Հայոց սոցիոնորմատիվ մշակույթը

ԵՐԵՎԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ՖԱԿՈՒԼՏԵՏ

ՀՆԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԱԶԳԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ԱՄԲԻՈՆ

ԾՐԱԳԻՐ

«ՀԱՅՈՑ ՍՈՑԻՈՆՈՐՄԱՏԻՎ

ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ»

ՀԱՏՈՒԿ ԴԱՍԸՆԹԱՑԻ

Կազմող` պատմ. գիտ. դոկտոր, պրոֆ.

Ռ. ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ

ԵՐԵՎԱՆ

ԵՊՀ ՀՐԱՏԱՐԱԿâՈՒԹՅՈՒՆ

316: 391/395=919.81 60.5+63.5(2 )

Հրատարակության է երաշխավորել ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետի գիտական խորհուրդը

Հայոց սոցիոնորմատիվ մշակույթը: Ծրագիր/ Կազմ.ª Ռ. Նահապետյան.- Եր.: ԵՊՀ հրատ., 2014.-16 էջ: Ծրագիրը նախատեսված է Պատմության ֆակուլտետի «ազգագրություն» մասնագիտացման մագիստրատուրայի 1 կուրսի ուսանողների համար

316: 391/395=919.81 60.5+63.5(2 )

1SBN 978-5-8084-1844-8

Օ ԵՊՀ հրատ., 2014 Օ Ռ. Նահապետյան, 2014

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

(1 ժամ դասախոսություն) Հասարակական ն ընտանեկան հարա երություններն ի րն մշակութային արժեքներ, դրանց ուսումնասիրության ազգագրական ըմ ռնումները: «Համայնք», «ազգ», «գերդաստան», «փոքր ընտանիք» հասկացությունների նութագրումը: Ամուսնությունը որպես «ազգ»-ի ն ընտանիքի առաջացման ու գոյավորման սոցիալ-մշակութային երնույթ:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1.

2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.

Նահապետյան Ռ., Աղձնիքահայերի ընտանիքը ն ընտանեկան ծիսակարգը (պատմաազգագրական ուսումնասիրություն), Երնան, 2004: Նահապետյան Ռ., Հայոց ազգակցական համակարգը (պատմաազգագրական ուսումնասիրություն), Երնան, 2012: Սամուելյան Խ., Հին Հայաստանի կուլտուրան, հ. 3, Երնան, 1941: Карапетян Э.Т., Армянская семейная община, Ереван, 1958. Карапетян Э.Т., Родственная группа “азг” у армян, Ереван, 1966. Косвен М.О., Семейная община и патронимия, М., 1963 Семенов Ю.И., О стадиальной типологии общины. – в кн. Проблемы типологии в этнографии, М., 1978, с. 75-91. Семенов Ю.И., Происхождение брака и семьи, М., 1974.

ԹԵՄԱ 1.

ՀԱՅ ԳՅՈՒՂԱԿԱՆ ՀԱՄԱՅՆՔԸ 19-20-ՐԴ ԴԴ.

(2 ժամ դասախոսություն) Հայկական գյուղական համայնքը ռուսական ն օսմանյան կայսրությունների վարչա-քաղաքական կառուցվածքների համակարգում. արնելահայ ն արնմտահայ գյուղական համայնքները: Համայնքի ն գյու–3–

ղական նակավայրի տարածական ն կառուցվածքային համապատասխանության հարցը: Գյուղական համայնքի կազմն ու կառուցվածքը: Համայնքի կառավարման պետական-վարչական ն սովորութաիրավական սկզ ունքները, կառավարման մարմինները: Եկեղեցու դերը համայնքի ներքին կյանքում: «Ազգ» - արենակցական խմ ի ն «Նահապետական գերդաստանի» մասնակցությունը համայնքի ներքին տնտեսական ու մշակութային կյանքին: Դրացիական հարա երությունների նույթը համայնքում: Անհատի դերը համայնքում: Համայնական աշխատանքների սեռա-տարիքային աժանումը: Համայնական փոխօգնության ձները: Համայնական ծեսերն ու սովորույթները: Համայնքային նոր կառուցվածքների ձնավորումը ն գործառույթները Հայաստանի Հանրապետությունում:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1.

Համ արյան Ա.Ա., Ագրարային հարա երությունները Արնմտյան

Հայաստանում, Երնան, 1965, էջ 52-56, նույնի` Արնելյան Հայաստանի գյուղացիության սոցիալական կազմը 19-րդ դ. 2-րդ կեսին.ՊԲՀ, 1984, № 1. 2. Հակո յան Ս., Գյուղական համայնքը Հայաստանում 15-18-րդ դդ., ՊԲՀ, 1973, թիվ 2: 3. Խաչիկյան Լ.Ս., Հայ գյուղական համայնքը, ՊԲՀ, 1958, № 1: 4. Մանանդյան Հ., Ֆեոդալիզմը Հին Հայաստանում, Երնան, 1934. 5. Նահապետյան Ռ., Նյութական փոխօգնության ձների մնացուկները աղձնիքահայության ազգակցական խմ երի մեջ 19-րդ դ. ն 20-րդ դ. սկզ ին, «Երնանի համալսարան», 1977, ' 2: 6. Նահապետյան Ռ., Ազգակցական ն համայնքային փոխօգնության ձների վերապրուկները աղձնիքահայության մեջ (19-րդ դ. երկրորդ կես – 20-րդ դ. սկիզ ), ԲԵՀ, 1979, ' 1: 7. Նահապետյան Ռ., Հայոց ազգակցական համակարգը (պատմաազգագրական ուսումնասիրություն), Երնան, 2012: 8. Նահապետյան Ռ., Աղձնիքահայոց հյուրընկալման ավանդույթը (Ճ1Ճ-ՃՃ դդ.), ՊԲՀ, 2005, 1 (168), էջ 160-169: 9. Վարդանյան Վ., Գյուղական համայնքները Վասպուրականում, 1ՃՃ դդ., «Լրա եր հաս. գիտ.», 1978, ' 3: 10. Սամուելյան Խ., Հին Հայաստանի կուլտուրան, հ. 3, Երնան, 1941, էջ 204-221:

11. Акопян М.В., Сельская община в Восточной Армении во второй половине ՃԼՃ – начале ՃՃ вв., Ереван, 1988. 12. Егиазаров С.А., Исследования по истории учреждений в Закавказье, ч. 1, Сельская община, Казань, 1889. 13. Мкртчян А.А., Общественный быт армян Нагорного Карабаха (вторая половина ՃԼՃ – начало ՃՃ вв.), Ер., 2010. 14. Мочалов В.Д., Сельская община в Закавказье. – “Исторические записки”, 1960, № 67.

ԹԵՄԱ 2.

«ԱԶԳ» – ԱՐԵՆԱԿՑԱԿԱՆ ԽՈՒՄԲԸ

(2 ժամ դասախոսություն)

Հայ ժողովրդի ազգակցական համակարգը ն ազգակցության տերմինները: «Ազգ» ազգագրական հասկացությունը ն նրա պատմական կապերը տոհմի հետ: Ազգի կազմավորման ընթացքը, ազգի կազմավորումը մեկ ընտանիքի աճման հիման վրա: Որոշ ավան-դություններ տվյալ ազգի մայր ընտանիքի ն նրա նահապետի վերա երյալ. նախնու պաշտամունքի հետքեր այդ ավանդությունների մեջ: Ազգ կազմելու ընթացքը Ճ1Ճ ն ՃՃ դդ. առաջին քառորդի տվյալների համաձայն: «Ազգանուն» տերմինի սկզ նական ձները. մականունը որպես ազգանուն տերմինի զուգակիցը: Նախնուց, զ աղմունքներից ն այլ երնույթներից ծագող ազգանուններ: Ազգանունը փոխելու դեպքերը, պատճառները, հետնանքները: Կրկնակի ազգանունները ն դրանց պատմական արմատները: «Ազգ»-ի տնտեսական միասնությունը: Ազգակցական խմ երի վարելահողերի, անտառամասերի, արոտավայրերի տիրապետման սկզ ունքները: Ազգի համընդհանուր այգիները ն գործիքները, արտադրական շենքերն ու կալերը, թոնիրները, սանդերը ն այլն: Ազգակցական ընդհանուր պահպանակներ` «դաղմա»-ները անասնապահության մեջ ն դրանց ճյուղավորումը: Սեփականության ժառանգման կարգը: Սոցիալական անհավասարության դրսնորումները ազգատոհմի ներսում: Փոխօգնության ձները ազգատոհմի ներսում: Ազգատոհմի տարածքային միասնությունը: Ազգակցական թաղերը, դրանց անվանումները: Ազգակցական թաղերի գոյացման տնտեսա–5–

կան ն սոցիալական պատճառները: Ազգակցական կցաթաղեր ամառանոցներում: Òմեռանոցները ն կալատեղերը նակավայրերի վերածվելու ն ազգակցական թաղերի ստեղծման ընթացքը: Ազգերի թաղավորման ձների պահպանումը 1920-1930 - ական թթ. ն դրանց վերացման ընթացքը 1950-90-ական թթ.: Ազգատոհմի գաղափարական կապերը: Ազգի նախնիների հիշատակը հավերժացնելու միջոցառումները: Ամուսնության արգելքն ազգատոհմի ներսում: Ազգակցական գերեզմանաշարքեր ն ազգակցական գերեզմանոցներ: Ազգին կամ ազգանդամին պատկանող սր ությունները (սր ատեղ, սուր գրքեր, շարժական առարկաներ): Ազգատոհմի ընդհանուր ղեկավարը: Ազգակցական ընդհանուր ժողովները ն ազգատոհմի միասնության պրոպագանդան: Մայր ընտանիքների դերը կրտսեր ընտանիքների դաստիարակության գործում: Կենտրոնախույս ընտանիքների նկատմամ ազգատոհմի ռնած դիրքը: Ազգատոհմի արոյական կապերը: Իգական սեռի պատվի պաշտպանությունը: Հոգնոր ազգակցություն` կնքահայրություն, պսակի քավորություն, որդեգիրների կապերը ն այլն: Տոհմածառեր կազմելու ն պատմությունը գրելու գաղափարական արմատները: Ազգակցական հարե երություններում տարածքային ն տնտեսական կապերի թուլացումը նոր ժամանակներում: Ազգի գաղափարական միասնության պահպանվածության աստիճանը, դրա նորովի դրսնորումները:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. 2.

Բդոյան Վ., Հայ ազգագրություն, Երնան, 1974, էջ 155-165: Կոսվեն Մ.Օ., Կովկասի ժողովուրդների պատրոնիմիան, ՊԲՀ, 1963, ' 1:

3.

4.

5.

Նահապետյան Ռ.Ա., Նյութական փոխօգնության ձների մնացուկները աղձնիքահայության ազգակցական խմ երի մեջ 19-րդ դ. ն 20րդ դարի սկզ ին, «Երնանի համալսարան» 1977, ' 2, էջ 47-50, նույնի` Ազգակցական ն համայնքային փոխօգնության ձների վերապրուկները աղձնիքահայության մեջ, ԲԵՀ, Երնան, 1979, ' 1: Նահապետյան Ռ.Ա., Հայոց ազգակցական համակարգը (Ճ1Ճ դ. երկրորդ կես – ՃՃ դ. սկիզ ). Պպատմաազգագրական ուսումնասիրություն, Երնան, 2012: Бдоян В.А., Кровнородственный “азг” и родственные отношения у армян.- СЭ. 1952, № 1.

6. 7. 8.

Бутинов Н.А., Типология родства.- В кн. Проблемы типологии в этнографии, М., 1978, с. 66-74 Карапетян Э.Т., Родственная группа “азг” у армян, Ереван, 1966. Косвен М.О., Семейная община и патронимия, М., 1963

ԹԵՄԱ 3.

ՀԱՅԵՐԻ ԸՆՏԱՆԻՔԸ

(3 ժամ դասախոսություն) «Ընտանիք» հասկացության առումները: Ընտանիքի տիպերի պատմական հաջորդականությունը հնագույն ժամանակներից մինչն մեր օրերը: Ընտանիքի հիմնական ձները 19-րդ դ. վերջին – 20-րդ դ. սկզ ին: Մեծ ն փոքր ընտանիքների նութագիրը: Գերդաստան, նրա կազմն ու կառուցվածքը: Ոչ արյունակից անդամների առկայությունը գերդաստանում` որդեգրում, տանու ծառաներ, տնփեսայություն: Գերդաստանի գաղափարական ն տնտեսական հիմքը: Գերդաստանի եկամուտները, դրանց հայթայթման եղանակներն ըստ տնտեսության ճյուղերի: Հիմնական ն օժանդակ եկամուտներ: Պանդխտությունից ստացվող եկամուտներ: Սեփականության ձները գերդաստանում: Աշխատանքի սեռատարիքային աժանման կարգը գերդաստանում: Ավագության կարգը: Ղեկավարությունը: Իրավահարա երությունները գերդաստանում: Վարվելակարգը կարգավորող նորմերը: Արգելանքներ (տա ուներ): Բերանակապություն, չխոսկանություն ն դրանց պատմական մեկնա անությունը: Կեցվածքի արեկրթություն: Նստելու, ճաշելու, ննջելու արեկրթություն: Դիմելու ձները գերդաստանում: Գերդաստանն որպես սերնդաճն ապահովող հիմնական միավոր: Ընտանեկան, աշխատանքային, ազգակցական, համայնքային, հայրենասիրական, ռազմական, արոյական, կրոնական դաստիարակություն: Հյուրընկալումը գերդաստանում: Գերդաստանի տրոհումը ն դրա սոցիալ-տնտեսական պատճառները: Գերդաստանի տրոհման առաջին նշանները: Առանձնացման միտումները ն աժանքի հասնելու միջոցառումները: Բուն աժանք, դրա տնտեսական ու արոյական պատճառները: Բաժանքի իրավական

կարգավորումը: Շենքերի աժանման կարգը: Հողա աժանում: Շարժական գույքի, անասունների ն այլնի աժանման ձները: Գերդաստանների իսպառ վերացումը Արնմտյան Հայաստանում եղեռնի ժամանակ ն Խորհրդային Հայաստանում 1920-ական թթ.: Փոքր ընտանիք. Նրա սոցիալ-հոգե անական ն տնտեսական հիմքը: Փոքր ընտանիքի կազմը: Գերդաստանական սովորույթների պահպանվածության աստիճանը փոքր ընտանիքում: Իրավահարա երությունները փոքր ընտանիքում:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. 2.

Բդոյան Վ. Հ., Հայ ազգագրություն, Երնան, 1974, էջ 117-132: Գա րիելյան Մ., Հայկական ընտանիքն անցումային շրջանում (ազ-

3.

Նահապետյան Ռ., Աղձնիքահայերի ընտանիքը ն ընտանեկան ծի-

գա անական ուսումնասիրություն), Երնան, 2005:

4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13.

սակարգը, Երնան, 2004: Սամուելյան Խ., Հին Հայաստանի կուլտուրան, հ. 3, Երնան, 1941, էջ 105-204: Վարդումյան Դ.Ա., Լոռեցիների նոր կենցաղը, Երնան, 1958: Վարդումյան Դ.Ա., Կարապետյան Է.Տ., Հայաստանի կոլտնտեսականների ընտանիքը ն ընտանեկան կենցաղը, Երնան, 1963: Армяне. Серия “Народы и культуры”, М., 2012. Карапетян Э.Т., Армянская семейная община, Ереван, 1958. Косвен М.О., Семейная община и патренимия, М., 1963. Косвен М.О., История и этнография Кавказа, М., 1961. Народы Кавказа (Серия “Народы мира”), т ԼԼ, М., 1962. Тер-Саркисянц А.Е., Современная семья у армян, М., 1972. Тер-Саркисянц А.Е., Армяне. История и этнокультурные традиции, М., 1998, էջ 130-154:

ԹԵՄԱ 4.

ՀԱՅԵՐԻ ԸՆՏԱՆԵԿԱՆ ԾԻՍԱԿԱՐԳԸ

(4 ժամ դասախոսություն)

ա) Ամուսնություն ն հարսանիք. Ամուսնության ձները ն ծիսական սովորույթներն ըստ ազգագրական ն անահյուսական տվյալների: Բազմայրության, ազմակնության, տեգրամուսնության ն քենամուսնության, օրորոցախաղի, առնանգման ն գնմամ ամուսնության հետքերը անահյուսության ն ազգագրության համաձայն: Ամուսնացողների տարիքը: Ազգեդուրս ամուսնության սկզ ունքը` «հաս-չհաս» հակադրույթը հայոց կանոնական ն սովորութային սկզ ունքների ոլորտում: «Յոթ պորտի» էությունը: Ազատ ընտրության ն ամուսնության երնույթների զարգացումը Ճ1Ճ-ՃՃ դդ.:

Նախահարսանեկան արարողակարգ. Աղջիկտես, խնամախոսություն, խոսքկապ: Նշանդրեք (անվանումները, ձները, ժամանակը, մասնակիցները, նշանը, հյուրասիրման կարգը, նշանօրհնեքն ու «նշան» տալը, հարսի նվերները, ընծայա երություն ն փոխանակում, հարսնատեսն ու փեսատեսը «հղե կտրելը» կամ «օր կապելը»: Հարսանիք: Հարսանեկան զգեստ, շորձնեք, ժամանակը հարսանիքում, հրավեր, քավոր, ալըրմաղեք, գինեթափեք, եզնմորթեք, հարսանքատուն հարդարելն ու «թախտ կապելը», «հալավօրհնեք» ն «ազպանստում», «ազպալվածք» ն « աղնիքի» ծես. «փեսաթրաշ», «թագավոր կարգել ն «ծառ կապել», «փեսի ծառ», «ծաղկոցներ» կամ հարսի «գլուխ գովալ», հինադրեք, հարսնառ, շարժման սխեման ն խնամիների «ճակատամարտերի» ծեսեր, ամուսնության վավերացում` թոնրի պսակից զագս [ՔԿԱԳ], խնջույք հարսի տանը, շեմի ծեսեր, զոհա երություն շեմին, լավաշով դիմավորելու ծեսը, թրի տակով անցնելը, ափսե կոտրելը, խնջույք փեսայի տանը, հավթռունք, փեսադատ, «թագվերացից» «կարմիր խնձոր»: Հետհարսանեկան արարողակարգ. նորահարսի առօրյա պարտականությունների ն իրավունքների մեկնարկ, «ոտնլվան», «ավլելը» ն «տնից դուրս երելը», «գլուխլվա», խնամականչ, քառասունք, դարձ: Դրանց մեկնա անությունները:

Քավորություն` հոգնոր ազգակցության ստեղծումը: Մակարների ընտրությունը փեսատանը ն ծաղկոցավորների ընտրությունը հարսի տանը: «Կտրել-կապելու» սովորույթը ն «գլխագնի» ու «օժիտի» դրսնորման ձները: Ազգատոհմի ու համայնքի նյութական օգնությունը երկու կողմերին: Օժիտի կազմը: Անձնական սեփականությունը որպես հարսնացուի օժիտ: Օժիտը որպես մասնավոր սեփականության ձն: Նվերները որպես օժիտի աղկացուցիչ մաս: Օժիտը արդի կենցաղում:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1.

2. 3. 4. 5. 6.

7.

8. 9.

10.

11. 12. 13. 14.

15. 14.

Ա ովյան Խ., «Ակնարկ Թիֆլիսում ապրող հայերի կյանքի ն հատկապես նրանց հարսանեկան սովորությունների մասին» (տե°ս Խ. Ա ովյան, Երկեր, հ. 8, էջ 154-190): Բդոյան Վ. Հ., Հայ ազգագրություն, էջ 136-155: Իփեկյան Գ., Քավոր, ԱՀ, գ. 24, Թիֆլիս, 1913: Կարապետյան Է.Տ., Օժիտը հայոց մեջ, Երնան, 1978: Հովհաննիսյան Ս.Հ., Ամուսնաընտանեկան իրավունքը վաղ ավատական Հայաստանում, Երնան, 1976. Նահապետյան Ռ.Ա., Աղձնիքահայերի ընտանիքը ն ընտանեկան ծիսակարգը, (Պատմաազգագրական ուսումնասիրություն), Երնան, 2004, էջ 111-163: Նահապետյան Ռ.Ա., Աղձնիքահայերի ամուսնահարսանեկան սովորույթներն ու ծեսերը, (Պատմաազգագրական ուսումնասիրություն), Երնան, 2007: Նահապետյան Ռ.Ա., Քավորը հայոց մեջ (ըստ աղձնիքահայերի ազգագրական տվյալների, ՊԲՀ, 2007, 1 (174), էջ 123-137: Նահապետյան Ռ.Ա., Հայոց ընտանեամուսնական սովորույթների ու ծեսերի նութագրությունը Խ. Ա ովյանի երկերում, Գիտական աշխատություններ, V111, ՀՀ ԳԱԱ Շիրակի հայագիտական հետազոտությունների կենտրոն, Գյումրի, 2005, էջ 53-59: Նահապետյան Ռ.Ա., Ամուսնահարսանեկան սովորույթները սասունցիների ընտանեկան արդի կենցաղում, ԲԵՀ, 2006, թիվ 3(120), էջ 52-60: Նահապետյան Ռ.Ա., Հայոց սոցիոնորմատիվ մշակույթը (Ուսումնական ձեռնարկ), մաս 1, Երնան, 2009: Շագոյան Գ., «Յոթ օր, յոթ գիշեր». հայոց հարսանիքի համայնապատկեր, ՀՀ «Գիտություն» հրատ., Երնան, 2011: Սամուելյան Խ., Հին Հայաստանի կուլտուրան, հ. 1, Եր., 1931, էջ 242-247, հ. 3, Երնան, 1941, էջ 89-132: Վարդումյան Դ.Ս., Կարապետյան Է.Տ., Հայաստանի կոլտնտեսականների ընտանիքը ն ընտանեկան կենցաղը, Երնան, 1963, էջ 94117: Վարդումյան Դ.Ս., Լոռեցիների նոր կենցաղը, Երնան, 1958: Армяне. Серия “Народы и культуры”, М., 2012.

16. Карапетян Э.Т., Выкуп в свадебных обрядах армян и его социально-экономические корни, ԱՀՊՊԹ, հ. 3-րդ, Երնան, 1950, էջ 73-144: 17. Карапетян Э.Т., Об одном персонаже армянской свадьбы, ՊԲՀ, 1965, № 2, էջ 211-216: 18. Тер-Саркисянц А.Е., Современная семья у армян, М., 1972. 19. Тер-Саркисянц А.Е., Армяне. История и этнокультурные традиции, М., 1998, 154-188 с. 20. Харатян З., Культовые мотивы семейных обычаев и обрядов у армян, ՀԱԲ, հ. 17, Եր., 1989, էջ 11-20:

) Տղա երք ն մանկատածություն.

ՈՐԴԵԾՆՈՒԹՅԱՆ ՀԵՏ ԿԱՊՎԱԾ ՀԱՐՍԱՆԵԿԱՆ ԵՎ ՀԵՏՀԱՐՍԱՆԵԿԱՆ

ՇՐՋԱՆԻ ԾԵՍԵՐ ՈՒ ՍՈՎՈՐՈՒՅԹՆԵՐ

Ամլությունը ուժելու ժողովրդական հնարներն ու հավատալիքները: Հղիության պահպանությանն ուղղված սովորույթներն ու ծեսերը:

ԾՆՆԴՅԱՆ ԾԵՍԵՐ ՈՒ ՍՈՎՈՐՈՒՅԹՆԵՐ

Մանկան ծնունդն ի րն «անցման ծես»` մեկ աշխարհից մի նոր աշխարհ` սովորույթներն ու ծեսերը կապված դրա հետ: Տատմեր: Ազգատոհմի ն համայնքի վերա երմունքը:

ՄԱՆԿԱՏԱԾՈՒԹՅԱՆ ԾԵՍԵՐ ՈՒ ՍՈՎՈՐՈՒՅԹՆԵՐ

Նորածնի մկրտությունը որպես նրա հասարակական ճանաչման կարնոր փուլ: Անվանակոչման կարգը: Քառասունքին առնչվող ծեսերն ու սովորույթները: Մանկան խնամքը կյանքի առաջին մեկ տարվա ընթացքում: Օրորոց: Մոր ու մանկան սնունդը, մանկանը լողացնելու, աղելու, առաջին անգամ մազ կտրելու, մանկան ոտք ելնելու, առաջին ատամները հանելու, ուշ խոսող երեխայի նկատմամ կիրառվող ծեսերն ու սովորույթները: Մանկանը հիվանդություններից զերծ պահելու կամ ուժման իրական ն հմայական հնարները: Սնոտիապաշտական նախապաշարումներ:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. 2. 3. 4.

5. 6. 7. 8. 9.

Բդոյան Վ.Հ., Երկրագործական պաշտամունքի մի քանի հետքեր հայոց մեջ.- Աշխատություններ ՀՊՊԹ, հ. 3, Երնան, 1950, էջ 5-71: Լալայան Ե., Տղա երքի սովորույթների զարգացումը հայոց մեջ, Տեղեկագիր գիտության ն արվեստի, Երնան, 1931, № 5: Նահապետյան Ռ., Աղձնիքահայերի ընտանիքը ն ընտանեկան ծիսակարգը, Երնան, 2004, էջ 163-184: Նահապետյան Ռ., Աղձնիքահայերի մանկան ծննդի ն խնամքի ավանդական սովորույթներն ու ծեսերը (պատմաազգագրական ուսումնասիրություն), Երնան, 2011: Косвен М.О., Кто такой крестный отец, СЭ, 1963, № 3. Смирнова Я.С., Детский и свадебный циклы обычаев и обрядов у народов Северного Кавказа, КЭС, т. 6, М., 1976, с. 47-98. Тер-Саркисянц А.Е., Армяне, М., 1998, стр. 188-195. Харатян З.В., Культовые мотивы семейных обычаев и обрядов у армян, ՀԱԲ, 17, Երնան, 1989, էջ 21-30: Армяне. Серия “Народы и культуры”, М., 2012.

գ) Մահ, հուղարկավորում, մեռելոց.

ՄԱՀԸ ԵՎ ՄԱՀՎԱՆ ՀԵՏ ԿԱՊՎԱԾ ԺՈՂՈՎՐԴԱԿԱՆ ՊԱՏԿԵՐԱՑՈՒՄՆԵՐԸ

Ժողովրդական պատկերացումները ճակատագրի, հոգու ն մահվան մասին: Հոգեվարք ն մահ: Ննջեցյալին լողացնելու ն պատանքելու ծեսերն ու սովորույթները:

ՀՈՒՂԱՐԿԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆ ՀԵՏ ԿԱՊՎԱԾ ԾԵՍԵՐՆ ՈՒ ՍՈՎՈՐՈՒՅԹՆԵՐԸ

Հուղարկավորում, ննջեցյալին ուղեկցելու սովորույթները: Կնոջ, տղամարդու, երեխայի հուղարկավորման սովորույթների տար երությունները: Կախարդի անուն հանած մարդու, անձնասպանի, խեղդվածի, անհաղորդ մեռածի, կայծակնահար եղածի հուղարկավորման սովորույթները, նրանց գերեզմանների նկատմամ ժողովրդական վերա երմունքը: Սգո տնողությունը:

ՀԻՇԱՏԱԿԻ ՀԵՏ ԿԱՊՎԱԾ ԾԵՍԵՐՆ ՈՒ ՍՈՎՈՐՈՒՅԹՆԵՐԸ

Մեռելոցներ, նրանց թիվն ու ժամանակները: Փոխադարձ օգնության ձները հուղարկավորման ն մեռելոցի պարագային: Հուղարկավորման կրած փոփոխությունները ներկայումս:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1.

Ա եղյան Մ., Հայ ժողովրդական հավատքը, Երկեր, հ. 7, Երնան, 1978, էջ …

2. 3.

Բդոյան Վ.Հ., Հայ ազգագրություն, Երնան, 1972, էջ 171-180: Հարությունյան Ե., Թաղման հեթանոսական ն միջնադարյան սովո-

4.

Նահապետյան Ռ.Ա., Ժողովրդական հավատալիքների համակար-

րությունների մասին.- ՊԲՀ, 2001, թիվ 1: գը հայոց ընտանեկան ծիսակատարություններում, «Լրա եր» ՀՍՍՀ ԳԱ հաս. գիտ. 1988, ' 4: 5. Նահապետյան Ռ.Ա., Սասունցիների ընտանեկան ծիսակարգի մի քանի հարցեր (հուղարկավորության ծեսեր ու սովորույթներ), ԲԵՀ, 1987, № 3: 6. Նահապետյան Ռ.Ա., Աղձնիքահայերի ընտանիքը ն ընտանեկան ծիսակարգը, Երնան, 2004, էջ 184-201: 7. Харатян З., Культовые мотивы семейных обычаев и обрядов у армян.- ՀԱԲ, հ. 17, Եր., 1989, էջ 30-38: 8. Тейлор Э., Первобытная культура, М., 1936. 9. Токарев С.А., Ранние формы религии, М., 1964, “Погребальный культ” ·գլուխը: 10. Токарев С.А., Религия в истории народов мира, М., 1976, с. 183185.

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1.

Ա եղյան Մ., Հայ ժողովրդական հավատքը, Երկեր, հ. 7, Երնան, 1978, էջ …

2. 3.

Բդոյան Վ.Հ., Հայ ազգագրություն, Երնան, 1972, էջ 171-180: Գա րիելյան Մ., Հայկական ընտանիքն անցումային շրջանում

4. 5. 6. 7. 8.

Լալայան Ե., Ջավախք, Երկեր, հ. 1, Երնան, 1983: Լալայան Ե., Գանձակ, Երկեր, հ. 2, Երնան, 1988: Լալայան Ե., Վարանդա, Երկեր, հ. 2, Երնան, 1988: Լալայան Ե., Բորչալուի գավառ, Երկեր, հ. 3, Երնան, 2004: Կարապետյան Է., Օժիտը հայոց մեջ (պատմաազգագրական

9.

Հարությունյան Ե., Թաղման հեթանոսական ն միջնադարյան սովո-

(ազգա անական ուսումնասիրություն), Երնան, 2005:

ուսումնասիրություն), Երնան, 1978: րությունների մասին.- ՊԲՀ, 2001, թիվ 1: 10. Հովհաննիսյան Ս.Հ., Ամուսնա-ընտանեկան իրավունքը վաղ ավատական Հայաստանում, Երնան, 1976: 11. Նահապետյան Ռ.Ա., Ժողովրդական հավատալիքների համակարգը հայոց ընտանեկան ծիսակատարություններում, «Լրա եր» ՀՍՍՀ ԳԱ հաս. գիտ. 1988, ' 4: 12. Նահապետյան Ռ.Ա., Սասունցիների ընտանեկան ծիսակարգի մի քանի հարցեր (հուղարկավորության ծեսեր ու սովորույթներ), ԲԵՀ, 1987, № 3: 13. Նահապետյան Ռ.Ա., Աղձնիքահայերի ընտանիքը ն ընտանեկան ծիսակարգը, Երնան, 2004, էջ 184-201: 14. Նահապետյան Ռ.Ա., Աղձնիքահայերի ամուսնահարսանեկան սովորույթներն ու ծեսերը, (Պատմաազգագրական ուսումնասիրություն), Երնան, 2007: 15. Նահապետյան Ռ.Ա., Քավորը հայոց մեջ (ըստ աղձնիքահայերի ազգագրական նյութերի), ՊԲՀ, 2007, թիվ 1 (174), էջ 123-137: 16. Նահապետյան Ռ.Ա., Հայոց սոցիոնորմատիվ մշակույթը, մաս 1 (ուսումնական ձեռնարկ), Երնան, 2009: 17. Նահապետյան Ռ., Աղձնիքահայերի մանկան ծննդի ն խնամքի ավանդական սովորույթներն ու ծեսերը (պատմաազգագրական ուսումնասիրություն), Երնան, 2011:

18. Նահապետյան Ռ.Ա., Հայոց ազգակցական համակարգը (Ճ1Ճ դ. երկրորդ կես – ՃՃ դ. սկիզ ). Պպատմաազգագրական ուսումնասիրություն, Երնան, 2012: 19. Նահապետյան Ռ.Ա., Ազգագրական տեղեկությունները Փավստոս Բուզանդի «Հայոց պատմություն» երկում, Երնան, 2013: 20. Շագոյան Գ., «Յոթ օր, յոթ գիշեր» (Հայոց հարսանիքի համայնապատկեր), Երնան, 2011: 21. Սամուելյան Խ., Հին Հայաստանի կուլտուրան, հ. 1, Երնան, 1931, հ. 3, Երնան, 1941: 22. Վարդումյան Դ., Լոռեցիների նոր կենցաղը, Երնան, 1956: 23. Վարդումյան Դ., Կարապետյան Է., Հայաստանի կոլտնտեսականների ընտանիքը ն ընտանեկան կենցաղը, Երնան, 1963: 24. Акопян М.В., Сельская община в Восточной Армении во второй половине ՃԼՃ – начале ХХ вв., Ер., 1988. 25. Армяне (Серия “Народы и культуры”), М., 2012. 26. Егиазаров С.Р., Исследования по истории учреждений в Закавказье, ч. 1, Сельская община, Казань, 1889. 27. Карапетян Э.Т., Армянская семейная община, Ер., 1958. 28. Карапетян Э.Т., Родственная группа “азг” у армян, Ер., 1966. 29. Косвен М.О., История и этнография Кавказа, М., 1961. 30. Косвен М.О., Семейная община и патронимия, М., 1963. 31. Мкртчян А., Общественный быт Нагорного Карабаха (Вторая половина ՃԼՃ – начало ՃՃ вв.), Ереван, 2010. 32. Семенов Ю.И., Происхождение брака и семьи, М., 1974. 33. Тейлор Э., Первобытная культура, М., 1936. 34. Тер-Саркисянц А., Современная семья у армян, Москва, 1972. 35. Тер-Саркисянц А., Армяне. История и этнокультурные традиции, М., 1998. 36. Токарев С.А., Ранние формы религии, М., 1964, “Погребальный культ” գլուխը: 37. Токарев С.А., Религия в истории народов мира, М., 1976, с. 183-185. 38. Харатян З., Культовые мотивы семейных обычаев и обрядов у армян.- ՀԱԲ, հ. 17, Եր., 1989, էջ 30-38: