոռեալգնային: եւ Հօլն դարձեալ ի Դվին քաղաք դառնայր: Բայց զմարմին Սաճակալ նետն Դ Դաւիթ 'ի ՃալՃա յրապետնկ բարձեալ տան էր մեծ Սիւնեաց ճալ ի 9 տնառնն բարձեալ ն անդ դնէր ի քնարանի մերձ ի սուրբ քաւարապետանոցն սուրբ, րանն: հսկ զկնի Սաճակայպայազատէ զտէրութիւնն զայն Գրիգորորդի նորուն, որ փաղաքշականանուամբ Սուփանկանուանիւր: իսկ ապա լցեալ Հայրապետին զկետ կենաց իւրոց՝ վախճանի, կալեալ զառաջնորդութիւնն ամս իե: աին

ն

այլ

նս

փախչում, նրանց ճետ նան սրից փրկված զորքը ցաազատվում նուցիր տարածվելով գնում էր: եվ Հոլը դարձյալ վերադառնումէ Դվին Դավիթ մեծ Հայրապետը,վերցնելով Սյունյաց տեր Սաճակի քաղաքը: է սուրբ ճայրապետանոցն թաղում սուրբ քնարանի մարմինը, տանում նրա իշխանությանը մոտ` դտնվող գերեզմանոցում: Սաճակից Հետո անվանվում էր Սուփաղաքշաբար է որը Գրիգորը, որդի նրա տիրում փան։ իսկ Հայրապետը,ճասնելով իր կյանքի ավարտին, վախճանվում

ի

ննաց տան կաթողիկոսարանինլեղզուօքնենգաւորօք բանս ապիրատոս Ցովճաննու. ոբբամբասակաց 'ի վերայ յօդեին սրբոլ Հայրապետին պէս երբեմն սուրբ կոյսն Շուշան 'ի դառնալի ծերոցն, կամ նարկեսոս 'ի զրադաշտ չար վկայիցն, կամ նոյն ինքն Բանն Աստուած 'ի Ցուդայէ կ անօրէն քաճանալապետիցն:։ նւ վասն զի 'ի ժամանակին Բագարատ ճրամանատար ն իշխան իշխանացս Հայոցգտանէր Բագրատունի նմա, ապա դիմնալ երթեալ չուէին չանարդազուրդ նանրալեզու ծայզերկրաւ զլեզուս իւրեանց ածեալ ե ղօղանՃճոյիչք առնն Աստուծոլ՝ չեալ առաջի նորա: իսկ նորա 'ի սատանայական պարթոխաթավփ լեզուացն ճրապուրնալ՝ ն ախորժակս յիւր լսելիսն զպիղծ ճայչոյութիւնսն գրէ Ճրովարտակ առ ամենեսեան, 'ի բաց կալ լընդունելոլ ամբարեալ՝ ղծշօտապետն.'ի մտի եղեալ ա՛յլ նս կացուցանել Հայրապետ ըստ իրումն ձնեռներիցութնան:հսկ մեծի առնն Ցովճաննուիմացհալ զլլկանս սատանայականսէշխանինն Ճոզեւոր Ճատողականսարով զնա չպաշարմամբքկապեալ ինքն լարուցնալ գնաց 'ի բանակետղ սրբոլն Սաճակայ 'ի վանս այրից ղօղնալ ն լոիկ իմն անդ մշտնջենաւորաղօթից

ապա

խկմացեալսպարապետին մեծի

ու

ն Սմբատայ

ու

ա-

ինչ. ՍՏ ՀՎարաի

«դարձեալյինքն իցէ՝ ասէլ՝

գոյէ պարտ նորոզապէս պալֆառանալի»:

բառ

առագասատաւոր՝

տնսանիլովզֆեսալն |

Կոհսկ նրանից ճետո աթոռին Հաջորդում է Հովճաննեսը, որը Հետո, ույթ ղավառիՈվա դյուղից էր: Բայց նրա ձնեռնադրությունից տան ընտանիթի Ֆրբ անցնում է մոտ ութ տարի, կաթողիկոսարանի վերաճայրապետի Հովչաննես սուրբ մարդիկ առանձին բանսարկու ճոեն անօրեն խոսքեր բերյալ նենգավոր լեզվով բամբասանքներ դառնալիր րինում, ինչես որ երբեմն կույս Շուշանը (ճորպարտվեց| վկաների կողժից, չար ծերերի կողմից, կամ նարկեսոսը՝ անիրավ ն անօրենքաճշանայապենտերի Բանն Հուդայի Աստված՝ կամ նույն ինքը Հայոց իշխանաց իշխան ու ճրակոզմից: նվ քանի որ այն ժամանակ Բագրատունինգտնվում էր նրա մոտ, այդ պատմանատար Բագարատ չվում ճառով Առտծու մարդուն վատթար նանրալեզու Ճալճոյողները ն նան, էին թափելով բամբասում լեզու ամբողջ երկրում գնում էին ոխակալ հսկ նա, ճրապուրվելով նրանց տատանայական նրա առաջ: նրանց ւիղծ Ճայճոխոսքերով ն ախորժակով իր մտքում ամբարելով մնալ ճովվապետին յանքնեերը, Հրովարտակ է գրում բոլորին՝ ճեռու նա ճայրապետ նշակերպով ինքնազպլութ մտադրվել էր ընդունելուց. իշխանիմւմիմանալով նակել մեկ ուրիշին:իսկ մեծն Հովճաննեսը, ն Հատու սրով նրան` պաշաՀոգնոր տանայական լլկանքների մասին րելով ու կապելով, ինքը վեր կենալով գնաց սուրբ Սաճակիբնակաթաքնվեց այնտեղ, վանքի քարայրում՝ լռելյայն զբաղվելով տեղի մշտնջենական աղոթքներով: Այդ բանն իմանալով, Սմբատ մեծ սպա: րապետը, Սյունյաց տեր Գրիդորըն Հայոց այլ նախարարներ, միասին դալով, եպիսկոպոսներիժողով են անում ն ստույգ կերպով իմանալով են չար Հայճոյիչների փուչ իժաթույն կեղծիքը, դարձյալ սուրբապժոռին Հաստատում Աստծու եկեղեցին, որ մարդուն: Այնուճետն Քրիստոսի ծրբեմն զրկվել էր իր զարդերից՝ փեսային վտարելու պատճառով, կրր-՝ կին իր մուռ տնանելով"առադաստավորփեսային՝ նորից պայծառորեն էր: Բայց Քագարատիշխանը այդ պատճառով է՛լ ավելի ու

նս ԳրիգորիՍիւնեաց տեառնն այլ Հայոց, ն Համանախարարացն դունդ ի միասին եկնալք ն ժողով եպիսկոպոսացարարեալ ն ստուգադէտ իմացուածիւ իմացնալ զ'ի նանիր իժաթոյն շրթանց չար ճալճոյչացն ստութին՝ Հաստատեն դարձեալ յաթոռն սրբութեան զայրն Աստուծոյ:հսկ ապա այնուճետն եկեղեցիք Քրիստոսի, որ երբեմն խըրթնացնալն էր ի վարատմանէ փեսային՝ դարձեալ յինքն" զփեսայն ռաղզաստաւոր նորոգզապէս պալծառանայր: Բալց իշխանն Բաղարատնս ե

(22) տարի:

ու

առ

Զայն սվարապեալ:

ու

տիրելովիէ է՝ առաջնորդությանը

'

`

Իսկ զկնի նորա լաջորդէ զաթոռ նորա 8ովճաննկս 'ի գաւառէն կռտայից ի գեղջէՈվայից:Բայցյնտ սկզբան ձեռնադրութեան կորա իբրն անցին ամք ութ, ջիլք ոմանք չարաբանք.'ինոյն ինքն վընտա-

.

:

են

'

զարդարվում (Բնագրում «դարձեալյինքն»|. Այստեղ հ

Հ ասե.

ինչ-որ բառ է պակասում, գուցե պետք «դարձեալ յինքն տեսանելով...»Լ1ճնջայդպես էլ թարգմանել ենք: էլ9 «

Հաստա-չ է չարանում, որովճետկառանց իր կամջի եղավ Հայրապետին առաւհլ վասն այնորիկ զչարնալ լինէր, զի առանց կամաց նորա եղե նա ն փնտրում էր ճարմար պաճ՝ տելը, այնտեղ նրան չընդունելով Հաստատութիւնն ուր ոչ ընկալեալ զնա, խնդրէր ժամ Համար:հսկ անօրենբանսարնրա փոխարեն մեկ ուրիշին նշանակելու դիպող՝ զա՛յլ փոխանակնորա կացուցանել: Բայց քիլքն անօրէնք սաստկոտորվում եկ առճասարակ սաստկապես տանջվելով, կուները կապէս պատուճասիւ առձճասարակ սատակէին լաստուածասաստ բարվաժասաստ բարկությունից, մեկը բարձրավանդակքարանձավից վայր կութենէ անտի. ոմն ն բարձրաւանդակ քարանձաւաց 'ի վայր ճոսհալ ն ձր ընկնում, ն քարաժայռերը նրա մարմինը կտոր-կտոր էին անում, քարաժայոքն բաժինս "ի մարմնոյ նորա մինչ զի ոչ մնայր այնպես որ ոսկորը ոսկորի վրա չէր մնում, Մեկը գիշերով բարձրաբերձ ոսկր ոսկեր: իսկ այլ ոմն 'ի բարձրաբերձ տանհաց 'ի վայր գիշերի տարդ ու տանիքից վայր էր ընկնում, ն նրա մարմնի բոլոր աար գլնալ՝ ն բոլոր անդամք նորա ջախնալ ն այնպես չախջախնալ, Մի ուրիշը սրագաուրդ էին լինում, ու նա էլ այդպես էր մեռնում: տակնալ: եւ այլ ոմն լյորձանաց ուղխից գետավէժ լեալ՝ ն ոչ գերեզն Ճռս ման անգամ զնա ընկալաւ: նւ նրան անգամ գերեզջրերի Հորձանքից գնտի մեջ էր ընկնում, ժ այսպես վերին ակնարկութեամբն չարաչարս 'ի նոցանէ վասն ապիրատ լեզուացն Խնդրեցաւ 'ի յուսումն նրանցից չարաչար վրեժ պաճանջվեց՝ նրանց անիրավ լեզվի ւատճախրատու այնոցիկ որ զկնի գալոց են՝ մի՛ արկանել ձեոս մե-. են նրանցից Հետո, ռով, որպես խրատ նրանց ճամար, ովքեր գալու ղանչականս յօծնալն Աստուծոյ: Յետ այսորիկ որպեսզի նրանք իրենց մեղանչական ձեռքերը չգցեն Աստժու օծյալից: ոստիկանոմն՝ Ապուսէթանուն,առաքեալ լամիրաԴրանից Հետո ՓՋաբրամիրապետիկողմից առաքվում է Աբուսեթ պետէն Փաբրէ, չուէ դայ 'ի Հայս: հբրն կչաս 'ի Տարօն գաւառ՝ ն իսկ 'ի երբ նա Հասչ Կանունովմի ոստիկան, որը շարժվում գալիս է Հայաստան: կապանս զիշխաննԲաղդարատ ըմբոննձալ, ետ տանել առ նում ն Բագարատիշէ Տարոն գավառը, իսկույն շղթայակապ անելով միրապետն, որ սակա սրբոյ Հայրապետինզանիրաւն ԽորՀէր. աստ ապա խանին, տանել է տալիս ամիրապետիմուտ. նա սուրբ Հայրապետիմազիրաւացի պատուճաս վրէժխնդրութեան ըստ արժանին յանձին սին անիրավ բան էր խորճում,Հետո նա այնտեղ ըստ արժանվույն իւրում կրէր: Բայց բնակիչք Տաւրոսլերինն բոտ աղխատրոլզիւրեանց Քայց Տավրոսլեռան բարուցն ճամադունդ լխմի վայր ճաւաքնալ կրում է վրեժխնդրության իրավացի ուլատուճաս: ն զմի զինուորութիւն զին բնակիչները իրենց խառնակ բնավորության պատճառով ճավաքվելով նուռրեալ, յանկարծակի 'ի վերալ տարմաբար լարձակնալ՝ սպ «անէին զոստիկաննԱպուսէք, մի վայրում, սպառազինվելով դայթակղվելով, խմբովին ճանկարիբրու վրժես իմն իշխանին Բագարատալ ծակի Հարձակվում են նրա վրա ն սպանում ոստիկան Աբուսեթին՝լուպաճանջչեալ ի գայթակղութիւն անձանցիւրեանց: եւ ապա ապայք ղօբու նորա ցաննցիր սփոնալ՝ չունալ գնացին առ ամիրապետն գուժ ծելով Բազարատիշթանի վրեժը: նվ ապա նրա |Աբուսեթի|զորքի ա«կանմա նել ապաները, ցանուցիր սփովելով, գնում են ամիրապետիմոտ՝ գուժելու զիրին աղէտ: դեպքի աղետներիմասին: Զայսուժամանակաւ ԳրիգորՍիւնեացտէր, որ Սուփանն լորջորջիւր, ն ԲաբգէնՍիսականնաճապետն Այդ ժամանակներում Սյունյաց տեր Գրիգորը,որը անվանվում էր չար 'ի մէջ իւրեանց գրգոութիւն Սուսիան, ն Սիսականնածապետ Բաբկենը, չար խոովություն արթնացզարթուցեալ ն գումարտակ "ի վերայ իրերաց կարգեալի պատերազմ, սպանանի ապա Սուփանն ն Բաբգննայ. ն պայազատ Պելով իրար նկատմամբ, զորք են Հավաքում ն պատերազմսկսում միմզտէրութիւնն Վասակորդի նորա ընդ նորա, որ րատ փաղաքշական յանց դեմ: Բաբկենը սպանում է Սուփանին, ն նրա փոխարեն իշխաանուանն նությանը տիրում է նրա |Սուփանի|որդի Վասակը,որի փաղաքշական անուանիւը: ՎոնունըԳաբուոէր: Բայց ամիրապետնիմացեալ զսպանումնԱպուսեթայ՝ այնուճժետնե, 16ր գումարէ, գունդ կազմէ, ջոլիրս սպայից պատրաստէ, ն հայց ամիրապետը, իմանալով Աբուսէցի սպանության մասին, տուեալ է գումարում, գունդ կազմում, Ճեծելազորպատրաստում կ տազորք ի ընդոծնի իւրոյ՝ Բութայ կոչեցելոյ, առաքէ 'ի Հայս. ե լով Բուղա անունով իր մի ընդոժնի ձեռքը, ուղարկում է Հայաստան: ապա Հրաման անշուշտ 'ի վերայ եդեալ անս աշխա ծվ ապա որոշակի Հրաման է տալիս՝ բռնել երկրի բոլոր իշխաններին աաա Ա" ր Բորի ԱԱ Վ Աա ր մատ տանո, իո ու ռամիկ ճեժելազօրս, որ սուր յազդեր ունել մարքացեալն կամ կարող էին ազդրերին սուր կրել կամ որի Լ(փնվորները| Հիեժելազորին,

ճայրապետին

աստ-

առնուին,

առ

սա-

ՆՐ

առ

վ

'

Հ

իոկ ա-

Ս

ու

|

՛

Գաբուռ

ւ

աթրումը

Աա

Աա Ար քհին -

էե

շարժել՝ զամենեսին սատակեսցէ:Բայցմիայն թէ 'ի լաւագունիըցոմանց 'ի պաշտօն օրինացն ՄաՀշմէտիոք դարձցի՝ զնոսա ընդ իւր տարցի: իսկ նորա Ճամագունդ զօրօք չունալ կեալ Հառնալ ի Տարօն գաւառ ն իբրն զկայծս'կն իմն փայլակնաճար զաշխարճն արարնալ՝ վաղվաղակի ըմբոնեալ լինէին ն որդիքն նս Բագարատայ ըմբոնելոյլ՝ Աշոտ ն Հանդերձ ա՛յլ նս իւրեանց ազգակցօք: եւ 'ի դիԴաւիթ,ի Բուխայէ պաճոջ զնոսա եղդեալ՝ասպատակ զզօրս իւր սփոէ ընդ ծործորս 'ի լե-. րինն Տորոսին ընդ երեսս գաւառին: եւ նախ զբնակնալսն 'ի խոխոմն լերինն զորս ըմբոնէինն՝ տապաստ երկրի տային անողորմ սրով. իսկ զգաւառին Ճեծելագունդնզգոնչիկս զոմանս սրոյ ճարակ տային, ն զալ(ըս ձերբակալա արարեալ բոնաւորն Հառուցանէին՝ տոռամբք զնոսա քարչեալ: հսկ զանձնագեղան զերծսաւորս ն զզունեանս արտաքոլ այլոցն տրոճնալ վասն անօրէն յօրէնս իւրեանց դարձուցանելոյ լրատ ամիրապետինՀրամանի. է զայլս նս մնացականս 'ի նոցանէ ճրա:

ղենք շարժել, բոլորին կոտորել: Միայն թե նրանցիցլավագույն մարղնա մեժ կանց, ովքեր կընդունեն Մաչժեդի կրոնը, իր ճետ տանել: եվ է Տարոն գավառը՝ կայծակի նման շանթքաճար զորքով դալիս Հասնում կողմից անմիջապես անելով աշխարտը:Բուղայի ն նրա ազգակիցների Աշոտն ու Դավիթը: բոնվում են ն ձերբակալվածԲագարատիորդիները՝ իր ղորքով ասպաԼրուղան| կարճ ժամանակով նրանց բանտարկելով՝ ու

`

առ

առ

մայէր սրով վատնել: այսպես անդ ըստ դաւառաց գաւառաց շրջելով՝ բազում աւուրս զետեղէր, մինչն զիշխանն Աշոտ ն զեղբայր նորա` ղզԴաւիթ ամիրապետն խաղացուցեալ առաքէր Հանդերձ Հարաղատութեամբքն իւրեանց: Ապա անտի չուէ դնայ զկողմամբք Վասպուրականի: հսկ մեծ իշխան տանն Արծրունհաց՝ Աշոտ, թեպէտն Հանդերձէր զինքն իլրայօքն վառհալովքմարտ ընդ բոնադատինԲուխայիգընել, սակայն նախարարքնիւր ոչ գտանէին նմա Համամիտք 'ի գործ պատերազմի: Ապա այնուճետկ ակամայ կամօքճարկնալ երթայ չառ Բուխայ. ն նորա վաղվաղակի զնա ըմբոնեալ Հանդերձ Համագունդ Համազգեօք իւրովք ն աւուրս ինչ 'ի դիպաճոջկացուցեալ, ապա առաբէ՝ գնացուցանելով ամիրապետն, կանամբք նս ն որդւովք Հանդերձ: եւ այնուճետն ձեռս զգաւառօքն արկեալ՝ զաժենայն այի պատերազմական, որ սուր ի ձեռին առձալ է կամ զզէն չարժեալ՝ ճրամայէ ձերՐբակալս ինքն տանել. ն ըստ օրինակի կողմանցն այնոցիկ Տարօնոյ ն անդ հս նոյնպիսաբարարարեալ ն տրոծեալ զբարեճասակաչափան ն զյաջողաձնեոնականսն ի պետս իւրեանց պաշտամանցն բերել, ն զայլան կերակուր արոլ տային՝ արեամբ լցեալ զստորնաւն ամենայն: եւ ինքն չուէր գնայր Ճասանիլնովին իսկ ասպատակաւ Հինի զկողմամբք մայրաքաղաքին Դվնայ: իսկ մեծ սոպլարապետն Հայոց Քբրն հտես զառ 'ի նմանէ վրդովեալ սասանութիւնն ե զսատակիչ սրոյ զճարակումնն, որ ծճաս ազգացն այնոցիկ՝ զմաճ'ի կեանս խառնեալ սակա աշխարճինիւրոլ փրկութեան գնայ ընդ առաջ նորա բազում ընն պատարագօք: նւ ընկալնալ 'ի նմանէ պատուասիրաբար՝ Փայիւք պա 'ի կամս նորա յամննալնի բերեալ կարապետէ առաջի-նորա ն ճաեւ

ու

առ

ու

առ

առ

:

`

Սմբատ".

ա-

ամբողջ գավատակություն է սփռում Տորոս լեռան ծործորներում ում բրոռում: բնակվածներից եվ լեռան ջրուռ տեղերում նախապես ՃեԺուժ էին, անողորմ սրով գետին էին փռում, իսկ դավառի ռաժիկ ու ժելագնդից ոմանց արի էին քաշում, ոմանց ձերբակալելով պարանով դիտալով՝ Հասցնում էին բռնակալի մոտ: Լավերին, քաջաբար Քարչ ն մադրողներին առողջ դույն ունեցողներին մյուսներից Հեռացնումէին՝ իրենց անօրեն կրոնի կողմը դարձամիրապետիճրամանի Ճճամաձայն մնացածներին ճրամայում էր սրով ոպանել։ նվ իսկ նելու Համար, այդպես շրջելով գավառից դավառ' շատ օրեր էր սպասում, մինչն որ Հետ նրա եղբայր Դավթին իրենց ճարաղզատների իշխան Աշոտին մոտ: Հետո այնտեղից շարժվում, միասին ուղարկում է ամիրապետի մեծ իշխանը՝ տան հսկ Արծրունյաց է կողմերը: Վասսուրականի դնում ճետ մարյուրայինների Աշոտը, թեպետն պատրաստվումէր զինված տբնչել Բուղայի դեմ, սակայն նախարարներըպատերազմի Ճճարցում Համամիտ չէին նրա ճետ: Այնուճետննա Լմշոտը| ստիպված գնում նրա ազգակիցներինբոնելով՝ հուէ Բուղայի մոտ: հսկույն նրան ու ղան մի քանի օր նրանց պաճում է բանտում, իսկ ճետո կանանց մոտ: Հետ Այնուժեւտն միասին ուղարկում է ամիրապետի որդիների "պավառները.իրձեռքի տակ գցելով՝ Հրամայում է կովող ամեն մի մարմոտ դու, ով սուր էր վերցրել կամ զենք շարժել, ձերբակալել ն իր տանել: նա այնտեղ էլ վարվում է Տարոնի կողմերի օրինակով, Լայն ու Հաջողակներինառանձնացնումէ իրենը պաշՃԻ չավփաճասներին ստտամժունքին դարձնելու Համար, իսկ մյուսներին սրի ճարակ էին դարձՖում՝ նրանց արյամբ լցնելով բոլոր փոսերը: եվ ինքը նույն ավազակողգնում Հասնում է Դվին մայրաքաղաքի կային ասպատակությամբ մեժ սպարապետ Սմբատը, երբ տեսավ նրա կողմից մերը։ հսկ Հայոց սպանիչ սրի կոտորածները, որ ճասան կատարված ցնցումներն ու այն ժողովուրդներին,մաճն աչքն առած իր աշխարճի փրկությանճաԲումար գնում է նրան ընդառաջ բազում ընծաներով ու պարգեններով: ն նրա ապա ղան նախ մեծարանքովընդունում է նրա ընծաները, ճանապար4ճ Հարթում ամեն տեղ, ցանկությամբ նրան առաջնորդումէ ու

:

նապարճ նմա ճորղէ ամենայն ուրեք, ուր ն նա խորճնեսցիերթալ: եւ ն զսնոտի միտս նորա յինքն յանբաղում իմաստութեամբ զսաղապ խորձճրդակից իւր բոնաւորն ն կամակից կուցնալ վստաճէ այնպէս, զի եւ ճասարակ 'ի միասին չունեն զմեծ ասպարապետնկացուցանէր:։ նս ձեռը շուրջ ն.անդ ապա զգաւաի Դվին քաղաք. երքան մտանեն միանդամ 'ի ոօքն սվփռնալն ասպատակս ճինից տարածկալ՝ ն զորս կարգէ սուսերամերկս ն զինաշարժս գտանէին, զոմանս զինուռրական տոռունս ի պաիսմայէլեան երկաթին տային կերակուր, իսկ ղզոժանա նւ առ անդ ապա բոռնաւորն քարշեալ ածէին։ րանոց արկեալ, այնպես կրկնակի ընդ ընտիրս զամենեսեան ճանհալ, զորս 'ի կողմանս Տարօնոյ ն 'ի Վասպուրականնաճանդէ ընդ իւր առեալ ածէր, ե ղայժմու նս ըմբոնեալա զդիտակավայելուչան տրոճնալ "ի բաց ն 'ի բանտ արն բանդելեալ՝ զայլսն անողորմ սրոլ տային կերակուր: Բայց լաղադս ղնոսա ճնատարկնալ կապելոցն դնէին ի միտս իւրեանց վաղվաղակի զանդեցուցանելի ճաղորդութիւն օրինացն Մաճմէտի։ հսկ իբրն ճարցան 'ի բոնադատէն Քուխայէ ուրանալ զՔրիստոս ն ի կանոնս պաշտամա՛ն նոցա դառնալ. նոքա գեղեցիկ իմն մոլուքեամբ զփոյթ պբնՔրիստոս լաւ վարկեալ երքալ քան դութեանլանձինս ընդունէին՝ ժամանակ վայելել փ մեղս: Եւ ցուցանէին ն լայտ առնէին, եթէ չնն արժանի չարչարանք ժամանակիսՃանդերձելոլփառացն, որք լայտյուղենելոց են 'ի մեղ: եւ այնուճշետնսաստկապէս ի չար բոռնաւորէ ցան մախանք ի վնրայ սրբոցն՝ կապանօքզնոսա խոշտանկելով, ն բանտիւ ն Հարուածովք ն անսուաղութեամբ, զի թերես զարճուրնհալնոցա Ս դառն կտտանացն՝ ի կամս բոնաւորինեկեալ լիցին: իսկ նոցա յլամենայնի քաջապէս Համբերեալ նախատանաց ն չարչարանաց ն դելաճասարակ կեղեքեալ լինէին մարրանաց ե Հարուածոց, մինչ վզի առ մինք նոցա: եւ այնպէս արճամարճհալ ն առ ոչինչ ղվիշտսգրեալ, Համբերէին բազում ճգանց ն չարչարանաց. ն եկին 'ի մաճ խնդուկենդաթեամբ, վասն զի զօրանային միշտ 'ի բղխմանէ անտի չուրց ի վերայ նոնութեանց, որ ելնալն էր 'ի կողիցն Քրիստոսի ն ցօղոյր ցա. իսկ տեսնալ բոնաւորին զամեննաին զնոսա պինդս ն փոյթս ի մեռանել վասն առ 'ի Քրիստոս Հճաւատոցն՝ զգեցաւ զսրտմտութիւն բարկութնան ի վերայ նոցա իբրն զչար գազան, ն Հրամայեաց սրոյ սակաւ ճարակ զնոսա տալ՝ ոչ ի միում ժամու, այլ 'ի բազում աւուրս սակաւ զնոսա վատննալ. ե ածեալ իբրե զոչխար 'ի սպանդ, զի Քնրնս զղջացեալք ուրասցին։ իսկ նոքա յուսովն աստուածայնով ոչ ի բարւոյն 'ի չարն, այլ 'ի չարէն 'ի բարին զղջացնալքլինէին: եւ այսպէս բազում վիշտս կրեալ ճամբերութնամբ բաղզմաւ՝կցորդքբարեաց առ

առ

առ

առ

նա կցանկանար գնալ: եվ մեծ իմաստությամբ նրա խոտոր ու սընոտի մտքերը իրեն ենքարկելով՝ բռնակալը նրա մեջ այնպիսի վստաուր

2ությունէ կիցն

ու

առաջացնում,

որ

դարձնում է սպարապետին

Ժեծ

եվ նրանք խորձճրդականը:

այնտեղ

միասին գնում մտնում

իր կամաեն

Դվին

ասպատակելով՝շրջակա գավառները ենքարկում են իրենց: եվ երբ այնտեղնրանք ճանդիպում էին զինված ռուանրակիրների զինաշարժների, ոմանց իսմայելյան սրի կերակութ էին դարձնում, իսկ ոմանց պարանոցներն էլ պարան գցելով ու քարշ տալով՝ տանում էին այն բռնակալի մոտ: Այնտեղ նրանք կրկին ջոկում էին բոլորին, որոնց մի մասին նա իր Հետ բերել էր Տարոնի կողմերից, իսկ ոմանց՝ Վասպուրականի Այդ ժամանակ նս բոնվածնաճանդից: ներից տեսքով լավերին առանձնացնում էին բանտարկում, իսկ մըյուսներին անողոք սրի ճարակ դարձնում: Բայց բանտարկյալներիու շղթայվածների մասին մտածում էին նրանց անմիջապես ենթարկել Մաճշմեդիկրոնին: հակ երբ բռնակալ Բուղան նրանց առաջ Հարց դրեց՝ ուրանալ Քրիստոսինե դառնալ իրենց պաշտամունքին, նրանք մի գեղեցիկ մոլությամբ խոստովանվում էն իրենց ճաստատուն ձգտումը, է լավ մեռնել, քան թե ժամանակավոր (այն է|՝ կյանքը վայելելմեղքերի մեջ: եվ ցույց էին տալիս Ճայտնում, թե ժամանակավոր չարչարանքները արժանի չեն գալիք այն փառքին, որ ճանդես է գալու մեր մեջ: Այնուճետիչար բռնակալը սաստկապեսշարժեց եր նախանձըսրիբերի վրա՝ նրանց խոշտանդելովկապանքներով,բանտով, ժեծելով աոված պաճելով, որպեսզի քնրես նրանք զարչճուրերայդ դաժանություններից ն կատարեն բռնակալի կամքը, հսկ նրանքքաջաբար դիմացան ամեն ինչին՝ նախատինքներին, չարչարանքներին, դելարանի ավտանջանքներին, ծեծին, այն աստիճան, որ նրանց մարմինները բողջովին բզիկ-բզիկ եղան։ եվ այդպես արձչամարձելով ու անտեսելով տառապանքները՝ նրանք դիմանում էին բաղում նեղություններին չարն ուրախությամբ գնում էին մաճվան, քանի որ միշտ չարանքներին զորանում էին կենդանարարջրերի բխումից, որ դալիս էր Քրիստոսի կողերից ն ցողում նրանց վրա: հսկ բռնակալը, երբ տեսավ, որ նրանք բոլորը ձգտում են մեռնել Քրիստոսիճավատի ճամար, բարկացափ նրանց վրաիբրն չար գազան ն ճրամայնց նրանց սրի քաշնլ ոչ թե. մի ժամում, այլ շատ օրերի ընթացքում՝ նրանը քիչ-քիչ սպանելով, ինչպես ոչխարներն են բնրում սպանդանոց,որպեսզի նրանք զղջան ուրանան։ հսկ նրանք աստվածային Հույսով զղջալով դառնում էին ոչ Պի չորը, Քարին, Եվ այդպես ճամբձյամբ կրելով բազում 7 նեղություններ՝ նրանք բարուն ծառայողների քաղաքը,

ն

նս

ու

ու

ու

ու

ու

ու

ո Կր

118րից Խու

125:

կատարալք սրով՝ պսակեցան ի քրիսզտան. վառտակաւորացն գլխաւորին եօթն, ն

էին 'ի նոցանէ Ատոմ ճանաչիւր՝ 'ի

ն այլ

տոսէ: պա

զի

երեսօք զուարթագին

նս

արք

որոլ

անուն

նո-

գեղջէ. ն վասն յՈրսիրանս Աղբակալ դաւաոէն ն 'ի զէն շարաջողակք էին ն. դեղեցկադիտակք

զնոսա ընդ այլան սրով կատարէին. զի դեռնս ակն ունէին գոն. Խեա զնոսա յիւրեանց, թերնս արկանել կորստականխորխորատ: ն գանձա ոսկւոյ կ արծաթոյ առաչի բաղում պարդես բարեաց նոցա

Ժել՝

|

ոչ

ն երնելի գերդաստանստալ խոստանային՝ կ փառաւորս 'ի դրան արքունի առնել: իսկ երանելիքն ամեննինկբնաւ իբրն նաճատակք քաջք անչաւան ցուցեալ՝ նոցա միտս յայնմիկ ֆակ զՔրիստոս, րոտ դգրեի ւրեանց, նորոգեալք լինէին 'ի խոստովանութեան ն ցելումն՝ Համարնալ իւրեանց կեանս զմեռանելն՝ շաճ: Ապա յայնըմբոնաւորին ի վերայ Հետէ նս առաւել սաստկացեալ լինէր բարկութիւն ն արկանել զնոՃեղուլ ճրամայէր զնոքօք նոցա. դառն տանջանարանս ն այլ արկանէին.

գիւղ

ն

լամենալն չարչարանս ն բախմունս կատանաց, զոր ոչ լեզու բաւական լինի պատմել ն ոչ գրով բովանդակել:Սակայն յոյսն աւետեաց նոն սէրն Քրիստոսի ն ուրախութիւն վկայութեանն թեթնացուցանէր ծանրութիւն բեռանցն. վասն որոլ ծանուցեալ բոնաղզանձչնարին ցա միտս սրբոցն՝ Հրամայէ զնոսա պվայտլ կախել: Կորին զանձճրապոյր Փւ մինչդեռ րատ կերպարանաց խաչիկախեալկային՝ուժգին պաղատանօք սուրբն Ատոմ քաջալերութիւն ընկերացն մատուցանէր: «Մի՛՞ մաճուանէս. զի թէպէտն ասէ, զարչճուրիք՝եղբարք, յառժամանակնալ կենԱստուծոյ ընդ ունիմք չարչարիմքվասն Քրիստոսի՝ Հաղորդութիւն ամբարեւ իւր ապա յերկինս փոխանակ աչացն ղխորճուրդս դանւոլ» Գեալ՝ ասէ. «Ցիսուս Քրիստոս՝ յոյս իմ, ուխտաւոր գոլով իմ յայսմիկ ե սոօնի տարեկանի մեծի նաչշատակին Գորդայ նոխազ պատարագ «վասն փառաց անուան քո. ն արդ այսուճետնղիս ինքն քեզ փոխանակ նոխազի մատուցանեմ։ Ընկա՛լ զողջակիզութիւնանձին իմոյ, որ ընն՛խառնեա ղիս ն որք ընդ իս են՝ 'ի թիւ դունիչդ ես պատարադաց. եւ այսքու» որք սիրեցին զօր երնելոյ դգալոտեան վկայից քոց սրբոց, սպէս առծջասարակնոցա ճամբերնալ մեժի պատերազմինբազում երն լաղթնալ ամենայնի, աւանդեցին զճչոգիս իւրեանց կայնամտութնամբ՝ մ. ընկալան 'ի Քրիստոսէ զպսակն անեղծութնեան: հսկ ժողովք քրիստոնէից թէեպէտնվշտանայինսակս սաստիկ սիրոյն կոտորման զսուրբսն Վ.ատուծոյ.սակայն զովեստ մեծ կատարէր կոցա Քրիստոս ի ձեռն վրաա

Վայիցն:

|

:

որ առաչի ն զկնի՝ յերեքկատարհցանամենեքին սոքա սուրբքս, Հարիւրերորդի երկրորդի թուականութեանս Թորգոմհան,ընդ ամենայն՝

`

կցորդը դարձան ն սրով սսպանվելով՝պսակվեցին Քրիստոսի կողմից: նրանց մեջ կային յոթ այլ մարդիկ, որոնց գլխավորի անունը Ատոմ էր, որը Աղբակ դավառիճնՈրաիրանք զյուղից էր։ ծվ քանի որ նրանք ու ավելի զվարթքադեմ գեղեցկատես էին ն զենք դործածելու մեջ վարժ, նրանց մյուսների ճետ սրի չեն քաշում, որովճեւտեդեռա Ճույսունեին, Թե գոնն նրանց իրենց կորստական խորխորատըկդգցեն։նրանց առաջն փին դնում բազում ընտիր պարգններ, ոսկու ն արծաթի գանձեր, նա: խոստանում էին տալ գյուղեր, կալվածքներ ն արքունի դռանը նրանց՝ երնելիու փառավոր մարդ դարձնել: հսկ հրանելիները, ամբենին չչավատալով նրանց, իբրն քաջ նաճատակներ, նորոդվում էին Քրիստոսին: դավանելու մեչ՝ ըստ այն գրածի, թե իրենց կյանքն մաճը օգուտ են Համարում: Դրանից ճետո բռնակալը է՛լ ավելի է բարկանում նըրանց վրա. ճրամայում է դաժան տանջարանները լցնել նրանցով ն նրանց չարչարել ամեն տեսակի կտտանքներով, որ ճնարավորչլինի չեզվով պատմել ն ոչ էլ գրի առնել: Սակայն ավետիսիՀույսը, Քրիստուի սերը ն նաչատակվելու ուրախությունը քեքնացնում էին նրանց անսաճման ծանր բեռը, որի ճամար բռնակալը, իմանալով սրբերի անխախտ նպատակը, ճրամայում է նրանց կախել փայտից: եվ մինչդեռ խաչի ձեով նրանք կախված էին, սուրբ Ատոմը ուժգին պաղատանքով քաջալերում էր ընկերներին՝ ասելով. «եղբայրնե՛ր, մի՛ զարճուրեքառորովճետն թեն չարչարվում ենք հԽրիսատոսի՝ ժամանակյա մաճվանից, ճամար, բայց Ճճաղորդվումենք կենդանի Աստծու ճետ: նվ ապա -աչքերի փոխարենդեպի երկինք է բարձրացնում իր խորճուրդները՝ ասելով. «Հիսուս Քրիստոս, Հույս իմ, քո փառավորանվան ճամար մեծ նաճատակ Գեորգիիտարեկան այս տոնին ու քո անվան փառքի ճամար ես որպես ուխտավորու նոխազ զոճ լինելով՝ այսուծետն ինքս ինձ քեզ եմ մատուցում նոխազի փոխարեն: Ընդունի՛ր իմ անձի ողջակիզուն դու, թյունը, որ զոճերն ընդունողն ես, ինձ ինձ Հետ եղողներին խառնի՛ր քո այն սուրբ վկաների ճետ, որոնք սիրեցին քո դալստյան ն երեվալու օրը»: եվ այդպես նրանք՝ բոլորը, դիմանաներողամտությամբ ամեն լով մեծ պատերազմին ու Հաղժելով ինչի, ավանդեցին իրենը Ճոգիները՝ Քրիստոսիցստանալով անեղծ պսակը: իսկ քրիստոնեական ժողովուրդը թեն վշտանում էր Աստծու սրբերին անողոք սրով կոտորելու պատճառով, սակայն Քրիստոսըվկաների միջոցով նրանց ճամար մեծ օրճնություն էր կատարում: Այս բոլոր սրբերը՝ ն՛ սկզբում, ե՛ Հետո, վախճանվեցին Հայոր թվականության երեք ճարյուր երկրորդ տարում. նրանք բոլորը միաու

:

.

ԱՐՈ

Ա

ԼՈԼ

127.

|

ն. գաւառս որք լայլ աւելի քան զճարիւր յիսուն այր. թող զայնոսիկ, են ն դպրու'ի նոցա գրեալ անուանք եղեն վկայք, որոց փ քաղաքս քեան կենաց: Բայց մեծ ՀայրապետնՑովճաննէս օր սաճմանեալ յիշատակի կապատուռվ տօնէին զսոցա ժենայն սրբոցս այսոցիկ տարնորական ն փառս 'ի ճինզ էր որ օր քսան տարումն ի Մեճեկի ամանան,

սին ավելի քան ճարյուր ճիսուն մարդ էին, չճաշված նրանց, ովքեր ն որոնց անունհաճատակվեցին այլ գավառներում ու քաղաքներում, են ները գրված կյանքի դրքում։

Բայց Հովչաննես մեծ Հայրապետըայս

ա-

Այլ էին

նս ոմանք 'ի նոցանէ, որք ոչ կարացեհալտնել, ժուժալ, պատերազմին,լքնալք ն լուծեալք դարձան յետս Համբերել տանել ցանօրէն օրէնս հսմալէլեան բոնադատին.ն ուրացեալք "ի Քրիստոնէազական ճաւատոցն ըստ դրգոութեանռատանայական արբանեկացն՝ ն ամօն ճիւն Հնոցի միայն ղանձամբ արկեալ, տրտմեալք դգունատեալք Քալիցք՝ թերեա ն ոչ ստորայնոցս Հասնալ Հայթայթանաց՝ կորուսին

|

ն

'

|

զանուն

դոյն

ն

ն

զկեանս մշտնջենական.որ քան

փառաւորագոյն է,

ն

Ժառանդորդք:

պատիւբարձրազամենայն

Հրոյն գեճենի ժիանդամայն իսկ գտան |

Բայց բոնաւորն Բուխայ իբրն հտես զամենայն ինչ աջողեալ ըստ իւրոց կամացն ապա Հրոսակս առաքէ Վասակայ Սիսական իշխանի նեեղբօր նորա Աշոտոյ ն այլոց նս տերանց աշխարճինոցա, զի ըմբրոտենեալ առ ինքն վաղվաղակի Հասուսցեն զնոսա, Բայց յոլովք "ի րանցն կուսակալաց լանառիկ ամրոցն Բաղաց դիմեալ ճաւաքեալ փբրՓանէին ի ձնոաց նեղչացն։ հսկ իշխանն Վասակ՝ Հազիւ 'ի նոցանէ Քողոպրեալ՝ փախստնեայգնայր չուր ընդ կողմանս կոտայս գաւառի: Բուխային՝ զօր զշետ առաքէ ըմբոնել Ձայն զգացուցնալ վաղվաղակի զնա: հսկ իբրն զչետ կրթնալ Հասին ճուպ իշխանն էնք Հրոսակին, ապա առ

`

՝

ընդ կրունկն դարձեալ նորա՝ առ 'ի գործ զվաղակաւորն առեալ՝ Հասարակ զնոսա թաւալգլոր խաղացուցանէր.ն ինքն անցնալ գր-

որ ԿրոԳարդմանացառ իշխան աշխարճին, այր յարնելոլաշխարտշն ես ոչ եղն տեղի դտհալ փրկութեան րբիճնանուանիւր: Բայց ն լայն Վասակայ'ի թշնամւոյն. վասն զի իշխանն Գարդմանաց դափշխանին աճաննալ՝ի գիվն' կալնալ կապէ զնա ն առաքէ տայի ձեռա քուխայի, 'ի մտի եդեալ, թէ փոշիշն ինչ բարւոյ 'ի Բուխայէ սակս այնորիկ

առնալ ընկալնալ ղնա՝ապա կ զեղբայր Ֆորա զԱշոտ ն մեծ տիկինն զմայր նոցա ըմբոննալ զօրացն ասպաստակելոց՝առ նա վաղվաղակիճասուցանէին'ի Դվինքաղաք: Աստանօրապա մեծ ճայրապետն Յովչաննէս, վասն զի շրջէր ընդ վիճակեալ կողմանս գաւառին Գեղարքունւոյ, լցեալ զկէտ կենաց իւ'ի նմանէ գտցի:

"

,

|

եղբայրԱշոտին

Իսկբոնաւորն

փոց՝ վախճանի 'ի

մնեժ

ուխտի կրօնաւորականկայանին Մաքենացւց,

սրբերի ճամար սաճ-

-

մանեց ճիշատակի օր, ն նրանց վախճանը ամեն տարի տոնում էին Աստծու: մեճեկան ամսի քսանչինգին՝ ի փառս ամենակալ նրանց մեջ կային ն այնպիսիները, որոնք չկարողանալովդիմանալ, տոկալ, տանել ու դիմադրել պատերազմին, լքեցին, ճեռացան ու դարձան իսմայելյան բոնադատ, անօրեն կրոնի կողմը: Սատանայական սպասավորների դրդմամբ ուրանալով քրիստոնեական ճավատը՝ րանք միայն Ճճնոցիմոխիրը լցրին իրենց վրա։ եվ տրտմելով, դունատվելով, խայտառակվելով ու չկարողանալով երկրայիններիճամաի ճար գանել՝ նրանք կորցրին |իրենց| անունն ու մշտնջենականկյանքը, որ ամեն ինչից վեր փառք ու պատիվ է, ն նրանք միանգամից գեչենի Հրին դարձան ժառանգորդներ: Բայց բոնակալ Բուղան, երբ տեսավ, որ ամեն ինչ Հաջողվեց իր կամքով, ապա զորք է ուղարկում Սիսականիշխան Վասակի, նրա եղբայր Աշոտի ն նրանց աշխարճի այլ տերերի վրա, որպեսզի նրանց Քոնեն ու շտապ իր մոտ ճասցնեն։ Բայց կուսակալ տերերից շատերը դնում Հավաքվում են Բաղացանառիկ ամրոցում ն ազատվում իրենց նեղողների ձեռքից: իսկ Վասակիշխանը, նրանցիցճազիվ ճողոպրելով, փախչում,գնում է կոտայք գավառի կողմերը: Այդ մասին անմիջապես տեղյակ են պաճում Բուղային, որը նրա Հետնից զորք է ուղարկում՝ նրան բոնելու ճամար: իսկ երբ ավազակներըՀետապնդելովՀասնում են իշխանին, նտ ետ է դառնում ն թուրը գործադրելով: նրանց բոլորին թավալգլոր1է անում, ու ինքը անցնում գնում է Փարդման աշխարճի արնելյան կողմը, այդ աշխարճի կտրիճ անունով իշխանի մոտ: Բայց այդ նա Վասակ իշխանիճամարՔշնամուց փրկվելու տեղ չեղավ, որովճետն Գարդմանիիշխանը, խաբվելով դնից, նրան բռնում-կապում ն ուղարկում-տալիս է Քուղայխձեռքը՝ մտածելով, որ դրա Համար նա Քուղայիցլավ օգնություն կատանա, Բոնակալընախ ընդունում է երան, իսկ ճետո |Բուղայիի| ասպատակողզորքը բոնում է նրա լՎասակիլ

ամժոյը՝

Աստուծոյ: ամենակալին

բոլոր

ու

-

մեծ

տիկնոջը, այսինքն՝ նրանց մորը,

են`շտապ

կնր-

Դվին քաղաքը, նրա Այստեղ այնուճետն Հովճաննեսմեծ ճայրապետը, որ շրջադայում ԳրԳեղարքունիգավառի իրեն տրված կողմերում, Հասնելովիր կլանջի ավարտին, վախճանվում է Մաքենացիների կրոնական մեֆ միաբանուպով Ճասցնում

են

մոտ:

:

ւ

9--

'ի նմին ուխտի սրբոյ "ի Հանգիստ զնա փոխէին. որ կալաւ զառաջ-. ամս քսաններկու: նորդութիւն ղիմբոննհալսնառ ինքն ն ղդիպաճոչսն կաԲայցբոնաւորնԲուխայ արնելից, պայման պատգացուցեալ առնալ չուէ գնայ զկողմամբք մացն առ սպարապետնՍմբատ յղեալ՝ վաղվաղակի զճետ նորա չուն հրթալ Հասանել ժամանել յամբոկ գործոյն: Այլ նա նախ ճրամայնալ ժողով եպիսկոպոսաց լինել 'ի քաղաքագիւղներազգաւորս՝ձեռնադրեն 'ի գեղջէ ԶՁագայ, Ք Կոտայս դաւառէ 'ի ճայրապետութիւնղՋաքարիայ ն աղօթից նորա զանձն՝ իւր յանձն արարհալ՝ ինքն չու գնայ առ բըոերթեալ ըմբոնէ զմեծ իշխանն Ատրներհսկ Բուխայի նաւորն Բուխայ: սե, որ բնակեալ էր լամրոցին Խաչենւոյ ն զայլ նս զճամազգիսնորա:

թյանվայրում

ն

անտի չուհալ գնայ 'ի գաւառն Գարդմանալ՝ն պատնէշ ն պաշազգարդման բերդիւն եղեալ, ըմբոնէ անտի ն զիշլանն: բումն շուրջ 'ի կալանս կապանացարկեալ: եւ անտի նս չունհղզկտրիճն Գարդմանալ որում գիւղ առնէ ղՍտեւիաննոս, ալ յՈւտի դաւառ՝ ձնրբակալ հ ,Տուս ն կոն անուանէին զնա. որ 'ի նախնւոյ իւրմէ Սեկոլ՝ Սնորդիք աղզքն անուանէին։ եւ ապա նս իշխանն Աղուանիցնսայի նենգապատիրլեալ՝ 'ի նմանէ ըմբոնի 'ի ձեռն նորա ճանդերձ ճամաղգեօք իւրովք, ընդ նմին ն այլ նս տեարք ն իշխանք աշխարճինԱղուանից կալեալ կապեցան ընդ ձնռամբ նորա, ոչ սակաւ ինչ արեան ճապաղիս ճնղեալ նո յայնմ աշխարչին։ եւ այնուչետն զամենեսեան զնոսա, որք ի կալանս կապանաց է ն նմա առնալ ընդ իւր խաղացուցեալ չուէ բերէին՝ 'ի դիպաճոջ Ապա ն զսպարապետնՍմբատ դնայ տանելով զնոսա ամիրապետն: դուռն՝ կարծիս իմն նմա առեալ ընդ իւր տանելով յարքունական 'ի նմանէ փոխարէն բարնաց լամիլով, քէ միամտութեան նորա ն առրապնտէն շնորճեսցի, տիրել տիրաբար բոլոր Հայաստանեայցս ն ն ալնպկս դարձնալ դառնալ նուլ պարգնս պատիւս յարքունուստ. Այլ իբրն չոգան Հչասին 'ի դուռն արքունի ն յանվիւրականաշխարճո։ դիման ամիրապետինեղեն, ապա ն զնա նս ընդ այլոց կապելոցն Ճաւասարեալ եդին ի բանտի. ն ոչ յիշեցան առաջի նոցա երախտիք միամտութեան նորա առ նոսա: իսկ ապա յետ ոչ բազում ինչ աւուրց ճարցափորձ 'ի վերայ ճասարակաց կապելոցն տերանց ն իշխանացն Հայոց ն Աղուանից ածէին, զի կամ դարձցին յանօրէն լօրէնս նոցա՝ աստուածպաշտութիւնն ն այնպես բաղում ուրացեալք զՔրիստոսի ն պատիւս 'ի նոցանէ առնուցուն ն լուղարկեսցին ի Հայրենի «լարգնս ն աշխարճն| ի տունս իւրեանց. ն կա՛մ սաստիկ խոշտանկանօք չարչարանօք ն անչնարին մաճու ճատանիցեն զյոյս կենաց նոցա: եւ վասն եւ

առ

առ

առ

տա-

առ

ու

թաղվում նույն

ղերեզմանոմիաբանության

սուրբ

առաջնորդությունըպաճեց քսաներկուտարի: ցում. ու կարճ ժաԲայցբոնակալ Բուղան, իր մոտ ձերբակալվածներին առնելով, չվում դնում է արնելյան կողմանակովբանտարկվածներին մեկնի, գնա երը Սմբատ սպարապետինՀրաման ճղելով, որ շտապ ճրաո. Հասնի իր Հետնից՝ գործը զլութ բերելու Համար: հսկ Սմբատը նա

մայում է նախ երաղզգավորքքաղաքագյուղում եպիսկոպոսներիԱոորը են ձեռնադրում Զաքարիային, ղով անել, որտեղ Հայրապետ ն նրա լինելով անձնատուր ապա գավառի Ջագ գյուղից էր, տայք է բոնակալ մեկնում դնում | հու(նմբատ սպարապետը ղոթքներին՝ բնակվող ու ամրոցում է Խաչենի մոտ: բոնում գնում իսկ Բուղան ղայի Այնտեղից նա թողնրա ազգակիցներին: Ատրներսեչ մեծ իշխանին ն պատելով Գարդպատնեչելով նում գնում է Գարդման գավառը կտրիճին, ման իշխանին՝ բերդը այնտեղ նա բոնում է Գարդմանի ժո-

ա-

՝

ու

ու

ու

Տուս շղթայակապ սնում: եվ այնտեղից էլ նա գնալով Ուտի դավառը՝ նան կոն, գյուղում ձերբակալում է Ստեփանոսին, որին անվանում էին ապա որի ցեղը իր նախնի Սեուկի անունով Սնորդիք էր կոչվում, եվ նրա ծսայուն նա իշխան է Աղվանքի բռնում նենգությամբ խաբելով՝ ու Հետ բռնվեցին Հետ ձեռքով էլ նրա միասին: նրա ազգակիցների իշխաններ, շղթայակապ արվեցին Աղվանից աշխարճի այլ տերեր ն այդ աշխարճումքիչ արյուն չթափվեց։ ժաԱյնուչետե բոլոր նրանց, որոնք շղթայակապվածկամ կարճ ն լբուղան| դըմանակով ձերբակալվածէին, բնրում էին նրա մոտ, Նա իր Ճեւտո մոտ: էր ամիրապետի տոնելով իր Հետ" տանում նան Սմբատ ռպարապետին՝ նրանՀաարքունական դուռն է տանում ամիրապետը փոխարեն թե նրա Հավատարմության վաստիացնելով, վրա, արքունիքից նրան շնորճ կանի՝ տիրելու բոլոր ճայաստանցիների ն կրկին վերադառնալու իր աշխարտճը: պատիվ ատանալու պարգն Հասան ներկայացան ամիրապեդուռը արքունի հակ երբ գնացին, էլ մյուս շղթայվածների տին, այնտեղ նրան Սմբատ սպլարապետին| Հետ միասին գցեցին բանտ: եվ այլես չՀիշվեցին նրա երախտիքն Հավատարմությունըիրենց նկատմամբ. եվ ոչ շատ օրեր անց Հայոց իշխաններինՀավասարապես Աղվանից շղցայակապվածտերերին են անում,որպեսզինրանքկա՛մ դառնան դեպի իրենց ՃՀարցուփորձ որի աստվածապաշտությունը, անօրեն կրոնը՝ ուրանալով Քրիստոսի ն պատիվ կվեմիջոցով նրանցից կստանան բազմաթիվ պարգեներ խոշտանկա՛մ տները,. րաղառնան իրենց ու կկտրեն մաճվան լապառնալիթով| դումներով, չարչարանքներով ու

րանց

ու

ու

ու

ու

ու

իրենց աշխարՀը, -

:

ու

ռառտիկ

131,

յ

զի այսպէս զբոշմունս կտտանաց 'ի Ղա նոցա սաստիկ զարճուրմամբք զարթուցանէին օր ըստ օրէ՝ ժամանակ ինչ լերկարնալ զնեղութիւն անձկութնանն, ոմանք ի նոցանէ Հաւաննալք բանիցն արքունի՝ դարձան լանաստուած աստուածածանօթութիւն նոցա. ն ոմանք թէլէտե ոչ ժամայն կրեցին թլփատութիւն, սակայն լանձին կալնալք՝ զի. ն նոքա նս 'ի ժամ դիպող կատարեալ լնուցուն զկամս ամիրապետին: Բայց մեծ սպարապետնՍմբատ՝ քաջապէս ընդդէմ ստութեանն: ստուդութեամբ վառնալ իստ ղուարթածաղիկ ալեացն ե կատարելագոյն Ճճաւատոցնոր 'ի Քրիստու՝ն ըստ յուսոյ կենացն լյաւիտենականացչ որ միշտ լինքեան շտեմարանէր՝ բնաւ ոչինչ շեղեցաւ 'ի բանս Հրամանաց նոցա, լաւ ճամարնալ մեռանել ընդ Քրիստոսի քան առ ժամանակ մի վայելել ի մեղս: եւ այնպէս ընդդեմ Հարցողացն նա առնէր պատասխանի՝ անձճնարինգոլ թողուլ նմա զօրէնս քրիստոնէական Ճաւատոց, աւազանին շնորչօքն ընկալաւ պարգնս բարեաց, քան պաշզոր օրէնս անօրէնո: եւ այսպէս ոչ միանգամ կամ երկիցս, տել ղզօտարոտի այլ բազում անգամ աներկիւղաբարառնէր ընդդիմութիւն նոցա. Իսկ իբրն զփորձ նորայն կամաց առին ն ծաննեան զմիտս նորա անձճրապոյլրսխորճչեցան դառնաշխատ տանջանօք զնա կորուսանել: հսկ երկնաւոր այցելութիւնն պարտական մարմնոյ մաճուամբ Հաճեցաւ մաճուանէ 4Ճողւոյն. ն իւրով մաճու վախազատել ղնա 'ի լափվփտենական ճանհալ՝ ոչ անկաւ զնովաւ ուրացութիւն սուրբ օրինացն Քրիստոսիայլ լնոյր 'ի մարմնի իւրում զճանդլս մարտիրոսական պատասխանատրութեանն. զոր ն բարձեալ իսկ զմարմինն նորա քրիստոնէական դասուց՝ սաղմոսիւք ն օրճնուքեամբ ն երգօք Ճոդնորօք տարնալ եդին ի վկլայարանիսրբոյն Դանիէլի մարգարէին, որ ն ընկեցեալ իսկ լինէր նա 'ի գուբն առիւծուց: Բայց այլոց իշխանացն թուխ ինձ ն ոչ մի ինչ մնացնալ որք ոչ եղեն Հեստեալք լաստուածակողմաննկամ ոչ չեղեալք յանօրէն օրենսն Մաճմէտի. վասն զի պակուցեալք ն ղզարՀճուրեալք լաոժամանակնայ երկիւղէ՝ոչ առին 'ի միտ զանմաճ մաճուն ղառմաճուն նութիւնն. ն ոչինչ փոյթ արարեալ զսարսափելի աւետարանութիւնն Փրկչին Քրիստոսի,որ լսելբ լինելոց է լաճագին ատենին. «Թէ որ ուն հա զնա առաջի 4օր տասցի զիս առաջի մարդկան, ուրացայց է»: որ յերկինս Բայց միայն Ստեփաննոս,որ ի սովորական խօսից անուանիւր, ն զկնի նախարարացն Հայոց կապանօք տարեալ եղն 'ի Բուխայէ"ի դուռն արքունի, ուր ն վկայեացն իսկ-- բաղում Հարանօք անուանն վասն որ

ու

առ

կոննռամկաց

տանչեալ խոստովանուքնան աա

կյանքի ճույսը։ նվ քանի որ օրեցօր նրանց սպառնում էին կատանջսաստիկ զարճուրանքով՝ անորոշ ժամանակովերկարացնելով ններով անձուկ նեղությունը, նրանցից ոմանք, ճավատալով արքունի խոսքերին, դարձան նրանց անաստված պաշտամունքի կողմը իսկ ոմանք քեն այդ ժամանակ չԹլիատվեցին,, սակայն նրանք նս ճանձկ առան, որ Հարմար պաճին կկատաքեն ամիրապետի կամքը քՔայց Սմբատ մեծ սպարապետը, ստության դեմ քաջապես ճշմարտությամբ ղինվեունեցած ճավատով լով, ուռճացած մորուքով,՝ Քրիստոսի նկատմամբ փ ճավիտենական կյանքի ճույսով, որ միշտ շտեմարանում էր իր մեջ, բնավ չշեղվեց նրանց կողմը՝ լավ ճամարելով մեռնել Քրիստոսի «ճամար, քան առժամանակ Լ1յանջը) վայնլել մեղքերի մեջ: եվ այդոլես իրեն ճարցնողներին նա պատասխանում էր, որ ինքը երբնք չի թողնի Քրիստոնեական Հավատը, որը ավազանի շնորճներով ընդունեց որպես անօրեն օտարոտի կրոնը:եվ բարիպարգե,ն Հե կարող պաշտել մսյդ ձնով նա հչ քե մեկ կամ երկու, այլ շատ անդամ առանց վախե-

Է

իմոյ,

Կրաքար

ու

նալու ընդդիմանում էր նրանց: իսկ երբ փորձով ճառսկացաննրա կամքը ու իմացան նրա ճաստատուն միտքը, որոշեցին նրան կորստի մատնել տաժանելի տան-

չանքներով:Բայց երկնային նախախնամությունըմեղապարտ մարմնի

մաճվամբ ցանկացավ նրան ազատել ՃճոդուՀավիտենական մաչճվանից, իր.մաճով վախճանվելով՝ նա չուրացավ Քրիստոսիսուրբ կրոնը, այլ իր մարմինը ճագեցրեց մարտիրուսկան պատասխանատվության փորնրա մարմժինը՝ քրիստոնեական դասը սաղմոսներով, ձով:Վերցնելով օրձններգությամբն Ճոգնոր երդերով տարավ դրեց սուրբ մարդարձի վկայարանում, ուր նա գցվել էր առյուծների գբի մեջ, Բայց ինձ թվում է, որ մյուս իշխաններն ժողովուրդըչըմբոստացան Աստծու ն դեմ չթեքվեցին դեպի անօրեն Մաճմեդիկրոնը: Քանի որ մաճվաներկյուղից վախեցածներն զարճուրածները ժամանակյա չճասկացան անմաճ մաճվան դառնությունը, նրանք նան Լդրանով| ճոգ չտարան Քրիստոս Փրկչիսարսափելիվարդապետության մասին, որը լսվելու է մեծ Հրապարակում,«Թե ով որ ինձ ուրանա մարդկանց ես էլ նրան կուրանամ առաջ, իմ Հոր առաջ, որ երկնքում է»: Բայց միայն Ստեփանոսը,որը ռամիկների Հասարակլեզվով կոն էր անվանվում, Բուղայի կողմից Հայոց նախարարների ճետնից կապանքներովտարվեց արքունի դուռը, ուր ն նաճատակվեց բազում Ճարվածներով տանջվելով Ճանուն Քրիստոսիանվան խոստովանության: ն

Դանիել

ու

աո-

ու

եվ նավ պսակվելով իր Հոր կողմից՝ իր անունը գրեց կյանքի գրքում. վեց Ճարյուրութերորդ կանա Հռոմեական քվականության իւր 'ի դպրութիւն կենացն, որ ի Հօրէն լուսոլ՝ գրեացզանունն վախճանվեց ի տարեցաւ 'ի վեցշարիւրերորդի ութերորդի թուականին Հոռոմոց: Է տարում: անՅայսմ Հնտէ ապա եթէ թեթն թունացիքեզ զառ ի ժերունեացն | Այսուչետն էթե քեզ, |ընթերցող|,Հաճո թվա ծերունիներից անցեալ բան 'ի պարզագունիցն չափաբերապէս ճանդիպեցայց. վասն ցաժ խոսքը, պարզագույն ու չափավոր կերպով կներկայացնեմ, քանի ԲագրատուՇապղի Հաճեցաւ բանս ոչ երկրորդել միւսանգամ զճետնանս զրուցաց որ Հաճելի չէ կրկնել մեր ժամանակի պատմագիր Շապուճ ն նա կերպով արել է պատմադրի, որ լայտապանու բացաճայտ պատմության մանրամասները: Ճոյ Բագրատունւոյ մերումս ժամանակի ճատում իսկ արարնալ է զրոյցս պայազատութեանորդւոյ Աշոտոյ սպաՍմբատ սպարապետիորդու՝ Աշոտի իշխանության, թագավորների րապետին Սմբատայ զիշխանական պատմութիւնն, ն զթագաւորացն ջորդականության պատմությունը, ինչպես նան Բուղայի կողմից գերն յուրաքանչյուրին զչանդամանացն զկարգս. կամ զդարձ գերելոցն ի Բուխայէ զչայասվերադարձը՝ ված Հայոց իշխանների նախարարների տաննայցս իշխանաց ն նախարարաց յիւրաքանչիւրն սեպճական իշչՀասցնելով մինչն իր սեփական իշխանությունը: նա |պատտանելով մում է| նան այն մասին, թե նրանցից ովքեր կարողչ Ճճոչակավորու խանութիւնս ածնալ կացնալ Ճաստատեալ. ն թէ ո՛յք ի նոցանէ Հոյան կապք ն Հարուստք ն ուժեղակք ընդղէմ ճակառակորդացճինից գտան. ուժեղ գտնվեցին ընդղեմ ավաղակ Հակառակորդների, կամ ովքեր ն կամ ո՛յք լումեքէ եղեն նան նոցա աի, կամ զվախճան իր տեղում նրանցից լուն կողմիցՀարստաճարվեցին,ինչպես ճարստաճարհալք, մասին: Թնպետն չի կարողացել արվեստի ճավիւրաքանչիւրումն տեղ: Զի թեպետ ռտուգութիւն սաճմանական բանի վախճանի րաքանչյուրի բացատրութեան ն զբոլորովին բաժանումն ապացուցից ոչ կարացնալ մառոտ բացատրությունը ն բոլորի ոճով տալ պատմության ստույգ բստ քնրքողական Հրաճանգացն ճամառօտաբար ընձեռել. սակայն ըստ տարբնրությունների ապացույցները, սակայն իր ժամանակի բոլոր իւրումն ժամանակի ընտանի գոլով նորա զրուցացն ամենայնի՝ գեղջուկ պատմություններին Հատուկ ու սովորական ձնով ն ռամկական ոճով բանիւ բաւականքեզ տայ պատճառս տեղեկութեան: բավականաչափտալիս է իր տեղյակ լինելու պատեզ, (ոնթերցող|, Արդ այսպէս ես աստանօր զբովանդակն'ի նա թողացուցեալ՝ ն որ ինչ Հարկաւորաբար այժմ ինչ պիտոյ է ճառիս պատմութիւն, զայն նենք Արդ` այստեղ ամբողջը նրան թողնելով ե ինչ որ այժմ պետք է նհՀամառօտ առնելով, փորձեցայց իբր սակաւուք քեզ ընձնոութիւն իմ պատմությանը, այն Համառոտ կերպով թեզ, լընթերցող|, ներկա'ի մանկութենէ մինբածութեան եղանակաւ՝որպէս վերադոյն ասացաւ, յացնելով՝ փորձեցի փոքր-ինչ ներածականիեղանակով, ինչպես վերհչե ցերնոյթս նրիտասարդութեաննզԱշոտոլ՝ որդւոյ Սմբատայսպարավում ասվեց, Շապուէ պատմագրիցբավականաչավ բերել նրա պատպետի, զզօրութիւնս ն ղքաջութիւնսն զպատերազմունս ն զճրոսմունս մածները՝ Սմբատ սպարապետիորդու՝ Աշոտի Հզորությունը, թաջանա ի նա՝ ն զայլոց բերցի քեզ "ի Շապչոյ քայլս որոոբաւական դործությունները, պատերազմները, ճարձակումները ուրիշների վրա, ն

|

|

|.

ու

ու

|

`

ճառները:

առ

մնալջն:

ուրիշների Հարձակումներընրա վրա՝ սկսած մանկությունից մինչն երի-

գոյն ճանաչիւր. վասն զի ընկալեալ զմեծարանս՝ 'ի բաց արճամարճէր կրթութեան զինքն վարժէր, զանարգանա ն միշտ ի Հճրաճանգա բարւոյ ն բարի ազդումն իւրոյ Հոգւոյն տայր՝ ընդ ամենեսեան կալեալ սերտ աէր. ն ոչ 'ի ճակառակութիւնս ինչ կամ 'ի կռիւս ընդ թշնամիսն մաբարեզգեաց բանիւքն բարի օճանաւ ածեալ զնոսա Փառձալ, ջան ն ի կամս իւր: իսկ զպաճարանս սնոտի շաճուց վնաս իւր ուղղութիւն վարկեալ ն առատաձեռն առ ամենեսեան գտեալյինքն զբազմաց միտս չանգուցանէր սիրալիր սրտիւ, որպէս զի յայսմ սակի ամեննջնան իսկ նմա Հաճեալ Հաւանեալ էին։ նւ այսպէս ապա զկարգ սպարապետու-

հսկ երբ իր Հոր՝ Սմբատի փոխարեն |Աշոտն|է տիրում Հայոց ապարառետությանը,իրենից առաջ եղողներից գրեթե ամենաբարձրը ինքն է ճանաչվում, քանի որ ընդունելով մեծարանքներ՝ արչամարձում էր անարգանքըն միշտ իրեն վարժեցնում էր բարի կրթության ու ման մեջ: նա իր ճոզու վրա ազղում էր բարվոք կերպով" բոլորի ճետ Հաստատելովսերտ սեր: Թշնամիներիդեմ Ճակառակությունկամ կոիվ չէր մղում, այլ բարի խոսքերի օգնությամբ նրանց բերում էր ճիշտ իր կողմը: իսկ շածը իրեն ուղղության վնաս էր Համարում ն առատաձեռն գտնվելով բոլորի նկատմամբ՝ սիրալիր սրտով շատերի Հավա միտքըիր կողմն գրավում,եվ այդ ամքնի.Համար

իսկ լորժամ փոխանակ Սմբատայ4օր իւրոյ պայազատէ զսպարապետութիւն Հայոց, գրեթէ ամենեցուն քան ղնա նախագունիցն վեչա-

Ք:

1:4

տասարդությունը:

ուս-

անոտի

ու

էր

բոլորը

թնան քաղաքավարհալ՝մինչն Համբաւ բարւյն 'ի դուռն արքունի Պա-. սանէր։ Ապա ոստիկան ոմն 'ի Հայս առաքեալ, որ Ալի|արմանի անուանիւը՝ բուո Հրամանի ամիրապետինիշխան իշխանացսՀայոցզնա կացուցանէր, բազում զգեստիւք ն արքունական պատուղվ ճոխացուցնալ՝ 'ի նա Հաւատալով զսակս Հայոց ն զամենայն բեկար արքունի: եւ այսպէս պատուականագոյնն առաջին նա դտեալ եղկ քան զամենայն նախարարութիւնս Հայոց. ն ամենեքեան դաշինս ընդ նմա դնէին՝ որպէս արդարն ընդ թագաւորական զարմի: Այլն "ի մտի ամենեցուն եդեալ, զի Թէ դէպ ինչ պիտոյից գտցի՝ նան 'ի տոչմ իւր արժանի լիցին նախարարումատչել 'ի թաղզաւորութնանցեղզս՝զնոսա որոշել յայլոց թեան ցեղից: Բայց զայսու ժամանակաւ աճադինիմն շարժմանց եղելոց 'ի Դվին քաղաքի, բազում սասանութիւնս ն փլուղմունս տանց ն սպարսպաց ն ապարանից լինէր, ն առչասարակ քանդումն. ն դղրդումն առնոյր քաղաքն. այլ ն մած յոլովից մարդկան ի վերալ ճչասանէր. ե այնպէս աճագին իմն լինէր վտանգ տագնապին՝ մինչն ոչ ոք մնալ ընդ լարն ի փողոցս ելեալ Հաշեալ Հառաչէին։ իսկ կաւ, այլ ի Հրապարակաս ցրտաշունչ սառնամանիք ձմեռայնւոյն առաւել բերէր զլքացումն ՃԵծութեան, զի յոլովք մսեալք ն ծայրատեալքլինեին, իսկ սուրբ ճայրապետն Զաքարիա ուժգին աղօթիւք ն պաղատանօք մշտնջենամոունչ ն բարեդգութնԱստուած մատուցանէր, ն երկաղերսալի աղօթս նային ազդեցութնամբն ի բաց բառնայր ղզաստուածասաստ բարկուԹիւնն՝ անվնաս զեկեղեցի Քրիստոսի պաճեալ 'ի բազմաբեր ցասմանէ '

ւ

-

.

առ

վտանգին:

Բայց իշխանք

՝

ն

նախարարք, որք

ըմբոննալք գերեցան 'ի

հու-

չուէին յաշխայէ՝զայսու ժամանակաւ մի րստ միոջէ 'ի կարգ անկեալ խարճ տէրութեան իւրեանց ն 'ի սեպճականութիւնսն "ի տունս, ն ապա Մաճուսմունս պիղծ օրինացն անձանց իւրեանց մերկացեալ զակամայ մէտի՝ զքրիստոսաւանդ օրէնս Ճայրհնիս առձճասարակ բարձրացուցեալ բերէին յանձինս իւրեանց, ոչ 'ի ծածուկ երկիւղիւ ինչ՝ այլ իբրն 'ի վեքարձի տաննաց քարոզին զքրիստոսիաստուածպաշտութիւնն: րայ Ընդ որս Հաճեալ Տէրն՝ բնակեցոյց լուսով զնոսա, լորում ն օրծնութնամբ հրա Տեառնն օրճննցան ն նովիմ, ովեցան. ճերկեցին Հերկս ն ոչ` եւ ապա ՍԱ ձայն ի փշոց: ն ձայն Հարսին ն փեսայի: Սնան որդիս ն ն բնակեարարին պտուղ, եւ այց ցան իւրաքանչիւրօք 'ի ժառանգոձտեանիւրեանց: Տէր արար

Տանի

րո ր

սիրում էին նրան, Այդպես է վարվում նան սպարապետու է մինչե արբթունիթ:Սպան նրա բարի ճամբավը ճասնում Հայաստանուղարկված Ալի աբմանի անունով մի ոստիկան:` ամիրա չվետի ճրամանով նրան Լմշոտին| կարդում է Հայոց իշխանացիշխան` զարդարելով բազում զգեստներովն արքունական պատվով, նրանվրսՀայոցՃճարկերնու արքունի ամբողջ տուրքը: Այդպիսով նա տաճելով եղավ առաջինն ու վելի ռ"լատվականը, քան Հալոց բոլոր նախարաբությունները, ն բոլորը դաշինք էին կնքում նրա՝ որպես բուն լնսդամտածում վորական ժառանգի Հետ: Նան բոլորը էին, որ եթե պետք լինի, իրենց տոչճմերը կմերձեցնեն Թագավորականցեղերին՝ նրանը նում

ու

թյունը,

ն

զատելով այլ նախարարական ցեղերից: Բայց այդ ժամանակներում Դվին քաղաքում սարսափելիերկրաշարժ է լինում, ն շատ տներ, պարիսպներ, ապարանքներցնցվում փլուզվում են. Առչասարակքաղաքը դղրդում է ու քանդվում, ն անեն մաճանում ճամարմարդիկ եվ այնպիսի վտանգ տագնապ էր սպառնում, որ ոչ ոք ներսում չէր մնում, այլ դուրս գալով Հրապարակներն փողոցները՝ նրանք ճալումաշ էին լինում ու Հառաչում։ իսկ ձմնռային ցրտաշունչ սառնամանիքըէ՛լ ավելի էր թուլացնում Լճունրանց, որովճետն շատերի մրսում էին ու փաշանում: պաճատեցնում| եվ Զաքարիասուրբ Ճայրապետի ուժգին աղոթքներով մշտամոունչ պաղատանքներով աղերսալի աղոթք էր մատուցում բարեգութ Առտծուն ն երկնային ազդեցությամբվերացնում աստվածասաստբարկությունը՝ հկեղեցին անվնաս պաճելով վտանգիբազմաբեր ցասուժից։ Քրիստոսի հսկ այն իշխաններն նախարարները, որոնք բոնվելովդերվել էին Բուղայիկողմից, այդ ժամանակներումիրար ճետնից մեկնում էին իրենց ։ռերությունենրը, կալվածքներնու տները, ն ապա իրենցից Ճեռացնելով Մաճմեդի՝ իրննը պարտադրված կրոնը, առճասարակ ընդունում են իրենց Ճճայրենի, կողմից ավանդված կրոնը: եվ Քրիստոսի դա ոչ Թե վախից թաքուն կերպով |էին կատարում|,այլ որպես թե ու

ու

ու

ու

ու

ու

բարձրտանիքից քարոզում

էին

Քրիստոսի առտվածապաշտությունը:

ԴրանՀավանելով՝ Տերը նրանց բնակեցրեց Հույսով, որի մեջ էլ Տիրոջ նրանք օրճնվեցին տոնուրամբ թն փշեր։ եվ դրանից

ու

ճետո

դովաբանվեցին Հերկեցին ն. Հճերկեր

նրանց տնէրում լսվում էր ուրախ փեսայի ձայն:նրանքորդիներծնեցին, ւտուղբնակվեց իր ժառանդգություԾո Քնրծց բարի պործերիմէչ, Այդ լկաղզուն որ Գաբուռ Վասակը, էր Ճորջորջվում, քանի ռր փեսալացել էր իշրանաց իշխան Աշոտին, նրա կողմից Մյունյաց ոչ

Ճարսի խրախճանքի,

ու

հոջաը աա ԿՈ աաա որանժից, արուն լորյորչէր՝ ԱՒ թանՀայլազուն մուրաթանչյուրը ր փեսայացեալ էր Աշոտոյ վասն իշխանաց իշխանի, մե.- ամանակ իշխան ապա ճայկ սանր Ղուկլուն |

|

՛

նեաց զնա կացուցանէր՝յարքունուստ

նմա

առնելով պատիւ.

որ

բա-

պետութիւն դիշխանական վարնալ իչր,տիրելով

զում քոխութեամբ Հայոց միանգամայնՍիսական ազգին: Բայց զմեծ սպարապետութիւնն թիկնաԱշոտ եղբօր իւրում Աբառայ, որ էր այր քաջանձնեայ տալ ն ն աջողակ ի պատեւէտ, առոլգանձն ն գեղեցիկ Հասակաւ, կորովի զամենեսհան բազմունա. որ ն աջակցնալիսկ եղբօր խրում բազում անՀնազանդէր ընդ լծով ծառայութեան.ի բազում կողմանս ն ն 'ի մէջ բազմաց երեգամ արութիւն ցուցեալ՝ Հոչակաւոր Հոյակապ

ու

ու

Աչոտոյ

|.

վեալ:

ու

տանն

ն Բայց լետ վախճանելոյԱշոտոյ մեծի Հոչակաւորիիշխանի զիշխաԱրծրունւոյ ն դնելոյ զնա 'ի չիրիմս Հարց իւրոց՝ պայազատէր Դերենիկն որ նական պետութիւնն զայն Գրիգոր որդի նորա ընդ նորա,

ն աօս ն զգաստ 'ի գնացս ոտից, ն զօանուանիւր: նւ էր նա այր սէգ բարհձնուարդեամբք ն բանիւ, ն տնօրինէր միշտ յամենայն րաւոր նա իշիշխանաց Աշոտոյ թիւնս բերիլ։ եւ վասն զի փեսայացնալէր ն սիրելութեամբ խոճական խանի, սակս այնորիկ Հայրախնամկամօք ն ի սկզբան անդ ընկանմա որ մատուցանէր. միշտ խրատ բարեաց ն յոտին զբոլոր լեալ Հլու ն զզօն մտօք Ճաւանէր ընդունիլ

|

`

ու

թշնամիս

պան ,ի սադրելոլ նորա կացուցանէր. շինութեան խաղաղութեան ղճայրենի րապեալ՝ լապաճովս ի բնակութեանիւրեանց պատրաստէր անձին զինչպիտէրութիւնն իւր 'ի բոլոր Հինից: Բայց յետոյ 'ի կամս որպէս յն-| իւրոլ աներոյ խրատու տութնան բերնալ՝ ոչ անսայր բանի նմա ն այն յաջողումն ինչ 'ի բարութիւնս: ըէկն ն եռանդն, չլինէր իշՎասակ, որ ըստ փաղաքշականին մեծ Սիւնեաց Բալը իշխանն ն ճեղաճամբոյր ճանդարխանիկ անուանիւր՝ յաւէտ իմաստութեամբ մեծաւ Հնազանդէր Աշոտոյ իշխանին իշտութեամբ ն Հաւանուքնամբ ն խրատու նորա զունկն մատուցանէր խնամով՝ իբրն զօրէնս խանաց, եւ 'ի ձնոն այնորիկ յաւէտ իմն ընդարմիշտ "ի սրտի իւրում պաճելով: լը ձակադգոյնզտուն տէրութեան իւրոյ լարդարէր 'ի բոլոր բարեմասն ամենայն ճանդիսի բաբո խաղաղութեամբ րութիւնս. ն կայր բաղում

ն

|

րեպաշտութեան: նա

իշխան է կարգվում` արքունիքի կողմից արժանանալովպատվի: Մեծ ճոխությամբ վարելով իր իշխանությունը նա ամբողջովին տիրում է ռիսական ազգին: Բայց Հայոց մեծ սպարապետությունըԱշուռը տալիս է իր եղբայր Աբասին, որը քաջազուն, թիկնավետ, զորեղ, վայելչակազմ, պատերազմիմեջ կորովի ճարպիկ տղամարդ էր։ Աջակցելով իր եղբայր Աշոտին՝ բոլորին Ճնաղանդեցնում է գցում նրա լծի տակ: Շատ տեղերում բազմիցս արիություն ցուցաբերելով՝ նա շատերի աչքում Ճռչակավորու Հոյակապ էր երնում: Բայց Արծրունյացտան Հռչակավորիչխանի՝ մեծն Աշոտի մաճից նրան իր Ճճայրերիգերեզմանոցում թաղելուց Հետո նրա փոխարեն նրա պետությանը տիրում է նրա որդի Գրիգորը, որը Դերենիկէր անու վանվում: նա ճպարտ էր, զգաստ, բարձրաձճասակ վայելչակազմ, գործով ու խոսքով զորավոր ն միշտ Հոգ էր տանում բարեկարգություն անել: եվ քանի որ նա իշխանաց իշխան Աշոտիփեսան էր, դրա. Համար վԱշոտը| ճայրախնամ կամքով ու խոճեմ սիրով միշտ բարի խըրատներ էր տալիս նրան: Սկզբում ընդունելով դրանք՝ նա նրա դըբրգմամբ ետ էր մղում բոլոր թշնամիներինն զբաղվում էր շինարարությամբ խաղաղությամբ: նա իր ճայրենիքը աղաճովության մեջ էր պաճում բոլոր տեսակի ավազակներից, Բայց Հետո ինքնագլխություն անելով՝ այլնս չէր լսում իր աներոջ խրատները, ինչպես որ լլսում էրի անցյալ ն նախանցյալօրը: եվ լայդ պատճառով| նրա բարի գործերի մեջ այլես նախկին ճաջողությունըչէր լինում: Բայց Սյունյաց Վասակմեծ իշխանը, որ էր անվանվում, մեծ իմաստությամբ, Հեզաճշամբույր ճանդարտությամբ, մեծ ճավանությամբ Հնազանդվում էր իշխանաց իշխան Աշոտին՝ խըհամքով ականջ դնելով նրա խրատներին՝ որպես կանոն (դրանք) միշտ պաճելով իր սրտում: եվ դրա շնորչիվ իր տերությունը ավելի էր ընդարձակում ու բոլոր բարեմասնություններով բարեկարգում: Ինքն էլ ապրում էր խաղաղությամբն ամեն տեսակիբարեպաշտությամբ: ԳաՔայց սիսական մյուս իշխանը՝ Վասակը,որ փաղաքչաբար բուռ էր կոչվում, վախճանվում է այդ ժամանակ ն թաղվում բբ Ճճալրերի գերեզմանոցում, իսկ նրա փոխարեն ճայրենի տերուցյանը իշխում է նրա որդի Գրիգորը,որը Սուփան էր Հորջորչվում, Սա իմասն մեծ տությամբ, Ճճաջողաձեռնությամբ շինարարությամբ դերազանցում է իր Հայրերին։ Բայց նա ավելի չատ նվիրում էս Քրիատաի

։

փաղաքչաբար հշխանիկ

իշխանն Սիսական՝ Վասակ, որ Գաբուռն փաղաքԲայց միւս ն եղեալ ի շաբար անուանիւը՝ լայոմ ժամանակի վախճանեալ որդի նորա | Հարց իւրոց, պայազատէ ղչայրննի տէրութիւնն Գրիգոր ն աջողաձեոՍա իմաստութեամբ Փկեղեցիներիշինարարությանն ընդ նորա, որ Սուփանն յորջորջէր։ ե շինութեամբբաղմաւ անդր կս քան զպայմանն լնոյր զչաի նութեամբ ե չ ճաիը իւրոց: Բայց առաւել յեկեղեցնաց Քրիստոսի'ի շինութիւն

շիրիմշ

հրեն

ու

նորոգմանը, ԱՐԻ

:

Ց

|

նորոգութիւնզինքն վերաբերէր:

:

աջ

139. :

"Իսկ մեֆ ն սուրբ ճայրապետնԶաքարիայ իբրն եկաց լառաջնորդութնան անդ. իբրն ամս քսաներկու՝ վախճանհալ դնի 'ի քնարանի ճՃարցնսրբոց: Ապա իշխանն իշխանաց Աջոտ՝ ընտրեալ զայր մի պատուական տանն Գորգ անուն՝ որ էր ի դիւղակաթողիկոսարանին, յրնտանհաց տանս զնա յառաջնորդութիւն ձեռհադրել Ճրամայէ քաղաքէն Գառնո,

հսկ մեժ ն սուրբ Հայրապետ Զաքարիանառանջորդարանում մո«տավորապեսքսաներկու տարի մնալուց Հետո վախճանվում է ն թաղվում սուրբ Հայրերի գերեզմանոցում: Այնուշնտն թշխանաց իշխան Աշոտը, կաթողիկոսարանի տնից Փնտրելով Գեորգ անունով մի պատվական մարդու, որը ԳառնիգյուՀրամայում է նրան ձեռնադրել Հայոց տան առաջ-

(|.ությ ., ար իե ՔԵմՀամո ԳԱԱ ամ ան: ԿՄ Աի վասն Աշոտոյ իշխանացիշխանին գերիլ Ք բանս գովնեստից, տեր Թ 1 աովեստ է իշխանացիշխան Աշոտին:Քանի Հետնմունք: Վասն զի 'ի տիս Հասհալ միջակութեան՝Փաջաճասակէր ել միին թոն « իո.4բում ի, փորա իմն, զուարթերես մրայօն նկարէն անձեալ քիկնամտ աար թ "ո . նավետ չա Ա ա նիշ արեան յաչան ունելով՝ որպէս զյակինթ կարմիր 'ի մէջմարգարտի ք: որպեսի : «իմէ ձոն ացող կարմիր ճակինթ, զարդարված գեէր որր» վալելչացնալ գեղեցկութնաննալեօք. մեծիմաստ ծագեալ, լիկարՕ " ս Ր ր» Թորգոմալր:

Ն

Այլ ինձ աստանօր սչ արդեօջ այլ ինչ է բանս սիրելի քան թէ դեն

ն

նա

ե

որ

որ

ն

ն

ն

եղի մե

"

են

որ

ն

ն

քաղց-

րամ, արկի Բանրոախոս րախոանքի, Արար րիրայ :»: եչ - Եմ արան րոն րաւ լ աու մայ միաժամանակ ինչիտանի ո

ոչ խանդացեալ ւպարկեշտ. բաբան, ն առ կերակուրս խրախճանաց ների ա ե չէր նախանձում լավագույններին Հասան այլ զնուաստաղոյնսն, ոչ արճամարճեալ րա ընդ լաւագոյնսն չէր արձամա ճաի Ար ոաՔի Պգճառը ն լծակօք իմն րբակաց'ի վերայ տարածէր զզգեստ խնամոց իւրոց. ու վասարա ինչ-որ կշեռքովնա կշռում ասել, արա կենցաղս. միանգամայն իսկ կշռէր նախ զիւր ն ապա զամենեցուն ի "րհ րի կյանքը ոլա ասելով,քն Ջայսեթէ ոչ ինչ մարդկութեանս է պիտանի ոչ ինչ կասնցուցանէր": էւ մարդկությանը,ինքը չի արգելի": Հայոց ն նախարարներն նախա- ու իշխանները, այսպիսի պիսիս ապա տեսեալ քաջատոճմիկպերճութիւն իշխանացն տեսնելըլով, բոլորը քաջատոճմիկ պեր ճություն է ՛ առեալ քադաւորեցուցանել Հայոց խորճուրդ միաբանական րարացն ձե անուտ միաբան խործու Աա աննա ձեռն ոստիկան զնա 'ի վերայ ինքեանց, զեկուցանեկ ամիրապետին'ի չ Շեխի րդի ոստիկան են Հիսեի զեկուցում միջոցով ամիրապետին: նին Յիսէի՝ որդւոյն Շեխայ։ Զոր ե սիրալիր սրտիւ զարժանաճայցխընծվ սիրով ընդունելով ճավանության արժան Ր ի Խնդիրը՝ դիրը | ոստ իկան ը) զոր ն բեն թագ.թագաւորական. ն դիրն ընկալեալ առաքէ ապա Աշոտոյ է առաքում թաղդավորական թագր: Ոստիկան Հիսնը այն ն

նո-

լ

'

ո

քննա .

ը

Խորնհնացւոլյառաջ բերելոց, առհալ երեի նկարաՅերգոցն Վիպասանաց՝առ ի րովթիւնս Աշոտոյ, զոր առաչարկէ մեզ Պատմագիր" 'ի մի խառնելով զոր ինչ "ի մէչ բերցուք ն զմին ն զմիան. ն ասին, զջիգրանայ հրզսդ զԱմբատալ ն ոզ«Ունէր (մմբատ) Հասակ անդամոց ճամեմատ քաջութնանն ն գեղեցկութեանալեօք վալելչացեալ. սակաւ ինչ արեան նիշ ունելով «ւոցն որսորդ. նն, (Խոր: ն 'ի մէչ մարգարտոյծադր, «լաչսն. որպէս դրակոնտիկսն'ի վերայ ոսկւոյ խարաշխար"իս ն մերոլ եբեր բազումք այսպիսիք որ այլ «գիրք բ. գլ. ծր.)-- «Ձայս ե մե«տնաշս այս ն աղէբեկ ծայլրիւ ճերաց երուանդեանսՏիգրան. երեսօք դունեան ն «զուակն, անձնհալն ն թիկնաւտն. առոլգաբարձն գեղեցկոտն,պարկեչտն ի կերաե ասէին լինել ամա չի ցանկուն օրինաւոր... ի խրախճանութիւնս լրմպելիս, «փուր ն պերճաբան ն լամենալն որ ինչ մարդկումեծիմաստն չափաւոր, «թիւնս մարմնոյ ն Հաւասարասէրկշիոս ունելով յամենայնի, զամենայն պիտանի:.. Արդարադատ «քնան ն ոչ զնուացառն կենցաղ՝մտացն լծակաւ կչոէր. ոչ ընդ լաւագոյնսնխանդայր «ուրուք ճնարէր Հասարակաց ամենեցուն զխնամոցն «արճամար4էր. այլ իւրոցի վերացտա«րածել դգեստ» (Խոր. Փատմ. դիիք ա. գլ" եդ') "

Ալ

ի յի

շոտին ԶՆ

:

առա Ա» Ն ար `

վերցվաժ Աշոտի նկարագրությունը, երգերից քարավան պատմագիրը՝խառնելովմիժփյանց այն, ինչ Հիշյալ էրգերում

ի առաքինութեան վում, ՀԺ. ջը տի Տիգրանիմասին: բառով լանջ քաջության Համեմատ

սա

-

զ

ու

ար լ Ա ոցվաժին որ

ոմ 8

-

ՏՐ

որը

Մենք մեջ կբերենք

ե՛

է

տին Գոն քանով ա

թրե էրիթ. 1" գունե վայելչակազմ թիկնավետ,ուժեղ սրունքներով, ա2ՆաՔ», գեղն լ ոո ' րով, երի ըմպելիքներիմեջ պարկեշտ, ուրախություններ ւլ իե Աավու էին, քե մարմնի մեջ էլ չափավոր եղել: դանկությունների թիմ, ո թ ե.» լի պիտանի են մարդուն... լճատկություններով|, Ք"9Ր

ու

ու

ն

անջ.անթոն

ու

է

բոլոր

որ

ու բ ջ արդարադատ ճավասարասեր կշեռք ունենալով ամեր մեկի ե կանքը կշռում էր իր մտքի լծակով, չէր նախանձում լավագույններին, չէր արճամարձում լ

աշխատում էր ընդճանրապես ամենքի վրա

դգնատը»(Խոր., Գատմ., գիրք Ա,

է

ժեկը, ն՛ մյուսը. «լՍըմՀառակ ու անդամներ, իր առաքինությամբ որէր գեղեցիկ ալնոր մորուքով, աչքերի մեչ արլան փոջԲ, Հր ինչպես դրակոնտիկոն Լակնր|՝ոսկու ն արծաթի մեջ (Խոբ., գիրք ն գլ. ՄԲ).: «Այս այսպիսի ուրիչ չատ բաներ Բ, աշե արճին խարտյաշ ն մազերի ծայրը գանգուր ԵրվանդյանՏիգրանը,

մվաստներին, այլ

ի,

Հի.

զլ.

Ին)»

,

Է բնամ խնամջի տարած լ

իր

թաղավորականայլ զգեստներ, պարգեննր, ընծաներ Ճճրեղեներիվարներ է՝ զարդերով զենքերով մատուցում նրան, ԱյՖուճետն նան այնանղ ճրավիրվեց Գնորգ մենծ Ճայրապետը,ն սրվակի վուղով օծելու փոխարեն կատարելով աստվածային ճոգնոր օրճնուփյունը նրան թաղավոր են կարգում Ասքանազյանազդի վրա: հսկ 4ետո նա իր տերության աշխարճում պատրաստում է մեծ երնելի կարգեր, բաբնկարգում է տների, ազգերի, քաղաքների, շեների, դասճորինվածքը, ճարթքու Ճավասար կարգերՀւ տատում տակերոների ն տաք ու բարեխառն դաշտավայրերում բնակվողների զեռնականների կատարէր կարգս լեռնականաց ն ջերմաճովիտբաբեբաքանչիւրոցն ն |. բոլոր տափարակ տեղերում դնում ագարակներու դոմեր, զարՃամար, ն զամենայն տափարակ տեղիս ադարակս խառնդաշտականաց, ն դարում բարեխառն վայրերի այգիներն ու բուրաստանները:ծվ այլն դոմս դնէր. ն զմարմանդս յլայգիս ն ի բուրաստանս զարդարէր. զաամենը, ինչ արժան է թագավորությանը՝ կ՛ քաղավորության մեյ, ն՛ մենայն որ ինչ օրէն է քագաւորութեանն որ ինչ ի թագաւորութեան ն գրեթէ նա ոչ մի բանով չի կասեցնում: նա գրեթե տագավորության շուրջը, ն որ շուրջ ոչ ինչ իւիքկասեցուցանէր. ղթագաւորութեամբ բոլոր խոչեմ էր ճամարվում: թագավորություններից ավելի ճղոր ն դտանէր: Հճարատագոյն խոճեմադոյն քան զամենայն թագաւորութիւնս նա ծվ նռր տրված մեջ այդպես բարձրացնում էր զազգս եւ այսպէսփ նորոգատուր թագավորության թագաւորութեաննբարձրացուցանէր մեժ ծոիեվ ապա ազդղը: ձեռք եւ ձեռն 'ի Թորգոմյան գցելով Ճյուսիսային կողմերի՝ արկեալ կողմամբք զճիւսիսական ապա Թորգոմեան: ե 'ի ձորս երկայնագոգս կովկասի ժորժորների վրա, ճովիտներում երկայնագոգձորերում ծորս մեծի լերինն Կովկասու, որ 'ե ճովիտկ նան ն Քնակված է ազգերին իրեն ենթարկում, զաղխատամբողջությամբ իր ազբնակեալք էին ազգք ընդ իւրեաւ 4նազանդեցուցանէր.այլ առէ դեցության տակ ն գցում Գուգարքիխռովարար ժողովուրդներին ն բնակիչն Գուգարաց զելուղակուտ մարդիկ Ուտի գաւառի րոյզ Ուտի դավառի ավաղակային մարդկանց՝ նրանցից վանելով մարդաՀասարակ ընդ ձեռամբ նուաճէր՝ 'ի բաց 'ի նոցանէ Հերքելով զաւաչու դավ ավազակությունը, ն իբրն օրինաւորս ն լուս բոլորին դարձնում է օրինավոր Հնազանդ զամենեսեան մարդադաւութնան, զակութիւն ն ն զթագա-՝ ն է ն նրանց առաջնորդներ կարդում: ճամար իշխաններ Այլ Սիրովու առաջնորդա եշխանս նոցա կացուցանէր: կազմէր, ճետ իր այնպէս միաբանությամբ քազավորին՝ նա այդկապելով եգնրացիների ւորն եգերացւոց 'ի սէր միաբանութեան ընդ իւր կապակցեալ՝ սես այցելում էր նրան, մինչն անդամ որպես որդի Համարվելով, նինմա այցելէր, մինչ զի անընդճատյորդիութեան սակի գոլով՝ մտերն մեծ րան միշտ ծառայելու «ամար մտերմաբար պարտավճարէր բերում: նմա բերէր: Այլ ծառայութիւն 'ի մաբար պարտավճար միշտ կ Քացի դրանից, Հունա:յԲարսեղմեծ կայսրը խաղաղության,նվաճման կայսրն Ցունաց՝ Բարսեղ, ոչ փոքը ինչ պայման խաղաղութեան սիրո ն որդի փոքրդաշինք չի Հաստատում մեր Աշոտ արքայի Հետ" նրան նուաճութնան սիրոյ Հաստատէր ընդ արքային մերոլ Աշոտոլ՝ սիրելի որդի անվանելով ն Հաղորդակիցդարձնելովիր տերության սիրելի զնա անուանելով ն Հաղորդակիցկացուցանելով յամենայն թա- | Փագավորությանամեն ինչին: Եվ այսպես Հետագայում առաքինի զորդաւորութիւնս տէրութեան իւրոյ: նւ այսպես ապա լցեալ ն կատարհալ ծերի բոլոր կարգ կանոնները ամբողջությամբ դառնում են կատարբոլոր կարգս առաքինիդործոց ըստ կարգի այնց լինէր բովանդակաբար ըստ վալ այն պարծանքի կարգիչ որն ընդունված էր: պարծանաց, զորս ընկալեալն էր: Այդ ժամանակներում Արծրունյացտան մեֆ իշխան Գրիգորը, որ Զայսու ժամանակաւ մեծ իշխաննտանն Արժրունի՝Գրիգոր, ոբ Դերենիկ էր Հորջորջվում, Հեր Զարնանդիկողմերու ձեռք գցելով Դերենիկն լորջորջիւր՝ ձեռն զգաւառօքն ն զքաղաքօքն արկեալ պկողն գավառներ քաղաքներ, այդ զկողընդ իւրեաւ կողմերը Հնազանդութիւն ենթաիկում է-՞իրեն։ հսկ իսԶարաւանդայ՝ ի մամբք Հերայ մայնելյան ազգի որջ զլխավորները, որոնք բնականաբարսեփականացրել մանսն զայնոսիկ նուաճէր։ իսկ համալէլեանազգին գլխաւորք, էին զսաճմանս քաղաքացն ն դաւառացծ էին այդ գավառների ու քաղաքների սաշմժանները, Գրիգոր իշխանի բնականաբար սեպճականնեալ ն ղչնազանդութիմք նկատմամբխոսքով թեպետն ցուցաբերում էին անկեղծ միաբանություն այնոցիկ, թէպէտն չրթամբքզճարթՃաւասարութիւն ն ու Հնազանդություն, առ սակայն նրանց իւառնէին. ճեռացած սիրտ սակայն սրտերը յայտ մեկուսացված իշխանն Գրիգորցուցանէին ու

նես զգեստս քաղզոաւռրարեալ իսկ ոստիկանին Յիսէի՝ ընդ նմին ն այլ ն ն կանս,ե պարգնեսն պատիւս, երիվարս օդապարիկազինուք զարբմեծ ն չայրաանդ մատուցանէին առաջի նորա: կոչեցաւ ապա դուք ի աստուածայինս ն դովութիւնս օրՀնութեանցն զճոգնոր պետն Գէորգ զնա օժման պսակեն իւղոյն սրուակի վնրալ կատարհալ փոխանակ եւ այնուշետն բազում ն երեթագաւոր 'ի վերայ Ասքանազեանազին: աշխարճիտէրութեան հւրոյ, լօրինուածս տանց» վելի կարգս յարղարէր շինից, դաստակերտաց, կ Հարթճաւասար ըստ իքաղաքաց, ազգաց,

նրա

ճետ

նան

ու

ու

ու

ս

ու

ու

ու

ու.

ու

|

ու

ու

ու

|

:

րեանց Հեռացեալք մեկուսի էին "ի նմանէ: Ապա յաւուրս աշնայնոյն մեծ իշխանն չուր դնայր զկողմամբք Հերայ 'ի Հանդիպումն գլխաւորի քաղաքին. ն իբրն ել իշխանն դաւաճանութեամբ 'ի ծածուկ զօրս զօղնալ թադուցանէր 'ի խոխոմս լայգեստանին։ նւ 'ի Հչանդիպիլիշ-. չի տեղւոջ իւխանին՝յանկարծօրէն յարուցեալ ղօիքն հսմայէլնեան ժաի քիկանց կուսէ իշխանին ի վերայ զեղեալ ճեղան. ն րեանց, ղիշխանն սրով սուսերի յերկիր կործանեցին: եւ այնպէս մայն Հարհալ խարդաւանել լյանօրինաց՝ բարձաւ մեռեալ. ե տարնալ թաղեցաւ 'ի շիրիմս ճարց իւրոց: իսկ զկնի նորա պայազատէ զիշխանութիւնն մեժֆ՝ Աշոտ որդի իւր, թոռն արքային Աշոտոյ: Բայց զմնացորդսբանիցս այսոցիկ՝ զօրութեանց ե քաջութեանց ն մրցանաց ն պատերազմաց ն բազում բարի օճանից աւանիկ գրեալ Վ 'հ գիրս Պատմութնեանց բաւական քեզ կացու-. Բագրատունքոյ՝ Շապճոլ ցանել տեղեկագոյլնառնն բարեբաստութեան: իսկ Վասակ Սիսականիշխանն, որ ըստ փաղաքշականինիշխա- Վ նիկն անուանիւրչ աստուածամերձ պողոտայիւ ն բարեսլաշտադոյնճանչ դիսիւ քաղաքավարնալ զկեանս իւր՝ վախճանի, եդեալ 'ի շիրիմս ճարց առ

առ

փւրոց: ապա եղբայրնորուն Աշոտ ընդ զիշխապայազատէր ն խաղաղասէր, բարեպաշտօն ն երՃեզաճամբոյր այլ նութիւնն ղայն. եւ

կիւղածլԱռտուծոյ

նմա

Վ .

ամենայնիւ լամենայնի շինութեան զինքն պատ րապեցուցեալ Ճայրենի տէրութեան իւրոր Բայց Աշուր արքալ Հայոց յնտ փայլեցուցանելոյնորա զամենայն ուղղութիւնս ն աջողութիւնս կարգաց ն գործոց ն գնացից չայաստանեայցս, ապա ճիւանդացաւ Հծիւանդութիւնմեծ, որ ն մեռաւ իսկ: եւ մինչդեռ . մաչիճս անկեալ դնէր՝ ոչ սակաւ ինչ ընդ խնաՎասն ղի առ մոց աճնցուցանել ջանայր ն զճոգւոյն նս իմաստութիւն: ինքն զմեժ կաթողիկոսն Գորգկարդացնալ՝ ն զփրիկութենագործ ղմարմին ն զարիւն Տեառն թոշակ յետին 'ի նմանէ իւր ընկալեալ, ոչ սակաւ ինչ քան թէ զբազումս բաշխէր գանձն ոսկւոյ ն արծաքոյ 'ի ն ի ձեռս տնանկս ն լաղքատս, այլ Հայրապետին ճաւատայր զլիապատար դանձարանացն մթերս՝ ն զերամակաձիոց ն զղասակս անդէոց ն զճօտս ոչխարաց, ամեննին բնաւին բաշխել լեկեղեցիս ուղղափառաց ի նուիրումն պատարագինսրբութեան, ուր ուրեք ն ում զիարդ պիտոլ ինչ լինէր նւ այսպէս ապա զպիտառոցեալպէտսարտաքնոցն 'ի մաքբութիւն նորոգման ներքին մարդոյն անտեսաբարկենսացուցանէր.յետ որոյ բարւոք ծերութնամբ րոտ բուսոլ բարեղգեաց բարուց Ճանգեաւ Ք Քրիստոս: նւ վասն զի "ի ճանապարծի լիջնանս 'ի Քարսպառնկոչեցեալ տեղ ապառաժի եղն նորայն վախճան, բարձեալ ապա դիակիր ն

մարմնոյ

առ

|

:

օրերի ընթացքում մեժ իշխանը շարժվում Աշնանային Հերի կողմերը՝ քաղաքիգլխավորի Հետ Հանդիպելու Համար: եվ երբ նա իշխանին ընդառաջ գնաց, |այդ ժամանակ)նա իր զորքը էին նրանից:

գնում է

նննգաբար գաղտնի թաքցրել էր այդեստանի եվ լորաձորերում,. իշխանի Հետ ճանդիպելուժամանակ իսմայելյան զորքը, Հանկարծակի դուրս գալով իր տեղից, իշխանի թիկունքի կողմից Հարձակվում է նրա զրա ն որով իսկույն խոցելով՝ գետին է գցում: Այդպես խաբվելովանօրենների կողմից՝ նա |Դրիգորը| մեռավ, տարվեց թաղվեց իր Հալրերի գերեզմանոցում: նրանիցճետո մեծ իշխանությանը է իթ տիրում որդի Աշոտը՝ Աշոտ արքայի թոռը: Բայց մնացած ճանդամանքների, այն է՝ նրա ճղզորության,քաջուու

ու

հ բաղում թյան,կռիվների, պատերազմների բարուժյուններիօղու

նությունների

գրքում,ՐԷ այդ

մարդու

մասին գրված է

ՇապուշԲագրատունու պատմության Լոնթերցողի:

բավականաչափ տեղեկություն. կտա քեղ,

բարեբախտության վերաբերյալ:

հսկ սիսական իշխան Վասակը, որ փաղաքշաբար իշխանիկէր վոչվում, առավաժամերձուղիով բարեպաշտփորձով վարելով իր առաքինի կյանքը, վախճանվում է ն քաղզվում իր Ճայրերի ղերեզմաեվ ապա նրա փոխարենիշխանությանը տիրում է նրա եղբայր նոցում: Աշոտը՝ Հեզաճամբույր, խաղաղասեր,բարեպաշտ,աստվածավախմի մարդ, որ ամեն ինչով իրեն նվիրել էր իր տերությանշինաՃայրենի ու

բարությանը: Բայց ՀայոցԱշոտ արքան Հայաստանի կարգ կանոնի, զործերի, ընթացքի բոլոր ուղղություններն Ճաջողությունները փայլեցնելուց Հետո ու

ու

կողին

ն մեռավ: ծանը Հիվանդությամբ ճիվանդացավ նվ մինչն ւան.ընկնելընա Քիչ խնամք չտարավ իր մարմնիղարդացման ն

հր Ճոգու իմաստության ճամար: ն

մեծ կաթողիկանչելով Գեորգ նրանից որպես ճաղորդությունընդունելովՏիրոջ փրկարար մարմինն արյունը՝ ոչ թն քիչ, այլ չատ ոսկու ն արծաթի գանձեր մոտ

մոսին

ու

չր բաշխում աղքատներին ու

տնանկեերին: վստաճում Միաժամանակ

Հայրապետիմիջոցով դանձարաններիլեփ-լեցուն իրերը, ձինրինրամակները, կովերի նախիրները, ոչխարների Ճոտերը. բոլորը բաշխել ուղղայբառ եկեղեցիներին որպեսռուրբ պատարագի եվերներ՝ որտեղ, ում, ինչպես որ պետք լինի: եվ այսպես մարդու արտաքին կարիքների մասին Աստծու անունից խոսելով՝ մարդեղության խորչրդովմաքրում էր մարդու ներքինը նրան կենագործում: ԴրանիցՀետո բարեկարգ բնավորությամբ Հասնելով խոր նա վախճանվում է: նվ ժերության՝ քանի որ նրա վախճանը եղավ Քարասպառ ճանապարձին կոչվող ապաէ

ու

10-.

,

տեղում իջնանելիս, սպառազինված զարդարվածզինվորների զարդարված էր ոսկեոր խումբը, վերցնելով նրա դիակիր դագաղը, ոսկեզօծ դրոշներով, տարավ թագավորանիստ Հյուս Հանդերձանքով մեծ կաթողիկոսիկողքերից գնում՝ Ճանապարճին Բագարան ավանը: զինանչանն ու զավակաթողիկոսի էին ընտիր զինվորներ՝ տանելով երղանը, իսկ նրա առջնից գնում էին եկեղեցու այլ Հոգնորականներ՝ ն օրճնության երգեր: սաղմոսներ վերաբերող խաչին Ք րիստոսի դելով.

ոսկեղնա 'ի քագաւորանիստաւանն Քագարան, Հուռն Հանդերձիւք ն ոսկեզօծ վառիւք զդագաղսն զարդարհալ. ն խումբք ընտրանօք ն նշանակօքշուրջ պաշտպաննալք Վօրաց զինուք ն զարդուք, անծի կաթողիկոսին, ե այլ նս կղերք եկեղեցւոյ առաջի նս դնացեալ՝ Վխաչակրօն սաղմոսերգութիւնսն ձայնս օրծնութնանց նուագէին: իսկ տարան դագաղօք՝

երեք որդիք նորա՝ գաճերէցք տան արքունի, ն այլ նս բարնկամք «եմիայն ի Սմբատայ, որ իշխան իշտամտէին զկնի դագաղացն բայց փանացնՀայոց էր. զի նա 'ի կողմանս Գուղարաց'ի նուաճել զազգան պայնոսիկ գնացնալ էր՝ ոչ ժամաննաց յամբոկ գործոյն: եւ այսպէս ճՃասնալք 'ի տեղին՝ ա՛նդ էր ապա տեսանել կուսանս ողբերգակս ն արտօսրաթոր կականումն ն աշխարանս տիկնացն ն տանտիկնացն, ն Վոյլհս բաղմուքնան ոսմկացն ն անռամկացնւ եւ ապա կազմեալ տապան քազաւորական՝եղին ղնա 'ի բնարանի Հարցիզրոց։ իսկ զկնի այսորիկ չուէ գայ ճասանէ ըստ Համբաւոյն ճասելոյ՝ Սմբատ որդի արքային 'ի սեպճական կալուած երազգաւորից Շիրավավան բաղում վշտաճար «ճեծութեամբ. զոր երթեալ ն 'ի մխիթարուՔիւն զնա Համողեալ մեծի կաթողիկոսին՝ դադար վշտացն տայր, ոչ փոփոխել լընդրի իւր բարրական բնութենէն։ Գայր առ նա ապա ն մեծ 'ի ցաւակցաբարվշտակցութիւն: փշխաննՎրաց՝ Ատրներսն4ճ եւ վասն զի Աբաս սպարապետն Հայոց ն եղբայր արքային Աշոտոլ "ի կողմանս պետուքեան Վանանդայառկայացեալ կայր, առ նա նախ ստ օրինի Ճրաճանգացխոտորեալ մտանէր խօսել զբանս ռփովանաց ն բարւոքապէս ն նորայն նս տխրակակաց սգոյ. զոր սպատուասիրաբար առ նս ընկալնալ՝ ոչ կամէր կմա լառաջ կոյս Սմբատ չունլ դնալ, ելս 'ի մտի դնելով, թէ գուցէ իմանալ դոցա՝ դաւ ղրժողութեան նմա երՎլաքանչիւրոցն 'ի նոցանէ լինիցի, ոչ կարէր առնուլ զորս կամէրն, վաարն զի յինքն զթագաւորութիւնն ճնարէր նուաճել: Յորմէ պատասխանի Լօէր լաւէտ անտեղի գոլ զոչ երթալն, ն առանց իմիջ փաստից ն պատճառք յուզմանց շփոթից նե աղմկաց. որում թոյլ տունալ՝ չուէ գնայ ճանդիպի Սմբատայ, ն թագաւորական զգեստուց զգեցմամբ ղսնաթոյր պգնստաւ նորա զգեցումն 'ի բաց թօքափկ։ եւ ինքն մեծամեծ ն պատուական րնծայիւք ի Սմբատայ մեծարեալ՝դառնայկրկնակիւսռ ապարապետնԱբաս, ռրոլ զչարեալ սաստկապէս ի քսութենք ոմանց, հեքէ չար զնմանէ առ Սմբատխորճնալ՝ կալնալ կապէ զնա երկաթի շրղ-

ռաժ

ու

ու

"

| ո.

:

ն բարեկամիսկ նրա հրեք որդիները՝ արքունի տան դաճերեցները, ները գնում էին դադաղի Հետնից, բացի Սմբատից, որը Հայոց իշխանաց իշթրաննէր։ նա գնացել էր Գուգարքիկողմերը՝ այնտեղի ժողոնա չկլարողացավ4ասվուրդներին նվաճելու ճամար, այդ պատճառով Հասան տեղ, ռպլետք էր տեսնել եվ երբ նրանք այդպես նել ժամանակին: ն ռամիկ ոչ տանտիկինների ռղթերգու կուլանրի, իչխանուչիների, Հետո պատրասնրանք լացուկոծը: ռամիկ բազմության արտասվաթոր տեցին թագավորականտապան ն նրան դրեցին իր Ճայրերի գերեզ-

ու

մանոցում:

'

:

Իսկ դրանից Հետո լուրը ճասնելուՍ պես արքայի որդի Սմբատբ խիստ վշտաճար Հեծեծանքով սեփական երազգավորքկալվածքից գաէ Շիրակավան: Մեծ կաթողիկոսը գնալով Ճամոզում, լիս Հասնում բաՀանգստացնում է նրան՝ չփոխվելով իր ազնիվ մխիթարում մուտ է դալիս Վրաց մեծ նրա ըեբարո բնավորությունից: Այնուճետն ու Ճճայտնելու ճավշտակցություն իշխան ԱտրներսհՀը՝ ցավակցություն ու

ու

ւ:

:

ժար:

:

եվ քանի որ չայոց սպարապետԱբասը՝ Աշուս արքայի եղբայբբ» ճամադտնվում էր Վանանդիիշխանության կողմերում, սովորության մոտ ճասնում՝ սփոմտնելու, նրա ձայն նախ նրան թյուր ձրաճանգէ ու Հոժարուփելու ն սդո տխուր խոսքեր առելու ճամար: Դրանքսիրով Սմբատի գնալ առաջ կամենում նրանից Աբասը չէր թյամբ բնդունելով՝ նրանցից իմանալով յուրաքանմոտ, մտածելով, թն ղուցն դրանք դրժի իրեն: եվ նա չէր կարող վերցնել այն, ինչ կամեդավի չյուրը նում ինքը նվաճել: եվ ըս» էր, որովճնտն ձղգտումէր թագավորությունը Եվ անպատշաճ էր Ճճամարվում: լսած պատասխանի՝ չգնալըավելի ու շփոթվելու, աղմկելու Հուղզվելու, առանց առանց ինչ-որ փաստի է դրանք ն գնում ու ճանդիպում է Սմբատի ճետ պատճառի անտեսում ու է նրա ճագած թագավորականսնաթույր զգեստֆրա վրայից Հանում պատվական ընծանեէ մնեֆամեծ մեծարում նրան ները։ Սմբատը ն նա է նորից վերադառնում Աբաս սպարապետիմոտ: Վերջինս րով, բարկանալովոմանց քսությունից, Բո՞ նրա ճասցեին Սմբատի մոտ վա» ու

ու

՛

Թայիւք ն դնէ 'իքանտի 'ի բերդին կարուց։ եւ յայնմչետէ ապա լերկաջանչիւրոց անտի աղմուկ չփոթի սաստկացեալ զմիմեամբք զեղոյր, ն գոուց սպայից լինքնանս կուտնալ Սմբատ ն Աբաս՝ ն մարտ մարառղւցեալ,ոչ սակաւ խուժան աւերանաց զաշխարձճաւի Ճճեզոյր. Անդ 'ի մեժ մէջ կացեալ կաթողիկոսն զխաղաղութիւն ընդ միմեանս խօսել ն Հայցէր զԱտրներսհճարձակել 'ի տեղի իւր ն զճրաբորբոք խորճէր, բարկութնանն տեղացումն 'ի բաց տրոճել հ միչոյ։ իսկ սպարապետն խորամանկեալ՝ ն ճաւանական իմն ցուցեալ միտս, ասէ. «Տացէ ինձ այսրէն Ատրներաեչզերկու ամրոցսն, զոր լավշտակեալ եսկ է `. ձեե տաց Գուրգենայջեռառն իմոյ, զԴաւիթ զորդի իւր .դիաւական ինձ վալսմճետ՝ կ ես թողից զնա խաղաղութեամբ» եւ լայդմ բանի լետկար երդմանն կնքեալ՝տայը ցճայրապետն մեծ: եւ ապա իբրն առ զխնդրելին իւր, դարձեալ դաւաճաննալ 'ի դրժոզ դիմ անտի՝ ոչ թողոյր զԱտրներաեճ,քամաճնալ նա զմիջնորդութիւն կաթողիկոսին մեծի: Ընդ որ տխրական տրտմութնամբն դառնութեամբսրտի զգածնալ Հայտապետն մեծ, ն խոժոռեալ խռովութեամբ մեծաւ՝ ել գնաց անտի ի պաւառն Շիրակ: իսկ սպարապետնիմացեալ՝ թերն, խուժան ինից տաստկացեալ առ դուրս Ճճասնալկայ, հրթնալ մտնալ դաղարէր ընդ ամրոցաւ պարսպին'ի ներքոլ պատուանրին: ղօր մեծ ղումարտակ արարհալ՝ ասԱպայայնուճետնե Սմբատայ «պատակ սփուր ի վերայ աշխարճակոյտշինիցն Աբասայ շուրջ զամբոցաւն, ուր դաղք գաւառին ղօղեալ դադարէր՝ աւարի առնհալզզէնասն արի արանց ն զքաջ հրիվարաց ն իբրն յարգելան բանտի 'ի դիպածոջ զնա ի բերդին կացուցնալ: Բազում աւուրս ստէպ ստէպ զայս առներ, վորմէ ապա իբրն վտանգնալ ն 'ի տագնապի տարակուսանացմղեալ հ ճետի աղազա այլ ինչ ոչ մարքացեալ գտանել՝ ի 4նզութիւն եղբօրտիդւոյն վատաճացնալպատանդս առ 'ի նմանէ խնդրէ զորդի նորին ղիւրն ճամանուն, ն զԱշոտ՝ զորդի Շապճոյեղբօր իւրոյ, զի ն նա նս առ նա զԱտրներսնճ Հանեալ տայցէ: իսկ խաղաղասէրն լամենայնի ոչ վրիպէր 'ի խնդրոյ նորա տալ զպատանդան. ն առեալ ածեալ լյանձանձեալ զԱտրներանչն՝ առաքէ մեծապատիւշքեղութեամբ լաշխարձն իւր: եւ ի դառնալ իչր անտի՝ իսկ ն իսկ ապա թագ արքայութեան նմա բերեալ մատուցանի լիշխանէ անտի հսմայէլեանն Ափշնէ, որ լԱտբրպատականի՝ ի ճրամանէ ամրիապետին իւրեանց.ընդ նմին ն ոսկիակուռ զգեստ, ն նժոյգա,իբրն օդապարիկս 'ի զարդա ն 'ի զենս ոսկիապճնապալծառս,որում ապա ընդ առաջ ի թեատրոն անդ ելեալ՝ մուռս

ու

վ

Ը

ու

ու

ու

ար"դադար

: Աբաասպատակում

:

ու

ու

.

,

`

.

,

։ Ը.

:

ա-

տա

ԻՐ

բոնում, կապում է երկաթյա շղթաներով` Խորչճելուց՝ լԱտրներսեչինի ն գցում կարուց բերդի բանտը: Այնուճետն նրանցից յուրաքանչյուրը աաստիկ աղմուկ աղաղակ էր քափում մյուսի դլխին: եվ Սմբատն ու մոտ կուտակելով մեծ Հնծելազոր, մարտնչում են միմԱբասը, իրենց անց դեմ, ն երկրում քիչ խառնակություն ու ավերածություն չեն կատարում, Այնտեղ մեծ կաթողիկոսը, կանգնելով նրանց միջե, մտածում էր խոսել խաղաղության մասին, ն խնդրում էր Ատրներսեճին՝ արձակել իր տեղը ն չեզոքացնել տեղացոզ Ճճրաբորբոքբարկությունը: հսկ Ճճավանությունցույց առալով՝ ասում ապարապետիխորամանկելով է. «Ատրներսեճըայստեղից ինձ կտա երկու ամրոց, որ Հափշտակել է Գուրգենիձեռքից, Հետո իր որդի Դավթին կթոզնի իմ թրոչ ամուսնու ինձ մոտ որպես պատանդ, ն ես նրան բաց կթողնեմ խաղաղությամբ»: եվ կնքելով ձեռագիր երղմնագիրը՝ տալիս է մեծ ճայրապետին։ եվ ապա երբ առավ իր խնդրածը, դարձյալ խաբվելով այն դրժող դնից՝ ն նույնիսկ արձամարճում է մեծ կաչի թողնում Ատրներսետին բաց սրտի դառնությամբ Դրավրա տրամելով, Թողիկոսիմիջնորդությունը: մեծ խոռվությամը Խոժոռվելով՝ մեծ Ճայրապետըելավ Հուղվելով այնտեղից դնաց Շիրակ գավառը: հսկ սպարապետը, իմանալով մասին, թերնս լթուժան ավազակներիցսաստիկբարկանալով, գբայդ ն նում Հասնում է առնում է ամրոցի դուռը մտնելով ամրոցի պատերիտակ: ս«զարսպի մեծ զորք Հավաքելով Սմբատը Այնուժետնե աի ընդարձակ շենքերը, որոնք դտնվում էին ամրոցի շուրջը, ուր գաղԹել, թաքնվել ու պաճվել էր գավառի բնակչությունը, ն թալանում է արի մարդկանց ընտիր երիվարների |վրայի| զենքերը ն ժամանակավորապնս նրան պաճում է բերդում, որպես բանտում:եվ շատ օրեր նա ճաճախակի այդ բանն էր անում, որից նեղվելով, տագնապի սոարակուսանքիմեջ ընկնելով, ճար չկարողանալով գտնել, եղբորորդուն ճեզությամբ պատանդներվստաճելով՝ նրանից խնդրում է նրա որդուն՝ իր ճՃամանուն Աշոտին, իր հղբայր Շապուճի որդուն, որպեսզի նա էլ ազատի ու իրեն Ատրներանչին։իսկ այն խաղաղասերը մեն ինչում չէր վրիպում նրա՝ պատանդներըտալու խնդրից: նա վերցնում բերում է Ատրներահչին,մխիթարում ն մեծապատիվշքեղուՔյամբ ուղարկում իր աշխարը: եվ երբ նա վերադառնումէ այնտեղից, Ատրպատականումգտնվող իսմայելյան Ափշին իշխանը իրենց ամիրապետի ճրամանով արքայականքագր բերում ն իսկուլն մատուցում է նրան Լմտրներսեչին |: նրա ճետ տալիս է նան ոսկեճյուս զգեստ, Հրեղեն նժույգներ՝ ոսկեկուռ զենքերովու զարդերովզարդարված:Հան,

դարձեալ դառնան լեկեղեցին սուրբ ն ճայրապետն Գորգ բնդ նոսա: եւանդ աւարտնալ ի վերայ զնուիրական աղօքսն՝ ն ածեալ փ դիծս ն'թ գիրս ն 'ի նկարս տեսականս զոսկեճամուկ զդեցութիւնսն, ն եդեալ ո գլուխ զքագ թագաւորութեան նորա՝ ելանէր ի Հոգնոր առագաստէ Վասն որոյ ապա սպարաանտի պալազատել զբնաւ Հայաստանեկայաս: պետն Աբաս յաւէտ իմն զչարեալ ն խապնդացեալ.ընդ իրս կաթողիկո սին՝ իբր զնա գոլ պատճառ իւրում զիկութեանն ն Սմբատայ թագկան ապա առ ինքն զքիլոն չՀոորաբանս չարայաչաղ պլութնանն, մախանօք 'ի բասրանս նորա ձգէր. որք 'ի տանէ բուսեալք ն դիք չարի մատնեալք զենրասանակ Հողւոյ իւրնանը՝ ղճարակ ճրոլ բանս բամբասանաց ղդսիբոլ կաթողիկոսէն խոխուտհալլօդէին։ եւ վասն զի սոյն սոքա նախ քան. ղայս զանօրէն լեզուս իւրեանց ածեալ էին զերկրաւ, ե զոմանս ապիդատս ղուգակցեալ ղրաբան չարիմացութեանն՝ կարժէին կարել կատարել զանկումն սրբոյ կաթողիկոսին: "Եւ վասն զի ընդ այլն ժամանակափայլատակեալ պայլծաղանայր սուրբ այրն Աստուժոլ՝ Մաշտոց, որ 'ի Սնան կղզւոջ, որ զփառացն առտուալուսոլ ճառագայթումնն յինքն նկարէր, անչիջանելի Աստուծոյ ծային ծաւալմամբ ն սրբափայլ կրօնիւք կենդանականօքն ծոդիախաղաց զօրութնամբք 'ի տեսականի անդ զանտեսն տնսանէր. սակս այչ նորիկ ամենեցուն աչքի նտ ճայէին յաղագս տրոճել ն ճանաչել մարթելոլ նորա զչոգնորացն մասանց ընտրութիւնս ստուղազէտ իմացուաժի հակ սպարապետնի մտի եղեալ, թէ գուցէ Հրապուրել զայրն Աստուծոյ կարասցէ ն ընդ ինքեան ի խորճուրդս չարութեան միաբանել՝ գրէ ապա թուղթ առ նա, նախ ներբողումն զնմանէ, ն ապա ամբաստանութիւն յոյժ բծամիտ իմն զկաթողիկոսէն. որպէս թէ չէ պարտ քեզ լսել նորայն անպտղութեանգործոցն խաւարի՝ ն զվկայութիւնս նս կորբստական չարացն յուշ արարեալ: Այլն գուշակնալ ես զնա ինքն 'թ պատիւ ճայրապետութեան փոխանակ նորա կացուցանել, միայն քէ ճաւանեսցի ի ժողովաչարացն գալ ճասանել ն միաբանել: Ձոր ն ընթերցաւ՝ ղայրացաւ յոգի իւր ն ոչ կամէր առնել պատասխանի. բայց զի մի՛ լռութեամբ նորա չարքն զօրասցին 'ի չարութիւնա իւրհանց՝ գրէ |

|

։

`

/

.

.

օրինակզալս: «եկն հշաս ի վերայ ճրամանք Հզօրիդպատկառելիք, ղոր ն ընկալայ սիրով Ճողւոլ սննդակից դոլոյ ինձ 'կ մանկութենէ օրինաց Ասապա

ս,

:

անիմ -

|

|

նրան դիսարանում

ընդառաջ եկեղեցին ն նրանց

ելնելով՝նրանք դարձյալվերադառնում

Գեորգ սուրբ ճայրապետը: ծվ այնտեղ ավարտելով նվիրական աղոթքները, ճոգնոր ոսկեզարգ դծերով, գրերով ու նկարներով ն քադավոզարդարելով պգեստները է գալիս այդ ճոգեոր դուրս Լ(մմբատը) տականթագը դնելով նրա գլխին՝ վրա: Դրա ճամար Աբաս իշխելու ամբողչ Հայաստանի են

սուրբ

ճետ

էր

նան

առագաստից՝

ըստ կաթողիկուին՝ նախանձում ապարապետըէ՛լ ավելի է չարանում Ֆրա կատարած գործերինրան Համարելով իրեն թագից զրկելուն Սըմժոտ բատինքաղդադրելուպատճառը: Այնուճետն չար նախանձով իր է կանչում չարալեզու բանսարկուներիննրան մեղադրում Լնրանց ճո |: Ենվելով տնից, բայց չար դնին ճանձնելով իրենց Հողու սանձը՝ խոսքեր մասին բամբասանքի նրանք ջանում էին սուրբ կաթողիկոսի Հորինել՝ նրան սրի ճարակ ղարձնելու ճամար: եվ այն բանի ճամար, էին երկտարածել նրանք իրենց չար բամբասանքը առաջ որ դրանից չազրախոս ն անմիտ առանձին մարդկանց էլ զուդակցել րով մեկ կարծում էին կարող են իրագործել սուրբ կաթողիկոսի րախոսուդյանը, ու

ու

անկումը:

եվ քանի

որ

այդ ժամանակներում փայլատակելով փառավորվո որը Մաշտոցը, մարդը՝

գտնվում էր Սնան կղզում, անչնջ լույսի ճառագայթումը իր միջոցով էր տրը փառավոր Աստծու ծավալմամբ, օրբափայլ կենդանարար աստվածային ներկայացնում,

ձր

Աստծու

սուրբ

էր տեսնում: Դրա Համար բոլորի աչքերը նրան էին նայում՝ ատուլգ իմացությամբ ճանաչել կարողանալու Համար նրա ճոդնոր մասերի տարտրոճել Բերությունները հսկ սպարապետըմտածելով, թե կկարողանա ճրառպուրել Աստծու մարդուն ե չար խորճուրդների մեջ միաբանել տալ իր Հետ, նրան թուղթ է Հղում, որում նախ ներբողում է նրան, ն ապա խիստ չարամիտ ամբաստանություն |է անում| կաթողիկոսի Հասցեին: Այնպես որ դու, ընթերցող, չլետք է լսես նրա մութ ու անպտուղ գործերիմասին ն ուշադրություն չպետք է դարձնես նրա կորստական վկայությանը: Միաժամանակճայտնում է, որ ճենց նրան նրա չար փոխարեն պետք է դնել ճայրապետականաթոռին, միայն թե նա ճամաձայնվի գալ, Ճասնել անօրեններիժողովին ն միաբանվել։ երբ նա ընթերցեց այդ դրությունը, խիստ զայրացավ իր ճոգում ն չէր կամենում պատասխանել: Բայց որպեսզի չարքերը լռությամբ չկարողանան նրան Լոցեւ)իրենց չարության մեջ, նա դրում է Ճետնյալ թուղթը: «եկավ Հասավ Հզորիդ պատկառելիճրամանը, որն ընդունեցի ճոգու սիրով, որ մանկությունից սկսած ես սննդակից եմ եղել օրինավոր

կրոնով ն ճողեշարժ զորությամբ տեսանելիի մեչ

անտեսն

ու

"

՛

Աստծուն ն ըստ

տուծոլ Հաւատոյ ճարազատութեանդաշնաւորնալ'ի Հաւատակցութեան ձեր, որ բոտ Պօղոսիռիրունդ էք ն ոչ ատեցնեալք--անկեալ

երկիրպագիթորանին խոնարճութնամբ:,Բայց եթէ ենքնուրոյնութնամբ Հրեշտակականկարգիս ընդ այլ ինչ շաւիղ տարեալ թողացուցանէ զանուր ճարկացն անչասութնամժբ՝ մի՛ թուիցիմք այլնուիկ լծընկէցք. զի բանն 'ի մէնջ պաճանջէ ՀնազանդիլԱստուծոյ Աստուածային ւել քան մարդկան: «Յետ այսորիկ ապա ամենայն գլուխք պատդամաց թղթիս ամբաստանութիւն էր զմեծէ ճայրապետէն ն զվոխանորդէնՔրիստոսի:Ցորքան նափորտն սրբութեան փակէ զնա շուրջանակի, կ Հարստացնալ ն առաքելական փառաւորնալէ կոչմամբնԱստուծոյ, , փոարդգասեօք ն է. անուն անուանեմ խանակ Աստուծոլ ղայս ղօրձանապազ։ Ապա ն ն խստութեամբ ն զրադատ ամբարտաւանութեամբ չափչգիտութնամբ առնելով նզովիւք պատուիրեալէիք ն զիմ նզովս պատկեր կալեալ նորա անզգամութեանն՝ կ այդոցիկ երաշխաւորեմ հս առաջի Աստուծոյ, դիտելով զնորա զանչավ բարեբարոյան,որ պայմանաւ Հրամանի Սուրբ Գրոց մինչ առաջի ունիմք՝վաղվաղակի մազիջանին կատարելանայ, նաւանդ մինչ զանց է արարեալ զաստեօք 'ի մանկութենէ ն 'ի ծերուքնան դար ճասեալ: «Բայց իմ նզովք դատապարտութնանյաւէտ յիրաւի ն արժանի էր. ն զի վրիպեցայ ն ըստ արտուղի անկեալ՝ ինքնաճրաման բարձի զխիրտրոց սուրբ Հարցն, որ ի մէջ մեր ն 'ի Քաղկեդոնականացն, վասն որոլ ն աղօթաճայց ապաշխարութեամբ պատառեցինովին առաջիանկմամբ սուրբ ձեռօք ղձեռնադրնալան զինէն կարծեօք։ Բայց ամննայն դիտաւորութիւն թղթիս զմեղաց իմն ակնարկէր զբասրանա սոցա. նոցա բանտարկեալ սատանայի որ մարդասպանն է չի սկրզվարդապետութեամբ, բանէ կամ ողեսպան ն բանսուտ ե որոմնացան. ն որ զիս նս ղարթուցեալ էիք, Թէ չէ պարտ լռել քեզ: Արդ՝ ա՛յս մի ինչ լիցի ջեզ՝ տնսնալ տէր իմ, ղի անձճնար է զյանցանս իմանալ իբր զճանապարճս օձի 'ի վիմի գնացելոլ. ն Հաստատուն վկայ՝ մարգարէն, ասելով. «Քննեցինղանօրէնութիւն ն պարտասեցան"ի Քննել զքննութիւն» Գիտեմ ն Հաստատեալ եմ 'ի Տէր, որ թերատեսեհալ զմեղս՝ նիւքնալ է Հիւանդին զմաՀ ն ատել զեղբայրն յորժամ առ ռամիկս իցէ. իսկ առն երնելու ն ՛ի բարձրագոյն աստիճանի կացելոլ սակաւ ինչ սառանութիւնք՝ մեծամեծք են վնասք Հասարակացգայթակղութեանաղագաւ, թող թէ աղտեղագոյն աղետք աղծապղծութեան,որ թէ լինին: Բայց հս այր մեղաւոր ն վատթար, ն անօրէնութեանցիմոց բարձրացելոցքան զգլութ իմ ն ծանրաառ

ու

|

Ը

ու

բողջ

խորճուրդն այն էր,

որ

ակնարկում էր սրանց մեղադրանքն

ու

մեղքերը:Նրանք բանտարկվեցին վարդապետությամբ,որն սատանայի

ի սկզբանն մարդասպան է կամ Ճճոդեսպան, ստախոս ու որոմնացան նս ծվ դուք էլ ինձ արթնացրել էիք, թե դու չպիտի լոնհս։ Արդ՝ այս մեկը քեզ, տեր իմ, թող Հայտնի լինի, որ անճնարէ ճանցանքն իմանալ, ինչպես վեմի վրայով դնացած օձի ճանապարճը: եվ Հա ստաւոուն

'

՝

ԱստծունՃնաղզանդվել, քան մարդկանց: Դրանից Հետո թագավորական թղթի բոլոր գլուխները ամբաստամեծ Հայրապետի ն Փրիստոսիփոխանություն էին Լպարունակում| նորդի մասին: եվ ինչպես որ սուրբ շուրջառն է փակում նրան, |այդե է Աստծու անվամբ «ես| ղորակալով նա փառավորվել առաքելական Աստծու նա ես է: եվ արդասիքով փոխարեն այս անունը տալիս եմ օրնիբուն:Այնուծեւտն ամփբարտավանությամբ, չափը չգիխստությամբ, տեննալով, զրպարտելով նզովելով՝ պատվիրել էիջ՝ իմ նզովքն էլ օրինակ ունենալով նրա անզգամությանը, Դրանովես հրաշխավորում եմ Աստծու առջե իմանալով նրա անչափ բարեսրտությունը, որը Սուրբ Փրջի Հրամանովմիշտ ունենք մեր առաջ, նա անմիջապես Ճճանգչում է կատարյալ դառնում, մանավանդ որ զանց է արվել մանկությունից ակսած ն Հասել է ծերության Հասակը: Բայց իմ նզովքը Հավետ դատապարտությանէր արժանի: եվ որովՀետն չեղվեցի ն ուղուց դուրս ընկնելով՝ ինքնադլուխ կերպով վերացբի ճայրերի տարբերությունը, որ առկա է մեր հ քաղկեդոնականների զիջեն,դրանով մաղթողական ապաշխարությամբ առաջն ընկնելով՝ նույն սուրբ ձեռքով պատառեցի իմ մասին գրվածը: Բայց թղթի ամու

|

,

Ճավատի դաշնակցել ճարաղատությամբ ձեր ճավատակ-

ցության ճետ, որ րոտ Պողոսի՝ |դուք| սիրելի եք ն ոչ թե ատելի. նա ընկնելով խոնարճությամբ երկրպագում է խորանին: հայց եթե ինջնուրույնաբար տանելով կարգի մեկ այլ ճանապարճով՝ Ճրեշտակային թողնել տա անչամար Հարկերի օղակը, մենք դրանով չենք թոթափի լուծը, որովճետն աստվածային խոսքը մեզանից պաճանջում է առավել

առա-

ՆՐ

ն

Ն

վկան՝ մարգարեն ասում է. «Քննեցին անօրենությունըն Ճողով պարտավորվեցին քննելու քննածը»68. Գիտեմ, որ Հաստատվելեմ Տիրոջ ճամար, որ թեթնացնելով.մեղքերը՝ ճիվանդի ճամար նյութել է մաճ նհ ատել եղբորը, երբ նա ռամիկների մոտ կլինիչ իսկ երնելի ու բարձր աստիճանի ճասած մարդու փոքր-ինչտատանումները բոլորի ճամար Կ/եծամեծ վնաս հն գայթակղության պատճառով՝ մի կողմ թողնելով ավելի աղտեղի գարշելի աղետները, որոնք ելե լինում են: քայլը ձս՝ մեղավոր վատթար մարդս, որի անօրենությունները ավելի են ու

ու

15»

կարեմ նախանձել զնախանձՏեառն սրադգերանաւկուրացելոյս զմութն այլոց

պէս բեռնացելոց 'ի վերայ իմ,

Աստուծոյ ամենակալի

տեսել:

ն

ոչ

Հառաչմամբ սրտի դրեցի, զոր ցուցցէ ձեզ գնալ ընդ գրեցի: Աստուած զշաւիղս արդարութեան ժբանգամ 'ի սիրտս ձեր խօսեսցի ն նա, կատարեսցէ զկամս ձեր 'ի կամս իւր. գարդարութիւնն զիրաւունս՝ մի՛ դրդուիլ անքննօղ լսելեօք, որ ոչ վան զձերդ ձեզէն տեսէք։ Այլ իմ մեռցի յնլէ ձերում դլխաւորութեանդ, ն յիշատակ յերեսաց երկրէ, ն խաւարեսցին բիբք ն կորիցէ անուն Ճոն ն ժի՛ տեսցեն զլոյս, ն փակեսցին ականջքո ճամժր եղիցի չացս ն մառախուղ մեն վեալ բերանս ն լեզու իմ 'ի քիմս իմ կցեսցի, մէգ անձնս, եթե ինչ շարժեցայց ն ստուերք մաճու պատեսցէ զբոլոր ղաց զարդարոյն զանիրախօսել կամ կամ լսել տեսանել կամ զգացայց ածել ղերկրաւ՝ զլեզուս "ի բարձունս խօսելով, ւութիւն՝զապիրատութիւն Քա՛ւ ն լիցի ձեռ զօղանջել 'ի սուր շրթունս: եղեալ պարտոխաթավփ ամբառնալ լօծեալն Աստուծոյ ն քրեական մեղօք վտարանդի լինել ն անթողլովն ն անբժշկելովն: Քա՛ւ լիցի ինձ լինել Կորխ Դադան Հակառակ ընտրելոյն Աստուծոյ. ապա թէ ոչ՝ բացցէ երկիր բերան իւր ն կլցէ զիս կորստեամբ ընդ բանակն Աբիրոնի ն կենդանւոյն հջցեմ 'ի դժոխս: հիմն ա՛յդ է. ն յայդմանէ զիս ոչ ոք կարէ փոխել ոչ դեչենին երկիւղիւ ն արքայութեաննխոստմամբ, ն յատնանն գոլով՝ ճեղցի քարախնալարիւնն սրտիս առ յանդիման նզովելով ղանդոսնողսն, որք ե արպձեզն խոռովեցուցին:"Ի վերայ այդր ամենայնի յուշ լիցի ձեզ ձանագրեալքն յԱստուծոյօրէնքն,յորում գրեալ է, թէ «Ցայտնիքն մարդկան ն ծածուկքն Տեառն Աստուծոյ.» վասն որոյ ն ճասորդւոց ձեռն տատեաց օր, լորում ինքնին դատելոց է զգաղտնիս մարդկան ի «եւ

արդ

բազում

արտասուօք

ն

ա-

Յիսուսի Քրիստոսի:

արդ՝ դուք անդր թողէք զ'ի վերդ քան զձեզ ն մի՛ 'ի կարծտ դատէք, ն մի՛ ըստ խօսից լանդիմանէք՝ մինչն եկեսցէ Տէր, որ լուզգործն Հրով փորառնէ զգաղտնիս խաւարի ն ղզիւրաքանչիւրն սաւոր են սնոտիք արձէ. զի կարծիք ն թուրք ն նմանութիւնք ն ստուերք տաքոլ ճշմարտութեաննն չշամարին վկայութիւնք յիրաւացեացատենի պաճանջչելոյ Աստուծոյ, Թէ լերկուց ն յերից վկայից ճաստաբստ յոյժ Հաճոլ իմաստնադունից տնսցի ամենայնբան. որ ե արտաքնոցն ն այլան այլակերպ արաիեալ զմերն ի մէնջ գողացեալ թունցաւ,որ «եւ

նաբարձրացել, ան իմ զլուխըն ծանրացելեն ինձ վրա, չեմ կարող ն կուգերանով խանձելամենակալՏեր Աստծու վրեժխինդրությանը տեսնել: բրացածսուրիշների խավարը խորաթափանցորեն Հառաչանքով գրեցի սրտի արտասուքներով բազում Այսպիսով ճաայն, ինչ մեկ անդամ գրեցի: Աստված ձեզ Համար արդարության Ֆապարճ ցույց կտայ որով դուք պետք է դնաց, ձեր կամքը կկատարի իրավունք՝ իր ցանկությամբ, ձեր արտերիմեջ կդնի արդարություն ականջներով, որը վայել չէ ձեր էությանը, չդրդվելուդյուրաճավան կորչի երկրի երեսից իմ ն ձերը դուք տեսեք: Թող մեռնի ինքներդ չտեսնեն լովլբիբերը աչքերիս անունն Հիշատակը,թող խավարեն Հուտածտ8 բերանը, իմ ար, թող փակվեն ականջներս, քող ճամրանա մաճվան ստվեիմ լեզուն թող իմ քիմքին կպչի. մեգը, մառախուղն ես ինչ-որ Լձնով)շարժվեմ րբ թող պատեն իմ ամբողջ մարմինը, եթն անիրավության մաարդարի կամ զգամ տեսնել, կամ լսել, կամ խոսել վերաբերյալ՝ լեղու բասին, բարձունքներումպատժելապիրատության ե շրթունքներովբարձրՃայնեցնելով երկրում, սրտի ոխը թափելով ես դեպի Աստծու օծամբառնամ է, ձեռքերս որ Հոլելով։ Անկարելի անն չարաչար մեղքով վտարանդիլինեմ՝ դառնալով աններելի յալը Աստնման ու ես Հակադրվեմ Դաղանի կորխի բուժելի: Անչնար է, որ ն Փու ընտրյալին, ապա թե ոչ թող երկիրը բաց անի իր բերանը կուլ բանակի Հետ կորցնելով, ն ես ողջ-ողջ իջնեմ դըինձ Աբիրոնիտճ ն դրանից ինձ ոչ ոք չի կարող ետ դարձնել՝ ո՛չ գեժոխք։ իմը դա է, Հենի երկյուղը, ո՛չ արքայության խոստումը: Ատյանում լինելիս թող թափվի իմ սրտի թարախացած արյունը ձեր առաջ՝ նզովելով արճամարճողներին, ովքեր ձեզ խոովեցրին: Այս ամենի ճետ միաժամանակ այն կանոնը, որում պետք է ՃճիշեքԱստծու կողմից արձանագրված դուք մարդկանց որդիներինն է, իսկ դաղտնիքը՝ ասված է, թն «Հձայտնին էլ օր սաշմանեց, նրբ Հիսուս Քրիստոսի ճամար Աստծունը»:6, որի Տեր դաղտնիքները: է դատի մարդկանց միջոցով ինքը պետք ն Այսպես ուրեմն, դուք այնտեղ, ձեզանից վերն թողեք կարծիքով մի՛ դատեք, րատ խոսքերի մի՛ Հանդիմանեք, մինչն կգա Տերը, որ լուսավորի խավարի գաղտնիքներըն յուրաքանչյուրի գործը Հրով փորձի, ատվերները սնոտի տրովճետն կարծիքը, թվալը, նմանություններն ն Աստծու ճեռու իրավացի պաճանջի ըստ բաներ են, ճշմարտությունից դատաստանի վկայություններ չեն Համարվում, եթե երկու-երեք վկաների կողմից Լճույնիսկ | Հաստատվի ամեն մի խոսք: Դա օտար իմաստուններին խիստ ճաճելի թվաց, որոնք դողանալով մերը մեզնից՝ սնայլակերպեցին նե այլաբանությամբներկայացրին որպես իրենց ու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

տա

ու

.

բանութնամբլառաջ բերեալ իբր իլրեանց սեպշական, միայն զտնսսն պատուիրեալ անշչուշտ՝որպէս Հարօր 'ի վար կամ դեղատու 'ի դեղոցի' Արդ՝ աղաչեմ ոչ լռել կամ անչճոգ լինել՝ այլ իրաւանց ուշ ունել. զի

հն ձեր նմանիք ստկարացեալք որպէս մարդկան կարծիք ն ճամբաւք դեպ լինիցի ն 'ի ճայրաեթէ Բայց փակնալ թուին ըստ սղալանաց: պետութիւն կոչել լորդորիք ն դուք՝ ն չլինի խոստ մեղացն, ո՞վ ոք լըրբենի երեսօք կարէ լառաջ գալ ն վկայ անօրէնութեան լինել, թողում ն ճրաման ասել 'ի վերայ ընտրելոյն Աստուծոյ: Վասն այսորիկ իսկ Սրբոյ զանյայտսն ի «ճոգիսիւր թողացուցանէ. մի՛ ապա լիՀոգւոյն ցի ձեզ խոսվականսինչ առնել ն խստութեամբ ընդդեմ խքանի աքաճացել, զի յաւէտ ի բաց տանի ի բոլոր շնորչաց այդպէս խորճել ի նւ չօրչնեցաւ իշխանն Բագարատ, որ ղայդպիսիսդ խորճեցաւ ւատ: ցոչինչ պետս, որում ամենեքեան իսկ գիտակք եմք կորստեան կորըոտականացն։ ժողովք թէ Հրամայէջ լինիլ՝ մի՛ լիցին ժողովք չարաց քինաճան ճրոսողաց, որք ռրպէս յայնժամ ժողովեցան պաչշարողաց նովասն Տնառն ն արդ վասն օծձելոյ ընդ Աննայի ն ընդ կայիափայ 'ի սկզբանէ Տէր ի վիճակ ժառանգութեան զայն, զոր ստացաւ րա. այլ իւրոյ, ըստ որում մարգարէն դասաւորէ՝ ասելովն, «ժողովեցարուք 'ի ն լնառն Սիօն՝ քաճանայք ն ծերք արդարակորովք,քարոզեցէք պաճս ն կոծելով, զի այց արասցէ ձեղ պաղատանս. սրբեցէք զեկեղեցի լալով Աստուած.» որում ն արարին ձեզ նիկիական սուրբ Հարքնտրեիստ խաւորեալք ոտիւք Հետննալք 'ի բանակետղ սրբութեան, ն ղզամն ողջոյն արձանացեալք պաճօք ն աղօթիւք՝ կերան Հաց նեղութեան ղչորաբեկն ն ջուր տառապանաց արբին 'ի գետնատարածխշտիս ընդ երկիր կցեալ՝ բազում զղջմամբ ն ՀեժութնամբզԱւետարաննսուրբ միչԱսնորդ կացուցեալ, զի մի՛ արասցեն ըստ կամս ինչ. յորս Հայեցաւ ն լուսաւորեցոյց նոցա զարժանն: նոյնպէս ն այլք տուած ամենեքեան: «Արդ՝ ես անարժանս ճաւանեալ եմ 'ի խորճուրգա ուղղոցե 'ի ժողովս բարեսիրաց դալ ճասանել, ն զերկս աշխատուքնեաննոցա կատարել տարնոր աղօթիւք ն ճգամբք, ն նոյնն Աստուած Հզօր ն կենդանի է առնել զճաճոյս իւր. ն յաւելում լանդգնել ի ստիպողացնանիզգամութիւն՝ ն հրաշխաւորեմ, զի թէ Աստուած զիարդ ն է ոչ այցելէ՝ զիս ընդ չաիագործսն ե ընդ մծղննայսն որոշնցէք 'ի նախատինալաւիտենից. միայն թէ ժողովն ըստ տեսութնեանսիմոյ եղեցի։ Այլ վասն լեզուաց մի՛ ինչ ընդ միտ ածեալ զարճուրիք, զի լեզու ոչ եթէ նորոգ

"Ո

|

|

փականը՝ պատվիրելովմիայն իրական տեսքը, որպես արորը վար նելիս կամ դեղագործը դեղատանը Լաշթատելիս |: Արդ՝ աղաչում եմ չլոնլ կամ անճող լինել, այլ արդարությանըՃեւտնել, որովճետն ինչպետ մարդկանց կարծիքն ու լուրերն են, այդպես էլ| ձեր նմանները տկափակված են թվում սխալմունքի Համաձայն, Բայց եթե պարացած ն տաճի դուք էլ Ճորդորեք Հայրապետության ճամար կանչել, թող մեղՔերի խոստովանություն չլինի, ո՞վ կկարողանա լիրբ երեսով առաջ' դգալ ն անօրենության վկա լինել, զանց եմ անում ասելու Աստծու ըբնտբըրյալի մասին: Դրա ճամար էլ Սուրբ Հոգին ճրամայել է անճայտը իր Հոգու մեջ թողնել: եվ ապա դուք չպետք է անճանգստացնեք խստությամբ քացի տաք գավազանի սուր ծայրին, որովճետն Հավատի մասին այդպես խորճելը ավելի ճեռու կտանի ամեն ժի շնորչճից։ եվ իշխան Բաղարատըչօրչնվեց, որ այդպիսիներիդ ճամար պետքական ոչինչ չխորճեց, որ մենք՝ բոլորս, տեղյակ ենք կորստյան արժանի դա-. տապարտությանը:եթե ճրամայում եք, որ ժողով լինի, թող չլինի պաշարող չարերի վրիժառու ճարձակվողներիժողով, որոնք, ինչպես ժամանակ, այն Տիրոջ ճամար Հավաքվեցին Աննայի կայիափայի ճետ, իսկ այժմ՝ նրան օծելու ճամար, այլ (մնի այն, որ ի սկզբանե. ստացավ Տերը որպես իր ժառանգության բաժինը, ինչպես ռր մարգարեն դասավորում է՝ ասելով. «Քաչճանաներ արդարակռրովծերեր, ճավաքվեցե՛քՍիոն լեռն վրա, քարողեցեք պաս պաղատանք, եկեղեցին մաքրեցե՛ք լաց կոծով, որպեսզի Աստված այցելի ձեզ», ինչպես որ ձեղ ճամար արեցին նիկիական սուրբ ճայրերը՝ տրեխավոթ ոտքերով գնալով սրբության ճավաքատեղը ն ամբողջ տարի արձանանալով, պաս պաճելով աղոքք անելով՝ կերան նեղության չար ճաՋը, խմեցին տառապանքիչուրը: Հողի վրա պառկելով՝ նրանք գետնին կպան՝ բաղում զղջմամբ Ճճեծությամբսուրբ ավետարանը միջնորդ դարձնելով, որպեսզի իրենց կամքով որնէ բան չանեն: Դրանցնայելով՝ Աստվածլուսավորեց նրանց ըստ արժանվույն, այդպես ն՝ յուս բոլորը: Արդ՝ հս՝ անարժանս, Ճամաձայնվելեմ գալ ճասնել արդարների խորճրդին բարեսերների ժողովին ե նրանց ճամար ջանք աշխատանք կատարել տարեկան աղոթքներով ճգնելով, ն նույն Աստված ճղոր կենդանի է կատարելու ճամար իր կամքը: ես Համարձակվում եմ ավելացնել ստիպողների անզդամությունըե հրաշխավորում եմ, Թե Աստվածինչպես է, որ չի այցելում, ինձ Համարչարագործների ու աղանդավորների ճետ Հավիտենական նախատինքսաճմանեցե՛ք, միայն թե ժողովը թող իմ ներկայությամբլինի: Բայց լեզուների վերաբան մտարբերելով՝մի՛ զարճուրեք, որովչճետնկ բերյալ ինչ-որ լեզումբ ա-

ու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

թն նոր է սրվել դառնության Համար

ն

լարած թյուր պատրաստված

լարեալաղեղն թիւր պատրաստական աղեղը նետը ճեռու ճակառակ (ուղղությամբ | գցելու Համար՝ Խբինչ որհալէ 'ի դառնութեան սպանանել, որք ե Հակառակութեան,Հարկանել են։ եվ չար դները ընփելու, սպանելու նրանց, ովքեր սրտով արդար չի ձգել զնետս ճեռոլ | ոչ

ն

ու

ծարաւելով զպատիւսրբոյ ուղեղն են սրտիւք: եւ դնեքչարք ընթանան՝ Արբ. որդւոց մարդկան բարկացելոց։ փխորՀիլմերժել Հնարիմացութեամբ սուր 'ի Թ ոպեցան եղեալ այնք լեզուք են, որով մարգարէք դատափետք նե Հրէիցն ճուչն է, որով սուսերի սատակեալք. փարիսականյորդորն յաւիտենից. կորեան յաւիտեանս Լ բան Համարձակեալ՝ Աստուածն Ցուղայի եղեն. աստուածամարտքն մոլեգնութիւննէ, որով աճանայիցն արծաթին ն չկորոյս ղերեսուն է, որ խցնալ աչօք դիմեաց կատաղումն ենն Հանճարքն, խոճշական ն մատեաւ 'ի տեղի իւր. այն իմացու ծջ առնել զՈրդին Ասորք յԱստուածն 'ի կայսր գիտացինպարտաւոր չի կորուստ անձանց իւրեանց: ոուծոյ, ն օրինօք մատնեցին դատաւորին ն զնարն ղտակոբայՏեառնեղբօրն Ցիշեցէք զվկայսն Ստեփաննոսի գիտեն որդիք մարդկան կեսուին զերեսին, ե մի՛ խաբի. զի ն գրնհալ Վասն որոյ

փափագելով խորճել բարկացածմարդկանց որդիների ըԱրդ՝ այն լեզուներն են,. նարագիտությամբմերժելու սրբի պատիվը: մեռնելով սրի բեծեծվեցին՝ որոնցով մարգարեներըդատափետվելով է, որով ն 2Ճարձակծրնաներիճիչն րանով. փարիսեցիներիՀորդորն վելով Բանն Աստծուն: վրա՝ կորան Հավիտյանս Ճավիտենից. քաճանա-. ների մոլեգնությունն է, որով նրանք աստվածամարտ եղան. Հուղայի: կատաղությունն էր, որ փակ աչքով դիմեց ն չկորցրեց երեսուն արծապատարազվեցիր փոխարեն. այն իմաստուններն են թի Համար որոնք իմացան Աստծու ն կայսրի առաջ ճանցախոճեմ ՀՃանճարները, Աատծու Որդուն ն օրենքով մատնվեցին դատավորի տալ վոր ցույց իրենց անձանց կորստյան ճամար: Հիշեցե՛ք երեք վկաներին՝ Ստեփան մի՛ խաբվեք, նոսինտն, Տիրոջ եղբայր Հակոբինձըն նարկեսոսին, բանսարկուին: րովչետն մարդկանց որդիները դիտեն կատարել բանսարկուի կա՛մ կամ կամաւ կամ մոլորութնամբ են անօի զգուշուքիւն առ յառա վկայիցն անօրէն չարութիւնքն կամքով, կա՛մ ժոլորությամբ: Դրա ճամար էլ զրած պաճվում իսկ պաչին զչարուս իրել զնենդութիւն՝ ըձն վկաների չարությունները՝ ճետնորդներին զգուշացնելու ճամար» եղելոցս. որք որպէս զածելի սուր արեցին պաղատանս ն ղխօսս կործանման: Վասն որոյ կորորոնք որպես ածելի սրեցին նննդությունը՝ սիրելու չարությունն թիւն քան զբարութիւն զլեզուս արեցին որք չարաց: մարդոց ի մարգարէն՝ապրիլ ծանարար խոսքը, քան բարությունը, Դրա ճամար մարդարեն պաղամատուցանէ նո ցա: Ցաւելում ն թոյնք իժից ի ներքոյ շրթանց զօձ տանք է մատուցում` ազատվել չար մարդկանցից,ովքեր սրեցին իրենց` կւրեանց իբրն նս՝ որ անձնամատն գարշելի՝ չէ վկայ ն ոչ կարէ դալ յառաջ ն զայս լեզուները իբրն օձ, ն իժի թույն կա նրանց շրթունքների տակ: Ավեդէմսն երեսք զպիղժ Քանզի Հալածի: 'ի բաց եմ նան Հնտելալը. քանի որ պիղծ մարդը գարշելի է, նա վկա՛ ատեան ուղղոց, այլ բացէ ն ելեալ ի թուռ) արանց, ե խոստովաննհալն լացնում չէ ն չի կարող ննրկայանալարդարներիդատաստանին,այլ բացեիբաց կնոջ պոռնկի արարեալ կարգին, նախ քան զկարստ սիւնճոդոսական պառ վկայ չէ քաճանայն չալածվում է: Քանի որ նա պոռնիկ կնոջ պես պղծում է իր դիրքը` ն խորտակեալ ապաչշխարուկանոնաց սուրբ ժամանակի. է գալիս մարդկանց Ճաշվից:եվ քաչճանայինխոստովանողը վկա տարումն դուրս եկեղեցւոյ: ն առնել քաւուքեանն վկար՝ ղառաջնորդա իւրոլ Քնամբ չէ` սինողականժողովի կանոնի Համաձայն, նախքան ժամանակի սուրբ՝ ն մոխխորդով մեղաւորքն նախ «Արդ՝ եկեսցեն ապաշխարեսցեն կանոնների կատարումը ն եկեղեցու առաջնորդներինխորտակված ժամանակին Հաւատարիմ ն ապա յետ մտօք, սիտի կրօնաւորեալ րով` պաշխարությամբիր քավության վկաներնանելը' ն արդարք՝ոմանք ընտրնալք եպիսկոպոսք Այլե մոխբանք նոցա լինիցին: Արդ՝ նախ մեղավորները թող զան ու ապաշխարենքրձով ա տելութեան. կարծիք ոչ լինիցին ն վերայ յորոց խոսքերը ժամանակ անց նրանց 'ի Հեռաստանե եկեսցեն, բով՝ կրոնավորելով սրտի մտոք, ն Ճաւակ աւազք թող քննեն իբրն կամին հպիսկոպոսներիցոմանքարդար նոյնպէս ն Ճճարքսուրբք Հավատարիմկլինեն, նան ընտիր ն ապա ն լետ այնորիկ ամենայն իրօք, որք կարեն ղերդեէ՞. չի լինի։ Այդպես էլ կարծիք ատելի նրանց վրա կգան Հեռաստանից «տարմանան ու Հավատարկամենան ավաղներըթող քննեն, երբ սուրբ Հայրերն ամեն ---- օր. «զեդուէ». Թերնես«զիարդ է» պարտ իցէ բնքեոնույ: Հետո մանան, ինչպես որ է": եվ ապա դրանից ինչով, Այլ ն աթոռը փսիաթով ծածկել, իրենց սուրբ սեղանն կարող են սուրբ թանում

են'

սեոլ

)

ի

ու

ու

ու

վ

առնել`

ո-

:

ու

-

ա-

ու

'

ու

:

ու

:

արե:

ու

(Բնագրում «զերդնէ». գրջի Հրատարակիչըֆանոթագրում էյ. Այլ օր. «զէղու»քերես «զիարդ ն է» պետք է կարդալ |մենք ալս վերչին ձեն էլ թարգմանելէնթի' "

Վ58 .

յիւրեանց ոգիս զսուրբ սեղանն ն զսուրբ աթոռն փրիսայով պատել՝ անկման փեսային, որ պատեսցենիբրն զսուգ առհալ վասն մուտս սրբութեանց Հարսին եկեղեցւոյ.ն շատ այլ ինչ Կոխանակէր 'ի աւելի քան ըստ արդար իրաւանցն, զոր սարսափեցի գրել: Ապա յայնԺամ լինի Հրամայնալա 'ի ձէնջ թէ զայլ ոք ընտրել կամենայք, որում չէ Հնար լինել՝ բայց եթէ բուռն զօրութեամբ ն կամ կամակոր մտօք նդ Աստուծոյ կոունլ: Բայց արդ՝ դուք թիկունս տուք Աստուծոլ ըստ Հանղդերձեալսնղատաստանքձեր Քմումս խորճրդակցութնան, զի եղիցին առաչի տիեզերական ատենին. ն փառս ն պատիւ ընՔաղցր Աստուծոլ 1 ընգ ընդ երկայն ճրկայ աւուրո։»1 աս

'

՝

զՔրիստոս

առ

Արդ՝ իբրն ընքերցաւ զայս լետկար կամակի՝ լոյժ զամօքի Հաեալ, ստեաց չարաթոյն ննենգողացն.զի ուր Կ գրեաց նա ղայսպիսիս՝ բազում լանդիայլ ուստեք րոտ կամաց ընկալաւ պատասխանիս, ոչ նս 'ի խրոխտապանծ Մանաւանդ զի ոմանք մանակաց մեղադրութիւնո: . աստուածասաստ իմն գողցեսբարկութնամբ մոլենախանձ զրաբանողացն Հարնալ կորեհան.զի ուրումն 'ի նոցանէ ապիրատ շրթունք որդնեռաց լքնալ՝ 'ի բազմաց տեսութիւն գոլով ն ինձ իսկ գլխովին, սատակեցաւ. իսկ ուրումն որովայնն Ճճաշնալն Հարհալ ընդ Ճճարկաւորպիտոյսն չերմամբ մեղարշութեան խառն 'ի վայր վայթի։ հսկ անձնամատնն ն ն տապախառն Հրով վառեալ՝ աւ խաղավարտ 'ի վերայ եռացեալ ուս առ սմեռանէր: հսկ մնացեալքն ապա դիմեցին մեղայասացութնեամբ Հայրապետին տագնապաւ՝ տարակուսնալք ն դողացնեալքյիրաւացի սվատուճասէն, որք ն քողութիւն գտին: Այլե սպարապետնմեծ սարդատաստանացն ռափվմամբ սրտի ղարճուրեալ՝ երկնչելովվերադաճաս ուս առ ն արտասուօք անկնալ պ աղատանօք բաղզմաճառաչ Աոտուծոլ, ղոր ն ճայրապետին՝ճայցէր թողութիւնմեղանչականմոլորութեանն, բնկալաւ իսկ աննախանձ սրտի սիրով բոտ Հաւատարիմ խնդրողին՝ արժանի թողութեան ն օրճնութնան զնոսա առնէր ճաւատոց կատափելութնամբ: եւ այսոքիկ մեծաւ երկիւղիւ 'ի յինէն գրով դրոշմնալ ձեզ եղն զի ճայեցեալ յելասգնացից կորստականացնպալապա. վիշատակ սոուճասից՝ մի՛ ոք զնոյն անցո չարչարանաց կ ղձաղանս ն զձաղկանս անկեալքգնացին մխոխոտիցիկրել որպէս ն նոքայն, որք ընդ Ցուղայի չի տեղիս իւրեանց: Բայց Սմբատայճաւաստապէս ճաստատեալթագաւորութիւնն՝ճրՖֆարէրըստ Պօղոսի ընդ ամենեսեանլարդարել զխաղաղութեանսիրոյն պլայման։ եւ նախ ըստ Հայրենի կարգացն ուխտի ոչ զատէր զինքն ի առ

առ

՛

ոգիները թող պատեն սուզ անելով փեսայի անկման ճամար, որ Քրիստոսին փոխանակում էր եկեղեցու Ճարսի սուրբ մուտքով: ես սարսափ լ: բան կա, քան արդար իրավունքով եղածը, որը կամենաք եթե Ապա այն ժամանակ լինում է ձեր կողմից Հրամայվածը, մեկ ուրիշին ընտրել, որը Հնարավոր չէ, որ լինի, այլ կլինի բուռն զոմտքով կովել Աստծու ճետ: Բայց այժմ դուք րությամբ կամ Աստժուն՝ իմ խորչրդի, որպեսզի ձեր գալիք դատանըստ կընատյանի առջե: նվ դուք լինի .տինղերական տանը քաղցր պատիվ շատ օրերի դունեք փառք

Եշ" ո ա

կամակոր

ապավինեք ու

մատժուց ընթացքում»: '

:

սաստիկ ամաչելով, Արդ՝ երբ ընթերցվեց նամակի այս ձեռադգիրը՝ ե ն ե որ ուր որովչետն ինքը նա խարեց չարագործ նենդավորներին, ԳՈՑ ոչ մի տեղից իր ուզածի պես պատասխանչբսայսպիսի լնամակներ|, բազում ճանդիմանական մեղադրանքնեստացավ, այլ (ճարժանացավ| կատաղի նախանձու ղրպարտողներից րի Մանավանդ որ դոռող մանք ասնս ինչ-որ աստվածասաստ բարկությամբ զարկվելով կորան: թուլաորդնալից շրթունքները Այնպես որ նրանցից մեկի ապիրատ ես անձամբ տեսանք, որ (ճայ մեռավ: հսկ նան ն ցան, շատերը մեկի որովայնը» ճալվելով-մաշվելով ն տարկավորպիտույքը դգարչումեժ չերթյան Հետ խառնվելով, վայր է թափվում։ հսկ պիղծ մարղը, ն ուռուցքից տանչվելով՝ տապախառն ծրով վառվելով մությամբ մեռնում է: Մնացածները, տագնապով մեղա անելով, գնացին ճայդողալով իրավացի պատժից, ն թորապետի ոտքը՝ տարակուսելով ղություն գտան: նույնպես ն մեծ սպարապետը,սրտի սարսափովզարՀուրելով ն երկնչելով Աստծու արադաչճասդատաստանից,բազմաճառաչ պաղատանքով արտասուքովընկնելով ճայրապետիոտքերը,թոնա ղություն էր Ճայցում իր մեղանչական մոլորության ճամար: Այն Հավատարիմ խնդրողի ուզածով ընդունեց աննախանձ սրտի սիրով օրճնուն Հավատի կատարելությամբ նրանց արժանի թողուժյուն ու ո-

ու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

աջ

թյուն էր անում: կնքեցի մեծ երկլուղով, որպես եվ սրանց մասին հս գրեցի Հիշատակապադայի Համար, որպեսզի նայելով կորոտականպատուճախալռի վերջին, թող ոչ մեկը չձգտի կրել այն նույն չարչարանքները, Ճետ՝ միանալով Հուդայի նրանք, ովքեր ծեծը, ինչպես տառակությունը, ,/ գնացինիրենց տեղերը: ատուղապնսճաստատելովիր թաղավորությունը, ԲայցՍմբատը, խաղաղություն էր ամենքի 2Հիեւո կապելսիրո դաջանում բոտ Փողոսի՝ ու դաշինքի՝ իրեն չէր զատում կարգերի Հայրենի նախ ըստ շենքով: .

ու

,

11-.

ունեցած ռիրընթաց մտերմությունից՝ նրան մեծարելովեր ու նվիրական սարդնեներով ընծաներով նան կայսրը նրան ընդրա Համար

Հռոմեական Լեոն

սիրընթաց մտերմութենէ կայսերն Հոռոմոց Լնոնի՝ ընծայիւք բազմօք Ճանն նուբրական պատարազօք զնա մնեծարեալըստ Հեղզաճամբոյր դարտութնան իւրոյ: Վասն որոյ ն կայսր ոչ եթէ փոքր ինչ ջան թէ ն զարնմա մեծամեծս ընձնոկր պարգնս ն պատիւս գեղեցիկ զինուց ն բաժակս, ն կան ոսկէճուռ Հանդերձ զգեստուց, կ ըմպակս դուց

|

նրանց եղծել-Հատել Հայաս-` էր դալ-Ճասնել խԽորճում գումարելով՝ նպատակով ղորք խարդավանչարամիտ

աշխատում էր

մեծ

Սմբատ արքան, իսկույն զգալով Ափչինի ճավաքված մեծ ղորՔԸ»անմիջապեսոտքի է Հանում նախարարներից մոտաղինավարժմարդկանցից, կտրիճ,լավ կովող ՔԸ՝բաղկացած մինչն Հազար, ե ինքը նրան ընդառաջ էր դնում երեսուն վորապես եվ մոտիկ։ մինչե Ռոտոկքի գավառը, որ գտնվում է Ատրպատականին Ափմիջոցով ու ս ուրճանդակի մոտենալը զորքին Հասնելն տան,

վ

ու

Թշնամիների

առ

'

Մ

ն ն զարդուց նպաստ օժտութնան ձեզ ընժայել զերնելի ճանդերձից զսպասուց վայելս. այլ ն վաճառականաց,որք ընդ դենիդ քո՝ բացեալ ճանապարՀ, զի արասցեն մուտ յաշխարճսնոցա ն 'ի նոցալիութենէն զձեր դանձարանոդ»: փարքամացուսցեն իսկ իբբն այսպիսի ճեշտալիր բանից ոճ լուաւ Ափշինն ն ետես, դուրս մերձ կային՝ զի ընտիր ընտիր եկնալ սպառազէնս ճասեալ եւ փոփոխէր։ բանս ղչարին ս իրոյ 'ի պատղամաւորութիւն այնուճետն հրկաքանչիւրք նոքա լյերիվարս աճիպարանոցս"Խշտանակեալք ապա

ւ:

տ

Հանդիպեալք միմեանց, ն բազում պատիւս ն պարգնս թագաւորահսկ կանա իրերաց ընժայնալ՝ նա դառնայր գնայր յԱտրպատական։ Սմբատ ընդ կրունկն դարձնալ՝ ճասանէր'ի մայրաքաղաքն արքայ Դվին:եւ վասն զի ըստ առաջնոյ կիտին եղելոյ ոչ կտես զնոսա ճնազանդեալս 'ի ծառայութիւն ինքեան ն զսակ արքունի ճարկաց ն մաքսից նուազեցուցեալ, ապա դուռն նս քաղաքին փակեցաւ ընդղէմ նորանա պաշարնալ ուժգնապէս զնոսա ն բաղում աղխատրոյզշփոթմունա ն

Ն

ըմպանակ

ու

չն մերձեալ Հասեալ էր ի զօրս Թշնամնացն՝ ասէ, ղզչաԱփշին առաքէր. «Ընդէ՞ր՝ դեսպանի ի պատդամս ն այն: բեալ դիմեալ գաս յոչինչ պէտս. զի թէ սէր ընդ կայսեր եդի՝ նս վասն ձեր զի թերնս որ պիտոյ է ամիրապետինմեծի ն զքո օգտի, նս դիւրեաւ զպէտս 'ի Յունականաց անտի գտանել մարթացից, նի

առ

զենքերի, զար-

բաներ՝ դեղեցիկ ծայում էր ոչ քն փոքր, այլ ու. պատիվներ, դերի, ոսկեճյուսզգեստներիվարդններ Բայց դրանցից գոտիներ: ականակապ ոսկյա ամբողջովին բաժակներ, անվանում էր եր սիրելի ավելի մեծն այն էր, որ կայսրը Սմբատին ամենի ն կայսրի ճետ որդին՝ուխտի սիրալիր դաշինքով:իսկ երբ այս մասին լսում է ճշմարիտ սիրո միակամության նրա Հաստատուն ու վիրավորվում ոստիկան Ափշինը, խորապես Սմբատի Չագատուն՝ դավեն ն Համար, թե գուցե նրանք իրեն բաների է այն նախանձում կապը: Այղ սիրո միաբանության

եւ մինչ Ատրպատական: ձեռն

Հետ

քազում Հանդարտությամբ: 2Հեզաճամբույր մեծամեծ

ն մեծ քան զայն այն էր, մարս ականակապս 'ի Համակ ոսկւոյ. այլ զի որդի սիրելի կայսր զյմբատ իւր անուանէր՝ սիրալիր դաշամբք ուխտից: Իսկ իբրն զայս ամենայն լսէր թաղատուն Սմբատայ ոստիկանն Ափշին,ն զշաստատուն անշուշտ աիրոլ միակամութիւն նորա ընդ կայանր՝ 'ի խոր խոցեալ ն խանդացեալընդ իրսն, եթէ գուցէ դաւ ինչ փութայր զկապ միանմա 'ի նոցանէ լինիցի՝ առ եղծանել Հատանել բանուքնան սիրոյ նոցա: Վասն որոլ զօր բազում դումարհալ խորճէր

արքայինՍմբատալ չունլ գալ ծասանելէ Հայս: Զոր վաղվաղակի Հչորդան տայբ վաղվաղակի Ափշնի՝ զգացեալ զչարիմաց խարդաւանս նե արան քաջամարտիկ իւրոց նախարարակոյտբազմութեամբ զօրաց ճաերեսուն ն աջողակ ղդինաշարժից իբրն արանց պատերազմողաց մերձ ն գնայր ընդ առաջ նորա մինչն 'ի գաւառն Ռոտոկայ ղարաց։

կալորի

Ս

դիմելով գա«ինչո՞ւյ-չարացած շինին լուր է առաքում. 2Հաստաթե ես բարեկամություն չլինի՞ Համար. նս չնչին բաների լիս նան ձեր օգտի Համար է, որպեսզի թերես գոնցի կայսեր ճետ, բայց այն Ճեշտությամբկարողանամձեռք ինչ որ պետք է մեծ ամիրապետին, ն ընծայելերնելիճադուստբերել նան Հույներից իբրն օգնություն այլե՝ (նպաստներ | վաճառականներ, ղարդեր ու վայելուչսպասքներ, նրանց աշխարդեպի կբացեն ների, որոնք քո իսկ կրոնով ճանապարձճ ձեր դանձարանները»: Հը ն լիությամբ կշարստացնեն տեսավ, որ ճաճելի ոճով լսեց այսպիսի խոսքի Ափշինը իսկ երբ մոտ, են այնուդոների եկել Հասել ընտրյալ մարդիկ սպառազինված է սիրո պատդամավորությա Հետն նա իր չար խոսքերըփոխարինում են բարձրավիզ երիվարներ,ՃանՃեծնում ծվ ապա նրանք երկուսն էլ բազմաթիվպարզններ պատիվ ընծադիպելով ու թագավորական վերադառնումգնում է Ատրպատակ նա |Ափյինը| յելով միմլանը, եվ ետ է դառնում դնում է Դվին մայրաքաղաքը: Իսկ Սմբատ արքան Համաձայն նրանց չտեսավ իրեն պայմանի Քանի որ դրած առաջին ն արքունի ճարկերի ու Հնազանդված իր ծառայության տակ ընկած փակվեց նրա դուռը մաքմերի չափը նվազեցրած,ապա նորից քաղաքի նա այնտեղ ուժգնորեն պաշարելով նրանց՝ առաջ: |Այդ պատճառով| ասում

է,--

ու

ու

ու

'

ՆՐ

է63

ղնոքօթ աւտրառութիւնս ն տնկակոտորութիւնսն ծրացանութիւնա նեղեալ զեղնալ՝ ստէպ ստէպ զերկեամ մի զայս առնէր. լորմէ ապա ն զմիմեամբք ելեալ:Այնուճետն ճանդիտարակուսեալ ւ։տագնապեալ նե

առաջ

հրլաքի ըլքայեան

'ի

ՏՈՐ

տաՀ

ու

ու

`

|՝ փախչում են: Այդ մասին իմանալով ու 4Հեդալով Լքաղաքից բերում է արքայի մոտ: տապնդելով՝ զորքը նրանց ձերբակալում ն. նրանցից քյ դանը պարանով վապմլոն, գավազանով տանչելոլ նրանց երարծաթի չատ գանձեր՝ նա կլարքան| վերցնելով ոսկու մոտ, Այնուճետն ջակաթյա չղթաներով ուղարկում է Լնոն կայսեր բերելով -ղաքացիներինիսկապես նվաճելով, իրեն ենքարկելով ձեոք մատանում նա նրանց է ճոգ բոլորին գցում է իր ազդեցության տակ: գրավում աին ն ոմանց Հաճելի խոսքերով, ոմանց ունեցվածք տալով՝ է իր կողմը: Ըատ որում Վրաց մեծ կուրապաղատն նրա Համախո«ուղղությանը, Հնազանդները, Հավանելով նրա գեղեցիկ կարգերին բըոէլ ճամարձակ զորությամբ վում էին նրան: Ըմբոստացողներին ընդեվ այսպես ձգտելով հրեն է Հնազանդեցնում: մինչն ճանապարձները լայնում էր իր տերության իսկ այնտեղից էլ կղարջքովայն կողմ անցնելով կարին քաղաքը, դուրս

|

ու

|

|

ու

վ կ

ու

ու

ու

ու

նեղելով՝ նիորեն

Հյուսիս-արնմուտքից ու

ծովին ափը, եգերացիներիսաշմանները, ԿովՍակասյան մեծ լեռան ստորոտները՝գրավելով գուգարացիներին ն դուռըծռ Ճճադոնով ամրոցը: իսկ այնտեղից էլ լճասնելով| մինչն Հասնելով մինչե

մեժ

Ալանաց մինչե նարքը, (չառնելով

երան գրավելով նան ու

երկաթյա ինչպես րավային կողմը, լայն է|՝ Կուր գետով մինչն Տփխիս քաղաքը, ն Տուս Շամքոր: նան Ուտի դավառը մինչե Հունարակերտքաղաքը ն դնելով արսաճմանները տերության իր եվ այդպես ընդարձակելով ու մաքսերի լծի տակ՝ իր Քաջամարտությա Քունի Հարկերի, տուրթերի զենքը տնկում որպես Հաղթությաննշան: Այդ ժամանակ՝ գիշերը, Հանկարծ սաստիկ երկրաշարժ է լինում Դվին քաղաքում` դրա բնակիչներինխուճապի մատնելով, սարսափեցնելով ն դղրդյուն, կործանում առաջ բերելով՝ լայն) Հիմնիվեր եվ մարդկանց ապարանքները,ռամիկների տները՝ դրանք ժի ակնթարթում քանդվում,ավերվում ու վայր են ավերակի է վերածում:Դղրդալով աստվածաշենեկեղեցին ե այլ Հասռթափվումնան կաթողիկոսարանի տածեղույս վկայարաններ.դա տեսնողներին երնում էր իբրն քարքասարաափելիավերակ: Մարդկանցմեծ բազմուխորդուբորդ րոտ, ու

`

է

իբրն

տա-

հրնելի պատերը, պարիսպների փուլածելով պալում։ամբողջովին

եկեղեցիս

ա

եվ մի երկու տարի Հրաքափումով: Դրանիցնեղվելով,տագնապելով

էին Ճաղթելմեկը մյուսին: Այնուճետն նրանքձգտում րակուսելով՝ գլխավոր ոստիկաններն Հճրապատերազմ Հրաճրողները, քաղաքի գիշերով ն Ումայի անունովեղբայրները, Մաշմեղ մանատարները՝

յանկուցնալ:

զապարանս պարսպացն

(զբաղվեց | ավարառու» իրարանցում, խառնակություն, ստեվ-

ն թյամբ, ծառաճատումով անում: ստեպ այս բանն էր

ն քաղաքին՝ սադիրք մարտիցն ն գլխաւոր տատիկանք Հրամանատարք ն Սամայի՝ արտաքս ելեալ ՄաՀմետ եղբարք երկու, որոց անուանք ն ն զգացեալ զչետ կրթեալ զօրացն գիշերի փախատնայքլինէին. ղոր ն ձերբակալ արարհալ՝ ածեն արքային: եւ նորա տոռամբք կապանաց ն վարոցօք զեռռատանջնալ ն առեալ ի նոցանէ բազում գանձա ոսկոյ առաքե Ազնա առ հայոր, Սան, արար

նուաճնալ այնուճնան զքաղաքացիանընդ լծով ծառայութեան շուլտ ն ինքն ձեռնթավ լնալ՝ ի գիւտս աշխարճացզամենեսեանյանքւրոյ, ձանձէ աժէ Համագունդ ն ընդ իչրնաւ նուամկ, զոմանս չելտականաւ ըստ որում ն մեժ կուբանիւ ն զոմանս արդեամբքյինքն բապաղատն Վրաց ն Համախոչք ի՝դեղեցիկ կարգաց ուղղուքնամբ զօրութեամբ ճաւանեալք ն Հնազանդեալք լինէին:իսկ զոմանս ձեռներեց ն յոտին կացուցեալ: ն. այսպէս ձըգճարատաճարձալզընդվրզնալան տեալ աճեցուցանէր զշաւիղ տէրութեան իւրոյ յարեմտից ճիւսիսոյ մինն անդր նս քան ղկղարջը՝ ինչն առ ազին չն ցկարնոյ քաղաք, ջերնալ ն մինչն ցատորուտ մեծի ծովուն մեծի, ն մինչնցսաշմանս նգերացւոց ն ցԴուռն Ալանաց: ղՍանարս մինչն լերինն Կովկասու, զմուդարացիս ն անտի ի ճարան նաս նոցա. զամրոց դրան պաճակի յինքն առնալ ն զՈւտի գաւակողմն կոյս զկուր գետով մինչն ի քաղաքն Տփխիս. ն Տուս ւառ 'ի Շամքոր: մինչն 'ի քաղաքն Հունաիակերտն մինչն 'ի եւ այսպէս ընդարձակեալ զսաչման տէրութեան իւրոյ, որ ընդ լծով արքունի սակից ն բեկարաց ն մա՛քսից կացուցնալ՝ զզէն քաջության մարտի իւրոյ նշան յաղթութեանկանգներ: Զայսու ժամանակաւ աճադին իմն լեղակարծումնժամու սաստիկ սասանումն շարժմանց եղելոց ի գիշերի 'ի Դվին քաղաքի՝ բազում ն սարսափումնն դղիղումն ն կործանումն ղբնակչօք քաղաքին զեղեալ, ճիմն 'ի վեր տապալէր: Վասն զի առճամարակ վայր փլուզնալ զպան զտունսռամկաց՝ գլխաւորացն թոար ն զեքիզուտ վայրո առապարաց յական թօթափել տեսանէր. այլ ն զասն տուաժաշէն զայլ նս Ճճաստաճեղոյմ կաթողիկոսարանին աւերնալ 'ի վայր ճոսէր. որ գրեթէ իբրն վկայարանս՝ դղրդեալ թանդեալ զփապարս վիմուտս դերբկաց սարսափելի երնէր:Այլ կ ճեղտնսողացն

բերեց

|

ու

աը

.Վ

,

ձամղձուկ լարկածածուկ ճողաթաւալՀողաճեղձոյցսատակումն դիամիտս կարծրադոյն քարեղեն ն անկարեկիր որ կոյտ բազմութեանն, կ կականյարտօսրաթոր էր ստացեալ լարդարէր զնա 'ի բազում ողբ մունս: Թողում ասել ղազգակիցս ն զկարեկիցս ն զլծակից ճարաղահ աշխարումն դուժից տութիւն մարդկան, որոց կականումն ն ողբումն ն կանչոյ ն կառանչոյ, ն աղիողորմ ձայնք երգեցիկ կուսանաց ճլոյ ն սնազգեաց կանանց, ն արանց վշտաճար Հեծութեամբ սգացելոց՝ մինչն յերկինս բարձրացեալՀասանէր: հսկ զբազմութիւնոնդիականցն | գերեզմանաց՝զբազումս 'ի վիչս ն 'ի խորափիտս նի ոչ բաւեալ տալ եւ այսպէս աճ բարկութնանն աճաընկեցեալ փետ զամենեսեան առնէր՝ պաշարմամբ զգածեալ ղմնացնալան: ԱսԶայսպիսիլունալ զաստուածասաստ բարկութիւնն սրբոյ առնն բնակեալն էր ի Սնանկղզւոջ բազմաճանդէս ՒԷ որ տուծոյ Մաշտոցի, ճգնուքնամբ՝գրեալթուղթ առ գանեալանմնացականօրինակղայս: խորտակումն, զոր բուռն զօրութեամբ ման«ԶՃամաշխարճականդ բնալ ճմլնաց աստուածային Հնձանաձար'ի բարկութեան մեղաց մերոց դիտացի, ճաւատացնալ ն սիրուն տեա՛րք իմ ն սիրելի բազմացելոլ՝ դառն եղբարք, զլանկարծակիճասնալդ 'ի վերայ զճնձանաճարութիւն ն մաճու, որ դարձոյց յողբ անտանելի տուղանաց արտասուաց զօրձճաս ն զխնդութիւն ձեր: Վասն զի ճուր եկեր միանգամայն փշրեաց զմայրս ն բարձրութիւնք լեմարդկեղէն անտառաց. ն աճա լայնութիւն ծովու |

|

դարափլակս ծածկեին։

են լինում, Ճճողիմեջ թաթյուններ, մնալով Հարկերի տակ, շնչասպառ եվ դա դիակոյտ բազմության ավելով ն Հաղի տակ խեղդվելով, գարձւսնկարեկից կարծը, քարեղեն այն կոտորածն էր, որ ավելի լացումեծ ողբով արտասվաթոր նելով ժիտքը՝ նրան Համակում էր 4այու

ու

կանչելը,

գույժից ճչալըչ ողբը, րազատներիմասին, որոնց կականը, կանանց, վշտաճար վայնասունը ն երգող կույսերի, անազդեստ ոռալը, մինչն բարձրանում ձայները տղամարդկանց Հեժությամբ սգացող գերեզմահսկ դիակներնայնքան չատ էին, որ երկինք էին Հասնում: ն շատերին գցում էին վիճերը, խորխոլրոցները չէին բավարարում եվ այսպես սաստիկ վախը աճաբեկում ու

ծածկում: րատները, փոսերը էր բոլորին՝աՀով պաշարելովողջ ու

աստվածասաստ Այսպիսի

մնացածներին: լսելով՝ Աստծու բարկությունը

սուիբ

բնակվել Մորդ Մաշտոցը, որ բազմալարչար ճգնությամբ գրում է ճետնյալ թուղթը: զում, մնացած գանաճարվածներին ու ռիրելիեղբայրներ, ես տլարք, Հաճելի «հմ Հավատացյալ

տանց ոչ բաւեցին արգելուլ զարագաթնՀրամանն, Աւա՛ղ դառկ լուսոյ աւուրն կործանման, որ մինչդեո 'ի սեղանս վայելչութեան իւրեանց կերակուրք 'ի բերանս էին՝ բերանսեցանի բարկ բախման անչափ աղէտիցն։ Վասն զի լքին ժնօղք զծնունդա իչւրհանց ն տղայք աղէտիւք «րաԳերեզմանքնոցա տունք նոցա եղեն, ն 'ի լարկս ժարեցան ի ծնողաց: իւրեանց իբրն ի դամբանի թաղեցան։ Աւա՛ղ ի վերայ չարչարեցելոցդ ն Հնձեցելոցդ առճասարակ ճարցդ ն եղբարցդ. զի քակարդափակեաց Տէր զբազմութիւն ազգաց ժողովրդեան իւրոյ աներնոյթ ռուսերաւ՝ 'ի վանեալ ն իբրն զչուր Հեղեսլ ցամաքեցոլց, միում վայրկենի ժամու կամ իբրն զծուխ սպառնաց ն աչախիլ խաւարաւ զամնքանան զմեզ ֆածկեաց։ երանի՛ աչաց, որք ոչ տեսին զնոր կ զանլուր դատապարտութիւնն, զոր ընկալաք ն ճատուցաւ մեզ. զի որ երբեմն 'ի միասին բերկրէիք՝ ծնողօք ն եղբարբք սիրալիր խնդութեամբ խրախամտեալք ն զարմիւք ն զաւակօք ճնչեցուցեալ Տեառն օրճնութեան, զբարբառս

լծակից կարեկից: ազգակից, մարդկանց

կոծով: Չեմ ուղում ասել

էր Սնան կըղ-

իմա-

(1ե1) բարկությունը աստվածային

ազգային այդ խորտակումը,որ Հնձանում տրորվող խաղողի նման մանրեց բուռնզորությամբ ն ճանկարծակի վրա լեց մեր չատացած մեղքերի պատճառով, ցա

Հնձանաձարությունն արտասուքի դառն

ու

մաշվան գույժի

ու

ճըմ-

Հասան

անտանելի

Սանի որ միանգամից օրծասը, որ ձեր ուրախությունըվերածեց ողբի: ծառերը: եվ աճա ծովի անտառների մարդկային փշրեց Հրդեչեց արգելելու այ լայնությունն լեռների բարձրությունըչբավարարեցին դաժան լույսին, երբ արագաթն Հրամանը: Ավա՛ղ կործանման օրվա մոտ կերակուրներ լմարդիկ|քանի դեռ իրենց վայելուչ սեղանների մեծ սաստիկ աղետի այդ բախումից: պապանձվեցին բերանում էին, աղեիսկ երեխաները երեխաներին, Քանի որ ծնողները լքեցին իրենց նըԳերեզմանները տի պատճառով ծրաժարվեցինիրենց ծնողներից: իբրե տներում, ն իրենց նրանք թաղվեցին րանց Համար տուն եղան, ու առճակոտորվածներիդ, Ավա՛ղչարչարվածներիդ ւ.գերեզմանոցում: Տերը աներնույթ իր ու որովչետն սարակ Հայրերիղ ժողովուրդների ու ազգերի բազմությունը՝մի սրով թակարդափակեց իբրն ջուր թափելով ցամաքեցրեցկամ իբրն վայրկյանում վանելով խավարով: ծրանի՛ ծուխ սպառեց ն մեղ բոլորիս ծածկեց ալքաճշան ու անլուր դատապարտությունը, այն աչքերին, որոնք չտեսան այն նոր ն մենք ընդունեցինք,Որովչետն եթե ձրբեմն ճիոր վիճակվեց մեզ, ու Հրճվում էինք՝ ծնողների, եղբայրրալիր խնդությամբ զվարճանում Հետ օրՀնության ների, ժառանգներիու զավակների 4նչեցնելով Տիրոջ ու

ու

եղբայրներիդ, ու

Բ

տարակուսանօք լանկարծաճասխաւարազգած մթու-. այժմ ռչ թնամբք տոչորհալ՝ ն ատուեր անդամ ոչ թողաւ մխիթարութեանն ն լուծման ըստ բայց կենացս, ինչ ելից զձեզ փոխանորդութեան յոյս որում ն գիտէք իսկ: Ձի ըստ միայն Աստուծոյնեթ մարդասիրութիւնն՝ : ն ոչինչ կայ «ոգ Աստուծոլ՝ քան թէ միայն ղմարդկան ուղղութիւն ն փրկութիւն. վասն զի մեք մոռանամքզԱստուած, զմեզ ինքն: Այողէս ղարթուցանէ ըստ իւրում ապա ընդոստուցեւալ ղոր ատուժով, այսպէս Հաւանիմ զտանջել քանզի դասիրութեանն. ւ ասեն Գիրք, որով խրատէ զչարացնալանզգամութիւնսմեր: «Դարձեալ՝ մի՛ ղարմանայքվասն անքննիլի նորայն դատառ ն նաց, թէ զիա՞րդ կորուսանիցէ զարդարն ինդ ամբարչտին։ նախ ն ոչ մի, վասն զի ամենեքեան ղի ոչ ոք է արդար ռաջին՝ եթէ մաճն՝ որում ն չար, ապա չէ ինչ անպիտանացաք. ի միասին կարի Յետ այնորիկ ապա պարտապան եմք, այն մեզ վրիժաբար ճասանիցէ: ն ն որպէս զարնեն զանձրեն զամենայն բարութիւն 'ի միասին ն մեղաւորք, այսպէս ն զբաժակ պատուճասին 'ի միասին ըմարդարք ն պատուճասն ճանդերձեալ օրն պատիւն պեն. իսկ իւրաքանչիւրոց են իրաւունք Հաստատեալ մինչն ցմեզ պաչի: Արդ՝ վասն զի այսպէս առ զակամայսդ ամենեսեան, ընկալարուք Արարչին՝անաչառ վարելով ն գիտութեան ն որպէս կամաւոր. որով յայտնի լիցի իմաստութեան մաճաւատոցձերոց Ճանդէս: եւ զպարտականդոչաբանութիւնդձեր ն տուսջիք նմա, որ մխիթարիչն է վշատութնանսրտից. որով բնականդ ն ուղիղ իսկ էք նորա ընտանութեամբ ըստ Քրիստոսականճաւատոցն ճասՏեառն ն ուղղափառ կարգաւ յերիկւղ վարուց ն առաքինասէր ն տատհալք: եւ նա տացէ ձեզ Հոգի մխիթարութեան յոյս բարեաց,ի լցուսցէ ղձեզ զմնացհալադ ամեսիրտ սուրբ. ե բնական ռսփովփանօք ն մեծ ն ա եւ նայն՝վճօտ ղճովիւ,մոռացումն ռնելով ծանը ճաւառար չարըստ չարչարանաց ելից նոցա ի Ճովտկս տրտմութեան՝ ղճոդիս նոցա ի Հանգուցնալ Հաշտեսցի, չարելոցվկայիցնՔրիստոսի եղծանելով զգիր պարտնաց նոցա զբանից ն յարկան լուսոյ, կ դասաւորելով ՛ի որ զա ի ն ղմտածութեանց, խոստացեալ բարիսն,

անտանելի

ձայնը, այժմ տոչորվում ենք անտանելի տարակուսանքովն Հանկարժաճաս խավարազգեստմթությամբ։ Անդամ չթողնվեց մխիթարության ստվեր, ն ոչ էլ այդ վիճակից դուրս գալու կաժմաՀվանՀուր, բացի Աստծու մարդասիրությունից,ինչպես որ ճննց դուք գիտեք, /բովճետն Աստված այլ Ճողս չունի, քան մարդկանց ուղղություն ու դրա ճամար մենք մոռանում ենք Աստծուն ն մեզ: փրկություն Լշտալը|, ԱՀա. այլապեսդրդելով արթնացնումէ իր ողորմությամբու մարդասիրությամբ, քանի որ այսպես եմ Հավանում Աստծու տանջելը,որի մասին առում է լՍուրբ| Գիրքը, որով խրատում է մեզ' չարացած անըպու

Ը

"

Մա»

րանն

Է

ա-

ա

`

գամներիս:

խոտորեցաք Դարձյալմի՛

զարմանաք նրա անքննելի դատաստանից,Սե արդարին ինչո՞ւ է կորցնում անօրենի Հետ, նախ ն առաջ, որովչետն ոչ ոք ն ոչ մեկը արդար չէ, ն բոլորս էլ միասին մոլորվեցինք ոչ տանի դարձանք: Ուրեմն չկա շատ ավելի չար բան, քան մատր, որին մեղապարտ ենք մենք, ն այն վրիժաբար կչասնի ժեղ: ԴրանիցՀետո. ու

վայելեն

առ

մշտացդ:

ուա «ոռ Կրա աալ սաստից Տեառն՝ լաճէ ժողովրդոցն եացելոց կանէ այս

բան

ոսա.

բարեզգ

ոչ

սակաւ մխիթա-

՝

՛

ամպ-

է՛

արդարները,

ինչպես վայելում

ե՛ մեղավորները միասին էն արնը, անձինն ու բոլոր միասին էլ բարիքները, այդպես խմում են պատուճասի բաժակը, իսկ յուրաքանչյուրի պատիվն սպատուճասն` էլ գալիք օրվա Համարհն պաճվում, Այսպիսով, քանի որ այսպես մինչն մեզ ճաստատվածէ իրավունքը այն անաչառորեն գործածելով բոլորի նկատմամբ, չկաժեցածըորպես կամնցած ընդունեցեք, ռրով դատաստանըճայտնի կլինի իմաստությանը, դիտությանըն ձեր ու

արարչի

ճավատքին։ Եվ ձեր պարտականդգոճաբանությունը մատուցեք նրան, վճատ սրտի մխիքարիչն է, որով ն բնակվել եք նրա մերձավորուԲյմբ ն ըստ ՔրիստոնեականՀավատի,ուղիղ վարքով,առաքինասեր ուղղափառ կարգով Ճճաստատվել եվ նա աստվածավախությամբ: սուրբ սրտով ձեզ կտա մխիթարությանՀոգի ու բարեճուսություն ն բոլորիդ կՀագեցնի բնական սփովփանքով՝Հոտ ու Հովիձեզ՝ վով՝ մոռացնել տալով ձեր ծանրիու մեծ վշտերը: Տրտմության Հովտից դուրս գալու չարչարանքների Համեմատ նրանց կշավասարեցնի աշա այրեր ա աերնրամ որ

ու

Լրործոծ

այնմիկ չար րութիւն յանձինսիւրեանց դնէին, այլ ն արժանի անօրէնս խառն ի բուլի զինքեանս վարկեալա արժանիս ընդ :

բոլորը`

մնացած

դոր ՎԵԽԱ |հեաո ԻԻարեր մ Գանա Բա տագրերը,

նոսան

պի-

սի

ոներում,

անելո

ան

գործի

ոսքի,

ու

մտածժմու որ

Հարա ար-

պաՀվում են իր սիրելիներիՀամար»: Այս բարեզարդ պատգամը ընթերցելովբազմության առաջ, ն մընացած ժողովուրդը լսելով՝ Տիրոջ աճից ու սաստից պակաս չէր մխիքարվում ն իրեն արժան էր Հաժարում այն չար ամպրոպին՝ խառնվելով նրանց անօրեն մեղքնրին ու միմյանց ասելով. «Հիրավի Քրիստոն`

/Ը8

|

յթ

ն

յաները,

ւ ոն

Բո

միմեանս ասելով. «Յիրափ թէ քմրհալ պատժապարտգու Ճա ԲրարկութեանՀեքանասաց ն ուսաք զոր Հադարացիսն ընդ խառնակեցաք Սհդովրալ գ հլեալք ի մեղ» ի գայ նոցաչ որ գտաւ իսկ ի աղետիցաքեզ բաւաԱյլ արդ՝ այա սակս եղկելի լսհլեաց ն զայս պատերազմող զի մի՛ առաւելն քա

մեղաց՝

առ

չք

Գոոմոցի,

-

այթակզութիւն

կանացեալ,

տարակուսական

ա-

անցաէ-

Ի աժար ոմալն արքային Գ զպատշաճաբարլաջողուածս իբրե րաորւոն: ազգացն, "

հսցուք:

ասացաք ոստիկան,զորմէ կանխնալ ն

:

Բարրացնուը, ու

՛

ԳԼ

«րաո

ողոքոլ

տիրելն Հիւաիսականաց զգրոճան,եդ 'ի մտի իչրում ոչ իր զդազանաբարոլ սիրոյ ն ընդ իւր 'ի միակամութիւն ն ակնածնալնա թէ գուցէ ոչ թեան սակի խոստմանն.այլ վասն այնորիկ ճարկացն, որ 'ի վերայ կայր: կա : չի որ կապուածս, պատճառաց խզել զվնասուցն ն ն ինքն վարանձալի զաղտնիս Լ Ապա լ լ նմա բան ամ երր թէ լայ իմն կողմունս արարել յողոՂ ճեղեղաց Հարհալ զօրէն ն իբրն զշոինդն իմն յորդեալ ելեալ զոր ոչ լաւութնան, գիտելով չ կորժանելզեդհալ Հիմունս պեր ոստիկանն 'ի նախջաւան: Էր մինչ գայր ինքն զզօրս Լ Հապճեպ ստիպով չանայր ձրաձեռն

Հ. ղանւթիւն

Խանհալնմծնտ

ախար

ու

անիր

Տ»

0.

ո

զնմբատայ. ացն ."7 ոբ: . ' ո զրաւմութի: Հավաքում ." լու գնալու : ո Հասանէր իւր նորա առ

'

իե

|

`

որո Բի ա

ա

աճ

զոօթն ընդ աճապարել ժամանէր

ոչ այանակայն մինչ եկն

եճաս

ըվաղակի

իան Հասցնում ար Իշինը արքային Հար Ճո

առաջ

'. եա կորովեաց աղեղնաւորք տիգաւորք 1" կաք փ վոլօնս արբայի՝ "ի զէնս Հի Ի նակա վառձալք գիրըի եռ ազիոված Նրոմ ի ժողովէին 'ի գիւղն Վժան, ամբարձեալ՝ Կի Հ կանին Տարր կաթողիկոսնԳէորգ գնայր ընդառաջ րինն, հակ ն

ն

եւ

զարդա:

ապա

ոստ

մեծ

ոս-

Հրովարտակներ մողժերը ու

ու

ատորուշս

որ

ու

ու

առ

'ի Դվին քաղաթ: հոկ կողմ ր ե բնդ ամենայն Հրովարտակս ամուր վայրս տունալ նախարարք ՀաՃամազունդ գային կուտէին տարմարար է անտիոչ. դու Հանդերձ: Այլ ն 'ի Հիտիսականաց զօրու

միւսանգամն,

թմրելով ճեթանոսներիսաստիկ ծխի մեջ, պատժապարտ Քանի որ դուրս չգալով Սեդովրայից՝խառնակվեցինքճագարացիների ճետ ն սովորեցինք նրանց գործը, որ մեզ ճամար եղավ որպես զայքակղություն»: թող քեզ բավականացնիայս եղկելի, տարակուսական ՈՌւատի ղետի դրած պայմանը, որպեսզի սրանից առավել պատերաղզմողներին չանցնի, որ մենք առաջիկայումկտեսնենք: իսկ դավաճան այն Ափշին ոստիկանը, որի մասին նախապես ասացինք, երբ տեսավ Սմբատ արքայի մեծ Հաջողությունները՝նրա ձեռք Ճաղթելն տիրելը Հյուսիսային ժողովուրդներին ն իր գազանաբարո ժողովրդին Ճճամոզելնու ճնազանդեցնելը,իր մտքում գրոցդրանից Հետո չմնալ հրա Հետ կնքած սիրո, Հնազանդությանդաչինքի միաբանությանմեջ: նա նան վասկածում էր, բշ գույն չկատարի արկերի պայմանը, որ դրված էր վրան: Դրա Համար էլ աճարԱՏաթոլ խուլ վնասների պատճառներիկապերը, ր, ա ԲԻՆ իոն ել ապա փարառելովգաղանիքիմեչ՝ իր Մո մեժ զորջ՝ իբր թե ինչ-որ կողմերում իբրն գործի գնալու կարիք կա. ինչպես շռինդ ճորդելով, դուրս ելնելով կոտորելով՝ ճեղեղի |ճկսում էի ողողել, գերփել, լավուկործանել նման թյան դրած ճիմքերը։ եվ Սմբատ արքան չզիտեր ալդ մասին, երբ տիկանը գալիս ճասնում է մինչե նախչավան:Սմբատըթեն լսում է բոթը աշխատում ճապճեպ իր մոտ ճավաքել զորքը, սակայն չէր մյուս անդամվալես շտապ դուրս գալ նրա առաջ, մինչն ո" Հասավ Դվին բաղացը, հակ արջան ազրավինում էր արո փայրորին ու Բոր էր արաժում, ո Հայոց մեծ զորքով նախարարները անմիջապեսխմբով գալիս կուտակվում են: Բայց արքայի կանչով Հյուսիսային կողմից բոլորովին չեկան կորովի աղեղնավորներ, տեգավորներ, նիղզակավորներ՝ սպաՀազարդերով: եվ ապա դեպքերին Հետեելով՝ » է րրագած լեռան ատորոՄարաինո տում, իսկ Ճեորգ մեծ կաթողիկոսը ընդառաջէ գնում ոստիկանին,որքերնս կարողանաճնարգտնելԱփշինիդեմ, ոլնազի կարողանափափկեցնել նրա քարեղեն սիրտը ն խնամել.Տիրոջ Հոտը: նրան բանավոր ն բատ տեսակցությամբ նեռի պաշտամունիտքը իր Հենց նրան |կաթողիկոսինի պատդամավոր է բատ արքայի մոտ՝ ու դավագրությամբ թագավորին կանչելովիր մոտ. Աստժու այր կաթողիկոսը արդարամիտ ու պարզ սրտով չՀասկացավ, որ դրանովջանում նս

,

թոր .- թաԲորոճիրո ընդունելով արբանե կության յղէ զնոյն ոինն լինքն զմիտս նորա լանգուցհալ՝ հ րիո իո մողՄը դարձնելովդավաճանությ կոչ պատգ ինքնիրր Սմբատ դաւաճանութեամբ արքայ ո թ ողարվու լաայքն Մատուժոլ արտիւ գիտելով արդարամիտ

Աշնին՝ ղսիրտ քարեղէն լինել թերնս.ջանաճնարն Հօտի Տեառն: Զոր բար բանաւոր բաւեսցէ, ն խնամարկել կակղել ն բոտ ղնա նախ ընկալեալ բարոլտեսութեամբ նորա

առ

դաւոյ

ոչ գաւորն,

ն

պարղ

առ

Է

,

՝

17լ

յազարքայն ջանայ խոնարձճեցուցանել խոճականն առ իբրն իսկ ձգել: փըշտակութեամը ինքն դառնայր գնայր նոյր յանձն զերթալն ըստ սադրելոլնախարարացն անգամ եւ ամենեցուն բաղում թեպետ ոստիկանն: կաթողիկոսն առ ն

Թէ յորողայթ իւր թողիկոսն,

Ժ իր արքային թակարդը գցել

ն Հրապուրելովնրան իր մոտ տանել: սկ երբ խորագետ խոճեմ մարդը (մմբատը| չի ճամաձայնվում նախարարներիսադրանքով գնալ նրա մոտ, կաթողիկոսը վերադառնում գնում է ոստիկանի մոտ: Թեպետե շատերը շատ անգամ աղաչում՝ էիճ Հեթանոսն, չարաբարոյ նրան չգնալ նա հտ մոտ, չարաբարո ՃՀեթանոսի զնա սակայն չկրկնել չկանգնեց՝ աղաչհալ զերթալն նմա: իսկ ոստիկան Հետ կնքած դաշինքը: տրոլնս թե չդրժելու նրա |լոստիկանի| չարգելաւ նա՝ իբր ոչ ստել ղեղդնալուխտն ընդ հսկ ոսկաուքնան ըստ Սմբատայ տիկանը, իմանալով, որ կաթողիկոսիպատգամավորությամբՍմբատը իմացեալ զոչ դաւաճանելն պատգամաւոր ի շղթայ չի զնա ձրնի դավաճանել, ունել լայսինքն՝ չի եկել|, Հրամայում է բռնել կալցողիկոՀրամայէ թողիկոտին՝ դնել ձեռնակապս առ մօտ ն ինքն խաղայ գնայ 'ի վերայ արքային Սմբատայ սին, շղթայել ծրկաթյա ձեռնակապերդնել, իակ ինքը շարժվում կաթիս, է Սմբատ նա կալեալ իբրե բանակետղ'ի գիւղն Դողու Ապա յետ հրից աւուրց դնում արքայի վրա, ն նրա բանակը մոտենալովտեղավոր-՛ կաքար: արքային ընդ կռիւ է ի եդեալ՝ չում Դողք գյուղի մոտ: երեք օրից Հետո ա կազմում է գունդ գունդ կազմեալ գումարտակ ն կովի է սուսերամերկացե'ի աղեղնաւորացգումարտակ ելնում արքայի դեմ։ Այնտեղ Քաջ սուսերաձիղգԱնդ ապա ՝ի քաջ արանց մատու Հասուցանէին օրճասք մեծ վախ ու աճավփնետ լայնալիճ աճագին ն երն աղզեղնավորները շատ նետից՝ կոտորած են տակորժաներ՝ յերկիր ն ն այր Հարուածնալ Հասցնում իւր իամայելյան զախոլնանն գնդին, այրը գնդին, Հարվածելովթշնամուն նրան ն դետին է ցանեալցրունալ արկեալ. ն ղմնացնալսն պաստ դաշտիցն փախցնելով գցում փռում դաշտի վրա: իսկ մնացածներին պաճնակել պաշտապանոլ Հազիւ են օտարների բանակի արկնալ՝ ցրելով՝ գցում ն այլազգեաց զբանակաւն շուրջը, տեայ նրանք Ճճազիվէին պաճել պաշտպանել իրենց տեղերն կարէինմիայն զտեղի կացոցի կարաւանինիւրեանց: կարողանում կացարանները: կուտակելոցն Այնուճնան չար ոատիկանը, ալեկոծված ծովի լնման| կուտավԱլնուշետն ապա ոստիկանն չար 'ի ծովածուփ ալիք վելով, փրփրելովու լեռնանալով, Հանգչում ն փրփրացնալ չիջեալ ճատանէր. ն փոխանակ գազանալեոնացելոց՝ սպառվում էր: ծվ փոցնա տալ ղսակն արքունի խանակ զազանաբար սաստելու, հա աղերսում խնդրում էր իրեն տալ կան սաստիցն լաղերս մատուցնալ՝ Հայցէր ն ի նորայն Լ արքունի տուրքը դաշինք կնքել՝ նրա միաբանությունից դնելութտ երդման սակս ոչ ղզատանելոյ ՀՇհրդման անյապաղ ղխբնղզատվելու հսկ արքան,տնօրինելով ղզաշխարչի զխաղաղութիւ՝ ճամար: հսկ արքայն տնօրինեալ աշխարչճի խաղաղուջյունի, օժտութիւնս ընծայից կմա մաանչձապաղկատարում է նրա խնդրանքըն նրան մատուցում դիրսն կատարէր ն երնելիպատուական ն թաղաւորաց առ ըստ նմանէ դտանէր 'ի պատվական ընժաներ տուցանէր՝ ոչ սակաւ ինչ պարգեներ՝ նրա կողմիցարժանանալով նւ ապա գնայր վուղարկնալ պերճումեան։ պատի վայնլ ոչ պակաս Հրաչանգաց քագավորներին փառավորպատվի: Ոստիկանն ալնովինշղթայիւք. ն անդ ի նուճետնուղնորվում գնում է՝ իր Ճեւո տանելով մեծ կաթողիկոսին նույն կանն՝ ընդ իւր տանելով զմեծ կաթողիկոսն ծանրատաղ-շղթաներով: եվ այնտեղ, թշնամիների մեջ կաթողիկոսըմարմնական թշնամնացն՝մարմնոյ նեղութնամբբառնայր ղզբեռն ձեռնասուն որ նմա զոք, տանում սպասաւոր նեղությամբ էր ծանր տուկ տառապանաց.ոչ որոշնալ անտանելի տառապանքիբեռը: նրա ձեռս կամ նմա մաՀիճ, կամ ջուր չի ճամար չեն ձեռնասուն կարգում որնէ արկանել, սպասավոր, որ անկողին ատի զծարառտեր, կա՛մ ձեռքերին ջուր լցներ, կա՛մ սրբիչ մատուցեր, կա՛մ մատուցանել,կամ սկուտղ առայի դնել, կամ չուր ըմպելոյ ն արտասուօք եւ չարչարհալ կապելոց արբոց սկուտեղդներ նրա առաջ, կա՛մ խմելու ջուր տար՝ ծարավը ճադեցնելու այսպէսընդ բժշկել: րաւ ճամար: եվ այդպես կապված որբերի ճետ միշտ թացնալ ղանկողինսիւր՝ 'ի մշտնջենամոունչ սաղմոռս չարչարվելով արտասուն անձանձրոյթ լաղօթս նաչատակէր, միայն զի ոչ վրիպեսցի ի Քով միշտ թրջելով անկողինը՝ նա Համակվածէր մշտաճառաչսաղմոս'ի ներով ն տառապում էր անձանձրույք աղոլքներով, միայն թե չմուաշանդիստն կենաց Հասանել: հսկ իբրն ամիսք երկու կատարէր ոսկւոյ ն արծափոլ լորվի այդպես Հասնի կյանքի նավաճանդիստը: բանտի անդ ապա ոստիկանն Հաղարացիգանձա հսկ երբ լրանում է որ երդման նամակ մեծ բանտում նրա մնալու երկու ամիսը, Հագարացի կնքջնալ, անշուշտ ի կաթողիկուէն՝ պաճանջէր ժեչ կան յաԷ արձակեսցի ոսկու պաճանջում զի թէ ի դանձեր, իճարկե,կնքված արծաթի երդմնագրով,որովչետն հթե տա, կապանքներից կարձակվիու պատ-

մեծիմաստ գառ

ու

բազան

չսռ

|

լ

ու

ու

լայնալիճ

իոմայէլնան

փոխու

ու

ու

տւ

ու

ու

ու

ու

միաբանութենէ, ու

րեելի

ու

ոստի-

մէջ

պատրաստէր

առ

ու

անձեռոցտ | Ճամակր դա-

ու

ու

տայք է՝

պատուռվ Քողիկոսից կապարանէն առաքեսցի

ոստիկանը

ու

.

ՈՀ"

|

ՏՈ

՛

|

"175

առ

ղճոգն մեր զճոգւով նա կղերց եկեղեցւոյն՝ ըստ ն այլ կոպոսի դրան իւրոյ ն իշխանս նախարար իս, լածիլ չրջիլ ընդ գլխաւոր ' վեալ միանգամայն զխնդիր պաճանջմանոստիկանին : մեժ իշխանն արնելից առ ռաքեցաք ըստ Հրամանի արքայի Սմբատայ ճասեալ Համամ: Վասն զի ոստիկանն ընդ այն ժամանակս աին Բոն աի Բիր մարք Հալ նա յինքն առ զ նեալ՝ ճապճեպովմերքն Հասին նա:իսկ ատ Վոր ն. լառաիալ զանձն, թաղան առնոյր, աալ րումն ,ակին՝ տայր «տանիլ տառիկանիոն

քոռ իւր: Իսկ

չափ

մեզ ղդացուցեալ

սորա

2 ոլոք «րինի աշխար ՛"Հաղվաղը է: Ֆ.

Բորա

ահ

Սոն

իու

աւ

Լ

զ

իւ

` Է...

«(ովկառաքվիիր

աթոռը: հսկ նա մեզ ճասկացրեցիր դռան եպիսՎլոպոսի եկեղեցու այլ Հոգնորականների ՃոգաչափՃճոգսը՝գերու նրման դեգերել երկրի գլխավոր ու նախարարների իշխաններիՀետ ն ու

ճավաքվել՝ մեկտեղ՝ բոլորով քննելու ոստիկանի սաճանջը: Եվ Սմբատ արքայի ճրամանով անմիջապես ուղնորվեցինք արնելքի մեծ Համամիմու Քանի որ այդ ժամանակՀասել էր այտակարան Քաղաքը՝ իր ճետ տանելով մեծ կաթողիկոսին, ե այնտեղ ժամանելիս մերոնք շտապ Հասան նրան, հսկ նա ի է իրեն տալ Հայրապետին՝ն առնում է: նա ուղարկված գանԽնդրում ձի վրա ավելացնում է նան իրենը տալիս է տանելու ատիկանին, ծվ Հավատի պաշտպանությամբ ու փափագովտեսնելովեֆ Հայրաետին, իշխանը մարմնավոր կարիքները ամբողջապես բավարարեՀեռավոր օտարության մէջ ե պաշտամունքիԱա աան ուղարկում է Հայաստան,Հոտը երբ տիլով, նրան |կաթողիկոտին) սավ բանավոր ոչխարների Հովվին, ավեց մե) ինն եկեղեցիներում բարեկարգությանպաշտամունքիփառաբաբոլոր նելով՝ անդադար տերունական աղոթքներ էին կատարում ի փառս ապա

բա

ուտիկանը

Աճայրապեան | ., բովանդակապլես վով

մ աի Հե Քամը Քնակոենալ.փափարքամ Մեա Խա ն մարմնաւոր պիտոյից մէծ, ն պայմանիսպասաւորեալ ռաւոր օտարութեան յարբանեկութեան ր. ճօտքն զճովիւն բանաւոր ոլխարաք Քէ գնա 'ի Հայա: Զոր իրե անսին

բազմաւ. մեծապէս աոռլցանխնդութեամբ տան

ն

աղգամաքգոերունման վարո

բարձրացուց յալ

բարեկարգութնան

արորԳան

յամենայն

լ

ու

մանս

թշ:

ամա արիր ԿԻԱ մետծու Վասպուրականկողման Ջայսու ժամանակաւ Աշոտ՝ իշխանն Այդ ժամանակներում ն թեռորդիարքային Սմբատայ, խոնարճնալի նենգապատիր Աշուռը՝ կողմերի մեֆ իշն Ան, Վ Սմբատ արքայի քեռորդին, տեղի տալով ոմանց նենգամիտ րայ Կ աաաոցը Իա ն Քարբաջանքներին իչրոյ. ն չունալ գնաց առ ոստիկանն, Հրապուրվելովդրանցով, պառակտեցմիարանուոր ընդ Սմբատայ արբալի՝ բեուոլ ն յայտ նմա զճնաղանդուածել Քյան այն դաշինքը, որ պարգնաց ուներ իր քեռի Սմբատ արքայի Հետ ն չվեց պատճառս Ափշին իբրն 'ի -. դնաց Ափշինոստիկանիմոտ՝ իբրն՝`Թե նրան նա՝ ոչ նկատհալ նախ ղչարն, որ 'ի գոյացուառ պարգեներտալու ն ճայոթիւն միամտուքեան նւ հրքալ Բազում մ հրնոլի Ընծա» | նելու իր ճնազանդությունն ազմ նրա նկատմամբ՝. Թիւ հրին էր տեսանել, ճավատարմությունը նս ն այլ նախապես չնկատելով նրա չարությունը, որ մատուցանէր. | տարեալ տեսանելիէր եղած իսսստիկանին Ապա նա գնում տանում է շատ նշանավորընծաներն բեալ միում միում նախարարաց նորա գաղտախթէր ինջնիշխար ն մատուցում ոստիկանին, նա նան առնում-տանում ա է այլ կաճ-կարակալեալ բարձի մ պատուի ոո Նա «իներ մեկ առ մեկ կաշառում նրա նախարարներին' ոմն քան որմ գամաց-, որ ոլ քրմի | աչք ունենալով վոք ն ալ ավելի մեծՓ բարձ ու պատվի ն իրեն մենծ պատուասէրզարդու զնա զգնատաւրնալ յուղարկ իշխանի ճաջորդնկանելուն: ծվ թծրնս ինչ նրա ձեռքում էր, չի խլվում, այլ նրան Հարուստ Գնա Անա Իր զարքոռ բ սպասեր Դերով զգնատավորելով՝ պատունալ զլոուքիւն միայն ուղարկում են, ն նա Հեռու մնաց, միայն թե Վկ արքայ Սմբատ առ նա ստանալ հն մերկանալ Հոգու վրա վերքերէր ընդունում, նմանէն Հաւանական միտս դարձի քբ Վայր իսկ Սմբատ արքան, միայն լռությունը Հարգելով, անհուն ազա ապ ազիոոթեանն. ԴԵՄ մթա, սպառում էր Յետ սակաւ աւուրց ինչ ն մեծ իչրանից ստանալ դարձի Համաձայնություն|լ դառնակր ի բերս բարւոյն արկից: մերկացնել տգիտության ճ ամոթալի դեմքը: Բայց այդ անտեսելով՝ նա չէր ուզում բանն Սիւնեաց ըատ սորին սակի զսոյն զայս գործեալ՝ դառնալ դեպի բարի գործը: Քիչ օրեր անց Սյունյաց մեժ իշխանը կս նա զնա իբրն քափուր աւ Ափշինն, լորո գործում է սրա նման. նա նս գնում է արքայի՝ խաղ ի միաբանութենձ Ափշինիմոտ, որի մոտից նա նես երա նման վճզղջացնալզփեոեկտիլն այնուծնատն րադառնում է դատարկաձեռն:Բայց այնուծետեզղջալով՝ արքայի Հետ

մեծ

առք

|

Խն

|

|

Վասպուրականի

Տ

|

|

փանը

"

ու

բարձեալ զկարասիս ոն

միժագունի աղըն-Վությամբ:

առնոլո գորբնգալու լս

ար»

միայն

ու

,

ու

|

Ն

զ"-

ոո

օրչասական

|

.որրայր որ, ա դարձձալ ւ

'

ո

՛

իւր կամ մերպատելով աղերսէր՝մի՛ ունիլ նմա 'ի բանի զյանցուածս ոչ ինչ խնամոլն ճայրաբուն սիրոյն: իսկ արքայ նմբատ ժելյառաջին առ սիրով գ րկալիր անջրպետ'ի մէջ արկեալ նախկի այցելութեանն՝ մեծապատիւպերճութեամբ ինքն լանձանձէր ածել՝ իբրն զորդի սիրելի զնա շքեղացուցեալ: ն ուն 8այնմ ժամանակի փմաստութնամբ շնորճօք քաջութեամբ եւ զի էր նա աներ ԱշոԱրծրունի: երնելի էր Գագիկ ժոյ պնդութեամբ յինքն ապա զիշփշխանին մեժի, զորմէ բանս նախաճառնհաց, տոլ ն նենգ խորչրդով սրտին խանն մեծ լանդուցանէրնանրական աժեալ 'ի միո, պատմաոսզբօսանաց սիրոյ զերեսին հղբարոնբասրհալ | ն զֆազիկ ն զգուրգէն, ն փ միասին զնոսա սին` զԱշոտ փեսայ իւր եւ յինքն զտէրութիւն նոկապեալ երկաթի կապանօք՝դնէ՝ 'ի բանտի: ճարըսեշխան ապռչասարակկողմանցնայնոցիկ կարգի րա դիաւձալ՝ ընդ ակամբ ճատապէս ճոխութնամբ: իշկ արքայ Սմբատ թէպետն ն ոչ ընդ լպատուճա-Հ յեցնալ՝ ոչ կամէր զայն այնպէս լինել. սակայն վ Գագիկ ծանէր. մանաւանդ զի միամտուսից կորզան ղզիշխանացեալն թեամբ սրտիՀնազանդնալ նուաճէր ընդ լծով ծառայութեան արքայի: Յետ այսորիկ արքայ Սմբատ իբրն ետես զմիատարը խաղաղուի Հայս ն միաբան ընդ նմա ինիլ նախարաԲիւնմշտնջենաւորեալ Հաստատել ն րաց լուխտ սիրոյ, եդ 'ի մտի իւրում երթալ ճարթել նս Աղձնեաց. ն նուաճել զաշխարճննս Տարօնոյ զկողմանա նաչանգին ազգացն այնոցիկ ի բնիկ զի մի՛ տարամէրժեսցիաեպճականութիւն Աչմատ, որ տիրա տէրութենէ, Վասն զի մեժ իշխանն իսմայէլնան՝ արարեալ ձ երբակալ ունէր ն ՄիջագետսԱսորոց մինչն ցՊաղեստին՝ ՎազփեսալացեալնԱրծրունեաց Ապլմախրայ,որ ի ծածուկ ուներ ն փոխանակ բդեշխացն պայազատէր զաշ| ւատս քրիստոնէութեան ն ի բանտի զնա հդնալ՝ յինքն գրաւեր վզսեպաչ-չ խարչն Աղձնեաց՝ կանութիւն տանն ն զբնակիչսՍիմ լերինն: ն մեծ իշխանն Տարօնոլ Դահսկ լետ ամաց ինչ ապա վախճանէր կացուցեալ 'ի տեղի եղբօրորդի( ւիթ Բագրատունի.ն փոխանակնորա նս նմա ն Աճմատայ մարտ եդնալ՝ մինչն նորուն Գուրգէն: Ապա ընդ մատուչ ուռկ յառաջ ոտն հսկ ԱՀշմատն սպանաւհի պատերազմին: ն զայնոսիկ. վասն զի որդի Դաւցեալ միապետել ջանայր զկողմանսն ն ։ոշիչն Թե իշխանի ժեծի՝ փեսալացնալ՝Շապճոյ եղբօր արքայի՝ մերկանորա աճախէրն չարութիւնն Աշճմատայ ամբաստանութնան զնաարքայի ցեալ յայտ եկնալ էր, այնուճետնգումարտակարարեալ , Հայոցն 2Համաղունդ զամենայն զօրս իւր արս իբրն վաթսուն խարարս ըստ Հաղար, ն գնայ չուէ երթայ Հասանէ մինչ 'ի Հանդէպ լերինն

ճամար նա ողորմազին ռպառակտվելու ունեցած միաբանությունից ղերում է բանի տեղ չդնել իր Հանցանքը կամ զրկել ճայրական սիրո առաջին խնամքից: իսկ Սմբատ արքան, առաջին ացելոգցյան մեջ նրան անջրպետչգցելով, Հող է տանում գրկալիր սիրով իր մոտ մեծապատիվ պերճությամբշքեղացնելովիբրն սիրելի որդու: ա-

բերել՝

շնորճքով,քաջությամբ զորուԱյն ժամանակ իմաստությամբ, Արծրունին: եվ քանի որ նա մեծ իշխանի՝ թյամբ անվանի էր Գագիկ նենգ Աշոտի աներն էր, որի մասին նախապես ասացինք, նանիր մեժ իշխանին: եվ զբոսրտով իր կողմն է գրավում մտադրությամբ սանքի պատրվակով սիրով խաբում, տանում է երեք եղբայքներին՝իր նրանց միառին կապելովերփեսա Աշոտին, Գագիկին, Գուրգենին, է բանտ: եվ գրավելով նրա տերությունը՝ կաթե շղթաներով՝ զցում առճասարակ այդ կողմերում բռնությամբ ինքն է իշխան կարգվում: հսկ Սմբատ արքան էլ նայում էր ծուռ աչքով ն չէր կամենում, որ դա ճաայդպեսկատարվեր, սակայն չէր փորձում իշխանացածԳագիկին էթ մանավանդ որ նա սրտանցՃամաձայնվել նել այդ պատուճասից, ու

ու

ու

ու

|

ընկնել արքայի ծառայության լծի տակ: Դրանից Հետո Սմբատ արքան հրբ տեսավ, որ Հայաստանու միատարը մշտական խաղաղություն է Հաստատվել, ն նախարարները Հնազանդ են իրեն՝ սիրո դաշինքով, մտադրվեց դնալ,Հարթել, Հաստատել, նվաճել նան Տարոնիաշխարճըու Աղձնյացնաճանգիկողմերը, որպեսզի բուն տերությունիցչառանձնացվի այդ ազգերի սեփականությունը, Քանի որ իսմայելյան մեծ իշխան Աշմատը, որ տիրել ու

|

էր Ասորիքի Միջագետքինմինչն Պաղեստին,ձերբակալելով Արծրունի ներին փնեսայացածԱպլմախրային,որ գաղտնիպաշտում էր քրիստոաշխարնեական Հավատը ն բդեշխների փոխարեն իշխում էր Աղձնյաց 4ի վրա, նրան բանտ գցելով՝ ինքն է գրավում նրա սեփականությունն -

6.2

`

առ

.

Սիժ լեռան բնակիչներին: Տարիներ անց վախճանվում է նան Տարոնի մեժ իշխանը՝ Դավիթ Բագրատունին,ն նրա փոխարեն, նրա տեղը նշանակվում է նրա եղՀետո նրա դեմ կովում է Աշմատը, մինչն որ |նայ բորորդի Գուրգենը: ուղանվում է պատերազմում: Իսկ ԱՀՄատըկամաց-կամաց առաջ շարժվելով՝ ձգտում էր տիրապետելայդ կողմերի վրա: եվ քանի որ Դավիթ մեծ իշխանի որդին փեսայացել էր արքայի եղբայր Շապուճին, չատացել էր նրա մեղադրանքը, ն ԱՀմատիչարությունը բացաճայտվել Ճայտնի էր դարձել: Դրա Համար արքան, ՃավաքելովՀայոց նախավաթսուն միացնելով իր զորքին, որը մոտավորապես զորքը րարների ճաղար էր, շարժվում գնում-ճասնումէ Տարոնի արնելքում գտնվող ու

'

ու

ու

:

,

12-06

այնտեղ բանակ դնուվ՝ տեսնելու Համար, թե վիճակն լեռան դիմաց նստում է Տարոնի արնեմտյան ինչպիսին է: հսկ բիրտ բոնակալ Աշմատը ափին: եվ քանի ոթ գետի նփրատ կողմում` բանակը տեղավորելով Վասպուրականում դաղտնի իշխանացած Գագիկի միջն ԱՀմատի նենգորեն ու խաբեությամբ Համաձայմիաբանություն կար,Լ(Տագիկը) այնտեղից մեկնել, գնալ դեպի Հարավ, Հողսա քանեցրեց արքային դիմաց, իբր քե երկրի այդ կողմումՃարմար զգործ կա

արնելից Տարօնոյլ՝ բանակետղանդ կալեալ տեսանել զորպէսն։ հսկ Աճմատ նատէր յարեմտից բիրտ բոռնաւորն Տարօնոլ՝ բանակետղ անդ

Վալձալ

առ

առ

ու

ափն եփրատ գետոյ. ն վասն զի բան միակամութեան էր դաղտնիս իշխանացելոյն Գագկայ՝ Վասպուրականի

ի Աշմատայ

ու

նենգապատիր խարբէուցնամբ քաղցրացոյց 'ի կամս արքայի չունլ գնալ անտի ի Հարաւակողմ կոյս ճանդեպ քաղաքագեղջն Հողսայ, իբբ թէ այնմ մարզէ գոլ նոցա պատշաճ զգործ իրին վճարել թոռովութնամբ վամ խաղաղութեամբ:հսկ արքայի ոչինչ կարծիքլրտեսի զնմանէ լեալ. գնայ ընդ հմա: հսկ նորա նախ վաղվաղեալն զճշրապոյրսնզայն զե-

ն 'ի չկուցեալԱՀմատայ,

ղաքագյուղի

պայման պատշաճ ժամու կիտին Հրա'ի վերայ. ն ինքն առաջնորդէր բաղզմութնան զօրացն ընդ անջրդի ապառաժ մացառախիտքարաժայռ անպողոտայ լեառնակողմն՝ ափափայգնալով զօրն ամենայն,զի յոլովք'ի ծարաւ իւրեանց կթունալջ սատակէին: եւ այլ նա զօրքն ամենայն վայրագնացջլաձիգ խըզ-

իրէր

եղելոյ

դալ

`

մամբ տաժանեալվաստակնեալ լքնալ թալկացեալթանձրադանղաղձանձփուքնամբ ե ճատկլեալ՝ ճազիւճասանէին "ի ջուր ինչ գեղ ժի Թուղխ անուն. ն անդր գրեթէ իրբն զգաննալան լօդալոյժա անառծառարակ կեալ դնէին: Իսկ Աշմատայըստ եդելոյ կիտին Գագկայստիեալ զզօրս փր մինչդեռ առաւօտն զգիշերն մերկանայր՝ Հասանէին Հրոսակք աս«ատակին սփոհալ ի վերայ: Անդ ապա 'ի Հինէն Հասելոյ ընդոստուիմն զօրացն լքելոց ն ճապճեպ ք զրաձա ն Է զէնս ն վարեալ ի զարդս՝ ն ձի կալեալ նախ ինքն իսկ արքայ յասպարիսի անցեալ առաքինանայր, ապա ն այլք ոմանք զկնի ասպատակ տուեալ ն ձի "ի ներքս տարեալ՝ բնդ կրունկն զջոլիրս ռազմի թշնամեացն դարձուցեալ՝ Հատկտուրառնէին: հսկ զայնպիսի արիաբար մրցմունս տեսեալ որ բղխեալն էր Գագիկն, "ի լիւրմէն զճոտ մաշտու մղձկնալ սըրտին՝ այլ իմն չար խորճրդոց արբանեկնալ ն Հէն ՀասաՀարհալ բակ բանակին՝ Հրամայէր նախ զխորաննիւր ն յերկիր ընկենուլ բեռբառնալ դնալ բնդ կրունկն։ Զոր տեսեալ բազմութեանն ե զայն կարծեալ՝ ամենեքեան նոյնպէս առնէին: Վասն փրաւացի որոլ տնսծալ զայն արքայի ն իմացեալ, եթէ լայնմՀեւտէ ոչ յաջողի նոցա դործ պատերազմին՝ լնտկոյս զինքեանս մղեալ 'ի փախուստ դառնաին: Անդ ապա անկանէր անփորձ ն անկիրք երիտասարդն՝ չբնաղագեղն Աշոտ՝ քեռորդի արքային, որ ի մեժ նախարարութենէ Հայկականս գրոճի. ընդ նժին ն այլ նս տեարք պատներաղժողք լաննշանից ոմանց վիսնից՝ աւելի կամ պակաս, ն այլ զօրքն ցրունցան գնացին յիւրաքանչիւր տեղիս: հսկ արքայն եկեալ դաղարէր "հ Քագրաւան գաւառ ե աշխատութեան զխոնջ իւրոյ: Բայցդրժադաւ իշխանն ճանգուցանել

ու

ու

ԱՀմատը Գագիկի դրած պայմանի Համաձայն՝ ստիպում է իր ղորքին ն մինչն որ ճասնում է ճրոսակ զորքը (ոպասել| Ժինչն լուսաբաց, Հետո ավազակներիՀարձակումից դրդված՝ճուսալըքասպատակում: ղրաճներին,զենքերին զարդերին, ն ապա ված ղորքը շտապ դիմելով մտնելով ասպարեղ, առաքինանում նախ ինքը՝ արքան, ձի ճեծնելով նս ասպատակելով:կռվող ձի Ճճեծնելով Գ: նրա Հետնից մյուսները ու եւտ.են ջարդուխուրդանում: դարձնում Թշնամու զորքի բազմությունը է այդպիսիխիզախ կոիվը, որ ոկսվել էր. հսկ Գաղիկը, երբ տեսնում

:

ցեալ

ու

ու

ու

-

առ

առ

ու

նակրացն

Քայց չար սրտնեղվում: հր պատճառով, մաՀշվան 4ձոտ է առնում Հարվածելով՝ առճասարակ բանակին ավազակաբար մտադրությամբ բարնա ճրամայում է նախ իր վրանը գետնին գցել ն բեռնակիրներին՝ տեսնում ետ այն է բազմությունը, բանը երբ այդ դառնալ գնալ: ձել, են ն ճամար վարվում: Դրա ձեով Համարում է իրավացի, բոլորը նույն է այդ բանն ու Հասկանում, որ այլես չի ճաերբ արքան տեսնում փախչում, Այնչողվի նրանց պատերազմիգործը, ետ են դառնում անվարժ հրիտասարդը՝ արքայի քեռորդի, տեղ ընկնում է անփորձ մեծ ցեղից էր: նախարարության Աշոտը, որը ճայկական չքնաղագեղ նան Հետ Հիսուն ճոգուց ոչ նշանավորիշխաններ նրա ընկնում են| ավելի կամ պակաս, իսկ մյուս զինվորներըցրվեցին գնացին յուրաէ առնում Բագրավա ղաղար Փանչլուրը իր տեղը: իսկ արքան դալիս ու

առ

`

բոլորո

ավարտելու խոովությամբ կամ խաղաղությամբ: հսկ արքան, ճետ, հակ նա նախ վին չկասկածելով, որ նա լրտես է, գնում է նրա մասին, ն ԱՀմատին ղեկուցում է այդ խաբեության աճապարանքով է) նշանակվածճարմար պաճինՀարձակվելու ապա Լպայմանավորվում նրա վրա: իսկ ինքը զորքի բազմությունը առաջնորդում էր դեպի լեռան կողմը: Ամբողջ զորքը գնում էր անջրդի,ապառաժոտ,մացառատեղերով մագլցելով, այնպես որ շատերը ծարաքարքարոտ խիտ մեռնում չոանջէին: հսկ մյուս զորքը, մոլոր։ Հոգնած, վից տանջվելով շնչասպառ թափառելո վաժ, ճուսալքված, թուլացած,ծանրաշարժ, է չրի՝ Թուղխ անունով մի գյուղում: նվ այնտեղ բոՀազիվ Հասնում Ճոդակոտորարվաժ՝ փովում են գետնին: իսկ որպես ծեծված լորը

:

ու

ու

ու

:

ու

չանայր Գագիկ

զիրս նենգութնանն ի խորոջ սրտին ընդ գրուանաւ Թագուցանել, ոչ գիտելով թէ չէ ինչ գաղտնի, որ ոչ գայցէ ի յայտ. եւ իբրն եկն նա ի վան 'ի Տոսբ անդ ապա զուարճանայր դաւառի՝ պուարթանայր 'ի խրախ լինել ըստ խրախութնեան սրտին, ըստ որում Քէ սրտի բերկրեցելոյ երեսքն գուշակեն: հսկ 'ի վաղունան անդ աւուրն. կ Հեժեալ 'ի նորա արքունական պգեստիւ պատմուճանեալ ջորւոջ էւփում՝ ճախր առհալ ճեմէր յասպարիսի անդ, իսկ ապա Գագիկեղբայր մեծի իշխանին Աշուոլ երկու նս Համախոճ Ամատունի արամբք լանկարՓակի 'ի վաղակաւորն յեցեալ ն ի վերայարուցնալ իշխանապանծժ |

:

|

սրոյ ճարակ զնա տային: եւ այնպէս լերկիր անկեալ մխրոխտացելոլն՝ Թաղեցաւ ընդ ճարս իւր: Իսկ կապնալն Աշոտ՝ ելեալ վախճաննալ՝

Ճաստատէրեղբարբքն ճանդերձ ի սնհպշական իշխանութնանիւրում: Բայցնախ քան զայս երկու հշխանքն մեծամեծք գլխաւորքն ալեչորք Հերօք՝ Մուշեղ իշխանն Մոկաց ն Գուրգէն իշրանն Անձնացեաց, :

ու

բորբոքեալ՝

ատեան Ճակառակութնեան հիմէջ իւրեանցբարկութեամբ տաստիկ դղրդմամբ մարտ ընդ միմեանս եդեալ կռուէին. լորում պա«ոնհրազմիսպանաւ իսկ Մուշեղ իշխանն Մոկաց"ի Գուրգենայ,հսկ լետ հրկնամ մի ամաց ԳուրգննալՀեժեալ լյերիվարսրավար նկ լորս բա-

ջաղնալ եղն նմա անցանել ընդ փոքր ինչ Հեղեղատ, ուր ապա երին անգուշեալ՝ վարն վազս առեալ փոնդգալով լետ կոյս զիշխանն ընդոստուցեալ ընկենոյր. ն բարձեալ զնա մեռեալ՝ տարան թաղեցին բնդ ճարս իւր: եւ պայազատէ զտէրութիւնն զայն մեծն Ատոմ որդի նորա

քնդ նորա:

հսկ վշտասէրչարասէր ոստիկանն Ախշին՝լունալ զայսպիսիգործեցնալ ոճիրս հ. ղդաւադրժող փախուստն Սմբատայ,ն զլքումն ն զլուժումն ն զնենգումն զօրաց Հայոց, իսկ մեծամեծ աւագանոյն ե զայլոցն հ Վ ի շեշտակի կտուրն միմեանց լինել՝ 'ի ճա4ճ առեալղայն ժամ դին կատարման. | ի ծննդականութիւն ոլող պատշաճ դոլ իւրոյ կամացն չարի կառավարեալ զմիտս իւը՝ դիմեալ մոմոնալ յարուցնալ գայր իբտն զշեղեղատ սաստիկ, զի չար ուղթիւքն դղրդեալ ողողեսցէ զատունս Թորգոմեանն թափենսցէի թաղաւորն զթոյլնս իւրոլ դառնութեան: եւ չունալ ընդ Ուտի դաւաոռ՝դայ 'ի կողմանս Գուգարացն Վրաց,ղի նախ զնոսա նուաճնսցէ կամ զշփոթ ամբոխի 'ի մէջ արկցէ. ղի մի՛ լաջոուրեք երբէք փախուստ ղնեսցի եւ վասն չ նմանէ Սմբատայ: զի նաչ Խարարք կողմանցն այնոցիկ ոչ բերանընդ նմա յուխտ ապստամբութեան' ն ոչ կարաց Հպիլ բռնութեամբ յանմատչելի ամրոց նոցա, դարճնալ ծլի Հայս ընդ գաւառք Վանանդայ.ն անդ խորՃճուրդ առհալ՝ ՆՐ

:

դավառում՝` իրեն Հանգիստւտռալու Համար: Բայց խարդախ Գաղիկ իշխանը ջանում էր իր նենգ գործերը ուրիշներիցթաքուն պաճել իր արտի նա որ ի Հայտ չգաս իսկ երբ որ չկա գաղտնիք, չիմանալով, խորքում՝ այնտեղ սկսում է զվարճանալ, ծկավ Տոսպ դավառի բնակավայրը, զվարթանալ, սրտանց Հրճվել, որքան որ կարելի էր դեմքից գուշակել արտի բերկրանքը: իսկ ճաջորդ առավոտյան նա Հաղդնում է արքունական զգնատ,Հեծնում իր ջորին ն ճախրելով ճեմում է այնտեղի Ճրապան Աշոտ մեծ իշխանի հղբայր Գագիկը նրա ճամախոճ բակում: Այնտեղ Հեւո կարճ սրերով Հանկարծակի Ամատունին երկու այլ տղամարդկանց գոռոզի վրա ն նրան սրի ճարակ տալիս: Հարձակվում են իշխանապանծ եվ այդպես ընկնելով գետին՝ նա վախճանվեցու թաղվեց իր Հայրերի գալով՝ իր եղբայրների մոտ: հակշղթայակապԱչոտը լրանտից)դուրս Հեւ Հաստատապես տիրում է իր սեփական իշխանությանը: դլխավոր ալեչեր իշխանԲայց դրանից առաջ երկու մեծամեծ ե Անձնացյաց իշխանը,միմյանց Գուրգեն ներ՝ Մոկաց Մուշեղ իշխանը կռիվ էին մղում անողոք նկատմամբ սաստիկ թշնամանք բորբոքելով՝ րար դեմ, Այդ պատերազմումԳուրգենըսպանեցՄոկաց ՄուշեղիշՀեծնում է սրընթաց իսկ մի երկու տարի անց, երբ Գուրգենը խանին: մեծ-մեծ խոսել, է սկսում ժամանակ որսի գնում որսի, Փրիվարն երիվարը վրայով, ն երբ նա ճեղեղատի պետք է անցներ մի փոքրը վրնջալով վազում է, քացի տալիս ու ետ ցատկելով իշխանին վայր թաղում են իր ճայրերի Հ գցում: Վերցնում են նրա դիակը ու տանում մոտ: եվ այդ տնրության վրա նրա փոխարենիշխում է նրա որդի մեծն

`

ու

Ատոմը:

ւ

չարասեր Ափշին ոստիկանը, լսհլով կատարված հսկ վշտասեր, ինչպես նան ՀաՍմբատի դավադիր փախուստի, ոճիրների, այդպիսի նենգության զորքը ոց լուծարվելու Հեռանալու, մեծամեծ ավադանու ն կամքը կատարելու մասին,իր այլոց շեշտակիերկպառակության Համար այդ պատը չճարմար ժամանակ է ճամարում: եվ չարությամբ սաստիկ ճեղեղի առաջնորդվելով նա վեր է կենում մտածելով նման նման ռսարսավփեցէ, ճորդաճոս ջրի որպեսզի մոնչալով գալիս ու գլխին թափի իր դառն թույնը: նելով ողողի Հայաստաննթագավորի եվ մեկնելով Ուտի դավառ՝ ղալիս է Գուգարացու Վրաց կողմերը, որգցի նրանց ։վնսղիկաւ նախ նրանցնվաճի,կա՛տ խառնաչփոթություն տեղ երբեք փախուստը իրենից որեէ Սմբատի մեջ, որպեսզի չճաջողվի: եվ քանի որ այն կողմերի նախարարներըչՀամաձայնվեցիննրա Հետ ապստամբվել, ն նա էլ չկարողացավ ուժ գործադրելովմոտենալ նըրանց անմատչելի ամրոցին՝ դարձյալ գնաց Հայոց Վանանդ գավառը: ու

ու

ու

Հետամուտ

իս կ

զճեմտ կԵ թէր Սմբատար

/

իբրե

ամու աԼԶ Ք

նա

էյ

Ր աժա յ

ռ

1յնտեղ

ն ձորոյն խորուխնացՏայոցանկանէր, եթէ ոչ դա-Հգիտացոստիկանն, չո ե ժո մ ն ն մ մ աւ վ դր ղՂ թեան ասկ ւսն Լ ի չ կարէ ն չ ա1ատերազ ի կբթութեան Ճրաճանգաս երթեալ պաշարէ զաժուրն կարուց 'ի Վանանդդաւառի. անդ ղօղնալ թագուցնալ զնտեղնալ դադարե կրօրաորհալ տիկինն Հալոց կինն նա որին իսկ, որ էր դուստր արքային է եւ իա արանց, պաճնակ ամրոցին է անուն, յոյժ Հաւատարիմ ե յազգէն տան ամենայն արքայի: Ա յլ ն գանձք նս՝ ն կա բասի մ ս րքայի ի գանձարանս ամրոցին պաճիւր. զոր ի ատուղեալգիո ւ

ա

ո

աաանր Ն

ո

Բանխորազնակջնաց լմրատա յո ա

թր

այ

ատագունդ զուն) Հասան

ի

զոր

Ափշիննլոմանց՝ իրազգաց նմա

ն

եղե ղելոց.

ի Հրաման խար բազում լ

ր

ման

մ զամրոցն ի ամենայն ամպրուաց։

մարդ,

դոքիչն

արձան

ն

տւ

որբ նա

ն

առ

չար

յն

իսկ

ե

լա տագնապի տարակուսանաց մաճու կամ արգել բանտ բա ե զբաղմ ճանհալ՝ ազատեալ'ի ԼԶ: նուռվն իւրով ն զծշրամանատար տանն արքուն ո ՛ սանն, ե ինչ ազատ կանայս. ն զգանձս ն բ ե առհալ ոչ քերնեսմօտալուտ ն նապ տարելոցն ցուցեա ր Ծո մեծ պատուասիրութեանառ ի նմանէն ակ ն զչասանն գնալ առ : քագաւտրն ի ազ արքաք ն " տեսե Սմբատ դարձեալ եկնալ լամրոցն Կարուց ' թէ այն ինչ յափըշտակնալ. էր ի թշնամեացն՝ ոչ ա ղաւաղէրէ զինքն ւո Ոայլ լիաբերան գոճութնամբ ցո տալ զգիւտ թշնամ կենաց նմա ն զանգիւտ կորուստ` ն ' ժամանակին ոչ կարաց անդ զնաց վամուրս 'ի գեօղկ կաղզուան: նրասխաձորոյ անդ ա-

նն անլարան ի խոն հարաւ ի ,

աե

նն

Հ բոլոր

։

Մողոք

է

րամի

Ափշինը:

-

թյունը սոիկնոջը,նրա դուրս

միայն

ձեռքիցազատեց ավազակների Հասանին ն մի քանի ու

ունեցված

տագնապ

ու

իսկ մի քանի ընդունելով: ճլուրասիրություն մուտ հսկ Սմբատ արքան իր թագավորի ՃաՀասանինթողնում է գնալ ինչպեսէ այն ամրոցը ու տեսնելով, թե կարուց դալով երկնավոր դարձյալ կողմից, իրեն չէր կտրում թշնամիների փըջտակված էր Աստծո Հավատում

ԺՓարանքու

ի. ուլ լ

լիաբերանդոճությամբ

' '

բանտում, չփակեց

բոլոր

ոչ մեսռանում է Դվին քաղաք, ցուցաբերելով նկատմամբ,այլ ավելի շատ նրանցից նա ասածների տար անց օր սոարակուսանք

ս

|

են խուճապաճար լինում նրանից

տան Հարսին,արքունի ճրամայող Հետ վերցնելովնան դանձեր կանանց:իր ազնվական քե մոտալուտ

հերո Ն Աա ամ հկ

կամ Հանելով

որեէ բան ջացնող

'

`

բերդի

իսկ ամրոցի մարդիկթեպետն սակայն նա նրանց Համար չսաշառաինչպես կործանիչաճագին զաղանից, մաճվան տարակուսանք ու տագնապալի մանեց վտանգավոր: բաղմուայլ ռամիկների

, ի,

:

ա

չ:

ու

բացվում խնդրած վատաճագիրը»

«ն աան

ամա

Բոզուր

ի

ու

բացվե նախախնամության երկնային զորանալով

ա

Ւ

.

վասն

,

լրջորեն

|

-

ո

ԵՎ ունեցած շատ այլ բաները իրեն տեղյակ պաճողներից։ իմացավ կերպով Ափշինը ստույգ է ամրոցը: Դրա պատում ու ւպաշարում ուժգին կատաղությամբ իմանալով մւռածելով ն

վաղվաղակի

նա

Հավատարիմ չափազանց

ցեղից, էր՝ Գեթունի քանանացին էր։ Արքայի դանձերն տան Հրամանատարն ամբողջ որը արքայի էին ամրոցիդանձարանո պաճվում

տա ամրոցը 4ը կորատյանդուոը): որպեսզինրան է պա Հանջում Ափշինից, ապաերդմնագիր Քով, տեսակի չար ամպրոպների ն ամեն ատանա արյա ե ու նրանից նրան է ւուսլիսնրա աներկրայորհն նա նմիջապես երբ նե ներս է մնում Հովություն: դուռը»

նմանէ գտցէ աներկիւ-

աներկբայաբա ր վստաճութիւն տունհալ՝ դուբացաւ որն բերդին ն մտանէր Ափշինն։ իսկ մարդիկ ամրոցին քէպէան խուճապե ապեալք լինէին իբրն լաճագին բեկանող գազանէ. սակայն նա չ ինչորոշեաց զնոսա 'ի վտանգա յե զխնդրհալն լն յետկար

ու

Հասիր չասանը խոճեմ իմացությամբ նրանից (որովճետն կերպ չեն կարող փրկվել կամտր իրենք ոչ մի

ալլ

աւոր

լԱփշնէ, զի տացէ

խոր

ս

նունով

դուռն

ոցա

:

ոչ

նա

դուստրն

համ

ն

ն

իսկ Սմբատին:

սկսեց 4ճետապնդել ոստիկանըճասփոս ձորերը,

ու

:

ուժգնապէես մո Վասն ղամրոցն: որոլ

պատն

խորճուրդ

նա

ե. ընկավՏայքիժայռոտ ո՛չ նենգությամբ ո՛չ դավով, ասանել կարող չ ի նա դնում պայակացավ, որ նրան վոնդել։ Եվ դուրս Հալածելով՝ նրան Այնկովելով էլ ոչ է) Վանանդ դավառում: որը լ(դտնվում մ ամրոցը: Հայոց է կարուց րում կյանքովէին ապրու ճգնավորի արջայի աեղ էին թաքնվել,պատվել եգերացիների որը ն նրա ճարսը։ եգերագւոց կինը, Քանանիտ առիկինը՝Սմբատի ազնվականներիկանայք: Ամրոցի պաճակըՀասան մի էրե այլ՝

երբ

եանն Բար Աաաաիպատէր ի գիտացնալ արարձալ ի կուրս ինչ իփջԲո յայնմանէ՝ ("ր բացնալ ձրնր կորստծան) կազդուրծալ'ի կամս երկն այցելութնանն, խնդրէ լետկար երդ-` տաց

վ՝ մւոանալո

փբր

կության Հույսից, այլ անդառնա ապրելու ճնարչ իսկ թշնամուն՝ կամքին, որ նա իրեն կտա որոշելբնակա ն նա չկարողացավ որ ձմեռ էր, ջանի եվ կաղղզվ կորուս ու

տեղերը, ապաճով դնաց երասխաձորի եղին, նա այնտեղից ՛

1:

`

յնտ հրկոցունց կողմանց դնսպանջ զկնի դեսպանաց ե Ափշնին. ն ատծան ի մէջ առձալ առնէին Սմբատայ ճարցափորձի Ք միմեանս չարկանել թափել ջանային զմեղադրութիւն իրին գորժեԱպա խնդրէր (ոյ: ոստիկանն պատանդս վարքայէզումտր նորա ւախ ւաղ՝ ն գուստր Սաճակայ եղբօրարթայի. իսկ զդուստր Շապծոյ՝ կբրտսեր եղբօր արքայի իւր 'ի կնութիւն իբր սաղապս իմն սնոտիս Հա .ն միայն զայս մարնալ զուխտ ծրդմաննՍմբատալ, նեք խնդրել Հո ճառա վատաճութնան ն անվրդով խաղաղութեան, հակ ՐՔԱ Ր, զճարթայարմար ընդ ինքնան՝ ն ոչ անալ միաբանութիւն նախարարացն այլ ինչ իրին նելիաղագա գտնալ,այլ ակամայկամօք 'ի կամս նորա դառնայր՝ տալով զԱշուտորդի իլր ն զՍմբատեղբօրորդիիւր 'ի պայման պատանդաց, ւսյլ / զդուստր Շապճոյ եղբօրիւրոյի կնութիւն կրտսեր նմա։ Զոր իբրն աոընկալաւ նե ղճարսանհացնեպարս պարեցին ն զկաՋաւսն կաքաւեցին՝ ոչ կամեցաւ գնալ 'ի ձմնրայինժադառնաշունչ

|

ու

յուրաքանչյուրը էր կատարված գործերի մեղադրանքըթաաշխատում

|

մանակի:

:

Յայսմ տեղ վախճանէր մեֆ Հայրապետի Գորգ 'ի գաւառն Վասպուրական. զոր տարեալ ճամախումբ քաճանայիցն ե իշխանաց աշխարչին՝ եղին զնա 'ի քՔնարանիՁորոյ Վանաց, որ ի Տոսբ մերձ լեկեղեցին, ուր եղեալ իսկ էր սրբոլ վուսաւորչինմերոյ զգաւազանն իւր ն զսեղան տէրունական խորճրդոյն, զոր նախ քան զճշաստատելն եկե"

'ի Հայս ընդ իւր շրջեցուցանէր: իսկբբրն ձմնրային սղդաւորութիւնն'ի գարնանայինբարեխառնուչ Քիւնն օդոց յեղանակէր ղփուփոխումն, ապա ոստիկանն Հո

ղեցեաց սրբոց

.

Ճճանդաց պատունալ լուղարկնալ

առ

արքայ

ն

պաճանջում

Սմբատի երդմնագիրիանՀաստատ պատրվակ ն միայն այն դատարկ վստաշության անվրդով խաղաղության պատճա2ճիմք ճամարելու ու

ու

դաբանությամբ: իսկ արքան, չտնսնելով նախարարների Հարթ Հարմար միաբանությունը եր Հնտ ն դեպքի այլ ճար ելք չգտնելով, ու

ու

նրանք Հարքանյաց |

ու

ու

նակի էր

կում

ինք

Սմբատ: հսկ վասնզի ճրաժարեալէր 'ի կննաց աստի մեծ ճայրապետի Փէռրգ՝ ապա քագաւորն ն Ճամաղդիքիւր դզճոգենիւթն զաստուաժա- ` շնորչ այրն Աստուծոյ զՄաշտոցընտրեցին ի ճայիապետութիւն։ Ոիաստուածային ծաւալմամբ ն Հոգիախաղաց զօրութեամբ դրգնալ զճողւոյն շարժմունս՝ իբբն պարարտ անդաստան բուսուցանէր զճոդեժաղիկ անուշաճուտութիւնս. ն արտամերժեալ 'ի բաց ընկեցեալ զկատակս"

մեկնէրՀեռանայր 'ի ճասարակ ի Հաց կերակրոյ գբրակրոց, նա

"

մաստ

ն

Ցայլում օրինակի ընթնեոնումք սկատաօկա» ե մին ե իան անլալտ քողուն զիչ բանին, քանզի «արտամրժքալչի բաց ընկեցեալզկատակա(կամ

կեբակրոց»նշանակէն ոչինչ:

`,

`

ու

ու

ու

ու

,

.

վ.

(6Տագրում՝ «զկատակս կերակրոց». ճրատարա

Հ

ԱԱ խիա

ծանջօքագրում

ա

օիի-

Փակում կարդում ենք «կատառկս».ն մեկը, ն մյուսը ծն «բ, որովճեան բաց հ ճարտամերժեալ զկատակս(կամ զկատաօկա) ընկեցեալ կերակչ րոց» ոչ մի բան չի նշանակում |այդ բառըմենը էլ չենք թարգմանել),

զկատածկա) տ

փոխվում,ոստիկանը մեծ պատվով արքայի մոտ է ուղարարքայի կնոջը իր մուտ կանչում արքայի ն եղբայր Շապուճին

ու

լ

,

ն

մեծարում է նրան՝հբրն ճարազատինրայ շնորճեՃոգատարությամբ լով բարեվայելուչ պարգններու պատիվ, Եվ ուղարկելովիրեն փեսաացած Ափշինինիր դատեր, արքայի տիկնոջ, ճարսի ն այլ պատանղների Ճետ՝ ինքը վերադառնում է Սմբատարքայի մոտ: եվ որովճնտն վախճանվել էր Գեորգմեժ Հայրապետը, ուստի կ՝ քագավորն իր Համազգիները Ճայրապետընտրեցին Աստծու մարդուն՝ ամբողջ էությամբ Հճոդեորական աստվածաշնորչՄաշտոցին: Աստվածային Ճողեշարժ գորությամբ ծավալմամբ փայփայելովՀոգնոր շարժումը՝ նա իբրն բարեբերանդաստան էր բուսցնում անուշաՊոտ Ճոգնոր ծաղիկը: Մերժելով դուրս գցելով կերակուրները"՝նա

|

,

չկամեցավ

ու

Վասպուրական Այնտեղ, գավառում, վախճանվում է Ժեռրգ մեծ Հայրապետը,որին էրկրի Քաճանաներն իշխաններըտարան ն թաղեցին ՎանացԶորիգերեզմանոցում, որը գտնվում է Տոսպում, եկեղեցուն մուռիկ: Այնտեղժեր սուրբ դրել էր իր գավազանն Աուսավորիչը տերունականխորՀրդի սեղանը, որոնք նախքան սուրբ եկեղեցիների ճիմնադրումըՀայաստանում, նա ման էր ածում իր Հետ: հսկ երբ ձմեռային տրտմությունըգարնանայինբարեխառիկ եղա-

զնապում զեղբայր արջայի կոչէր. ն նախախնամեալ մեծարէ զնա, իբրն Հարազատիշնորճելով բարեվայելուչ պարգնեսե պատիւո: եւ նա վուղարկեալ Ախ Ափշին զփեսայացեալն Ճանդերձ դստերբն իչրով ն այլ ես պատանդօքն կ տիկնաւն ն նուովն արքայի, ն ինքնդառնայ առ արքայ

ստիպված ենթարկվում է նրա կամբին՝ որպես պատանդ նրան տալով հր որդի Աշոտին,իր եղբորորդիՍմբատին,ինչպես նան նրան կնության տալովեր կրտսեր եղբայրՇապուճի դատերը: երբ նա ընդունեց նրան, պար պարեցին կաքավեցին, ե նա (այնտեղիցգնալ ցրտաշունչձմռան ժամանակ,

|

բազում զկինն արքայի՝ առ

Այնուճետի ոստիկանըարքայից իբրն պատանդներ է

նրա ավագ դստերըէ արքայիեղբայրՍաճակի դստերը, իսկ արքայի կրտսծր եղբայր Շապուճիդատերըիրեն կնության տալու՝

.

,

մյուսիվրա:

փել

ւ

ւ

եվ այնտեղ երկուստեքդեսպան դեսպանի Հետնիցէին դնում Սմբատի ն Ափշինիմոտ: Միմյանցճարցաքննելով՝ նրանցից

գյուղը:

աարուրնրս գալիս

պա

վոմպելոյ

չրոյ,

յ

լոկ բանջարովզճարկաւորպետսն սակաւապիտութնեամբ

էր նան ճասարակ կերակուրներից՝ Հացից Հրաժարվում ՃարկավորկարիքներըՀոգալով

Էշդաշճամեծար խորչրդական խանքն ն պատուականարք ազատք ընդ գեղեցկայարմար զոԳրիգորի. Լուսաւորչին սուրբ գնացս նորա՝ կացուցին զնա լաթոռ պարարտ ի նորա, որ ն զգովութիւն բարեբոյս բեղնոյ ընձիւղման րոլ ն Հոզւոջն երեէր՝ ոչ է այժմ ճառել, այլ այլում տեղայ անդաստանի այրն Աստուծոյ մինչդեռ սքանչելաժամանակի թողլի է: Բայց սուրբ ն իւրով չինէր ն ճաստատէր յարգորժ գովելի վարդապետութեամբն ճաւատացեալ՝ ն դարէր "ի կարգա բարեաց գնացից գործոց զճօտս իւր

վճարնալ:Ընդ

արտաքոլ

բոլոր

որ

ՀաճեալՀաւաննեալ թագաւորն

կ

ճեծութեան Հանգեաւ 'ի վշտակիր

Քրիստոս,ամիսս

ն սակավապետությամբ

այն բույսերով: Թագավորը,ավագանինն

ջրից, իրեն

լսնվելով| մի-

պատվականազնվականայլ ները, Հավանություն տալով նրա դեղաձչարմարու սրբազան կյանքի ընթացքին, նրան նստեցրին սուրբ ԳրիգորԼուսավորչի աթոռին, եվ նրա բարեբեր, բեղուն ու ծլարձակող գովքը, որ երնհում էր արգավանդ անդաստանի Հոգում, մենք այժմ չենք անի, այլ կթողնենք մեկ այլ տեղի ու ժամանակիչ Բայց Աստծու սուրբ մարդը մինչդեռ իր սքանչելագործ ու բարեկարգում էր շինում, Հաստատում վարդապետությամբ իր ՃավատացյալՀոտի բարի գործերն ու ընթացքը, առանց վշտակիր Հեժության վախճանվեց՝ միայն յոթ ամիս տիրելով ճայրապետական

գովելի

`

եօթն միայն կալեալ զաթոռ ճայրապետութեանն: ն պասքեալս ընդ ճոգնոր Զկնի ապա Հէքս հս ն թյուսռականս ոչ ըստ արբուցման խրատու Ցովճաննէս, որ զսոյն զայս դրեցի դիրս՝ գոլ դիմակ ոչ կարացեալ թերեսածայ աթոռ սրբութնան, արժաննհաց նս նախարարակոյտ Հրամանի արքային ն կամ այլոց առն ն լաշակերտութենէ Մաշտոցի 'ի մանկութենէ սրբոլն Զի թեպետ մարմնոյ, սակայն ըստ ե ազգակից Հարազատութեան նորա իմմէ՝ այլ դնել կուրացեալ գերանով մեղաց իմոց՝ ոչ բաւականզանձն վարկայ 'ի նշմարել զշիղ լական եղբօրն, կամ լառաչագէտլինել յատենագրույանձին բարձՔիւնս նորս հարայէլի։ Բայց դարձեալ զճնազանդութիւն ն զունկնդրութիւն առաքինութնան, բացուցեալ, որ է մայր ամենայն նս զոչ Հակառակիլն՝աժայ յայս, բարի գոլ վարկեալ քան զզոծ ընտիր առաջնորդականՀանդիսի զմատուժոյ նեք միայն թողլով ինձ յոյս

ու

|

աթոռին:

:

ողորմելիս՝ Հովչաննեսս,

ես՝ Այնուծեւոն

խեղճս, թշվառականս, որ Պոգնոր խրատով գրեցի սույն գիրքը, ոչ թե արժանիքներիս Համար Դրվեցի սուրբ աթոռին, այլ թերնա չկարողանալովՀակառակվել արքավի կամ նախարարակույտբազմության Հրամանին, Թեպետնիմ մանկությունից ակսած աշակերտել եմ այղ սուրբ մարդուն Մաշտոցին, նան Քոց մեր միջն մարմնական ազգակցություն Հարազատություն իմ մեղքերի գերանով կուրացած՝ Հարկ չՀամարեցի նըջկա:Սակայն մարելու եղբոր աչքի շյուղը կամ տեղյակ լինել իսրայելինոր դիվանին: Քայց կրկին իմ մեջ փառաբանելով Հնազանդությունը, որն ամեն մի առաքինության մայրն է, ն ունկնդրությունըբարիք Համարելով, քան ընտիրղոչը կամՀակառակվելը,բերվեցիայստեղ՝ ինձ Համար առաչնորդող Ճույս թողնելով միայն Աստծու մարդասիրությունը: Զայսու ժամանակաւ ի քաղաքագիւղնմեծ նրազգաւորս եկեղեցին, մեծ քաղաքագլուղի եկեղեցին, Ցյդ ժամանակներումնրազգավորք նախ լարքայէն Սմբատայ Հիմնադրեալ եղն մերձ 'ի թագաւտրական որ որ Հիմնադրվելէր Սմբատ արքայի կողմից, նրա աստանօր: թագավորականապանորա ապարանս՝բովանդակեալչինութնամբ 'ի գլուխ ելեալ րանքի մոտ, լրիվ վերաշինվում է ն ավարտվում նույն տեղում: եվ աստպանաւակատիս զնորայն ն բատ աստուափայնոց օրինակի կարդաց վաժային կարգով ցնծության պաշտամունքի Համար մեծարում ու փան երնելի 'ի պաջտօն ցնժութնան։ եւ չքնաղ տունալ բարձրացուցանկին տաբանում էին նրա նավակատիքը։եվ չքնաղ պատվական ոսկեճամուկ ճանդերձանաց հ ի շղաշատեռ առագաստիցզնա ղարդուք րով, ոսկեճյուս ճանդերձանքով ն կամար նս ի ճամակ ոսկւոյ ականաու շղարշե ծածկույթով նրան պճճելով՝ պճնեալ պայծառացուցանէր. էին, ինչպես նան Համակ ոսկուց պատրաստելովակածեալ: ն 'ի քրիստոսական Վազելչացնում ե դեալ տրապիզին կապ լարդարծալ Խակուռ դոտի՝ բերում ն անշուշտ դնում էին քրիստոնեական սեղանին: Բայց մեծ կուրապաղատնՎրաց՝ Ատրներսհճ,անվրդով մեծ Քայց Վրաց կուրապաղատ ն Սմբատայ Ատրներսեչտը անխոռվու ճաստաուխտ խաղաղութեան սիրոյ միաբանութեան ընդ արքայի տուն կերպով ն էր առ դաշինքն պաճում խաղաղության աիրո միաբա՝ի բովանդակ մտաց 'ի զօրութենէ իւրմէ պաճէր "ի բոլոր մասունս նությունը Սմբատ արքայի Ճետ՝ բոլոր բաներում իր ամբողչ մտքով, նս առաւել Թէ կամ մեծաւ ճնազանդ լեալ, Հօր իբրն պատկառանօք մեծ զորությամբ պատկառանքովճնազանդվելով նրան, իբրն իր քան զայս իբին զծառայ 'ի տեառնէ իւրմէ կամաւ կրեալ ղզսաշմած Ճորը, կամ Ճաթնե ծառա սրանից առավել իբրն ե իր տիրոչից կամավոր երկիւղի չափաւոր մոլութեամբ զաչս իւր մշտակարկառլարքայ պերպով կրելով երկյուղի սաճմանը չափավորմոլուցքովն իր աչթերը ո

բազմութնանե: |

մարդասիրութիւն:

ու

|

ՆՐ

լ:

գարդե-

ու

,

ու

|

ու

ու

-

|

մեժ

զգուշությամբ միշտ Հառելով արքային, իրեն վատաձճելով նրան: է՛լ ավելի Հավանելով՝ Սմբատ արքան բազմաբեղուն նախանրան բերում է իր մոտ ճող տանում նրա մասին: Ա Թագադրում է մեծապատիվ ճոխությամբե թագավորինվաթշ արմար զարդերով, ինչպես նան զենքերով զարղարելով՝ ե է կարդում Վրաց աշխարտիվրա դարձնումիր տեմարդը, ինչ Ռատի ընդունլով արքայական պատվի արքայականպատւոյն ոչ տի ապա ընկալեալ զլառաջադիմութիւն հա ճամար խոնարձմ թերես ոչ քե ամբարտավանում էլ, ընդ ան է միչտ դրա քերես վառն այնորիկ ամբարտաւաննալ 4( շտ խոնարձվելովտեղի էր տալիս, զինքն դյուրին ու ճանդարտմտքով ն պայման յարադրաչՀամբոյր մտօք ի նոյն ղիջանէր, Հեշտ շարունակ իրեն Հետ կնքած առա պաճելով Սմբատ տղա ր կարարքայի չ ին ճանդիսադի դաշինքի մեջ` բար բերեալարքայիՍմբատալ՝ 4 րոտ / ( վ) չր տալիսառաջին յ ի Հ Հանդիսադիր Բու լ դացն բարնաց: Հետ Կն է Դրանից եմ նը, յարրալ խաբվելովճիշտ կարծՑետ այսորիկ ոստիկանն Ափշնի դարձեալ դաւանս յինքնան բովաժ առանձին լեզվագարներից ն նենգամիտ խաբեություն նյութելով նենգապատիր խաբէութիւն բնալ լոմանց ուղղակարծ լեզուագարաց, ն իր սրտում, ակսեց շրջել քաղաքներում՝ նուաճն լ եբբ հբրն դրանք նվաճելու ճամար: իւր նիւթեալ՝ սկսաւ շրջիլ զքաղաքօք ոմամբք աա ծվ ապա չվում, գնում ու Հասնում է Տփխիս ն անտի քաղաք, Տփխիս քաղաքը, եւ ճասանէր 'ի իսկ այնտեղից չուր ապա գնայր զնոսա: Հողմ նման դիմում գայր դիմէր ղկողմամբք Հանկարծակի գալիս է ապա իբր Հողմավար փոթորկեալյանկարծակի ե կողմերը՝ իր միոքը շրջելով մոլութիւն դեպի յուսացեալ Հին մոլորությունը. Շիրակ գաւառի՝ դարձուցեալ զմիտս իւր ի Հին ոը դնելով գաղտնի կախարդների ճնարիվրա, որպեսզի թերես կարո-. դաւողական դրժել մարթասցէ թերես գաղտնիս, կախարդա ի գունդ դավել Սմբատ արքալին, Շտապ մի մացութնամբզարքայն Սմբատ: հսկ թագաւորն ստիպով սուղ ինչ ՏաՔՐ դ կազմելով թագավորը սաստիկ տագնապովընկնում ւ: Տակազմեալ՝ սաստիկ տագնապաւ անկանէր 'ի կողմանս ամրոցուցն կողմերը, իր սիրեցյալ Ատրներաեչկուրապաղատի իւրոյ: սիրեցելոյն կալիսկ յոց 'ի կալուածս կուրապաղատինԱտրներսեչի՝ հոկ նրբ առ երփ տատիկանը անաավ,որ անձնարէ արբալին գասռգիկանն հորն հան, քէ անձնար է արքայի դաաճանիլ որ փորձել մանէ, ն զի միանդամ ն երկիցս ն երիցա զփորձ առնալ էր՝ դարձեալ ձրմեկ, էրկու,երեք անգամ, դարձլալ այն բաւք ն «իՎորդված| բարեսիրության սակս բարեհխորճրդութեան Համար ապայայնց բարուց քունհցուցանէր էր |(անկեղծյ ն ժայԴվին 'ի առ վերաբերմունք, գնայր չունալ ապա եվ ապա նա արքայ. րալիր գթոց զգալն իլր քւ գնու կ վին մայրաքաղաքը սիրոլ այնտեղ ջանում է 'ի Հաւատարմացուցանել՝ջչանայր րաքաղաք, ն անդ ղաննքնգ իան ց աննենգ սիրո դաշինքը: հր փոլրարեն ն զմեծ ներիւր ե զորդի զԴնդատն այնտեղ թողնելով թողեալ իւր զդաշինաս. փոխանակ ի մեծ նա շտապ Անդ ոապտ ներքինապետին՝ ն ինքն Հապճեպ տուհալ գնայ Ատրպատական: գնում ի Քինապետն, ամանակ շտապում էր նրան մեժ՝ արքայի» եղբօր կինն Սաճակայ ընդառաջգալ մեծ տիաճապարէր տիկինն ընդ յառաջ ը ն Սաճակի կինը՝ ն Հանդիպնալ իր ն Հետնիցտանելովչատ ղակարասի բազում. արծաթ զկնի իւր տարեալոսկի ի մոանրան ճանդիպելով նմա զպատարագան տրիտուր Շարուրդաշտում` ընծայեր ա ռաչի ք Շարուր դաջտի՝ ե. է ընժայում իր Հետ տարած ն խնդրէր կականմամբ առաջի՝ արտաօսրաթոր նվերները: եվ ընդգճեալ րան րեալս ընդ իւր. առաջ արտասվաքոր յառաջագոյն առհալ էր լացուկոծով իսկ խնդրում էր իր որղզորդեակն իւր զԱմբատ, զոր պատանդ ակ որին աւանմա ն առաջի դնելով զեղուկ ոստիկանը Սմբատ վերցրել էր Սմբատայ. արյարքայէն ոստիկանին եվ նրան Ընդ որ լախնամսն: հր ածէր այրիության ղզաղէկոտոր իւրոլ՝ լայտ ախն ղումն այրութնան ի էր դարձնում իր վասն զի Հոգսը: Դրա վրա է՛լ աազեկոտոր ւէտ իմն ճմլնալ սիրտ բարեխնամէր. Վելի / (վում տատիկանի սիրտը, ն է են՝ |նայ ըստ խղճում դիպուսծոըցէ երբեմն բազում անգամ մարդիկ որ չար բարեճոգություն(ցուցարծրում), որովչետն շատ անգամ մարդիկ, ՍՈՆ ՈԹ որ չար են լինում, ճաւատա-

զանձն զգուշութնամբ, րեալ Համակեալ մեծաւ Սմբատ՝ բազմացեալ: Ընդ որ յատ իմն Հաճնալ Հաւաննալ արքայն լինքն զնա աժէր լանձանձեր,ապա քագ կո զեղ նախախնամութեամբ նան ե գեղեցկայարմարզարդու, պնալ նմա մեծապատիւճոխուքեամբ կացուցանէ զնա թագաւոր զինու զարդարեալըստ օրինի թագաւորաց՝ Հաստատէ: ՈւսՎրաց աշխարձինն երկրորդ իւրոյ տէրութեանն զնա ն

նա

նմա

հ

աի

:

ու

րք եո.

երան

ր" հազավոր քրկրորդ րուքլան

ու

ա-

| ոոտագիտություը" ո

լ

ք:

«

խ

սիրտ

եո

ջ.

'

ր .2 մոլո, Քոքորկի

էՀ, 1 րի

ո

|

Հնարազիտությամբ սորտ

2"

ոմԱԱՐԻ Վամքեդրք" ւ գթության արքայ աաիջ մեկ ՄՔոտարարում Հավասմ տ Առբբարին տական տ լին աթ Լոր ու

առ

ու

հարք,

«ա արվարասի թոն երի բոլո ո" Բատի նախապես արի ո Լե արան ներկայացնելով է ար ,

,

ու

ո

Ն

,

"

ոստիկանին՝ ողորմեալ Քարի

18.

ՍՈ:

ու

յ |

|

|

ր:

նչ լինին:

տայ աի տիզնոր, `

զպատարագդս ի ձեռաց ՝

առեալ ապա

եւ

ւ

զմնծապարգնումիոնն Ի 1. հի

Եւ նորա ընկալեալ ա անդ երիայ Սմբատ 'ի դառնալնիւր 'ի Տայոց ։ րե դետոյ Ախուրեան ամուրն Անի յ յեզր մեծի մերձ լամուր ներքինապետին

զորդին իւր:

,

ի

"ի

յաւէտ արարեր.

Ընդ որ վայման սիրոյ ընդ միմեանս բերհալբ: : ոչ զոք քերնես խոստովանէր հի տեսանելղարքալ՝ Քինապետն ն ն Համակամ ե ցմա տեսանել. ն ապա ճամախոր4ճ եւ վար արքայի լինէր: րէ ն անդր ներքինապետն այտակարա ցնայր ներքինապետն տիա ընկալեալ 'ի նմանէ գնայ աար Դվին ի մնաց քաղաքի հսկ որդի Ափշնի Դնդատն կաց Սմբատայ սուղ ինչ պակաս քան զ նմա թագաւորին

ու

"ո մո Գամագոր -աո ճա

ա

-բ

'

'

՛" ես

պատրաստեալ մի: ի

Ի

ա:

"

|

|

ճրա ղզճանապարձայն յարքայէ ներքինապետին է 9, բերեալ 'ի բանից ցոփութեան «պոյրս ոմա «ոք էին, չուէ զօրու ծանու Հրոսակ էորդայ : , չարն Հակամիտեալք Հաւուն (որ սակս Սն կոչեցելոյ Սնեորդեաց, Հապետին .« ն |

Բայց "ի գնալ

ու

ու

պատրաստել տալիս մեկ տարուց ոչ պակաս: Բայց երբ ենհրքինապետը գնում է արքայի մոտից, ճանապարճի ծրապուրվում է դեպի չարը Ճճակամիտաժու բանսարկու մարդկանց խոսքերով, մեկնում է Սնորդյաց Գեորգ նաճապետի(իրենց պապի Սե կոչվելու պատճառով նրանց ազգը Սնորդիք էր անվանվում)մեծ զորՔի ճետ, ն այնուժնտե նրանք խմբով ճարձակում են դործում. ն թեպետն արի մարդիկ քաջաբար պատերազմ Լեն ղում| սպառազինված ներքինու դեմ, սակայն ճանկարծակի ճարձակման պատճառով չեն կարողանում առնել նրանց դեմը, բռնում են Գեորգինիր եղբոր՝ Արվեսի Հետ ն առնում դնում են Փայտակարան քաղաքը: Այնուչետն: մոտ գտնվող դաճիճները, ճարցաքննելովնրանց, մեծ նեղություն էին պատճառում նրանց ու աշխատումէին քրիստոսանվեր կրոնից նրանց դարձնել դեպի իրենց ՄաՀշմեղի անօրեն կրոնը: Այդ խոսքերին բնավ տեղի չտալով ն չճամաձայնվելով երկնավոր կյանքի փրկությունը ափոխանակելանդառնալի կորստյան սնոտիառլաշտղավաղել կյանքի ճետ՝' նրանք սրի քաշվեցին ն իրենց անունները գրեցին կենաց

բանքարկությանց իրճաք յեղակարծումն զ

մ

'

Աո

ա-

Սնորդիքանուանէին), ապա յայն պ հ յարի արանցն քաջապէս տարմաբար՝ տարմաբար թէպէտ անալ 'ի վերայ ակարծաճառն Իրա սոերազմ ընդդէմ ներքինւոյն ա ալ. ո Առ զԳէորգ զդէմ ունել, ձերբակալ ոչ կարացեալ անուանիւր, ն առեալ դնաց 'ի Փայտաիւրով, որ Արուեսն դա դաճինճքն մօտալուտ Բազում ապա Հճարցուփորձ կարան քաղաք: անուն '

երբեմն դիպվածով բարի են դառնում: Հետո տիկնոջ ձեռքից առնելով նվերները՝ նրան տալիս է իր որդուն: իսկ նա ընդունելով մեծ պարգնը՝՝ է իթ տունըոԻսկ Սմբատ արքան Տայքից վերադառնալու վերադառնում Հետո դնում Հանդիպում է մեժ ներքինապետինԱնի ամրոցի մոտ, Ախուրյան գետի ափին, ն նրանք միմյանց Հետ սիրո դաշինք են կնքում ն ԴրանԷ՞լավելի ճավանելով Խոսարքույինւեսնելով՝ ներքինապետը տովանում էր, որ թերնս նրա նման ոչ ոքի չի տեսել: եվ այդ օրվանից՝ ներքինապետըդառնում է արքայի ճամախոչճը, կամակիցն գործակիցը եվ չատ պարդններ պատիվ ընդունելով նրանից՝ ներքինապետը գնում է Փայտակարան քաղաքը: հսկ Ափշինի որդի Դեդատըմբնաց Դվին քաղաքում, ն Սմբատ արքան նրա ճամար օրապարեն է

ալ

--

ա

ոլ

առնեին .. ա

զրարքն

ռ-

ի Քո դարձուցանել զնոսա - աղե առե Գ անեւո ,

-

ջանացեալ Ֆութնան նոցա մատուցանէին՝ » Ռրո նտին անց։ ո աաա աի, աար կամ փոխաբանիցն ն ոչ ն ընդ բնաւտունալ տեղի կորստեանն զան ք դավել զերկնաւոր կենացն դրեցին 'ի ն զանուն կենացս՝ սրով կատարեցան :

ս

իրճանց

անոտիասէր

կենաց: դպրութիւն

ամ

ու

գրքում:

|

իսկ դրանից Հետո ներքինապետը, ճեռանալովԱփե Հատուածեալ վախենալով իր տապեալ ն իր Հետ շինից Իսկ լետ այսորիկ ներքինապետ վերցնելով արքայի որդի Աշոտին, որի պատանդ էրէրն իակ 'ի պար ըն կ դտնվում էր ներքինու մոտ՝ նէ ն առեալ զԱշոտ որդի ար նան ինչպես նրա եղբայրՄուբանտում, ներքինւոյն, այլ ն զկին ն շեղի կնոջը, որին գերել տարել էին կարուց բերդից, իսկույն գալի բերդէն կարուց Հասնում է Սմբատ արքայի մոտ ն նրան է տալիս նրա որդուն ճարսի չեղա, ղոր գերնալ տարհալ էր 'ի անդեր նմա ետ իր ե զորդի ճետ Սմբատ Հասանք առ արքայ միասին: Է՛լ ավելիուրախանալով Աստծունախախնամության թեռ սակս այցելութեանն լնալ խրախ տանում նա իմն գերիների ճամար՝ է փրկության Էնդ որ լամտ ճոգ սիրով իր մուտ բերել յինքն մեծ պատուասիրապէս ն ներքինապնետին "կուքնան դերելոցն՝ շնորչակալությամբ նրան մեծարելով առատ ն մեծաւ շնորչակալութեամբ պարգններով ընծաներով՝ ուղարկում է Ասորեստանի Փինապետն կողմերը: Մեկղնա»յուղարկէ կողմանս Ասորեստ ընծայեալ

արո

Ն

ՏԱՏ , փորը

,

ւր

առ

ստարագօք

ի

ու

ի7 ԱԻ '.ռ աո

աան ի հարամ ար ո ԻՆ` Կատ ո Ր

ու

ու

:

գնացեալ ներքինւոյն 'ի

հալ

սաշմանս

նգիլտոսի՝

ն

տնդ

իւրմէ: լյամիրապետէն սպանանի

ըմբոննալ |

գաիբրն զանգայոագեղ Զայս ամենայն լուհալ ոստիկանն Ափշին գոլ զնա Թէ իբր մոմոնալ ընդդեմ նմբատայ՝ զան ղզայրագնութնեամբ ն մեիրին չարի'ի ներքինւոյ իւրոյ, հ պատճառ դործեցեալ. խրատտու Հասուցանել ն ուղխ չարի 'ի վերայ խրոխտայր ծաղոյն իմն ամպրոպ

իւրոյ ափոռեալ, ընդ բոլոր ոլոր" ո իշխանութեան արքայի.Հրովարտակս զինուք նրիվարօք, Հասցեն արի արք քջք նա վաղվաղակի Վզի եկնալ դԻառ

զօրօք:Արդ՝ մինչդեռ լեզէօն Հետնակախումբ ն ճանբազմութիւնքզօրացն, էին սմեալ Հասնալ ժողովեալ գումարձալ թոյնսն ն սրտին ղդառնութեան դերձնալէր ելանելչուել դգալ մղձկեալ չեռաւ ցաւոց, դժնդակ անկեալ յախտ յանկարծակի յարքայնթավփել՝ 'ի վալր քամեալ մղէին փոր նորա ն տրորնալ գոգոց նորա նորա ն նախ քան ղզքակտիլ 2Ճովւոյլ անտի կոտորումն աղեաց նորա. եւ այսպէս Հեղձամղձուկ նմանէ ճոտ մանու: չի մարմնոլն՝բղխնաց 'ի Ընդ նմին էա ոի աատակեալ՝էլ ի դժոխսանչնարին դառնուքնամբ։ դառնիճ տաղտկութնան անտի նորա ի նոյն ցաւ զօրաց ն մնացեալքն ցանհալ ցրուէին բազումք սատակէին, պաղատանք Աստուսծ թազասոեղիս: եւ այսպես ապա աղօթաճայց Քրիսն ընդ մեզ նս կղերը եկեղեցեաց բովանդակ կմբատայ Տեառն «որին: զօրուլինէր յականջս տոսի՝ արտարաթորխնդրուածքլսելի նորա ն ոչ ուոն ամբարտաւանութեան թեանց. ն ոչ եկն 'ի վերայ մեր Լ ոչ ուրախ եղն զմեզ կարաց դողացուցանել

ն

ն

զարդուք

|

`

ու

մեզ հկեղեցիների՝ եվ այսպես Սմբատ թաղավորի կ ֆրիոատոսի Աստծուն լուղղված|մաղթողական պաեղող բոլոր Հոգնորականների արտասվաթորխնդրանթը լսելի էին լինում զորուղատանքներն թյունների Տիրոջ ականջներին:եվ մեզ վրա չճասավ նրա ամբարտավանության ոտքը, ոչ էլ նրա թույլ ձեռքը կարողացավ դողացնել մեղ, կորավ ն ոչ էլ իր կյանքում ուրախացավ խավարասեր թչնամին, այլ Հոտաճավատացյալ Հոտը, Ճույսի ունայնության մեջ: եվ Քրիատոսի Հենց նրանով՝ Հաղթող զորացավ լետներիկողմից առաջնորդվելով, ամեն մեկը ապրի ն գա ճշմարիտ Քրիստոսով, որը կամենում է, որ Տ տ գիտության: երբ լոց իր Հոր մաձը, գիշերով Ւսկ Ափշինի որդի ժանի դուրս գալով՝ փախավ գնաց Ատրպատականաշխարձը Այդ մանակներում Արծրունյաց մեծ իշխան Աշոտը, որ սերում է Սենեքերիմ արքայի սերնդից, մի փոքր գնդով ելնում, գնում ու շրր«ոջու էր իր տնրուքյանկողմերում, եվ Հաանոլովմի ձորակի, որ րակ մբա են անվանում, գիշերում են այնտեղի մի ագարակում, որձմեռային ժամանակի պատտեղ բնակվում էին դգաբավոնացիները՝ տեղավորվելովշենքի ներքնի Հարկի տակ: հսկ Քառով մտնելով Վասակ Արծրունին՝ Քրիստոսին ուրացած Վասակին նույնԱշոտ իշ-Հետ

առաջնորդնալք՝

Քրիստոսի Հանդերձ ճօտապուոօք որ կամի, զի ամեՔրիստոս, զօրացան'ի նոյն ինքն ի ճանդիսադիրն եկեսցէ: ն ճշմարտութեան նայն ոք կեցցէ 'ի դիտութիւն 4օր իւրոլ՝ լուճւ ղսատակումն իբրն Ափշնի, որդի իսկ Դնեդատն՝ յաշլյԱտրպատական ելեալ գիչերի գաղտաբար, գնաց փախստնեայ որ 'ի բողմեծ Աշոտ, Ա րծրունեաց իշխանն Զայսուժամանակաւ խարտ: ելհալ զգնայր շրջէր զկողմամբք արքայվ՝ Սենեքերիմայ բոջից բուսոլ ն ճասհալ ի ձորակ մի, զոր ՓոՍւրոլտէրութեաննփոքր ինչ գնդով. միոջ,յորում սոնէին յագարակի բակ(մբայ անուանեն՝ երեկօքս անդ զետնտանցն մտայ չինուաժի ընդ լարկաւ Գարասանացիք՝ ՐԻկեն Հասանն Արծրունի՝որդի Վաղեալ սակս ձմեռային ժամանակին:իսկ նոյն իշխանինԱշոտոյ, աակայ ուրացելոլզՔրիստոսն Ճօրաքեռ որդի

|

-

Դնդատը,

վ :

դաղա

ու

|

դուրս մղվում որովայնից խորշերը

ու

ու

Դեղկաշօչու ձեռք նորա քշնամին, այլ կորկաւ ունայնությանլումոմ բ կնանս իր խաւարասէր

'

զալ վերկենալ պատրաստվել

ն իր Լ երբ նա էր էին լնրա մոտ նեղվաժ սրտի դառն թույնը թափվելարքայի վրա, Հանկարծակի ընկնում է աաստիկ ծանր Հիվանդության մեջ. այրվում է նրա փորը, ե նրա են նրա էին քայքայվում բաոգու նրա մարմնից նախքան կտոր-կտոր եղած աղիքները: եվ Հոտ կերՀեղձամղձուկ էր փչում: եվ այսպես ժանվելը նրանիցմաճվան պով մեռնելով: նավ սաստիկ դառնությամբ իջավ դժոխք: նրա զորդառն նեղության մեջ ընկնեՔից շատերը, նրա Հետ նույն ցավերի մեռնում ցրվում, գնում էին իրենց տեղերը: էին, իսկ մնացածները լով,

յիրաքանչիւր

առ

Արդ՝

ու

|,

ճարեալք

Հօտ

`

ու

յորովայնէ

կ Հաւատացեալ

բոնըներքինապետը այնտեղ նելով, գնալով կզիպտոսի սաՀմժանները՝ ու է սպանվում իր ամիրապետիկողից: վում երբ այա ամենը լսում է ոստիկան Ափշինը, իբրն անվանդակ գամոնչում է Սմբատի վրա, որպես թե նրան Հւաղան կատաղությամբ կողմից վատ զործերկատարելու մարելով խրատատու ն իր ներքինու ու ն նա վրա թափել մեծ ամպրոպ արքայի էր ճոխորտում պատճառ, է կողմերը Հրովարտակներ դաժան ճեղեղ:նա իր տերության բոլոր մուտ Հասնեն երիքաջ մարդիվ՝ արի իր շտապ ուղարկում,որպեսզի ն Հետնակ զորքերի գնդերով: զարդերով զենքերով, վարներով, Հավաբվել մինչդեռ զորքերի բազմություններըհկել, դիմել, Հասել

13--

բնակութիւն կայանի իւրոլ ունէր զամրոցնանուանեալ Սնան։ իսկ իբրե լուաւ ի չար յայնմիկ Փորակի գալ յիջեւանս՝դաւաճանեալ զիշխանէն դիւէ անտի ն կամաւոր կուրութիւն յինքն կրեալ, զօր 'ի գաղտնիս իմն կազմէր, սրիկայլս պատրաստէր, աղեղնաւորս չեշտաւոիս սուսերաւոիմ վաճանավառս կորովիս զէնս շարժեալ. ն ինքն իսկ Հուպ ընդ նոսին տրեխաւորհալ ն յաղակարծս դիմեալչուհալ գիշերի Հասանէին'ի վեն րայ իշխանին. պարալածնալ պատեալ չրջափակեալպաշարեալ պաճէին ղդրունսն տանցնե, յորում օթադայնալն լինէր իշխանն Աշոտ իւ'ի դիպաճոջ իմն զնոսա բերեալ ն 'ի ձեռս կարծեցեալ ըմբրորայօքն հսկ ապա վեցնալ 'ի նիզակն զոր ունէր՝ ե կիցա իբրն նենալ: Հասանն զայծեամժնրնկեցնալ 'ի տանիսն, յորում իշխանն կայր՝ վազէր. նե ե տրոփական դոփմանէ ոտիցն թնդնալ տանիքն ն ի վայր փլուզեալ՝ Հոսնալ անկանէր զկնի փլուզմանն Հասանն 'ի տուն անդ: իսկ ապա հ ճագաղասվիւռո ձայնէ խօսիցն Հասանալ՝ զնա ծանուցեալ ն վաղվաղակի ըմբոնեալ ածէին զնա առ իշխանն: իսկ աղխատրոյզ շփոթմանն իրազգած եղնալ զօրացն Հասանալ՝ իբրն զծութ 'ի մրրկէ Հան եւ լածեալ փախատեայանճետ կորնչէին։ այսպքս զգուբն, զոր ե ն փորնհաց պեղեաց Հասանն՝ ի նոյն ընկլուզաւ, զոր ն դործեաց։ իսկ իշխանն Աշոտ 'ի շղթայս կապարանիզնա արկեալ՝ ն առեալ տարեալ ամրոցն Սնան, ի դուրս ինքն զամրոցն տալ Հայցէր։ իսկ այրն կ եղբայր նորուն, որ 'ի մօրէ ն ոչ 'ի 4Հօրէ՝բոնազբօանալ՝ Հասանայ ոչ կամեցան տալ զբերդն, ոչ կարացեալ վատաչ լինիլ 'ի խոստացեալ իշխանին վասն ողջանդամ զկապնալնՀասան թողլոյ։ Ապա բանս զգացուցեալ արքայի Սմբատայ՝ Հարկ առնէր ինձ երթալ լամբոկ զործոյն, Թերենս լիցի փակելզկորստական կարողութիւն դուռն, զոր անձամբ անձին եբաց Հասան: հսկ իմ երթեալ չունալ ն չՀամոզեալզտիկինն վասն զամրոցն տալոյ ն փրկելոլ զչասան 'փ մաճու երկիւղէ ն ողջանդամ զնա լուծանել 'ի կապարանէն՝ ընկալայ ապա ն լիշխանէն լետկար սաստիկ երդմանց՝ լուծանել թողուլ ողջանդամ ե անվնաս զչաԻսկ ես իբրե առնհալհտու զամժրոցն 'ի ձեռն իշխանին, ապա 'ի հանրական չար խորճրդոց ազատաց ոմանց ձրապուրնալ՝ փորէ զաչսն կուրացուցնալ զնա տղգիտաբար'ի կորուստ անձին իւրոլՀասանայ, վասն զի որք երդմանց օրինաց ն միջնորդացառաջնորդաց ճնստնալք ն գտանին 'ի Հակամիտութիւնճակառակացնբերհալ՝ գիւրափոփոխք այնպիսիքն մաճու անձանց առիթք գտեալք, ոչ կարեն Հառտատուն կեանս ւրծանցստանալ:Իսկ իմ զաւետարանական ի իշխանութիւնն զոիծ արկեալ ն բանիւ սաճշմանականաւ կապեալ զիշխանն՝ տրտում թախձանօքանցեալ գնացի: Ապա լետ ամի միոլ անցելոլ՝ տգիտութիւն առ

| |

Լ,

լ

-

լ

ն :

ի |

) "

առ

պլաճում դըոպաշարելով՝ խանի վրա: եվ պտտվելով, շրջափակելով, Հետ մնում իշխանը լուրայինների էր Աշոտ ներնայն տների, որտեղ միասին, որոնց կարծես բոն ել, գցել էր բանտ:իսկ Հասանը,Հենվելով է իր նիզակի վրա, այծյամի նման վազում,իրեն միանգամից գցում թնդյունրա ոտքերի էր իշխանը: այն տանիքի վրա, որտեղդտնվում իսկ թափվում, ու է, փլուզվում, դովփյունիցտանիքը գղրդում նից փըտան մեջ: Իսկ Հեճետո Հասանն է սաճում այդ ընկնում էլ ուզումից Կող ծասանի խոսքի ճազազային ձայնից ճանաչելով նրան՝ իսկույն բրոմոտ: են նրան նում երբ Հասանի ղորքը տեղյակ է բերում իշխանի ճալածվող ծխի նման մրրիկից դառնում այղ խառնաշփոթությանը, Հասանն ընկավ այն փոսը, փախչում ու անճետ կորչում է: Այսպիսով, ու իշխանը, նրան շղքայահսկ Աշոտ պատրաստեց փորեց ինքը: որը ն դրսից պաճանՍնան Հետ ամրոցը տարավ առավ կապ անելով, իր ջում էր ամրոցը իրեն տալ: իսկ Հասանի մայրը ու նրա եղբայրը, որը չէին ուզում բերդը նույն մորից էր ն ոչ նույն ճորից, ուժ դործադրելով՝ թե խոստումներին, իշխանի (ինել վստաճ չկարողանալով տալ՝ նրան ու Այնուճետն իրենց, նա առողջ կթողնի Հասանին ողջ շղթայակապ գործն ավարտել, Վմբատ արքան ճասկացրեց ու ռտիպեց ինձ՝ գնալ անձամբ որը Թերենս Հնարավոր լիներ փակել կորստյան այն դուռը, նա բացեց Հասանը: հսկ ես գնացի ն Համողեցի տիկնոջը որպեսղի ողչԿտա ամրոցը, Հասանին փրկի մաճվան երկյուղից, ն |լորպեսզիի են

`

ու

ու

իշխանից երդմնադիր ստաԻսկ երբ ես ամրոցը անվնաս բաց քողնելՀասանին: ցա ողջանդամ վերցնելով տվեցի իշխանի ձեռքը, ապա խաբվելով առանձին ազնվախորճուրդներից,նա փորում է Հառանի աչչար կանների նանիր է կորըստՓՔերը։Եվ տգիտաբարկուրացնելով նրան՝ նա իրեն մատնում վան: Քանի որ ովքեր չեն Հնազանդվում կրոնականերդմանը ն դյուրա իրենց ծակվում սատանայի կողմը,այնպիսիները փոփոխ են լինում եվ չեն կարող ճշմարիտ կյանք ռտանալ: դորտմաճվանառիթ գտնելով՝ ն բանադրական խոսքով Ցի դնելով ավետարանական իշխանությունը ես անցա գնացի տրտում անդամ նրան արձակերբանտից, Հետո

ռան:

Սնան կոչվող եանի Հորաքրոջ որդին, իրեն բնակությանտեղ էր ընտրել խաբմասին, ամրոցը: իսկ երբ նա լսեց այն Փորակումիջնանածիշխանի վելով այն չար դենիցն կամավոր կուրությունը իր վրա կրելով, գաղտշչեշնի զորք է կազմում ու պատրաստում սուսերավոր ավազակներ, վաճանակիրներ, որոնք տակի աղեղնավորներ,կորովի սուսնրավորներ, ճետ վարժ էին զենք օգտագործելումեջ: եվ ինքը անմիչապես նրանց է սորեխավորվելովն Հանկարծակի գիշերով դնալով՝ Հարձակվում էշ-

ես

ու

ու

ու

:

իշխանին՝ դաշկանդելով

Փախանձանքով

Է յանդգնութնան արկաւ իբրն զօթոց զբարեվայելուչ ն զպատկառող եւ այսպէս զվախճան կենաց ընԱշոտոյ: դիտակաւն ղչքնաղատեսակ սուգ սաստիկ տրտմութնանզմեօք տիս հրիտասարդութեան՝ կալեալ 'ի Գագիկ պայազատէ ղիշԶկնի ապա եղբայր նորուն զեղեալյարդարէր: ն մեծ. զկրտսեր եղբայր նորուն զԳուրգէն կացուխանութիւնն զայն ցանէ մարզպան Հայոց արքայն. Սմբատ: եթէ Յուսուփ պայազատէ Բայց քաղաւրն Սմբատ իբրն լուաւ, Ափշնի եղբօր իւրոյ, եդ Ք մտի իւրում զպետութիւնն զայն փոխանակ նս ոչ դարձեալ դաւանս կրել 'ի խափանեալ երկիւղէն, ն կամ դաշինս սիրոյ դնել ընդ այնոսիկ, որոց իրաւունք բարձեալ է լերեսաց նոցա ն բնաւ Ճճեռացնալ բան արդար 'ի լեզուաց նոցա: Ապա գրէ Ճրովարն ընժայս գեղեցկայարմարսհսմայէլեան ն դեսպանս առաքէ տակս զինքն ճատանել յազգէ ամիրապետի 'ի Բաբիլօն, ե Հայցէ ի բաց է 'ի նոտրոճեալ ւտարամերժեալ յայնմանէ, որ իրաւունքԱստուծոյ անտի՝ որ 'ի չարն միշտ Հակամէտ գտեալ:Զոր ցանէ, ն 'ի բարուց ն լուհալ զպայման ւպղատդամացն՝ վաղվազնամակն իբրն ընթերցեալ ն զսակն թեթնաբեռն կատարէր. ղակի խնդութեամբ, զոր խնդրեացն՝ ն արքունի արարեալյինքն իսկ Հրաւիրնալ՝ ինքն զմիտս թքաղա-

մ Գ )

Հայոց մարզպան: այն պետությանը Ափչինի

եղբայրԳուրգենին կարգում

իշխում

որ

է

երկյուղից

է նրա եղբայր Ցուսուֆը, որոշեց այլես փոխարեն վեչխաբվել կամ սիրո ղաչինք կնթել նրանց Հետ, որոնց իրավունքը է հ արդար ճեռացել բոլորովին խոսքը բացվել է նրանց պատճառով, ն ընծա դեղաչարմար նրանց լեզվից: Ապա Հրովարտակներէ դրում

ամիրապետի ներով սուրչանդակներ առաքում Բաբելոն, իսմայելյան Աստծու իրամուտ:եվ նրանից խնդրում է իրեն զատել այն ազգից, որ նհ որ տրոճել է նրանցից, այն վարվելակերպից, վունքը բաժանել ն լսում նա երբ ընթերցում Է նամակը միշտ Հակամիտել է դեպի չարը: ու

է կատարում ուրախությամբ ձրամանի պայմանը, անմիջապես, ե նրան էլ իր մոտ ճրատուրքը արքունի խնդրանքը: Թեթնեացնելով Համամիտ: ապա Սմբատին եվ դարձնում է իրեն վիրելով՝ առաքում է արքունական նշանավոր զգեստ, Համակ ոսկուց |պատականակուռ գոտի, պատվականսուսեր, սրարշավ երիվարրաստված| նա ընդունեց, ներ՝ զարդարված զենքերով ու զարդերով: Դրանք երբ

նրա

թաղավորին

մբտխիստ ուրախացավ, զվարքացավ, զվարճացավ:Այնուճետննա ն լծի ամիրապետի ընկնում Ֆֆում է տյուս ճնազանդների շարքի մեջ ստուղապեսիր կամքը մոտեցնելով տակ: եվ այդպես պարզապես հս

ու

կամքին՝ նվաճում է նրան: արքունական Այդ ժամանակներում Հայոցմեծ սպարապետ Շապուծը՝ լ

առ

ծած-

ու

Բայց Սմբատ թաղավորը, երբ լսեց,

|

.

ւորին կացուցանէր։ նւ ապա երնելի զգեստ արքունական, ն թագ արքայական ն կամար ականակապ ի ամակ ոսկոյ, ն սուսեր պատուաառաքէ կան ն երիվարս օդագնացա իմն կազմուածով զինուց ն զարդուց Սմբատայ Ձոր իբրն -աոընկալաւ յոյժ ուրախ լեալ զուարքացեալ զունս ճնազանդելոց ն նա նս արճացաւ եւ այնուճետկ 'ի կարգս այլոց մտանէր 'ի կապւածս լծոյ ամիրապետին. կ այսպէս անտարրապէս ե անշուշտ "ի կամս պրքունականսզկամս իւր բերհալ նուաճեր: Ձայսու ժամանակաւ մեծ սպարապետն ՀայոցՇապուձճ՝եղբայր արքային Սմբատայ, կիսակտուր կենօք վճարհալ ղզսնոտիասէրկնանս՝ եկեալ ճարս իւր: եւ անդ ապա չունհալ վախճանեցաւ, յաւելեալ ն կոծ արարեալ մեժ արքայՍմբատ ճամագունղդիւրայօքն Համազգեօք՝ 'ի վերայ նորա՝ եդին զնա ընդ Հարս իւրում ի շիրիմ քնարանացն,

'ի քաղաքագեօղն Քագարանու։եւ ապա կացուցանէր արքայ Սըմղանձնագեղ ն զբրարնվալելուչերիտասարդն զԱշոտ՝ որդի Շապբատ Ճո, սպարապետՀայոց փոխանակ 4օր իւրոյ: իսկ նա 'ի սկզբան սպարապետականպայազատութեաննխորճուրդ բարնաց զանձամբ արկեալ՝ շինէ ապա զպճնապայծառեկեղեցին Քագարանու,որ 'ի վերայ Ախուն առնէ նաւաբազում ն երնելի սպասուք, րեան գետոյ. ն ղարղդարէ զոդցես պատչաճողութնամբ: Զկնի ապա ճիմկատիս աստուածային նադրէ եկեղեցի ի քաղաքակնօղն կողի բազմածախ փարթամութնամբ,

ճանդուգն տգիտությունը,իբրն

Հետո

մտեսոպատկառելիչքնաղատես կոց, պատեց Աշուիբարեվայելուչ, կյանջի վախընդունելով ղությունը: եվ այսպես երիտասարդ տարիքում ու մեզ նա գցեց սուգ տրտմություն սաստիկ վրա: Այնուճեւն ճանը՝ ն Սմբատ Գադիկը, է մեծ եղբայր ժառանգում նրա իշխանությունը այն արքան նրա կրտսեր

առ

որ

Ապա ժեկ տարի անցնելուց

:

Սմբատ արքայի եղբայրը, անկատար թողնելով իր սնուտիասերկյանքը, վախլուրայինեվ ապա Սմբատ արքան իր Հայրերին: ճանվեց՝ միանալով մեծ ու սնում Հետ ու է կոծ այնտեղ միասին գալիս Համազգիների ների մոտ, այն դներեղմանոցում,որ նրա վրա, որին լիաղեցին իր ճայրերի գտնվում է Բագարանքաղաքագյուղում: Այնուծետն Սմբատ արքան

Շապուծի որդուն գեղեցկատես, բարեվայելուչ երիտասարդ Աշոտին, իր ճոր փոխարեն նշանակում է Հայոց սպարապետ:իսկ նա, իր սպարապետականիշխանության սկզբում Համակվելովբարի խորճրդով, շինում է Բագարանիպճնազարդ եկեղեցին, որ գտնվում է Ախուրյանգեսպասքներով զարդարում է բազում նշանավոր տի ափին: Եկեղեցին ն ասես աստվածային վայելչությամբ կատարում է նավակատիք: ՀեԿոո կողբ քաղաքագյուղում բազմածախսփարթամությամբճիմնադրում

ստիպով ջանայր գտանել ն զկատարումն նորա, "քէ տէր կամեսցի: 8ետ սակաւ ժամանակի ապա վախճան կրէր 'ի կննացս այսոցիկ ն միւս եղբայրն արքայի Դաւիք,որ էր իշխան կշխանացա Հայոց՝այր Համեստ նկ Հարք Հաւասարութնամբ 'ի բոլեր գործառնութիւն բարեաց. բնդ որ ն յաւէտ իմն սգացեալ արքայի են տազնապաւ տարակուսանաց մխեալ ի խորս խաւարին սգոյ ի մշտնջենաւոր տխրութիւնս զինքն թոք ուստի ն մխիքարական կարդգօքճաստատեալ իմ զնա չի յոյս անմաճից՝ վերականդնեցի'ի գլորմանէն յիրս գործոց թաղամորական լարդարմանց, Ճճողստանիլ պիտառուքեան կենցաղականացս, տր Ճաւատացաւ նմա յԱստուծոյ խնամել զճօԹ իւր: յաւէտ իմն չար թունալ Հատուածիլն Յուշփայ Բայցոստիկանին "ի նմանէ քագաւորին Սմբատայ, ն իմաստուն կորովութեամբ կշռհալ Վգործ իւր՝ չանաճնար լինէր յինքն դարձեալ դարձուցանել ն միաճազնա առնել՝ որպէս երբեմն էր ընդ եղբօր նորա Ափշնի։ եւ վասն ղորդ պի նախ յամիրապետէ անտի ճայցնալ առ ինքն զյմբատ դարձուցանել՝ ն ոչ եղն ունկնդրութիւն նմա ն ոչ եճաս հրազայոյս կարծեացն. այնուճետն ապա իբր ի կարգս խոռվութեան վարհալ ն թիկունս դարձուպեալ՝ զօր բազում գումար ն չու յուղի անկեալ: դայր ճասանէր 'ի ն անտի ելեալ վաղվաղակի ընդ Ուտի Փայտակարանքաղաք. դաւառ՝ մինչն ցջաշրատավփ: Զայս իբրն լսէր արքայ՝ զօրաց բազմաց 'ի դայ Հիառին ճորդան տունհալ՝ երթեալ ունէր զկիրճոն ն զնենղուցսնպողոտայիցն կողմանցն Աշոցաց ն Տաշրաց, ոչ տալ նմա թոյլ Հետի աղաաւ անցանել: հսկ ապա զայն տեսեալ Յուսփալ դաղտաբար իմն զաբնմտնայ կոչմամբ լերին պարառոցնալ՝ ընդ ցածուն վայրս լերինն Իարձանց անկանէր յայակոյս 'ի գաւառն Շիրակայ. ն անդ երեկօթա արարհալ՝ վաղվաղնալ ճեպեալ Հասանէր 'ի Դվին քաղաք:հսկ արքույ իմն իմացեալ զչունլն Յուսփայընդ արեմտնեայկողմն իբրն լապագայս լերինն, թէեպէտն ճետամտէին զկնի, սակայն ոչ ժամաննալ Հասանել՝ դումարտակ շինէր 'ի քաղաքագիւղն Արուճ, 'ի ծործորս Արազած լերին։ հսկ իբրն գիտաց ոստիկանն Ցուսուփ ղմերձ առ նա լինելն արքայի՝ առաքէ զմի 'ի պատուսկանաց իւրոց անտի 'ի քարտուղարաց՝ լԱսորի ազգէ ն դենիւ քրիստոնհայ, յաւէտ իմն սիրալիրճեշտ ն կամակ ն ճամպատղամօք ն բազում պատուասէր նախախնամուքեամբղաշինս բոյր ազդեալ ի սիրտ արքայի. ն զամենայն վախս ն զբաղայս 'ի ուխտից ն ի խորչրդոց նորա տրոճեալ վտարեալ. բաց զսակն արքունի ի այլ կամս անձին նորա րոտ կարի ն կամաց Թողացուցեալ՝ միայնԹէ ընդ նմա յուխտ խաղաղութեան Հարթճաւասարդարձցի: Ապա զայնպիսի լուբս լունալ բարեզգեաց բանի պատդգամացն ախորժեալք կամս:

|:

ե

ել

աեոր

Քարն

Գարճ ջանում շտապ ավարտել այն, եթն տերը կամենա: մյուշ ն արքայի նշանակվում է| ժամանակ անց նա վախճանվում է, Համեստ բոլոթ եղբայրը՝Դավիթը, որը Հայոց իշխանաց իշխան էր՝ մի մեջ ճարթ ու ճավասար Լընթացող| բարի գործառնությունների ն տագնապով տարամարդ: Դրա Համար է՛լ ավելի սգաց արքան մշտնջնկուսանքով մխրճվեց սդի խավարի խորքերը՝ իրեն մատնելով անՈւստի ն մխիքարականկարգովՀաստատելով նական չոխրության: բարեկարմաճ կյանքի Հույսի մեջ՝ ես նրան կանդնեցրիգլորվելուց՝ ն կարիքների երկրային տանելու ճոգ գելու քաղդավորականգործերը խնամելուիր Ճոտը: ճամար, որ վստաճվեցնրան Առսատծուց՝ Բայց ոստիկան Յուսուֆին ավելի չար բան էր թվում Սմբատ մագավորի «Ճնռանալը իրենից, ն անսխալ իմաստությամբ չափելով իր ճետ գործը՝ նա ճար էր փնտրում նրան կրկին իր կողմը դարձնել, նրա նա ճետ: ընկերանալ, ինչպես որ մի ժամանավ՝ նրա եղբայր Ափշինի ճամար, նախ ամիրապետինխնդրեց՝ Սմբատին իր կողմըդարձնելու նա չլսեց, ն ինքը չճասավ իր երազած ճույսին։ Այնուճետն խոոբայց արճամարճելով՝նա մեծ զորք է Ճավության կարգով շարժվելով ու քազալիս ճասնում է Փայտակարան վաքում, ճանապարձընկնում է դալիս Ո ւտի մինչն իսկ այնտեղից ղաքը, դավառով՝ անցնելով շտապ Տաշրատափ:Այս բանը երբ լսում է արքան, բազում զորքով շարժվելով գնում պաճում է Աշոցքի ու Տաշիրքի կողմերի ճանապարճներբ նեղ տեղերը՝ նրան թույլ չտալով ոտքի ճանապարճովանցկիրճերն լեռւսնարնեմտյան նելու: Այդ բանը տեսնելով ն գաղտնի շրջապատելով է Շիրակ գաընկնում կողմը՝ Յուսուֆը բարձր լեռան ցածր տեղերով ճառնում է Դվին քաայնտեղ դգիշերելով՝շտապ վառի այս կողմը իսկ արքան Հետագայում ղաքը: -հրբիմանում է դեպի լեռան արնմտյան էին կողմբ Տուսուֆի գնալու մասին, ն թեպետնենրանք Հետամտում նա է ճավաքում զորքը Արուճ նրան, սակայն չկարողանալով ճասնել՝ քաղաքադյուղում, Արագածլեռան ծորժորներում։ իսկ ոստիկան Յուէ ւս տեսուֆը երբ իմացավ արքայի մուտ լինելըիրեն, նա ուղարկում նաղպիրներից մի պատվական մարդու` աղզդությամբասորի, ճավատով Քրիստոնյա, ն միշտ սիրալիր, ճաճելի, դյուրին պատղամով ու շատ պատվասեր նախախնամությամբ կնքված դաշինքով ազգում է արքատրոճում դողը վտարում է նրա յի սրտի վրա. նա ամբողջ վախն մտքից իսկ արքունի տուրքն էլ թողնում է նրա կամքով ու կարողուճավասարթ Ճարթ թյամբ, միայն Թե նրա Հետ կնքի խաղաղության դաշինք: Ապա լսելով բարեկարզ պատգամի այդպիսի բարի լուրը, ծրաժեշտի ճրաման տալով՝ նա ճաճելի խոսխորժելով իր կամքով

է եկեղեցի

|

մ

ն

ու

,

ու

.

ր

ու

ու

`

ու

ու

ու

ու

ա-

ու

19Գ

քւր՝ արարեալ 4րաժեշտ բանից Հեշտականաց փոխարէն պատասխանի մատուցանէ քարտուղարին 'ի բոլոր արդասիս սիրոյ րստ նմին սակի. ապա լետկար երդմանց միմեանց կնքեալ տային: իսկ արքայ դարձեալ չուէ գնալ չի դլութ գագաթան նրասխաձորոյ հ գիւղն նախճրաձորանդ ձմերել, վասն զի ոստիկանին կա՛մ եղն զճիւսիսային դառնաշունչ ժամանակ ձմերային ցրտոյն 'ի անցուցանել. ն ապա լայնմ սաոնասոյզ յեղանակի գեղեցիկ իմն ն բազում միմեանս բերէին Հարթ յարմարութիւն սիրոյ առատ ձեռաձրիւք՝ ըստ պիտառութեան ձմերայնոյն: հակ անդ ապա թագաւորն Վրաց Ատրներսեչպատուասէր պայմանի ն սրընթաց ոտիւք արագնալ 'ի տես արքայի Սմբատայ ի միասին զօր մեծի պասեքի տօնախմբել Զատկին՝ յուղարկեցաւ լարքայէ բազմարբաշխն երնելի ընծայիւք: հսկ արքայ Սմբատ չուէր գնայր արքունական յապարանա իւր 'ի քՔաղաքագիւղն նրազդգաւորս:ծւ իբրն ի բաց հդաւ ձմերային ձիւնախաղխաղ ցրաութիւննե գարնանային ճարաւաճողմն շնչեաց, զտեզին փոխաբերհաց ապա ոսն աճիպարանոցա տիկանն Յուսուփ. բազում երիվարս սրավարս, սօոս պատրաստնալ՝բազմազան պճնայարմար զարդուք ն զինուք ոսկեսանձ պաճուճանօք, այլ ն թա՛գ նս յոսկւոլ Սոփերալ ոսկենկար կազմեալ, ն 'Ք նմա լելուզեալ լեռնալ վարսակալ մարդարտատողտպաղարդուՔիւնս, ն այլ ես ականս պատուականս ն բազում ն երնելի զգեստ արՔունականս ոսկեճամուկս ն շղաշատեռն Ճրաշանկարկ միանդամայն՝ առաքէ "ի պատիւ մնժարանաց արքային Սմբատայ: Այլ ե Աշոտոլ՝ երիցուորուռլ արքայի նորանչան իմն պատիւ յարդարենալիբր օդան զինուք ն պարիկ իմն էրիվար գեղեցիկ զարդուք պերճապաճոյքեն րանգս զգեստուց, կամար ականակապընդ մէջ ածնալ՝ ն կացունէ ն զն իշխանացս Հ այոց: Բայց ցանէ զնա իշխան իշխանացս եցի՝ Իայց ն նան նա, որ զայս գրեցի պատուհնցայպատուասիրաբար լոստիկանէն ղզգեստուք րստ օրինի կարզիս. ն ջորի պաճումարար ոսկեզօծ զարդուք առաջի- մատուցանելով ինձ: հսկ արքայիխրախ լեալ ի բարեձիր պարգես նորա՝ ն ընկալեալ մեծաւ շնորչակալութնամբ, ոչ սակաւ ինչ քան թէ բազմամասնաբար վիրմէն հս նմա ընծայէր բարեվայելուչ ն չքնաղատես ն երնելի զարդա Հանդերձանաց, ն նկարակերտ կազմուածս բազմականաց կարմրութեամբ որդանց, ն ըմբակս ն նուազան կամար 'ի Համակ ոսկւոլ՝ դործ Հոռմայականճարտարաց, լնրանզս գունակ գունակ ւել նա տասնապատիկլաւելուածով քան միանգամայն իսկ ընկալեալն

Դվին

Քերի փոխարեն ատենադպիրինպատասխանում է սիրո ամբողջ արգասիքով ն նույն պայմանով: Հետո նրանք երդմնագիրեն կնքում ու տալիս միմյանց: արքան դարձյալ մեկնում գնում է

իսկ

առ

եվ այդ սաստիկ սառը յանց բերում էին ձմեռվա ներ ն լավ

ու

քունական

ապակւոյ,

"

Գոյ է

«առատաձերն

ձրիւք»

.

|

Խավար

-

ա

նշանավոր զգեստներբոլորը ԱՐառաքում է Սմբատ արքային: նան ն

մեկտեղ, ոլպես մեժարանք արքայի ավագ որդուն` Աշոպատվի է արժանացնում, այսպես, օրինակ, նրան «րընքաց երիվար՝ զարդարվածգեղեցիկ զարդերով վ

շան,

Ար Մեք "Հոր"

զենքերով, չե չՔ բն զգեստներ, Դ պերճապաճույմ

ն

ու

, կապում մ ոսկեկուռ գոտի նրան կարգումէ Հայոց իշխանացիշխան:Բայց ես նս, որ այս դրեպատվվեցի ոստիկանի կողմից.նա ինձ մատուզարդարված ջորի: հսկ արքան, ուրար,

7, ոանոնունն աա Տարդերու հանաով իր ճամար ընդունելով Նործակա աա իա Կարգեների բազմապիսի նվերներ է ընծա խի ԵՂԲան լար մո Էր անդորձանքի բարեվայելուչ,չքնաղատես ի քքեԼ

շատ

վելի զարդեր,

մ

մեծ

շր-

ու

ու

կարմիր որդանով ներկված հրեր, ճամակոսկուցԼզաորաստվածիգավաթներ, Թասեր, գոտի, որոնք ճոոմեականվարչլետների գործերն էին՝ գո ւյնզգույն (պատրաստված| աւզակուց,--ն աչդ բոլորը տասնապատիկավելի էին քան բոլորը միասին. նրանիցընլի

,

.

տէ.

ծրազգավորք ու ու

'

առաչ

ճամար

քագապորը

-

ս

եղանակին նրանք կերպովմիմգեղեցիկ պիտանիու Հաճելի Հարմարությո հսկ այն ժամանակ Վրաց շյռատընծաներ Ատրներ սրընթացոտքերով շտապում լտեսէր ոլատվասիրությամբ նելու Սմբատարքային ն նրա Հետ ձնով տոնելու միասին Ճճանդիսավոր զատկի մեծ պասի օրը: նա արքայի կողմից բազմաբաշի ուղարկվեց երնելի ընժաներով: հսկ Սմբատ արքան շարժվում գնում է իր արհսկ երբ ետ քաշառարանքը, քաղաքագյուղը: վեց ձմեռային ձյունաշատսառնամանիքն ցրտությունը, ն փչեց դարանային ճարավայինքամին, ոստիկան ծուսուֆը փոխեց տեղը, Նա պատրաստում է բազում սրընթաց, անգ բարձրավիզ երիվարներ՝ զարդարված բազմազան դեղեցիկ զենքերով, ոսկե սանձով, զարդերով, նան ոսկուց:8Ձագ է այատրասպլաճուճանքներով, Սոփերի տպազարդելովճյուսած մարգարտաշար ինչպես վարսակալով, պատվական ակնեղեն ու արքունական բազում ոսկեճյուս ու շըու

առ

մաոնամանձաց

ծրասխա

ղադաթը,նախճրաձոր դյուղը՝ այնտեղ ձմեռելու, որովճետի ոստիկան ցանկացավՀյուսիսային ձմեռային ցուրտ ժամանակն անցկացնելԴվինում,

'

ԷԿԵՆ-ԿՆԸԿ-աառշան» լ

.

`

աաա

ի.

(Բեագրում'«առատ

ռատաձեռն

.

ձեռաձրիւք». ճրատարակիչը ծանոթագրումէ|. Գուցն «աձրիւքռ Ո1ճնջ այս վերջին ձեով էլ ենք|: թարգմանել ՛

Ճ

մանէ։ առ՞՝ի նմանէ: ՛

եւՍւ

ապա ապա

յուղաբ յուղ

գնայի կողմանս կեալ8ուսուփ յարքալէ՝

Ատրպատականի:

|

յաւուրսնյայնոսիկայցար իակ աշխարձիսՀալաստանհայց ն յաջողնալի բոլոր Տեառն ն պատսպարհալ զ ն

դունածը: եվ ասլա Յուսուֆը, ճանապարՀ մոտի, ընկնելով արքայի զնում է Ատրպատականի կողժերը: ի րի ընթացքում Տերը այցելեց Հայոց աշխարձը,պաՑ Ճաջողությունբերեց բոլոր բարի գործերի մեջ, ն լուրաբնակվեց իր ժառանդութցյունում: եվ երկիրը սեփականելով տնկեցին, ձիթենիների բուրաստաններու պարտեզնե վարեցին արտերը ն. քաղեցին Հարյուրապատիկ ։լտուղի ի ժամանակլցվեցին ցորենիշտեմարանները. գինու փոսերը են բերքով, ն լեռները ցնծություն ճագան, որովճետն 9» արածող տավարի նախիրներն ոչխարներիՀով ր գլխավորնախարարները, ու Հանդգստաապաճովվելով ասպատակություններից, մենաստաններում, շինում են քարն ճաստաճեղույսեկեղեցիներ՝ Բայց Հայոց ազգի առավել խուռն բազմությամ ցիներ են շինում | Գրիգորիշխանը ն նրա որոնք ճայրական ժառանգությամբ տիրում էին այն գաԸնկած Քն Տեղամաժովակի շուրջը, եվ ալապկեա ցան-

-

հակ

արհա

է ն

անեք

աար ո Հո" այտինոր Հիմնա

եր" թոն խարան « սեղճականեալ րկիր իւրեանց. ի ժառանգութիւնն իւրաքանչիւրոք պարբուրաստանս արմատացուցին այգիս անկեցին ո 4իքիննաց, կթեցին փշոց Հերկս սոիզաց. Հերկեցին Բարի ն ցորենո ժամանակի

ու

ն

ն

արտաքոյ

պուղս

«7 Ր լրւքնան Հր շուքին Նո աԱ Պոնի

ւ

ոի քի: լ 15ք բ ոիոորի ն Հրացան ար

զեղան շտեմարանք ն լերինք ց գուբջ գինւոյի կութա այգեստանհայց ցան անդեայք արջառոց նմա արօտականք ցան, զի բազմացան՛ի է . մեր ցյապաճովացեալք եւ գլխաւոր նախարարք ոչխարաց: Հաստա շինէին եկեղեցիսվիմարդ ցնալք 'ի Հինից ասպատակաց՝ բայց առաւ ն լ յաւանս ն յագարակս: ձուլեալ կրով՝ ի մենաստանս ն նորին եղբարք Գրիգոր իշխանն գրոՃճի կս որս.

Լ.

:

ու

մանոն ազագագեժրի րանա որում կրով Հայկաղզանցն Ռո քան զյոլովս Բածրոլո: րոնն տիրէին Սածակ հղբայրներ Հայրենականսեպճականութեամբ Վասակ, Սաճակ Վ. ի աա ծովակին ղեղերբ կան ւառացն, շրջապատեալ Մաո" արզասնօքպարարտուք սուր վիճակ ցանկալի՝լի պաղատածող ա" (-բաժինը| ալոե նի իշ առչասարակ պտուզներով 4րի ձրի նորին շնորճօքն Աստուծոյ ամր ամենեցուն առճչասարակ խր Քին նույն բարնաց շնորչներով։ եվ Տիրոջ նույն Հարմար աղբիւր բղխէր նորին յարմար կազմածոց բո" ՀՏ .. բխում էր բարի աղբյուր վերայ այսոցիկ մարգարեի, քր մարգարէին ռռոգանէր ղձորնվիճակաց: » մաջանն Բոր րի ձորը: Այս բարեբախտությունների էր սակաւ Լոն ինչ ԼեՀոոմնակակ Հոռոմոց թագաւորն բաստութեանց քն վոն պակաս խնամք չէր բերելով ընդ նախախու Սմբատ արքայի Համար իբրն զորդի սիրելիանքակութեամբ Սմբատ Քամորը ղարքայ ի սիրելի պարգնես կնքելով սիրո ընծայս միաբազում սիրոյ, Ին միաբանական Իր արրաժանելի յութ արի եվ դաշինք: տարեցտարի նրան բարերարութ առաքում էր է Սմբատ շնորչակալութիւն հսկ Խաոնա յամէառաքէր: նվերներ, հսկ Սմբատըորոլես շնորճակալուճատուցանէր զդարձ առատաձիր պարգնօք Հոռոմոց ԱՆԻ Բոեա՞ յուն արքայի Դոռմմական բարերար արքային, իբրն իրենիցավելի վեՀազույնի քան զինքը իբրն վեճագունի տասնապատիկյաւելուածով՝ ե

`

լ

որք

Ն

շուրջ

որք

պարարտ

տուաւ

'ի

ն

,

-

ոչ

ն

ն

ըստ

Հետ

|

նմա

ն

ւն

ն

ոռոգում

տանու

րա,

ն

ու

որդու,

Հեւ

ու

նա

:

բազում

"ւ

նօր

րինին

Հարաղատի:

'

`

ժամա

:

գումարէ,խաղայ չուէ զնա չարու քնան՝ զօրս կովկատու. միանգակողմամբք,որ "ե ծործորս լերինն զչիւսիսային Ալանաց ն որք մերձ 'ի Դրունս այն իսկ ե աղխարծնուդարացւոց եւ նուաճէ: ն ընդ իւրով ձեռամբ զնոսա բնակնալքեն, զի հ նուաճնալք էին ընդ ն Հնազանդնալք ազգն այնոքիկ Հաւանեալք Վրաց Ատրներսեճ ապա թագաւորն ռամբ արքային կմբատայ, գրէ փխսայ էր որո զի առ Փաղաւորննգերացւոց, վասն

:

Պի վասն ձե-

վաղընդփոյթ

Ճասրազատ ճոր, փոխարենը վերադարձնումՀատուցում էր " ու

ավելի շատ բաներով: նապատիկ

կոստանդին յայլանեգերացատց

դակ քան թէ 'ի խորճուրդս

|

՛

տաս`

թագավորը տո

Այդ ժամանակներում հզերացիների կոստանդին ն վոլով այլանդակ դժնի բարջով ն աչքերը ոչ թն դեպի ճշմա րյուր, այլ դեպի չար խորձուրդները բարձրացնելով,զորք է դնում է Հյուսիսային կողմերը, կովկասյանլեռներք իաժամանակ նան գուգարացիների աշխարՀի ու

լումա

Խմոր"վում այն ե այ. որոնք բնակվել էին Ալանացդռան մոտ, որոլեսզ երմո վաո գցի իր ձեռքի տակ, եվ քանի Հեացեղերը բան մ: ի արքայի ձեոքով, Վրաց Ատրներանչ չո Ք ղարի Բաջավորը խագավորին, ու

ու

մում

ու

թաղաւորն նակաւ զայոու ե ոչ ամբարձեալ ղաչս ուղղութիւն դժննայսդաւաճանեալ, բարս

եւ

`

Աստծու

լ

տանէ Տեառն

ամ

ա-

Լ

՝

րը՝նրա

որ

փեսան է,

ԵՂԱՎ

որպեսզի

այդ

ԲՆ րբի,ատների Ճնռացնի, .

կորցնի

ն

ղապիրատ քակելկորուսանել ՝ի սրտէ ղընդունայն, ն ոչ չամբուլ մտօք ընդ վեւսն ջան

Գի արձան ել

'ի

բաց

դատարկ, սին, ապիրատ ու

զար-

սնոտի խԽորճուրդը մոլեգին մտքով չՀավեճազույններինն ոչ էլ իրեն, իսկ երբ նրա ականջները ցին, ն նա Հեռացավխոսքերն ունկնդրելուց չրերվեց իմասապա Խռորտրդի, Սմբատ արքան մեծ զորքով Հախուռն ճարձակիր «նտ վերցնելով նան Վրացթագավորին, նրանք զորքով խասին ընդառաջ գնացին կոստանդնին, իսկ նա երբ տեսավ, որ չի դեմ կանգնել, հտ դառնալովթաքնվում է ապաճով վայնրանից խնդրելով Հաշտություն: հսկ արքան իր աներ Ատըրծին ն իր նախարարներից մի քանիսին ուղարկում է՝ նրա Հետ վխոածնլու խաղաղությանմասին,երբ նրանք միմյանց դեմ դուրս եկան

Հնա Ւ ի: 7." ի ունկնդրում Կն րոմ ան իրրե յառաջ երն աբե վայրո

նորա բանից ռակիլ։ հսկ իբրն լսելիք խցան բ ապա իմաստութեան, ն ոչ բերաւ ի խորճուրդս գո առ ն ընդ իտ տուալ բազմի դռութ իմն 'ի միասին կոստանդնի: ընդ Վրաց՝ գնացին 'ի միասին ճրոսակ ընդ կիունկն յամրոց ետես եթէ ոչ.կարէ ընդդէմ նոցա կալ՝ իսկ րր նմանէ զՀաշտութիւն: դարձեալորջանալ, Հայցել 'ի նա նախարարաց ն յիւրոց նորա` Ատրներսնձ, զոմանս Հանդեպ Ախո իբրն որջ ընդնմա 'ի խաղաղութիւն, րս Հրամանի բոտ գերեցան ք բանս ենչ՝յանկարծակի ն

ու

Վռամի ան ոո 2" ոչ

Մ

ու

ու

'

դարու նրանց

-

ԻԱ

Աի, ո" բա երան ինչ-որ բանով, ԱտրննրսնչիՀրամանով զբաղվեցին արքայի Խն մար բ բոնեցին եգերացիների Ճանկարծակի ղթագաւորն թաղավորին արարեալ բերեձերբակալ արքայի խարարք ամէ արարոնրը նոն» Ջին նրա իբրն այժի զառի իբրն |մինչ ալդ| զայն, առյուծի բնից առաջ մի լայժեաց՝ հ առաջի իբրն իրան գալով՝ ձգտում էր ցրել, կոտորել ազգերին, հսկ արքայի իսկ Սմբատ արքան, վարատել վատնել վարանէր ելեալ Աո արոլո գրավելով բազում ամրոցներ կողմերում կու'ի Վուրի գրաւնալ լինքն " զում ամրոցա աՅիարում իւր նին աշխարի, կարգելով ղեգերացին վերցնելով կոստանդին եգերացուն, է առհալ մանցն այնոցիկ կացուցեալ՝ մազածրկաթյա շղքաներով բանտ գցում Անի ամրոցում:բերում կայն Անի իր լամուրն Սակայն երկաթի ածէ, "ի դիպածոջկացուցեալ աքամաճրելով, կրկին մեծարելով միայիաք, ու Խո առատացուց է նրան ավելացնում պատուով կրկին ինչ, «Հ12 ճանդերձանքն ապրուստի միջոցները՝ ոչ քամաճանօք պիտոյից անդատին ոյ Աարաք իր բարնսիր» Հանդերձանս ռոճիկս առաք Է Ր

|

Ն

նա-

|

՝

է

ուլ,

որ

զոլ

զաղզգո:

,

ոո

՝

ը

Կոստանդ

նման

որը

ն

ր

Հ

այդ

ու

ն

այլ

այլ

նայն

իւրոց: եւ այնպէս ապա

բարեբարոլ

ըստ

ն

ա

միսս

լորս

միայն զնա պաճէր

րաժեշտ

մ

լարգելանի'

որք շեշտակի կութիւն եգերացւոցն, իսկ իբրն հտես զերկպառա Աա քան են քեալք,Հանդերձնալ զայլ ոմն բոնաւորագոյն

ճեղզ

ո ստուգագետ ցուցանել իւրնանց թագաւոր՝ աա կարգս ն ի զնա արձակել Հաստատել փութանակի

զի փեսայացնալ բութնան իւրոյ: Մի՝ վասն նմա առնէր. ն իբրե "ի շնորճակալուսզայն էր

նա

թագաւորի

րաց, ՛

մ . Ր » /ԲԻ րրկրոր

՝

աան ակ» ա

ընդ ականակուռ պիտոուղեորուքնան իմն վայելուչ կազմուաժս բոտ առաքէ ձնոս ն զօր 'ի դումարհալ՝

զեալմարդգարտով

ի գլութ նորա,

աաա ամորի րան սնպՀական Սմբատայխրսակը ղինքն արքային Համախոճութնան ռայութիւն ձոչտ 1. Բրո նորա Հայրարուն նախախնամութեան Կնա քար Վրաց յաւէտ իմն իւր վարկնալ։ Բայց թագաւորն Հր Աի լ զայն, Բ՞ կոստանդնի՝իբր "ի պատճառսՀակառակութեան առ

Վակմանն

Քույր,

ոսկի

կամար

ն

մէջ նորա. լից նմա լարդարէր. չ էւ իբրն չողաւ ճառտատեցո՛ւ տէրութնան խւրոլ/ ն մտեր 'ի բազումՀնազանդութիւն տէրութիւնն, այլ

Մ

`

տրմազո

առ

ն

անդու

նա՝

|

աջ

գոր

ու

ը"

-

լայնմչեաէ նա գտցի ի եւ ապա ր նա անցուցանելոլզբազում հրախտհացն ղագս ն' դնէ խոյր ոսկի ընդելուղզգեստու ղնա թագաւորական զգեստաւորէ աժէ

ձեռնասուն իւր

Բանի,գորով դրախտ

երե

՝

բաո

կամքի: նվ նրան այդպես միայնակ չորս ամիս պաճում է փակի տակ, հսկ երբ նա տեսավ եզնրացիների ծրկպառակությունը, որոնք չեշտաՀորն անջատվելով՝ պատրաստվելէին կոստանդնից ավելի զորեղ մեկ իրենց թագավոր, ն երբ նա ստույգ կերպով իմացավ այդ մասին,չէր վախենում նրան շտապ արձակելնշանակելիր տերության Թագավոր: նախ նհրաճամար, որ նա փեսա էր դարձել Վրաց ց նրան չողոքորքելով, ն երկրորդ՝ որպեսզի թերնս նա Կարս գտնվեր Հնազանդության այնուննտն մեջ ն իրեն Ր ատույց լիներ: նվ ապա նրան Հազցնում է թագավորակա նրա գլաին դնում զգեստներ, մեջքին կապում ոսկյա գոտի, նրա ուղեորության ականակուռ Համար պատրաստում է գեղեցիկ այլ իրեր ու կարիքների նրան զորք է իր աշխարտը:եվ երբ նա ու գնաց Հաստատվեց խապնտիշխեց իր վրա, Սմբատարբայի ամբ դրսնորեց Հնազանդություն, մտերմություն ճամախոչճուկողմից իր Հանդեպ ցուցաբերած Հայրական Հոգատարո րան ճամարելովիրեն Հաճելի ու բաղձալի անձնավոայց Վրաց թագավորըէ՛լ ավելի չարանալով կոստանդնին իձակելու պատճառով, ոիպես թե նա այդ արել էր ի Հեճուկս իրեն,

արըր

ղե ոէխյացմաիթ ՞

տէր

ան-

ու

|

մարգարիտներով ընդելուզված ոսկլա

տալով` ուղարկում սեփական տերության Բոր Հո" քյո" թյուն, իրր, Բոայոն" եար

ու

՛

Մրժպարգնատուին լայնմչետէն անղր անկախահ իոկ Մբոչ յայտնի: քեպետը բատայ'ի գրգոութիւնմարտկացզիներ, ամեն զարմացեալընդ թերի խորչուրդա միշտ «իրք բատալ կամաց որ Ք չարն, այլ կառավարութիւն նրան ր նորա խոռ զի ոչ բերիւր յիմաստս թանակէր'ի սէր նորա. վասն իւրում

ծեալ,այի ն

Փ

աո ր"

միտք:

|

նաԱ է «եյԱի միտվոզ

լ

լաս

Ն

դրանից ճետո նա իր բարեսիրտ պարգկատուի՝ Սմբատիդեմ զրգոում ձր մարտիկներինու զինում, թեպետ ոչ

Է

ձր ր

'

ւթիւն

բացաճայտորեն։ իսկ Սմբատի,

սրա քնրաճավատ վրա, բանի տեղ չեր դնում կարժիքի Ատրը վարմունքը, այլ իրեն միշտ ճաղցաճարում ոն երբեքչէր կարծում, թե նա թոռովասեր է:

հ Արո ե

թ

է ոատիկանը ապատամբութ ազեծրում, Յուսուֆ Քիչ վնաս չպատճառելով նրան

։

ամիրապետի դեմ՝ կաա" ումի կողմ արքունի Հրամանը, Դրան իրակցելով զեկ լինե րոոՆ ինքն զինեալ իրապետըանմիչապեսիր տերության ծայրերը ճիրս ընդդէմ նորա՝ 'ի աան» է ուղարկում՝ վրեժխնդրության ովա կոորում արքունի. զՀրաման "իր հորճանդավներ տունալ անի չելով ո րի է ւ. դեմ: Այդ ձնով նույն պայմանով ղէ ընդ ծուսուֆի դեսպանս ծագս " Հրովարտակս Սմբատ որՍաո է ր » լ վաղվաղակի մեր նի իր ուսփայ ուղարկում պատվական ատենաղդպիր յարուցանել վրէժխնորութիւն ա չ տէրութեանն, որպեազի րիմ ա ոտքի կանգնի գնա Ցուսուֆի դեմ վբզորքով Ըստ սմին այսմ սակի ը: 1: թրի Ն. պըստամբին: ք, մեկ տարի նրանից չվերցնելարքունի իւր անչուշտ Խոստանալով ան ՄԻ քարտուղար ճի ղոմն պատուական սկ փա Հրովարտավա, ավելի դժկամ այն դաշինքի դոոնվեց բազմաւերթալ ՝ի վրէժանդրութիւ լիցի ի Աի աաա կագավորբ Քոն մբջամուխ ուսուֆի Հետ, սակայն չկարողացավ էր միոյ ղզսակն անտեսել զամի թողուլ Հի Էանը: ակամա Արար խոստացնալ արքունի: : վասն ա տենադպիրի դտաւ այսմիկ ներկայությամբ յաւէտ դժկամակ է Հավա Յո 7 կազմում,բոլորին րու թեղպէտն գաւորն Գար ի լքանոլ կարացեալ զենքերով զարսակայն էր. լ եդեալ "Հ իՀ ընդ Յուսփայ դերով՝ ա աԱ: Քարտուղարի առավել ապատամցուցաբերելով ականէ վրեժխնդրություն ակամայ " Ի կտամ ծ. թունականՀրամանն՝ մեկ Հազար մարդ էր զամենեսեան տալիս՝ մոտավորապես պատրաստէ սե ր դունդ կաղմ է, 'ի զէնս 'ի թար ար ուղարկելով ապստամբին. Վասպուրականի ուղղությամբ ի Ն ոմ րնանդավ Գրա զինքն քան զյոքունսցուցեալ վրէժխնդրութիւն Նար» Իսկերբ ատենադպիրը է նրա կարապետ մոտից, թունցուցանէր թէ գնում 5" «յ ք, իբրն Հազար մի որպէս առայի է Հղում իբրն իւր բ ո ստիկանին, այն Յուսուֆ իբր թն այդ ընդ արարին չուելոյ: որք յ քեալ ընդ կողմն Վասպուրականի է նրան օգնելու ի ծածուկ Համար թե նրա նկատմամբ Հրովարտակ Ն նմանէ քարտուղարն, ար ի «Աո: հակ ոստիկանըթեպետ ծրովարտակը րաք, օգնականութնան ընթերքիկունս ի թէ իբր Յուսփայ, ար տիկանին ի Հավա է «ոնն ցելիս Խալ խոսքերին, ոդ սակայն ինչ լեզուների սաղրանքից 'ի պատճառսքշբամուքնան իի , գումարհալ Հակվում է րո եի ԵՎ դարձյալ բնավորվելով խորճրդի յընթեոնուլն : 2. ճին վիշապը փնտրում էր Հարմարպաճ մէջ, իսկ ոստիկանն թէպէտն իբրն զճրովարտակն ի "ի ՀակամէտՀաա լեզուաց արքայի սակայն 'ի սադրելոյ ան իե չք Ա րի վրա թափելուիր թույնը, բոլորինտապալելո իւր խորՊուրդս 'ի Բու Հան սրի ճարակ դարձնելու:Բայց չլարողանալով դարձեալ իբրն յամուր քանոն ղզթոյնս յարքայն 'ի մ Խո

ժամանակաւ

Բորոոը ինչ սակաւ ԻՆ ոնՀա ի լքնալ ընկեցեալ լոխ"Խար" իրազգաց իսկ ամիրապ

Ցուսուի հսկոստիկանն

զայսու

մնծի՝ ընդդէմ ամիրապետին բաց

արձրա

|

ոչ

ծ

Ն

ն

Հ

ր

բոլոր

ու

"

ն

բ

ու

.

րոլ

հ

ապա

առ

ծ

բ

արքայ

ու

յա

պատ-

զօրու

տ

նմա

նս

է

ր

քս

Նա

ր

որ

Գր

առ

նե

զորթ

Դ

ոո

պատրաստում

ու

|

բ:

զարդս

նա

ցույց

:

ը:

եւ

գնայր

:

լ

ապա

զօր

արքայ

ն

ն

հա

ն ոչ

նրա

,

Բ

չար

սպրդող

որջս

դիպող թասիել թնդրէր վիշապն՝ ճարակ քանդելՀրդեճել նորա, տապալել

ա

ւ

ն

ժամ

սրոյ

նուաճեալ

տալ: զամենեսնան

չար

,

,

չար

դոլու, '

'

Բայց

Դրդեդելու

ու

Ֆույն ժամանակ ճայտնի դարձնել իր չարությունը: նա դրում է պա նամակ, որը կլանքի ավետիս ուներ, ներքուստ՝ արտաքուստ Հետո դառնություն: Դրանից աճվան Ցուսուֆիճավանուչստանալով

|

արարական առժամայնղչարութի արան յայտնել կամեցեալ ե իեն կենաց ղաւետիս զդառնութիւն ունէր վերայ 'ի երջոյ որ մակին, որ

`

ոչ

Մ

Սարիի

աարի ար

վի

յ.

փին

Ն

բերեալ ամիրապետին Հնազանդութիւն ցեալ ն 'ի ճարթայարմար նւ այնունա նուաճել տային: առ տութիւն կալուածոյլնորա դարձեալ ոոանտի ն Յուսփայ Հետն ապա լերկոցունց ուժգնաարքայ սաստկանայր, կրկին տիկանէն, բան պատդամաց

յամիրապեէ կողմանց՝

ոչ

չար

ամու

եւ

ար-

ան

.«

չ

միաբանությանՀնազանդության էլ բերելով իոնըաիրապետին երան էին նվաճել,քայիա, ի Բնաւ կալվածքները րաՃոտությունն երկուկողմերից այն ամիրապետից ոստիկան սուֆի պատգամագիրէ ուղարկվում արքային՝ կրկին ստորչն ու

ու

-

այն

8,

.

ու

Յու-

չզա-

առ

|

ր

՛

ո

՛

՛

շ

ն ղանուր լծոյ ծառայութնանն Հայցեալ տալ ղսակն արքունի. "ֆ. ՛ ծանրաբեռնդրեալ' ն զ զդէմ չկարէր ունել իսկ Սմբատ վասնզի բոնազբօսութնամբ տեսանէր, ելս 'ի ձեռն պատրաստ 'ի նոցանէն ճիրս վնասուցն Հ. ն զամպրոպ լնուլ բաւականասցի» մտի դնեէ՝զի Թէ զմիոլ ամի զսակն այցեապա առժամայն արտաքս տրո Հեալ՝պապադայսն չարութեանն իւրոյ: զօրութեանն նա խախնամող լութեւնն Աստուծոյ Հոգասցի ըստ Հրամայէ տէրութեանի ւրոյ Հինգերորդել եւ ապա ըհդ բոլոր աշխարճս » ն զճօտս ոչխարաց՝ նե զանդեայս արջառոց ձիոց երամակս զամենայն իւր զայս միայն ղետեչ ե տալ 'ի զրադատ տուդանսսակին, 'ի միտս ՛ գտցի, չորիւջն խաղաղութիւն ղեալ բերեալ, ղի թէ միովն յարքունուստ տարնալ բաց 'ի անձանց մարթի վճարել: հկ թէ դիւրաւ զապրուստ նս միանդամայն զտեղի առեալ ն տրոչի խաղաղութիւն» ոչ 'ի «ինդն մարդկան: նւ զայս ապա արարեալ պիտառոցիինչ կցորդութիշնկենաց : զվճար՝առնոյր այնմ ամի սակ: ծանը իմն յատ արքայի հսկ այսոքիկ ապա լաչս նախարարացն 'ի յապայսն որ դազառ տգիտաբար ,

էս

'

թուէր՝ղանդիտացեալ ճամարեալ ն ձաղկանս: Ապա ոմն ձաղանս լոցն էր

ի

նախարարաց պատուական

տէրուիշխան Տրամանատարէր բոլոր ն այլ ելանել, զձեռն նորա իշխէր քնեաննարքայի ն չէր ոք բնաւ որ սա բերանոյ նորա անսայր լսել,-՛ ինքն իսկ թագաւորն միշտ բանի ն իրաց ն զձախող զանազդակ զԱկիտոփայնկրելով կիրս չարի ապա անխորճէր արքայի. ն չար խորճուրդ բուռնՀարեալ՝ղսպանութեան ղուանս ն յայլոց նս նախա-Հքակէր յարքայէ Ամվ պետ 'ի մէջ արկեալ՝ ե Հաւնունհաց՝ զճամազգիսիւր զգլխաւորտ րարացնՎանանդացհաց բերեալ եւ յիւր կորստեանկեղծաւորութիւնն եբրն արո Հնգետասան: ղՍըմՀաստատէին սպանանել վՎրաց՝ բանս ծածուկս ընդ քադաւորին Հայաստածրամանատար ե փոխանակնորա զնա կացուցանել բատ, մասանցն բերցի: իսլ նոնոսա չարի դործ 'ի նեայցս»միայն թէ ընդ Հրապուրեալ՝ալնուծետնճամագունդ միրա 'ի նոցանէ վաղվաղակի արքայի: նւ ապա զոմն Հաւջամուխ լինէին 'ի բանս սպանութեան նոցա Փֆ էր ի չար լխորճուրդս նունի՝ ղաներ չասանալ, որ միաբանեալ հս ն Համախորզայլ ի սպանումն արքայի յուղարկէին Քայջալներեալ ծա'ի պատճառրս չ ուհալ եհրթնալ որք Հուրդս ընդ նմա միաբաննալս, խորճուրդմ ն գրուանաւ ղզխաւարային ռայութեան արջքայի՝ իբրն նդ ն երկրորդն Ա.,: Վրաց ծածկեալ՝խնդրէինժամ դիպող: հակ թագաւորն նոսա ճասին իբրն ընդ Հասանն, ն այլ նս միաքաննհալքն

անտի՝ չասան

անուն,»--

ու

ն

որ

կիտոփէլ՝

|

չար

երկրներըծրաման արձակում՝ Հուտերի՝ ն տավարինախիրների ոչխարների լոր ձիերի նրամակների, ն տալ անիրավ ւռուրքիդիմաց՝ իր մտքում զետեղեՀինդերորդ մասը իսկ կղտնիչ լմաղաղություն լով միայն այն, թե մի մասովարքունիքից ապրուսճողալ մարդկանց թյամբ կկարողանա մասով ճեշտու չորրորդ մասը տրոշվիխաղաղությունը,ապա Հինգ հսկ եթն ճեռանա տը: մարդկանց կյանքի միաբանության միասին վերցրած պետք չի լինի տուրվճարելով՝նա ստանում է այն տարվա Համար: եվ այս այսպես տերությանբոլոր

ու

աչքում է՛լ ավելի ծանը էին իսկ սրանք արքայինախարարների խայտաՃետագայում եկող ծեծի թվում` տգիտաբար վախենալով Հասան նախարարներից ռակության ճամար: Ապա այն պատվական տերության եշխանն ու Հրամանաանունով մեկը, որ արքայի ամբողջ նրա դեմ, ձեռք բարձրացնել տւսրն էր, ն չկար մեկը, որ Համարձակվեր ինքը միշտ լսում էր նրա խոսքին,նույն ինչպես նան ինքը՝ թագավորը, բաանզգամ ու ձեռք գցելով ձախորդ Ակիտոփելը,ազդվելով չարից գցելով միջն մասին: եվ նրանց սպանելու ների, խորշում էր արքային ու

ՔԸ:

ու

ու

Հավնունիներից արքայից, Վանանդացիներից, թվով Համազգիներին, Հեռացնում էր իր գլխավոր այլ նախարարներից պատըրթաքուն կորուստը մոտավորապեստասնձճինգմարդու: նվ իր Հետ նրանք որոշումեն սպանել ՄոմՎրաց թագավորի վակ բերելով՝ | կարգելՀայաստանիկուբատին, ն դրա փոխարեննրան (Հասանին նա նա նրանց Հետ չար դործերի մասնակցի: իսկ սակալ, միայն թե ձեռն նրանք միասին իսկույն Հրապուրվումէ դրանցով, այնուճետն դործին։ եվ ապա ոմն ձավնամուխ են լինում արքայիսպանության Համաձայնել էր նրանց չար մտադրու ծամանունու՝Հասանի աներոջը, որ ուղարկում են սպանելու արքային, նրա Թյանը,քաջալերելով նրանք գնում են արքային ծառայելու կողմնակիցներին: խոՀներին մութ մփւռադրությունն պատրվակովն նրանցից թաքցնելովիրենց ն Ակիտոփել երկթագավորը Վրաց հսկ փնտրում էին ճարմար պաՀ: երբ պայ|՝ Հասանը, -ն նրանց մյուս Համախոճները,

չար

անջրպետ՝նա

ու

րորդը»

Լայսինջն

'

,

ամպրոպը

եթե մեկ տարի կարողանա տուրքը բավարարել Աստծու նախաՀեռացնել, ապա Հետագայում ժամանակավորապես զորությամբ: եվ ապա ԱԱ խնամությունը Ճոգ կտանի իր խնամակալ առանձնացնելու բոէ

որ

՝

|

ն

առ

առ

ծան-

ստրկական ինչպես նակ Հիշեցնելով օղակի մասին: րաբեռն լծի ե տես-նրա դեմն առնել իսկ Սմբատը քանի որ ուժով չէր կարող մտածում էր» ու վնասներ կլինեն, նում էր, որ նրանց կողմից ոճիրներ

արքունի տուրքը, Հանջելով

(8...

`

209.

,

-՛

՛

՛

մայն օր պայմանի, զոր վասն խողխաղմանն արքայի եդեալ էին ընդ

ղոր Հաւնունոյն առաքեցինն, ն կարծէին ինչ զզրաւ ի կարկատել կարել սրտիցն ոչ ժուժեալք, շտապով տադնապաւ, եժղձկեալ

առաքեցին,Հույս ունեին

ապահման՝

առ

վանէինզօրու

'ի կողմանսգաւառին եւ իսկ ն իսկ Շիրակայ: ղզամրոցն Անւոյ 'ի ձեռն Ատրներսեչի ն ինքեանք արձանացեալք դադարէին լարքունական յապարանան նրազգաւորից. վասն զի արքայ Սմբատէր ի սաՀմանս Տաշրայ։ Ազդ ապա յոմանց արՔայի լինէր վասն գործեցեալ դաւաճանութեանն ըստ միոջէ՝ ն վասն ն ն նորին Սորեծրանճի Համախորչացն, որք առձեռնպատփաստ եկեալ Ճասեալ էին մերազգաւորու որչացեալք հսկ իբրն իրքն Հասանն

ապա

Հասանայ

,

անտեղի կցմցել

Հետ

զորքով շտա

նրանք շատ չդիմանալով՝ արտնեղությանը ի տեղնուտե Հասանը մեծ

ողժերը: եՆտալի վառի իրակ կանգնում

ո ա

բազմա տայր

միասին, որին էլ |, (պատճառները սպանության

մանավորվելէին արքային սպանել Հավնունու

ւմ

տալիս ամրոցը

են.

դադար Ատրներսեճին,բսկ իրենք Սմբատ: ո րովճետն ապարանքում, արքունական առնում նրազգավորքի արոմանք սաճմաններում: Այնուչնտն արքան գանվում էր Տաշիրի ն մեկ Հայտնում են գործած դավաճանության մեկ

,

մի

է

քային

առ

Ատրնե

մասին, որոնք պատրաստ նրանց ՀամախոՀների ատուհսկ երբ դեպքերը բույնէին դրել երազգավորքում:

սեՀի, Հասանի

|

ու

ու

եկել-Հասել եկին, վաղվազակի ստիպով ճինի ճեպով ճասանէ նա ավազակի գապես Հայտնի դարձան, ն նո ի իրակ գաւառ: ՞ Ատրներս ն Հասանն Ապա Ատրներաեչ Հասնում Այնուճեւտք տնսնալ, եթէ խորճուրդ է Շիրակ դավառը: ջապես ապանմանն ոչ ել ի գլուխ՝ աճ երկիւղի զնոսա մտադրությունը գլուխ չի գալիս, պատնալ պաշարնալ սանը երբ տնսան, որ սպանության էր. ատէ ստէպ ապա լաւարի առհալ զորս 'ի ձեռն աճն ձրկյուղը: նրանք Հաճախակի ըմբոնեցաւ, ա նրանց պատում ու պաշարում է ն զկարասի բազում որ եդեալ պաճէր ձեռքը, էին նրանց, ովքեր ընկնում էին իրենց լաԱնի՝փախաստեայ մ/ուրսն Տայոց չուհալ անդ անկանէին: հսկ իբրն գուժ ունեցվածք ն փախչում, դնում աղմկի աղաղաէ էին| նան Անի ամրոցում պաճվող շատ կին ընդ ոլորոս տէրութեանն արքայի սփոէր, ամենայն տեղերը: հսկ երբ աղմուկ-աղաղա ապաճով սլատերաղմող ընկնում էին Տայքի պատեմարտիկ զօրք անցեալ 'ի Հանդիսի՝ զմի սիրտ արքայի տերության բոլոր կողմերում, առճասարակ յինքեանս ր ուժը տարածվում էր առն բերէին զմի զինուռրութիւնզինուռրէին, ն զմի զրաչ Հանդիսավոր ձնով անցնելով, ճշմարտութեան կռվող ամբողջ զորքը: են նույն. . ագանէին, ն միագօտնալ քաջաղօտի պնդեին ղմէջս, ն զմաշս իւրեանց դառնում հն միաբան, սպառազինվում բոլորի արիաբար Քբրն զանշուշտ կեանս 'ի վերալ վրեժխնդրութեան ն մի գոտիով ղրաչը Համաթագաւտրինկ ձեով, Հագնում ճշմարտությաննույն րէին: եւ այսպէս ապա ճամազունդ իբրե ճշմարիտ կյանք մաճը առ Հասնալ ժողովեալ ա թագաւորն իրենց մեջքերը: նրանք իրենց Ս էրբ Վուէ գնայ 'ի ճամար» ադե ն դիմիՀարկանելռաոխին չարի վրեժլենդրության այլոցն նա ապատամբ ավանի Ա չվում մոտ, վերջինս Որ դառնացողաց: իբրն Ճասանէինյաշխարճս տէրութեան են թագավորի ոլո մեկտեղ դնում Հավաքվում Առրներսեճի, նրանքամննայն այր առանձին գրեթէ բոտ ե նաչազինքն զինեալ 'ի Դաւթայ դիմագրելուչար ատիկանին մյուս ապատամբներին առանամեն տակութիւն՝ ոչ 'ի պարսաքարել ոք են Ատրներսեչիտերության երկրներին, միայն զբլուրն մսեղէն, այլ Հասնում զմինն Համար, զրոզում արամբք պատերազմողօք նաչատակության արեան ճապաղիս Հեղուխն, Որոց Դավթի նման իրեն զինելով սռունհալթոյլ արքայի, թէ «Անձն, որ ա Հակայինըճ, յլ նան նոյն ն կորիցն,» 'ի բաց մեղիցէ՝ խփում էին ոչ միայնվիթխարի պարսատիկով տարնալ տրոճէր զսուրն լարանց անմեղաց, միայն ն էին թափում: Բայց արզզրաւարարան բազմաթիվ կովող մարդկանց չատ արյուն ձեռն նա էլ տալ ճայցէր։ Ապա ԱտրներսեՀ հւրովի իսկ զճրապոյրաշչարիմա-ան նրանց չներեց՝ ասելով, թե «Այն անձը, որ մեղք գործի, ցութնաննխոստովանծեալ՝ : ու բաժանում էր անմեղ մարդկանցից զթողութիւն վարքայէ Հայցէր։ իսկ Հեղաչամչի»։ նա սուրը Հեռացնում բոյրն ցածուն մտօք ընկալեալ՝ զճաշտութիւն նմա առի ե Ատրներձեռքը տալ ի ընձեռէր նկ զերէց որ տրդի նորա 'ի պայման պատանդի առեալ ընդ Դ դավադրությունըն արքաէ չարամիտ իւր ածէ. ն զդրժող զնասեՀը, անձամբ խոստովանվում մխարարոան ալդ զիւր առձասարակի նմանէ ի ձեռն առհալն զաժենեցուն այն մարդը, հսկ Հեզաճամբույր Հայցում: թողություն րից զաչսն խաւարնցուցեալ մեկն է ձեռք առաքէ ապա ն զոմանս առ արկուրութեամբ՝ պարկեշտ մտքով, նրան աշտաւթյան Փայն Հոռոմոցն զոմանս առ Թագաւորն է իր Հետ: եվ իրեն նգնրացւոց։եւ այսպէս որդուն որպես պատանդ վերցնելով՝բերում առճասարակ նրանից խլելով՝ նա բոլորի ' դավող իր նախարարներին է Հոոմեական ` կուրացնում է, իսկ ոմանցէլ աչքերը ` ,

ու

Աա

ոն

ագ

յայտ

առի չտապողականո ւ

ու

թալանում

յամրոցին

ւմ-

թալանու

ու

ազմող Հասարակ ու

-

"

ացնում

ան

ԽԷ ,

ր

ձին-առանձին

ոչ '

:

եկ

աա անֆում

եատակարներին:

մեղթերի

գունելով

աս-

լ

։

'

.

|

ու

րա

ուղարկում

Ն

տուաժական իմն զոգցես

Թոր

տե

մոտ:

'

գ է դաճերէց Հե ժամանակաւ գլխաւոր իշխանն գիկ Արծրուն Արծրունի աղերսաճոայց յարքայէՍմբատայ լծալ՝ ինքն զքաղաքն նախջաւան դարձուցանել,իբր թէ 'ե Հաւու ն 'ի 4օրէ նոցունց իսկ տան ն նռազգի պատչաճեալ՝ կ նուաճնալ ( ուն էր զնա, ն զրկութիւնիչր զորոշում ի լյիրմէ վարկանէր:». հսկ արքայ վասն զի լառաՋազոյն պարդե տունալ Ս ը ձիրս «իրս պարգնաց Սմբատայ իշխանին Սիսականի,որ արտաքս բերէր միշտ զինքն մընդունայնակարծ ճպարտութենէ|

այսու

ի

ՍանաՔին իք

՝

Ր

ատ ժառալուքնամբ

Գագիկ իչ իշխան գաճերեց գլխավոր խորչում էր իրեն վերադարձնել դիմելով Սմբատ արքային, ուղերսանքով ու Հորից սկսած այն որպես թե իրենց պապից քաղաքը, չ Նախջավան նա նվաճել է այն։ ծվ ջանեյ, ցեղին է պատկանել, իսկ իրենց տոչմին ի իսկ արքա ն պատճառը նա իրեն էր Համարում: ժամա ն ակ

Այդ

ու

ավոր

:

,

իսկ

քա-

զրկվելու ղաքից

պարգ ւ ը մտերմա

էր

տվել

ու Սիսականիիշխան Սմբատին նախապո» ղոռողությունից երեր սնապարծ սյավ որպեսզիիրեն դուրս բերեր ռե չկ ամեծառայությունները, նրա բոլոր կատարեր մրցա ապասավորությամբ հ նրա ընծաները նի ձեռքից խլել իր գրությունը իի Դրանիցէ՛լ ավելի դըժդարձնել: անք արճամարճանք չարախոսումէր արքայի իշխանը խարդախությամբ .» պատրաստելով պարգններ նվերներ, ընծաներ ոո

նի

մոեր-

ըծրու

Հերեց

ու

'

արէր զբոլոր սապասաճարկութիւն նորա՝ ոչ զամեցաւ զձեռագիրնիւր 'ի ձեռաց ն իշխանինյափշտակել ոչ զընծավնալոն նմա մեծարանսյանարգանս

նա կրկին նախախնամությամբ

4 ին

՛

Գա

առ

ժական

աստվածա-

ասես

եվ այսպես կրկին զթագաւորու- ոմանց՝ թաղավորի ճՃաստատէ հգերացիների «չութնամբ Հաստատում է իր Բորա

ես

որ

'

ր,

ու

տոմ ամքՐ գ ել չ արաձաակ լինէր. բաղում նուէրս ընծայից : պատարադաց պատրաստնալ՝Հուէրգնայր ոստիկանի ոստիկանն Յուսումվի եւ ի ի Պարսս: է Պարսկաստան, ում Յուսուֆ Ն իր անիրավ ռայիմատուցնալզխորչրդականնիւր ընժայս՝ զզրկանացամբաստար ւ .ուբլոիր խորճրդավորընժաները՝ հունման խրոլ բան բարձրաբաիբառ զորացնում արքայի մասին:

արճամարչանաց դարձուցանել:Ըն տրամա իմն իշխանին ձազկալդժզմծալ՝ դրժողուքնամբ ն

արքայ

առ

ապա

ի

ու

| |

ն

նո-

պատիւս ՛. զայն գործել, զի դիւրադաւ լիցին այնուճետն հրկաքանչիւրքն Հրարոալ ի դրժելորՍակայն'ի ժաժուկ իմն սողնո ապրղեալ ի.

:

ոռ

ծերոլսվիժաց՝

հ

ոչ

չ

բստ

իբր առժամայնի զգայութին զգորժէցնալիրաքն քազակերպնալ իշխանն Գագիկ լաշխարծ սակաւ շփոք տրտմության առճասարակ զամե-

բնե բ բերէ

իոն ԲԱ տէրութնանն՝ որո քն,

ոչ

քումբք զեղոլր. վասնզի իրազգացքլինէին

:

`

|

խաւարասէր խորՀրդոց

ոստիկանին,որ դուռն բանալ Հանդերձնալ զկորստական էր, ումեք քան Թէ Աստուծոյ զոյր կարողութիւն

զոր

ժենդազորժնալ ի միտս իտ' բարեաւն յաղթել չարին, ոչ կասեքատույանելնմա զավ առվերականֆառայուքնանե մինչե չարութիւն նորա: հակարդ իբրն բացաւ Մրոոավուղ պատՔայ

մնրվացաւ

րան ագարացւոյն,

աովուցաւ մեզ մոմոումն

1"8 նս

է

ապառնութիւնն վայրագն գազանի

բարոյականի ն կամեցողի արքային Սմբատայ նախարարացն լատ

ռադրելոյ, դէմ հդնալ

տարադեմ

պա-

Թանգարանաց երնելի ոսկեճամուկ զգես-

'ի նկարակերտկանանցոստայնան բազում բազմականս կազմեալ, ն բազումձիս ն ջորիս ի կութնանց ն 'ի զեն» ղարդս յարդաքնալ, այլ ն գանձա ոսկւայ ն արծաթոյ: Ոչ միայն զայսոսիկ՝ 'ի տուք

ն

մ

բ 4 գնացի

կորպատականի ոստիկանն դառնացողընժայիւքն արա րագօք բազմօք յարքունի առ

`

այ-

ես

այլ

'

անխոսքն ր տանուք

կ

ամ-

նա

էր բարձրաձայն

նրան տալիս էր ընդունելով՝ սիրով բոստիկանըվ արքուն միաբանունրանց

ա

պատիվ թագ,

ու

քակտել աշխատելով պարգններ՝ մ Հե Հետո

յունը, որպեսզի դլ անի

ինք

ւոուլժւս

խաբինրանցից

ժայռողոսկելով

թաքուն Սակայսողունների յուրաքանչյուրին: զգացնել չէր տալիս ն

նման

կատարված ժամանակավորապես ձեաթագավոր եկավ երկիրը իրողությունը Բայց երբ իր տերության խառնաքիչ տրտմություն Գագիկ իշխանը, նա առծասարակ խասատիկանի են դառնում կություն չպատճառեց, Այնտեղ տեղյակ էր բացելուկորստյան պատրաստվել որը նա

ռերի մեյ՝

աի

ու

Դոք, տադրությանը, որ որԱատծուց վար բացի Հէր կարող փակել:Սակայն նրան ամբ Հաղթել չարին՝ արքան չէր կասեցնում րուք չեարան իապառ մինչն սպասավորության Ը

այլ

ոչ

փակել զնա, Սակայն ար-

Փոանոր

մոտ:

ա-

զօրացուցանէր զարբայ, հոկ տխորժաբարընկալնալ՝ նմա տայր թագ արքայական կ պարգեւսարքունականս, "ի քակտումնմիաբանութեան նոցա նմանէ

ու

ատ

ա

առ

,

'

ոչ

լ

« Հ

մայական ր

մտա-

ոք

Ճատռու-

բացա-

որ

տուրքը,

կիղծիքը, արությունը։ հակ այժմ, երբ ճայտնի դարձավ ու մոնչյունն Հագարացիվայրագ գազանի

աղլառն կովն նախարարն ցանկությամբ Սմբատ արքայի ական ե, ոստիկան իմեցի, գնացի պարսկականԱտրպատական, վե

:

ի

ազան

ն

ւ

բեղդառն

ընծաներով

ու

շատ

այլ

սլարգններով,արքունի

քանգարա

կանանց ջուլշակաղործ զգեստներով, երնելի բից(Վերցրած|: ոսկեչյուս նան պատրաստելով ինչպես բարձերով, նկարակերտ ո ն արծաթի գանձեր բազումձիեր, ջորիներ ոսկու ճետ սպառազինված բավաու

Ոչ միայն սրանք, այլ

նան

մեր սրբատեղերից ինձ

զարդար ֆ

վերցրի

Հոանք արբարանացմերոց

Տոն

բաւականի ընդ իա առմալ տանեի 'ի նպաստ օժտութեան, զի քերնս նախ քան զբղխումն թունից հորա ն զխառատումն քարանց եկեղեցւո սրբոյ ն զկորատական գերնմա

ըստ

չութիւն ժողովրդոց Քրիստոսի՝ Էնտիաղագս մարթացից ինչ արար

| Է`

մաճացաւ

խարդախութնամբ վտարանդհալ՝ըմբոնէր

նրա կողմից,

ալաշարում Հասնում ոոտիկանի սնափառ Արդ՝ մինչդեռ այլապեսինձ վրա էր թոչունի նման գալիս, նրա գոռոզությունը,Հանկարծակիմի որաթոիչ դարձած թադավոր մոտ է Հասնում ՀայոցԳուրգեն մարզպանը՝ ու անփորձ մտքով ճամոզելու ոստիկանին մեր գիկի եղբալրը՝անվարժ չափելով եվ ապա ճշգրտորեն աշխարծը զալու ն զնալուվերաբերյալ: պայման րանից ատանալով նրա նկատմամբ հրկիպագությունը այնտեղից, նա վերադառնում է պատիվը՝ նավորված պարտքն մոտ՝ նրան ներկաուղարկելով իր եղբոր տիկանի կողմից Հրավիրակ առնում է անալու Համար: Մի քանի ամիս անց գալիս կ բատ թափած չանավորը՝ խոստման Համաձայն գործը կատարած նրան ընծաու քանգարաններից վճարելով ընտանեկանտուրքն նույնն էր՝ ճանապար" նվերներ:նրանց բոլորի նպատակը ցաբերելով ն լուծել դեպի Հայաստանառծասարակիրենցվրեժը Հարբթել ացհլ կողմում որ Հուրը չիմացան,թն ճրդեչճված նրանք արքայից: անաչառորեն այրելու ու ապականելու գատնել՝ նյութ Ջարող է բռնկվող ու բարձր նրա կողմից կրկին պաակվելովթագով Համար։ եվ ապա է, իրեն նախապատրասոինա պատվի արժանանալո։ վերադառնում առաջնորդությանճամար: 1 ով ոստիկանիՀայաստանգալու գալոտյանըչ սպասում էի Փազիկթագավորի Բայց ես անչամբեր պաինչպես ազատեն, որպեսզի թերնս նրա դրդմամբ ինձ կապանքից Բայց իմ սպասելիքը չիրականապարտքը: Հանջում է Քրիստոնեական կերպով շղժայվեցիիմ մեղքերի պատչարաչար ցավ, այլ Է՞լ ավելի ու

Դա-

ի

ոս-

ու

Գագիկ բ"-

Բերի

կատարծալ ընծայաՍմբատ

առ

դառնայ,

«ի

սադ-

մաճացքու Այնուչետն

ու

:

քՔրիոտոնէական

մերոնց կարծեմ

բազումպաճակներով բանտարկումխավար տեղում, շրջապատում նեղող աղաղակով ինձ ապուշ դարձնում:

ցուցանէր:

բոր ազնավառոյց

ամեն

նա

գոռոզության մտադրությունը կատար խարդախությամբ

Ի

Ռոդ մինչդեո այսպէս չարժեցեալ զայր 'ի վերայ իմ ընդունալնակարծ Հպարտութիւն ոստիկանին, զօրքն իմն օդապլայանկարծակի րիկ քոչնոյ գայր Հասանէր առ նա մարզպանն ՀալոցԳուրգէն՝եղբայր. ՔագաւորնցելոյնԴագկայ, անփորձն անկիրթ մտօք ճամողզել զոստիտ կանն վասն աշխարձճամեր դալոյ ն հլանելոյ: եւ ապա կորովութեամբ մչոնալ զերկրպագութիւն իւր նմա, ն ի նմանէն ընկալեալ զպարտան պատուին պայմանի՝ դառնայ անդրէն, առաճրաւիրակ լոստիկանքէնկ Քճալ ղբօրն իւրում գալ առ նաս հակ յետ ամսոց ինչ ապա զալ Հասանէ թագաւորն ըստ Գագիկ՝ խոստման բանիցն ն զգործ ն ըստ վարժից իմն ն ճրաճանգացկրթութեան զպարու մտերմական սակինվճարնալ, ն ի լիապատար Թանդարանաց իմն նմա բերեալ. ամենայն պատգամք բանի խորճրդոց նոցա իրեարս ալտ 1ԵՔ գտանէր Հորդել լարդարել զչու ճանապարձին ի Հայս ն աոձասաբամ զիրորաց զվրէժ խնգրմլ լարքայէն Սմրատալ,Ոչ իմացեալ, ե Հուր ճրդեճնալմոր կողմ ն կարէ նիք լուցկնաց զգտանել՝անաչառաէս Ճարակի այրել ն ապականել: եւ առա կրկին թագիւ առ ի նմանէ պսակեալ ն այ նս Հանպլատուասիրութեամբ մնժարեալ՝ դերձծալզինքն ի գալստեան կարապետութիւն ոստիկանինի Հայս: իմչ ի գալուստ թագաւորին էս տ ինս 'ի սադր լոյ նորա լուծումն ինձ ի կապարանէն լինիցի՝ որպէս ե պարտն պաճանջէ. այլ ակնկալութեան ոչ ՃանԴիպծալ՝այլ նս չարաչար ըստ մեղացիմոց ՀՐ

ն

սակայն շնարչել, իսկ արքային՝խաղաղ կյանք, խոսբերի՝ իր սնափառ առկա ըստ րանքը պատճառ դարձնելով, Հարթ ու Հեշտ չէր ապիրատ դուրս Քշելով՝բռնում է ինձ,

)

ն

նց,

ու

հս

'ի դիպաճոջբերեալ ի խաւարչտին տեղւոջ ն չրջապատեալբազում պաճդակօք, ն դատափետ աղաղակն զիս պաշարհալ՝լապուլ իմե զիս կազիս

նման

նա

պառ

պատուով

չետն

ժողովր Սիոնի մայրը:5անզավակ մոր որպեսզի գտնել, 8յան ճար լավ ընդունի"սկզբում չզրկվեր իր որդիներից:եվ թեպետն պաշտամունքով էլ արքունականպատվով լավաղույն մոժարվ ճաշտությու ինչով աշխարճին առավ Հանձն

փ նմանչ գտանել, զի մի՛ ապառապուռ մայր Սիոն լատ նմանութեան մօր անզաւակեսցի յորդւոց իւրոց։ եւ քեպէտն սկզբան բարով իմն ընկալեալ ն արքունական կ պաշտմամբ լաւադունիւ առ ի նմանէ մեժարեցայ, ն յանձն նա առնալ ամենայն իրօք զճաշտութիւնաշխարչիշնորճել ն արքայի զխաղաղութեան կնանո. սակայն կարծեմ 'ի ռադրելոյ նմա ՛ի մերոց աստի պատճառս առեալ

ղընդունայնակարծՃպարտութիւն ապիրատութեան՝ ոչ թերնս րստ յառաջակայբանիցն զխորճուրդն ճարթութեամբճաւասարէր, եւ այնու-

նախցան

ու

ու

խաղա-

քոեք

նրա կանիննվերներ տարա, որալեւի քերես. ն Քրիստոսի քանդելը քարերը եկեղեցիների սուրբ փելը, նրա Հետ խաղանո կորատլանգերության լլելը|, կարողանայի

Բ

|

ի

լինէի, Գագկայ

կապեցար

|

ճառով:

|

յ

|

լ

Իսկ երբ դարնանայինՀարավայինքամին Հեռացնում էր ձմեռահսկ իբրն գարնանային ճարաւաճողմզձմերայնոյն ժամանակցրրվին ցրտությունը, մեՓ բանակ կազժելով՝ ոստիկանը նեղված սրտի տութնանն 'ի բաց մերկանայր, ապա ոստիկանն գումարտակ ղօրու անձճաշտխոռվությամբ շարժվում, դալիս է մեր աշխարչճը՝իր Հետնից բազմի կազմեալ՝ չուհալ խաղալ գայ ճասանէ լաշխարչճ մեր, անճաշտ ինձ էլ տանելով շղթայակապ: Այնուճեւոկ Հճասնելով: ուղնորվելով խոռվութնամբսրտին մոմոնալ՝ զկնի իւր ն զիս կապանօքտանելով: են այնտեղ, մինչն որ նախջավան նրանք մի քանի օր մնում քաղաքը՝ եւ ապա դիմեալ Հասնալ 'ի նախջաւանքաղաք, ն անդ աւուրս ինչ զեՃրավիրված առաջնորդներԳագիկն Գուրգենըգալիս ճասնում հն տեղեալ՝ մինչն կարապետքնՀրաւիրհալջ՝ Գագիկ ն Գուրգէն, զային նա ճրոսակներինման այլնայլ խմբեր կազմում: Ապա շարժվում զաՀասանէին ն գունդք գունդք լինէին: Ապազօրէն իմն ճրոսակացգիմէ զիս է նախ Սյունյաց աշխարձճիկողմերը: հսկ Սյունյաց դաճերեց դգբլհլանք նախ զկողմամբք Սիւննաց աշխարճին։ իսկ դաճերէց գլխաւոր խավոր իշխանը իր ազգակից եղբայրներիՀետ մեկտեղ զորքով շտաիշխանն ՍիւնեացՃամազուն եղբարբքնիրով ն Համագունդ զօրօք պում է ն իր Հոյակապ անվանն Հոչակին (ճամապատասխան| ճապարնհալ ունէին զանցա մտիցն ն զկիրճս ճանապարՀացնարիական րիությամբ ճանատիրում է մուտքերի անցքերին քաջությամբ ըստ քաջութեամբ ճոլակապ անուանակիր Ճոչակութնանն՝ զէն ի վեր պարճների կիրճերին։ ճենք վերցնելով քաջաբար" զինվելով՝ նրանք նա զէն" առեալ, վառեալ ն զբազումս թաւալգլոր խաղացուցանէին: շատերին վիրավորում քավալգլոր էին անում: Բայց քանի որ Աստծու Բայց վասն զի այցելութիւնն Աստուծոյանտես արար զնոսա՝ ոչ զօրեխնամակալությունը անտեսեցնրանց, նրանք չկարողացանզորեղ կացին զօրաւոր կատաղութեանցն թշնամեաց Հերքել զնոսա, այլ փախըստաղի թշնամուն Հաղթել, այլ փախան, ընկան քարանձավներն բարձր ն է տեայյամուրսքարանձաւաց լերանց բարձանց ժորժծորս անկանէին: չեռների ծործորները: հսկ այն անօրենը, նրանց մոտից ետ դառնալով Իսկ անօրէնն ընդ կրունկն ի նոցանէ դարձնալ, զորս մ երկրից միանդամ դոտանէր փախածներին քալանի Համար ետ մնացողներինգտնելով, լաշխարճէն փախստէից տեռազերծնալն մնացեալ յնտկոլս՝ զոմանս ոմանց սրի ճարակ է տալիս, իսկ ոմանց էլ դերության քշում, եվ սա ճարակ սրոյ տային, ն զայլս ոմանս ի գնրութիւն վտարանդեալ: եւ կատարվում էր զատկի մեծ պասի օրերի ընթացքում, Հայոց թվակաայս լինէր աւուրս տօնի մեծի պասեքի Ձատկացյնըեքտարիւրերորդի նության երեք Ճճաթյուր Ճիսունութերորդ (909) տարում: վիսներորդի ութնրորղիշրջագայութեան Թորգոմեանա Ճամարոյ: հսկ ոստիկանը օր տ ասներկու այնտեղ ժնալուցՀետո Ճյուսիսհսկ ոստիկանն իբրն աւուրս երկոտասան անդ երեկօթս արարհալ՝ ւարնելքով անցնում-գնում է Դվին մայրաքաղաքը: եվ այնուծետկ կանդ անցնալ գնայր ղարեւելից Հիւսիսով ի մայրաքաղաքն Դվին: եւ անդ է առնում նրասխ դետի ափին, անմիջապեսդալիս, նրա մոտ է ՀասՀապա զետղ առնալ յեզը գետոյներասխալ՝ նում գայր վաղվաղակի ճասանէր Սյունյաց տեր Սուփանը՝ նա տէրն Սիւնեաց՝ կամավոր ճպատակվելով ոստիկանին: Սուփան, լինելով 'ի սպասաւորուանձնատուր Դրա Համար շատ է զարմանում ն ավելի է Հզորանում նրա թշնամանքն թիւն ոստիկանին: Ընդ որ յաւէտ իմն նս քան զնա զօրաու սխրացեալ՝ չարությունը արքայի նկատմամբ: եվ ապա զինվելով նենգությամբ՝ նայր 'ի գրգոութիւն չարութեան ընդ արքայի: եւ ապա 'ի խաբէութիւն հա սուրճանդակ է ուղարկում Սմբատ արքայի մոտ՝ ասելով, որ եթե մտաց զինքն զիննալ՝առաքէ զի թէ բոլորապէս նա իրեն վճարի արքալ Սմբատ, ամբողջ տարվա տուրքը, ինքը անտարակույսնրան զոսկ ամին Հատուսցէ նմա, ղզխաղաղութնան պայման անշուշտ նմա կպարգնեի խաղաղության դաշինք կանցնի կգնա: իսկ նա թեպետե պարգննալ՝ անցեալ զնասցէ: հսկ նա թէպետն գիտէր ոչ ուրախ լինել դիտեր խոռվասերքշնամու Խոսքերի վրա չուրախանալ, ի բանս պատգամաց սակայն աստխաւարասէր Թշնամւոյն.սակայըչ մեղադրուվածային մարդկային իրեն Թենէ աստուածալյնոց.ն մարդկայնոցս մեղադրությունից դուրս անելով՝ իոարտաքս զինքն որցեալ՝ տայր դույն տալիս է նրա խնդրածը, մոտավորապեսվաթսուն Հազաի դավաղվաղակի զխնդիրն իբրն կշիոս վաքսուն Ճճազարդաճեկանաց։ Զոր Ճճեկանի չափով: (Ոստիկանը| երբ այն ընդունեց, իսկույն Հետապնդում: իբին առընկալաւ, իսկ ն իսկ զետ երթեալճէղէր Սմբատայ՝ մինչն ձր Սմբատին՝ նրան տանելով, մղելով ճանելով մինչն Վրաց աշ-. մաշխարչ Վրաց տարնալ մղեալ Հանկալ զնա, մինչն անկանէր ժերձ նա բնկնում Խարչը, մինչն որ է Կղարջքի լաժու անմատչելի յ ր սն կղարջաց: իս "սկզիս արգելել անմատչելի ամբոցները: Դրաքին արգելեալ 'ի ու

ու

ա-

ու

ու

ա-

ու

ու

ու

առ

ու

-

ու

ու

ու

առ

առ

ու

ու

ու

"ո ւն

"

դարչաց:

ս

:

քաղաքին

Բրնա պարտ իցէ ընքնոնու «առնաղէն,այսինքն`ցաջապեռ վառեալ,»

Դը

-

ԼԲնագրոսԻ«առ

զկն վառքալ», ճրատարակիչլ ֆանոթագրուժ է). Թրա, պետք է ընթերցել «առնազէն, այսինքն՝ քաջապէս վառնալ» |մննք ալս վերջին ձնով Վ Քարգմւնել էնք),

՛

,

հա

:

-

կիեցի այնուճետն վին չի մետաղս բանտից նե երկաթի կապարանաց՝ նկ ն

գելաբանտս 'ի դաշճճացանտի մաճաճոտ իմն լուտանօք դանա ն ն այլ վայրս. լանձուկ րանս ն արգելարանս'ի խաւարչտին տեղւոջ եւ ն դառն կտտանօջ: 'Ք վիրապս ն 'ի վիճս խորոց ընկեցայ սաստիկ ն ժիշտ ոչ Հեռապաճապանացն սաստիկ աղաղակն ճուչն դատավետ ն ցառաւօտն, մինչե ցնալ Հասանէր 'ի լահլեաց իմոց ն Ճանգիստ իրանա: այնորիկ բարձեալ էր յինէն նինջ արտնանաց իբրն Բայց ուտիկանն Ցուսուփ Է բոլոր լեղանակաամարայնոլն զինքն Սմբատայ պատրաստեալ մոմոնհալ ն լորս գայռագեղ առի դեգերէր։ Սակայն ոչ կարացեալ այնպէս 'ի բազում աւուրս ամրանալոյն ն 'ի ինչ նմա յայնմ նուագի սակս 'ի լերինս բարձունս չուէ գայ դարձեալ ի ն լամուրս քարանձաւաց, ապա ձորս խորափիտ նմա չջնաԱնդ ապա ընդ առաջ եկեալ ճասնալ լինի Դվին քաղաք: բազմաց սպարա՞ պարգնս ն առատամիտ ն առատաձեռն ի ղագեզ ինքնակամդիմ.-Սմբատայ. պետն Հայոց Աշոտ՝եղբօրորդի արքային ն ի Հնաղանդութիւն ՀագաՀասհալ՝ անձնատուր լնալ գրու

սակս

յնրձկոյէ

հսկ ինձ նա բանտարկեցԴվին քաղաքում, մետաղյա բանտում, երվաթյա կապանքներով:ԱյնուՀետնայն խավարչտինտեղում անձուկ վայրերում այն դաճիճների ես կողմից կրեցի մաճաճուրԼլուտանքներովծեծ, բանտ, դելարան, ինչպես նան սաստիկ դառն կրտտանքենրովգցվեցի խոր փոսերն վիչերը եվ պաճապանների սաստիկ նեղող աղաղակն ճիչը միշտ, երեկոյից մինչն առավոտ, ճասնում էին իմ ականջներին Ալդ պատճառովվերացել էր իմ աչՔերի քունը ն մարմնի չանդիստը: Բայց Յուսուֆ ամառային ոստիկանը բոլոր եղանակներինմոնչալովիբրն անվանդակառյուծ որսի պատտաստվելով Սմբատի դեմ՝ չատ օրեր այդպես սպապում էր: Սակայն այդ ժամանակ նրան չկարողացավորնէ վնաս տալ՝ բարձր լեռներում, խոր ձորերում, քարանձավներում ամրացված լինելու պատճառով, ն նա դարձյալ շարժվում գալիս է Դվին քաղաքը: Այնտեղբազում պարգեներով նրան ընդառաջ է գալիս Հայոց սպարապետը՝ չքնաղագեղ, վննլացի, առատաձեռն Աշոտը,Սմբատ արքայի եղբորորդին, որը իր կամքով Հճանդգնաբար գնում Հասնում է նրա մոտ ն չՀնազանդվումճագարացուն, Թերես նա |Աշոտը|մտածում էր փարթամաշնորձ Ցուսուֆի Մասին, որպեսզի գուցե նա նս նույնպայմանով շնորչ գտնի Փարավոն ձրկրորդի առաջ նույն ձնով կարողանա ոստիկանին իր ցեղի չար ու

ու

ու

ու

ու

զան» քանանել |

Լ

երթեալ

| | | ղխորբաւական շտեմարանել Ցու-

բացւոյն մանալ: Թերնս զմտաւ ածնալ նորա զփարքամաչնորճն նա ըստ նորուն տակի գտցէ շնորչս տուփ, զի գոնէ քէ ննա ն նոլնաբար դարձուցանելբաւհացէ ի բարիս ըզերկրորդն Փարաւոնի տան իւրոյ. ն կամ թէ ըստ ոստիկանինչարի ընդ ազինս գրոճի բարս

ու

առաջի

ձեռն անրջիցն տեսութեան թերնս ստասցի առ 'ի յապրուստ` Հըրդական ցորնանն ընդղէմ ռաստկացնալսովոյն անտի, սովամաճ կորստենէ 'ի կենցաղականկարգաց նորս իսրայէլի Փանտկս զայն զչագարացին որ Հանդերձեալն էր լինել, Բայց իբրն ն բաւոն, որ ոչ գիտէր զՑովաէի, ի միտս առնոյր Է զոր խնդրէր նա" այոմ հորա զխորչուրդ առ ի չարչարել զազգա մեր,

|

ու

դարձնել դեպի բարին. կամ թե անրջական տեսությամբթերեա հ վիճակի լինի շտեմարանել խորճրդավոր ցորենը ընդդեմ սաստկացած սովի՝ նոր իսրայելիսովամաճ կորստիցու անցավոր կյանքից

բարքը

փրկելուճամար,որ

էր լինելու, Բայց րբ

պատրաստ

ամավ

Հացա

րացի այն որը չէր ճանաչում Փարավոնին, Հովահփին,նա Հասկանում է նրա մտադրությունը՝ մեր ազգին չարչարելու ճամար ճնարագետ

զճնարիմացութեան եվ ինչ նա

էր, դրան չչասավ, Այնուչետն վախենալով բրոբբոնակալի մաճացու խորամանկութենէ կ մաչվան երկխորամանկությունից, զանգիտեալ այնուծետն 'ի մաճացող ոչ հչաս, միաժամանակ | վուզից, ն չ(արողանալով երկիւղէ, ն ոչ ինչ հլի դտնել Հեռանալու ելք Ֆադատին՝ միանգամայն իսկ ն ի մաճուան ճնար, նա Հարկա՛ամեն հղավ ակամայ այնուշետն ինչով մարթացեալ,-գտանել Հատուածի Դրվաժ ղագս. Հնազանդվել ոստիկանի կամքին, Լայն էլ/՝ կամօքն. գործով, է՛ ն մտքով, նե՛ խոսքով նրա Հետեիցընթանալ Հարկեցաւ ամենայն իրօք բերիլ ի կամս ոստիկանինարդհամբք խորկատարել նրա ցանկությունը, Սակայն զկնի ընքացաբար բերեալ ճետեդրանով էլ չէր կարողանում ամբողչուՀբրդովք ն բանիւ մերձաւորութնամբ որ

ուզում

ա-

ու

|

Թյամբիր կողմը գրավել նենդ կարէր հակ դադար առնելով

կամաց հորա. քակայն ն այնպես` ոչ հալ ի ն ոնոտի լիակատար յինքն լանգուցանելզվատաճութիւնսրտի սաղապ փ Դվին՝ զդաոխաբերայնս հսկ ոատիկաննառկայացհալ որջանայր

կատարծլութիւն

նաշունչ եղանակսձմերայնոյն'ի

անցուցանել:

ճարկեցայ ես խնդրել ելս հակ ապա այնուչնատն "7 իոն / "ո". ԲոիՈՒՒ

Բ "

նմա

Գուցէ «խաբնբալին»:

ու

| |

քողուՀրաման |

ու

սնոտի խաբեբայի" վատաճությունը:

ոստիկանըբույն է դնում Դվինում՝ ձմեռվացուրտ ձղանակըայնտեղ անցկացնելուճամար: Այնուճետն ես ստիպված ոստիկանից խնդրեցիթողության Հրաման, ինչպես որ երբեմն մեկը ելք էր փնտրում Գրոտիրիադայի ռան-

ՐԱՄաագքուր «խտաբնբայնջ. Հրատարակիչը ագրում ժանոց Գրոոիրիահանդուր հոձն (րոնում ննք,

որ

Հիչտբ այդ

ձեն է,

Ամուր արդա, է, ԿԱ

|

| |

լ

է|. Գուցե

«խաբնրալին» շթ

ոթ դարամետիցՁ6,ն դա ոչ թե ներկա մաչՀվանիցվախենալու յառժամանակեայ քերնս "ի պանգիտելոյ մաճուանէն պատճս:ոռվ, ն 'ի բազմաց օգնակառր Աստծու կամքով է, այլ որպեսզի ոսկու ճամար Ճոգ տաներ: նվ էս Աստուծոյ, այլ զի սակս ոսկւոլ տնօրինէր ըստ գանձուցպարտապանու- չէի կարող շատերի օգնությամբշատերին վճարել անիրավ գանձերի նութենէ բազումս Հատուցեալ էի զզրադատ ի պարտքը ինչ, ն ոչ ոջ նս ի ճատուցանել այլես ի վիճակի չէի ինչ-որ բան Հատուցելու, ն չկար մեկը, ունէի բնաւ բաւական ե այլ ոչ եւ որ օգնականութիւնն վերին օգներ ինձ, ածայ: Այդ պատճառով էս այստեղ բերվեցի։ եվ վերին օգյայս սակս այնորիկ ինձ. օգեէր որ էր՝ արնամբեր լի նությունը ինձ իւր նմանէն դուրս կորզեաց, կորզեց, ազատեց նրա ձեռքից, որի ձնոքերը լի ձեռք որոյ 'ի զիս արտաքս էին արյամբ: եվ Փարավոնի Մովսիսի ի Ման սակս աճի ծանրասրտին Փարաւոնիփախեայ ըստ խոատասիրտ աճի պատճառովես փախա, ըստ Մովսեսի՝ դեպի Մադիամ, կամ բնչպես եղիան, երկրորդ Հեզադիամ ն լերկրորդն Հեզաբքրելայ ըստ եղիայի 'ի ՍարեհփթայՍիդոննան: բելից փախա ՍիդոնյանՍարեփթ, Քանի որ չար ավազակներըմեր եւ վասնզի չարացն գերչաց չար ճէնք սառտկապէս դեռես մածնալ ն ես ատ չրամանի տէրունեանն աշխարծը դեռես պաճում էին չար գերիչներիձեռքում, ալդ պատճառով մեր. սակս այնորիկ նէր զաշխարձս ն քա արնելեայ կողմանս 'ի աստվածային քաղաք ՀրամանովՀալածվելովթափառեցիքաղաքից քաճալածեալ չրջեցայ "ի քաղաքէ 'ի ղաջ՝ Աղվանիցարնելյան կողմերում գնալով մեծ իշխան մեծ իշխանն Սաճակ երթեալ ն առ քագաւորն նոցունց Ատըրնից Սաչակի զի ն նոքա 'ի ժողովրդենէննրանց թագավոր Ատրենրսեչիմուռ, որ գտնվում են կովկասի Հիւսիսոյկովկասու. որ ըստ արնելից ներսետ, ճյուսիսարնելքում: Այդ ժողովուրդները մեզնից ես, ե նրանցոչխարներիՀոմերմէ ն խաշն արօտի մերոյ էին։ եւ 'ի նոցանէն ոչ ինչ սակաւծախս սակի կարգէր մեզ պարտապանաբար տերը մերն էին: եվ նրանցիցյուրաքանչյուրին ռոճկաց ըստ իւրաքանչիւրումն ապճամապատասխան վճարելով զոլէտա ամենեցունց։ եւ անտի ելեալ դնացաք 'ի կողմանսրուստի քիչ ժախսծր չէր կարգում՝ որպես պարտապան մեզ վճարելով ամեն 'ի մնկի պետքերը: եվ մենք. այնտեղից Գուգարացոց ն անդ բնակեցաց՝ ակն ունելով փրկութեան մերոյ գնացինքԳուդարքի կողերը այնտեղ բնակվեցինք՝ Տիրոջիցակնկալելով Տեառնէ, մեր փրկությունը, ն արքայ Բայց երբ ոստիկանը Սմբատ դարեկավ Դվին,եր փախուստից Բայց իբրն եկն ոստիկանն 'ի Դվին, ապա վերադառնա-չ 1ով տէրութեան Սմբատ արքան գալիս է երազգավորք, կալուածս սեպճական ձեալ "ի փախստէութենէ իւրմէ՝դալ 'ի եր տերության սնփական ն աւուրքն բ ացան հսկ երբ դրունք կալվածքները: հսկ իբրն ն գարնայնոյն դ արնան բացվեցին դոները, լնրազգաւորս: իւրոյ օրերըտաքացան, ոստիկանը մեժ զորք է պատրաստում ջերոտ զտեղի փոխաբերեցին՝ապա ոստիկանն գունդս զօրաց բազմաց իբրն Հրոսակ քառաձեռս բոքում| Սմբատ արքայի վրա: նա զորքը տալիս է Գագիկ պատրաստհալիբր ճրոսակա արքային Սմբատայ, տայ 'ի ու թագավերի նրա մյուս նախարարների նս իւրոց նախարարացն ն ն լայլ ձեռքը այդ դավաճաններիննենգորեն ուԳագկայ գաղտակծութեամբ դաւորին է նրա |նմբատի| վրա: հսկ ոմանք երբ Սմբատին զգուշաց'ի վերայ նորա: հսկ Սմբատայ զգացուցնալ ոմանց | ղարկում առաքէ դաւողս նում են նա ն նա այդ նենց դավաճանության տագնապելով ատիպեալգումասին, նա նս ստիպված մեծ զորբ զդրժող դաւաճանութիւնն,ապա |է գումարում, տալիս է իր ն Մուչեղայ ն ձեռս Աչոտոլ ի իւրոց որդիներ Աշոտի Մուշեղիձեռքը ն պատտայ մարէ զօր բազում վիրում է ճանապարճին ն Հրամայէ զգուշանալ 'ի ճանապարճացն: հսկ նոցա չուհալ եկեալ ճազգույչ լինել, երբ նրանք գալիս Հասնում էն նիգ գավառը, տեսնում բունհալ դադա-` տեսին, զի ճամբար այլազգեացն են, որ օտարների ռեալ 'ի գաւառ՝ ու բանակըտեղավորվել բնալ էր ի Հովթիտսճարքայատակ վայրի միոջ առ ստորոտով լերինն, դադար է առել լեռան ռտորոտի «ճովիտներում, մի Հարթ տեղում. եր|րանցճետ էր նան Գագիկթագավորը, Այդպես ընդ որոց ն թագաւորն նս Գագիկ: Արդ՝ իբրն այն այնպէս իմն նոցա են երբ նրանք դուրս ի դիմի Հարկանէին՝ ակամայ կամօք ապա 'ի մարտ պատրաստեցան, |գալիս իրար դեմ, ստիպված մարտի էն պատրաստվում՝չիմանալով Ռւտի եկած իրենց զորքի նենգությանասին, իւրեանց՝ բնակչաց Ուտի գաւառի, որք ոչ գիտելով զնենդգութիւնզօրաց լիսկ Ուտի ն անցեալ |գավառի| են ՍԼորդիք։ Անդ ապա բնակիչներըՍնորդիքէին։ ԱյնտեղԱշոտն Աշոտ Մուշեղ նախ ինքեանք իսկ նախ Մուշեղը իրենք են կովի ասպարեզ մտնում ու յասպարիսի՝ չաճատակնալառաքինանալին, ն բազմաճանդկսքաչուգրոչելով առաքինանում, ինչպես նան մեծ թեամբ ճատնալ զոազմ պարու նոցա զմիմեամբք արկանէին։ հսկ իբրն քաջագործությամբ ռազմաճակատային կտրծլով գիծր՝ ճար|ձակվումեն միմյանց հակ երբ կոխվըշատ խորացավ,ե նրանք խոր խոցեցաւ պատերազմն ն ասպատակնխառն ընդ միմեանս արան, նենլխառնիխուռնմիմյանց վրա Հարձակվեցին,բատ յանկարծակիապա զօրքն Ուտէացի ընդ կրունկն դարձեալ ըատ նենգ մտադրության ք

դալ,

ն

այս

|

ոչ

թիւն,

ու

|

առ

|

ու-

| |

Աղուա-

առ

ու

ի

վ

«ւ

:

|

ու

ու

նիդ

որդւոց

|

ու

|

գավառից՝

ու

|

վրա,

|

|

|

անձանց: իսկ վադապատիրխորճրդոյն՝անդառնալիգնային ի կամս ընդ նոՀարկեցաւ արնզի յայնմ կողմանէ զօրուն էր Աշոտ՝ յակամայ զօրացեալ սամտսին դառնալ յետս կոլա, ղի ասպատակ այլազգնացն անկեալ՝ բազում կանային։ հսկ Մուշեղ ի մէջ թշնամեացն ածնալ. սաքաջութիւնս ցուցանէր մինչ ի զարմացումն զամենեսեան լինել բազմուդիմակաց ոչ կայն մենամարտութնամբն կարացեալ

ուտիացիներիզորքը

|

Հանկարծակիետ

է դառնում, ն

նրանցիցյուրա-

քանչյուրը գնում է իր ցանկացած ուղղությամբ: եվ քանի որ Աշոտը զորքի այն կողմում էր, ճարկադրվածժ Հարձակվեցնրանց վրա՝ նրանց վերադարձնելուճամար, որովչետն այլազգիների ՀարձակումըՀզորահում ու աաստկանում էր։ հսկ Մուշեղը, ընկնելով Թշնամիներիմեջ,

անճնարին

քաջազործություններէ ցուցաբնրում՝ բոլորին պատճառելով այդամար ոստիկանն: տանէին սակայն միայնակ մարտ մղելով՝ նա չկարողացավ արարձալ զարմանք, քնանն՝ ձերբակալ զնա մանկա քագաւորազուն կայնլ բազմությանը, նրան բոնում ն տանում են ոստիկանի մոտ: ղուարթացհալ զուարճացհալընդ ըմբոնումն եւ յայհսկ զօրաց թագավորազնմանուկին՝ Մուշեղին, բռնելու Համար: իւրոց: տատիկանը Մուշեղալ՝ խրախութիւնսբազումս վարդարէր մտաց գտեալ զայնպիսի զվարճանում Հրմվում է ն իր զորքի Հետ խրախճանքէ կազմակերդառնութեան Հրաբորբոք նիւթ ապա նըմչետէ ոլոր պում, տարածանէ Այնուճետն սփոնալ դառն ընդ բազումս մտքի Հրաբորբոքնյութը, տանելով այդպիսի լաղթութիւն՝Հրակիզութիւնս ն մեգ ն Լաղքանավ,մեր ծրկրի բոլոր ծայրերում ափում ու տարաժում երկրի մերոյ: Եւ ի միջօրէի իբրն 'ի գիշերի մութ էր ճրր-ազն. ն 'ի վիզություն։ եվ օրվա կեսին գիշերվա նման մութը, մեգը, կ խաւար աղջամղջինպատեալ պաշարէր մառախուղն: ճակամիտնալ ու աղջամուղջիխավարը պատեցին պաշարեցին ասքանազյան ազգին: լծակս կշոոց եդեալ զերկունս տագնապ տարակուսանաց անուր Հագարու ծնվկշեռքի նժարին դնելով տագնապի ու տարակուսանքի կուտեալ գտանէին"ի վերայ մեր ծանրատաղտուկ երկունքը՝ ն տէգք ճինից նետք Հագարք վասնզի նաքովրայ. լուծը թեքվում ժանրատաղտուկ կուտակվում էր մեզ վրա՛ ռաւել քան զքարինս ձորոյն երբեմն ավելի շատ, քան Նաքովր ձորի քարերը, Քանի որ Տեաոն տեղացին 'ի մեզ: Քանզի արմատ դառնութեան, զոր ավազակներինեն տ իկեցաւ տերը շառափղեալ Տիրոջ կրկին տեգերը տանէս Թորգոմալ՝ տեղացին մեզ 'ի վրա, Տէր Քանզի դառնության ար-՝ խլեց լեղծում մատը, որը երբեմն Տերը խլեց Հայոց տնից, կրկին նալի լայգնատանսժեր՝ 'ի փշաճեղձ մացառս վերընծիւղնալ ճյուղավորվելով, տեկվեց մեր իմանալի այգիներում" վերընժլուղելով է ապականութիւն» փշախեղդմացառեւ այնուչետն աճա սիրտ իմ տանչեալ տագնասի տարակուսանօք ներում եղծելու ապականելուՀամար: Այնուճնտն իմ սիրտը տանջվում էր տագնապիտարակուսանքով, զի լանօրէնուքնանցմերոյ կ Հայեալ մաշի փոր իմ 'ի լալոլ, ն ի սնաթոյր տխրուքենէ գոր 78 1 կացկլույ ճալվում-մաշվումէր այն, որովճետն մեր անօրենության լութիւն Տետոն անտես արար զմեզ. ն. մատնեցաք ի պատճառովՏիրոջ խնամակալությունը խեքիւ Հայեցաւ ՛ի մեզ արեգակն ճշմարիտ. րոց անտեսեցմեզ, ն մեր գործերի ն դառն զործավարաց Փարաւոնի ձեռս՛ Փանրասրտիերկրորդն նորո սնաթույր տխրությունիցճշմարիտ արեգակը) խե) նայեց մեզ եվ վէր" մենք ընկանք խատասիրտ ու Փարավոնհրկրորդի առաւել կս քան զանուր կաւափաղաղ նրա վերակացուների ռրք վերայ ի ճարուածովք ձեռքը, որոնք, լժից զմեզ ավելի կործանեցին ծանր անչնարին մեզ վրա դնելով կավագործության Հի վերայ եւհալ՝ մեզ մաճառիք աղյուսագործության վերքերը ն անճամարՀարվածճարվածիՀետնից Հարուածոց։ Վասնզի իբրն զմրրիկ Հողմոլ շնչհալ պտուտաբար ն ըստ փոշոյ Լմանութնան ճասցնելով՝ կործանեցինմեզ: Քանի որ մրրիկի նման մեզ վրա փչելով համայէլեան օդն դառնաշունչ տաստիամայծլյանմաճառիք, դառնաշունչթամին ն պտուտակաձե փոշու նր'ի մեր բնակութենէ. ըստ ցնդնալ՝ ի բաց զմեղ տարագրհաց ման ցրելով, մեզ զճոգի մեր բնակավայրերիցդուրս քշեց, ՍաստիկՀորդակութեան ուղխից լորձանաց Ճեղեղեալ ողողեալ՝ արբոյց ցած Հորձանջի նման վարատնալ: սպանդ 'ի զմեզ զոչխար ի բրն Հեղեղելով ու ողողելով՝առճասարակճարբնցրեց րութեան առչասարակ՝ է շարտեսութիւն ն ժեր մտացս մոլորված ճոգին իբրն ոչխար մեզ Քշեց սպանդանոց: Այսպիսով, սակս այսորիկ որ յիմումս շտեմարանի | արդ խոր-| ջանի որ իմ մտքի շտեմարանում է գտնվում շարժման փոփոխությունը, ժութեան՝ չլացեալ ն ունայնացեալ, ոչ բամ բանիւ լնուլ զնպաստ Սակայն զճա-| այն կուրանալովու փչանալով զմեզ, կալելոյ Ճասելոյ աղէտիցս զգալի խոսքովչի կարող կատարելխորՀչրդի Հըրդոյն ըստ ինձ բերեալ, զի հպաստը՝մեզ վրա ճասնող ու մեզ պատող աղետներիպատճառով, նսալիաս լօժանդակութիւն ԱՄարձակախօսն ճարուածոցա բարկու-| ՍակայնՀամարձակախոս ուսուսցէ զխղխայքս մերձաւոր եսայիտսըինձ օժանդակություն աիրել ն ողբալ բերեց, որպեսզիսովորեցնի իմաստասիիել ողբալ Տիրոջ ողորմության, խրա-

ԽՆ

առ

|

ղիմա-

ու

մառախուղ

զԱսքանազկանս ա-

| |

ու

|

|

Բոր

| այցե-

|

ու

|

աղիւսագորժութնանն | |

ի

ն

ոո

ու

Սվ

ո

.

ու

Տ

'

ՆՈ,

225:

.

կան

ն

ողորժութեան Տեաոն.

աաա րո խոմ խրատու

«Զարթիր՝ասէ, զարթիր ն արի

.

ո

արբերն զբաժակն կործանն թափեցեր. ն ոչ ոք է արբերն զոր ման, զբաժակն սրտմտութեան, ն միւսումն ակնկալեալ, վորդւոցն քոց, որ զքեզն մխիթարէ» բատ մխիթարիչ ինձ» ն րատ այ«Ո՞ ընդ իս տրտմեսցի,ն ոչ ոք գտաւ մա թէ բեկո՞ւմն քո կամ լումն, Թէ «Ո՞վ եղիցի տրտմակիցինձ. մի՛ Ջի արդարնիսկ ըստ նախագուշակտեսողին՝ ռանութիւն սովու ն սրո» ն գերեալք ն ոչ կարենմխիքարելզմեղ որդիքն մեր՝ ւտարակուսեալք ն ամենայն ճանապարճաց: Հալածեալք ն սպաննալք ննջեալք ի կիցս զի Ճուտ դառնութեան, մաճաշշուկ այսպիսի Է, լիրավ 'ի մեզ բղխեաց զոր

ճարվածներիբարկությանվերքերը. Մերձավոր հ տե՛ս

«Ճարթնի՛ր,

ա-

քնից վեր կաց ինձ այստեղ, երուսաղեմում, Գարնիր ո կործանման բաժակը, սրամտության բաժակը, թէ ամն կ քեր որդիներից չկա, մխիթարիքեզջ՛ն: Մար լ ցիր, քո ինձ կարամի, ինձ մխֆէ ք. ե ար ն մեկ կարծիքի, թե «Ո՞վ կլինի ինձ ն Հոն87 մակի, սրբի սասանությունը»32։ ՌրովՀե անա կամ սովիմարդարեի՝ մեր որդիները, որոնք ր Ճալածվել, Ար գերվել, ագոգակ սպանվել մեռել թի խաչմերուկներում, չեն կարող մխիթարել մեզ:եվ իրավակամացն քաղցրութեան վայելեցաք յօրչնութիւն ր» րի որովք սպատունցաքն իի բխեց այսպիսի մաճաշշուկ դառն Հոտը, որովՀետն կթեցաք. յորմէզբարին ծանեաք զնա արժանապես՝ Հոցինք վայելեցինք Աստծու կամքի Աստուծոյ, եո մեշ. օրճպաճանջէր: որով արտն մխիթարութնան, ղտուողէն րուք դոշչացաք արժանվույն չճանաչեցինք, որից բարիք քաղեհօքնպատիկ նոքիմբք խրատեցաք, Բոն մխիթարություն տվողից, որով տակս ալաորիկ ե պարտքն մեզ ընդ Սուգ մարգարէու-չ ՛, Ի ո աՔանք տուցան մեղք մեր 'ի ծոցա մեր: Սվ Համար նրանցով խրաավեցինք, մեր փառ, Սթ»ն

ո

,

ու

որը

ն քո

«Ո

:

ըստ

,

.

ն

ն

ոչ

ապա

ն

ն

լ

|

խօսեզինեալք զլեզուս իւրեանցկանրութեամբ անօրէնութեամբ՝ ն պատն խաբեբայք ցանխոտորնակսթիւրս մռաջի իշխանացմերոց. ն լաչս ե ստուգաբանից. ինդ արանց արդարոց րիչջ փոխաբերեցան ն

ստոյգ ճովիւք ղօրավարաց մերոց ն դլխաւոբիշխանաց անարգեցան իւրեանց. Հօտի Տեաոն: եւ ստացան Հովիւս բազումս ՝ի գայթակղութիւն ն ն

ն

անղդամաց:

նախատինս լյարանց ստոց սակս այսորիկ ստացաք զմեօք. ն Հօտք եղաք 'կ կատականս ժաղու ազգաց, որք շուրջ էին ի գերուի խստաց ապստամբողաց Ճովուօքյավշտակեցաք ձեռօք սուրբ լնալք: իսկ այլք ոմանք մատնեալք ն վաճառակուր

Հանդերձ

թիւն ն ամբիժ սրտիւք զբազում դանից ն ՛

կ կապանացն դելարանաց :

"

խոշ-

ու

ճանա-

բոլոր

քաղցը

ըստ

ն

ա Վաճանքաստ, թափվեցին մեր ծոցը, Մեզ Հետ ՀԱՆԻ Ը ազատեն ասելով. «Հրեաստանը կործանվեց, ն պրա

հուՔանի փաոք ը`

չ

նա ն

ապա.

սգում է նան

ընկավ Սիոնի բարձրյալի խնամակալությունից դուրս թողնվեցին եկեղեցիները,իբրն այգում եղած տնակը կամ ում գտնվող պաճակի ծաժկը։ կացնով ու մուրչով դոները, ճրկիզեցին նրա »ուրբ խորանը ն պղծեցին որ

է, եի աուն արի ոա Տ Հի Տիրոջ ժառանգությունըարորվեց ճանապարձի »-

Ավան բկրապիչ անցորդների պիղծ զարշապարների ին տաճարը:

«թ ա

":

տակ։ Եկե-

անարդարացիորեն աղաների եվ օտարներիցառավել բնակիչներիկող-

4" ե րուսաղեմի

ԴԱ.

անբիծ արյունը չրի

շուրջը:

նման

Հո-

տան

արմատը, որովճետե սյուներ Ճամարվածները դառնության : Բորա բվեցին դեմ ն, իրենը լեզուները ռլ Տիրոջ զինելով նանրությաժբ ի առաջ խոսեցին Թյուր խոտոր մերիշխաների

արիոագությամբ, ստախոս մարդիկ փոխարինեցին

ոախոս արձա մարդկանց:Տիրոջ Հոտի արդար բ'

ու

ու

արդար

ու

քըշ-

Հովիվներըանարգվեցին մեր գլխավոր իշխանների առջն։ Իրենց գայթակղության ճովիվներ ունեցան: նվ այդ պատճառով նախատինք

դորավարների ու

պատճառով շատ ատախոս ու անզգամ մարդկանց կողմից:Սաղրիառարկա դարձանք այն ազգերի կողմից, որոնք մեր շուրջն էին, ն Հոտերով4ովիվների Հետ միասին ճափշտակվեցինք դաժան ապստամբների կողժից՝

ոոցանք

գերության քշվելով բով

տրրտ-

ու

շուրջ չեղաւ իբրն զջուր բիծ արեանց կղերց հկեղեցւոլ տարապարտ արմատ բոս եւ 'ի տանէ առաւնկլ քան օտարաց զերուսաղէմաւ: ու 'ի Տեառնէ, դառնութեան.զի կարծեցեալսիւնք ոմանք ապստամբեցան ն

ոք

ու

են,

171, չ

պղծոց

Բաց

ոչ

այլ

բ.

«ժրչասաանկորժանեցաւ խանարձեցաւ ՄԱՆ աԱ. Բարձրելոյն աստուանի» Վասնզի թողան իսկ 'ի խնամակալութենէ ն իբն ղշովանի ժՓաշէնեկեղեցիքն Քրիստոսիիբրն ղզտաղաւար յայգւոջ ն ն փայտատօք մրճօք կործանեցին Ք բա մրդապաճաց"ի մէջ սեղխիենեաց. ն պղժեցին զխոՎդրունա նորա ն Հրկէզ արարինզարբութիւն նորա, ն ժառանգութիւնՏեսոն կոխեցաւ ի գարշապարան անուան նորա. ն անն" խոզական երկրապիչանցատրաց ճանապարճի. ն

:

ոչ

ն

առնու

որ

բոտ

առ

ճա-

ապա

ոք

ճտ

ջարդը

եւ

ն

ոչ

ու

ու

վաճառքի Հանվելով: Իսկ շատերը նուրբ ձեռթե-

մաքուր ռիտով ենթարկվեցինմեծ

ծեծի,դելաբանների, կապանք-

ՏՈՅ 3Ե-

1Ըւ

բանտից ն անչնարին նեղութեանց զվորձ առին, ն բարյերեսաց անիրաւութեանց այնոցիկ, որք բարձրացուցին իսկ զանարգանա մոլորութնան յանձինս իւրեանց. ն դիակունք ծառայից Ասէ մարմինք սրբոց Ի Բարձրելոյն տուծոյգէշ թոչնոցերկնից արկան, կերակուրս գազանաց տուան։ նւ ոչ ոք գտաւ որ յինքեան բերէր զնախանձ Տեաոն ամենակալի ն 'ի բաց տարնալ տրոճէր "ի տանէ Տետոն ապա պմշակսն անօրէնութեան. ն կամեցողքայսպիսեացս յիրաւի զատանգանաց

ն

ձան

:

յանձինս իւրնանցկրեցին: մոլորութեան

նարգութիւն եւ

ների, խոշտանգումնեխի,բանտարկությանու անճամար նեղությունների ն վերացան այն անիրավներիերեսից, ովքեր իրենց մեջ բարձ|

նետԱստծու ծառաների րացրինմոլորյալ անարգանքը: դիակները

վեցին երկնքի թոչուններին որպես լեշ, իսկ բարձրյալի սրբերի մար-

մինները որպես կերակուր տրվեցին գազաններին: եվ չգտնվեց մեկը, որ իր մեջ կրեր ամենակալ Տիրոջ նախանձը ն Ճեռու տանելով Տիրոջ, տաճարից՝ բաժաներ անօրեն մշակներին: եվ այսպիսի բան կամժեցողները Հիրավիկրեցին մոլորության անարգանքը: եվ արդ՝ այսուճետն ես դարձյալ իմ խոսքը այնտեղից կվերա-

գրան

արդ՝ ես այսուճետն դարձեալ դարձուցից անդրէն իմ մեն Սախծնալ սրտիւ ոչ 'ի յողբս դանդաղեցայց խորճուրդ առնուլ 'ի բոցս վտանգաւոր կրից զթոուցեալ գերանդին ընդ օդս՝ 'ի Ճաքարիաչ դարձնեմ դեպի ողբը ն տխուր սրտով չեմ դանդաղի մտաբերել ըստ հրկրիս առաժծութեանցս, զսուրն երկսայրի՝ զորբեալն արեամբ որդւոց առածի, մերոնը վտանգավորկրքերից, օդի եջ թռած Զաքարիայի մերոլ՝ զբազմախողխողնզառաքնալն 'ի վրէժանդրութիւն գողոց ն գոփանդին՝ երկսայրի սուրը, որ սրբվել էր մեր երկրի որդիների արյամբ: որում ե տնսեալիսկ եղն մեզ բստ ղակցաց,սատոց ե ոտերդմանց, որպես վրեժխնդրությո | բազմախողխող առաքյալին Լոմտաբնրեմ յերեսացՀարաւոլ բորբոքեալ չաիիք ե լյոգնածախող տանջանարանք՝ հրդմնազանցներին։ պողերին, Ուստի ն դողակիցներին, ստախոսներին, յորդիս ժողովրդոց մերոց. որք ն ճարան իսկ ն խղխայթեցան սովով մենք տեսանք ճարավից բորբոքված չարիքը ն մեր ժողովրդի որդին սրով ն խարդաւանական դրժողութեամբ մինչ ի մարմին ն յոսկերս ներին ամեն կերպ վնասող տանջարանները, իսկ որդիները խփվեցին ն ուղեղս թափանցանցբերեալ: Մի՛ անտեսեսցի ինձ աստանօր ն միւս թքարախոտվեցինսովով, սրով, խարդավանքով, որ թափանցեց ու ասէ մարգարէութիւնն, որ իբրն զինձ պատաճնալ այնոցիկ, որք լուղւոջ Հասավ ժինչն մարմինը, ոսկորները ն ուղեղը նս այստեղ չեմ անչարութեամբ են զգածեալք՝ իբրն յայնժամ ուրեմն երբեմն զկոսմոլ «ոնսի ն մյուս այն մարգարեությունը, որ, իբրն ինձ, ասում է, պատան Մովսէս՝ այրն ԱստուԱսորեստանեայսն: Ցառաջ կացցէ ինձ աստ Հում է նրանց ճանապարչին, ովքեր չարությամբ են Համակված, ինչծոյ, որ զճատուցումն գործոց վրիժուց մերոց ճրապարակագոյժառնէ պես այն ժամանակ երբեմնի կռամոլ ասորեստանցիները:Այնտեղիմ զուուր իմն սրհալսուսեվրիժուցխնդութեան մերոլ՝փայլակնաբար Աստծու մարդը,որ ճրապարակաւվ կանգնում է Մովսեոր՝ Վսռաջ Ճայտրին չ վերայ Հասանիլ ն յագուրդ նում ոչ առնուլ առ 'ի վուտելզմարմին: է ժեր գործերի վրեժի Ճճատուցումը մեր վրեժխնդրության օիը՝ վիրաւորաց գերելոց գլխոց իշխանաց մերոց: Զի որք երբեմն 'ի բարձփայլակի նման սուսերով վրա Հասնելով ն մեր իշխանների զլութները րագոյն աստիճանս նստէին ն 'ի խորանս պեիտականսվերամբարձ ճոու գերի վիրավորների մարմինները ուտելուց չՀագենալով: Որովչետն ե խանային, արդ աւադիկ խարդաւաննալքդիւրադաւ եղեն պարտանրանք, ովբեր երբեմն ավելի բարձր աթոռների էին նստում ն իշխամաճուն ւորք տուղանաց 'ի չար ոստիկանէն։ Վասնզի զոմանս ն 'ի նական բնակարաններում երկրից վեր բարձրանալովՀպարտանում էին, մետաղս բանտից բերեալ: տակաւին դատեր սրով ն սովով ե գանի... աճա այժմ խաբեբաները բոնվեցին ու (12 մաճապարտության տույժի առ իսկ զոմանս, ղոր ն պատուաւորս 'ի յինքենէ քուհցուցանէր տեսոՔարկվեցին ոստիկանի կողմից: Քանի որ ոմանց բանտ բերելով՝ տս:ղացն՝ զնոսա 'ի ծածուկ խարդաւանէր մաճու պարտաւորութեամբ: (ոտ ռլատժում էր սրով, սովով ու ծեծով, իսկ ոմանց էլ, որոնք տեսկավին որում նախ դատնալ դրժնացն ի գաղտնի զիլխանն Գրիգոր, զչայնողներին իրենից ավելի պատվավորէին թվում, ժածուկ դատապարկազունսն զարմիւ ն զքեռորդին արքային Սմբատայ, տում նախաոր բստ էր մաչտվան։Ըստ որում նախ թաքուն վճիո կայացնելով նա պատմնալ իմոյ բանին անձնտու լեալ էր ի ծառայութիւն նմա, զոր խաբեությամբ սպանեց Սմբատ արքայի քեռորդի Գրիգոր իշխանին՝ դեղըմպութեամբմաճու ողողեալ զորովայն նորա՝ այնպէս տագնապաւ փր տոչմի Հետ միասին, որը, ինչպես նախապես ասացի, կամավոր տարակուսից վախճանէր. տարնալ քաղեալ զնա 'ի ձեռակերտ իւր 'ի Ճանձնվել էր նրա ծառայությանը: ՄաՀացու թույն լցնելով նրա որոարբանրանինՍուրբ Շիմոնեայ։ Սոյնպէս ն զքաջարի Մուշեղ՝՝ Վայնը՝այնպես տաղնապովու տարակուսանքովմեռցրեց։ եվ տարավ մանուկն փաղեցհր ձեռակերտում, սուրբ Շիմոնի սիբարանում: Սրա նման էլ

գե-

ու

Է

նենգ գործելոլ է բնակչաց Ուտի զնա 'ի նոյն տանջանս Հարհալ ն զդեղ գաւառի ձերբակալ եղն, մաճու արբուցեալ՝ վճարէ 'ի կենացն. զորոյ բարձեալ զմարմինն սպարապետին Աշոտի՝ առաքէր ճանդուցանել ի քնարանի նախնական ճանտիօք զերիդգրոստարանացն 'ի Բագարան:Սոյնպէս ն զզուսարթածաղիկ որ որդիարքային նմբատայ, ն

Սմբատ արքայիորդուն,որ Ուտի գավառի քաջարիմանուկՄուշեղին՝

ըստ

նս

տասարդն Սմբատ՝ զեղբօրորգի

բնակիչների նենգության պատճառովբոնվեց. նրան էլ նույն տանջանքների մեջ գցեցին ու թույն խմեցնելով սպանեցին, Վերցնելով նրա մարմինը՝ Աշոտ ապարապետըառաքում է թաղելու վող պապենական գերեզմանոցում: նույն խարղավանքովնա այս կյանՔից զրկում է նան կայտառ երիտասարդ Սմբատին՝ Սմբատ լարքայի| եղբորորդուն, որը Հոժարակամ գնացել էր ծառայելու Ճագարացուն: Նրան տարան քաղեցին իր Հայրերի մոտ, եվ այս գատճառով ողբալով իմ սիրելիների սուգը ն շրթունքներովդուժելով լացի ու պաղատանքի ձայնը` ողորմադին լաց ու կոծ նեմ անում, քանի որ մեր մեղքերի պատճառով ամոթով վերջացան մեր օրերը տ. կորան Ճույսի ունայնության մեջ: Այնուճետն նույն ձնով կոտորում են նահ ազնվականներիցշատերին,որոնց մասին այժմ ես չեմ ասի մեկ առ մեկ: եվ այն պատվականներիցու մեծամեծներից, որոնք անձնատութ էին եղել նրան ու ընկել նրա ձեռքը, գրեթե ոչ ոք չփրկվեց այն ահտանելի չարաչար մաճից, բացիմիայն խոչճեմ Գագիկ թագավորից կ Աշոտ սպարապետից, որոնք իրենց մտքում լավ մտաչքնաղագեղ Հելով, իրենց առջե տերերի ու շարժման ելքը ն այդպիսի դաժան մաճվանից եղբայրների վախենալովչ ամեն ինչ Ճճաշվի առնելով,վերջնականխոսքով խորճրդով շտապեցնելով իրենց՝ ենթարկվեցին ոստիկանի կամքին: նան պատանի մանուկ Վասակը՝Սյունյաց գաճերեց իշխան Աշոտիորդին, իր կամքով անձնատուրեղավ ոստիկանին, որի նրան բանտարկեց: Իսկ մի օր, երբ վրա էր Հասնում գիշերը, (Վասակը| ճանկարծակի, գործածելով պողպատյա կարճ սուրը, պաճակին գետին է փոում ն ապա բավական Հեռանալով գնալով՝ անցնում է քաղաքի պարսպի պատից ու փախչում: իսկ ձրբ ուժեղանում է պաճակների ձայնը, նրանք զորք են պատրաստում նրա Հետնից ուղարկելու Համար. Ալդ ը'Թացքում նտ է գալիս այգիների ճանապարճը ն գնում-Հասնում է դուրս իրենց աշխարչը, իր ճայրական ամրոցները: Այնուճեւոն չարության գաղտնի պատրվակը Ճայտնի պատվական ազնվականներից դարձնելով՝ ոմանց բազմախողխողորին էին կերակուր տալիս,իսկ ոմանցէլ փսխցնում ու քշում էին ձորերն ու ժայռհրի ծերպերը: Հետնաքբար ամբողջ .ժոմտան ղովուրդը ոմանք սարսափելով՝ քարայրերը, ոմանք թաքնվեցին անտառներում, ոմանք բարձրացան քարաժալոհրը: Իսկ Հետո պատվական կանայք տիրուճիները,բոնվելով այն գերիչներիկողմից, վելի ժանի բեռ ու նեղությունկրեցին՝ Հճիշելով մայրական ազատու-

գտնըԲագարանում

որ ինքնակամ դիմագրաւ Սմբատայ,

դիմնալ ի ծառայութիւն չագարացւոյն, ն զնա նս նովին դրժողութեամբ դաւոյ կորուստանէր 'ի կենաց ատի. զոր տարնալ թաղեցին 'ի Դաըօնս ընդ ճարս իւր: եւ վասն այսորիկ իսկ 'ի բերան առհալ իմ զսուգ սիրելեացն՝ ն ձայն ի շրքանց դգուժեալլալոլ ե պաղատանաց,կոծիմ մեր մեղաց մերոց վախճանեցան աւուրք կոծ ողորմ. վասնզի ըստ հսկ ապա ն զայլս ես ոմանտ ամօթով ն կորեան յունայնութեան յուսոյ: ազատադունդ որհարս ըստ սմին սակի սպառէին, զորս ոչ է ինձ այժմ անտի 'ի ասել մի՛ ըստ միոջէ: եւ գրեթէ 'բ պատուաւորաց յանձնտու նմա հղելոցն ն ընդ ձեռամբ անկելոցն ոչ ոք ապրեցաւ "ի չարախտավատն "ի խարդաւանականմաճուն տուղլանաց, բայց միայն խոչեմամիտ թագաւորն Գագիկ ն չքնաղագեղ սպարապետ Աշոտ, որ 'ի կուրծս արարեալ ն իմաստայեղց մտաց Խորճրդեամբ տեսեալ ուշ միանգամայն իսկ զելս զնացից տերանց ե եղբարց առաջի իւրնանց,

Դարոնքում,

ու

միծամնծացն

ն

ու

,

բեամենայնիւ յամենայն լայնպիսիանճնարինմաճուցղանդիտնալ՝

րեալ, ճարան 'ի կամս ոստիկանին 'ի կատարելութիւն բանի նե խորՀըրդոց իւրեանց ճեպեալ զանձինս Այլ ն պատանի մանուկն Վասակ նս՝ որդի Աշոտոլդաճերէց իշխանին Սիւնեաց, որ անձնտուր իւրովի միլնալ ոստիկանին՝ ն ապա 'ի դիպաճոչջզն արարնհալ:իսկ յաւուր ում իբրն դիշերն նսեմանայր՝ լանկարծակի զվաղակաւորն պողովատիկ ՛/բ գործ առեալ զպաճապանանղիաթաւալ կացուցանէր. ն ապա պարասպի Հարուստ մի անցեալ գնացեալ ն կախեալ ընդ պատուար . քաղացին՝ փախչէր,հսկ իբրն ձայն պաճնակացն զօրացեալ լինէր՝ Ն Հրոսակս զկնի պատրաստէին. մինչ յայս մինչ յայն՝ նա ի փողոց անկեալ, երթայր գնայր ի ճայրենի ամրոցս աշխարճին այցեստանայնկ հտրեանց։ Ապա այնուճետն չարութիւնն ղզգաղտնիպատրուակն մերկացնալ զոմանս 'ի պատուական ազատաց բազմախողխող հրկաթոյն տային կերակուր. իսկ այլք ոմանք խախստնեայ 'ի ծործորս ն 'ի ծերա վիմաց տարհալ մղէին: եւ ասպա սարսնալ ամենայն աշխարձճնսորեցին քաքնան յանտառս, ելին 'ի քարանձաւո: իսկ ապա կանայը նս վայլրս, պատուականջ տիրուճիք ըմբոննալջ ի գերչաց անտի առաւել նս բարձին՝ զբեռն ծանրութեան մարմնոլ նեղութեանց՝ ոչ ինչ լիշհալ

|

զանուն

խելամտությամբ միանգամից տեսնելով ու

ու

ու

ա-

յիափկութեան մայրենի ազատութեան: Այլ ոմանք 'ի դիպաճոջ բե-՝ բնալք 'ի խաւարչտին տեղիս՝ գրեթէ քրձազգեացք ն խոշորազգեստք ն ոչ ն ն կաշկանդեալք աւուրն պարենի. կարօտեալք չքաւորութնեամբ փափկացեալ լինէր քան զգեղջուկ վշտացեալ։ նւ այլք Թերենս ազատ տմանք մարք յղիք 'ի տուդանս անճնարինս մաճաբնրեալք՝ դերեզմանք դառնութեամըմալինէին մանկանց իւրեանց: հսկ այլք չարախտավատ Հու սպառնալ զկնանս իւրեանց՝ոչ ինչ ընդճատ երնէին յայնցանէ,որ ոչ ճաշակեցին զաշխարճս: նւ այսպես ոչ գտաւ լուծեալ կապարան դստերաց երկրի մերում, ն ոչ թօքափեալ փոշի գլխոյ անդստին իսկ ի վշտամբեր տիկնաց, որ իբրն զաճիւն Հնոցի մաժեալ ունէր Այլն եղկելի տուղանօք ն Ճեծութնամբ բազմաւ տանջեալ. ն սուգ զգեցան հրախանաց կոցա. նոցա. ե խանդարնցանսպասք զարդուց ռսապատք մ. սաիդի ոստայնք ձգեցան 'ի սենեակս առադաստից նոցա. ն ծխրոտեպան իսկ միանդամայն սրաճակք ն սրսկապանք նոցա: նւ այսպէս ն կլեալ զբազումս: ճոսեալ՝ կալաւ ապա զօրացեալ մաճու Արտօսրը ես ի բաւականացեալ՝ բեզ հրկրի-Այլ այսոքիկ երեսս զամենայն ոճ: զբանիցն կարգ պատմութնանն դարձայց, ոչ թողլով կիսակտուր ղզրաւաեղբարքն Ճարազատք Գրիգորոլ Յայսմվայրի Հայկազուն մաճ եղելոյ յոստիկանէ անտի՝ Սաճակ ն Վասակ զփոյթ պնդութնան յանձինս բարձրացուցեալ "ի ժամանակս ճալածանաց ն դուն գործեալ. ն զի գոնէ Հնարս մարթասցեն գտանել ն 'ի դերնս ի նեղչացն ելանել ն ոչ գնալ ամրանալ 'ի սեպճական ամրոցի տէրութեանց իւրեանց, մինչն անցցէ։ ասեն, բարկութիւն Տեաոն: չուն լաշխարճս օտարաց Ք. ապա նաւակառոլց լեալք սրավար Թիակօք իբր ի տապանիհնչ՝

Ֆրթեալ ղօղնալ ամրանային 'ե Սնան կղզւոջ ճանդերձ Քրիստոսակրօն ) ճդնաւոր մարբն իւրեանց ն կանամբք ն որդւովք ն ազատագունդ բանակով. վասնզի զրաճեղեղ յորձանուտ պղտորութնեանիսմալյէլեան տուն բնակու՞ինիցն նս քան զես սաստկացեալ բախէրղաւաղզածճիմն քեանս մերոլ' հսկ ապա ազդ լեալ այն կանանցախօսդառնաճամբոյր 2ազարացւոյն ն զօրս գումարհալ՝ առաքէ 'ի վերայ նոցա: ծւ իբրն Հճասին յեզր ծովակին՝ սուր թշնամւոյն պատնէշ պաշարմամբ շուրջ զնոքօք պատեալ: նւ ապա 'ի մտի եղեալ 'ի միասին սիրելի եղբարցն, Թէ գուցէ լքուցումն ինչ նոցա ի թշնամնացն լիցի ն ի ջրապատ անդընդոցն ոչ գտանիցի տեղի փախատեանն մատնեսցին ի ձեռս Հեն նոցա տղմուտ չարութեանն. ն թանոսականբոռնադատացն ձեռս նաւաստեացն զօրուցուցեալ, ն նաւնալ չուհալ գնացնալ մարբ ն նս՝ որչափ ձեռե բաւան կանին կարէր կրձլ, անկանէին Հապճեպիւ յամուր գաւառն Միափորոյլ:

աղեի: ոտանի ոճակարակ Հանդերձ |

2.0

թյան փափկությանանունը, հսկ ոմանք բանտ դրվեցին խավարչուին տեղերում: նրանք ապրում էին Քուրջ կոպիտ շոր Ճագած, կաշկանդված չքավորությանը ն օրվա Հացի կարու, բայց թերես ազնվականները ավելի փափկացածչէին, թան գեղջուկներըվշտացած: եվ առանձին ճղի մայրերը, դատապարտվելով դաժան մաճվան, իրենց մանուկների ճամար գերեզման էին դառնում: հսկ ուրիշները, իրենց կյանքն ավարտելով մաճվան չարախտավոր դառնությամբ, չէին տարբերվում նրանցից, ովքեր աշխարճ չմտան, եվ այդպես չքանդվեցին մեր երկրի դուստրերի կապանքները, ն ոչ էլ թոթափվեցվշտալի տիկնանցգլխի փոշին, որը կպել էր իբրն Հնոցի մոխիր: նրանք տանջվեցին նան ողն սուգ բալի ւտույժով ու մեծ Հեծությաւմբ, ճազան երանց զարդատուվերը, խանգարվեց նրանց սեղանների սպասքը, սարդի ոստայններ ձգվեցին նրանց ճարսնարաններում,ն ամբողջովին ծխոտվեցին նրանց սենյակներն ու ննջարանները։ Հետո զորացավ մաճը ն կուլ տվեց շատերին:Արտասուքը Ճոսելով պատեց ամբողջ երկրի երնսըո-- ՆՀ) այսքանով քեզ, |ընթերցող|,բավարարելով՝ ես կվերադառնամ իմ պատմության շարադրանքին՝կիսատ չթողնելով այն: ու

Այդ ժամանակ ոստիկանի կողժից անտեղի սպանված Գիիգորի

ճարազատ եղբայրները: ձայկազուն Սաճակն Վասակը, Ճալածանքների ժամանակ ուժեղ իրարանցում բարձրացրին, ձգտելով,որ գոնե կարողանանՀնար գտնել իրենց նեղողների ամձեռքից ազատվելու ու

ու

րանալու իրենց տերությանսեփական աժրոցներում ն չշեռանալու, գընալու օտար աշխարչներ, մինչն, (ինչպես ասում են, անցնի Տիբոջ |

բարկությունը: եվ ապա նավեր պատրաստելով ու արընթացթիակներով իբր տապանի մեջ վարելով՝ նրանք գնացին, թաքնվեցին ամբացան Սնան կղզում իրենց Քրիստոնյա ու ճգնավոր մոր, կանանց, որդիքերի ու ազնվական բանակի Հետ միասին, քանի ռր իսմայելյան ու

ավազակների՝գետի նման Ճոսող պղտոր ճորձաքը է՛լ ավելի կացած բախում էր մեր բնակուգյան ավազաչիժն տունը: Բայց երբ այդ բանը ճայտնվեց կնավարի խոսող դաժան Հագարացուն, նա զորք է ճավաքում ն ուղարկում նրանց վրա: եմ երբ ճասան ծովակի ափին, ու

սաստ-

Թշնամուսուրբ

պատի նման շրջափակեցնրանց: Այնուճեւտն սիրելի եղբայրներըմիասին որոշեցին, թե գուցե իրենցՃուսալքվելըթշնամիներից լինի, ե չրապատ անդունդներում փախչելու տեղ չգտնվի ու իրենք մատնվեն Հեթանոս բոնակալներիու նրանց տղմոտ չարության

ձեռքի:Դրա ճամարնավաստիների ձեռքերը արոգտն Հզորացնելով՝ իրենը ոթ ընտանիքների ն

առծասարակ ն

ռացան

ու

Հետ գնացին, գերդաստանների

այնքան, ոիքան ի վիճակի էին

ե

ՀԵե-

Հապճեպընկան Միափորի

ապաճով գավառը: իսկ իսմալելլյան զորապետը, մտնելով կղզու ամՔսկ հսմայէլեան զօրապետին մտեալ ի կղզի ամրոցին՝ զմնացեալ ն մնացած բան Ճճավաքելով, շատ ոչ Թե քիչ, այլ րոցը կողոպուտից կապուտ աւարին ոչ սակաւ ինչ քան թէ բազումս ժորովեալ՝ 'ի դիղան փակում, թողնում է, ինքը ասպատակելովընկնում է նրանց Հետեճոջ թողոյր. ն ինքն ասպատակ սփոնալ՝ դիմէր կրթէր անցանել զչետ ետ դառնալով վից: հսկ նրանք դիմածար դուրս գալով թշնամու նոցա: Որոնց ընդ կրունկն դարձեալ 'ի դիմի «արեալ են դեմ՝ նրանցից շատերին վիրավորում սրի ճարակ տալիս, մնաթշնամեացն, ն բազում վիրաւորս 'ի նոցանէ խածատնալ ն ճարակ տունհալ՝ ի սրոյ Հեռանում, մատնում, ցածներին փախուստի իսկ իրենք գնում ու թաքն փախուստ զնոսա դարձուցանիէն, չուհալ երթեալ գնացեալ են ու ինքեանք Գարդմանի Արցախի անտառների անձավաշատամրոցնրվում զօղեալ դաղդարէինլանձաւախիտ ամրոցա մայրնացն Գարդմանայն Տիրոջ խնամակալությանը:եվ այնտեղ: վախճաններում՝ ակնկալելով Արցախայ ակնկալնալ այցելութեան Տեառն. Անգ ճանգեաւ 'ի Քրիսվեց պարկեշտասուն սրբափայլ կրոնով դաստիարակվածնու ճգնատոս պարկեշտասուն ն սրքափայլ կրօնիւք մեծն ի ճգնաւորս մայր նոմեծը՝ վորներից Սմբատ արքայի քույրը, որի մարնրանց մային ցունց ն քոյր արքային Սմբատայ որ լետ ամաց ինչ դառնալոյ ն տիու տիրում են իրենց մինը տարիներ անց, երբ նրանք վերադառնում բելոյ նոցա ի վերայ սեպչական ն ճայրենի իշխանութնան՝ տարձալ տանում թաղում են իր գեսեփական ճայրական իշխանությանը, Ճանգուցանէին զմարմին նորա 'ի քնարանի իւրում մերձ 'ի ձեռակերտ րեզմանոցում, Շողագայումկառուցած իր եկեղեցուն մոտիկ: քկեղեջի իբ "ի Շողագայի' "Իսկ անօրեն ոստիկանը տեսնելով, որ իր կուսակալներն ու կողմ-: իսկ անօրէն ոստիկանն տեսնալ, եքէ կուսակալք ն կողմնապաճք նակալները ձեռք են քաշում ժեր երկրի բոլոր կողմերից մեր մեծ Ճաղիւր ձեռնթամիթլինին յաղթութնամբք մեծաւ յամենայն կողմունս երկթության պատճառով, ն չկա մեկը, որ նրանը դնեմ դուրս գա, նա չար բիս մերոյ՝ ն ոչ ոք է որ 'ի դիմի նոցա Հարկանի,այնուճետն ասպաավազակների ճետ միասին ասպատակում է բոլոր կողմերում, Սիսատակ չար 4ձինիցընդ ամենայն կողմանս սփուր 'ի Սիսական ազգս նե կանի ժողովուրդներին, Տաշիրի կանդարիայն կողմերում ն Գեղամա "Ք լայնկոյս Տաշրայ ն կանգարացն յեզր ծովակին Գեղամայ:եւ ապա նան ափին: հնչպես Գագիկթագավորինիր նախարարներիՀետ զքագաւորն Գագիկ ճանդերձ իւրովքն նա նախարարօքն բազում զօմեժ ամրոցը՝ շրջապամիասին զորքով առաքում է Վաղարչակերտի ըօք առաթէ լամուրն Վաղարչակերտի պատնիչիւ պատել պաշարել ն տելու» պաշարելու գրավելու այն: նրանք գնացին ն շատ օրեր կրոառնուլ զնա. որք ն նրթնալ գնացեալ մարտ իսկ ն ն բազում աւուրս վեցին ամրոցի դեմ, բայց ոչ մի վնաս չկարողացան տալ նրան: եվ բնդ ամրոցին հղեալ՝ ոչինչ կարէին ստնանել նմա։ եւ թեպէտն մարթեպետն չատ մարդիկ են վիրավորվում ամրոցում ու գետին տապալդիկ ամրոցին բազում վիրաւորս 'ի թշնամեաց տապաստ արկանէին. վում թշնամիների կողմից, սակայն նրանք այն մոլեգնածի Հրամանով անցանել՝ սակայն նոքա ըստ ճրամանի չերանելւոյն ոչինչիշխեցնալ չեն ճամարձակվում որնէ բան անել, այլ նստում, պաճում են ամրոցի նստեալ պաճէին զամրոցն 'ի բազում աւուրս: իսկ այն զօր, որ 'ի կողբազում օրեր: իսկ այն զորքը, որ ապստամբ ոստիկանիկողմից մանս առաքեցան լապստամբող յոստիկանէն՝ իբրն զճուր կայծակնառաքվեց՝ այդ կողմերը, որպես կայծակի ճուր փայլատակելով մեր երկճարձալ ընդ ոլորտս երկրիս մերոյ ի վեր բարձրացուցին զբոցն տորի բոլոր կողմերում, բարձրացրեց տոչորող բոցը՝ ցրելու, Հնձելու ն չորիչ առ 'ի ցնդել ն 'ի Հնձել ն 'ի մաշել զԱրամեանազգիս բնակիչս, անաավերելու Հայոց բնակիչներին։ եվ բոլորին մեկտեղ' ազատին ե միանգամայն իսկ ազատեն ն անաղզատն, զօրաւորն ն պատերազմողն, զատին, զորեղին ու կովողին, Հիսնապետին ու դատավորին, խորՀըրխորչրդականն ն քննիչն, իմաստունն ն ճանյիսնապետն ն դատաւորն, դականին քննիչին, իմաստունին ու Հանճարեղին, ծերին ու երեխան փոքրն մատնեցան ն մեծն տղայն, 'ի ձեռս բոնադատ ճարեղն,ծերն յեն, մեծին փոքրին մատնեցին բռնակալ գերիչննրիձեռքը՝ ըստ այն գերչացն. ըստ մարգարէութնանն, Թէ «խաբեբայք տիրեսցեն ձեզ» Եւ մարգարեության, թե «Խաբեբաները կտիրեն ձեղ4: եվ այսպես զոայսպէս նախանձ Տեառն զօրութեանց եցոյց մեզ յաւուրսվրէժխնդրուՏիրոջնախանձը օրերին մեզ ցույց րությանց մերվրեժիանդրության քնան մերոյ զինչ լինելոց էր յապա ժամանակի տվեց այն, ինչ լինելու էր Հետագայում:. ու

առ

ու

ու

ու

ու

ու

ծովակի

ու

ա-

ու

ու

ու

`

ապա ամենայն ոք ողբակից. ինքեան առնալ աստանօր զերեմիաս ն ճայցետլ ծով զգլուխթսիւրեանց ն աղբերսարտասուաց զաչս, լի մի՛ լքանիցին ողբալ գուժել կոծել զանցս անճնարին աղէտիցն.վա-

եւ

`:

3)

Երեմիաւլին՝

եվ ամեն ոք այստեղ իրեն ողբակից դարձնելով "արտասուքի աղբյուրներն աչքերում իրենց դլխավորներինխնդրում էին, որպեսզիչլքեն ողբալու, գուժելու,սգալու անչամար աղետներիդեպ233

է 'ի լանտաուս իբրն զծրդիեչս արնի Հէնք հսմալէլեան.աապպացակացն շաբա վառեալ, այսպես սփոհալ տարածեցին զճարակս բոցոյ 'ի մէչ ժողովրդոց մերոց. ն գտաւ ամենայն գլուխ 'ի ցաւս ն ամենայն սիրտ ածնա ն զմտաւ միանգամայն տնսեալ տրտմութիւն: Զայս ապա

ԳՏԱՔ .չ ի ՀԱԱ ակՀանդերձ ղրարբն իւրով ՛Ք

ե.

'ի կարապետելոյայս ամպրոպ չարութեան:ն ոճիրք դառնութեան զեզեալ շուրջ զեկեղեցեաւ Քրիստոսի ն զԱստուծոյճաւատամաճու ցեալ ժողովուրդք.- այլ ն զիւրեանց նս անձանց խարդաւանական ն զանդիտնալերկիւղէ բոնադատին.այնուճետն կարծիս 'ի մտի եղեալ զաներկիւղիւ կշտաժբեալ ն լանդիմանեալ իմն գոգցես աստուածային ն ապաշձինս իւրնհանց, զղջացնալ ի սիրտս իւրեանց՝ ապաշխարեցին խարողականկարգօջ, ն 'ի մտի եղեալ Հատուածիլ գնալ լաշխարճ տէրութեան իւրեանց: Սակայն առժամայն ոչ լաջողեցաւ նոցայն խորռանէ նոցա

ն

քերը։ Քանի որ իսմայելյան ավազակները,ինչպես ճրդեճը անտառննրում ու շամբերում, այդպես սփոհլով բոցի նյութը՝ տարածեցին մեր ժողովրդի մեջ։ եվ ամեն մեկն ընկավ ցավի, իսկ ամեն սիրտ՝ տըրտմության մնջ։ Գագիկ թագավորն ու նրա եղբայր Ժուրգենը երբ այշ բանը տեսան, ախ ամբողջի մասին մտածեցին, թե իրենց մեղքով դժնդակ ոճիրները առաջնորդելու պատճառով այս չար ամպրոպն Աստժու ու Հավատացյալ ժողովրդի Քրիստոսի եկեղեցիների լցվեցին նրանք նան կասկածում էին, որ իրենց կարող են խարդավանշուրջը: ասես աստվածային ռով սպանել ն վախենալով բոնակալի Ճանդիմանելով՝ զղջացին իրենց սըրերկյուղից իրենց կշտամբելով տում, ապաշխարականկարգով ապաշխարեցինն մտառրվեցին քաշվել գնալ իրենց աշխար4չը.Սակայն ժամանակավորապես չչաջողվեց նրանց այդ մտադրությունը: ու

ու

ու

երկլուղից՝

:

Ճութղո

Սմբատ արքույին ավդ նույն բարի միտքը Ճճայտնելով Այնուճեւտնե Ճետ՝ դաղտնի փնտրում միաբանվելով նրա էին ճարմար պա' նրանք Ապա այնուչետե զնոյն բարեաց իմացուածս լայտ ածեալ արքան իրենը տադրությունը կատարելու գործած չարությունը գեղեցիկ բաՍմբատայ, ն միաբանհալ ընդ նմա ծածկարար՝խնդրէին ժամ ընպաչշտությամբ իրենց վրայից «եռացնելու ճամար: Իայց Սմբատ զիմաստա խորչրդեանն կատարել, ն զգործեցեալ պող արքան Հեռանում, գնում ու թաքնվում է երասխաձորիապաճով վայգեղեցիկ բարեպաշտութեամբ ճանդիսիս 'ի բաց մերկանալ յանձանց: բերում` թերնս ակնկալելով ճանդարտեցնել այն չարի բորբոքված Քայց արքայ Սմբատ չուհալ երթեալ զօղէր լամրոց վայրո երասխաչորումը, որ փաթաթվել էր ճՃայոցազգի վզին: Քանիոր հա Ճամողել տոչորումն չարին, ակնկալեալ ցածուցանել թերես էր Հայոց մեծ, խոչեմ ու Հանճարեղ իշխան Գրիգորին՝ ամիրապետից որ մածեալ ունէր զԱսքանազեանսազն: Վասնզի 'ի բանի արարնհալ խաղաղություն խնդրելուՔրիստոսիամբողջ Հոտի ճամար ն ՀանդցրեղմեՓ ն գխոչեմ ն լու անօրեն վառած կրակը: հսկ մեծ իշխանը չնաոստիկանի կողմից է առձասարակ Հօտին մաճն առած ված աչքն ձղտում էր Լօգնել |, բայց որովճետն Հնարադետ նել զճարեալ Հուրն յանօրէն ոստիկանէն: հսկիշխանն մեծ թեպետն իշխանի խնդրանքի արքունական Համաձայն դուռը այն ժամանակ եդուն 'ի վերալ գործնաց ոգով չափ, բայց զի արքունական դուռն ըեդ դիպտացիապստամբներիիրարանցման մեջ էր, Սմբատ արքային չկաայն ժամանակս չփոթեալ էր լապատամբացն Եգիպտացւոցըստ Հնաօգնության Ճասնել: արյօգնականութիւն իշխանին խնդրոլ՝ոչ կարացին րբիմաց ժամանել այց Ճոոմնական Բարսեղարքան, երբ լսեց չար լոստիկանի մծր ջային Սմբատայ: ն արքայն Հոռոմոց Բարսեղ իբրն լուաւ գլիչինբերած այս ոճիրները, մեծ զորքով ճանապարձընկավ են հկավ ոճիրս չարի զայս ՔԲալց օգնելու: Հանկարծակիմարդկային կես կյանքում նրան Հաճորդան տունալ դալ յօգնականութիւն զմեօք մածեալ՝ բաղում զօրու ն նա մաճացավ: ռավ վախճանը, նրա փոխարեն թագավորում է ֆրա Սմբատայ լանկարծակիժամանեալ նմա ելք Հասարակացկենաց մարդճետո եղբայր Ալեքսանդիր:Բայց ապատամբ մարղիկ նրա շուրջը աղկան ն վախճաննալ, թագաւորէ ընդ նորա եղբայր նորուն ն այդ նա նս Հլսրողացատ աղաղակ բարձրացրին, պատճառով եւ ապա շփոթ աղմկի զնովաւ շուրջ պատեալ յապստամբողացարանց՝ ժուկճասնել օգնության: հ նա նս ոչ կարաց ժամանել յօգնականութիւն: ն Տեր արքայի ցեղակիցները նս՝ իշխանները, կուսակալները Այլ ն Համաղզունք ես արքային մերոյ՝ իշխանք ն կուսակալք ե էին ռանձին պետեր, սպանվել այն ոստիկանիխարդավանականմամաճու լոստիիսկ էին 'ի խբարդաւանական պետք ոմանք սպառեալք ճով, ինչպես որ նախապես ես պատմեցի: հսկ ոմանք եւ Ճարկադրաբա ոմանք 'ի ճարկէ, կանէ անտի րոտ նախապատումիմում բանի: ու

յին

դիչարութնանն

տո-

ձորոյ՝

զիորբոքեալ

զխաԳրիգոր՝ խնդրէր Հայոց զշանճարեղ իշխանն Քրիստոսի, շիջուցայամիրապետէն ղաղութիւն

հորան

|՝

Սմբատին

Աղէքսանդր:

`

ա-

ուրիշները առանց ճարկադրանքի,լայն է|՝ մերձավորներն

ու

Հեռա-

ոմանք առանը Հարկի պատճանանաց՝մերձաւորք ն ճեռաւորթ յաւէտ 4եռի եղեն 'ի նմանէ արդեամբք ն խորճրղեամբք, ն ծանեան զօտարս քան զնա: եւ զորս նայն սիրէր բարեկամութեամբ՝ քեցնալ 'ի բաց բերան 'ի նմանէ, խառնեալք ընդ թշնամին: իսկոմանք ընդվըհս ե ի նորա նախաընդդէմ յարուցեալք լարձակէին զեալք՝ վերայ որպէս երբեմն առ տանօք առ 'ի մաճ ըստ սադրելոյ ն

այլք

Ճագարացոոյն,

մերոյնՏրդատայ:

վորները ավելի Հեռու եղան նրանից դործով ու խորՀչրդովն օտարներին ավելի լավ ճանաչեցին, քան նրան: եվ ում նա սիրում էր բաբեկամաբար, նրանից զատվեցին բացբերանությանպատճառովկ խառնրվեցին թշնամիներիս։ հակ ոմանք էլ, ընդվզելով Հագարացու սադրանքով, ճարձակվում էին նրա վրա նախատինքներովու մաճվան ըսԿպառնալիքներով,ինչպես որ երբեմն մեր Տրդատի նկատմամբ | էին

Ն

|: վարվում

ոյն

Ձայսոսիկ առաւել քան զմտաւածեալ արքայի, եթէ բառնայր ապա չուգաւ իւրաքանչիւրոք վճետ Հաճոլից իւրոց չարաց, ն նորա փրկութեան վոլս 'ի մարդկանէ՝ միայն երկնաւոր այցելուքնանն սպասեալ: Այնուճետն երթեալ լամրոցս քարանձաւին խ կաոր 'ի ձորն նրասխայ անդ դարնալ դադարէր. վասն զի պուտայ, նառիկ իսկ էր նա 'ի մարդկանէ: եւ վասնզի ձեռն իսմայէլի սպառն

Լ

հես

Արքան սրանց

առ

ա-

առաւել քան զկարն ի վերայ ծանրանայր, զկնի ամի միոյ պա թշնամւոյն պատնէշ պաշարման պատեցաւ շուրջանակի զամրոչ ցաւն. ն այնուշետն ըստ ճրամանի չջերանելոլ ոստիկանին ոռամիկն գրգոէր վաղմուկն 'ի պատերազմ ն 'ի սպանութիւնս բաղզմաց՝իբր 'ի բեկանող գազանաց աճագին իմն թնդմամբ ձայնի: հսկ մարդիկ ամբոցին անձնընտիր լեալք ն կորովութնեամբկշռեալ զձգտումն մեքենայից, ն զնետաձիգաի լայնալիճ աղեղանց ն զքարինս ի պարսատկաց, յաւէտ իմն ն անչճարինխողխողումն 'ի վերայ մարտիկ զօրացն Հասուցանէին։ եւ վասնզի ընդ ձեուսմբ Հչագարացւոյնբազումք էին զինուռրեալք "ի ճաւատացելոց Քրիստոսի,զնոսա միշտ զինեալ՝ տայր ընդդէմ պատերազմի ամրոցին, լիւրան խնայելով: իսկ ղայն ոճիրս ն զկորուստ քրիստոնէից, որ իբրն մօտնսեալ արքային Սմբատայ տալուտ իմն դաճճաց լինէին խողխողեալք, այնուճետն զմաճ մարմնոյն նպատակ ինքնան առաջի դնէր, ն անձամբ անձին վճիռ չատնալ ն փրկութեան այլոց Հոդացող դանալ՝ զիւր փրկութիւնն անտես արար: մարդգարէաբարբառբանին եւ բոտ Յովսէփու Տէր՝ պարտ վարկաւ, զի ինքն միայն մեռցի, ն մի՛ ամենայն ժողովուրդն կորիցէ. ն բոտ եղիազարու՝լաւ Համարհալ զմաճ քաջութնամբ, քան զկեանս խղճիւ: եւ ապա յնտկար երդման ուխտի յոստիկանէն խնդրեալ՝ դէմ հդեալ էջս առ նա առնէ. ն այնպես փրկէ առճասարակ զքրիստոսադրոշմ մաճուն ժողովուրդն 'ի տարապարտ վտանգէ զընդ իւրով ձեռամբ կան ցեալան լամրոցին, այլ որք ընդ ձեռամբ Հագարացւոյն էին զինուռրնալ քրիստոնեայք: հսկ ոստիկանն դաւաճանող ըստ խորամանկն սատանայի՝ որպէս երբեմն ընդ նւայի, նոյնպես ն աստ ընդ խործշրդական ռռլուռ

ա-

առ

'

:

:

`

ն

մասին սրանցից առավելների

մտածում

էր,թե

եթե մեկը գնաց իր չար ճաճույքների ճետնից, աղա վերանում է նրա փրկության ճույսը մարդկանցից, ն մնում է միայն սպասել երկՖային խնամակալությանը:Այնուշետն նա դնում է կապուտիքարանձավի ամրոցը, որ գտնվում էր նրասխի ձորում, ն իջնանելով այնտեղ է մնում, որովչետն այն անառիկ ամրոց էր: եվ քանի որ հսմալելի ամեն

բոնությունը ավելի էր ծանրանում նրանց վրա, մեկ տարի անց թԹըշնամին պատի նման պաշարեց շրջապատեցամրոցը: իսկ Հետո մոլեգնած ոստիկանիճրամանով ռամիկը առաջ էր բերում պատերազմի շատերին կոտորելու աղմուկ, ջախջախվողմեծ գազանների ձայնի նման: հակ մարդիկ, ամրոցին պաշտպան կանգնելով ն ամենայն ցաջությամբ չափելով չարադործի ձգտումը, նետաձիգները լայնալիճ ղեղներից՝ նետեր ն պարսատիկներից քարեր էին թափում կովողների վրա՝' նրանց ճասցնելով անձամար վերքեր եվ քանի որ Ճազարացու ձեռքի տակ կային Քրիստոսիճավատացյալներիցբազմաթիվ զինվորներ, նա նրանց միշտ զինելով՝ ուղարկում էր ամրոցի դեմ պատերաղզու

ու

ա-

մելու՝խնայելով այդ բոլոր յուրայիններին: Տեսնելով ոճրագործութ ներն Քրիստոնյաների կորուստը, որ կարծես իրենց մոտ կանգնած դաճիճների կողմից էին խողխողվում, Սմբատ արքան այնուչետն նրպատակդարձնելով իր մաճը, անձամբ վճիռ կտրելով ն ուրիշների Ճամար փրկության ճոգացողներ գտնելով անտնսհց իր փրկությունը: եվ մարգարհաբարբառխոսքի ճամաձայն նա Տիրոջնկատմամբ Հովսեվփի՞ծ արժանի ճամարեց, որ միայն ինքը մեռնի, ն ոչ թե ամբողջ ժողովուրդը կորչի, ն ըստ նղիազարի՝Ց լավ Ճամարելով քաջությամբ մեռնելը, քան արատավորկյանքով ապրելը: եվ ապա ոստիկանից երդմնագիրխնդրելով՝ շարժվում է դեպի նա, խոնարՀչվումնրա առաջ ն այդպիսով տարապարտ մաՀվան վոանդից առՀասարակ փրկում է քրիստոնյա ժողովրդին՝ ամրոցում եղած իր ննթականերին ն ճագարացու ձեռքի տակ հղած այն քրիստոնյաներին, որոնց նա զինել էր։ հսկ դավաճան ոստիկանըխորամանկ սատանայի նման, ռրպես երբեմն նվայի Հետ, նույնպես ն այստեղ խոճեմ մարու

՛

|

առնն

կաճառէր բարեծամբոյր բանիւ. ն նախ ոսկէՃուռ մետաքսէիւթ ն լակոնացի զարդուք շղաշատեռ վառիւք զեա զարդարծձալն զխարդաւանս ջաղզխջախսնմա Հնարէր մատուցանել ի Ճճաւատարիտ զուխտ երդմանցն իւրոց նմա ցուցանել, Այլ ն ըստ ագաճութնանիւրոց մտացն ՛ի ցանկութիւն ընչից Հարեալ վարանէր 'ի միտս իւր, քէ զուզէ դտանիցի ինչ արքայի 'ի պաճնատի՝ ն այսպիսի բաքնպաշտութկամբ յայտ եկեալ՝ առցէ: նւ իբրն զծառ ղծածուկ չար 4Հնարս բարեպատուղ իւր յօրինեալ՝ Ճաճոյ կարծէր նմա քունցուցանել, խորամանկելովրստ որդւոյն կորստնան: Այլ Ճանճարեղն ունկնդիրն ոչ Պաւատայր զանձն նմա, զի ուշիմ մտաց ընտրութնամբն դիտէր զքժնումն քաղցրադոյն ն դառնագոյն եւ այսպէս զվրիժագործ բարս խարդախ զկատարումն առ փոքր ինչ դադարհալ՝ գնայր ի գաւառն Շիրակ. ն ալնուճետն ապա ըստ դարանակալ օձին Դանա ի դերն ելանէր խոկացեալ դաւաճան

առ

նութիւնն: հսկ զայսպիսի

աղէտս տարակուսից'ի մոտի եղեալ իմաստնոյն ն Թէ ամօք Գագկայ, պաշարնաց զինդունայկ վաստակսն, է լուաւ ն սիրտ թագաւտրին, լքան սիրտք իշխանացն, վանկարծակի'ի ձի աշտանակեալ՝ փախատեալ՝անկանէր յաշխարճչն իւր: Զի թեպետն զթագաւորհլ Հայոց ոստիկանն նմա ՀՃաւատայր,սակայն նա լխորչրդական իմաստիւ գիտէր զպատրուսկ մաչշացան դրժող դառնութեան մտար նորա. զի որ կամաւորկուրութիւն յինքն կրէ' ոչ երբէք եկեսցէ լառողջութիւն: հսկ յետ չունլոյն Գագկայ ապա ոստիկանին եկեալ 'ի Դվին ն զրաճետ Փաղաք վարեալ տարապարտ 'ի վերայ արքային Սմբատայ, յայնմճետէ խոկայր նմա զդաւաճանութիւն անձճնարինմաճու. ն ընդ կեանս ղզմաճխառննալ՝'ի բանտ արգելոյր, եդեալ զոտս նորա ի պաշարումն երկաթի չղթայից. ե դժոխրմբերելիիմն զտուն բանտի նմա պատրաստեալ'ի միգի, րստ բանին Յոբայլ՝ տարածանէին զանկողինս նորա, ն զտիւ՝ գիշեր նմա եդնալ, լոյս մերժեցաւ մնրեսաց նորա 'թ նսեմութնեք կայանին: եւ այս առարկութիւնչարչարանաց ն կապանաց ն խոշտանգանաց գրեքէ զամ մի բովանդակ ձգեալ ընդերկարէր: եւ ապա ոստիկանն իբրե զկնիայսորիկ յեռանդեան 'ի չար միզկատսայ տըս իւր բորբոքնալ՝ գնայր չուէր յամրոցն, որ կոչի նրընջակ՝ ի խլել բրել ն կորուսանել ն լատակել. վասնզի անդ ղօղեալ ամրացեալ կային

տիկնայքն բարեպաշաօնք՝ մայր մեծ իշխանին Սիւնեաց Սմբատայ ն ն կին կին նորուն՝ ՔոյրԳագկայ, ն այլ եղբօր Սմբատայ, Սաճակայ նս պատուականքլազատաց ն արք կանայք: Ապաառեալընդ իւր ներ ն զարքայն Սմբատ պարաւանդեալ 'ի շղթայս. ն անդ ապա զամտա-

,

"

`

'

խոսակցում է բարեճաժբույր ձնով. նախ նրան զարդարելով ոսկեճյուս մետաքսով, լակոնական զարդերով բարակ շղարշով: Նա ճնար էր փնտրում նրան մատուցելու ջախջախիչխարդավանց՝ նրան ցույց տալու Համար Հավատարիմ երդման դաշինքը: նան իր ադաճուԹյան պատճառով ցանկանալով տիրել նրա ուննցվաժքին՝ իր մլրտոքում վարանում էր, Քե դուցե ինչ-որ բան գտնվի արքայի պաճնեստում ու այդպիսի բարեպաշտությամբ Հայտնի դառնա, ու ինքը վերցնի։ եվ Դու

Հետ

ու

իրեն ներկայացնելով ծառի նման ու ծածուկ չար միջոցբարեպտուղ ներ Հորինելով՝ աշխատում էր իրեն |նբա աչքում| ճաճելի ներկայացնել՝խորամանկելովորդու կորստյան մասին: ԲայցՀանճարեղ ունկընգիրը իր անձը նրան չէր վատաճում,որովչճշնտնուշիմ մտքի դատողունվ թյամբ գիտեր նրա քաղցր քծնանքը ն ավելի դառն կատարածը:

ալդպիսով նրա վրիժաղործ խարդախ բարքը փոքր-ինչ ղաղարեցնելուց Հետո նա գնում է Շիրակ դարանակալածԴանա Այնուճեւոն գավառր: օձի նման ի դերն է ելնում նրա մտածած դավադրությունը: իսկ իմաստուն Գագիկը, երբ այսպիսի աղետներ միտքը բերեց, ամոքը պատեց ընդունայն վաստակի ճամար, թուլացավ թագավորի ճանկարծակի աիրտը, իշխանները սրտակոտոր եղան, ն |թագավորը| ձի նատելով՝փախչում, ընկնում է իր աշխարճը: Թել Հայաստանի թանրան էր վատաճում, սակայն նա խորագավորությունը ոստիկանը Քափանց մտքով դիտեր նրա դառն, խաբեբա մաճացած մտքի պատբրվակը:։ Որովճետնեթե կամավոր կերպով ինքը կուրանում է, երբեք չի կարող առողջանալ: իսկ ԳագիկիՀեռանալուցճետո ոստիկանը դան անտեղի ընկնելով Սմբատ իս է Դվին քաղաք արքայի ճետնից՝ մտածում գավաճանորեն էր նրան չարաչար սպանելու մասին: եվ նրա կյանքին մաճ խառնելով նրան փակում է բանտում ոտքերը դնելով երկաթյա շղթաների մեջ, բանտի անտանելի խուց պատրաստելով մեգի մեջ. ըստ Հոբի խոսքի՝ գցում էին նրա անկողինը՝ ցերեկը գիշեր դարձնելով, |ն այդպիսով) լուլսը մերժվեց նրա դեմքից բնակարանի մթության պատճառով: եվ նրա չարչարանքների, կապանքնեբի, խոշտանգումներիայս պատաճարըգրեթե ձգվեց հրկարեց մի ամբողջ տարի: Դրանից ճետո ոստիկանը, հեռացողկաթսայի նման եր մտքում բորբոքվելով, Հեռանում, գնում է այն ամրոցը, որ կոչվում է խլելու, փորելու, կորցնելու, գետնին ճավասարեցնելու Հածնրնչջակ՝ մար, քանի որ այնտեղ էին թաքնվել, ամրացել բարեպաշտ տիկնայք՝ Սյունյաց մեծ իշրան Սմբատի մայրը, կինը՝ Գագիկիքույրը, Սմբատի ն ու ազնվական պատվական Սաճակի կինը եղբայր այլ տղումորդիկ Ապա վերցնելով իր ճետ է տանում նան Սմբատ արքային ու ու

ու

վանայք:

2-9

աճագին իմն մարտս պատերազմացշուրջանակիպատէր՝ անգուլ անդադար զգրգոումն աղմկին 'ի վերայ յաճախնեալ։նւ ապա արքայի ՍմբատայզմաՀ անճնարին ըղձացեալ ոստիկանին՝ տակաւին սկսանէր 'ի կտտանս դատապարտութեան զնա դատել կ 'ի բարկութիւնս վրիժուց Ճատուցման վառհալ, ն կրճտեալ 'ի վերայ զատամունս՝ մատնէր զնա անօրէն դաճճաց. յորմէ ն տանջանս չարչարս գտեալ՝ թափին 'ի նա զթոյնս դառնութեան իզրեանց։եւ 'ի վերալ վաճախէին ապառազէնքնի գան ճարկանել ե՛'ի կոճեղսպնդել ն գելոցօք վարակել ն խորտակել: Այլ ն սաստիկ սովով ն ծարաւով ծնկեալ կ անաւագնալ՝ ոչ միայն զի դաճիճքն արգելուին վզծարկաւոր պէտս ճաշակոցն, քան թէ առաւել յիւրոց իսկ կամաց անսուաղացեալ՝ Աստուծոյընծամէր զպիտելի զճաշակսն, որպէս ուրեմն երբեմն Դաւիք՝ չի ժարաւս իւր զջուրն, որ 'ի ջրճորոյն Բեթղաչէմի, ն այսպէս ոչ զոլը նմա 'ի նոցանէ ն ոչ սակաւ ինչ մասն խնայութնան. ն եթէ էր երբէք ուրեք մեկուսի ն լինել կամ ժամուց ինչ ի վնրայ անցանել 'ի մենամարտիկնլինելոլ ընդդեմ դաճճացն՝ զայն 'ի՛ մշտնչենամոունչ յաղօքս ն յաղերսալի գոճութիւնս ն յօրճնութիւնս Քրիստոսի ժախէր։ եւ ըստ անշարժ Ճաւա-չ տոցն որ 'ի Քրիստոս` ապա կ աստուածային գոճութնան խորՀրդոյն արժանի գտանէր Ճաղորդիլ փ վերակացու ումեմնէ օրինացն Տեառն ըստ տեսչունեան Տեաոլ անդ Հանդիպելոյ։ հսկ իբրն 'ի վախճան անդ զնա տարեալ մղէին՝ տեսիլն տուհալ չարչարանաց նորա 'ի ճայեցողան առաւել ողորմելի ն սարսափելի էր քան զգործան գլխովին. որ ն լիշատակաւս իսկ ես կշտամբեալ ցնդիմ յարտասուս:: Վասնզիլոգնաբիծ ն մարդախանձ դգազանացն զնենգաւորշունչ թունից օձին առհալ, որ բնդ նմին իսկ զմաճ բղխէր արտաքոյ մարդկային ընտանի բնութեանս բերան: եւ ապա զսէր դիւին ի վշտասէրչարասէր դեղ կորստեան փոխարկելով, ն զիւր իսկ զանձեռոցիկն ի նմանէ 'ի զատ լափշտակելով՝ ճարստապէսնովին իսկ լնուին զբերան նորա. ն զփողանվարոցօք 'ի ներքս տարնհալմղնալ՝ ն գրեթէ մինչն ի ներքս լառագաստ սրտին զեղեալ լցեալ այնպէս իմն ճնարէին արգելուլ զտուրնառ շնչոլ զենդանուքնանոր 'ի նմա: եւ ապա գելոց կապանաց արկեալ 'ի կզակսն ն 'ի պարանոց նորա՝ պնդէին անչնարին առատկօքիբրն 'ի Հիաանց մամուլսա.ն բազում կարասիս վարաբարդեալի վերայ գլթոյ նորա, ն աւելի քան զտասն այր ըստ նմանութեան վիմաց յոլովաբար ի վերայ անկեալ՝ այնպէս Ճեղձամղձուկ մեքենայիւքճնարէին զնա կորուսանել: հսկ իբին լայնմ նս մասին պարալածեալն շունչ նորա ընդլերկարեաց՝ այնուճւետն դարձեալլանդամս ծածուկս ն յարութիւնս նորա տանչջանս հ չարչարանս անպատումս ն անողորմս Հասուցանէին մինչն 'ի շունչն բոցաւն ն

շղթայակապ |վիճակում|,իսկ Հետո շրջապատում է ամրոցը տալոփ աճագին մեծ կռիվ, անընդշատ անդադար նրանց վրա ավելացնելով աղմուկն խոովությունը։ եվ ապա ոստիկանը, ցանկանալովՍմբատ. արքայի չարաչար մաճը, տակավին սկսում է կտտանքներովնրան. ն նրա վրա կրրտանջել: Քորբոքվածվրեժը Հատուցելու բարկությամբ ճրտացնելով ատամները նրան տալիս է անօրեն դաչտիճների ձեռքը, որոնք որոնելով տանջանքներու չարչարանքներ՝ իրենց դառն թույնը. թափում էին նրա վրա: Ավելանում էին սպառազինված զինվորները՝ ժեժելու, կոճղի: վրա ամրացնելու, սեղմելու գելարանով ջարդելու, նան սաստիկ սովով ճամար:ինչոլես ծարավով նա ուժասպառ է լինում տկարանում: եվ ոչ միայն դաչճիճներնէին արգելում ուտելիքների անչրաժեշտ պետքերից, այլ առավել նս նա իր կամքով չուտելով` Աստծուն էր ընծայում պիտանիուտելիքները, ինչպես որ երբեմն, Դավիթը իր ծարավ ժամանավկ՝ ջուրը, որը ջրճորից էր: Բեթղեճեմի Այդպիսով, նրանք նրան բոլորովին չէին գթում. եվ եթե նա պետք է մեկուսանար կամ ինչ-որ ժամանակ անցնելուց Հետո մենամարտեր. դաճիճների ճետ, այն նա անցկացնում էր Քրիստոսի ճամարմշտադռունչ աղոթքներով,աղերսալիգոճությամբ օրճնությամբ։ հվ Քրիստոսի նկատմամբ Ճճաստատուն ճավատով ն աստվածային դոճության խորճրդով նա արժանանում էր ինչ-որ վերակացուիմիջոցով Ճաղորդվելու օրինաց Տիրոջ Հետ՝ այնտեղ Ճճանդիպելով Տիրոջ նախախնամուԹյամբ։ հսկ երբ նրան տանելով մղում էին դեպի մաճ, նրան տրված չարչարանքներիտեսիլքը նայողներին ավելի ողորմելի սարսափելի: էր թվում, քան բուն գործերը, որը ն Հիշելով նս կորչում եմ արտասուքների մեջ, Քանի որ բազմաբիծ ու մարդակերգազաններըթունավոր օձերից առան թույնը, որի Հետ մաճ էր բխում մարդկային ընտանի. բնությունից դուրս, նվ ապա Ճաճելի սերը փոխարկելով կորստյան վշտասեր չարասեր դեղով ն իր իսկ անձեռոցիկընրանից խլելով՝ բոնիկերպովայն լցնում էին նրա բերանը: նրա կոկորդն էլ գավազան էին մտցնում ն ներս քշելով Հասցնում դրեթե մինչե սրտի թաղանթը. ձգտում արգելել նրա կենդանի շնչառությունը: եվ ապա շղթաներով սեղմելով նրա ծնոտն սաստիկ պնդացնում էին պարապարանոցը՝ նով, ինչպես ծալքերը մամլիչի տակ: Շատ երեր կիտելով իրար վրա՝ դնում էին նրա գլխին, ն ավելի քան տասը մարդ կուտակվածքարերի. եման բազմիցս ընկնում էին հրա վրա ու այդպես խեղդողՀնարքննրով ձգտում էին սպանել նրան: հսկ երբ նրան պատեցին այգ կողմով ես, ն նրա շունչը երկարեց, դրանից Հետո դարձյալ անասելի ու անողորմ` տանջանքներ չարչարանքներէին Հասցնում նրա սեռական անդամու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

16--

1Ըէ

24է

վերջին: հսկ յետ այսպիսի անճնարին ն դառն կտտանացն ն խոշտանդանաց ն քրտնաճար աշխատութեանց՝ ճատանէին սրով զգլուխ նոբա՝ վճարեալի կենաց աստի, որ թագաւորեացամս իբ: ն անսուրբ Իսկ լին ապականութեամբ պղծութնամբ ոստիկանն ոչ ճրամայէ զնա թաղել ն զմարմին նորա յերկրի տալ. այլ 'ի վերայ Վիայտի տարածեալ բնեռակապ պրկէին ի Դվին քաղաքի, Զի որ քաղպեալնէր ընդ Քրիստոսիմկրտութեամբ 'ի մաճ, պարտ էր նմա՝ զի փնդ նմին ն խաչակցեսցիիսկ. ն մի՛ մերժեսցի վկայօրէն Համարձակութիւնն 'ի նմանէն, յորում ն կայ մեծաց վարձուց Հատուցումն: հակ 'ի տեղւոջ անդ, յորում զերանելի ն զերջանիկթագաւորն բենոակապ 'ի փայտին բարձու պրկեալ էին՝ ոմանք 'ի Հաւատացելոց ն յանՃաւատիցնս ասէին տեսանել լոյս ճառագայթաւէտ վառեալ իբրն ըզՃրագ ճաճանչաւոր նշողիւք Հարուստ 'ի վեր քան ղզգլուն թագաւորին ՎշռադատեալՀաւասար նմին. ե որք ասէին զայս՝ ստուգութնամբ իմն Ճաւաստի զբանն առնէին: Բայց մեք զայսոսիկ 'ի տեսողս անդր թողացուցնալ, ն զորս աչօք իսկ տեսնալ է մեր՝ ոչ դանդաղեսցուքպատմել. վասնզի ճող երկրին, յորում ՝ի պատուական մարմնոյն աւիշթ կորանի կաքեալ իջնալ էր, բազում բժշկութիւնա Հիւանդաց ն վտանգելոց ն ախտաժետացկատարէր: եւ սակս այսորիկ նշանաց ոմանք 'ի Հեթանոսաց անտի ի Հաւատս քրիստոսականս զանձինս վերածէին, ն աւազանին լուսով վերոտին ծնանէին 'ի Հոգին Սուրբ Աստուծոյ: Քայց ոտիկանն անօրէն արձանացնալ ն մարտ զամրոցաւն զերընջակաւ եդեալ՝ ոչ ճեռանայր անտի մինչն գաղտաբար յինքն գրաւնալ վափշտակէրղամրոցն: Դուռն կորստեան կենաց բնակելոցն Ք նմա րանայր ն զբազումս 'ի նոցանէ բազմախողխող հրկաթոյն տայր կերաոմանս կուր. ն զայլս ըստ չարատանչջիմաստիցն իւրեանց Սոդոմականաց 'ի գերութիւն վարէին: հսկ զճռչակաւորսն ն ղերանելիսն'ի կան զգերիմաստ նայս զբարեպաշտօնան մայրն Սմբատայիշխանին Սիւն ննաց, զբարեպաշտուծիկին նորուն Հանդերձ ստնդեացիւրովն որդեկաւ, ն զկին եղբօր նորուն Սաճակալ՝Սիւննացտնառն, դգերհալ յամբոցէանտի՝վտարանդնալպաճէ 'ի Դվին քաղաքի բազում նեղուքեամբ ն տառապանօք,որպէսզի ոչ ոք ի նոցանէն երնեալ լինէր՝ թէ ո՛ր տիկինն իցէ ն ո՛ր նաժիշտոն։եւ որ նախ քան զայս դրգեալք ն գգունէին 'ի գաճաւտրակսա ալք իւրնանց՝ այժմ մատամբք իւրեանց վաստա(էին ն զպետս ոգեպաճին այնուխկ վճարէին. վառնպի առան գանձք նոցա ն աւար ճարան զարդք ն կազմածք տանց նոցա: եւ այսպէս կոծ կ աղաղակ ն կականումն ն ճիչ բազում լարքունական ապարանս նոցա առ

ներին մինչն նրա վերջին չունչը: եվ այդպիսի դաժան ու սաստիկ կրտտանքներից, խոշտանգումներիցու քրտնաճար չարչարանքներից4նտո. որով կտրում են նրա գլութը՝ զրկելով այս կյանքից. նա թագավորեց. իբ /22) տարի: հսկ ապականությամբ ու անսուրբ պղծությամբ լեցուն ոստիկանը չի Հրամայում նրա մարմինը Հողին Հանձնել, այլ տարածելովփայտի վրա՝ գամնրով ամրացնումէին Դվին քաղաքում: Որովճետնով թաղված էր Քրիստոսի ճետ մարտիրոսականմաճով, նա պարտավորէր նրա ճետ էլ խաչակից լինել: եվ նաշատակի նման նրա |լունեցածի ճամարձակությունը թող նրանից չշեռոանա, որի մեջ կա մեծ վարձի Հատուցում: հսկ այն տեղում, որտեղ հրանելի երջանիկթագավորին բարձր փայտի վրա ամրացրել էին գամերով, Հավատացյալներիցու անձճավատներից ոմանք ասում էին, որ տեսել են ճառագայթավետ լույսը, որ Ճարուստ նշույլներով վառվել էր իբրե ճաճանչավորճրագ թադավորի գլխի վերն, նրան Հավասար: իսկ ովքեր ասում էին այդ բանը, ճշգրտորենինչ-որ Հավաստի բան էին կատարում: Բայց մենք այդ տեսնողներին այնտեղ թողնենք ն ինչ որ տեսել ենք մեր աչքով, չենք Հապաղի շտապ այդ մասին պատմել ձեզ: Քանի որ երկրի այն ճողը, որի. վրա նրա պատվականմարմնից Ճոսնհլ-կաթել էր «Հյութը, բուժում էր. շատ ճիվանդների, նեղվածների ու տկարների: Այդ Հրաշքների պատճառով էլ ճեթանոսներից ոմանք դառնում էին դեպի քրիստոնեական ճՃավատը՝ավազանի լուլսով վերստին ծնվելով Աստծու Սուրբ Հոդու ու

միջոցով:

Բայց անօրեն ոստիկանը, մնալով

երնջակամրոցի շուրջը կրովելով, այնտեղից չէր ճեռանում, մինչն որ գաղտնաբար չխլեր ու չՀափըշտակերայն ամրոցը: Այնտեղբնակվողներիցշատերի ճամար կյանՔի կորստյան դուռ էր բացում ն նրանցից շատերին կերակուր էր դարձնում բազմախողխողսրին, իսկ ուրիշներին էլ իրենց իմացած սոդոմականտ չար տանջանքներով գերության քշում։ եվ կանանց ժեջ Հրոչակավորներին ու հրանելիներին՝ Սյունյաց Սմբատ իշխանի բարեու պաշտ խելացի մորը, Սմբատի բարեպաշտ կնոջը իր սանի ու որդլակի «Հետ ն նրա եղբայր Սաճակի՝ Սյունյաց տիրոջ կնոջը, զերի վերցնելով այն ամրոցից, որպես վտարանդի պաՀում են Դվին քաղաքում մեծ նեղության ու տառապանքիմնջ, որպեազիչերնար, թե նրրանցից ով էր տիկինը, ով՝ աղախինը: Եվ ում մինչ այդ շոյել ու փալփայել էին իրենց դաչավորակների վրա, այժմ նրանք իրենց մատներով էին վաստակում ու ապրուստի կարիքները դրանով Ճողում,. քանի որ խլեցին նրանց գանձերը ն թալանեցին նրանց տների զարդերն ու ու

Է

23.

մահլի լինէր: հսկ իբրն գոյժ աղմկի աղէտին Հասելոլ լաելի լինէր լականջս բարնացապարտ իշխանին Սմբատայն եղբօր նորուն Սաչակալ՝ ժիումն 'ի կողմանսՎասպուրականի ն միւսումն 'ի կողմանս

|

ունեցվածքը: եվ արքունական ապարանքում Հաճախակիլավում էին նրանց լացուկոժը, ողբը, աղմուկը, ճիչը: հսկ երբ այդ աղետի գույժը

Սմբատ իշխանի ն նրա եղբայր Սաճակի մեկին Վասպուրականի կողմերում, իսկ մյուսին ականջին՝ նամեացնդիմել ն դրաւաթավի դերելոցընտանեացն լինել. սակայն կարգի Ժեջ էին մտնում ժի զինվորական թեպետն նրանք արիաբար ոչ կարացեալ վաղվաղակի գումարտակս զօրաց կազմել նկ ոչ 'ի ՀեՃճան Թշնամիների վրա ճարձակվելու տնեցիներին գրավով ազատելու ռաստանէ աճապարելլամբոկ ճեռասու գործոյն մինչնի մնտաղս բանտից արմար, սակայն չեն կարողանում անմիջապես զորք կազմել կեալ պնդակազմ Անդ ղպաճպանութիւնն տիկինն ապա պատրաստէին: տանից շտապել գործը գլուխ բերելու, մինչն որ ամուր բանտ գցելով Մեֆ՝ մայրն Սմբատայ, ն որդեակ նորուն իսկ իշխան վախճաննալք ապաձճովումէին նրանց պաճպանությունը։ Հետո այնտեղ մեծ տիկինը՝ Քաղեցան 'ի միասին դուրս մայրաքաղաքիեկեղեցւոյնԴվնայ։ իսկ թաղվեցին Սմբատի մայրը, ն նրա իշխան որդյակը վախճանվեցին զկանայս երկոցունց նոցա՝բարձեալ մոտ: տարան ն ՊարսԱտրպատականի միասին երհսկ նրանց դուսն եկեղեցու Դվինմայրաքաղաքի չի դիպաՀւոջ ամուրս իւրնանց կացուցեալ: իսկ բաղմաճանդեսն պարսկական այն մակուսի կանանց, վերցնելով տարան Ատրպատականի հ աջողակն 'ի ՀրաՀանգս կրթութեան վարժից մարտի Աշոտ՝ որդի արբան կատարածն ար ն փակեցին իրենց անառիկ բանտերում: իսկ շատ Փային Սմբատայ, ե բաղում ընթացութիւնա փորձվածը՝ Սմբատ հաճատակութիւնս քաջուՀաջողակը, մարտական գործի մեջ վարժն թեանց ուժեղակ մրցուքնամբ ցուցանէր 'ի ժամանակի Ճալածանացն, կովելով՝ ցույց ժամանակ ուժեղ Ճալածանքների որդի Աշոտը, արքայի ն անցանէր զանցանէր արիաբարՀանդիսիւ, որք կենօք զամենեքումբք էր տալիս նաշատակության Լարժանի| բազմաթիվ քաջագործություն ն աւուրք ղուղաճաւասարնմա էին: Սա նախ քան զկատարումն վկաներ ն արիությամբ գերազանցում էր բոլոր նրանց, ովքեր կյանքով օրէն վախճանի 4օր իչրոյ՝ գրեթէ իբբն ղարծուիսաւառնաթն սլացել տարիքով իրեն Հավասար էին։ նախքան իր Հոր նածժատակությա նդ օդա, այնպէս զկնի դիշատնալ սրավարհալ խոյանայր այլազդնացն, վախճանվելը նա գրեթե օդում սլացող սավառնաթն արծվի նման սրընորք ասպատակ սփոռնհալ տարածեալ էին ընդ երեսս երկրի մերում. ն թաց արշավելով՝ խոյանում էր գիշատիչ այլազգիների ճետնից, որոնք նախ քան զամենայն ինչ ի փոքր մի վայրկեան յինքն ժամանակի ասպատակել էին մեր երկիրը:եվ կարճ ժամանակվա ընթացքում նա առճասարակ դրաւնալ նուաճէր զբոլոր իսկ ամրոցս տէրութնան Հօր նվաճել իր «որ տերության կարողանում է առչասարակգրավել Քչրոլ, ղոր առեալ կալեալ էր ոռտիկանին։եւ զորս միանգամպաճնակս բոլոր այն ամրոցները, որոնք խլել էր ոստիկանը, իակ այնտեղ եթե անդ 'ի ի սուր սուսերի մաշէր. ն պատուաՍառակինոսացն դտանէր՝ էր զտնում, սրով սպանում էր: Պատերով, ւպաճակներ սասրակինոսներից ն պաճնակօքկ րօք բազում ռոճկօք զամուրսն ամրացուցեալ՝կ ինքն ու ապրուստի միջոցներով ամրացնելով աժրոցները՝ ինսպաճակներով զճնտ թշնամեաց կրքէր ուր ն ասպատակքիսկ Հինից համալէլակաՔըն ընկնում էր թշնամիների Հետնից, որտեղ էլ որ իսմայելյան նացն գտանէին։ եւ ամենայնիւ յամենայնի ռրտի գրեթէ աներկիւղաբար սպատակներն ավազակները գտնվեին: եվ կր Հարազատ հղբայր Ազեղիականպատերազմն լարդարէր ընդդեմ Հակառակամարտիցն Հանբասի Հետ ամենուրեք ն ամեն ինչով աներկլուղաբարգրեթն նղիական դերձ Հարազատեղբարբն իւրով Աբասաւ։ եւ ապա կառավարկալեալ պատերազմ էր մղում Հակառակորդներիդեմ։ եվ ապա իր միտքը Աստուած ճայէր. ն զմիտա իւր՝ Ճասնալ 'ի վերայ հսմայէլեանզօԱստված: եվ Հարձակվելովիսղեկավար. դարձնելով՝ նայում էր րուն, որ նստէր իսկ 'ի ԲՔագրաւանդ դաւառի՝ սրոյ ճարակ զամենեէր Իազրավանդգավառում, նրանց զորքի վրա, որ նստում մայելլան սնան ն զգլխաւոր զնոսին տայր. երէցս նոցա ձնրբակալ արարեալ՝ բոլորին սրո ճարակ էր տալիս: Բոնելով նրանց զլիավոր երեցին՝ ՀրաՃրամայէր տիկ ձնացուցանելն կախել զպարսպաց ամրոցացն առ ի մայում է տիկ Հանել ն կախել ամրոցի պարսպից, որպեսզի տեսնեին տեսիլ ն յաճարկութիւն բազմաց: եւ ինքն ապա չունալ գնացնալ'ի աշաբեկվեին։ հսկ ինքը գնալով Շիրակ գավառը ն Հարձակբոլորը Շիրակ գաւառ, ն ի վերայ Հասհալ զօրուն, որ ի նմա ղեվելով այն զորքի վրա, որ բուն էր դրել, տեղավորվելայնտեղ, նրանց որջացնալ տեղնալկային՝ է զայն նս առճասարակընդ սուր ճանեալ ն զմնանս սրի է քաշում, իսկ մնացածներին Ճճալածումէ: Այնտեղիցվերացնալան վարատնալվատնէր: եւ անտի դարձեալիբր զօդապարիկ իմն դառնալով՝ օդասլացի նման նա չվում գնում է Գուգարքիկողմերը, ե նրթեալ չուէ զկողմամբք Գուզարաց՝կ զայնս նս ամրոցս իւրոյ տէբաց,

Գուգա-

է բարյացապարտ

ճասնում

քէպետն արիաբար զմի զինուռրութիւն զինուռըէին ի վերալ թըշ-

ժուգար

`

առ

ու

ու

ու

ու

ու

աս-

ու

առ

առ

ու

Ն

իութեանն առձասարակ յինքն գրամր նուաճէր։ ծւ աղա անտիյնղակարծումն իբրն զորոգայք իմն ի վերայ ճասանէր զօրուն Հագզարացւոց, որ 'ի մայրաքաղաքին Վրաց կային 'ի Տվխիս. ե անդ զոմանս սրոյ ճարակ տայր ն զայլս 'ի պատուականացձերբակալս արարհալ՝ երկաթի կապանօքի մետաղս բանտից պաճէր. զի ընդ այնոսիկ քրիստոնէից փոխանակեսցէ՝ դրաւաթքավփ առնելով, որք ըմբռնեալ իսկ էին ն զկապուտ ի ձեռն չար ոստիկանին: եւ ապա անտի առնալ զաւար ն լուհալ եթէ զօր բազում՝ դառնայ 'ի գաւառն Տաշրաց. հսմայէլեան ղօղեալ նստեալ դաղարհալ կայ յամուրս խորաձորաԱղաստնոլ,ն ապա այնուճետն անձնընտիր զզօրս իւր արարնալ իբրն արս երկերիւր ն հրթեալ դոոյթ իմն չի վերայ զօրու Հաղարացւոյն տունալ անճնարին ն առեալ մարտ քաջութնան՝ առճասարակ զնոսա սրոյ ճարակ տայր. զկապուտ կողոպուտն դառնայր 'ի բանակն իւր: եւ իսկ ն իսկ չունհալ երթնալ լաւէտ աիրելի իշխանն իւր Գուրգէն ն անդ 'ի միասին զճա,արակացն Ճոգս խորճշրդաբարտնսնալ՝ ապա երթեալ գնայր զկողմամբք ամրոցացն Արշարունեաց:եւ յայնմճետէ ոչ նս յաւելին հլանել առ

ապականիչքն տէրութեան նորա: յաշխար4

Զայնտեսնալ թագաւորին վրաց՝այլ

ն

զօրացն իւրոց, եթէ այց Տէր պատսպարհաց լաջողնեաց 'ի բարութիւնս, ապա այնուճետն ճարթ ճաւասարութեամբ'ի մի կամս ն ի միտս զինքեանս բերեալ ն թագ նմա կապեալ՝ թագաւորեցուցանէին զնա փոխանակ օր իւրոյ, յինքնակալութնան իժն պայմանի պատուռ զնար ճամարնալ, ն Առտուծոլ ամենակալի զապագայասնյանձն արարհալ: Ցայնժ վայրի ապա ն թագաւորն Գագիկ Ճճանդերձ վայնլչադիտակէւ եղբարբն Գուրգննաւ բարեհղաշաօն ոչ սակաւ ինչ քան Թէ բազում մարտրս տագնապից 'ի վերայ պատրաստէրթշնաժեացն, որ ջոլիրս առնալ էին ըստ ճրամանին Յուսփայ եւ այսպէա 'ի կողմանս Ատրպատականի: առնաբար քաջութիւնս յանձին իւրեանցտպաւորեհալ ճանդերձ սպասեչ լարն պայազատ գնդիւն՝ զբաղումս ի Հագզարացւոցն խաթաւալգլոր ն բաղում ղացուցանէին։ Ոչ միանգաւմ՝ այլ անզամ ռտէպ ստէպ զայս արարնհալ՝ ստորոտով աշխարչճինկ կորդուացն Ռոտակացն Ատրրյորմէ խուճապեալ ռլատականի. իբը յաճագին իմն ձայնէ քշնամնացն բեկանող դաղանաց՝ արգելեալ գտանէին չի սաստիկ ասպատակէ 4ինիցն։ Այլ ն ղՄիսականացն տերանց ն ազգաց ոչ սակաւ ինչ աղմուկ շփոթից շուրջ պատէր լոստիկանէ անտի. որք ն ամրացեալք իսկ 'ի խոխոմս խորոցն ձորոց ն լամուրս քարանձաւաց՝ բազում արշաւասոյր Հէնս 'ի վերայ քշնամնացն Ճասուցանէին, ե դումարտակս սփոռնալ՝ ճապաղիս Ճեղուին: Զայս ամենայն ոյժ պնդութեան տեսեալ արնեանց չար ոստիկանին ըստ ամենայն կուսակալութեանց,ն աճագին իմն արար

նմա

ն

կմա

առ

'

ն

իր տերությանամրոցները՝գցում է իր Հպատակուգրավելով այն արազությամբ ճասնում է թյան տակ. Այնտեղից Հանկարծակիմեծ Հադարացիների զորքի վրա, որ գտնվում էր ՎրաստանիմայրաքաՏփխիսում: Եվ այնտեղ ոմանը սրո ճարակ էր տալիս, իսկ պատղաք վական մարդկանցից ոմանց բոնելով՝ շղթայակապ պաճում էր բանտում, որպեսզի դրավաթափ անելով՝ նրանց փոխանակեր այն քրիստոնյաների ճետ, որոնք բոնված էին չար ոստիկանի ձեռքով: եվ ապա ավար՝ նա այնտեղից վերադառնումէ դեպի վերցնելով շատ Տաշիրքի գավառը, եվ լսելով, որ իսմայելյան զորքը թաքնվել, նստել է առել Աղստնի ապաճով ու խոր ձորերում, նա այնուճեւտն, դադար իր զորքից ընտրելով մոտավորապես երկու ճարյուր մարդու, գնում Հարձակվում է ճաղարացուզորքի վրա, մեծ կռիվ տալիս, նրանց բոլորին սրի ջաչշում ն առ ավարով վերադառնում է դեպի իր բանակը: ծվ իսկույն չվում-գնում է իրեն միշտ սիրելի իշխան Ժուրգենի ժոտ, ն այնտեղ միասին խելացիորեն Ճողալով բոլորի կարիքները՝ նա անցնում-գնում է Արշարունյաց ամրոցների կողմերը: Այնուճետնկայն ապականողներըայլես չճարձակվեցիննրա տերությանվրա: երբ այս բանը տեսան Վրաց թագավորն ու իր զորքը» թե Տերը այցելեց նրան, պաշտպանեցու ճաջողությունբերեց բաիի գործերի մեջ, դրանից Հետո վարվելով Հարք Հավասարկերպով, մի կամքով մի մտքով ն թագադրելով նրան թագավոր են կարգում իր Հոր փոխարեն: նրան ինքնակալի աստիճան հն տալիս ու նրա ապագան Հանձնում Աստծուն:Այնուճետնայն վայրերումԳագիկ ամննակալ քագավորը իր վայելչատես բարեպաշտեղբոր՝ ԳուրգենիՀետ Քիչ տազնապ նեղություն չէր պատճառելթշնամիներին, որոնք ՅուսուֆիՀրամանովԱտրպատականի կողմերումավազակախմբեր էին կազմել: եվ այսպես առնական քաջություն ցուցաբհերելով՝ զորավարական ու իշխանական գնդի ճետ միասին ճագարացիներից շատերին նրանք թաԿվալզլորէին անում։ Ոչ թե մեկ անգամ, այլ բազմիցս Ճճաճախակի այս բանն էին անում կորդուաց, Ռոտկացոն Ատրպատական աշխարտճների ստորոտներում, որից խուճապի են մատնվում թշնամիները, ինչպես ջախջախվողմեծ գազանների ձայնից, ն լգավառներիբնակիչները) աշտպանվում էին ավազակների ռաստիկ ասպատակություններից: Ոատիկանի կողմից Քիչ աղմուկ աղաղակ չէր պաշարում նան Սիսական տնրերին ցեղերին, որոնք ամրանալով խոր ձորերում, ճեղեղատներում քարանձավներիամրոցներում՝ ավազակայիկբազում արշավասույր Հարձակումներէին Հասցնում թշնամիներինն զորք ուղարկելով՝ արլունաճեղություն էին առաջացնում: Բոլոր կուսակալուու

աո

ու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

ղայրազնաբաիմոմոնալմղձկնալսրտիւ 'ի թեթնագոյնս անդր ղթոյնսն թափէր։ եւ այնուճշետն ապա ճետամուտ լեալ ե զճետ մտեալ՝ իւքաքանչիւրոք փ կուսակալաց այլազգնացըստ իւրաքանչիւրոց կողմանց 'ք փախուստ ՝ի նոցանէ դառնային՝ ռոամիկնն անռամիկն, մինչն ոմանք ի մերոց անտի ճատկլեալ շնչով Ճազիւ թէ ճողոպրել կարէին 'ի սրոյն, որ լցնալն էր արնամբ: Վասն զի կարիք մեղացնղզօրանայինյանդամս ամենեցուն ի ոլտղաբերս առնել ղմեղ մա:չու: հսկ մեծամեծ աւան ն ամրոցաց դանոյն Հորոց լերանց ն անապատիցն քարաժեռաց պան նս ն ն ն թարապէին. այլ խառնիճաղանեքն բոկոտն մերկանդամ փառական 'ի սով ն 'ի ծարաւ ն 'ի լքուցումն ճարհալք ե Հաշեալք՝ ցաննցիր լերանց ն դաշտաց բերէին, ոմանք ի ձմեռնային սառնասոյց ն Հեղձնուխին. սառնամանեացն մրսհալքժայրատէին ձիւնախաղխաղ իոկ այլք լամառնային 4իւղական լորդաբորբ կիչերմութենէն տոչորմամբ զեալք այրէին ն խորովէին։ հսկ տկարացեալքն"ի Հապճեպփախստենէն մատննալք 'ի ձեռս դրժողացն՝ անխնայ անողորմսրոյ նոցա տապաստ արկեալ՝ ոռոգանէին արնամբ զերեսս երկրի. իսկ ոմանք գրեթէ զանբան անասունս 'ի գերութիւն վարէին. ն բազում արս ներգնհալ ն ն մատաղ մանկտի ի մէջ ածեալ գայլոց իբրն ղզգառինս կանայս Ք սպանդ վարէին: հակ զոր պարտն վարկանէին վաճառակուր լինել՝ զայն արտաքոլ տարեալ տրոճէին լայլոցն՝ զորդի 'ի «օրէ, զեղբայր վեղբօրէ, զկին յառնե, ն զմայր '/ի դստեր կ զչարն 'ի սկնսրէ, ն զատնդիակիցնի մօրէն Ք «տենէ 'ի բաց 'ի դգրկացնլափշտակնալ: եւ անդ էր ապա տեսութիւն ողորմելի ն ողբք անչանդուրժելիք ն լաբումն անտանելի ե բախումն կրծից ն կքումն արտնանաց ն դողումն անձին ն սարսափումն սրտի ն ճչումն կոժոլ ն ցտումն դգեղոյն խրզումն Հերաց: Իսկ զոչ պիտանացուսնի դործ վաճառաց ն կամ Սոդոմայական արբանեկութեանց'ի մետաղս ն 'ի բանտս ն 'ի շղթայս րբնալ մղէին՝ սաստիկ տանջանարանօքխոշտանգնալ,ն ըստ Հոմերական օտար կանոնին 'ի փարթամէն ե 'ի փանաքէն զնոյն կշիռ միապէս պաճանջչէինդանձս ոսկւոյ ն արծաթոյ: եւ միանգամայն իսկ զմեժս ն զփոքունս 'ի մի տանջանս մաճու դատապարտեալսպառէին սպանմամբ լաշխարճէ աստի. ն զայլս հս ոմանս ըստՍողոմոննհանտզրկին առ սակաւ սակաւ զարիւնս նոցա ժծէին՝ աղճատեալ չարիմաց խորՃըրրդովագաճութեան, լագուրդ ոչ ունելով: իսկ գայլս ոմանս մաճացան որպէս թէ ողորմութիւն զայն 'ի նոխարդաւաննհալ՝ դեղըմպութնամբ ն զայլս ցանէ լեալ այնոցիկ, լորս ներգործէին զչարս. Հնարիմաց խեղն դանօք 4նղձամղձուկ սատակէին. զոմանց զաարսափելիսիմն ընդ

Է

ու

ու

ու

առ

տա-

`

այրը

անւան

,

ւոեսնելով՝չար ոստիԲյուններում այս ամբողջքաջագործությունները նան մեծ սրտնեղությամբ բարկությամբ մռնչալով ինչպես կանը, Ճենրանց թույնը: Այնուճետն ընկնելով Հեշտությամբ թափում էր իր բոլորը ճնետամտելով՝տարբեր կողմերի օտար կուսակալներից տնից մեոչ ռամիկը, մինչն որ այնտեղ նրանցից փախչում էին՝ ռամիկն բոնցից ոմանք շնչակտուր լինելով՝ Հազիվ կարողանումէին ճողոպրել աբից, որը շաղախված էր արյամբ: Դրա ճամար մեղքերի կրքերը Ճզոմեզ մաճ բերելու Համար: իսկ ձոբանումէին բոլորի մարմիններում՝ ավագները քարաժայռերի մեծամեծ Քերի, լեռների, անապատների անգործ էին, այլ նան բոկոտն, մերկ, սոված, ծարավ, ճուսալքված, քափառում էին լեռներում ու դաշտհրում: Հալ մաշ եղաժ՝ցանուցիր ձմռան ու Շատ ցուրտ էլ սառնամանիքին մրսելով՝ոմանք ձյունաշատ ն խեղդվում,իսկ մյուսները ամառային շատ բարձր ՀԺայրատվումէին այրվում ու խորովվում էին: Տկարացածտոչորվելով՝ ջերմությունից ները, Հապճեպ փախուստի պատճառովընկնում էին խաբեբաների ձեռանողորմ կերպով նրանց կոտորում էին՝ Քըչ որոնք սրով անխնա արյամբ Հեղեղելով գետինը: իսկ ոմանք էլ անբան անասունների նըման քշվում էին գերության: Բազմժաթիվ թույլ տղամարդիկ,կանայք գցած գառներ, քշվում էին մեջ իբրն գայլերի մատղաշ երեխաներ, ում կարելի էր վաճառել, նրան դուրս տանելով՝ բաապանդանոց: հսկ ժանում որդուն Հորից, եղբորը.եղբորից, կնոջը էին ժյուսներից՝ մուսանուց, մորը աղջկանից, Հարսին սկեսուրից, ծծկեր երեխային խըլում էին որ կրծքից ու գրկից: նվ ապա այնտեղ կարելի էր տեսնել ողորմելի տեսարան, աճավոր ողբ, անտանելի լաց, կրծքաճարում, աչճիչ, գեմարմնի դողոցք, սրտի սարսափ, ողբ Քերի կոպերի կքում, չէին ղեցիկ դեմքի բզկտում, մազերի փետում։ հսկ ովքեր պիտանի սոդոմական ծառայությանքն Համար, շղթայակապ կամ հրանց վաճառքի բանտ խոշտանգելով սաստիկ տանչանքնեքշում էին աքսոր կանոնի Ճճամաձայնե՛ Հարուստներից, ն՛ բով: Հոմերականօտար աղքատներիցպաճանջում էին ոսկու ն արծսթցի նույն չափի գանձեր: ծ՛վ մեծերին, ն՛ փոքրերինմեկտեղ դատապարտում էին մաճվան նույն վերացնում էին այս աշխարճից: տանջանքներովն նրանց սպանում ծվ սողոմոնյանտզրուկի նման ոմանց արյունը քիչ-քիչ ծծում էին՝ երբեք չշագենալով: ցնորվելով ագաճությաննենդամիտ խորճրդով հսկ ոմանց էլ խարդավանքով մաճացութույն տվեցին սպանեցին, որպես թե դա նրանց կողմից ողորմություն էր այնպիսիներին, որոնցով զործում էին չարիքներ:Ոմանց էլ նենդորեն պարանովխնեղդամած Հին անում: իսկ ոմանց ճետ էլ շատ սարսափելի ձնով էին վարվում. ու

ու

Է

`

ու

ու

ա-

ու

ու

ու

ու

ու

կեանս խառնեալ, զի մինչդեռ ես լոտանաւորնոցա կալով՝ կննդանւոյն ի Արձիցն ի վայր դաճիճքն սրով զորովայնն Հերձուխին,ն մինչն ըզաւանդեալ էր՝ 'ի դուրս զլերդն կորզէին, մասունս տալով զայն իւրաքանչիւր ումեք իբր 'ի կատարումն ինչ լիութեան պիղծ պաշարմաննեիւրեանց:հսկ այլք ոմանք, որք թեթն ճամարեալք ն անտեսնհալք էին յաչս նոցա՝ ճամարձակութիւն սակս այնորիկ առնալ իբրն զլոխկ էին ն գնային, զորոց ղճետ մտեալք վուղերբք ն երանօք՝ լ/ ասպարօք իբրն զտունկս ոստաքանց արարեալ ծայրատէին, ն անպիտանս նէին 'ի ձեռաց ն լոտից ն 'ի բոլոր անդամոց: հսկ այլ ոմանց պարանս առատկաց յերկոսին կողմանս ՝ի գլուլւս ն յոտս նոցա եդնալ՝ ն բազում ուժեղակ մարդկամբք այոր անդր ձգձգհալ՝ մինչն լուփանել ժիչոյն. ն ապա երկսայրի սրով բախնեալ՝միջով չափ ընդ երկուս բարժանէին։ իսկ զի դեռես շեչոյնկ 'ի նոսա գոլով վտանգին, տապոյ նս ձեռաց կամ յայլոց առպրելոլըստ գլխոյ կուսէ մասնն կանգնէր՝ կայր փոքր մի 'ի վերայ 4ատածձիմիչջոյն ն խոխոտէրխօսել կա՛մ զանցս ինչ աղետին, կա՛մ ըստ ճայցուածոլ ինչ նմա ոմանց. թէպէտե վտանգն շութափվութիւն լեզուինտուհալ՝ոչ բաւէր զբանն ինքնակատար յայտնել, հսկ զոմանս Հրամայէր, զի կապեսցեն լանխնալ ն Հան տուածեսցեն մտրակօք արջառաջլաց 'ի կողս յորովայնս քափանցանց վիրաւորհալք. ե մինչ շունչ կոցա կենդանի էր 'ի նոսա՝' ախկանէին յերկիր ն քարչէին։ հակ կիսոց զունչս ն զականջանՀատանէին, մ. զմասունս մարմնոլ նոցա կոտորէին, ն զմատունս նոցա ժայրաքաղ առնեին. ն զոմանս յետ անչնարին Հարուածոց 'ի կոճեղս պնդէին՝ ե պրկեալ կային զծակօք լոտսն յերկոսնան, մինչ զի անչնարին լինէր նոցա նստել կամ ընկողմնել ն զխոնջ տապոյ աշխատութեանն սակաւ նչ Բժշկել: էին "ի նոցանէ ն յոլովք 'ի բազմաց, որք վասն ի` Հաւատոցն բազում անդամ 'ի Հարց ն 'ի փորձ արկանէին, Քրիստոս պարգնո ն պատիւս բազումս պերճութնանխոստանային,ն պաճումազարդ պատմուճանս ն երնելի զարդս նոցա պատրաստեալլարդարէին ի խտտղել ական տեսանելոյ. ն պատուաւորաց ոմանց գանձա ե առաջի մատուցանէին՝ միայն թէ զսնոտի պաշտամունս գնծրդաստանս նոցա պատունալ պաշտեսցեն, Այլ Քրիստոս, որ լանձինս նոցա զարԹոյց զկամս կենարարսն զյոլս սքանչելի Հանգստնան' նոյն ինքն Հըրովն առստուածալնովզնոսա ջեռուցնալ 'ի սէրն սուրբ Աստուծոյ, հ միջամուխ Հաւատով ընդդեմ նոցա վառեալ, զի ապականեսցեն ք բաց դչարիմացութիւն չարին, ն լուսսցեն զկապուտակ ներկուածս նախանձու Հատցեն զարմատս ագաճութնան ի Հոգնոր ճակառակորդին, պատերազմին: եւ այսպէս ապա զամենայն սատանալական դիւթու-

ձունչն

աո-

առ

առ

առ

ն

Քանի դեռ նրանք ոտքի վրա էին, լայսինքն՝ ողջ էին, դաճիճները կրծքից ներքե սրով կտրում էին նրանց որովայնը, ն մինչն նրանց ու նրա մասերը բաժանում բոշունչը փչելը դուրս էին քաշում լյարդը ճամար: իսկ լորին՝ իրենց պիղծ ձգտումը ամբողջությամբ կատարելու ու անտեսվել, ուրիշները, որոնք նրանց աչքում տկար էին ճամարվել .

որոնց պատճառով ճամարձակություն առնելով՝ լուռ դնում էին ու ւզես դաշույններով ծառերի վաշճաններով Հետնից ընկնելով թրերով, ուոքեճՃղակոտորանելով՝ ծայրատում էին նրանց, զրկում ձեռքերից, մասերից: իսկ ոմանց երկու կողմերից դլուխներից ն մարժեի բոլոր բին ու ոտքերին բարակ պարաններ էին զցում, ն բազմաթիվ ուժեղ ն

ւսյդ

մարդիկ ձգում էին այս ու այն կողմ, մինչն նրանց մեջքը թուլանալը, ն ապա երկսայրի սրով խփելով՝ մեջտեղից երկու մասի էին բաժանում. եվ քանի որ նրանցում դեռես չունչ կար, վտանգիցտապի մեջ ընկնելու կամ ուրիշների ձեռքից ազատվելու պատճառովնա Լրստիկանը կանգնում էր գլխի կողմում կամ մեջտեղի մի փոքր Ճատվան ջանում էր ծում խոսելազետի անցքերի մասին, կամ երբ ոմանք լեզվին էր տալիս, նրան` աղաչում էին, թեն վտանդից արագ-արագ չէր կարողանում խոսքը կատարելապեսճայտնել, |Ոստիկանը| բայց Ճրամայում է, որ ոմանց էլ կապեն ե արջառաջլի խարազանովանխնա խփեն նրանց կողերին, որովայնին՝ մխրճվելով ներս ու վիրավորելով: եվ քանի դեռ նրանք կենդանի էին, գցում էին գետին ու քարշ տալիս: հսկ մի մասի էլ քթերն ականջներնէին կտրում, չարդում էին նրանց մարմնի մասերը, կտրում նրանց մատների ծայրերը: Անչամար Ճճարերկու ոտվածներից Հետո նրանց ամրացնում էին կոճղերի վրա երով ամուր կապում էին ծառերինքն,այնպես որ Հնարավոր չէր լի նում նստել կամ պառկել ն իրենց ճողզնածություննու չարչարանքը փոքր-ինչ թեժնացնել: եվ նրանցից շատերին Ֆրիստոսի Ճավատքի Ճամար բազմիցս Ճճարցուփորձէին անում, փառավորշատ պարգեներ ու պատիվներ խոստանում ն նրանց ճամար պատրաստու) էին պաՃուճազարդ պատմուճաններ երնելի զարդեր՝ նրանց աչքերը շլացնելու Համար: իսկ պատվավորներիցոմանց էլ տալիս էին գանձեր նրանց մոտ բերում իրենց գերդաստաններին՝միայն թե նրանք պաշտեն իրենց սնոտի պաշտամունքը:Բայց Քրիստոսը,որ նրանց մեջ արքնացրեց կենարար կամք մաճվան սքանչելի Հույս, նույն ինքը աստվածային Հրով նրանց ջերմացրեց սուրբ Աստծու սիրով ն նրանց դեմ զինեց Համարձակ Ճավատով, որպեսզի նրանք վերացնեն չարի նենգությունն ու լվան ճակառակորդինախանձովներկված կապույտ գուլնը ն Հոգնոր պատերազմումկտրեն ագաճության արմատը: ծվ այդու

ու

-

ու

ու

ու

ռատանայական ո"լաշտամունքի կախարդունքը՝ քնանցն պաշտամունս առ ոչինչ ճամարնհալ՝ պիսով արճամարճելով ոչ շեղեցան հ շղուաբաչթեքվեցին դեպի նրանց խառնակիչ բանսարկությունները, րոյ շոգմողութիւնս նոցա, ն ոչ ղզարձճուրեցան վաճագինսպառնալեացն վնրանք| ւհ. ի տանջանարակաց։ զոր պատրաստէին նոցա: եւ իբրն այսպէս չվախեցան աճագին սպառնալիքներից ու տանջանքներից, որ պատրաստել էին նրանց ճամար: եվ երբ նրանք առճասարակ այդպես զդասՀասարակ սոքա զղաստացնալք լինէին "ի պատասխանատուութեան ե փառացն Քրիստոսի, տացել էին Քրիստոսի փառավոր ավետարանիպատասխանատվությամբ Կունետարանի զլուհալն յունկանէ իբրն ի վերայ ե ինչպես բարձր տանիքից քարոզում էին ն լսածը. «եթ ՔԸբարձր տանեաց քարոզէին՝ «Թէ քրիստոնեայք ականջով եմք անօրէն օրինացդ ձերոց ոչ կարեմք Հնազանդել.» այնոււնտկ զանդատապարտանիբրն բիստոնյա ենք՝ ձեր անօրեն կրոնին չենք կարող ճնազանդվել»88:Այնուշետն անմեղներին մեղավոր էին Համարում ն հրանց վերաբերյալ զդատապարտս վարհալ ն վճիռ մաճու Ք դատաւորաց անտի 'ի վերալ նոցա եդնալ՝ սրով զնոսա առչասարակ վատնէին. որք ն ընկալան իսկ նրանց բոլորին դատավորների կողմից մաճվան վճիռ էին կտրում սրի քաշում: նրանք ընդունեցին Հաղթության պսակը'8: թաղադրվելով ղբրաբիոն յաղթութեան՝ լԱստուածթադաւորհալք: Աստծուկողմից: հսկ յայլում վայրի դարձեալ այլք ոմանքըմբոնեալքվարեցան ածան եւ իբրն ճարցան 'ի նոցանէ, ն բաղում հսկ մեկ այլ վայրում որոշ մարդիկ դարձյալ բոնվեցին ն քշվեցին առաջի դատաւորաց: ու բերվեցին դատավորների առաչ: նվ երբ նրանց ճարցաքննեցին, աղերսալի ն Հեշտալի բանս բարնաց պարդնաց առաջի դնէին՝ միայն եթէ պաշտօն մակուրան կուրանին Մաշճժետի ղաչանքով Ճաճելի խոսքերով ընտիր պարգեներ էին դնում նրանց Հաւանեալ դարձցին, նողուՔա ոչ պատասխանւտոյ առաջ, միայն թե նրանք ճամաձայնվեին ու դառնային Մաշտմեդի անդամ ղզդատաւորսն արժանի գրեցին. այլ ժիրանիձ, պաշտամունքին, |բայց| նրանք դատավորճերին անդամ պաայն ընդ միտս իւրեանց ընդ Աստուծոյխօսէին՝ սրտիւ Հաւատացեալքյարտասխանիչարժանացրին, այլ միայն իրենց մտքում Աստծու Հետ էին դարութիւն ն բերանով խոստովանեալք'ի փրկութիւն։ եւ այնուշետն: ն խոսում` սրտով Հավատալով արդարուցյանը ե բերանով խոսւտովանՃարուածս 'ի թիկունս 'ի թշնամնացն ընդունէին, ապտակս ՝ի ծնօտս, կ գան սաստիկ վելով փրկությունը: ԴրանիցՃետո նրանք թշնամիներից Հարվածներ էին 'ի պարանոցս, ն ճաննալ մղեալ վարհալ տանէին լասվպրումիրենց մեջքերին, ապտակներ՝ ծնուտներին, սաստիկ ծեժ' պապարէս կատարմանն: եւ 'ի մի ջոլիր ղսուրբսն գնդեալ՝ ն իբրն զոլարիսպ շուրջանակի րանոցներին: Հետո նրանց անելով քշում, տանում էին Հրապարակ զնոքօք վաղակաւորդաշիճքն բազձաձեալ, այնպէս տուր ի վերայ եդեալ կոտ«րէին։ հսկ արք ապանելու։ եվ սրբերին մի խմբի մեջ չավաքելով ու նրանց շուրջը ոմանք 'ի թշնամեացնլայնցանէ որ շուրջն կային՝ տեսեալ 'ի սրբոց պարսպի նման բոլորելով՝ թրավոր դաճիճներըսրի էին քաշում նրանց անտի մանուկ մի զուարթակոտորում: իսկ թշնամիներից ոմանք, որոնք կային նրանց շուրջը» տեսիլ ն գեղեցիկերեսօք՝ Միքայէլ անուն, լաշխարձէն Գուգարայ,որոլ սրբերի չն նս էր փաղփաղնալ մեջ տեսնելով Միքայելանունով կայտառ մի մադեղադեմ մօրուացն ընդ ժնօտան: բողբոջեալ բոյսք մրադիր ն իբրն ն նա ն նուկի, որը Գուդարացաշխարճից էր, որի ծնոտներին դեռ չէին փայլմարդասիրել ի խոկացնալ բուռն Հարեալ զնմանէն, յինքեանս կորզեալ ձգէին, զի մի՛ ընդ այլսն ն նա կորիցէ: իսկ նա արփըլում նոր բողբոջած մորուքի աղվամազերը, ն իբրն թե մարդասիրաբար նրա մասին մտածելով ն ձեռք գցելով նրան՝ իրենց կողմն տօսրաթոր կականմամբզաչոն յերկինս Համբարձեալ ն զօրացհալ վեէին քաշում, որպեսզիմյուսների ճետ նա էլ չկորչի։ Բայց նա |Միրին օգնականութնամբն՝'ի բաց զինքն ի նոցանէ շսպեալ ճողոպրէր. ե Ճապճեպ ե ւռ ողբով աչքերը երկինք բարձրացնելով ն ղզոտունալ քայելը|,արտասվաթոր դիմադրաւ դիմեալ ընկերս Աի առաջի սրոյն զգլութ իւր կամաւորաբար մատուցանէր: եւ այսպէս 'ի բանաւոր ողբանալով վերին օգնությամբ, նրանց ձեռքից պոկվում ու ճողոպրում է: ջակիզումն զինքն Քրիստոսինուիրէր ընդ այլ նս անարատ պատաԻսկույն ու Համարձակ դնալով իր ընկերների մոտ՝ նա կամավորաբաթ նա իրեն նվիրագացն ն զենմանց 'ի Հոտ անուշից իր գլուխը դնում է սրի տակ: եվ այդպես գիտակցաբար Հօրն երկնաւորի։ նս է րում մյուս էին Քրիստոսին՝ողչակիզվելով այն սուրբ զոչերի Հետ, որոնք լայնժամ եղբարք երկուք 'ի նախնեացն Գնունիք, որոց Հոր անուշաճոտությունիցէին: անուսնքն միումն Դաւիթ նկ միւսումն Գուրգէն հրկնային ճանաչիւր. որք ն ըմժամանակ Այն Գնունիներինախարարներից բոոննեալք'ի գերչացն՝ ածան առաջի եւ կայիներկու եղբայրբռնաղատի ոստիկանին: իբրն ններ, որոնցից մեկի անունը Դավիթ էր, մյուսինը՝ Գուրգեն,նրանք նտ բոնվեցին այն գերիչների կողմից ն տարվեցին բոնակալ ռստիկանի առ-

"

Է

ու

ա-

ու

.

՛

ու

ու

)

Է

ր

ընդ Հարցեփորձ

յ

լեալ գրեթէ զկէս տէրութնաննիւրոյ տալ ն ծիխոստանայի, այլ ն բազում զգեստս ն զարդս ոսկեճամուկս, ն կամարս բանիս ն երնելի լակոնացի ն բեչճեզսնոցա մատուցանէր, ն մ զէնս ն 'ի ճոխապաճոյճս նժոյգս սրավարս՝ մանեակս ոսկեղէնս ն նոսա ն դիրկս զպարակարկառեալ զձեռս իւր 'ի ապա "ի զարդա. Ֆոցօքն արկեալ ն Հուպ ընդ ճուպ 'ի Համբոյր մերձեցուցեալ զնոսա, ն այնպէս չողմողէր չշողոմուքնամբ բանիւ Հնազանդել նորայն բանի չխնայել լարբունս մանկութեան իւրեանց ն դառնալ յանօրէն օրէնս, պոր ինքն պաշտէր.-- իսկ նոցա գեղեցիկ իմն մոլութեամբ 'ի զէն զինուռրութեանն Քրիստոսի զինքեանս վառեհալ՝Համարձակաձայն բարդաւանութիւննքարոզէին առաջի ամենեցուն,«Թէ քրիսբառով զբարւոք ն ճշմարտութիւնն Աստուծոյ, որ յինքն զանմաճութիւն տոնհայք եմք, ն ընդ ունի 'ի լոյս անմատոյց է բնակնալ՝ ոչ կամիմք փոխանակել ձերում ստութեանդ, որ ոչինչ իսկ են ն լոչինչ Համարեալ:» հսկ իբրն այսպէս զխորչուրղ նոցա 'ի սէր նաճատակադրինՔրիստոսի արձանացնալ տեսանէր թշնամին՝ Հրամայէի այնուճետն սրով զնոսա սպահանել: իբրն ածան 'ի քկատրոնն իբբն զոչխար 'ք սպանումն՝ աղօքո ամշտնչենամոունչս ն պաղատանս աղերսալից անդր առ Աստուած մատուցանէին գրել զնոսա 'ի թիւ վկայից սրբոց, որք սիրեցին զօր երեկաղերէցեղբայրն դաճճացն ւնլոյ դալոտկան նոիա: եւ Հանդերձեալ տարել սիով, նա աղաչանս նոցա մատուցանէր՝ նախ զկրտսերն քան զինքն չտալ կերակուր սրոյն. ի մտի եղեալ եթէ գուցէ 'ի վերչ քան ղնա մնալով՝ ըստ մանուկ տիոցն զարճուրեսցի ինչ յիսմայէլնան արոյն դեռնս էր վասնզի մրեզարդ մորուքն 'ի ծեօտսն սպառնալեացն,-ն դարձեալ լեղբայրն կոլս ասէր. «եղբայր ն ընծիւղեալ-սոիգեալ յուսոյն մերոլ՝ մատուսիրելի, նախ դու ընծայաբերեցիր Քրիստոսի ցանելով զքեզ ինքն բանաւոր ողջակեզ ն զենումն նուիրական նմա, վասն ժեր եղն մեռեալ ն վերադրնաց զմեզ 'ի կեանա:» Իսկ նորա որ մաճուն տուգանս՝ ոչինչ գրեալ զվիշտս ն ոչ` ի մտի եդեալ ղանձճնարին ճատաւ ղլուխ պսասուրն, այսպէս նորա՝ 'ի դիմեալ յօժարութեամբ ն երէց եղբայրն Զկնի ապա անթառամ պսակաւն: կճալ 'ի Քրիստոսէ պատերազմին ն կատարման ընքացիցն ն պաճպանութեան յետ բարւոք ՀՏաւատոցն'ի նոյն.միտս ղինքն վառեալյանողորմ սրոյ անտի սպաանվախճան ուրանանիհ կենացս ն կենդանանալ յանղդերանութիւնա սուրբք» ամենեքեան սոքա խութեանցն վերին արքայութեան: Այսպէս առ 'ի յինէն պատմեցան՝յիրաւի տարնորական տօնախմբութեամբ որ սաճմանեալ սոցա օր լիշատակի պատուինմիշտ յեկեղեցիս սրբոց, նոսա

ցա

ն

նո-

նվ երբ

ճարցուփորձ է Լոստիկանը|

խոստանում էր նլմատուցում էր րանց տալ իր տերուցյան դրեթե կեսը, ինչպես ու ոսկեճյուս շատ զգեստներ զարդեր, ծիրանիներճն,լակոնական երեվելի բեճեղծմ, ոսկեղեն դոտիներ, մանյակներ, սրընթաց նժույլգենր՝ շրՔեղորեն զարդարված զենքերով ու զարդերով: նվ ապա իր ձեռքերը մեկնում էր նրանց ն փաթաթվելով նրանց պարանոցին, մոտեցնում էր իրեն՝ Համբուրելու ճամար: Այնպես չողոքորթելով դատարկ բաներ: էր խոսում` նրանց ճնազանդեցնելու իրեն, որպեսզի նրանց խնայել արբունքի Հասած տարիքում, եքե նրանք դառնային դեպի իրենց ազօչբեն կրոնը, որը ինքն էր պաշտում։ իսկ նրանք, բուռն ցանկությամբ զինվելով Քրիստոսիզինվորությամբ, բոլորի ներկայութքյամբճամարձակ ու ճուտակ ձայնով քարոզում էին բարվոք ղավանությունը՝ ասելով. «եթե քրիստոնյաներ ենք, ն Աստծու ճշմարտությունը, որ իր մեջ անմաճություն ունի ու անմատույց լույսի մեջ է բնակված, չենք ու-. ղում փոխանակել ձեր ստության ճետ, որը չկա ն ոչնչություն է Հաէ, որ նրանց միտքը արձամարված»խ88.հսկ երբ թշնամին տեսնում նացած է ամձնաճաղթ Քրիստոսի սիրուն, այնուճետն կա Հրամայում է սրով սպանել նրանց: եվ երբ նրանք բերվեցին Հրապարակ՝ իբրն ոչխար սպանվելու ճամար, նրանք այնտեղ առ Աստված մատուցում էին մշտամոունչ աղոթքներ ու աղերսալի պաղատանքներ՝իրենց գրանցելու այն սուրբ վկաների թվում, ովքեր սիրեցին նրա գալստյան ու երնալու օրը: երբ դաճիճները պատրաստվեցիննախ ավագ եղբորը սրով սոլո: նել, նա աղաչում էր նրանց, որպեսզի իրենից առաջ կրտսեր եղբորը արիճարակ տան՝ մտածելով, թե գուցե նա իրենից Հետո մնալով՝ փոքր տարիքի պատճառովսարսափիիսմալելյան սրի սպառնալիքներից, քանի որ նրա մորուքի աղվամազը նոր էր ծլարձակել: եվ դառնալովեղէ. «Սիրելի բոր կողմը՝ նա ասում եղբայր,նալ դու քեղ ընժա բեր մեր ՔրիստոսիՀուլսին՝ քեզ գիտակցաբարնվիրելով նրան ողջակիզվելու Համար, ինչպես որ նա մեռավ մեզ ճամար ն մեզ կյանք ընծայեց»: հսկ նա (կրտսեր եղբայրըարձամարճելովտառապանքնու չՀիշելով մաճվան գույժը՝Ճոժարությամբ չարաչար դիմեց դեպի սուրը: եվ այդպես կտրվեց նրա գլուխը՝ Քրիստոսի անթառամ կողմից պսակվելով պսակով: ԴրանիցՀետո նան ավագ եղբայրը այդ բարվոք կովից, նրա ճետո վարմունքից ն ճավատքը ռլաճպանելուց նույն` մտադրությամբ Ճեռանում է այս կյանքից ե կենղաիրեն զինելով՝ այդ անողորմսրով նանում վերին արքայության անվախճան ուրախության ու հրանության եջ։ Այսպես այս բոլոր սրբերը, որոնք մասին ես պատմեցի, իրավամբ ամենամյա տոնախմբությամբ միշտ մեծարվում են սուրբեկեղեցինեմուտ:

անում,

նան

Մարծրի ամսոյ՝ որ

օր իէ: Վասնզիշիջուցին զճշարուածստանչանաց րում, ն նրանց սաճմանաժ Հիշատակիօրը մարերիամսի իէ |22|-ն է. գրեցան յորդիս վերին Սիօնի. անթէթ ճաւստով յաղթեցին խորաՔանի որ նրանք ճանգցրին տանչանքներիՀարվածներըն Համարվեմաճարեր պտղոց նոցա ն Հատին կտրեցին զոստս մանկութեան ցին վերին Սիոնի որդիներ, դրանով իսկ անխափան ճավատովՀաղն է, ոչ այն ինչ որ ցաւեցուցանէ Ղք չիք ինչ աճաւոր՝ ուր սէր Հօր Թեցին նրանց խորամանկությանը ն Հատեցին-կտրեցիննրանց մաճափառքն Քրիստոսի են: եւ այսպէս ապա աստուածային իմաստուուր Բեր պտուղների տատերը,որովչետն աճշավորոչինչ չկա, ուր Հոր սերն թեամբն 'ի բաց մերժեալ յանձանց զամենայն ինչ, որ ապստամբ է, Է չկա ինչ-որ բան, որ ցավեցնի, ուր Քրիստոսի փառքն էչ եվ ապա ն կորուսելոց վայրենի է, ն սրբեալ զինքեանս 'ի այս ձնով աստվածային իմաստությամբ իրենցից ճեռացնելովայն կենսացուցին իվրեանց զճշարկաւորմաճ մարմնոյ, ն կամաւորաբար մենը, ինչ խռովարարէ վայրենի, ն իրենց մաքրելով պիղծ ու կոածան իբրն զոչխար ի զենումն. ն փոքր նեղութեամբ վայրկենիս լաճ րուսյալ մարդկանցից՝ նրանք կենդանացրինիրենց մարմնի անձչրան յերկիւղ Տեաոն լղացեալ՝ երկնեցին ն ծնան զճոգի փրկութեան, եւ. ժեշտ մաչը ն կամավոր կերպով բերվեցին զոչ մատուցվելու իբրն ոչխնդրուածք նոցա իջուցին զշրեշտակա 'ի փրկութիւն իւրեանց, աուրբ խար: ծվ ակնթարթորեն Հղանալով Տիրոջ աճն երկյուղը՝ նրանք Ճ նովին խոնարչութեամբ ճասին երկնաւոր բարձրութեանն։լուան ծրկնեցին ծնեցին փրկության Հոգին, եվ նրանց սուրբ խնդրանքը ւետիս 'ի Հեռաստանէ, ն զուարթագին սրտիւ զտանջանս ն զմա իբրե Հրեշտակներին վայր իջեցրեց իրենց փրկության Համար ն նույն խոն դիկոխեցին։ նմանեցան Քաջ նաճատակացն մաճուն, ղանմարժինս Հասան երկնավոր նարճությամբ լոեցին բարձրության: Հեռաստանից մեցին խաղաղութնամբ առ Աստուած ժամանեալք։ Առին ղյաղքութնան նման ուրախ ավետիսը ն ճրեշտակների սրտով ոտքի տակ առան տանբրաբիոնն, ն վերադասեցան յորդիս վերին երուսաղէմի։ Որպէս ջանքն մաՀը: նժանվեցինմաճվան քաջ նածատակներին |. խաղասան քաջութեամբ, նովին ն կատարհցին զչանդես նաճատակութեանն ղությամբ դիմեցին ժամանելու ստաԱստված,Հաղթանակի պ սակ լք երկնաւոր սիրովն, ն արտափայլեցինիբրն զարեգակն'ի մէչ տիխեՋան ն դասվեցին վերին Երուսաղեմի շարքը, ո րդիների Ինչպիսիթազերաց, որոց ն անուանք նոցա գրեալ են 'ի դպրութիւն կենաց: չությամբ որ սկսեցին, նույն ձնով էլ ավարտեցին նաճատակության փսկ այլք ոմանք թշուսռականք ն կոխեալք 'ի սատանալէ՝ զարՃանդնաը՝լի երկնային սիրով, ն տիեզերքում փայլատակեցինիբրե ն մաճուանէս, դիւրացուցեալ ի սիրտս Ճուրծալք յառժամանակնհայ արեգակ: եվ նրանց անուններնէլ գրված են կյանքի գրքում: ղինքեամբթ իւրեանց զ'ի նանիր ե զսնոտի խոստմունս նոցա՝ շուրջ հսկ առանձին Քշվառականներ ու սատանայի կողմիցուռնակոխ ն ուղխիւք անօրէնութեան Հեղեղեպատեցին զերկունս մեղաց ածու արվածներ, զարչուրելով ներկա մաճվանից, ն իրենց սրտերը թեթեցին զանձինս իւրեանց. ն վրիպեալք 'ի ճշմարիտ լուսոյն՝ խաւարազգած նրանը փուչ «Վացնելով ռնուռիխոստումներով իրենց շրջապատեցին նանմուքնամբ կուրացան,մոլորեալք յարքունական պողոտայէնն ջծՄաշվան մեղթի երկունքովն անօրենՀորձանջի նման Հեղեղեցին իրենց ցեալք ի բաց յստակ ծորանէ քաղցրութեան խորճրդոցն աստուածայմարմինները: ճշմարիտ լույսից՝նրանք կուրացան խավաՎրիպելով նոց՝ զմրուր դառնութնան բաւականաբար արբին, որ վերջինէ չարուրով մթով, չեղվեցին արքունական ճանապարձից կ զատվելովաստեւ ն քնան առաչին կռապաշտութնան։ ուրացնալք ի Հաւատոլ՝ չար վածային քաղցր խործրդի Հատակ ծորանից՝ բավականաչավխմեցին կս գտան, ոչինչ օգտնալք ն 'ի խոստմանց ինչ նոց դառն մրուրը, որը չարության քան զանչաւատան վերջիննէ ն կռապաշտության առաջինը: գոնէ միայն ըստ մասանց կենացս. այլ երերածուփք ն տատաննալք Ուրանալով Ճավատը՝ նրանք անճավատներից ավելիչար գտնվեցին՝ ն թշնամանեհալքէին՝ ն յամենայն կողմանց ճարեալ ն վատթարեալ: բոլորովին չօգտվելով նրանց խոստումներից գոնե միալն կյանքիկողծւ ազատ մարդիկք այնպէս ուրացութնամբն ձաղնալջքն Հասհալք 'ի մով, այլ դարձել էին հրերացող, տատանվող, թշնամացած ն բոլոր Խոր աղքատութիւնս, մինչն 'ի դրունս տնանկացչրջել ն Հաց մուրակողմերից խոցված ու նվաստացած: Ազնվականմարդիկ ուրանալու նալ՝ ն միայն զկորստական մոլորութնանն ն անարգութեանն անուն ու պատճառով խայտառակվեցին Հասան խոր աղքատության | մինչն ժառանգնալք: նւ ոչ գտաւ խոստովանութիւն'ի շրթունս նոցա. իջին անդամ աղքատների դոներն էին շրջում ու Հաց մուրում՝ ժառանգելով եւ Հրոյն գնճենի: ի դժոխս անչնարին դառնութնամբ՝ առիքք գտնալք միայն կորստականմոլորության ու անարդության անուն: ն

նոցա. ՛

մարգկանէ պղծոց

ա-

ու

|

ու

ա-

ու

«կբ-

ու

առ

|

ու

ու

:

իրենց նրանք շրթունքներովչխոստովանվեցին.սաստիկ դառնությամբիջան դժոխք՝ միջոց դառնալով գեճենի Հրի Համար: ԱՆՆ գրեցի կշտամբելու .

17...

1Խշ

այնոցիկ, յանդիմանութեան ի կշտամբութիւն գործոց նոցա լինել՝)։ որք խորճին ցանկացողք յառաջ բերեմ բանս ինչ աստ ն ես տխրականտրտմութեան

ալս

գրեալ եղն յինէն

առ

Բայց

մեր ասել. քանզիդրացիք

ն

ազգք

որ

շուրջ

զմեօքեզ՝

ու

"Քո

ա-

առ

կերիցեն՝աւերեալ

ե

կործանեալ

օտարաց:3 տարակուսից'ի Հծինիցօւոաիսկ իբրն այսպէս կրեցաք տագնապա ն լիշխանս ակնկառոյց, այլ 'ի մերս ապա լինէաք 'ի թագաւորս րաց, եւ յուսացեալ սպասէաք ոչ ն 'ի պետա ն 'ի նախարարս երկրի մերոյ: կ անկանիլ. այլ ջան առաջի նես ընդ փորձութեաննխառն վրիպիլ սոցա ն վայծլչաբար ի միասին կապակցիլ դնել ե նլա նեղութեանՀնարել, միանալ, ն ընդ Դաւթի ն իբրն զմի այր եղբայրութեամբ Հճասարակ մանհղէնբուրդն, կամ ընդ Գեղէոնի րոտ ղնորո Գողիաթու "

Տե՛ս

ճետիկ,

1842.

Պատմ.ծղիչալի լեօքներորդ եղանակի էր. 242--48:

"ր

էնչ

աս

է

սա

պվասակարՎե-

ու

առաջ

ու

ու

յուրա

շատն

ու

Հոր

այդ

ո

Արար ելան էրկրի ւ, : "Մ դուրս

այն

հրամամրա աստվածային

ու

ն՛

ավազակները,ն՛ գողերը:

դնաքերէին տեղի

ունենում

աաա ի" իա / Աա հիրը անապատ աղազք էին դարձնում՝ գրեթե այն երկրիԱն Կար Եւ աջակնրանում չի բնակվելմարդու որդին ւ այդպես՝ շեն թ անս եվ միմյանց բախվ չիներաժում։ գու պատճառով րր, է ատի լցնելով մեր քրկրի եվ մ իլ դումդիակներով նրանք տանում էին հրեն Ճեւտ՝մուրաքանչ մ ամար չափով,առեքլու եվ այդպես ամայանալով, իոպ Ֆանալով՝մեր արեց դարձան մացառախիտ ան«քտո ՀորՐ6 դաստաններ: Զորա բի արոտներիբույսերի բողբոջները, տւ.

ապականելու

անջ

ողնե

ԱՐՎ

'

լ

ո

ան

ը

ոո

ձրե-

առշասա

սը։

ե

ո

կործան ըն, աջ

ե

ու

Մեր քաղաքները բժանվեցին բնակիչներչունենալու պատճառով, մե " ծրկրագործները պառվեցին ն սուղ ՀՃազան:եվ այսպես մեզ թա ռլատեց ս

ջ

Մոր

:

/րգանքը, ն կատարվե ամբողջովին մեզանում Խա թե «Զեր ձրկիրը ավերակ է, չմ

«Ժո, օտարները կուտեն ձեր

՛

եսայումարգարհու-

քաղաքները 4րկիզված, ձեր որն ավերվել ու լ կործանվել

բ

ա

շխարձճ

կողմից»89: ըՏրի ձրբ օտար ավազակներիկողմ

չ,

«կ

ո աեՔ. էինջ աաարնրին» աան րի,որր նախարարներին,Հուսալով ոնտծրին էինք - ն. Մ Հբնկնել, ջանք թափել » հ նեղությունից թորոուքյան դու ԽԱՆԴԸ Էվ Վայմլչարար ..ի կապվելով միարան Միմյանց ԱՆԱ որպես, մել մարդ, Դավթի պարա համալիրի նոր մճեղեն բուրգի գրատ, կամ Փեդեոնին ւդ նկանակըգլորելու Տիրոջսրով վոՏե՛ս Խզիշչեի ճառաժ

սպասում ու

սպասում

այլ

Հետ

ու

նկ

Հես

նման

ի

Պատմության

ղանակում, ինչ դոքներորդ «ճառին, 1882, է, 24--248, Վենետիկ, յ

տխուր

գաքենրը,

Միասին մեր

ծվ

ազգաց

պարսաքարել

են նրանց գործերին

ան ջանաց ավերել, փորել, կորցնել գետնին աես ատորին մասծրը, եվ ապա նրանց Հետ Հավասարեցնել

առ

օտարք

եմ

շուրջը

նրանցից

բաո

ձեր առաջի ձեր ղաշխարճա

մտածում

ն

'

յինքեանս խաղացուցանէին յաւարիառնհալկապուտ բաղում՝ ն անզաւաանմարդացեալ նւ այսպէս կշիո։ աշխարճաց իւրաքանչիւր աւանք ն շէնք մեր ն անշթեղացեալ ալնուճետն խոպանացնալ կացնալ, բուսոց ն ցամաքեցանբողբոջք փացառախի. եղեն իբրն ղանդաստան ի չգոյէ

ն ժեր կործանեցան արտավարացն արօտից. քաղաքք ն սուգ զգեցան: եւ այսպէտ սպառեցան ն մեր երկրադործք բնակչաց, մարլցաւ ն ՛ի մեզ բաւանդակեալ ծածկեցին զմեզ անարգանքմեր, ձեր 4րձիդք, եսալեայ,եթէ «երկիր ձեր աւերակ, քաղաքք դարէութիւնն

ե

ոլ

ն

րակ

ովքեր

տրտումխոսքս տանել աց րո եղած դրացիներն ցեղերը՝ Հույները Աաաա 7" կովկասի րում բնակվող արագա ուտնցիները,ստռրո մտածելով, քն գուցե հրանջ կարողանան ճանապա, ԲՅՈԷիՆՐ:Բորտ կողմը, ոատիզանը հրբնէ շեն Աաաա ավաններն գյուղերը, պատճառով

Ցունականք

Ուտէացիք, Հիւսիսականազդք բնակեալք ն եդերացիք ն Գուգարացիք գուցէ յինքեանսճետի ոտամբն Կովկասու, "ի մտի եղեալ եթէ "չար թէ երբէք չէն գտցէ զքողագս գտանել մարթասցին՝ոստիկանն ե ի բրել, կորուն ղզաւանսնե զգեօղո, վասն այնորիկ 'ի խլել ղաքս աշխարճաց իւրաքանչիւր ջանացան առ ոռտորոտով ռանել ն յատակել ն սրիկայք ելին ի նս աւազակք նոսին իւրեանց. ն ապա խառն ընդ անցք ն բաղում ինչ այն էր՝ որ 'ի նմանէ մարտս ընդ երկրի մերում. ն 'ի խոպանումն յեղծումն եկեղեցիս անցանէին բնդ աստուածաշէն իբրն զանապատ՝ եւ ղ աշխարճս զբազում ն վարակեալ: յապականումն ն գրեթէ իբրն զերկիր, որ ոչ անց անկոխ անջրդիցուցեալ տապալէին. այնոլէսզապատն ն ոչ բնակեցաւ'ի նմա որդի մարդոլ՝ մարդ ընդ նա բաղումճապաղիտ եւ վասն ընդ միմեանս բախելոլ անապատ առնէին: ն առճասամերոյ, երկրի լնուին զերեսս արեան Հեղեալ՝դիակամբք

Հանդիմանելու ճամար երանց

Ջանկացողլինել":

եղան

որ

նա

է Վասակի ասում

Տետոն վանել զճամբարս թշնամեացն.կամ ճոլովելոլ նկանակինսրով ցով վարսաւորել Յայէլի թերնեսգոնէ յետ ղկաթն բոտ զՄակարբէի շուրջ պատեալ ընդ ծամելիսն Սիսարայ. կամ իբրն լ եկեղեցի ն զկաթուղիկէ ազատել փրկել, ն այսպէս

նելով թշնամիների բանակները, կամ ըստ Հայելին),որը թերնս կաթը խճլուց ճետո Սիսարիատամներըսեպով գետնի մեջ խփեց, կամ իբրե Մակաբենո, որբ պատերազմի շրջափակումիցփրկվեց ու այդանա ղատեց կաթողիկե եկեղեցին ն Հավատացյալների պարանոցիցփարաոց լոբ ե ստացավ սպանվածների որդիներին, հայց այդ բանը Հաւատացելոց, շաճելզորդիս՝ ղլուծ 'ի պարանոցէ վասնզի մենք չտեսանք, այլ կրեցինք դրա ճակառակը, քանի որ անզորները կրեցաց. զնորին Հակառակն այլ եղն տեսանել մեզ, զայս ոչ ն չանում էին մեժամեծներիցավելի Համարձակլինել, ն ըստ Սողոմոնի՝ ձեռներէց լինել Ն ւաղունքն բան զմնժամեժան ծառաները գտնում էին, որ տերերին պետք է տրեխ Հագցնել, որ քայզի զտնարստրեխաւորեալ՝'ի գետնի բատ Սողոմոնի Հնարէին, ն լեն գնտնի վրա, իսկ իրենք պետք է բարձրանան բարձրավիղ ու ոոցուսցենն ինքեանք ելցեն յերիվարս աճիպարանոցս. կատակ տվող ծրիվարների վրա՝ գոռողանալով մեծաւ ապստամբութեամբ: ն Հոխորտալովմեֆ րողս՝ խրոխտացեհալք սոնքացնալք ք ըմբոստությամբ։ իսկ մեր թագավորները,պետերս ու իշթանները, ո'ի բնէ մեր ն պետք ն իշխանք, զորս թագաւտրք րո րոնք ճենց սկզբից մեր նախարարություններն բնակութնանց, ն խլել լիրաքանչիւրոցն էին, ջանում էին ցրել, էին՝ ջանայինվարատել մ ե Հանել իր բնակավայրից իրենց ուղաժով ստեղծել ն պայազատա ախորժիցիմն ձեռական նոր ստեղժանել նց պատկանողնոր պայազատներ զորավարներ ընզվզոուլ ն ազգայինք ընդ ազգային լսպասալարներ Այլ ն եղբայր ընդ եղբօր նան ն ի գատարձալ եղբորը եղբոր դեմ էին ն ճանում, ազգականին գրգռութիւն ազգականի՝ նախանձ ն 'ի չարակնութիւն "ի իժյանց նկատմամբառաջացնելովնախանձ, չարակնուցյուն, գրգոուեւ այսպէս Համադունդ ընդ մի լութիւն ընդ միմեանս բերէին: ր ն միշտ սուր թյուն ն եվ այդպես խմբովին միմյանց դեմ ատելություն: ե'ի կռիւ պայքարէին. Հակառակութիւն դուրս գալով՝ զարհան Ճճակառակվում էին կովում ն միշտ սուրը ճեղուին ի միմեանց ազդրին ւնելով՝ բազում նա քան զթշնամիան ն ն միմյանցից ավելի ն զգեօղս զաւանս ղաղզարակս, շատ արյուն էին թափում, քան Թշնամիները պաղիս. ն առձասարակ զքաղաքս ն Քաղաջները, գյուղերը, ավանները, ինչպես ն զտունս իւրեանց քանդէին ձեռօք այլ իրենց տները քանդում էին իրենց ձեռքով: եվ այդ ՀակառակուՀենիցն՝ եկելոց 'ի վերայ մեր, պատճառք դտան օճիրք Հակառակութետն ծւ մել լը. Ճանջանքներըգրծքն պատճառ Հոդարձան այն ավազակների գրգոէ զրարվութիւնո» բատ կողոմոնի՝քէ «Սաելուքիչն ն այր ընորոնք ընդ Ճճարձակվեցին մեզ վրա՝ այր» ըստ Սողոմոնի, «Անկցի այր ընդ թե եթէ «Ատելությումիւս մարգարէութիւնն, ցաւ գրգռում է բարկությունրաննՄեզ է վերարծրում նան նրա ծերոյն, ն անարգն ընդ մոտ մանուկ ընդ ընդճարցի կերի իւրում, ն. շինուքի' Քն «Մարդըկկովի մարդու դեմ, ընկերը ընկերո», Քաջողուքի առաջինի ամենայն ապա կանին» Այսպէս զտեղի փոն ապականումն մընդճարվիծերի, անարգը՝ պատվականիչնտ»ջ, ծվ արկ խաղաղութիւն ջայքայեցաւ, ն եղծումն զապիսո/ ողբակցէ մեզ քայքայվեցին առաքինի ընդ ողջամտությունը, մարգարէն շենությունը, ապա խաղաեւ սակս այսորիկ խաբերհաց: ն դրանց եխչ «Առաջ փոխարինեցինավերումն ն զվերջին ընդղիմակավմութիւնա, ապականումը,Այգ աջին բարեզարդութիւնն պատճառով էլ մարգարեն մեզ ճետ ողբակցում է առաջին բարեզարն վերջ նորա դաշտ նորա դրախտ դության ն վերջին ավերածությանճամար, թե «նրա նս ի ն սկիզբը փափուկ Ըստ Հարուածոցս դաժանութեանց տարերքս էր, իսկ նրա վերջը ապականությանդաշտ»96:. Դաժան օդք բարեխառոհլ Հիւսիսայինք բի ճամձմատ Հարվածժզդառնառարկութիւն չարի: վասնզի ն ճնշտալի գարու ն քաղցր բնության ճիմնական տարրերընս մեզանում շրջեցան. Հողմ Հարաւային վերադառնաշունչ դառն պատաճարըչարի: Քանի որ Ցայնժամ երկրագործք մեր Հյուսիսային լեղանակեցաւ: բ ձմերային սգաւորութիւնս Հարավայինցրտաշունչ Հողմի փոխվեց, ջաղցը ձեռաց իրճանց, հսկ այժմ Հաճելի գաբազմայորդորք էին "ի վատտակս բո այս հոկ Խոճոային տրտմության գեղնալք, վերածվեց, Այն շտեմարանք ժամանակ մեր էրկրան ընդարմացհալք չտնալք. յայնժամ ծաղկաւէտք ջանադիր էին իրենց ձեռքիաշխատանքի ե ամաչեցնալք. անդ Հօտք արօտականք Համար, իսկ այժմ

արբուցանելոլ՝

|

ան

ա-

Բոն սպանելոց իմ

տերազմէն

ու

ջանային, ծառայք

Սոխ

աոաքուր խի շն

ու

հախարարուիի ն

որաքանչյուրին

աաա

չ իր եա մանա րի

Հարեալք՝

ինանց: Գոր առ

ն

ճա-

ԵԶ

մատարյալ

|:

ու

ու

թին

ագարակները,

աԱ ան

| վյան մա

պատութ-եր աարգար հությունը,

|

Հաոմը

դուքյունը,

ու

ապականութեան» ի Հոոխտ

փափկութնան,

յեղափոխեցին մեզ

հոսեցին

լման | «տքը

բերը ՉԲ ուսալքված նն,

դատարկացնալք

|

տղ

-

ու

բարնխառ

ե ընդարմացած. Խնդրողց7: Այն ժամանակ շաոնմարաննսնմացած: Այն ժամա-

նծրը լիքն էին, իսկ այժմ դատարկված են

ու

յայնժամ դաշտք պախամրեալ ն յոյժ պակասեալ. ն ճովիտք լցեալ, իսկ այժմ տխրութնամբ. անդ բոզ-. րարտութնամբ ն յայնճեղեղեալ. ուղխիւք չար կարկտիւ ց որհան, մացուցեալ ն ջաղբք ժամ անձրեք քաղցունք ն շաճեկանք, իսկ այժմ ւսնպիտանք ն գտանի ն թորթորեալքլապականել ղճունձա ն զկալս, Թէ անզարդացեալ արդ լերին իսկ անդ գգեցեալ, եղութիւն. ցնծութիւն

նակ արածող կենդանիներիՀոտերը վխիտումէին ծաղկավետ (մայ: բերում|, իսկ այժմ քչացել են ու խիստ պակասել: Այն ժամանակդաշտերը լցված էին առատությամբ, իսկ այժմտխրությամբ: Այն ժաժմա:խակ ճանդ ու Հովիտ լիքը ցորեն էր, իսկ այժմ կարկտովու Ճճորչար ձանքով ճեղեղվաժ: Այն ժամանակ անձրնեները ու ցանկալի օգտակար էին, իսկ այժմ ոչ պիտանի, ճորդառատ, խխմեցնող, ռրոնք փչացնուփ կալերը, եթն անդամ որեէ տեղ պտղաբերություն է լինում: Ր անակ լեռները ցնծություն էին Հագել, իսկ այժմ անզարդ էն լ կենդանիներչլինելու պատճառով: Տասը լուծ եզներ դրեցինք, բայց մեզ տրվեց միայն մի սափորլբերք|, սերմաչՀնձեցինք, ծառեր) տնկեցինք, բայց լպտուղ| չքաՔ' ոլտուղ չտվեց, խաղողի վազն ու ձիթենին չտվեցին բոց զորովծյունը:։ եթե մենք ինչ-որ բան այն նս :

.

խայտացեալ, աստ

աստ

.ո

ա

ավան» Տասն

«ո»բ"ոՔ

լուք

եզանց գորժեցաք,

ն

ԱՆ "ո ո» ա արածող Բորի Բանք: Բոմք ոք արն

սափոր

սերմանեցաք ն ոչ Հնձեցաք. տնկեցաք ոչ կթեցաք: ետ իւր. որթ ն ձիթենի ոչ ետուն զզօրութիւնաիւզպտուղ Թզենի ոչ է' այսպէս ինչ, ն զայն նա այլոց թողաջ: բեանց. Թէ շտեմարանեցաք ն անդրադարձնալեղն մեզ տէրունեան բանն, զի մեք վաստակնցաք, բար'ի վաստակս մեր մտին: նւ այսպէս ապա յամենայն յուսոյ այլք չտեմարանեցինք, զրկնալք՝ծածկեցինզմեղ անարգանք մեր: լոլ թողեցինք: եվ այսպես մեզ վրա անդրադարձավ ն անվ տերունատղութշնամեաց յանարդիւն եւ այսպես'ի լիշատակութենէ որովճետն մենք աշխատեցինք, ուբայց ուժգնազօրանայր նս վաստակը մեր ՝ի վերայ սաստկացնալ քնանց՝ ապա ն սովն ն ամեն եվ սուրն այդպիսով մեզ, զրկվելով ի տեսակիբարի պէս: Վասն զի Հուրն կայծակնացայտ որ տեղնացն ույսից՝ մեզպատեց մեր անարգանքը: մաճու՝ մինչն զճոտ բղխէր 'ի մեզ միշտ որ անողորմ պատերազմացն Այսպիսով, ն ու անԹշնամիների Ճարձակուժների ե վասն այսորիկ մնացեալքս պանանարդյունք ամ ընդերկարեցաւ. ձգեալ յնօքն բերրի ստաաշխատանքի պատճառովուժգին կերպով ռովնէլ սաստկանում ն քափրացաքնե ունայնացաք ի ու դրի տեցաք 'ի վրանս կեդարու, շատանում էր մեր երկրում: այոր Քանի ն ուրի, որը կայծակնացայտ 'ի չգոյէ ցուածոց ն 'ի բոլոր պարենի ռոճկաց տեղաց մեզ վրա, ն անողորմ պատերազմների ն առճասաՀչ ն ապալա սուրը, որի միշտ մեզ ն կորստական նուճետն առնոյր սովն բխնցնում մաշվան Հոտը, երկարեց՝ ն 'ի դիւղս ն յաձգվելով յոթ տարի, քաղաքս աշխարճիսծնունդք 'ի րակ ռով ողջ գնացինքԿեդարիցճ ն լքնալս դանդաչէին։Եւ այլք վրաններըն զրկվեդունատեալս՝ զդիակունս իբրն գարակս՝ ցինք ունեցվածքից, պարենից, վատնեալք| ստացուսծս ուտելիքից, կերակուրլ ի փարթամաց առ սակաւ սակաւ զիւրեանց տն ակավումէ ն ն կորատական ս ովը, լաղճասանէին առճասարակ ապատնանկութիւն լատ ընդ աւուրն պարենի՝ի վերջին երկրի ծնունդները ճարգն ք աղաքներում, նւ կեանս ի գյուղերում, խոտաբուտ ի քատուքիւնճ ի կարծտուքիւն: կեաք ագարակնե (մարդիկ) երերում էին իբըն գունատված թու. ոմանս ն վնասակարբանսովոյն բերհալք՝ ղմոլեխինդն կամ զայլս ր: մաճու Հասանէին. Հարուստներից շատերը, իրենց յապականութիւն բ ջարս րստ դիպաց իմն ճարակեալ՝ վատնելով օրվա են վերջին Համար, ընկնում զամենայն պարենի կարօտութիւն չքա'ի չարժէր ինչ ճի վտանգ սովոյն Հասարակ ու կարիքների մեջ, իսկ իւրեանց նրանց որդեակս մի մառը ընդ / "։ կերակուր նոցա բերել: իսկ ոմանք զաիրելի անցնում է խոտակեր վտանգին կյանքի, ն ուտե. 'ի տազգնապէ վաճառնալ ոոճկաց թշնամեացն ռակաւիկ ինչ լով եւ կանայք պակամ բուսեր այլ վնասակարկանաչեղէն՝ ոչ լիշեցան նոցա աղէկոտոր խնամք ծնողականաց: ին մաշվանդուռը, որովճեւոն սովի վտանդըառձագլխոց ղքօղումն մերկացեալ 'ի ճարկէ կարօտութեանն 'ի սարակ կարիք էեր առաջացնում որպես բեք տուականք կերակուր օգտագործելու ամեն ինչ, Հ: Ի հսկ ոմանք վտանգի տագնապի պատճառով հրեն սիրե Բոց «իր ներին վաճառում էին լի որդիի թշ թշնամինե իներին մի Քիչ ուտելի Հիշեդիմա չճիշ Քիի դիմաց՝ իրե լով ծնողական ղ իրենց գորովալից խնամքիմասին, Պատվական կանայք չքավորությունից Ճճարկադրվածժ դլոււներից հջեցնում մի մեզ

ն

տուաւ.

արինն ւիոաքը, ր, րոագործոջիր, ՄԻ,

Աթ

Ան թան ս

հաա

ՀոՏ բրրոցածեքրո իի ԱաարՎ է: ՆՆ կանվում Մրարայան

Այդ

ւ

ացած հղ ր ամար ե վորութ , Աթան րան սովի Փամ արգադր ված Գրո էո«մոր րանը

|

ու

կաունեցվածքը

"

|

'

Հանում էինքողը,

թէ գուցե գտցի ինչ առ նոսա կե տանրակուր, եթէ գտանէր երբէք ուրեք՝ կրկնապատիկազգի ազգի ջանս 4նարիմացս'ի վերայ նոցա ածէին։ Ոմանց գաւազանս ընդ ներփայտս սրեալ յերաստանանցցէին. ն վարէին, ն այլոց Քին Համոն 'ի ժոցս ն փ գլուխս վայթէին.ոմանպ կիսոց ղաճիւն ճնոցի Հրախառն

տանջեալ լինէին, զի չարչարանաց

՛ Մ

նո-

նրանց, սաստիկ ծեծում, չարչարում ու տանջումէին, թե դուցե նրանց մոտ ինչ-որ ուտելիք գտնվի, իսկ եթե երբնէ ինչ-որ տեղ լուտելիք| էր գտնվում, կրկին նրանց զանազան խարդախտանջանքներիէին ենԹարկում։ Ոմանց ներքին անդամների մեջ դյսվազաններ էին խրում, սրած փայտեր մտցնում, մի մասի ծոցերն ոմանցճետեները գըլուխներին Հնոցի Հրախառն մոխիր էին լցնում, ոմանց ներքին անդամենրը առնանդամներըսամոտիովկապելով՝ կախում էին բարձր տեղերից մինչհ առնանդամիկտրվել-ընկնելը։ 6վ դրանից շատ քչերն էին փրկվում։ եվ այդ բանը կարելի էր տեսնել ոչ միայն թշնամիների, նան այլ մերձավորների, ընկերների ծանոթների նկատմամբ: Եվ այապիսի խոր խոռվությունը պատում էր քաղաքները, իսկ գիշերները դյուղերն չի էին մաճով: (Մեռածների գերդաստանները | մերկ մարմիններն ընկած էին փողոցներում ու ճրապարակներումն տնսնողների վրա այնպիսի ռարսափելի ու ամոթալի ազդեցություն էին թողնում, որ ոչ ոք չէր կարող նրանց ճւանձնելՀողին: Այդ պատճառով Լլնրանք| կերակուր էին դառնում շներին, գիշակեր գազաններին ճրկնքիթրոշատացան, ուժեղացան, բաղմացան աշխարչ լաչուններին։ Այսպես փող գայլերը ն գիշակեր գազանները, որոնք այնուճետն սովորություն կննդանի մարդկանց, իբրն անբան դարձնելով, դիակների փոխարեն անասունների,ժանիքներովմանրելով ու աղալով, ուտում էին: եվ այն ճիրաններում միասին կոտորվում դազանների էին պատվականն ու անարգը նան անմեղներին իր մշուշով պատելով՝ մեղքի թմրությունը նրանց ժնկի բերեց, քանի որ դա ընդճանուրի Համար այս աշտարերքից դուրս դալու խարճի ելք էր, ե պաշտվում է սաշմանված օրվա պատիվն պատուճասը: Այսպես մի քանի օրում ժաճը տարածվեց բնաջնջեց Հայոց ազգին: եվ ամեն մարդու Հայտնվելով՝ հրնաց չար ամպրուլի փորձանքը, ն մաճվան մեղքի ստվերը խստորին ծածկեց մեզ. Որովճետնչմնացինք Տիրոջ ուխտի մեջ, նա Հոգ չտարավ ու

«

զծածուկ արութիւնսն կապեալ սամետէիւք՝ զներքին անդամսն ավիմբ զբարձաւանդակացկախէին մինչ ի խզել խլել իսկ ի բաց ն զայս ո՛չ միայն 'ի մոյն, յորմէ ն սակաւք'ի բազմաց թէ ապրէին. այլն 'ի մարդս մերձաւորս է յընկերակիցսն 'ի ծանօթա Թշնամիսն՝ ն փ էր տեսանել: եւ այսպիսի խոր խոովութիւն պատէր զքաղաջօք, եւ ն զգերդաստանօք: մարմինք մերկք ընշեր լի մաճուամբ զգիւղիք ն Հրապարական տեսիլ սարսափելի ի 'ի փողոցս կեցեալ կային նարգութեան տային տեսողացն՝ որպէս զի ո՛չ նս ոք կարէր տալ զնոն գերեզմանաց: եւ այսպէս ապա շանց ն շաղղակեր գազանաց ն Թոչնոց երկնից լինէին կերակուր. յայնմանէսովորութիւն կալեալ ն

ն

լ

ու

ու

`.

|

ա-

ռա

դիշամուխ գազանացն՝ յորդեցին զօրացան բազմաղակ աշխարճակեր մ դայլք, ն այնուճեւտնփոխանակ դիականը զկենդանասէր մարդիկ իբրե | . ժաննեօքմանրնալ աղացեալ ուտէին. ն 'ի միասին ղանբան անասունս ճնձեալք լինէին 'ի ճիրանաց գազանաց անտի պատուականն ն անարդնչ Քանզի թմրութիւն մեղաց ն զանմեղսն նա ընդ միգով իւրով ածնալ աստիաշխարճէ, ն ծնգէր. վասն զի ելք են Հասարակաց ի տարերց ն պատուճասն։ Ալ,աշմանեալ աւուրն Հատուցման պաճի պատիւն . ն լիղաջինջ արար զԱսքանապէս տարածեցաւ մաճ 'ի սակաւ աւուրս զեան ազն. ն առ ամենայն մարդիկ քարողեալ երնեցաւ չար ամպրոմաճու մեղաց ծածկեցին զմեզ յոլժ. վասն պացն արկածք, ն ստունհրք Տեաոն՝ անփոյթ արար ղմեզ: ղի ո՛չ կացաք յուխտի " |

Իսկ հս աստանօր պանդխտաբար ըստ ճալածանաց ժամանակին մեծիմաստն Ատբըբնատեալկայի ՝ի մէջ Գուգարաց ն Վրաց մերձ ննըսեչտ՝թագաւորն կացելոյ յայնմ հաճանգի. որ թեպետ բազում Ճիւռոճկօք առ 'ի նմանէն պատուարամեծարութնամբ՝ն առատանձեոն սիրեցայ, սակայն ընդ լերկարհալ իմ պանդխտութեանանդ՝ որպես հր' բեմն հարայէլ 'ի վրանս կեղարու, լամտ իմն տրտմեալ տառապի ակնկալնալ ն սպասեալ փրկութեան Տետոկ Աստուծոյ: Ապա սակա սակոսժանութնանց ն վրդովմանց մերոց՝ լուհալ մեծի պատրիարգին ՔԻՎ պա որի հեթ Անանդ Աաաա լ: առ

`

`

ու

ու

ու

ու

մերմասին:

հոկ ես այդտեղ պանդխտելովժամանակի Հալածանքներիպատճառով, մնացել էի Գուզարքիու Վրաստանի միջե, խոՀեմ Ատրննրան-

ին Ժոտիկ, որն այն նաճանգիթագավորն էր, Ջնայաժ նա ինձ բազմիցս Ճյուրասիրեց ու առատ ուտելիքներովպատիվ տվեց, ծրինչպես երբեմն իսրայելը ժեռ

որակ աոանու Արական ակ

դովմունքի մասին լսելով՝ կոստանդնուպո լսի Ն նիկողայոս Սողայոո մեծ րիարքըինձ գրում է Հետնյալ Թուղթը. ւ

աակայն

Արան այնտեղ ար" մնալով, ջրառը լու

տ

թոռ

-

ոՎաեմականիաստուածասիրի ն ճոգնոր Տեառն ն լաւէտ սիրելի եղբօր մերում՝ Յովչճաննուկաթողիկոսի Հայոց Մեժաց, 'ի նիկողայուսէ ե ի ողորմութեամբն Աստուծոլ յարքեպիսկոպուէ կոստանդնուպօլսի խնդալ: ծառայէ ծառայից Աստուծոլ՝ Տերամբ կարծեմ ոչ ինչ զանխուլ է՝ տէր իմ, 'ի ՔոյոյյաստուածասիրուԹենէդ յոլժ տրտմութիւն ն անպակաս ցաւք սրտից մերոց յաղագս չան Վրաց ն Աղուանիցմիաճամուռ քոյդ Հաւատացեալ 4օյռից, որ ոց հաս : 'ի վերայ դառն տագնապ չարչարանաց ն նեղութեանց 'ի Սառամարմնով մեկուսի Զ ի քնպետն եմք բոնակալացնեւ իսմայէլնան կինոս ն աչօք տնսեալ զվտանգ Հօտի ձերոց. սակայն ք լւնլն 'ի չարէն ոչ ղաշխաարչդձեր՝ յոյժ կոծիմք անձամբք ն յոգոցելանեմբ չարչարհալ մնծաւ տրտմութեամբ: իսկ եթէ մեք ճեռագոյնքս 'ի ձէնջ միայն 'ի լըահլն այսպէս ընկալաք լյանձիսս մեր սուղ դառնութնեան՝ապա ո՞րչափ նս առաւել դուք՝ ճաղորդնալքդ ՝ի չարչարանս ընդ ճօտից ձերոց, ն 2ալածնալքդ ն դանհալքդ ն Հարուածեալքդյանօրէն նի պիղծ ապստամն կամ զի՛նչ այնչափ չաբացն ն զի՛նչ պարտ է ն պատշաճ է լինիլ, | ղետ եկեսցէ բութքեան իմանալ մխիթարութիւն, ն ո՞րպէսուղղութիւն փարատել զառաջակայն՝որ գալոցն է գայթակղութիւն: Արդ եէ պատշաճ թունսցի սրբութնանդ ձերում, պարտ է նախ վզաստուածայինայն ձեռա ցելութիւնն ն զօգնականութիւննյամենայն ժամ վերակարդալ, շի վեր ամբառնալ ն բոլորով սրտիւ "ի գութ ողորմուքեան կոչել զաՃօտիդ Հայոց ն Վրաց ն Աղուանից, ն խորչմենակալն Աստուած քոյոյդ ն ապա մի՛ նս այլ բնաւ անսալ կորստեան օգուտ. Հիլ ղզշասարակացն ն փոյթ ամենայնի առճասարակ զադոցա, յանձին ունել ամենայնիւ բամենեսեսն դիտութեան,ն Քրիստուտաւանդ խրատել յաստուածային ն ն իշխանութեամբ պատուէր ընկալայք արձակել՝ որպես նին կապել գոնէ 'ի Հակառակութենէ իսկ յերկինս ն յերկրի,ն դաղարեցուցանել ե մի՛տալ թոյլ մնալ ի վայրենիդաոր ղանութեանդ, որք բարկացնալք ն դիմեհալքեն ի սպանումն միմեանց, կ դառնալ 'ի մարդկային մտածութիւնս ն 'ի քրիստոնեականՃանդարմասանցմարդտութիւնս, որով բերի իսկ 'ի փրկութիւնմնացելոցդ ն ն Վրաց Աղուսնից: | կան Հայոց աշխարձճիդ տալ ճեպել գրով փութացաւ նուաստութիւն իմ լառաջագոյն «Զայս ձեզ սուղ ինչ պատճառ յորդորման սիրոյ: Բստ սմին սակի առաքեկուրապաղատդ առ աւագն Ափխաղաց՝խրատելով թուղթ ն ցաք ն նայել ի լաել խրատուղ ձերոյ ն մոռանալ ղըեդ միմնանս ճարումնն, |. ն ի «աշտ խաղաղութիւնընդ միմեանս ն ի սէր ՛ի միաբանութիւն |

| |

.

|

|

)

միմեանս. ընդ. չարութեանդ՝

առ

առ

աստվածասեր, ճողգնորՏեր ն միշտ «Վսեմական Աստծու

մեր սիրելի եղբայր ողորմությամբ կուԱստծու ծառաների ծա-

Հովչճաննեսին՝Մեծ Հայքի կաթողիկոսին,

տանդնուպոլսի արքեպիսկուղոսնիկողայոսից ն Տիրոջ օգնությամբ ողջույն: ռդայիըց, Տեր իմ, կարծում եմ՝ քո աստվածաւիրությանը անձճայտչէ մեր արտի անպակաս ցավը ն «ույժ տրտմությունը՝ Հայոց, Վրաց ու Աղվանից քո միացյալ ու Հավատացյալ Ճոտերի «ճամար, որոնց ճասան նեղություններ սարակինուցք ու իսդառն տադնապ, չարչարանք ,

ու

Հեռու ենք ն մալելյան բռնակալների կողմից: Թեպետլ ֆիզիկապես աչքով չենք տեսել ձեր Ճճուռինեղությունները, սակայն լսելով, քե այն չարագործի կողմից ինչպես է տառապել ձեր աշխարձըր,մենք թիստ ողբում ենք Ճճառաչումմեծ տրտմությամբ: հսկ եթե մենք՝ ձեզանից Հեռու ձեր դառն ավելի եղողներա, միայն լսելով այսպես ընդունեցինք նս պիղծ այն ապըադուք՝ անօրեն ապա որչափ առավել սուգը, ստամբների կողմից ձեր Հոտի Հետ չարչարանքների մառսնակիցներդ, պատժվածներդ,ինչ պարտուՃալածվաժներդ, գանաճարվածներդ է սատչաճ լինելու կամ իմանալու այնչուի չարության մխիթարությո նը, հ ճշմարտությունը ինչպե՞ս կարող է Հետնից գալ փարատելու այն փորձանքը, որ լինելու է։ Այսպիսով, եքե ճարմար թվա ձեր սրբությանը, ուրեմն նախ անծրաժեշտ է ամեն ժամ ի վերուստ օգնության ձեռքերը վերն բարձրացնել կանչել աստվածային նախախնամությունը, Աստծուն ողորմուկանչել գթության ամբողջ սրտով ամենակալ քո ճոտի ճամար ն Աղվանից|աշթբարձճների| թյան Հայոց, Վրաց մտածել ընդճանուրի օղուտի մասին: եվ ապա բնավ չանսալ դրանց բոլոկորոտյանը ն ջանալ ամեն ինչով ն ամեն ինչում առձճասարակ րին խրատել աստվածային գիտությամբ: նվ Քրիստոսիավանդած խոսքով կապել արձակել, ինչպես իշխանությամբ իսկ ընդունեցիքալատվերը երկնքում երկրի վրա ն դադարեցնել դոնն չար շնամանքո, մնալու կա նկատմամբ` որ թույլ չտալով վայրնւի գաղա՝միմյանց են ների մեջ, որ բարկացած դիմում միմյանց սպանելու: եվ պետք է խաղաջրիստոննհակակ դառնալ դեպի մարդկային մտածողությունն ղությունը, որով փրկություն կբերվի Հայոց, Վրաց, Աղվանիցաշխարճների մնացած մարդկանց: ծս՝ նվաստս, նախապես շտապեցի գրի առնել ու փոքր-ինչ տալ ձեղ սիրո Ճորդորման պատճառը: Այս կարդի թուղթ առաքեցինք Աբխաղզիայիավագ կուրապաղատին՝խրատելովլան ձեզ, մոռանալ միմցանցդեմ ընդձճարումը, նայել սիրով, միաբանությամբն լինել Հաշտ ու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

`

`

ընդճասարակիշխանս Հայոց ն Աղուանից, ն միանալ միաբան ն մարտընչել ընդդէմ ամբարիշտ թշնամւոյն որդւոցն Ապուսիճայ. զի ժի Հասարակ ձեզ կորուստ եղիցի ն որ ընդ ձեռք այլ նա մերձառրաց սասանումն ազգաց բերցի։ նւ արդ՝ պարտ է ձերում սրբութեանդ բերան ի բերան մ Քղքով 1 պատգամօք ն ը աճանայիւջ ն արբովք ն արարմբք գուն գործել 'ի բացի միջոյբառնալ զչար ճան կառակութիւնս դոցա, առանց բանի պղերզութեան Հետնել լայդպիսի տատազարարութիւնս՝ն մաղթել դառնալ ի լաւազոլնան ն փրկավան խորՀուրդա ն գործա: Զի այդպես միախոճք ն մի՛ նա կարողասցի ինչ ի վերայ ձերոյ ապականիչ չար: աշխարձիդ եւ մինչ այդ այդպէս 'ի ձէնջ կազմիցի, ապա կ ինքնակալ ն աստուաապսակնալ քագաւորս մեր ի դէպ ժամանակի պիտոյից առաբեսցէ զօր խազում յօգնականութիւն ձեզ. զին վորապաղատդն ն աւագն ն ն Ափխազաց իշխանք մեծամեծք Հայոց Միաբանձալքմերոյն զօբաց` մեծաւ օգնականութնամբն Աստուժոյ ն ձերով մեծ քաճանայաՂդորժծուքնամբղպատերազմեալընդ քշնամիսն կարծեցնալ կորստեան արբանձկինմատանայի՝վերագոյն «Հայրցամ ապան րգանչազանութիւն Հազառազութնան,որ քոՑ միմճանս հղին ապիրատութնամբ՝ ն դութ Է մեք պոճասարակդոցա հոգուն չնորճուցութ, էւ զիրաքանչիչրոցն իրաւունս լիրաքանչին ընձնոնաջիք՝ որպէս ն վայելէ իսկ ձերում արբուքնանդ. զի առաջաիսվ ի կարգս քաճանայավարութնաննիրաթանչիւրոք տարձալ գոյն ճաստատեսցի։Յալսմճետէ խաղազութիւնն ՔրիստոսիՀճաստատեսցի 'ի՝ ձեղ՝ ն սրբափայլ աղօթք ձեր եղիցի ընդ հուաստութնանամերում:» հսկ իմ ընթերցեալ զայս ընկալեալ սիրովն փ սոյն: միտս ն 'ի սոյն խորչճուրդսՃամողզեալՃաստատեցի Վրաց՝ զթագաւորն մինչն խոռտովան եղն զճետ խաղաղութեան կ սիրոյ ն միատարը: երթալ միաբանութեանընդ ամենեսին՝ ընդ իշխանս ն ընդ տնարս աշթարշիս ն անչուչա յնտվար երդման ինչ այդմ մասին' իսկ ապա լունալ նս զտառապանս տրտմութեան ամպրոպաց, որ տեԳքառն՝ առի սուգ դացաւն իվ ի վերայ Հառոիկ, ն ակն իմ իջոլց զարտասուս ղզճոսանսջուրց: Վասնզիտեսի բարձեալ զվայելչութիւն ի տանէ Տեաոն ն պղծնեալ զարբութիւն նորա ՝ի ճեթանոսաց,. ն զի քաճանայք նորա ճաշեն ն ճառաչեն ն լոգւոց ելանեն, եւ յիշեալ զօր տառապանաց անջատմանիմոյ, որ իբրն ձգեալ էր իմոցգավարացնալզօրութիւն իժ մակաւ ինչ րնալ՝ չունցի գնացի յաշխարչն Տարօնոյ. ն անդ 'ի մերձաւորացիմոց ն իշխանաց ն ժողովրդոց գտեալ մխիթարութիւնտառապանաց վշտաց:

ո ան

Վ ՛

՛

ՖԻ

ամի)

ն

լ

«ողովրդնան

սրտից»,

զցանց

Հազրորո արը

է՛

այս-

ու

ես

ր

ոչ

դուք

ապա

ի

նան

զորք

ր

ն

ու

նե

` '

ու

ճետ, Սատծու

Այն

ե՛

:

ն

| լ

այդ

ու

մնժ

|

դուք,

ն՛

աբ-

մեծամեծ-,

մեծ

ու

որ

է

ու

Այնուճետնկ

ում:

'

՛

Հետ»:

.

այս

հ

|

տունալ"

ՆՐ»

առ

ն՛

:

|

՝

չը-

է ն՛

դառնալու

տ

Քրիատոսի՝

ՀայոցՎրաց,

ն

ձեր

ան-

միաբանց լինելով

գացին:

Հնտ, միա-

իեե: իո

անների

ն՛

«

առ

Աղվան

ա

իա կդճանրապես չկորչեք, ձեր մերձավոր ազգերը հազի Ա լ իսով, դեմ դեմ, ե՛ սրբությունը պետք յեն, ո ւ- հպիսկոպուներով, քաճանաներով, Ք.քով ամով, ո ա քան իիձգտի վերացնել դրանց թշնամանքը, առանց . ռոԻ Հանել դեպի խնամակալություններին, մաղժել ար փրկական խորՀչուրդներն գործերը: Որովչետն ու ավա ու միաբան մախոծ լինելու դեպքում ձեր աշխարչճինայլնս միչարագործ չի կարողանա|վնասել|։,Մինչ այդպես կկարավորքք, մէր ինքնակալ աստվածապսակթագավորը ճարկ լածժամանակկուղարկի ձեզ օգնելու Հաժար, բաների կուրապաղատն ավազը Հայոց իշխաններն մեր զորքի ձեր օգնությամբ աեվելով միա Տ բաճանալա ործությամբ կովելով թշնամու՝ սատանայի կարծեցյալ դեմ, ավելի բարձր կդտնվեն։ որա պասավորի ժամանակ Հակառակության մեղավորությունը, ապիրատուդրեցին միմյանց դեմ, թյամբ մենք առճասարակդրանց ոն կշնորճենք։ եվ յուրաքանչյուրի իրավունքը յուրաքանչյուիմութ ն ըեձեոնցեր, արպեա վայել ձեր արքության, արպեազի, ակզբիյ ամեն միջոցով մեկի տարվի ՃաստատվիքաճանայավարությանկարՔրիստոսիխաղաղությունը կճաստատվիձեղանում, մե ավա աղոթքներըթող լինեն մեզ՝ նվաստիս եո բեթերջելով հակ լքուղթը|, ընդունելով րիատոսի սիրով Ք

|

հպիակոպուշք

Մա ՛"ախր ն ոլո աԱ

՛

|

|

սույն մտքի սույն խորճրդի մեջ ճամոզելով՝ Ճաստատեցի վրաց թագավորին, մինչե որ նա խոստովանվեց Հետնել խաղաղությանը,սիրուն ու միատարրմիաբանությանը բոլորի՝ Հայոց, Վրաց աշխարճների իշխանների տերերի Հետ, իՀարկե, այդ մասին տալով հրդմնագիր։ երբ լանցի ամպրոպի (պատճառած) տիտում տառապանքը,որ տեղաց Տիրոջ ժողովրդի վրա, սաստիկ սուզ արեցի, ե իմ աչթերից ՀՐ ի նման արցունք Ճճոսեց։ նս տեսա, որ ճեթանոսներըՏիրոջ տնից վերացրել են վայելչությունը ու պղծել հրա սրբությունը, ե նրա քաՀանաները Հալումալ են լինում, Հառաչում ու Հոգոց են Հանում, Եվ ել Ճիշելով իմ անջատման տառապանքիօրը, որ իբրն ցանց ձգվել էէր ու իմ արտին, իմ տկարությունը փռթր-ինչ կաղդուրելով գոտեորելով՝ նս ելա-գնացի Տարոնի աշխար: նվ այնտեղ իմ մերձավորների,իշխանների ու ժողովրդի կողմից մխիթարությունգտա իմ վշտերի ու ու

կ

:

ո

ու

-

.

իմոց՝ արծարժեցաւ լիս Հողի իմ: Բայց Հակառակորդն մեր, որ կոխնաց զսրբութիւն Տեառն՝ դեռես արձանացեհալ նստէր 'ի մայրաքաղաքն Դվին. ն մոմոռնալ անչնարիկ դառնութեամբ՝ շրջէր խնդրէր Ճայցէր, թէ զո՞ կլանիցէ. ն ընդ բոլոր ծագս երկրի մերոյ ասպատակ զզօրս նս իւր սփոէր, առաւել զմիտս իւր, որ էր 'ի ծննդականութնեանչարին՝ ի թագաւորն Գաղիկքան յայլս ոմանս Հնարէր թափել: Որոլ ն իրազգած իսկ լեալ նորա նենդապատիրարբանեկութեաննչարի՝ նհ տնսեալ զեկեալ ճասնհալ դուրս մերձենալՀէնան, այնուճշետն ապա զգաղթ ընն տանեաց իւրայոցն զկապուտն գանձարանաց,այլ ն Համաղունդ իսկ զամենայն աշխարճակոյտխառնիճաղանճըտէրութեան իւրոյ 'ի ծործորս ամուր լերանցն Մոկաց ն կորդուացչուհալ ղօղհալ բունեալ թագնդիւն վառելովք՝ գուցանէր։ նւ ինքն եղբարբն իւրով ն սպասալար արձանացնալ դադարէր 'ի միջերկրեայս, անդ զգուշացեալ լանգայոագիղ զազանէն, 'ի պատրաստի միշտ ունելով զմիտս իւրեանց. ընդ որտ էր մեծ իշխանն Սիւնեաց Սմբատ՝ սպասելով լաստուածուստ խաղաղութեանն։ Բայց սպարապետնՀայոց Աշոտ դեռես ի մէջ ուղխիցն չարուքնան կայր առկայացեալ, ե ոչ կարացեալ կարողել զճատուածիլն Ք Յուսուիայ։ Վասնզիմիշտ 'ի վերայ նորա զճայնցուածսն իւրեանը զգուշաբար պաճէին 'ի ծածուկ: Սակայն սպարապետն՝ գերիմաստ արտադրութեամբ ըստ կամս ոստիկանինամենայն իրօք զկեանս իւր նուաճէր, միայն զփրկութիւն անձինն առ ի նմանէն տնօրինեալ ճոդայր: Բայց Աշոտ որդի Սմբատալ, թազաւորեցուցին Վրաց արքայն ն զոր զօրք իւր ի վերայ Հայաստաննայցս,այսր անդր յամուրս աշխարի տէրութեան իւրոյ տարուբերէր. բազում մրցմունս ն արիական քաջութիւնս ընդդէմ բոլոր թշնամեացն մարտիւ կարգէր՝ ոչ միայն ընդ Սառակինոսացն, այլն ընդ Վրաց ն ընղ Գուգարաց,որք ապիրատս զնրմանէ խորճէին: Իսկ իմ ապա տնսեալ զծփական ն զանդուլ Հինից արշաւանս՝ մինչդեռ նս էի ի Տարօն գաւառի, գրեցի թուղթ առ կոստանդին կայսր Հոով-

. ֆ «

|

առ

մայնցւոց՝ օրինակ զայս. կուտան«Գերաբուն ն ինքնակալ կայսր Հոռռվմայեցւոց՝ օգոստոս դիանոս լԱստուածուստպսակնեալն պերճացեալմեծ ն բարելաղթ քադգաւորք տիեզերաց, աստուածասէրք ն բարնպաշտք.ի ճանդիսի կենացա Հասարակաց լուսաւորութեանց վերակացուքնե Ճանուրց եղելոցո Ճշմարիտ խաղաղարարք.երկնացեղիկինն դասուցն ճամեմատքն շինուքնան ճոգնորի առիքք. այսքաննաց ն այսպիսեաց ազգաց ն ազանց ստուգապէս առաչնորդք՝ աստուածային արդարն արմաւենիք փ տան Տնեառկ,տնկեալք: Ողջոյն ձեզ ն խաղաղութիւնն խնդութիւն բազում է.

-

ՒԶ

տառապանքներիճամար, ն նորոգվեց իմ ճոդին։ Բայցմեր ճակառա-պորդը, որ ուռնակոխ արեց Տիրոջ սրբությունը, դեռես արձանացած նատում էի Դվին մայրաքաղաքում, ն մռնչալով սաստիկ նեղարտուԹյամբ, շրջում էր, փնտրում, որոնում, թե ո՞ւմ կուլ տա, Մեր երկրի բոլոր ծայրերում լայ սփռում էր իր ասպատակողզորքը ն առավելապես իր մտքում, որ ի ծնե չար էր, ձգտում էր իր չարությունը ավելի շատ Գագիկթագավորի, քան մեկ ուրիշի վրա թափել: եվ (Դագիկը) նրա նննդավոր ծառայությանը ն տեսնելով, որ ավատեղեկանալով զակները ճկելՃճասելեն դոներին՝ (առնումէ| իր վտարանդի չաքա-` զատներին ու դանձարաններիավարը, իր խառնիճաղանջ տերուլթցա բոլոր կողմերից Հավաքված մարդկանց ն Հեռանում, գնում է Մոկաց ու ն պատսպարվում ու կորդուացապաճովլեռների ժործորները բաքնրվում այնտեղ: եվ ինքը իր եղբայրների ազնվական զինված գնդի ճետ ամրանում է առնում դադար վրա՝ այնտեղ զգուշացամաքի ն նալով անգառադեղ (անվանդակ | գազանից այն միշտ պատրասո, պաճելով իրենց մտքում: նրանց Հետ էր նան Սյունյաց Սմբատ,վեժ իշխանը, որը Աստծու կողմից սպասում էր Հայոց, ապաիապետԱշոտը դեռես մնում էր չար ճորձանքի` մեջն չէր կարողանում ճնար գտանելզատվելու Ցուսուֆից, որովճետն` նրանք ժիշտ, թաքուն ուշադիր Հետնում էին նրան: Սակայն սլարապետը Խելացի, ամեն վարդապետությամբ ինչով ենթարկվում՝ էր ոստիկանիկամքին, միայն քե նա ապաճովեր եր կյանքի փրկությունը: որԲայց Սմբատի պի Աշոտը, որին Հայաստանի վրա թագավոր էին կարգելՎրացթագավորն նրա զորքը, անընդճատ տեղափոխվումէր իր,տերության այս կամ այն ամրոցը: նա բազմաթիվ կռիվներ է մղում ու քաջագոր-, ծություններ ցուցաբերում բոլոր թշնամիների՝ ոչ ս արակինումիայն ծերի, այլ նան վրացիների ու գուգարացիներիդեմ, անիրավաորոնք ցիորեն էին դատում նրա մասին: ավազակներիալեկոծված Տեսնելով . ու անդաղար.արշավանքները ես քանի դեռ Տարոն գավառում էի, Հռոմեական կայսրին կոստանդին դրեցի Հետնյալ թուղթը. «Հոոմեացիներիգերաբուն ինքնակալ կայսր, օդոստոս կոստանդիանոս, Աստծու կողմից պսակված փառավորված,տիեզերքի մեծ բարեճաղթ թագավորներ, բարեպաշտներ, առտվածասերներ բոլորի լուսավոր կյանքի վերակացուները,ընդճանուր արարածներիս ճշմարիտ խաղաղարարներ, երկնային ինը դասերի Հետ Համեմատվողներ, ճոգնոր բարեկարգության այսքան ու այսպիսի ազբարծխոսներ, գնրի ցեղերի ճշմարիտ առաջնորդներ, տնկած աստՏիրոջ ու

ու

լ

խաղաղության: ր

ու

,Բ

ու

։

Ս

ԾԻ

.

ու

ժ

ու

ու

ւ:

ու

ու

15.-

"6

անը

.

վածային ճշմաբիտ արմավենիներ, ձեզ ողջույն, խաղաղությունն մեծ խնդություն, ն թո՛ղ սծր Ճաստատվիայս կաթողիկեեկեղեցու կողմից,որը թեն գերվեց թշնամիների կողմից ն որպես խոպանացած անջրդի՝ մոր նման զրկվեց սակայն կա ն մնում է ի սեր աստծու փառքի: նան ողջույն իմ՝ Մեծ Հայքի նվաստ կաթողիկոս ՀովՀաննեսիս կողմից: Թող չնորճն խաղաղությունըբազմանան Հայր

աէր Հաստատեսցի յայսմիկ Կաթուղիկէեկեղեցւոյ, որ թէպէտն 'ի թԹըշաստի նամեաց գերեալ ն իբրն զանապատ անջրդի խոպանացհալ ըստ սակայն կայ ն մնայ ի սէր նմանութեան մօր անզաւակացաւ յորդւոց, նս փառացն Աստուծոյ: Ողջոյն յինէն 'ի Յովճաննիսէ Հայոց Մեծաց

ֆուաստ

Հօր

կաթողիկոսէ. շնորձք խաղաղութիւն բազմասցի

ն Տեաոն

ՅիսուսիՔրիստոսի

ըստ

ապատ

Առոուծոյլ

ու

«Այլ ն որ ընդ իս իսկ նպիսկոպոսունք ն բովանդակ ութտք սրբոյ Ֆկեղեցւոյ, որք ն գանեհալքիսկ ն Հարուածեալք ն չարչարեալք ն ճաշնչոյն Ամաղեկայ, որ լածեալք եղեալք 'ի մաճառիք ն 'ի նենդաւոր ն ըստ մախանսն վայրենի մոլոզմարդախանձ չարին Բղխնացն զչար դառնութեան ն զսրտմտուրութեանիւրոյ տեղեաց հ մեզ ղամպբուղ թիւն բարկութեան վրիժուց անչնարից. սակայն մեք կալցուք յանձինս

մեր զշնորճա ուրախութեան ն սիրոյ Տեառն, ն ըստ որում աղաչէրն աղօթս մշտնչենամոռունչսն Պօղոս՝նախ քան զամենայն արասցուք ։պաղատանս աղերսալիս ն խնդրուածս ճաշտարարս ն դոճութիւնս արժանընկալս յաղագս անյաղթ ն ինքնակալ ն աստուածապսակնալթագաւորացդ՝ կեալ ձեզ լյամայր ամս ըստ պտղոյ արդարութեան կենաց Վ. ճշմարիտ խաղաղութեան երկնաւոր թագաւորին, ն ըստ վայելուչն. գեղեցիկ տիեզերաբնակ բնակուցեան պալատանդ կայսերականի։ճի ն կենեղիցի գնալձեզ ի խորճուրդս պատրաստաբար Ճճանդարտաբար ե նան տակիրս առստուածամերձս,ն ամենայն աստուածպաշտութեամբ զելի սրբամտութեամբն ստոյգ ուրախութեամբն մեծաւ խնղութնամբ ձեՀԺաղկավտեալձեզ զկէտ Հանդիսի աստուածավայելուչՀանդգուտեան ն որում ըստ ընկալայք իսկ պարգն 'ի բարնեսիրութենէայտի ձերրոյ. մէ ըստ արժանի քաջնափայլ պերճութեան ե առաքինազօր կրօնից ձեբոց, որով Ճաւատացնալդ իսկ էք ն սիրուն, ե սրազինեալ նա ընդ ուս "ի Հատուցումն վրիժուց ամբարշտաց։ Աստուծոյ սպասաւո՛ր ե մեզ 'ի բարիս բարնացապա՛րտն ինքնակալ ջրիստոսապսակնալ կայսր Հոովմայեցւոց. զոր այժմս ՀամարձակնալՀարկեցալ անցանել Հրաշափառապէս պատմութեամբ ընդ արկածս կեղուքնանս, որ ճասին մեղ լամերոց տարակուսելոցս է, վասն որոյ ն խօսիմք իսկ. խորճուրդ ղադս խօսողացս'ի ձեղ Հային յուսով խնդութնեան,ն այն նս մեղմով ն Հեզիկ զբարբառ նորաշ. որպէս ն ուսաք իսկ. «նքէ մի՛ ոք լուիցէ արտաքոլ վասնզի աստուածամերձ լսելիք ձեր ոչ ձայնի կարօտանան առ 'ի զգալ՝ քան թէ նրկնային իմաստութեանն 'ի ձեզ տպանալոյ'ի շարժմանէ նոիին ճանաչել ղճայցեալն: «եւ արդ՝ շնորճ ունիմ այնմիկ, որ պատրաստեալղօրացոյցն զօմեզ. վառն որոլ գոստական ն

թազաւորադ յապաւինութիւն զինջնակալ .

որդիներից,

կամքով: Դ Ր շիշ"Սրիոտուի ամբողչ ւ ո դաԱՐԱպատժվ չարչարվել միա հվոզմցու Հալածվել մ ո չել շնչից, |նա՝է Ամաղեկը| բերեց կմադեկիւթ մս ւ,

'

ուրբ

Ք

ա

ի | |

|

:

:

ի կեր

,

իր առիք ախա

Գ

ու

առաջ

իր վայրենի կատաղությամբ մեզ վրա դաժան ամպրոպ, վրեժի բարկությունն ու ցասումը: սաստիկ Ք, սակայն, մեր մեջ պաճեցինք Տիրոջ ուրախության շնորչն սերը, ն ինչպես որ աղաչում էր Պողոսը, ամենից առաջ կատարեցինք. մշտամոունչ աղոթք, աղերսալի պաղատանք, ճաշտարարխնդրանք ն. Հաճելի գոչություն անձճաղք,ինքնակալ ու Աստծու կողմից պսակված. ճամար: Դուք ապրեք երկար տարիներ կյանքի արդարն, բկնային ճշմարիտ խաղաղությամբ վայելուչ Թագավորի գեղեցիկ կայանրականպալատիդ բոլոր Հետ միասին, Դուք. մարդկանց պատրամտ խաղաղկերպով դնացեք դեպի ձեր կենսակիրու աստ" ամենայն աստվածապաշտությամբ,պանու մեծ խնդությամբ. բ, իի Բատ որում ձեր. թյունից պարգն ընդու ցնք՝ ըստ ձեր արժանի ու փար պերճության ու առաքինի կրոնի, որով ճավատում եք նան սիեք սուր զենք՝ ամբարիշտներից վրեժ Ժատծու ամար: սպասավոր, մեզ ճամար բարիք կատաիոքնավալ առտվածապսակճոոմձական կայսր, այժմ ճամարէ ակվելով ստիպված հղա Հրաշալի կերպով պատմելովանցնել նեղու-. թյունների պատաչարների վրայով, որոնք Հասան մեզ մեր տարակու-. սանքի պատճառով, որի մասին էլ մենք խոսում ենք: միտԽոսողներիս ն ձեզ է նայում ուրախության այն էլ կամաց ու ճեղ, ինչդրսում թո՛ղ ոչ մեկը չլսի նրա ձայնը»101, Ք ր ամերձ ականջներըզգալու ճամար ձայնի կարիքչույշ թ ույն շարժումից երկնային իմաստության Հայցվածին: ճանաչելու տպավորվ եվ արդ՝ շնորճ ունիմ այն բանի ճամար, որ պատրաստելովղորացրեցէ օգոստոսական ինքնակալ թագավորներիդորպեսապավի-.

եր

ի բր

ՄելոՑ

ը

ն

ու

Սագագորնորիդ «ոտզու

ու

ու

.

.:

Ց աաա Քո Ծա 2 արիոորախուի յամբ ձաղկի ավոլ: » արան ր ԱՎատակը: տ Նր ավո Ն

,

զ

'

Է

8Ի

ԻԻ» ուն աա

Պույսով,

ան

«Թէ ր Կոզորոցինծ. ոեր ձեզանում

որա ն,

:

/

Տ

ու

275.

զգացուցանեմզճայթայքանս ճամբաւոյ նեղութեանս մերոյ 'ի ներող լսելութիւնդ բարեպաշտացդ: Վասնզի յամենայն զօրութենէ իւրմէ յուն

եմ նություն մեզ: Այդ նպատակովէլ մեր նեղության լուրը Հասցնում ներող լսողությանը: Քանի որ իր ողջ զորու ձեր բարեպաշտներիդ թյամբ մեզ չուզեց իրական թշնամու դաղտնի նախահձր: եվ իբրն Էնեղէ եվեղոցու նառակ խիստ գարշելի տոփանքով Ճանդգնելով արձակվեց առլականեՀարսի անարատ առագաստի վրա՝ Տիրոջժառանգությունը լուն նրա սուրբ տաճարը պղծելու, ինչպես նան Տիրոջ ժողովրդին ոտէ նատակ տալը արագացնելու, նրան կործանելու, ընկճելու, կորստի

ճշմարտութեան. բ վերայ մեր թշնամւոյն մախանք գաղտնականք զեցաւ

իբրե զսեղեխ չարավավաշ տոփանօք յանկդսնալ յարձակեցաւ վանա 'ի յապականել զժառանգութիւն Հարսին եկեղեցւոց առագաստ րատ ն

առո

առ Տեառն

ն

լղժելծե

ճ զտաճար

մնեն՝ 'ի կոխում ի ն ծասքեժողովրդեան Տեաոն,

այլն ն

ն որա,

արա 'ի կռբուստ

կործանումն ն յընկճումն ով ուտել զնորա հարայէլ ե արել Քանզի յայտնի էր ամենայն ազգաց նամե ձե րոյ նդղեմ ե բիդի ընդդէմ քշնամոաց նե

'

լարագել ել

'

նորա, նւ զանղի փառաց անուան պարիապամրութեան պաճպանական նքն 4 ովանի նի ն քնոց ն. ինջնակալացգ Ի -

ալ

Ո:

,

ե

բոցակէզ ճրդեճս

Վե ,

ա-

ս

մետաղս չարչամատնեալ ի բանտ ն 'ի շղթայս ն յանտանելի չարաշուք բանաց. իսկ զոմանս ժալխհալ Փարա արով. ե զայլս ն մնացեալքն 'ի չար արբավաճառակուր լինել. գերհալս ղութեամբ մանս

,

ՆՐ

:

`

վառվել

ու Լ

Հճայտ

ա

-

Լ

|

.

ձեռքերը, մեժ սպանություններիու արյան պատճառով թուլանալով, սասանվեցին: Թռրդոմյան ազդի նախարարներին, քաղաքացինեհ ն գե ներին ու ցը դառն տառապանքով առճասարակ քշեցին բի ն, գեղջուկներին րհցին։ Ոմանց շղթայակապ գցեցին բանտ կամ աքսոր՝ |ենթարկելովի անտանելի չարչարանքների, իսկ ոմանց սպանեցին դաժան սրով, ոմանց էլ չարաչար խարդախությամբզերի վերցնելով` վաճառում էին: հսկ մնացածննրի՝ մեծամեժներն ու փոքրերըչարերի դաժան ծառայուՔաջ

)

,

-

՛ :

:

աաւ ո թ

ժողովուրդներին

ռր դրժողներն ու խաբեբաները, որոնք ճալածանք ճարուցելով սուրբ ծկեղեցու դեմ՝ այն դարձրին իբին մրգապաճներիխուց ն կացնով իբր" այրեցին Տիրոջ սրբություանտառի փայտը ջարդեցին նրա դոները նը, պղժեցին նրա անվամբ երկրում եղաժ տաճարը: նրանք անօրեն ղոչ մատուցեցին, արդարների Հարկի տակ պիղծ զոճեր արեցին, արճամարճեցին Տեր Աստծու վրա ույս դնողներին. բարձրյալի սրբերի մարմինների դիակները գցեցին որպես կերակուր գազաններին, ու լեշնը՝ երկնային թռչուններին, ն եկնղեցու կղերականներիարյունը իբրե հացի դրանցից, կովող անտեղի թափեցին նրուսաղեմիշուրջը: ջուր

:

դրժո-

-

բոլոր

ու

գէշ

Ձոդառնտաժանմամբ: վտարեցին վարատեալ առձճասարակ զգեղջուկս

որ

ներս խցկվել ն զորությունների Տիրոջճոգնոր այլդեստաններ ցանկապատից իրեն ներս գցել: նվ այն ճուրը, որ երբեմն արչամար՞է. ն Մեֆամիֆ ու Բոց : Հան կելւզ Հ "ԷՐ ին ակսէ ց Ց ճանգավ,վերստ ու ճավադեչներ առաջացնել: Գանվեցին Քրիստոսին քՔիրստոնեական

մեծամեծս

'

քանի

տալ:

,

գործել, նւ դրժողք խարդախ ճագտան ՔրիստոնէականՀաւատոցս որ ի Քրիստոս, ն լարուցեալ վածանս ընդդէմ եկեղեցւոյ սրքոյ՝ արարին իբրն զխուղս մրգապաճաց, ն իբրն 1 զանտաոս կոտորեցին զդրունա նորա ե փայտատով փայտից / 1"Բ9 այրեցին ի Հուր զարբութիւն Տետոն, ն պղծեցին յերկրի զխորան նուտն նորա, ն զենին զենումն անօրէնութեան, ն զոչեցին զուս պըրղն արճամարճեցին զյուսացեալա ի Տէր ժուքնան 'ի յարկս արղարոց, ն 'ի ծ քո քոչեոց ե երկնիցւսրկին ի Աստուած. ի կներակու կերակուր գ ազանաց-ն 1 նաց արիւնք կղերց Բարձրելոյն, հ տարապարտ զդիակունս մարմնոց սրբոց ն զքաջութիւնս եկեղեցւոյ իբին զջուր Հեղան չուրջ զերուսաղէմաւ:Այլ ն արեամբ թօթապատերազմող ձեռաց լքուցեալ սպանմամբ մեծաւ փեցին. ն զնալխարարութիւնսԹորդոմեանս ազգի, զքաղաքականսն արծարծել

տեղր

Գն

բողացավ Ճեռացնել խաղաղարար փեսային: իսկ երբ անփույթղանըվեցինք պաշտպանելու ձեղ, քո իրավադատ մեծությունից անձայտ մընաց Դանա դարանակալ օձի թույնը, ն վրիժառություն չպաչանջվեց . վըխմեր չարախոսից:Մյուս անգամ անիծյալը դարձյալ սկսեց սողալ,

ՈՀ

Լ

առքի

անվա

էր ձեր՝ երկյուղը պաշճպանողամուր պարիսպը ընդդեմ Թշնամիների ն բնակվելով ապաճով կերպով, մենք մնացինք ձեր՝ինքնակալնե թների Հովանու տակ, ինչպես բարհկարգ քաղաքում: Այն ժամանակ եկեղեցու Հարսի առադաստն էլ չապականվեցկեդարի բնակչի կողմից, չկաեվ Բելիարի1ն որն ատեց սուրբ ողջույնը: բռնությունը մարտակցի

-

յ

ա-

րա

ու Քաղաքի, Հոր «աեսվայրով

ամ

ի

աարա աող

,

ըի առագաստ ՊՃարսի կեղեցւոյ ոչ աղտեղացաւ ւս 'ի բնա ապա ատեացն իսկ ղողջոյն սրբութեան. ն բռնութիւն կողն կեդարու, որ ոչ կարաց ճեռացումարտակցին Բելիարայ զխաղաղարար վփնեսայն ցանել: իսկ իբրն անփոյք գտաք 'ի ջատագով լինել ձեր ն զանխուլ եղն թոյնք դարանակալ օձին Դանայ յիրաւադատ մնծութենէդ ն ոչ իսնդրեժ միւսան չարախօսին մերոյ. դարձն ցաւ պարտապանութիւնվրիժուց սողել ղեռալ սպրդել զանձն '| դամ սկսաւ անխիծեալնտարապարտ ներքս արկանել ի ճոդնեոր ցանկապատ լայգեստանս Տեառն զօրութեանց. ն Հուրն, որ երբեմն արճամարճեցաւն ն շիջաւ՝ սկսաւ վերստիս

աան

Լ

նեկութենէ չաիացն մնծամեծջ ն փոքունքցաննցիր ցնդմամբ սփոնալք ն 'ի փաընդ երեսս երկրի՝ ղօղեալք ն թագուցեալք 'ի լերինս յայրս ն ն սովով սասանութեամբդողմամբ աճի, ն դաոռմերկութեամբ պարս նաշխատ քրտնմամբք յերկունս մաճու վտանգեալք' ն իբրն զիռիւ ինչ ի Հողմոլ տարաբերհալբ դանդաչեն իբրն զկիսամեռ 'ի վտանդլ նեղուքենանց: եւ յայսմ ամենայնի ձեռն Ամաղեկայ ոչ վաստակեցաւ ղզբազզի ի ննենդգաւոր շնչոյն իւմախողխող երկաթն արեամբարբուցանել, մաճ բղխէ յամենեսին, Զոմանս կորստական կ մաճացու դեղոց րոյ արբուցմամբ 'ի ծածուկ խարդաւանէ. իսկ զոմանս ճրկիզութնամբ առկայթեալ մաշ. ն զայլս ճեղձամղձուկ սատակմամբ վճարէ. ն զոմանս սրախողխողդառնութնեամբտապաստ արկեալ՝ մինչն 'ի սպանելոց անաստ լառաջ տի լցնալ եղեն ճիմունք երկրի մերում: Զի՞նչբան ասպա բերից լաղագս Սմբատայ Բագրատունւոյն բոլորից արնելնայվս գըլ-. խաւորի, որ ճոդնորապէս արժանացաւանուանիլ 'ի ձէնջ որդի ձեզ ծաբարեդործն այն ն խնամակալն եկեղեցւոյ նս չարառայն ձեր. զի ըստ մե ճատոյց քան առ ամենեսեան դտաւ չար թշնամին: Վասնզի ղաց մերոց մատնեցաւ խնամածուն այն ճօտին Քրիստոսի 'ի մետաղա չարանզգամին ն անբարշտի. ե վտանդգեալտագնապեաց չարաչար չարանօք զնա, որ 'ի ծերութիւն պարարտութեան ճոդնոր խաղաղացուազգս ցեալ էր զԱաքանազեան յամենայն վրղովմանց չարի 'ի սադն ինքնակալ թադաւորացդ, ժողովեալ զբանաւոր 4օտս Քրիստոսի րբելոլ ն ի փառս 'ի գովեստ Աստուծոյ: Զի լարգելանսբանտից ն 'ի խաւաչարային տեղիս ն ի վիճս անճնարինս ն լանձուկ վայրս ն լաղետաս րաչարս ւտառապեցոյց զժերութիւն նորա: Ցեւտ որոյապա տազնապնալ հ դառն կոչ կոճմամբ ն փուքամաճ տանջանօքմատնեաց զնա 'ի սպառումն սրոլն ծարաւոյ: նւ առճասարակ մեք գրկեալք մնացաք 'ի խնամոց ճաւատարիմ ծառային ձերոյ: ծւ աճա այժմ մարտք 'ի ներքուստ ն արճաւիրք 'ի վերուստ տազնապէզմեզ. ն խորճչրդականորդիացեալն ձերՀէ 'ի իջի որ խրատէրն նե լարդարէրն 'ի մարտս զամենայն ձեռն պատերազմողաց: Սեղեկիալ 'ի գերութիւն վարեհցաւ՝կ Զօրաբաբէլ ոչ ուրեք է, որ նորոգէ զպետութիւն դղիդնալաշխարճիս Հայոց: Ազայէլ Հրաւիրեալ է 'ի կոտորել զիսրայէլ, ն պատնրազմ զմեզ շուրջ պատեալ կ պաշարեալ. Մակաբէ խարդաւանեալ'ի դաճճաց չարագունից՝ ոչ զօրէ փրկել զմեզ 'ի վտանգ նեղչացո։ Անտիոքոս բոռնադատք թողուլ զՔրիստոնէական օրէնս կարդաց մերոց. ն Մատաքէասչէ կենդանի, ոթ առ

սփովելով թյան պատճառով ցանուցիր

ու

երկրիվրա, տարածվելով

դողով, սասանմամբ ն մերկ ու սոված պաճվեցինու թաքնվեցին քարայրներում, ճեղքերում՝ խիստ ծանը աշխատանքիսպատ"ջեռներում, Ճառով նեղվելով մաճվան երկունքի մեչ, ն իբըն ծառերի խռիվ ճյուղեր Հողմից տարուբերվելով՝ երերում են կիսամեռ մարդկանց նման՝ ընկած նեղության ու վտանգի մնջ։ եվ այս ամեն ինչի մեջ Ամաղեկի ձեռքը չճոգնեց բազմախողխող սուրը արյամբ Ճճարբեցնելուց, որովա

ու

նրա չարագործ շնչից մաճ տմանց կորստյան է մատնում

Հետն

է բխում բոլորի վրա:

|Հակառակորդը|

սպանում թաքուն մաճացու թույն խորովում է, ոմանց խեղդամաճ խմեցնելով, իսկ ոմանց էլ այրում անելով: տապալում Տ անում, ոմանց էլ դաժանությամբ սրախողխող 1 գետնին, այնպես որ այղ սպանվածներովլցվում են ժեր երկրի փոաները։Այատեղի՞նչ խոսք մեջ բերեմ բոլոր արնելքցիներիս գլխավորի՝ մասին, որը ձեր ծառան, ձեր կողմից ՀադնորաՎմբատ ԲՔաղդրատունու ապեսարժանացավ ձեր որդին անվանվելու, որովճետն չար բքշնամին ավելի ապերախտ գտնվեց եկեղեցու ալդ բարեգործի խնամակալի, քան մյուս բոլորի նկատմամբ: Քանի որ Քրիստոսի Ճոտի այն խնաանդամի ու ամբարիշտի Մմատարը մեր մեղքերի պատճառով այդ կողմից ջշվեց աքսոր: նվ նա նեղելով տանչեց նրան դաժան չարչաբանքներով, որն իր բարեբեր ծերության ժամանակ խաղաղեցրել էր Ասքանազյանազգերին՝ ձեր ինքնակալ թագավորների բոլոր չար խոոբանական ճոտերինկճավաքել էր Աստծու վություններից ն Քրիստոսի փառքի գովքի Համար: եվ այղ ծեր մարդուն նա տանչեց ու չարչարեց բանտերում, զնդաններում, խոր վիճերում, անձուկ վայրերում չարաչար նեղության մեչ. Այդքանիցճնտո դաժանորեն ատամները կրճտացնելով ու փութամաճ տանջանքներովնրան մատնել մաճա-չ սԿիափագ սրին: նվ մենք առճասարակ զիկվեցինք ձեր Ճավատարիմծատայի խնամքից: եվ աճա այժմ կռիվները ներքուստ ն արճավիրքները՝ ի վերուստ տանջում են մեզ: Եվ խորչրդավորկերպով ձեզ որդի դարձածը չկա, որ խրատեր կարդավորեր բոլոր պատերաղմողներին: Մեդեկիանքո8գերության տարվեց, ն Ձորաբաբելըն4 որնէ տեղ չէ, որ նորոգի Հայոց աշխարծի սասանված պետությունը Ազայելը106 Հրավիրված է կոտորելու հարայելին, ե պատերազմըպատել ու պաշարել է մեզ: Մակաբենրծ,խաբվելով չարադույն դաճիճներից,ի զորու չէ Փբրկելու մեզ նեղողների վտանգից:Անտիոքոսը|մեզ| ստիպում է թողնել մեր քրիստոննական կրոնը, ն Մատաթետասն էլ կենդանի չէ, որ ու

ու

ու

ու

ու

|

աի

ընդդէմ

նդդիմ "

Հ

Գն

Հոգացող մնացծալ

ն

մ

1, իի ր

Կամ,Բանը,ման ն

նաւորին")։

ի ա

ա

բ

"1Րո"

ե

ք

,

"

Տէ

ու

-

:

լոնալ ի տօնից տարնկանաց. ն ճօտք Քրիատոսխ

վերակացուէն։ եւ եղկելիք ն աշխարելիքմնացնալք աշխարճս արնե«2 սը Կ արտասուաց լեան ժիշտ շարժմամբՀեծէ, ն աշխաիանսողիծիգականս բերէ զյաւտախաղաց արկածս չարիս այսմիկ ճասելոլ կալելո զմեզ ե զգայութիւն դառն կատանացս:Ձի՞նչ ապա զիմ Ցովնե Հաննու բակ Համարիմ զանձն զի երից 7 'ի Համար, Ր

-.

Հ

ինդդիմանաչարաչար կովող բռնակալին"չեվ այսպես Քրիստոսիեկենման անմշակ ն մնալով անխնամ ղեցին անպիտանացավ՝այրու դադարելով տարեկան տոներից: եվ Քրիստոսի ճոտերը միանգամից Ն ձեռքի վերակացուխց,Թշվառ ու աեփականկ զրկվեցին Հ Հառաչում է, ողբալի մնացած արնելյան աշխարչճըմիշտ Հուզվում ն այս անօրենը մեզ պատճառում է ողբերգականարտասուքների վայանչատնում նասուն, փորձանքներ,դառն կտտանքների զգացում, քն մեզ" չու Հանում պատում րոնք նեղությունը, որովճետն ես ինձ արժանի չեմ Ճամարու Հովճաննեսիս, Հետ չարչարակից լինել Սակայն քանի որ իմ մեղքերի արդարների : Համեմատ փորձանքնե խատացանիմ պանդխտությունը,նեղությունը, Պոըստ դրանք, դրեցի, ինձ մել վտանգի րից փրկվելը, որ կամավոր ղոսի, ստիպում են պարծենալ տկարության ճամար, որովճետն ոմանք իսկ ես մեծ տառաՀամբերությամբ ընդունեցին վտանդավորներին, պանքով տանջվեցի Հազարիորդիների ձեռքից՝ խավար բանտով, տըղն մոտ շղթաներով, գելարանով, փոս դգցվելով կապվելով երկաթյա այլնայլ խարդախ միջոցներով,որոնք բավական էին իմ չեժվելով միջից քաշելու-ճանելու իմ շունչը: Բայց թեպետն կս մի տառապած մարդ եմ, սակայն մեր Հույսը՝ Քրիստոսը, որին մտքով կարելի է ճանաչել ե ոչ Սե տեսնելով ու նրա մասին պատմելով, ինձ փրկել ւովեց ինձ մարմնական այս մաճից ն գերությունից վերադարձրեց ինձ նա Հա դուրս Հետ եղողներին, որպես ինձ ը եվ Բոր ավի Լոկ»1 | Հորձանքը: արն ի ք քաշելով ճանեց վիշապի ժանիքներից: եվ մարգարեներին սպանող Հետ ես եղիայիՀետ փախա Սիդոնյան Սարեիթ։ Պողոսի Հեզաբելից ցանցով կախվեցի Դամասկոսի պարսպի պատից ն փախա Արհտացի ազգապետից:եվ այս ամենը կրելով իմ արժանիքներիՀամապատասաճա խան ն տերունականծրամանով ճալածվելով քաղաքից քաղաք, ինքնակալթագավորների Հասել եմ ձեր՝ ճզորագույն վեճազույն ու

Հ.

ուատատագունի ութիւնս աի Պոր ինք, ո" իմ» անի գի, Ա, չս . փրկութիւն ի վե, էմլ արանգուծն անական ղութիւն առնեն ար-

արչա

արդաիո

սակա

ւ.

,

ա

ստ

ո

ն

ն

այսոքիկ կամաւ զիս առաչի եդի՝ Հարկ մամ

Ր փորձութնանցն՝ որ

մար եկա զտկարութեանն, զի չս Բ ոագալու ղոսի անօ տանգա ւս , ե եկն , ո.: լ. լ աւխաւարային եւփառով : : անտի զ

չ

անն

պարծել

սն՝

անք

ն

ցի

մն)

ըստ

ա

տա

Բ

րմիր

Սակ

ԻԴ"

բազում

ինր

ի

ալ

ձեռա

դուբ

լ"

ո

եգանիւայլ 1.

ՐՂ

երկաթի ԱԼ Է կապեալ

7՛ Հնարիմացութնամբք, սէս

տոս,

Ր1

ԱՄՔ որ

նս

ն

զիս

ն փախնալ Արձտացւոյն: պարսպին Դամասկեայ յազգապետէ

որ աի իՆ Խա թ ր Ր Բաաաորածն իտ ի ւյ Գրրրագունիք ի ութիւնփոջնարալ տանէ աստիոխՄէ Հոճագունից պաշտիկ լւ. 1 Պա

ե

ն

,

ճրա-

նեանն

բար

ողոր

բողա

դու ն

բրեցաւ Սեղեկիալ, ն պատհրազմ զմել ադատէ թողուլ զօրէնս Հայրենիս, ն Մատաթիայոչ ընդդիմակայկէ. ե արճաւիրք ւմրտաշուրջ պատնեացն Մակարբէոչ փրկէւ Այժմ մարտք ի ներքուստ ն խորճրդականնչէ արճափրք 'ի Հեթանոսաց ն մարտք 'ի Ճերձուածողաց, Փուստ. ի միջի, որ թբատէր ն լարմարէր 'ի պատերազմ» (Մովս. Խորեն. Պատ. գթրք. գ«լ.

1ր.)

,

'

մեք, ոթ զրկեցաք 'ի ճայբենի վեայրութնամբդ, ն եղկելիք ԱզարէլՀրաւիբեցաւ 'ի կոտորել զիարալէլ։/Ի գերութիւն վաԶօրաբարէլոչ ուրեք է, որ նորոգէ զպետութիւնն.Անտիոքոս բլո-

Քայց անչոդող բակաքութենէն... այլ

ւ

ն

,

լ

դինոլ

"

մում՝

ժ

մե

՝ .

աարի `

ու

ւ

պատուար

ու

ու

յոյսն Քրիս-

աստի

ախ

՞

`

4 պէսԳ դելանիւ Դ բաւական էր քաղել չանել զշուչ իմ միմեր նէն, Այլ թէպէտն այր մի տառապեալ եմ ես, սակայն ն ոչ տեսլեամբ պատմի ապրեցոլց որ զօրութեամբ ճանաչի ն դարձոյց զգերութիւն իմ ն մաճու ընդ իսն են ի մարմնոյ որք որպէս զուղխիս'ի ճարաւոլ. ն արտաքս կորզեալ հճանի ժանեացվին Սիղօննան 'ի եղէ Սարեփթայ "ի ընդ եղիայի փախստհայ շապին, ք ընդ ն Յէ ընդ վանդակաւկախեցա էէ. ցայ Պօղոսի վանդ Մարգարէազրաւն ղոսի ըսդ զաբ»լ»: բրգարազրաւ

ն

մոլ,

շղթայիւքն

ո-

՛

,

'

ու

:

ձերբարեպաշտ Հեռաստանից առաջ. Լոկելեմ) այստեղ՝ դոների ու

Բայց դու ես, որ այրիությանդ մեչ առանց Ճոգացողի մնացիր, ն մենք ենբ Խղճալի, որ զրկվեցինք Հայրական խնամակալությունից...այլ դեռ Ազայհլնէլ ճրաչկա Զորաբաբելը, որ վիրվեց հարալելին կոտորելու Սեդեկիան գերի տարվեց, բալը Մաէ կրոնը, բայց թողնել Հայրենի բոնաղատում սռերությունը նորոդի։ Անտիոքոսը Մակաբենչի դաթի«ն չլի դիմադրում. պատերազմըմեզ շուրջանակի պաշարել է, բոց րկում, Այժմ ներար կոխվեեր, դրսից արբճավիրթ. արճավիրքըճեթանոսներիկողժից Կ խրատեր ն պաոր կոխվներ Հերձվածոզների կոզմից, ն չկա այն խորճչրդականը, Գ, գլ. ԿԸ): Պատմություն գիրք Հայոց, Խորենացի, (Մովսես սոնրակմիպատրաստեր» `

խնամածութենէդ ձերմէ՝ոչ միայն ինձ, այլ ն բոլոր Ասքանավեանտ գրոՃի.շաճել ձեզ զորդիսսպանելոց ծառայիցն ձերոց, որք առճա-

սարակ

զբաժակն բարկութնան 'ի Հարաւային բոնութենէն. արքամեցաք զմրուր սրտմտութեան |. զբաժակ խոովութնան 'ի Թշուառացուցչացն մերոց: նւ աղաչեմ զսոյն, զի իմաստութեամբ ե բարութնամբ շնչոյ ձերոյ Համբարձջիք զձեռս ձեր 'ի վերայամբարտաւանութնան թշնամւոյն մինչե իսպառ ն փրկեսջիք ժառանգութեան ձերոյ ն լցուցանիչիք սփիւռ ծախիւք զտաճար մեծվայելչուքեան Առստուծոլ բարձրելոյ, որ գերեալ ն կապուտ կողոպուտ մնաց արբաք

ն

բաք

|

ու

զվիճակ

մապստամբաց աստի: եւ

ձալաժնալ զղազանսչարաչարս

Է

ղգայլս

ն զճեթանոսսապատամբան զբարբարուս վայրենիս՝ փըշտակողա

ու

ու

յակուա-

ճնաջիքզկողմանա զայսոսիկ, զոր ստացայք 'ի սկզբանէ ի ձեռն քաղցր օրինաց ձերոց, որ լի է ողորմութեամբ: եւ Թօթափեսչիքզմեզ "ի Հոգոյ յոր մաժան մէջք մեր, ն լուժէք զլուժ 'ի պարանոցէ մերմէ, ի ձեռն բոնակալիս որ այսմիկ ծանրացաւ մինչն ի մաճ. ն սրբեսջիք ն զայս աշխարչ զքաղաց, որ 'ի Հակառակութիւնն 'ի նախանձ արկաւ 'ի պղծոց ն 'ի կորուսելոց ն ի իշխանաց ատելնաց ԱստուծՓոյ. ն ըստ մարգարէականին ժառանգեսջիքդերանութիւնսն, Հատուչցանելով դատերն Բաբիլացւոց թշուառականին՝ զորս ն նա մեզն Հատոյց։ ն Վասնզի ըստ սմին իսկ պատճառիընտրեացիւր Աստուած զանձինս բարեյաղթ թագաւտորացդ,զի որք սիրենե զԱստուած 'ի ձեռն բարեբարութեանկամաց ձերոց խաղաղութիւն տացի նոցա, ն խաղաղու» կենդանութեամբզպարտական ծառայութիւն Հատուսցեն ինքնակալան ցըդ, խաղաղութեամբժամանեսցեն առ Աստուած: եւ այսոքիկ վասն Ճասարակ բանաւոր Հօտի Հաւատացելոլինձ ի Տեառնէ մաղթանք դերսանաց առաջի ձեր եղաւ. իսկ անձին առանձին այս ինչ է, զոր ն ւո Քրիստոսապսակեալ թագաւորսդ ունիմ ասել. նեղուբարելյաղթ թիւն ն անձկութիւն կ Հալածանք ն չարչարանք ն սով ն սուր ն գերութիւն ն ճարաւային բռնութիւն տանջեալ տագնապկացզծերութիւնա իմ: Արդ՝ ի գետս Բաբիլացւոց նատնալտոչորիմ բազում արտասուօք, լորժամ յիշեմ զգերութիւն Սիօնի. ն 'ի խճնաժսողորմած ն ինքնակալ կայսերդ ապաստաննալ Հասնալ կամ առ ոտս ձեր Ճալցեմ. ոչ զոր ոչ

ու

լ

Տ

աստի.ն

չարաչար

ն

ախ

քան ն

զայս

ն բնակութիւն կանայքաթռռակալացնօռրբոցչ

քան զիսն էին,

որ

'ի սկզբան Հաւատոյս Ք ճովանիթնոց 'ի նախնեաց ձերոց ունէին զբնակութիւնս ն լյապածովացնալք'ի զօրութենէ տէրութեան սուրբ խաչիդ ն 'ի նախախնամող ողորմութենէ անյաղք թագաւորացդ՝ արածէին Հ.անվեճեր տըն յիւրաքանչիւրումն ժամանակի անզբաղապէսսրտիւ ն աներկնանն վառաջ

այլ

զոր

փութով զչաւատացնալ

.

Խա մ գորմուքյա

աա

ուր

ու

ու

առ

ա-

Լ եալ Լ

խնամածությունից ողորմություն խնդրելու ոչ միայն ինձ, ՖԽերողամիտ տալ ամբողջ Ասքանազյանազգի ճամար: Դուք կարող եք օգուտ այլ Վեր սպանված ծառաների որդիներին՝ մեզ, որ առճասարակ խմեցինք քամեբարկության բաժակը ճարավային բռնությունից Խմեցինք ն բախոովության մեզ թշվառացնողների ինք սրտմտության մրուրը նս բարուԺակը։ աղաչում եմ, որ դուք ձեր Ճոդու իմաստությամբ թշնամու վրա, մինչն թյամբ ձեր ձեռքերը բարձրացնեքամբարտավան ամբողջությամբ փրկեք ձեր ժառանգության բաժինըն շատ ծախոր կոսեր կատարելով՝ լրացնեք մեծավայելուչ տաճարը, որ գերվեց գակողմից: եվ Ճալածելով չարաչար ղոպտվեց այդ ապստամբների պաններին, ճափշտակող դայլերին, ճեքանոս ապստամբներին վայրննի բարբարոսներին՝ դուք կտիրեք այս կողմերին, որ ի սկզբանե քաղցրկրոնի շնորճիվ, որբ մեջքերը, մեր պարանոզ կճեռացնեք այս ճողից, որին կպան ցից կարձակեք այն լուծը, որ բոնակալի ձեռքով ծանրացավ մեզ վրա Ճակառակություն Մինչն մաճ: կմաքրեք այս աշխարչճն քաղաքը, ուր Աստծուն պիղծ կործանող, մարդկանց ու ատելի, նախանձ ընկավ էստ դաժան իշխանների կողմից: մարգարեության կժառանգեք երանությունը՝ ծատուցելով բաբելացիների թշվառ դստերը, ինչի նա մեզ Ճատուցեց:Քանի որ այս պատճառով Աստված ընտրեց ձեզ՝ մեծաՓաղթ թաղավորննրիդ, որովճետն ովքեր սիրում են Աստծուն, ձեր բաբերար կամքով նա նրանց խաղաղություն կտա. նրանք ճանդարտ կյանՓով ձեղզ՝ինքնակալներիդ, պատրաստականծառայություն կշատուցեն ն խաղաղությամբ կժամանեն Աստված: եվ այս աղերսանքիմաղՔանքները Տիրոջ կողմից դրվեցին ձեր առաջ` ինձ ճավատացողճաաարակ բանավոր ճոտի ճամար: Իսկ ես այստեղ առանձին բան ունեմ ու ասելու ձեզ՝ քրիստոսապսակ մեծաճաղթ թագավորներիդ.նեղություՖը, տառապանքը, Ճալածանքը,չարչարանքը, սովը, սուրը: գերությունը ճ Ճճարավային բռնությունը տանջեցին չարչարնցին ինձ` ծերունուս: հմ շատ արտասուքքաԱրդ՝ բաբելացիների գետում նստած տոչորվում վիելով, երբ Հիշում եմ Սիոնի գերությունը Ապավինելովձեր՝ ողորմած ինքնակալ կայսերդ խնամքին, ես ճասել եմ ձեր ոտքը ն աղաչում Ֆ եժ: Ն ախք ն չ են ե ղդ ել բ նակավայրերն օթնանը յ այն աթոռակալ երի, որոնք եղել են ինձնից առաջ ն ճավատքի սկզբում ձեր նախնիների թների ճովանու տակ են գանվել, սուրբ խաչիդ տերության զոու անճաղթ թագավորներիդ նախախնամող ողորմությամբ րությամբ, ճոտին՝ յուրաքանանվեճեր փութով առաջնորդում էին Հավատացյալ Հյուրի իր ժամանակ ճանդիստ սրտով ու ճաստատուխ ճավատով, որը

Մ

ու

ու

ան

ալս

ո ւ

,

-

Հաւատով. զոր ն հս ինքն զնոյն Հայցեմ՝ բարեխօս ունելով զկենսատու խաչդ փրկական: Մի՛ զրկեր զիս ն որ ընդ իսս նն յերկրպագուԹենէ աստուաժընկալ նշանիդն 2անոիպման աստուածակարդ քաղա ձեղ, քէպէտն ւորացղ:եւ անձուկ լոյժ ունիմ 'ի բաղում ամաց գալ խաղաղաճանգստեան կենաց մինչն Այլն զկայանս ցայժմ: արգելայ ն կանաց ընձեռել իմոցս ըստ օգոստական պերճ պանծալի ճզօր քաաստի արտաքս ղերծեալ դաւորուքեանդ, զի թերնս յիսմայէլականաց Է 'բ Հովանի թնոց ձերոց ամրացեալ ն առկայացեալ՝ արածնացուք որ Ի մեզ ճօտս է Աստուծոյ. ն առձճասարակ մշտնջենաւոր աղօթս ման ն բաԱստուած վասն խաղաղութեուն. տուսցուք ցապաճովութեան եւ ե օգտիեղերաքարոզ թադաւորացդ: բեՀաստատութեան ինքնակալ

Ի

|

առ

|

մեծաւ

ն

փառօք

շնորճօք պատրաստեսցուք

ն

կազմեալնախ ժողովուրդ՝ ղՀայաստանեայցս

Տեսաոն

ձեղ կամօքն Աստուծոյ: Վասնզի այս ինչ լայտնի է առաջի փառաց ախոռոց ձեռոց. զի եթէ նուազ Ճովիւս ճօտից բնակիցիմ ընդ չովանեաւ զօրափառ սուրբ նշանիդ ն ընդ խնամակալութնամբ ինքնակալ քաղաւորացդ, ո՞րչափ նս առաւել Հօտս Աստուծոյ ն ժառանգութիւն Քրիստոսի զճետ իմոց ճետենին, ն Հճորդան տան ընդ խաշին արօտի այդմ տինշաւղաց զերական ոչխարացդ բանականաց Հետաղօտել ելանել,ն աառճասարակ ն ամենայս Աորպէս իտալիայ իշխանութեամբ՝ ընդ Հռովմայեցւոցդ 'ի գաւքէ Հօտի Տեաոն ելանիցեն, սիայ: հակ որք ոչ զայցեն ն արտաքս դատաստանս 'ի ձէնչ՝ ոք ն իցէ. ն նս աշպարտ այլնպիսիքնկրեսցեն ն մեղադրուքեան մնացից: արտաքոյ «եւ արդ՝ երկնաբերձ ն լուսաշաւիղ ճառազայթաւմտ սուիբ նշանդ, որ ընդ երկնայնոցն 'ի մէջ տինզերական ն փառաւոր արեդակնապէս քաղաքիդ այդորիկ բնակեալ է, զբնակութիւն պալատան ձերոյ փրկեսցէ յամենայն կորստենէ ապականացաւ Հնարիցն չարի. զի ոչ մբրթկ ինչ ծովանման վերասցի ի ձեռն ծփական ալեաց օտար ճինից. նու ուժգին Հողմն ինչ անօրէն արձակեսցին ածիցէ ձմեռն ապականութեան. ն ոչ կոճակք լեռնանմանք նե ոսոխք դգովելհացդկարասցեն երկիւղիւ շարժմանց լուծանել կամ դրժել զԱրքայդ քրիստոսաւանղ, որ 'ի ծագաց մինչն 'ի ծագս տիեզերաց բարձրացեալն փառաւորհալէ անունդ ձեր. այլ մեծապէս խնդասջիք ն ուրախ եղիջիք 'ի գեղեցիկՀանգստեան ձերում լրուքնամբ խաղաղութեան ն ցնծասչիք"ի փրկութեան ձերում՝ մի՛ նա սասանել յողորմութենէ Բարձրելոյն. ն ժամանեսչիք լօրչնուքիւն քաղցրուննան նորա, որ պսակնեացնկ զձեզ Ճթաշսղլի փայլուն, պսակաւ ի քարէ պատուականէ. ն բարձրասցի արդարութիւն ձեր 'ի զօրուն

ապա

ո

`

' `

Խա

Ինձ

ն

ինքս ինձ

եմ

Հետ

ու

ու

առ

նականութեամբ ձերով

խնդրում` բարեխոս ունենալով կենսատու փրկիչ խոաչդ: եղողներին մի՛ զրկիր աստվածընկալնշանիդ հրկրպաՀետ Հանդիպելուց: Շատ ն աստվածակարգթագավորներիդ գությունից տարիներից ի վեր մեծ փափագ ունեմ գալ ձեզ ժուռ, բայց արգելված Հանգիստ կյանքի օթնոն ընձեեմ մինչն այժմ։ նան ինձ խաղաղ 4զոր թադավորությանը պանծալի պերճ ռեցիք՝ ձեր օդոստոսական ն ազատվելով թերնս իսմայելականներից Համապատասխան,որպեսզի ամրանալով ու տեղավորվելովձեր թների Հչովանու տավկ՝առաջնորդեինք մեզ մոտ եղած Աստծու Ճուտը: Առչասարակ մշտնջենավորաղոթքքարոզԱստծուն՝ ինքնակալ ու ամբողջաշխարճում ներ կմատուցենք ն Հառտատուն ապաճովության վող քագավորներիդխաղաղության, փառքով ու շնորձքով ՀալինելուՀամար:եվ ձերմեծ օգնությամբ, նախ Տիրոջն Աստծու կամբովկպատրաստենք ժողովրդին յաստանի ձեզ Համար:Քանի որ այս բանը Հայտնի է ձեր փառավոր աթոապա եթե ես՝ ճոտի տկար 4Ճովիվս,բնակվեմ զորավոր սուրբ ռին, որովչճետն

ը

:

նշանիդ ճովանու տակ

խնամակալությամբ, ինքնակալ քագավորներիդ

որչա՞փառավել նս Աստծու Հոտը ն Քրիստոսի ժառանգությունը, (ոո) են ձեր՝ կայսերականբանադալիս ենիմ չճետնից, ե քշում տանում Հետ՝ դուրս ելնելու ն առձճասարակ այդ Ճուտի կան ոչխարների արուտի ճետ ինչպեսիտաՀետաղոտելու, Համարձակությամբ Հռոմեացիների ն Տիրոջ Ճուտի գավթից դուրս հսկ ովքեր չզան լիան ն ամբողչ Ասիան:

է չելնեն, այդպիսիք ալետք է դատապարտվենձեր կողմից, ով ուզում մեղադրանքիցդուրս կմնամ: Լենի, իսկ ես անմեղ սուրբ ճառագայքավետ լուսաշավիղ, եվ արդ՝ ձեր այդ երկնաբերձ, նման ճետ է ձեր կայբնակվել արեգակի նշանը, որ երկնայինների կփրկի ձեր չլալատի քաղաքում, բնակչությունը սնրական փառավոր ծոռվաամեն որովչետն կորստից, մի չարի ապականացու ճնարների ալիքների ալեկոծված նման մրրիկը չի վերանա օտար ավազակների միջոցով, ն ոչ էլ կարձակվիանօրեն ուժգին Հողմը, որ կբերի ապան ձեր գոված ոսոխները կանող ձմեռը: Ոչ էլ լեոնանման կոճակները կկարողանանչարժման երկյուղով թուլացնել կամ վնասել ձեզ՝ Քրիստոսի ավանդներինճետնող արքայիդ, որ ամբողջ աշխարճի մի ծայրից մինչն մյլուս ծայրը բարձրացել ու փառավորվելէ ձեր անունը, մեծապես խնդացեք, ուրախ եղեք ձեր գեղեցիկ ճանգատիմեջ խաայլ ղաղության լրությամբ, ցնժացեք ձեր փրկության մեջ, մի՛ սասանվեք ու

ն կճասնեք ողորմությունից բարձրյալի

նրա քաղցր

որ օրՀնությանը,

ձեզ պսակեց թանկագին քարերից պատրաստվածչրաշալի փայլուն զորության բարձրանա Քրիստոսի ալսակով:Թող ձեր արդարությունը

քնանն օիշնեսցուք զանուն քո՝ ին.-Ղ | մեք փառաւորապէս կոստանդիաօգոստոս նակալ ն բարեյաղք բարնացապարտ նոս՝ կայսր Հոովմայեցւոց:» իսկ իբրն ընթերցեալ եղն այս թուղթ առաչի կայսեր ն 'ի միտ Գառ տակաւին, որ դեռնս շուր) զմեօք էին զեղեալ Ճարաւային չար արկածք ն զդղրդումն ն զկործանումն մեր ն դարձեալ զելսակենաց բարհացապարտ ն երջանիկ արքային Սմբատայ, զոր մարտիրոսական ճանդիսի վիճակացն չամարէին լինել վերընկալուչ ապա վաղվաղակի առաքէ ի խնդիր ինձ ն թագաւորելոյն Աշոտոյ արքայորդւոյն զոմն ն Վասլիկոս բազմաճարկի պատուասիրութեամբ Թէոդորոս ընտանեբար ընդ ուշի նս կապեալ զսէր կատարման սիրոյ Ճճարազատութեամբ՝ 4օր իւրոլ Բասլի, որ ընդ 4Ճօրնորա Սմբատայ էր. ն փութացուցեալ եւ օգուտա: երթալ 'ի միասին տեսանել ն տնօրինել ղզչասարակացն վասնզի արքայորդի Աշուտէր յամուրս տէրութեան իւրոյ դարեալ դաես 'ի Տարօն վասն այնորիկ նախ առ ղետեղէի՝ դարեալ.-իսկ գաւառի իս չունաց եկն Վասլիկոսն: հսկ իմ ապա ղծրաւիրումն երթալոյնմա արքայորդին Աշոտ յինէն յուղարկեցաւ: Որոյ երյանձն առեալ՝ թեալ ն զկայսերականճրամանն առաջի ընծայեալ՝ լօժարական կամօք կազդուրհալ Աշոտոյ, չուէ գնայ վաղվաղակի զճանապարճայն: եւ բաղում Հիւրամեծասիրութիւնս ն արքայական պատիւս լիջաւանս այնր դտնալ՝երթայ ապա 'ի Հանդիպումն պողուռայի մեծի կայսերն: եւ անդ "ի նմանէն մեֆավայելուչ գաՀիւ պատիւ առեալ քան զամենայն ի ոմանս դաճերէցս՝ ընկալեալ զփառաց փարթամութիւն՝ ոչ իբրն զայլս իբին զթադաւորազուն բողբոյ՝ գրեթէ ընդ իւրոյ իսկ սպատուաւորս, այլ զնա ցուցանէր ն թագաւորական ճրաճանդաց ճարթայարմար կայսրը -ճանդիսիւ ճոխացուցանէր: Ապամիանգամայն իսկ ն ուստր զնա մարտիրոսի ն որդի սիրելի կայսր իւր անուանէր. ն զարդարէր զնա ծին ոսկետտուն ,րանազգնեացփառօք ն հրնելի ոսկեճուռն Հանդերձիւք ն վառիւք կամար ականակապընդ մէջ ածէր ոչ միանդամ կամ երկիցս՝ այլ բազում անզամ նոքա զայս արարեալ, ն երիվարս սրավարս ն աճիպարանոցս գեղեցիկ զինուք նե զարդուք առաջի կացուցանէին, ն այլ հս ն ն սպաս բազում կազմուածս ոսկեղէն նե արբազում ըմպակս նմա ծաթեղէն պատրաստէին։Այլ ն իւրոցն նս նախարարացզկնի տարելոցն ոչ սակաւ պատիւ պերճութնան տային, ն բազում ճռողս ն նոցա յարդարհալ կազմէին՝ մինչն 'ի դարձ նորա ռատանձեոռն ռոճիկս

Քրիստոսի. ն

մեճամար ն մենք փառավորապեսկօրճնենքձեր անունը, ինքնակալ, բարյացապարտթաղավոր՝ ճռոմեացիների դերափառ ծաչճաղթ

Թագաւոր,

տանդիանոսկայսր»: ճասհսկ երբ այս թուղթը կարդացինկայսրի առաջ, նա տակավին են Հարավային չար փորձանքները: կացավ, որ մեզ դեռնա շրջապատել ու ն երջանիկ Սըմբարլացապարտ դարձյալ սասանումը, կործանումը վիճակների՝ էին լինելու արքայիհլանքի վերջը, որին Համարում բատ ու քագավոր կարգած` մարտիրոսական ճանդեսի ճաղորդը, ապա ինձ ԹեոռԱշոտ արքայորդուն փնտրելու Համար շտապ ուղարկում է ոմն Վասլիկոսին մեծ պատվասիրությամբ, մտերմությամբ, սիրով դորոս Հճիշելովնան իր վախճանված Հոր՝Բասլի սերը, Հարաղզատությամբ՝ չեւոչ միասին դնալ, ոնսնրանք շտապեցին որ կար նրա Ճոր՝ Սմբատի Քանի որ արքայորդի Աշոտը նել ու տնօրինել ընդծանուրի օդուտը: էի էսկ ես տեղավորվել տերության դադար էր առել իր ամրոցներում, մոտ Իսկ հկավ։ ինձ նախ Տարոն գավառում,դրա Համար Վասլիկոսը

,

ու

հս

նրա

մոտ

արքայորդու

առնելով: նրան ուղարկեցի Աշուտ դնում, կայսերական ճրամանըներկայացնում

գնալու Հրավերը Հանձն Նա

մոտ:

է նրան ու Հոժար կամքով զորացնելով Աշուտին՝իսկույն շարժվում գընում ճանապարճի իջնաններում մեծարվեէ իր ճանապարճը: եվ այդ ու մեժ արքայականպատվով՝ դնում է Հանդիլով Հլուրասիրությամբ

առ

պելու մեծ կայսրի Հետ: եվ այնտեղ նրա կողմից մեծավայելուչ գադաճերեցները՝ Հով ավելի բարձր պատվի է արժանանում, քան բոլոր անն պատվավոր մլուս Թե դա ոչ ընդունելովփառքի մեծությունը, ձանց նման, այլ իբրե թագավորազուն ծնունդ: կայսրը նրան գրեթե: տալիս ն մեծարում թազավորականՃճանդիիրեն Հավասար էր ցույց էր նաճատակի` կայսրը նրան միաժամանակ անվանում սություններով: ն փառծիրանազգեստ էր իր սիրելի որդին. նրան զարդարում ատր ն: չորով Քով, երնելի ոսկեչլուս Հանդերձներով, ոսկեժայր շղարչե անում էին ոչ Թե մնջքին կապում էր ականակուռ դոտի:եվ նրանք դա մեկ կամ երկու, այլ շատ անգամ. նրա առաջ բերում էին օրընթաց ղարդարզարդերով գեղեցիկ զենքերով բարձրավիզ երիվարներ՝ ված: Բացի դրանցից, նրա ճամար պատրաստում էին ոսկեղեն ու արծաթեղեն բազմաթիվ գավաթներ,սպասքներ ն այլ զարդեր: Պակաս՝ պատիվ չէին տալիս նան նրա՝ իրենը ճետնից տարած նախարարներին,, ու բազմազան ուտելիքներ, որոնց ճամար պատրաստում էին առատ պարեն, մինչն նրա վերադարձըայնտեղից: մեկհսկ հս շարժվեցի գնացի Դերջան գավառ ն մոտավորապես ամիս այնտեղ մնացի: Թեպետ ՀրավիրակըՀաճախակիինձ սիրալիրու-

առ

ու

ու

՝

ա-

այսրէն: Դերճան. ն ամսօրեայ աւուրս հսկ իմ չուհալ գնացի 'ի դաւառն ինչ 'ի նմա զետեղեալ՝ քէեպէտնստէպ ստէպ Հրաւիրակն կոչէր սիրալ

կոս-

ու

՝

-

կայսր, սակայն ես ոչ կամեցալ. իր կամօք երթալ "ի պալատն առ ն ընդ ակամբ Հայեսցի զանդ երպմտաւ ածեալ թէ գուցէ դտցի ոք լարակցել ինձ Համարհալ։ նւ ապա այսթալն իմ ի Քաղկեդոնիտան Ապա րստ «վես ոչ կամեցաւ գնալ 'ի գայթակղութիւնմտաց տկարաց: ն իսկ սուրբ կախ ըղձակերտ իմոյս կամաց չոգայ յայրն սուրբ, յորում նմա կինն Մանի ն ապա զկնի երիցս եհրաննալԼուսաւորիչն մեր է 'ի բերեալ յինքեան ըզբնակեալ:Ուր ն տկար մարմնովն զանմարմնոցն կարեաց ն բռնութեան վարս՝ յաղթեցին

անդր քան

կրօնիւք որբափայլ

զՀանղէս զՀրամանն

կենսականօջ. ե անչամեմատ փառաց պարծանօք պսակեցան երանութեանցն արժանացեալք՝ 'ի Քրիստոսէ: Տեսի ն անդ փոքր ինչ փորուած այրի 'ի ծործորս ջան անճամբոյր ի բնակել սադրամբք րանձաւիմիոլ դժուարամուտ ե տէրունհեան սեղան 'ի նմա կըս քարաժեռ խոշորութեանն. յորում բնակելոցն'ի նմա նուիրականացոլականգնեալմիշտ Քրիստոսի վիմին. Զկնի ապա աճիւ սրտի չոգայ կացի ընդ քարաժեռ յտարագաց: տոռկացեալ ն լուսաւորութեանսմերոյ Առիթն երկօրեայ 'ի նմա յորում սրբոյն Մանեայ. ն անդ ամենազօր ւէրութեանն ոպասէրկատարման յորմէ զովաչոզայ ի բարեճամ աղբերիկն, Քրիստոսիերկրպադեալ՝ ն Հոգնոր մչակուցեալ սուրբքն լինէին 'ի տապոյ քրտնաճար երկոցն ն դրամբք շուրջանակի ն հրաստոլ վիմօք պարփակեալ Թեանցն. որ առաքինութեանն լցին

առ

եւ յորոյ տեղւոյմատոուակեալն իսկ սպատունալ:

էր

ն

ն

ն արժանանալով առավել այնտեղ լցրին կննսական սրբափայլ կրոնով, նրանքՔրիստոսի կողմից ւպսակհրանությունների՝ անճամեմատելի նան հս տեսա ու այրի մի փոքԱյնտեղ պարծանքով: փառքով վեցին ե խոդռներով դ ժվարամուտ խորշում՝ բիկփորվածք մի քարանձավի քարաժայռի պատճառով բնակվելու ճամար անճարժար: Այնտեղ շոր

նիի

ւերուՔրիստոսի ւսմենազոր Այնտեղ երկրչվզագելով վախճանին:

թյանը՝ դնացի քաղցրաճամ աղբյուրիկի մուտ, որից սրբերը զովանում Հետու |Աղէին ջրտնաճար աշխատանքիցու ճոգնոր ծառայությունից այն դնելով: եվ դռներ էին կարծր Քարերով շրջափակել բյուրիկը| խմելու անբիծ ձեռքը ջուր էր լցրել տեզից, որտեղից Գրիգորի սուրբ ճամար, նույն տեղից ն ես՝ թշվառականս,իմ կամքով արժանի գտնընս ընվեցի բռով ջուր ճաշակել մեզ նորոդողի փրկության աղբյուրից: աթոռը, երանի՛ թն նրա նման: նս օրշնուդունեցի նրա ԼՏրեգորի| թյան Հող վերցրի փով հկած բլրակից, որի մեչ Հոգնոր ճովիվների նախքան այս, իմ ծրամանով կողմից պաճված էր պատվականգանձը: ես ձուլված կրից մաճարձաններով: նրա վրա եկեղեցի էր կառուցվաժ՝ են կուբնակվել տեսա, որ այնտեղի ձորերում ու քարանձավներում պառկում ռակրոն մարդիկ, որոնք մազե կոշտ զգնստներ էին Հագնում, մ շտամըաղքատ՝ |կատարելով| ապրում բոկոտն, քայլում դետնին, աշարդար նրանք պաղատանքներ,-աղերսալի ռունչ աղոժքներ ն առաքինության ժնունդննր էին։ եվ նրանք խատանքի աշակերտներ ցրված էին լեռան ոչ թե իրար խառնված միասին էին բնակվում, այլ ու

ու

ես

|

|

եկեղեցի

Տեսի անդ ի ծործորս կ յամուրս քարանձաւացբնակեալ արս բոկագնաց գետնախչշտիս կուսակրօնս խարազանազգնացս ն աշակերտքարպ աղատանս՝ յաղօթս յաղերսալի մշտամոունչ շակս նւ սոքա թերնս միաոչ վաստակոց ն ծնունդք առաքինութեան: դար լերիննկաստորոտով ցաննեցիր խուռն 'ի միասին բնակնալք, այլ ն իւրաջանչիւրոք ծրկոց բազմաշխատքրտամբք լեալ կայանս. որք նւ իմ ապա այսպէս "ի նոզՀչարկաւոր պէտս մարմնոցն վճարէին։ "Ք տեղի ղբօսանաց պար-. ի գիւղն Թորդան՝ չոգայ ն անմաճուդանձք իմաստութեան սոիղզկաննսրբոյն Գրիգորի, լորում ձուլածոյ:

թեցին մարդկային

Համար՝ բնակիչների Քրիստոսի միշտ դրված էր չոնրունական սեղանը ու Հետո դնացի դողով արտի զո նվիրական նպատակով: մատուցելու տեղավորվելովմեր լուսավոկանգնեցի քարաժայո վեմի մոտ, որտեղ երկու օր սպասում էր սուրբ Մարության առիթը |Դր. Լուսավորիչր|՝

իւր յարբուցումն

թշուսռականս անբիժ ձեռն Գրիդորի՝ ի նմին տեղւոյ փրկութեան ջուր լաղբերէ ճաշակել արժանի գտայ ափոց կամօք իմովք ն զօրին թէ երանի՛ ընկալայ՝ իսկ զաթոոն նորոգողին զմեզ, զորոյ նակն: Առի Հող օրճնութնեանն ՝ի փվլուզնալդարակէն, լորում պատուավերայ շինեալ էր կան գանձնՀոգնոր 'ի Հովուաց էր ծածկեալ. յորոյ նախ քան զայս իմով Հրամանաւ ն մաշարձանաց ինչ կրով ուրբ

կայսրի մոտ, սակայն ես չէի թյամբ Հրավիրում էր գնալ պալատ, ն կասկածի իմ կամենումԼռնալ|՝մտածելով, որ գուցե գտնվի մեկը հս չկաայնտեղգնալուն ու ինձ քաղկեդոնականՀամարի: եվ այդպես Այնուչետն իմ ըղձակերտ մեցա գնալ տկար մտքի դա յթակղությամբ: կին Մանին, իսկ նախ՝ սուրբ որտեղ կամքով գնացի այն սուրբ այրը, ն նրանից Հետո երիցս երանելի մեր Լուսավորիչն է բնակվել: Ուր իրենց տկար մարմնով վարելով անմաճներին ճՃատուկկյանք՝ նրանք) Ճճաղու առաքինության պատվերից չոկարություններին

խոշորաճա-

ու

առ

ցանէն օրչնեալ՝

Նրանցիցյուրաքանչյուրը ստորոտում ն ունեին իրենց բնակատեղերը: Ճողում իրեն ւսնշրա-չ էր Փրտինքով բազմաչարչար աշխատանքով հս օրճնվելով՝ գնաայսպես նրանց կողմից ժեշտ կարիքները: նվ ապա որտեղ պատպարտեզը, ի Թորդան գյուղը, սուրբ Գրիգորիզբոսանքի ու

`

12-.

1Ը9

թեան ծածկեալ կան, այսինքն՝ կենդանի ոսկերք սրբոցն, որք անցին ընդ կարգս աշխարճիս ամենայն ճշմարտութեամբ ն վանմատոլցլուն Հրով սոյն փայլեցին իբրե զարեգակն, Հոդւոյնվառհալք ջաճազարեւ անդ երեդեցան ղամբարափայլ անշէջ լուսով ի փառս Աստուծոյ: ն կօքս արարեալ երկրպագութիւն տէրունեան չատուցեալ՝ Հատի նըշխար 'ի ծառոլ անտի Ճճացւոյ, զոր սրբոյ 1ուսաւորիչնէր տնկեալ իւրովք ձեռօքն։ եւ ապա ընդ կրունկկ անդրէն ի լեռնակողժն 'ի մենաստանսն դարձեալ ն ամիսս իբրն ինն ընդ նոսին աղօթակցեալ՝Հրառլուրնցայ 'ի շողոմարար շոգմոգնալ բանից մերոց թագաւորացն, ն դաւաճանեալ ի խոստմանց նոցա բարեացոր րստ Աստուծոյ` դարձայ յերկիրս Հայոց: նի ինձ ապա ըստ խոստմանն Հատուցումն ինչ 'ի նոնհ խաւարազգած մտօք: ցանէն տեսեալ. այլ նանրացեալ խԽորՀչրդովք ն խոտորեցան զկնի ապիրատութեան դղրղնալ սասանեցաւ ողորմելի՝ աշխարճս մեր 'ի մերոց աստիւ եւ ես կրկին կարօտէի տարաբնակ լինել 'ի բնակութենէ աստի, ն առ նոյն սուրբ այրի. բնակիլ, թէ մաշ տեղի տայ կատարել. այլ ալս երբ Տէր կամեսցի: Բայց մինչդեռ քարբն դառնաշունչ ի Դվին քաղաքի որջացեալ կայր ն Համակէր միշտ 'ի չար խորճուրդս խածանել չար: թունօք իւրովք. զթագաւորն Գագիկ, կամ թէ Համագունդ իսկ զամենայն նախարարոն ընդ նմա, ն արկանել սպառսպուռ լեղծումն ն լապականութիւն. այլ նա յուսացնալ 'ի Տէր ոչ սակաւ ինչ ձայն ամբոխի աղխատրոյղս չվփոթից ի վերայ նորա ածնալ բիղեալ Հեղոյր կուսակալաց ն գործական զօրապետաց րոտ լաց նորա ն զօրաց այնմ մարզէ Հերայն Զարե-. հ ն ւանդայ, Մարանդայ նախջաւանայլ.ն գրեթէ ի բազում աւուր ասպատակաւորացնորա ն զօրաց ն զօրապետացընդդէմ զինեալ մարարեան ճապաղիս ճեղոյր։ իսկ տապա. զայն ամենայն տիւՓաջութեան՝ ուժ պնդութեան տեսեալ չար ոստիկանին, որ իբրն վզանարգոք ն զարառ Ճամարճեալ միշտ ի նմանէն առ ոտն Հարնալ լինէր՝ խանդացեալ ն ընդ իրոն ղզայրացեալմրմոնալ յոյժ, անցեալ դիմեալ երթեալ դիզէր՝

ԷՏ մանի ԱԵԱ լարգաատանի

յր

ջնջել

անի ջաղխել

ջարդել

Ճարկանել խորտակել բազկել ն ի միջոյ ի բաց կորուսանել ն 'ի սուր սուսերի մաշել միանգամայն իսկ զտոչմ ն վզարմ ն զզաւակ։ իսկ իբրն զայն ամբոխ բազմութեան Տաճկաստանզօրացն տեսին տարմաՀառմալ ի վերայ, Ա զմտաւ աժնալ զիւրավոց էս ոմանց Բաթ վրալ քուլասրտից ձեոս լքնալա ի պատերազմել, ն ձքէ ոչ ուղիղ գան ի Հարթ ճաւասարութիւն. այնուճետն առաջի ածնալ զոչ կարողելն կաառ

կորնգա

այսինքն՝ դանձերը, վել են փմատոությանու անմաճության ամեանցան-գնացին տակորները այն սբբերի, որոնք այս աշխարճից իբրն նայն ճշմարտուցյամբն անմատչելի լույսով փայլեցին ե (Սուրբ) Հոգու Հրով պայծառացան լուսափայլ անշեջ վառվելով տերունական երեվ այնտեղ գիշերելով բույսով ի փառս Աստծու: ես մի կտոր կտրեցի Ճացի այն ծառից, կըրպագությունկատարելով` ետ ուսավորիչն էր տնկել իր ձեռքով: եվ ապա սուրբ որը ն մուռավորապես գտնվող մենաստանը դնացիդեպի լեռնակողմում Ճետ՝ ծրապուրվեցիմեր քաղավորների փնը ամիս աղոթելովնրանց ու նրանց բարի խոստումնե խաբվեցի խոսքերից քու կեղծավոր ն չայաստան: Բայց ես չրվերադարձա րից, որոնք ըստ Աստծու են, Համաձայն, այլ փուչ խորչոեսա ոչ մի Հատուցում նրանց խոստման

արգոն

ու

:

դառնա

ու

)

Ճըրդով ու խավար մտքով նրանքշեղվեցին դեպի.անիրավությունը, հ դղրդալով ռսասանվեցմեր ողորմելի աշխարճըմերոնց պատճառով: բնակՖվ ես կարոտում էի կրկին այստեղից գնալ օտար աշխարճում ն երն դա այրում ապրելու, եքն մաճը տեղի տար, վելու, նուլն սուրբ

Տերը կամենար: քաԲայց մինչդեռ դառնաշունչ, թունավոր օձր բուն էր դրել թույնով չար միշտ Համակված էր չար մտադրությամբ ղաքում նրա նախարարներին բոլոր կամ թե թագավորին, խայթելու Գագիկ ապականուՀետ միասին ամբողջությամբ ղցելու ավերածության վրա, բիչ իրարանցում Հույսը դնելով Տիրոջ թյան մեջ, նա ԼՏագիկը|, խառնակությունչէր առաջ բերում, լցնում նրա, նրա կուսակալների, վրա, որոնք Հեր, մարնանդ, զորքի զորապետների գործակալների, նհ նախջավան երկրամասերիցէին: եվ նա բազմաթիվ օրեր Մարանդ ու ղորապետզ որքի խիզախ մարտեր էր մղում նրա ասպատակների, իսկ երբ այդ ամբողջ ուժը ւտեսավ ների դեմ՝ շատ արյուն թափելով: արչամարձճվածանձ, միշտ դաոստիկանը: որն, իբըն անարգ չար Ճույժ նախանձելով այդ դեպքերին, տապարտվում էր նրա կողմից, ն Հավաքում է է չուրչն իր մոնլալով, անցնում զնում զայրանալով ճասնում է Հետո նա դնում,դալիս անթիվ ղորթերի քարավաններ: ն մեծ-մեծ Հոխորտում կողմերը Մարգաստանինըճ Տոսպ գավառիննն արդել, խորտակել, քները կոտրել,մեջջախջախել, չ կոտորել, ու զաամբողջովին սրի քաշել նրա տոչմը, ցեղն բազմուտնհսան, որ տաճկական8 զորքի ամբողջ է իրենց վրա, Հիշելով յուրայիններիցորոշ վախՀասել թյուն Հուսալքվելը, Թե նրանք չեն կարող Հավաաարապես միաբանվել, այնուճեւոն որոշեցին չկարողանալըգլութ բե-

Դվին

ու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

ր

ու

եի ր,ա, : լի իվիոկ վակեն

եկել պատերազմից ոտների

կալ ընդդէմ նոցա պատերազմաճ ապա չունալ գնացեալ դաղթն՝ զնոսա զգուշաբար իմն ամրապաճեստ առնէին. ն ինքնանք ն վառեալ աոճասարակ ղմի զինուորութիւն զինուռրեհալ 'Խ զենս ն ի ն զարդս ն ի ստորոտ ամուր լերանց խորաձորս լամուրս քա ելանէին տարել

ն

ն այսր բանձաւաց,

անդր

րել ի

ն այստեղ-այնտեղ սւպառաչ ները, խոր ձորերն ու քարանձավները, գնում-գալիս ընքանալով՝ որընթաց էիջ զինվելով, զարդարվելով էին իրենց Հետապնդող թշնամիների ճետնից։ իսկ նրանք երթնեկում ըստ որ ռրընքաց սլանալու պատճառով, տեղից տեղ, բլուրից բլուր ու

Սողոմոնի «իբրն այծյամների ուլեր վազելով դնում էին Բեթել լեռների Հետեվրա»ան, ն թշնամիների գրոճները չէկն կարող Հասնել նրանց վից, ոչ էլ նրանք կարող էին իրենց կամքը ինքնազլուխ կերպով կատարել, եվ Հափշտակվելովինչ-որ խելացնոր կասկածանքով ու ճիմանա| մոտավորապես եիկու ամիս, ապա բանալով՝ (մնացին խախնաժությամբ թողեցին, անցան գնացին Ռոտկաց գավառի 4արավայինկողմերը՝Հեր նհ Սաղամաս, իսկ այնտեղից՝Ատրպատակա 1: Բայց չար բոնակալ Յուսուֆը չճիշեց Աշոտ ռպարապետի քաղաքը անդադար, մշտնջենական Ճավատարմությունն ու ծառայուանդուլ, ե ոչ էլ դրանք աներկմիտ դարձրին նրա սիրտը, որովճետն այն թյունը, դուրս եվ երբ նա պատրաստվեց ժիշտծառայում էր չար խոր«րդին: ելնելու Վասպուրականիկողմերը, ապա մեծ բարեպաշտ տիկնոջը՝ ռպարապետիմորը ե նրա երկու քույրերին ուղարկում է Ննախջավանի կողմերը, Ատրպատականիպարսկական մասը՝ բանտարկելովնրանց շատ իբըն պատանդ: Մի քանի օր անց Լ(ոստիկանը| արքունիք շտապ

՝

Աստծու

|

զինքն իսկ ղոպարապետն Սշոտ ի դուռն կոչէր ստիպով սաստիկ. որոյ ն վաղվաղակի իսկ չունալ գնացեալ աճի ընտանեկացն՝ զնա ընդունէր ն պատուասիրաբար տաձեռն ոռոճիկս նմա կարգէր ն պարգես ն պատիւս նմա յարդարէր: Բայց թագաւորը Գագիկ ե Համազղունքիւր ն նախարարքիբրե տեսին ուղիս չարին չորացեալպցամաքեալե անցեալդնացեալ՝ զզրաճեղեղ առճասարակ փառաւոր Աստուած. ն առնէինզնախախկամօղն ապա ն դառնային յիւրաքանչիւր զաւաոս 'ի քաղաքո 'ի գերդաստանս ն ՝ի գիւղս ն ի տունս՝ ոչինչ վնասեալ "ի Հինէ չար ոսոխին, բայց 'ի կաւուց ինչ՝ որք պարաւանդեալք"ի թշնամւոյն ոչ կարացին ժամանել ն արանկանել վամրացեալ դաղթն։ նան մեծիմաստ ն բարեխորՃճուրդ աւուրց

ապա

առաչ

-

դարակորով իշխաննԱնձնացեաց՝ Ատոմ,ոչ

սակաւ

մազօրութեամբ

տուցանէր թիկունս օգնականութեանթագաւորին Գաղզկայ.ն ինքն ըստ իմաստայլեղձ խորադիտութեանն՝ մանաւանդ թէ աստուածային իսկ այցելականութեամբ 'ի բաց տարհալ մղնալ վարատէր լաշխար4է ն 'ի ,

Սա իսկույնմեկնում գնում է` է կանչումնակ Աշոտ սպարապետին: մերձավորներիվախենալու պատճառով: |Յուսուֆըի նրան ընդունում է մեծ պատվով, նրա ճամար նշանակում է առատ օրապարեն, տալիս պարդգններ: Բայց Գադիկ քադավորը, նրա ազգակիցներն պատիվ նախարարները, երբ տեսան, որ չորացել, ցամաքել, անցել ու գնացել է չարի՝ գետի նման անտեղի Հոսող ճեղեղը, առճասարակ փառաԱստծուն: վորում էին նախախնամժող յուրաքանչյուրը վեԱյնուճեւտի րադառնում է. իր գավառը, քաղաքները, կալվածքները, գյուղերն ու

ու

սա-

ու

ն

առ

ու

ու

սեթնեթեալ սլացեալերթային արավառեալ

գային ընդ Հնտամտելոյ թյնամնացն զկնի նոցա. հակ ի տարուբեր երթնենկութնանց նոցա կոշակաց Ք կոճակս առ 'ի յարշաւասոյր շլաոր ըստ Սողոմոնին «իբրն ղուլս վազս այծեմանց առնալ ցութնանցն՝ ընքանային ի վերայ լերանց Բեթելայ՝ ոչ կարէին զկնի նոցա բերիլ գրուք թշնամնացն, ն ոչ զկամս անձանց զինչպիտութեանիւրեանց կատարել: նւ գրեթէ իբր լափշտակութեամբիմե յիմարհալը խթելացնոր կարծեօք իբրն ամիսս երկում ապա անցեալ թողեալ 'բ բաց գնացեաչ երթային զճարաւային կողմամբքն դաւառին 'ի Հեր ն 'ի ՍաՌոստկալ ղամաս, ն անտի 'ի քաղաք Ատրպատականի ՝'ի տեսչութենէն Աստո։ծոյ: Բայցսպարապետին Աշոտոլանդուլ ն անդադար մշտնջենաւոր միան ոչ մրտութիւնծառայութնանն ոչ յիշեցան չար բոնադատին Յուսփայ սիրտ վատաճացուցին դանսաղապ նորա, ղի միշտ 'ի խորճրդոց չարաց արբանեկէր: եւ իբրն ճանդերձեցաւ նա ելանել զկողմամբք Վասպուրականի՝ ապա ղմեժ ն ղբարեպաշտ տիկինն՝ղմայր սպարապետին. ն զերկուս ես զքորս նորա ընդ կողմն նախջաւանայ յուղարկէր 'ի Պարսս ի դիպաճւոջ զնոսա կացուցեալ Ատրպատականի, ըստ պայմանի պա-

Զկնի սուղ ինչ տանդաց:

են

կովով կանգնել:թշնամու դեմ։ Ապա նրանք մեկնում գնում պաՀում էին ապաճով դաղթականներիմոտ ն նրանց զգուշաբար թ անվտանգ կերպով:իրենք առձասարակ միասնաբար սպառազինվելով զարդերով՝ դուրս էին գալիս ապաճով լեռների ստոիուտզենքերով

առ

ն նա

ու

|

տները՝ չվնասվելով չար ոսոխի ավազակներից, բացի մի քանիսից, որոնք կապկպվածլինելով Քշնամուց՝ չկարողացան ճասնել ընկնել ամնան րոցում տեղավորվածների մեջ: խելացի, խոճեմ, արդարամիտ Ան-

ձնացյաց իշխան Ատոմը ոչ քիչ զորությամբ օգնություն էր ցույց լիս Գագիկթագավորին: նա ինքը իմաստալից խորադիտությամբ, մանավանդ աստվածային նախախնամությամըդուրս տանելով արտաքսում, դուրս էր մղում աշթարճից ու իր ճոր տնից չար ավազակների տա-

«տանէ ճօր իւրոյ

ուղխս չարութեան չարալլուկ չար ճինիցն առանց բանի պատերազմաց.նկ յամենայն ի Հրացայտ չարութենէ Հծրաբորբոքն Ցուսփալ ամրապածեստլինէր 'ի չովանի թնոցն Աստուծոլ: Այլե իշխանն Մոկաց՝ Գրիգոր,եղբարբ իւրով Գուրդենաւբաղումս յարդարր ընծայէր ղզսակ չարկի ծառայութեան առաջի Գագկայ 'ի ճալածանս անդ. ն ինքն խորափիտ ն դժուարաժայո ն ամուր աշխարչճաւն իւրով փրծանէրողջ ամբողչ ի գերչացննեղչաց: Արդ՝ իբրն զայս ամենայն լուեալ արքայորդին Աշուռ,մինչդեռ նր 'ի Հոովմայնցւոց տէրուքնանն՝ ապա մեծաւ շնորչակալութեամբ ն բարեխորճուրդ ծառայական խոստմամբքխնդրէճրաժեշտ դառնալոյ անղրէնի Հայրենի տէրութիւնե ի կայսերէ՝արտ արարնհալեմա 25 արար Տէր ն յաջողեաց ի բարութիւն աշխարճինՀայոց: իսկ կայսր սրտիւ ճասիրա ոստանդին ըստ ժամանակի լրութեան բարւոյն ըմա «անձալ խնդրոյն Աշոտոյ, ն զէնս ն պարդնս ն պատիւս կ բազում կարասիս ն երնելի զարդս նժոյղս ոսկեղէնս ն ոսկլսանձս, ն բաղում նս գանձիւք զնա փարքամացուցեալ, ն բազում զօրավարս ն զօրս չՀոռվմայնցիս 'ի ձեռս նորա գումարեալ՝ լյուղարկէ յիւրական աշխարճս: Որոլ չուհալ երթնալ անցեալ զբազում օթնանօք, ն եկեալ Հասեալ լաշխարձ իւր՝ զբազումս ճուաճնալ ի «նազանդութիւն ինքեան կացուցանէր. ն ի բազմաց նորընձայ իմն Հիւրամեծարութեան ակն կալեալ սպասէր: հսկ վասնզի մեծ դաստակերտնկողբ դիմագրաւ ընդդեմ նորա գտանէին չարութնամբ՝ ոչ երբեք Ճաւանական միտս 'ի ճնազանռութեան սակի ստացնալ, վասն զնոսա մատնէր: նւ ապա այնորիկ իսկ 'ի գերութիւն Ցունականացն Ըշոտոյ սպարապետինՀայոց ի սմին իսկ լյայոմ ժամու եղն իսկ ն իսկ տառնալ լոստիկանէն Ցուսփալ եկեալ ճասնհալմտեալ 'ի մայրաքա-դաքն Դվին: եւ քանզի խորամանկ ոստիկանն խորճրդաբարի մտի հդենալ՝ սուր Ճճակառակութեանի մէջ նոցա արկանել, այսպիսաբար Խանրական ժտօք թագ կապեալ սպարապետինՀայոց ն սուսեր ընդ (էջ ածնալ՝ առաքէ լաշխարծ իւր. որ գրեթէ գիրկ ընդ խառն 'ի դիմի միմեանց Հարան՝ ինքն ն Հոմանուն իւր արքայորդին: հսկ իբրե եկն ն տես վազաշխարձչսառճասարակ սպառեալ սատակմամբ կ զայլս ն ն ճառակուր լեալ պզմնացնալսնցաննեցիրանկեալ սվոհալ յօտար ն սիրելի դաստակերտն իւր վաննալ վարատնեալ ն դերնալ յարազգա, Քայորդւոյն Աշոտոյ ն 'ի Հոովմալականզօրացն, ն զայլս նես զգերդաստանս նորա ն զգեօղս լաւարի առնալ. ապա այնուճետն երկաՓանչիւրքն նոքա իբրն զօտարածինթշնամիս ընդ միմեանս 'ի գրգոուջանաճնարլինէին զմիմնամբք ելանել ի իչն մարտից մարտուցհալ՝

«9

եվ Ճորձանքները առանցպատերաղմի: ապաճով նա Ճճրացայտչարություններից Հրաբորբոք Յուսուֆի բոլոր Նան Աստծու իշլթան տակ: Մոկաց թների ճովանու կերպով պաՀվում էր մեծ Հետ ծառայություն էր մամիասին Գրիգորըիր եղբայր Գուրգենի տուցում Գագիկին, որը այնտեղ ճալածանքի մեջ էր, իսկ ինքը իր խո-

չարալլուկ չարության

զբոլոր

|

ու

|

յ" Է Անա

՛

ազատվում է առողջ աշխարճովողջ ապածով բավիտ, ժայռոտ գերողների նեղողների ձեռքից: երբ այս ամենի մասին լսում է արքայորդի Աշոտը, որը դեռես ու դտնվում էր ճոռմեական տերության մեջ, մեծ շնործակալությամբ կայսրից ճրաման է խնդրում, բարեխոճծառայական խոստումներով որպեսզի այնտեղից վերադառնա իր ճայրենի տերությունը՝ Հայտնելով բերեց: նրան, թն Տերը այցելեց ն ճայ ժողովրդին բարիՃաջողություն հսկ Կոստանդին կայսրը այդ բարի ժամանակըլրանալիս սիրալիր սըբրԵ տով Համաձայնելով Աշոտի խնդրանքին՝նրա ճամար պատրաստում բազմապատիկ պարգեներ, պատիվ, շատ ունեցվածք, երնելի զարդեր, ոսկե սանոսկեղեն զարդերով զենքեր, նժույգներ՝ Լ(ւարդարված| ձերով, ինչպես նան բազում այլ գանձերով նրան ճարստացնելով նրա միջոցով Ճավաքելով Ճճռոմեականբազմաթիվ զորավարներու զորք, ուղարկում է իր աշխարը: Անցնելով բազմաթիվ իջնաններով՝ նա գաէ իր աշխարձը ն չատերին նվաճելով՝ գցում է իր ազտակ, Շատերից նորընժա Պյուրամեժարություն ակնկալենա են, որ Կողբ մեծ սպասում էր: եվ քանի որ նրանք տեսնում լով՝ ն դաստակերտըչարությամբ դիմագրավում է նրան, երբեք էլ չկարողանալով նրանց Հնազանդեցնելիրեն, այդ պատճառով նրանց ճունական գերության էր մատնում: Հենց այդ ժամանակ Հայոց Աշոտ սպաիսկույն վերադառնում է ոստիկան Ցուսուֆի մոտից ն գալիս» րապետը ճառնում մտնում ու է Դվին մայրաքաղաքը: եվ քանի որ խորամանկ ոստիկանը մտադրվել էր նրանց միջն թշնամանք գցել, դրա քագ դնելով Հայոց սպարապետիգլխին, սուրը կապելով մեջքին՝ նրան ուղարկում է իր աշխարձը։ նրանք՝ ինքը ն երա Հոմանուն արքայորդին,գրեթեգիրկընդխառն բախվեցինմիմյանց: հսկ |պարապետը|երբ եկավ ն տեսավ, որ |մերի|աշխարչը առճասարակդատարկվել է |բնակիչներից|, մի մասը սպանվել է, մի մասը վաճառվել, իսկ մնացածները ցրվել, ընկել ու սփովել են օտար ցեղերի մեջ, ն իր սիրելի դաստակերտըգերվել է, |բնակչությունր| քշվել տրքայորդի Աշոտի ճոոմեական զորքի կողմից, իր կալվածքներն գյուղերը են, Ապա այնուճետն նրանցից յուրաքանչյուրը օտար թոշՎաղոպավել նամու պես գրգովելով միմյանց դեմ մարտնչելու Համար՝ ճար էին ու

ու

ու

ու

:

բոլոր

լիս-Ճասնում դեցության

Համար

մտքով փուչ

ու

.

ու

'ի կռիւս: եւ վասնզի 'ի վերայ երկոցունց նոցա թագաւորական անունս կառուցեալ եղեալ էր 'ի նախանձ չարակնուվասն այնորիկ առաւել ընդվըքեան լաչաղման ընդ միմեանս բերեալ, ղեալ զչարէին՝ խիւրաքանչիւրոք'ի նոցանէ զիւրն խնդրելով կացուցանել: Ցայսմ վայրի եկն ապա մեծ իշխանն Սիւնեաց Սմբատ ՛ի Վաս։ուրական կողմանէ անտի առ արքայորդին Աշոտ. ն բազում պատուաընկալաւ զնա՝ մեծապանծ պատուով սէր ն սնրտ Ճճարաղզատութնամբ ն մեծ չձայկազուն Վասակ՝ եղբայր մանկազրաւ շքեղացուցեալ: Եկն

ճակառակութիւնս

ն

'

դուրս փնտրում

|

,

'ի նոյն պատիւ սերճութեան վայելչաիշխանին Գրիգորոյ, զնա կան կարգօք մեծարէր։ Եւ ապա ճոմանունքներկոքնան, որք զքագա' ւորական անուն ժառանգեալք էին՝ առաւել ես սաստկացուցանէին 'ի մէջ իւրեանց զաղմուկ խոռովութնան: հսկ իմ ապա ըստ դիպաց ինչ ի ժամ դիպօղ ժամանեալ նկեալ ճասեալ 'ի Հեռաստանէ Հալածանացն, ն տարուբերեալ ն ճամողեալ 'ի մէջ նոցա՝ զվայելուչ եղբայրական լծակցութիւն պատրաստել 'ի մէջ նոցա չանաճնար լինէի: Ըստ որում ապա լունկնդրութիւն ինձ եկեալք երկաքանչիւրքն ն Ճաւանական միս ստացնալ՝ ի պայման միաբանական ն խաղաղաւէտ սիրոյ Հաստատեցի նոցա: իսկ ապա թազաւորն Աշուտարքայորդինչուէր գնայր երթայր Ճասանէր ի կողմանս Գուդարացմերձ յամրոցն մեժ, որ ՛ի լեղու Վրաց ասուանի. վասնզի օր նորա Շամշուլդէ, այսինքն երեք նետն գազգան զայնոսիկ չուրջզամրոցաւն սեպճականացուցեալէր իւր ն զեղերկում Վասակ ն Աշոտ ի տոշմէ Գնցունեաց բերդապաճա ն բարս զնոյն Հնազանմերակացուս նաճանդին այնմիկ կացուցնալ: իսկ առ իւր պաճանջէր գալ 'ի մտերմութիւն ի նոցանէն դութնան կարգ եւ վասնզի նուազունս ն սակաւս անդր գտանէր ռոճիկա ծառայութեան: զօրացն. վասն այնորիկ զզօրսն իւր 'ի մօտակայ գաւառն առաքէր իւրեանց՝ մինչն անդրէն ընդ կրունկի երալ Ճոգալ գտանել զապրուստ ինքն դարձցի: եւ ինքն ապա վայելուչ եղբարբն Աբասայ ն երկերիւր երթքնալառկայացեալ դարէր դադարէր մերձ լամրոցն՝ յիսուն արամբք որ կոչէր Մակուրէր: հսկ Վասակ ն Աշոտ իբրե տեսին զայն, թէ կաէ ն փ նմանէ պակասեալ րաւան սպայինսպառապուռ ի լումեքէ Հուպ ընդճուպ չիք նմա օգնականութիւն. այնուճետն սոնքացեալք ստուարացեալք նե կիցս ընկեցեալ միանգամայն իսկ գումարտակ իւրեանց առնէին ծածկաբար, ընդ ինքեակ ունելով ն զսիրելիան | ղզօրո ն ղծործորոցն կովիւրեանց լանբոկ դործոյն զսպայազօրսն Տփիխեաց ի կասու, ե իբրն արանց աւելի քան զչորեքճազարաց սուսնրամերկաց լ ն ապա մաճանչւորաց նիղակաւորաց վաղակաւտորաց. յեղակարծումն ժամու 'ի վերայ ճասնալ՝ ասպատակ սփոէին: Իսկ զայնպիսի նոցա ն

առ

առ

առ

ու

|

նս

սա

իրար դեմ կովի պատերազմի: Եվ քանի որ նրանց երկուսի վրա էլ դրված էին թագավորական անուններ, նրանք ն այդ նկատմամբ լցվում են նախանձովու չարակնությամբ միմյանց ն պատճառով զայրանում էին, ավելիբնդվզելով՝ նրանցից յուրաքանչյուրը պաճանջում էր իրեն |րագավորիկարզել։ Այդ ժամանակ Սյունմեծ յաց իշխան Սմբատը Վասպուրականի կողմից եկավ արքայորդի մեծ Աշոտի մուտ, (երջին պատվով ու մոտիկ ճարազատի նման ընդունեց նրան՝ չքեղացնելով մեծապանծ պատվով, եկավ նան մեծն ճայկազուն Վասակը՝անժառանգԳրիգորիշխանի եղբայրը, որին նույնվես նա մեծարում է նույն շքեղ պատվով վայելուչ կաբգով։ նվ ապա նհրկու անվանակիցները, որոնք ժառանգել էին քադամորական անուն, է՛լ ավելի էին սաստկացնում միմյանց միջն: իսկ թշնամանքը հռ Ճալածանքներից ճարմար պաճին եկա, Հեռաստանից (ազատվելով |՝ Հասա ն ճետ ու նրանց նրանց, ջանում էի Պամոզելով բանակցելով նրանց ժիջն վայելուչ եղբայրական լծակցություն ստեղծել: Ըստ որում նրանք երկուսն էլ եկան ինձ ունկնդրելու, ն ստանալով ճամաձույնություն՝ նրանց ճՃապտատեցի միաբանական դաշինքով ու խաղաղավետ սիրով: Հետո արքայորդի Աշուռ Թագավորը չվում, գնում Հասնում է Գուգարքիկողմերում (գտնվողի այն մեծ ամրոցը, որի վրացերեն Շամշուլդերջ, այսինքն՝ Ե՞եՒ նետ է կոչվում, Քանի որ նրա Հայրը սեփականացրել էր այդ ժողովուրդներին ամրոցի ամբողջ շրջակայքով, երկու՝ Վասակ Աշոտ եղբայրներին, որոնք Գնեթունիների տոճմից էին, այդ նաճանգի է կարյում: հսկ բերդապաճներ վերակացուներ սա նույն Ճնազանդության կարգով նրանցից պաճանջում էր դալ իր մոտ ճավատարիմծառայության: եվ որովճետն նա այնտեղ քիչ ու սակավ է դանում իր զորքի Համար, այդ օրապարեն զորքը ուղարպատճառով վում է մոտակա գավառը՝ գնալու ու Հոգալու իրենց ապրուստը, մինչն ետ դառնա: եվ ինքը Լնշոտը|ի իր գեղեցիկ Ղբոր՝ ԱբասիՀետ երկու Հարյուր ճիսուն մարդկանցովգնում, տեղավորվում ու դադար է առնում այն ամրոցի էր մուռ, որը Սակուրել կոչվում: հսկ Վառակնու Աշոտը երբ տեսան, որ ամբողջապես պքաէ Հեժնլազորիքարավանը, ու որնէ մեկի կողմից չկա անփիջաօգնություն, այնուճետն խտանալով, աքացի տաստվարանալով, ւո միաժամանակթաքուն իրենց զորքն էին Հավաքում՝ իրենց Հետ նան վ րցնելով իրենց սիրելիներին, որոնց Ճամալբրում էին Ցիխիսի ու կովկասիձորերի զորագնդերը, մոտավորապեսչորս Ճազարիցավելի սուսնրաձիգներ, վաճանավորներ,նիզակավորներ, դալ

Է

ու

ու

ու

այնտեղից ինքը

այնուճետն

Բաո յան

Լսուրունեցողներ):եվ

ապ,

վաղակավորներ

անսպասելիորենճարձակվումեն

ու

աս-

շուրջ գոոյթս բազմումեան զօրաց ղիւրնեամբք զբարձր յօգնականութիւն պատեալ ապա բազմապաղատ արտասուօք է Տեառն միով զճազարսն կարողն որ Աստուծոյ կարդային, բազուկն Հալածել. ն կնքեալզինքեանս նշանաւ խաչին՝աճագին իմն դղրգմամբ ն արիաբար առնաբար առնավէն ճակատա մարտից ընդդկմ լյարդարէին ասպազէն 'ի վերայ շաճատակեալք՝'ի քթթել ական վաղվաղակի ընգ կըՃերձնալ ընդ մէջ զջոլիրս ասպարափակռազմին բազմութեան Հազար ն զչորեք արամբքն բունկն դարձուցանէին. երկերիւրօք միայն Զոմանս 'ի սուր վարատէին: ապառազէնսնոցա ջնջեալ չարդնալ վանեալ Ճճաչնալմաշհալ սաառւահրի ն 'ի ալաքս նետից ն 'ի տէդա նիզակաց սատակէին. տակէին. զոմանս իսկ ձերբակալ արարնալ ղՍառակինուսն ն ն ղոմանց զունչս զականջսն կտրէին. իսկ ի քրիստոնեայսխնայհալ ն կապուտ կողոպուտ արարնալ զնոսա քողուիներթալ գնալ ի բաց, Վասակն դրեքէ ոչ ոք 'ի նոցանէ ճողոպրնալ գտանէր, բայց միայն

սռեսհալ սաստիկ 4էնս

ն

|

առ

ռակաւ արամբք

անկեալ յամրոցնՇամշուլդէ:Արդ՝ այս փախստեայ "ո-

այսպես իրադործեալ, քանզի որպէս նկանակն Գեղէոնի դարձեալ ն լիզաջինջ զնոսա արարծձալ՝ ինքն լովեալ 'ի բանակն այլազգեաց ն բազխնդութեամբ լաղքութնամբ գնայ իւրով դառնալ Աշոտ եղբարբն յաւէտ սիրեն մեծաւ Մաւ զկողմամբք Վրաց աշխարճին աւարաւ

Գուրգէն: իշխանն ցեալնիւրնանց

Բայց Հեզաճամբոյր իշխանն Սիւնեաց ընդ կրունկն լարթայորդւոյն դարձեալ լյԱրադածլեռնէ անտի՝ չուէ Հանչիպի եղբարց իւրոց երեն Բաբղէնի Վասակայ. վասնզինոքունց՝ՍաճակայՍիւննաց տեառն դեռ ընդ դեռ եկեալ անցեալ էին լաշխարչ տէրութեան իւրեանց քա նւ ապա վայելչաբար ե փախստէնէ անտի Հրոռակի նոցա ծուսփար տիրէին ՛ի զմիտս կառավարեալք՝ ռիրով ի միասին ժիախորճուրդք շիգործել գուն 'ի վերայ վերալ սեպչական իչխանուքեաննիւրեանց. ն զկործանեալն ի նել ն նորոգել զՀայրենի տէրութիւնն՝ զանկեալն ի Թչնամեաց։ Այլ ն կանայք նա երկաջանչիւրոցնեղբարց գրաւնալքն

ու

լ

ու

չելով Ցուսուֆիճրոսակներից։ եվ ապա վալելչաբար ու սիրով միասին Համախոճ կեոպովմւածելով՝ տիրում են իրենց սեփական Քշնորողնլ Հայրենի Կը, նրանք ջանք էին քափում չինել խանութ թշնամիների կողմից տապալվածն ու կործանվածը։նղոոերությունը՝ բայրների կանայք, որ գտնվումէին գերությանմեջ, ազատվելով գերիչների ձեռքից, մի երկու տաիի անց կալիս նստում են իրենց.տերծրի ՀայազգիՍաճակու Վաիրենցեհնլակներում: գաճերին բնակվում ու

ճանգգերութնան՝զերժնալք ՝ի ձեռաց գերչացն, յետ երկեամ մի գային նո ն

ու

լ

|

--

ու

ու

առ

չէին ի դաճա ն ի սենեակս տերանց իւրեանց:Բայց Հայկազուն շուրջ ՔղբարքնՍաճակ ն Վասակ՝ բնաբար կուսակալք գաւառացն որ«եռասի եկնալք աւուրս սոյն 'ի յայսմ պեղերբ Սովակին Գեղամայ, ղաշխարծս տէրութեան տանէ Հալածանացն՝տիրէին պայաղատեալք վասն որոյ այժմ բանս ճառէր վասն հսկ թագաւորն Աշոտ՝ իւրեանց: ծոմանուն եթէ իւր Հօրեղբօրորդւոլ, լուեալ զմիւսթադաւորէ նորա-իւրով ընդ նոցա, այլ 'ի մէջ ուխտին որ սաշմանեալ տչ եկաց մնաց ի ն զագարակաոր շուրջ զվաղարձեռամբ նուաճեալ կացոյց զաւանս

պատակում: հսկ նրանց, երբ տեսան, որ իրենց շրջապատելեն ավաշ ղակնհրն ու զորջի բազմությունը, ապա բազմապաղատ արցունքներով օգնության էին կանչում Տեր Աստծու բարձր բազուկին, որը կարող էր միայնակ Հազարներին Ճալածել։ եվ իրենց խաչակնքելով՝ աճագին դղրդյունով ճակատամարտ էին տալիս ն զենքով, ձինրով արիաբար, առնաբար ճարձակվելով նրանց վրա՝ անմիջապես ճեղքում են երանց "տզմաճակատի վաճանափակ բազմության խմբերը նրանց ետ ղարձնում։ եվ միայն երկու Հարյուր մարդով բնաջնչում, քշում Հալածում հն նրանց չորս ճազարանոց սպառազինված զորքը: նրանցիցոմանց են սպանում սրի բերանով, նետերի սլաքներով, նիզակների տեզերով: Սարակինոսներիցոմանց բոնում սպանում էին, ոմանը էլ քթերն ու ականջներն էին կտրում։ հսկ քրիստոնյաներինխնայելով ու կողուլտենլով՝ թողնում էին, որ գնանկչ-ճեռանան,բայց նրանցից գրեթե ոչ եկը չէր կարողանում փախչել, բացի միայն Վասակից, որը մի քաճի ԱՀա սա մարդկանցով փախչում ընկնում է Շամշուլդե ռյաամրոցը: պես իրագործելով, ինչպես Գեդեոնինկանակը դարձյալ գլորվելով օտարների բանակի մեջ ու նրանց բնաջնջելով, ինքն Աշոտըիր եղբոր չնտ նետ է դառնում ուրախությամբ, մեծ ճաղթանակով, բոսզմաթիվ ավարով գնում է Վրաց աշխարչի կողմերը, իրենց Միշտ սիրելի Գուրդեն իշխանի մոտ: Բայց Սյունյաց բարեճամբույրիշխանը, արքայորդու մոտից, լայս է|՝ Արագածսարից հտ դառնալով, գնում Հանդիպում է իր ավոգ Սյունյաց տերՍաճակին ն Վասակի Բաբգենին, քանի հղբայրներին՝ որ նրանք ճենց նոր եկել անցել էին իրենց տերության աշխարճը՝ փախ-

|

ափերին գտնվող ռակ հղբայրները՝ բուն ծովակի դավառներիր Գեղամա Հալածանքկուսակալները, ավգնույն օրերի ընթացքում | ազատվելով | ներից ն զալովՀեռաստաններից, տիրում են իրենը տերության նահսկ Աշոտ թագավորը, որի մասին խոսվում է այժմ, լըճանգներին: սելով, որ բիաղավորումէ իր անվանակիցւլուս ճոիեղբորորդին,ե որը իրենց ժիջն Ճաստաստված դաշինքին, այլ նվաՃավատաիիմչի ժնացել է գցել Վաղարշապատ եղած ճելով իի ձեոքի տակ շուրջը թաղաքի ա-

շապատ

կալ

չետաքրքիր լեալ ուսկս այսորիկ

քաղաքաւ,

'ի

Հիա

ի թշ թշնամութին ալ : մինլ-

ամբոխամարտկաց ոս բնդ իմանա իի Հոն Գո անկաագածարար Առ Աշոտ: ամո ԲԱ Ը Իո աիի ժօրէն ի վերայ ժամաննալ՝ չոլիրս ջախջախսչարդոցաց ն նքն զշասարակ նդերձ Դ նորա ածէր. ն միաձի րու ո

մ

:

ու

/

ակար եր,լ

Բաաոին աաՀԻ չար-

ոլր աո ա ա 8 արարի փախատականութնամբ

վարատնալ նոցա մենայն կապուտկողուղուա բազում յոյժ:

եւ

ն

զզէնս

ն

ե

զղարդս

|

ես

զձիս

ժամանեալ

ապա

անդ 'ի մէջ նոցա

լուտացօղ յանդիմանութեան հ

ապառում

|

ոչ

ինչ սակաւ հ Հոր ւ

բ

ա

ամբողջկողոպտածը, շատ զենքեր, զարդեր, չափազանց ներ:

ռ-

ի

|

տանս

խռովութիւնմառառուտ ար

տոչորմամբ տակս այնպիսի թայորդւոյն ածէի արտօարախոր ծ. Քեպետ բողոք բարձել րոր: զոր Վէ զրոն, ակրաանացանի ենի բառա ՛ի միլոյ նոցա զար Բոր» ոմ աի Սրան ու վամ ոլ սազի լանական անուցանէինկամս "ի Հաշտութնան լար ազատման աա Գի ննա աա ն տակաւին ընդ դարձեալ Հակամիտէին, այնպկս ' եւ ապա ն բորբոջնալ նախան քրգաքոն չարի

ւիջանաչնար

դրժողուրնանցն

Բքի

ավան

կջտամբուքնամբ

իկ

միմեանս ա

դղրդեալ առճասարակ սեպչական տէրութիւն աշխարձինիւրեանց.

| ։

զմեժութիւնն ն այլոց փարթամութիւն իշրեանց ազգի օտարի տուհալ՝ ի իրանց, եւ այսպէս Վ1թիւն ինքհանց տարածեցին զճանապարչա ն

իսկ զկնի իրերաց դռոյթս տային: կեամ մի ելուզակօրէն

ես

»

աան մ Մանո Աա Աո հս էի խաղաղարար վասն զի ընդ այնոսիկ ոյք ատէին զողչոյն, ի Բա մարումն մամ խոկԻ Սոքա իշխանինմոծին զղումար գնացեալ առնու 'ի կնուքիւն իր փարոն ոո գզարա Կ անդ որ Սնադայն յորչորչեր. ն

Գ ո

|

-

«գակ» մեջ աք: շա

նմա

Յուսուփ թագ արքայական ոստիկանն ա ն պայգառը Լ ՎԱԱԼ

պատուական,

զզարդա նմա

զգոոտ՞ուց ո

դունդ

խե

առաքնցու

Հ.

:

ն Հեծեւլա յօգնականութիւն ն զարդուք, կան զինուք յոշտիկանձ որ մայկնան, հակ նորա պաակնալ քագիոն առաքնալ՝ առհալ ապո ն դանձս նա ոստիկանին ն բազում կարասիս իզոլ՝ գալ չու: Ճամանէ ա իւր զզօրս իշխանինՍաճակալ աներոլ

ընդ

Հաստատվումէ

Վաղարշապատ քաղաքը այնտեղ: հակ մյուս Աշոտը գնաց

|

է

Քաղաքում: իսկ ես ժամանեցի այնտեղ, նրանց մոտ

ջորիտեղավորվում նստեց Դվին

ձիեր

ն ու

ու

ն արտասվաթոր պանջով քիչ Հանդիմանական ոքր զա րաաաքոր տառա կություն չթափեցի արքայորդու վիա այկ մաճաճուտ խարդախության Համար, որ նա արեց: եվ թեպետն ըմբոստանալովչանք էի քսվում նրանց միջից վերացնել չար սերմնացանիորոմը, որպեսզի նրանցում այլնա չգտնվի ցավի խմոր (որ թեն ժամանակավորապես տեղի տալով Համոզողխոսքերին՝իրենց կամքը սնում էին Հաշտության դաչինքի Համար), սակայն չմնացին իրենց բարեզարդխոսքերի մեչ, այլ շտապ դառնալով դեպի չար նախանձը՝ դարձյալ Հակամիտում էին կ տակավին միմյանց դատափվետումէին չարի կշտամբանքով բորբոքված նախանձով: եվ ապա նրանց' իրար Հետամտելու միմյանց չուրը պտտվելու պատճառով առձճասարակ դղրգում, երերում, ավերվում, քանդվում ու կործանվում էր իրենց աշխարճիսեփական տերությունը: Եվ իրենց մեծությունն փառքը օտարներին տալով նրանք ուրիշնեն իրենց րին ճարատացրին աղքատության մատնեցին, եվ այսպես մի ճրկու տարի ավազակարար նրանք հար Հեա Գոմ Գործում, հակ եա ողբում էի իմ խղճուկ կյանքի Համար, որովճեւոն շատ անգամ բնակվեցի նրանց Հետ, ովքեր ատում էին խաղաղ կյանքը, Քանի որ նս էի խաղաղարարըն երբ խոսում էի, նրանք կովում էին իմ դեմ, հսկ արքայորդի թագավորը գնում, կնությանէ առնում Սնադա կոչվող մեժ իշխան Սաճակի դստերը: նվ ալնտեղ |երբ| պարեր էին պարում ն կաքավում, ոստիկան Յուսուֆը նրան է առաքում արքայական թագ ն գեղեցիկ, փայլուն, պատվական զարդարուն զգեստներ, ոսկեսանձ ձինը՝ ըզարդարված| պատվականբարը ինչպես նան իխամայնլյան Հեժելագունդ՝ նրան օգնելու Համար, իսկ նա պսակվելով ոստիկանի առաքած քագով՝ նրան է ուղարկում շատ հոնը անձեր, նյնուժնտն իր Հետ առնելով իբ աներոչ'ՍաՀակիշտառա-

ու

ու

(աղքատու

մ

առաքէ

ու

հնքըդարձյալ մեկնում

պարայաժնալք լինէր կործանեալ քանդնալ զփառս

ղմիմեամբք չիլրք նոքա ճետամուտք լեալջ միմեանց սասաննալ աւերեալ ն

Վաղավերն

րենոձ Հանկարժակիվրա Հասնելով, մեծ կոտորած ու է տալիս ջարդ ն ք զորքին: եվ նրան մի ձիով, մի Հագուստովու նրա ամբողջ զորքը Քշելով փախուստիէ մատնում, ամբողջովին ավար է վերցնում նրանց

".

զա-

զջորիս

ն

քաղաք ինքն դարձնալ չունալ ի Վաղարշապատ դատա: հազ տիա 1ա Աջոտ չոգար Սխա

արձանանայը կայացում Դվին քաղաքի: իսկ

գունդ

ր

առ

միմյա

վաններն ագարակները, այդ պատճառովՀետաքրքրվումէ ժիջչն եղած թշնամությամբ ն պատրաստելովմարտիկներիու ավազակներիխմբեր, ն մինչդեռ Աշոտըառանց կասկածելու փակվել, նըստել էր կոչվող գյուղում, վաղ առավոտյան անսպասելիո-

ու

ու

'ի ի դուռն Դվին քաղաքի, վասնզի

Կորի

իսկ

նմա

ւմ

դումարտակզօրս թագաւորն ը անան ձս միշտ խաղաղութիւն 'ի բածանէինի մարտ: հսկ ն երկիցս ն երիցս: որպէս միանգամայն քանչիւրան՝ աստանկալ ե Բայց արքայորդինԱշոտ 'ի բազմութիւնզօրացն ա ն ի քաջութիւն ինքեան նա յուսացեալ՝ ո. ն Տեաոն, փքայր. ընդ որս ոչ թերնս Հաճեալ ի բիգորոյ մնանս բաղխնալ ըստ դգրդռուքնան Ա իշխանին Սնադայի՝ քայորդւոյն ն որդւոյ 'ի , առ Արմ ՈՏ ոա Հաամբ ճարակ տային ըստ իմաստնոյն բանի, թէ Տեր կառակ կայ. ապա դնացեալ չունալ երթեալ դարը ալի ն զօրս բաղումս 'ի խանն Վրաց Գուրգէն նորուն.

Հոմանուն

յ

ե

ո. ամբարտաթան ԽՆ

իրր յուզմանն

ն

ախոաթ

Արո

Հր ամրա տաւանից

ո

արտայոր ԿԱ

աան երնանա իւ ճարկանել, մարտի բեդ միմեանս, 'ի յինէն թար նոցա իմաստից ր բաղխեալ իմ զգզործարանս հորբա ՊԱ ընդ միմետ սիրոյ յօդտութիւն մատուցանէին, գա

մարտ

թոյլ

առ

լոուաւ

|

տ

ոերյա ար Ն Բոլորն ճաննալ փոխի 'ի կենացս, թողլովիւր ի արն հոնը դնեն զնա 'ի քնարանի խանորդ. նորատունտ: իւր լ ԻԱ զարն Աշոտ արքայորդինչունալ ա աան, զկնի իւր զնա ճամագու ՍաՀակ աներ իւր. ղդաւառսն պայլազատէր ծականաբար

ղ

Ն

ուստր

դուրս

լ

.

առ

առ

ն

ձեռակեր

ւղն

ւրոլ՝

ն

ն

ապա

Ն ար ո Ար ու ի այնոցիկ

ի :

երթայ գնայ յՈւտի գաւառ Մովսիսի, զոր իւր իսկ կացուց ապստամբութիւնն

րովքն ն

ատ

իշխաննՍիւնեաց Ա

Զայսուժամանակաւ ապա րբեալք:

առ

զօրօք

ազգացն Հրամանատար ճուաղաբարոլ

ր

Ի Հարամ մ,

բակա» ատ ան Կ նութեան ո Արիիոա նն Լանճոռնի ե աաեդումն նն զօրաց, Աի վայր ի ինչ ուղխից ընդվզում հիր ն ձանս Հեղձալ, իրնանց: սկ մերժելղթագաւորն մ, Գո Ն, բարուցն ջեռուցա 2ճպարտութիւն էրղզսառուցեալ մ, ) Հանդարտութեա 'ի կնալ՝ի խաղաղութեան Հարարւթիւն ապա

նրձ

մեծ

'ի

քորեպիսկուոսն,որ

Ալանաց՝դայր թագաւորին:

Դրունս

ն

զ

ճասանէր

.»

րայ

տունա

նո

ն

ընդ

որք նա

զառ

Հանե

ն

ն

ն

ն

«Քնակնցեր՝

`

ասէ,

Ա

յց

մեղկեա ցրտուքկան սառնա մանկհաց. ալլ ֆեռուցեալ Հան'ի ն կեաց ինձ՝ Հնազանդնալ Հպարտացնալբարուցղ,

փ մեյ

ղցրտութիւնսաղուցնալքո դիրք (Մով. Խորեն. դարաութեան»: Գատ.

պ

ա.

դլ.

ժա)

խանի անի

գալիս Հասնում է Դվին քաղաքի դարպասներիմու, որ այնտեղ էր տեղավորվելնրա անվանակիցմլուս թագավորը: եվ ապա զորք Ճանելով՝ նրանք կովում են միմյանց դեմ: իսկ ես յուփաքանչյուրի ճետ խոսում էի խաղաղությանմասին մեկ, երկու, երեք անգամ: ն

զորքը,

Բայց Աշոտ արքայորդին, ապավինելովիր զորքերիբազմությանը

ճույսրդնելով եր քաջության վրա, Ճճոխորտում էր ամբարտավան ու

գոռոզ կերպով: Դա թերնես Հաճելի չէր Տիրոջը, ն երբ նրանք կովով միմյանց բախվեցին՝ արքայորդու աներոջ՝ ՍՄնադա իշխանի որդու՝ Գրիգորի դբդմամբ, նրանց առաջ փախուստիէ դիմում Աշոտ արքայորն դու զորքը, զորքից շատերին էլ սրի են քաշում՝ ըստ այն իմաստուն Խոսքի,22 Տերը ամբարտավաններին Ճակառակէ115, Հեւոո արքայորդին մեկնում գնում է Վրացմեժ իշխան Գուրգենիմոտ ն նրանիցստանալով մեժ զորք՝ դարձյալ գալիս ճասնում է Վաղարշապատ քաղաքը: եվ այս անգամ ես ոչ թե Թույլ տվեցի, որ նրանք կովով Ճճարձակվեն միմյանց վրա, այլ շարժեցի նրանց միտքը, ե նրանք ունկնդրում էին փմ բարբիխրատները Լռրանք| ճասկանալով՝ միմյանց նկատմամբ անր էին դրսնորում։ Այղ ժամանակներում Սյունյաց ՍաՀակիշխանը, որը սեփականաբար տիրում էր Գեղամա ծովակի ափերին ընկած գավառներին, վախճանվելովՀեռանում է այս կյանքից՝ իրեն փոխանորդ թողնելով մի փոքրիկ տղայի: նրան թաղում են նորատունքգյուղում փր կառուցածեկեղեցու մոտ գտնվողգերեզմանոցում: ԱրքայորդիԱշոտ թագավորըգնում է իր աներոչ՝ Մաճակեժ իշխանի մոտ: եվ ապա իր ճետնից նրան զինելով՝ իր ամբողջ զորքով գնում է Ուտի գավառը՝Հնազանդեցնելու Մովսեսիբիրտ ապստամբուԹյունը, որին Հենց ինքն էր կարգել իշխան փւտի ճրամանատար դավառի այն վայրենի ցեղերի վրաւ Այնտեղ մեժ որ քորեպիսկոպոսը, տիրում էր Գուգարքիայն մասին, որը գտնվում է Ալանացդռանն մոտ, մեժ զորքով ղալիս ճասնում է քաղգավորինօգնելուճամար: Տեսնելով, որ մեծ զորքը խմբովին Ճճարձակվում է իր վրա՝ Մովսեսընս կաղմում է Հանդուգն անճոռնի ժեժ զորք ն գրեթե զառիվայրից«ոսող Ճճեղեղինման իջնում է ցած, նրանք ըբնդվզելովշտապու էին ՃանելՀճեռացնել երենց Թագավորին: Իսկ նա պատգամաբեր է ուղարկում Մովսեսի մոտ՝ տաքացնելու նրա Հպարտ բնավորության սառնությունը՝ Հնազանդվելու ն ապրելու խաղաղ ու Հանգիատ': Բայց նա ու

ու

ու

-ծՀ-Կ-.-Լպառապակ

աա

"

«Դու ցուրտ սառնամանիքների մեջ բնակվեցիր, ասում է, սակայն տաքացրո՛ւ ն ժեղմացրո՛ւքո Հպարո բնավորության ցուրտ սառնությունըն ինձ խաճնազանդվելով ղաղ ապրի՛ր» (Մովսես Խորենացի,ՊատմությունՀալոց, գիրք Ա, գլ. ԺԱ):

չ

պատգամացն զպատասախնիս յաւէտ իմն խրոխտ խատուքնամբ ն իշխանաւն Հանդերձ ուշիմ թագաւորն Ապա խոճեմ դարձուցանէր: ն 'ի սուսեր ն ՛ի տէգ Սաճակաւ կուռ վառեալ զզօրս իւրեանց յաղեղն ն կազմեին. ն. նիզակաց՝ արս ընտիրս Հոյակապս, առաջինս աճեկինս ձորոյն, յոՀասանէին լափն : չուհալիբրն զճրոսակիմն վաղվաղակի ն անդ զօրօք: իւրայօքն "րում ամրացնալ կայր Մովաէս Համադգունդ աճա աճագին իմն դղրդմամբ շաճատակնալ պակուցանօղս 'ի վեապա զօրացն նոցա Հեղուին:հսկ զայնպիսի ոյժ ւլնդուքեանտեսեալ րայ ցան ն ցիր արբձր անդր լարձակմամբՎիախըս- ի« Մովսիսի՝յանկարծակի Ապա ն տէիւ Հեռանային ուրոյնանային՝միայն թողլով զՄովսէսն: յարնմուտս կոյս ճապելեալ է ձորակէն , խուճապեալ ինքն վաղվաղակի առ իշխանն Սիւնեաց անկանէր լաշխարճն ճեպով փախստեայ գնայր Սմբատ. զի թերես 'ի սադրելոլ նորա ճետի աղազա գտանելմարքասցի լ

նա

յՈւտի

մինչդեռ թագաւորն առկայացեալ տարակուսանաց: իւրայոցն աւաղակուտ մարդիկ աշնուաճել զղխստապարանոց եւ

`

դաւառի Ճամոզել Մովսէսն ՝ի Սբստական դիմեալ չուհալ դնացեալ խարչճին,յանկարծակի մեծ ՄՍանարացե քորեպիսկուոսն կողմանցն՝ 'ի մտի դնէր երքալ ն դրաւաթափ միաբան ընդ իւր զնա կացուցանել բարւոյ խոստմամբ իւրոլ տէրութնանն լինել: Զայն անցս աղետի ընդ Ճուպ ղգացուցեալ ծ կրթի. ն ձի 'ի ներքս տաղճետ աճապարել վաղվաղակի թագաւորին՝ նա ն մօտ ե 'ի Մովսիսի կաղզմնալան րբնալ 'ի սաստիկ վառեալսն շեշտ դիպեցուցեալ՝ վաղերբ Հասեալ ե զագուցնալ գլխանոցն երկաթի ն յերկիր զնա Հարստեալ. ն ընդ ընդ մէջ ճեղբէր զամուր գլխանոցն, ն խարեալ զաչր կրունկն դարձեալ առնալ ընդ իւր զՄովսէանտանէր, .

առ

առ

նորա

կուրութեամբ. վասն խաւարեցուցանէր

ղի

որ

կամաւկուրութիւն

այսգալ լառողջութիւն: հսկ իբրն այս լինքն կրէ՝ ոչ երբէք կարէ ապա չուէ գնայ թագաւորն պէս ի կամս անձին եղն իրաղործեալ, զԱբառ, ն իւր զեղբայր կոչէ ինքն 'ի գաւառն Շիրակ սիրալիր սրտիւ ե Գուրգէն զնոՎրաց ղիշխանն ղոր իշխան իշխանաց էր կացուցեալ, նմա յ առ նիւթեալ դաի նոցանէն էր րուն աներ՝ չենս դիտելով զոր 'ի եւ Հանդիպնեալմիմեանց ւաճանութիւն չարակնութեան նախանձու: առնէ օրինի թագաւորաց բազըստ զնոսա գիւղն Որժանի՝ մեժապատիւ նա

առ

առ

մապարգնբարութեամբք: եւ վասնզի ոչ լինէր լաջողեալ նոցա յայնմ տեղի բանալ նոցա նոզդուռն կորոտական ըստ երկնային այցելութնանն՝յուղարկի՝ 'ի ցանէն. ն եկեալ առկայանալ առանց իմիք կասկածանաց'Ք քաղաքա-չ զդաւելն գիւղն նրազգաւորս:Իսկ նոցա 'ի ձեռն պատրուակիսիրոլ 'թ թագաւորինխորչեալ ն Հնարս որոգայթից նիւթեալ՝ յանկարծակի

'

:

,

ան

|

պատասխանէ ավելիճանդուգն պատգամաբերին

տալիս: Ապա խոշեմ

միասին կուռ ռապառազ ու ՍաՀակ իշխանի ուշիմ թագավորը ու տեղերով իր ղորքին՝ընտիր լով աղեղով, սուսերով,նիզակների ձախ հն կազմում էին նրա առջնի մասը ու ճոյակապ մարդկանց, որոնք ճասնում են որտեղ ձորավ, նման չվելով՝ իսկույն Հետ

Հրոսակի կողմը, մեծ իրարանցում առաամրացել էր Մովսեսը իր զորքով: Եվ այնտեղ սարսափ էին գցում նրանց վրա: իսկ դրոչելով՝ աճ չացնելով մեծ ուժը, ՀանկարՄովսեսի զորքը, տեսնելով նրանց զորքի այդքան Հեռանում փախչելով, այն կողմ արշավելով ձակի ցանուցիր այս ն Մովսեսին: Ապա ինքը շատ էր ու ժեկուսանում՝միայնակ է դեպի խուճապաճարդուրս դալով ձորակից՝ Հապճեպ փախչում շուտ Սմբատ իշխանի արնմուտք ն. գնում ընկնում է: Սյունյաց աշխարը, գտնել ճանապարճ օգնությամբ նրա մոտ, որպեսզի թերնս կարողանա տեղամինչդեռ թաղավորը, Համար: եվ յուրայինւարակուսողների ու

ու

ու

թողնելով

ու

Համառ ավաղակաբար դավառում, այդ աշխարչի չվում Մովսեսը Հանկարծակի Համոզում էր իրեն ենթարկվել, "մարդկանց Մեծ քոՍանարքի գնում է Սիսականի կողմերից՝ մտադրվելով դնալ

Ուտի վորվելով

ու

մոտ, րեպիսկոպոսի

բարի

նրան խոստմամբ

իրեն միաբան

դարձնել

անմիջաանցքերը Այդ աղետալի ն իր ւռերությունը գրավով ազատել: աճապարում էր իսկույնՀետնելնրան: թաղավորը պես:Հասկանալով՝ նա ձի նատելով ու Քշելով Մովսեսի լավ սպառազինված պատրաստ| մուտ, մուտենում ու սրով խփում է նրբա երկաթյա ված Լմարդկանց է ն այն ամուր գլխանոցը մեջտեղից շեշտակի ճեղքում դլխանոցին, հտ դառնալով ու իր Հետ վերցնելով Մովմխրճում Հողի մեջ Հետո է ու փորելով նրա աչքերը՝կուրացնում է: եվ ռրովռհսին՝ տանում նա երբեք չի կարող առողջաՀետն ով կամովին կուրություն է կրում, ու

նա չվում ուզա այսպես իր կամքով կատարվեց, ե սիրալիր արտով իր մոտ է մոտ գնում է Շիրակ գավառը, թագավորի կարգել ն նրա կանչում իր եղբայր Աբասին, որին իշխանաց իշխան էր են իր դեմ աներոջը Վրաց Գուրգեն իշխանին՝չիմանալով, որ նրանք եվ երբ (նրանք) միմդավաճանություն: նյութել չարակն կախանձով

նալ: իսկ

երբ

սա

բարուՈրոմանի գյուղում, նա բազմապարգն վայել պատիվէ տալիս նրանց: թյամբքազգավորներին նրանց՝ եվ որովչճետն նրանց չի Հաջողվում այն տեղում բացել Ճե|թադավ"րը| կորստյանդուռը՝ ըստ երկնային նախախնամության, տեռանում է նրանց մոտից, դալիսու առանց ինչ-որ կասկածանքի քաղաքագյուղում:հսկ նրանք, մտածելով ղավորվում է երաղզդգավորք ն որոգայթներնյութեսիրո պատրվակովթագավորինղավելու մասին

յանց Հանդիպում

են

305.

վերայ յարձակէինբազկելզնա անլալտարար: իսկ իրազեկ լեալ Աբասայեղբօր իւրոյ

վառաջ

ն թագաւորն ստիպով առեալ

ն

զգաղթն նրազգաւորիցն

ապա

փոքր

ինչ

ընդ իւր զուստր Հազիւ ե խարդա-

որսորդութեանցն ճողուրնալ՝ չուէ գնայյՈւտի դաւառ: հսկ նոցա եկեալ ն ոչ գտեալմարթեցուցանել ղոր կամէինը՝ ամօք պանձամբ արկնալ ե յետկոյս մնացական գաղթն յաւարի առնալ՝ նային: եւ լայնմչետէ ապա սաստիկ թշնամութիւն 'ի մէջ նոցա լնոյր լայսպիսի խորճեցեալմաճաչոտ չարութննէ։ Բայց Վասակ անպճականաբար պայազատէր զտէրութիւն Փեղարքունւոլ՝ կարժիս ձրկիւղի զարքայէ 'ի մտի հռեալ՝ խնդրեր ի նմանէ լետկար երդման, զի անկասկած լիցի 'ի մտանելն նա ե յելանելն. զո իսկ ընկալեալ լարքայէ զնամավն՝ է ,ունալ Վասակ, Ապա, ցեա առ. ն լառաջնում նուագին իբրն զչակամիտ գործակի զեղբայր սիրելի Հաւատարմացուցեալ իչր ընդունէր զնա պատուռվ աւ եք զկնի աաա աաա իր նա Բր կա Աե գտնալ զմիւս թագաւորին Աշոտոյ ն աներոլ իւրոյ ի ձեռն սուրանդակի միում լի ամենայն խորամանկխործրդովբ. աու բիկ կալեալ կապէ զեա ձրկաքի կապանոք ն դէ լամրոցի կոչի: հակ ես թեպէտն սաստկագոյն բան ի վերայ ածեալ թագաւրին՝ պայարեցի զնա կշտամբութեամբմեծաւ վասն ատելոլ ուխտին երդման ն կապելոլ զվասակն կ ընդ իրով ձեւ ռամբ զատէրութիւննորա նուաճելոյ. սակայն նա ի Վասակ զվնասն արեալ ժղեալ Հանէր ն փոքր ինչ աւուրս ժամ հդեալ՝ յանձն արձակել ի կապարանէն ե ճաստատելղնա յաշխարչ րոլ: Սակայն ն ես սակս այնորիկ թոյլ առժամայն տուկալ՝ զի մի՛ Թներեսբատ մանկական բարուցն գազանական ինչ ստասցի կամսէ զանկազմն դրժեալ գործեն էր ր արե ՛ աը, դւոյ զայապա աա աոռիկքողի Հազա" երկնաւոր այցելության յանձն, արարեալ Ջայսու ժամանակաւ ոմն Հազարացի,Փարկինիանուն իւր" տիկան : է ընդ անտի իւր բերձաի դնէ, "ի գլուխ թազայորին տագկարծրեքկին զեա աաա "թ ե այլե բարկվալելու գար աա պա կ թագաւորն նս ոչ սակաւ ինչ պատիւս ն պարգես առատաձիրա ր նմ շնորչէ. այլ ե ամիրապետինես բազումս առաքէ գանձս ոսկւոյ ք արծաթոյ զկէսն 'ի սակն արքունի ն ղայլսն 'ի նպաստ օժտութնան: Բայց ոստիկանն Ցուսուվ յաւէտ իմն ընդ այսոսիկ զչարհալ՝ աճագինա ւանական

են նրա վրա՝դաղտնի ջարդելու Հարձակվում Հանկարծակի լինելով այդ մասին՝թագավորը մար: Բայց մի փոքր առաջ իրազեկ Աբասի տղային, երազգավորքի Հետ է եղբայր իր վերցնում շտապիր ն ճաղզիվճողոպրելով որսորդության խարդավանական գաղթականներին դնում է Ուտի դավառը: խայծից,շարժվում դտնել այն, ինչ կամենում: չկարողանալով դալով նրանք Իսկ ու

վերցնելով, վերաղառմնացած դաղթականներին էին, ամաչելով են։ նում Այնուշետն սաստիկ թշնամություն է լինում նրանց միջե''

երե դառ-

ու

որ

իմ.

առ

ե Նմ

առ

ատ

քագաւորն.

ուրգննալ

լ `

Բայց Վասակը,. այսպիսի մտածված մաճաճուտ չարության պատճառով: իշխում էր Գեղարքունի տերությանը, արքայի մասին որ սհփականաբար որպեսզի ապակասկած ունենալով, նրանից խնդրում է հրդմնադիր, ես արքայից ընդունեցի: եվ գա: դուրս Հով կերպով մտնի նրա մոտ Հետո շարժվում-գնումէ թագավորի: տվեցի Վասակին: նամակը մեժ պատվով՝ իբրն Ճոժարակամ մոտ, որը սկզբում նրան ընդունում է է Հետո Հրապուրվում Հավատարիմ սիրելի եղբոր: իսկ գործակցի ու իր էին, թե մյուս Աշոտ թագավորի ոմանց կողմից, որոնք ասում են դտել մի սուրչանդակի միջոցով» մոտ աներ Գուրգենիթուղթը նրա լցվածէր ամեն տեսակի խորամանկ մտքերով: Այդ պատճառով որը Հանդիմա՞ նրան բոնելով՝ կապում է հրգաքյա Իան, ես թեպետ սաստիկ ճանդիմահսկ բոցում, որը կոչվում է կալյան: նական խոսքեր թափեցի թագավորի գլխին, նրան խիստ կշտամբեցի նրա տերությունը իր ձեռքի երդումը դրժելու, Վասակին շղթայելու Վասակի վրա ն մի տակ գցելու ճամար, սակայն նա մեղքը զցում էր առնում ճանձն նրան արձակել էր Քանի օր ժամանակ պաճանջչելով՝ Համար հս էլ դրա կապանքներից Հաստատել իր տերությունում: ժամանակավորապեսթույլ տվեցի, որ թերնա մանկական բնավորության անշնորձք բան կամքը պատճառով նա չկատարի իր դազանական Համար՝ այն չանի, եվ դա հս այդպես թողեցի ուրիշ տեղում Հոգալու Հանձնելով երկնավորնախախնամությանը: ամիրաանունովմի ճադարացի Փարկինի Այդ ժամանակներում Հետ պետիկողմից ուղարկում է Հայաստանորսլես ոստիկան, որը իր երրորդ անգամ բերելով թագը՝ դնում է Գագիկ թաղավորի զլխին՝ նան նրան ինչպես վրա, Հայաստանի նրան պսակելով լթագավոր| նս ոչ պասակավ զարդարելով բարեվայելուչ զարդերով: Թագավորը " ինա նրան: Բացի դրանից առատ պարգններ՝ տիվ է շնորճում մասը ն արծաթի շատ դանձեր՝ կես րապետինես առաքում է ոսկու նպաստ: օգնության որպես մնացածը իսկ որպես արքունի տուրք, սարսաչարանալով, Բայց ոստիկան Ցուսուֆը դրանց Համար ավելի 3ոու

` |

ավա ՝

յ

ու

անդ, | յանդիմանութեան ո

Պայնանն

|

ու

'

առնը

եւ տէրութեան

չայս լամիրապետէն առաքեալ

Հերառսանաա

'

ք.

՛

/

ւ

/

րեկան

|

| |

'

ու

ու

ցա-

ա

ետ

ու

լ

Հա»

լով»

լ

|

ա

ու

.

`

Վրճտէր զատամունսն 'ի վերայ թագաւորին Գագկայ, սպառնացեալլի առպականութեամբքն մօտալուտ բանիւք: Բայց Հոյակապ իշխանն մեծ Սաճակ, որ որդիացուցեալն էր փնսայութնամբզթագաւորն Աշոտ, Հրասվուրեալփ բանս թովչաց ոմանց չարախորճաց՝ըբնկլոյղզիմաստութիւն իւր մեծ, ն ապա սկսաւ չարիս իմն "ի վերայ թազաւորին հիւթել, իբր վօտար թշնամւոյ եւ իբրե սառնամանիք ցիտութնան ձմերայլնոլն 'ի բաց եդաւ, ապա երկաքանչիւրք նոքա զօրաժողով լինէին 'ի մարտ ընո միմեանս պատերազմել. ն այնուճետն Հասեալք ՝ի մի վայր 'ի գնօղն Ախայնանս՝ ճակատս ռազմի մարտկաց ընդղէմ միմեանց պատրառտէին։Ապա մեծամեծք աւազանւոյն յանդիմաննալզերկաքանչիւրոն՝ իբրն զչպարտս ն անձնասէրս զնոսա լինել ն սկիզբն զինքեանս ամենայն լաւութնեան կ քաջութեան ցուցանել. ն այսպէս Համոզեալ՝ 'ի մէչ նոցա դաշինս Ճաստատեն խաղաղութեան:նւ ապա բազում ութտ երդմանց գրով կնքեալտան իրերաց Քրիստոսաղիր կիտիւն ն իջնորդուԹեամբ սրբոլ նշանի խաչին եւ ապա թագաւորն ընդ կրունկն դարձեալ վաղվաղէ չուէ զնայ ընդ դուոն Դվինքաղաքին. ն անդ բազում արեան ճապաղիս 'ի նոցանէն Հեղեալ ն առձճասարակ լաւարի առեալ զնոսա՝ Հնազանդեցուցանէր ղամբարտաւան ն պբիրտապստամբութիւն նոցա բնդ լծով ծառայութնան իւրոյ։ Աստ ուրեմն ապա մեծ իշխանն Սիսական տոճժին՝ Սմբատ, երիս ես կղբարբքն Հանդերձ ցասմնական իմն սրտիւ ղժգմեալ ընդ. Հազարացւոյն, որ յայնժամ զգաւառն Գողքան բոնակալնալ պայազատէր՝ խնորէին առ 'ի նմանն լինքեանս դարձուցանել զսեպճական իւրեանց ամրոցն երնջակն զառ ստորոտով նորա զգաւառն, զոր Յուսփայ ոստիկանին առեալւունալ էր ի ձեռս բռնակալին. այլ նա իբբն յարքունուստ զայն նմա շչնորճեալ Գողթան Համարէր ն ոչ առնոյր յանձն տալ: հսկ ապա երկաքանչիւրքնկողմանք զօր գումարեալ գունդ կազմեալ՝ իբր Հրոսանուէրիմնդ դրդմամբ մարտ բնդ միմնանս չարկանէին։ եւ իբրն ջոլիր ոազմին կազմեցաւ ն ասպատակն վզմիմեամբքսփոնցաւ ն գունդն Հազարացւոյն աղմկեալ լետկոյս ճարան մերձ ի պարտել, անդ ապա զօրն Գաբաւտնացի իշխանին Սմբատայ,որ 'ի թիկանց կուսէ կային Վասակայեղբօր նորուն 'ի ձախակողմ թնոյն յանկարժօրէն խործրդեամբչարի Համագունդ ընդ Վասակալ ձի ՛ի ներքս տարնհալե առճասարակ'ի վերալյարուցեալ դիաթաւալ զթաջն ն զկորովին Վասակարկանէին. ն ինջեանց թիկունս ի գնալ դարձուցեալ՝ չուէին 'ի նախջաւանքաղացք: իսկ զդիակ գեղեցիկ երիտասարդինբարձեալ եղբարցն Ք տեղւոյ ճակատուն՝ տարնալ Հղքն ընդ Հարս իւրեանց, արարեալ կոծ մեծ 'ի վերայ նորա

վրա`նբ«փելի կերպով ատամներն էր կրճտացնումԳագիկթագավորի հ վերաճաս ԼԼոանգի| ավերածությամը րան սպառնալով լիակատար մեծն Սաճակը, որ փեսայությամբ իշխան զորավոր Բայց խոսքերով:

չարախոճ մարդկանցթոխաբվելով էր Աշոտ թագավորին, տրդիացրել ն

դեմ

ու

ու

լ

|

"

ժիջնորդությամբ:

մոտ: նրանցիցշատ արԱյնտեղ պնում է Դվին քաղաքի դարպասների նա լռեցնում է հբցուն թափելով ն նրանց առչասարակ կողոպտելով՝ ն նրանց գցում եր տանցամբարտավան բիրտ ապստամբությունը մեծ իշխանը՝ Սմբատը, տակ: Այստեղ Սիսական տոճմի ծառայության սրտով դժդոճելով Հազարացուց, Վ նրա երեք եղբայրները: ցասումնալից գավառիվրա տրն այն ժամանակ բոնի կերպով իշխում էր Փողքան ամրոցը՝ Երնջակ սնփական են իրենը վեթադարձնել նրանից խնդրում Հետ Ցուսուֆ դստիորը միասին, նրա ստորոտում զոնվող գավառի նա այն իբբն էր Գողքան բոնակալի ձեռքը, բայց կանը վերցբել վել ն ճանձն չէր ո:ունոււմ արթունիքի կողմից իրեն շնորշված էր Համարում գունդ կազճավաքելով, Հետո զորք լուրաքանչյուր կողմ, հսկ տալ: են միմկովում մելով, ավազակների նման գրգոված ճարձակվում ն ճարՀճեծելազորերը յանց դեմ։ հակ երբ ռազմաճակատըկազմվեց, ետ մղվեց, ձակվեցին միմյանց վրա, ճագարացիներիզորքը աղժկելով Գաբաայդտեղ ժամանակ մոտ ապա ն այդ էին պարավելուն, ու

)

ու

՝

նրանք

Վասակ

վոնացի Սմբատ իշխանի զորքը: որ գտնվում էր նրա եղբայր ձի Ճեծաժ Քիկունթում, ձախ թնից ճանկարծակի չար մտագրությամբ ետ Հարձակվում ն քաջ ու կորովիՎասակին գետին է միռում:իրենք ձն դառնում վերադառնալու ճամար ն գնում են նախջավան տեղից հակ գեղեցիկ երիտասարդիդիակր վերցնելով մեծ լաքոաված մոտ Քազեցին իքբենց ՃՀայթերի եջբայրները տարան

:

։

Քաղաքը

առ

2«

մեծ իմաստությունը սկսեց չարիքներ վիչ խոսքերից, խեղդեց իր իբր օտար քշնամուդեմ։ եվ երբ ձմեռային քուրտ թագավորի՝ նյութել սառնամանիքը վերջացավ, նրանք զորք են Հավաքում միմյանց Հասնելով մի տեղ՝Ախայանք գյուղի մուո կովելու Համար: Այնուճետն պատրաստվում:Ապա ավանրանք միմյանց դեմ ճակատամարտիէին իբրե նրանցից լուրաքանչյուրին, մեծամեծները, Հանդիմանելով զանու ու քաջուն ամեն լավության մր ամբարտավանների կսասերների, Համողելով՝ նրանց միջն այդպիսով Համարելով Թյան սկիզբ իրենց եվ ապա բազում երդմնագրեր խաղաղության դաշինք են Հաստատում: կաթգով ու սուրբ խաչի են իրար Քրիստուադիր նշանի կնքելով՝տալիս ետ է դառնում ու շտապ չվում Հետո քագավորը

ու

ճակատամարտ

անելով նրա վրա:

Փ

|

Քայցթագաւորն Աշոտ իբրե զկամակատարսզդվին քաղաք իւր ապա պատրաստեաց, թիկունս'ի գնալ 'ի նոցանէ դարձուցեալ՝ չուէ

Բայց Աշոտ թաղավորը Դվին քաղաքը պատիաստեցիբրն իր կա-

նա ետ դառնալով՝ գնալու Ճամար նրանցմոտից մտակատարը, ապա ու այնտեղ իր ճետ վերցնելով Վրաց քամեկնում է Վրաց աշթարտճը կռիվ՝ գավոր Ատրներաեչին,նրանք երկուսով Գուրգեն իշխանի դեմ ու են սկսում ն իրենց վրեժն են լուծում նրանցից, ովքեր նենգորեն

առ

յաշխարճն Վրաց ն անդ ընդ իւր զթագաւորն Վրաց ԱտրներսհՀառեալ՝ երկաքանչիւրք նոքա "ի մարտ ընդ իշխանին Գուրգենույմտնալ՝ խընդրէին զիւրաքանչիւր վրէժս. զորս նենգապատիրչարակնաբար գործեցին եմա աճս ապիրատս ն աշխարճաւեր կործանումն: եւ թեպետ միւս ե Թագաւորն Աշոտ ն եղբայր արքայորդւոյն Աբասայ գրոճ իմն ի Գուրգէն տունալ ճաւաքէին. սակայն ոչ կարացնեալըստ օրինի մարտից զդեմ նոցա ունել՝ 'ի Հովիտս խորափիտս ե յանտառախիտ խորաձորս ամրացհալ լինէին: Բայց անձկութիւն վալրացն ոչ թերնս սպառսպուռ ղզասպատակճինին 'ի նոցանէն կարողանայրարգելուլ. այլ միշտ զբազմութիւն վաճանակիր զօրու իբր ասպարափակսիմն ընդդեմ նոցա տուհալ ն 'ի յաղեղն նի սուսեր վառնալ՝ բազում վիրաւորս տապաստ 'ի նոցանէ արկանէին, մինչն խօսէին նոցա 'ի Հնազանդութիւն ն ՝ի խաղաղութիւն. ն զորս ի ձեռանէ նոցա բերաւ աւերումն ն սասանումն աշխարճին՝ կրկին տուժիւք զնա նորոգեալ: եւ մինչդեռ այնպէս զսատման խաղաղութեանմերձ էին ընդ միմեանս ճառտատել՝ իսկ ն իսկ ժաառ մանեալ գուժկան Ուտի գաւառէ թագաւորն Աշոտ ճասանէր, ասելով նմա զելս իշխբանինՍաճակալաներոյ իւրոյ Ուտի դաւառ ն զուժզնապես յաւարի առնուլն առճասարակ ն զյափշտակութիւնն"ի նոցանէ ամրոցացն որ 'ի Ջորոյփոր՝ տանել զգաղթ յաշխարճին լամրոցս իւրոյ տէրութեանն ն զիւր արձանանալ ն կալ հատել զլեոնակողվամբ դաւառին: Զայս լունալ ամենաչարուստ կ բազմաճանճարՔագաւորն Վրաց ձեռն կայր պատրաստ ի ղզգործն Քացոր 1 փւրոլՐ իբր պարապոյ գոլ զայն Հող ն այլում տեղւոյ թողլի է, ն վաղվաղակի պատրաստաբար իմն յուղարկէ 'ի զԱշուռթագաւոր Հայոցյանբոկ գործոյն իշխանին Սաճակայ: որա զզօրս իւր յետ զթիկամբք իւր թողեալ ն ընտրեալ արո բբրե ւ Ք միայն սաստիւ Հապճեպովգան Հասանեն ի Ձորոյփոր:

ա

ԲաՔոր

Հոր ր Հարիւր աա , Կն

զնաի Ճանեալ արձակեալ որ

յ

'ի

նմա

ըստ

7 4օր

ւն

իւրոյ,

`

| Սիչնքաց տէր Վասակ հանարան

ն զայլ է

,

ս

ռա

ն անց

նս

ազատ

ճարակ

բ

զբերդապաճնակսն «մերկրինառճասարակ աղխիւ

չաց

ի

կա

՝

`

խշաանի ուժգնորեն այն ամրոցների կողոպտումն ու Հավշտակությունը,որոնք զտնվում են Զորուփորում,իր երկրի գաղթականներինիր տերության ամրոցները տանելը, իր Հաստատվելը, նալն ու նստելը գավառի լեռբազմաճանճա նային կողմում։ Այս բանը լալով շատ ճարուստ Գուրգենի քեռորդու՝ է իր դնում Վրաց Ատրներահձթաղավորը մի կողմ գործը, որ իր ձեռքի տակ կար: եվ թողնելով այդ մասին պատրաստ ժամանակ, ճոժարությամբ իր Ճճարմար ճՀոգալու մեկ այլ տեղում մոտից անմիջապես ուղարկում է Հայոց Աշոտ լթադավորին՝Սաճակ է իշխանի գործը գլուխ բնրելու Համար: Բայց նա իր զորքը թողնում ն ընտիր միայն մոտավորապեսհրեք Հարյուր հտեում, իր թիկունքում Հասնում է Զորովոր։ եվ նախ ւտոնսղալիս շտապ շատ մարդկանցով ն նում են, որ կայան կոչված բերդը ճափշտակելէ Սաճակ իշխանը, ճաոր ալնտեղի բանտում է դտնվումՍյունյաց տեր Վասակը, որին նում արձակում է իր ճոր տունը, ինչպես նան ազնվական կանանց, իր ամրոցի վրա պաճակներկարորոնք նրա ճետ էին որպես գերիներ: լզորքով| անցավ գնաց: նան մյուս ամրոցը, որ գտնվում գելով՝ արի բեէր նրան մոտիկ, շտապ այն նս գրավում է, բերդապաճներին ու

իշխանին Բորյափշտակեալ Դունցալ ի Գրան

սակի գերելոց, Լ վարատեալ զիւր պածնակս Ապա ն զմիւս ամրոցն, որ էր մերձ 'ի նա՝ ն զայն

ամար Անիին գրա

ու

առ

ոն

ու

սրերով կռվում էին նրանց դեմ ն նրանցիցշատեված աղեղներով են րին վիրավորելով գետին էին փռում, մինչն որ նրանք խոսում ձեոՀնազանդությամբ ու խաղաղությամբ: եվ մեր աշխարճիննրանց որ բերվեց, կրկին որպես ույժ ջով ինչ ավերածություն ու սասանում են նորոդում։ եվ մինչդեռ այսպես նրանք մոտ էին միմյանց նրանք միջն խաղաղություն Հաստատելուն, իսկույն Ուտի գավառիցԱշուռ թաճայլտնելով նրան իր աներ Սաճակ դավորի մուտ գուժկան է Հասնում: շարժվելը դեպի Ուտի դավառ, նրանց կողմից առճասարակ

առ

Համրոցը մաջուցնալ ս

կործանում պատանիրավ աճ աշխարճավեր ն արքայորդի Աբառի եղճառեցին։ Թեպետն մյուս թագավոր Աշոտը սակայն չկարողաՃավաքվում ու գրոճում են Գուրգենի վր, բայրը են խոր նալով պատերազմիկանոններով նրանց դիմադրել, ամրանում Հովիտներում ե լեռների մեջ ընկած անտառախիտ խոր ձորերում: Քայց այդ վայրերի անձուկ տեվզերըչէին կարողանում իսպառ արգելել նրանք վրաչ այլ միշտ վաճաասպատակությունները ավաղակների նակիր զորքի բազմությունը, իբրն ինչ-որ ասպարափակմի բան, զին-

նրան չարակնորեն

ու

ու

սա

իւրեանը լամուրս տէրութնան Խրոյչ ն ղարտորայս նոցա, որ մերձ էր 'ի Ճունձս՝ տարաժամ զայն Հնձեալ գզերանդիւքն Հրաբորբոք Հրկիղեալ. զի մի՛ կոուխցին ի նմ, ուք քադղաւորինբնակութնամբ: կալ զետեղեալ Արդ՝ իբրն զայնպիսին տեսանէր տաղտկալիտառապանս ն զաղմուկ շփոթի զեղեալ ճեղեալ զաշխարճաւ տէրութեան իւրոլ՝ այլնուճետն ոչ զանդիտեալ 'ի բազմութենէ զօրաց իշխանին ն ոչ զնուազունս՝իւր գունդ ի մտի նդնալ, չուէ գնայ ի չանդիպումն նոցա: Վասնզի բանակեալ ղետեղեալ կային 'ի ծործորս լեոնակի կոաէ ձոմիոյ ըստ արնեմատհալ րոյն Տաւրչոլ, վարանեալ յափշտակել ն ձգելյորոդայքս իւրեանց զթադաւորն: եւ անդ ապա գտնալ բլրակ մի, տր ունէր վինքեամբ քարաժեռ շիջապատ, զօրնողջոյնն զգիշերն ամենայն: ՛ի հվա ելեալ բանակէր հեւ պատղամ ապա առ իշխանն Սածակառաքէր զմի ոք եպիսկոպոսացն ինչ վնաս առ 'ի ասելով.«Որպիսիկոչ չար, կամ զի՞նչպիսի քեզ բերաւ արդեամբք, զի փոխանակ այնր՝ արժանի ի քէն գտայ այսպիսւոյ իմն ծանրըաղէտի, զոր տեսի դործեցեալ, ն ոչ լետկար երղմանն Քո ածէր զքեզ 'ի զղջումն. կամ ընդէ՞ր այժմ զրախնդիր լինիլ Ճեղուլ զարիւն իմ առանց բանի պարտապանութեակ:Բայց արդ՝ դարձ ՝ի բարկութենէ այտի ն դարձո 'ի բարիսն զի նանիր թագուցեալ որոգայթ ապականութեանդ. ն միայն զերկու ամրոցս զոր լափշտակեալէ քո՝ այսըէն տուր ինձ ն զգաղթ աշխարճիսդարձու ն լյայնչճետէեղիցի միա. տարր խաղաղութիւն 'ի մէջ մեր՝ որպես Հօր Հարազատի ն որդւոյ սի:

յինէն.

րելւոյ:» հսկ իշխանն ղայսպիսիս լուհալ բան պատգամի ն ոչ պատասխանւոյ թերնեսարժանի ճամարհալ. այլ նս քան զնս մոմոռնալ՝ եպիս. նա որով իմով կոսլոսն ասէր. «Դու նիստ լիմում խորանի ն ես չունալ գնացից՝ վաղվաղակի զպատասխանինպատղամաց նմա ճատուցից»: նւ զայս ասացեալ՝ զումարտակ զբոլոր զօրոն իւր առնէր ւելի քան զութ Հազար արանց. ն յառաջ կոյս մղեալ ն ճանդէպ բլրակին Հճորդանտունհալ, յորոլ վերայ կայր թաղաւորն՝ ճրամալէր ճետնակամարտ գեդին վաճանափակ լինել, որ տեսութիւն իմն բերէր յինքն տրպէս զանպարտելիպարիսպ. ն 'ի թիկանց կուսէ նոցա զճեժելազօր գունդն պատրաստէր՝սպառազիննալսն վառնհալաս 'ի զէնս ն ի զարդս. ն առաջապաճքնառաջի վաճանափակ սպային ռրավար երիվարօք խաղացեալ՝ յայսկոյս յայնկոյս երքային գային: հսկ յելանել արուսհկին փայլատակունք ի մերկապատեան վաղակաւորացն բաղզմութենէ ճան ի թիկնապատն տանէին ն 'ի սաղաւարտացն 'ի լանջապած պղնձի ն տախտակացն 'ի պաշպանակացն բարձիցն ն բազկացն։ հակ զայնպիսին տեսեալ բազում զօրս կուռս վառնալս զիւրեաւ զեղեալ թագա512 առ

աստ

առ

ա-

եր հրենց ունեցվածքով բան տալիս ն երկրի բնակիչներին դաղթեցնում Հնձեմուտ էին տերության ապաճով տեղերը: եվ նրանցարտերը,որ գերանդիներովչճնձել է տալիս ու Հբկիզում» լուն, ժամանակից շուտ որպեսզի թագավորը չկարողանա այնտեղ բնակվել, տեղավորվել ու է այսպիսի տաղտկալի կովել։ Այսպիսով, երբ |թագավորը|տեսնում ու ու սփռված իր տերության լցված մեջ, վոառասվանք իրարանցում՝ չՀիշելով իր զորքի այնուծետն չվախենալով իշխանի մեծ զորքից Քիչ լինելը, նա գնում է ճանդիպելու նրանց, որ բանակ էին դրել ու տեղավորվել Տավուշ ձորի արնմտյան կողմում գտնվող մի փոքր լեոան Փործորներում՝ իրենց թաղավորին Ճճափշտակելուն ծուղակը գցելու էր քարաժայճամար: Այնտեղ դտնելով մի բլրակ, որ շրջապատված ռերով, ամբողջ զորքը բարձրանում է նրա վրա, բանակ դնում ու գիէ ուղարկում Սաշնրում: եվ եպիսկոպոսներից մեկին պատգամավոր մոտ՝ ասելով. «հրականում ի՞նչ չարություն կամ ինչՀակ իշխանի պիսի՞ վնաս ինձնից Հասավ քեզ, որ դրա փոխարեն ես ջո կողմից ն ոչ էլ արժանացա այսպիսի ծանը աղետի, որը տեսա կատարված, է կամ այժմ դատարկ ինչո՞ւ զղջման, Քո հրդմնագիրը քեզ բերում բաների Հետնից ես ընկնում առանց որնէ ճանցանքի թափելու իմ արյունը։ Այժմ ետ դարձիր քո այդ բարկությունից ն դեպի բարին դարձբո՛ւ քո անտեղի թաքցրած ապականության որոգայքը։ Միայն քո ճափրշտակածերկու ամրոցը նորից տուր ինձ, վերադարձրո՛ւիմ աշխարՀե գաղթականներին, ն դրանից Հետո կլինի միասնական խաղաղություն մեր՝ ինչպես Հարազատ ճոր ն սիրելի որդու միջն»: այոզիսի Հրաման՝ 1անհլով իշխանըթերնեսատասխանի արժանի էչի ճաժարում, այլ է՛լ ավելի մոնչալով եպիսկոպոսի վրա՝ ասում «Դու կոտի՛ր այստեղ, իմ վրանում, իսկ ես սրով կգնամ նրա մոտ ն իսկույն նրա Հրամանի պատասխանըկտամ»: Այս ասելով՝ նա չավաու

Քում է իր ամբողջ զորքը, ավելի քան ութ ճաղզարմարդ ն, առաջ մըղխուժելով դեպի բլրակը, որի վրա գտնվում էր քագավորի, վելով Հետեակ գնդին ճրամայում է վաճաններով փակել չորս կողմըչ որը նա տեսքով նման էր անպարտելի պարսպի: իսկ նրանը թիկունքում էր Հեծելազոր գունդը սպառազինված զենքերով ու զարկանգնեցնում դերով: եվ առաջապաճզինվորները վաճանափակզորքի առաջ սրընթաց երիվարներովայս ու այն կողմ էին գնում-գալիս: իսկ երբ դուրս բազմության էր գալիս արուսյակը, մերկապատյան վաղակավորների սաղավարտները, նրանց Թեկունքների,կրծքերի, բազուկների հրանքների տախտակներըփայլում էին կայծակի շողերի նման: իր շուրջը տեսնելով նրա մեծ ղոխքին՝ թագավորը այսպես լավ սպառազինված ու

ու

`

ւա

ա

զճարիւիսն զիւր յետկոյս քողնալ, որ լքեալքն էին յնրկայն ուղոյ ճանապարճաւն,միայն երկերիւրօքն իջանէր 'ի բլրակէն ղլետկար երդմաննհշխանին ընդդէմ նոցա: եւ անդ ապա տարածեալ առաջի երեսաց Աստուծոլ՝ այսպէս ն լինքեան ասէր. «Եթէ ես ինչ սխալեցի, կամ ստեցի այսմիկ երդման՝ ճատո Տէր Աստուած զվնաս ստուքնան իմոլ ի գլութ իժ. ն էթէ իշխանն ստունդաննաց սմա՝ ի նա մաճուանէս, զոր Հատուցեալ զվենասիւր, փրկեա զիս 'ի տարապարտ նիւթնալ ածեն 'ի վերայ իմ»: եւ ապա զյետկար քարտին 'ի գրաստմ խաչին սրբոյ կապեալ, զոր սովորն էր միշտ առաջի իւր չրջեցուցանել, ն ի յանկարծակի զմի զինուռրութիւն երկերիչրբ նոքա ղինուորեալք եւ նախ ինքն իսկ ձայն բարձր աղաղակեալք՝ձի 'ի ներքս տանէին: լ յական իբրն ձճողմ ինչ զնոսա քօքափել շաճատակեալ վասպարիսին ն ն ճակատուն. ոչ բնաւ իսկ փոթորկեալ՝ ոչ մի ոչ մնաց ոք 'ի տեղիս ն ցիր սփոնալ ընդ ծրկուք ի միասին "ի նոցանէն դտանէին, այլ ցան գլուխս կոչակացն ն ընդ Հովիտս ն ընդ խորաձորս ն ընդ անտառախքտ մայրիս, ոչ թերես առ 'ի նոցանէն վրիպեալ ոք 'ի փոբուէ մինչե ցմեծն, բայց միայն երկուք նոքա՝ իշխանն Սաճակ ն Գրիգոր որդի նորուն, զոր ձերբակալ արարեալ տանէին, եւ ապա զամրոցն առճասարակ ղձարդմանայլ թքադատրնինքն գրաւեալ ն զբովանղդակաշխարճն յիւր անուն նուաճեալ Հնազանղդէր:հսկ ապա ՝ի նանիր պակուցումն իմն ասէ՝ զիշերկիւղի մաՀու 'ի մտի եղեալ քագաւորին, զի թէ թողից, ն ե երէ 'ի ղիպաճոջ խանն զորդի նորուն, զմաՀշն իմ այս գուշակէ. ն զերծ յայլոց կացուցից ձեռաց լինիցի դոցա, արս ե րնելի ղայդպիսի մաճ ն կայ: իմ դուրս այնպէս անշոււտ Վասակայն, զորօրինակ ե. ալեպէս անխորՀուրդ երկիւղիւ զգածեալ՝ կուրացուցանէ զաչս երկոցունց նոցա, ոչ առնալ 'ի միտ զայցելութիւնն Աստուծոյ, որ յայնմ նուագին զնա ապրեցոյց, թէ կարող նա է նոյն Աստուած ոչ տալ թոյլ եւ այսպէս դգործեալ դարձեալդաւանս կրել 'ի խափանեալ երկիւղէն: ղսիրտ ամենեցուն իր դառնութեան՝ կացոլը՝ի բացէի նըանվստաձճ Յումանէն տրոճեալ: Բայց փոքր ինչ լառաջ քան զայս ոստիկանն ռուի ապստամբութեամբ բազմաւ ընդվզեալ լիսմայէլեան ամիրապետէ ն 'փ պարարտութենէ պորտոյն անգուշնալ՝ առաքէ ապա զոմն 'ի նաւորն

ապա

ն

նա

է թողնում իր Հարյուրավորզինվորներին, որոնք Ճուսալթվել Վին հիկար ճանապարճի պատճառով, կ միայն երկու ճարյուրով է իչ-

ՃՀետնում

տեղ

:

առ

«ճրոսակ նմա, որ խարարաց իւրոց ամիրապետն անչճուկ իմն զօրօք ն զերկուս ընդղեմ զիննալ՝ Հարուածա "ի վերաք թեպէտն զմի նուազ արքունի զօրացն Հասուցանէր. սակայն ոչ կարացեալ զղէմ ունել՝ ձերբակալ զնա առնէին, խաղացուցեալ տարհալ կապանօք վարեալ առ եւ այսպես լայց ելեալ չնորճացն փրկեաց սպառնալնաց կորա: զթագաւորն Գագիկ 'ի դազանական չարաբարոլ

Աստուծոլ՝

ամիրապետն:

«ՀՅ

բլրակից նրանց դեմ։ Այնտեղ իշխանի երդմնագիրըփոելովԱստծու դիմաց, նա ինքն իրեն ասում էր այսպես. «ելե ես ինչ-որ ախալվեցի կամ դրժեցի այս երդումը, Տեր Աստված, Ճճատուցիրիմ սուտ Ճանցանքը՝ իմ գլխով, իսկ եթե իշխանը դեմ գնաց դրան, նրան Ճատուցելով իր ճանցանքի դիմաց՝ փրկիր ինձ այս անտեղի մաճվանից, որ նյութելով գցում ծն ինձ վրա»: եվ ապա Հրովարտակիձեռագիրը գրաստի վրա սուրբ խաչին կապելով, որ սովոր էր միշտ իր ջնից ման ածել, նրանցից երկու Ճարյուրը ճանկարծակիզինվելով է ձի են ճեծնում: նախ ինքը դրոճում աղաղակելով՝ ձայնով բարձր ու ճրապարակում ակնթարթորեն Հողմի նման փոթորկում նրանց վրա, ն ճակատամարտի տեղում ոչ ոք չի մնում: նրանք նույնիսկ հրկուսով մնում, բնավ մեկտեղ չէին դաայլ ցանուցիր սփովելով դաթքներին,ճովիտներում, խոր ձորերում, անտառներում, թերես նըրանցից ոչ մեկը՝ փոքրից մինչն մեծը, չի մոլորվում, բացի երկուսից՝ Սաճակիշխանից ու նրա որդի Գրիգորից,որոնց բոնում ու տանում են: ծվ ապա քագավորը Գարդմանիամրոցը ամբողջությամբ ինքն է դրավում ու ամբողջ երկիրը նվաճելով՝ իրեն է ենթարկում: իսկ Ճեւոո թագավորը մաճվան երկլուղի նանիր ածը սրտում մտածում է. «եթե իշմանին նրա որդուն բաց թողնեմ, ասում է, դա կգուշակի իմ մաճը, իսկ եթե այդպիսի երնելի մարդկանց բանտում պատճեմ,ապա նրանց կազատեն ուրիշները, ինչպես, օրինակ, |վարվեց| Վատակը, ն այդպիսով իմ մաճը ստույգ դոան հտնում կլինի»։ եվ այդպես անիմանալի երկյուղ կրելով՝ նա կուրացնում է նրանց երկուսի աչքերը՝ չըմորն այն անգամ փրկեց նրան, Աստծու նախախնամությունը, թե նույն ի վիճակի է թույլ չտալ դարձյալ խաբվելու խափանված երկյուղից: եվ այդպես դառնգործ կատարելով՝ բոլորիաիրկասկած գցեց ու նրանից ճեռացրեց: Բայց դրանից մի փոքր առաջ ոստիկանը մեծ ապատամբությունբարձրացնելով՝ ընդվզում է սմայելյան ամիրապետիդեմ: Բայց բանի տեղ չդնելով այդ՝ ամիրապետը իր նախարարներիցմեկին մեծ զորքով ուղարկում է նրա վր, որը թեպետն մեկ-երկու անգամ զինվելով՝ արքունի զորքին մեծ Հարված է ճասցնում, սակայն չի կարողանում դրա դեմնկառնել, նրան են ն շղթայակապված քշում-տաճում են ամիրապետի մո: վ այսպես Աստծուշնորճը այցելելովԳագիկթագավորին՝ նրան փրրկեցհրա գազանականու չարաբարո սպառնալիքներից:Բայց երբ բբոնում

)

առ-

ու

բլրակների

ու

քրոոոլոմ Աատված ջ.

թոր

հորում

,

Յ15

անտի. ապա` Բայց իբրն կալան զծուսուփըմբոննալ լինէր ցամիրապետէ անուն, որ իչ-Սբուկ 'ի ծառայիցն յաւէտ իմն 'ի պատուաւորաց՝

Հրամանատար էր ամենայն տան նորա, բոնազբօսաբար տիըէր աշխարճիտէրութեան Յուսփալ: իսկ փոխանակՑուսեւ յետ սակաւ աւուրց ապան յամժիրապետէն փայ ոստիկան ճաստատեցամ եւ ապա նա հս առաւելքան ղծուսուփ միաբանական խաղաղութեան ընդ Աշոտի, նատ նմին սակի դնէր ութ ն Շաճանչաճ զնա անուանէր: Բայց ոստիկանն Սբուկ դեռնս ոչ մոռաչար թունիցն,զոր ի թագաւորնԳագիկՀ2նացնալի սրտէ զմախանս ճորդան իւրոյ զօրուն: ըէին միշտ թափել՝ յետ ոչ բազում ինչ աւուրց տունալ, առաքէ զկողմամբք Ճուաշ գաւառի: Որ թեպետ բնակիչք գաւառին իրազգած յառաջագոյն չար Ճինին լինէին. սակայն ոչ կաագաղթիլ յամրոցսն, նոքա իբրն ղկայծակն ի վերայ ցեալ սպառսպուռ նհ Հճասնեալ ասպատակս ընդ եինսս դաւառիկ սփռնալ՝ բազում աւարառութնամբ կապուտ կողոպուտ առնէին. այլ ն զոչ կարացեալան ճապարել անկանել լամրոցս վայրացն ի դերութիւն վարէին զներԻսկ ապա զայն տեսեալ դնեալ արսն հ զկանայս ն զմատաղ մանկտի: ն բատ Հանճարագիտուքեան հւրում "ի մտի եդեալ Գագկայ թագաւորին 'ի ճՀնազանղոչ կարօղելն կալ ընդդէմ Սբուկայ մարտիւ պատներազմի՝ նս ապա զոմն նմա փոխաբերէ, զբանս իլր ընդ դութեան պայման

"խան

ն

ու

ու

:

`

.

ա-

ն պաԳէորգ չՀաւնունիչի կրօնաւորական կարդէ բազում ընծայիւք ոստիկանն Սբուկ առաքէ, խնդրելով ղճաշտութիւ տարագօք 'ի նմանէ. որոլ առեալ ն ընկալեալ՝ տայ յետկար երդման ոչ նս յաւելուլ կալ՝ի նոյն ոխո՛ր միտս ընդ քաղաւորին: եւ դադարեալ այսպէս ասպատակ Հինին՝ Հճարթայարմար Հանգչէին Գագկայ 'ի կայս Հանդստեան իխւյաշխարտ տէրութեան քագաւորին յարտաքնոց լայնցանէ Հրոսակառ: բհանց՝ յապաճովացեալք Բայցյետ քանանիտ այսորիկ ստուգեալ մերկացեալ երեէր ապստամբութիւնն ամրոՎասակայ, որում ճաւատացեալ էր պաճպանութիւն Գնեթունւոյն ցին Շամշուլտէի. ն ի դերն ելանէր նորայն խոկացեալ դաւաճանութիւն ն թիկունս Աշոտոլ դարձուցանէր, որ Շաճանչաճն անուանէր. ն անձիշխան վքացլեալ՝ նմ ւս զմեծամրոցն տալ խոսնատուր ի Գուրգէն նս ամրոցն տանայր, միայն թէ իւրում նաշճանգից տայցէ նմա այլ նա զճայցեալն 'ի Վասակայ վաղվաղակի կակրուստ քան զնա: իսկ Պաւատատարհալ ն լետկար երդման կնքեալ տայ տանել նմա. որոլ իշրիմ բան 'ի լյերդմանն եղեալ ն ելեալ յամրոցէն չուհալ գնայ Վաեւ Աշոտ եղբայր վասնզի նախ քան զայս սպանաւ խանն Գուրգէն: սակայ ՛ի սպայակոյտ զօրացն Վուրի աշխարճի.սակա այնորիկ'ի ձեռն առ

առ

առ

Հ16

-

նեցին Ցուսուֆին, կնա բանտարկվում է այն ամիրապետիկողմից: Հետո" հրա պատվավոր ծառաներից մեկը՝ Սբուկը, որ նրա ամբողչ տան իշխանն ճիամանատարն էր, բոնությամբ տիրում է Յուսուֆի տերությանը: եվ մի քանի օր անց հերիսկ ամիրապետի կողմից Յուսուֆիփոնա խարեն (նոր) ոստիկան է ճաստատվում: էլ Յուսուֆից առավել նույն կարգով խաղաղության միաբանության դաշինք է կնքում Աշոտի Ճճետ՝ նրան անվանելով Շաճանշչած: դնոնա Բայց ոստիկան Մբուկը, իր արտից չճանելովչար թույնի նախանձը, միշտ էր որ աշխատում քափել Գագիկ Թագավորիվրա, ոչ այնքան շատ օրեր անց իր զորքը ճանելով՝ առաքում է Ճվաշ դավառի կողմերը, Գավառի բնակիչներըբ թեպետ նախապես իրազեկ էին չար ավազակի մասին, սակայն բոլորը չկարողացան փախչել ամրոցները, Լորովճետե| նրանք |քշնամիները| կայծակի նման չարձակվեցին, ասպատակեցին ամբողջ դավառը՝ մեծ ավար առնելով ու կողոպտելով: եվ ովքեր չկարողացան աճապարել ու ընկնել տարբեր վայրերի ամրոցները, նրանց՝ տկար տղամարդկանց, կանանց ն մատղաշ երեխաներին, գերության են տանում: հսկ երբ նե այդ բանը տեսավ Գագիկթագավորը իր իմաստուն մտքով Հասկապամ, որ անկարող է կովով կանգնել Սբուկի դեմ, նրա ճետ սկսեց խոսել Հնազանդության պայմանով: եվ ապա Հոզնոր դասից ԳեորգՀավնունի անունով մեկին բաղում ընծաներով ու նվերներով առաքում է ոստիկան Սբուկի մոտ՝ նրանից խնդրելով Հաշտություն: |լնվերներն| `

ոմն

2"

առնելով ընդունելով՝ նա տալիս է երդմնագիր, որպեսզիայլնս թագավորի դեմ ոխակալությունչանի: եվ այդ ձնով ավազակների ասպատակություններըդադարելուց՝ Հետո Գագիկթաղավորի տերության մեջ բոլորը Ճանդիուռապրու էին իրենց բնակատեղերում՝ աղաձով լինելով արտաքին այդ Հրոսակների(ճարձակումներից |: Բայց դրանից ճետո բացաճայտվում է քանանացի Վասակ Գեթունուապստամբությունը, որին վստաչճվածէր Շամշուլդիամրոցի պաճպանությունը:նրբ գլուխ չի գալիս նրա մտածած դավաճանությունը, նա փախչում է Աշոտիմոտից, որը Շաճանշաձէր անվանվում:եվ անձնատուր լինելով վրաց Գուրգենիշխանին՝(Վասակ Գեթունին|խոստանում է նրան տալ մեծ ամրոցը, միայն թե նա իր հաճանդից նրան տա կրուստ ամրոցը: հսկ նա անմիջապես կատարելով Վասակիխնդրանքը ե երդմնագիրկնքելով՝ տալիս է տանելու նրան: նա Հավատարիմ լինելով երդմանը ն դուրս դալով ամրոցից՝ չվում գնում է Գուրգենիշխանի մոտ: եվ քանի որ նախքան այդ Վուրի' աշխարճի ճեժելազորի կողմից սպանվել էր Վասակիեղբայր Աշոտը, ու

.

-

ձեռասուն կրտանրացնիւրոց

ղամրոցն 'ի չուելն իւրում:իսկ Ճաւատայ

ն իսկ առնալ զնա ընդ "ի Հանդիպիլ սորա իշխանին Գուրզենալ՝ իսկ առ ինքն տալ ամրոցին վկրունկնանդէն դարձուցանէ,ածելով 'ի դուռն նախ քան զառնուլն ՃՀայցէր։ հսկ պաճնակքամրոցին ոչ կամեցան տալ եւ իբրն մարտ ընդդեմ մարդկան ամրոցին իշսառ ինքնանս ղՎասակ:

զգացուցին Շաճանխանն լարդարէր, վաղվաղակի ապա սպաճնակքն եւ իբրն եկն ՛ի տեղին՝ շաճի. ն նա աճապարեալ զայ յանբոկ գործոյն: ն Բայց պլաճնակքն չի բաց քեցեալ եղն Գուրգէն ՛ի դրանէամրոցին: ինքեանս առեալ մինչն նս նա կամեցան տալ ղամրոցն՝ ոչ

|

առ

առ

ղզամրոցաւնեղեալ բազում իրդմամբ ըզ"ի ժամ դիպող առնուլ սպասէր: Բայց Գուրգենի տալ ցնոսա՝Հրաւիրեցան Հաւանեցուցեալ վասն զՎասակ պլաչնական իսկ իշխանին նոսա առ տայցեն: զամրոցն առաքել, զի զօր ապա ն վաճա-չ աղեղնաւորս ռաքնալ իբրն արս երեք ճարիւր քաջակորովս դաղտնի դրանն նաւորս ն սուսերաւորս, որք իբրն Հասին զվայրս մտից նոցա՝ առչասարակ լամրոցն զեղան: իսկ մարդիկք աժրոցին՝

փցեն զՎասակ. իսկ

նա

պաշարմանշուրջ պատնէշ

աբին:Հորար երբ երբ

«կ

նա

նա

մեկնում է, ամրոցը վստաճում է իր կրտոնրսաճանդիպում է Գուրգենիշխանին, իսկույն վերցնե-

լով նրան' այնտեղից ետ է դարձնում, բերում ամրոցի դոան մոտ ե այն իրեն տալ: հսկ ամրոցիպաճակներըչկամեցան տա պաճանջչում մինչն որ իրենք չստանան Վասակին:նրբ իշխանը կոիվ է սկսում մարդկանց դեմ, պաճապանները անմիջապեսճայտնում են Շա-

ամ.

ոցի աճապարհլովգալիս գործը զգլուխբերելու, եվ երբ ոոարիա, կավ տեղը, ԳուրգենըՀեռացվեց ամրոցի դոնից։ Հապանները ամրոցը էլ չկամեցան մինչն իրեն ատա» Վասակին: իսկ շրջապատելով սպաշարելով ւ րոց" ապա էր ճարմար պատի այն գրավելու նա

ն

է

Բայց7

այդ

,

նրան

նան

նա

տալ,

պա-

որ

ու

սում

ճամար: ԲայցԺուրգենը մեծ ձրդմամբ պաչճապաններին Համողում էր Վասակիննրանը տալ պաճանջում են զորք ուղարկել, որպեսզի ամրոցը նրանց հսկ իշխանը ուղարկում է մոտավորապես երեք Ճարյուր քաջակորովաղեղխավոր,վաճանավոր ռուսերավոր մարդկանց, որոնք երբ նրանց առաջ զաղտնի բացեցին մուտքի դոները, ն նրանք բոլոր բացեալ վեցին ամրոց: իսկ ամրոցի մարդիկ, ճանաչելով իրենց խաբող Հանդերիմացեալ զմաճառիթ նենգաւոր շունչ պատրանացնոցա զոր ռիթ ու նենգավոր շունչը, որ պատրաստելԼին կատարել,ե ներքին բերլքնալ թողեալ, 'ի վերձեալ էին կատարել, ն Ք բաց զներքնաբերդն դը լքելով Ճարձակվում են վերինբերդի վրա՝ սաստիկ չնռանալով, նաբերդ անդր Հաժագունդ Ճորդան տային՝սաստիկ մարտ ընդ զօրուն դեմ, որպեսղի Թերենս զորքի տալովԳուրգենի կարողանաննըկորզել: իսկ զնոսա կարասցեն արտաքս Գուրգենայեդեալ, զի Թերենս Ճանել։ հսկ Աշոտը չիմանալովիրողությունը կարծում էր, նմա կարծեցեալթուէր, իբր Աշռտոյ ոչ գիտելով զգործ իրին՝ այսպէս ամրոցի մարդիկ միմյանց ճետ ընդճչարվելով՝ կովում են, եվ ապա մարտնչին։ եւ ապա ընդճարնալք ամրոցին մարդիկ միմեանս ընդ Թէ ինքը Դրշից էր վերին բերդի դեմ, իսկ նրանք վերնեիցներքն 'ի ներքս մարտ ընդ վերնաբեիդնդնէր. իսկ ինքն իսկ արտաքուստ բացականչելով՝ արքային Հասկացնում էին Հակասության պատճառնքարղզգացուցանէին նոցա բացագանչուքնամբձայն վերուստ ի վայր բ, Քի. նրա ճամար է այդ պատերազմըիրենց կողմից իրագործառ այն նոցանն ի վասն նորա քայի զառարկուածանիրին, իրի թ ուրգենի ազնվական զորքի դեմ, իսկ նա ձայն էր տալիս նրանց հսկ նա ձայն բան պատերազմիընդ սպային Գուրգենայ իրագործի: լով. «եքն ինձ ճամար եջ ձգտում այդպիսի կոխվների, ապա իննոտա արձակէր, զի «Թէ վասն իմ, առք" նկրտիք առաջ չի բացվում այդ դուռը, որպեսգի էա մտնծմ ճնչտուես մտից ն դիւրհա' ասէ, ընդէ՞ր ոչ ինձ բացցի դուռնդ՝ զի մուն, ն առատորեն ձեզ տամ Հանդեսը բոլոր բարիթի բոլոր բաՀանդէս ե ն ներս մտնելով բա առաջ բացվեց ամրոցի դուռը, ն իսկ ն իսկ բա բութիւնս»: եւ ապա բացաւ նմա դուռն ամրոցին՝ մտեալ բբակալում է Գուրգենիաժբողջզորթին, եվ մի եւ ինչ առնէ: յնտ փոքր ան ձնրբակալ չ զղօրն Գուրդենայ առձառսարակ ու բոլորին է զիկում աչքերից, ՔՔնրից ականջներից: ն առճասարակ զամենեսեան զնոսա անպիտանս առնէ յաչաց ւուրց յուսիսային այդ ցեղերը, նվաճվելով նբա կողմից, Հշնաազգքն այնոքիկ վընչոց ն լականջաց: եւ այնուճետն ապա Հիւսիսական դվո ւ ն ծառայելու նրան, ն Աստծու Հաջող նախախնամությամբ ե ըստ ծառայութիւն, 'ի Հնազանդէին նորա նուաճնալ ձեռամբ ընդ գնում զորանում: Աստուծոյ երթալով երթայր ն զօրանայր: այցելութեանն յս սսջողակ դեպքերը կատարվելուցՀետո դարձյալ այն Շաճանչաշ կոՇաճանր Ցետ այսց եղելոց ե դործեցելոց իրաց՝ դարձեալ անտի « գալիս-Ճառնում է Ուտիգավառը:Այնտեղիբ ձժոջիթակ նթն նա Համոզում էր խառնակ գայ ՀասանէյՈւտի գաւառ. անդ ապա զնուաճնալանմաճվաժնքրին 2աշն կոչեցեալ խոսցքրով, ն նքն մեկ «թն եթէ ոք սիրէր զայճամոզեալ, բանիւք զաղխատրոյզն ինքնամբ

ի" տան,

ա-

Հայան

ու

"

մածա

ու

ման Ի

2. Գ

առ

զայդ վճարեցից

վովում

աղի Հոմ

մբրցլայդպիսի ա արարից զձեզ ԱՄ Խալ 7 բազմապարգե ա-

ու

Ար թոկ

ա տ 5 25 ակ թ

օր

:.

1 էր

ու

ՈՐ

քնդ

խորչրդոց ապիրատութեան՝ նշմարէր զայն. ե որպես սանձիւք տմամբք բարեզգեաց բանիւք 'ի բաց ճնշնալ ղխեցբեկագոյնբարս նոչցա՝ աժէր ընդ ինքեամբ ի ճաստատուն խորճուրդս: եւ ապա զօր 'ի նոցանէ գումարեհալ՝չուր գնայր երքհալ Հասանէր 'ի կողմ կոտայս գաւառի. ն իսկ ն իսկ Հրովարտակ լառաջընթաց անտի առաքկէրառ նոմիւս նս կոչեցեալն Աշոա,որ թագաւորհալն էր՝ որդի Ճօրեղբօր փուն. զի նախնականն իւրեանց բնականօքն շարժմամբ բարոյականին տումն

ի լօգտակար վայելսն ճեպիցին գալ ճանդիպիլ միմեանց սիրոյ ն վփեաղաղուննան արդասեօք, ն տիրական կեանք նոցա Հասարակացմի անխնամեսցին, ն աշխար" նոց մի՛ եղիցի խուանացնալ սպառսպուռ փշաբեր ն մացառախիտ ն լինել 'ի դագարս ելուլակաց։ Սապէեսն առ նս իս յետկար գրոյ տունալ, զի մի՛ դանդաղիցիմ երբէք երթալ դիւրել պատրաստել 'ի մէջ նոցա ղզքաջավայելուչ խաղաղութնեաննպայման. ն մի՛ տայցեմ թոյլ ղթաղզուցեալճաղբսն ն զվատթարութիւն խոովուեանն լինքեանս շաղաշարել: առ

հսկ թագաւորնԱշոտ հս Հաւանական միտս ստացեալ ն սիրով արտի զբանն ընկալեալ ն վաղվաղակի չու յուղի անկեալ՝ երկաջանեւ անդ չիւրք մեք չոգաք ՝ի Ճանդիպումն անուանեցելումն Շաճանչածի: ն ապա իմով թելաշրութեամբ բանի խրատու, որ դիմեալ 'Ք լաելիս լսողացն ճանցչիւր՝ զպաշարումն մառախլապատ կ միգապատ ափշուքնան մտաց չարին յանձանց ի բաց մերկացեալ՝ ամենայն իրօք յա-

րակցէինյինքեանս զկատարեհալ դաշինս առջաւատխաղաղութեանն

չեայ երդմամբ զնոյն Հաստատել: եւ իսկ ն իսկ երկաքանչիւրբ նկոքա՝ եկեալ ճասեալ 'ի դուռն մայրաքաղաքին Դվնայն անդ զմոլորութիւն պաշտօնէիցն ճեթանոսաց յինքեանս դիաւնալ՝ ընդ ձնռոամբ նուաճէին ն բազում կայտիոս ն խնճոյս ցնծուքնան զմիմեամբք զեղեալ. ն ընդ կրունկն դարձեալ Շաճանն կոչեցեալ շա4՝ խաղայ գնայ անդէն "ի սիեւ ժինչդեռ ղճանապարճայն Քրթայր, ձայն րեցեալն իւր յՈւտի գաւառ: գուժի աղմկի ընդառաչ եղն նմա 'ի նմին իսկ յայնմ մարզէ. զի Ամրամն այն անուանեալ՝ որ ըստ ուժեղականութնանլիկ 'ի բաղմաց յորչորչէր, ն զնա իսկ էր կացուցեալ Շաճանն շաճ Հրամանատար՛ի վերայ դործոյ աշխարճին, իսկ նա չարիմացուքնամբ 'ի մութ թաքաւնալ ն այլապէս զինքն կնրպարաննալ՝ի բաց որոշէր 'ի Հնազանդութենէ Շաճանն կոչեցեալ շաճի, ն լքեալ խոտեալ անարդեալ բնիկ ւոէրութիւն ի` Ճաճէր Հաւանէր մտանել ընդ լծով ծառայութեան անբնիկն Գուրգենայ, ռր իշխան իշխանաց էր Գամրաց աշխարձճին.նա ն զայլս նս պբոլոր նախարարութիւն այնմ նաճանգի դոռոյք ընդ ինքեան տունալ

էր ապիրատ մտքերը ուռճացնել, նա նկատում էր այն: Ոմանց տանձելով բարի խոսքերով՝ նա ղզապում էր նրանց աղճատվածբնավոփությունը ն գցում իր ազդեցության տակ ճաստատուն խորճուրդներով եվ ապա նրանցից զորք գումարելով՝ գնում Հասնում է կոտայք գավառի կողմը: եվ այնտեղից իսկույն իրենցից առաջ ճրովարտակէ ուՊարկումմյուս նույնպես Աշոտ կոչեցյալին՝ նրա Ճճռրեղբոր որդուն,որը էր, որպեսզի երենց նախկին Քագավորում բարեսեր բուն շարժմամբ շտապեն դեպի օգտակարվայելքները՝ գալու ն միմյանց ճանդիպելու Քիրո խաղաղությանգործով: եվ թող նրանց բոլորի տիրական կյանՔը չանտեսվի, նրանց աշխարչը խոպանացաժ,բոլորովին փշաբեր մացառախիտ չլինի ն ելուզակներիցՀանգիստ մնա, Այապիսի դրություն տվեց նան ինձ, որպեսզի հս ներբեքչուշանաժ գնալ նկ նրանց Միջն դյուրաբար քաջավայելուչ խաղաղությանդաշինք Ճճաստատել, ինչպես նան թույլ չտամ, որ նրանք թաքուն որոզայթ ու թշնավատթար բում

ու

ու

մոժյուն պատրաստեն:

Աշոտ քաղգավորընս Ճամաձայնվում է, այդ խոսքերկ ընդունում արտի սիրով իսկույն ճանապարՀ է ընկնում, ն մենք երկուսովդնացինք Ճճանդիպելու վերոճիշյալ եվ այնտեղ իմ թելադրանՇաճանչածին: Քով ու խրատականխոսքերով, որոնք լսողների ականջներինէին Հասհում, ես նրանց միջից դուրս ճանեցի չարի ապուշ մտքի մառախլապատ միզապատ պաշարումը: եվ նրանք ամեն ինչով միանում էին կատարյալխաղաղության "ու ղդաշինքին՝ հրդՀավատարիմ խոստմամբ մամբ այդ նույնը ճառտատելով:եվ իսկապես նրանք՝ երկուսն էլ, գավիս Ճասնում են Դվին մայրաքաղաքիդուռը ն այնտեղ ո"լաշտամունքով մոլորված ճեթանուներին հիննց կողմը դիավելով՝ իրենց էին ենթարկում ն միմյանց Հետ անում էին մենծ խնջույք ու ցնծություն: ծվ ՇաՃան կոչված շաճը ետ է դառնում այնտեղից շարժվում գնում է իր սիրած Ուտի դավառը:Եվմինչդեռ նա իր ճանապարՀծն էր գնում, այն ծրկրից նրան Հասավ գույժի ձայն, որ այն Ամրամ կոչեցյալը, իր որը ուժեղության. ճամարշատերի կողմիցՃճորջորչվում էր Ցլիկ Լռնունով|, ն Շաչծանչա:ճն էլ ճենց նրան էր Հրամանատար կարգել երկրի գործերի վրա, իսկ նա չարամտորեն մթան մեջ թաթախվելովու իրեն այլ կերպարանքով ներկայացնելով, է գալիս Շաճան կոչված շանի Հնադուրս զանդության տակից: եվ լքելով, արձճամարճելով, անարգելովիր բնիկ տերությունը նա ցանկանում ու ճամաձայնվում է մտնել ոչ բնիկ՝ Գամիրի աշխարչճիիշխանաց իշխան Գուրգենիլծի տակ: եվ այդ նաճանդի մյուս բոլոր նախարարների«Հետ միասին ճարձակվելով՝ նա նույն ու

ու

ու

21--

Ք նոյնն րոցն

արդարէր ապստամբութիւն: եւ

Տաւըշոյ առնալ՝ ի

նմա

ապա

առձեռնպատրաստ զամ-

ամրապաճտեստ առներ զընտանիս տան

իւրոյ. զի ինքն ն իխւրքնպարապորգ գտեալ՝ ժամանեսցեն ամբառնալ զինքնանս լյանբոկ դործոյն ն Ճաղբանդիւրնաւ վճարել: զթագուցեալ հսկ Աշոտ եիթնալ չունալգնացնալ զաշխարչը Ուտիացւոց ճասնալ ն տեսեալ, զի առճասարակ մնտսկոյս Ֆ նմանէն մղեալ անցեալ ղանցեալ ն թիկունս դարձուցեալ էին, ն ոչ ոք այնուճետկ զտաւ նմա օգնական՝բայց 'ի ռակաւուց ոմանց աննշանից: Այսպէս աշա բացա-չ նմա ծանօթացեալ աղէտք բրին՝ ապա դէմ եդեալտարադէմ գնայ չուէ թագաւորն եգերացւոց, վոատաճս սրտի տունալ աներկբայյուսով առեալղնախնի սիիոյնդաշինա,զի Թերենս նմա ստուղս ախորժելիս 'ի նմանէն Հնձնացի: Իսկ թագաւորն եգերացւտոց զճանդիպումն Եշոռոլ բազմարաչխ ձեռաձրիւքն սիրալիր սրտիւք ընկալեալ՝ ամենայնիւ վամճնայնիլարակցէր նմա ի բոլոր սրտէ ն յանձնէ ն ի զօրութենէ: եւ ապա զմեծն տունհալնմա օղզնականութիւն ն զօր բաղում գումարհալ՝ գրեք: իբր օդապարիկիմն երիվարօքն երկաթակուռզրաճիւք ն զարՃուրեցուցիչ սաղաւարտիւք ն լանջապանակ երկաթագավտախտակօք ն կրծից վաճանօք ամըօք ն ի զէնս ն 'ի զարդա ն 'ի տէգս նիզակաց վառեցելովք՝տայ զայն ամենայն ի ձեռս նորա, զի նոքօք Հանդերձ վրէժս 'ի Թշնամեացն առցէ: հսկ նա վաղվաղակի սպայակոլտ դնդիւն տարմաբարիժն եկեալ Հասեալ ն իբրե զմի այր զբազումս ընդ ինքեան խրախուսձալ՝կարժէր կարել կարկատելմօտ ընդ ճուպ զելն իրին Լ զզէն զինուռրութետն ձեռն ի թշնամիսն իւրեանց քափել։Այ Ամրբրամնայֆ՝ 8լիկն վորչորջեալ, ն ընդ նմա այլ նս ապստամբ ռրիկայքն զօր բազում լօգնականութիւնիւրեանց յամննայն ուստեք զումարտակ արարեալ՝ ռրջացեալ ամրացեալկային ի մէչ անտառախիտ մայրնացն ափն կուր գետոյ: հսկ իբրն ոչ յաջողեցաւ Աշոտոյ մարտ ընդդեմ քշնամեացը վարդարելդնել, ապա ն ինքն Հորդան իւրոյ զօրուն տուհալ՝ անխորճրդաբար անկանկրյանձուկ ն 'ի նեղուց վայրս ամրոցի միոյ. զի ոչ ումեք լինէր ճնար ելանել "ի տեղւոչէԽնտի առնել սակս շուրջանակիմացառախիտմշրացեալ Թաւալոցացն, 'ի միոյն յայն բայց Ք նեղ ն վանձուկ վայրացն՝ որ մտինն։ նւ այսպէս կամաւ իբրն 'ի բանտ ըմբոնեալ՝ ոչ բաւէին կարելարտաքուստ 'ի ներքս առնուլ ոոճիկս լուտել, կամ չուր ի զովացումն, կամ խար նրիվարաց. ն բ խորՀրդոցն անճաստատութենէ նեղեալքտառապնալ տագզնապնալ րբակուսնալ լինէին առ ճասարակզօրքն ամենայն: եւ այսպաէս զմիտտ իրենց թուլացուցեալ՝ բանս գաղտնիս յունկն Բշնամնացն արկանէին. զի «զԱշուտ կալեալկապնալ ն տայցեննոցա, իւրաքանչիւրնոքա. առ

:

`

առ

առ

առ

առ

տա-

ա-

ապստամբությանն

էր պատրաստվում: եվ

ապա անմիջապես գրավելով ապաճով կերպով այնտեղ է պաճում իր տան անդամներին, որպեսզի ինքը ն լուրայինները, պարապ մնալով, ժամանեն կարողանան գործր զլութ բերել ն թաքցրած որոգայթներն էլ Ճեշտությամբ վերացնել: հսկ Աշոտը, երբ գնում Հասնում է ուտիացիներիաշխարձճը,տեսնում է, որ թոլորը իրենից երես են թեքել, անցել-գնացել ու փախել են, ն դրանից ճետո նրան ոչ մի օդնական չգտնվեց, բացի մի քանի

Տավուշ ամրոցը՝

նա

ու

երբ աննշանմարդկանցից:

նրան

են անճայտ

մնում

այդ

դեպքերն ու

«աղետները, դիմում է օտարության ն գնում է եգերացիների թադավոռրիմոտ՝ աներկբա 4ույսով իր Հետ ունենալով սիրո նախկին դաշինքը, որպեսզի թերնեսիրեն ախորժելի պտուղներ քաղի նրանից: հսկ հգերացիների թագավորը, Հանդիպելով Աշոտին ու նրան ընդունելով բազմապատիկ պարգններով, սիրալիր սրտով, ամեն ինչով ու ամեն բանում ամբողջ սրտով, մարմնով ու զորությամբ միանում էր եվ ապա նրան տալով մեծ օգնություն ու գումարելով մեծ զորք՝ գրեՔե օդագնաց երիվարներով, երկաթակուռ զրաճներով, զարճուրեցուցիչ սաղավարտներով, լանջապանակ հրկաթագամ տախտակներով, ամուր վաճաններով, զենքերով, զարդերով ու նիզակների տեգերով սպառազինվելով՝ այդ ամբողչը տալիս է նրա ձեռքը, որպեսզի նրանց միջոցով Թշնաժուց վրեժ առնի: Հեծելագնդով դալով անմիջապես խմբովին ու Հասնելով ն շատերին մի մարդու նման խրախուսելով՝ նա մտածում Հր կարել-կարկատելմոտակա դեպքերի ելքը անձճապաղ իրենց զենՔը քափել թշնամիների վրա: Բայց այն Ամրամը, որ Ցլիկ էր ճորջորչ«ում, ն նրա Հետ նան մյուս ապստամբ սրիկաները, ամենուրեք իրննց օգնող շատ զորք ճավաքելով, բուն էին դրել ու ամրացել ծառախիտ անտառում, կուր գետի ափին: հսկ երբ Աշոտին չի Հաջողվում թշնամու դեմ կռիվ տալ, ապա իր պորքը ճանապարճ ինքն անմտաբար. ճանելով՝ տբնկնումէ մի ամրոցի անձուկ նեղ տեղերը: եվ ոչ ոք չէր կարողաԽում դուրս ելնել շուրջը մացառախիտ տղմոտ լինելու պատճառով, քացի միայն նեղ ու անձուկ այն տեղից, որ նրանք տան: նվ այդպես. կերպով իբրե բանտում փակվելուՐ կամավոր նրանք չէին կարողանում դրսից ներս բերել մթերք' ուտելու Համար, կաժ ջուր` 4ՃովանալուՃամար, կամ էլ կեր՝ հրիվարներիճամար: եվ աժբողջ զորքն առճասարակ նեղվումէր, տառապում, տարակուսում անճչաստատ մտքի պատճառով: Ֆվ այդպես թովացնելովիրենց կամջը՝ իրենց գաղտնի խոսքերըԹՐշնամու ականջն էին գցում, որպնազիԱշոտին բոնեն, կապեն ու տան Խրանց ձեռքը, ն իրենցիցյուրաքանչյուրը, անվնաս կերպով դուրս ելՆՐ

նրան:

ու

ու

ու

հանց ամենայնվեառուց հլնալչունհալդնասցեն յիւրաքանչիւր տեղիս: նելով մեկնի-գնա իր տեղը Դրան իրազեկ լինելով ու մեծ վախով Այսմ իրազեկԱշոտի լեալ ն աճիւ բազմաւ ըմբոնեալ՝առ ինքն լոնԲոսվելով՝ Աշոտը եր ժերձավորներին ու խորՀրդատուներին լռելյայն նայն զմերձաւորանն զխորՀրդածուսնիւր կապակցէր դաշանց երդկապում է իր Հետ դաշինքի երդմաժբ։ եվ երբ պատրաստում է օդամամբ. ն իբրն օդապարիկ իմն արավար երիվարս պատրաստնալ լեպարիկ սրընթաց երիվարներ, գիշերվա կեսին անսպասելիորենձի ղակարծումն ժամու զմէջ գիշերաւն Հեժեալճատնալ ընդ մէջ սպայաՀեծնելով, Հեծյալ գնդի միջով կտրելով-անցնելով՝ նա գնաց դեպի այն կոյտ զօրուն գնաց՝' դէմ եղնալամրոցն, որ կոչի անցնալ կաքաւաքար, ամրոցը, որ կոչվում է հ անտի իսկ այնտեղից գնալ, ուր Հակաքավաքար, ուր յաջողեսցի երթալ: Զայն տնսնալ թշնամեացն ն զկիրճն չողվի։ Թշնամիները, այդ բանը տեսնելով ն այլղտեղի մուտքի կիրճը մոիխցն տեղւոյնայնմ պաշարմամբ կալեալ՝ առճասարակղզզօրսն կապաշարելով պաճելով, առճասարակկողուտում էին զորքին, ալնպուտ կողոպուտ առնէին, մինչ զի ոչ մի ոք 'ի նոցանէն կարէր ճողոպհս նրանցից ր Կրասցից ոչ ոք Հեր կարող ճողոպրել, բացի միայն նրանցից, րել. բայց «լ միայն մարդասիրեալ'ի նոսա, որպէս ն Քրիստոնէիցիսկ ում գթում էին, ինչպես քրիստոնյաներիկարգերն են պաճանջում, որ կարգք պաճանջեն զի մի՛ ոք մեռցի 'ի՞նոցանէն ե մի իսկ: 0ւ ապա նրանցից ոչ ոք, ոչ մի մարդ չպետք Լ մեռնի եվ այդ օրվանից շետո այնմ օրէ Հետէ ն անդր ոչ յաջողեցան ճետնանք արշաւանաց էշուտի որպէս լերեկն ն յեռանղե:Թուիինձ երէ արշավանքները ճաջողություն չունեցան, ինչես երեկ ն անցԱշոտի ղողջախոՃճութիւնն զայն՝ զոր հնձ թվում է, որ այն ողջախոճությունը, յալ օրը: նախն էր ստացնալ, յանմաքուրբղջախոչութիւն սկզբից էր որ նա ն զքաղցփոխարկեալ ատացել, փոխարկելով անմաքուր բղջախոճությամբ, իրենից ճեռացրութիւն պաշտամանն Աստուծոյ յանձնէ 'ի բաց վարատնալ, ն ըստ նելով Աստծու քաղցը պաշտամունքը ն փարիսեցիներինտնման դիրօրինակի Փարիսեցւոյն զանբարտաւան կամս վասն կամեցուցնալ իւր, անորելով իր ամբարտավան կամքը՝ Թերենսայդ պատճառովէլ դաայնորիկ Թերնս դատապարտեալ անկանէր՝ ոչ ժամանեալ "ի կատարս իր փրկության վերջին: տապարտվեց՝ փրկութեանիւրոյ: չՀասնելով Բայց Փագիկ թագավորը, մաքուր խորչրդով այստեղ դրսնորելով Բայց քագաւորն Գագիկ՝ աստանօր իբր զվճիտ իմն միտս զզաստա զվաստ Ճատակ միտք, անգոն վերածումէր գոյի ն իր մերձակալատացնալինքեան մաքուր խործրդով, զանգոյսս ՝ի դոյ ածէր ն զմերջում եղողներին դաստիարակում էր օգտակարբաների Համար, քանի ձակայն իր կեանս յօգուտ բազմաց դաստիարակէր.վասն զի նկարէր նա միշտ իր մտքում պատկերացնում որ ժիշտ 'ի սրտի իւրում 'ի չարուքենէ անխզելի մնալ ն էր չարությունից անվնասելի նմանութիւն մնալ մոտիկ լինել ստացողի Լարարիչի ստացողին մերձ գոլ, ն ըստ առաքելական բանին. | նմանությանը ըստ «եթէ ճնարինչ լիռաքյալի այն խոսքի, թե «Եթե Հնարավորլինի, (ետք է| բոլոր մարդցի՝ ընդ ամենայն մարդկան ունել»։ Այսպէս ապա սոզխաղաղութիւն կանց Հետ խաղաղություն պաճպանելջ189.Այսպես սովորականիմավորակի իմաստութեամբն Ճաճէր Հաւանեցուցանէր դրա-չ ղբազձաձեալ տությամբ նա Հաշտեցնում ցիս իւր ն զմերձաւորը՝ լաւակամ Համաձալյնեցնումէր իր բովանդակճաՀամամիտ ի քեր ճչամախոճութեամբ բնաններին մերձավորներին' լավակամ Համամիտ Համախոճուիւր նի Հնազանդութիւն կապակցելովն բարգաւաճանգ Հարուստս թյամբ, սիրով Հնազանդությամբ թշնամին ցուցանէր սիրելի եղբարբնիւրով նրանց կապելով իր Հետ, իսկ թչԳուրգենաւ,| այլ նս ճան նամիների նկատմամբ մեծաչոգություն էր ցուցաբերում մազգեօք իր սիրելի եղ'ի յիւրժէն ճամապատուելովքն: Զոմանց ձեռաձիրբեբայր Գուրգենին նան իր կողմից պատվի արժանացած ճամազգիների ծայիւքզմիտսՀաճեալՃաւանհալրատ ճամբաւոլ իսկ խաղաղութեան. ճետ միասին: Ոմանց իր ձեռքով ձրի նվերներ տալով ճաշտեցնում էր, այլոց խժականացն անզգաստիցատեցողացնզբարիս վեղափոխպան Համաձայնեցնում խաղաղությանՀոչակման ճամար, իսկ բարին ատող տնրազմոաւ մարտիւամբոխից 'ի դիմի Ճարեալ՝ 'ի Հարկչ յուռին կաու մյուս ն Հնեքանոսներին չխրատվողներին փոփոխական լատերազմցուցանէր: Այլ զաչ երկիւղի ոչ զանխլանայր, ամիրապետին այլ րոտ ներով ամբոխի կովով ճարվածելով՝ բոնի կերպով ոտթի է ակամայ ճարկիցն սակի Հաճի Հաւանեցուցանէր կանգլեալ պարտավճար նեցնում։ Բայց նան ամիբապետիաշն ու երկյուղը անճայտչէր մնում, բոնադատին. ն վշտի վտանգինուսնալզշնարաւորութիւն, զի զապննա ՀարկադրվածՀամաձայնեցնումէր` քուստ անձին ն զբազմաց օգուտ դաանել մարքասցէ։ եւ ամս պարտաճատույց լինելով բբճարուստ նակալին։ եվ վտանգի ճամաձայնուսումնասիթում է ճնաթավոթությումի զայս արարնալ՝ սուրբ Ճիմունք անվրդովմնացեալ կանդգեկեղեցւոյ նք, ռթանազիիր ճամար ապրուստ ն շատերի ճամար էլ օգտակարբան կարողանագնել, եզ մի ամբողչ տաբի այսպես անելով` եկեղեցու «24. սուրբ ճիմբքրթ կանգուն էին մնում, ճաեվ աշխաթճիապաճովության ու

ու

որ

,

ու

առ

ու

ա-

:

ու

ու

ու

առ

ու

առ

ու

առ

ն

Բար

կարով: չինՏո

ն ւն բնա աղաղությունն նորոգումն ու ընթանում էին. Խէին. ն չինութիւն ն խաղաղութիւն ն նորոգութիւն ն յապաճովութիւն ն աշխարճի բնաբար բերիւր. լիուքիւն է պողաբձրութիւն ի շնորճացն երություն, ն իբրն ապաճով նավաճանդատումտեղավորվելով՝ բնակպարգնէր, ն ա յանջոյք իմն էին բնակատեղերում՝` բոտ այն իմաստուն խոսքի, Թե զետեղեալ բնակէին 'ի կայս Ճճանդատնան իւրեանց, ն ըստ իմաստնոյն «իմաստությունըմեժարվեց ճանապարձների բանի. «Գովեցաւ իմաստութիւն յելս ճանապարճաց,ն առ դրունս ճզօվերջում, ն Հզորներիդրոմուտ Հաճախակիկրկնեց իր խոսքը»: ների Բոց յաճախնաց զբարբառ իւր»: իսկ ճետո այն վայրում քիչ խառնակություն ու իրարանցում չէր հոկ ապա յայնմ վայրի ոչ սակաւ ինչ խուժան չփոթից 'ի վերայ թափվում Հազարացի բռնակալի վրա, որ ամիրապետ էր անվանվում, ճեղոյր Հագարացւոյն բոնակալի՝ որ ամիրապետն անուանէր. վասնզի նրա Հակառակորդներն անի թշնամիները, դալով եդիսլտական նաՀավառակորդքշնամիջ հորա այտ հկնալք յնզիպտական ն ն կողմերից Թուրքաստանիայն մարզից Հեծյալ չի կողմանց Արաբացւոց այնմ մտրզէ մարտամբոխ Թուրքաստանի ավազակները, սրընթացզինվորներըմիասին ՀորՀոծելազարքն արիկայքն սրավարք ի միասին Հորդան տունալք բիՔինախնդիր էին լինում ն ձղտում էին վրեժ առնել բոնակալից Խախնդիրլինէին՝ վրէժա ջանային առնուլ ի բռնադատէ անտի լաղագա այն Համար, որ նա պատճառեց իրենց։ եվ ապա լցվելով եղութնանն որ 'ի նմանէն նոցա բերիւր։ նւ ապա շուրջ զթագաու Բաբելոն թագավորանիստ քաղաքի շուրջը նրա տերության գրեթե չորանիատքաղաքաւն Բաբիլոնիւն Չրեքէ ի բոլոր աշխարճս տէրութեան բոլոր երկրներում՝ նրանք բազմաթիվ սաստիկ բախումներու պառենզեղնալք՝ բազում նորա 1"8. րազմներ էին ճորինում։ Սպանվածննրի թավա արյամբ ոռոգում էբն Դարի. ԼՐ են շեն ն տանում շատ էլ գերի էին շատերին ապատ Սենայն զբազումս գերի առնալ տանէին. ն զշէն զապատ վայրեր, դավառգաւառաց ներն ավանները անապատ էին դարձնում: իսկ արքունի դռան Հրաաանաց անապատ առնէին, հսկ ձրամանատարքկ խորճրդածուբ են տեսնում մանատարներն խորչրդատուները, երբ ճասնում ռրանն արքունի զայնպիսի ճասձալ կալնալ աղէտա տնանալ՝ զպատայդպիսի. աղետներ, ճառս շտապում էին նման պատաճարների վնասների վնասուն արկածից զմիմնամբք արկանել ճեպէին. ն ապա կոյս պատճառները վրա գցել, եվ ապա մի կողմը մյուս կողմի Հետ" իրար «ի ընդ միւսոլ կուսին մուրցացի ընգճարհալ,ապա ն ռամիկ խոովնս բռունցքով ընդճարվելով, այնուծետն մտնելով ճրապարակ՝նրանք գրգիչացն 'ի անցնալ գրգոէին զաղմուկ. ն ապա այնուճետն ռում նան էին ռամիկ խռովարարներին,ինչպես նան յուրաքանչյուր Աի րաՔանչիը զաուր լանդեր կապծալ՝ բազում ճապաղիս արեան մարդ, սուրբ ազդրից կապելով, մեկը մյուսից շատ արյուն էին թահ միմճանց Հեղուխին։եւ յիրաւի թմբրութիւն չարնաց անզդամութեան փում. եվ Հիրավի նրանց անզգամության չար թմրությունը Սոդոմի հոցա զողկոյզս դառնութեան լեղւոյ ճմլէր 'ի Հնձանս Սոդոմայ, Աստ Հնձանում ոմն ճմլում էր լեղու դառն ողկույզները, Այստեղարքունի դռան աղա խորճրդածուդրանն արքունի՝ որում անունն Մոնոս յիւրեանց մի խործրդատու,որի անունը իրենց լեզվով Մոնոս էր, խոսելովամիլոգո ճանաչեր, ի մէչ անցնալ խորճուրդ ընդ ամիրապետինդնէր րապետի Հետ, Հնարագետ փաստերէր մեջ բերում, որ Պարսից, Հազի զոստիկանն Հայոց ն ն Վրաց ն Աղվանից յոց, ոստիկան Յուսուֆին, որին Հենց ինքն էր բրոՎրաց Աղուանից զոր ինքնին իսկ էր կալեալ ն ածեալ նել-բերել ամիրապետիմոտ, խնդրում էր արձակել բանտից կաամիրապետին, ճայցէր արձակել 'ի պաշարմանէ բանտին ն 'ի պանքներից ն Հաստատելնույն առաջին նաճապետությանդաճի վրա, բանէն ն 'ի նոյն առաջին գաՀ նաճապետութեան վասնզի Ճաստատել. Քանի որ, ասում է, նա Հանճարեղմարդ է, կովող, Հոյակապ ու այր ճանճարեղէ, ասվ՝ նան այր պատերազմողն Դոլակաղ ն աճարկու լսողների տեսնողներիՀամար: նան առու է, Թեն նա անցել է կու լսողացնկ զնա նե տեսանողացն.ն ասէ, թէն անցեալ է ընդ կորզան ու ձեր արատներից փորձից՝ չմեղանչելու ն 'ի չշնղել դարձյալ չթեքվելու դեպի կրթբանիխրատու ձերոլ 'ի չմեղանչել դարձեալ ապրսապատամբությունը, բայց նրա միջոցով դադարում էն տամբուքիւն. ն նովաւ դադարին յարձակմունք ն 4էնք թշնամեաց 'ի ավազակների Հարձակումներըիր պետության կուսակալությունում: կուսակալութնան պետութնան փւրոյ։ եւ այսպէս ճամոզեալ զամիրաե այդպիսով Համողելով ամիրապետինու Հրաման ստանալով" Հետո «կետն զշրաման ընկալնալ՝ այնուճնետնՀանեալ արձակէ ն առաքէ նրան դուրս է Հանում ն զորքով ուղարկում վլնստելու| իբրկուսակա|

մատուծոյ

հաւաճանգատի, այսպես ոտ իրենց

Արայ

Հան հաճանցէն ե Արաբիայի ,ուսերավոր կավ որ

ու

-

ո

նեղության

առ

բախմունս պատերազմաց ,աստկապէս

Հողմամբ արքանց վոտորելոցն ոոոգանքին զառատորեն

ու

ու

ու

ու

ու

Հանդիսի

Պնարիմաց փաստաբանութնամբ, Պարսից,

զծուսուփ,

կապա-

ու

աճար-

ու

ու

առ

ու

եվ

ՆՄ : ԲՐ

Թշնամբների

՝

ՂԱ

զօրուառաջինդաճ կուսակալութեան դումարտակոաւ իւրոյ: եւ

այս-

սվէս ձեռնընդել Մոնոսն զիՑուսուվնիւր առնէր ն ճամակամ ճամախոճ հ կամարար ի Թշնամիսն իւր թափել վթոյնս վրիժուց իւր ն օժանդեկ

չարութնանե։

հսկ նա իբրն զուռուցիկ փքոյ շփոթեալ՝ ն վարդիչ իմն օդով սրապվարեալ՝ն յորդաչու լեալ ընդ ՄբջագնտսԱսորւոց ն ընդ այլ նս բազում օթնանս անցեալ զանցեալ՝ գալ Հասանէ վաղվաղակի լալխարչն կորդուաց: Բայց Ժագաւտորն Գագիկ վաղվաղ նախ ուրեմն իրազգածֆ կ վեալ նորայն գալատեան՝առճասարակ աշխարճի տէրութեանն իւրոյ Ճորդան տունհալ'ի փախուստ՝ ընդ ինքեանառեալ տանէր զդաղթ կա-՝ փաւանին ն ամրացուցեալ զնոսա 'ի ծորժորսլերանցն կոդովտի նե Սաղ«Զի 'ի նմանէ Բերիւր։ կոտան՝փ մտի դնէր վզմխիթարութիւնն՝որ խէպետն սոսափեալք լեղափոխութեամբքչարժիցիմք՝ ասէ, սակայն ժոպովուրդ Քրիստոսի ոչ անկցի թերես 'ի ձեռս գերչացն ն ոչ տացին ՝ի կերակուր գազանաբարոյ իսմայէլական երկաթոյն՝ ն ոչ վարատեսցի կանոնումն Քրիստոնէական օրինաց լանկանոն կրօնիցն չագարու:» կարաւանին գաղթ 'ի թիկանց կուսէ կացուցեալ թագաայսպէս Ե, աղատագունդ բանակաւն ն ճեծելաւորն ն եղբայր նորուն՝ Գուրդէն, ի զէնս ն 'ի զարդա ն 'ի տէգա կիզակաց վառեալք՝ միշտ Հօր գնռջիւն լինէին՝հբր անքթիթ իմն ակամբք ն մեծաւ ղզդուշուՋառաջապաճք Քնամբ: Սոյնպէս ն մեժ իշխանն Անձնացեաց Ատոմ ճանճարիմաստ մոչականութեամբ, վաղընդփոյք նախաճոգակխորճրդով զաշխարճ տէրութեան իւրոլ ամբառնայր ի գլուխ ամուր լերանց աշխարճին՝ ամտապաճեստսառնելով 'ի խորաձորս ն 'ի խոխոմ վիճս փոսոց ն 'ի ծորԺորս բլրոց՝ առաջապաճսն նա՛ գաղթին լինելով իւլրայօքն ղօրօք բազմի վառելովք: Բայց ոստիկանն Ցուսուփ՝ փոքր ինչ աւուրս զետղ առեալ 'ի սաճմանս կորդուսց ն չուհալ անտի՝ գայ Հասանք բանակի յաշխարշճն ճՄնձնացնաց, ոչ թերնես դգրգոնալինչ անդ զաղմուկ չարութեան, այլ դեսպանս ֆբրն օձի զթոյնս ի բաց եղդհալ՝ իշխանն Ատոմ առաքէր՝ ն նմա ըստ սովորական ճրաճանզգացն «ոալ զսակ Հարկացն արքունի. սոունալ տալ զօժտութիւնս նորա՝ որպէս զի ընկալեալ երթքայցէ գնասցէ 'ի բաց՝ անվտանգ ն անվնաս վզաշխարձկ թողլով: հսկ նա ենթա'ի դրելով իմաստութնամբ զմերձակայ զրպարտութնաննբռնութիւն նս ն ն բազմաց դնել՝ ոչ վօգուտ խնայէր դանձա կարասիս վաղվաղակի Հատուցանէր նմա ըստ ձեռին բաւականի զմնասս ճարկին կրկին լա-

|

առ

առ

առ

լության

դաճին:եվ այդ ձնեոնասուն Մոնոսը Յուսուֆին դրաառաջին` իրեն Համակամ, իր Համախոճը: իր կողմը` նրան դարձնելով

վում է կամակատարն

օգնականը՝իր

ու

ճամար: թափելու

չար

վրեժի թույնը թշնամիների վրա

սուրալով, սլաբան, օդով արընթաց124 իսկ նա ինչպես փչած-ուռած ն բազմաթիվ այլ անցեելովօքնաններ նալով ասորական Միջազետքով ճասնում է աշխարչճլը կորդուաց դալիս 21 Բայ շուտափույթ դնալով, ինչ-որմեկի միջոցով ավելի շուտ տեղյակՂենելով Գագիկթագավորը,

ճանապարճ՝ եր տերության բնակիչներին առՀասարակ նրագալստյանը, ն մի փախստականՀետը վերցնելով խումբ է գցում փախուստիՀամար տանում է նրանց կոդովիտ տեղավորում ննրի՝ Ճիշելով այն մխիթարությունը: որ ժործորներում՝

ու

Սաղկոտն լեռների բխում էր նրանից-

կըփոփոխություններով սակայնՔրիստոսի ժողովուրդըթերնա չի ընկնի դգերիչներբ շարժվենք,

առում «ՌրովՀչետն,

թեպետն է, վախկոտներա

ն գազանաբարո իամայելական ռրին կերակուր չի ձեռքը

կրոնի քայքայվի Քրիստոնեական

տրվի ու Հի անկանոն օրենքը՝Հադարացիներ| լ

յ

ու

մեծ իշխան Ատոմբ անքթիք աչքերով:նրանց նման նան Անձնացյաց տերուՀանճարեղ խոճեմությամբ նախապեսՀոդացող խորճրդով իր լեոանառիկ է բարձրացնում երկրի թյան բնակիչներինշուտափույթ ձորերում, ների գագաները՝ նրանց ապաչով կերպով պաճելով խոր յուրային զինբլուրներիժործորներում՝

ու

վիչճերում, չեղեղատներում,

ված

պաճապանլինելով մի քանի Ցուսուֆը, ոստիկան Բայց մեծ

զորքի

ճետ

ննրում, մեկնում է

ամար: դաղթականների օր

ն դալիս այնտեղից

մնալով

Հասնում

սաճմանկորդուքի

ու

բանակ է

դնում

ու Անձնացյացաշխարճում՝թերես այնտեղ ոչ քե չարություն խոովու-՝ Ատում իշլանի թյուն Հարուցելով, այլ իբին օձի թույնը Հեռացնելով՝ արքունի ռուրքը: եզ. մուտ սուրճանդակներէ ուղարկում՝ նրան տալու թույլատրում է տալ նրա նվնիչ՝ սովորակահ կարգով ԼԱտոմ իեշթանըի Հեռանա՝ ու աշխարճը թողնելով անվբ-ները, որպեսզի վերցնի, գնա մոտակա անինա ենթադինլով իմաստուն կերպով անվնաս: տանգ մասին, մտածում չի խնալում էր շատերի օգուտի րավ բոնությունը՝ գանձերն ունեցվածքըն իսկույն նրան վճարում է պաճանջվող զունա նան իր ձեռքով մարը՝ այն կրկնակի ավելացնելով: Բացի դրանից, ու

ու

Հ2Ը

-

կրոնիազդեցությամբ»: թիկունքում կանդնեցնիկարավանը եվ այսպեսգաղթականների Հեծու նե նրա եղբայր Գուրգեւը ազնվական բանակով լով՝ քագավորը տեզարդերով եիղակների զենքերով, յալ գնդով՝սպառաղինված եծ զգուչությամբ գերով, միշտ առջնի կողժն էինռլաճում՝Լ(ճնտնելով| -

ւնլուածով։ Այլե ընծայս ձնռաձիրսառատապես պարգեէր՝ կ մնացելոցն Ճարկաց ըստ ծանունս խնղրողին պատանդս ազատատոճմէ տունալ 1ինէր, զոր առձալ ընկալեալ՝ չուէ գնայ ընդ կողմն լերինն Ականնաց ի գաւառն Աղբակոյ։ եւ տեսանէ անդ զաշխարճն առՀչասաամենայն տակ թափուր ն ունայն ի բնակչաց մնացնալ. այլ ն նս տնեղեկացեալ ատուգաղէլ իմացուածիւ, Թէ ոչ կարէ ժամանել ճասանել չարիմացուծան խոր4րդոյն՝ զոր յօդնալ եդնալ է 'ի մտի իւրում վասնքագատ-չրին Գագկայ,ն այնումնտկ ապա իբրն Հեդիկ իմն զանութիւն թխութնանն լանձնլն ի բաց ընտանիսպիտակութիւն սրտի մերկացնալ՝ զկամս իւր փախաբերէր, ն դնսպանս-առ թագաւորն առաքէր մօտան լուտ ն դիւրագորով Ճաշտութեան. սակայն րատ ընչաքաղցն լինելու օգտածարաւ ի բանի անդ զբազում ամաց զճարկս արքունականս՝ այլ ն զօժտութիւնս նս ընժայից առանձին Հայցէր տալ նմա, մուշ նս նմա արարնալ միանգամայնիսկ ղզերախտիս թագակապութեաննն ձեռնեՔեցն զնա առնել առ 'ի տիրելոյ նմա զբոլոր Հայաստանկայս: իսկ քագաւորն ծանուցեալ զայտումն խորճրդոյն Ցուսփայ,եթէ ոչ նմա գոյ դար ճակամէտ լինիլ ի վատթարն ն կամ ուղղել ինչ զնպատակչարիմաց խորչրդեանն, սակայն քաջավայելուչ իմաստիւ անխզելի զմիտա ր 'ի չարութենէն պաճնակնալ պատիրաստէր.| վարանականօք ոմամբք քոտրելի առնէր զերկրորդն՝ տալ կրկին կամ երեքկին զսակ Հարկին ն զամենայն բնկարս արքունի ն ոչ Հարկանիլընդ միմեանս արակոխկոորածիւ 'ի պատճառս քՔինախնդրութեան վրիժուց.» զի պտուղ պամաճ |՝ ասէ, ն մաշճու Ճրաւիրանքյատակս յոձրազմաց դժոխոց ճայի»: եւ այնուճեւտկ անխնայ զիւրն ստացուածա առաչի արկանէր, ն առծաաարակ յամենեցունց 'ի մերձաւորացն ազատաց ն լռամկաց ն յանռամկաց ժողովեալ արծաթ ն ոսկի ն կարասիս բազումս ն ձիս ն ջոբիս՝ տայր տանել նմա առատ ձեռաձրիւք. զոր առեալ ընկալեալ մեԺաւ շնորճակալութեամբ՝վաղվաղակիչուէ յուղի անկնալ դնայ զկողԺամբքՀնրալն Զարնանդ եւ վասնզի գաւառի "ի նաճանդա Ռոտկաց: Քնքն հ մեծ քաղաքն դէմ եդեալ էր երթալ |Ռա, որ 'ի Պարս անդ է՝ առաքէ զոմն նսր անուն ոստիկան ՝'ի Հայս, որ Սբուկն 'ի բազմաց ցորջորջէր. ն ինք, կալ մնայ անդէն՝ մինչն ոստիկանա ն պետս ն դորժակալս յարդարեալ կացուցանէ 'ի կողմանս Աղուանիցն Ատրպատա-

կանի: 'ի

սմին իսկ լայսմ ամի ազզգքնապատամբքնայնոքիկ, զորմէ կանխեցաք վառաջագոյն ն ասացաք, օր վրիժուցճատուցման գտնալ ն

պարգններ էր տալիս, իսկ նրանց չատ չպպաճանջած Հարկերի ոտալիս, էր տոճմից պատանդներ փոխարեն ազնվական մնացորդի րոնց վերցնելով՝ (Յուսուֆը | մեկնում գնում է Ականիս լնռանք2 կողմերը,Աղբակ գավառը: եվ այնտեղ նա տեսնում է, որ ամբողջ երկիրը: կերպով թափուր ու դատարկ է մնացել բնակիչներից: նա նան ստույդ ու խորճուրէ, իր չար կարող Հասնել (լատարել| որ չի տեղեկանում դը, որ իր մտքում պատրաստելէր Գագիկ թաղավորի ճամար: ԱյնուՀետն իբրն սնամժորթիր սնոՌյունը իրենից Հա.ելով՝ իր կամքը սրտի սովորական սպիտակությամբ էր փոխարինում ն թագավորի մոտ սուրՀանդակներ է ուղարկում մոտալուտ բարեգութՃաշտության ճամար: ընչաքաղց ու խիստ շաճասեր լինելու պատճառով նա պաճանջում էր տալ չատ տարիների արքունական Հարկը, այլե խնդրումչր ընժաներ՝ միաժամանակ նրան ճիշեցառանձին իրեն տալ նվերներ ու նրան ազատություն տալը՝ տր-` երախտիքը նելով նրան թագադրելու առատ

Սակայն

ու

Համար ամբողջ Հայաստանին:իսկ թագավորը ծանոթանալով Ցուսուֆի ուռճացած մտադրությանը ն իմանալով, որ նա ուժ չունի Հակամիտելու դեպի վատթարը կամ ուղղելու չարամիտ խորճրդինպատակի, սակայն վայելչագեղ իմաստությամբ իր անխղելի միտքը այն չարությունից պաճում ու պաճպանում էր, նվ ինչ-որ տարակուսանք նախընտրելի էր Համարում երկրորդր՝ կրկնակի կամ եռակի անգամ տալ արքունական Հարկը, արքունի բոլոր բեգարները ն վրեժի քինա-

րելու

սրախողխող կուռորածովմիմյանց պատճառով խնդրության

նելով ու ընդունելով մեծ շնորչակալությամբ՝ նա իսկույն ճանապար է ընկնում ու գնում է Հեր Զարնանդ գավառների կողմերը, որոնք են գտնվում Ռատկացնաճանգում: եվ քանի որ ինքը դիմել էր գնալու մեծ քաղաքը՝ Ռա, որը գտնվում է Պարսկաստանում,Հայաստանուտտիկան է ուղարկում նարը անունով մեկին, որը շատերի կողմից Աբուկ՝ էր անվանվում: ինքը մնում է այնտեղ, մինչն որ Աղվանքիու Ատըըպատականի կողմերում կարգում է ոստիկաններ, պետեր ու վերակաու

ցուներ:

"

Հենց այս նույն տարում այն ապստամբ ցեղերը, որոնց մասին նախապես ասացինք, գտնելով վրեժի ճատուցման օրը ն տիրելով ս

՛

:

չբախվել,

մաճն է, իսկ մաճմաս է, ասում որովՀետն «պատերազմների պտուղի Այնուճնտն առանց. խնայելու Հրավերը նայում է դժոխքի Հատակին»: իր ունեցվածքը նրա առաջն էր դնում, ն առճասարակբոլորից՝ մեբձավորներից, ազնվականներից,ռամիկներից, ոչ ռամիկներից, Ճավաքելով շատ արծաթ, ոսկի, գույք, ձինը, ջորիներ, տալիս էի տանելու առատ նրան իր ձեռքով տրված նվերների Հետ միասին, Դրանք առ-

33է '

անապատին ոլ Հաղարու,ղոր 'ի նոցանէ Աբրաճամու ստաբանի, առճասարակ'ի սուր սուսերի ղնոսա մաշէին՝ որ աւելի ասեն լեալ քան զերեսուն Ճազար ոգիս զկոտորելոցն, ն զկանայս ամիրապետին ն զայլս նս պատուաւորսն, որ սնավաստակ ուղնորէին զանվարձ պողոտայն զնոսա գերի առեալ տաս«ոքնութեամըբ ն նէին. զբազում կապուտս կարասնաց ն զգանձս ոսկւոյ ն արծտթոյ իւրաքանչիւր լաշխարճ իւրեանց:իսկ փոքրինչ աւարի առեհալ՝ դնալյին քան զպատմելս ղզայսոսիկ՝մի 'ի պատուաւոր առաչ ծառայիցն Ցուսա նուն, այն որ զկնի արկանելոյն 'ի բանտ զծուսութն փայ Սբուկն ղզոստիկանութիւնքաղաքավարութեաննորա կալնալ ճոխացուցանէր՝ կա ն ժամանակ իսկ աատակեալ մեռանէր լԱրտաւել քաղաքի. ուր լինէր՝ առնոյր զրնդարձակ Ցուսուվին քանգարանսն գանձուց ն կարասհացնորա ի լիութիւն ընչաքաղցութեանն իւրոյ: Բայց նորն, որում Մբուկն )փաղաքշաբարլորջորչէին ե ոստիկան 'ի Հայսի Ցուսփայ առաքեցաու, փբրն չու երքայ ճասանէ 'ի նախջաւանքաղաց՝ զետեղկալ 'ի նմա «աւուրս ինչ սակս 'ի նմա կնոջ նորա դոլոյն, տեղի տայ Ճաշտութեանցն Հեքանոսական սովորութեանց. ապա վաղվաղակի ընդառաջլինի նմա Քաբգեն կրտսեր եղբայր ՍմբատայՍիսական իշխանին անճաստատ իմն երեմունս հրազոց 'բ սրտի իւրում ստեղծանելով, զի թերնս 'ի դնել նորա ութտ ընդ մաճու՝առցէ ընկալցի յինքն ղճայիննի ժառանգուՔիւնն, զոր միապետէրն իսկ եղբայր նորուն Սաճակ, ն ղզրկանս զայս իւր վարկանէր: հսկ Նօրն առժամայն բանայր նմա զդրունս գքոց խորամանկ խորճրդով՝ կ Հակիրճ ն Համառօտ բանիւ խոստանայր տալ չժմա զվիճակ ժառանդութեանիւրոլ։ Վասնզիդէտակն կալեալ սպասէր ն եզբօր նորուն սմին սակի դալ առ նա, զի զերկաբստ իսաճակալ ջանչիւըսն ղնոսա դաւաճաննալս կապտեսըէ, ն այնուշետն կոչեցաւ հան նա "ք նորայ տէրն Սիւննաց Սաճավ՝ սիրալիր սրտի գքովք։ հսկ Խոքա լօժարհալ իբր 'ի կոչումն իմն արքունական՝ վաղվաղակի գալ Հասանք Նսրն բաղում օժտութնան բնժայիւք. ն իբրն թմրութնամբ ին անզգայացեալ՝դնէ դաշին ընդ դժոխոց՝ ոչ նկարհալ 'ի սրտի իւբում զիմաստութիւն ն ոչ 'ի մտի եդեալ զկատարեալգիտութիւն ն ոչ ի վախճան խորձճրղոյն: իսկ Նր, խարդաւանեալզխորաՖալեցեալ մանկութիւն ն հրկաքանչիւրս զնոսա շրթամբք, այլ ոչ սրտիւ՝ իւր յաբակցնալ, Հրաւիրէ երթալ նոքօք 'ի մայրաքաղաքն Դվին.» զի լապաՃովացեալք, ասէ՝ 'ի նմա իւրաքանչիւր ումեք՝ զիւրաքանչիւրոցնզօդուտն ճոգալ մարթքասցուք:«Այսպես ապա դրժոխութեան չու դաւոյ

ալե րալ սոուն

զգիր ճս

առ

Ր-

ւա).

ուղլեգնացաց ղոգնացաց

Հագա գարի անապատ պատի

մ տուտ կողմից կե բպով որպ ես անվանվում,առձճասարակնրանց բոլորին սրի են քաշում: եվ ասում են, որ կոտորվածներըերեսուն Հազար Ճոգուց էլ ավելի էին, իսկ ամիրապետիկանանցն այլ պատվավորմարդկանք, որոնք սնավաստակ չարչարանքով ուղնոբվում էին անպտուղ ճանապարճով, նրանց գերի էին տանում: եվ մեծ կողոպուտ, ոսկու ն արծաթի դանձեր՝ ավար առնելով՝ նրանցից յուրաքանչյուրի գնում էր իր աշխարձճը:իսկ իմ այս պատմածից մի փոքր առաջ Յուսուֆի պատվավոր ծառաներից մեկը, որի անունը Սբուկ էր, նա, որ Յուսուֆին բանտ գցելուց ճետո ընդունելով նրա ոստիկանությանպաշտոնը, ճոխայցնում ձր այն, մեռնում է Արոավել124 քաղաքում, ուր ն ժամանակ է լինում, որ Յուսուֆը իր ընչաքաղցությունըՃագեցնելուճամար կողոպտինրա մեծատարած Թանգարանների գանձերն ունեցվաժթը։ Բայց Ննաըրը, որը փաղաքչաբարՍբուկ էր կոչվում, որպես ոստիկան Հայաստանէ առաջվում Յուսուֆի կողմից: Երբ նա գնում Հասնում է Նախջավան քաղաքը, այնտեղ է մնում մի քանի օր՝ իր կնոջ այնտեղ լինելու պատՃառով ն տեղի է տալիս Ճեթանոսականսովորություններիճետ Ճաշտվելուն։ Այդ նույն ժամանակ նրան ընդառաջ է դնում ՍիսականՍմբատ իշխանի կրտսեր եղբայր Բաբգենը՝իր մտքում ստեղծելով երազների անկայուն տեսիլք, ըստ որի ինքը եթե դաշինք կապի մաճվան ճետ, ապա կառնի,կընդունի իր ձայրնենի այն ժառանգությունը, որին տիրում Փր իր եզբայր Սաչակը, ե այս զիկանքը նա իրենը կշժամարի:հսկ նըարըը ժամանակավորապեսխորամանկ մոռադրությամբնրա Համար բացում էր զժության դոները ն ճակիրճ ու Համառոտ խոսքերովխթոստանում էր նրան տալ իր ժառանգության մասը: Քանիռր նա ուշադրությամբ սպասում ձր, որ նրա եղբայր իսաճակը նույն պայմանով դա իր մոտ, որպեսզի նրանց՝ երկու ղավաճանողներին էլ կողոպտի: ԱյնուճետնՖարրը սիրալիր սրտով ու գութով եր մուտ կանչեց նահ Սյունյաց տեր Սաճակին։ եվ ճամաձայնվելովու այն Ճամարելովորմեծ պես արքունական Հրավեր՝ Լմաճակը| ինծաներով ու նվերներով իսկույն գալիս Հասնում է նարրի մոտ: եվ ասես թմրությամբ անվզգավացաժ՝' նա դաշինք է կապում: դժոխքի Հետ՝ իր սրտում չպատկերացնելով իմաստությունը, չճխշելով կատարյալ գիտությունը ն ոչ էլ նավելով խործրդի վախճանին: հսկ նարըընրանց երկուռին էլ խորամանկորեն խաբելով ն՛ խոսքով, ոչ թե սրտով կապելով իր Ճճետ՝ նրանց ճրավիրում է իր Հետ գնալ Դվին մայրաքաղաքը, «որպեսզի, ասում է, ամենքս էլ այնտեղ ապաճով լինելով՝ կարողանանք ճողալ լյուրաքանՀյուրի օգուտի մասին». Այսպես կենդորեն խաբվելով ե ճանապարչ

Աբրաձամիտուն

ճին կիրճին,

որը

նրան րանց

"

է

ու

յուղի անկեալ գնային. իբրն մօտ եղեն 'ի քաղաքագիւղն Քարունչոյ՝ ընդառաջ լինէին նմա գլխաւոր գաճերէցք ն Հոյակապ նաճապետք ազգատոճմի քաղաքին Դվնար հսկ նա իբրն ետես ղառձեռնապատրաստ: եկնալ Հասնալ աջողութիւնն իւր: 'ի բաց մերկանայր այնուճետն լանձնէ ղզգաղտնիպատրուակ չարին. ձեռն զնոքօք արկեալ՝ փ կապանս երկաթի շղթայից առճասարակ զնոսա պաշարնալ, իբրն արս աւելի քան. զքջառասուն դնէր ի բանտի. ն այն օր եհրեկօթայորում էր արարնալ դարէր դադարէր: եւ իբրն լոյսն զզիշերն մերկանալր, այնուճետն լուղն 'ի ջորիս տրս զկապեալսն բարձեալ մտանէ 'ի քաղաքն Դվին, ընդ իւր տարնհալզՍաճակ Սիւնեաց տէր եղբարբն իւրով Բաբգենիւ։ իսկ 'ի մտանել նորա ի քաղաք անդր ն ի դիպաճոջ զկաղեհալ Հեթանոսն նկ դնել, ապա վզՍաճակ զրաբգէն 'ի միասին ըմբոնեալ ն վարեալ 'ի ն ի շղթայս տոռունս երկաթիկաղպանաց՝դնէր 'ի բանտի: եւ այլապէս: չաճաշունչ ճարաւաճողմխաբէութիւն զանձինս նոցա մատեէր 'ի բանդ նի կապանս ն'ի պատիժս մաճու: Զայսպիսի աղէտս պղտորութեան ն զմրուր դառնութեան լուհալ Եմ՝ զոր արբինճաւատացեալտնարքմեր այլ ն Հեթանոսքնս 'ի զրաճեղեղ ամպրոպաց չարուքնան Հագարացւոյն, սակաւ ինչ փղձկնալ ոչ եղէ ւ. նեղասրտութեամբ, որ ըստ բնութեան մարդկութեանս են ՀաՀաւորութիւնք: Յետ որոյ ն գոլժ նա աղմկի 'ի Հաւատարմաց ոմանք Հնչէր յականջս իմ՝ վաղվաղել խոյս տալ ն ի բաց զնալ 'ի պատնէշ պաշարմանէն, որ սպառնացեալնէր մեղ: հսկ որ ընդ իմն էին կղերք տան իմոլ, աղաեկեղեցւոլ՝ առեալ զաճ երկիւղի դեգերէին դուրս ն չէին ինձ գնալ երթալ ի բաց տեղի տալ բարկութնանն՝ յուշ արարեալ զտէրունական Հրամանն, Հալածիլ քաղաքէ 'ի քաղաք ն մի՛ կալ ճակառակ չարին: Այս նես աստանօր ոչ եթէ լյառժամանակնայ'ի մաՃճուանէ ինչ պակուցեալ այլ 'ի մտի եղեալղանչտնարին խուսափեցի, մոլեգնութիւն Հեթանոսականմոլորութեանն, զի մի՛ թերես թաքուցեալ Ճճաղբքդիւրախրոխտքպատրանաց նորա անկցի եկեղեցզմանկամբք՝ կամ թէ խառնումն ինչ չփոթից ընդ անարգութիւնս Հեթանոսացն ւոյ, մեզ բերցի՝ որ արտաքոյ է բոլոր կրթական քաջողջութեան. ն այսպէս իբր լիմարեալք իմն ի մտաց՝ զարժանն ճայցէաք 'ի շնորձացն Աստուժոյ՝ աժել մեզ ՛ի ցուցակութիւն։ եւ իբրն խաւար գիշերին ի բաց եղեալ ն լոյս առաւօտին ծագեցաւ, յանկարծակիյական Թօթափել դարձեալ խաւար գիշերային զմեօք արկաւ. ընդ որս ն առճասարակսքանչացեալ ժեր՝ տեսաք զի խաւարեհալ էր արեգակն վառաւօտին պաճու: եւ ապա ըստ ընտրողութնան իրին խորճրդածեալ,եթէ ոչ է ժամանակ խաւաբելոյ արեգականն՝իմացաք Հաւաստինշան բացերնակիմեզ 'ի Տեաո-

'ի

|

ի

|

բնկնելով՝Լնրանք| գնում էին։ Եվ երբ մոտեցան Քարունջ քաղաքա գյուղին՝155նքան |Յուսուֆին|ընդառաջ են գալիս Դվին քաղաքի գիլ-

խավոր դաճերեցներն ու ազգատոճմի Ճճոչակավոր նաճապետները,իսկ հրբ նա տեսավ, որ իր Հաջողությունըպատրաստ եկել ճասել է, այնուճետն բացում է իր թաքցրած չար դիմակը. նրանց բոնելով ու առՃճասարակ չշղթայելով երկաթյա կապանքներով՝ավելի քան քառասուն մարդու բանտ է գցում: եվ նույն օրը, երբ նա իջչնանելէր, նա այնտեղ դար է առնում: դադար երբ լուսանում է, նա շղթայակապվածներին բարձում է ուղտերի, չորիների վրա ն մտնում է Դվին քաղաջը՝ իր Հետ տանելով նան Հետ Սյունյաց տեր Սաճակին՝ նրա եղբայր Բաբգենի միտսին։ հսկ այն քաղաքը մտնելիս նա շղթայված Հեթանոսներինբանա Հ գցում, ապա Սաճակին ու Բաբգննին միասին բոնելով ու երկաթյա կապանքներովշղթայելով՝ բանտարկում է, եվ այսպես մաճաշունչ Հարավաճողմխաբեությունը նրանց մատնում է բանտի, կապանքների մաճապատժի: Երբ ես լսնցի այսպիսի պղտոր աղետների դառն մրուրի մաաին, որ չար ճազարացու փոթորկալի գետի նման ճոսող չրից խմեես Ցին մեր Հավատացյալ տերերը ն Հեքանոսները, նեղարտությամբ պակաս չճուզվեցի, որ Հատուկ է մարդկային բնավորությանը: ԴրաՖից Հետո Հավատարիմմարդկանց դույժն էր Հնչում իմ ականչներում՝ շտապել, խույս տալ ն դուրս գնալ պատնեշածայն պաշարումից, ոբ ապառնում էր մեզ, իսկ եկեղեցու այն կղծրականները, որ ինձ Հետ ձին, վախեցած դեգերում էին իմ տնից դուրս ն ինձ աղաչում էին գնալ Ֆրա մոտ իջեցնել նրա բարկությունը, Հիշծցնելով տերունական4թքամանը՝ ճալածվել Քաղաքից քաղաք, բայց չարին չշակառակվել 27, Բայց ես այստեղ ոչ Քե ժամանակավոր վախենալով մաճվանից Թու,ափեջցի, այլ ճիշեցի Հեթանոսական մոլորության սաստիկ մոլեդնուԹյունբ, որպեսզի թերնս եկեղեցու մանուկները չընկնեն նթա թարնուՓյահ սատանայական թաքուն ծուղակը, կամ թե մեզ խառնի «էքանո»Խեբի անարգանքին,ոթ Հեռու է ամէն մի փութաջանողջամ»ությունքց: Եվ այսպես, որպես մտթով Հիմարացածներ,Աստծու 2նորշնեթիցաթանն քնջ խնդբում՝ մեզ ի ցույց դնելու Համար, Եվ նրբ գիլերվա խովարք նաճանջեց, ն բացվեց առավոտյան լույսը, դաթձՀանկաթծակը վալ մէզ աննթարթթործն պատեց գիշերային թավարը: Դթա վթա առճասաթակզարմանալով մենք տեսան, որ առավոտյան պաշքն աբնգակբ խավարնըէր: եվ աղա ճիշտ դատողությամբթոթձթդածելով այդ դիղջի մատին, քէ արքգակիխաղաթլու ժամանակըչէ, մն «16Հայտոթենթմացանցը,ոթ այդ Հավաստինշանթ մեզ ցույց է ամ ու

ու

ու

ու

ցուցկհալ. ե այլնուճետե շտապ տագնապիեղբայրուքեանն Աստուծոյ Հասարակաց ստիպէր զիւրաքանչիւրոն ի բաց գնալ 'ի սպառնալնաց անտի Ձայսպիսի փորձութենէ ւտարակոյսսապա ոչ թերես Հեղդացալ լուծանելն ոչ կապիլհ գարչշապարս մեզաց նոցա. այլ աճապարեցի գնալ 'ի բաց անտի բացորոշութնամբնախ քան զչասանել վտանգին: ն զԳետինձ 4իմն եդեալ ղզեղիաս առաջինզտարացոյցան մարգարէ րոս զլուխն առաքելոց: Այսպէս ապա ելեալ 'ի վանաց անտի այրի հ (ացրդից սրբոյնհոաճակայ, որ 'ի ծործորս լերինն Գեղայ 'ի ձորակի միոջ՝ դէպուղիղ գնացաք ն ելաք ի վերին վանս, ուր կալանքն: անասնոցնէին: եւ անտի չունալ դնացաք 'ի միանձնացելոցն կուսակրօնից միայնարանս, որ 'ի Սնան կղզւոջ՝ ունայնացեալ 'ի բոլոր ցուածոց,ասնոցն անասնոց, ն միայն զփրկութիւն անձանց Տոդացեալ՝ն'ի նմա միանգամայն իսկ ղզճասարակաց եղբայրութեանն զլեղուս ընդ մեզ նս շարժել ի լօրճնութիւնան Աստուծոյ, աներկբայ յուսով կատարեցաքանդ աւուրս չորս: Ապա ամենեցուն մեր միտք իբր ն հ մակոյկսինչ վերելակնալ, իչրաքանչիւրոքյիր խորճուրդս սրտին: վաղվաղակի իբր լշտեմարանէ իմեքլ ղծաժծկնալսնլյանաւավարնալ ռաջ բերէաքբանիւ առ ի յայտնել զի խորոջ կայսն։ նւ էր այսպիսի՝ զի դարձեալ ընդ կրունկն երթիցուք 'ի կողմնաւոր վայրսուրեք՝ մերձ ե 'ի ճՃայրապետանոց սուրբ, զոր ակամայ կամօքն հկեղեցին նէ

ստա-

թողաք

ի բաց զինչսն ն զստացուածասնն զպաճար անասնոց՝ ղայն կամաւորաբար տացուք յրնծայումն Հաղզարացւոլն նարայ. զի Թերնս 'ի կամացն Աստուծոյ Ճաճեալ Ճաւանեհսցինմիտք նորա, ն ժի՛ նս սպառապուռ անզաւակեսցիմայր Սիօն ի մանկանց առագաստի. կ մեք 'թ օրբարանս մեր դադարնալ՝ օրՀնեսցուք զանուն մերոյ: նւ Աստուծոլ ն այսպէս ընտանեդգոյն տեսողացն լսողացն զայն խորճուրդՀամարհալ եղն: եւ դարձնալ չու լուղի անկեալ չոդաք մինչն 'ի ձեռակերտ ամրո ցիկն իժ Բիւրական, ն շինեալ զոր ստացեալն էր իմ դանձի գնոյ, ուր յարդարեալ իսկ էի եկեղեցի Հաստաճեղոյս կովփածոլ քարամբք պերճապաճոյն պճնողութնամբ ն նկարակերտլօրինուաժով՝ ն վանս կուսակրօն միանձնացելոց զնա Հաստատեալ: հսկ ի Հասանելն երում անդ՝ իսկոյն իսկ ճրովարտակ առ նսրն առաքեցի, յուշ առնելով նմա զզարճուրնցուցանող իրագործութիւն որ առ-'ի յիւրմէն իսկ յայլ ոմանս ններդործեցաւ՝բանտ ն կապանքն չարչարանք ան4ճնարինմաճու, ե եթէ վասն այսպիսւոյ իրիք բոչմանց ւակուցնալ 'ի բաց գնացի. ն արդ հԹէ արդէն իսկ տայցնսինձ լետկար երդման' աներկբալմտօք զետեդնալ կացից մնացից ի դրունս հկեղեցւոյ տան իմոլ օրչնել զԱստուաՓ 'ի սրբութեան նորա ն ըստ ձեռին բաւականի միշտ անդանդաղեղէց լքաք

Աստծու

կողմից։ Այնուճետն այղ տագնապըկրոնական միաբանության

մի անդամի ստիպում էր Հեռու գնալ այդ սպառնալիքների փոր12 ձությունից:ես թերնսչծուլացա քանդել այսպիսիւտարակուսանքը ոչ էլ կապվել նրանց մեղքերի գարշապարին, այլ շտապեցի ճեռանալ նախքան վտանգը այնտեղից Ճասնելը:Դրա առաջին օրինակըինձ ծամար ճիմնադրել են Եղիա մարգարեն ն առաքյալների գլխավորը`Պնտամեն

նվ այդպես դուրս գալով այն քարայրի վանքից՝ իսաճակի: սուրը կացարանից, որ գտնվում է Գեղա լեռան98 ծորժորներում, մի ձորակում ուղիղ գնացինք ու բարձրացանք վերին վանքը, ուր անասունները պաճելու տեղերն էին: եվ այնտեղից չվելով՝ գնացինք կուսակրոն ճգնավորների մենաստանը, որը գտնվում է Սնան կղզում. նրանք զբրկՀ ն միայն վել էին ամբողջ ունեցվածքից, ասուններից ու անասուններից իրենց փրկովնյանմասին էլն Ճոդում: Այնտեղ ամբողջ միաբանությունը՝ մեզ ճետ միասին ձայն բարձրացրեց Աստծու օրճնության Համար, ն. մենք աներկբա Հուլսով այնտեղ քաճանայագործեցինք Ապա. օր: չորս մեր բոլորի մտքերը ասես ինչ-որ մակույկի վրա նն նստում, լուրաքանչյուր ոք իր սրոոի խորճուրդներովէ նավարկում, ն մենք անմիջապես ինչ-որ շտեմարանից խոսքով դուրս էինք բերում գաղտնիքները՝ ճամար խորքում եղածները: (Հործը) այսպիսին էր, որՀայտնելու դարձյալ ետ դառնանք դեպի ինչ-որ տեղ, սուրբ Հայրապետանոցեկեղեցուն մոտիկ, որի ն ստիպված լքեցինք՝ թողնելով ունեցվածքը, գույՔը, անասունների ճոտերը ն դրանք կամավոր կերպով տվեցինք որպես ընծա Ճճագարացի նսբրին, որպեսզիթերնս Աստծու կամքով նա Հճաշտվի Համաձայնվի, ն այլես մայր Սիոնը իսպառ չզրկվի առադաստի մանուկներից, իսկ մենք դադար առնելով մեր սրբավայրերում՝ ` օրչնենք մեր Աստծու անունը։ եվ տեսնողների լսողների կողմից աղդ ` խորչուրդըշատ ավելի Ճարազատ Ճամարվեց:Դարձյալճանապար: ընկնելով գնացինք մինչն իմ ձեռակերտ Բյուրականաժրոցիկը, որ ես գնել էի գանձով, ուր ն տաշած քարերով կառուցել բարեկարգել էի ճաստաճեղույս այս հկեղեցին՝գեղեցիկ զարդարանքով նորակերտ Հորինվածքով ն այն ճաստատելովորպես կուսակրոն ճգնավորների վանք: իսկ երբ մենք Հասանք այնտեղ, նսըրին իսկույն Հրովարտակ առաքեցի՝ նրան Հիշեցնելով զարճուրեցուցիչ այն անցքերի մառին, որ ուրիշների նկատմամբ կատարվեցին Հենց նրա կողմից, լայն է| բանտ, կապանք, մաճվան դաժան չարչարանք: եթե ալաւիսի ցասումից Հեռացա, ապա այժմ եթե սպառնալիքներիցվախենալով՝ ինձ տաս ծրդմնագիր, աներկբա մտքով տեղավորվելով, կմնամ իմ տան եկեղեցու դռանը՝ օրչնելու Աստծուն իր սրբության մեչ ն 4Հնարոսը:

ու

ու

ու

ու

ու

'

-

22--

-

բնժայս

բարօրութնան առաքել քեզ

նորա տրիտուր:հսկ մընթեռնուլ

Ղգրհալան "ի յինէն՝ վաղվաղակի լետկար երդման գրէ ըատ իւրեանց կուրանինօրինաց, որ ինչ միանդամ վատաճելի են բանք դենին նոցա. ն այնպես ազատ զմիտա իմ առնէ ի բոլոր երկիւղէ կարծեաց ն ՝ի մարտից արտաքնոց ն յարճաւրաց ներքնոց, որ ի մարմնի են վտանգք 3 որք արտաքոյ մարմնոյ: եւ այնուճետն ապա կարծեցեալ եղն ինձ այնուիկ յետկարիւ առ փ յօգտակարսն վայլելսն ճեպել ն դարել դադարել 'ի դգրունս մերոցն սրբարանաց 'ի կամս Աստուծոյ: հսկ ոմն ճնացեալ աւուրբք չարութեան ն դատաւոր անկանոն կրօնիցն Մաչմետի կատարնալատելութեամբմիշտ ջանայր եղծանել զջրիստոնէուՋիեւն ն զօրացուցանել ղշծթանուական աղանդն: եւ այսպէս զայլանդակ մտացն զփղձկումն ն զդառնամաղձութիւնարտին լունկն նսրայն արկանէր.«Ոչ ռլարտ է՝ ասէ, Փեզ ե ոչ արժան ուխտխաղաղութեան Հնդ ջիրստոնէից վատթարելոցդնել՝ մանաւանդ ընդ օրէնսդրիննոցա խոտորիչ աղանդոյն, որ միշտ վարդապետէ Հաւատոյն մերոյ դաւանս Ճայճոյել, ն շունս ն գայլս Արաբացիս զաշակերտեալասն Մաշմետի նուան: Արդ՝ընդէ՞րայդպէս ութտիւ խաղաղութեան Քո ընդ նմա տաւել նս տոչորես, ե վորդագոյնս հս տարածես զաղանդ նոցա. իսկ եթէ ընծայարբեր պիտութեաննորա ցանկասցի անձե Քո՝ տասնապատիկ տուժեսցի քեզ այլն, միայն թէ լուիցես ինձ. այնու ճետն առաքե զօր Քազում, զի նախ զվանս ամրոցի այրին առցես քեզ, վասնզի Խ նվա ն կան դգանձք կարասիքբազումք ն ղարդք գեղեցկայարմարք եկեղեցեաց եւ ապա կաթողիկոսին: չարաղանդ զնոյն ինքն զմարտամբոխժողովան լէգէոն զօրուն իսկ ն իսկ ընթացեալ փութացուսցես 'ի խնդիր առաջնորդի մոլորութնանն քրիստոնէից, զի կալեալ կապեալ ածցեն քեզ ն ընդ նմին զինչս ն ղատացուածս լաւարի առեալ բերցենՔեզ: եւ 23 երբէք խառնաղանջ ամբոխ ընդդիմասցի՝բազմաճեղ արեան կոտորուածըս 'ի վերայ նոցա Հատուսցեն անխնայաբար»:Զառյն ն որք զայս ըստ նմայն 4Համամտութեաննէին խորճողք ասէին. ն այսպէս իբր զգազան չար 'ի խածատելզնա ղարթուցնալն անարգել բարս ճեթանոսութեան զնա յորդորեալ՝ առաքէ զօր բազում Ճեծելովք վաղվաղակի ն լէգէոն վառելովք 'ի վանս կուսակրօնիցն, որ լայիի անդ յարնիլից ճիւաիսոյ Որ գեղաքաղաքին հբրն չոգան լեղակարծումն ժաԳառնոյ: մու երթեալ մտեալ յայր անդր՝ ըմբոռնեցինզմիանձունսն որ 'ի նմա ն բազում դանից ն չարչարանացզնոսա մատնեալ՝ զատացուածս թաքուցնալս 'ի նոցանէ պաճանջէին. մինչն ոմանք 'ի չարչարելոց անտի | առ

|

-

'

ա-

ի

`

'

լ

րավորին չափ չեմ ճապաղի փոխարենը բարօրության ընծաներ միշ» առաքել քեղ: Իսկ երբ նա կարդում է իմ գրածը, անմիջապես երդըմնագիր է գրում իրենց կրոնական |գրքի| Ղուրանի ճամաձայն, ոտ որի միանգամայն վստաճելի են նրանց ճավատի խոսքերը: ծվ այդպես նա խմ միտքն ազատում է կասկածներիբոլոր երկլուղներից, արտաՔին կոիվներից ներքին արճավիրքներից,որոնք մարմնում ն մարմնից դուրս եղած վտանգներ են։ Այնուճետկ ես կարծում էիչ թե այդ երդմնագրով Լ(լարելիէ) արագ Ճասնել օգտակար վայելքներին ն Աստձու կամքով դար դադար առնել մեր սրբավայրերիդոներում: իսկ մեկը չար օրերի (դեպքերով| ապականված ն Մաճմեդի դատաստան կրող անկանոն կրոնի ատելությամբ լցվաժ՝ միշտ չանում է եղծանել Հեթանոսական աղանդը եվ այդպես Քրիստոնեությունը զորացնել ու ահճեթեթ մտքի նեղսրտության սրտի դառն մաղձի |լուրը| ընկնում «Դույ-- ասում է նա,-- չպետք է խաղաղության ղդաէ Նսրբի ականջը: շինք կնքես վատթարացած քրիստոնյաների Հետ, մանավանդ նրանը խոտորիչ աղանդի օրենսդրի Հետ, որը միշտ քարոզում է ճայճոյել մեր ճավատքի դավանանքը ն Մաճմեդի աշակերտներինանվանումէ արաբացի շներ գայլեր: Ուրեմն ինչո՞ւես այղպես փափագում նհրաՀետ. դաշինք |կնքել|ն ճոխնաբարտարածել նրանց աղանդը: խաղաղուցյան հսկ եթե ցանկանում նես քեղ նվիրաբերել նրա ստույգ գիտությանը, տասնապատիկ կտուժես, միայն Քն ինձ լոնս: Այնուճետլ մեծ զորք "առաքի՛ր, որպեսզի նախ դգրավեսքարայրի ամրոցի վանքը, քանի որ. նրանում կան շատ գանձեր, կաչկարասիներ ն Հերետիկոս կաթողիկոսի. եկեղեցիների գեղաշարմար զարդեր: եվ ապա իսկույն գնալով այդ նույն բազմամբոխ զորքի գնդերին կփութացնես որոնելու մոլորյալ Քրիստոնյաների առաջնորդին, որպեսզի բոնեն, կապեն ն նան ավար առնեն ունեցվածք: իսկ եթե խառնինրա Հետ բերեն քեզ գույք ճաղանջչամբոխը երբնէ ընդդիմանա, անխնայաբարնրանց կճասցնես. մեծ էին նրա նիարյունաճեղություն»։ Ռվքեր մտածում կոտորած ես ասում ման, նրանք էին այս նույն բանը: եվ այսպես իբր չար գազան խոցոտելու Համար նրան արթնացնելով ն ճորդորելով անարգելու նրա Հեթանոսական բարքը շտապ ուղարկում է մեծ զորք՝ սպառաու 4ետնակ, կուսակրոնների վանքը, որ գտնվում է ղինված Հեծելազոր Գառնի դյուղաքաղաքի կողմի քարայրում:եվ երբ ճյուսիսարնելյան բոնեցին կրանրանք գնացին, անսպասելիորեն մտան այն քարայրը, կում ե նրանց ծեծելով բազմաթիվ չարչաեղած մենակյացներին րանքների ենթարկելով՝ նրանցից պաճանջում էին թաքցրած ունեցվածՔը։ ոմանք թեպետն ոչ ալդ ժամանակ, Մինչն որ այդ.չարչարվողներից ու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

`

339.

Քեպետն

ոչ

առժամայն՝ սակայն յնտոլ վոգնապատիկտուժի անտի

ա-

ւանդեցինղոզիս իւրեանցի Քրիստոս ն Ճասիներանելի լուսոյն, որ եւ այնուճետկ կայ պաճիսիրողացն Աստուծոյ: ղբնաւ բարեզարդու-

Թիւնս

ն ն ղզմարդգարէական ն եկեղեցւոյ զաւետարանական Քրիստոսի

սակայն Հետո բազմապատիկ պատժի | նեքարկվելով|՝Հանուն Քրիստոսի ավանդգեցին իրենց Ճոգիննե ասան երանելիճույսին,որ կա ու սվաճվում է Աստծուսիրողների ճամար: Այնուճետին Քրի«կողոպտելով ավետարանները, մարտոսի եկեղեցու բոլոր բարնեզարդությունները, գարեական ու առաքելական սուրբ կտակարանները, այլն ամբողջ ուննցվածքն ու բազմաթիվ անասունների նախիրներ, միաժամանակ կողոպտելով շատ մեղվապարսեր ն այն կուսանոցում հղած գեղեցիկ ու ու ՀրդեՃճելով՝նրանքճեռացան, գնաչքնաղատես շենքերը Ճճբկիզելով նարրինն իրենց կատարածը ոլաւոցեն: եվ հրբ նրանք ներկայացան մեցին նրան, դրա ճամար նրա ցուք ու 4իմար բնավորությունը երան բերում էր այլանդակ մտքի: Ռատի անմիջապես իսկ իր նպատակը մաճտու կամ կենաց կոիվը Ճճամարելով ոտքի է ճանում զորքի մեծ Բյուրական բազմություն, որպեսզի գաղտնի ու ծածուկ Հճարձակվելով ու անեն տանեն, իսկ ինձ ամրոցիկի վրա՝ ինձ բոնեն, շղթայակապ

զառաքելական կտակարանս սուրբս, ն այլն զամենայն ստացուածա զպաճար անասնոց բազումս' միանգամայնիսկ պարս. ղզյոզնապատիկ մծղուսցաց բազմաց աւարի աոռնալ, ն զգեղեցիկ շինուաժս չբնաղատեսս որ Հ կուսաստանի անդ Ճճրակիզնեալ չոդան դնացին ճրդեճեալ՝ բ բաց: եւ իբրն յանդիման եղեն նսրայն ն իրն դործեցնալ պլատժմեցաւ նմա առ 'ի նոցանէ, վասն այնորիկ-իսկլիմարութիւն ցոփութնան բարոյիցն այլանդակ միտս զեա փոխաբերէր. ուստիվաղվաղակիիսկ ղմրցարան մաՀշու կամ կենաց հպատականձին եդնալ՝ ն մարտամբոթ բազմութեան զօրաց ճորղան տունհալ, զի դոնեա դգաղտնիսիմն ծաժկաբար 'ի վերայ ամրոցկանն Բիւրականու 'ի կապանա Հասնալ տարցեն զիս ն որ ընդ իս էին կղերիկոսք, ե Հետ եղող կղերականներինն ամրոցիկի մյուս բնակիչներինսրախողպայլ բնակիչս ամրոցսրակոխ արարեալ ն կոտորնեսցեն կանն դերեսցեն ն. աւար Ճարցեն: խող անելով կոտորեն, գերեն կողոպտեն: Բայց նախ ես, շատ շուտ հսկ իմ զմառախլապատմիգապատ ծանոթանալով նրանը մառախլապատու միգապատ մոլորությանը նե մոլորութիւննոցա նախ վաղվաղ փսկ ծանուցեալկ ըստ առաջնոյ նուագին առաջվա նման խորձճրդածելով,նրանց չարից խուսափել տվեցի՝ կախոյս 'ի չարէն խորՀրդածեալ՝ ետու 'ի լցումն տէրուննան ճրամանին։ եւ տարելու ճամար տերունական պատվերը: եվ փախանք, ճողոպրելով երթեալ չունալ ճողոպինհալ արքունական ապարանան Քագարանու Աշոտի թագաւորեալն դնացինք Բագարանիարքունական ապարանքը, թագավորող Աշոտ ու զի մանկունք մօր մուռ, չողողվեն Սիօնի ժի՛ Հեղեղալ ողողեսցին որպեսզի Սիոնի մոր մանուկները իսպառ չճեղեղվեն որպէս սպուռ ի Ճարաւաճողմչեթանոսացն դռան սուրբ խաբեությամբ: Բայց մեր Հեթանոսների Ճճարավաճողմ խաբէութենէ։ դրան մերոյ Բայց սուրբ եպիսկոպոսնՍաճակ այլ հրկու կուսարկավագների, նպիոկոպոս երկու նկ Սաճակը այլ քաճանաների, քաճանայիւք ոմամբք սարկաւագօք ն կուսակրօն Հետ տեղում, եպիսմնացին անդրէն սակրոն այնտեղ, նույն մենակլացների միանձնացելովք 'ի նմին տեղ կացեալ Հնացին՝ յաղագս ցաւակիր ներդնման մարմնոյ կ կուպոսի ն այլոց ցավակիր ու տկար մարմնի Համար: կամ մեր արաեպիսկոպոսին այլոց նա ոմանց. կամ թէ շուտափութիւն ժամուն ոչ հետ Թոյլժամանել դաշարժության պատճառով նրանք չճասանկ մեր ճետնից, կամ այն զկնի ժեր, կամ թէ ասելն իսկ զայս եթէ կոչումն բանն էին ասում, թե Աստծու մկրտության պատվիրանըն նրա կանընժայութեանի Աստուծոյ ն նորին յայն զնոսա մերձ բերէր 'ի ժարտս ճանկանխագիտութիւն խագիտուլցյունը մարտում նրանց մոտեցնում էին ճաղթանակին դիսի յաղթութեան ն պսակացն երանութնան, երանության պսակին, որն իմ նյութն է, ն որի մասին էլ մի փոքր ն որ իմ բանս է՝ զոր փոքր ինչյետոյբացորոշաբար Հետո առամցութ: առանձինկպատմենք:

կալեալ

ու

առ

գնացաք

առ

ապաո-

ու

Բայց զօրն համայէլնան իբրե իմացեալ ծանեան, թէ գաղտնի նետից նոցա ձգումն ոչ եղն զանխուլ առաջի իմ ն թագուցեալխաղբք

երբ իմացավ, քե իրենց գաղտնի նետաչմնաց, ն նրանց թաքցրած թակարդները ձգությունը ինձնից անճայտ նոցա ոչ ծածկեցան ն խոյս ես տալն իմ ծաժուկ չմնացին, իմ խույս տալն էլ նրանց Հայտնի եղավ, այնուճետն յայտնի եղն նոցա, այնուճետենզետղառեալ դադարէին թԹերես, ն զօր բազում ն զորքը են առնում բազմաթիվ գնդերի են բյսժանում, դադար Լնրանք| գումարտակ արարհալ, զի պատրաստագոյնս զինքեանս կալ լինեն ն այդպես զինվելով իրենց պատրաստ կազմ .րպեազի իրենք կազմեացեն. ն ալե. պէս վառեալք զթոյնս իժանման չարութեանն չարության իժաթույնը Քրիստոսիճավատացլյալներիվրա թավեն։ հսկ 'ի Հաւատացեալս Քրիստոսի թափեսցեն: հսկ բնակիչք Բիւրականու՝ Բյուրականիբնակիչները, իմանալով ճեթանոսների անբուժելի մտածանուցեալք ղանբժշկելի ն միտս զզրաճեղեղուղխիցն զսաստկութիւնն որ դալոցն դրությունը ն անտեղի ճոսող սաստիկ Հեղեղի մասին, որ գալու էր, Հեթանոսացն

Բայց իսմայելյան

| '

զորքը

ու

է,

ն

թէ ոչ դոյ ճար ճողուլրելփախստնեամբ սակս բազում կանանց ն մատաղ մանկուոլ՝ այլ ն ծերոց նս անաւադգից,որոց էր ն անկարելի անյարմար ն տեղի փախստեան ես կորուսեալ. ապա րստ գրեցելումն՝ խոյս տունալ գնացին Ք շտնմարանաիւրաքանչիւրնոքա ն փակեցին զդրունս առաջի իւրեանց, ն փախուցնալքթաքուցան ընդ խուսափեալք պատուարաւ պարսպի իւրեանց ի բքոլ ամբարչտութեանն՝ ապաստան եղեալք ամենազօրին Աստուծոյ: օգնականութիւն

՛ զ

լ : ։

։

ճար չկար ճողուղրելու՝ բազմաթիվ կանանց ու մատղաշերեխաերի, այլն այն ծերերի ու տկարներիճամար, որոնց փախուստիտեղը անճնար ու կործանարարէր։ Ապա ըստ դրածի՝ նրանք խույս տալով գնացին իրենց մառանները ն նրանց առաջ փակեցին դոները: եվ նըբանք խուսափեցին, փախան ամբարիչտ բքից ու թաքնվեցին իրենց պարսպի պատերի տակ՝ ապավինելովամենազոր Աստծու օգնությանը: ն

էին ոմանք ն յելելոցն լամրոց անդր զօրականք, որք իշխանաց աշխարճակալիսէին զինուռրնալք.քանզի իբրն լուան զչարաշշուկ զչահիմաց զխորճուրդա համայկլականացն՝ ուստեք ուստեք մտոդիմեալք նեին յամրոց անղդը՝թիկունս տալ Ճաւատացելոցնժինչ 'ի կէտ մբրցման մաճու: Այսպէս առճասարակ ճանդիսի նոցա ասացեալ այր ցընկեր իւր. «Մինչցայս վայր՝ ասէին,դօիավարաց մերոց Հանդիսացաթ ճաճոյանալ ի կեանս կենցաղօդուտս.իսկ այժմ իբրն զբարւոք զինաւորս վշտակիցք լիցուք Քրիստոսին Ճաւատացեալ ժողովրդեան նորա»: եւ այսպէս զմաՀտընդ կեանս խառնեալք՝ զբարւոք պատերազմինզընթացսն ըղձային լնուլ: հոկ ապա զօրքն իսմալէլեան՝բատ օրինի բքոյ իմն չփոթնալ փոքորկեալ եկին Հառսին'ի դուռն ամրոցկաննանչնարին անօրէն դղիրդմամբ ն ճեթանոսական անարգել մոլութեամբ: եւ ապա ասպարափակ լեալշուրջանակի լէգէոն Հետնակ զօրուն, ն թիկնապաճ նոցա լեալ Հեժելազօր վառելոյ գնդին ի մէջ անցելոյ՝ այնուշետն չաճատակէին գաղտնաբար 'ի վերայ յարձակեալք: մաճառիթ ոճիրս իբրն Զայսպիսի տեսանէին մարզիկք ամրոցին՝ ի բոնութենէ իմն Հարկեալք լինէին ն մարդ այր այր մարդ կուտակիլ ելանելզեղուլի դլութո ն պարսպացն. այն օր սակաւ ինչ ընդ կոլոս կոյսս Հարհալք ընդ Ժիմնանս՝ մինչն գիշերն մերձեցաւ ն տիւն մէրժեցաւ իսկ "ի միւսում առաւօտուն պաճու մինչդեռ էր աղջամուղջ, մարդիկ ամառչասարակ բոցին 'ի դուռն քաւարանին սրբոյ մերձ եկեալք՝ Հայցէին 'ի սրբոլ հպիսկուուէն տալ նոցա զմեղսաքափչ մարմինն, կ զարիւն Տեաոն: -. հակ նկա Հրեշտակականչրթանցն շարժմամբ ն նազելի բարբառով ռաւնլ քան զմեր բանս վարդապետէրնոցա, յորոց աշակերտձալն էր զճշմարտութիւնն, ն միանգամայնիսկ զվիճակաւորկղերիկոսն Հանդերձ զինուռրաւն գնդիւ ն այլ ես աշխարճակոյտ մարդկաւն լարդարէր 'ի խորճչրդածութնան պաշտօնն ամբառնալ զմիտս իւթեանց առանց մենայն վնասուց, ն խնդրելղճաստատութիւնՀաւատոցն որ 'ի Քրիստոս»: Զի մի՛ դրդուիցին սիրտք ձեր 'ի միամտութենէնոր Ք Քրիստոս առ

Այն ամրոց բարձրացած զինվորներիցոմանք ինքնակալ իշխանների զինվորներն էին, նրանք երբ լսեցին իսմայելյան չարաշշուկ մտան այն ամրոցը՝ ֆարամիտ խորճուրդը, այստեղից-այնտեղից պավինելով ճավատացյալներինմինչն կովի ու մաճվան վերջին կետը: ամեն մեկը իր ընկերոջը այսպես ասաց, «Միննրանցից առձճասարակ վն այս պաճը, առում էին, կենցաղօզգուտ կյանքով ձգտում էինքՀա՛Ճոյանալ մեր զորավարներին,իսկ այժմ, իբրն բարի զինվորներ, վջշտակից ենք լինում Քրիստոսինն նրա Ճավատացյալժողովրդին»: եվ այդապեսմաճը կյանքին խառնելով՝ նրանք ցանկանում էին ավարտել պատերազմի բարի ընթացքը: Իսկ Հետո իխսմայելյանզորքը շփոթված, փոթորկված բքի նման ձկավ ասավ աժրոցիկի դուռը անճամար ու անօրեն դղրդմամբ ու Հեթանոսական անարգել մոլությամբ: եվ ապա վաճաններով շրջափան միջով կելով լեգեոն ճետնակ զորքը, անցնող ճեծյալ զինված դունդը պաշտպան կանգնելով նրան՝ այնուճետն թաքուն գրոճում էին՝ Հարձակվելով միմյանը վրա: Ամրոցի մարդիկ երբ տեսնում էին այսպիսի մաճառիթ ոճրագործությունները,ինչ-որ բռնությունից ճարկադրված էին ինում տղամարդ տղամարդու, մարդ մարդու վրա կուտակվել, ելնել լցվել պարսպի գլխին: եվ այն օրը այս ու այն նրանք կողմերում մի փոքր միմյանց բախվեցին, մինչե որ գիշերը մոտեցավ, ե ցերեկը նաճանջեց։ իսկ Ճճաջորդառավոտ, Քանի դեռ աղջամուղջ էր, ամրոցի Մարդիկ առձասարավ, մոտենալով սուրբ քավարանի դռանը, սուրբ եպիսկոպոսին խնդրում էին իրենց տալ Տիրոջ մեղսաքավիչ մարմինն արյունը: իսկ նա Հրեշտակայինշրթունքների շարժմամբ ու պաշտելի ձայնով առավել, քան մեր խոսքերը, քարոզում էր նրանց, որոնցից սովորել էր ճշմարտությունը, ն միաժամանակ թեմական կղերականներին զինվորներիգնդերի, ինչպես նան տարբեր տեղերիցՃավաքված մարդկանց 4ետ պատրաստում էր եկեղեցու սուրբ խործրդի պաշտամունքով ընդվզել առանց որնէ վնասի ու պաճանջելՔրիստոսինըկատմամբ ճավատիճաստատություն,«որպեսզիձեր սրտերը չգրգբովեն Քրիստոսի պատներազնկատմամբ ունեցած Ճավատարմությունից ու

ա-

առ

ու

ու

ա-

ա-

որ

,

|

որ նեղէ պատերազմիդ,՝

զմեզ. ե մի՛ կացուցանիջիք՝ ասէ,` զոտս ձեր յանցաւորիս կառուցմամբ իբրն լյաւիտենականի, ն ապա տէր իսկ յայց ելնալ ձեզ իւրով մարմնովն ն արնամբ, զոր ընդունելոց` էք զմեղացն զկարծս դատապարտեսցէ վասն մարմնոյ իւրոյ, որ է եկեղեցի՝ որ էք դուք. ն տացէ ձեզ զգաստութիւն յաղթել աշխարճակալիս խաւարի այսու չարութեան,որ շուրջ զմեօք կան մածեալ։ Զի մի՛ ա-` զգեստն լուսոյ, որով Քրիստոսիւն զգեստաւորեցայքի պականեսցեն ն մի՛ լափշտակնացեն նախաճորն. լանձանց ձերոց զքրիսմերկութենէ եւ այսպէս իբրն ճրով պմիտա՝ զկնիք աւազանին սրբոյ»: նոցա վառձալ՝ զամենեցունլեզուս շարժէի յօրճնութիւնս ամենեցունցնԿվնդակազմ զնա առնելով / ի մշտնջենաւոր աղօք եւ ապա` ր աղօթսն: Աստուծոյ ե 'ի ղատարագն ղառ Քրիստոս, մատուցեալ ղսարսափելի ն կանանց, մարդկան բաշխէր առձասարակ արանց ն ն ամենայն չափու ճառակի տղայոց խորճրդական ըստ սակիլետին թոշակի: հսկ բոմբիւն աղաղակի ն մարտ ն կայթզօիուն ես քան ղես սաստկանայր, Է Ճճնչմունք իսմժայէլեան մունք ն կաքաւք զինուց նոցա ն վաճանաց Հնչնցուցանէին զերեսս երկրին ըստ գիւտոլ բնակչացն նակովոսն գաւառի, Ապա ն մարդիկք կս 'ի գլուխս պարսպացն ն ակնա-՝ ամրոցին բաղձաձնալշրջապատ Առտուած լեալք, զի օգնեսցէ նոցա 'ի պատերազմի նեղ-՝ կառոյց չացն, ն ժի՛ դրդունացին, 'ի դիւախրոխտմոլորութենէ Հեքանոսացն:` եւ այնպէս ապա մարտ 'ի վերուստ ՛ի վայր եդեալ՝ բազում արնան ճապաղիս ի թշնամեացն Հեղուին ն զբազումս քաւալգլոր խաղացուցանէին։ հսկ եպիսկոպոսն սուրբ Ճանդերձ այլ նա կղերիկոսօքՀանան անգականխէր լյաղօքս ն 'ի խնդրուածս. զի՛ արիւնըոուշտ պազօր ռագեղ գազանացն մի՛ եղիցի վարատնալ օձտել զգաստութիւն ճօտթ Ջքառք, զոր ն ընտրնացիակ իչր Տէր 'ի ժառանգութիւն ն 'ի ժողովուրդ անպչական, մարմին իւր ն անդամ անուանելով, Այլ ե խրախոյս ես Քաջալերութնան ամենայն իրօք մարդկանն մատուցանէր, մի՛ կապիլ 'ի տոռունս մեղաց որ ըստ մարմնոյ ե մի՛ մղիլ՝ի վախից լառժամանակնայ մաճուանէս. այլ զճոգւոյն մաքրել զգաստութիւն ն Հալել լելա գնացից իւրեանց ն չարչարակից Քրիստոսիլինել ն նմանող Հաւատոցն առ Աստուած: նակ ռարկաւագն նս Թէոդորոս, որ վերակացու որ շի1ուաժոյ եկեղեցւոյն էր ն մարզիչ մարդկանն՝ ոչ սակաւ ինչ թելադրուԹիւն նոցա ընծայէր ասելովն. «Հիւանդացեալքն,ասէ՝ ի մարդկանէ թեն 'ի մաճ աշխատիցին, սակայն առողջութեանն լուսով թեքնանան: Արդ՝ մի՛ աճապարեսցէ այս վտանգ 4իւանդութնանոր զմեօքս է' տարապարտ մեռուցանել զձեզ մարմնով. այլ Ճոգւով զօրանալ ն ճեպիլ յաղագս

'

տոսաղրոշմ

ի

փրկական՝

զխորճուրդն՝

ծճրոց`

Լ

.

Լ

լ

բ Ի '

-

որի

ու

պատել

քրիո-

տոսադրոշմ

աւանդութնամբ՝ ամբոխի՝

առ

:

նեղում է մեղ: նվ ասում է, ձեր ոտքերը մի՛ դնեք ն ապա Ճանցավորիս կանգնեցնելով իբրե Հավիտենականի, Տերի իր մարմնով արլամբ այցի գալով ձեզ, որ ընդունելու հեքմեղքերի կասկածանքով, կդատապարտիիր մարմնի Համար, որ եկեղեցին է, որը գուք եք, եվ նա ձեզ կտա զգաստություն Հաղթելու աշխարճը բոնած է մեր շուրջը: Որպեսզիչապականեն չար խավարին, որ այս լույսի զգեստը, որ նախաճոր մերկությունից Հետո Քրիստոսովզգեստավորվեցինք, ն քող ձեզանից չճափշտակեն սուրբ ավազանի կնիքը»: եվ այսպես նրանց միտքը վառելով իբրե Հրով բոլորի լեզուները շարժում էր ամենքի Աստծուն օրչնելու ճաժար՝ նըրան դարձնելով ճաստատուն մշտնջենական աղոթքներիմեջ։ եվ ապա մատուցելով սարսափելի զոչը Քրիստոսի ձճամար՝ մարդկանց փրկող խորճուրդը նա առծասարակ բաշխում էր տղամարդկանց, կանանց, ամեն ծերերին, երեխաներին խորճրդական չասակի ճամեմատ ն վանդությամբ սուրբ ճաղորդության հոլ փոժայոլյան ղորքի ձայնը, աղմուկը ն ամբոխի կռիվն է՛լ ավելի էր սաստկանում: Նրանց ցատկոտելը, զենքերի ու վաճանների ոստոստելը, ձայները դըղըրդացնում էին գետինը, ինչպես նակովու գավառի բնակիչներն են դտնում: Հետո ամրոցի մարդիկ, շուրջբոլոր ճավաբվելով պարիսպեն ների զլութներին, աչքները ճառում Աստված, որպեսզի նա օգնի իրենց նեղող այդ պատերազմում, ն իրենք չճրապուրվենճեթադիվաճնար մոլորությամբ: եվ այգպես մարտ մղելով վերից վար՝ նրանք շատ թշնամիների արյուն էին թափում ն շատերին էլ թավալգլոր էին անում: իսկ սուրբ եպիսկոպոսըայլ Հոգնեորականների ճետ միասին |վտանգրի միշտ կանխում էր աղոթքներով ու խնդրանջով, որպեսզի արյունոռւշտ անվանդակգազաններըչցրեն ու չքոշյն ընտրեց Տերը որպես ժառանգուՔայրն ծիրոջ զգաստ Հոտը, թյուն ն սեփական ժողովուրդ` |լդրան|անվանելով իր մարմինն ամեն մարմնի մասերը, |նպիսկոպոսը| քաինչով խրախուսում ջոլձրում էր մարդկանց, որպեսզի մարմնապես պամեղքի չկապվեն րանով ն վախից անցավոր մաճից, այլ մաքրեն Հճողուզգաստությունը, նայեն իրենց ընթացքի վերջին, Քրիստոսինչարչարակից լինեն ն նմանվող այն որ Լոմոեն | առ Աստված: Թեոդորոս ճավատին, սարկավագընս, որ եկեղեցու վերակացունէր ն մարդկանց կըրԹողը, նրանց թիչ խրատ չի տալիս՝ ասելով. «Հիվանդմարդիկ, առում չ, թեն տառապում հն մաճվան լպատճառով|, սակայն թեթնանումեն առողջության 4ույսով։ Ուրեմն, ճիվանդությանայս վտանգը, որ կա մեզանում, թող չարազացնի ձեզ մեռցնել մարմնով, այլ ճողով զոմի պատճառով,

ա-

ու

պայմանով, առ

նոսների

ու

որին

ու

ու

Հճեռանան

շենքի

փ մարան, որ ըստ օրինին Քրիստոսիէ, զի ընկալչիք զբրաբիոնն լուսով կենացն յաւիտենից»: Արդ՝ այսպիսի խրատու բարւոյ առճասարակ նոքա զանձինս տունալ՝ այնուշնտի ոչ միով իչիք Ճեշտուժնան անձանց շնորձճէին, որ ըստ մարմնոյն են ճաճաւորութիւնք. զբարւոք այլ պատերազմն պատերազմէին 'ի վերայ 4ՀօտինՔրիստոսի ն զաւակաց իւրոց ճոզեչրաշ ճգնութնամբ՝ վառնալ զինու զօրութեամբ Հոգւոյն Տեառբն իւրնանց: հսկ Թշնամիքն, որ 'ի խաւարի ն ի մութ վրիժուց ՀաԿոուցման զմիտս թաքաւեալ էին, թեպէտն աւուրս եօթն մի ստէպ ստէպ ղմարտ ինին 'ի վերայ ճեղուրն ն ոչ կարէին սասանել ամրոցին,

։

.

ի լէգնոն զօրացն ամրոցին 'ի բաց եղեալ զկերպ կենածին զողորմութիւն ն Հաւատս ուրացեալ՝ վաղվաղակի տայ զամրոցն ՛'ի ձեոս ժպիրճ ն անօրէն Հաղդարացենացն: հսկ նոցա յաւէտիմն խրախ լնալ ն խնճոյսմտաց իւրեանց մատուցեալ՝ դռոճ վաղվաղակի տային ն սանդղօք ոմամբք վերելակեալ Ճեղուխնլամրոցն։ Աղա զքագուցնալ ճաղբսն յայտ ածեալ՝ ղզազանաբարընդդեմ բախէին մարդկան զխորճուրդսն չարութեան, ն անընտանիչարախտավոր մտօք սկրռանէին զամենեսեան անողորմ սրոյն տալ ճարակ. ն Հեղումն տարապարտ արեան նոցա բղխեալ լորդեալ ոռողանէր զառոստորենամենալն. ն ղիակունք անկելոցշեղջակուտնալք Դ վերայ միմեանց անկեալ դրնէին։ հսկ եպիսկոպոսն սուրբ Ճանդերձ նս այլ եկեժառանգաւործք | ն ղեցւոյն ամենագիշեր տքնուքնամբ բազմատարած արտասուօք առ պաղատանօք աղօքս Աստուած մատուցանէին՝ ոչ ի բացէ առնել Ք նոցանէ զայցելութիւն իւր: նւ այսպէս վայելչացեալ ն գերազանցեալ է ռրբոցն նմանութիւն: հսկ անօրէն դաճճացն եկեալ գրվամճնայնի տեալ զնոսա լաղօթս ի քաւարանումն սրբում՝` աճա սպակուցանողս զնոՔօք ջանային արկանել սուսերացն շողացմամբ ն վաճանացն թնդմամբ ն ատամանցն կրճտելով ն երեսաց ատրագոյն շառադունութնեամբ. այլ նոքա ոչինչ զարճուրծցան ն ոչ երկեան սիրտք նոցա լարձչաւրանաց անտի մոլեզնելոցն, զի այցելութիւն Տեաոն էր շուրջ զնոքօք ն պաճէր՝ զնոսա, Ապա արտաքոյ զնոսա միանգամայն ի քաւարանէն Հանեալ՝ մերկացուցին ի նոցանէ զզգեստիկն, ի մաճ զնոսա վարակնալ. ն "ի մառախլապատ ստունրաց խաւարի զաչս սրտից կւբնեանց խցեալ՝ դիմեցին ի վերայ նոցա: եւ նախ զեպիսկոպոսնսուրբ վաղակաւորօքն առնէին՝ իբրե տապարօք կարթբակոտոր շեշտակի շերտնալ զծառ. ն զկնի աղա Հատնալ նս սուսերաւ զգլուխ նորա: իսկ զքաճանայս սուր-. ն զկուսակրօն բս միանձունսն ն զաաղմոսերգուս՝ իբրն զոչխար 'ի սպանդ վարհալ 'ի զենումն նուիրականանուշաճոտ պատարագաց Քրիստոսի փողուէին, ճատեալ նա զիւրաքանչիւրոց նոցա զգլուխս: եւ այաապա

ոմն

մուսոյն

Ն

՛

|

:

Վ

Է Է

ք շ:

ւ

| լ

| Լ

:

"

Գ

:

|

Հ :

ի

բացնի մարտիլքտՀամար, որն ըստ կանոնի Քրիստոսիննէ, որպեսզի Ճույսով ընդունեք Ճճավիտենականկյանքի պսակը լբրաբիոնը |»156: նրանք առճասարակիրենց տալով այսպիսի բարի Այսպիսով, խրատի՝ այնուճնտն ոչ մի բանով իրենց զվարճության չէին նվիրում, որ մարմնի վայելչություն է, այլ բարի պատնրազմ էին մղում Քրիստոսի Հոտի ու իրենց զավակների ճամար Հոդեճչրաշճգնությամբ՝ զինված իրենց Տիրոջ Հոգու զենքի զորությամբ: հսկ թշնամիները, որ իրենց միտքը թաթախել էին վրեժի Հատուցման խավարով ու մքությամբ, թեղետե

ն

|

:

որ օր ճաճախակի մարտ էին մղում ավազակներիդեմ, բայց չէին կարօղանում սասանել ամրոցը: Հետո ամրոցի լեգեոն զորքից մեկը, մի կողմ դնելովկենսածին Ճույսի Ճճանդամանքըն ուրանալով ողորմությունն Ճավատքը, ամրոցն իսկույն տալիս է ժանտ անօրեն Ճաղարացիներիձեռքը: հակ նրանք, է՛լ ավելի ուրախանալով ն մտովին խրախճանալով, անմիջապես գրոում են ն առանձին սանդուղքենրով բարձրանալով՝լցվում են ամրոցը: Ապա ի Հայտ բերելով թաքցըրած որոզայթը՝ |նրանքի| չար մտադրությամբ գազանաբարբախեն ն վում մարդկանց վայրենի դժնդակ մտքով սկսում բոլորին անողորմաբարսրի ճարակ տալ: նրանցարյունը, իզուր տեղը բխելով, Փորդացած ոռողում էր ստորոտները: Ընծաներիդիակներըչեղջի նման իրար վրա կիտվելով՝ ընկնում մնում էին։ Իսկ սուրբ եպիսկուոսը ն ծկեղեցու այլ սպասավորները աժբողջ գիշերը տքնությամբ, շատ արտասուքով պաղատանքովաղոթք էին մատուցում Աստված, ռորպեսզի նա իրենց չզրկի իր նախախնամությունից: եվ այդպիսով ամեն ինչում փայլում գերազանցում էր սրբերի պատկերը: հսկ անօրեն դաճիճները, գալով նրանց գտնելով սուրբ եկեղեցում աղոթք անելես, սրերը չողացնելով, վաճաններըթնդացնելով, ատամները կրճըտացնելով ն դեմքերի Հրագույնշառագունությամբ ձգտում էին նրանց վրա աճ սարսափ գցել, բայց նրանք չզարճուրեցին, ու երանց որիտները չվախեցան այդ կատաղածներիսարսափից, որովչետն Տիրոջ նախախնամությունընրանց վրա էր ն պաճպանում էր նրանց: Ապա նրանց բոլորին եկեղեցուց դուրս են ճանում, մերկացնում են ն սպառնում մաճով։ եվ իրենց արտիաչքերը փակելով մառախլապատստվերի խավարով՝ Հարձակվեցին նրանց վրա. նախ սրերով ջարդուփշուրեն անում եպիսկոպոսին՝ ինչպես կացնով ծառն են չեշտակի կտորսուրբ ների բաժանում, իսկ վերջում էլ սուսերով կտրում են նրա գլուխը: հսկ սուրբ քաճանաներին, կուսակրոն մենակյացներինու սաղմոսերգուներին ոչխարի նմանքչում ին սպանդանոց ն նրանց մորթում են որպես Քրիստոսի նվիրական ու անուշաճոտ զոճերի՝նույնպեսկտրեիբրն լով նրանցից յուրաքանչյուրի գլուխը: նվ այդպես նրանք բոլորը, ու

.

ւ.

ու

ու

,

ու

առ

ու

ու

ու

առձչասարակ սոքա իբրե զսպառազէնս զրաձից՝ վճաւատս ճշմարէս պաճուճանս զդեստաւորիլ արտութեան զգեցեալ զփառացն ն զլուսոլ ժանի գտան ն անքառամ պսակօքն պայծառանալ: Բայց սարկաւագն Թենոդորոսոչ էր ընդ նոսա 'ի ժամ կատարման նոցա, ղի նախ քան զայն "ի քշնամեացն նետաձդղութեանցվիրաւորեալ անկեալ դնէր: իսկ դաշինքն խնդրէին ն զնորայն նս Հատանել զգլուխն. այլ նա ոչ չար ինչ կրէր զվիշտսն ե ոչ նս նեղասրտութեամբփղձկէր ըստ մանկական տիոց՝ քան թէ ախորժ լօժարութեամբ զպարանոցն կարկաոէր. ե այսվես ճատնալ զգլուն նորա՝ վզմաճիւր եդ կնիք Հաւատարիմ ճշմարտութեան Հաւատոց իւրոց, ն լորղիս Աստուծոյ: հսկ զայլ նս փարոիկ ամրոցին խոնարճ ի տեղի չարչարանաց՝ ն ծնալ իբրն վոչխարս 'ի սպանդ իսմայէլեան երկաթոյն, որ ոչն նս առնու լազուր տային կերակուր. ն Հատեալ զգլուխաբնաւից նոցա, զի առեալ տարցեն ոստիկանին ն պարծանս քաջութեան նոքօք ինքեանց ի ժամ կատարմանն ստասցին:Որք այսպէս ն նոքա առձճասարակ ասէին. «Տէ՛ր Աստուած ամենակալ ամենագութ ամենախնամ, գոճա-

'

վերագրեցոււ արարհալ

է

`

Լ Գո Ի:

` լ

`

Լ:

ԼՅ :

բ

Ց.

|

|

ու

ա-

ժուժկալութեան ի ւպատերաղժիս. նամքղբէն, ոի ետուրՀամբերութիւն

զի մեք զքեզ ոչ մոռացաք ստեցաք ուխտի քում ոչ դարձաք յնտս սրտիւք մերովք, ն արժանի արարեր զմեզ ճասանիլ 'ի մասն վիճակի սրբոցն 'ի լոյս: Արդ՝ ընկալ՝ զմիաբանութիւնս եր 'ի նւ այսպէս բարերարութիւն. ն շաճեա դու զորդիս սպանելոց քոց»: ե Հեքանոսք թեան բարեաց 'ի բարնրարէն արժանի գտան: եին ոմանք ի բնակչաց տեղւոյն ճողադործ մշակուքեան պարապեալ ն ճարկս մեզ ն

|

|

նե ոչ

խաղաղու-

Հարկէին։ եւ իբրն այս եղն՝ նոքա 'ի մի վայր ժողովեալ ձայնս առ Թշնամիսն արձակէինլիւրեանց լեզուն, «Թէ ժեք ձեզ նմանեալ ի ժողովրդենէ Մաշմնտի առաքելոյ եմք». ն այնպէս ՛ի լսել դաճճացն ամեննիմբ 'ի բաց 'ի նոցանէն քերեցին զսուրս իւրեանց. զի ոչ ն մի ոթ ի նոցանէ ոչ վրիպէր: եւ սոյն այս ճեքանոսք խանդաղատանօք աղաչէին զմի մի 'ի Հաւատացելոցն երթալ խառնիլ 'ի նոսա ն ապրիլ լանՀնարին մաճուն երկիւղէ: Բայց նոքա բաց "ի բաց գնացեալ ասէին. «Մեր կեանքն Քրիստոս է ն-մեռանելն չա»: եւ այսպէս Համաչունչ սուրն ծարաւի ոչ կարաք երկմտեցուցանել ե ոչ զմի ոք 'ի սիրոյն եւ այսպէս 'ի միում աւուր 'ի միում ժամու առչասարակ Քրիստոսի: ամենեքեան նոքա զենմունք կատարհալք ընժայեցան Քրիստոսիի շոտ անուշից՝ սուրբ եպիսկոպոսն Սաճակ, որ զանուն պտղոյ քաղցրութեան Քրիստոսնան պսակաւն, թողեալ՝արտախուրակեցաւ իւրոյ յաշխաիճի ն սուրբ քաճանայքն որք ընդ նմին Հանդիսացան՝Մովսէս 'բ կուսանաց ե եղբարք ամուսնացելոյն կարգէ, ն միւս Մովաէսյամուսնացելոց, Տ

ղզրաճովսպառազինվածներ,զգեստավորվեցինճշմարիտ Ճճավատով՝արժանի լիչելով ճագնելու փառքի ու լույսի պաճուճանքըն զարդարվելու անթառամ պսակով: Բայց Թեոդորոս սարկավագընրանց վախճանվեժամանակ նրանց Ճետ չէր, որովճետե դրանից առաջ նա քշնամիլու ների նետաձղություկից վիրավորվել ու գետին էր ընկել, իսկ չար դաճիճները պաճանջում էին կտրել կան նրա գլութը, բայց նա բոլորովին Հեր վշտանում ն ոչ էլ մանկական տարիքի Համեմատ նեղսրտում էր, ու սիրով պարզում այլ Պոժարությամբ էր պարանոցը: եվ այդպես Հան կա իր մաճով իրենց տեցին նրա գլուխը, ճավատի ճավաճշմարիտ տարիմ կնիքը դրեց վերադրվեց Աստծու որդիների |վին|: Իսկ ու ամրոցի մյուս մարդիկ, չարչարանքների փոխարելխ նվաստացվելով ոչխյսրի նման սպանվելու բերվելով, տրվում էին իսմայելյան արի բնեն նրանց բոլորի զերանը, որը երբեք չէր ճագենում, եվ երբ կտրում առնում տանում են ոստիկանին, որ նրանից իրենց լուխները, դրանք քաջության ճամար փառք ու պատիվ ստանան, նրանք վախճանվելիտ ասում էին այսպես. «Ամենակալ, ամենագութ, ամենախնամ Տեր Աստգոչ ենք, որ մեզ Համբերություն դիմանալու ված,քեզանից տվեցիր, որ մենք քեզ չմոռացանք, չղրժեցինք քեզ ճետ դրած մեր ուխտը, մեր սրտերով ետ չդարձանք, ն դու արժանի արիր մեզ Հասնելու արբերին վիճակված բաժեին՝ լույսին: Արդ՝խաղաղությամբ ընդունիր մեր միաբանությունը ն չշաճիրքո որդիներին»:եվ այդպես նրանք բարերարի կողմից բարերարության արժանացան: եվ տեղի բնակիչներից կային ճեթանոսներ, որոնք զբաղվում էին ճողագործությամբ ն մեզ Հարկ էին տալիս: եվ երբ այս բանի եղավ, նրանք մի տեղում ճավաջվելով՝ իրենց լեզվով ձայն էին տալիս թշնամիներին, քե «Մենք էլ ձեզ նման Մաճմեդ առաքյալի ժողովրդից ենք», եվ այդպես դաճիճները -լանցին, ամբողջովին նրանցից ճեռացրին իրենց ն սուրը, նրանցից ոչ մեկն էլ չմեղանչեյ։ ծվ այն նույն ճեթանոսները ճավատացյալներին մեկ առ մեկ պաղատանքով աղերսում էին գնալ խառնվել նրանց Հետ ն փրկվել մաճվան սարսափելիերկյուղից Բայց Հեռու գնալով՝ ասում էին. «Մեր կյանքը Քրիստոսնէ, ն մեոնելը՝ օգուտ»: Այդպիսովմաշվան ծարավի սուրը ոչ մեկին չկարողացավ երկմտել տալ Քրիստոսի սիրուց: նվ այդոլնս նույն օրում, նույն ժամին բոլորն առչասարակ զոճաբերվելովընծայվեցինՔրիստոսիանուշ ճոտին, Լայմ է |՝ Սաճակ սուրբ եպիսկուոսը, որն աշխարչճում իր ծննդյան քաղցրը անունը պսակվեց Քիիստոսի թողնելով. քագով, սուրբ քաճանաները, որոնք նաճատակվեցիննրա ճետ միասին. կուսակրոններից՝Մովսեսը, ամուսնացածննրիցմյուս Մովսհսը, ամուսնա-

կովում

սպանվածների

երբ

նրանք

:

Մովահսի՝ քաճանայք Դաւիք 'ի կրօնաւորական կարգէ ն Սարգիս յաշխարճական. իսկ Սաճակ, որ ի տղայական Հասակէ աչացու գոլով նե կատարեալ գիտութեամբ ն ամենայն առաքինական երկօք էր պայծատացեալ՝ ն իբրն զոչխար ի զենումն ածեալ, անմատոյց ն անմաչական լուսովն լուսաւորեցաւ: Սապէս ն երանելի այրն Աստուծոյ Սողոմոն, որ 'ի Սագաստանաշխարճէ եկեալ բնակէր մեզ խստամբեր «վարուք ն առաքինաճրաշկարգօք քաղաքավարէր'ի մարմնի իբրն զանմարմին ն զնա 'ի նմին ժամու աստուածապայծառ հ անդգլխատնալ, ն նտ ամենեցուն սոցա Ճառելի լուսերանգ պսակաւն պսակեցա: տարկաւագն Թէոդորոս, զորմէ կանխաւ ասացաք, ի թիւ սրբոցն որ վերագրեցաւ ճամբերութնեամբբազմաւ. ընդ ամենեսին՝ սորա ութ թուվ: հսկ այլ բազմութիւնարանց,ոբ յայնմ աւուր սպանան ի ղինուորական կարգէ ն յաշխարձճական,աւելի քան ղերկու Հարիւր ոգիս, րոնց անուանք նոցա գրեալ են 'ի դպրութեան կենաց: եւ գրեթէ ոչ ոք ապրեցաւ յարանց տեղւոյն այնորիկ, բայց 'ի սակաւուց ոմանց, որ նախ քան զՀնեձումննսրոյն ելեալ գնացեալ էին 'ի գործս վաստակոց ձեռաց իւրեանց: հսկ յեկեղեցւոյ մանկանց սարկաւագ մի՝ Գէորգ անուն, ապրեցաւ յանչնարին մաճուն երկիւղէ, զի վայծլչացեալ այրն ճանանչիւր "ի ժառանդաւորս եկեղեցւոյն. ն վասն այնորիկ ոչ արկին զնա ի բովա Խռանդեան չարութեանն, զի թերես առցեն ինչ ի նմանէ ըստ բարուց տղրկի առ 'ի ծել զարիւն նորա: հսկ նա ոչ կացեալ Հակառակ չարին՝ մեզ. ն գոյիւ չափ զկեանս իւր ի նոսա թողեալ, ինքն չուէ գնայ սա իսկ զշետնանս բանի զրուցացս այսոցիկ մեզ բացատրէ մի ըստ երեսներորդի երկրորդի միոջէ: Այս ամենայն եղն յերեքճարիւերորդի թԹուականութեանն Թորգոմեանն յԱՀկի ամսոլ՝ որ օր տասն էր: իսկ չարալլուկ հսմայէլեանն զօր զկապուտ կողոպուտ սպանելոցն ե զառ ն զաւար ն զպաճարս անասնոց բազմաց 'ի մի վայր ժողովեալ ջոլիրս տուեալ, այլ ն զտղայս սպանելոցն ն զկանայս գերի առեալ, ե ազղպատուական դզլութսկոտորելոցն 'ի գրաստս բարձեալ խրախոյս ն այսպես ին խաւարային դնդնչմամբ ն լկտի ձրգօք ն պարուք. ն րմբոնէին՝ առեալ չուհալ գնային: Հասարակ զամենայն ինչ զորս Անդ էր տեսանել զձայն աղաղակին ողբք անձճանդուրժելին արտօսբազրաթոր կականումն ն սաստիկ պաղատանքկանանց ն տղայոց մաց, ն սարսափելիսասանումն Հարուածելոցն տոչորէր զաիրտսամեՆայն լսողացն ե 'ի դառն արտօսր զարթուցանէր։ իսկ նոցա րստ բաքան` զում ցաւոց սրտից իւրեանց ոչ այլ ինչ բերիւր հ մխիթարութիւն սա

։

:

առ

ր

ո-

'

կ

առ

լ

ի:

լ լ

"`

տա-

առ-

ցած `

Մովսեսի եղբայրները՝ Քաճանաներ Դավիլժը՝ ղակրոնավորների ն

Սարգիսը՝աշխարճականներից։ իսկ Սաչակը, երեխա Հասակից: կույր լինելով փառավորվելով կատարյալգիտությամբու ամեն տեռակի առաքինի դործերով, նս իբրե ոչխար բերվելով զոճ մատուցվելու, փայլեցանմատչելի ու անմաճականլույսով:նրա նման նան Աստծու երանելի մարդ Սողոմոնը, որ եկել էր Սագաստան աշխարձիցն, իբրե. մարմնովանմարմին, բնակվում էր մեզ մոտ ճգնավորականկյանքով զարմանալի առաջինի կարգով: նրան ես գլխատեցիննույն ժամին, ն նա պասկվեց աստվածապալյծառ անասելի պսակով: լուսծրանգ Բոլոր սրանցից Հետո նակ Թեոդորոս որի մասին նախապես առացինք՝ ով մեծ Համբերության շնորիվ սըրբերի շարքը դասվեց.բոլորի ճետ սրանք թվով ութն են, հսկ մարդկանցՄյուս խմբերը՝Լբաղկացած| զինվորական դասից ու աշխարորոնք ճականներից, սպանվեցին այն օիր, երկու Ճարյուր Ճոդուց վելի էին, որոնց անունները գրված են կյանքի գրքում: եզ գրեքն ոչ ոք չփրկվեց այնտեղի մարդկանցից, բացի մի քանիսից, որոնք նախքան սրով 4նձելը էին իրենց ձեռքի դործերը ելել գնացել կատարելու: հսկ եկեղեցուսպասավորներիցԳեորգանունով մի սարկավագփբրկՎեց մաճվան մեծ երկյուղից, որովչետն վայելուչ ալդ մարդը Համարվում էր եկեղեցու ժառանգավոր,Այդ պատճառովնրան չգցեցին նախորդ չար օրվա Հնոցի ժեջ, որպեսզի թերես նրանից վերցնեն ինչ-որ. բան՝ տզրուկի նման ժծելու ճամար նրա արյունը: Իսկ նա չճակառակմելով չարին ն իր ունեցվածքըամբողջությամբ թողնելով նրանց, չարժվում գալիս է մեզ մոտ այս զրույցների Հետնանքները մեկ առ մեկ մեզ:եվ այս ամենը բացատրում Թյան հրեք Ճարյուրհրեսուներկունրորդ տարում 1883 թ./, աճեկանամսի տասին: Իսկ չարալլուկիսմայելյան զորքըսպանվածների կողոպտածն ու ավարը ն բազում անասունների նախիրներըՀավաքելովու խմբելով մի տեղում, ինչպես նան սպանվածների էրեխաներին ու կանանց գճրի վերցնելով, սպանվածներիպատվական գլուխներըգրաստներինբարձելով՝ քաջալերվում էին մութ ձայնով ն Լկտի երգերով ու պարերով: եվ այդպես առշասարակ այն ամենը, ինչ ձեռք էին գցում, առնում գնում էին, Այնտեղկարելի էր տեսնել լու լսել| աղաղակ, անտանելի ողբ, արտասվաթորկական, բազում կանանց երեխաներիսաստիկ պաղատանք, ն ծնծվողներիսարսափելիսասանումըտոչորում էր բոլորու լսողների արտերը դառն արտասուքներ: Իսկ նրանց, արքնացնում մեժ իրենց սրտի ցավի ճամաձայն՝ որեէ բան չէր բերվում որպես մխի«ից,

ու

ու

ու

(նաճատակվեց|

սարկավա ա-

ու

կատարվեց թվականո Թորգոմյան

ու

:

35:

քէ ճարց ն եղբարց, արանց ե որդւոց նոցա տարապարտ արեանցն Ճճեղումն,որք Քրիստոսի ընծայեցան նուէրք։ եւ այսպիսի յուսով զօամրարձես հացճալք ն ձեոս ի վեր ճամբարձնալք խնդրեց նդրեցին ի Տեառնէ ապըրեպուցանել զնոսա յանօրէն գերչացն անարդել ասելով «Մի՛ փ վերայ այսպէս. Հ

:

աոա րանամոորի, եղբագրենրի, անտեղի նհանենրի ., Կոո, ընծայաբերվեցին ՈՔ

րանց

արյան

Ճոսելը,

որոնք

Քր

բիատոսին։ եվ այդպիսի Ճուվսով սրտապնդվելով ձեռքերը վերն նրանք Տիրոջիցխնդրում էին իրենց փրկել տալ անՔեն գերիչների անարգել ոլղծությունեենրից՝ ասելով այսպես. «Աժբարոռ շր ա եքա Ր աար չ «.ոք տոան եր րական կարդէ, միւսն վաշխարճական. որոց անուանք քող մեզ չդողացնեն»։ իսմայելյան ղորքերը գերիներիՀետ իրենց աոհրկաքանչիւրոց նոցա ճՃամանունաբար ջնից տանում էին նան միմեանց կիւրակոս ճանաչիւր:իբրն յանդիման բնոնակիրտղամարդու, որոնցից մեկը եղեն ոստիկանին պղծոյ ն առաջի ն զպատուական էր, գլուխան մյուսը՝ աշխարձական, մատուցին նրանց երկուսի նունն ընտրելոցն Աստուծոյն զկապույղ աւարին, ամա իմն զուարքացեալ էլ նույնն էր՝ կյուրակոս: երբ նրանքներկայացանպիղծ ոստիկանին պուարճանայր. իսկ-ն իսկ Հրամայ զզերեալան առճասարակլուծանել նրան մատուցեցին Աստծու ընտրյալների պատվականգլուխները ն կողոպուտն թողուլ 'ի բաց ուր ե կամժիցիներթալ. զի խնդրուածք ռրբոց սպանելոցն ավարը, նա Է՞լ ավելի ուրախանալով" նում էր։՝ (Ոստիկանը| միշատակնցանառաջի Աստուծոյն այցելութիւն Նորա փրկագործել ետ տեղնուտեղը ճրամայում | բոլոր գերիներին բաց զնոսա 'ի գթութիւնս առաջի ամենայն դերչաց նոցա: հսկ քողնել, ն նրանք թող գնան, ուր կկամենան, սակաւք ինչ որովՀետե սուրբ Քբրն ոգիք տասն, որք թագուցան ի թշնամեացն անտի տղայք ՃաԱստծու ն նրա նախաառաջ, սակաւ,-- զոր սուղ ինչ լետոլ ստացայ նս զնոսա Ք գինս խնամությունը փրկել տվեց նրանց իրենը բոլոր զերիչների արծաթոլ-առաչ: ազատնալք այսպէս յանկանոն կրօնից նոցա: հակ ի միւսում աւուր Մոտավորապես տասը Հոգու, որոնց թաքցրել էին Խրեխա Հասակում, ես ստացա կարճ անդ զերկուս արսն Հաժանուանա, զոր զկնի գերելոց, բեռնակիրս ինժամանականց արծաթյա փրրքեանց ածեալ էին՝ ճրամայէ կագնով՝այսպեսազատելովնրանց անկանոն կրոնից: հսկ առաջի դատապարտ դատաւորաց զնոսա Հաջորդօրը այն հրկու Համանուն տղամարդկանց, զի կամ պաշտեսցեն զանօշրէն օրենս նոցա ն կացուցանել. որոնց գերիներիցՀետո վատնեսցին։ իսկ իբրն ածան ն Հարցան 'ի, շատաւորաց 7նոնակիրներ իրենք էին բերել, (ոոտիկանը| անտի՝ նոքա ճրամայում է կանգնեցճել ն 'ի զուարթագին աչօք ճառադգայթաւետնալք, դատապարտող դատավորներիառաջ, որպեսզի նրանք կա՛մ վեր ելա 'ի սրտի դնելով տեն նրանց անօրհն ասէին»: Ռչ օրէն է մեզ Քրիստոնքիցաս կրոնը, կա՛մ սրով սպանվեն, հոկ երբ բերվեցին ուրանալ Քրիստոսի աստուածն պլաշտութիւն ն դառնալ լանաստուած Հարցաքննվեցին դատաղորներիկողմից, նրանք զվարթ աչքերով ճաՄաճմետի. ն մեք վասն անուանն Քրիատոսի տագալթավորվելով պատրաստ եմք ՝ի արտներինդենլով՝ առում էն. ն ոչ կեալ խղճիւ»: հակ իբրն ծանեան զանչրապոյր Ժիտա չէ ուրանալ այՔրիստոսի

պղժութնանց, արձրացնելով՝ րարթաւանից ւ 17ոՔ Նար Խադրա ապաաար նորո | նկձացէ

ու

լորոմ

երկու զինվորական դասից ու

որա

ւ-

ու

զվարմա

ապանվածների խնդրանքը Հիշատակվեց գթությամբ

Թշնամինե

որպես

ամ սրով

սլաշ-

առտուաժաժանծթութիւնն

ձեռքները մքոանձլՓրիստոնյաներիս, վայել ու

«Մեզ՝

աստվածապաշտությո

նոցա եր ճանաչել Մաճմեդիանաստված կրոնը, ն մենք ճանհալ զիւրաքանչիւրս զնոսա ի թէատրոն անդր' ճարակ Քրիատոսի անվան նւ անողորմ սրոյ տային: ճամարպատրաստ ենք մեռնել, քան թե ապրել արատավոր կերպով»: այսպէս 'ի բովա Հրաբորբոքս կամաւոր մաՃու փորձնալք ն զտնալք ն ակ երբ իմացան նրանց անխար մտադրությունը, որպէս ն քննի արծաթ, բոլորին Հանելով քննեալց՝ պան 'ի բարձունս բարձրութեան երկնից ընդ Հրեշտակս անողորմ սրի ճարակ են տալիս: եվ այդպես ճրաբորբոք դասակցելով ն կենաց առհալք զպսակն լուսոյ կերպով մաշով յանձինս իւրեանց, եղն կատարումն զտվելով ու նչպեսոր արժաթն է փորձվում, արբոցս այսոցիկ յամսնանն ԱՀկի՝ որ օր եօթննտասնէր: նրանք բարձրացաներկնքի բարձունքները` դասվելով Հրեշտակների Բայց զզինուռրանզայնոսիկ, որք մատնեցին զամրոցն 'ի ձեռս 48ն շարքը ընդունելով կյանքի ու լույսի վա «րակը: Տարրա Այս սրբերի առ վախճանըեղավ աճեկանամսի տասնյոթին: առմալընդ նջնանա զկնի զրհլոցն՝ տարան Պուգո ոստիկանն. զի զղարձ փոխարինի Կրիկ Հեթանոսների երախտեացն զոր ցուցինն՝ ձեռքը մատնող զինվորներինես վերցՀատուսցէ ն րին նս նոցա, այլ իրենց Հետ զդաճեկանացն գերիներիճետնից տարան ոստիկանիմոտ, որպեստարնորս բաշխնսցէ տացէ նոցա եւ զի նրանց ցուցարհրած նրախտիքիփոխարքն Հատուցինրանց, ինչվես նան բաշխի տարեկանդաճեկանները ու տա նրանց: եվ երբ նբնուճնտն

ու

բարձրա- Հրապարավ՝

բովում կամավոր

Փորձվելով, քենվելով

,

կա

|

ու

.

'

.

,

23- 106

Բրո Կոր

նի վարձուցն: եղեն ն ակն ունէին փոխարի: ոստիկանին էւ այնզնոսա: սատակել իսկ »րամայէ սրով ե վոնաց նոՓառավոր լոլ ճայատարիմ, քի՛՛ իմատոնուն պւետիկուը բան լցաւ

լանդիվան

ե

բոր ն

«յոր ա.

առ

ե. Խա

կոջկոճամաշ իորիանց արժանի նոսա.

կատ

ճրաման Հառնալ

ապա

ունլ աղա գնալ

իռլՀան իսկույն

:

Ն

զմի ի ծառայից իւրոց Դվին նուն ա Բշր անուն, ստիկան-'ի քաղաքի ղրՀաստատէր, պատուաւորաց՝ էն, զի. ո արի ար նմա ի ն ե բանտի ն ի բ դիպաձւոջ րո, ի ոոոիլա ի այսրէն, ն ինքն չուհալ գնայ ըստ բազ մի զօրու սպայակոյտ Բշընայն, որ յետ ընդ կրունկն թողաւ ժողովգեղամաշենգաւառին գումարտակարարհալ, ելանէ զկողմամբք վասն ոչ Ճնազան-: Հ Շաշանն 8 11 զոչ եցե քինախնդիրլինելով զազալ՝ բոցին ի Սնան լի եւ վասնզի նա յանմարոնչ դելոյ նմա նոցա: )

նա

մած

ՀՔ

ե

|

ա

ն

չ

է,

ա

աՄմնռնում էն»:

Այստեղնարրինմեֆ ոստիկ ան ժուսուֆից ծրաժան ՞րաման է Հ ճասնում շարժվելգնալԱտրպատական ն մե աշխարտըայն կզորի ազատամբ "-գաբավոնացիներին կա՛մ ճամոզել նրան Հե ( եր աղզանդվելու, կա՛մ կրովէ լով նա '

,

ռրակոխ առնել: իսկ մարտիւպատերազմի

նրանց։

ոտո

որո

էին ակնկալում, նտ

:

.

կողմանցնայնոցիկ կա՛մ ի Հկազանդութիւն

, Արարում ( նրահթ այդպես ֆլ ր 5կտրվեց նրանց կյան: ո, 1." Բերթողի ատե խոսքը` «Ո. արի: րո բում քոաատուն բդկանց վրա նրանք անձույա |

ի

Գաբաւոնացիսն աշխարչճե ղապստամբեալ Ատրպատական նմա Համոզել ն կամ ,

|

իրենը արժանիքիփոխարեն տան Քի ճույսը։ Հենց նրան է վե "

ման նար "ի Յոավալ սատիկաննն

առ

|

ոն

անյոյս մեռանին։» կենդանեօքս՝

ոռ

բանք ներկայացան

։

Կ

արակոտորանել: իսկ եր պատվավործառանե եց մեկին Բշըր չր, Դվինքաղաքում Հաստատում է ւս նելով Սիսական տերերին՝Սաճակին ու երան ր Բաբկենին, շղթայակապ պաճեն բանտում ժինչե իր վերադարձը ն ՔԸ ,վում-դնում է Յուսուֆ ոստիկանի ճ րամանով: / շբիը, որ Հետնում ն թողնվեց, ճեծյալ մեծ զորք է ճավաքում ի դուրս դալիս գեամաչեն Մազազգավառի կողմերը՝ վրեժխնդիր լինելու Շաճան կոչ. ոչ վող շչաճից իրենց չճշնազանդվելու Համար,բչ ե ջ նա տեղավորվ Քանի որ ն Քշրն, զոր խնդրէր՝ այնմ ոչ եճաս, Վել էր Սնան կղ կղզւոջ առկայանայր, անմատչելի ամրոցում, ն Բշրրը,ռր փնտրում մնացորոո ն վսակաւամասնեհայ արկանել էր այնուճեւոնկ մտածումի էր ձեռք գցել այդ գավառխորՀէր ձեռն զգաւառօքն Վաս նզի տալ: ն Ֆե ն ն Ժ անն ի գերելն աւար Հարկանել ճարակ սրոյ ու 21 Գճրծլ, կողոպատծնլ ամե-: արի ճարակ ն էր առձասարակ ի Է աոն այնպէս ոչ յաջողեցան: ավարառությունից սակայն թշնամեացն. այ նայնյաւարառութենէ կ դարձել, սակայն ոմն պա այդոլես էլ 'ի Վասնզի նրան խորճուրդքն: նմա չարիմաց խարդաւանութեան Լ իրազո ար նենգ մտադրություն Գէորգ անուն, ելեալ շրրՔանի որ այն Շածան անտի Շաճանն շաճայ՝ տուաւորաց կոչեցեալ ոչված շա պատվավոր ր մա ՐԴ կանՑից Վե որդ ե ն աշխարտճին նե աշխար ամրացուցանել. անունով մեկը ելել չէր պգաւաոօքնսակաւամասնեայ շինութիւն շրջում էր այն գավառներում՝ թշնամի ավամի նմա Հարել ի հսկ Բշրն յեղակարծումն։ զակներից Է դիմի 'ի Բշրն ի Հինից թշնամեացն: ծրկրի սակավամասնբարեկարդությունը, ամրացնելու բ ղք սան գությունը, հակ ոչ աւ ։ լի քան Քչիը էրբ անապասն ժամու մո իսկոյն առնոյր Գէորդն զաճ երկիւղիչ զի լիորեն դուրս է գալիս նրա դեմ, Գեռրգը իսկույն ի Տէր յուսանմա էին, ն Բշրայն իբր ղչազար այր. սակայն արաապիած այր ընդ է լինում, որովճետն նրա ճետ քսանից ավել մարդ եւ ջա-: ապա ընդդէմ նոցա դեգերէր։ մար, իսկ Բշրրինը ւՄռտավորապես ։ հալ՝ 'ի կրթութիւնյաղթութեան Հազար զար ժա մարդէր։ էր, Ս Սակայն լ Տիրոջ նոցա արիաբար 2 աչատակեալ՝` ընդդեմ սրտի վրա ուա դնել ջապինդ քաջողջութնամբ դեկալ (Տ8 որգը| սպառում էր նրանց Հաղթելու Հուլսով, խաղացուցանեէր:` ն նոցանէ թաւալգլոր: եվ 111է. ձի 'ի ներքս տանէր զբաղումս չի լո") 4ի է 48Ժնում ն արիաքշնաեւ թեպետն լիւրոցն նա արանց սակաւք ոմանք սրավարհալք Քար Թավալգլորանում: Թեպետնիրենց մտաց իսմայէ-: մեացն անկանէին. սակայն մոլորաճողմ խաբէութիւն Կանն աարի ա առաջի նորա դարձուվում էին լականացն ընդ կրունկն "ի փախուստն զնոսա ու խաբվաժ իսմայելցիներընրանց առաջ զմառախուղ ստուերաց թով ցանէր, հակ նոցա անարգել ժոլեզնութնամբ աՆ Տ խաւարի զանձամբ արկնհալ՝զոր միանդամ գտանէին "պատելովխ ում ճան որ գտնում էին զերկրագործ: ճարակ տային՝ զզգօն ն ղանպարտ քաշանայսն, ր սրոյ վրա, շրի էին քաշում՝ Հեզ ու անպարտելիքաճանաներին, նս: ն՝ զաղքատոան ն ժսն, ն զ զճանապարճորդանչ. պ մշական, ն զխաշնարա Ճրկրագործներին, աաշնարաժներին,ճանապարչորդներին ն . անգամ՝ ո

ի, զնիսագան ) 1Ֆ արարհալ յանձն լինիցին ն հրոյ հկ, :

,

:

,

`

ա

իի :-

Լ ա:«ոի տռտիկան՝ որպնազի հրիԻ ա Բ անձ-

ոա

Հրամա

`

"անունը

հկ

ա

Իո

'

ում

՝

ա

այնուճնտն-

,

,

ա-

աայաաայրիհաա 7 Հիոար Հասարակ Ա2յամինորի ավերվե, չՀաջողվեցւր ր Ի ա աթ " Հ գոպ

աշխարճն աա անմարդացնալբնակչաց ,

երան, չճասավ, ո ւ

-

-

'

/

,

՛

-

-

ա

մ

:

ու

ն

ա

ռազ

՛

'

ռ

.

եր11արբթավա կրոծելու ր" ր 2" բին

"ի

,

-

մարդկանցի ակյն . վեյ էեւ ոո զճանապարճայն կրմառախուղով, ատվերների ավար Վապարծի եւ Դ.

ւ

ր

զգլուխն

մաՀշու արաբեալ ն Հատեալ այսպէս զանպարտսնպարտաւոր նոցա՝ ընդ իւր առեալ տանէր-'ի Դվին քաղաք փախստիւպարծանաց իբր Թէ անձին քաջութեամբ կ մարտիւ բազմաւ զայն գործեալ ատնեալ յաղթութիւն. որք էին թուսվ աւելի քան զքսան տարապարտ եւ ապա Հարուստ մի դարնհալդադարնալ՝ զօրու բազաւուրս գլութքն: ն առնազէն մի դարձեալ Հորդան տայ կրկին քան զառաջինն ասպազէն Սնան ամրոցին Հանդէպ զնոսա վառնալ՝ չուէ գնայ յեզր ժովակին Շաճանն կղզւոլ, զի թերնս անզգուշաբար 'ի վերայ Հասհալ եմա մարթասցէ Ճասուցան որոգայթքսմաճու կամ կապանաց շաճայ՝ լ հսկ նա իբրն հտես զայն ոլժ պնդութնան դուրս եկեալ Հասեալ

չրհոր

Ւ.

ու

ու

ու

ու

Բոնյա

գցել

առ

նաւս

անդր րք

ամբառնայ 'ի վաղվաղակի պատրաստէ նաւս մետասան, իբրն արս եօթանասուն ազատա,ն զծառայս իւր լայնալիճաղիգան գր ն Հմուտա որ ի ձգտումն արա քաջակորովս նաւոն վերեԱպա ն ինքն նս ընդ նոսին 'ի բ մաղոյ ոչ վրիպէին: ն միջամուխք լեալք յաՔշնամիսն. լակեալ գնային ծովամարտիկ առնէին, նետաձգութիւնը՝զոմանս միականիս 'ի Թշնամեացն նւ այնպէս ճասատակէին։ ն այլս վիրաւորհալ կարեվէր բազումս տնալ շարժեալ 'ի բաց զմարտ ռաղզմի բազմութեան Թշնամնացն ի փախուստ առաջի նոցա դառնային:հսկ Քշրն այն ամօթ ղանձամբաբն դէպ ուղիղ կեալ ջանայր վրէժս փոխանակ այնր սլաճանչել, գնայամրոցն Գեղայոյ, զի թերնս անզգուշաբար 'ի վերայ 'ի գլուտ մարթասցէ. սակայն ն անտի նա ձեռս ատնանել ինչ նմո: մարտի վասն նախն պատմեցաք կլանէր։ Վասնզի Գէորգն այն, զորմէ Եւ քաջութեան նորա, ըստ դիպաց իմն լամրոցի անդ ճանղիպեցաւ իբրն նտես զայն ամբոխ ճասձալ մերձ ի դուռն ամրոցին՝ ապա վանա արա սակում ն այլ ռհալս 'ի զէնս ն 'ի զարդա ն 'ի տէգ նիզակս, թշնամիսն լամրոցէն ելանէր: նւ ապա ընդ ինքեանս առհալ՝ արտաքս միամարտեալ ընդ սպայակոյտ զօրուն՝ նախ կարթքակոտորզերիվար Բշրայն առնէր նրանաւ սրոյն, մինչ զի ճազիւ յայլ ձի Գէորգայտափախչեր. ն ապա այլոցն նս մարտակցացն աջակցեալ ն զնոսա դարարկանէին զյոլովս 'ի թշնամեացն 'ի փախուստ պաստ ն նմա միայն առ ժակսաստութիւն լինէր լարառոցեալ ձուցանէին. բաղզումս՝ասել թէ «Դաւիք արուորադգոյն քան զԳէթացիսն:» իսկ կափ Դվին քարաւան թշնամեացն այսանակ ձաղանօք գնացեալմտին ղաք, ն բազում սպառնալեօք ջանային վրէժս ի բնակչաց ամրոցին ն

նետաձգութնանց, ք

ու

առ

յողաձեոն

ու

ու

ճասնալ

ցեալ

առ

աղքատներին: եվ այդպես անմեղներին մեղապարտդարձնելով ու «րելով նրանց գլուխները՝ նա առնում տանում էր իր Հետ Դվին քաղաքը սնապարծ փախուստով՝(ասելով |, թն իբր այդ Հաղթանակը ինքն է տարել քաջագործությամբ մեծ կովով. նա իր Հետ տարել էր ավելի քան քսան անտեղի կտրած գլուխներ:եվ շատ օրեր դար դադար առնելով դարձյալ Հանելով առաջինիցավելի մեծ զորք ն նրանց զինելով ասպազեն առնազենկզենքերով՝ նա շարժվում գնում է ծովակի ափը, Սնան կղզու ամրոցի դիմաց, որպեսզի թերնս Հանկարծակի ՇաՀան կոչեցյալ չաճի վրա Ճարձակվելով՝կարողանա մաճվան թակարդը կամ շղթայակապ անել: հսկ նա երբ տեսավ, ոբ այն մեծ ուժր եկել Հասել է դռներին, է պատրաստում շուտափույթ տասնմեկ նավ, նրանց վրա բարձրացնում լոքանասուն աղզեվական մարդու ն լայնալիճ աղեղներովզինվաժ իր ծառաներին, որոնք քայջակորով մեջ Հմուտ մարդիկ էին ն գրեթե մազից կ նետաձգության չէին վրիպում։ Ապա ինքն էլ նրանց Հետ նավ է բարձրանում, էկ նրանջ գնում են Թշնամիներիդեմ ծովաժարտ տալու: նեեվ Հաջողությումբ տեր արձակելով՝ նրանք Թշնամիներիցոմանց են միաչքանի դարձնում, իսկ շատերին էլ խիստ խոցելով վիրավորելով սպանում են: եվ այդպես նքանթ կտրում Հեռացնում են Թշնամիների բաղմության ռազմաճակատը,ն թշնամին նրանց առաջ փախուստիէ դիմում: իսկ այն Բշրրը ամաչելով ձգտում էր դրա փոխարենվրեժ լուծել։ ծվ նա ուղիղ գնում է դեպի Գեղալո ամրոցիճ, որպեսզի թերնս ճանկաբծակի ճարձակվելով՝ կարողանա նիան վնասել, ս ակայն այնտեղ էլ հա տալիս է իր զլխին, քանի որ այն Գեորգը,որի խիզախ կովի մասին նախապես պատմեցինք, այդ պաճին Հանդիպեց նրան այն ամբոցում: նվ երբ նա տեսավ, որ ամբոխը Հասել է ամրոցի դոների մոս, զինվում է զենքերով, զարդերով, տիզավոր նիզակներովն իր Հեռ վերցնելով նան մի քանի այլ մարդկանց՝ ամրոցից դուրս է դալիս թԹոշնամիների դեմ: եվ ապա Ժենակ կռվելով ամբողջ զորքի դեմ նա նախ

։

աշտանակնալ սրով

առ

պաճանջել:

Յ56

'

մի

է անում Բշըրի ջարդուփշուր հրիվարը, այնպեսոր 12:

այլ

ձի

փախչում է: եվ ճեժնելով

ապա

մյուս

Հազիվ նս մարտակիցները

աջակցելովԳեորգին՝թշնամիներիցշատերին գետին էին փոում ն մնանվ նրանք շատերի նկատմամբվարվում են առավել սաստկությամբ՝ ասելով, թե «Դավիտնավելի կտրիճ է քան գեթացիները»18,հակ թյնամիներըխմբովին գանքով գնացին մտան Դվին քաղաքը ն միժ սպառնալիքներովչափախուստիմատնում: ցածներին

այդպիսի անար-

նում

էին վրեժ լուծել ամրոցի բնակիչներից:

Յ57

Իսկ ես, որ նախ չողայն 'ի թազաւորազանց բողբոչն Աշոտեյլ՝ առ նմին կացեալ մնացի մինչն .ամարայինն լաշունն յեղանակնալ լեղափոխէր, բազմաբար բարեաց մտաց բարութիւն ն լրութիւն սիրոյ մասունս "ի նմանէն ընկալեալ առատաձեռնութնամբ պիտա'ի բոլոր եւ ռութեանց։ ապա 'ի նմանէն վզարկեալ չոդայ առ թագաւորն Հայոց Գագիկ, ըստ միշտն Հրաւիրման 'ի կոչման նորա. վասն զի ճայրապետանոց տունն ճանդերձ գիւղօք ն դերդաստանօք առ Հասարակ ընդ ձեռամբ հուաճնալ էր նսրայն, ն մեք անբնակ իմն վայրակացեալ, ն ոչ ոք ոչ էր այն՝ որ գուն 'ի վերայ գործէր ոդւով չասի սակս նորոզման մայրաքաղաք եկեղեցւոյն, ն Հոգնոր մշակութեամբ ճանդիսանայր առ 'ի դարձուցանել զգերութիւն նոր Սիօնի. զի յոյժ պակասումն ն լըմեծ քումն լինէր ամենայն պատերազմող ձեռին: իսկ իմ եկեալ առ քաղզաւորնԳագիկ, ն նա ընդունէր ածէր ն յանձանձլր զմեզ ամենայն ճոգնոր սիրոյ Հարազատուքեամբ կ Հաստատուն Հաւատով ն աներկբալ ն աներկնան սիրով պաշտպանեհալ ձճանդերձեղբարբն իւրով յուսով, Փուրդննաւ՝ անկարօտ զճարկաւոր պէտս մարմնոյ լցուցանէր, հկապա զոովորական իմաստութիւնն քաղցրացուցեալ իւր աներկբայ մտօք յուսացուցանէր զմեզ, զի ողւով չափ չան 'ի մտի եղեալ ճոդասցի վասն դարձի մերոյ ի բնակուքիւնս մեր. մանաւանդ եքէ վասն խաղաղուքեան ամենայն աշխարձչին Հաստատութեան սրբոյ եկեղեցեաց՝ որոլէս ն քրիստոնէից իսկ կարգք պաճանչեն ամբողջ զճաւատոցն սրբոց պաչռյօրութիւն. այլ այս երբ Տէր կամեսցի: Բայց աստանօր ոստիկանն նար ելեալ 'ի Պարս Ատրպատականէ գայ չուէ ընդ կողմն Սիւնեաց սոլայակոյտ մարտիկ զօրու ճանդերձ: եւ վասն զի իշրանն Սիւնեաց Սմբատ 'ի սեպչական իւրում գաւառի անդ դարհալ դադարէր ի Վայոց ձոր, ի ճաճ իւր առնոյր ոստիկանն ըստ խոտորնակ մտացն կա՛մ ծածկաբար ի վերայ բնքանալ առ ըմբռնել զիշխանն ն կա՛մ մարտամբոխ վառելովք վանել զնա առ 'ի ն ետես գերել յափշտակել: Բայցիբրն զնա լաւէտ զգուշացնալ բաղում ճեժնլազօր գնդիւ ն ամրոցօք ես վայրիցն բագձաձնալ՝ այնուճնտկխաղաղութիւն ընդ նմա խօսէր. ն բաղում օժտութիւնս յիշխանէս Սմբաընկալեալ, ն յանձն հս առեայ արձակել թողուլ զեղբայրմ նորա տայ 'ի կապարանէբանտին: ն ինքն չու դնա 'ի քաղաքն Դվին։ եւ իսկ ն իսկ առեալ ղտարապարտ սակն պարտուց դաճեկանաց 'ի կրտսերոլ եղբօրէն անուամբ Բաբդենի՝ է արձակէառաքէ զնա առ իշխանն Սըմբատ.իսկ զյաճակ եղբայր նորուն դեռնա 'ի դիպաճւոջթողնալ, մինչն առ

առ

Հել

հ

Իսկ ես, հր նախ գնացի Աշոտ թագավորազուն ժառանգիմուտ, այնտեղ մնացիմինչն ամռան հղան ակի աշնան փոխվելը՝ բոլոր կաբիքների ճամար առատաձեռնությամբ նրանից ստանալովբազմաթիվ բարիքներ սեր: եվ ապա նրա մոտից ճանապարծընկլիակատար նելով՝ գնացի Հայոց Գագիկթագավորիմոտ՝ նրա մշտական Հրավերի կանչի ճամաձայն: Քանի որ նարըը գյուղերի ճայրապետանոցը կալվածքներիՀետ միասին առչասարակնվաճել էր, ն մենք էլ որպես անտուն մարդիկ դրսում էինք մնացել,ոչ ոք մաճն չկար, ոի աչքն առած ջանք Թավնրաժոռանիուտ եկեղեցու նորոգմանճամար Հոգեվոր ծառայությամբ աշխատեր նոր Սիոնի գերիներինվերադարձնելո ճամար, որովճեւտն խիստ պակասել թուլացել էին բոլորկովողները: հակ երբ ես եկա Գագիկժեժ Թագավորիմոտ, նա ընդունում էր մեզ նե ճոզ տանում Ճոգնոր սիրո ամբողջ ճաստատուն ճարաղատուցյամժբ, ճավատով աներկբայելիՀույսով: իր Հետ միասին եղբայր Գուրգենի անկեղծ սիրով պաշտպանելովմեղ, առատորեն մաիժնի կատարելով ն անճրաժեշտո պետքերը ապա քաղց րացնելով ռռվորական իմաստությունը՝ նս իր աներկբա մտքով Հումս էր տալիս մեղ, ռր Ճոգաչափ ջանքթափելով Ճոգ կտանի մեր բնակավայրերը վնրադառնալու մասին, որ ամբողջ մանավանդ աշխարչճի խաղաղության ն սուրբ եկեղեցիների ծաստատուն լինելու ճամար ճենը քրիստոնյաների կարգերն են զաՃանջումամբողջականպաճելսուրբ ճավատի զորությունը, դա բայց այն (ժամանակ |, երբ Տերը կամենա: Այդ ժամանակ դուրս գալով պարսկական Ատրպատականից տիկան նսըրը Ճճեժելագնդի մարտիկներիՀետ միասին շարժվում գալիս է Սյունյաց կողմը: եվ քանի որ ՍյունյացՍմբատ իշխանը դար դադար էր առել իր սեփական գավառում` Վայոց ձորում, ոստիկանը Հարմարպաճի էր սպասում կամ ծաժուկ վրա Ճասխաբեությամբ նել՝ իշխանին բռնելու կամ զինված շատ ու

ու

ու

ու

ո ւ

ու

ոս-

ու

մարտիկներով նրա Ճետկից

ընկնելովնրան դերելու-Ճափշտակելու ճամար:Բայց երբ (մմբատըյ| նրան տնսավ մեֆ

ավելի զգուշացաժ ու ապաճովվայՀեժելագնդով բերում տեղավորված, սկսեց երա Հետ խոսելխաղաղությամբ: եվ շատ նվերներենդունելով Սմբատ իշրանից ու ճանձն առնելովբանտի կապանքներիցարձակել բաց թողնելնրա հղբայրներին՝ ինքը շարժվում գնում է Դվին քաղաքը: եվ Բաբգենանունով կրտսերեղբորից անմիջապեսառնելով անօրինականտո ւրքն ու ռպարտքը՝նրան արձակուժ | ուղարկում է Սմբատ իշխանիմոտ, իսկ երա եղբայր Սաճակին դեռես Թողնում է բանտում, մինչնոր նրանից նս առնի դաճեկանների ու

ՀԷՑ

խոստման, ն զդաչճեկանացնպարտապանութիւնն սեպճական ւէրութիւնն իւր: պա արձակնսցէ ն տացէ նմա 'ի ձեռս ոստիկանին իբրն լուան զդալուստ Բայց բնակիչք ամրոցին Քեղեալ առ նմանէն ն չի մտի եդին զյոյժ մոմոումն նոցա, ի սպառնութեան անձաս-չ ն ն կարծիս 'ի մտի եղեալ աճիւ ըմբոննալք զաճի Հարեալք ն տատ խործչրդով, թէ գուցէ մատնեսցի ամրոցն 'ի ձեռս ոստիկանին առցէ ի նմանէ

նս

ա-

տանջանաց այնոլէսանչձնարին

մաճու

ն

եւ մատնեսցին:

ապա

խոստացածպարտքը կան

,

|

յիւր ղզադարակռ

պլայազասոէ: մի՛ բացածանօթասցի թերես 'ի մէնջ յարակացեալիմն Այսուճնտնկ ճունձք չար մշակացս, որ մառախլապատ միդղապատպաշարմամբ զմեզ ի մեզ Ստեղծողին՝ ի վեր յերկինս 2նձէ: Զի թէ բոտ սաճմանելումն ն առ նմանութիւն կերպարանի ղՀչայնցուածս մեր պատրաստնալ էաք Ատացողինընթացեալ, ապաքէն կեցուցանող զօրութեամբ Տեաոն փըրկռալք լինէաք ն ոչ նս մատննալք ի ձեռս քշնամնաց մերոց. այլ նե նս ընդ ոտիւք արկեալ զճակառակորդսն ն տկարութեամբ տապաստ զաւաղեալ ընկեցեալ լերկիր ն երանելի զմեզ 'ի վերայ երկրի 'ի բազղաւանս

ե

իսրայէլի ղճանապարձս իմ գնացեալ էր՝ որպէս զոչինչ մի խոնար: արարհալ էր իմ զթշնամիս նորա ն ն վերայ նեղչաց նորա արկեալ էր զձեռն իմ։ Այլ վասնզի ըստ կարգի պաճարաց ն անսանոց անմտից ե րկրապիշք եղետալք ւս եղեալք

րն

եզ

|

Դ

նե

այլ ննե այլապէս

զօրինակ պատի մեզ ե ինքեան ցուցաք սորիկ ք ն միք ն յանցաւորաց ճանապալ շի կ /

'ի

ւ

ա

յանտառաբոյժ խոզից

մի

անանլ

Ք

ու

ու

տա

իր.

կվփափա

նրա

մոնչյունը,

ն

գուցե

ն

Աղ

ու

ոու աու իմանալով, ր

օր

անց/4

ապա

դուրս

որ

ու

ամրոցը դատարկվելէ

բնակիչներից,

որեէ չարչարանքի գրավում է այն, գցում իր ձեռքի տակ ն իր անունով սեփականում նան շրջակայքի գյուղերը, ավաններն ու

ագարակները:

՛

Այսուճետե մեզանից թող անճայտ չմնա մեր՝ չար մշակներիս դիմաց եղած Ճունձր, որ մառախլապատ միդգապատ պաշարմամ կոտորում է մեզ: Ռրբովչտետն եթե մեղ ճամարստեղծողի ճամապատասխան մեր Ճայացքները դեպի վեր՝ դեպի երՀառնեինք կինք բարձրացնելու ճամար ն եթե ընթանայինք արարչի պատկերի ու

արա Ար չէին,

ոռքերի տակ

ն

ռքը,

խիԻ" որԲա երրինչպես Որովչետն

դիկ):

սածման

կփրկվեինք Գորոիյամբ ացնու Ճակառակորդեերին ժեր ար տալով Լ,ակա իմ

այլ

որպես

լսեր ժողովուրդը

երանել

ար-

ինձ, կամ Թո

հս

ճանապարձով, որ նրա թշնամիներինես չէի նվաստացրել,ես իմ ձեռքը կղնեի նրա նեղիչներիվրա։ Բայց քանի որ անբան անասուններիՀոտերի նման մենք ծրկրապիշջ եղանք կ հրո պատկ րն ու նմանությունը այլ ձնով ցույց տվեցի Ք» այդ Բոմոլի

մեզա-

պատճառով ՏիրոջԹշնամիները մեղ: եվ մենք վայրիԽոխաբեցին րի ճսնապարտճի անցորդների կողմիցկոխոտվեցինք իբրն բանուկ ու

ցեխ, մեր ճանաարճի ն

|

բ թողն դնի

բաց

բնակիչները,երբ լսեցին ոստիկանի Ա ոիոնրոջի իշեցին իրենց հկատմամբցուցաբերած սաստիկ

առանց

զ

նաքովրալ: քովրալ

նս

"ւ

լ

անուն

ա-

ն րան

գալրբստ-

ան

ու-

ն

ապա

իշխանությունը:

եղան անչիմն սարսափաճար վախեցան, լե, Թե ամրոցըՀանձնվիոստիկանին, իո Մազզածեյին, մատնվեն սաստիկ տանջանքների մաշվան, եվ ի երկյուղի բնակիչներըաժբողմատնվելով՝ աաաՆանկգոը բուք այն ամրոցը: ծվ ապլաճասլան ւ, են 2 ոաարկոցին որը, եկավ դնաց, իսկ ոստիկանը, « րպով

այս-

պիսի անզզուշալի երկիւղի զանձինս տունալ՝ ամեննին բնաւին իսկ լքին ի բաց զամրոցն 'ի բնակչաց անտի: եւ ապա զօնայնացուցեալ րականք զինուռրացն ես ելեալ դնացինի կամս անձանց զինչպիտուիմացեալ քնան իւրեանց. իսկ ոստիկանին լետ երկեամ մի աւուրց առնու ն. ընդ ղիափրանալ ամրոցին ք բնակչաց անտի՝ յինքն գրաւէ ն ձեռամբ նուաճէ առանցիրիք աշխատութեան, շուրջանակիզգեօղս

ն

ըռրը:

գլխներին կուտակվեցիննաքովրձորի |

քա-

|

| |

|

ԲԱՆ ՍԱԿՍ

ԻՆՔՆՈՒՐՈՅՆ

ԻՐ ԱՆՎԱՆՆ ԱՐԺԱՆԻ

ՄԱՍՆԱՎՈՐԽԱՍՔ

ՅԻՇԱՏԱԿԻ ԱՆՌԻԱՆ ԻՒՐՈՑ:

|

ն առստուածասէրք բարեպաշօնք,իշխանք Թագաւորք

ն

պետք

Հայոց աստվածասեր բարեպաշտ ու

առաքնալք եկեղեցւոյ ն փառթ Հայոց, եղբարք մեր ճրբամանատարք բաՔրիստոսի՝ աղերս առաջիմատուցանեմ ձեզ զպիտառութիւնզայս նի։ Զի իբրն ցուցող Հայելի 'ի միտս անբառիրս սովաւ զձեզ ճրավրեալ, արտալաժ արարհալ՝ անպան զյանդուգն ն զանկարգ ճՔամարտակելն ն նս մնացից լաճեղ մրրկէ աստի լաճագին ալեաց փրկելոց տուճաս ն դիմեցելոց 'ի վերայ Ասքանազեանս նե դիզացելոց ն կուտակելոց սիրտ իմ, զի տիզօք աչաց դողացաւ գրոչի Սարսափեալ զոփացնալ մերոց. ն վասնզի անօրէնութեանց Տէր ի վերայ մեր սակս ն

ցարդ

նս

աի ամի ճանդուգն անկարգ ճամարտակո րտածալուծն ովմ Հո պատիժ աճեղ մբրիկից Ասքաի նազյան ազգի Վր կած, դիզված,կուտակված, փրփրած աճագին

ն

ոչ

Հանդարտնաց, վասն այսորիկ

յապէս՝

՛' է

|

Ց

Աի

`

ն

գրիլ

,

Դ

ես

պատ

ն

կարան ութ միայն ինձնից վեր Համարեցի,այլն կոո . Հնչժամբ ճշգրտորեն ձեզ ավանդեցի դար քելո " Որպեսզիոմանց ճնազույն ամ ոտով յունը: ձեզ չճասնելը ձեր ժիտխարանելով Քբ՝ձեզզուրկ չթո հաստ մաքուր մտքով անպարսավ կերպով Է թ » արաւ մասնավոր ների միջոցով լե Մ իո լ ազխատությանը' եկողներիցվուրաքանչյուրի պատմուՆ ո որի ճշգրտութ պատմության ընքծրցանությամբ. աի թա " քան Բայց մատո որպեզի մաթան ձեզ,ընթնրցողներիդ, վերատինչընկնեք կորդի ամբող րծրից զրույցներն

ը

ոչ

ու

դա-

այս

ները

ու

աչք

այս

զրույց-

տո

ընթերցանութեանՃան-

տեղի տանջանաց, յորս այժմ առ մի՛ բերիլ ձեզ ես վերստին յայս Հասարակ թմբրեցաք 'ի ծուխ մեղաւորաց: Այլ ախորժաբար լսող լիձեւ ել աղերսալի իմոլս բանից ն բաղաձայնության խրատու' լինել

անի, անդնդառպատույտ ալիքների Հորձան Բ չճանդարավեր առով ստիպված եղա դալ այստեղ

ու

ն այս

մեզ ընթերցողացդ մատուցից,

Սեթայ պատարագելոյն ղաւակ լաւագունի

ե

ու

։

ուղղա-

ատուզութիւն ըոտ չիչրոց անցնիւրն զրուցաց բանիս. ն այլս ցալսվայր Հերիքասցիո ա սի

ն

ստեղծելայս տագնապալիպատմությունը նախ ենձ շտապեցնող ՌՏ ղությունից, որ պաշարեց մեզ, ն ապլա՝ Թագավորների վնրաճասու Ճրամանից,որ ճմյեց իմ գիտակցություն ը ն Համաձայնեցրեց, ես որ չՀապաղեմ այս գործի մե ջ. ես այս Սակայն գրավոր անձայն տ առերով դեպքի ,

'ի դարս ղայս ձեզ աւանդեալ այլոց ծերունեան զրուցաց մի՛ Զի անճասութիւն խոչ իխմացուածիւ: զի այլ կացուսցէ. զձեզ կարօտ օմանց վէպս ինչ խարհալ խղճի մտաց անբաղամտօք բանիս մաքրական արձակեալ յարտաղրութիւն զաչս տնացիզկնի եկելոց իւրաքանաստի ասացելոց 'ի մասնաւոր

«69

ր աէ«6

այս

ալիքներից: Սարա լով տագնապելովդողաց իմ սիրտը, որովչեալ Տերը աչքերի րոմ Խոք ճայնց մեզ վրա պատանօրենուժյունների ճառով: եվ պարդ

ես

ձայնիւդարուց ճաղդադասվփիւոռ

,

ու

մնամ

-

խորուանդնդապտոյտ ալեացնյորդութիւնք յարակայեալ

բոնադատեցայ դգալ նախ ն ղՊատմութիւնա: "ի կրից աստի առնել տալ տագնապեալ յայս ն ապա ի զիս փութացուցեալ, որ շուրջ պատնալ պաշարնացզժեզ. բաղխնաց Հրամանէ թագատրաց 'ի վերայ Հասելոլ՝ որ զիմս ճմլեալ դործարան ն ճաւանեցոց ոչ ե՛նչգոլ ինձ յայսմիկ դանղզիմաստիցս վեր դաղելի, Սակայն ոչ գրաւորական անձայն տառիւք միայն որ ի ճնչմամբ բոլորաձայն քան զիս է ձգտումն իրի զմտաւ հնչ ածեալ. այլ

քնանցն

ո

ն

ո

`

խաղաց

իշխաններ պյե-

թագավորներ, տեր, Հրամանատարնի ար մեր եղբայրներ, եկեղեցու առաքյալեեր, Քըբիստոսի փառթե ք աղերսանքովձեզ եմ մատուցում. այս պիտանիպատմությունը, իրին ուղեցույց ճայելի, սրանով անբասիր մրաՀ թով ձեզ ն

ն

ող բավականացնի

հս

դուք

|

յորդիսԱստուծոյ.

ճասարակ թմրել ենք

այս

տանջանքնի

ձեզ:

մեջ, ջչանքների

.

որիծմ

մենք այժմ

ռի

առ-

ախորժաբարեղեք ղնաալի ի, հագորոնրի յիրաոին, վորգաւյ ԱԱ ապելի լալ ավակ վպոճվածՍեթի դրվեք Առոծու որդիների ԱՆ Քնուր" եղբայրասպան անիծյալ կայենիզարժի'35 իմ

մէ

այս

ժխով։ Այլ

ՍԱ

զոք

Ք

-

լսող

ն

չ

«63

խառն ընդ անիծեալ եղբայրազրաւն կայենի զարմից կապիլ 'ի 'ի մեղմեխ ն 'ի վայրաքարչ դստերս մարդկան: Մի՛ 'ի չար կնատ ուղխից սանդարամետին զրաճեղեղ սատակմամբ ողողեսջից՝ որպես այլ

ճետ

ոչ

ն

յայնժամ հրկնասաճան ն նրկրաճոսան չրաճեղձոյց մարդիկ նոյհան ն ամդարուն. այլ աւետարանական ուռկանաւ արկելոյ 'ի ծով զուսպ անկանոն Մի՛ փու, վարուք ժողովել կարթիք յարքունական կայանա, կրօնիւք ամբարձջիք ի տանիս նանրութեան, ն ճրացայտ ցոլուքեան ժժմբոյ դիւաշունչ Ճողմոյ զձեզ պտուտկեալ տոչորիցէ կորստեան կիզմամբն. այլ ելեալք 'ի Սողոմայ՝ այլ ն 'ի Սեդովրայ. յնս իմանալի ուի սքանչելապէս լերանցն յաւիտենից թնակոխեսջիք, բարձրութիւնն պայծառապէսնիսկ բորբոքի ջաճ սրբութեան զգուշացելոցն յարթնութեան։ Մի՛ խոտորեսջիք լարքունական 'ի կուռ պողոտայէն լաջ կամ յաճեավ՝ թողացուցեալ զկամս ձեր զկնի պատրանացպատրողին. վասն զի յերկոցունց կողմանց դարանակալէ՛ աւազակաց բազմութիւն, ն մաճ է բաժին անկելոցն ի ձեոս նոցա: Մի՛ մեղիցէ ձեզ կարծեցեալ արեդակն տուրնջենային ն'կամ լուսին գիշերոլ դիւամոլար խոովութեամբչ ն խաբէ. այլ զանց արառր մերոյն բնութեանս կրիւք խաբեացն զմեզ րեալ զփաղաքշականխորչրդովք ախորժից լյողդողդելոցն, զի ճշմարիտ արեդակնն արդարութեանծագնսցի 'ի սիրտա ձեր սիրովն աստուածայնով Մփ՛ քրէիքուր վարուց չարութեամբ նաւաբեկեալք՝ ապաշաւեսջիթ զուղիղ ն ղճշմարիտ զձեր վարս, ն կոխածս գռեճաց եղիջիք իբրն զաղն անճամեալ. այլ ողջ ամբողջ ն անխախուտ մնասցչիք "ի պարսաւադիտէն դրժողէ՝ խնդութնամբ ժամանել 'ի նաւաճանգիստ կենաց: Մի՛ զպարժանս Հարցն առաքինուքեանց ձեզ բաւական վարկնալ ն 'ի նոյն ապաստանեալպղերգութնամբ անձանց 'ի վիճախորափիտսընկղմեսԱՂ զի՞նչ չիք. զի թէ 4օր 2մտաբար տեղեկութնամբ ղեկավարեալ կորնչին. վանաւաբեկութեան բերցի՝ եթէ 'ի որդւոց գուտ կարծեմ սրնզի ոչ ինչ շաճ զճօրն Ճմտութիւնն լենել որդւոց նաւաբեկութեան: Մի՛ օտարացեալք եղիջիք 'ի մօրէ, որ վերստին զձեզ ծնաւ հորոգատուր բանիւն կենդանականաւ 'ի լոյսն կենդանի: Մի՛ խաբիցիք .

.

լայնմանէ

վրիպեալք կամ թէ մերկացեալք յայնմանէլուսաւոր վարդանոէ

փբրրկական զդեստուն, որով վայելչապէս զգեստաւորեցայք յարդանդկ ւազանին։ Մի՛ խսօսիցիքստութիւն՝ զառեալն իբրն զչարնալ նանրապէս ճամարել, ն ժխտող լինել Որդւոյնսիրելւոյ աստուածական պատգամայն (եռնացելոց. այլ հռանդնասէր սրտի ջերմութեամբ ձեռանալ յայնմանէ, զտխրություն տաոր ինչ վնասակար ն Ճակառակ է ճողւոյ, ն 'ի բաց թԹերնսն սրովբէասնոտւոց մերկանալ մաքուր մտօք: Այսպէս ըերցա ն

ա-

միասին կապվեք մարդկանցթույլ, նենգ ու ատորաթարշ դուստբերի ճետ, եվ դժոխքի չար, անտեղի ջրճեղեղի միջոցով սպանվելով չողողվեք, ինչպես այն ժամանակ, նոյյան դարում, երկնքի սաճանքներից Հոսող գետնից դուրս բխող ջրերից խեղդված մարդիկ, այլ ավետարանականուռկանով գցվելով ժով՝ զուսպ պարկեշտ վարքի շնորչիվ կարերով ճավաքվեք արքունական բնակատեղերում, լՈրշունչ ճողմի ժծմբի ճուր ցայտեցնող ցոլացումը ձեզ պտտեցնելով՝չալԲի ո' կիզելով չկորցնի, այլ դուրս դալով Սոդոմից, ինչպես նան Սեդովրից դուք սքանչելապես ձգանք թոչել մշտական լեռների առավել իմանալի վրա, ուր պայծառորենկ բարձրության բորբոքվում է զգուշացողների. սուրբ ջաճը՝ |մարդկանցի| արթուն պածելու Համար, ԱրՔունական Հաստատուն ճանապարճից ժի՛ շեղվեք աջ կամ ձախ՝ ձեր կամքով Հետնելով խաբողի պատրանքներին,որովչետե երկու կողմերում էլ դարանակալում է ավազակների բազմությունը, ե նրանց ձեռքն ու

ու

բնկնողների բաժինը մաչն է: եվ ձեզ թող չվնասի ցերեկվա կարծեցարեգակը կամ էլ դիշերվա լուսինը դիվամոլ խոովությամբ, որ ըր բնավորությանպատճառովխաբեցմեզ ն խաբում է, այլ փաղաքշական խորճրդովզանց արեք տատանվողների կամքը, որպեսզիարդարության ճշմարիտ արհգակը աստվածային սիրով ծագի ձեր սրրտերում, |Որպեսզի| Հանցավոր վատթար վարքով նավաբեկվելով՝ Հգղջաք ձեր ուղիղ ճշմարիտ վարքի ճամար ն ճանապարճիվրա ոտնակոխ չլինեք իբրն անչամ աղ, այլ ողջ-առողջ ու անխախտմնաք պարտավասեր դավողից՝ ուրախությամբ ժամանելու կյանքի նավաճանգիստը: |Որպեսզի| առաքինի Հայրերի փառքը բավարար Համաելով դրան ապավինելով՝ ձեր ծուլության պատճառով խոր փոսերի վիչերի մեջ չխրվեք, որովճետն նքե Ճոր 4մուտ իմացությամբ լճավո) ղեկավարվի,դրանից որդիներին ի՞նչ օգուտ, եթե նավաբեկութ ժամանակ բոլորը կորչեն,քանի որ, կարծումեւ, ճոր Հմտությունից որդիներին օգուտ չի լինի, Մի՛ օտարացեքմորից, որ նավաբեկվաժ վերստինձեզ ծնեց նորատուր կենդանի խոսքով Հուլսի Հակենդանի մար: Մի՛ խաբվեք վրիղելով կամ թե մերկանալով արգանդից այն վուսավոր փրկական զգեստից, որով վայելչապես զգեստավորվեցիք ավազանիարգանդից: Սուտ մի՛ խոսեք՝ առածը անտեղի չառա Համարելովն մի՛ ժխտեք սիրելի Որդու լեռնացած աստվածայինպատդամնեիը,այլ փութաջան սրտի ջերմությամբ Հեռացեք այնբաներից, ինչ Ճճակառակ վնասակարէ Ճոդուն, ն մաքուրմոքով ձեզանիցՀետու վանենքոանոտիտարրերիչոխրությունը: քերես դուք էլ Այդպիսով՝ կքնակոխնքանրովբեականհոյակ դասի խոր խործրդի մեջ վեցթեվալ

ու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

|

Ս...

ն ն կանացն նա յերրեակ դասու խորին խորճուրդս թ ն Դուք, պիվեցթննան երագաշարժ գործեօք իմն զօրճչնաբանականսն ըստ Պոլս փամանոսջիջ՝ ոմամբք խուճապելով զապիլ, ոչ նա բատ արժանի որումն վարկեալ ն ոչ զաչս ի յերկինս ամբառնալ. իսկ ն րոտ ի մշտնջենական փառատրութիւ վստա լոցն պ 11վերշարժիլ ապա ճանդիսաբաղաճութնանց 'ի պաշտօն աստուածայնոլ փառացն. էս արժանի դտչջիքլետ այսմ սուղ մտանել ն յամբ իմանալի լերինն: ե ոչ Սինչական փորձ բերեալ քրտ պայմանի խոուռյ ո Լ ք1օ6 ցրալթ "ի վերին Սիոն ի ճայցել զանսութիչնՏեառն: Ոչ վիժով ժերպի զեղչել ն զլետոյսն միայն տեսանել. այլ զբովանդակ նկարագիրփառացն Հօր դեմ լանդիման նկատել։ եւ այժմու փոքրը ի շատէ թ Էլամտութնեաժբսզանց արարնհալ՝ծանօթքեղիջիքպատրաստական վայելչութեանն ն յայնժամ գիտասջիքզնա որպէս ն նայն ծաննաւ զձեզ: Արդ՝ այսքան բան ձեզ խրատու լինէն բաւականասցի: Բայց անար-

ազոխ չիք

ն

:

ո որր ոլո18

ս

ժամադրութնան կենացս ք Հրո Քոյր

մարուրն ընտրության, ո8

:

ԼՆ

:

|

:

ճեղգապաշաւս Ցովճաննէս՝ նուաստ կաթողիկոս Հայոց, բանի: աղաչանսառաջի մատուցանեմ ընթերցողացդձեզ ն լսողաց անուն Պատմութեանս՝արժանի լիշատակի զիմս վարկանել ի մաք-, ժանս

ես

ն

` .

հացի վարԴուք փառաւորնալ

թերնս 'ի առնէ թեան նորա. որ է օրձննալ միշտ ծոց լաւիտենից լաւիտնանս.ամէն: ս

ս

ու

յա

ինձ

ձե

երը Արո արար

այս

նների շրջագայությամբ 188 կշարժվեք դեպի վեր, դեպի մշտնջենական ապա փառատրությունը, դրանից Հետո արժանիկլինեք դիսավո Ջ Ճանդիսավորապեսմտնելու կյանքի մաճվան ճամար սաճմանված կարճ ժաու

մանակամիջոցի Սինձականլնռանոմ կմանալի ամպի ժել, Ոչ էլ ընտրության օրը |պետքէ| վայր բերել Ճրով փորձելու Համար, ինչպես Հոր ճյուղերը, այլ ամպերի մեջ Թոչելով պետք է| սլանալ դեպի վետին Սիոն՝ ճայցելու Համար Տիրոջտեսությունը, Պետք չէ քարով Ք Հէ քարով ժերծեր պը քողարկել ե միայն մասը տեսնել,այլ փառքիՀոր ամբողջ Ճճետնեի պատկերըապեոքէ դեմ ճանդիման լավ տեսնել:եվ առայժմ փոքրիու

շատե

Խելամտորեն Լայն | զանցանելով՝ծանոթացեք պատրաստական

վայելչությանը

Նաչեց ձեզ: րատ:

ն

այն ժամանակ կճանաչեքնրան, ինչպես '

որ

նա ճա-

Արդ՝ այսքանը իմ կողմից քող բավական լինի ձեզ, որպես խըԲայց ես՝ անարժան, ծույլ խղճուկ Հովչճաննեսս, Հայոց նրու

Լ

վսողներիղ, աղաչում եմ՝ ձեր աստվածաճաճը նվիրական աղոթքներում իմ անունը Հիշատակության արժանի Ճճամարել,որովճետկ մեզ լուր" Քանչյուրիս՝ ինձ ձեզ, թերն Տերը վարձաճատույց լինի իր այցեության վերջին օրը. Տերը միշտ օրճչնյալ է ու փառավորվածբոլոր ու

:

ՎԵՐՋ

ն

պան արագաշարժ դզործիքովօրչնության երգերը կբաժանեքըստ անՀրրաժեշտության,որով ոմանք տագնապելովկզսպվեն՝ ոչ որեէ մեկի նման արժանի ճամարվելովն ոչ էլ աչթերը երկինք բարձրացնելով, փակ ոմանց ճետ էլ աստվածայինփառքի պաշտամունքին ապավինող-

արարածներիկողմից ՃավիտյանսՀավիտենից.ամեն:

ՎԵՐ

են ն հանանտառապանքըստիպում անճամա

Հապճեպորենպատմելմեզ Բոոլուքյո ն րոտ

ու

լ

անցքերի, աղետների ու մությունները» (էչ 6):

լ

Հասած

|

ն

Բ

.

ռո

՞

ՀովՀ. Դրասխանակերտցու բաղկացած պատմությունը

Բանից:

ու

ԾԱՆՈ

ԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

զը

Ն

թթ. միջն ընկած ժամանակաշրջանում: թթ. գյուղում:898--929

է ծնված լինի Դրասխանակերտ ծնվել է Այրարատ նաճանգի Հայտնի է նան Հովաննես կաթոուստի է կաթողիկոսը, Հայոց եղել ղիկոս անունով: նան մաշվան թվաՍտույգ պարզ չէ Հով՞: դրասխանակերտցու է լինի 929 թ. նա կանը. ենթադրվում է, որ նա մաճացած պետք տեղեկություններէ ճաղորդել իր:

իր կրթությունն Հովչ. Դրասխանակերտցին

»

Սնանա'

ստացել է

մա-

մոտ

ո աոնում ջան ի

'

ւ

պա

,

:

Հայրապետացն

վ

բայց

ու

:

,

Գա

ր

ն

դա

դուր

Գ

Ի

Հ

ե՛

ո՛չ

զորքով Հարձակվում է Հայաստանի վրա: նրան են միանում նան Սմբա բատից նե նեղացած իշխանները: ճայ Հայ ժողովրդին կործանումից փրկելու Համար Դրասխանակերտմ տն ցին, որպես Հայոց կաթողիկոս, մեծ նվերներով գնում է 8 ՊԱրջինսընդունում է ընժաները, բայց «րրոկերպ միի ն երկարժամ«Վալում է: Դրասխանակերտցին է կ ու բ աստանու նակ դեգերելով վերը ջապես գալիս է ղավորվում է Տարոնում, սպա մեծ

,

`

Հարմա բերելու Համար ի Հեճուկս նրա նույն նողլատակով Թ-պետին, որպեսզի ճայ նախարարներին. ջ

8ուսուֆը

Քըն սկսում է Բարդուղիմեոսից

քո-

եկի Սրատ կոաիեին: «իարկա, է եկ ւ. աար աո պաա ԱՐ գադրում է լարի իրար դեմ, ի նի քՅոի'ի քագավոր է ճանաչվում թ. Աշոտ րային աոա արաբական խալիֆաթի յ. դական կայսրության կողմից: Դրա աաա է Հայ ժողովրդի վիճակը, Հետնանքով բավականա լարվում լիֆաթին, չի գալիսթ այիֆ կայսրությանը: ֆոաաֆը թադադրում

ն

շարկաթողիկոսների առաջինում Դրասխանակերտցին Հովչճանննս -

արաբ

«Պատմութիւն Հայոց»:

Թադեոսից ն Հասցնում է մինչն իր յուրաքանչյուրի վերաբերյալ Ճաղորդելով կենսաաթոռակալությունը՝ չլոտգրական Ճճամառոտ տվյալներ: Առավել կարնոր է նրա «ճասյոց մությունը», որբ գրել է կյանքի վերջին տարիներին՝ ներկայացնելով նախնական ժամանակներիցմինչն 924 թ. ընկած ժամանակաչրջանը: «ես Այդ մասին վկայում է ինքը իր գրած առաջաբանում՝ առելով. չեմ ուղում առաջաբանիվրա նհրկարժամանակ վատնել,ռիովճետե դռան Հետնում ցավագին ժերություն՝ մաճի պատրաստ պաճում է դ

յլն:

մ

նան

ու

ԱնեցւոլՀաւաքմունք թողիկոսի Հայոց» (ե՛ս «Սամուէլիքաճանայի 1893, էջ 222--227)էչ ի գրոց պատմագրաց»դրքում, Վաղարշապատ,

ու

ել բ Ափ են ամ Ցուսուֆի ՀարձակումներըՀայաստասիվրա, 850-852քր» «վի,22ԻՐ դեմ ժողովրդի մղած Ճճերոսական աամր ա մո ազատագրական ռաչինի նաճատակությունը,Հալ ր Բաո ազատագրման ճամար Աշութ ժողովրդի ժանը վիճակ ար: 2.«ղովոոի երկաթի մղած Դրասխանակերտցին ճշգրտորեն է ՍԱՆ Հասկանում զավթողական բռնակալների Ասաս Ի լաքավանուքյունը» ա ու

կյ իրան հախաթրաղՄաջտոյ կափողիկաւի աթո ոո աշակերտելեմ սին գրում է ինքը. «Թեպետ իմ մանկությունից սկսած բայց նան մեր միջն մարմնակութ սուրբ մարդուն՝Մաշտոցին, այդ ւսղզգակցություն Հարազատությունկա» (էջ 124): «Շարիը մեզ է Հասել երկու աշթատությու՝ Ռրասխանակերտցուց երանելոյնՑովճաննիսի կաՀայոց յայտարարութիւն.

կատարված Մարան

մոն ւի ր կերտցին

բավականին ինքնակենսագրական «Հայոց պատմության»մեջ:

ու

ԱՎ

պետք: դրասխանակերոցին Հովճաննես Հալ անվանիպատմագիր նա" 845--850

առւսչջա-

ու

որարանից:

|

է

նյութից, որ բաժինների գլոււնեիի չի բաժանված, ե վ Մինչե 9-րդ դարի կեսի պատմության նյութը նա քաղել ն իրեն է Աստվածաշնչից նախորդող պատմիչներիգործերից, իսկ 9րդ դարի երկրորդ կեսի 10-րդ դարի առաչին քառորդի պատմություն ը նկարագրել է եր տեսածով փառու լսճածով, Հաղորդակից հր դեպքեբին։, Պատմության որ է արժեքավոր,Հովչ. Դրասխանաէ ճայ ժողովրդի ծանը կոցությունը արա ասնավորապես արաբ ոստիկաններ բուն

կաա դրասխանակն ու

ւ

Ի

ե

ոզփախչում աաա թ նախ աին այի Հայաստան

Հաստատվում է Դվինում: Հայ ժողովուրդը

դեմ կենաց արաբական ճա(թիչերի

|

-

24--

:

ու

`

մաճու

մ | |

|

կռիվներ է մղում, ն Նիգ գավառում տեղի ունեցած ճակատամարտում են կրում: Սմբատն ամրանում է նրասՀայերը ծանը պարտություն Համառ ու դիմադրությունէ ցույց տալիս խաձորի կապույտ բերդում մեջ ն սրոԹշնամուն: Հետագայում նա ընկնում է ծանը կացության կաշում է անձամբ ՀանձնվելՑուսուֆին,որպեսզի Ճայ ժաղովրդին Ց Բ ձերբակալում է Սմբա-

Հ "ի

րծում ե,

ն

Պատմիչըիր աշխատությանվերջաբանումՃայհրին դիմելով: է. «ԱրքունականՀաստատուն մի՛ չեղվեք աջ կամ ճանապարճից ձախ՝ ձեր կամքով Հետնելով խաբողի պատրանքներին, որովՀչետե երկողմերում էլ դարանակալում է ավազակներիբազմությունը, ե ընկնողներիբաժինը ժան է»(էջ246), ովմ. հրասխանակերոցին ոչ միալն նկարագրում է դեպքերն ու դեմքերը, այլն դրանց ն մանավանդպետական գործիչներինկատմամբ դրանորում է Քննադատական վերաբերմունք. նա դատապարտում է անդամ Աշոտ նրկաթին՝բարոյական սայթաքումներիՀամար: Պատմիչի երկը աչքի է ընկնում նան լեզվաոճական առանձնահատկություններով գնղարվեստական նա իր պատարժանիքներով: աչ

արարեր

Հե

ւս

է

Շիրակի, Հաջողությունների

ճառնում,

Բապրնանդի,, իրազի, Փուզարքի, Քազրնանի, միժ

։

1" ո Գրի

լըց-

Ա

Հետո

նա

-

ռում

ու աթ տու ումաՀաաա ՛ երկաթը վրիժառովժյամբ աճ ե անընդՀչատ Հարձակումներ է ե աի աի ւո"ղինաին ո

"ր

նանմեր Հարնան.ժողովուրդների՝ թյուններէ պարունակում վիացինան Հայոց ն Վրաց Ատբը խագավորների ններսնչ կուրապաղատի : փոխճարարբերությունների վերաբերյալ:

ների, աղվանների, ինչպես

:

.

ա-

Տագերի ձոր

ազատագրում րարնորից Վրաստանի մայրացաղաք Նփխիար, ա պավառները, Ճաանտանում ապատամբությումէ. բարձրանում Աշոա է

տուգարքի,

Ա

Ժո

վամ մգորոԱշոտը դաշնակիցնորէ փոտրում գրքում Վրաստանում ցիների աշխարճում: Սնան կղզի ն այնԱյնուչետն Աշոտ նրկաթը տեղափոխվումէ ոստիկանի Բշըր տեղիցշարունակումէ պայքարը Յուսուֆ պարտության է ճակատամարտում նրան աման: արու արան աա Արին, տոանդլոլ աղքանակ ծրկաթը կարողանում է վերականգնել Բագրատունյաց

ու

մեր մությունը գրել է ճինդերո մատենազիրնե ղությամբ, միայն գործածման մեժ կուտակումներ, անչարկի

զորապետի րոնք նրա լեզուն '

ի |

«անո-

կրկնություններն այլն,

ո-

ու

թագավորությա

սաճմանները:

լ

է

երբեմն դարձնում են մանվածապատ խրթին: նրա: հրկի առանձին Հատվածներունեն գեղարվեստականարժեք, առանձին դորժիչներ տիպականացվածեն, օրինակ, Աշոտ երկաթը, ինքը՝ Հով-

ի.

ո.

ԱԱ ա ա Աաանրան ռանձին արի

չաննես

կաթողիկոսը,Յուսուֆը ն ուրիշներ: Այնուամենայնիվ, Դրասէ միասնական պետականության: խանակերտցին կողմնակից չունի Մովսես Խորենացուն Եղիշեի Ճերոսական-էպի-. Դրասխանակերտցին կական շունչը, այլ նա ավելի շատ քնարական ոճի ճեղինակէ: Այդ պատճառով նա դովեստով է խոսում ճայ սետական գործիչների, որդի Հովճաննես Դրասխանակերտցու Հայոց սպարապետՍմբատ Բագրատունու,սրա մասնավորապես «Հայոց պատմության» մեզ Հասած Աշոտ Հասնում որդի սրա Առաջինի, ձեռագրերի Սմբատ Քանակը է որդի սրա Աշոտ Առաջինի, րոնք զանվում էն աշ նալ լ Ճաղորդում նա տեղեկուցյուններ խարճի տարբեր ընդարձակ ձեռագրատներում,Հնագույն ձեռագիրը ընդօրինակել (երկաթի) մասին է Հակոբ երեցը 1689 թ. ԲաղեշիԱմրդոլու վանքում. իշխանության, Ֆագիկ Արծրունու, նրա եղբայր Վասպուրականի դա Մաշտոցիան1896 ձեռագիրն վան մատեկաղդարանի է: թիվ մասին: դենի է ավատատիրականերկպաԴրասխանակերտցու դատապարտում պատմությունը առաչին անդամ լուլս է տնդՌրասխանակերտցին 1843 թ.. երկրորդը սել Երուսաղեմում, տիրող հրկրում ռակությունը, մոսկովյան Հրատարակությունը «նրանք նան եղբորը եղբոր դեմ էին Հանում, ազգականին՝ ազգականի ե, որը իրականացվելէ Մ. էմինի ջանքերով 1853 թ. էմինյան սույն գոմը Հրատարակության Հիման վրա էլ 1912 թ. Թիֆլիսում կայացել է երմիմյանց նկատմամբ առաջացնելով նախանձ, չարակնություս, դեմ խմբովին իրար րորդ եվ այդպես ճրատարակությունը,որից էլ կատարվել է սույն աջխարճաբար: ռություն ն կատարյալ ե միշտ սուրը աղզդու կռվում էին ամբողջական Հակառակվում դուրս գալով՝նրանք :

ծրկրորդի Ֆուր-

:

ջոանի,

օրիիավ. խոռվությունները՝ ասելու,

ատելություն:

ամ Քոնքչնոքափում, չին արյուն ավելիզյուղերլ, միմյանցից «անոր, ոին ջաղաջննրը, քո"

Կարա Միենրը: Առճասարակ ինչպես նան իրենց տները քանդում էին իրենց ձեռքով» (1ջ 175): րը,

պատմությունը արժեքավոր ւռհղեկու-չ Հովչ. Դրասխանակերտցու

"

թարգմանությունը:

Հովճաննես Դրասխանակերտցու «Հայոց պատմությունը» օտարունի երեք ամբողջական թարգմանություն՝ֆրանսերեն, վրացելեզվով

ընն, ռուանրեն։ Ֆրանսերենթարգմանովցյունը, որ կատարել է ՀափագետՍեն-Մարտենը,լույս է տեսել 1841 թվականին Փարիղում։Վրու-.

"Ն

ցերեն թարգմանությունը իրականացրել է ն. զիսի, 1965), ռուսերեն թարգմանությունը՝ Մ.

1986): (երնան,

Ծանոթագրությունների կազմելիս

12. Հմմտ. Մ.

Խորենացի,Հայոց պատմութլուն,գիրք 1-ին, ԻԱ (ԻԲ)։ Խորենացու՝ Արծրունիներիճախաճայրը Սենեքերիմ Ասորեստանի ՎՍինախերիբ) թագավորի (մ. թ. ա. 705--680 թթ.) որդի Սանասարն Է, որը իր Ադրամելեք եղբոր ճետ սպանելով հորը՝ եկել Բաստատվելէր Սիմ կոչվող լեռճերում (Սասուն) (Խոր., գիրք 1-ին, ԻԳ (ԻԴ)։ 14. Այս ն. ճետագա ընդգծումները բնագրինն են: 15. Թովմաս առաքյալը կոչվում էր նան Երկվորյակ (Մատթ., Ժ, 8, Յովճ., ԺԱ, 16, ԺԴ, 5--6, Ի, 19--29, Ղուկ., Զ, 18--15)։

Ցագարեյչվիլին (ԲբոԴարբինյան-Մելիքյանը

18.

օգտվել ենք Աստվածաշնչից,

ՀՍՀ-ի »ատորըստ աշխատությունից, «Աշխարձճացոյց»-ի Հայաստանը

ներից, «ծայաստանի ն Հարակից շրջանների տեղանունների բառարանի» 1-ին ն 2-րդ ճատորներիը,Ճայ ժողովրդի պատմությանը վերաբերող գրքերից, Սուրբ Գրքի ն այլ բառարաններից: .1

16. Տե՛ս

12.

'

։

2. Բարդուղիմեոսը ն Թադեոսը Քրիստոսի 12 առաքյալներից են, որ»նք եղել քրիստոնեության առաջին տարածողները Հայաստանում, այսինքն` ճայկական քրիստոնեական եկեղեցու Բիմնադիրներն են, ն ըստ ալդմ Էլ՝ մեր եկեղեցին կոչվում Է Հայաստանյայց առաքելական սուրբ եկեղեցի: Ըստ ավանդության` նրանք են ճայոց Սանատրուկ թագավորի կողմից. Բարդուղիմեոսը՝ 66 թ., Աղպանվել բակում, իսկ Թադեոսը` 46 թ.: Ց. Հեղինակը նկատի ունի Արշակունիներիթագավորության անկումը 428 թ.: 4. Հագարը եգիպտացի աղախին էր Սառալի տանը (Ծննդ. ԺՋԶ)։ Եվ քանի տր Սառան ամուլ Էր, Աբրաճամը Հագարին կնության Է առնում ն նրանից որդի Է ունենում: Արաբները Հագարի պատվին իրենց համարում են Հագարի սերունդ, իսկ երկիրը` Հագար (Թուղթ առ Գաղ., Դ, 24--25): 5. Դրասխանակերտցիննկատի ունի Նոլ ճաճապետին, որին իր ընտանիքի ճետ Եճովան (Աստված) պաճպանեց ջրհեղեղից, ն Նոլը դարձավ մարդկային ցեղի երկրորդ նախաճայլրը (Ծննդ., Ե--Թ)։ 6. Հաբեթը Նոլի ավագ որդին էր, որը ծնվել էր ջրճեղեղից հարյուր տարի առաջ (Ծննդ., Թ, Ժ): Նա ջրճեղեղից ճետո ունենում Է յոթ որդի` Գոմեր, Մագոգ, են

`

1:

ՀԱշխարճացոլց»-ի՝Տավրոս լեռնաշղթան ընկած

22. Հմմտ.

Է

Փոքր Հալքի

ն

20:

ծան.

23.

Վայո կամ Վայոց ձորը Սյունիք նաճանգի երրորդ գավառն էր, մապատասխանումԷ այժմյան Եղեգնաձորիու Վայքի շրջաններըն: 24. Տե՛ս

»թ.),

Մադա, Հավան, Թոբել, Մեսեք ն Թիրաս (Ծննդ., Ժ, 2--5, Ա. Մնաց., Ա, 8): 7. Տե՛ս Մովսես Խորենացի, Հալոց պատմություն,գիրք 1-ին, Ը, Թ: 8. Ընդոծին կոչվում էին ճին՝` նաճապետական ընտանիքներում ոչ թե տանու-

«Իլիակաճ» ն «Ոդիսական»պոեմները):

ծան.

18. Հեղինակը նկատի ունի ալդ քաղաքներում տեղի ունեցած քիրստոնեական եկեղեցիների Ռոգնորականության բարձրագույնխավի՝ եպիսկոպոսներիտփեզերաֆան ժողովները: 19. Դրասխանակերտցին ճավանաբարՕվկիանոս ծով անվանում է Միջերկֆական ծովը: 20. 387 թ. Հայաստանըբաժանված էր երկու մասի՝ Բյուզանդիային Պարսկաստանի միջն. խոսքը ալդ մասին է: 2վ. Պատմիչը ներկայացում Է գրերի գլուտ, ն Մեսրոպ Մաշտոցի կողմից փֆրականացվողդպրության սկիզբը (տե՛ս Կորլուն, Վարք Մաշտոցի):

Աստվածաշնչի՝ Թորգոմը ն Ասքանազը Հաբեթի որդի Գոմերի որդիներն Էին (Ծննդ. Ժ), իսկ ըստ Մովսես Խորենացու՝ Թորգոմը Հաբեթի որդի Գոմերի թոռն էր ն Հայկի ճայրը (Խոր., 1-ին, Ե)։ Հետնելով ավանդությանը՝ ԴրասխանակերտցինԲալ ժողովրդին անվանում է Թորգոմյան, Ասքանազ:չան, Արաման (ավանդությանը ճամաձալն՝ Հալոց Արամ նաճապետիցսերված) ն Հայոց ազգ

տերի սերնդից, այլ ստրուկից, աղախնից ծնվածները: 9. Բնագրում այդպես` Արմալիս է, իսկ Մ. Խորենացին օգտագործում է Արամպիս ձնով (գիրք 1-ին, ԺԲ)։ 10. Խուլն Նփրկերտը, Մարտիրոպոլիսըկամ Տիգրանակերտը,որ գտնվում է Աղձնիք նաճանգի Նփրկերտ գավառում: Ներկայումս ալն ավերակ է: 11. Նողլն իլիական կամ տրոյական պատերազմը, որը մղում Էր Միկենեի թագավոր Ագամեմնոնը Տրոլա քաղաքի դեմ Այդ պատերազմի պատմությունը ճավաքել ու գրի Է առել Հոմերոսը մ. թ. ա. 6-րդ դարում, Աթենքում (տե՛ս նրա.

Ըստ

Կիլիկիալի միջն:

1. Ըստ

կամ տուն:

Ըստ Մ.

ծան.

որը

ճա-

8:

28. Այս ն ճետագա կախման կետերի դեպքում առկա Է բնագրի ընդրատում: 26. Այժմյան Էջմիածին քաղաքը, որը հիմնադրել Է Վաղարշ Ա-ն (114-146

ն նրա անունով կոչվել Է Վաղարշապատ:Հետագալում ալն դարձել է հռոմեական կայազորի կենտրոնը ն անվանվելՆոր քաղաք: 27. Արծկե գյուղը գտնվում է Մեծ Հայքի Տուրուբերան նահանգի Բզնունիք Գավառում, Վանա լճի ճլուսիսային ափին, ճրվանդանիմոտ: Հետագայում ավանը վերածվել Է քաղաքի: 28. Այլաբերքը ալժմյազ Հրազդանի շրջանում գտնվող Ալափարս գյուղն է: 29. Ըստ «Աշխարճքացոլց»-ի՝Հարքը Տուրուբերան նաճանգիիններորդ գավառն է: Այն տարածությամբ Բամապատասխանում է ալժմյան Բուլանըխ շրջանին: Յ0. Բագրնանդ գավառը ճայտնի էր բազմաթիվ անուններով, ինչպես` Բագբրնան, Բագրավան, Բագրավանդ, Բագրաբանդն ալլն։ Այն ընկած էր Արածանի գետի վերին ավազանում՝ Հալկական պար, Ծաղկանց ու Դիադինի լեռների միջն: ՅԼ. Եռաստ որ ավանը կամ գյուղաքաղաթը, հայտնի էր նան Առեստավան, Եռաստավան,Առեստովան ն ալլ անուններով, գտնվում էր Մեծ Հայքի Վասպուրական աշխարձի Առբերանիգավառում, Վանա լճի ճլուսիսարնելյան ափին, նոր ժամանակների Բերկրի գյուղաքաղաքի մոտ: Յ2. Խաղամախ դաշտը գտնվում էր Մեծ Հալքի Վասպուրակազ աշխարճում, Մարդաստաճ գավառի սաճմաններում: Հյուբշմանիկարծիքով Խաղամախանունը Կաղամախիքանվան.վրիպակային ճնն է: ՅՅ. Մեծ Հայքի Այրարատ նաճանգի Գաբեղյլանք գավառի նախարարական տոճմ, որի անունը սերում Է Աբեղյան նախարարականտան անունից: '

:

ծան. 1. Եգերիան Մեծ

34. Տե՛ս 85.

ԲԳՄՈԳՈՒՐ

ա

ք1 ՏՈ

ՀայքիՏայք աշխարհումընկած Բովիտը,

ալժմլանԱճարիսծղալի գետի

որը

գավառ էր: Ընդգրկում Էր

կազմում Է Աջարական

Հանրապետությանճիմնական մասը:

10:

Տե՛ս

ՅՑ.

Կարին քաղաքն է,

ծան.

անուններով:

ճալտնի Է

որը

1:

«Տանուտիրա-

նախարարական կամ իշխանականուժերը կոչվել են վաշտ» ն այլն: Բայց պատմիչն այստեղ «Ազատագունդ գունդ», կան րական գունդ անվանումը օգտագործումԷ երկրամասիիմաստով: ՅՑ. Հալոց

87.

ինքնավար,

նան

Տ

Տանուտի-

Թեոդուպոլիս, Էրզրում, Արզրում ան

ճիմնական. անճ-

վերաբերում է Հոռոմի Լնոն 1-ինՊապի տոմարին, որի եռ մի բանաձնը ճետնյալն էր. «Երկու բնություններեն, որոնք եկել միացել նավորության մեջ», այսինքն՝ նրանք Քրիստոսին ընդունում Էին որպես մարդ: 449 թ. Եփեսոսի ժողովում դատապարտվումԷ Լնոն Պապի այդ տոմարը: ՓՔաղԷ Լնոն։ կեդոնի 451 թ. տիեզերական ժողովը իբրն դավանության Բիմք ընդունում ու Պապի տոմարը ն դատապարտումԷ Նեստորի մարդադավանությունը իբրն, հավատքի ամփոփում ընդունում է «Մի Քրիստոս երկու բնությամբ» բանաձնը: Է այդ բանաձնր նն, ն տագայում շատ եկեղեցիների կողմից դատապարտվում 89. Խոսքը

.

Հե-

476 թ. մի հրովարտակով մերժում Է Լնոն այդ. Քաղկեդոնի ժողովը: Հայոց եկեղեցին նս, դատապարտելով "դավանությունը, ընդունում է, որ մեր Տեր Հիսուս Քրիստոսը մեկն Է, մենք ունենք մեկ Քրիստոս, մեկ Ռրդի, մեկ Տեր: 40. Դարույնք ամրոցը, գլուղը, ավանը կամ բերդաքաղաքը գտնվել Է Մեծ ՀայՄակվա գետի ճովտում: Այն եղել է. գավառում, Կոգովիտ աշխարհի Այրարատ քի ճիԿոգովիտ գավառի ամենանշանավոր բերդը, նրա կենտրոնը: Առաջին անգամ 15ճետ։ դեպքերի դարի չորրորդ շատակում է Փավստոս Բուզանդը՝ կապված 16-րդ դդ. ճին Դարուլնքի տեղում առաջացած բերդաքաղաքը կոչվել Է Բայազետ: 41. Խոսքը ամենալն Հալոց կաթողիկոս Կոմիտաս Աղցեցու (615--628 թթ.)

Բասիլիսկոս կայսրը մասնավորապես`

Պապի տոմարն

ու

այսինքն`.

մասին Է, որի անունը պատմիչն շգտագործումԷ Կումիտաս ճնով: 42. 43.

`

ԴրասխանակերտցինգործածումԷ Մայրեգոմ, Մայրոգոմեցիձները: Հեղինակը տաճիկ Է անվանում արաբներին, որոնց ճամար նա օգտագորիսմաչելացի ն սարակինոստերմինները: Հետագայում

ա թուրքերը: կոչվեցինարանի" տաճիկ Կկուվե

Խոսքը 703 թ. Վարդանակերտում (այն գտնվել Է Արաքս գետի ափին, ալժմյան Արմավիրի շրջանում) ճայերի ն արաբների միջն տեղի ունեցած կովի (բնագրում՝ «առւի»), ավելի ճիշտ` ճակատամարտիմասին Է, որտեղ ճայոց զորքը Սմբատ Բագրատունու գլխավորությամբխայտառակ պարտության Է մատնել աեն. րաբներին։ Այդ պատճառով արաբները ալդ ճակատամարտը միշտ անեծքով 44.

ճիշել։ 45. Բնագրում՝

Ար

վիրակ յԱ

46.

ենք գմանել: ա րենք Աո բառագնաւց «դեսպակս»,

'

Ցփսինմագե

ճիշտը` ,

ճաստ

ու

պատ«դեսպոնս», այսինքն՝ պատգամավոր, որ

կոպիտ ճագուստ Է:

ա

Բնագրում՝ «Տրդատ ի դասնաւորից». խոսքը ամենայն Հայոց կաթողիկու Տրդատ Բ Դասնավորեցու (704-767 թթ.) մասին է։ 48. Բավոնլաց գլուղը գտնվում էր Տուրուբերան աշխարքի Դասնավորք գա47.

վառում:

|

49. Ըստ «Աշխարհացոյց»-ի՝Նիգ կամ Նիգատուղ գավառը Այրարատ նահանգի 15-րդ գավառն էր ն ՄամապատասխանումԷր ալժմլան Ապարանիշրջանի տարածքին։ Նիգ գավառը Գնթունի նախարարականտոհմի ժառանգական սեփակաճությունն Էր, գավառի կենտրոնն էր Քասաղ ավանը (ալժմ Ապարան գյուղը): Իսկ Նիգ գավառի Աղապատրուշգյուղը, որ ճայտնի Է նան Եղապատրուշ,Եղապատրոշ ն նման այլ անուններով, այժմյան Ապարանի շրջանում գտնվող Մռավյան գլուղն Է: 50. Բագավանը կամ Բագուանը, որ ըստ «Աշխարճացոլց»-ի արաբապարսկական աղբլուրներում գրվում էր Բագարվան կամ Բաջարվանձներով, ճամանուն գավառի կենտրոնն Էր, Այրարատ նաճանգի 6-րդ գավառը: 51. Հեղինակը նկատի ունի 9-րդ դարի մերջի ն 10-րդ դարի սկզբի պատմիչ մասԾՇապուճԲագրատունուն, որի պատմությունն ըճդգրկում է Բագրատունիների, նավորապես Աշոտ Ա-ի ժամանակաշրջանի պատմական իրադարձությունները։Ալդ պատմությունից մեծապես օգտվել Է Հովճ. Դրասխանակերտցին իր այս պատմությունը գրելիս։ Դժբախտաբար, Բագրատունուպատմությունը մեզ չի ճասել, ն սխալմամբ նրան է վերագրվել ու նրա անունով հրատարակվել«ՊատմութիւնՕապուճ Բագրատունչոլ» (1821 թ.) անանուն մի երկ, որի ճեղինակին ճետագայլում տրվել Է Անանուն Զրուցագիր պատմական անունը (տե'ս «Պատմութիւն անանուն զրուցագրի, կարծեցյալ Շապուճ Բագրատունի»,Երնան, 1971)։ 52. Ըստ «Աշխարճացոլց»-ի՝ Աղբակը Վասպուրականի 17-րդ գավառն Էր, որն ընկածէր Տիգրիսի ձախակողմյանվտակ Մեծ Զավ (կամ Զաբ) գետի վերին ճոԿանքում: Մեծ Աղբակը Արծրունի տոճմի ժառանգական ճայրենիքն էր: 58. Սաղմոս, ԿԳ. (ԿԴ), 2: 54. Բնագրում՝ «Բովեալ». ՆՀԲ-ը առաջարկում է՝ «ճոծեալ» (տե՛ս Հոծիմ գրլխաբառի տակ). մենք թարգմանել ենք այս վերջին ձնը: 55. Կորխը Ղնտացի Էր, Մովսեսի ճորեղբորորդին, որ ապստամբվեցՄովսեսի ն Աճարոնի, հետնաբար՝ նան Եճովայի դեմ (Թիւք, ԺԶ)։ Ալդ պատճառովերկիրը, բացելով իր բերանը, կուլ տվեց Կորխին իր երկու ընկերների՝ Դադանին Աբիրոնի ճետ միասին (Թիւք, ԻՋ): 56. Տե՛ս Բ օրէնբ, ԻԹ, 28: ՛

57. 58.

Յովէլ, Ա, 14, Բ,

Բանն

18:

Աստված նույն Աստծու Որդին է, այսինքն՝ Հիսուս Քրիստոսը:

59. Ստեփանոսը Երուսաղեմի եկեղեցու կողմից ընտրված յոթ սարկավագներից մեկն Էր՝ «Սուրբ Հոգով ու ՔԲավատքով լցված մի մարդ» (տես Գործ., Զ), նա Փրինճրեաները տանջեցին ու ա Քրիստոսի տաջին նաճատակը կամ վկան (Գործ., Է)։ 60. իմա՛ Հակոբոս (ճմմտ. Թուղթ առ Գաղ., Ա- 19. Գործ., ԺԵ, 18): 61. Ըստ Դրասխանակերտցու՝մեծ ծովը Սն ծովն է:

ն ի արատակեցին,

ժ: ամար .

62. Ալանաց դուռը հին ն միջին դարերում ռազմական կարնոր նշանակություն ունեցող կիրճ էր Կովկասյան գլխավոր լեռնաշղթալում։ Ալնտեղով ճաճախակի դեպի ճարավ ներխուժող ալանների պատճառովալդ կիրճը կոչվել Է Ալանացդուռ, ինկ ալժմ կոչվում Է Դարիալի կիրճ: 68.

Սոփերը նաճանգ կամ երկիր էր, Քայտնի էր իր ոսկու Բանբերով: 64. որ

գտնվում Էր Արաբականթերակղզում ն :

որ

Բնագրում՝ «զբլուրն մսեղէն» (էջ 208) կամ «մսեղէն բուրգն» (էջ 258), այստեղ նկատի ունի «Մսկա, վիթխարի» Դրասխանակերտցին

նշանակում է

375.

Գեթացի Գողիաթին,

որը

միալնակ կռվում

երկար` զգեստներ, որոնք սովորաբար`ճագնում էին- թագավորները որոնց առանձին արտոնություն Էր՛շնորճվում: 87. Լակոնիայում կամ Սպարտալում (Հունաստան) պատրաստվող

կամնրանք,

Իսրայելի զորքի դեմ: Բայց նրա

էր

Դավիթը ն սպանում Է նրան (տե՛ս Ա. ԺԷ): Սաղմոս, Թ, 15. ՀԲ. 65. Աստվածաշնչում «Սիոնի դուստր» (տե՛ս Եսայի, օ8. Երգ երգոց, Գ, 11, Ջաք., Բ, 10, Թ, 9, 18), «որդիք Սիոնի» (Յովէլ, Բ, 25) ն մագործածված են Երուսաղեմ քաղաքի բնակիչների ռավանդ՝ Մորիա լեռան ու տաճարի իմաստով: Դրանցից օգ-տագործում Է «Սիոնի մալր» բառակապակցությունը: ԼԱ, 66. Սանդարամետ նշանակում Է «անդունդ, վիճ, (Եզեկիէլ, դժոխք» դեմ

դուրս

ոգ»

Է գալիս

Ճեզ:

Ա,

|

բառակապակցությունները

Դրասխանակերտցին

67. Բնագրում՝

«Հեզաբէլ»

փոխանակ

-ի (տես Ցեզաբել-

68.

թագ., Թ): Տե՛ս ծան. 1:

69.

Ճշմարիտ արեգակ անվան տակ ճասկացվում

Դ.

Գ.

թագ.

ԺԸ,

90.

19.

92.

-

Է

Տեր Աստվածը:

տիծժը: 79.

Տե՛ս

80.

Ըստ «Աշխարհացոլց»-ի` Կորդութը Կորճայք նաճանգի առաջին գավառն է:

ծան.

Հմմտ.

ծան.

:

`

ենջ

Թուղթ առ Հռովմայեցիս, Ը, 7: 84. Բնագրում՝ «որք ն ընկալան իսկ զբրաբիոն լաղթութեանն» (էջ 250). ընդպսակ»՝ Բյլուսված դափգծված բառակապակցությունընշանակում է «Բաղթանակի նուց, արմավենուց, ձիթենուց, ծաղիկներից, որ տրվում էր ճաղթողին։ Դրասխանակերտցին օգտագործում Է «բարոլական ճՃաղթանակ»իմաստով, որ տրվում էր ալն ճավատացյալնեիին,որոնք նահատակվում Էին. քրիստոնեական Բավատի կամ Տիրոջ Բամար: 85. Ղուրան-ը արաբերեղ քսճո-Հընթերցվածք» իմաստով բառն է, որը մաճմեդականության սուրբ գիրքն է։ Ղուրանը Մաճմեդի քարոզների Ռավաբածուն Է, որը պարունակում Է կրոնադավանական,ծիսական ն կենցաղալին պատվիրաններ, իրավական դրույթներ, խրատներ, առակճեր, աղոթքներ, անեծքներն այլն: 86. Ծիրանի կամ կարմիր .գույնի ներկով ներկված կտոր ն ճրանից կարված Տե՛ս

՛

-

սպանեց քանանացիներիբանակի

ԻՄ Առանք, Ժ, 12: Տե՛ս Եսայի, Գ, 5: ԷՎ 96. Հմմտ. Յովէլ, Բ, 8: 97. Բնագրում՝ շտեալբ, բայց կարծում ենք, որ պետք է լինի ժտեալք՝ ժտել («խնդրել, շատ աղաչել») բալից. մենք այդպես Էլ թարգմանեւ ննք: 98. Խոսքը Իսմայելի որդի Կեդարիմասին Է (Ծննդ., ԻԵ, 18). որը կեդարաՋիների կամ կեդրացիների ճայրն էր։ Կեդարացիները բճակվում էին Արաբական անապատում, ուղտի սն բրդից պատրաստված վրաններում (Երգ երգոց, Ա, 4)։ 99. Սարակինոս բառը սերում Է կնոջ` Սառայի անունից: Պատմիչը Աբրաճամի՝ նարակինոսներ Է անվանում Եվրոպային Աֆրիկայիարաբներին(տե՛ս նան ծան. 43): 100. Խոսքը Եսավի թոռան ն որդու` Ամաղեկի մասին է ԼԶ, 10-12): 101. Հմմտ. Յեսու, Ջ, 10: 102. Բելիարը, որ նշանակում Է «կռվող, ժանտ, ապստամբ», ապստամբվել է Առխտծու դեմ ն ընդօրինակելսատանային կամ սադալելին (տե՛ս Բ. Կորնթ., Ջ, 15)։ 108. Նաբուգոդոնոսորը, երբ գրավում Է Երուսաղեմը, գերում ու Բաբելոն է տանում Հուդայի թագավոր Հեքոնիային ն նրա փոխարեն -թագավոր է կարգում իր ճորեղբորը՝ Մաթանիային, որին անվանում Է Սեդեկիա ն նրանից երդում Է առնում, որպեսզի նա ճավատարիմ մնա Ասորեստանին: Բայց նա իր թագավոէ րության տասնմեկերորդ տարում դեմ, որը Գրավում Է Երուսաղեմը ն գերում Սեդեկիալին (տե՛ս Երեմիա, ԼԷ, 1--8, ԼԹ, ԾԲ): 104. Ջորաբաբելը սերում է Դավթիարքունական որը Սաղաթիելիորտնից, դին էր։ Նա հիշատակվում է որպես իրենց Բայրենիքը վերադարձող ճրեաների ն Ծրուսաղեմիտաճարը ճիմնադրող (տե՛ս Գ 8-9 առաջնորդ Ե, 2 Աճգէոս, Ա, 1, Բ, 1-9 Դ, 9): 21-28, '

95.

Եղիփազի

.

Բնագրում՝ «նե պրկեալ կային զծակօք». վերջին բառի ճամար, ինչպետ զծառօք ձնր ու այդպես էլ տրված է նան տարընթերցվածներում,ընդունել 88.

որ

94.

`

82.

թարգմանել:

կինն էր,

ա

՛

11:

78:

ՀալելըԿինեցի Քաբերի

թ. ա. 11-րդ դարում Պաղեստինիմի մասում ՌրեաներըՍավուղիգոլխավորությամբ ստեղծել էին Իսրալել-Հուդալիթագավորությունը, որը մ. թ. ա. թ. տրոճվել Էր երկու թագավորության՝ Իսրայելի (Պաղեստինիճլուսիսում) ն Հուդայի (Պաղեստինի ճարավում): Մ. 167 թ. Հուդալում Սենկլանների թ. ա. դեմ բռնկվում Է ժողովրդականապստամբություն ճրեա Մակաբեիգլխավորությամբ: Խոսքըայս Մակաբեիմասին է:

Միջին դարերում Կորդուքը Հեր (ճետագալում՝ Խոլ) ն Զարնանդ գավառների ճետ միասին կոչվում էր Ռոտկաց աշխարհ: Կորդուքը լեռնային երկիր էԷր՝ ընկած Ջերմ ն Փոքր Խաբուր գետերի միջն: 81.

Հռովմալեցիս,

64.

98. Մ,

Տե՛ս

.

փ

ծան.

ԲՈ

Ա, 25:

նպարապետ Սիսարին (տե՛ս Դատաւորք, Դ, 17--28, Ե, 24-81):

։

ի

Տե՛ս

Թուղթ աղ Եսայի, Ա. 7:

81. Գեդեոնը կամ Հերոբաաղը Մանասեիցեղից Էր, իսրալելցիներիքաջ ու զգոն դատավորը, որը Աստծու քաջալերմամբ ճաղթեց մադիացիներինն երկար տարիներ ապատովեց իսրայելցիների խաղաղությունը (տե'ս Դատաւորք, Զ--Ը, Ա. թագ., ԺԲ, 11, Թուղթ առ Եբրալեցիս,ԺԱ, 82):

-

Եսայի, ԾԱ, 17: Տե'ս Սաղմոս, ԿԸ (ԿԹ), 21: 71. 72. Տե՛ս Եսալի, ԾԱ, 19: 78. Տե՛ս Եսայի, Գ, 8: 74.:Եսալի,Գ, 4: 75. Յովճ., ԺԱ, 50: 76. Տե՛ս Ա. կորնթ., Թ, 15, Յովճ., ԺԱ, 50, ԺԸ, 14։ 72. Ծննդ., ԽԹ, 17։ 278. Ըստ Հին կտակարանի Պաղեստինի Սոդոմ քաղաքն այրվեց Գոմոր քաղաքի ճետ միասին` բնակիչների անբարոյականվարքի պատճառով (տե՛ս Ծննդ.» ԺԹ)։ Դրասխանակերտցիննկատի ունի բնակիչների այդ տանջանքներն ու պա20.

Հմմտ.

389. Տե՛ս

16--

17):

ԻԱ, 5,

88.

բեընտիր

.

(Ծննդ.,

ապստամբվում Նաբուգոդոնոսորի

Զաքարիա,

Եղր, :

|

|

|

հափշ որը ասորիների Բենադադ թագավորի պաշտոնյան Էր, ն հաջող պատերազմներԷ մըտարի տակելով աթոռը՝ թագավորումէ քառասուն Գ. ԺԹ, 15, Դ. թագ. Ը, 28, Ժ, 82: թագ., ղում Հուդայի ու Իսրայելի դեմ (տե՛ս ԺԲ, 17, ԺԳ, 8, Բ. մնացորդաց, ԻԲ, 5): 105. Ազալելը

106. Տե՛ս

ծան.

ԱԼ

98:

«Աշխարճացոյց»-ի ՎասՄարդաստանը (բնագրում՝ Մարգաստան) ըստ դեպի արնմուտք: քաղաքից Մակու պուրականի 14-րդ գավառն Էր, որ գտնվում էր լանջերին: Վասպուրականի (Կոտուրի)լեռների արնելյան էր։ Հայերը Տոսպ 108. Տոսպը Վասպուրական նաճանգի երկրորդ գավառն տարածքը: Սլդ (Վանի) Տուշպայի էին անվանում նան Ուրարտուի մայրաքաղաք անունով Էր կոչվում նան Վանա լիճը՝ «Տոսպալ ծով»: երկիրը 109. Հալ մատենագրության մեջ արաբները.կոչվում Էին տաճիկներ, ծան, 48): տաճկական (ճմմտ. Տաճկաստան, իսկ նրանց վերաբերող երնուլթները՝ 102.

|

110. Հմմտ.

Յովբ, ԼԹ, 25, Երգ երգոց, Բ,

8:

նան Ատրպալական «Աշխարճացոլց»-իԱտրպատականըճալտնի էր Ազրբեջան, մայլԱ զերբայջան, Ադրեբադագան, անունով, արաբերեն, պարսկերեն՝ որ գտնվում էր Ուրմիա լճից րարավ-արնելք: էր, շաճաստանն Գանձակ րաքաղաքը ալժմյան Իրանական Ադրբեջաննէ: Ատրպատականը

111.

Ըստ

ն այլ ձերով, Մեծ գրվում էր նան Ծամշուլդա, Սամշուլդե Խրամ գետի ձախ ափին գտնվող Հայքի Գուգարք նաճանգի Տաշիր գավառում, ՀանրապետությանԹեթրիծղարոյի շըրբերդ էր: Այն ալժմ ընկած Է Վրաստանի ջանի Սամշվիլդո Բայաբնակգլուղից ճարավ: Մեծ Հայքի Գուգարք 118. Սակուրեթ կամ Ասկուրեթ բերդավանը գտնվում էր ափին: 8-րդ դարի վերջից նաճանգի Տաշիր գավառում,Կուր գետի Ալգետ վտակի կարնոր ռազմակահիշատակվումԷ որպես հալ Բագրատունյաց թագավորության Օամշուլդեի ճետ լան: Հայոց Սմբատ Ա թագավորը Սակուրեթի հսկողությունը ու Աշոտին: հանձնարարել Էր Գնթունի իշխաններ Վասակին ժամու, ինչ114. Բնագրում՝ «լեղակացծումնժամու»լ փոխանակ լեղակարծումն

112. Շամշուլդեն, որ

:

:

.

'

:

պես

որ

մենք թարգմանելենք: Առակք, Գ, 34:

.

115. Տե՛ս

մոտ չէր, սաԳուգարաց աշխարճինայնքաս էլ ծան. նան 62): կայն պատմիչը մոտ Է ճամարում (տե՛ս որ գտնվում էր Մեծ Հայքի Սէր, գյուղն 117. Ռրոմանին նուն Արմանի

աշխարճի Շիրակ գավառում: ունեցող կուսակցուՀին Հրեաստանում Քրիստոսի ժամանակ գոյություն ն բարեպաշտությանկաշաճերը խավերի թյուն, որը ներկալացնում էր ուննոր Դրա ճետնանքով ԷԼ ու երկերեսիանորեն: նոնները կատարում էր մոլեռանդորեն փարիսեցիփոխաբերաբարնշանակում է եոկերեսանի,կեղծավոր: 119. Տես Թուղթ առ Հռովմայեցիս,ԺԲ, 18:

134.

'

|

120.

Բնագրում՝ «վարդիչ». ճիշտը՝ վարգիչ, ինչպես

121.

Տե՛ս

ծան.

80:

որ

Ա թագ..

անուններով,

ԺԷ,28:

Բնագրում՝ Հլետ երկեաք մի

աւուրց»:

:

մենք թարգմանելենք:

|

Ծննդ., Դ, Ե: 188. Սեգովր քաղաքը մլուս չորս մերձակա քաղաքների ճետ (Սոդոմ, Գոմոր, Սեբոյիմ, Ադմա) այրվելու Էր երկնառաք հրով, բայց Ղովտի միջնորդությամբպահ:պանվեց։ Սկզբում ալդ քաղաքը կոչվում էր Բաղա կամ Բաղակ, բայց Բետո կոչվեց Սեգովր, որ նշանակում Է «փոքր» (տե'ս Ծննդ.. ԺԴ, 2, ԺԹ, 20--28, 30)։ 137.

Բնագրում՝ «զչարեալ» է, կարծում ենք՝ պետք

լինի զչառեալ. մենք ալդ-

Է

պես էլ թարգմանելենք:

ձնը

138. Բնագրում դրա փոխարեն ճիշտ գործածվում Է «պարագաճութեանց», պետք Է լիներ պպարագալութեանց: 1898. Սինա թերակղզին գտնվում Է Կարմիր ծովի Սուեզի ն Աքաբածոցերի

«աքաԲաչտնի է նան Սքաղալու կատար (այսինքն` թերակղզու Սինա կամ Սինեական լեռան վրա Աստծու Է պատմական Հայաստանի ղաղի կատար») ն Ականիք անուններով, գտնվում գոասը պատվիրանը, Մովսեսի միջոցով տրվեց Իսրալելին (տես արնելյան Քարավա-ին մասում, Հայկական Տավրոս լեռնաշղթալի Ժ, 88): մինչն Թիւք, այն սաճմանում, Վանա լճից ճարավ-արնելք, Անձնացիք Աղբակ գավառների

122. Ականիս լեռը,

որ

Այդ միջն։ ծա-րամասում,

'

:

:

185. Տե՛ս

րարատ 118.

-

ԻԳ,

193. Տե՛ս

118. Զնալած Ալանաց դուռը

՝

ծըմյան Մեծ Զաբ գետի ձախակողմյանվտակներից՛մեկի ձախ ափին:: Ականիսը ալժմ համապատասխանումԷ Մերքեզ լեռան: 128. Աբրաճամիտուն կամ տոհմ (տե՛ս Գործ, ԺԳ, 26): 124. Արտավել քաղաքը, որ Խալտնի Է նան Արտավիլ, Արդաբիլ, Արտավետ ն ալլ Բաանուններով, գտնվում էր Ատրպատականում, պատմական Հայաստանի րավարնելյան սաճմանամերձ շրջանում, Մուղանից ճարավ-արնմուտք,Արաքս գետի ստորին Բոսանքի աջափնյա Կարասու վտակի ակունքներից մեկի վրա, Սեյլան կամ Սիյլան լեռան ստորոտում, ճարթավայրում: 125. Քարունջը, ըստ երնույթին, Վարարակ ն Քարաճունջ գետերի խառնատանում գտնվող քաղաքագլուղն էր, ալժմյան Գորիսի շրջանի Քարատունջ գլուղը (դրա աճվան ստուգաբանությունըտե՛ս Ալ. Մարգարլան, «Մի բանի տեղանունճերի ծագման մասին», ՊԲՀ, 1088, թիվ 4, էջ 128)։ 126. Բնագրում՝ «լաճաշունչ». ճիշտը՝ մաճաշունչ, ինչպես որ մենք թարգմար նել ենք: 127. Հմմտ. Մատթ., 84, 35: 128. Գեղ լեռը, որ ճայտնի է նան Գեղա լեռ, Գեղմաղան ն այլ գտնվում Է Գեղամաղա լեռների կենտրոնական մասում, Աբովլանի շրջանի Սնաբերդ գյուղից արնելք։ Այն ալժմլան Աղմաղան գագաթն է: 129. Բնագրում՝ «ի մարան», ալլ ընթերցվածներում՝ ի մարտն. մենք այս վերջին ձնովԷլ թարգմանել ենք: 130. Բրաբիոն այստեղ նշանակում Է կրոնի ճամար նաճատակվողներիտարած Քաղթանակը (ոմմտ. Ա. Պետրոս, Ե, 4, տե՛ս նան ծան. 84): 181. Բնագրում՝ «ի վեր ելա ի սրտի դնելով» նախադասությանընդգծված բառը, մեր կարծիքով, պետք Է լինի ճեռս. մենք ալդպես էլ թարգմանել ենք: 132. Գեղալո ամրոցը կամ բերդը գտնվում Էր Մեծ Հայքի Այրարատ աշխարհի Մազազ գավառում, Ազատ գետի Բովտում։ Այժմ Գեղայո ամրոցը տեղադրում են Հայաստանի ՀանրապետությանԱրարատի շրջանի Խոսրովի արգելանոցի տարածքում գտնվող Իմիրզեկճնավալրից արնելք, բարձր լեռան գագաթին: Առաջին անգամ այդ ամրոցը ճիշատակում Է Դրասխանակերտցին,որպես Բագրատունիթագավոբական տոճմի տիրույթ:

օրենքը, այլն է՝ Ելք, ԺԹ, 1-ի .

Աշոտ, Բագարատ իշխանի որդի 122,

Ատրներսեճ, Աղվանքի թագավոր 220»

ա

ւ.

ԱՆՋՆԱՆՈՒՆՆԵՐԻ

Աշոտ, Գնթունյաց տոճմից 296, 297 Աշոտ (երիտասարդ), Սմբատ արքայի քրոջ որդի 178, 178 Աշոտ ԾՇաճանշաճ,տես Աշոտ (ԵրՍմբատ արքայի որդի շոտ, Շապուճիորդի 10, 11, 140, 141,

.

.

.

վաթ:

ՑԱՆԿ

76, 77 Աշոտ, Սմբատ արքալի

370. 311.

Աբաս սպարապետ,Աշոտ

ի

Է ն

|

| լ լվ լ

Աճարոն 375 Առմատ, իսմայելյան իշխան 176--178 Աղամեկ 224, 275 Ամաղեկ 278, 279, 372 Ամասիա, Նեքտանիբի եղբորորդի

իշիշխանաց

խանի եղբայր 188, 139, 146-151 Աբգար, Բալոց թագավոր 384--39 Աբդլաճ, ոստիկան 96, 97 (Աբդլմելիք) Աբդլմելեր

ամիրապետ Ամասիա, Արմայիսի

100-108

Ամատունի 180, 181

Աբել (Հաբել), եպիսկոպոս 72, Աբիրոն 154, 155, 375 Աբրաճամ ճայրապետ, Աղբաթանք.գլու-

Ամբակ 22, Լւ

`

Ագաթանգեղոս40, 41 Ագամեմնոն, Միկենեի թագավոր 3872 Ադամ, նախաճայր 18, 17 Ադդե, խովրադիր 388,39 որԱդրամելեք, Սենեքերիմ թագավորի դի 978

Ազալել ։

'

278.281,

'

Ազրմիկ, Խոսրովի դուստր 80, 81 Աթանագինես (Աթանագինե) 44, 45, 48, 49

`

:

1. Վ

ի

Ալեքսանդր (Աղեքսանդր) (Մեծ) կեդոնացի 26, 27

Ալեքսանդր (Աղեքսանդր), ների կայսր 284, 235

Մա-

184-141,

Աշոտ սպարապետ 228, 229, 272, 278, 282-295, 800, 301, 306, 807, 310, 811, 320, 821

Աշոտ, Վասակ Գնթունու եղբայր 316, 317,

:

92--97

Ցալրապետ, Ակոռի գյուղից

Առեցի Աճանիա, 156,

տե'ս

Անանիա

Անեցի

-

ւ.|

Առուշավան շ 22.28.

Առավեն24, 25. Առնակ22, 28 Տսպաճապետի Պաճլավ 88, 87 Ասպուրակես,Զավենի եղբայր 54--57 Ասքանազ14-17, 372 Ավագ այր, տե՛ս Աբգար, Բայոց թա-

Գրիգորդ երենիկի Աշոտ, Արծրունյաց '

Աշոտ, Արծրունյաց մեծ իշխան 188, 139

ԱԿ

'

՝

,

տան.

180, 181

Ապուսիճ 270, 271

Անուշ 24, 25

Աշոտ, Արծրունյաց

,

Ապլմախրա176, 177,

կայսր Անտոնինոս, հռոմեացիների

128, 144, 145, 192--197

Աշոտ, Վասակ Սիսական իշխանիեղ-բայր 128, 129, 144, 145 Աշոտ, Վասպուրականի մեծ իշխան 174-177,

382,88 Առճտիգոնոս Անտիոքոս 278--281 Անտիոբոս (Սովտերն) 26, 27

144, 145, 870, 375

64,

Աննա

Աշոտ, Սյունաց գաճերեց իշխան 228,

:

որդի 144, 145 Բռոմեացի-

Աչեքսանդր (Աղեքսանդր), Նեքտանիբի որդի 16, 17, 8238՛-.. Ալի արմաճի, ոստիկան 136, 187

'

Անակ, Սուրենյան Պաճլավներից 40, 4է Աճաճ, սուրճանդակ 36, 37 ԱնանիաԱնեցի 94, 95 Անաճուն Զրուցագիր 375 Անաստաս, ճռոմեացիների կայսրը Անաստաս

218, եղբորորդի

Աշոտ (Առաջին), Սմբատ սպարապետի որդի, իշխանաց իշխան, արքա

-

ԱժդաճակՄարացի 24, 25, 2829 նոս 54, Ակբիանոս

32,

որդի 18, 19:

ոմն

Աշոտ (Երկաթ), Սմբատ արքայի որդի 10. 11, 184, 185, 180, 191, 200, 201, 220-223 244, 245, 272, 278, 286, 287, 294-299, 302, 808, 308-311 Ց16--325, 340, 341, 354-359, 369--

,

Ամրամ-Յլիկ,տե՛ս Ցլիկ Ամրամ

ղից 74--77

Աբրաճամ, նաճապետ 26, 27, 372, 977 Աբուսեթ (Ապուսեթ), ոստիկան 120,

Հասան Ակի-

Ակիտոփել Հասան, տե՛ս

(Երկաթ) արքայի եղբայր

'

196. 197

Աշոտ,

։

Աբաս,աո

Ատրներսեճ,Խաչենի իշխան 130, 131 Ատրներսեճ, վրաց մեծ իշխան 146--149, 186--189. 200--205, 210, 211,. 266, 267, 810, 3811,371 Արա Գեղեցիկ 20--38 Արամ 20, 21, 70--78, 872 Արամանյակ (Արմանյակ) 18, 19 Արբակ 22, 28 Արբուն 22, 28

'

մեծ ւագ

12,

գավոր

Ատոմ, Անձնացյաց իշխան 292, 298, 328, 829. Ատոմ, ԱնձնացլացԳուրգեն իշխանի որդի180, 181. Ատոմ, ճաճատակ 126, 127

իշխան

,

Արիոս Ալեբսանդրացի42, 43 Արիստակես, Գրիգոր Լուսավորչի որ-դի

42.

Արմայիս (Արամայիս) 18, 19, Արմոգ 26,

Արշակ արբա, Տիրանի որդի 48--53 Արշակ, պարսից թագավոր 26, 27 Արշակ, Պապի որդի 54--57 Արշակ, Վաղարշակի որդի 30, 31 Արշական,պարսից արքա 30, 31 Արշավիր, պարսից Արտաշես թագավո-րի որդի 34--87 Արջամ, Տիգրանի եղբայր Արտաշեսի. որդի 34, 35 Արվես, Սնորդլաց Գեորգ ճնաճապետի. որդի 190, 191 Արտաշես, Բալոց արքա 38, 39 Արտաշես, պարսից արքա 84, 85 Արտաշես, Տիգրան Երկրորդի եղբայր: 34, 35 Արտաշես, Արշակի որդի 80, 31 Արտաշիր, պարսից Կավատ արքայի. որդի 78, 79 Արտաշիր, պարսից Ծապուն արքայի։ որդի 56, 97 Արտաշիր, Վռամշապուճի որդի 58, 59 Արտաշիր Ստաճրացի 40, 41 Արտավազդ, Տիգրանի որդի 34, 35 Արտավան, պարսից արքա 40, 41 Արուսյակ, Բագրատո:չնի,պարսիկ կինը 116, 117 պադայի Արքեղալոս (Արքեղավոս) կուտակալ 44, 45 Արքեղալոս, Հերովդեսի որդի 30, 87 :

Սե--

`

ՆՈ

381.

Գագիկ, Գուրգենի եղբայր. 216, 217 Գագիկ թագավոր 220, 221, 282- 235. 238. 239, 246, 278, 290--295, 306--809, 324, 825, 828--831, 898,

Ափշին, ոստիկան 148, 148, 162, 163, 170, 171, 124, 175, 180-185, 188--

198,196-199,

աա

Բաբ, Տիգրանի որդի 24, 25 7Քաբգեն ճայրապետ 64, 65 Բաբգեն, Սիսական Սմբատ իշխանի կրտսեր եղբայր 382, 383, 354, 355 Բաբգեն, Սիսական նաճապետ 120,: 121 Քարգեն, Սյունաց Սաճակ իշխանի եղբայր 334, 335 Բաբգեն, Սլունյաց Սմբատ իշխանի եղբալր 298, 289, 368, 309 Բագարատ Բագրատունի, ճալոց իշխանաց իշխան, ճրամանատար 118--128 Բագարատ,իշխան 156, 197 ԾՇամբատիորդի 28, 29 Բագարատ,

Բազուկ 22, 23 Բալգամ 26, 27 Բառաբա, արաբ զորագլուխ 96, 97 Բառլաճ 40, 41 Բասիլ, Բռոմեացիների կայսր 286, 287,

Բասիլիսկոս, Բռոմեացիների կալսր 374 Բարդուղիմեոս,առաքճալ 8, 9, 38, 89, 42, 48, 50, 51, 368, 372 Բարզափրա, Ռշտունյաց նաճապետ 32,

Բարսեղ, հունաց կայսր 142, 148 Բարսեղ, Բռոմեացիներիկայսր 284, 235 Բբոր, Խոսրովի դուստր 78, 79 16--19

Բել (Նեբրովթ) Բելիար 276, 277, 377 Բենադադ,թագավոր 378 Բշըր, ոստիկան 8684--857, 369, Բրգիշո, կաթողիկոս 60, 61 Բուզանդ Փավստոս 874

176,.,.127,

228.229, 247, 272, 814-317, 358, 369,

ենը քրոջ որդի 10, Գագիկ, Սմբատ արքայի

Գագիկ, Վասպուրականի իշխան, 178-181

Գամեր 14, 15 Գեղամի թոռը 20, 21 Գառնիկ, Գառնիկ, ճգնավոր 44, 45 Գեդեռն 258, 259, 298, 299, 377 Գեղամ 18-21 Գեորգ, Աշոտ Շաճանշաճի պատվավոր մարդկանցից մեկը 354--857 Գեռրգ ճայրապետ, վառից 114, 115 Գեռրգ ճայրապետ, Գառնիից 150, 151, 170, 171, 184, 185 Գեորգ Հավնունի 316, 317 Գեորգ, սարկավագ 350, 881 Գեորգ, Սնորդլաց նաճապետ 1890,191 Գեորգեոս, սուրբ վկա 32, 58 Գեորգի, նաճատակ 126, 127 Գզակ 22, 28 Գյուտ ճայրապետ 02, 68 Գնել Գնունի 82, 38 Գողիաթ (Գեթացի) 258, 259, 876 Գոմեր 372 Գոռակ 22, 28

գաԱրագածոտն

140-145,

`

Գրիգոր, Աղվանքի եպիսկոպոս 46, 47 Գրիգոր-Դերենիկ Արծրունի 138, 189, 142, 148, 145

Բուղա, զորավար 120---125, 128--187

Գրիգոր իշխան (անժառանգ) 296, 297 Գրիգոր իշխան(Հայկազն) 202, 208

Գաբիանե 82,

Գրիգոր իշխան, Սմբատ արքայի քրոջ որդի 226, 227, 230, 231, 234, 285

Գաբուռ, տե՛ս Վասակ (Գաբուռ) Գագիկ Արծրունի 10, 11, 177, 178, 212--215

ՊՓագիկ,Արծրունյաց Աշոտ մեծ իշխառի եղբալր 180, 181, 196, 197

Գրիգոր Լուսավորիչ 8, 9, 36, 37, 4060, 61, 64, 65, 68, 69, 45. 48-51 96, 97, 108, 109, 88--91, 72-77, 184--187, 288--291

Գրիգոր, Մամիկոնյանիշխան 92--97

Գրիգոր, Մոկաց իշխան 284, 295 Գրիգոր, Սաճակ իշխանի որդի 314, 815 Գրիգոր, Սնադա իշխանի որդի 302, 308 Գրիգոր (Սուփան), Սյունաց Սաճակ

Դավիթ ճայրապետ, Մազազ գավառի Կակազո գլուղից 116--119 Դավիթ ճայրապետ, Կոտայք գավառից. 108, 109 Դավիթ, Մովսես քամփանալիեղբալր.

իշխանի որդի 118--121 Գրիգոր Սուփան, Վասակ Գաբուռի որդի 138, 139 Գրիգոր սուրբ 62, 68, 72, 78 Գուրգեն, Աբասի քրոջ ամուսին 148,

Յ5(, 351

Դավիթ (Սուրճան), պարսիկ տոհմից, 94-97,

Մ. Դարբինյան-Մելիքյան

Գուրգեն, Անձնացյաց իշխան 180, 181 Գուրգեն, Աշոտ մեծ իշխանի եղբայր 176, 177, 196, 187 Գուրգեն, Ատրներսեճիքրոջ որդի 810,

Դիոկղետիանոս, կայսրը40,

՛

'

ՅՅՑ, 387 Եղիազար380,81, 236, 287 Եղիշա 14, 15 Եղիշե, պատմագիր 288, 259, 871 Եղիփազ 377 Ենաճոս Բագրատունի 84, 85 Եսայի, Աղվանքի իշխան 1980,131 Եսայի ճայրապետ,Նիգ գավառիԱղա-

պատրուշ

376, 377

Բագարատ

Եվա, նախամալը 286, 287 Երակլան 88, 89 Երեմիա մարգարե 14, 15, 282. 238,

խան 176, 177

Դավիթ իշխանացիշխան, Սմբատ քայի եղբայր 198, 199

Յ27

ար-

Դավիթ, Իսրալեւի թագավոր 22, 28, 28, 29. 210, 211, 240, 241, 258, 259, ՅԾՑ, 357, 976, 877

288. 259, 223,

Եսավ 877

Դավիթ Բագրատունի,Տարոնի մեծ իշԴավիթ Գնունի 252,

գյուղից 110, 111

Եսայիաս մարգարե 222,

Դավիթ, Ատրներսեճիորդի 148, 149 Դավիթ, իշխանի որդի 122,

Արճեշ

գյուղից 100-103 Եղիա մարգարե 220, 221, 280, 281.

Գուրգեն, վրաց իշխան 246, 247, 298, 299, 302--305, 310, 811, 316--319

Դանիելմարգարե 182,

Եգերացի Կոստանդին, տե՛սԿոստան-. դին Եգերացի Եզեկիել 376 Եզիտ, ոստիկան 110, 111 Եզր ճայրապետ, Նիգ գավառից 78---88, 86, 87

294, 295

Դադան 154, 155, 375 օձ 288, 238, 270, Դանիել ծերունի 46, 47

Եճովա, աստված 372, 875 Եղձա ճայրապետ, Աղիովիտի

Գուրգեն, Մոկաց Գրիգոր իշխանի եղ-

Դաճա,

Դե-

|

աներ 308, 307 Գուրգեն իշխան, Դամիթ Բագրատունու եղբոր որդի 176, 177 Գուրգեն, Բալոց մարզպան 197, 198 բայր

Դնդատ, Ափշինի որդի 188--198 Դերենիկ Գրիգոր, տե՛ս Գրիգոր րենիկ Արծրունի

ՅԼ1

Գուրգեն, Գագիկ թագավորի եղբայր 214-217, 234, 235, 246, 247. 824, Յ25, 328, 829, 858, 359, 370 Գուրգեն, Գամիրքի իշխան 820, 821 Գուրգեն Գնունի 252, 258 Գուրգեն իշխան, Աշոտ սպարապետի

Դավիթ Սաճառունի 82, 88

:

:

Երմանդ, Տիգրան Մեծի ճայր 24, 25 Եփթաղե, քուշանների արքա 760,77

Ջավան 22, 23 Զավեն, Շաճակիեղբայր 5485...

`

Զարե 24, 25 Ջարմայր 22, 28 Ջաքարիա 226, 227, 377 Ջաբարիա ճայրապետ, Կոտայք գավա» ռի Ջագ գյուղից 180, 181, 136, 187, ,

140, 141

`

.

Ջաքարիա, Երուսաղեմի ճալրապետ 76, -

արքա 64, Ջենոն, Բռոմեացիների Ջորաբաբել 278-281, 377

ի

Էմին Մկրտիչ 371

Ընճակ

)

.

Լ

:

.

22, 28

8, 9, 30--89, Թադեոս, առաքյալ 43, 50, 51, 368, 877 Թարսիս 14, 15 Թեոդոս, զորավար 52, 58 Թեոդոս, ինքնակալ 52-85, 58, 59

Կայպակ 22,

Թեոռորոս իշխան 84,

Թեոդորոս Ռշտունի 78, 79, 86--91 Թեոդորոս, սարկավագ 844, 345, 348--

Թեոդորոս Վապիկու 286, 287 ։Թիրաս 14, 15, 372 (Թոբել 14, 15, 372 Թովմաս (երկվորյակ), առաքյալ

86, 37,

Իչխանիկ,

Վասակ, Սլունլաց մեծ

66--68,

արքա

|

78,

(

Կարենի Պաճլավ 386,87

.

Կեդար 262, 263, 266, 267, 276, 277,

Կեսար 82, 38 Կիտիիմ 14, 15 Կղեռպատրե34, 85 զինվորական բեռնակիր Կլուրակոս, 352. 358 Կյուրակոս, աշխարճական բեռնակիր. 852, 858

Հասան

.

|

Հերովդես,արքա 82--87 Հեթոնիա 877 Հիզդբուզիդ (Յիզդբուզիդ),

:

46-79

թագավոր Կոստանդոս, ԱոստանդիանոսՄեծի որ-

|

տե՛ս

Կոտայք գավառի Ովա գյուղից

118,

119, 128, 129 Հովճաննես (Յովճաննես) ճայրապետՆ

(Յովճաննես) ճայրապետ, Գաբեղյաններից66, 67 Հովճաննես (Յովճաննես) Մկրտիչ 40, 4է, 44, 45, 50, 51 Հովսեփ (Յովսեփ) 218, 2Է9 Հոփեփ (Յովսեփ) ճայլրապետ,Արագածոտն գավառից 144--117

Մա-

ժոխ

Հիմե (Յիսե), ոստիկան 140, 141 Հիսուս (Յիսուս) Քրիստոս 8, 9,

Ոստա-

նից 110-118 Հովել 836, 375 Հովնաննես (Յովճաննես) Ավետարանիչ 49--51 Հովճաննես (Յովրաննես) Դրասխանակերտցի, կաթողիկոս 274, 275, 280, 281, 366--376, 379 Հովճաննես (Յովճաննես) ճայրապետ,

ԽԱրը Հովնաննես

Հարմա 20, 21 Հեզաբել (Յեզաբել) 280, 281,376 Հեսու (Յեսու) 22, 28, 377 Հերակլ, կայսր 76--89 Հերակլ քաջ 24, 25 Հերոբաաղ, տե՛ս Գեդեոն

'

Լնոն, Ռռոմեացիներիկայսր 162---105 1ուսավորիչ, տե՛ս Գրիգոր Լուսավորիչ

Ակիտոփել208-211

208--211

կաթողիկեի

դի 46-49 Կոստանդին (Կոստանդ), Կոստանդին կալսրի որդի 88, 89, 82, 88

-

իմաստասեր102---107 Հավնունի, Հասան-Ակիտոփելի

Կուրոս 24, 25 Կոմիտաս (Կումիտաս) Աղցեցի ճալրապետ 76--79, 374 Կոն. տես Ստեփանոս (Կոն) Կոստանդին Եգերացի, եգերացիների թագավոր 202, 205 Կոստանդինոս կայսր (Մեծ) 42, 48,

Լնոն Առաջին Պապ 874 1նոն (Լնոնի տոմար) 74, 75, 80, 81, 82, 88, 102, 103 202, Լնոն, հռոմեացիների

մայրապետ,

Մալրագոմեցի)80--88 Հովաբ (Յովաբ) ճայրապետ,

Հասան Արծրունի 192--195 Հասան Գնթունի 182, 188, 194, 195 Հավան (Յավան) 14, 15, 372

832, 338

սուրբ

վաներեց 68, 69, 74, 75

Հազկերտ,պարսից արքա 56--61 Հակոբ (Յակոբ), երեց 871 Հակոբ, սուրբ վկա 158, 159 Համազասպ Մամիկոնյան90-98

Համամ, Արնելքի մեծ իշխան 174, 175 Հայել (Յալել) 260, 261, 877 Հայկ, նաճապետ 16--19, 22, 28, 26-29, 372 Հայկակ 22, 28 Հայկակ (մլուս) 24, 25

Կլուրով (Կյուրիոն),

իսաճակ, սորբ 336, 387 Իսմալել 238, 287, 376 Իսրայել Բճայրապետ96, 97, 266, 267

Հոլ, ոստիկան 116---119 (Յոճան) Կոգ գավառից 74--77 Հոճան (Յոհան) Մանդակունի62-65 Հոճան (Յոճան) .փիլիսոփա (Հոճաճ Հոռաք

80, 81

իշխան

իսաճակ, Սիսական Բաբգենի եղբայր

874, 875, 378

Հմայակ Մամիկոնյան62, 68 Հյուբշման, Բալագետ 877 Հյուրկանոս, քաճանալապետ 82--85 Հոբ (Հովբ) 288, 289, 378

--17,

Թորգոմ 14--17, տե՛ս

Կար 22, 28 Կարդոս 22,

1Է9,

Հագար, աղախին 84, 88,280 281,872 Հազկերտ (Յազկերտ), Խոսրովի թոռը

`

ճռո-

մեացիների կայսր 12, 18, 48, 47, 272, 73, 280, 287, 294, 295 Կորխ 154, 155, 878 Կորչուն, պատմագիր 378 Կռռնակ24, 25 Կտրիճ, իշխան 128--131 Կրեսոս, թագավոր 30, 81 Կուտաս Խոսրով Առաջինի որդի 78,

Հաբեթ (Յաբեթ), նաճապետ 8, 8, 12

Կավատ, պարսից

Կոստանդին (Կռստանդիանոս),

52, 68, 58, 58, 62, 08, 60--69, 74, 75, 86, 87, 92, 98. 98, 99, 102--107, 112, 118, 118, 124--127, 180-188, 186--189, 146, 147, 152--155, 160, 161, 168, 169, 192, 198, 214, 215, 224, 255 284287, 240-248, 250-257, 268--271, 274-281 284, 285, 288, 289, 828, 829, 840--849, 852, 858, 362, 308, 41, 44--47,

Կայիափա 156, 157

:

84--

`

"

Կամսարական 98, 99 Կայեն 862, 368

42,

Կոստանդին՝կայսր, Հերակլի որդի

Խոռեմ, զորավար 76, Խոռեմ, պարսից արքա 78, 79 Խոսրով, Արշակունի արքա 84--59 Խոսրով, ճալոց արքա 40, 41 Խոսրով (Առաջին), պարսից Կավատ արքայի որդի 66--69, 7879 Խոսրով (Երկրորդ), պարսից Որմիզդ արքայի որդի 70---78, 76---79 Խոսրով, Սասանյան ցեղից 80, 81 Խոսրով, Տրդատի որդի 46, 47 Խորենացի Մովսես 6, 7, 54, 95, 140, Ւ4լ, 280, 281, 802, 308, 871--378 Խուզիմա, ոստիկան 114, 115

-

98--

Հովսեփ (Յովսեփ) մարգարե 296, 287 Հովսեփ (Յովսեփ), Վայոց ձոբի քա-

ճանա 60, 68 Հորո (Յորո) 22, 28 Հռիփսիմե,սուրբ տիկին 76, 77

Հրաչե 22--25

,

25--149

119,

Մարկոս Ավետարանիչ 50, 51 Մարտինե, Կոստանդին կայսեր խորթ

Հովիանոս (Յուլիանոս) 46, Հուսակ (Յուսակ) 22, 28 Հուսիկ (Յուսիկ), Վրթանեսի որդի 46,

Մեճրուժան Արծրունի 52--55 Մեսեք 372 Մեսրոպ (Մեսրոպ Մաշտոց) 50, 57,

Հրատնճ22, 29 Հուղա (Յուդա),

118,

մատնիչ

մայրը 86--89

158-161

60, 61, 871, 828 Միճրդատ (մանուկ),

Հուստիանոս (Յուստիանոս),կայսր 64, Ղնոնդ հայրապետ,Փոքր

Եռաստ

ղից 66, 67 Ղովտ 879

Ղուկաս Ավետարանիչ 50,

գյու-

Մշկան, մարզպան 82, Մոնոս

Մագոգ 14, 15, 372 Մադա 14, 15, 372 Մադաթիա (Մատաթիա)280, 281 Մադիամ 220, 221

Ալեքսանդր Մա-

Մաճմեղ 84, 85, 96, 97, 122, 128. 182, 138, 186, 187, 140, 191, 252, 258, 838, 389, 348, 340, 852, 853, 876 Մաճմեդ, ոստիկան 96, 97 Մաճմեդ, քաղաքի հրամանատար 164,

`

Մամիկոնյանեպիսկոպոս 70, Մալրագոմեցի Հոճան, լիսոփա Մանասե

տե՛ս

Հոճան փի-

Մանդա-

Հոճան Մառդակունի, տես կունի Մաճի, սուրբ կին 288, 289 Մաշտոց, ճայրապետ150, 151, 166, 167, 184, 185, 368 Մավի ամիրապետ, 92, 08 Մատաթեաս 278, 279 Ավետարանիչ 50, 51 Մատթեոս Մար Աբաս Կատինա 16, 17 ՄարգարյանԱլ. 379 Մարիխար, Աղձնիքի բդեշխ 88, 37 "

326--329

Մաթանիա, Սեդեկիա Մաժեժ Գնունի 80, 81 Մախոժ (Հիզդբուզիտ)66, 67, 98, 99 Մակաբե 260, 261, 278--281, 377 տե՛ս

քրոջ

Մոսոք 14, 15. Մովսես, Ուտի գավառի իշխան 802--

տե՛ս

Մակեդոն 52, Մակեդոնացի, կեդոնացի

Միճրդատի որ-

դի 82, 33 Մինրդատ, Տիգրան Երկրորդի որդի 32, 88 Միբալել (մանուկ) 252, 258 Մխիթար Ալրիվաճեցի 72, 78

Խորենացի Մովսես Խորենացի, տես Մովսես. 10, 11 Մովսես Կաղանկատվացի Մովսես մարգարե 16, 17, 52, 58, 220, 221, 220, 227, 875, 379 Մովսես ճայրապետ, Եղվարդ գյուղից, 68, 69, 72--75 Մովսես քաճանա 348, 349 Մովսես քաճանա (մլոս) 3848,349

Մորիկ, Բռոմեացիներիկալսր 70--77 Մրվան, ոստիկան 96, 97 Մուշե ճայրապետ, Կոտայք գավառի Այլաբերք գյուղից 66, 67 Մուշեղ, Մոկաց իշխան 180, 181 Մուշեղ,

Սմբատ արքայի եղբայր 190,

Մուշեղ, Սմբատ արքայի որդի 220-228, 228, 229 Մուրացան28, 29 Յուսուֆ, ոստիկան՛196--208,206, 207, 212, 218, 218, 219, 246, 247, 272, 278, 292--295, 298--301, 806-808, 814-817, 326--385, 354, 355, 869-871

Նաբուգոդոնոսոր22, 28, 877 Նարկեսոս, սուրբ վկա 118, 119, 158,

Նեբրովթ, տե՛ս Բել. Նեստոր 374 Ֆերսեճ, Առավենի որդի 24, 25 Ներսեճ, վրաց իշխան 86, 97 Ֆերսեճ (Մեծ) հայրապետ, Աթանագինեի որդի 48--57 Ներսես, Աղվանքի եպիսկոպոսապետ 102, 108 Ներսես ճայրապետ, Բագրնանդ գա'

վառից 66, 67 Ներսես ճայրապետ 82, 68, 88--95 Ներսես, Տայքի եպիսկոպոս 86, 87 Նեքտանիբ 16, 17, 82, 38

Նիկողայոս (Նիկողոս),: Կոստանդճու-

պոլսի պատրիարք 266---289 Նոյ, նաճապետ 8, 8, 12--15, 872

Նորայր 22, 28

Նսըր-Սբուկ, ոստիկան 880--338, 886-Յ4Լ, 854, 855, 858, 359, 869 Շաճակ, պատրիարք 54, 55 Շաճանշատ (Շաճաննշա,

Շամբաթ, ճրեա 22, 28 Շամիրամ 20-28, 82, 38 Շամշագրամ,Ապաճունիքի նաճապետ 86, 87

Շապուճ, պարսից արքա 52-57 Շապուճ Բագրատունի,պատմիչ10, 11, 114, 115, 184, 135, 144, 145, 875 Շապուն, Սմբատ արքալի եղբայր 148,

149, 176, 177 Շապուն, Սմբատ արքայի կրտսեր եղբայր 184, 185, 198, 197 Շապուճ,սպարապետ 10, 11.

ՇավասպԱրծրունի60-68 Շեխ, Հիսե ոստիկանի ճայրը 140, 141 Շերո քրմապետ, Վնդոլի որդի 02, 68 Շիմոն (Շիմոնե), սուրբ 226, 227 Շմավոն (Շամովնե) 80, 81 Շմուել Ասորի 60, 61

Պաճույճ24,

`.

Պապ, Արշակի որդի 52-5 Պապ, Հուսիկի որդի 48, 49 Պարետ22, 28 Պարթն 26, 27 Պարույր, Բայոց թագավոր 22, 28 Պերճ 22, 28

Պերոզ,պարսից արքա 62-65 Պետրոս,առաքյալ 888, 887,

"

՛

'

Պիղատոս32, 38 Պողոս, առաքյալ 84, 85, 152, 158, 160, 161, 274, 2275,280, 281 Պոմպեոս Հռոմալեցի82, 38

յա

:

՛

(Պրոտիրիադես)218, րատիխագա

Ջաբր, ամիրապետ 120,

Ռոստոմ, Ատրպատականի իշխան 82,

Արտաշես արքայի՛կին` 88, Սաթենիկ,

Սաճակ, Աղվանքի իշխան 220, 221 Սաճակ, Գրիգոր իշխանիեղբայր 202, 208, 230, 281 Սաճակիշխան,Սյունյաց տեր 116--119, Յ02, 308, 382--885 Սաճակ, կաթողիկուարանի դռան եպիսկոպոս 840, 841, 348-851 Սաճակ քայրապետ, Հարք գավառից .

66, 67

Սաճակ ճայրապետ,Ջորափորգլուղից

96--101

'

Սաճակ, Սնադայի մեծ իշխան 305, 308-815 Սաճակ, Սմբատ արքայի եղբայր 184, 185, 188, 189, 288, 289 Սաճակ,Սիսական Սմբատ իշխանիեղբայր 382, 838, 854, 355 `

Ոգրա,զորապետ 98, 99 Ոմար,ամիրապետ102, 108

ների գլխավորը88, 39

Ոստանիկ24, 25 Ռրճիզդ, Խոսրովի որդի 70, Ռրմիզդ,Խոսրովի թոռը 80,

ԾՇանան

շաճ), տե՛ս Աշոտ (Երկաթ), Սմբատ արքայի որդի

Շուշան,սուրբ կույս 118,

"Ոսկի, Թադեոս առաքյալի աշակերտ-

-

278, 286, 287, 369, 870, 378

Սաճակ, Սյունյաց Սմբատ մեծ իշխանի եղբայր 242--245, 3858,359 Սաճակ, սուրբ 118, 119 Ներսես Մեծի որդի Սաճակ սուրբ, (Սաճակ Պարթն 61, 78, 79 Սաղաթիել 377 Սաճառունի Դավիթ, տե՛ս Դավիթ Սա-

Բագրատունի, Սմբատի որդի

ՄԱ

305, 3658,359 Սմբատ, Սաճակ

Բառունի

Սանասար, Սենեքերիմ թագավորի որդի 328 Սաճատրուկ, Արշակունի թագավոր 88, Ց9. 44, 45, 372 Սանդուխտ, Սանատրուկ թագավորի 38, 39 դուտոր Սառա, Աբրաճքամի կին 28, 27, 372

Սավուղ

աշա-

արքա

՝

192,

198, 328

Սերգե, նաճատակ 886,87 Սնադա, պարսկականտոճմից 116, 117 Սնուկ, Սնորդլաց նախնի 180, 131 Ծիսակ 20, 21 Սիսար 260, 261, 377 Սիոն ճայրապետ, Բավոնյաց գլուդից ՛

108.

Մկալորդի 22, 28 Սղիման ամիրապետ 102, 108 Սմբատ արքա, Աշոտ արքայի որդի 10, 11, 146- 151, 160--168, 170--177,

180-221, 226-229.

282--241,

`

188,

Սմբատ, Սմբատ արքալի եղբորորդի 184,`185, 188, 189, 228-229 122, Սգբատ սպարապետ 116--119, 128, 180-135 Սմբատ, Վարազտիրոցի ճայր 78, 78,

'

՝

82, 88, 88, 88

:

|

272,

լ ի

:

Ց

՛ :

՝

Սուրճան,

մից

տե՛ս

Պաճ-

կ

.

|

Դավիթ, պարսիկ տոր-

։ |

Սուրմակ 58-61

(Սուփան) Սուփան, տե՛ս Գրիգոր Սուփան Գրիգոր, Վասակ Գաբուռի |

դի,

,

տե՛ս

Գեղարքունիթի իշխան 306,

Վասակ,

Գնթունի իշխան 2960--299,

Գրիգոր Սուփան

Սուփան, Սյունյաց տեր 216, 217

Սուքիանոս, սրբերի գլխավոր 40, 41

Վաճագն, Տիգրան Մեծի որդի 24, 25 Վաճան, Գողթնի տեր 102, 108

| '

|

ա

ա

ա

Խոսրովի

Վստամ 22, 28 Վրթաճես, սուրբ

Ս լ

"

պարսից

Երկրորդ,

Վոամշապու,

58--.

արքա

եղբալք 56-եղբայր

Արիստակեսի

Տիբեր 24, 25 Տիգրան Երկրորդ, Արտաշեսի որդի 30 --85

Տիգրան

Մեծ

140, 141

(Երվանդլան) 24, 25,

Տիրան, Խոսրովի որդի 48, 49 Տիրան, Տիգրան Մեծի որդի 24, 25 Տրդատ, արքա 42--47, 169, 110, 236,

316. 319,878

Վասակ (Գաբուռ) Սուփանի որդի 120,

Տրդատ, Արշակի եղբայր 50, 51 Տրդատ (Բ) Դասնավորեցի, ՔԲայբա-

Վասակ, Գրիգոր իշխանի եղբալր 202, 208, 280, 281, 296, 297 Վասակ (Իշխանիկ), Սյունյաց մեծ իշխան 188, 189, 144, 145 Վասակ, Սիսական իշխան 128, 128,

պետ 108, 109, 374

Տրդատ Երկրորդ 110, 111 Տրդատ ճայրապետ, Ոթմսո գլուղից 108, 109 Տուբի իշխան, Բագրատո-նի88, 39

Ց08, 809

Վասակ Սյունի 258, 259 Վասակ, Սլունլաց գաճերեց իշխան

Բիփաթ (Րիփատ)

Ա-

14-17

շոտի որդին 228, 229

Ե., թարգմանիչ371 Ցագարելշվիլի Ցլիկ Ամրամ 320-328

խանի եղբայր 298, 299, 310, 311

Ուխտանես,պատմիչ 10, 11, 68, 69 Ումալի, քաղաքի ճրամանատար 164,

Վասակ, ուրացող 192, 198 Վասակի Բաբգեն, Սյունյաց Սմբատ իշՎապիկոս 286, 287 ՎարազդատԱրշակունի54,

Վարազտիրոցմարզպան,

որ-

Վա

52, 58 Վան, Բալգամի որդի 26, 22

Վասակ,

Վնդո, նախարար62, 68

Վռամ

121, 186-139

Սողոմոն, ճայրերի ճայր 112, 118 Սողոն 30, 31 Ստեփանոս (Կոն) 180--188 Ստեփանոս ճայրապետ, Դվին քաղաքից 110, 111 Ստեփաճոս, սուրբ վկա 158, 158, 375 Սովելմաճ, ոստիկան 108, 109 Սուբ 22, 28 Սուրեն, մարզպան 68, 67

(Սուրենյան

Վաճրամ, իշխան 70, 71 Վաղարշ, պարսից արքա 64, 05 Վաղարշակ, Պապի որդի 16, 17 ՎաղարշակՊարթն 8, 9 Վաղենտին, զորավար 88, 89 Վաղենտիանոս, կալսր 50, 51 Վաղես, Վաղենտիանոսկայսեր եղբայր

նի եղբայր 308, 309

Սճբատ, Վարազտիրոցիորդի 88, 88 Սմբատ ջաջ Բագրատունի 72--78, 82, 88, 88, 89, 278, 279 Սողոմոն իմաստուն 260, 261, 292, 298 Առդոմոն ճայրապետ, Գառնիից 112--

Սուրենի Պաճլավ, րով) 36, 37

որդի մալակի

Վաշտակ 22, 28 Վասակ Արծրունի 192, 198 Վասակ, ԳաբավոնացիՍմբատ իշխա-

,

115.

Սեթ 362, 368 Սելենկիոս, Բաբելոնի թագավոր 20, 27 Սեմ, նաճապետ 12, 18, 16, 17 Սեն Մարտեն, Բալագետ 871 Սեքեթերիմ, Արծրունյաց նաճապետ 22, Սենեքերիմ (Սինախերիբ)

իշխանի որդի

Մամիկոնյան,Հ

Վանե 26, 27

242-245,

Սամուել Անեցի 72, 78, 368 Սամվել ճայրապետ, Արծկե գյուղից 84,

Վաճան 62-67

Սմբատ, Գաբավոնացի իշխան 808, Թժբատ, Սիսական իշխան 212, 218, 308, 309, 382, 835 Սսբատ, Սյունյաց մեծ իշխան 238, 288 272, 278, 296, 297, 304,

56կաբողիկու)

Սարգիս, աշխարհական850, 351 Սարգիս, Հոճան Մայրագոմեցու կերտ 82, 88 Սբուկ 316, 317, 382, 388 Սեբեոս 10, 11 ԱՍեդեկիա278-281, 377

է

քաջ

Սմբա-

տի որդի 78, 79, 82, 88, 88, 89 ՎարբակեսՄեդացի 22, 23 «Վարդ,Վաճանի եղբայր 68, 67 Վարդան Մամիկոնյան66, 67 Վարդան, սուրբ 62, 68, 74, 75 Վարդան,սուրբ Սաճակի թոռ 58, 89, 02, 68 Վլիթ, ամիրապետ102, 108 Վլիթ, ոստիկան 104, 105

է, Փառնակ22, 28 Փառնավազ24, 25 Փառներսեճ, Աշտիշատից48,49 : Փարավոն218-228 Փարկինի, ճագարացի806, 307. Փավոս 24, 25 Փիլիպպե, ԱլեքսանդրՄեծի հայրը 28, .

`

Փոկաս, կայսր 768,77 Հ83

Քրիստափոր ճայրապետ,

Փաբեր (Կինեցի) 877 Փամ, նաճապետ 12, 18

լան տնից 78, 749

Քամսար 36, 37 |

ՓՔետուրա 26, 27

Փիտ (Քիտիիմ) 14, Քսերքսես 12, 18

Քրիստափոր ՃԲայրապետ, Բագրնան առի Տիրառիճ Գչուղից 88, փ տե՛ս ՀիՀիսուս, Քրիստոս, Քրիստոս սուս Քրիստոս

Օգոստոս,կայսր 34,

Քտպուսաթրոս12, 18

Աբրաքամ-

ՏԵՂԱՆՈՒՆՆԵՐԻ

-: /

|

:

|

|

ւզ

.

Աբխազիա 268, 269 Աբովյան, շրջան 879 Ադմա, քաղաք 879 Ազատ, գետ 76, 77, 879 Աթենք 872 Ալանբ, Ալանաց դուռ 164, 165, 202, 208, 302, 308, 375, 878 Ալեքսանդրիա50, 51, 54, 55 Ախայանք, գյուղ 808, 809 Ախուրյան, գետ 196, 197 Ականիս (Աքաղալու կատար, Ականիք), լեռ 330, 391, 378, 379 Ակոռի, գլուղ 92--95 Աճմատան, քաղաք 76, 77 Աղապատրուշ (Եղապատրուշ, Եղապատրոշ)գլուղ 110, 111, 875 Ադբաթանք,գլուղ 74, 75 Աղբակ, գավառ 126, 127, 830, 881, 872. 875, 378 Աղիովիտ 100, 101. Աղմաղան, լեռնագագաթ 879 Աղձնիք, նաճանգ, Աղձնյաց աշխարո 20. 21, 28, 29, 38, 87, 108, 109,

21, 84, 85, 262, 263, 368, 878, 824, 378, 978, 379 Անի, ամրոց 190, 191, 204, 205, 210,

Անճնացյացաշխարճ, գավառ 828, 329,

Անուշ, բերդ 92, 58, 56, 57 Անտիոք 50, 51, 54, 55 Աշոցք 198, 199 Աշտարակք,գլուղ 660,67 Աշտիշատ,գլուղ 48, 48, 60, 01 Ապաճունիք86, 37 Ապարան, գլուղ, շրջան 875 ԱռաջինՀայք 20, 21, 70, 71

լ

Առբերան,գավառ

|

Յ29

Ավետյացերկիր 22, 28 Ատրպայական(Ադրերադագան,Ազերբայլջան, Սզրբեջան), տե՛ս Ատրր-

պատական

Ատրպատական, Ատրպատական քաղաք, աշխարհ 82, 88, 148, 148, 162, 163, 188, 189, 192, 188, 202, 208, 212, 218, 244--247, 292, 293, 330, 381, 354, 355, 358, 358. 868, 878,

Աղվանք, Աղվանից աշխարն 48, 47, 56, 57, 102, 103, 180, 131, 220, 221, 268, 269, 830, 331, 369 :

Աղցից, գյուղ

78,

Աճարիսծղալի, գետ

Ամասիա,քաղաք 82, 88 Ամարաս, գյուղ 46, 47 Այաբերթ (Ալափարս)

'

գյուղ

68, 67,

Այրարատ,Այրարաա գավառ, նաճանգ, :

Առեսան, ավան 70, 71 Ասիա 284, 285 Ասորեստան 22, 28, 70, 71, 76, 77, 84, 85, 90, 91, 190, 191, 878, 377 Ասորիքի Միջագետք 176, 177, 828,

176, 177, 872

Աղստն (Աղաստն) 246,

.

.

`

|

ՏԱՆԿ

աշխարք, Այրարատյան աշխարք 20,

Արաբականանապատ 877 Արաբական թերակղզի 875 Արաբիա84, 85, 3826,327 Արագած, լեռ 18, 19, 70, 71, 170, 171, 198, 199, 288, 298 Արագածոտն18, 19

Արագածոտնգավառ 114, 115 Արածանի,գետ 378 Արամոնք,գյուղ 108, 109 Արասբենոն,քաղաք 88, Յ9

Բզնունիք, գավառ լ

լ

Արարատ, շրջան 378 Արաբս, գետ 874, Յ79 Արեն 110, 111 Արծկե, գլուղ 66, 67, 878 Արճեշ, գլուղ 100, 101 Արմավիր 18--21, 374 Արմենի 20, 21, 70, 71 Արշարունյացամրոցներ 246,

Արտազ, գավառ 40, 41 Արտաշատ, դաստակերտ114--117 Արտաշատ, քաղաք 42. Արդաբիլ, Ար(Արտավիլ, Արտավել տավետ), քաղաք 882, 338, 8/9 Արուճ, դաստակերտ94, 198, քաղաքագլուղ

Արուճ,

Արցախ 292, 239 Աքաբիա, ծոց 379 Աֆրիկա 377

196. Բաբելոն 18, 19, 26, 27, 100, 101, 197, 826, 827, Բագարան, ավան, գլուղ 74, 75, 146, 147, 196, 197, 228, 229, 340, 841 Բագարանիեկեղեցի 196, 197 (Բագուան, Բագարվան, Բագավան Բաջարվան),գավառ 60, 61 Բագավան, գլուղ 112, 118 Բագրնանդ (Բագրնան, Բագրավան, գավառ Բագրավանդ, Բագրաբանդ), 244, 178, 179. 118, 112, 67, 06. 245, 370, 878 Բադա (Բաղակ), տե՛ս Սեգովը Բաղեշ 371

Բաղաց ամրոց 128, 129

Բայազետ,բերդաքաղաք 824 Բասեն

(Բասեան) 70, 71, 276,77

Բավոնլաց, գլուղ 108, 108, 292, Բեթել լեռներ Բեշապուն, գավառ 88, 67 Բերդկաց, գյուղ 96, 87 Բեթղեճեմ 36, 37, 240, 241

Բերկրի, գյուղաքաղաք 378

Բլուր, գյուղ

Ց

60, 61

(Բյուզանդիոն)52, Բյուզանդիա

`

5Յ»

Բյութանիա 42, 48 Բյուրական 340, 341 Բուրական ամրոցիկ 336, 887, 340, Բջնի, ամրոց 82, 83 Բուլանըխ, տե՛ս Հարք Բովղարիա 30, 31

Գաբեղյանք,գավառ Գամիր (ք),

Գամիրի աշխարճ 14, 157

820, 321

Գալանեի վկայարան82, 88 Գանձակ 378 Գառնի 20, 21 Գառնի, գլուղաքաղաք

,

112. 118, 888.

ՅՅ

Գարդման, բերդ, ամրոց 130, 181,

Յ1Լ4,

Գարդման, գավառ 82, 83, 150. 131. 232, 233 Գարդմանի աշխարք 128, 129 Գեղա (Գեղ, Գեղմաղան), լեռ ՅՅՅ.. 887, 379 Գեղամ, լեռ 20, 21 Գեղամա ծովակ 96, 97, 202, 208, 282. 238, 298, 298, 302, 308 Գեղամաղա լեռներ 379 Գեղամի դաստակերտ20, 21 Գեղամլո ամրոց 856, 357, 379 Գեղարքունի, Գեղարքունի գավառ 20, 21, 128, 129, 506, 307 Գողթն, Գողթան գավառ 102, 108, 110, 111, 308, 309 Գոմոր 376, 379 Գորիս 379 Գրիգոր սուրբ, եկեղեցի 78--81,

114,

Գրիգոր սուրբ, վանք 112, 118 Գուգարք, Գուգարաց երկիր, Գուգա146, րաց աշխարք 28, 29, 142, 148, 147, 220, 221, 244, 245, 252, 258, 266, 267, 296, 297, 302, 308, 870:

Դամասկոս98---101 Դամասկոսի պարիսպ 280, 281 Դասնավորբ,գավառ 374 Դարիալի կիրճ, տե՛ս Ալանացդուռ Դարա 70, 71 Դարոն 88, 89 Դարուլնք 76, 77, 228, 229, 874 Դերջան, գավառ 286, 287 Դիադին, լեռ 878 Դողբ, գյուղ 172, 178 Դվին, քաղաք 62, 63, 66, 67, 70--727, 84, 85, 88, 89, 94, 95, 100, 101, 108 -111, 114--119, 122-125, 128, 129, 186, 137, 162--165, 170, 171, 182, 188, 188--191, 198--201, 216--221, 288, 280. 242-245, 272, 278, 290, 291, 294, 295, 800--808, 808--811, Յ20, 821, 882--385, 854--359, 389 Դրասխանակերտ, գլուղ 888

Եգերիա,գավառ

826, Եգիպտական. նաճանգ

Եգիպտոս 92, 98, 192, 198 Եդեսիա 24, 25, Յ8, 39 Եկեղյաց գավառ 44, 45

Եղեգնաձոր378 Եղիվարդ, դաստակերտ 94, 95 Եղվարդ, գյուղ 68, 89 Եռաստ (Առեստավան, Առեստովան, Եռաստավան) 878 Եվրոպա 877 Երազգավորք,կալվածք 146, 147 Երազգավորք, քաղաքագյուղ 180, 131, 186, 187, 200, 201, 210, 211, 220, 221, 804---807 Երասխ, գետ 18--21, 216, 217 Երասխաձոր, Երասխի ձոր 182, 189,

200, 201, 284--287, 370 Երնան 94, 95, 872 ԵրկրորդՀայք 20, 21, 70, 71 Երնջակ, ամրոց 288, 289, 242, 248, Յ08, 309 Երուսաղեմ 32-85, 54, 5Ծ, 76, 77, 80, 81, 224, 225. 256, 257. 264, 265, 276, 277, 871, 875, 876, 377 Երրորդ Հայք 20, 21, 70, 71

Եփեսոս48.---51, 54, 55, 974 Եփրատ, գետ 38, 39, 178, 179

Զարնանդ,գավառ 142, 148, 290, 291, ՅՑ0, 381, 976 114, 115

Ջրեսկ, գլուղ

Էջմիածին,տե՛ս Վաղարշապատ.

Ընձաքիսար, լեռ 70,

Թալին, գլուղաքաղաք

110, 111

Թեթրիծղարո878 Թեոդոսուպոլիս,տե՛ս Կարին Թիլ, ավան 44, 45, 54, 65 Թորդան, գյուղ 44--49, 288, 289Թրակիա14, 15, 80, 31 Թուլիս, կղզի 54, 55 Թուղխ, գլուղ 178, 179 Թուրբաստան72, 78, 328, 827 Իմիրզեկ, Բնավալր 879 Իռա 70, 71 Իսրալել 22, 28, 186, 187, 218, 219: 276-281, 360, 361, 875, 877, 878,.

իտալիա 284, 285 ԻրաճականԱդրբեջան878

Լակոնիա (Սպարտա) 877 Սուրիկիա 14,

Խազնաթ-Գեղփ32, Ծաղ,

գյուղ

54, 59

Խաղամախիդաշտ 66, 67,

.

878.

Խաչեն, ամրոց 130, 131 98, 99 Խոսրովի արգելանոց 879 Խորագույն Հայք 70, 71 Խրամ, գետ 378 Խառան

Ծաղկանց,լեռ

Ծաղկոտն, լեռ 328, 829 Ծանարք 164, 165, 304, 305 Ծոփք, Ծոփաց աշխարն, Ծոփաց գա-վառ 20, 21, 44--47

Կակազո, գյուղ

Հագարի անապատ 882, 338 Հայաստան,Հալոց աշխարք, Հալոց եր14--28, 82--85, կիր, Հայք 8--11, Յ8.41, 46, 47, 50--58, 56--87, 20 --77, Դ9--81, 84, 85, 88--98, 96-101, 110, 111, 114--117, 120, 121, 136, 187, 150, 151, 162, 168, 174-127, 180, 181, 184, 185, 202, 208, 268-214, 215, 222, 228, 288, 289, 278, 278. 279, 284, 285, 290, 291,306- 307, 330--333, 369, 872, 378,

116, 117

Կաղամախիք378 Կաղզվան, գլուղ 182, 188 Կալլան (Կայան), ամրոց 806, 810, 311 Կանգար (Կանգարք) 282, 288

807,

Կապադովկիա 70, 71 Կապուտ 286, 287 Կապույտ, բերդ 370 Կարասու, Արաքս գետի վտակ 879 Կարին (Էրզրում, Արզրում, Թեոդոսուոմ պոլիս, Թեոդուպոլիս),քաղաք 71, 76, 77, 164, 105, Կարմիր ծով 379 Կարնո աշխարճ 70, 71 Կարնո ամրոց 182, 188 Կարուց բերդ 148, 149, 190, 191

578, 379 Հայկականպար 378 Հալկական Տավրոս, լեռնաշղթա 878 Հարք, գավառ 66, 67, 379 Հացեկաց, գյուղ 56, 57 Հացյաց վանք 48, 49 Հացիվ 70, 71 Հելլադա (Ելլադա) 30, 31 Հեր (Խոլ) 142-145, 290--298, 380,

Կավակերտ, դաստակերտ 114--117 Կաբավաբար, ամրոց 824, 325 Կեսարիա (Միժակ) 28, 29, 82, 38, 48, 49, 54, 55, 70, 71

881, 376 Հղուկ (Յղուկ), գլուղ 66, 67 Հնդկաստան (Հնդկաց աշխարճ) 86, 87 Հողոցմանց, գյուղ 60, 61 Հողս, քաղաքագյուղ 178, 179 Հռիփսիմյան վկալարան 76, 77 Հոռոմ 46, 47, 50, 51, 54, 55, 374

Կիլիկիա 378 Կղարջք 164, 165 Կղարջբի ամրոցներ 216, 217 Կոգ, գավառ 74--77 Կոգովիտ, լեռ 328, 329, 374 Կող, լեռ 30, 31

Հռոմեական Մարգ 114--117 Հրեաստան 22, 28, 32--87,

Կողբ, գլուղաքաղաք 80, 81, 198, 197 Կողբ, դաստակերտ294, 295 Կոստանդնուպոլիս 48-51, 54, 55, 84,

85, 90, 91, 266, 287 Կովկաս 142, 148, 220, 221, 268, 259, 296, 297 Կովկասյան լեռներ 28--31, 164, 202, 208, 875 Կոտալք, գավառ, նաճանգ 68, 67, 94, 95. 108. 109, 118, 119, 128-181, .

165,

820,

Կորդվաց աշխարճ 248, 247, 828, 329 Կորդվաց լեռներ 272, 278 Կորդուք, գավառ 376 Կորճայք, նաճանգ 376 Կրուստ, ամրոց 316, 817 Կուր, գետ 184, 165, 822, 828, 328

Հագար 10, 11, 222, 228, 372.

224, 225,

877, 878 Հուդա, թագավորություն Հունարակերտ, քաղաք 164, 105 Հունաստան (Հույնք) 82, 88, 88, 89 Հուրաստան,գետ 116, 117

Ջագ, գյուղ,

Ջիրավ 52,

94, 95, 130, 131 '

96,

Ջորափոր, գլուղ Ջորոփոր 810, 811

՛

ճՃվաշ,գավառ 816,

Մազազ, գավառ 116, 117, 354, 355,

Մակու 878 Մակուրան 86, 87

Մակվա, գետ 374 Մաղազ, գավաղ 86, 97 Մալրո վանք 82, 88 Մայրագոմ82, 88 Մանե (Մանյա) քարալր 42-45 Մասիս, լեռ 18, 19 Մասյացոտն 18, 19, 70, 71, 28, 79, 92,

Նախճրաձոր200, 201 Նախջավան, քաղաք 100, 101, 110, 111, 170, 171, 212, 2198.216, 217, 290--298, 808, 309, 382,338

Նակովոս, գավառ 344,

Մարանդ 290, 291 Մարգաստան(Մարդաստան)290, 291, 378, 328

Մարս 14,

Մարտիրոսացպոլիս, մայրաքաղաք, (Մարտիրոպոլիս,Նփրկերտ, Հուստիանունիստ, Տիգրանակերտ) 70, 71, 872

Մարտիրոպոլիս,

Մարտիրոսաց- Նփրկերտ,գավառ

տե՛ս

պոլիս

Մեծ

Հայք 20, 21, 70, 71, 288, 269, 274, 275, 378, 374, 378, 379

Մեծ Մեծ

Հալքի

Մաս

Հայքի Մերբեզ, լեռ 379 Մեծ

Մեծ

70, 71

Մաս

70, 71

տե՛ս

Միկենե 372

Կեսարիա (Միժակ)

Միջագետք 34--87, 70, Միջերկրայք32, 38

Մորան 86, 87 Մորիա, լեռ, տաճար 376 Մռավյան, գյուղ, տես Աղապատրուշ

Մրեն, քաղաքագյուղ Մուղան 879

239, 244, 245, 304, 805, 870, 878

Շիրակավան146, Շողագա 282, 288

Ռթմսո, գլուղ 62, 68, 96,

84,

70, 71, 110, 111 Ովա (Ովայք), գյուղ 118, 119

Որոմանի (Արմանի),

գյուղ

Ռրմզդական մեճյան 82, Ռրսիրանք,գյուղ

304, 805,

126, 127

Չորրորդ Հայք 20, 21, 70,

Միջերկրականծով 378 Մծբին 80, 31, 70, 71 Մոկբ 180, 181, 294, 295

Մոկացլեռներ 272,

ի

ամրոց 296--299, 316, 917, 378 Փամքոր164, 165 Շարուր, դաշտ 188, 189 Շիրակ, գավառ 114, 115, 148, 149, 188, 188, 198, 199, 210. 211, 288,

Ոստան

Միափոր, գավառ 230, Միժակ,

Շամշուլդե (Շամշուլդա, Սամշուլդե) `

Զավ (Զաբ), Տիգրիսի վտակ 875,

Շամ 102, 108

Մարտիրոսաց քաղաք 20, 21, 50, 51 Մելիտենե, Մելտինա, քաղաք 20, 21, 50, 51, 70, 71 Մեծամոր116, 117 Մեծ Աղբակ 875

ՆՖաքովր,ձոր 222, 228, 860, 861 ՆՖերքսագուլնՀայք 70, 71 Նիգ, գավառ 78, 78, 110, 111, 220, 221, 370, 875 ՆՖիգատուն875 Ֆիկիա 42, 48 Ծինվե 22--25 Նոր քաղաք, տե՛ս Վաղարշապատ Նորատունք, գլուղ 302, 808 Նպատ, լեռ 52, 58 Նփրկերտ, տես Մարտիրոսացպոլիս

Պաղեստին82, 88, 176, 177, 877 Պարս, տե՛ս Պարսկաստան Պարսկաստան58, 58, 62--67, 70, 71, 78, 79. 86, 87, 212, 818, 330, 3881,

Պոնտոս

20, 21, 28--88, 70, 21

Ջրաբաշխ,սար 40,

-

Մ

՛

Ջերմ, գետ

Սճծեղվան, գլուղ 66, 62 Սոդոմ 826, 327, 304, ՅՇԾ, Ց70, Սոփեր 200, 201, 375

Ռո, քաղաք 880, 381 Ռիս, գետ 82, 38 Ռշտունիք 78, 78, 86--91

Սուեզ, ծոց 379 Սուկավ, լեռ 40, 41

Ռստկաց (Բոստկաց) գավառ, նառանգ,

աշխարհ 246, 247, 282, 298. 380, 881, 376 Ռոտոկ(բ), գավառ 96, 97, 162, 168 Ռուծափ, քաղաք 102, 108

(Սակաստուն)72, ՉՏ. Սագաստան 87, 350, 351

Սակուրեթ» (Ասկուրեթ), ամրոց

88,

296,

297, 878

Սաղամաս 292, 298 Սամշվիլդո, գլուղ 378 Սասուն

Սեբոլիմ 879 Սեգովրա (Սեգովր) 170, 171, 304. 365, 379 Սելլան (Սիյլան), լեռ 378 Սնաբերդ, գյուղ 379 Սնաճ, ամրոց 184, 195 Սնան, կղզի 96, 97, 168. 169, 280, 281, 336, 337, 354--857, 888, 970 Սնաստիա, մայրաքաղաք 70, 71 :

ծով 875

220, Սարեփթ Սիդոնյան

221, 280, 281 176, 177. 109, 108, Սիմ, լեռ 44, 45, ՅՉ8

Սին, անապատ 86, 87 Սինա, թերակղզի 378 Սինա (Սինեական) լեռ 84, 85, 369,

367,

:

Սինգ 86, 87 Սիոն 214, 215, 224, 225, 282, 288, 886, 387, 340, 841, 358, Յ69, 376. Սիոն, լեռ 156, 157 Սիսական 282, 233, 246, 247, 304, 805 Սյունիք, Սյունյաց աշխարճ 216, 217, ՅՈ4, 305, 358, 359, 378 Սիոն (Սիովն) վերին 88, 39, 256, 257, '

ՅՑՑ, 367

Վայք 378

Վան, քաղաք 82, 38 Վանա լիճ 378, 378 Վառճաց Ջոր 184, 185

Վանանդ 98, 99, 146, 147 Վանանդ, գավառ 180---189.

Սարդանապաղ22, 28 Սեբաստիա50, 51

Սն

Վաղարշակերտ 282, 283, 308 Վաղարշապատ (Էջմիածին, Նոր քաղաք), քաղաք 60, 61, 64, 65, 78, 79, 298, 308, 378 Վաղավերն, գլուղ 300, 301 Վալո (Վայոց) ձոր 60, 61, ՅԵՏ, 359.

Վասպուրական, Վասպուրականի գապառ, նահանգ (Կոտուր) 122-125, 178, 179, 184, 185, 206, 207, 244, 245, 292, 208, 296, 297, 370, 878. :

875, 378 Վատնլան դաշտ 48, 47 Վարարակ, գետ 879 Վարդանակերտ98, 99, 374 Վենետիկ 258, 259

Վժան, գյուղ 170, 171 Վրաց աշխարճ, Վիրք, Վրաստան 24, 25. 56, 57, 88, 89, 188, 189, 216, 217, 246, 247, 266--271, 298, 298. 810, ՅԼ1, 309, 870, 378 Վրկան (Վրկանք) 72, 78 Վուրի աշխարճ 204, 205, 316, 817

Տաճկաստան878 Տայք 70, 71, 86, 87, 90, 91, 182, 188, 190, 191, 210, 211 Տայոց ամրոց 188, 189 Տալոց գավառ 94, 95 Տաշիր 210, 211, 282, 238, 870, 878 Տաշիրք 198, 199, 246, 247

Տաշրատափ 198, 199 Տավուշ, ամրոց 822, 328՝ Տավուշ: ձոր 812, 313:

Տավրոս, լեռ 44, 45, 120, 121, 878 Տարան 86, 87 Տարոն, գավառ, աշխարճ 44, 45, 56, 176-57, 60, 61, 76, 77, 120-125. 179, 270-278,

286, 287,

389"

Տիգրիս, գետ 375 Տիգրանակերտ,տե՛ս Մարտիրոսացպոլիս

Տիզբոն 76--79 Տիրառիճ, գյուղ 66, 67 Տոսպ, գավառ 180, 181, 184, 185, 290, 291, 378

Տոսպա ծով, տե՛ս Վանա լիճ Տորոս, լեռ 122, 128 Տրապիզոն,մալրաքաղաք70, 71 Ֆրոյա, քաղաք 872 Տուշպա (Վան) 878 Տուս 164, 165 Տուս, գյուղ 130, 181 Տուրուբերան,նաճանգ 878, 374 Տփղիս (Թբիլիսի), քաղաք 164, 165, 189, 246, 247, 296, 297, 370,

186»

Ուղեաց, գլուղ 78, 79 Ստի գավառ 180, 131, 142, 148, 164, 165, 180, 181, 198, 199, 220, 221, 228, 228, 802--807, 810, 311, 818--

ՇթԻՇ

Ուրարտու878 Ուրմիա, լիճ 378 Փայտակարան, քաղաք

-բ

՛

Էա»:

44, 45, 174,

175, 190, 191, 198, 199 Փառաժնակերտ, գլուղ 78, 79 Փորակ էմբա (ձորակ) 192--195

Փոքր Եռաստ 66, 67 Փոքր Խաբուր 376 Փոքր Հայք 378 Փոքր Սյունիք.46, 47

Քաղին 110, 111 Քաղկեդոն (Քաղկեդոնի ժողով) ..64,

65, 68, 69, 90, 91, 374 Քասաղ, ավան 875 Քասաղ, գետ 90, 81

Քարաճունջ,գետ

արավազ,

քարանձավ20, 21 քաղա արունջ (Քարաճունջ), ր 5), քաղաքագյուղ ՅՆ, 035 Քարսպառ, իջնան 146, 147 Փեղի, ամրոց 860, 861 Քունարաստան,գյուղ 86, 67

0շական,գյուղ 60, 61 Օվկիանոս(Ովկիաճոս) 54, 55, 378

ՀրվճաննեսԿաթողիկոս Դրասխանակերտցի ՀԱՅՈՑ

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Յառաջաբան պատմութեան Պատմության առաջաբանը Բան ինքնուրոյն սակս յիշատակի

.

ի

`

-

րոլ անուան

խուք

Իր անվանն արժանի մասնավոր

Ծանոթագրություններ Առճձնանունների ցանկ

Տեղանունների ցանկ

.

-

.

-

.

.

Չ

.

-

ի

-

.

-

-

-

.

.

-

.

"ԱՆԱՆ. .

.

ԱՐ.

-

`.

ւ.

-

-

.

.

-

.

.

.

.

:

'

Մաման

ՀրատարակչությանխմբաԳիր

Դ. ՝.

Գետրոյան Նկարիչ` Հ. Ա. Տեխն. խմբագիր՝ Հ. Ա. Հովասափյան Վերստուգողսրբագրիչ՝ Ս. Վ. Ղազարյան Լինոտիպիստ՝ Թ. Շ. Վարդանյան .

08.

ՍտորագրվածԷ տպագրության

02.

թ.։ Հանձնված Է շարվածքի 01. սո)7)ն 1: Տառատեսակ՝ գրքի տպագրական Թուղթ 60»Հ84:/ե: Չափսը 1996 թ. մամուլ: 21188 տպագրական 28.25 պայմանական վորական: Տպագրություն՝բարձր: Մ 106: Գինը՝ պալմանագրային: 1500։ Պատվեր ն րատ. մամուլ: Տպաքանակ՝ փ. | Մանուկյան Երնան, Ալեք հրատարակչություն, ճամալսարանի 78.ւ. " Երնանի ՃՈՇՃ ՊԱՈատտտւը, Թքջոճի, 31. 9տրոտւծտեո180Խքօտձոըրօրօ մրտծքօ81678, փ. 3ն 62: .

՞

Երնան, Աբովյան ճամալսարանի տպարան, Երնանի Թթճոճի, 31. Ճ608տոտ

ֆոմտծքօմ7614, Խքօոճիոտ0րօ0 ՂաոօրքոճՓոտ

78.52